evrensel çocuk kitaplığı 15

Aç Kapıyı Bezirgan Baş

Mehmet Başaran

Birinci Basım Kasım 2003

Resimleyen: Semra Gökçe

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi
Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah.
Alhatun Sk. No: 27 Beyoğlu / İstanbul
Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

AÇ KAPIYI

BEZİRGAN BAŞI

Mehmet Başaran

Mehmet Başaran, 1926’da Lüleburgaz’ın Ceylanköy’ünde doğdu.

1943’de Kepirtepe Köy Yüksek Enstitüsü’nü, 1946’da Hasanoğlan Yüksek Köy Ensitüsü’nü bitirdi.

Burhaniye Gömeç, Edremit Gazi Okulu öğretmenliklerinden sonra, İstanbul Milli Eğitim Müdürlüğü Halk Eğitimi ve Folklor Bölümünde Eflatun Cem Güney’le beraber çalıştı. 1960’tan sonra ortaöğretime geçebildi. Kartal, Göztepe Ortaokulları sonra da 50. Yıl Tarhan Lisesi edebiyat öğretmenliği…

1979’da kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.

Üç buçuk yıl Yurt Ansiklopedisi’nde çalıştı.

TDK üyesiydi. TÖS kurucularındandır. Kapandığı güne değin Genel Yönetim Kurulu üyesiydi. Üç dönem TYS yönetim kurulu üyeliğinde bulundu.

İlk ürünleri, kendisinin de yöneticileri arasında bulunduğu Köy Enstitüleri Dergisi’nde çıktı. Başta TRT Yarışması Başarı Ödülü ve Orhan Kemal Roman Armağanı olmak üzere pek çok ödüle değer görülen yazarımız çocuklar için de çok sayıda kitap yazmıştır.

AÇ KAPIYI

BEZİRGAN BAŞI

EĞİTİMİN ÜSTÜNE

İ.Ö. bin yılında Çin ozanı Kuan Tzu şöyle demiş:

Bir yıl sonrasını düşünüyorsan tohum ek,

Ağaç dik, on yıl sonrasıysa tasarladığın,

Ama yüzyıl sonrasıysa düşündüğün, halkı eğit,

Bir kez ürün verir ekersen tohum,

Bir kez ağaç dikersen, on kez ürün verir,

Yüz kez olur bu ürün eğitirsen halkı...

Balık verirsen bir kez doyurursun halkı,

Öğretirsen balık tutmasını, hep doyar karnı

Ozanın vurguladığı gibi varolma, yaşama sorunudur eğitim sorunu; yapıcı, yaratıcı, üretici insan yetiştirme sorunudur. Yetişme çağındakilere balık tutmayı öğretmek demek, onları iş içinde yetiştirerek kendi emekleriyle geçinecek, karınlarını doyuracak güce kavuşturmak demektir. Geçmiş kuşakların bu alandaki bilgilerini, deneylerini aktarmak yetmez, onlara yenilerini katarak insanlık ekinini zenginleştirme, dünyayı yaşanası duruma getirme eylemidir eğitim.

Okul öncesinde, ya da okulun olmadığı yerde halk, yüzyılların derinliklerinden süzülüp gelen sözlü ekiniyle yapmaya çalışır bunu. Okul, eğitbilimin, ruhbilimin verilerinden yararlanarak bilgiler, beceriler kazandırmaya çalışır öğrencilere. Yapay bir ortamda, çeşitli nedenlerle, çoğu zaman kalıplaşarak yürütülür bu iş.. Sıkıcı, yaşamdan soğutucu, verimsiz duruma bile düşer giderek. Eğitimciler, yapaylıktan, kalıplaşmışlıktan kurtulmasını, bir yaşama ortamına dönüşmesini isterler okulun. Balık tutmayı öğretmenin eski bilgiler aktarmacılığı ile değil, balık tutarak, balık tutmanın güçlüklerini, coşkusunu yaşayarak en iyi öğrenileceğini savunurlar.

Eğitimin, öğretimin canlı, yaratıcı, bedensel ruhsal gelişime uygun olabilmesi için “Çocuğa görelik” ilkesine uyması zorunludur.

Dilin, eylemin, aramanın, bulmanın, bulunanlar üzerinde düşünerek bir sonuca varmanın, değerlendirilmenin çocuğa göre olması...

Bilindiği gibi Anadil, öğrenmenin, düşünmenin, düşünmeyi geliştirmenin en etkili aracıdır. Çocuğun dili de, önce çocuk, sonra çevre dilidir. Belli aşamalardan geçilerek genel dile, ekin diline ulaşılacaktır. İlk okuma yazma öğrenimi, ilk yaşam bilgileri çocuk dilini, çevre gerçeğini dikkate almazsa, büyük zorluklar yaratır, verimsizleşir.

Masallar, tekerlemeler, bilmeceler, büyüklerin sık sık yineledikleri atasözleri çocukların ilk dil dünyalarıdır, hele oyun tekerlemeleri... Öğretmenler genellikle öğrencileri konuşturarak, oyunlarını gözleyerek saptanan dil ürünleriyle işe başlamanın ne değin kolaylıklar sağladığını iyi bilirler ama, elleri altında çocuk dünyasını onlara açan bu tür derlemeler yoktur. Olanlar da dağınıktır, düzensizdir, belli bir beğeni süzgecinden geçmemiştir. Sunduğumuz derleme, böyle bir boşluğu doldurma amacı güdüyor. Ürünlerin çoğu, gezici başöğretmenlik, öğretmenlik yıllarımızda doğrudan doğruya çocuk ağzından yöreden derlendi, bir bölümü de ilgili yapıtlardan tarandı. Bir bakıma halk dili, çocuk dili ürünlerinin bir güldestesi olma niteliğini taşıyor yapıt.

Okuma sevgisi uyandırmada, bu sevginin verimli bir alışkanlığa dönüşmesinde, iyi seçilmiş yapıtlar çok etkili olmaktadır. Özellikle halk dilinin, çocuk dilinin ürünleri. Üstelik tekerlemeler toplumsal bir gerçeğin tümünü kavratıcı çakıntılarla yüklüdürler. Oyun tekerlemeleri, doğrudan doğruya çocuğun iç dünyasını yansıtır. İlk okuma yazmayı öğretmede, yaşam ünitelerinin işlenişinde, Türkçe derslerinde ilgiyi uyandırıp dikkatini canlı tutmada, dersi daha verimli duruma getirmede bunlardan ustalıkla yararlanılabilir. En yorgun, en dikkati dağınık bir derslikte: “Şimdi size bir bilmece soracağım” dendiğinde tüm gözler parlar, verileni istekle almaya hazır bir hava uyanır. Önemli olan da böyle bir hava yaratabilmek bıktırıcı, kuru aktarmacılıkları bir yana itip öğrenme isteği, iştahı, merakı uyandırmaktır öğrencilerde...

Ayrıca tekerlemeler, oyun tekerlemeleri, bilmeceler, atasözleri hepimize dilimizin güzelliklerini, zenginliklerini sezdirici anlatım incelikleri, ustalıklarıyla, şiirle yüklüdür, dil sevgimizi, dil bilincimizi beslerler...

BİR VARMIŞ BİR YOKMUŞ

MASAL TEKERLEMELERİ

Masallar yüzyıllardan beri anlatılagelen sözlü halk ürünleridir. Zengin bir imge gücüyle dünyayı, insanı dile getirirler.

Masalların, dinleyenleri masal havasına hazırlayan giriş bölümlerine “tekerleme” denir. Tekerlemeler şaşırtıcı sözcük oyunları, takılmalar, sözcük dizilerinin anımsatma gücüyle renkli fişeklerin parlaması gibi bir imge dünyası yaratır: Olmazların olduğu, bilinmezlerin bilindiği, taşın, kuşun dile geldiği, devin, cücenin soluk aldığı bir dünya...

“Bir tek masal, insan ve toplum gerçeğinin bir köşesini aydınlatıyorsa, tekerleme bize bir anda bu gerçeğin tümünü birden kavratabilir” diyor ünlü halkbilimcimiz Pertev Boratav.

Dilin ustalıkla kullanışını sergileyişleri, şiir yüklü oluşlarıyla dili sevdirme, dilin güzelliklerini sezdirme açısından tekerlemeler üzerinde durmanın ayrı önemi vardır.

Kimi masallarda bitiriş tekerlemelerine de rastlanır.

Bu bölümde seçilmiş tekerlemeler bulacaksınız.

Zaman zaman içinde

Cinler top oynarken

Eski hamam içinde

Beni yola saldılar

Yolda bir tarak buldum

Tarağı yere verdim

Yer bana çimen verdi

Çimeni çobana verdim

Çoban bana kuzu verdi

Kuzuyu tatara verdim

Tatar bana at verdi

Elime berat verdi

Bindim atın sırtına

Sürdüm gittim Hindistan’a

Hindistan’da kanlar akar

Hep güzeller bana bakar

Ordan öte keloğlanın dağları

Bu dağlara konalım

Bir masal da biz kuralım

* * *

Evvel evvel iken, deve tellal iken, saksağan berber iken... Ben anamın beşiğini tıngır mıngır sallar iken, ip koptu, beşik devrildi. Anam kaptı maşayı, babam kaptı meşeyi, döndürdüler dört bir köşeyi. Dar attım kendimi dışarı. Kaç kaçmaz mısın, kaç kaçmaz mısın... Vardım bir pazara. Bir at aldım dorudur diye. Bineyim dedim at çifte attı geri dur diye. Padişahın topları ateşe başladı. Topladım cebime doldurdum gülleleri darıdır diye... Tozu dumana kattım. Edirne’ye yettim. Selimiye minarelerini belime soktum borudur diye. Yakalayıp tımarhaneye attılar beni delidir diye. Babamdan haber geldi onun eski huyudur diye. Bereket inandılar tutup beni saldılar...

Neyse uzatmayalım, masala başlayalım.

Bir varmış bir yokmuş

Allahın dertli kulu pek çokmuş

Bizden delisi hiç yokmuş

Çok demesi pek günahmış

Hoppala hoptan

Sana bir mintan yaptırayım çerden çöpten

İlikleri karpuz kabuğundan, düğmeleri turptan

Zaman o zaman idi

Bit bineğim, pire yedeğim idi

Darı topuzum, çavdar kalkanım idi

Bir tüfeğim var idi

Ayran ile doldurur, şerbet ile ateşlerdim

Çıkardım dağlar başına

Broy, broy der gezerdim

Beni gördü mü

Yetmiş karga ayağa kalkardı

Ağa geliyor diye...

Forforadan sürsüreden

Manisa’dan Tire’den

Yenice geçtik buradan

Konaraktan göçerekten

Lale sümbül biçerekten

Kahve tütün içerekten

Sulu yerde peynir ekmek

Susuz yerde kavun karpuz yiyerekten

Az gittim uz gittim

Bir de arkama baktım,

Bir arpa boyu yol gitmişim

* * *

Yediler yemiş, parayla biter her iş

Parasız yemiş olmaz bir yerde.

Akdeniz’in martısı

Karadeniz’in hartası

Zeytinyağının tortusu

Hoştur pilavın yoğurtlusu

Akdeniz yağ olsa, Karadeniz bal olsa karnımızın bir tarafını doldurmaz. Ya bir kaz dolması, ya bir ördek kızartması olsa belki doyarız.

Bir gün evden kaçtım, iki atla bir anahtar deliğinden geçtim. Gittim gittim... bir tellallar bağırıyor, bir tellallar bağırıyor: “Kırk kazan keşkekle kırk kazan yoğurdu kim yiyecek!” diye

Evimizin önünde bir ağaç vardı, kırk kişi tuttum yondurdum. Kırk kişi tuttum oydurdum. Kırk kazan keşkekle kırk kazan yoğurdu içine doldurdum. Oturdum yedim, dudaklarımın bile haberi olmadı.

Karşıya baktım:

Dere gibi hoşaflar,

Tepe gibi pilavlar,

Kolum gibi dolmalar,

Budum gibi sarmalar

Ye ha yemez misin, ye ha yemez misin... Hani a görmez misin karnım davula döndü, ağzımın şeyden haberi yok...

Birazını da eşeğe yükledim size getiriyordum dereden geçerken kurbağalar vırak vırak! dedi. Ben sandım “bırak” diyorlar bırakıverdim. Eşeğimin gözleri camdan, ayakları mumdan... Az beri geldim kocakarının biri kızgın kül dökmüş, olan oldu...

Babamın dokuz arısı vardı. Sayar içeri alır, sayar dışarı ederdi. Bir gün baktım topal arı yok, eve geldim ahırdan horozu çektim boynuna kıldan başlığı vurdum. Üstüne bindim.

Derelerden yel gibi

Tepelerden sel gibi

Hamza pehlivan gibi gittim gittim bi de baktım bizim topal arıyı bir mandayla sabana koşmuşlar. Arının boynu yara dolmuş.

Dedim:

Bunu neden böyle yaptınız?

Dediler:

İncir yaprağı sür boynu iyi olur

Gittim incir yaprağı aramaya...

* * *

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde... Cinler top oynarken eski hamam içinde... Ben deyim şu ağaçtan, siz deyin şu yamaçtan uçtu uçtu bir kuş uçtu. Kuş uçmadı gümüş uçtu... Gümüş uçmadı, Memiş uçtu... Uçar mı uçmaz mı demeye kalmadı anam düştü eşikten, babam düştü beşikten... Biri kaptı maşayı, biri aldı kaşağıyı dolandım dört bir köşeyi...

Vay ne köşe bu köşe! Dil dolanmadan ağız varmaz bu işe. Bu köşe yaz köşesi, şu köşe kış köşesi, şu köşe göz köşesi diye iki tekerleyip üç yuvarlarken aşağıdan sökün etmez mi Maraş Paşası. Hemen bir “sarıya” bir fare deliği bulup attım kendimi dışarı; gelgelelim mahallenin yumurcakları haşarı mı haşarı... Bir fiske vurdular enseme, gözlerim fırladı dışarı...

Az gittim uz gittim, dere tepe düz gittim. Çayır çimen geçerek, lale sümbül biçerek, soğuk sular içerek altı ay bir güz gittim. Bir de dönüp ardıma baktım ki ne göreyim. Gide gide bir arpa boyu yol gitmişim...

Vay başıma, hay başıma! Bu yol bitecek gibi, tükenecek gibi değil... Ya bir devlet kuşu konsa başıma, ya da alsa beni kanadının kaşına... Demeye kalmadı bir de gördüm ki ne göreyim! Adıyla sanıyla, yeşiliyle alıyla Zümrüdüanka dedikleri değil mi... Kafdağının üstünden süzümsüzüm süzülüp geliyor. Bakın be yahu! Yüzü insan, gözü ahu. Ne maval ne martaval, işitilmedik bir masal.

* * *

Bir varmış bir yokmuş. Evvel zaman içinde kalbur saman içinde keçi berberken, deve tellal, manda hamalken, horoz imamken... Ben dedemi beşikten tıngır mıngır sallarken, düşürdüm. Anam kaptı yarmayı, ben kavradım sarmayı.. Anam dedi bırak sarmayı. Ben de dedim sen de bırak yarmayı. Anam bıraktı yarmayı. Fırladım kaçtım anahtar deliğinden. Gittim gittim, tam altı ay yürüdüm. Merak ettim, arkama bir baktım ki ne göreyim, bir karış yol gitmişim. Neyse tekrar başladım yürümeye. Bu kez altı ay gittim. Bir kulak verdim ki tellallar bağırıyor: “Kırk kazan keşkekle kırk kazan yoğurdu kim yiyecek” diye. Hemen eve gittim. Bir kavak ağacı vardı. Kırk kişi tuttum yontturdum, kırk kişi tuttum oydurdum. Bir kepçe yaptırdım. Omuzlarımı kaldırdım, dizlerimi daldırdım, kırk kazan keşkekle kırk kazan yoğurdu o kepçeye aldırdım. Yaladım yutum ki dudaklarımın bile haberi olmadı.

Neyse ayrıldım oradan, gittim gittim bir memlekete vardım. Bir kahveye girdim. Baktım herkesin gözleri parlıyor. Gözleriniz niye parlıyor öyle dedim: Evlendik de ondan dediler. Beni de evlendirin dedim. “Olur” dediler.

Buldular bana bir kız. Boyunu sorsan minare kadar, gözleri lokma tavası kadar, memeleri un çuvalı kadar. Sümükleri sarkar, görenler korkar... Allahım yandım dedim, beni kurtar. Kaç bakalım kaçmaz mısın, git bakalım gitmez misin? İndim sarayın bahçesine. Baktım ki çiçekçiler çiçek aşlıyor, gülcüler gül aşlıyor... Haşlamacılar haşlama haşlıyor... Susun, masalcı masala başlıyor...

* * *

Zaman zaman içinde, kalbur saman içinde... Bu sözün önü var arkası yok. Gömleğimin yeni var yakası yok. Sabır da bir huydur, suyu var tası yok. De gel sabreyle sabreyle... İyi ama susuzla sabırsız ne yapar? Ya bir kuyu kazar, ya dolaşır çarşı pazar. Ben de aç karın yüksek nalın çıktım pazara. Mevlam uğratmasın iftiraya, nazara...

Bir kaz aldım karıdan, boynu uzun borudan. Kendisi akça pakça, eti kemiğinden pekçe... Ne kezen kaldı ne kepçe... Kırk gündür kaynadırım kaynamaz.

Hay dedim, huy dedim; bu ne pişmez şey dedim. Bir iken iki olduk, üç iken dört olduk. Anan soylu, baban boylu derken kırk olduk. Kırkımız kırk ateş yaktık, kırk gündür kaynadırım kaynamaz. Baktım ki olacak gibi, sofraya konacak gibi değil... Eğil dağlar eğil dedi, onumuz hu çekti, onumuz su çekti, onumuz un odun çekti... Haydan geleni huya sattık, unu bulgura kattık. Suya kazana, kazanı yeniden ocağa attık. Vay ne kaynattık ne kaynattık... De şimdi kaynar mı kaynamaz mı? Derken efendim, bu kez başını kaldırıp bize bakmaz mı!

Gayrı pabucunu bırakıp kaçan kaçana! Kanadını kaldırıp kaldırıp uçan uçana. Eh, bir ben miyim kırk kişinin gevşeği? Çıkardım ahırdan boz eşeği, vurdum sırtına palanı. Çektim yedi yerden kolanı. Bindirdim üstüne doksanlık anamı. Boynuma mavi bir boncuk takmadım ama, koynuma koydum bir sabır-taşı. Sabırtaşı, sabırcıktaşı deyip geçmeyin öyle. Ne anamın aşı, ne gözümün yaşı. İtler işin başı, tandırın başı, masalın başı bu sabırtaşı...

Verilecek kuluna vermiş, bize de versin yaradan. Haydi dedikoduyu kaldırıp aradan dinleyin şimdi sabırlı kim, sabırsız kimdi...

* * *

Zaman zaman içinde, kalbur saman içinde. Aç tavuk düşünde darı görmüş. Hastalar dersen narı görmüş. Ben de ben olalı her gece “sarı” gördüm. Yumurta sarısı mı desem, kanarya sarısı mı desem ne desem... Sarı mı dedin sarı, sarıyı görünce erir dağların karı. İşte gör, düşte gör... Olur ya olmaz mı, olup bitenler az mı. Mademki altınlar sarı arılar da altın olsa, ne küp kalsa ne külek, ağzı beraber dolsa... Bununla bir şehir yaptırsam köyü beraber... Vah neyleyim, yürekte var elde yok...

Dört bacım da olsa perde yüzünde, hiçbirinin olmasa dünya gözünde dört saray kurdursam dağ üzerinde... Vah neyleyim yürekte var elde yok...

Bin kilelik tarlam olsa su basar... Vergi haktır elbet buna kim küser? Otuz beş de sürüm olsa beraber... Vah neyleyim, yürekte var elde yok...

Dört bin devem olsa bir düz ovada. Yirmi bin kuşum uçsa havada.. Beş on batman yağ eritsem tavada.. Vah neyleyim yürekte var elde yok...

Bin beş yüz ineğim körpe danalı. İki yüz cariyem eli kınalı.. Doksan da çobanım beli kamalı... Vah neyleyim yürekte var elde yok...

Her sene verirdim on yük iane. El avuç açmazdım ele çobana.. On iki bin atlı döksem meydana. Vah neyleyim yürekte var elde yok...

Böyle olsa ile bulsa bir araya gelse, görmemişin bir oğlu, Kör Memiş’in bir kızı doğsa seyreyle sen gümbürtüyü!.. Amma velakin lafla peynir gemisi yürümez ki, koca koca sal yürüsün; yürüse yürüse masal yürür. İyisi mi köşkü sarayı bir yana, kurmayı kuruntuyu öbür yana bırakalım da biz kendi ocağımızın başına oturup kendi keyfimize bakalım...

* * *

Var varadan, sür süreden; Manisa’dan, Tire’den... Şimdiki hal buradan... Soğan sarımsak ağacı, baklava başlar tacı.. Kalaycı oldum kalayladım kapları, hep kırıldı tavaların sapları.. Müezzin olsam minareyi çıkmalı, kayyum olsam kandilleri yakmalı... Kadı olsam el hatırı yıkmalı.

İşim başımdan aşkın, gezerken şaşkın şaşkın. Dediler abdal, bu gece burda kal. Alalım sana bir ahu hilal. Al acele deyip ettiler nikah. Zülüfleri tel tel, kaşları siyah... Ay ay ay der yatar. Vay vay vay der kalkar... Böyle cadılar çok evler yıkar.

Kocakarının rastığı, hep boyadı yastığı... Kocakarının kınası ateşlere yanası... Doğurmaz olsun böyle cadı anası...

Vardım çattım kılavuza:

“Ne yaptın bana?”

“Ne yaptım sana?”

Başımda külah, kurtardı Allah,

Duman çökmüş karşıki dağın başına. Kan bulaşmış avcıların dişine. Başlayalım masalın başına...

* * *

Zaman zaman içinde, kalbur saman içinde. Cinler cirit oynarken eski hamam içinde... Enteşeden, menteşeden derken bir karpuzcu çıktı köşeden. Ay efendim, vay efendim! Karpuzlarda karpuz mu ya, ne tartıya gelir, ne teraziye... Ne arşına gelir, ne endazeye... Doğrusu görülmüş gibi, görülecek gibi değil...

Baktım bakakaldım. On para verdim, on tane aldım. Hani karpuz kesme ile yürek soğumaz derler ama, bakalım adı mı güzel, tadı mı güzel şu karpuzun deyip çıkardım bıçağımı nacağımı... Ha kestim, ha kesiyorum, ha eştim, ha eşiyorum derken bıçaktır bir kapak açmasın mı? Bak hele bir, elimi çıkarayım derken, kendim de içine düşüvermeyeyim mi? Bir de gördüm ki ne göreyim: Bir yanı azlık samanlık, bir yanı tozluk dumanlık.... Bir yanında demirciler demir döver deginen... Bir yanında boyacılar boya boyar renginen. Erenleri, derenleri; gördün mü başıma gelenleri! Ne duvarı var yıkılır, ne kapısı var çıkılır... Boşa koydum olmadı, doluya koydum almadı. Derken bir çoban ilişti gözüme, velakin ne dönüp baktı yüzüme, ne kulak verdi sözüme... Sürüsünü kaybetmiş, boru mu bu... On yıldır arıyormuş, koru mu bu? Bir karpuzun içinde iki dertli bir araya gelende, o başladı kavala, ben başladım mavala...

* * *

Evvel zamanda, fakirler handa

Beyler konağında yaşarmış.

Buna öfkelendim, bir hayli söylendim

Aldım başımı çıktım dışarı

Bakmadan sağa sola, düştüm yollara

Az gittim uz gittim

Dere tepe düz gittim

Çayır çimen geçerek

Arpa buğday biçerek

Soğuk sular içerek

Altı ay bir güz gittim.

Yürüdüm yürüdüm vardım bir bağa

Bağda daldım bir konağa

Vay sen misin dalan?

Kimi kolumdan tuttu kimi bacağımdan

Attılar beni bir dağa

Zoruma gitti başladım ağlamaya

Karşıma çıktı bir derviş

“Derviş Baba” dedim bu nasıl iş?

Kuru idim ıslandım sel beni neyler

Bulut oldum uslandım, yel beni neyler

Vay dünya! Kimi güler kimi söyler

Kulak verin bu masala görün

Keloğlan ne iş tutar, n’eyler

* * *

Bre ağalar, bre beyler

Eliften b ye çıktım

Seyirttim köye çıktım

Çobandan kaymak yedim

Ağadan deynek yedim

Deyneği kuşa verdim, kuş bana kanat verdi

Çaldım kanadı yere, uçtum gittim göklere

Baktı Has bahçe... İçinde sular akar...

Oturmuş çeşme başına iki güzel bana bakar

Büyüğüne selam verdim, küçüğüne tutuldum

Sofrasında mum olayım, bahçesinde gül olayım

* * *

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde... Develer top oynarken eski hamam içinde... Hamamcının suyu yok. Oduncunun baltası yok.

Varvaranın, sür sürenin, baykuşu çoktur viranenin

Destursuz bağa girenin hali dumandır demişler...

Ah ne duman, ne duman, yaşım üç mü beş miydi ne daha o zaman

Bana bir kız alıp nikah ettiler:

Açtım bir duvak,

Baktım bir kabak.

Adamdan azma

Dişleri kazma

Ensesi telli

Kurbağa belli

Sağlamdır binası

Sağlıkla oturası...

* * *

Evlerinin önü taşlık

Ağaca uçtu kara tavuk

İki tarla bir anahtar deliğinden geçtiğim günlerde şöyle bir rivayet vardı:

Masal masal matitas

Kalaylandı bakır tas

Kafdağında bir güzel

Kuyuya düşmüş çıkamaz

Pır pır eder uçamaz

Önünde bir altın kapı

O kapıyı açamaz

Kapının ardında köprü

O köprüden geçemez

Anası hasta yatar

Babası odun çeker

Boz at gemini tartar

Yetiş Keloğlan kurtar,

* * *

Handadır handa, bir kara manda

Üç yüz yaşındayım evvel zamanda

Mavi çadır gerilmiş, duydum pazar kurulmuş

Vurdum karıncaya palanı,

Kırk yerinden bağladım kolanı

Sardım sırtına seksen sekiz çuval soğanı,

Vardım pazara...

Vay ne pazar ne pazar! Güzeller üryan gezer...

Kırlangıçlar terzi, köpekler kalaycı, tilkiler tüccar

Buldum bir köşe, başladım işe... Soğan sarımsak satarken, terazinin kolu kırıldı bir güzele bakarken

Kurbağa kanatlandı gitti gelin getirmeye

Gelin çıktı çardağa, çat yerleşti sardağa...

Masaldır bunun adı, dinlemekle çıkar tadı...

* * *

Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde, deve tellal, pire berber iken; ben annemin beşiğini tıngır mıngır sallar iken... Hak dostu, iyilik dostu; babamdan ayı postu bana miras kalmış... Bir pire mekan tutmuş bu postu. Tuttum pireyi İstanbul’a gönderdim. Gitti bir daha gelmedi. Tuttum, sineği gönderdim peşine; sinek vızladı uçtu havaya; bir taş değdi başına, düştü yere, cümle alem koştu üstüne; Yağını süzdüler üç yüz yetmiş tavaya. Kimi aldı tavanın onunu, kimi beşini Kayseri’ye pastırma için gönderdiler döşünü. Onlar Kayseri’ye pastırma, pastırmaya bastırma yapadursunlar biz gelelim masalımıza...

* * *

Biz idik, bizler idik, tam dört kardeş idik: Birimiz kör, birimiz topal, birimiz çolak, birimiz de çıplak. Babamız öldü, bize mal kaldı. Kırk tane yazıcı tuttuk, kırk gün yazdılar çizdiler. Dördümüze düştü üç akçe. Dedik, bunu nereye verelim, nereye vermeyelim?

Gittik baktık ahlat ağacına yedi tane tüfek asılı, altısı kırık birinin de çakmağı yok. İki akçe verdik çakmaksız tüfeği aldık. Bir akçeyle de barut, saçma aldık, çıktık şehrin kapısından dışarı:

Kör dedi: Ha, ha, ha, ha!

Çolak attı, attığını vurdu

Topal gitti, çapa çapa bir kaz getirdi,

Çıplak aldı koynuna koydu.

Az gittik uz gittik, dağ ova düz gittik. Derelerden yel gibi tepelerden sel gibi, Yaşar Doğu pehlivan gibi gide gide bir iğne deliği kadar yol gittik. Geldik kırk evli bir köye. Baktık otuz dokuzu yıkık, birisinin de hiç duvarı yok. Duvarsız eve girdik. Baktık yedi tane analık yatıyor, altısı hasta birinin de hiç ruhu yok.

Ruhsuz analığa dedik:

“Analık, burada hiç çömlek var mı?”

Dedi:

“İşte oğullar öbür yanda yedi tane çömlek var.”

Gittik baktık; altısı kırık, birinin de dibi yok.

Analıktan suyu sorduk, dedi:

“İşte öbür yanda yedi tane çay akar.”

Gittik baktık: Altısı kuru çay, birinin hiiç suyu yok.

Susuz çayda kazımızı yıkadık, dipsiz çömleğe koyduk astık ateşe

Kör dedi:

Altına vurdum alayı

Üstüne çıktı kırağı

Yedim kırk tabak pirinç pilavı

Onu da yedim doymadım

Hastaydım midem almadı

Çıplak dedi:

Havada vurdum doğanı

Yere düştü al kanı

Yedim kırk tarla acı soğanı

Onu da yedim doymadım

Hastaydım midem almadı

Topal dedi:

Sabahtan kalktım çapa çapa

Tanrı sonumuzu hayra aça

Yedim kırk kase ekşi paça

Onu da yedim doymadım

Hastaydım midem almadı

Çıplak dedi:

Kırklar dağı pilav olsa

Minareler kaşık olsa

Akan çaylar hoşaf olsa

Çakıl taşları ekmek olsa

Onu da yedim doymadım

Hastaydım midem almadı

Çömleğin ağzını açtık. Kaz öyle pişmiş ki, kemiği bile darmadağın olmuş. Etinden hiç haber yok. O yana ekmek, bu yana ekmek dedik ekmek yok. Birbirimizin babadan kalma bir ölçek buğdayı, birimizin bir çuvalı, birimizin bir horozu vardı.

Çıplak dedi:

“Ben alayım buğdayı değirmene götüreyim, öğütüp getireyim”

Buğdayı doldurduk çuvala, yükledik horozun beline. Çıplak aldı götürdü. Ama değirmenin önünde bir su vardı, horoz bunu geçemedi. Çıplak’ın çocukluktan kalma bir sapanı vardı, buğdayları tek tek sapana koyup değirmene attı.

Değirmen başında bir analık gördüm sordum:

“Analık, adın ne?”

Dedi:

“Emine”

Eğildim baktım yanına. Bir yanı sazlık samanlık, bir yanı tozluk dumanlık. Bir yanında demirciler demir döver dengile. Bir yanında boyacılar boya boyar rengile. Bir yanında haklılarla haksızlar top topa süngü süngüye...

Baktım karnım acıkmış. Gittim bir paçacı dükkanına, dedim:

“Paçacı bana bir kase güzel paça yap”

Paçayı yerken baktım padişahın çığırtkanı çağırıyor:

“Padişahın kırk tane altın yüklü devesi yitmiş! Kim bulursa, kim görürse baş tacı edilecek..”

Dedim, paçamı yiyeyim sonra gidip develeri arayayım.

Paça yerken çıktı bir kıl, kılı çektim oldu iplik... İpliği çektim oldu zincir. Çeke çeke zinciri sonunda develerden çıktı ucu. Devler geldiler, paçacının camını kırdılar, dükkanını yıktılar. Paçacı yakama yapıştı.

Dedim:

“Dur padişahın develerini teslim edeyim, ödülümü alayım, senin zararını vereyim”

Develeri götürdüm teslim etmeye. Dediler:

“Hani öndeki devenin palanı.”

O yanı palan, bu yanı palan. Paçacıdan aldım palan, yedi yerde çıktı kolan. Fili yuttu bir yılan. Söylediğim hep yalan.

Sağına soluna, bu böylece biline...

(Deve Tellal Pire Berber iken)

* * *

Zaman zaman içinde, kalbur saman içinde, cinler cirit oynarken eski haman içinde... Odunun biri bir odun vurdu kafama. Kafam koptu kalktı gitti sarımsak pazarında sarımsak satmaya... Durur muyum ya, ben de arkasından koştum. O gitti ben gittim, o gitti ben gittim, derken arkasından yetiştim, ama bak şu kafaya:

“Ben senin kafan değilim“ demesin mi!

“Kafamsın!”

“Değilim!”

“Kafamsın!”

“Değilim!”

diye atıştık, vuruştuk. Son sonu Kadı’nın kapısında buluştuk, buluştuk ya bak şu püsküllü belaya Kadı evde yokmuş, mercimek ağacına çıkmış da mercimek topluyormuş.

Ağacın tepesinden bize bağırdı:

“Sizin davanız büyük dava! Kuş kanadı kalem olsa, derya deniz mürekkep gene ne yazılır ne biter. Hele kırk tomar kağıt, kırk kucak kalem getirin de ötesini düşünürüz”

Bir dediğini iki eder miyiz? Aldık getirdik, bulduk getirdik.

Merdiveni de aradık taradık, götürüp mercimek ağacına dayadık dayadık ya, Kadı inerken kırılıvermesin mi mübarek!

Kadı öldü, kafam da bana döndü. Ah kafa, nah kafa, ne çekersem senin elinden çekiyorum.

Carvaradan, sür süreden; Amasya’dan, Tire’den. Geldik geçtik buradan:

Anadolu, Kastanbolu

Yalan dersen o da dolu

Hay! dedim, kalktı bir tilki,

Tüfeğim olsaydı vururdum belki

Bit pazarında satılan kürkü

Param olsaydı alırdım belki

Bir tavuğum var bir tek cüceli

Kaç yıl oldu çaylak kapıp kaçalı

Bir koyunum var sırtı geçeli

Kapımızın önü ulu kavakta

Lak lak eden koca leylek nicoldu

MASAL

Uyuyordum

Kondu önüme

Kuşun biri

Masmavi oldu birdenbire gök

Gelecek misin

Diye sordu kuşun biri

Kalktım

Yürüdüm uykudan dışarıya

Bekliyordu kuşun biri

Aldı

Sıcak kanatlarına

Beni kuşun biri

Seviyor musun

Buraları sen

Fısıldadı kuşun biri

Seviyorum dedim

İnanmadı dümdüz sessizlikte

Kuşun biri

Dedim inanmıyor musun

Çıkar beni göğün de dışına

Peki dedi kuşun biri

Çıktık daha-uyandım

Aydınlık dolu

Kuşun biri

Fazıl Hüsnü Dağlarca

TEKERLEMEDEN ŞİİRE

MASALLARIMIZ

Güzel masallarımız vardır

Ninelerimizin akıllarında

Makas kesmedik, iğne delmedik

Elbiseleri çeyiz ister peri padişahının kızı

Göllerden sarkık dudaklı araplar

Turfanda üzüm çıkarırlar sepet sepet

Fındık kabuğuna sığan gelinlik elbiseler

Bir tel saçtan

Kırk katı gümüş

Kırk katı altın saraylar kurulur

Ben masaldaki arabı görsem

Ne isteyeceğimi şaşırırım diyorum

Korkuyorum Hit padişahının kızını istemekten

Mümtaz Zeki Taşkın

MASAL

Çocuk gönlüm kaygılardan azade

Yüzlerde nur, ekinlerde bereket

At üstünde mor kaküllü şehzade

Unutmaya başladığım memleket

Şakağımda annemin sıcak dizi

Kulağımda falcı kadının sözü

Göl başında padişahın üç kızı

Alaylarla kafdağına hareket

Orhan Veli Kanık

SİHİRLİ DEĞNEK

Bir sihirli değneğim olsa

vurduğum yerde güller açsa

uçan güller

Bir sihirli değneğim olsa

vursam bir nar ağacına

narlar çatlasa kahkahadan

ve bebek yüzlü kızlar

uzatsa başlarını

tane tane dallardan

Onları ceplerime doldursam

bir masal ömrü sürmek için

götürsem billur sarayıma

Ercüment Behzat

TIN TIN EDEN KABACIK

Kuğularım, kuğularım

uçan geminize bindirin beni

gidelim ağaçların koşmaca oynadığı adaya

Tın tın etsin kabacığım;

Görünsün karanfil cüceler

Kuru hurma yeşil giysin

akmayan çeşme aksın, tütmeyen fırın tütsün

Açsın bana küsen çiçeğim, sabah akşam

güneş gözlü

Gelsin beni bırakıp da giden babacık

emeyim dev anasının memelerini

geçeyim Eleğim sağmadan

kızsam oğlan olayım

Devekuşuna bineyim

Doğrayım yedi başlı ejderhayı

Ercüment Behzat

ÜÇ TURUNÇLAR

Üç turunçlara aşkım

Önüne geçilmez oldu baktım

Yallah deyip atladım atıma

Şehzadenin yaptığını yaptım

Köşk, köşkün önünde çeşme

Kurnanın birinden kan akar, birinden irin

Her iki lülesinden çeşmenin

İçtim içince

Aslan, aslanın önünde ot

At, atın önünde et

Otu ata, eti aslana verdim

Verince

İki kapı çıktı karşıma

Biri açık ardına kadar

Biri yıllardır kapalı

Açığını kapadım

Açtım açık olanı

Açınca

Has Bahçe

Üç Turunçlar Has Bahçede asılı

Üçünü de aldım

Bastım atıma kamçıyı

Buraya kadar

İş kolay

Çatallaştı sonrası

Yolum ne kadar da biçimsiz

Bir çöl ortası

Git babam git

Kestim turuncun birini

Şehzadem su, şehzadem su

Su hani

Kan ter içinde

Çöller boyunca

İkinciyi keserim dedim

Su bulunca

Git babam git

Bir birikinti

Yağmurlardan kalma

Kestim ikinci turuncu

Şehzadem su, şehzadem su

Dudağını değdirecekti suya

Su kurudu

Bağlar bir düşünce elini kolunu

Susuz olmaz bu iş ahpap saklama

Masallarda şehzade

Muradına ermiş ama

Önce bulmuş suyunu

Behçet Necatigil

KAFDAĞI KONUŞUYOR

Beni dinleyin beni insanlar

Unutulmuş masallarda

Ben dağların en ihtiyarı

Sevmişim sizi ananız kadar

Sanki yüreğime damlamış

O sıcacık gözyaşınız

Ya toprağa bakışınız

Hiç çıkmaz hiç hatırımdan

Sizin kadar güzel gülmemiştir

Masallarımın kızı

Göğün yıldızlarını severim

Sizin gözlerinizi

Bazı geceler ben de dalarım

Güneşli bir deniz gibi aklıma gelir

Sizin çocukluğunuz benim masallarım

Görmüşlüğüm var aynı gemide sizi

Kardeş olduğunuzu bilirim

Güvenirim aklınıza yüreğinize

Artık elleriniz konuşsun ben dinleyeceğim

İşte kırk anahtarı veriyorum size

Dünya her gün bir başka güzel

Başlayın başlayın sevişmenize

Şu kara toprağı bir gelin edin

Düğününüz olur kırk gün kırk gece

Geniş buğday tarlalarında

Mutluluğunuz büyür masallar gibi

Başaran

AÇ KAPIYI BEZİRGAN BAŞI

OYUNLAR-OYUN TEKERLEMELERİ

ÇOCUK OYUNLARI
OYUN TEKERLEMELERİ

Söz, devinim bir aradadır çocuk oyunlarında; sözlerin çocuklarca yaratılmış ezgileri vardır. Yeni yetişenler öncekilerden istekle, yanlışsız beller geliştirir bunları. Oyunların çoğu topluca ve karma olarak oynanır. Bu açıdan toplumsallaşmanın ilk ve doğal aşaması sayılırlar. İlkel törenlerce renkli, coşkulu bir yanları vardır. Bölgeler arasında, bir yaşam döneminin ekini onlarla kuşaktan kuşağa geçer.

Oyun için gruplaşma, oyunu yöneteceklerin ortaya çıkmaları, oyun kurallarının uygulanışı çocuk dünyasının önemli bir yanını aydınlatır. Çocuk her yönüyle, en iyi oyun içinde tanınır.

Grupların, oyuncuların seçilişi ayrılışı genelde “sayışma tekerlemeleri”yle olur:

“Oooo!

İğne miğne, ucu düğme, filfilince, kuş dilince... Horoz öttü. Tavuk tepti. Bülbül kızı selam etti. Selamına dua etti. Al çık, bal çık; sana de-dim sen çık...”

Kişiler, ya da kümeler arasında kurallara uymaya özen gösterilir “mızıkçılar” kınanır.

Sayışma tekerlemelerine geçmeden önce birkaç oyun tanıyalım:

AÇ KAPIYI BEZİRGANBAŞI

Oynayacaklardan iki öncü bir kenara çekilir, birer ad seçerler kendilerine. Biri “ahlat”, biri de “ceviz” olur örneğin, öbürleri bu adları bilmezler.

Ahlat’la Ceviz karşılıklı durarak el ele tutuşur. Oyuna katılanlar dizisi türküleriyle seslenerek onların kollarıyla oluşturdukları köprünün altından geçerler:

“Aç kapıyı bezirganbaşı, bezirganbaşı!”

“Kapı hakkı ne verirsin, ne verirsin?”

“Arkamdaki yadigar olsun, yadigar olsun..”

Dizinin en arkasındaki halkaya alınır kendisine yavaş sesle:

“Ahlat mı, Ceviz mi?” diye sorulur.

Hangi öncünün adını söylemişse, onun ardına geçer.

Oyun sürer, dizi bitince ortaya bir çizgi çekilir. Ebeler karşı karşıya geçip birbirlerini çekmeye başlarlar. Güçlü yan, oyunu kazanmış olur.

ÜŞÜDÜM ÜŞÜDÜM!

Kolkola girmiş kız çocuklar dizisi, saf halinde, ezgi uyumunda birbirlerine doğru gidip gelerek karşılıklı söyleşirler:

“Üşüdüm, üşüdüm, a benim canım üşüdüm.”

“Kürkünü gey, kürkünü gey, a benim canım kürkünü gey.”

“Kürküm yook, kürküm yok; a benim canım kürküm yok.”

“Alsana, alsana, a benim canım alsana!”

“Param yok, param yok; a benim canım param yok”

“Çalsana, çalsana, a benim canım çalsana.”

“Nereden, nereden, a benim canım nereden?”

“Saraydan, saraydan, a benim canım saraydan.”

“Asarlar keserler, en güzelini seçerler.”

Bu yanıtın ardından karşı kümeden birini aralarına alıp oyunu sürdürürler.

SAKLANBAÇ

Önce ebe seçilir. Bir duvara ya da ağaca, sözlerini yumarak yaslanan ebe, belli sayıya değin yüksek sesle sayarken, koşarak dağılan oyuncular saklanır. Ebe saklananları ararken, oyuncular gizlendikleri yerden fırlayıp koşarak sayım yerine, elini dokundurarak SOBE demeye çalışır. Ebe de gördüğünü sobeler, sobelenen birkaç kişiyse, “sayışarak” biri yeni ebe olur.

BİRDİR BİR

(Erkek çocuklar oynar) Ebe olan belden öne eğilir. Dizideki oyunculardan en öndeki ellerini ebenin sırtına bastırarak “birdir bir” deyip atlar. Öbürleri de onu izler.

Oyun sayılarla sürer:

“İkidir iki, olur tilki.”

“Üçtür üç, yapması güç.”

“Dörttür dört, kuş gibi öt.”

“Beştir beş, aldım bir eş.”

“Altıdır altı, yaptım kahvaltı.”

“Yedim yedi, elim sırtına değdi.”

“Sekizim sek-sek” (Atlayınca sekerek gider)

“Dokuzum durak” (Atlayan olduğu yerde durup kalır. Ardından gelenler duranlara değmemeye dikkat edecektir, değerse ebe olur)

“Onum orak, biçmeyen ebe.”

“On birim yağlı börek...”

“On ikim tuzlu çörek...”

Oyun böyle sürüp gider.

ALAYLI BULAYLI

(Kız çocuklar oynar) Oynayacaklar ikiye ayrılıp karşılıklı yan yana dizilirler. Uyumla öne arkaya gidip gelirlerken karşılıklı söyleşirler:

“Alaylı bulaylı top top saraylı.”

“Ne istersin, ne istersin bizim saraydan?”

“Sizin sarayda bir güzel gördük onu isteriz.”

“O güzelin adını söyler misiniz?”

“O güzelin adı (karşı guruptan birinin adı verilir)”

“Hanımdır, hatundur yaya gelemez”

“Altın arabayla gümüş tekerlekle gelir alırız”

İstedikleri kişiyi aralarına alıp oyunu sürdürürler.

ARABİSTAN BUĞDAYLARI

Oyunu oynayacak kız çocukları halka olurlar. Biri ortaya çıkar halkanın çevresinde dönmeye başlar. Halkadakiler bir ağızdan özel ezgiyle seslenmeye başlarlar:

Arabistan buğdayları

Severler sevdiğini

Kız seni almaya geldim

Halini sormaya geldim

Çık aradan gel peşime

Bir kızım oldu...

İki kızım oldu...

... halkadaki çıkıp arkadaşının ardına takılır. Bir başkası ortaya çıkar ezgiyle oyun sürer.

MOR MENEKŞE

Kız çocukları karşılıklı saf halinde dizilirler. Hangi yanın başlayacağı saptandıktan sonra karşılıklı söyleşme başlar:

“Mor menekşeee...”

“Ergi tutar...”

“Hangi kolaaa?”

“Az beğendi sağ kola, beğenmedin sol kola.”

Sıra kimdeyse koşar, karşı diziden gözüne kestirdiği kişiyi koparıp almak için kollarını havaya kaldırıp indirir. Koparıp ayırabilirse tutar getirir, ayıramazsa topluca kınanır geri döner.

Karşı diziyi tüketen yan oyunu kazanmış olur.

YAĞ SATARIM BAL SATARIM!

Oyuncular bir halka çevirip otururlar. Aralarından biri ebe olur. Ebenin elinde ucu düğümlü bir mendil vardır. Çömele çömele halkanın dışında dolanmaya başlar. Bazen mendili birinin ardına bırakıyormuş gibi duraklamalar, şaşırtmacalar yapar. Oturanlar, elleriyle arkalarını yoklar.

Ebe: bilinen ezgiyle

“Yağ satarım bal satarım,

Ustam öldü ben satarım

Ustamın kürkü sarıdır

Satsam on beş liradır

Zambak, zumbak

Dön arkana iyi bak”

Tekerlemesini söyleyerek mendili birinin ardına bırakır. Bunun farkeden oyuncu yerinden fırlar mendili alıp ebeyi kovalamaya başlar kendi yerine oturuncaya kadar yetiştiği yerde ona mendiller vurur. Oyuncu ardına mendil bırakıldığını farketmemişse halkayı dolanıp gelen ebe, bu kez mendille kovalamaya başlar onu ve yerine oturur.

EŞEĞİMİN KUYRUĞUNU...

Beş altı kız çocuğu bir araya gelir, ellerindeki topu karşı duvara atıp düşürmeden tutmaya çalışarak oynar, düşüren yana çekilir öbürü başlar. Top sektirip tutulurken aşağıdaki sözleri ezgisine uyularak söylenir.

Kamçılı dağlar!

Bir gelin ağlar,

Zülfünü bağlar,

Hey dağlar...

–Eşeğimin gözünü ayna mı sandın?

Aynalı dağlar

Bir gelin ağlar

Zülfünü yağlar

Hey dağlar...

–Eşeğimin burnunu gülle mi sandın?

Gülleli dağlar

Bir gelin ağlar

Zülfünü yağlar

Hay dağlar...

–Eşeğimin karnını kümbet mi sandın?

Kümbetli dağlar

Bir gelin ağlar

Zülfünü yağlar

Hay dağlar

–Eşeğimin kuyruğunu kepçe mi sandın

Kepçeli dağlar

Bir gelin ağlar

Zülfünü yağlar

Hay dağlar!..

SAYIŞMA TEKERLEMELERİ

Oooo!..

İğne miğne ucu düğme

Filfilince kuş dilince

Horoz öttü, tavuk tepti

Bülbül kızı selam etti

Selamına dua etti

Al çık, bal çık

Sana dedim, sen çık!..

* * *

Oooo!..

İğne battı canımı yaktı

Tombul kuş

Arabaya koş

Arabanın tekeri

İstanbul’un şekeri

Hap hup, altın top

Bundan başka o-yun yok...

* * *

Oooo!..

Ayşe hanımın keçileri kişne kişne kişniyor

Arpa saman istiyor,

Arpa saman yoook, kilimcide çok

Kilimci kilim dokur, içinde bülbül şakır

O bülbül benim olsa,

İki kardeşim olsa

Biri ay, biri yıldız

Biri oğlan biri kız

Hop çukulata piyasa, hop çukulata piyasa

* * *

Allı ballı kiraz

Bana gel biraz

Kiraz vakti geçtiii

Eşim seni seçti.

Oyunun başı,

Şu çeşmeden su taşı

Çeşmenin dibi delik

Bana geldi ebelik

* * *

Ebe ebe nerede, su doldurur derede

Dere boyu çalılık, şu ebe ne de alık

Ebe suya dalamaz, arasa da bulamaz

Ene mene dostum, ben sana küstüm

Armudu kestim, tavana astım

Tap dedi düştü

Kargalar uçtu

Annem yoğurt getirdi

Kedi burnunu batırdı

O kediyi n’apmalı?

Minareden atmalı

Minarede bir kuş var

Kanadında gümüş var

Eniştemin cebinde

Türlü türlü yemiş var

Hop çukulata piyasa

Hop çukulata piyasa...

OYUN TEKERLEMELERİ

Ambara vurdum bir tekme

Ambarın kapısı açıldı

Alaca boncuk saçıldı

Limonu da böyle keserler

Yemeğe böyle serperler

Nuri Nuri Nuri kadın

Yoldan geçen yolcu kadın...

Al yanak, bal yanak

Kırmızı balık tıssss!..

* * *

-Yerde ne vaaar?

-Yer boncuk

-Gökte ne var?

-Gök boncuk

-Dalda ne vaaar?

-Elmacık

-Ananın adı ne?

-Fatmacık

-Kaldır beni hoppacık

Mini miniler binin tepeme

Haydi gideliiim, Hacı deme

Hacı dedem hasta

Çorbası tasta

Mendili bohça

Kendisi hoca...

* * *

Can can çukulata,

Ver bana limonata

Limonata bitti

Gelin hanım gitti

-Nereye gitti?

-İstanbul’a

-İstanbul’da n’apacak?

-Telli papuç alacak

-Telli papucu n’apacak?

-Düğünlerde şıngır mıngır oynayacak.

* * *

Hacı baba dum dum

Sakalına kondum

Yüz para buldum,

Beş kere döndüm

Pazara gittim pazar yok

Eve geldim annem yok

Çocuk ağlar beşik yok

Çorba pişmiş kaşık yok

Konuk geldi döşek yok

Ay dede, ay dede

Evin nerede?

İncesu’da.

İncesu’yun neresinde?

Kavakların arasında

Yağ getir, bal getir

Sen yemezsen bana getir

Ben yiyeyim sen bak

Benim adım Tombak

* * *

Üşüdüm üşüdüm

Daldan elma düşürdüm

Elmamı yediler,

Bana cüce dediler

Cücelikten çıktım,

Ablama gittim

Ablam pilav pişirmiş

İçine sıçan düşürmüş

Ben bu pilavı yemem

Vallahi de yemem, billahi de yemem

Bir daha da gelmem.

* * *

Mini mini birler,

Çalışkan ikiler,

Tembel üçler,

Mutlu dörtler,

Kapı dışarı beşler

Altılar altınını aldılar

Yediler yemeğini yediler

Sekizler, sekseğimi sildiler

Dokuzlar doktor olup gittiler,

Onlar bizi okutanlar.

* * *

Dingil dağ, dingil dağ,

Çıktım tren yoluna

Üç gemi geliyor biri A, biri B

Ortancası Mithat Paşa

Kalk gidelim Beşiktaş’a

Beşiktaş’ta top patladı

Altın saçlı kız vuruldu

Kaptanım hasta.

* * *

Eee Ercan

Ne getirdi amcan?

Etli sütlü

Pat-li-can

* * *

Çık çıka çık çıka

Ben bilmiyorum Arapça

Arapça beni okuttu

Sırma saçımı dokuttu

Sırma saçımın bir teli

Ağabeyimin gömleği

Ağbeyim bir kız kaçırmış

Yedi dağın güzeli

* * *

Uzun uzun urgan

Leblebi sultan

Koyunum hangi dağda

Alaca bulaca dağda

Ne yer, ne içer

Yazın ot, kışın yavşan

* * *

Gittim sümbül dağına

Dere tepe taş imiş

Sümbüller açmış, sersefil olmuş

Sümbül sümbül dek

Helvacıya bak

Altını, inciyi

Boynuna tak

* * *

Atlar gelir şakır şakır,

Benim babam neden fakir?

Limandan gelirkene üç gemi gördüm

Biri ağa, biri paşa

Ahmet Paşanın neyi var?

Yazı yazar oğlu, inci dizer kızı var

Tophanede top atıldı

Varın bakın kim vuruldu

Sırma saçlı kız vuruldu

Sırma saçını örmeli, Ali Beye vermeli

Ali Bey hasta, çorbası tasta

Mendili ipek, kendisi köpek

* * *

Tek tekene tekene,

Düştüm demir dikene

Demir diken açıldı, alaca boncuk saçıldı

Alaca boncuk, has boncuk

İliğim, düğmem kaytancık.

Kaytancığı almalı, Ala dağa salmalı

Ala dağın armudu

Anan baban var mıdı?

Anam babam olsaydı

Beni burda kor muydu?

* * *

Gün gel gün gel, kır atına bin gel

Çakmağını çak gel,

Aynanı yak gel

Soğuk kapını ört gel,

Sıcak kapını aç gel

* * *

Bekir bekir ben var, şu derede nen var?

Uzun uzun camlar, kısa kısa mumlar...

Gel öküze yem ver.

Ben veremem sen ver.

Ben ağama giderim, yedi deve güderim

Yedisi de bu mudur?

Kervan yolu su mudur?

Ben o sudan geçemem

Alaca boncuk saçamam

Alaca boncuk kaç boncuk

İnek sağar bir çocuk

-Nerden geliyorsun?

-Kan kalesinden

-Ne sallanıyorsun?

-Açlık belasından

-Öyle acıktın mı?

-Yenice yedim kalktım

-Üstün başın neye ıslak ya?

-Sudan geçtim.

-Su öyle derin mi?

-Akarken gördüm.

-Üstün başın neye unlu ya?

-Değirmenden geldim

-Değirmen kalabalık mı ya?

-Patırtısını duydum

-Ağzın yüzün neye yağlı ya?

-Bıldırcın yedim.

-Bıldırcın öyle yağlı mı ya?

-Uçarken gördüm

-Evin nerede?

-Kayabaşında

-Benimki de yanıbaşında

-Adın ne?

-Hasan.

-Ha ben, ha sen

Oooo! Pisi pisi pambık

İbrişim sandık

Gittim deve yoluna

Deve yolu bitpazar

Bit pazarda ayı var

Ayı beni korkuttu

Kulağını sarkıttı

Anzara vinzara

Çekin beni kantara

* * *

Ben gittim sümbül anneme

Sümbüller açmış

Sarı zeybekler olmuş

Sümbül sümbül denk

Edalı zeybek

* * *

Çatal dağda topal çoban

Yapar satar çatal sapan

Sen de çatal dağdaki çoban gibi

Yapar satar mısın

Çatal sapan

(Hızlı hızlı söylenmeye çalışılacak)

BİLMECE

BİLDİRMECE

BİLMECELER

Günümüz ozanları da, bilmeceleri yaratanlar gibi şaşarak bakıyor dünyaya; bilincin kapılarını zorluyor. Dilinin kırkıncı kapısını açarak, yeni güzellikler sunuyor okurlara.

Şiirle bilmece Eyüboğlu’nun dediği gibi aynı ananın sütünü emmiş, aynı topraktan ürün kaldıran çiftçi ikisi de; birisi çağdaş teknikle çalışıyor, öbürü atadan babadan gördüğü gibi... Gene de bir yerde buluştukları oluyor. Bu yüzden BİLMECELER bölümü bir şiir güldestesi de sayılabilir. Okurlara “Bilmeceler cenneti”ni, okullarda işlenen yaşam ünitelerine göre gezdirmeyi düşündük. Her bölüm yaşama, insana yeryüzüne şaşarak bakmayı, yaşama sevinci duyarak öğrenmeyi sağlayabilir. Bilmecelerdeki şiir tadı, yaşamı güzelleştirmenin gizini de fısıldayabilir bize.

BİLMECE BİLDİRMECE OYUNU

... İkiye ayrılalım. Bir bu taraf sorsun, bir öbür taraf

-Peki öyle olsun,

Ali:

-Ardal benden, dedi.

Muhsin’le Hasan da bir oldular.

-Önce biz soracağız.

-Yooo, biz.

-Yazı tura atalım.

-Atın.

Muhsin’de bir beş kuruş varmış. Yazı tura attık. Bize çıktı.

-Tamam, soruyoruz.

Önce Ali’nin kulağına eğilip söyledim. Başını salladı:

Bir küçücük fıçıcık

İçi dolu turşucuk

Düşündüler kaldılar.

-Hadi. Bilmiyorsanız verin İstanbul’u.

-Turşu küpü.

-Yok.

-Ayva.

-Yok

-Ee, neymiş ya?

-Verin İstanbul’u.

-Olmaz. Bir turşu için İstanbul verilir mi be?

-Verilir tabii. Bilmece bu.

-Peki, hadi verdik.

Ali iki dizinin üstüne oturdu, keyiflenmişti:

-Beri gel İstanbul, diye başladı. İstanbul geledursun, yüzüme güledursun. Karşıdan kaz gelir, eti bana az gelir. Ceviz yaprağı kat kat, başıma düşsün pat pat. Ben bal küpüne, sen katran küpüne. Şu büyük taşı kaldırdım, seni altına daldırdım. Gel gel İstanbul, dağınla taşınla, içi dolu malınla mülkünle, inci yalın sözlerinle, sırma saçlı kızlarınla... Neymiş neymiş... Limonmuş.

-Anııı, limon ha?

-Tabii ya, küçük fıçıcık, içi dolu turşucuk. Benzemiyor mu?

-Peki, benziyor. Şimdi de biz soralım.

-Sorun.

-Gök oğlak kökünde bağlı.

Hasan sormuştu.

-Vıy bilmeyecek ne var, dedi Ali. Karpuz.

Gene sıra bizde

Hasan bozulmuştu.

-Sor bakalım, dedi.

-Sor Ardal.

-Hayır sen soracaksın.

-Nedenmiş? Ortağım değil mi, ister ben sorarım, ister o sorar.

-Olmaz. Demin o sordu, şimdi sen soracaksın.

-Peki be. Soruyorum, bil bakalım:

Alaca bulaca

Eski sermiş yamaca

-Peşkir, dedi Hasan. Nasılmış?

-Tamam. Siz sorun şimdi.

Hasan’la Muhsin fısıldaştılar. Zor bir bilmece arıyorlardı. Bir türlü kararlaştıramadılar.

-Hadi arslanım, çabuk olun!

-Dur, acele etme.

Sonunda buldular bir şey:

Kertül kürtül

On iki köy kurtul

-Merdiven, dedi Ali. Köyde söylenen bilmeceleri hep biliyordu.

-Şimdi sıra bizde. Hadi Ardal. Bir tane sen sor ki, Ankara’yı alalım.

Düşündüm.

-Peki, dedim. Soruyorum:

İçi bitli

Başı tatlı

Düşündüler, bilemediler.

-Verin Ankara’yı.

-Alın, dedi Muhsin.

-Beri gel Ankara, beri gel. İçi dolu malın mülkün ile. Hanlarınla hamamlarınla, dükkanlarınla, evlerinle...

-Başka?

-Kamyonlarınla, trenlerinle...

-Başka?

-Lokantalarınla, yemeklerinle...

-Başka?

-Taşınla toprağınla, her şeyinle... Beri gel beri gel. Neymiş neymiş? İncirmiş.

-İncir mi?

-He ya içi bitli değil mi? Dışı da tatlı...

-Peki öyle olsun.

Daha bir zaman oynadık. Epey zaman geçmişti. İçerisi kararmıştı nerdeyse.

Ali’nin anası gelince biz de kalktık. Evlerimizle gittik.

Talip Apaydın

(Toprağa Basınca’dan)

BİLMECELERDE BİZ

İki kızarmış kiraz

Yarılıverse biraz

Çekirdekler görünür

İnci gibi bembeyaz

(Ağız)

Evvelden vardı yiyorduk

Şimdi var yemiyoruz

Gene de ölmüyoruz

(ana sütü)

Ben giderim o kalır

(ayak izi)

Yedi delikli tokmak

Bunu bilmeyen ahmak

(baş)

Allahtan korkmaz

Cennetten çıkmaz

(çocuk)

Altı mermer üstü mermer

İçinde bir bülbül oynar

(dil)

Biz idik biz idik

Otuz iki kız idik

Ezildik büzüldük

İki duvara dizildik

(dişler)

Anneye deymez

Babaya deyer

Halaya deymez

Amcaya deyer

Değere deymez

Deymeze deyer

Vallaha deymez

Billaha deyer

(dudak)

Benim iki pencerem var

Etrafı etten duvar

Gece olur kaparım

Gündüz olur açarım

Cemi celal bahçesinde

(gözler)

Bir ağaç bitmiş dalsız budaksız

Üstünde bir kuş kolsuz kanatsız

O kuşu pişirmeli odsuz ocaksız

O kuşu yemeli dilsiz damaksız

(gönül)

Beşinde çocuk

Onunda koyun

Yirmide kanlı

Otuzda canlı

Otuz beşinde arslan

Kırk beşinde kaplan

Altmışında et

Yetmişinde kemik

Yetmişbeşten gerisi

Ölümün berisi

(insan)

İki kaşık

Duvarda yapışık

(kulak)

Etten kantar

Altın tartar

(kulak ve küpe)

Yemeden tatlı

Sağmadan sütlü

Cansız ama kuvvetli

(okumak)

Uzun uzun yollardan

Bir acayip kuş gelir

Kırma badem dili var

Ne söylese hoş gelir

Bir acayip söz söyler

Gözlerimden yaş gelir

(mektup)

Çarşıdan alınmaz

Mendile konmaz

Ondan tatlı

Hiçbir şey olmaz

(uyku)

Örülmedik duvar üstünde

Doğmamış çocuk oturmuş

Sürülmedik tarlaya

Girmeyin diye bağırıyor

(yalan)

BİLMECELERDE
EVİMİZ EŞYAMIZ ÇEVREMİZ

Tepsi tepsi nar

Haddin varsa birini al

(ateş)

Kat kat sefer tasıyım

Dört heceyle bilinir

Bende canlı şeyler var

Fakat sanma yenilir

(apartman)

El kadar mezar

Dünyayı gezer

(ayakkabı)

Tap nedir tapiş nedir

Gülbaharda gümüş nedir

Ne yerdedir ne göktedir

Hanımların dizindedir

(ayna)

Dağa varır seslenir

Eve gelir yaslanır

(balta)

Çat çatan ağacı

Pat patan ağacı

Kırmızı lale

Trabzan ağacı

(beşik)

Taştandır demirdendir

Yediği hamurdandır

Dünya alemi doyurur

Kendi doymaz nedendir

(değirmen)

Biri demiş vah belim

Biri demiş vah başım

Biri demiş dünyalar benim

(çivi-tahta-kiremit)

Altı tahta üstü taş

Sekiz ayak iki baş

Dön dolaş da dön dolaş

(döğen)

Bizim evde deli var

Tepesinde gülü var

(elektrik lambası)

Suda balık

Kuyruğu yanık

(lamba fitili)

Ağzı açık alamet

İçi kızıl kıyamet

(fırın)

Bir ana bir baba

Sesleri kaba kaba

Döğüşür ara sıra

Şunlara git bak

Küt pata küt pat

(havan)

Çiğdem çiğdem çit bitmiş

Çiğdemciğim sık bitmiş

Şu güzelim tarlada

Türlü çeşit ot bitmiş

(halı-kilim)

Dağdan gelir dak gibi

Kolları budak gibi

Eğilir su içmeye

Bağırır oğlak gibi

(kağnı)

Minareden attım kırılmadı

Suya attım kırıldı

(kağıt)

Dal dalda

Dal belde

Ak çaylak

Kara gölde

(kazan)

Bir atım var mihriban

Göğsü suda her zaman

Arpa saman istemez

Gece gündüz kişnemez

(kayık)

Kat ekmek kat ekmek

İçi dolu bal ekmek

(kitap)

Aktır tarlası

Karadır tohumu

Elle ekersin

Dille biçersin

(kitap ve okuma)

Bir ağacı oymuşlar

İçine nağme koymuşlar

Yanılmış yalan söylemiş

Kulağını burmuşlar

(keman)

Aşağı iner güle güle

Yukarı çıkar ağlaya ağlaya

(kuyu kovası)

Ayakları su içer

Üstünden gelen geçer

(köprü)

Ev

Evin içinde deniz

Denizin içinde balık

Balığın kuyruğu yanık

(lamba ve fitili)

Hezerem hezerem

Taş üstünde gezerem

El ne derse desin

Bildiğimi yazaram

(mala)

Dört köşedir beş değil

Başı sudan hoş değil

(sabun)

Çınçınlı hamam

Kubbesi tamam

Bir gelin aldım

Babası imam

(saat)

Dört tarafı karanlık

Dolaştım Hintte Çinde

Ben dünyayı öğrendim

Bir zındanın içinde

(sinema)

Ortada yanar

Kanadından kan damlar

Canlılar oturur

Cansızlar oynar

(semaver-bardak-çay)

Kapkara bir tazım var

Ağzı var da dili yok

Ne versem yemem demez

Arkasında çulu yok

(soba)

Ah ne idim ne idim

Sahralarda bey idim

Felek beni ne yaptı

Beli bağlı kul yaptı

(süpürge)

Sıra sıra odalar

Birbirini kovalar

(tren)

Dışı var içi yok

Dayak yer suçu yok

(Top)

Ben giderim o gider

Üstüme gölge eder

(Şemşiye)

Karşıdan baktım dağ gibi

Yanına vardım yağ gibi

Etekleri zil çalar

Kendi güllü bağ gibi

(vapur)

Mavi tarla üstünde

Beyaz güvercin yürür

(yelkenli)

BİLMECELERDE

YİYECEKLERİMİZ BİTKİLER

SEBZELER MEYVELER

Varvaradan yar getir

Karlı dağdan kar getir

Sağılamamış inekten

Çalkanmamış yağ getir

(bal)

Gözenek gözenek gözleri var

Ağalara beylere sözleri var

(petek)

Altı kül

Üstü kül

İçinde bir

Sarı gül

(ekmek)

Karanlık damda

Kan ışıklar

(pekmez

Hay elemez elemez

Ateş başına gelemez

Gelse bile duramaz

(yağ)

Ak koyun akıştı

Suya indi bakıştı

(pirinç)

Ufacık mermer taşı

İçinde beyler aşı

Pişirirsen aş olur

Pişirmezsen kuş olur

(yumurta)

Uzun uzanır

Yeşil bezenir

Kırmızı don giyer

Arşa uzanır

(ağaç)

Babası büklüm büklüm

Anası yaylım yaylım

Kızı güzellerden güzel

Oğlu düğünlerde gezer

(asma yaprağı, üzüm, şarap)

Sarı kandil asılır

Vakti gelir kesilir

(ayva)

Altı tahta üstü tahta

İçinde bir sarı softa

(badem)

Alçacık esmem

Çingilli yosmam

(biber)

Ah umutlar umutlar

Göz nurundan bulutlar

Ayaklarından emer

Tepesinden yumurtlar

(buğday başağı)

Şu dağda bir tay oturur

Kırk bin yumurta götürür

(ceviz)

Alçacık dallı

Yemesi ballı

(çilek)

Ufacık kırmızı bir ev

Ne kapısı var ne penceresi

İçinde yıldızdan bir yatak

Yatakta beş küçük yavrucak

(elma)

Yol üstünde kırmızı bohça

(gelincik)

Pencereden ay doğdu

Görenler hayran oldu

Anası beşikteyken

Kızının kızı oldu

(gül)

Bir evim var üç katlı

En üst kadife kaplı

Orta kat pamuktandır

Üçüncü taht kaplı

(iğde)

Dam altında teke bağlı

Boynuzları köke bağlı

(kabak)

Helle helle hel olur

Helle döner bal olur

Tutarsan yavaş tut

İki elin kan olur

(karadut)

Tanrı yapar yapısını

Bıçak açar kapsını

(karpuz)

Yeşil iken ağarır

Yavaş yavaş sararır

Sarardıkça sallanır

Sallandıkça ballanır

(kaysı)

Dışı kazan karası

İçi peynir mayası

(kestane)

Beyaz ile başladım

Yeşil ile işledim

Al ile bitirdim

Cümle aleme yedirdim

(kiraz)

Var getir var getir

Gelmezse yalvar getir

Ellenmemiş ağaçtan

Koklanmamış gül getir

(kızılcık)

Benim bir kızım var

Kat kat çeyizi var

(lahana)

Alçacık tartar

Başında simit satar

(mantar)

Bu derede öten nedir

Yoğurulup biten nedir

Al lale sana derim

Tohumsuz biten nedir

(mantar)

Alçacık tepe

Çıngıraklı küpe

(mercimek)

Kazdım kazdım kum çıktı

Kumdan minare çıktı

Geçen seneki çocuk

Bu yıl meydana çıktı

(mısır)

Alçacık boylu

Kadife donlu

(patlıcan)

Benim bir dağım var

Bir yanına kar yağar

Bir yanına dolu

(pamuk ve tohumu)

Yer altında

Sakallı dede

(pırasa)

Hanım uyandı

Cama dayandı

Cam kırıldı

Kana boyandı

(nar)

Çit öter çit öter

Çitlenbikte kuş öter

Etini yiyen

Kemiciğini döker

(üzüm)

Kat kattır ama

Katmer değildir

Kırmızıdır ama

Elma değildir

(soğan)

Başı yeşil emir değil

Üstü kara kömür değil

İçi beyaz peynir değil

Kuyruğu var fare değil

(turp)

Kara kız sarkar

Düşerim diye korkar

(zeytin)

BİLMECELERDE

HAYVANLAR BÖCEKLER

Lebicik lebabiçik

Dört duvarın üstü açık,

Üstünde bir serçecik

ağzında bir çiçecik

Ne çiçeği

Turunç çiçeği

Cevri cevahir tarlasında

Pirinç çiçeği

(arı)

On ay yatar

İki ay kalkar

Feneri yakar

Etrafa bakar

(ateş böceği)

Bu gelen aslan mıdır

Gagası taştan mıdır

Kanatları mora çalar

Kendi gülistan mıdır

(güvercin)

Kafası tarak

Kuyruğu orak

(horoz)

Selamün aleyküm ustalar

Aleyküm selam ustalar

Hangi hayvan bağırsağını

Elceğiziyle desteler

(ipek böceği)

Hikmetullah şehrinin bir tanesi

Oğlunun karnında yatar annesi

(ipek böceği)

Hatatay matatay

İnce belli karatay

(karınca)

Gelişi aslan gibi

Duruşu sultan gibi

Yayılır hasır gibi

Sürünür esir gibi

(kedi)

Dağdan gelir sekerek

Kara üzüm dökerek

(keçi)

Üstü çayır biçilir

Altı çeşme içilir

(koyun)

Karadır karga değil

Uçar ama kuş değil

Koku alır kopay değil

Hap yapar doktor değil

(Mayıs böceği-bok böceği)

Bir kuşum var havai

Yüksek yapar yuvayı

Değme kuşlar yapamaz

Onun gibi yuvayı

(örümcek)

Çifte saraylara çıkar

Sultan desem sultan değil

Altın yıldızları döker

Yaldız desem yaldız değil

Arkasında hörgücü var

Deve desem deve değil

Çifte boynuzu var

Öküz desem öküz değil

Sırtında semeri var

Hamal desem hamal değil

(sümüklüböcek)

Bir kuşum var kahverengi

Kahvelerde çalar çengi

Bekle kuşum yaz gelsin

Kuşumun keyfi gelsin

(sivrisinek)

Elim elim ibrişim

Elden çıktı bir kuşum

Elimdedir gümüşü

Makas getir biçeyim

Altın getir ölçeyim

Yedi derya içinde

Sırça saray içinde

Hanım yengen yaraşır

Çifte bülbül dolaşır

Sinesine hançer saplasam

Elim kana bulaşır

(tahtakurusu)

Fetti fetti fettan

Döşeği ottan

Burnu ağzı kemikten

Kulakları etten

(tavuk)

Yer altında

Yağlı kayış

(yılan)

Gökte açık pencere

Kalaylı bir tencere

(Ay)

Yol üstünde yoğurt dökülmüş

Silerim gitmez

Süpürürüm gitmez

(ay ışığı)

Bir beyaz yorganım var

Bütün dünyayı örter

(bulut)

Karşıdan bakarım ağarır

Yanına giderim bağırır

(deniz)

Uzun uzun abalar

Ak sakallı babalar

Gelir gider duramaz

Gece gündüz çabalar

(dalgalar)

Ben giderim o gider

Ben dururum o gider

(dere)

Mini mini kuşlar

Her yanı taşlar

(dolu)

İçi taş dışı taş

Bir kuru bir yaş

(dünya)

Çıt demeden

Çalıya düşer

(ışık)

Bir salkım üzümüm var

Yarısı kara yarısı beyaz

(geceyle gündüz)

Mavi atlas

İğne batmaz

Makas kesmez

Terzi dikmez

(gökyüzü)

Min min minare

Dibi dare

Yüz bin çiçek

Bir lale

(gökyüzü, Ay, yıldızlar)

Gökte durur paslanmaz

Suya düşer ıslanmaz

(güneş)

Mavi atlas üstünde

Altın tas

(güneş)

Havada uçar kanadı yok

Şekere benzer tadı yok

(kar)

Kapıyı açar

Kapamadan kaçar

(rüzgar)

Burdan çektim kılıcı

Şamdan çıktı bir ucu

(şimşek)

Uzun uzun kamışlar

Akşam bize gelmişler

Çalmışlar çağırmışlar

Sonra çekip gitmişler

(yağmur)

Benim bir kalbur boncuğum var

Akşam atar

Sabahtan toplarım

(yıldızlar)

Yürür gider canı yok

Boğazlasan kanı yok

Dünyaya can dağıtır

Kendisinin canı yok

(su)

Dağdan gelir hız ile

Yetmiş bin yıldız ile

Ayağında bengi var

Evren ile cengi var

(ölüm)

Yeraltında

Kilitli sandık

(gömüt)

BİLMECEDEN ŞİİRE

HİROŞİMA

Büyükbabam, babam, ben

Küçük oğlan, kız, damat

Gelişimiz teker tekerdi

Gidişimiz cümbür cemaat

ATOM

Evimin bir odası var

İçinde deli döner

ELEKTRON

Çat burda çat Ayın arkasında

Hem burda hem Ay’ın arkasında

ÇEKİRDEK

Fenerin kapısını çaldım

Zirzopun biri açtı

Melih Cevdet ANDAY

(Yan Yana’dan)

BİLMECELER

-Nedir geceden gündüze geçip

Kendine beyaz bir ülke kuran?

-Kan

-Ne denir onlara

Issızlığın ortasında

Issızlık için savaşırlar?

-Çarşılar.

-Harmanlar geçirmiş bir ihtiyarın yüzünde

Nedir sabahları beliren?

Bir adı yoksulluktur

-Onur.

-Şiir besleyen, bittikçe şiir?

-Şiir.

Ülkü TAMER

(Yeni Dergi)

ATASÖZLERİ

Atasözleri genellikle söyleyeni belli olmayan özlü sözlerdir. Halkın yüzlerce yıllık yaşam deneylerinden, gözlemlerinden, bu gözlemlere dayanan düşüncelerinden doğmuşlardır. Söylene söylene açık, etkileyici en yetkin biçime ulaşmışlardır. Bir kural, bir düstur niteliği taşırlar. Doğa olaylarının, sosyal olayların nasıl olageldiklerini, bunlardan çıkarılacak dersi vurgularlar. Bazıları toplumun geleneklerini, âdetlerini, inanışlarını belirtir. Yaşam üzerine doğrudan doğruya bilgece düşünceler yürüten, bazı doğruları bildirerek yol gösteren atasözleri de çoktur.

Atasözleri yüzyıllardan beri halk etkisini, bilgisini yetişkinlerin ağzından, bir dil okulu halinde yetişmekte olanlara iletir, eğitime yararlı olurlar. Kuruluşları, kavram zenginlikleriyle dilin seçkin ürünleridirler. Arada toplumsal ekonomik gelişmelerin etkisiyle giderek eskiyen, doğrulukları zayıflayanlar da olur.

Atasözlerinden çeşitli amaçlarla seçmeler yapılabilir. Bunların sözlü ya da yazılı açıklamalarıyla bazı doğrular yetişenlere daha kolay kavratılabilir, yerinde kullanılmalarıyla savunulan düşünceye güç kazandırılabilir. Buraya alınanlar ara başlıklarda belirtildiği gibi; sağlıklı, becerikli, çalışkan, doğru, iyi; dostluğa, dayanışmaya önem veren, işlerini zamanında ve kusursuz yapan kişiler olmayı sağlayıcı, sağlıklı bir dünya görüşü edinmeyi kolaylaştırcı atasözleridir.

ATASÖZÜ HER KOYUN KENDİ

BACAĞINDAN ASILIR DER AMA...

Bir kötünün yedi mahalleye zararı olacağını biliriz, biliriz de yine göz yumarız kötülere, kötülüklere... Omuz silker: “Bana ne” deriz. Her koyun kendi bacağından asılır deriz. Kaçtığımızı sanırız böylece sorumluluktan. Oysa köyümüz pisse, bizim de payımız vardır bunda. Ülkemizde işler yolunda gitmiyorsa, biraz da bizim “işlere” yan çizmemizdendir bu...

Zamanın padişahında da bizimki gibiymiş kafa. Vezir, kırlarağası, harem, şölen, buyruk...

Saldım çayıra mevlam kayıra, işler yürüyor sanıyormuş.

Sarayın duvarları kalındır, dışarının gürültüsü duyulmaz. Padişah da halkın seslerine sağır, gününü gün etmeğe bakıyormuş. “Bunca vezirin, paşanın, görevlinin işi ne?” diyormuş, yapıp çatsınlar...

Veziri meziri de “başa” bakar ona göre çizermiş yolunu. Arabacı ne yana yönelmişse, araba da o yana gider. Bundandır han hamam, çiftlik konak sevdasındaymış tümü. “Sular akarken testileri doldurmalı” diyorlarmış.

Nasıl her köyün bir koca Emmi’si varsa, o ülkenin de bir Ozanı, Ata’sı varmış. Gözünü budaktan, sözünü yasaktan sakınmayan bir Ozan Ata... Halkın derdiyle dertlenir, ülkenin toprağıyla çiğnenirmiş. Bir zamanlar halkın sofrasına oturan, kendini onlardan ayrı tutmayan Hakanlar gelip geçtiğini düşünür, yüreği sızlarmış. Gündüz işinde, gece düşünde “Nasıl etsem de uyarsam şu Padişah,?” diye düşünürmüş. Sazı sözü ülkenin dirliği üstüneymiş hep...

Nasıl etmişse etmiş padişahın karşısına çıkmış bir gün bu. Sazla, sözle, meselle ülkede işlerin yolunda gitmediğini anlatmaya çalışmış.

Padişah gülmüş:

“Bre Ozan Ata demiş, gözlerin büsbütün kara görür olmuş dünyayı? Hiç mi eylenmez, güzel yüzüne bakmazsın?.. Huyunu suyunu bilmesem ‘Atın şu bozguncuyu zındana!’ derdim. Lakin için temizdir, ülkeni sevdiğinden kaygılanırsın. Üzme tatlı canını, bilesin ki yetkililer görev başındadır, doğru çalışacaklarına yemin etmişlerdir. Kim ki yan bastı, Tanrı’nın inayetiyle cezasız kalmaz. Hem bilmez misin: Her koyun kendi bacağından asılır... Eden kendine eder...”

Boynunu büküp çıkmış Ozan Ata. İçi rahat değilmiş, olmadı, uyaramadık padişahı diyormuş. Nasıl etmeli de açmalı şunun gözünü? Öyle bir açmalı ki, kendi bacağından asılan koyunların kokusunu duysun...

Bir dostunun yardımıyla kestirdiği bir koyunu sarayın uğranmayan bir odasına astırıp kapısını kilitlenmiş.

Bir süre sonra kötü bir kokudur tutmuş sarayı. “Öf!” diyormuş herkesler, öf ki öf!. Saray kokuyor. Kıyıya bakmış nedenini bulamamışlar. Sonunda padişah da rahatsız olamaya, burnunu takamaya başlamış.

Çağırttığı Ozan Ata’ya:

“Hadi bakalım akıllı Ozan Ata,” demiş, kurtar sarayı bu kokudan...

Ardına takıp koyunun asılı olduğu odaya götürmüş Ozan Ata padişahı:

“Ben derim ki sarayı kokutan budur. Siz diyeceksiniz ki ‘Kendi bacağından asılmış bir koyun bu, olsa olsa kendinedir zararı...’

Ben derim ki, her koyun kendi bacağından asılır ama böyle düşünüp vurdumduymazlık edenler, sorumluluklarını unutanlar: ‘Bu kokuya’ katlanmak zorunda kalır... Hele bu kafayla padişahlık edilirse, ülke kokudan durulmaz hale gelir...”

Ne dersiniz? Padişah Ozan Ata’yı anlamış, anlamış da aymış mıdır acaba?

DEME KIŞ YAZ

Bilenle bilmeyen bir olmaz

Cahil günde bin hatır yıkar alim yapar

Cahil ile konuşan cahil olur

Cahil kendisinin düşmandır başkasına nasıl dost olur

Cahile söz anlatmak deveye hendek atlatmaktan zordur

Cahilin dostluğundan alimin düşmanlığı yeğdir

Cahilin sofusu şeytanın maskarasıdır

Çalıda gül bitmez cahile söz yetmez

İlim, sahibine dost, mal sahibine düşman kazandırır

Kişi noksanını bilmek gibi irfan olmaz

Ne sal iledir, ne mal iledir

Beyim ululuk kemal iledir

HER İŞİN BAŞI SAĞLIK

Ağacı kurt insanı dert yer

Ayağını sıcak tut başını serin

Gönlünü ferah tut düşünme derin

Can boğazdan gelir

Derdini saklayan derman bulamaz

Duvarı nem yiğidi gam yıkar

Et giren yere dert girmez

Et kanlı gerek yiğit canlı gerek

Hasta olmayan sağlığın kadrini bilmez

Her işin başı sağlık

Mide derdin, perhiz dermanın başıdır

Sağ hoş olana her gün düğün bayram

Sağlam baş sağlam vücutta bulunur.

Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi

Tok iken yemek yiyen mezarını dişiyle kazar

İŞLEYEN DEMİR

Adamın aynası işidir

Bağda izin olsun yemeğe yüzün olsun

Çalışan kazanır

Çalışmak ibadettendir

Çalışan takınır çalışmayan bakınır

Emeksiz yemek olmaz

Er olan ekmeğini taştan çıkarır

Hünersiz adam meyvasız ağaca benzer

Irgat gibi kazan bey gibi ye

İşleyen demir pas tutmaz

Meramın elinden bir şey kurtulmaz

Olmaz olmaz deme olmaz olmaz

Sanat altın bileziktir

Sen işlersin mal işler

İnsan öyle genişler

DOĞRULUKTAN ŞAŞMA

Doğruluktan şaşma

Doğru bilinmeyince eğri bilinmez

Doğru sarsılır ama yıkılmaz

Doğru söz acıdır

Doğru söz yemin istemez

Doğru söze akan sular durur

Doğruya hak yardımcıdır

Güneş balçıkla sıvanmaz

Hile iş gören mihnet ile can verir

İbadetle cennete girilmez temiz kalp gerek

İt ürür kervan yürür

Ne çiğ yerim ne karnım ağırır

Sel gider kum kalır

Sen doğru ol eğri belâsını bulur

Yalancının mumu yatsıya kadar yanar

Yalan ile iman bir arada durmaz

AT BİNENİN

Adama dayanma ölür duvara dayanma yıkılır

At binenin kılıç kuşananın

Ağzını açacağına gözünü aç

Arayan belâsını da bulur mevlasını da

Arı bal alacak çiçeği bilir

Çabuk parlayan çabuk söner

Çoğu zarar azı karar

Gezerse ayağın savar yüreğin

İki el bir baş içindir

İnsan ne ederse kendine eder

Kanatlanmadan uçma

Kavgaya katılma bilmediğin işe atılma

Kişi ektiğini biçer

Kurda neden ensen kalın demişler

Kendi işimi kendim görürüm de ondan demiş

Vakitsiz açan gül tez solar

İYİLİK, GÜZELLİK, SEVGİ

Acı dil insanı dinden tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır

Açtırma kutuyu söyletme kötüyü

Adın ne reşit bir söyle bin işit

Adam adama yük değil can gövdeye mülk değil

Adamın adı çıkacağına canı çıksın

Ağaç yaprağıyla güzeldir

Ağzından çıkanı kulağın işitsin

Altın yerde paslanmaz taş yağmurda ıslanmaz

Anlayana kul ol, anlamayana ağa olma

Başkasının sözünden çok kendi gözüne inan

Başkasına yük olmaktansa yükünü kendin taşı

Bin dost az bir düşman çok

Bir kötünün yedi mahalleye zararı vardır

Bir fincan kahvenin kırk yıl hatırı vardır

Çam sakızı çoban armağanı

Çok arayandan çok soran iyidir

Dağda gez belde gez insafı elden bırakma

Dost ağlatır düşman güldürür

Dost başa düşman ayağa bakar

Dost dostun ayıbını yüzüne söyler

Dost ile ye iç alışveriş etme

Dost kara günde belli olur

Dost yüzünden düşman gözünden bellidir

Dostun attığı gül unmaz yara açar

Dostun attığı taş baş yarmaz

Eşini aşını işini bil

Etme komşuna gelir başına

Fıkaranın ahı tahttan indirir şahı

Gönül bir sırça saraydır yıkılırsa yapılmaz

Güzelliğe kırk günde doyulur iyi huya kırk yılda doyulmaz

Hayvan ölür semeri kalır insan ölür eseri kalır

Her şey incelikten insan kabalıktan kırılır

İnsanın eti yenmez derisi giyilmez tatlı dilinden başka nesi var

İyi pirinç çok su götürür

İyilik et de denize at balık bilmezse halik bilir

Kem söz kalp akça sahibinindir

Ne sert ol asıl ne yumuşak ol basıl

Ne verirsen elinle o gider seninle

Yırtıcı kuşun ömrü az olur

Zorla güzellik olmaz

KİŞİ ARKADAŞINDAN BELLİDİR

Adamın alacası içindedir

Aslanla gezen taşa kurtla gezen leşe konar

Bir dost kırk yılda kazanılır

Adamın yere bakanından suyun sessiz akanından

Arap atın yanında duran ya huyundan ya tüyünden

Boynu uzun beyni boş tut kulağından çifte koş

İnsan konuşa konuşa hayvan koklaşa koklaşa

İyi ile kötü geçit başında belli olur

Kişi arkadaşından bellidir

Kömürcünün evine giren yüzü kara çıkar

Kötü demirden kılıç olmaz

Kurt tüyünü değiştirir huyunu değiştirmez

Şeytanın yüzünü gör ne salavat getir

Ne şeytanın dostluğu zındana kadar

Üzüm üzüme baka baka kararır

Yiğitten korkma muhannetten kork

DEMİR TAVINDA...

Ağaç yaş iken eğilir

Araba kırılınca yol gösteren çok olur

Atı alan Üsküdarı geçti

Ayışığında ceviz silkilmez

Ay var yılı besler yıl var ayı beslemez

Bakla değil vakitsiz baklava olsa yenmez

Balığın aklı ağa girdikten sonra başına gelir

Bayram geçtikten sonra kınayı başına çal

Bir işi bitirmeden öbürüne başlama

Bugünkü işini yarına bırakma

Bugünün azı yarının çoğundan iyidir

Cennet de cehennem de dünyada hangisini kazanırsan

Dereyi görmeden paçaları sıvama

Demir tavında her iş çağında

Gençlikte taşı taşı kocalıkta ye aşı

İnsanı zaman kadar terbiye eden bir şey yoktur

İhmalin iki yakası bir araya gelmez

İş işten geçti tavşan bayırı aştı

Kırkında saza başlayan kıyamette çalar

Kürkü orak vaktinde orağı kürk vaktinde al

O bir yaz yağmuruydu geldi geçti

Rüzgârlı havanın kuytusu yağmurlu havanın uykusu

Son pişmanlık para etmez

Sona kalan dona kalır

Sular akarken destiyi doldurmalı

Yazın gölge hoş kışın çuval boş

AK AKÇA...

Ak akça kara gün içindir

Ak gün ağartır kara gün karartır

Akçanın gittiğine bakma işin bittiğine bak

Altın anahtar her kapıyı açar

Ayağını yorganına göre uzat

Bir avuç altının olacağına bir avuç toprağın olsun

Bol bol yiyen bel bel bakar

Cennetin kapısını cömert açar

Çık çık eden nalçadır iş bitiren akçadır

Damlaya damlaya göl olur

Evde atı olan dağda yorulmaz

Güvenme varlığa düşersin darlığa

Malın iyisi sağlıkla yenendir

Sakla samanı gelir zamanı

Ucuzdur vardır illeti pahalıdır vardır hikmeti

Vakit nakittir

Varlığa darlık olmaz

Yemeyenin malını yerler

AKLINI KULLAN

Açma sırrını dostuna dostunun dostu vardır dostu söyler dostuna

Akıl yaşta değil baştadır

Akıllı neyler balı akılsız neyler malı

Akıllıyı arkada tutma akılsızı kılavuz etme

Akılsız başın cezasını ayaklar çeker

Altının kıymetini sarraf bilir

Anlayana sivrisinek saz anlamayana davul zurna az

Arife tarif gerekmez

Ayağı baş yürütür

Deli arlanmaz soyu arlanır

Herkes aklını mezata çıkarmış yine kendi aklını beğenmiş

İki deliye bir uslu gerek

İki iş bir olmaz başka başka düşünmeli

Kabiliyetin mektebi yoktur

Kırk akıldan bir serencam iyidir

Koymaca akıl kuşluğa kadar

Taş yerinde ağır

ÇEŞİTLİ

Acı patlıcanı kırağı çalmaz

Aç ayı oynamaz

Aç tavuk kendini buğday ambarında görür

Ağlamayan çocuğa meme vermezler

Akacak kan damarda durmaz

Alet işler el övünür

Ana gibi yar olmaz Bağdat gibi diyar olmaz

Ağlarsa anam ağlar kalanı yalan ağlar

Aman diyene kılıç kalkmaz

Armut piş ağzıma düş

Armudun sapı var üzümün çöpü var

Arslan yatağından belli olur

Ateş olmayan yerden duman çıkmaz

Azcık aşım kaygısız başım

Babası ekşi elma yer oğlunun dişi kamaşır

Balık baştan kokar

Bela geliyorum demez

Boşa koydum olmadı doluya koydum almadı

Can çıkar huy çıkmaz

Cennet anaların ayağı altında

Çok bilen çok yanılır

Çok gezen çok bilir

Dağ dağa kavuşmaz insan insana kavuşur

Eskiye rağbet olsaydı bit pazarına nur yağardı

Hain olan korkak olur

Hem suçlu hem güçlü

Her çiçek koklanmaz

Her yiğidin gönlünde bir aslan yatar

İki karpuz bir koltuğa sığmaz

Kalem kılıçtan keskindir

Kazma kuyuyu kendin düşersin

Keskin sirke kabına zarar

Leyleğin ömrü laklakla geçer

Mühür kimdeyse Süleyman odur

Nasıl yaşarsak öyle ölürüz

Ne oldum dememeli ne olacağım demeli

Ölmüş eşek kurttan korkmaz

Su testisi su yolunda kırılır

Tembele iş buyur sana akıl öğretsin

Ucuz etin yahnisi tatsız olur

Uzaktan davulun sesi hoş gelir

Var akar yok bakar

Var evi kerem evi yok evi elem evi

KARA GÜN KARA KALMAZ

Âdemoğlunun elinden uçan ile kaçan kurtulmaz

Alemin ağzı torba değil ki büzesin

Ateş olsa cürmü kadar yer yakar

Beylere inanma suya dalanma

Bir kapı kapanırsa bin kapı açılır

Bu dünya kimseye kalmaz

Çivi çiviyi söker

Dağ ne kadar yüce olsa da bir geçidi bulunur

Demir ayak demir çarık demir baş

Dinsizin hakkından imansız gelir

Domuzdan kıl koparmak hünerdir

Düşen kalkar yorulan çöker

Geç olsun da güç olmasın

Gün doğmadan neler doğar

Hangi gün vardır akşamı olmadık

Hareket berekettir

Her derdin bir devası vardır

İnsan olduğu yeri şenlendirir

İnsan taştan pek gülden naziktir

Kara gün kararıp kalmaz

Meyveli ağaca taş atan çok olur

Sabreyle işine hayır gelsin başına

Silâh sahibine bile düşmandır

Ummadığın taş baş yarar

Ya devlet başa ya kuzgun leşe

Yanlış hesap Bağdattan döner

Yağar eser yolcu yolunda gider

BİR ELİN NESİ VAR

Bir elin nesi var iki elin sesi var

Çokluğa taş atılmaz

El elden üstündür

El eli el de yüzü yuğar

El ile gelen düğün bayram

İnsan insana her zaman lâzım olur

İşi elbirliği bitirir

Komşu komşunun külüne muhtaç

Nerde birlik orda dirlik

Sürüden ayrılanı kurt kapar

Yalnız adam ne köy olur ne kasaba

DOĞRU VE GÜZEL SÖZLER

“ÖZDEYİŞLER”

ÖZDEYİŞLER de ATASÖZLERİ gibi, geniş bir düşünceyi az sözle, özlü biçimde anlatan sözlerdir. Bilim, sanat ya da yurt yönetimi alanında ünlenmiş değerli kişilerin çeşitli konulardaki düşüncelerini, öğütlerini, görüşlerini bildirirler. Atasözleri halkın malı olduğu halde özlüsözlerin yazanı, söyleyeni bellidir.

Her yaşta, her çağda ilgi duyulur özdeyişlere. Salt özdeyiş seçkileri de vardır. Konuşurken ya da yazarken sırasını getirip düşünceyi pekiştirmek için ünlü sözlere baş vurulur. Derslerde öğrencileri düşündürme, sözlü ve yazılı anlatımı geliştirme yönünde de özlüsözler üstünde çalışmalar yararlı olur.

Özdeyişlerin seçimine özellikle kitaba ve okumaya ilişkin olanlara ağırlık verildi; akılda kalıcılıkları, etkileyicilikleri düşünülerek. Ayrıca bunların açıklanmasını, anlaşılmasını kolaylaştırıcı küçük metinler de eklendi bölümlere.

ANADİLİMİZ TÜRKÇE

Türk dili dillerin en zenginlerindendir. Yeter ki bu dil bilinçle işlensin. Ülkesini, yüksek bağımsızlığını korumasını bilen Türk ulusu, dilini de yabancı diller boyunduruğundan kurtarmalıdır.

Atatürk

Türkçem, benim ses bayrağım.

Fazıl Hüsnü Dağlarca

Bu dil ağzımda annemin sütüdür.

Yahya Kemal

Başka dile uymaz annenin sesi

Her sözün ararsan vardır Türkçesi

Ziya Gökalp

Türkçe’nin derinliklerine dalınca, gözlerime on sekiz bin evrenden daha yüksek bir evren göründü

Ali Şir Nevai

Türkçe, atalarımızın dili; anadil, diller güzeli. Yerine göre kılıçtan keskin, çelikten sert, kayadan sarp, boradan hızlı, bürümcükten ince, kelebekten uçucu, çiçekten renkli, kokudan tatlı, altından parlak, sudan duru Türkçe!

Ruyen Eşref Ünaydın

Dil düşüncenin aracıdır. Dilsiz düşünülemez.

Nurullah Ataç

Dil, yurdun ezgilenmiş soluğudur.

F. Kafka

DİLİN ÖNEMİ

Konfüçyüs’e sordular:

“Bir ülkeyi yönetmeye çağırılsaydınız yapacağınız ilk iş ne olurdu?”

Büyük bilge şu yanıtı verdi:

“Hiç kuşkusuz dili gözden geçirmekle işe başlardım.”

Ve dinleyenlerin şaşkın bakışları karşısında sözlerini şöyle sürdürdü:

“Dil kusurlu olursa, sözcükler düşünceyi iyi anlatamaz. Düşünce iyi anlatılmazsa, yapılması gereken şeyler doğru yapılamaz. Ödevler gereği gibi yapılmazsa, töre ve ekin bozulur. Töre ve ekin bozulursa tüze yanlış yola sapar. Tüze (adalet) yoldan çıkarsa şaşkınlığa düşen halk ne yapacağını, işin nereye varacağını bilmez. İşte bunun içindir ki, hiçbir şey ‘dil’ kadar önemli değildir.”

Ö. Asım Aksoy

TÜRKÇE’NİN GÖZLERİ

Bakıyorsun mavi

Türkçe’nin dağ gözesine

Bir ırmağın kaynadığı yeri

Arayan Rumelili çocuk günleriyle:

Ninni çıkıyor köpük köpük

Masal çağıltılı akşam vakti

Akıyor bir ırmağın gürültülü

Sevinciyle halk dili

Denize kara demek

Bir algıdır doğadan

Çiçeğe çiğdem demek

Kar çalgısıdır Türkçe’den

Hepimiz, dört bir yanda çocukların

Dağlara ad veren çobanların

Kepeneği sırtımızda ve kekik otlarını yakarak

Isınıyoruz Türkçe’nin dağ ateşinde

Anadili yasaların: Yaşamak

Bir ışıltılı bilgeliktir ırmağın yatağında

Çevirdiğin yaz bahçelerine

Anadolu’nun besleyici suyu

Halk dalında yaprak yaprak

Yeşil kalsın diye sevi, umut

Türkülerimiz kiraz versin

Saklasın diye güneşi destebasan armudu

Bakıyorsun mavi

Türkçenin derin denizinde

Kulaçladığımız geniş enlemlere

Yayla menekşesi yedi ışın bildirini

Sözcüklerin dağ yolundan

Alıp iniyorsun senin çiçeklerinle

Sözcüklerle diriltmeye insan bahçesini

Anam diliyle konuşan ulusal gül ağacıyle

Ceyhun Atuf Kansu

(Türk Dili Nisan 1972)

TÜRKÇEMİZ

Annenden öğrendiğinle yetinme

Çocuğum, Türkçeni geliştir.

Dilimiz öylesine güzel ki

Durgun göllerimizce duru,

Akar sularımızca coşkulu...

Ne var ki çocuğum,

Güzellik de bakım ister!

Önce türkülerimizi öğren,

Seni büyüten ninnilerimizi belle,

Gidenlere yakılan ağıtları...

Her sözün en güzeli Türkçemizde,

Diline takılanları ayıkla

Yabancı sözcükleri at

Bak, devrim, ne güzel!

Barış, ne güzel!

Dayanışma, özgürlük...

Hele bağımsızlık!

En güzeli, sevgi!

Sev Türkçeni, çocuğum,

Dilini sevenleri sev

Rıfat Ilgaz

DÜŞÜNMEK, ÇALIŞMAK, DİNLENMEK ÜSTÜNE

Düşünüyorum, öyleyse varım.

Descartes

Düşünmeden öğrenmek, vakit yitirmektir.

Confusius

Düşüncelerini yenileyemeyenler, yalnız aptallarla ölülerdir.

Lowell

Düşünceler zorla baskıyla, top ve tüfekle asla öldürülemez.

Atatürk

Daima didin ve öğren, daima işle ve yüksel.

Ahmet Hikmet Müftüoğlu

Bize değer kazandıran şeyler, yaptığımız işlerdir.

Yapılanı yeter bulmamak, bir insanın, ya da ulusun ileri atılan ilk adımıdır.

G. Bancroft

Vatan çalışkan insanların omuzları üstünde yükselir.

Tevfik Fikret

Çalışkan olmak yetmez, karıncalar da çalışkandır. Amacın ne onu söyle.

H. D. Torau

Çalışmak işlemek ayinimdir

Yaşamak dini benim dinimdir

Tevfik Fikret

Dinlenmek, yeniden doğmaktır

Baroccio

Dinlenmesini bilenler, ülkeleri fethetmesini bilenlerden daha büyüktürler.

Franklin

KİTAP ve OKUMA ÜSTÜNE

Kitapsız yaşamak; kör, sağır, dilsiz yaşamaktır.

Seneca

Bir insanın değeri kitaplarına eşittir.

H. Spencer

Bugünün gerçek üniversitesi bir kitaplıktır.

Carlyle

Ademin hayvaniyeti yemekle, insaniyeti okumakla kaimdir.

Namık Kemal

Okuma hevesimi dünyanın bütün hazinelerine değişmem.

Gibbon

İyi seçilmiş kitapları okumak, geçmiş yüzyılların seçkin zekalarıyla önceden düzenlenmiş bir konuşmaya katılmak gibidir.

Descartes

Kitaplarım, bana yetecek kadar büyük bir krallıktır.

Shakespeare

Yabanıl uluslar dışında her ülke kitaplar tarafından yönetilir.

Voltaire

Bir insan zekası diğer bir insan zekasına kitaplarla seslenir. Dünyanın bilimini besleyen kitaplarıdır. Kitaplar yaşam ağacının dallarına karışarak büyüyen bilim ağaçlarıdır. Onların ortaklaşa yemişini yiyen insan, iyiyi ve kötüyü bilen Tanrılar gibi olur.

C. Kegan Paul

Kitap, tek ölümsüzlüktür.

C. Choate

Kitap imbikten süzülmüş yaşamdır.

Orhan Burian

Okumak, kurtulma, özgür olma gücü kazandırır. Okumayanlar, dar çevrelerinin kısır düşünceleri, gelenek ve göreneklerin yetersizlikleri içinde kapalıdır. Okumayı sevenler, yerlerde sürünmezler, bir kanat vuruşuyla evrensel düşüncelerin mutlu iklimine yükselirler. İnsanlığın en yüce kişilerinden oluşmuş bir toplumda yaşarlar.

Payot

OKUMA

Okuma, tutkuların en asilidir. Ekmek nasıl bedeni beslerse, o da öylece ruhu besler. Alphose Karr; okuma için: “Tatlı tatlı kendinden geçme” demiştir. Büyük yazarlar ömürlerinin yarısını okumakla geçirmişlerdir. Monteskuieu: “Çeyrek saatlik bir okumanın gideremediği kederim olmamıştır” der. Bir kitap, her zaman güvenilebilecek bir dosttur. Yas içinde bir ahbabına, Alphonse Daudet, “Güzel kitaplar okuyun” diye yazmıştı.

Goethe, ömrünün son yıllarında, 1830’da, “Okumayı öğrenmek sanatların en gücüdür. Hayatımın seksen yılını bu işe verdim, yine de kendimden memnun olduğumu söyleyemem” demiştir.

...

Petit de Julleville:

Zanneder misiniz ki diyor, gayretli öğrenci hiç olmazsa bir saatini okumaya veremez? Tatilin en az üç veya dört günü bu işe ayrılamaz mı? Oysa ki ortalama bir hesapla, günde bir saat, yılda 365 dört yılda 1460 saat eder. 1460 saatte yavaşça, hatta elde kalem olmak üzere, her biri 500 er sayfalık 80 tane kitap okunabilir. Sekizinci sınıfa giderken, akıllıca düzenlenmiş bir okuma planı izleyen öğrenci, dört yıl sonunda kompozisyon dersi için son derece değerli bir “ilk bilgi” hazinesi elde etmiş olur.

Antoine ALBALAT

Çev: Adnan BENK

(Batı Edebiyatından Seçme Metinler)

Şairler, yazarlar toplumun temel kurucularıdır. Devletler, hükümetler, ordular gelir geçer gider, hiçbirinin izi kalmaz. Ama şairlerin, yazarların yapıtları dimdik ayakta durur. İnsanlığı aydınlatan bu yapıtlardır. Eski Yunan denilince karşımıza Esilos çıkar. İngiltere’ye seslenirseniz, Şekispir’i duyarsınız. Fransa’yı ararsanız Volter’de, Molyer’de bulursunuz. Dünyayı aydınlatan ve elleri birer meşale gibi yanan bu yazarlardır.

Uygarlık dediğimiz, onların yapıtlarıdır.

Viktor Hugo

NURULLAH ATAÇ DİYOR Kİ;

Bizi bencillikten, edebiyat (okuma) kurtarır, şiirler, hikayeler, romanlar, tiyatro eserleri, denemeler kurtarır. Öteki insanların içlerini bize onlar açıverir, bize başkalarını onlar durur. Bir kimseyi görüp de okuduğunuz romanlardan, gördüğünüz oyunlardan birinin bir kişisini hatırlarsanız: “Ah! bu bir Anna Karenina! Bu bir Julyan Sorel! Bu bir Tartuffe!” derseniz, başkalarını içlerinden anlıyorsunuz, onları kendi içinizde, hayalinizde gerçekleştiriyorsunuz demektir. İlim bize dışı öğretir, onun öğrettikleri bizim dışımızda kalır, sanat, edebiyat ise öğretmez sezdirir, kavratır, ahlakın istediği de asıl bu sezme, kavrama gücüdür. Edebiyattan geçmemiş insanın hayali işlemez ki, kendisinden başkalarının acılarına, dertlerine ortak olabilsin, onlara “hemhal” olabilsin.

...Çocuklara, gençlere şiirler, hikayeler, romanlar okutturun, onları tiyatrolara, sinemalara gönderin. O hikayelerin, romanların, oyunların insanlarıyla tanışsınlar, onların hayatlarını hayallerinde yaşasınlar, öğrensinler onların içlerini, böylece gerçekteki insanları da daha iyi anlarlar. Çocuğunuz büyüyünce ne olacaksa olsun, küçükken siz ona edebiyatı sevdirmeye bakın, bilgi sonradan gelecektir, önce insanlığını kurmak, hayalini işletmek gerektir.

Nurullah ATAÇ

(Sözden Söze, sf: 142)

HER İYİ İŞİN ARDINDA

KOCAMAN BİR KİTAPLIK VARDIR

Gazetecinin biri ünlü Fransız güldürücüsünü görmeye, onunla sanatı üstüne konuşma yapmaya gider. Yatağından kalkamayacak denli hastadır sanatçı. Gene de yastıklara yaslanarak oturmuş o haliyle kitap okumaya çalışmaktadır.

Gazeteci soracaklarını sorar, öğreneceklerini öğrenir, hoşnuttur görüşmeden. Sonunda:

“Siz sahneye çıktığınızda izleyicilerinizi kolayca güldürebiliyorsunuz Halkı böylesine kolayca etkileyebilmenizin gizini açıklar mısınız,” der.

Sanatçı gülümseyerek boydan boya odanın duvarlarını kaplayan kitaplığını gösterir eliyle:

“O kolay gibi görünen işin ardında bu kitaplık vardır, unutmayın ki bizi adam eden kitaplardır ve her güzel işin ardında bir kitaplık vardır: İyi bir yazarlığın, iyi bir öğretmenliğin, yöneticiliğin ardında kocaman bir kitaplık” der.

OKUMA ALIŞKANLIĞI

Sınıfta kalmaların, başarısızlıkların gerçek nedeni anadildeki yetersizliktir. “Düşünme” de, “anlama” da dille olur çünkü. Okuma alışkanlığı edinmemiş, sözcük dağarcığı zenginleşmemiş birinin bir matematik problemini anlaması, çözüm yollarını düşünebilmesi, izlediği dersleri kavrayıp özümleyebilmesi olanaksızdır.

Okumak üzere bir satıra eğilen kişi, onun belli bir bölümünü görür, buna “göz mesafesi”; gördüğü bölümün yarısına yakınını seslendirebilir, buna da “ses mesafesi” denir. İyi okuyucu olmada bu mesafelerin gelişmesi giderek birbirine yaklaşması önemlidir. Bu da okumakla olur. Çok okuyanın sözcük dağarcığı varsıllaşır genel bilgisi artar, sözlü ve yazılı anlatımı gelişir.

“Yetişme” verimli bir okuma alışkanlığının sonucudur. Okuma alışkanlığı edinmemiş, kitaplarla ilişkisini kesmiş kimseler, ceplerinde birkaç yüksek okul diploması taşısalar bile birer “gizli bilgisiz” olmaktan kurtulamazlar. Uğraşlarında kendilerini yenileyemez, yaşamın gerisinde kalırlar.

HOROZLA İNCİ

Horoz çelebi bir gün

Bir inci çıkarmış çöplükten

Hemen kuyumcuya gitmiş:

-İyi bir şeye benziyor demiş;

Gel al şunu da,

Bir mısır tanesi ver bana

Cahilin birine babası,

Bir kitap bırakmış ölürken

Eski bir el yazması.

Hemen gitmiş kitapçıya

-Bak, demiş kapağı meşinden

Gel al şunu da

Bir liracık olsun ver bana

La Fontaine

Çev: Sabahattin EYÜBOĞLU

DOĞRULUK, İYİLİK, GÜZELLİK

İyilik, iyiliği doğurur.

Sofokles

İyi adam olmak için kimseye fenalık etmemek yetmez, iyilik etmesini de bilmelidir.

Fenelon

İyiyi yapabildiği halde yapmayan bir insan, suç işlemiş olur.

Pestalozzi

Doğruluk, sonsuzluğun güneşidir. Nasıl olsa doğar.

W. Phillips

Yalan, ölümlü; doğru, ölümsüzdür.

M. Baker Eddy

Doğruyu konuşmak için iki kişi ister: Doğru söyleyen, doğru dinleyen.

Thoreau

Güzellik doğruluk, doğruluk güzelliktir.

Keats

Öfkeli bir kafayı en çabuk yatıştıran şey, güzelliktir.

Beaumont ve Fletcher

Güzel bir şey, her zaman iyi değildir; ama iyi bir şey her zaman güzeldir.

Ninon De L’enclos

İYİMSERLİK, YETENEK, BAŞARI

Yüzünü güneşe çeviren insan, gölge görmez.

Helen Keller

İyimser, her felakette bir fırsat; kötümser de, her fırsatta bir felaket görür.

Anonim

Kötümserlik kanserden daha tehlikeli bir hastalıktır.

Muhsin Ertuğrul

Krallarla kunduracıların ruhları eş kalıplardan çıkmadır.

Montaigne

Kabiliyetsiz insan yoktur.

Anonim

Yengi, “yeneceğim” diyebilenin, başarı, “başaracağım” diye başlayanın ve “başardım” diyebilenindir.

Atatürk

Kendi kendini yenmek, yenginin, başarının en büyüğüdür.

Eflatun

Bazıları büyük doğar, bazıları büyüklüğü çalışarak kazanır, bazılarına da büyüklük yakıştırılır.

Shakespeare

En çok kendine edeceğin kötülükten kork.

Pestalozzi

SEVGİ ARKADAŞLIK MUTLULUK

Sevgi, doğanın ikinci güneşidir.

George Chapman

Kendini pek çok seven (bencil) pek az sevilir

Cenap Şahabettin

Arkadaşlık, her zaman gölge veren bir ağaçtır.

Coleridge

Bana arkadaşını söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim.

Cervantes

Herkes kendi mutluluğunun demircisidir.

Alman Atasözü

Mutluluk, bizi zorlayan yazgıya karşı kazanılan yengilerin en büyüğüdür.

Albert Camus

Mutluluk sağlamlık yaratır.

C.W. Curtis

Mutluluk, paylaşılmak için yaratılmıştır.

Corneille

Mutluluk içinde yapılan her şey güzeldir, bütün sanat eserleri bunun açık tanığıdır.

Alain

ANALARIMIZ

Ağlarsa anam ağlar, kalanı yalan ağlar.

Atasözü

Analı kuzu, kınalı kuzu.

Atasözü

Ana gibi yar, vatan gibi diyar olmaz.

Atasözü

Cennet anaların ayağı altındadır.

Atasözü

Dünyada her güzel şey kadının (ananın) eseridir.

Atatürk

Sefil olursa kadın (ana) elbet alçalır beşer (insan)

TEVFİK FİKRET

Kızlarını (geleceğin analarını) okutmayan milletler oğullarını manevi öksüzlüğe mahkûm etmiş demektir.

ATATÜRK

ANALAR

Analar bu çocukları nasıl güldürüyorsunuz

Nasıl yaz gökleri gibi böyle

Durgun sular iyi çağlar gibi

Kulaklarına neler fısıldıyorsunuz

Ne öğütler veriyorsunuz

Analar bu çocukları nasıl güldürüyorsunuz

Bir çocuk koşuyor, ardından çocuklar koşuyor,

biri daha koşuyor

Sarı at kuyruğu saçlar kırmızı kordelalar benekli morlar

Bu etekleri nasıl biçiyorsunuz analar

Bu gömlekleri nasıl dikiyorsunuz

Analar bu çocukları nasıl giydiriyorsunuz

Nasıl büyütüyorsunuz nasıl şaşıyorum şaşıyorum

O eti o sütü nereden buluyorsunuz

Memelerinizi gür tutuyorsunuz

Bir top sıçrıyor ardından bir çocuk bir çocuk daha

Gücümüze güçler katıyorsunuz

Analar utandırıyorsunuz

Çağı utandırıyorsunuz, çağdaşı utandırıyorsunuz

Arif Damar

ANNE SEVGİSİ

ANNEM

Seni trenlerden ve uçaklardan çok severim

Seni bulutlardan ve renklerden çok severim

Seni altın ve gümüş paralardan çok severim

Seni tatlılardan çok severim

Sen benim altınım, incimsin

Sen dünyada en iyi annesin

Devrandan Ubhayaker

(6 yaşında, memleketi: İndia)

(Çev: S. Ilgın. Dünya çocukları arasında açılan yarışmada derece almış)

ANNEME

Oh anne sen hiç dinlenmeyecek misin?

Sen bir arı gibi çalışkansın

Sen yalnız saat 10’da uyursun

Bizi horoz gibi erkenden uyandırırsın

Oh anne! Gelip bizimle hiç oynamayacak mısın?

Çalışırsın çalışırsın bütün gün çalışırsın

Misafirlerle oturduğun zaman bile

Örgüye başlarsın

Oh anne! Sen altın mısın?

Hiç hastalanmaz soğuk almazsın

Sen hiç çocuk oldun mu benim gibi

Oyuna düşkün, neşeyle dolu

Güneş batıyor

Gökler gül kırmızısıyla kaplı

Kuşlar yatmaya gidiyorlar

Fakat anne sen hiç dinlenmeyecek misin?

Bir gazetenin açtığı “50 kelimeyle benim
annem annelerin en iyisidir” konul
yarışmayı kazanan yazılardan:

İlkokul birincisi

Annemi çok seviyorum, babamla ayrıldılar. O, benim için çalışıyor. Akşam okuldan beni alıyor, yediriyor, öpüyor, ağlıyor, “Talihsiz yavrum, sana hiç bir şeyi eksik etmeyeceğim” diyor. Ben de gözyaşlarını siliyorum ve kucaklıyorum. Allaha dua ediyorum. Annem çok yaşasın. Kral olayım. Annemi saraya alayım ve babamı hapse atayım. Annem ölürse ben de öleceğim, onu çok seviyorum, 26 yaşındadır.

K. Çedolini

İtalyan okulu 1. sınıf öğrencisi

Ortaokul birincisi

Derin uykuda sırtıma yorganı çekerken çok güzel yüzünü yüzümde hissederim. Dar bütçemizde doyamadığımı anlayınca: “İştahım yok” diye tabağını önüme sürer. Kırk yılda bir kendine alacağı giyim için çıktığı çarşıda, benim ihtiyaçlarımı karşılar. Sarhoş babamın tekmelerinden beni korumak için aldığı yaralara şikayet etmez, üzüm siyahı uzun kirpikli gözlerinden sessizce yaşlar akar.

Özkan Bölen

Karma Ortaokul I/A Trabzon

Lise birincisi

Hatay da Asi nehri kenarında kerpiç bir evde dünyaya gelmişim. Annemin tek evladı olduğum için beni çok ama pek çok severdi. Benim için yapmayacağı hiçbir fedakarlık yoktu dünyada. Anlatacağım olay bunu size ispatlayacaktır.

Altı yaşındaydım henüz. Sıcak bir yaz günü yılanların kaynaştığı bir öğlede hasırın üzerinde ben ve annem bağdaş kurmuş ayranlı çorbamızı içiyorduk. Elimi farkında olmadan arkamdaki bilek kalınlığında yağlı bir yılana dokundurmam ve annemin o müthiş korkunç çığlığı beni bayıltmaya kafi gelmişti.

Kendime geldiğim zaman karşılaştığım o sahneyi Allah düşmanıma bile göstermesin.

Yılan annemin koluna dolanmış vaziyette fakat başı annemin dişlerinin arasında ve ikisi de ölü idi...

İlhan Akkılıç

Kuleli As. Lisesi 6. Sınıf

Okul dışı birincisi

Geçen gün duyduklarım beni isyan ettirdi. Haykırarak yanına gittim, “Madem diyordum, madem annem değildin niçin yalan söyledin? Beni aldattın. Niçin herkesin bildiği hakikatı benden gizledin?”

Dudaklarına şimdiye kadar hiç görmediğim acı bir tebessüm yayıldı. Gözleri yaşlanmıştı. Titreyerek yerinden kalktı. Birkaç dakikada ihtiyarlayıvermişti sanki... Küçücük elini omuzuma koydu. Yalvaran sesle sordu:

“Bugüne kadar annesizliğini hissettin mi?

Ayşe Enseli

Manisa

(Hürriyet’ten)