Adressiz Mektuplar

N. G. Çernışevskiy

Rusçadan Çeviren: Arif Berberoğlu

İnceleme

N. G. Çernışevskiy

Adressiz Mektuplar

Kitabın orijinal adı: Pisma bez adresa

Çeviren: Arif Berberoğlu

Evrensel Basım Yayın - 388

Sertifika No: 11015

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Bahar Eroğlu

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Eskişehir Mah. Dolapdere Cad.

Karabatak Sok. No: 27A

Şişli / İstanbul

Tel: 0212 247 65 17 (pbx)

Faks: 0212 247 24 61

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

ÖNSÖZ

Rus sosyal-demokrat hareketi içinde çok yönlü, mücadeleci, yılmaz bir ruha sahip bu büyük devrimcinin yaşamı, üstünde durulmayı, daha ayrıntılı bilinmeyi fazlasıyla hak eden bir yaşamdır. Gerçi Türkiyeli okur Çernışevskiy’i ünlü Nasıl Yapmalı? adlı yapıtıyla bir ölçüde tanımaktadır. Ama Çernışevskiy sadece bir yazar değil, öncelikle bir köylü devrimi ideoloğu, Marksist estetiğin temelini atanlardan biridir.

Bu kitap, birbirini bütünler nitelikte iki ana kısımdan oluşmaktadır. Birinci kısım, Lebedyev-Polyanskiy’nin*1 kaleminden çıkmış, klasik biyografi türünün dışında özgün bir Çernışevskiy incelemesidir. Çocukluğundan, yetiştiği aile ortamından, çalkantılı öğrencilik yıllarından Sibirya’ya kürek mahkûmu olarak gönderilişine dek tüm yaşadıklarının izlerini bu biyografide görmek olası. Onun devrimci bir ruhla yarattıkları, dünya sosyalist kültürüne yaptığı katkılar önemini hâlâ korumaktadır. Kitabın bu birinci kısmında Çernışevskiy’nin değişik alanlara yönelik teorik ve pratik çalışmalarından söz edilmektedir. Başta dergicilik olmak üzere, yayıncılık alanında gösterdiği tutarlı devrimci duruş, başlı başına bir ders konusu olacak niteliktedir. Süreli yayınların devrimci düşüncelerin yayılmasında, kitlelere ulaştırılmasında ne denli önemli olduğunu görmek için Çernışevskiy’nin bu alandaki çalışmalarına bakmak yeter. Estetik, sanat kuramı ve Rus edebiyat tarihine ilişkin çok önemli çalışmaları bulunmaktadır Çernışevskiy’nin. Üniversite bitirme tezi olan “Sanatın Gerçeklikle Estetik İlişkileri” devrimci sanat kuramının manifestosu niteliğindedir ve üniversitede tartışıldığında olay olmuştu. Bütün düşünsel yaratılarının merkezine insanı koyan, zengin kültürel birikimi ve etkin çalışmalarıyla Rus kültürü ve devrim tarihi içinde Çernışevskiy’nin özgün bir yeri vardır.

Kitabın ikinci kısmını, yayımlanması sansür yüzünden ancak yurtdışında mümkün olan Adressiz Mektuplar oluşturmaktadır. “Adressiz” dense de mektupların adresi bellidir: Çar II. Aleksandr. Ekonomik yapısı köylü ağırlıklı bir işleyiş gösteren Çarlık Rusyası’nda bir köylü devriminin olanaklarını gören Çernışevskiy, bu yönde devrimci bir kuram da geliştirir. Pomeşçik-serf ilişkisine dayalı kölelik hukukunun 1861’de kaldırılmasının, özünde bir aldatmacadan başka bir şey olmadığının önemle altını çizer. Bu arada Amerikalı vulgar iktisatçı, “çıkarların uyumu” teorisinin savunucusu N.C. Carey’in savlarını söz konusu ederken de, aslında Rusya’daki ekonomik yapıyı şiddetle eleştirmektedir. K. Marx’ın Çarlık Rusyası’ndaki ekonomik (özellikle toprak sorunu) ve politik sorunları çözümlemede temel referansı hep Çernışevskiy olmuştur.

Bu büyük devrimci düşün ve eylem adamını daha yakından tanımak için bunca neden yetmez mi?

Arif Berberoğlu

N. G. ÇERNIŞEVSKİY

LEBEDYEV-POLYANSKİY

1

Çernışevskiy adı, her şeyden önce, tarihe en büyük devrimcilerden birinin adı olarak girdi. Politik bir mücadele adamı, gazeteci, ekonomist, filozof, tarihçi, romancı, edebiyat ve sanat kuramcısı, edebiyat tarihçisi ve eleştirmeni olarak, onun çok yönlü bütün etkinliği bir tek ereğe yönelikti: Toplumun devrimci dönüşüm ereği.

N. G. Çernışevskiy, 12 (24) Temmuz 1828 yılında Saratov’da dindar bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası orta halli bir adamdı ve Çernışevskiy ailesinin yaşantısı, o dönemin halktan gelme aydınlarının yaşantısına yakın bir yaşantıydı.

Çernışevskiy, sonradan kaleme aldığı özyaşam öyküsünde, içinde büyüdüğü aile ortamından söz eder: “Bu ailede her ayrı yaşamsal olguya basit bir insan görüşü egemendi.” Çernışevskiy’nin babasının büyük ve çeşit yönünden oldukça zengin bir kitaplığı vardı. Baba, Belinskiy ve Herzen’in makalelerinin de yayımlandığı dönemin en iyi dergisi olan “Oteçestvennıye zapiski”ye (Anayurt Notları) aboneydi ve eve sürekli olarak yeni çıkan edebi kitapları, Puşkin, Jukovskiy, Gogol ve diğer yazarların yapıtlarını getiriyordu. N. G. Çernışevskiy, çocukluğundan beri okumayı çok seviyordu. O, ileriki yıllarda çağdaşlarını şaşkına çeviren geniş bilgi birikiminin bir kısmına daha okula gitmezden önce sahip olmuştu. Edebiyat ve tarihle ilgili yapıtları, bilimin değişik alanlarına ilişkin kitapları okuyor, eski ve yeni dilleri öğreniyordu. Genç Çernışevskiy, çevresindeki yaşamı dikkatle gözlemliyordu, “neyin gerçek neyin yalan, neyin iyi neyin kötü olduğunu ayırt etmeye” (sözler Çernışevskiy’e ait) erken yaşlarda başlamıştı, nesnel yaşam koşulları içindeki olaylara, yaşadığı çevrede egemen olan düşüncelere, okuduğu kitapların içeriğine eleştirel yaklaşıyordu. O, adil bir yaşam için çırpınan halkta varlığını sürdüren ahlak ilkelerinden başka, sömürü ve zulme dayalı toplumsal sistemin ürünü olan bir ahlakın da insana benimsetildiğini görüyordu. Çernışevskiy, ilerleyen yıllarda, bir çocuğa nasıl bir “düşünce karışımının” verildiğinden kızgınlıkla söz eder: “Namuslu ol; ayyaşlık et; iyi insan ol; hırsızlık yap; bütün insanlar namussuzdur; adil ol; dünyada her şey satılıktır; tanrıya dua et; şarap içme; tanrı yoktur; çalışkan ol; herkese diş bile; herkese selam ver; okumaktan yalnız zarar gelir; avarelik et; insanlar için bilim her zaman yararlıdır; yasalara saygılı olmak gerek; dolandırıcılık yap; insanları sev; aptallar mutludur; cesur olan başarır; her zaman doğruyu söyle; akılsızlar kötü yaşar; saman altından su yürüt; yasa hiçbir zaman uygulanmaz; yasa her zaman uygulanır…”

Çernışevskiy, onu daha çocukluğunda öfkelendiren iktidarın zorbalığını, zulmünü, keyfi davranışlarını sergilediği olayları yaşamının sonuna dek belleğinde hep canlı tuttu. Saratov’da sürgünler yaşanıyordu ve genç Çernışevskiy, Nikolay gericiliğinin kurbanlarıyla, politik ve dinsel düşüncelerinden ötürü izlenen kişilerle sık sık karşılaşıyordu. Çernışevskiy, içinde yaşadığı ortamın dar kafalı tutuculuğuna çok öfkeleniyor, insanların zorbalık ve haksızlığı nasıl sineye çektiğine şaşıyordu. O, çocuk yaşlardan beri halkın sahip olduğu yüksek ahlaki nitelikleri gözlemlemiş ve bu gözlemler onda “vahşi saçmalıktan insan toplumu için çok iyi bir yaşam doğacak” söyleminde anlatımını bulan bir güven uyandırmıştı.

Çernışevskiy, 1842’de on dört yaşındayken Saratov’daki papaz okuluna girdi. Bu okul ona gerekli bilgileri veremezdi. Çernışevskiy, sahip olduğu bilgi birikimiyle sadece yaşıtı olan okul arkadaşlarından değil, okulun birçok öğretmeninden bile çok daha ilerideydi. Okulda geçirdiği zamanı kendini yetiştirmek için kullanıyordu. Çok okuyor, dil öğrenimini sürdürüyor, kendi kendine Rus dili gramerini öğreniyor, edebiyat kuramı, tarih, coğrafya ve diğer alanlarla ilgileniyordu.

1846 yılında Çernışevskiy, Petersburg Üniversitesi Tarih-Filoloji Fakültesi’ne kaydını yaptırdı. Dini kariyeri tamamen bilinçli olarak reddetti; o, Rus bilimine hizmet etmenin hayaliyle yaşıyordu. Bilimsel çalışma, ona yurtseverlik, çok önemli toplumsal bir dava olarak görünüyordu. Üniversiteye kaydolmak üzere Petersburg’a geldikten sonra, A. N. Pıpin’e şöyle yazar: “Rusya, toplumsal yaşama getirmek zorunda olduğu barış ruhunu getirsin… Üstelik bu büyük olayı kısmen bizim yardımımızla gerçekleştirecek! O zaman biz dünyada boşuna yaşamıyoruz demektir... Yardım etme onuru geçici bir onur değil, kendi ülkesi ve insanlığın yararı için sonsuz bir onurdur –bundan daha yüce ve daha çok istenen ne olabilir?”

Çernışevskiy’nin üniversitede bulunduğu yıllar (1846-1850), Rusya’da köylü hareketinin fırtınalı yıllarıydı. Köylü protestolarındaki artış, kölelik hukukunun kaldırılmasını pomeşçiklerin önüne kaçınılmaz bir zorunluluk olarak koydu. Soylu sınıftan gelen devrimciler ile halkın içinden çıkan aydınlar Batı’daki devrimci hareketi, 1848 devriminin gidişini dikkatle gözlemliyor ve bu gözlemlerinden dersler çıkartıyorlardı. Politik ve felsefi sorunlara karşı üniversitenin öğrenci çevresinde yoğun bir ilgi vardı. Çernışevskiy, üniversitede M. L. Mihaylov ve onun üniversitede Petraşevskiy*2 grubundan olduğu anlaşılan arkadaşı A. V. Hanıkov’la tanışır ve yakınlık kurar. Hanıkov, inanmış bir ütopik sosyalist ve devrimcidir. Çernışevskiy, kısa süre sonra diğer bir Petraşevci olan İ. M. Deb ile de yakınlık kurar. Çernışevskiy, Petraşevcilerin mücadelesini bütün kalbiyle onaylıyordu. O, Rusya ve Avrupa’da ezilenlerin ezenlere karşı yürüttükleri eylemlerle ilgili haberlere duyarlılıkla kulak veriyor ve halkın çıkarları yönündeki istemlerin ateşli savunuculuğunu yapıyordu. Gericiliğin (çarlık rejiminin -ç.n.) halk için mücadele edenler üzerinde yengi kazandığına, çoğu zaman kendisinin de tanık olduğu keyfi uygulama ve zorbalıklara ilişkin haberler karşısında büyük bir üzüntü duyuyordu.

Öğrenci Çernışevskiy, ilgi ve görüşleri bakımından Petraşevskiy grubuna yakın olan İr. İ. Vvedenskiy grubunun değişmez üyesiydi. Hükümetin Petraşevcileri bozguna uğratmasından sonra, Çernışevskiy, Vvedenskiy grubunda “onları (Petraşevcileri -ç.n.) kurtaracak bir ayaklanmanın olanaklı olduğunun düşünülmediğini” üzülerek belirtir.

Nikolay saltanatının politik baskıları Petersburg Üniversitesi’nde bütünüyle hissediliyordu. Millî Eğitim Bakanlığı her türlü özgür düşünceyi üniversite öğreniminden kapı dışarı etmek için çabalıyordu. Üniversite yönetimi profesörlükte gericiliği teşvik ediyor, bu nitelikteki hocaları kolluyordu. Devrimci, ilerici kafa yapısına sahip bir profesörün derslere girmesine izin verilmiyordu. Kütüphane müdürlüğü “koruma” talimatına uymayan kitapları öğrencilere vermeme çabası içindeydi.

Çernışevskiy, üniversitenin duvarları arasında baskılanan ilerici Rus bilimi adına üzüntü duyuyor, onun fakültedeki durumunu izleyen gerici profesörlere, Ulusal Eğitim Bakanlığı’nın emirlerine aldırmıyordu. Üniversitenin memurlarından ve onların “amirlerinden” nefret ediyordu. Petersburg öğretim çevresinin yöneticisi M. N. Musin-Puşkin*3 hakkında günlüğüne şunları yazar öğrenci Çernışevskiy: “… Ben onun düşmanıyım, bu böyle.” Birkaç sayfa ileride de şunları ekler: “… Ben ona, dinamik güçlerin hareketini yönetmek ve kısıtlamak için atanmış bu yıkıntı adama, kuşkusuz, düşman olarak bakıyordum…” Çernışevskiy, üniversite başkanının, başında çarın bulunduğu bürokratik devlet sisteminin bir parçası olduğunu anlamıştı. Çernışevskiy’nin çar hakkındaki düşüncesine gelince; çarı, ona iğrenç gelen bir ulusal eğitim bakanlığı memuru olan “Musin-Puşkin benzeri” bir kişilik olarak gördüğünü ifade eder.

Üniversiteye başlarken geniş bir bilgi birikimine sahip olan Çernışevskiy, üniversitede yoğun ve verimli bir çalışma içine girdi; buna koşut olarak uğraşıları ona hatırı sayılır düzeyde bağımsız bir kimlik kazandırdı. Sonraki yıllarda kendisi için şöyle yazacaktır Çernışevskiy: “N. Çernışevskiy… çok fazla okuyan, çok ciddi konularda daha fazla düşünen bir adam…” Çernışevskiy, konuların literatürünü enine boyuna inceliyor ve hangi profesörün hangi ideolojik konumda bulunduğunu, hocaların verdikleri derslerde hangi belge ve bilgilere dayandıklarını, kavrayışlarının ne ölçüde özgün ve bilimsel olduğunu çok net biçimde anlıyordu. Yunan edebiyatı profesörü F. B. Grefe hakkında günlüğüne şunları yazar Çernışevskiy: “… Tam Freytag gibi okuyor, klasik filolog bayların bu çocukluğu beni öldürdü. Düşünceleri bakımından Grefe tam bir çocuk ve ben 75 yaşındaki bu çocuğu görmüş olmaktan utanç duyuyorum.” Çernışevskiy, genel tarih profesörü M. S. Kutorga’yı, kavrayışının öykünmeci niteliğinden ötürü eleştirir: “Kutorga, Avrupa’nın başlıca halklarının karakterlerine ilişkin okumalar yapmış, temel düşünceler Guizot’dan...”*4 Çernışevskiy, Profesör İ. İ. Sreznevskiy’nin verdiği eski Slavlar dersine büyük bir ilgi duyarak katılmış ve bu dersten notlar tutmuştu. Ancak bununla birlikte, Sreznevskiy’nin ufkunun dar olduğunun ve tutucu bir akademisyenlik sıfatı taşıdığının da altını çizer: “Sreznevskiy, romancılarımızı ve eleştirmenlerimizi hedef alan sözler söylüyordu. ‘Onlara çok fazla değer vermek bir saçmalık, bilim adamı emeği önemsiz’ diyor. Bu arada şunları da söylemişti: ‘Örneğin, yeni edebiyat dışında hiçbir şey bilmeyen bir eleştirmen, Oteçestvennıye zapiski’de (Anayurt Notları) bile eleştiriler yazıyor, dahası, genel olarak bizde hiçbir şey bilmeden eleştiri yazıları yazılıyor.’ …Acaba bir romancı da bir eleştirmen gibi toplum üzerinde ciddi bir etki yaratamaz, büyük yararlılıklar gösteremez mi? Taraflı bir görüş değil mi bu?” diye yazar günlüğüne öğrenci Çernışevskiy. O, büyük bir çaba ve yorulmak bilmeksizin çalışıyor, Nikitenko, Pletnev ve Sreznevskiy’nin dersleriyle ilgili raporlar ve makaleler yazıyor, “İpatevskaya letopis” (İpatevskaya Vakayınamesi)*5 hakkında bir sözlük hazırlıyor, tarihi şiir türü, çocuklara hangi kitapların verilebileceği, şiirin etkisi vb. konulara ilişkin düşüncelerini yazıyordu. “İpatevskaya letopis” sözlüğü, bir süre sonra büyük ve ayrıntılı bilimsel bir çalışma olarak tamamlandı, Çernışevskiy üniversiteyi bitirdikten üç yıl sonra da “İzvestiya Vtorovo otdeleniya Akademii nauk”ta (Bilimler Akademisi İkinci Bölüm Haberleri) yayımlandı (1853). Yapıt dilbilimcilerle tarihçilerin büyük takdirini aldı. Fakat üniversite yıllarında, Çernışevskiy, tarihsel ve edebi olguları değerlendirmede, bu olgulara yaklaşımda hocalarını birdenbire geride bırakmıştı; onun kaleme aldığı çalışmalar ve yaptığı konuşmalar ders saatlerinde çoğu zaman sert tartışmalara yol açıyordu.

Çernışevskiy’nin günlüğünde Nikitenko, Sreznevskiy ve diğer profesörlerle yapılan tartışmalara ilişkin notlara sıkça rastlanmakta. Nikitenko’nun Gogol’den saygısızca söz etmesi, Gogol için “şair ve yazar Gogol, şair ve yazar olmayan Gogol tamamen farklı iki insan” şeklinde bir tanımlamada bulunması, Çernışevskiy’nin bu savlara karşılık vermesine ve o dönemin edebiyat dünyasında Goethe’nin “egoist ve soğuk” olduğu yönündeki yaygın kanıyı çürütmek için bir yazı kaleme almasına neden oldu. Çernışevskiy, Gogol’ün yaratıcılığını çağın önemli bir olgusu saymakla birlikte, sahip olduğu kişiliğin ondaki yüksek yeteneği hak etmediğini söyler. Çernışevskiy, bu yargısını genel olarak çok büyük tarihi kişilikleri, bu arada Goethe’yi de kapsayacak düzeyde genişletti. Bu konu üzerinde Çernışevskiy ile Nikitenko arasında tartışmalar yaşandı. “Ben onunla defalarca konuştum; o, insanın her alanda eşit olmadığını söylüyor, bense tersini söylüyorum” diye yazar Çernışevskiy günlüğünde.

Öğrenci Çernışevskiy, Gogol ile Lermontov’u önemsemeyen Sreznevskiy’nin düşüncesine karşı çıkar. Lermontov ile Gogol’ü ateşli bir şekilde “savunur”, onların yaratılarıyla topluma ve edebiyat dünyasına verdikleri hizmetin önemini vurgular.

Çernışevskiy, Nikitenko’nun kürsüsünden, alt düzey bilim payesine adaylık çalışması için “Fonvizin’in ‘Şefliği’ Üzerine”, uzmanlık tezi olarak da “Sanatın Yaşamla Estetik İlişkileri” başlıklı konuları aldı. Çernışevskiy, tez çalışmasına ilişkin planını daha 1848’de günlüğüne yazarken, Nikitenko’nun ona önerdiği “Şiirin Gerçeklikle İlişkisi” sorununu incelemeyi tasarladığını belirtir. Tez konusu olarak düşündüğü bu konu Çernışevskiy’nin bilincinde çok geç olgunlaştı. Ancak 1853 yılında ebeveynine yazdığı bir mektupta, sanatın gerçeklikle ilişkisi konulu bir tez üzerinde çalıştığını yazar. Daha öğrencilik yıllarında bu konuyu önüne koymuştu Çernışevskiy ama çözümlemeyi, konuyu kendisine öneren profesörün belirlediği plana göre yapmadı.

Üniversite yıllarında Çernışevskiy, gençliğinin de etkisiyle toplumsal adaletsizliğe bilinçsizce karşı çıkan, kimi zaman hâlâ “içimizdeki demokratik ruhun gelişmesi tamamlanıncaya dek” monarşik iktidarın korunması gerektiğine inanan, devrimci ve demokrat olarak safını belirlemiş, devrim davasına katılmaya hazır, sosyalist, her türlü baskı ve sömürüyü reddeden, militan materyalist ve tanrıtanımaz bir kişilikti.

Çernışevskiy, Rus ve Batı Avrupa basınını sürekli izliyordu. Rusya ve Avrupa’nın toplumsal ve politik yaşamındaki olaylar, düşün ve edebiyat alanındaki mücadeleler onun dikkatinin yoğunlaştığı konulardı. Aristoteles ve Platon’dan Hegel ve Feuerbach’a kadar büyük filozofların yapıtları, değişik türlerdeki tarih yazını (Guizot, Barant, N. Becker, Şlosser vd.), ekonomistlerin (A. J. Blanki, Sismondi, Sey vd.) sanat kuramcılarının ve en başta Belinskiy’nin olmak üzere eleştirmenlerin, dilbilimcilerin, halkbilimcilerin (folklorcuların) ve etnografların yapıtlarını okuyor, kılı kırk yararcasına inceliyordu. Kendi zamanının seçkin düşün adamlarının yapıtlarını okurken, bu yapıtları eleştirel bir gözle değerlendirmesini biliyordu. Bununla birlikte öğrenci Çernışevskiy’nin sahip olduğu eleştirel çözümleme gücü ve sağgörüsü gerçekten olağanüstüydü. Furier’nin, St. Simon’un sosyalist düşünceleri genç Çernışevskiy’de sempati uyandırıyordu; o, geleceğin sosyalist düşüncelerde yattığına inanıyor ama bununla birlikte bu düşün adamlarının öğretisindeki zayıf noktaları da iyi görüyordu.

Çernışevskiy, Hegel’in felsefi yapıtlarını okurken şu notu düşer: “O, nesnelerin gerçek durumunun, toplumun gerçek yapısının kölesidir.” İlerici düşün adamlarının, ayrıca Feuerbach, Herzen ve Belinskiy’nin materyalizmini kavradıktan sonra, Prusya manorşisini haklı gösteren Hegel’in idealist düşünce sisteminin zayıflığını gördü.

Çernışevskiy, kendi dünya görüşü ve karakterini yaratarak bilinçle hazırlandı devrimci çalışmalara. Şöyle yazıyor günlüğünde: “… Ben, insanlığın asıl ereğine yönelik düşünceleri kendime dayanak yapıp, tam anlamıyla sosyalistlerin, komünistlerin ve uzak cumhuriyetçilerin bir partizanı olmaya başladım…” Çernışevskiy’nin 1848-1853 yılları arasında kaleme aldığı günlüğü, bu büyük devrimci ve bilim adamının kendi kendini yetiştirme sürecini yansıtan mükemmel bir belgedir.

Sahip olduğu bütün bilgi birikimini halkın hizmetine vermeye çalışmıştı Çernışevskiy. O, bir öğrenci olarak, devrimci dönüşüm hazırlığına katılmayı, çarlığın ve adaletsiz toplumsal sistemin silahlı bir köylü ayaklanmasıyla hepten ortadan kaldırılmasını hayal etmiş, halkla yakınlaşma ve devrimci ajitasyon çalışmalarında yer alma yolları aramıştı. 20 Ocak 1850’de günlüğüne, “İşte benim Rusya hakkındaki düşüncem: Rusya’da yaklaşan bir devrimin karşı konulmaz beklentisi ve bu devrimin şiddetle arzulanışı var…” diye yazar. Çernışevskiy, bütün yaşamını devrime adamaya hazır olduğunu duyumsar ve bu yolda onu, idama mahkûm edilen ama daha sonra “bağışlanan” ve cezaları kürek cezasına dönüştürülüp sürgüne gönderilen Petraşevci arkadaşlarının trajik yazgısının bekliyor olabileceğinin de bilincindedir.

Çernışevskiy, üniversitede olduğu yıllarda edebiyat alanındaki ilk düzyazı denemeleriyle birlikte felsefe, estetik ve edebiyat tarihi alanlarında da çalışmalar yapar.

Üniversiteyi bitirdikten sonra (1850 ilkbaharı), soylu çocuklarının gittiği askerî bir lisede kısa bir dönem öğretmenlik yapar. Bir süre sonra Saratov Lisesi’ne tayin edilir ve 1851 ilkbaharında göreve başlar. Çernışevskiy’i “özgür düşünceli” ve “Volterci” (lise müdürü Mayer’in Çernışevskiy hakkındaki sözleri) olarak niteleyen okul müdürünün sıkı gözetimine karşın, genç öğretmen verdiği dersi ilerici, devrimci düşünceleri yaymak, kölelik hukukunun kaldırılması, politik özgürlüklerin tanınması gerektiğine vb. ilişkin düşünceleri gençlere benimsetmek için kullanır. Çernışevskiy, “Bende öyle bir düşünce oluştu ki, jandarmaların her an çıkıp gelmelerini, beni alıp Petersburg’a götürmelerini ve bir kaleye kapatmalarını beklemeliyim; buradan ne zaman çıkacağımı da artık tanrı bilir! Ben burada kürek cezası kokan öyle şeyler yapıyor, sınıfta öyle şeyler konuşuyorum ki…” diye itirafta bulunur 1853 yılında. Genç öğretmen, her gün, onu çok seven ve ağzından çıkan her sözcüğü kapan öğrencileriyle etrafı çevrili olarak dönüyor evine.

Saratov’da Doktor Vasilyev’in kız kardeşi Olga’yla tanışır Çernışevskiy ve onunla evlenir. Olga Sokratovna Vasilyevna’ya evlenme teklifinde bulunurken şöyle der ona: “Halkın yönetime, vergilere, memurlara, toprak ağalarına (pomeşçikler) karşı duyduğu hoşnutsuzluk giderek büyüyor. Bütün bunları tutuşturmak için sadece bir kıvılcım gerek. Bununla birlikte, kültürlü bir çevrede yetişmiş ve içinde yaşadığımız bu nesneler düzenine karşı nefret besleyen insanların sayısı da artmakta. İşte bu yangını başlatacak kıvılcım da hazır. Ve bu yangın başlarsa, ben… bir kenarda seyirci kalmayacağım. Ben de katılacağım… Beni ne pislik, ne eli sopalı sarhoş mujikler, ne katliamlar korkutuyor.” Çernışevskiy, Olga’nın kişiliğinde candan bağlı, yürekli bir arkadaş bulmuştu. Karısına duyduğu yüce aşkı, ona karşı beslediği sağlam ve özverili dostluğu bütün yaşamı boyunca içinde canlı tuttu.

Çernışevskiy, 1853 Mayısında Petersburg’a taşındı. Burada bilimsel çalışmalarını sürdürmek, görüşlerini dile getirmek ve politik düşüncelerini hayata geçirme mücadelesi için çok daha geniş olanaklar bulacağı ümidini taşıyordu. Daha Saratov’dayken, Petersburg’a gelince “Oteçestvennıye zapiski” (Anayurt Notları) veya “Sovremennik” (Çağdaş) gibi ilerici dergilerden birinde çalışmaya karar verir. “Oteçestvennıye zapiski”, birkaç yıl boyunca Belinskiy’nin makalelerini, Lermontov ve Koltsov’un şiirlerini, Petraşevcilerin ürünlerini yayımlayan bir yayın organı olarak Çernışevskiy’nin dikkatini çekiyordu. Bu nedenle yazılarını ilk zamanlar “Oteçestvennıye zapiski”de yayımladı. Ancak “Oteçestvennıye zapiski”nin redaktörü Krayevskiy’nin 50’li yıllarda derginin izlediği çizgiye yansıyan politik eğilimi, ılımlı liberalizmi, Çernışevskiy’e anlaşılır gelmiyordu. Genç eleştirmenin sempatisi giderek daha çok Nekrasov’un “Sovremennik”ine yöneliyordu. Çernışevskiy, derginin redaktörü büyük demokrat şair Nekrasov’la tanıştı, aralarında bir yakınlık oluştu ve böylece “Sovremennik”in kalemleri arasındaki yerini aldı. Nekrasov, genç eleştirmenin devrimci görüşlerine, sahip olduğu olağanüstü yeteneğe ve geniş kültürüne değer veriyordu. Nekrasov’un gönlü Çernışevskiy’nin redaksiyon alanındaki çalışmalara katılmasından yanaydı. Krayevskiy de Çernışevskiy’i kendi dergisinin (Oteçestvennıye zapiski’nin) redaksiyon işlerine çekmeye çalışıyordu. Krayevskiy, genç eleştirmeni “Sovremennik”te çalışmayı reddetmek zorunda bırakmak niyetiyle, her iki dergide birden çalışmasının kesinlikle olanaksızlığına ilişkin, ona kendi aralarında tartıştıkları iki seçenek sundu. “Oteçestvennıye zapiski”de çalışarak, maddi yönden daha iyi koşullara sahip olmayı ümit edebilecek durumda olmasına karşın, Çernışevskiy “Sovremennik”i seçti.

Nekrasov gerçek bir demokrat, Belinskiy’nin sadık bir öğrencisi ve yandaşı, büyük bir halk şairi olarak Çernışevskiy’e yakındı.

Çernışevskiy, toprak köleliğinin ve edebiyatta kırtasiyeciliğin çirkin yüzünün gösterilmesini, gerçekçilikten uzaklaşmamayı reddeden, Belinskiy’nin estetik anlayışına karşı gelen Annenkov, Drujinin ve diğer liberallerin makalelerinin “Sovremennik”te yayımlanmasından hoşnut değildi. Ancak Çernışevskiy, Nekrasov’un bütün sempatisinin devrimci demokrasiden yana olduğunu, “Sovremennik”i devrimci demokrat düşüncelerin yayılması için bir kürsüye dönüştürmekten hoşnut olduğunu görüyordu. Devrimci eleştirmen Çernışevskiy, Nekrasov’un başında bulunduğu derginin etkin bir çalışanı olmaya başlar. Makaleleri birbiri ardına “Sovremennik”te yayımlanır. Çernışevskiy, soylu salon yazarlarının liberal kimlikli şişirilmiş estetik eleştiri otoritelerinin otoritesini sarsar (bu konudaki makaleleri: “M. Avdeyev’in Roman ve Öyküleri” ve “Yevgeniy Tur’un romanı: Hayatın Üç Evresi”, 1854), liberal eleştirinin ilkesizliğini ortaya koyar, edebiyatta gerçekçilik ve ilericilik mücadelesi verir (Makaleleri: A. Ostrovskiy’nin Bir Komedisi: “Bednost ne porok” –Yoksulluk Ayıp Değil ve “Eleştiride İçtenlik” 1854).

Çernışevskiy, dergide yoğun bir çalışma yürütürken, bir yandan da uzmanlık tezinin savunmasına hazırlanır. Uzmanlık sınavlarını birbiri peşi sıra verir, 10 Mayıs 1855’te de sadece yayımlanmış olan “Estetiçeskiye otnoşeniya iskusstva k deistvitelnosti” (Sanatın Gerçeklikle Estetik İlişkileri –3 Mayıs 1855) adlı tezini savunur. Profesör A. V. Nikitenko ile asistan M. İ. Suhomlinov, teze karşı düşünceler öne süren resmî eleştirmenler konumundaydılar.

Etkinlik gösterdiği bütün alanlarda devrimci ve yenilikçi olan Çernışevskiy, bilimi devrimci mücadeleden ayırmadı. Hazırladığı tez, felsefe ve estetikte materyalizmi, sanatta gerçekçiliği yüreklice savunan bir tezdi. İnsanın politik ve sosyal baskıdan kurtuluşu için mücadeleye çağrı, sanatın toplumsal öneminin materyalist temelde tanımlanması, gerçekçi yöntemin tanıtlanması, tezin içeriğini oluşturan öğelerdir.

Çernışevskiy’nin tez savunması büyük bir toplumsal olay oldu. Tez üzerine yapılacak tartışma çok sayıda dinleyiciyi konferans salonuna çekmişti. Devrim yanlısı gençlik temsilcileri, Çernışevskiy’nin konuşması sırasında onu onayladıklarını ve takdir ettiklerini açıkça gösterdiler. “Fazla geniş olmayan konferans salonu, tezin savunulmasını engellemek için tıklım tıklım doldurulmuştu. İçeride öğrenciler vardı ama galiba daha çok konuyla doğrudan ilgisi olmayan kimseler, subaylar ve sivil gençler doldurmuştu salonu. İçerisi o kadar kalabalıktı ki, dinleyiciler pencere önlerinde ayakta duruyorlardı. Ben de bu ayakta duranlar arasındaydım, yanımda da Serekovskiy (Genelkurmay’da görevli bir subay, sonradan Polonya ayaklanmasına katılmış ve Muravyev’in emriyle asılmıştı) dikiliyordu. Tartışma sırasında Serakovskiy sevinçten kabına sığmaz oldu, büyük bir heyecan yaşadı...” diye anlatır Şelgunov. Çernışevskiy, tezine karşıt düşüncelerle itiraz eden akademisyenlere sıkı ve kuşkuya yer bırakmayacak yanıtlar verirken, profesörlerin oturduğu koltuklarda gözle görülür bir hareketlenme yaşanıyordu. Tez, idealist estetiğin taklitçilerine korkunç bir darbe vurdu.

Çernışevskiy, mükemmel argümanlar sunarak, “sanatın ideal önemi” düşüncesini savunan resmî itirazcıların kanıtlarını coşkulu konuşmasıyla çürüttü. Pletnev, fakültede verdiği derslerde tanıtlamaya çalıştığı konuların, nasıl sık sık henüz öğrenci sırasında oturan Çernışevskiy’nin karşı çıkışlarıyla karşılaştığını unutup, “Galiba, derslerimde size okuttuğum hiç de bu değildi!” diyerek, tez sahibi Çernışevskiy’e sitemde bulunur.

N. V. Şelgunov, anılarında Çernışevskiy’nin tezinin içeriğini şöyle niteler: “Öylesine büyük bir insan sevgisiyle dile getirilen bu olağanüstü düşünceler, bugün hâlâ canlılığını koruyor ve insanda soylu duygular uyandırıyor. Bu düşünceler otuz yıl önce, nasıl da büyüleyici bir güçle doğmuştu! Bu tam bir hümanizm vaazıydı, sanatın hizmet etmesi istenen içten bir insanlık sevgisiydi. İşte, tartışmayı izleyen herkeste hayranlık uyandıran, sadece Pletnev ve onunla birlikte konferansa katılan profesörlere pek dokunmayan bu yeni sözlerin etkileyici gücünü bu insan sevgisi oluşturuyordu. Yeni yetenekler keşfedip onları cesaretlendirmekle övünen Pletnev, burada hiçbir şey anlamadı ve göremedi; o, öyle ki, karşısında, düşüncenin bütün hareketlerini kazanacak ve daha sonra edebiyatımızla gazeteciliğimizin ilerleyeceği yeni yolu gösterecek olan yeni bir düşüncenin, onun gelecekteki bütün büyüklüğüne baş kaldırışını bile sezemedi.”

Çernışevskiy’nin tezi, ulusal eğitimi yöneten üniversitenin öğretim görevlileri ile bürokratları arasında devrimci bir bildiri olarak görüldü.

Tezin yayımlanmasından hemen sonra, daha tez savunmasının yapıldığı ve tartışıldığı konferanstan önce, Çernışevskiy’nin çalışmasının “özgür düşünceler barındıran” tehlikeli yönü, Eğitim Bakanı A. S. Norov’a ihbar edilmişti. Norov, tezin içeriğinden ötürü “dehşete düştü” ama artık savunmayı durduramazdı. Fakat üniversite konseyinin Çernışevskiy’i uzmanlık payesiyle “onurlandırma kararı vermesine” karşın, bakan Norov, Çernışevskiy’e bilim payesi verilmesiyle ilgili dosyayı üç buçuk yıl boyunca imzalamayıp sümen altı etti. Ancak 1858 yılında, Norov’un bakanlık koltuğuna E. P. Kovalevskiy oturunca, yeni bakan liberal olduğunu göstermek isteyerek, Çernışevskiy’nin Rus edebiyatı alanındaki uzmanlığını onayladı.

Liberaller ile estetikçiler, Çernışevskiy’e, onun devrimci dünya görüşüne ve materyalizmine karşı savaşı, Çernışevskiy’nin en önemli kalem konumunda olduğu “Sovremennik” dergisinin içinde yürütmeyi denediler.

“Sovremennik”te yazan liberal grubu temsil eden yazarlar, eğilimi 50’li yılların ikinci yarısında tam anlamıyla netleşen “Sovremennik”ten çok, “Krayevskiy”nin “Oteçestvennıye zapiski”si ile “Biblioteka dlya çteniya” (Okuma Kütüphanesi) adlı dergiye düşünsel olarak büyük bir yakınlık duyuyorlardı.

“Sovremennik” içindeki Çernışevskiy karşıtları, derginin redaksiyonu üzerinde ağırlıklarını duyurmaya ve redaksiyon işlerinde Çernışevskiy’nin etkisinin artmasını engellemeye yönelik bir çaba içine girdiler. Turgenyev, devrimci-demokrat yönelimi kastederek, “böyle yıkıcı bir eğilim, dergiye isyan bayrağı açmak zorunda kalan birinden daha çok yıkım getirir Sovremennik’e” der. 1856 yılının ilk yarısında, derginin liberal yazarlarından bir grup, Nekrasov’a, Çernışevskiy’nin dergideki yerine Ap. Grigoryev’in getirilmesi önerisinde bulunurlar. Nekrasov bu öneriyi reddeder. “Sovremennik”in özellikle V. P. Botkin, P. V. Annenkov ve A. V. Drujinin gibi yazarları, Çernışevskiy’e karşı etkin bir savaşım içindeydiler. “Sanat sanat içindir” şeklinde formüle edilen gerici teorinin vaazcısı, edebiyatta “Gogol tarzı” gerçekçi eğilime ve Belinskiy eleştirisinin devrimci-demokrat geleneğine düşman A. V. Drujinin, en katı tavırlarla Çernışevskiy’nin hep karşısında oldu. Çernışevskiy, “Sovremennik”in en önemli kalemi olduktan sonra, dergiyi devrimci demokrasinin yayın organına dönüştürmek için kararlı bir savaşım yürüttü.

Çernışevskiy’nin “Sovremennik”te bir dizi makalesinin yayımlanması büyük bir edebi ve politik olay oldu. Bu makalelerde köylü devrimi ideoloğunun politik görüşleri, tutarlı materyalist estetik kavrayışı kendi anlatımını buluyor, en önemli edebiyat olaylarının devrimci-demokrat bir tutumla değerlendirmesi yapılıyordu.

1854 ile 1863 yılları arasında, Çernışevskiy, edebiyat eleştirisi ve edebiyat tarihi alanında kaleme alınmış çok sayıda çalışmaya “Sovremennik”in sayfalarında yer verdi: P. V. Annenkov tarafından yayımlanmış “A. S. Puşkin’in Yapıtları” hakkında makaleler (1855), “Rus Yazınının Gogol Dönemi Üzerine Makaleler” (1855-1856), L. Tolstoy’un “Çocukluk ve İlk Gençlik”i üzerine (1856), “Dergiler Hakkında Yazılar” (1856-1857), “N. Ogarev’in Şiirleri” hakkında (1856), “Lessing –Yaşadığı Dönem, Yaşamı ve Çalışmaları” (1856-1857), S. Şçedrin’in “Vilayet Röportajları” üzerine (1857), “N. V. Gogol’ün Yapıtları ve Mektupları. Yayıncı P. A. Kuliş” hakkında (1857), “Değişim Başlamadı mı?” (1861). Politik ve ekonomik konuları ele alan makaleler: “Toprak Mülkiyeti Üzerine” (1857), “Köylü Yaşamının Yeni Koşulları Üzerine” (1858), “Kavenyak” (Cavaignac)*6 (1858), “XVIII. Ludovik ve X. Karl Döneminde Fransa’da Parti Mücadelesi” (1859), “Kapital ve Emek” (1859), “Köylü Sorununun Çözümü İçin Materyaller” (1859) vb. Felsefi içerikli makaleler: “Felsefede Antropolojik İlke” (1860) vb. Çernışevskiy, ayrıca, (1859’dan itibaren) “Politika” başlığı altında ülke dışındaki politik olaylara ilişkin sistemli gözlemleri ve kendi çevirisi olan J. S. Mill’in “Osnovaniy politiçeskoy ekonomii” (“Ekonomi Politiğin Temelleri” adlı kitabı (1860) yayımladı; bu çevirinin sonundaki açıklamalar bölümünde, Çernışevskiy, ekonomi politik sorunları üstüne birçok önemli düşüncesini dile getiriyor.

Çernışevskiy, yazdığı eleştirilere yapılan sayısız saldırıya karşın, daha 1855 yılında şöyle yazar: “… değişik dergilerde yayımlanmış beni hedef alan makaleciklerden oldukça kalın bir kitap oluşturulabilirdi.” “Sovremennik” içinde Çernışevskiy’e karşı bir güvensizlik ve izleme atmosferi yaratmaya çalışan Drujinin’in çabasına karşın, Çernışevskiy’nin gerek “Sovremennik” içindeki, gerekse bir bütün olarak edebiyattaki etkisi giderek arttı.

Edebiyat Fonu Kurucuları, 1859.
Oturanlar (soldan sağa): A. V. Nikitenko, A. A. Krayevskiy,
E. P. Kovalevskiy, İ. S. Turgenyev, K. D. Kavelin, A. D. Galahov.
Ayaktakiler (soldan sağa): S. S. Dudışkin, E. İ. Lamanskiy,
A. P. Zablotskiy-Desyatovskiy, P. A. Annenkov, N. G. Çernışevskiy, A. V. Drujinin.

50’li yılların sonunda –60’lı yılların başlarında– Rusya’da sınıflar arası savaş iyice kızıştı. Devrimci demokratlar, gerek doğrudan egemen sınıfların çıkarlarının koruyucusu olan tutucularla, gerekse liberallerle amansız bir savaşa tutuşmuştu.

Çernışevskiy, 1858’de Turgenyev’in “Asya” adlı uzun öyküsü nedeniyle liberalleri şiddetle eleştirdiği “Russkiy çelovek na rendezvous” (Bir Rus Randevuda) başlıklı makalesini “Atena” dergisinde yayımladıktan sonra, Turgenyev ile “Sovremennik”in redaktörünün arası bozuldu. Turgenyev, soylu liberalleri hedef alarak devrimci-demokrat düşünceyi geliştiren Dobrolyubov’un makalelerine son derece acımasız yaklaşır. “Çernışevskiy ile Dobrolyubov’un köylü demokratlığı”, “Sovremennik”in diğer liberal yazarlarını olduğu gibi, Turgenyev’i de “bıktırdı”. Çok geçmeden “Sovremennik” redaktörünün devrimci-demokrat ilkelerini paylaşmayan bir grup yazar dergiden ayrıldı. Dobrolyubov’un “Kogda je pridyot nastoyaşçiy den?” (Gerçek Gün Ne Zaman Gelecek –1860) başlıklı makalesi ve Rudin tipini yaratırken gösterdiği kararsızlıktan ötürü Turgenyev’e sitem eden Çernışevskiy’nin, N. Gotorn’ un “Sobraniye çudes, povesti, zaimstvovennıye iz mifologii” (1860) adlı kitabını eleştirmesinden sonra dergiyle tüm ilişkisini koparan Turgenyev de vardı ayrılanlar arasında.

Nekrasov, Çernışevskiy ile mücadele arkadaşı Dobrolyubov’un safında yer aldı. Çernışevskiy, halkın kurtuluşu için verilen devrimci-demokrat savaşımın başına geçti. Hükümetin ve liberallerin tavırlarını açığa çıkararak, 1861 reformunun soyguncu içyüzünü ortaya koyarak halkın siyasi haklara ve ekonomik özgürlüğe ancak bir köylü devrimiyle kavuşabileceği savını öne sürdü. Bu düşünceyi öyle bir tarzda dile getirdi ki, onu çarlık sansürünün yasak ve engellerinden geçirmeyi bildi.

Çernışevskiy’nin en yakın çalışma arkadaşı, 1856 yılında “Sovremennik”e kazandırdığı ve daha sonra da derginin eleştiri bölümünün yönetimini devrettiği Dobrolyubov oldu. Dobrolyubov’un olağanüstü eleştiri yeteneği, doğrudan Çernışevskiy’nin etkisi altında biçimlendi ve olgunlaştı. Makalelerini adı sanı duyulmamış bir öğrenci olarak “Sovremennik”e getiren Dobrolyubov’daki büyük gücü ve cevheri ilk keşfeden de Çernışevskiy’di. Çernışevskiy, dikkatli ve ilgisini hiç esirgemeyen bir dost oldu Dobrolyubov’a. Çernışevskiy, Nekrasov’la birlikte, genç eleştirmen Dobrolyubov’un yeteneğini geliştirmesi için dergi içinde uygun koşullar yarattı. Dobrolyubov’un yaratıcı kişiliğine derin bir saygı duyarak, çalışmalarında onunla hep sıkı bir yakınlık içinde oldu. Çernışevskiy’le Dobrolyubov arasındaki yaratıcı çalışma arkadaşlığı, iki dâhi bilim adamının, aynı düşünceyi paylaşan iki devrimci savaşçının yararlı işbirliğinin klasik bir örneğidir.

Dobrolyubov’un ölümünden sonra şöyle yazar Çernışevskiy: “Ey, halk, o seni nasıl da severdi! Sen onun bir sözünü duymadın ama onun seni görmek istediği gibi olduğun zaman, senin en iyi çocuklarından biri olan bu dâhi delikanlının, senin için ne kadar çok şey yaptığını göreceksin.” Çernışevskiy, devrimci-demokrasiye düşman edebiyatçıların, genç bir eleştirmen olarak taşıdığı üstün yeteneklerine karşın, edebiyata az da olsa bir katkı sunma başarısı gösteremediğini tanıtlamaya çabaladıkları Dobrolyubov’un çalışmalarına çok değer veriyordu. Çernışevskiy tarafından hazırlanan Dobrolyubov’un toplu yapıtları, yine ölen devrimci eleştirmenin biyografisi için onun derlediği belgeler, Dobrolyubov’un anıları bağlamında yapılan halka açık okumalardaki bir konuşma, büyük bir politika ve propaganda değeri taşımakta. Dobrolyubov’un yapıtlarına onun “Can dostum, ölüyorum…” diye başlayan şiiri bir epigraf olarak kondu; şiir son sözcükleriyle okura seslenir gibidir:

Ve kutsuyorum seni: Aynı yolda yürü.

Çernışevskiy, gericiliğin toplumdaki ilerici güçlere saldırdığı, köylü hareketini vahşice bastırdığı, devrimcileri kovuşturduğu ve polis takibine aldığı bir ortamda, Dobrolyubov’un yaratıcılığının propagandasını yaptı, onun çalışmalarının devrimci anlamını ortaya koydu. Gericilerin politik tehditleri ve nefretleri onu yıldıramadı.

Bütün ilericiler, devrimci ruha sahip insanlar Çernışevskiy’nin etrafında birleşmişti. Bu insanlar, Çernışevskiy’e kendi liderleri, ideolojik öncüleri ve yöneticileri gözüyle bakıyorlardı. Devrimci gençler sürekli onun evinde toplanıyorlardı. Öğrenciler Çernışevskiy’i bir arkadaşları ve koruyucuları olarak görüyor, onun söylediklerine katılıyor, öğütlerine mutlaka kulak veriyorlardı. Çernışevskiy, ilerici subaylar arasında da büyük bir otoriteye sahipti ve bundan yararlanıyordu. N. V. Şelgunov, M. L. Mihaylov, N. Serno-Solovyeviç ile A. Serno-Solovyeviç, S. İ. Serakovskiy, N. İ. Utin ve daha başkaları Çernışevskiy’le düşünce birliği içindeydiler.

1861 yılının soygun niteliği taşıyan reformuna, Çernışevskiy ve arkadaşları, halkı kendi kurtuluşu için devrimci mücadeleye hazırlama amacı taşıyan bir dizi bildiriyle karşılık verdiler. Çernışevskiy, toprak kölesi köylülere hitaben yazılacak bildirinin hazırlanması görevini kendisi üstlendi.

Mükemmel bir devrimci çağrı olan “Hayırseverlerinden Toprak Ağalarına Selam” başlıklı bildiriyi kaleme aldı (1861). Şelgunov da askerlere ve gençlere seslenen “Gençliğe” başlıklı bildiriyi hazırladı.

Çernışevskiy, “Hayırseverlerinden Toprak Ağalarına Selam” başlıklı bildiride, yapılmakta olan reformun soygun anlamına geldiğini halkın anlayabileceği, açık ve inandırıcı biçimde açıklıyor ve halkı devrime, sosyo-politik sistemi zor kullanarak değiştirmeye çağırıyor. Çernışevskiy, esin verici bir kişilikti ve pek çok bilgiye göre, “Zemlya i volya” (Toprak ve Özgürlük) adlı illegal devrimci bir grubun da kurucularından biriydi. V. A. Sleptsov’un tanıklığına göre, Çernışevskiy, “doğmakta olan bir toplumla ilgileniyordu... alışılmış tasarılarımızı eleştiriyor, öğütler veriyordu.”

Devrimci-demokrat taleplerin propagandası ve ilerici Rus subaylarını devrimci çalışmaya çekmek için, Çernışevskiy, “Voennıy sbornik”in (Asker Belleteni) baş redaktörlük koltuğunda bulunuyor olmasından yararlandı (1858). N. G. Çernışevskiy, N. A. Serno-Solovyeviç ve diğerleri, askerler arasında devrimci çalışmaya büyük önem veriyorlardı. Bu adlar, devrimci gruplara birçok asker kazandırdılar. Askerlerin devrime katılmasını sağlamaya çalışan Herzen ve Ogarev, askerler arasındaki çalışmalardan Çernışevskiy’i çok iyi haberdar ediyorlardı.

Mükemmel bir illegal eylem adamı olan Çernışevskiy, devrimci gruplarla olan ilişkisini ustaca gizlemeyi bildi, peşindeki polisin eline kendi aleyhine olacak hiçbir kanıt vermedi. Yine de çarlık yönetiminin çok tehlikeli bir düşmanıydı ve Üçüncü Şube’nin “formalitelere” aldırdığı yoktu.

60’lı yılların başındaki devrimci durumu değerlendirirken şöyle yazar V. İ. Lenin: “Çarlık hükümeti, böylesi koşullarda, bir yandan bütün iktidarı ve saray şakşakçıları ile sülük bürokratlar sürüsünün sorumsuzluğunu ne pahasına olursa olsun korumak, diğer yandan sömürücü sınıfların en rezil temsilcilerini desteklemek için, hoşnutsuz kitlelere gözdağı vermeyi ve onları küçük rüşvetlerle satın almayı, kendisinin en yüce görevi saymıştır. Böyle bir hükümet, bazı kişileri, sömürünün ve zorbalığın bilinçli ve kararlı düşmanlarını (yani ‘devrimci partinin elebaşlarını’) acımasızca katlederken, başka türlü davranamazdı.”*7

Herzen’in, N. A. Serno-Solovyeviç’e yazdığı mektupta yer alan, “Sovremennik”i Çernışevskiy’le birlikte yurtdışında çıkarma hazırlığında oluşundan söz ettiği bir not, ülke dışındaki devrimci siyasi sığınmacılarla bağlantılı olarak Çernışevskiy’nin suçlanması için yeterli bir bahane oldu. 7 Temmuz 1862’de tutuklandı ve Petropavlosk kalesine hapsedildi. Soruşturması yaklaşık bir buçuk yıl sürdü. Çernışevskiy, soruşturma komisyonunun görevine uygun olarak düzenlenen ve dava dosyasına konan düzmece belge ve yalancı tanık ifadelerini çürüterek, komisyona karşı direşken bir mücadele verdi. Çernışevskiy, soruşturma komisyonunun yasalara aykırı tutumunu protesto etmek amacıyla, dokuz gün süren bir açlık grevi yaptı. Bununla birlikte, Çernışevskiy, şaşılacak bir cesaretle çalışmalarını hapiste de sürdürdü. Petropavlosk kalesindeki tek kişilik hücresinde Nasıl Yapmalı? romanını (1863), Alferyev (1863) adlı uzun öyküyü (yayımlanmadı), Povesti v povesti (Öykü İçinde Öykü) (1863) adlı romanı (yayımlanmadı), birçok küçük öykü (1864) ve özyaşamöyküsünü(1863) yazdı. Bunların dışında, birkaç tarihsel ve edebi yapıtın çevirisini de yaptı.

Nasıl Yapmalı? romanının “Sovremennik”te yayımlanması (1863), Rus edebiyat ve toplumsal düşünce tarihinin en önemli olayı oldu. Olağanüstü bu devrimci-demokrat, materyalist felsefeci ve sosyalistin cesur sesi yeniden bütün Rusya’da duyuldu, gençliği ve toplumun bütün ilerici insanlarını aydınlık, sosyalist bir gelecek için mücadeleye çağırdı.

Senato, 7 Şubat 1864 yılında Çernışevskiy davası hakkındaki kararını açıkladı: On dört yılı kürek cezası olmak üzere, ömür boyu Sibirya’da sürgün olarak yaşama cezası. II. Aleksandr kürek cezasını yedi yıla indirdiyse de, bu, Çernışevskiy’nin yirmi yıldan fazla bir süreyi hapiste ve kürek cezasını çekerek geçirmesini engellemedi.

19 Mayıs 1864 yılında, Çernışevskiy’nin “vatandaşlık haklarından yoksun bırakılması” nedeniyle alçakça bir tören düzenlendi. Çernışevskiy’nin aşağılanması, halkın önünde rezil kepaze edilmesi amacıyla kurgulanan bu “hak yoksunluğu” töreni, devrimci gençliğin öğretmenlerine karşı bir sevgi ve bağlılık gösterisine dönüştü. Çernışevskiy bir direşkenlik ve soğukkanlılık örneği göstererek, gençlerin yeni cezaları beraberinde getirebilecek çok sert gösterilerden kaçınmasını sağladı.

Çernışevskiy’nin tutuklanması ve sürgüne gönderilmesi Rusya’daki devrimci hareket için büyük bir kayıp oldu.

Devrimci ruha sahip yazarların izlenmesi ve Çernışevskiy’e verilen ceza, Rusya’nın ve Avrupa’nın en iyi insanlarında öfke ve nefret doğurdu. Herzen, 1862 Ağustosunda şöyle yazar: “Rusya’da bir terör var… Serno-Solovyeviç’i, Çernışevskiy’i ve diğerlerini korkunç bir acımasızlıkla aldılar. Bu, yüreklerimizde kapanmaz bir yara açtı…” Herzen, aynı mektupta, devrimci hareketin boğulamayacağına inandığını dile getirir, Rusya’nın tutucu ve liberal gazete ve dergilerinde yayımlanan makalelerin muhbirlik niteliği taşıdığından öfkeyle söz eder.

Gericiler ve liberaller iktidarın uygulamalarını doğru buluyorlardı. K. D. Kavelin, şu sözlerine Herzen’i inandırmaya çalışır: “Rusya’dan gelen haberler, bana göre, o kadar da kötü değil… Tutuklamalar beni şaşırtmıyor ve sana doğrusunu söyleyeyim ki, hiç de bir rezillik olarak görünmüyor bana. Bu bir savaş: Kim kimi yenerse. Devrimci parti, hükümeti devirmek için her yolu mübah sayıyor, hükümet de sahip olduğu araçlarla kendini savunuyor. Tutuklama ve sürgünler, Nikolay’ın alçaklığından olmuş değil. İnsanlar düşünceleri, inançları, söyledikleri sözler yüzünden öldürüldüler… Ben Çernışevskiy’i çok, çok severim ama böylesine patavatsız, kendine fazla güvenen bir adamı da hiç görmedim. Boş yere ölmüş olacaktı! Yangınlar bildirilerle ilişkili, bu konuda şimdi en ufak bir kuşku yok.”

V. İ. Lenin, Kavelin’in bu mektubundan alıntı yaparak, “Zemstvonun Zalimleri ile Liberalizmin Annibal’ları” başlıklı makalesinde Kavelin’in konumunu şöyle niteler: “İşte bir uşak profesörün sergilediği derin düşüncelilik örneği! Her şeyden sorumlu olanlar; kendine böylesine güvenen, parlak sözler söyleyen liberalleri ıslıklayan, bu kadar ateşli, yönetime karşı gizli ve açık olarak çalışan, bu derece patavatsız, Petropavlosk zindanına düşen bu devrimcilerdir. Eğer iktidarda olsaydı, o da, bu liberal profesör de, ‘her yola başvurarak’ bu tür insanların hakkından gelirdi.”

20 Mayıs 1864 yılında Çernışevskiy, kürek cezasını çekmek üzere Sibirya’ya yollandı. Çernışevskiy, kürek cezasını çekerken, sürgündeyken ve kaledeki hücresindeyken bile, yönetime karşı mücadeleyi bırakmadı. Polis otoritelerince son derece ağır koşullarda cezasını çekmeye mahkûm edilen Çernışevskiy, bağışlanması veya bulunduğu koşulların hafifletilmesi için çardan af dilemeyi açıkça reddederek, maruz bırakıldığı yasa tanımazlığa ve zorbalığa yiğitçe direndi.

Çernışevskiy, mahkûm edildiği o koşullarda bile, devrimci düşüncelerin yayılması için yeni yollar bulmaya çalışarak, yazınsal çabasını sürdürdü. Nasıl Yapmalı? yayımlandıktan ve romanın devrimci içeriği herkesçe bilinir olduktan sonra, Çernışevskiy’nin yapıtlarının yayımı için olanak bulmayı ümit etmek daha da zorlaştı. Buna karşın, Çernışevskiy, yılmadan çalıştı, öyle ya da böyle yayın dünyasıyla buluşmak için defalarca girişimlerde bulundu.

Çernışevskiy, kürek cezasını Kadainskiy maden ocağı ile Aleksandrovskiy fabrikasında tamamladı, sonra da Vilyuysk’a gönderildi. Çernışevskiy, Sibirya’da, ünlü romanı Prolog’un da aralarında olduğu birçok yapıtı kaleme aldı. Yazdığı yapıtlarını defalarca karısına, Pıpun’a, “Vestnik yevropı” (Avrupa Habercisi) dergisinin redaktörü M. M. Stasyuleviç’e göndermeye çalıştı. Ne var ki, gönderdiklerinin büyük bir kısmı alıcısına ulaşmadı, ulaşanlar da yayımlanamadı.

Çernışevskiy’nin bulunduğu ağır koşulların iyileştirilmesi için, Rusya’nın ilerici insanlarının yasal yolları kullanarak yaptıkları sayısız girişimlerde ve onu bir örgüt aracılığıyla kaçırma denemelerinde başarılı olunamadı. G. A. Lopatin, K. Marx’la yaptığı görüşmenin etkisiyle, 1870 yılında bu kaçırma girişimlerinden birini gerçekleştirmeyi dener. K. Marx, Lopatin’in yine başarısız kalan cesur girişiminin sonucunu büyük bir heyecanla beklemişti. Fakat pek çok kişi ve örgütün defalarca bulundukları taleplerden sonra, toplumsal protestoların artacağından çekinen III. Aleksandr, 1883 yılında Çernışevskiy’nin Astrahan’a nakledilmesine izin verdi. Ağır fiziki yaşam koşullarına ve polis gözetimine karşın, Çernışevskiy, edebi çalışmalarını burada da sürdürür ve imzasız bile olsa, yapıtlarının yayım işini çözmeye çabalar. “Anılarını” yazar, Weber’in Genel Tarih’inin çevirisini gerçekleştirir, Dobrolyubov’un biyografisi için materyalleri hazırlar. “Russkaya mısl” (Rus Düşüncesi) dergisinde onun “Yaşam Mücadelesinin İyiliği Teorisinin Doğuşu” (1888) adlı makalesi ile “Dobrolyubov’un Biyografisi İçin Materyaller” yayımlandı (1888). 1889 yılında, ölümünden kısa süre önce, Çernışevskiy’e memleketi Saratov’a dönme izni verildi. Saratov’a gelişinden beş ay sonra 17 (29) Ekim gecesi yaşama veda etti.

2

Köylü devriminin ideoloğu, çarlık yönetimine ve toprak köleliğine karşı uzlaşmasız bir savaşçı olan Çernışevskiy, materyalist felsefenin en büyük temsilcisi, sosyolog, tarihçi, ekonomist, seçkin bir yazar, sanat kuramcısı, edebiyat tarihçisi ve eleştirmeniydi. Onun bütün çalışmaları halkın çıkarlarına, milyonlarla ifade edilen köylü kitlelerinin toprak köleliği boyunduruğundan kurtulma davasına yönelikti.

V. İ. Lenin, Çernışevskiy’i dünyanın en büyük devrimcilerinden biri sayar, onu Rus sosyal-demokrat hareketinin öncüsü olarak görür. Lenin, Ne Yapmalı? adlı ünlü yapıtında şöyle yazıyor: “…Biz sadece, öncü savaşçı rolünü ancak öncü bir teoriyle yönetilen partinin gerçekleştirebileceğini belirtmek isteriz. Bu, partinin kendini hiç değilse bir ölçüde somut olarak ortaya koyması, okur Herzen, Belinskiy, Çernışevskiy gibi Rus sosyal-demokratları ile 70’li yılların parlak devrimci kuşağını akla getirsin demektir; bugün Rus yazınının kazanmakta olduğu dünya ölçeğindeki önemi düşünsün demektir; ayrıca… bu kadarı yeter ama!”

Çernışevskiy’nin devrimci demokratlığı sosyalizme sıkı sıkıya bağlıdır. Çernışevskiy sosyalizmi henüz ütopik bir karakter taşımasına karşın, Rusya’daki devrimci kurtuluş hareketini, oradaki toplumsal düşüncenin gelişimini dikkatle izleyen bilimsel sosyalizmin kurucuları K. Marx ile F. Engels, Çernışevskiy’i büyük bir düşün adamı, büyük bir Rus bilim adamı ve eleştirmeni olarak kabul etmişlerdir. F. Engels, Rus yazınındaki tarih ve eleştiri okulunun (yani Çernışevskiy ve Dobrolyubov okulunun) “Almanya ve Fransa’da yaratılmış olan resmî tarih biliminin tamamından çok daha yukarıda olduğunu” yazar. F. Engels, Çernışevskiy ile arkadaşı Dobrolyubov’dan söz ederken, iki sosyalist Lessing için söylediklerine benzer şekilde, çok büyük kalem ustaları, bilim adamları ve devrimciler olarak, Çernışevskiy ile Dobrolyubov’un taşıdıkları önemin tarihsel büyüklüğüne vurgu yapar.

Marx ile Engels, Rusçayı öğrenerek, Çernışevskiy’le Dobrolyubov’un çok önemli çalışmalar olan yapıtlarından yararlandılar. K. Marx tarafından birçok sayfasına eleştirel notlar düşülmüş ve yer yer satır altları çizilmiş Çernışevskiy’nin “Oçerki iz politiçeskoy ekonomi (po Millyu)” (Ekonomi Politik İncelemeleri –Mill Üzerine) adlı yapıtının bir örneği, bugün hâlâ K. Marx’ın kütüphanesindeki yerini korumaktadır. Marx, birçok noktada Çernışevskiy’le aynı düşüncede değildi ama yine de onun cesur ve derin düşüncelerini çok önemsiyordu. Çernışevskiy’nin kimi düşüncelerinin altını çizerek “bravo”, “güzel” gibi beğeni sözleri yazmıştı kitabın sayfalarına.

K. Marx, özgünlük taşıyan, yaşamın gerçeklerine ilişkin devrimci bir yaklaşıma sahip, Rusya ve Avrupa’nın ekonomik ve politik yaşamının çözümlemesini içinde barındıran Çernışevskiy’nin yapıtlarını, bilimsel ve politik açıdan son derece değerli buluyordu. Marx ve Engels, Rusya’daki toplumsal olaylar ve sosyal yaşamla yakından ilgiliydiler. Engels, Marx’a şöyle yazar: “…Ben, Rusya’yı, Rusya’nın iç ve dış ilişkilerini bu denli iyi bilen başka birini tanımıyorum…” Marx, Rus ekonomistlerinin, ekonomi ve politika yazarlarının, politikacılarının Rusya’daki toprak reformuna ilişkin yapıtlarından, resmî bilgi ve verilerden oluşan materyalleri on yıllar boyunca irdeledi. Marx, bu materyaller temelinde, Rusya’daki toprak ilişkilerinin çözümlemesini Kapital’de açımlamak istedi. Özellikle Rusça asıllarından okuyarak incelediği Çernışevskiy’nin yapıtlarına dikkatle yaklaştı. Marx, Çernışevskiy’nin Petropavlosk kalesindeki hücresinde “Sovremennik” için yazdığı ve Rus sansürünün yasakladığı “Adressiz Mektuplar”ı elyazmasından okudu ve Almancaya çevirdi. Çernışevskiy’nin “Adressiz Mektupları” Marx’ın yardımıyla İsviçre’de yayımlandı.

Marx, Rusya’daki toprak reformu etrafında yaşanan savaşım, reformun hangi sınıfların çıkarına eşlik ettiği, Rus toplumunun tamamı ve farklı sınıflar için sonuçlarının ne olduğuna ilişkin bilgileri Çernışevskiy’nin yapıtlarından almıştır.

Çernışevskiy hakkındaki
tutuklama dosyası, 18630

“Toprak reformunun (bu reform Batıda bile daha yeterince aydınlanmamışken) gerçekleştiği dönemi ve reformun tüm açıklığıyla temelde burjuva bir karakter taşıdığını kavramak, emekçilere katı bir düşmanlık içinde olan, köylülüğün yıkımını ve (ona verilecek toprağın -ç.n.) zoralımını kesinlikle önceden belirlemiş sınıfların o dönemde artık Rus ‘toplumuna’ ve ‘devletine’ egemen olduğunu ve yönettiğini anlamak için, özellikle Çernışevskiy’nin dehası gerekmiştir” diye yazar V. İ. Lenin.

G. A. Lopatin’le yaptığı bir konuşmada, Marx, Çernışevskiy’i şu sözlerle niteler: “… Çernışevskiy, bütün çağdaş ekonomistler içinde, gerçekten benzeri olmayan tek düşün adamıdır, buna karşın ötekiler, aslında sadece basit derlemecilerdir… Onun yapıtları düşüncenin özgünlüğü, gücü ve derinliğiyle yüklüdür…” Marx, tarihsel anlamda büyük önem taşıyan bir olay olarak, Rus devrimci hareketini değerlendirirken, Çernışevskiy’nin yapıtlarının “Rusya’nın gerçek onurunu yarattığını” söyler. Marx, Rusya’nın ilerici ekonomi ve politika yazarlarını ve politikacılarını Batıya bu “önemli düşün adamıyla” birlikte tanıtmak gerektiğini belirtir. Çernışevskiy’nin kürek cezasına çarptırılıp sürgüne gönderilmesini, Marx, “sadece Rusya ve bütün Avrupa için değil, dünya bilimi için” çok büyük bir kayıp sayar.

V. İ. Lenin, Çernışevskiy’i Marx öncesi dönemin büyük sosyalisti, ileriyi gören dâhisi olarak niteleyerek, pek çok yazısında onun büyüklüğüne işaret etmiştir. Çernışevskiy, V. İ. Lenin için, köylülüğün ve büyük halk kitlelerinin çıkarlarını savunan, dile getiren büyük bir devrimcidir. Lenin, Çernışevskiy’nin çalışmalarını Rus özgürlük hareketinde, Rus toplumsal düşüncesinin gelişiminde önemli bir aşama sayar.

Devrimci hareketin başında Dekabristlerin (Aralıkçılar), soylu devrimcilerin bulunduğu dönemde, “Köle Rusya”, V. İ. Lenin’in deyimiyle, “sindirilmiş ve hareketsizdi”. 50’li-60’lı yıllara doğru tarih sahnesine Çernışevskiy çıktığında, ciddi değişimler yaşandı. V. İ. Lenin, bu dönemde, “devrimci düşünceler toprak kölesi köylülerin kafasında henüz mayalanamamıştı” diye belirtir. Devamında da şöyle yazar: “…köylü kitleleri kölelik çağını o kadar unutmuş ve öylesine uyuşmuştu ki, reform döneminde birbirinden kopuk ve tek tek başkaldırılar dışında, daha hızlı ‘isyanlar’ yapacak durumda değildiler, hiçbir politik bilinçle aydınlatılmamışlardı...” Bu dönemde köylü sınıfın temel çıkarlarının sözcüleri ve savunucuları olarak, “… ‘köylü reformu’ diye bilinen reformun bütün darlığını, bütün sakatlığını, bütün köleci niteliğini kavrayan devrimciler ortaya çıktılar. O dönemde bir avuç olan bu devrimcilerin başında N. G. Çernışevskiy bulunuyordu.”

Çernışevskiy, Rusya’daki toprak ilişkilerini her yönüyle ele aldı ve amacı köylülüğün toprak köleliğinden kurtuluşu ve Rusya ekonomisinde kölelik hukukunun bütün kalıntılarının temizlenmesi olan bir savaşımın yaklaştığına işaret etti. Bununla birlikte, Çernışevskiy, ancak sosyalist bir düzenin emekçilere gerçek kurtuluşu ve gönenci getirebileceğini anlamıştı.

“Oçerki iz politiçeskoy ekonomii (po Millyu)”da, Çernışevskiy, kendi görüşlerinin özünü şöyle dile getirir: “Biz, yaşamın iyileştirilmesine inanan birinin düşüncesindeki temel özellikleri artık biliyoruz. Bu özellikler şöyle sıralanabilir: emek, alınıp satılan bir mal olmamalı; insan başkası için değil, kendisi için çalışması söz konusu olduğunda ancak, tam bir başarıyla çalışır; bireysel onur duygusu ancak bağımsız bir emek sahipliği düşüncesiyle gelişir; bu nedenle, bir emekçi, ancak kendi emeğinin sahibi olduğu zaman gereksinilen gönenci arar. Bununla birlikte, emeğin birleştirilmesi ilkesi ve iyileştirilmiş verimli üretim süreçlerinin niteliği çok büyük ölçekli verimli birlikleri gerektirir. Fiziki ve diğer doğal koşullar da pek çok değişik türdeki işletmelerin bu birlik içinde birleştirilmesini zorunlu kılar. Bu nedenle, farklı alanlarda çalışan ve kendi emeğinin efendisi olan emekçiler, bu kardeşlik birliği içinde kaynaşmak zorundadırlar.”

Çernışevskiy, burjuva argümanlara sahip ve bilimsellikten bütünüyle uzak, ortaya yeni çıkmış ekonomi politik karşısında, İngiliz klasik ekonomi politiğinin hizmetlerini ve üstünlüğünü belirtmekle birlikte, A. Smith ve D. Ricardo’nun ekonomi öğretilerinin zayıf yönlerini de göstermiştir. Bu ekonomistler, kapitalist ekonominin kendileri tarafından saptanmış yasalarından doğan politik sonuçlara ulaşamadılar. Onlar kapitalist üretim tarzını, olanaklı tek üretim tarzı olarak gördüler.

Çernışevskiy, klasik ekonomi politiğin kaynaklarının güçlü ve zayıf yönlerinin tarihi açıklamasını yaptı. Onun ekonomi alanındaki çalışmalarında ekonomi politiğin klasik niteliği ortaya konmakta. Çernışevskiy, vulgar ekonomi politiğin temsilcileri, burjuvazinin savunucuları ve birer taklitçi olan, çağdaşları Smith ve Ricardo’yu sert bir dille eleştirir. Günümüzde emperyalizmin ideologlarınca göklere çıkarılan Maltus’un gerici teorisini de yerden yere vurur. Doğrudan Maltus’un gerici amaçlarına işaret ederek, bu teorinin emekçi kitlelerin düşmanı olduğunun altını çizer.

Marx, Kapital’in ikinci baskısına yazdığı sonsözde, “Büyük Rus bilim adamı ve eleştirmeni N. Çernışevskiy, burjuva ekonomi politiğin iflasını ‘Oçerki iz politiçeskoy ekonomii –po Millyu’ adlı yapıtında ustaca açıklamıştır” diye belirtir.

Çernışevskiy, kapitalist düzenin yerini sosyalist düzene bırakmak zorunda olduğunu savlayan ütopik sosyalistlerin teorisiyle burjuva ekonomi politiğini karşılaştırır. Geleceğin sosyalist düşüncelerde yattığını söyler. “Zamanın gerekleriyle en yakın akrabalığı, en önemli teorik doğruluğu ve kılgısal (pratik) yararı,” sosyalist teorilerde görür. Ütopik sosyalizmin sınırları içinde kalarak, 20’li-30’lu yılların ütopik sosyalizminin değişik temsilcilerinin teorilerindeki darlığın ve zayıf noktaların ayırdına vardı. Çağdaş bir araştırmacının, erişebildiği bütün klasik burjuva ekonomi politiğinden yararlanması gerektiğine, ancak emekçilerin haklarına inanmaya ve bu hakların savunulmasına dayanan yeni gözlemlerle de bunları tamamlamasının zorunluluğuna işaret eder.

Ekonomi politik alanındaki düşünceler sosyalist sonuçlara götürür. Çernışevskiy, o düşünceleri “emekçilerin ekonomi politiği”nin yarattığını söyler. “Bundan önceki teori şöyle diyordu: her şeyi üreten emektir; yeni teori ona şunu ekliyor: öyleyse her şey emeğe ait olmak zorundadır… Önceki teori: emeğin özgürlüğü, diyordu; yeni teori ona şunu ekliyor: ve emekçinin bağımsızlığı.”

Çernışevskiy, St. Simon’un öğretisini, fantastik ve aristokratik oluşu, ekonomik yaşamın yerine “yüreğin yaşamını” koyuşu yüzünden eleştirir. St. Simon’un kişiliğinde “bir dükü, feodallerin bir evladını, ortaçağ kafalarının bir kalıtçısını” görür. Furier’in teorisinin kimi yönlerini çok değerli bulmakla birlikte, “varsıllarla yoksullar arasındaki karşıtlıkların” sosyalist sistemde zorunlu olarak korunacağı şeklindeki anlayışına kesin bir tavırla karşı çıkar, diğer pek çok düşüncesini de çürütür.

Çernışevskiy, sosyalist öğretilerin, zamanla ve toplumun gelişmesi ölçüsünde, fantastik öğelerden kurtulacağına, sosyalizmin zaferiyle ilgilenen sınıfların da “sağduyulu” olacaklarına ve sosyalizmi “kendi gereksinimlerinin davası” olarak göreceklerine inanmıştı.

Tarihin belirleyici gücünün halk olduğunu biliyordu Çernışevskiy; bunu, “Antropologiçeskiy printsip v filosofii” (Felsefede Antropolojik İlke) adlı ünlü makalesi de dahil olmak üzere, birçok makalesinde defalarca dile getirdi.

Sosyalizme geçişin barışçıl yolla olacağını düşünen ve burjuva hayırseverlere büyük ümitler bağlayan Batı Avrupalı ütopik sosyalistlerin tersine, Çernışevskiy, devrimci bir dönüşümden yanaydı. O, bir halk devrimi kuramcısıydı. Halkın, eskimiş bütün iktidarları ancak zor kullanarak, devrim yoluyla alaşağı ederek özgürlüğüne kavuşabileceğini anlamıştı.

“… Çernışevskiy sadece bir ütopik sosyalist değildi. O, aynı zamanda bir devrimci-demokrattı; köylü devrimi düşüncesini, kitlelerin bütün eskimiş iktidarları devirme savaşımı düşüncesini –sansürün engellemeleri ve yasakları arasından– geçirerek, kendi döneminin bütün politik olaylarını devrimci bir ruhla etkilemeyi bildi” diye yazar V. İ. Lenin.

Çernışevskiy, iktidarın halk tarafından ele geçirilmesi için savaş üstüne savaş vermek gerektiği uyarısında bulunur ve “Tarihin yolu, Nevskiy bulvarının bir kaldırımı değildir; o yol bazen tozlu, bazen çamura kesmiş tarlalardan, bazen bataklıklardan, bazen bir labirentten geçer. Toza batmaktan, çizmelerine çamur bulaşmasından korkan kişi, toplumsal bir eyleme girişmesin” der.

“Hayırseverlerinden Toprak Ağalarına Selam” (1861) adlı çağrısında, halkı doğrudan devrimci bir harekete çağırır; köylü devrimini yönetecek devrimci bir merkezin kurulması girişimlerinde bizzat yer alır. Çernışevskiy, uzun ve kararlı bir savaşım olmaksızın, egemen sınıfların sahip oldukları ayrıcalıkları ellerinden bırakmayacaklarını, sömürünün ortadan kaldırılması için toplumsal bir devrimin zorunlu olduğunu, çünkü toplumsal yaşamın temelinde, korunması egemen sınıfların çıkarına olan ekonomik ilişkilerin yattığını iyi kavramıştı.

Çernışevskiy, çağdaş sömürü toplumunda, devletin sömürücü sınıfların çıkarlarını koruma aracı olduğunu söyler. “… Çernışevskiy, uzlaşmaz toplumsal ilişkilerimizin üzerini örten bir hükümetin varlığının, özellikle emekçilerin durumunu kötüleştiren korkunç bir kötülük olduğunu anlamıştı” diye belirtir V. İ. Lenin. Devrimciler, politik ve hukuksal olarak köleleştirilmiş sınıfları ezen bir hükümetin gerçek rolünün ne olduğunu göstermeliler halka. Çernışevskiy, sınıf savaşları sürecinde tarihsel olarak değişik hükümet biçimlerinin ortaya çıktığına ilişkin düşünceyi geliştirdi.

“Basit halkın”, emekçi sınıfların, bugüne dek “politika tarihinde bağımsız bir konumun” sahibi olamadıklarını belirtir. Onlar, burjuvazinin feodalizme karşı verdiği savaşta burjuvazi tarafından kullanıldılar; bütün burjuva devrimlerinin temel gücü halk oldu. Ama zaferin meyvelerini, halkı bastıracak kendi devletini kuran burjuvazi topladı. Burjuvazi, gerçekte halkı bütün haklardan yoksun bırakarak, özgürlüğün sadece adını (nominal olarak) ilan etti. Fransız liberallerine hitaben şöyle yazıyor Çernışevskiy: “Eh, baylar, baylar, sorun şu ki, siz, cumhuriyet sözcüğünün, iktidarın sizin olması için var olduğunu düşünüyorsunuz. O sözcüğün ezilen sınıfı yasalar önündeki köleliğinden değil, nesnelerin gerekliliği karşısındaki köleliğinden kurtarmak için olduğunu düşünmüyorsunuz… ‘Özgürlük, özgürlük’ diyen bu bayları sevmiyorum; özgürlüğü sadece dillendirmek ve yasalarına yazmakla kalıyorlar, hayata geçirdikleri yok. Eşitsizliğin olduğunu gösteren yasaları kaldırıyorlar ama onda dokuzunu halkın, yani köle ve proleterlerin oluşturduğu toplumsal sistemi kaldırmıyorlar. Sorun, bir kralın, bir anayasanın olup olmamasında değil; sorun, toplumsal ilişkilerde bir sınıfın diğerinin kanını emip emmemesinde.”

Çernışevskiy, halkı bağımsız politik etkinliğe çağırıyordu. O, demokratik bir köylü devriminin, ezenlere karşı vereceği amansız ve kararlı bir silahlı mücadelenin halkı zafere taşıyacağını, devrimin (demokratik cumhuriyetin) kazanımlarını koruyacak devleti de halkın yaratacağını söyler.

Çağdaş toplumda sınıf savaşının kaçınılmazlığını anlayan Çernışevskiy, bitiminde ülkede sosyalist düzenin kurulacağı bir köylü devriminin, Rusya’daki sınıf savaşının son noktası olduğunu düşünüyordu. Sosyalizme geçiş, Çernışevskiy’e göre, halkı emeğin ve yaşamın sosyalist biçimlerine yakınlaştırmak amacıyla yenilenmesi ve yararlanılmasını düşündüğü köylü toplumuyla gerçekleştirilmeliydi.

Çernışevskiy, Rus köy ekonomisini çok iyi biliyor, çağdaş köy topluluğunun durumunu idealize etmiyordu. O sadece, topluluğun devrimden sonra tarihsel anlamda ilerici bir değer taşıyan işletmeye dönüşebileceğini öngörüyordu. Ama köy topluluğunun böyle bir biçim alacağına ilişkin ümitler birer ham hayaldi, işte Çernışevskiy’nin ekonomik görüşlerinin zayıf yönleri de burada kendini gösteriyordu.

“Çernışevskiy, sosyalizme eski, yarı feodal köylü topluluğu üzerinden geçişi hayal eden, geçen yüzyılın (19. yy.) 60’lı yıllarında, sosyalizmin gerçekleştirilmesinin maddi koşullarını ve toplumsal gücünü sadece kapitalizmin ve proletaryanın gelişmesinin yaratabileceğini görmeyen ve göremeyen bir ütopik sosyalistti” diye yazar V. İ. Lenin.

Çernışevskiy, kapitalizmin Avrupa ve Rusya’daki gelişimini gözlemledi, onun devasa üretimiyle küçük ölçekli mal üretiminin yerini alma yönünde ilerlediğinin bilincindeydi. Şöyle yazıyor: “Ekonomik gelişmenin teknik yönle birlikte en önemli noktası, emeğin birleştirilmesindeki başarı ölçüsünde, üretim birliğinin genişlemesidir; bütün üretim kolları giderek fabrika boyutu kazanmakta. Kendi küçük üretim biriminde ve yanında iki üç çırakla çalışan işçinin yerini fabrikatör alıyor; toprak sahibi küçük köylü yerini kapitalist çiftlik sahibine bırakıyor. Bu bağlamda, ekonomik gelişmeyle orantılı olarak, çalışan sınıflar içindeki ücretli işçilerin oranı artarken, bağımsız küçük üretim birimlerinin oranı düşüyor.”

Toplumsal çelişkilerin kapitalizmde nasıl keskinleştiğini, sömürücülerin nasıl zenginleştiğini ve halk kitlelerinin nasıl yoksullaştığını görüyor ve Rusya’nın kapitalist evreyi atlayacağını hayal ediyordu Çernışevskiy. O, proletaryanın sınıflı toplumun mezar kazıcısı ve sosyalist devrimin temel gücü olduğunu bilmedi, bilemedi.

Çernışevskiy, devrimci etkinliğini toplumun ekonomik yapısının çözümlemesine dayandırmaya çalıştı. Lenin’in sözleriyle, Çernışevskiy, “ütopik sosyalizmine karşın, kapitalizmin dikkate değer düzeyde derinlikli eleştirisini yapan bir eleştirmendi.” Çernışevskiy’nin düşüncesindeki güçlü noktanın, onun “köylü reformu” dediği reformu değerlendirmesinde kendini gösterdiğini belirtiyor V. İ. Lenin.

Çernışevskiy’nin vatandaşlık haklarının elinden alınması.
Ressam bilinmiyor. Tahminen 1864.

Çernışevskiy, toprak reformunun görüşüldüğü ve uygulandığı yıllarda, halkın gerçek kurtuluşu için mücadele eden toplum güçlerinin başına geçti. V. İ. Lenin, reform sorunu etrafında serflik yanlıları ile liberaller arasında bir savaş yaşanırken, şu noktaya işaret eder: “Liberal ve liberal-narodnik tarihçilerce öylesine şişirilen ve allanıp pullanan bu savaş, sırf fedakârlık edilecek toprağın miktarı ve biçimi yüzünden, büyük bölümü pomeşçiklerin içinde olmak üzere, egemen sınıfların kendi içinde yaşanan bir savaştı. Liberaller de serflik yanlıları gibi, mülkiyeti ortadan kaldırmak ve bu iktidarı bütünüyle alaşağı etmek ereği taşıyan her türlü devrimci düşünceyi öfkeyle mahkûm ederek, mülkiyeti ve pomeşçikler iktidarını tanıma konumunda kaldılar.” Çernışevskiy ise, bu iktidarın bütünüyle ortadan kaldırılması için çalışmıştı.

V. İ. Lenin, 1861 yılını Rusya’nın tarihsel gelişiminde bir dönüm noktası olarak değerlendirir ve “19 Şubat 1861 yılı, toprak köleliği çağından büyüyerek çıkan Rusya’nın yeni, burjuva döneminin başlangıcına işaret ediyor” diye yazar.

Çernışevskiy’nin etkinliğinin nesnel içeriğini, Rusya’nın kapitalist gelişmesinin en ilerici yolu için verilen savaş oluşturdu.

Rusya’nın tarihsel gelişiminde iki karşıt politik geleneği ifade eden temel politik güçler, devrimci-demokratlar ile liberallerdi. “O günden günümüze dek yeni Rusya için verilen savaşın sonucunu belirleyen iki tarihsel geleneğin, iki tarihsel gücün asıl temsilcileri, 1860’lı yılların liberalleri ile Çernışevskiy’dir.” Liberaller, egemen sınıfların çıkarları yönünde yapılan reformların savunucularıydılar, Çernışevskiy ise, bir köylü devriminden yanaydı. Bu yüzden Çernışevskiy ile liberaller arasında amansız bir savaş yaşandı. Bu savaş sadece doğrudan politika alanıyla sınırlı kalmadı, felsefe, ekonomi politik, edebiyat, edebiyat eleştirisi vb. alanlara da yayıldı.

“Sovremennik”teki çalışmalarının ilk yılında, Çernışevskiy, soylu liberallerin politik ideallerinin karşısına, Dobrolyubov’un deyimiyle, “bir ilke üzerinden, bir kötülük üzerinden değil, sadece bizim görüşlerimizde bir kötülüğün başlı başına var oluşunun kötüye kullanımına dayanılarak” yapılan düşmanca liberal suçlamaların karşısına dikildi.

Batı Avrupa’daki olayları işlediği bir dizi makalesinde, Çernışevskiy, liberalizmin içyüzünü, onun korkaklık ve halka düşmanlığını en iyi şeklide ortaya koyar. “XVIII. Ludovik ve X. Karl Döneminde Fransa’da Parti Mücadelesi”, “Temmuz Monarşisi”, “Kavenyak” (Cavaignac) vd. makalelerinde, Çernışevskiy, tarihsel olayların taşıdığı sınıfsal anlamı çok net biçimde dile getirir, Fransa’daki kralcılarla liberallerin şaşırtıcı özyapısal (karakteristik) özelliklerini ortaya koyar. Batı Avrupa burjuva liberalizminin Çernışevskiy tarafından yapılan mükemmel karakter çözümlemesi, günümüzde de keskinliğinden bir şey yitirmiş değil. “… Liberaller,” diye yazıyor Çernışevskiy, “toplumun alt sınıflarına fazladan bir şey verilmesine asla razı olmazlar… Liberaller, demokratlığın despotizme götürdüğünü ve özgürlük için öldürücü olduğunu söyleyerek, çoğunlukla demokratlara duyulan ölümcül bir antipatiyle besleniyorlar… Liberalizm özgürlüğü çok dar bir çerçevede, tam anlamıyla biçimsel bir durum olarak anlıyor. Özgürlük, onun için soyut haklardan, bu hakların sadece kâğıt üzerine yazılmasından, hukuksal yasakların olmayışından ibaret. Liberalizm, hakların hukuksal kullanımının, insanın bu hakları kullanmasını sağlayacak gerekli maddi araçlara sahip olması durumunda ancak, insan için bir değer taşıyacağını anlamak istemez. Ey okur, altın bir yemek takımıyla yemek yemek ne bana, ne de size yasak; ama ne yazık ki, bu zarif düşün gerçekleşmesi için ne sizin, ne de benim gereken maddi olanağımız var, öyle görünüyor ki hiçbir zaman da olmayacak…”

Çernışevskiy, Batı Avrupa liberalizminin içyüzünü ortaya koyarken, aslında Rus liberallerini hedef almıştı. Liberallerin bir yandan halka özgürlük verirken, diğer yandan krallık iktidarıyla uzlaşmaya gittiğini gösteren, o günün Fransa ve İtalya’sının politik yaşamından bir yığın gerçek olayı ortaya koydu.

Çernışevskiy’nin “Bir Rus Randevuda. Turgenyev’in ‘Asya’ Öyküsünün Okunması Üzerine Düşünceler” başlıklı makalesi, Rus liberalizminin acımasızca eleştirildiği bir makaledir.

V. İ. Lenin, Çernışevskiy’i, toplumbilimin bütün kollarını zenginleştiren bir düşün adamı olarak niteler. Onun felsefi çalışmalarına büyük bir dikkatle eğilir. Dâhice yazılmış Materyalizm ve Empiryokritisiz adlı ünlü yapıtında, Çernışevskiy’nin felsefi düşüncelerinden söz eder. “Militan Materyalizmin Önemi” başlıklı makalesinde, Rusya’da öteden beri ciddi bir materyalist geleneğin varlığına vurgu yaparak, Plehanov’la birlikte Çernışevskiy’nin adını anar.

Çernışevskiy, Rus felsefi materyalizm okulunun, yani Radişçev, Belinskiy, Herzen gibi çok önemli demokrat düşün adamlarını yetiştiren okulun kalıtçısıydı (varisi), kendisi de bu okulun en büyük temsilcisi oldu. Bununla birlikte, kendi yaratıcılığını yitirmeden, Batı Avrupalı seçkin filozofların kalıtını benimsedi. Feuerbach’ın materyalist öğretisi, Çernışevskiy’nin düşünsel dizgesinin gelişip şekillenmesinde büyük bir rol oynadı.

V. İ. Lenin, Çernışevskiy’nin felsefi yapıtlarını materyalist felsefenin çok büyük bir başarısı, materyalizmin idealizmle savaşımında çok önemli bir aşama olarak değerlendirir.

Çernışevskiy, öncü bir felsefe olmadan verimli bir devrimci etkinliğin, başarılı bir politik savaşımın, kılgısal sorunların doğru çözümünün olanaksız olduğunu düşünür. O, bir yazarın, bir eleştirmenin de felsefi bilgiye sahip olmasını ister. Çernışevskiy, her filozofun şu ya da bu siyasi partinin bir temsilcisi olduğunu ve hangi felsefi sisteme (ayrıcalıklı sınıflara veya halka) hizmet ettiğini her zaman belirleyebileceğini söyler. Felsefe alanındaki savaşımın politik bir anlamı olduğunu kavramıştı. “Felsefede Antropolojik İlke” başlıklı makalesinde şöyle yazar: “Politik teoriler ve genel olarak her türlü felsefi öğreti, her zaman o dönemin toplumsal durumunun güçlü etkisi altında biçimlenmiştir, her felsefeci de kendi zamanında toplum üzerinde egemenlik savaşımı veren herhangi bir siyasi partinin temsilcisi olmuştur.”

Çernışevskiy, kendi materyalist felsefesini, bilinçli olarak, devrimci demokrasinin kılgısal etkinliğinin dayanağı yapmaya çalışmıştı. O, felsefenin temel sorununu materyalist bir bakış açısıyla çözümler; “Doğada düşünce aramak boşunadır: Doğada farklı nitelikte çeşitli maddeler vardır” der. Kendi materyalist öğretisini, doğa bilimlerinin ulaşılmış başarılarına dayanarak kanıtlar.

“Tıp, fizyoloji, kimya insanda ne görüyorsa, felsefe de onu görür; bu bilim dalları insanda hiçbir ikilik (düalizm) görülmediğini kanıtlıyorlar. Felsefe de buna şunu ekliyor: Eğer insan kendi gerçek doğasının dışında başka bir doğaya sahip olsaydı, bu başka doğa mutlaka bir şeyde açığa çıkardı. O başka doğa hiçbir şeyde açığa çıkmadığı içindir ki, insanda meydana gelen ve kendini gösteren her şey onun biricik gerçek doğasının ürünüdür; onda başka bir doğa yoktur” diye yazıyor Çernışevskiy.

Çernışevskiy, insan doğasının ikiliğine ilişkin idealist teorileri inceleyerek, bu teorilerle yobazlığın ve gerici çileci bir ahlakın savunulduğunu ortaya koyar. Ekonomi teorilerinde, politik ve yazınsal etkinliklerinde olduğu gibi, felsefe alanında da, ayrı bireylerin ve halkın genel bir gönenç içinde yaşama, maddi gereksinimlerinin karşılanması ve çok yönlü tinsel gelişim hakkını savunmuştur.

Çernışevskiy, düşüncenin, psişik süreçlerin (insanın ayırt edici özellikleri ve niteliğinin) insanın fiziki doğasının ürünleri, bilincin maddenin başka bir özelliği olduğunu kavrama noktasına gelmişti. Bununla beraber, insan düşüncesinin taşıdığı özelliklerin toplumsal düzlemde açıklanmasına her zaman yeterince bağlı kalamadı. Ama genel olarak bakıldığında, madde ile ruhun ilişkisi sorununu materyalizm temelinde çözdüğü görülür.

Algı teorisi alanında da materyalist bir tutum içindedir Çernışevskiy. V. İ. Lenin, “İşten Anlamaz Machçıların Dikkatine” başlıklı makalesinde şöyle yazar: “Çernışevskiy, materyalizme aykırı, idealizm ve bilinemezcilikten (agnostisizm) yana her türlü hareketi, metafizik bir saçmalık olarak adlandırır.”

V. İ. Lenin, “Sanatın Gerçeklikle Estetik İlişkileri”nin 1888’de yapıldığı tahmin edilen üçüncü baskısına Çernışevskiy’nin yazdığı önsöze dayanarak şöyle yazıyor: “… Çernışevskiy’nin Kant eleştirisi, Avenarius-Mach ikilisi ve İçkinciler tarafından yapılan Kant eleştirisinin taban tabana karşıtıdır, çünkü her materyalist için olduğu gibi, Çernışevskiy için de duygu algımızın biçimleri gerçeklikle, yani varlığı nesnel bir gerçeklik olan maddelerin biçimleriyle bir benzerlik taşırlar…”

Pratik etkinlik Çernışevskiy’de teorik çalışmanın ve onun son yoklamasının doğal bir şekilde tamamlanması oldu. “Felsefede Antropolojik İlke” adlı makalesinde, materyalist kavrayışın toplumsal yaşamın değişimine hizmet ettiğini belirtir.

Gericiler ve liberaller (devrimci-demokratlığın düşmanları), Çernışevskiy materyalizminin muazzam bir devrim düşüncesini yayma özelliği taşıyan deviniminin bilincine vardılar. “Felsefede Antropolojik İlke” makalesinin yayımından sonra liberal ve gerici eleştirmenler Çernışevskiy’e karşı savaşta birleştiler. Onunla polemiğe giren papaz idealizminin temsilcisi Yurkeviç, bu eleştirmenlerce özgün bir düşün adamı ilan edildi. Çernışevskiy, rakibinin öne sürdüğü teorinin geriliğini ve sefaletini “Polemiğin Güzellikleri” adlı makalesinde ortaya koydu ve materyalistlerle idealistler arasındaki bir tartışmanın politik bir anlam içerdiğini gösterdi.

Ancak nesnel koşullardan dolayı, Çernışevskiy, kendini Marx öncesi materyalizmin darlığından ve metafizik yollarından bütünüyle kurtaramadı. İdealizme karşı savaşta büyük Rus filozofu, sık sık antropolojik materyalizmin kanıtlarına başvurdu. “Normal insan doğası”, “insanın doğası” anlayışlarını kullanan antropolojik ilke, insanın toplumsal doğasının, toplumsal gelişme yasalarının incelenmesinde darlığını göstermiştir. Bununla birlikte, Çernışevskiy’nin felsefi materyalizmini Feuerbach’ın antropolojik materyalizmiyle özdeşlememek gerekir. Feuerbach’ın tamamen uzak olduğu sınıf mücadelesi düşüncesi, Çernışevskiy’nin materyalizminde içkindir.

“Sosyal-Demokrasi Ulusal Sorunu Nasıl Anlar?” adlı makalesinde, İ. V. Stalin, “ ‘Ulusal bağımsızlık’ proletarya için yararlı mı değil mi” sorusuna Bolşeviklerden kesin bir yanıt isteyen Kafkasötesi Menşevikleri ile ulusalcılarının içyüzünü ortaya koyarak, şöyle yazar: “O zamanki diyalektikçilere sırnaşıklıkla sordukları yağmurun ürün için yararlı mı yoksa zararlı mı olduğu sorusuna, onlardan ‘kesin’ bir yanıt isteyen geçen yüzyılın 50’li yıllarının Rus metafizikçileri geliyor aklıma. Böyle bilimsellikten tamamen uzak bir şekilde yöneltilen bir soruyu yanıtlamak diyalektikçiler için zor değildi. Bu tür sorulara farklı zamanlarda farklı yanıtlar vermek gerekir. Kuraklık döneminde yağmur yararlıdır, yağışlı geçen bir dönemde ise yararı olmaz, hatta zararlı bile olur. Demek ki, böyle bir soruya ‘kesin’ yanıt istemek açıkça aptallıktır.”

İ. V. Stalin’in burada sözünü ettiği diyalektikçilerle metafizikçiler arasındaki tartışma, yansısını “Rus Yazınının Gogol Dönemi Üzerine Makaleler”de buldu. Diyalektikçiler derken, Stalin’in kastettiği Çernışevskiy ve yandaşlarıydı.

Çernışevskiy, alt biçimden bir üst biçime geçiş anlamında, gelişme yasalarını mükemmel bir tarzda formüle eder…

“... O istekteki artışa, o içeriğin üst düzeyde gelişimine bağlı olarak bilinen bir içerik ve istekle doğan biçimin sonsuz yadsınışı ve biçimlerin sonsuz değişimi… Bu büyük, sonsuz, her yerde işleyen yasayı anlayan ve onu her olaya uyarlamayı öğrenen kişi, başkalarının şaşırdığı olasılıkları rahatça aklına getirme şansına sahip olur!.. O kişi, zamanını doldurmuş olan hiçbir şeye acımaz ve şöyle der: ‘Ne olacaksa olsun, eninde sonunda bizim sokakta yine bayram olacak!” Çernışevskiy, gelişmenin kaynağını karşıt güçlerin savaşımında görüyordu. Doğada ve toplumda eskiyle yeni arasında yaşanan savaşım sürecini gözlemleyerek, kendini yeninin izleyicisi ve onun zaferini tutkuyla isteyen ilkeli bir yandaşı olarak ifade eder. Bununla birlikte, toplumsal gelişme alanında yeninin zaferinin ancak kararlı bir savaşımla geleceğinin altını çizer. Burada, “savaşın kızıştığı” evreler olan devrim evrelerine özel bir rol yükler. Halk kitlelerinin etkinliğinin hızla büyüdüğü bu tarihi evreler, kendilerini halkın dostları olarak gören kimselerin en büyük sınav dönemleridir.

Çernışevskiy’e bir filozof olarak önem veren V. İ. Lenin şunları yazıyor: “Çernışevskiy, gerçekten, 50’li yıllardan 1888’e kadar materyalist felsefenin bütününe bağlı kalabilen tek büyük Rus yazarıdır… Ne var ki Çernışevskiy, şunu yapamadı, daha doğrusu: Rusya’daki yaşamın geriliğinden dolayı Marx ve Engels’in diyalektik materyalizminin eriştiği düzeye çıkamadı.”

Yaşam gerçekliğinin devrimci yoldan dönüştürülmesi davasında toplumun ilerici insanlarının (devrimciler, teorisyenler ve kitle örgütleyicilerinin) oluşturduğu güce çok büyük önem veriyordu Çernışevskiy. “Graf Kavur” başlıklı makalesinde, toplumun “kararlı ilericilerin gücüyle ilerlediğini” doğrudan dile getirir. Bu nedenle, Çernışevskiy, devrimcilerin yetiştirilmesiyle çok yakından ilgilendi. 60’lı yılların reform hazırlıklarının yapıldığı ve devrimci bir durumun söz konusu olduğu evresinde kesin olarak iflas etmiş, halk düşmanı gerçek yüzlerini göstermiş liberallere karşı amansız bir savaş yürüttü. Rus materyalist felsefesinin bir kalıtçısı olarak, bu felsefeyi halk kitlelerinin feodal boyunduruğa karşı verdiği kurtuluş savaşında en önemli silaha dönüştürerek geliştirdi.

V. İ. Lenin şöyle yazar: “Çernışevskiy, Herzen’in aksine, muazzam bir adım attı ileriye. O, çok daha büyük bir demokrasi yanlısı ve demokrat savaşçıydı. Onun yapıtlarında sınıf savaşının ruhu duyumsanır. O, liberalizmin bugüne dek Kadetlere*8 ve tasfiyecilere*9 nefretle dolu olan ihanetlerinin altını kalın bir çizgiyle çizdi.”

“Herzen’in Anısı” başlıklı makalesinde, V. İ. Lenin, Çernışevskiy’nin kurtuluş mücadelesi tarihindeki yerini şöyle belirtir: “Herzen onuruna kutlama yaparken, Rus devrimi içinde yer almış üç kuşağı, üç sınıfı açıkça görüyoruz. En başta soylular ve pomeşçikler, Dekabristler (Aralıkçılar) ve Herzen. Bu devrimcilerin çevresi dardı. Halka son derece uzaktılar. Ama onların davaları boşa gitmiş değil. Dekabristler Herzen’i uyandırdılar, Herzen devrimci ajitasyonu geliştirdi.

Çernışevskiy’den ‘Narodnaya Volya’ (Halkın Özgürlüğü) kahramanlarına kadar halktan gelme devrimci aydınlar, bu ajitasyonu daha üst düzeye çıkardılar, geliştirdiler ve pekiştirdiler. Savaşçıların çevresi genişlemeye başladı, halkla daha yakın ilişkiler içine girdiler. Herzen, ‘yaklaşan fırtınanın genç denizcileri’ diyordu onlara. Ama bu daha asıl fırtına değildi. Fırtına kitlelerin kendi hareketidir. Proletarya, sonuna kadar tek devrimci sınıf olarak, kitlelerin başına geçti ve ilk kez milyonlarca köylüyü açık devrimci bir savaş için ayağa kaldırdı. Fırtınanın ilk saldırı dalgası 1905 yılında oldu. Sonraki dalga giderek kabarmaya başladı gözlerimizde.”

Çernışevskiy’nin yazın, bilim, felsefe ve devrimci eylemlilik alanlarındaki bütün etkinlikleri derin bir yurtseverlik duygusuyla, özverili bir yurt sevgisiyle doluydu. Sindirilmiş ve ezilmiş olan ülkesinin ezenlere karşı ayağa kalkacağına, Rus halkının bütün insanlığın başına geçerek, toplumun sosyalist bir temel üzerinde yeniden kuruluşu yolunda ilk yürüyen halk olacağına inanmıştı.

“Rus Yazınının Gogol Dönemi Üzerine Makaleler”de şöyle yazar Çernışevskiy: “Sağlıklı bir kafa yapısı ve canlı bir kalbe sahip bir Rus, bugüne dek yurtsever olduğu kadar, Rus toprağının aydınlanması yolundaki büyük davanın adamı olduğu kadar başka hiçbir şey olamadı, olamaz da…”

Çernışevskiy, halkın yüzyıllar boyu süren kölelikten kurtuluşunu, çarlık otokrasisinin ortadan kaldırılmasını ve sosyalist ideallerin gerçekleştirilmesini en önemli yurtseverlik görevi saymıştır. Rus halkının gücüne ve yeteneklerine, bu halkın devrim olanaklarını içinde taşıdığına inanmıştı.

Prolog adlı romanında Rus yaşantısının kölelik hukuku dönemindeki geriliğini ve halk kitlelerinin devrimci ideallerden yoksun oluşunu acı duyarak ve öfkeyle dile getirir. “… Bu, diye yazıyor V. İ. Lenin, gerçek yurt sevgisi sözleridir, büyük Rus toplumunu oluşturan halk kitlelerinin devrimci bir ruhtan yoksun oluşundan duyulan kederle dolu sevgi sözleridir.”

Çernışevskiy ile mücadele arkadaşları ve öğrencilerinin çalışmaları, Rus halkının aydınlanmasına yardımcı oldu, halkta devrimci bir ruhun uyanmasını sağladı. Çernışevskiy, kendi halkının büyük tarihsel geçmişinden gurur duyuyor ve bu geçmişte aydınlık geleceğin güvencesini görüyordu: “... Ruslar, istila ve yağmalarla boy göstermediler politika tarihinde, Hunlar ve Moğollar gibi; onlar halkları, kendi güçleriyle durdurdukları ve Avrupa’ya kadar gitmelerine olanak tanımadıkları Moğolların boyunduruğundan kurtardıkları gibi, Fransızların ve Napolyon’un boyunduruğundan da kurtardılar.”

Çernışevskiy’nin yurtseverliği dar ulusalcı kalıpların dışındaydı. O, Avrupa ve Amerikan halklarının ulusal kurtuluş hareketlerine karşı duyarlıydı. Çarlığın, Rus İmparatorluğu içindeki halklara yönelik uyguladığı büyük devlet (emperyalist devlet) baskısına ve keyfi tutumuna karşı mücadele etti.

Bütün yaşamını ülkesine adamıştı Çernışevskiy. Onun çalışmaları, Belinskiy’nin eleştirmenliği için kendisinin söylediği şu sözlere bütünüyle uygun düşüyor: “Özünde halkının mutluluğu yatan ülke sevgisi, onu yönlendiren biricik tutkusuydu: bu, sanatın her olgusunu, Rus toprağındaki yaşam için nasıl bir anlam taşıyor ölçütüne göre değerlendiren bir tutkuydu. Bu düşünce, onun bütün etkinliğinin heyecan kaynağıydı. O sevgideki gücün gizi de bu heyecanda yatıyordu.”

3

Çernışevskiy’nin sanat kuramı alanındaki görüşleri, ağırlıklı olarak Rus ve dünya estetik düşüncesinin gelişmesinde çok önemli bir ileri adım olan “Sanatın Gerçeklikle Estetik İlişkileri” adlı tezinde dile getirilmekte. Kuşkusuz, Çernışevskiy’nin bu ünlü tezi Marx öncesi dönemin estetik alanında yapılmış çalışmaları arasında ilk sıralarda yer alıyor. Sanat kuramı çerçevesindeki sorunları cesur bir yaklaşım ve yeni bir tarzda çözümleyen Çernışevskiy’nin tezi, devrimci-demokrasinin manifestosu olmakla birlikte, toplumsal düzenin değiştirilmesine de bir çağrıydı. Bu tez hem idealist estetik anlayışa bir darbe ve hem de idealist felsefenin içyüzünün genel anlamda ortaya konması, materyalizmin coşkulu bir propagandası olmuştu. Yazarın sözleriyle söylenecek olursa, tezin özünü “gerçekliğin fanteziyle karşılaştırmalı savunusu”, idealist estetik anlayışlardaki sanatın sınırsız yüceltilmesindeki olumsuzluğun açığa çıkarılması ve sanatın toplumsal yaşamdaki gerçek rolünün belirlenmesi oluşturmaktadır.

Çernışevskiy estetiği, onun devrimci-demokrat tutumlarını belirlerken, bütün ilerici sanatın bir deneyim bilançosunu çıkardı, Belinskiy estetiğinin gelecekteki gelişimi oldu.

Büyük devrimci eleştirmen, estetik alanındaki materyalizmi geliştirerek, okurların dikkatini toplumsal sorunların çözümü noktasında toplamaya çalışmıştı. Sanatın, yaşam gerçekliğiyle kıyaslanmaya değmeyeceği, yaşamın sanattan üstün olduğu iletisi taşıyan, içinde derin bir materyalist ve insancıl anlam barındıran düşünce, Çernışevskiy’nin bütün çalışmalarına egemen olan düşüncedir. İnsandan, onun mutluluğundan ve gönencinden daha yüce bir şey yoktur, insanın mutluluğu adına toplumsal düzenin değiştirilmesi ereğinden daha soylu bir erek yoktur. Çernışevskiy, bütün yaşamları boyunca eski Yunan heykellerini, “İfigenya ve Tavrid”i yorumlayan ve yapıtlarında yaşadığımız çağın endişe ve heyecan yüklü sorunlarına yer vermekten kaçınan kuramcıları yerer. Çernışevskiy, soyut teorilerle Rus yazınının gerçekçi ve insancıl geleneğini karşılaştırır: “Hayır, insan aşağılık değildir ve sizin soğuk putlarınızdaki güzellik, Akaki Akakiyeviç’teki güzellikten çok daha azdır… Ne yapmalı? Belvederskiy ve Venera Meditseyskaya’nın Apollon heykelleri betimleneli çok oldu, haklarında yeterince övücü sözler edildi; bize düşense, sadece, estetikçilerin Farnez’in Herkül heykelini ve Rafael’in resimlerini yorumlarken unuttukları yaşayan insanlara ve canlı yaşama hayran olmaktır.”

Rus Yazınının Gogol Dönemi Üzerine Makaleler.
Düzeltmesini N. G. Çernışevskiy’nin yaptığı bir tashih sayfası (1855).

Çernışevskiy, sanatın gerçek gelişiminin, güzelliğin gerçek egemenliğinin yarının özgür, sosyalist toplumunda gerçekleşeceğini belirtir. Çernışevskiy’nin sanatın geleceğine ilişkin iyimser görüşü, mutlak ruhun kendi gelişimiyle estetiğin düzeyini aştığını, bu nedenle de çağdaş sanatın bir gerileme eğilimine girdiğini söyleyen Hegel’in idealist düşünce sisteminden tamamen farklıdır. Hegel, estetik düşünceyi bugünde ve gelecekte değil, geçmişte ve antik Yunan sanatında görür.

Hegel estetiği, sanatı mutlak idenin gerçekleşmesinde, gelişmesinde bir aşama olarak görür. İdealist estetiğin temel kategorisi olan güzellik, mutlak idenin duygusal bir konu içinde dile getirilmesi, sonsuz olanın sonsuzluk içinde ortaya çıkışı biçiminde kendini gösterir. Hegel estetiği mutlak ideyi yüceltir ve nesnel gerçekliği sonsuz, geçici, mutlak bir anlama sahip olmayanın evreni olarak küçümser.

İdealist estetik, sanatı yaşamın karşısına koyar, onu gerçeklikten ayırır ve yaşamın üstünde bir yere oturtur. “Saf sanat” teorisi yanlıları, mevcut toplumsal sistemin korunmasında çıkarları olan egemen sömürücü sınıfların çıkarlarını dile getirerek, sanatı yaşam gerçekliği içindeki çelişkilerin uzlaştırılmasının bir aracı olarak sunmaya çalıştılar. Bu türden eleştirmenler olan Drujinin, Dudışkin, Ap. Grigoryev gibi adlar, Çernışevskiy’nin ideolojik ve politik düşmanlarıydı. Bu eleştirmenlerin tümü, ilerici, gerçekçi yazarların yaratıcılığına olumsuz etkide bulunarak, edebiyatı gerçekçi yoldan saptırmaya çalışmışlardır.

Gerici estetik ve eleştiriyle savaşı Belinskiy’den sonra Çernışevskiy sürdürdü, Belinskiy’nin gerçekçi sanat kuramını daha da ileri götürdü.

Çernışevskiy, sanatın bütün içeriğini “güzellik ve güzellik anlarının” (yüceltici, trajik, komik) dar başlıkları altında sınırlandırmaya çalışan idealist estetiğin sanata bu dar, sınırlı yaklaşımını bir kenara itti. Çernışevskiy, “yaşamın ve doğanın bütün alanını” şiirin alanı olarak gördü; “şairin yaşama bakışı, yaşamın kendini farklı biçimlerde göstermesi gibi farklıdır, tıpkı bir düşün adamının bu farklı nitelikteki olaylara ilişkin farklı görüşleri gibi...”

Çernışevskiy, idealist sanat anlayışını eleştirirken, şu tezi öne sürer: “Güzellik yaşamdır.” Bu tanımla, güzelliğin “nesnel gerçeklikte var olmadığını, ancak sanatla yaratıldığını” savunan idealist teorilere darbe vurur. Çernışevskiy’nin tanımı güzelliğin nesnelliğiyle doğrulanır. Tanımını açarak şöyle yazıyor Çernışevskiy: “İnsanı canının istediği yere götürecek bir yaşam” güzeldir; “yaşamı bizim anlayışımıza göre olması gerektiği biçimiyle, kendisinde gördüğümüz varlık güzeldir; yaşamı kendinde gösteren veya bize yaşamı anımsatan şey güzeldir…”

Çernışevskiy, “güzel yaşam, nasıl olması gerekiyorsa öyle olan yaşamdır” anlayışını, yaşamın maddi koşullarıyla, emeğin insan yaşamındaki yeriyle ilişkilendirir. Çernışevskiy’nin düşüncesi öncelikle köylülüğe yöneliktir: “Güzel yaşam, nasıl olması gerekiyorsa öyle olan yaşamdır’ düşüncesinin sıradan halk için taşıdığı anlam şudur: Doyasıya yemek yemek, iyi bir köy evinde (izbede) yaşamak, doyasıya uyumak. Fakat bununla birlikte, köylülüğün kafasında yaşamın her zaman bir çalışma düşüncesini içermesi gerektiği anlayışı da var: Çalışmadan yaşanmaz, üstelik böyle bir şey sıkıcı da olurdu. Yoğun bir çalışmaya karşın ulaşılan sonuç, bolluk içinde rahat bir yaşam değil, çalışanın bütün gücünün tükenmesi olacaktır. Bu çalışma sonucunda genç köylü erkeğin veya genç köylü kadının yüzünün rengi çok taze bir görünüm kazanacak ve yanakları al al olacaktır ki bu da basit halkın anlayışına göre güzelliğin ilk koşuludur.” Köylülüğün ağır bir durumda olduğu dönemde ve sınıf mücadelesinin sertleştiği 1861 reformunun öngününde, Çernışevskiy’nin “bolluk içinde rahat bir yaşamla” birlikte betimlediği köylü yaşantısının tablosu, kuşkusuz, özellikle keskin bir politik anlam taşımakta ve pomeşçiklerin boyunduruğu altında perişan haldeki köylülerin özlemlerini, düşüncelerini yansıtmaktadır.

Çernışevskiy, ağır toplumsal baskının ve onunla bağlantılı olan maddi yoksunluğun ve rahatsızlığın, sağlıksız, anormal bir gelişmenin yaşamı çirkinleştirdiğinin altını çizer. “Yaşamı bozan neyse, güzelliği bozan da odur.” “… Her türlü çirkinlik, güzelliğe engel olan her şey, yaşam için zararlı, yaşam için ölümcül olan bir anlayışa uygun düşer.” Böylece, Çernışevskiy, kendi sanat tanımını diyalektik bir temelde açarak, okuru, toplumsal dönüşümün zorunluluğu konusunda devrimci çıkarımlara götürür.

Tezinde ve uzun sayılabilecek “Çağdaş Estetik Anlayışlara Eleştirel Bakış” adlı makalesinde, Çernışevskiy, güzellik anlayışının toplumsal niteliğini ortaya koyar, bu anlayışın yaşanılan çağa bağlı olduğunu, köylülüğün, tüccar sınıfın ve toplumun yüksek sınıfını temsil edenlerin insan güzelliğine ilişkin anlayışlarının farklılıklarını gösterir. Çernışevskiy, genç köylü kadını, tüccar ve sosyete dilberi tiplerini betimler, tipin güzelliğinin maddi yaşam koşullarına bağlılığını ve emekle ilişkilerini belirtir. Güzel tüccar kadınının şişmanlığını, sosyete dilberinin solgun ve hastalıklı görünümünü, Çernışevskiy, sömürücü sınıfların asalak yaşam tarzına bağlar.

Güzellik anlayışına, insanların estetik haz ve duygularına somut-tarihsel yaklaşımına karşın, Çernışevskiy, bu hazları ve duyguları, insan doğasına özgü değişmez kurallarmış gibi algıladığı bir bakış açısıyla ele alıyor. Antropolojik ilke, Çernışevskiy’nin sonuna kadar diyalektik yönteme bağlı kalmasını engelliyor.

Çernışevskiy, idealist estetiğin yüceltici, trajik ve komik “güzellik anlarını” materyalist düşüncelerin ışığında eleştirir. Estetiğin bu kategorilerinin (yüceltici, trajik, komik) öznel nitelikte olduğunu söyleyen idealist teorileri çürüterek, bu kategorilerin nesnel gerçekliğin yansıması olduklarını belirtir.

Tezin yazarı (Çernışevskiy) trajik anlayış üzerinde ayrıntılara inerek durur. Trajikliğe ilişkin görüşü “deneyüstü katkı”dan temizlemeyi, bu görüşün genel olarak yazgı anlayışıyla birlikte, bilim tarafından tanıtlanmış hiçbir iç boşluğa sahip olmadığını göstermeyi kendine amaç edinir. Trajiklik hakkındaki düşüncenin, yaşama özgü kaçınılmaz, gerekli bir düşünceymiş gibi, “evrenin bir yasası” olarak sunulması, devrimci-demokrat Çernışevskiy için iğrenç bir tutumdur.

Çernışevskiy, “her ölüde bir suçluyu görmek düşüncesi”ni reddeder. “Yüceltilen ve Komik Olan” başlıklı makalesinde “trajik suç” anlayışının toplumsal özünü ortaya koyar. “Bilinen estetik anlayışlara” göre, “bir dereden kurtla birlikte su içen masaldaki kuzu suçludur: Kurtla karşılaşabileceği bir dereye niçin gitti, daha önemlisi, kendisinin kurdu yemesi için neden kurdun dişleri gibi dişler edinerek gitmedi dereye?” Çernışevskiy, trajik olanın tanımını, “insan yaşamında korkunç olanın”, “insanın acısı veya yıkımı”nın tanımı olarak verir.

İdealist estetiğin, yaşamın değişmez zorunlu yasası olarak gördüğü trajiklik konusundaki savına Çernışevskiy’nin karşı çıkışı, tarihsel iyimserlikle, devrimci düşüncelerle, insanın insan tarafından sömürüsüne son vermenin olanaklı olduğuna ve insanın doğa güçleri karşısındaki zaferine duyulan inançla bağlantılıdır: “… ne denli çetin olursa olsun, başarılı bir savaş acı değil zevk verir, trajik değil, olsa olsa dramatiktir.”

“Yüceltilen ve Komik Olan” adlı makalesinde, Çernışevskiy, estetiğin yine trajik bir tür olan “kötünün trajikliği”ni unuttuğunu yazar. Kötünün trajikliğiyle, tek tek bireylerin değil, bütün bir toplumun karşı karşıya kaldığı kötülük ve suçu kasteder: “…kötünün trajikliği içinde acı çeken birey, bizde toplum ve ahlak kuralı olmaktadır. Topluma, küçük düşürülmüş olana, kişiliği zararlı bir eğilimle zehirlenmiş olana acırız ve bundan üzüntü duyarız, dahası bu duygular bizde mutlaka böyle bir manzarayı gördüğümüz sırada uyanır.” Örnek tip olarak bir İngiliz lordunu betimlerken, Çernışevskiy, sömürücü sınıfların temsilcilerini en korkunç kötüler ve suçlular olarak duyumsatır. Kökleri sömürücü toplumun kötülüğünde olan kötünün trajikliği, Çernışevskiy’nin düşüncesine göre, trajikliğin en korkunç türüdür. Trajikliğin böyle bir türünü taşıyan birinin yaşam tablosu, Makbeth ile Lago’nun*10 yaşam tablolarından daha korkunçtur; onda sefahatin korkunçluğu, kötünün yaptığı tek tek kötülüklerin değil, kötünün kendisinin korkunçluğu ifadesini bulur. Toplumsal yapının değiştirilmesine yönelik yaptığı “hastalığı lanetleyin, hastaları koruyun ve tedavi edin” çağrısıyla, Çernışevskiy, kötünün trajikliği düşüncesine nokta koyar. Sorunun politik keskinliğinin, bu düşünceyi kısaca da olsa, tez içinde geliştirme olanağı vermediği görülüyor. Kötünün trajikliği düşüncesini dile getirdiği makalesi, Çernışevskiy hayattayken yayımlanmamıştı, bu makale 1928’de gün yüzüne çıktı.

Çernışevskiy, idealist trajiklik anlayışını eleştirisinde, Hegel’in ezilen kitleleri edilgenliğe ve yıkıma mahkûm eden “demir zorunluluk” kavramının gerici içeriğini açığa çıkaran Marx ve Engels’e yaklaşır. Ne var ki, Çernışevskiy, Marksist estetiğin bulunduğu düzeye ulaşamadı ve trajik çatışmaya ilişkin sorunu ortaya koyamadı; bu sorunun ortaya konması ve çözümü ancak tarihsel materyalizm temelinde olanaklı olabilirdi.

Sanatın gerçeklik karşısındaki hayali üstünlüğü düşüncesini yerle bir eden Çernışevskiy, sanatın özü ve görevine ilişkin derin bir tanım getirir. Yaşamın yeniden üretimi, bir sanat yapıtının temel görevidir. Bu materyalist düşünce, sanatın özüne ilişkin idealist görüşün karşısına konduğunda, gerici ve liberal eleştirmenlerce öfkeyle karşılandı.

Özeleştirisinde, “sanat teorisi”yle “saf sanat” anlayışını kastederek, “yeniden üretim teorisinin, eğer ilgiyi hak edecekse, sanat teorisi yandaşları cephesinde güçlü bir karşı çıkış yaratacağına kuşku yok” diye yazar Çernışevskiy.

“Gerçekliğin kopyasını çıkarma” çağrısından ötürü doğalcılığı (natüralizm) suçlayarak, yeniden üretimin artık gerçekliğin cansız bir kopyasının çıkarılması demek olmadığını, çünkü onun özgün nesne veya durumun temel özelliklerini verdiğine işaret eder. Sanatı artık içerik gerçekleştiriyor, çünkü yeniden üretim için genel bir ilgi uyandıracak konuyu yaşamın içinden seçerek, düşünen insanın ilgisini dikkate değer nitelikteki bu konuya çekiyor. Çernışevskiy, bir yapıtın sanatsal değerini, yeniden üretilen konunun toplumsal anlamıyla doğrudan ilişkilendirerek ortaya koyuyor tezinde. Belinskiy’nin ardından, Çernışevskiy de, şairlerin yapıtlarında doğa sevgisine ve doğal güzelliklerin betimine gereğinden fazla bir tutkuyla yer vermekten kaçınmaları, genel olarak insanı daha fazla ilgilendiren yaşamın başka noktalarına yönelmeleri çağrısında bulunur. Çernışevskiy, bu düşünceyi geliştirirken, gücünü toplumsal sorunların keskin durumundan alan gerçekçi Rus edebiyatının deneyimini kendine dayanak yaptı, bununla birlikte de eleştirel gerçekçiliğin toplumsal olayları bütün karmaşıklığı ve çelişkileriyle, çağın ilerici düşüncelerinin ışığı altında yansıtması için mücadele verdi.

Çernışevskiy, insanın iç yaşantısının sanatın yeniden üretiminin konusu olabileceğini ve olması gerektiğini söyler. Sanatta yeniden üretimin niteliğinden söz ederken, yapıtın güzel biçiminin açık olmasının, kendine özgü bir içerik, renkli ve canlı bir özellik taşımasının, sanatsallığın zorunlu koşulu olduğunu belirtir. Sanat yaratılarının canlı görüntülerle ve özel tarzlarda ortaya çıkarılması gerekir.

Yaşamın yeniden üretimini, “sanatın özünü oluşturan, onun genel özyapısal (karakteristik) göstergesi” olarak nitelendirir Çernışevskiy. Bu genel ve temel tanımı şu düşünceyle tamamlar: “… gerek yaşamın açıklanması, gerekse de yaşam içindeki olaylara ilişkin yargılar, çok sık olarak, özellikle şiirde ilk planda ortaya çıkmaktadır.” Çernışevskiy, bu tutumu “sanatın yüksek anlamı” olarak adlandırır. Peki sanat hangi araçlarla gösterilen ereğe varacak? Artık sık sık sanatsal objenin kendini seçtirmesi, konuya yönelik dikkat, sanatın önemini açıklıyor, hayatı en iyi şekilde anlamaya zorluyor. Sanat, konuları ve olayları yeniden üreterek, onların önemli özelliklerine dikkat çektiğine göre, gerçekliğe ışık tutuyor demektir. Sonraki yıllarda Hawthorne’un*11 bir kitabı için yazdığı eleştiride (1860), Çernışevskiy, konunun önemli özelliklerinin verilmesinin sanatsallığın gerekli bir yönü olduğunu yazar. Aynı eleştiri yazısında şu belirlemede de bulunur: “Şiirin özü, içeriği yoğunlaştırmak içindir.”

Çernışevskiy, en iyi sanat yapıtlarında yer alan yaşamsal olaylar üzerinde bir yargıya varılmasına büyük önem veriyordu. Çalışmasının içeriğini çok kısa ve net olarak belirttiği şu savla bitiriyor: “Yaşamın yeniden üretimi, sanatın özünü oluşturan, onun genel özyapısal (karakteristik) göstergesidir. Sanat yapıtları, çoğu zaman da yaşamın açıklanması veya yaşamsal olaylar hakkında yargıya varmak gibi, başka yönlerden de bir değer taşırlar.” Yargıya varmak edimi, Çernışevskiy’e göre, özellikle sanatı, toplumsal yaşamın çok önemli bir olgusu kılmaktadır.

Bir sanatçının yaşamsal olgulara ilişkin düşüncesi, Çernışevskiy’e göre, o sanatçının gerçekliğin kimi yönlerine eğilirken, kimi yönlerinden kaçınması şeklinde olabilir. Ancak, Çernışevskiy, gerçek sanatçının, yaşadığı çağın en can alıcı sorunlarına yönelik duyarlılığı kendi eğilimi içinde dile getiren sanatçı olduğunu düşünür. Sanat tarafından öne sürülen veya çözümlenen sorunların “hepsinin gerçek yaşamda bulunacağının” altını çizer.

İlerici, devrimci dünya görüşünü, yaşam gerçekliğinin sanatçı tarafından doğru değerlendirilmesini, sanatın gücünün en büyük kaynağı olarak görür Çernışevskiy. Sanatçının yaşama sağlam, açık düşüncelerle bakışı, toplumun yeni, tarihsel anlamda ilerici güçlerine duyarlı yaklaşımı, ona insanlar üzerinde büyük bir etki yaratma, yaşama etkin şekilde müdahalede bulunma ve tarihsel sürece hizmet etme olanağı verir. Sanatçı, toplumun yaşantısı üzerine yargısını dile getirerek, kitlelerin devrimci eğitimine, politik etkinliklerinin artırılmasına yardımcı olur.

Çernışevskiy, sanatın ne olduğuna ilişkin görüşlerinin değerlendirmesini yaparken, nesnel yaşam koşullarının insanın iyiliği yönünde değiştirilmesi ereği taşıyan iki algılama biçimi olarak, bilim ve sanata ilişkin Belinskiy tarafından tanıtlanan gerçekçi estetik anlayışı geliştirir: “Bilim, kendi ereğinin nesnel gerçekliği anlamak ve açıklamak olduğunu ve açıklamalarının insanın yararına kullanılacağını söylemekten çekinmez. Sanat da ereğinin şu olduğunu kabul etmekten çekinmesin: Nesnel yaşam gerçekliğinin sunduğu yeterli bir estetik tadın olmaması durumunda, insanı ödüllendirmek için, bu değerli nesnel gerçekliği, gücü ölçüsünde yeniden üretmek ve onu insanın iyiliği için açıklamak.”

Çernışevskiy, sanatı yaşamın ders kitabı olarak niteler. Uzmanlık tezinde, kendisinin de belirttiği gibi, sanatın “pratik” toplumsal önemine ilişkin görüşü tümüyle açmanın olanağı olmadı. Devrimci aydınlanmacı Çernışevskiy, geniş halk kitleleri arasında ilerici düşüncelerin bir propaganda aracı olarak sanata çok büyük önem veriyordu. O, nesnelerin anlamını açık ve kolay anlaşılır biçimde açıklamasında, ussal olanı taşımasında ve insanlara maddi yarar sağlamasında görüyordu sanatın büyük önemini.

Çernışevskiy, sanatın kendine özgü nitelikleri olduğunu unutmadan, onda toplumsal yeniden kuruluşu başarıya ulaştırmada “bilimin güçlü yardımcı araçları”nı görür; sanatın insan yaşamı için “muazzam büyüklükteki” öneminden söz eder. Sanatın önemini küçümsediği yolundaki eleştirilere verdiği yanıtta, sanatın insan mutluluğuna hizmet eden bir eylem türü olarak ele alınmasının, sanatın gerçek önemini azaltmayıp, aksine yücelttiğine işaret eder.

“Şiir Üzerine –Aristoteles’in Yapıtı” başlıklı makalesinde, büyük eleştirmen, “saf sanat” kuramı temsilcileriyle mücadele eder: “Sanat için sanat’, günümüzde ‘zenginlik için zenginlik’, ‘bilim için bilim’ vb. düşünceleri kadar tuhaf bir düşüncedir. Eğer boş ve anlamsız uğraşlar olmaları istenmiyorsa, bütün insan eylemleri insanın mutluluğuna hizmet etmelidir…”

Sanat, toplumsal yaşamın dışında bir noktada duramaz, her zaman belli toplumsal sınıfların, grupların çıkarlarına hizmet eder. Çernışevskiy, bu düşüncesine sadece teorik kanıtlar sunmakla kalmaz, onu bir yığın sanatsal yapıtın somut çözümlemesiyle de doğrular.

Belinskiy’nin izinden giden Çernışevskiy, ilerici geleneğin öğretisini, sanatsallığın zorunlu koşulu olarak sanatın ilerici düşünceler içermesi gerektiği anlayışını kendi estetik kuramı içinde geliştirdi. Eleştirel içerikli makalelerinde, yalana dayalı gerici geleneğin, yetenekli bir yazarın bile yaratıcılığını nasıl zayıflattığını gösterir. “Yoksulluk Ayıp Değil” (1854) başlıklı makalesinde, Ostrovskiy’i, Slavcı düşüncelerin onun yaratıcılığı üstündeki öldürücü etkisi konusunda uyarır. Sahte düşünce nesnel gerçekliği çarpıtır, süsler ve bu nedenle de yapıtı sanatsal değerden yoksun bırakır. Çernışevskiy, şu belirlemede bulunuyor: “Bir yeteneğin gücü gerçektedir, yanlış bir eğilim en güçlü yeteneği bile yok eder. Taşıdıkları temel düşünce bakımından gerçeklikten uzak yapıtlar zayıf, dahası bir sanat anlayışından yoksun yapıtlardır.”

“Anlamsız durgunluğun” ideolojisi olarak “sanat sanat içindir” anlayışının ayırıcı özelliklerini ortaya koyarken, Çernışevskiy, bu gelenek içinde yazılmış bütün yapıtların, “sanatsal açıdan tamamen önemsiz, soğuk, zorlamalı, renksiz ve retorik” olduklarını belirtir.

Çernışevskiy, asıl dikkatini biçime yöneltmiş, sanat yapıtlarının sadece süslenmesini ve boyanıp cilalanmasını dert edinmiş bir sanat anlayışına şiddetle karşı çıkar. Teori ve Pratik (1849) adlı uzun öyküsünde bu tür bir biçimciliğin içyüzünü ortaya serer: “Kuşkusuz, biçim çok önemli bir şey ama bana öyle geliyor ki, başat sorun her zaman içeriktir. Biçim, ona çok değer katıyor veya onu değerinden çok fazla yoksun bırakıyor olabilir ama biçimin kendisi taşıdığı önemi ancak içerikten alır ve eğer içerik bir hiçse, biçim asla yapıtı önemli bir yapıt kılamaz. Ben, insanların biçim yoluyla şair, hele de ölümsüz şair olduklarını düşünmüyorum…”

Çernışevskiy, sanatta içeriğin temel, belirleyici rolüne ilişkin düşüncesini şöyle koyuyor ortaya: “Eğer sanat yapıtının düşüncesi sahteyse, o yapıtın sanat değerinden de söz edilemez çünkü biçim de sahtedir ve bir saçmalığı yerine getirmektedir.” Çernışevskiy, biçimle içerik arasındaki diyalektik bağı ortaya koymayı bilmiştir. Karakterlerde, tiplerde, durumlarda, “poetik yapıtın gövdesini” oluşturan her şeyde ana düşüncenin gelişimi olarak, sanat yapıtının iç biçimine ilişkin bir düşünce öne sürüyor. Çernışevskiy, “iç biçim”e çok büyük önem veriyor ama şu noktayı da göz ardı etmiyor: “… ne olursa olsun bir yapıtta önemli olan ana düşüncedir ve kuşku yok ki ana düşüncenin kötü geliştirilmesinden ötürü yapıt neredeyse bütün değerini yitirir; eğer bir yapıtı bu ana düşünce önemli kılmıyorsa, o yapıtın en iyi şekilde oluşturulması, içindeki en zengin tezler ve düşünceler, en iyi biçimde yaratılmış karakterler yine de fazla bir değer katmayacaktır ona.”

Çernışevskiy, biçimle içeriğin bir birlik oluşturduklarını, iç içe geçtiklerini söyler: “… Biçimle içerik öylesine birbirine bağlıdır ki, poetik bir yapıtın öğelerinin genel teorik çözümlemesinde onları birbirinden ayırmanın olanağı da yoktur. Gerçek, canlı bir yapıtta bu iki öğe her zaman tam anlamıyla birbirine karışıp birleşirler: karakter, yapıtın atmosferi ve ana düşünceyi birbirinden ayıramazsınız, bu nedenle, aslında, buradaki sorun neredeyse sadece sözcüklerdedir.”

Çernışevskiy’e göre, gerçekçi sanatın gücü onun yaşanan zamanla kurduğu bağdadır. Gerçek sanatçıların yapıtları, Çernışevskiy’nin sözleriyle, yaşanan çağın sorunlarını işleyen yapıtlardır. Yalnız ilerici düşüncelerin etkisi altında doğan ve “çağın ivedi gereksinimlerine yanıt verme” eğiliminde olan yapıtlar, yüksek bir gelişkinlik noktasına varabilirler. Başka bir anlayışla yaratılmış sanat yapıtlarının acınacak durumda olmalarının asıl nedeni, Çernışevskiy’e göre, “bu sanatın yaşanan çağın istemlerine yabancılaşmasından” kaynaklanmaktadır.

Büyük eleştirmen, “insancıllığa ve insan yaşamının iyileştirilmesine” yönelik arzuda, kendi çağına yanıt veren temel eğilimi görür. “Çağın isteklerine yabancı kalmış ve sonuçta yapıtları birer hiç olan” bir yetenek saydığı Aleksandr Duma’yı örnek vererek, bu duygu ve isteklerle dolu olmayan yeteneklerin, dikkate değer hiçbir ürün ortaya koyamadıklarını belirtir.

Yaşanan çağın en can alıcı sorunlarını tartışmaya açan ilerici sanat için verilen mücadele, aynı zamanda halkın yararı yönündeki halk sanatı adına verilen bir mücadeledir. Çernışevskiy, sanatın içeriği olarak yaşamda “ortak ilgiyi” öne sürerken, böylece, halkçılık ilkesini savunmuş oluyor. Çernışevskiy de Belinskiy gibi, aralarında çok sıkı bağ olan ileri düşüncelilik ile halkçılık anlayışını birlikte inceler.

Sanatta ilericilik mücadelesi, Çernışevskiy estetiğinde, didaktiklik vaazıyla ortak hiçbir öğe taşımaz. Çernışevskiy, bu mücadeleyi, sanatın gerçek özgürlüğü için verilen mücadeleyle birlikte verilen bir mücadele olarak görür: “Bizim doğamızı canlandırmayacak bir canlılığı, kendine zorla veremezsin.” Kendi çağının ve halkının evladı, gerçek bir sanatçının doğasında ve yüreğinde ilerici emellerin bulunması gerekir. Şayet bir yazarda “yeteneğin ve canlı duygunun” birliği yoksa, o yazarın “çağdaş sorunların esinleyeceği tutkulu bir canlılıkla kendini maskelemesi boşunadır”. Çernışevskiy, bu şekilde, hem “saf sanat”a, hem de soğuk ve ölü didaktik sanata başkaldırır.

O, yaşamın yeniden üretimi olarak sanatın özüne ilişkin görüşü geliştirirken, sanatçıdaki yaratıcı düş gücünün rolüne işaret eder. “Birleştirmek ve değiştirmek gerekliliği”, sanatçının nesnel gerçekliğe bir şey eklemek zorunda oluşundan kaynaklanmaz; bu gereklilik “gerçek yaşam tablosunun, gerçek yaşamın kendisi gibi o yaşam alanına ait olmayışından doğar”. Başka bir deyişle, yaşam nesnel gerçekliktir, yaşam tabloları ise bu gerçekliği yansıtan bilinç biçimidir, bu nedenle sanatçı yaşamı yeniden üretmek için başka araçlar edinmek zorundadır. Düş gücünün işe karışmasıyla, Çernışevskiy’e göre, şair, yaşamı gözlemleyerek yakaladığı birtakım önemsiz ayrıntıları atlar, buna karşın sanatsal zenginlik için daha önce yaptığı gözlemlere dayanan ve belleğinde kalan durumları da sahneye sürer. Şair, seçilmiş olayları başka olaylar zincirinden ve gereksiz olgulardan ayırmak zorunda olduğu gibi, yeniden üretilenin önemli özelliklerini de rastlantısal olandan ayırmak zorundadır. Çernışevskiy, özgün nitelikler taşıyan tiplerin yaratımında sanatçının yaratıcı çalışmasına büyük rol yükler: Şair, “gerçek insanın taşıdığı karakterin altında yatanı anlayabilmeli, ona keskin gözlerle bakabilmeli”, “bu insan onun tarafından yerleştirileceği koşullarda nasıl davranır ve nasıl konuşurdu, şair bunu anlayabilmeli veya duyumsayabilmeli” ve son olarak, şair, “betimlemesini bilmeli”, anlatacağını “açık biçimde anlatabilmelidir”.

Çernışevskiy gerçekçi sanatın temel görevini tipik karakterlerin yaratımında görür. Onun estetiğinin odak noktasında gerçekçilik (realizm) teorisi vardır, gerçekçilik teorisinde de tipiklik sorunu. Bu sorun ilk kez Belinskiy tarafından enine boyuna ele alındı. Daha ilk makalelerinden olan “Rus Öyküsü ve Öykülerde Gogol Üzerine” (1835) adlı makalesinde şöyle yazıyor: “Yaratıcı özgünlüğün en önemli ayırıcı göstergesi, ya da daha iyi bir ifadeyle, yaratıcılığın kendisi, yazarın armalı damgası olan tiplemeden oluşur. Gerçek yeteneğin yarattığı her kişi bir tiptir, her tip de okur için tanıdık bir yabancıdır.” Belinskiy, 40’lı yıllarda yazdığı makalelerde, özellikle tipiklik sorununu devrimci-demokrat bir yaklaşımla ve materyalist dünya görüşünün ışığında ele alarak ve öncü Rus edebiyatının (Puşkin, Gogol ve onları izleyenlerin) deneyimine dayanarak, bu sorunla çok yakından ilgilendi. Çernışevskiy ile Dobrolyubov, devrimci-demokrat düşünceyi bir basamak daha yükseltip, gerçekçilik ve tiplemeye ilişkin materyalist kurama derinlik kazandırdılar.

Çernışevskiy, tipik olanın nesnelliğini ortaya koydu. Tiplemeyi, “tipe kusursuzluk düzeyinde bir değer yüklemek”, “düzyazıyı ve yaşamın çirkinliklerini şiirsel bir söylemle idealize etmek” olarak gören idealist tipleme anlayışına karşı etkin bir savaş verdi. Sanatçının görevi yaşamda tipik olanı görmek, karakterin ruhunu anlamak ve onu anlaşılır biçimde anlatmaktır. Çernışevskiy, yazarlığının erken bir döneminde yazdığı Teoriya i praktika (Teori ve Pratik) adlı uzun öyküsünde, tipik kişiliğin sosyo-tarihsel belirliliğine ilişkin soruyu aydınlatır. Çernışevskiy için tip, “politik olarak veya (siz nasıl isterseniz öyle deyin) sosyal olarak, toplumsal ilişkiler bakımından ait olduğu sınıfın bir temsilcisidir…”

Çernışevskiy, sanatçının dikkatinin “çok zengin duygularla, yürekle, son derece enerjik bir istençle” her şeyden önce kendi çağı için en soylu kişiliklerin anlatımına yönelmesi gerektiğini yazar. Teoriya i praktika öyküsünün kadın kahramanı, bu tür insanlara toplumun bütün katmanlarında rastlandığını söyler. Bu kahramanın dikkati özellikle orta tabakaya, yani soylu sınıftan gelmeyen ilerici aydınların çıktığı toplumsal çevreye yöneliktir.

Tipler, Çernışevskiy için her şeyden önce “zamanının kahramanları”, toplumun tarihsel gelişiminin en önemli noktasını ifade eden kişiler demektir. Örneğin, Goethe’nin Faust’taki Mefistofeles (Mefisto) ile Gretchen’in kişiliklerinde “o dönem Almanya’sının soylu ruha sahip insanlarını” gösterdiğini söyler Çernışevskiy. Mefistofeles’in “etkili yadsıyışı”, “muazzam gözüpekliği”, Gretchen’in “yüreğinin müşfik ve saf güzelliği”, o dönemin Alman toplumunun soylu kişiliklerinin ayırt edici özellikleriydi.

Yakın geçmişin Rus gerçekliği için tipik olan, Çernışevskiy’e göre, örneğin, “Ogarev’in şiirlerinden öğreneceğiniz kişi, duygular ve düşüncelerdir.” “N. Ogarev’in Şiirleri” (1856) başlıklı makalesinde, “içinde taze güçleri barındıran tarihsel devinimin başında olan” yeni insan tipinin edebiyatta betimlenmesi sorununu ortaya koyar; başka bir deyimle, Çernışevskiy, edebiyatta devrimci tipin betimi sorununu tartışmaya açar.

Çernışevskiy’nin ilerici toplumsal geleneğin yansıtılması olarak tipleme sorununu ortaya koyması, ona geçmişin sanatındaki birçok yapıtı derinlemesine değerlendirmede ve çağdaş yazının önünde duran, Rus devrimci kurtuluş hareketinin gelişiminde yeni devrimci-demokratik aşamayı yansıtan yeni sorunları tanımlamasında yardım etti. O, yeni sorunları en mükemmel şekilde ilk tanımlayan ve bunları kendi yapıtlarında çözümleyen ilk yazın ustası oldu.

Çernışevskiy, önceki dönemin eleştirel gerçekçiliğinin kaydettiği başarıları göz ardı etmeksizin, eski toplumu, köhnemiş etik normları yıkan, içinde yaşadıkları toplumsal çevreyi etkin eylemleri ve düşünceleriyle etkileyen, tarihin ilerleyişinde parlak izler bırakan insanların tipik betimlemesini yapan bir yenilikçi olarak öne çıktı. Çernışevskiy estetiği Rus sanatı ve edebiyatına büyük, olumlu bir etkide bulundu, sanatta gerçekçilik ilkesinin gelişip pekişmesine hizmet etti.

N. E. Repin, gerçekçilikten yana çaba gösteren ve akademik tutuculukla mücadele eden usta sanatçıların, “Çernışevskiy’nin ‘Sanatın Gerçeklikle Estetik İlişkileri’, Pisarev’in ‘Estetiğin Yıkımı’ ve ‘Genç Hayat Çernışevskiy’nin Düşünceleriyle Coştu’ adlı makaleyle birlikte daha pek çok yeni makaleyi yutarcasına okuduklarını” anımsatır. Çernışevskiy estetiği, ilkin Kramskiy’nin “Sanat Birliği” topluluğuna üye genç ressamların, daha sonra ise ilerici düşüncelerle donanmış, yani çağın Rus yaşantısını yansıtan, Rus toplumunu temsil eden tiplerin yaratılmasını savunan bir sanat anlayışı için etkin mücadele veren Gezginciler (Peredvijnikler)*12 grubunun esin kaynağı oldu.

Çernışevskiy estetiği Rus ulusal müziğinin gelişimi için de büyük bir önem taşıyordu. Balakiryev’in müzik grubu –Musorskiy, Borodin, Rimskiy Korsakov vd– estetik alanında Çernışevskiy’nin anlayışını benimsemekteydi. Müzik ve resim alanında Rus gerçekçi okulunun bir savunucusu olan V. V. Stasov, “gözden düşmüş tez yazarı”nın adını vermeden, Sanatın Gerçeklikle Estetik İlişkileri adlı kitabın Rus sanatına yaptığı etkiden söz eder.

4

Çernışevskiy, sahip olduğu mükemmel yeteneğini çok enerji ve emek harcadığı edebiyat eleştirmenliği alanında da ortaya koydu. Çernışevskiy, önceli (selefi) ve öğretmeni olan, halkın “Rus yazarlarında çarlık monarşisi, Ortodoksluk ve toprak köleliğine karşı kendi öncülerini, savunucularını ve kurtarıcılarını gördüğünü” söyleyen Belinskiy’nin düşüncesini geliştirerek, Rus edebiyatının toplum yaşamında özel bir önemi olduğunun sürekli altını çizdi. O, çağdaş toplumsal yaşamı en iyi şekilde betimleyen, bu yaşamın en can alıcı noktasını açığa vuran ve sisteme karşı çıkan güçleri, olumlu halk kahramanı ve devrimci aydın tiplerini gösteren doğru, gerçekçi bir edebiyatın, devrimci düşüncelerin yayılmasına, halkın kurtuluşu için savaşacak savaşçıların yetişmesine yardımcı olduğunu anlamıştı.

Çernışevskiy, halkın pomeşçik ve diğer sömürücülerin boyunduruğundan kurtuluşunun, monarşik polis düzeninin yıkılışının Rus edebiyatının gelişimi için yeni, uygun koşullar yaratacağını ve bu edebiyatın görülmemiş şekilde gelişip çiçeklenmesi için gereken ortamın oluşacağını belirtir.

Çernışevskiy, yalnız doğruları yazan kalemini halkın hizmetine veren bir yazarın gerçek sanatçı olabileceğini söyler. Ancak böyle bir yazar yüksek sanat değeri taşıyan yapıtlar ortaya koyabilir. Çernışevskiy, Rus halkının “… insanlara değer vermeyi ve sadece, şiire hizmet ederek gerçeğe hizmet eden yazarları kendi sempatisiyle ödüllendirmeyi bildiğini, çünkü gerçek olmadan şiirin de olamayacağını” yazar.

Çernışevskiy, sanatta gerçeklik mücadelesi verirken, devrimci-demokrat düşüncelerin edebiyata etkisinin artması ve gerçekçi yöntemin edebiyatta pekişmesi için de mücadele verdi. Biri diğerinden ayrılamazdı. Yalana dayalı ve halka düşman gerici düşüncelerin etkisiyle ürünler vermeye çalışan yazarlar, kendi yaratıcı çalışmalarında gerçekçilikten uzaklaştılar, yaşamın tipik olaylarını görmez oldular ve ayırıcı özelliklere sahip biçemler yaratamadılar. Çernışevskiy, kendi zamanının edebiyatını dikkatle gözlemledi ve gerçekçiliğin gelişimine zarar veren her türlü etki ve eğilimle yorulmak bilmeksizin mücadele etti. Her yetenekli yazarın sanatı büyük eleştirmen için değerliydi. Yeni bir yeteneğin ortaya çıkışına duyarlılıkla işaret ediyor, onun gelişimini dikkatle izliyor, sağlam ilkelere sahip olması ve zayıf yönlerini güçlendirmesi konusunda ona yardımcı olarak, genç yeteneğin yaratıcılığına her yönden değer veriyordu. Çernışevskiy’nin etkisiyle, Nekrasov ile Şçedrin’in, Ogarev ile Herzen’in sanatında devrimci-demokrat ilke sağlam bir temele oturdu ve eleştirel gerçekçilik gelişti. Çernışevskiy’nin eleştirisi demokratik eğilimlerin güçlenmesine, Ostrovskiy, Tolstoy gibi sanatsal özgünlüğü olan yazarların gelişmesine yardımcı oldu. Onun etkisi altında gerçekçi, demokrat bir kuşağın –N. Uspenskiy, Reşetnikov, Pomyalovskiy, Sleptsov, Levitov, Gl. Uspenskiy vd.– yetenekleri biçimlendi.

Çernışevskiy, gelişme ve devinim halindeki gerçekliği yansıtan yapıtları çok değerli buluyordu. Toplumda yeni, tarihsel anlamda ilerici, devrimci güçlerin ve olguların gelişip pekişmesine yardımcı olan ilerici edebiyatın gelişip çiçeklenmesi için savaşım veriyordu. Bu nedenle tarihsel sorunlar, halkın geçmiş tarihsel yaşantısının ve edebiyatının kavranması, Çernışevskiy için çok önemli çağdaş bir anlam taşımaktaydı. Edebiyat savaşı onun makalelerinde politik bir değer kazandı. Geçmiş olayların tarihsel olarak doğru değerlendirilmesi yönünde mücadele verirken, devrimci düşüncelerin yayılması için de çaba harcadı, “saf sanat” anlayışını savunanlara ve geçmiş yüzyılların Rus edebiyatını tahrif eden estetikçilere karşı çıktı. O, halk düşmanı liberal ideolojinin edebiyat üzerindeki etkisine karşı savaştı; ilerici, gerçekçi edebiyatın kurtuluş hareketiyle bağını pekiştirdi. Çernışevskiy, nesnel gerçekliğin bilimsel temelde kavranışının, pratik devrimci gerçekliğe, geçmişin yasalarının gerçek anlamda öğrenilmesine ve geleceğin görülmesine kapı açacağını belirtir.

Rus edebiyatında tarihsel gelenekler sorunu, Çernışevskiy tarafından devrimci savaşım içinde birbirini izleyen olaylar zinciriyle çok sıkı bir bağlantı içinde ortaya kondu. “Rus Yazınının Gogol Dönemi Üzerine Makaleler” adlı çalışmasında, Çernışevskiy, 30’lu-40’lı yılların eleştirel gerçekçiliğindeki gelişmenin, Rus edebiyatının büyük ustaları Puşkin ve Gogol’ün ulaştıkları başarılarla ve büyük mücadeleci, önemli düşün adamı, sanat kuramcısı ve eleştirmen Belinskiy’nin halkın kurtuluşu için verdiği mücadeleyle bağlantılı olduğunu gösterdi. Rus edebiyatı, önceden görülen sürecin büyük yazarlarının yaratıcı deneyimine dayanarak ve Belinskiy’nin onlara vasiyet ettiği doğru ilkeleri koruyarak ileri gidebilir ancak. Belinskiy’nin bıraktığı kalıtın sanatsal anlamını reddetmenin, Rus gerçekçi sanat geleneğinden kopmaya götüreceğini ifade eder Çernışevskiy. Bir Rus edebiyat tarihçisi olarak Çernışevskiy’nin çalışmaları, bilimsel incelemeleri, yaşadığı dönemin yazın, bilim ve politik mücadelesi için çok büyük bir öneme sahipti. O, zamanının eleştiri ve bilimini, Rus edebiyatının incelenmesi, tarihsel özgünlüğünün belirlenmesi ve taşıdığı ulusal özelliklerine yöneltti. Yorulmak bilmeksizin Rus edebiyatının evrensel önemi ve Rus yazarlarının özgünlüğüne ilişkin düşüncenin altını çizdi. Çernışevskiy, bir yazarın ustalığı ne denli kusursuzsa, yapıtlarının içeriği ne denli derinse, sanatının da o denli halkçı ve özgün olduğunu belirtir. Yüksek bir yurtseverlik duygusu, Rus halkına ve edebiyatına beslediği büyük sevgi, Çernışevskiy’nin bütün eleştiri çalışmalarına egemen olan duygulardı.

Çernışevskiy, estetikle ilgili sorunların incelenmesine, yapıtların edebi yönlerinin çözümlemesine, üsluplarına, kendi deyimiyle “iç” ve “dış” biçimlerine büyük önem veriyordu. Edebiyata yeni bir içerik kazandıran yazarların, o içeriğe uygun yeni, mükemmel bir edebi biçim yarattıklarına işaret etti. Yapıtların düşünsel içeriğinin ve sanatsal biçiminin çözümlemesi, Çernışevskiy’nin makalelerindeki ortak amacı oluşturur.

Çernışevskiy’nin yazınsal ve eleştirel çalışmaları 50’li yılların ilk yarısında başladı. Bir dizi makalenin “Rus Yazınının Gogol Dönemi Üzerine Makaleler” adı altında toplandığı yapıtı, onun en kapsamlı yazınsal-eleştirel yapıtıdır.

“Gogol Dönemi Üstüne Makaleler” Rus eleştiri ve edebiyat tarihinde bir döneme işaret eder. Çernışevskiy, bu yapıtını, Belinskiy’nin adının doğrudan telaffuz edilemediği bir dönemde yayımladı. Büyük eleştirmen, 1856 yılı boyunca “Sovremennik”in her sayısında yayımlanan (ilk makale 1855 yılında, derginin 12. sayısında yayımlanmıştı) yapıtının sonunda ancak Belinskiy’nin adını doğrudan telaffuz edebildi.

Sansürün nefes aldırmamasına karşın, Çernışevskiy, “Gogol Dönemi Üstüne Makaleler”de, edebiyat ve eleştiri yazılarında öne sürdüğü devrimci talepleri parlak bir anlatımla dile getirdi, Belinskiy’nin yazınsal çalışmalarının devrimci ve materyalist temelini gösterdi, yeni dönemin devrimci-demokrat eylem adamlarının Belinskiy’nin ardılları olduklarını belirtti. O, yazar ve eleştirmenleri Belinskiy geleneğine bağlı kalmaya çağırdı.

“Bizim makalelerimiz, diye yazıyor Çernışevskiy, Rus eleştiri sanatının sadece değişik yönelimlerinin tarihsel açıklamasını yapmak ereğiyle sınırlı değil: Biz, çağdaş eleştiri sanatı eğer güçsüz, dar bir çerçevede ve önemsiz bir konumda kalmak istemiyorsa, ayrılmaması gereken ilkeleri de göstermek istedik. Bu konudaki doğru düşünceleri Belinskiy bize ifade etti, bugüne dek yol gösteren bir örnek olarak bakmalı onun eleştiri sanatına...

Sorun edebi düşünceler olduğunda, özellikle iki önemli ilkeyi belleğimizde canlı tutmalıyız: Birincisi, edebiyatın topluma yaklaşımı ve onun sorunlarıyla ilgilenme anlayışı; ikincisi, edebiyatımızın bugünkü durumu ve gelişiminin bağlı olduğu koşullara ilişkin anlayış. Eleştiri sanatımızın en önemli ilkeleri olarak, Belinskiy’nin ortaya koyduğu, diyalektik yönteminin bütün gücüyle açıkladığı ve kendi çalışmalarında sürekli kullandığı bu iki ilkenin başarısı, onlara önemli ölçüde uyulmasına bağlı olmuştur.”

Çernışevskiy, Belinskiy’e iftira atan, onun çalışmalarının niteliği ve içerdiği anlamı tahrif eden gericilerle liberallere karşı amansız bir savaş verir. Kendi çalışma metinlerine Belinskiy’nin makalelerinden kısa bölümleri veya geniş parçaları dipnot ya da ek olarak kullanma amacıyla alıntılayarak, onun gerçek kimliğini öyle ki yeniden yaratır: “… Eğer biz onun düşüncelerini onun kendi sözleriyle değil de başka şekilde ortaya koysaydık, Belinskiy’nin olmayan düşünceleri bizim ona mal ettiğimiz söylenmek istenebilirdi. Çoğunun belleğinin bizimkinden çok zayıf olduğunu söyledik.” Çernışevskiy, çalışmalarının pek çok sayfasında, Belinskiy’nin politik ve yazınsal alandaki uzlaşmaz tavrının “saldırgan Vissarion”un kişilik özellikleriyle açıklanabileceğini söyleyen gerici kampın bu uydurmasına karşı son derece yerinde düşünceler ortaya koyar. Çernışevskiy, Belinskiy’nin karakterinde hiçbir “çılgınlığın” olmadığını, onun sağlıklı bir usa sahip olduğunu, nesnel gerçekliği kavramada materyalist bir temel üzerinde durduğunu, onun hayalperest ya da fanatik olmadığını gösterir. Belinskiy’nin uzlaşmaya yanaşmaması ilkelerine bağlılığından, tartışmasız haklılığından ve düşmanlarının mutlak yanılgısından kaynaklanıyordu. Çernışevskiy için Belinskiy’nin hareket tarzı, yazarların ve eleştirmenlerin benimsemeleri gereken örnek bir hareket tarzıdır. “O, sadece gerçeği dile getirmek kaygısıyla ve özellikle düşüncelerini tam ifade edecek sözcükleri kullanarak düşündüğü gibi yazdı. Düşüncesinin üstünü diplomatik çekinceler ve çift anlamlı imalı sözlerle örtmeden, kötüye doğrudan kötü dedi. Her doğru sözcüğün, sanıldığı kadar sert olmasa da, insanlara sertmiş gibi gelmesinden ötürü, Belinskiy’nin düşüncelerinin sert düşünceler olarak algılanmasına yol açıyordu: Ne yapmalı, pek çok kimse açık yürekliliği her zaman sertlik sayıyor.”

“Gogol Dönemi Üstüne Makaleler”de Belinskiy ile Gogol’ün yazınsal kalıt için Çernışevskiy’nin verdiği savaş, ileri düşünceler ve edebiyatın toplumsal önemi için verilen bir savaş olmakla birlikte, “saf sanat” kuramcılarının vaazlarına karşı da verilen bir savaştı. Çernışevskiy, “saf sanat” anlayışı savunucularının, Belinskiy’nin eleştiri sanatıyla Gogol’ün edebiyattaki eğiliminin politik düşmanları olduklarını belirtir. Gogol’ün sanatı, her yazınsal olgu gibi, politik bir anlamla yüklüdür. Çernışevskiy, Gogol’ün sanatının devrimci düşünceleri yayıcı bir önem taşıdığını kastederek, mecazi bir söylemle, Gogol’ün yazınsal etkinliğinin “ahlaki emellerin belirli bir yönüne hizmet ettiğini” yazar. Daha sonra, mecazi olarak da olsa, kendi düşüncesini son derece açık biçimde ortaya koyar: “… Her şeyden hoşnut olan biri, iyi bir şey yapmaz, çünkü kötüye dokunmadan iyi bir şey yapmak olanaksızdır. Hiç kimseden nefret etmeyen birini, hiç kimse bir şey yapmaya zorlayamaz.

Gogol, birçok kimse tarafından, korunmasına gereksinim duyulan şeyleri yapmaya zorlandı; o, kötülüğü ve bayağılığı reddedenlerin başına geçti. Bu nedenle pek çok kimsede kendisine karşı bir düşmanlık uyandırma onuruna erdi. Onun mücadele ettiği bayağı ve alçak olan her şey ne zaman ki ortadan kalkar, işte ancak o zaman herkes ona övgüler düzmede hemfikir olacak!”

Çernışevskiy, olağanüstü yeteneğe sahip gerçekçi bir yazar olan, köleci soyluluğun ve bürokrasinin çirkin yüzünü ortaya koyan Gogol’ün yaratıcılığının anlamı ve önemini, “Gogol Dönemi Üstüne Makaleler”de ayrıntılı olarak açıklar.

Gerçekçi Gogol, bütün yeteneğini yaşadığı çağın toplumsal düzeninin içyüzüne ışık tutma, onu kesinlikle reddetme yönünde kullandı. Bu nedenle, Belinskiy, haklı olarak onu kendine bayrak yaptı ve “şairlerin başı”, yazınsal bir dönemin başı olarak niteledi. Rus edebiyatı ancak Puşkin’in, Gogol’ün ve Belinskiy’nin kalıtına dayanarak, yüce görevini yerine getirebilir: “... Yabancı edebiyatlarla karşılaştırıldığında, biz sanki kendi edebiyatımız üzerine hiç düşünce üretmemişiz ama bizim edebiyatımız düşünce hareketimiz üzerinde, Fransız, Alman, İngiliz edebiyatlarının kendi halklarının düşünce hareketi üzerinde oynadığından çok daha büyük bir rol oynuyor ve taşıdığı yükümlülük de herhangi başka bir edebiyatın yükümlülüğünden çok daha büyüktür. Bugün bizim ülkemizde edebiyat, halkın neredeyse bütün ussal yaşamını bir noktada topluyor… Bir şairin ve yazarın yerini bizde hiç kimse alamaz. Rusya’nın Puşkin’den duyduğunu, bir şairden başka kim söyledi? Rusya’nın Gogol’den duyduğunu, bir yazardan başka kim söyledi?”

Çernışevskiy, Gogol’ün sanatındaki çelişkileri yumuşatma yoluna gitmez. İlerici bir dünya görüşüne bağlı olmayan Gogol’deki değişimin nedenlerini açıklayarak, Vıbrannıye mesta iz perepiski s druzyami (Dostlarla Yazışmalardan Seçilmiş Bölümler) adlı kitabının gerici içeriğini ortaya koydu. Çernışevskiy, Gogol’e yönelik bir kovuşturma atmosferinin yaratılmasının ve çevresinde yönetsel-bürokratik yapı ile gerici eleştirmenlerin oluşturduğu çemberin, onun yurtdışına çıkışında yıkıcı bir etken olduğunu gösterdi; edebiyatta bundan sonraki hareketin, ancak gerçekçi Gogol geleneğinin geliştirilmesi ve sürdürülmesiyle olanaklı olacağının altını çizdi.

Rus edebiyatı ancak böylesi bir niteliği koruyarak, kendi yurtsever geleneğine bağlı kalabilir. Yurtseverlik, toplumsal değişim ereğinden, halkın mutluluğu için mücadeleden ayrılmaz bir olgu olarak görünür Çernışevskiy’e. Edebiyatta Gogol’ün gerçekçi eğilimi ile Belinskiy’nin devrimci-demokrat eleştiri sanatı, onun için, her şeyden önce, yurtsever olgular olarak son derece değerliydi.

Çernışevskiy, Belinskiy’nin eleştiri sanatı üzerine şunları yazıyor: “Gogol döneminin eleştiri sanatı pek çok değerli niteliğe sahipti; ama bütün bu nitelikler, canlılığını, anlamını ve gücünü onlara coşku veren ortak bir tutkudan –ateşli bir yurtseverlikten– alıyordu. Bizim edebiyat tarihimizde, Gogol döneminin eleştiri sanatı kadar, böylesine temiz bir yurtseverlik duygusu uyandıran olay çok az bulunur. Ülke sevgisi, bu eleştiriye yön veren biricik tutkuydu: Bu eleştiri, her sanat olayını, Rus yaşantısı için taşıdığı önem nedir ölçütüne göre değerlendiriyordu. Bu düşünce, onun bütün etkinliğinin ruhuydu. Bu ruhta onun kendine özgü gücün gizi de saklıydı.”

Gerçek yurtseverlik devrimci hedeflerle bağlantılıdır. Belinskiy ile Herzen’in (Çernışevskiy, “Gogol Dönemi Üstüne Makaleler”de ona ‘Ogarev’in arkadaşı’ diyerek ondan söz etmeyi bilmişti) gösterdikleri üstün yararlılığı, onların sosyalist düşüncelerle toplumu etkin biçimde etkileme amacını birleştirebilmiş olmalarında görür Çernışevskiy.

O, “hem bilgili insanların, hem de Avrupa halklarının büyük çoğunluğunun, ekonomistlerin yanlı ve üstünkörü düşüncelerine inanarak, yeni bilimlerin (yani sosyalist öğretilerin) anlamını kavramaktan uzak durdukları bir dönemde, G. Ogarev ve arkadaşlarının, yaşam için taşıdıkları çok büyük önemi kavrayarak bu sorunlarla uğraştıklarını” belirtir. Çernışevskiy, Rusya’nın ilerici insanlarının sosyalizmin önemini kavramış olmalarından ve kendi başlarına sosyalizm öğretisiyle materyalizmi birleştirme çabalarından ötürü gurur duymuştur.

Belinskiy ile Herzen’in 40’lı yıllardaki çalışmalarının çağcıl ve tarihsel bir öneme sahip olduğunu belirtir Çernışevskiy. Bütünüyle bağımsız bir düşün adamı olarak, Hegel felsefesini materyalist bir yaklaşımla eleştiren Belinskiy, usunun ve yeteneğinin gücü bakımından dünyanın en büyük düşün adamları arasında yer aldı. Çernışevskiy, Rus felsefi düşüncesinin, en başta da Belinskiy ile Herzen’in felsefi düşüncesinin XIX. yy.’ın materyalist felsefesinin gelişiminde büyük rol oynadığının gururla altını çizer. Belinskiy’nin öğütlerine uyan ve gelenekleri dikkate alan, Gogol gerçekçiliğinden gelen Rus gerçekçi edebiyatı, “saf sanat” savunucularının asalaklığına, taklitçiliğine ve kısır çabalarına karşı özgünlüğünü koruyor. Drujinin, Dudışkin, Annenkov ve diğer liberaller, Belinskiy ile Gogol’ün açık ve gizli düşmanlarıydı.

Rus edebiyatında gerçekçi güçler yengi kazanıyor, Rus eleştiri sanatında da devrimci-demokrat eleştiri yenilemiyor. Çernışevskiy’nin bu görüşlerine bağlı olarak bir köylü devriminin zaferine inanç başladı. Çernışevskiy, Rus edebiyatının ve Rus teorik düşüncesinin yaratıcı güçlerine inandı ve haklı olarak, geleceğin büyük Rus kültürünü devrimci politik bir savaşın başarılarına bağladı:

“Bu devir önümüzde, çok yakında başlar mı, kesin bir yanıt vermek zor: Ne olacağını önceden görmenin, olacakların zamanı yakın mı uzak mı, olaylar ne şekilde seyredecek, bunları söylemenin olanağı yok. Biz, gecenin ardından gündüzün geldiğini, gün ışıyıncaya kadar yaşayan bir insanın, kuşkusuz, şimdi karanlıkta yolumuzu aydınlatan yıldızlardan çok daha parlak ve canlı bir ışık veren güneşin parıltısının tadını çıkaracağının doğruluğunu, iki kere ikinin dört ettiğini bildiğimiz gibi biliyoruz.” Çernışevskiy, toplumsal koşulları değiştirme, Rus edebiyatı ve eleştiri sanatının gelişimi için yeni ve daha iyi koşullar yaratma çağrısıyla sesleniyordu halka. Mecazi bir söylemle devrime çağrı yapıyordu:

“Rus yazarını yargılamakta acele etmeyin: Ah, eğer siz, onun yeteneğinin gelişmesi için içinde bulunduğu koşulların ve ilişkilerin ne denli olumsuz olduğunu bilseydiniz, onun güçsüzlüğüne değil, sahip olduğu güce şaşardınız… Ey okur, yapıtlarının kusurlarından ötürü Rus yazarını yargılamakta acele etme; o kusurlardan ötürü sen kendini yargıla… Rus edebiyatının gelişmesi sana bağlı, ey okur! Onun gelişmesi için çelik iradeni ortaya koy, ancak o zaman gelişme olanağı bulacaktır bu edebiyat.”

Çernışevskiy’nin bu düşüncesi, daha sonra yazacağı “Değişim Başlamadı mı?” adlı makalesi ile ünlü romanı Nasıl Yapmalı?’nın temel düşüncesiyle örtüşüyor. Okur adına sorduğu “peki ne yapmalı?” sorusuna, “Gogol Dönemi Üstüne Makaleler”de şu yanıtı verir: “Ne demek ‘Ne yapmalı?’ Ne gerekiyorsa onu yapmalı.”

Çernışevskiy’nin “Gogol Dönemi Üstüne Makaleler” adlı çalışması büyük bir toplumsal öneme sahip. Çernışevskiy, bu yapıtında devrimci-demokrat eleştirinin ideolojik temellerini atar. “Gogol Dönemi Üstüne Makaleler” ilerici, gerçekçi yazarlara teorik donanım sağlayarak, gerçekçi edebiyata yeni bir güç kattı. Çernışevskiy, her ideolojinin sınıfsal çıkarları ifade ettiğini, edebiyat alanındaki savaşın politik bir savaşı, yani sınıf savaşını yansıttığını gösterdi. Çernışevskiy, ilerici düşüncelerin edebiyatta gelişmeye, sanat değeri yüksek yapıtların yaratılmasına kapı açtığını, buna karşılık gerici bir ideolojinin sanatı öldürdüğünü, anlamsız veya gerici bir yapıtın sanatsal bir değer taşıyamayacağını tanıtladı. Sanatta biçim içerikten bağımsız olmaz.

Çernışevskiy, öncellerinin (seleflerinin) ulaştığı başarılardan gurur duydu. Rus edebiyat eleştirisinin ileriye dönük gelişme sürecine bilimsel incelemeleriyle katkı sundu, edebiyat ve edebiyat eleştirisinin gelecekteki gelişme sürecine işaret etti.

“Gogol Dönemi Üstüne Makaleler”de Çernışevskiy’nin dört makalesi “A. S. Puşkin’in Yapıtları. P. V. Annenkov’un Yayını”nın çözümlemesine ayrılmış (“Sovremennik”, 1855, Sayı: 2, 3, 7, 8). Bu makalelerde dile getirilen düşünceler, daha sonra Çernışevskiy’nin gençlik için kaleme aldığı Aleksandr Sergeyeviç Puşkin –Yaşamı ve Yapıtları (1855) adlı kitapta geliştirildi, bu kitapla ilgili özeleştirisini de “Gogol Dönemi Üstüne Makaleler”de yaptı. Çernışevskiy, Belinskiy’nin düşüncelerine dayanarak, makalelerinde Puşkin’in sanatının önemine ilişkin genel bir değerlendirmede bulunur.

Çernışevskiy’nin “Sovremennik” üzerindeki etkisinin giderek arttığının anlaşılmasıyla birlikte, dergiden ayrılan Drujinin başta olmak üzere, “saf sanat” anlayışının savunucuları, Nekrasov ile diğer büyük gerçekçi yazarlara baskı yapmaya, onları sanatta suçlayıcı eğilimlerden vazgeçmek ve “Gogolcü” eğilimin geleneğini reddetmek konularında zorlamaya çalıştılar. Liberaller eleştirel gerçekçilik geleneğine yaptıkları saldırılarda Puşkin’in otoritesini kullanmayı denediler. Puşkin’i “anın gereklerini” hiçe sayan, saf biçimin şairi olarak yorumladılar ve O’nun “izinden gitme”, politik mücadeleye katılmayı “saf sanat” adına reddetme çağrısında bulundular.

Çernışevskiy, Puşkin’in büyüklüğünü, onun toplumu etkilemede edebiyatı güçlü bir araca dönüştürmesinde ve edebiyata karşı genel bir ilgi yaratmasında görür: “Edebiyat onun aracılığıyla on binlerce insana yayıldı, oysa Puşkin’den önce edebiyata duyulan ilginin toplum yaşamında tuttuğu yer çok önemsizdi. Bizde edebiyatı ulusal davanın onuru olma noktasına ilk o çıkardı, oysa geçmişte edebiyat, sığ bilgi sahibi dar bir çevre için, eski dergilerden birinin çok yerinde konmuş bir başlığına uygun olarak söylersek, ‘Hoş ve Yararlı Zaman Geçirme’ aracıydı. Puşkin, bütün Rus halkının gözünde, büyük bir yazarın kendi ülkesinde olması gereken o yüksek yere çıkan ilk şair oldu. Rus edebiyatının gelecekteki gelişiminin bütün olanakları hazırlandı ve bir ölçüde hâlâ Puşkin tarafından hazırlanmakta.”

Çernışevskiy, Puşkin’in ateşli bir yurtsever olduğunu, belli bir bilinçle halka hizmet etmeye ve Rus toplumu üzerinde olumlu bir etki yaratmaya çalıştığını belirtir. Bu nedenle Puşkin, gerçekçi Rus edebiyatının kurucusu, bu edebiyatın en iyi geleneğinin yaratıcısı olmayı bildi. Rus yaşantısını sanatının ruhu yapan ilk şair olması ve Rus toplumunda dalgalanmalara yol açan sorunlara eğilmesinden ötürü, Çernışevskiy, Puşkin’i en büyük Rus şairi kabul eder: “… Rus halkının değişik sınıflarının karakterlerini ve yaşamını olağanüstü bir doğruluk ve sezgiyle ilk betimleyen Puşkin’dir… Ondan önceki yazarların Rus yaşamını öykülerine konu etmeleri pek az rastlanan bir durumdu, eğer etmişlerse de, bunu yalan yanlış ve doğallıktan uzak bir tarzda etmişlerdir.”

Puşkin, nesnel gerçekliğin gerçekçi betimi için mükemmel bir biçim yarattı. “… Puşkin daha çok bir biçim şairiydi, diye yazar Çernışevskiy. Biz bununla, onun Rus şiir tarihinde sahip olduğu büyük önemin, şiirleri işleyişinden kaynaklandığını söylemek istemiyoruz; böyle bir düşünceyle şiirin toplumdaki önemine ilişkin çok dar bir görüş yaratılmış olurdu. Ama gerçekten, Puşkin’in yapıtlarının büyük önemi, bunların mükemmel oluşlarında veya şimdilerde sevilen ifadeyle, sanatsal değerlerinde yatmaktadır.”

Rus nesnel gerçekliğine tutkuyla eğilmesi, yaşama sevgiyle yaklaşması, Çernışevskiy’e göre, Puşkin sanatının ayırt edici özellikleridir. Puşkin’de “sanatsallık sadece bir kabuk oluşturmaz, çekirdekle kabuğu birlikte oluşturur”. Onun şiirindeki sanatsallık gerçek, eksiksiz ve mükemmel bir tarzda yaşamın yeniden üretimidir. Bu nedenle Puşkin’in yapıtları Rus toplumunu “yüksek ahlaki gelişmeyi algılamaya”, yani devrimci düşünceleri benimsemeye hazırlayarak, onun aydınlanmasında büyük bir rol oynadı. “… Puşkin, olağanüstü bir usa sahip ve son derece kültürlü bir insandı…”

“Eğer okur düşünceyi yakalamada uyanık olabilirse, Puşkin’in her şiiri, serbest yazılarının her satırı bir düşünceye değinmiş, bir düşünce yaratmıştır”, diye yazar Çernışevskiy. Puşkin’in “ahlaki sağlamlığı”, güzel olan her şeye (Çernışevskiy’nin o olağanüstü tanımlamasını anımsayalım: “öyle bir yaşam ki, ona –insana– ne istiyorsa, neyi seviyorsa onu getiren”) duyduğu sevgi, onun yapıtlarının aydınlatıcı büyük güç kaynağı olmuştu:

“İnsanları soylu bir yaşam anlayışına ve soylu duygulara yönlendirenler şairlerdir: Onların yapıtlarını okuyarak, bayağı ve kötü olan her şeyden iğrenmeyi, iyi ve güzel olan her şeyin büyüleyiciliğini kavramayı, soylu olan her şeyi sevmeyi öğreniriz; onları okuyarak biz kendimiz daha iyi, daha soylu oluruz.

Eğer Puşkin, gerçekten büyük şairse, onun kendi yurttaşlarına en büyük iyiliği yapan insanlardan biri, her Rus’un en fazla saygı duymak ve sevmek zorunda olduğu insanlardan biri olduğunu kabul etmemek olanaksızdır.”

Çernışevskiy, Puşkin’in özellikle Yevgeniy Onegin romanını değerlendirdi. Büyük eleştirmen, bu yapıtın “Rus yaşamının ansiklopedisi” olduğunu söyleyen Belinskiy’nin düşüncesini geliştirdi. Puşkin’in romanında insanların kendi yaşantıları içinde verilen özgün betimi Çernışevskiy’de hayranlık uyandırmıştı. Çernışevskiy, Puşkin’in sadece bilinen anlamıyla bir şair olmadığını, aynı zamanda toplumsal bilinci ilk uyandıran şair olduğunu, Yevgeniy Onegin ile Gore ot uma’nın (Akıldan Bela)*13 Lermontov ile Gogol’ün mezun oldukları okullar olduğunu söyleyen Belinskiy’nin bu düşüncesine bütünüyle katılır.

Fakat Puşkin’i olağanüstü gerçekçi bir yazar olarak değerlendiren Çernışevskiy, Puşkin’in nesnel gerçekliği anlatmasını, ona yönelmesini söylemekle yetinmez. “Puşkin, diye yazıyor Çernışevskiy, belli bir yaşam anlayışına sahip herhangi bir şair değildi.” Çernışevskiy, Puşkin’in sanatının, Rus toplumunun gelişmesinin belli bir aşamasındaki gereksinimlerine uygun düştüğünü, ne var ki bütün toplumsal yapının devrimci bir yoldan değişimi sorunu gerçek ve yaşamsal bir sorun halini aldığında, büyük eleştirmene göre, yeni döneme Gogol’ün sanatından daha az uygun düştüğünü söyler. Çernışevskiy’nin makalelerini yazdığı o dönemde, Puşkin’in kalıtının tamamı henüz yayımlanmış değildi. Puşkin’in yaşamı ve sanatıyla bağlantılı olarak, yapıtlarının yayımı liberal ve “sanat sanat içindir” anlayışının savunucularından Annenkov tarafından gerçekleştirildi. Annenkov belge ve bilgileri ortaya koyarken objektif davranmadı. O, Puşkin’in Dekabristlerin devrimci hareketiyle olan sıkı ilişkisini gösteren gerçekleri sessizce geçiştirdi, Puşkin’in sosyete çevresiyle düştüğü derin ayrılığı tanıtlayan belgeleri görmezden geldi. Puşkin’in ideolojik konumu yaşamının son zamanlarında Annenkov ve ideolojik olarak ona tamamen uzak bireysel dostları Jukovskiy, Vyazemskiy vd. tarafından çarpıtıldı. Onların peşin yargıları ve nesnellikten uzak Puşkin betimlerinde 30’lu yılların Puşkin’i, I. Nikolay’ın politikasıyla uzlaşmış, Dekabrist “hatalarından” ötürü “pişmanlık duymuş” olarak verildi. Puşkin’in yaşamının son günlerindeki davranış tarzı bütünüyle çarpıtılmış bir biçimde gösterildi.

Puşkin’in faaliyetleri ile yaşamına ait sorunların incelenmemesi, şairin yaşamına ilişkin belge ve bilgilerin kimi yönlerinin Çernışevskiy zamanındaki yayınlarda bilerek çarpıtılması, Çernışevskiy’nin Puşkin’e yaklaşımında bazı izler bıraktı. Örneğin, Çernışevskiy, Dekabrist düşünceleri Puşkin için önemli görmedi, Puşkin’in Dekabrist örgütlere duyduğu yakınlığı ve onun Dekabristlerle olan sanatsal içerikli iletişimini bilmiyordu. O, Puşkin’in Nikolay yönetimiyle uzlaştığı yönündeki masalı çürütecek olanağa sahip değildi. Fakat Puşkin’in sanatına ilişkin değişik sorunların çözümündeki bu bireysel başarısızlıklara karşın, Çernışevskiy, Puşkin’in etkinliklerinin önemini genel olarak doğru ve sağgörülü bir biçimde değerlendirdi. Onun makaleleri, Belinskiy’nin ardından, Sovyet Puşkin incelemelerinin temelini oluşturdu; bu makaleler, şairin sanatı hakkındaki liberal yorumların karşısına aykırı düşüncelerin konduğu makalelerdir.

5

Çernışevskiy, eğer Puşkin hakkındaki makalelerinde, liberal eleştiriyle polemiğe girerek, Puşkin’in gücünün onun halka yöneliminde, kendi (soylu) sınıfından kopma isteğinde yattığını gösterdiyse, liberal eleştirinin övgüler düzdüğü soylu yazarların konu edildiği makalelerinde de, onların soylu sınıfla olan organik bağlarını açığa çıkardı. Bu yazarların ideolojisi gerici, yapıtlarının biçemi taklitçi, yapıtları da sanatsal değerden yoksundur.

Çernışevskiy, Avdayev’in görünüşte Lermontov’u taklide çalışarak, Lermontov’un açığa çıkardığı ve öfkeyle eleştirdiğini onun abartışını ve idealize edişini, bu idealize ediş içinde soylu çevrenin serseriliğini, parazitliğini, yaşamının toprak köleliğine dayalı sistemini yüceltişini gösterir. Avdeyev, Lermontov’un yapıtlarıyla hiçbir ortak noktaya sahip olmayan yapıtlar verir. Zamanın soylu sınıfının yaşam tarzını ortaya koyma isteği, nesnel gerçekliğin gerçekçi betimi gibi edimler bütünüyle yabancıdır ona. Peçorin’e benzer bir tip saydığı kendi kahramanı Tamarin, “Avdeyev’e Peçorin benzeri bir tip” olarak görünse de, aslında orta halli bir soylu, bir salon “kahramanı” olan Gruşnitskiy’dir. Onun öykü kahramanları, doğa tutkusuyla çiftlik yaşamını, “pembe renklerden gözleri baygınlaşan çaylak ve saksağanları resmeden” kahramanlardır… Bu baykuşlardan pek çok kimseye kötülük gelmekte, çünkü asalaklar birilerinin sırtından geçinmek zorundadırlar. Avdeyev tipi yazarlar “gerçek çağdaş yazarlar” olarak adlandırılamazlar. Bunlar nesnel gerçekliğin anlamını doğru kavrama yeteneğinden yoksun oldukları gibi yapıtlarından da “ince bir gerilik” kokusu gelir.

Çernışevskiy gerici eleştirmenlerin Lermontov ve Puşkin’le aynı düzeyde gördükleri gerek Yevgeniy Tur’un Tri porı jizni (Yaşamın Üç Evresi) adlı uzun öyküsü, gerekse Rastopçina’nın sanatındaki gerilik ve gericiliği belirtir. Yüksek sosyetenin asalaklığa, bencilliğe, ahlaksızlığa dayalı yaşam tarzını, yüksek soylu çevrenin tipik temsilcilerini –yozlaşmış, ilk insanın iyi niteliklerinden yoksun insanları– savunarak, bunların ustalıkla betimlenemeyeceğinin altını çizer. Yüksek sosyete çevresinde şiir, asalakların iğrenç bir hizmetçisi, “gösterişli atlı araba gezintileri ile balolar arasında” gönül eğlendirme aracıdır. Rastopçina’nın salon şiiri de böyle bir işlevi yerine getiriyor. Çernışevskiy, Rastopçina’nın yapıtlarının aristokratik değersizliğini, yapıtları her zaman halka hizmet eden bütün yazarların demokratlığıyla karşılaştırır. Rastopçina’nın şiirleri, diyor Çernışevskiy, “sosyete bayanlar” için yazılmıştır, bu nedenle de şiirlerin dili “salon dilidir: Çünkü bu bayanlar başka bir dili duymak, anlamak bile istemiyorlardı...”

Bu uyarı niteliğindeki düşünce, Çernışevskiy’nin edebiyatta dilin bütün halkı kucaklaması (ulusallığı) yönünde verdiği sürekli savaşımın göstergelerinden biridir. O, dile dar bir sosyal çevreye ait bir olguymuş gibi yaklaşan sahte edebiyatçıları fena şekilde yerer; içinde köylülerin Rus dilini çat pat konuştuğu yapıtları yerden yere vurur. Çernışevskiy, Rus köylülerinin, ne olursa olsun, diğer sınıf ve zümrelerin dilinden daha kötü olmayan bir ulusal dile sahip bulunduklarını tanıtladı. Grigoroviç’in en iyi yapıtlarındaki köylülerin dilini son derece değerli bulur Çernışevskiy.

Demokratlık gerçekten büyük yazarların taşımak zorunda oldukları bir niteliktir. Çernışevskiy, okura hitaben şöyle der: “Dickens ve Thackeray’ı (Tekkera)*14, anlatım biçiminde hiçbir nezaket anlayışına sahip olmaksızın, öylesine bir köylü içtenliğiyle her nesneye doğrudan kendi adıyla seslenen, kaba da olsa bu yetenekli insanları seviyorsunuz.” Çernışevskiy’nin edebiyattan beklediği içtenlik ve ilkeliliği belirtmek için, “köylülük” sıfatını en uygun sıfat olarak kullanması karakteristiktir.

“N. Şçerbina’nın Şiirleri” (1857) başlıklı makalesinde, Çernışevskiy, “saf sanat” kuramının Şçerbina gibi yetenekli bir şairi, A. Şenye’nin zamanın ve halkın isteklerine yabancı antolojik şiirinin bir taklitçisi yaparak, onun yaratıcılığı üzerinde ne denli olumsuz bir etki yarattığını gösterir. Şçerbina, yaratıcılık bakımından çağının sorunlarına ilişkin bir düşünce ortaya koyacak, poetik açıdan Rus yaşamını betimleyecek yetenekte değildi, demek ki bir şair olarak kısırdı; onun şiirleri Rus edebiyatında ve toplumsal yaşamında hiçbir öneme sahip değil. Çernışevskiy’nin birbiri ardına kaleme aldığı bir dizi makale ve eleştiri yazılarında soylu, gerici salon edebiyatının içyüzünü ortaya koyması, bir ölçüde onun devrimci-demokrasinin edebiyat üzerindeki etkisini güçlendirme mücadelesidir de.

A. N. Ostrovskiy’nin Yoksulluk Ayıp Değil (1854), A. F. Pisemskiy’nin Oçerki iz krestyanskovo bıta (Köylü Yaşamından Röportajlar) (1857), N. Ogarev’in Şiirleri (1856) üzerine yazılmış makaleler, ilerici edebiyat geleneğinin sanatsal gelişimi için verilen mücadele düşünceleriyle yüklüdür. Ostrovskiy hakkındaki makalesinde, Çernışevskiy, yaşamın gerici, ataerkil (patriarkal) yönlerinin idealize edilmesi uğruna, Ostrovskiy’nin çağın nesnel gerçekliğinin doğru biçimde ortaya konmasını reddederek, gerçekçi olma olanağını yitirdiğini, yapıtlarının da sanatsal güçten yoksun kaldığını söylüyor.

Çernışevskiy, Ostrovskiy’i gerici genç Slavcılar grubunun ve estetik eleştirmeni Ap. Grigoryev’in etkisinden kurtarmaya, onu ilerici, gerçekçi edebiyatın saflarına döndürmeye çabalıyordu. Sonradan, Ostrovskiy “Moskvityanin”*15 grubundan koptu ve kendi gerçekçi, yergisel komedisi Dohodnoye mesto’yu (Kazanç Kapısı) yazdı; Çernışevskiy bu piyesten büyük bir sempatiyle söz etti.

Çernışevskiy’nin, A. F. Pisemskiy’nin Köylü Yaşamından Röportajlar adlı yapıtının konu edildiği makalesi, ileri düşüncelerin ateşli savunusu ve “estetik eleştirmeni”nin düşüncelerine karşıt düşüncelerle yüklüdür. Pisemskiy, serf köylülüğün kölelik altında süren yaşamındaki bütün korkuyu yeniden üreterek, bu yaşamı değiştirme çağrısında bulunmamakla kalmaz sadece, böylesi değişimlerin olabilirliğini tahmin bile etmez. Pisemskiy, nesnel gerçekliği yeterince açık biçimde kavrayabilmiş bir yazar değildir. Drujinin’in şahsında gerici eleştiri, Pisemskiy’nin sanatındaki özellikle bu zayıf yönü onun bir meziyeti olarak öne sürdü. Çernışevskiy, Drujinin’in makalesinden ötürü ironi yaparak, onun ilerici Rus edebiyatına yönelik kaba, önyargılı ve düşmanca tutumunu ortaya koymakla birlikte, gerçekçi bir yazarın ancak Belinskiy ve Gogol’ün gösterdiği yolda yürüyerek, kendi yeteneğini mükemmelleştirebileceğini ve o yeteneği halkın hizmetine verebileceğini Pisemskiy’e anımsatır.

N. Ogarev’in Şiirleri üzerine yazdığı makalesinde, Çernışevskiy, Ogarev’in çalışmaları hakkında “Gogol Dönemi Üstüne Makaleler”de dile getirdiği düşüncelerini geliştirir. Ogarev, Herzen’in dostu ve mücadele arkadaşı, devrimci hareketin en büyük eylem adamlarından biri olarak Çernışevskiy için değerlidir. Ogarev şiirinin lirik kahramanı, yaşamının ve eyleminin ereği halkın mutluluğu olan devrimcidir: “… Başkaları için yaşamanın, yakınlarının mutluluğuyla mutlu olmanın, acısıyla kendi acısıymış gibi kederlenmenin, bu tür kişilikler için yaşamın tadı olduğu duyumsanıyor. Gerçekten, onlardan biri olan Ogarev’in şiirlerinde karşımıza çıkan böylesi insanlar, böylesi tipler vardı.

Söz açılmışken, işte tarihe mal olan o niteliklerden biri: Toplumumuzun gelişmesindeki en önemli nokta kendi ifadesini onda buldu. Ogarev’in şiirlerinden tanıyacağınız duygu ve düşüncelere sahip kişi, tipik bir kişidir.”

Çernışevskiy, devrimci teoriyi halkın mutluluğu için pratik etkinlikle birleştiren kararlı devrimci tipin yaratılması çağrısında bulunur. “Biz Rudin’in kendisinden, onun zamanının geçtiğini duyduk; ama o hâlâ bize onu kimin değiştirdiğini göstermedi… Çocukluğundan beri gerçeğe bağlı, esrimeden değil, gerçeği görmekten duyduğu sevinçle, sevgiyle titreyen bu önceli hâlâ bekliyoruz. Biz böyle bir insanı ve onun konuşmasını, sözlerinde teorinin yaşam karşısında ürkekliğinin değil, usun yaşam üstünde egemen olabileceğini, insanın da kendi yaşamını kendi düşüncesiyle uyumlu kılabileceğini söyleyen bir teorinin tanıtlanmasının duyulacağı cesur ve sağlam konuşmasını bekliyoruz.” Çernışevskiy, daha sonra yazdığı mükemmel romanı Nasıl Yapmalı?’da, bu tür “yeni insanları” anlatır.

Çernışevskiy’nin “Eleştiride İçtenlik Üzerine” (1854) adlı makalesi, liberalizme karşı verilen ilerici ideolojik eleştiri ve edebiyat mücadelesinin ruhuyla doludur. Çernışevskiy, gericilikle uzlaşmaya hazır olduklarını ‘sol’ tumturaklı sözlerin arkasına gizleyen ve edebiyata yön verecek yetkinlikte herhangi bir düşünceleri olmayan liberal kalemlerin kirli yüzünü açığa çıkarır. Onlar halkın ve ulusun çıkarlarını dile getirmiyorlar, Belinskiy’den gelen eleştiri geleneğine karşı çıkıyorlar. Bu makalesinde eleştiri sanatı üzerine şunları yazıyor Çernışevskiy: “Eleştirinin önemi, halkın en iyi kesiminin taşıdığı düşüncenin ifadesine hizmet etmek ve gelecekte o düşüncenin bütün kitlelere yayılmasına yardımcı olmakta yatar. Kendiliğinden anlaşılacağı gibi, açıklık, belirlilik ve içtenlik konusundaki her türlü kaygıya karşın, bu erek ancak belli ölçüde yeterli bir biçimle erişilebilirdir… Rus eleştiri sanatı, Fransız yergicilerinin titiz, ince, kaçamaklı ve içi boş eleştiri sanatına benzemek zorunda değil. Bu kaçamaklılık ve küçüklük Rus halkının hoşuna gitmez, halkımızın eleştiriden tamamen haklı olarak istediği, canlı ve açık düşüncelere götürmesidir.”

Çernışevskiy’nin “Bir Rus Randevuda”(1858) adlı makalesi, V. İ. Lenin’in deyişiyle, “Rus liberalizminin öfkeyle ve yerinde bir nitelendirilmesi”dir. Çernışevskiy, Turgenyev’in sanatına çok değer veriyor, onun gerçekçiliğinin taşıdığı önemin liberal eleştirmenlerce küçümsenmesine karşı mücadele ediyordu. Çernışevskiy, “bugün yazan edebiyatçılarımız içinde, Turgenyev’in halk için gösterdiği yararlılıklara denk düzeyde yararlılıklar gösteren biri olmadığını” söyler ve Turgenyev’i, sanatına olumsuz yansıyan liberal ideolojinin tutsağı olmaktan kurtarmaya çalışır.

Turgenyev’in Asya romanı nedeniyle kaleme aldığı makalesinde, Çernışevskiy, yazarın kendi soylu kahramanlarına öznel bir sempati duyarak, onların gerçekçi betimiyle, soylu aydınların (“gereksiz adamların”) tipik özelliklerini nesnel olarak verebildiğini belirtir. Turgenyev’in kahramanı, hiçbir zaman yaşam pratiğiyle uyuşmayan parlak sözler eden, gösteriş düşkünü, çalım satan yararsız bir tiptir. O, sınıfsal gönenci halkın yoksulluğuna ve ezilmesine bağlı olan soylu sınıfın tipik bir temsilcisidir. Çernışevskiy, soylu “özgürlük severliğinin” politik ifadesinin liberalizm olduğunu belirtir; liberal soyluluğun sınıfsal bencilliğini ortaya koyar: “Biz onun –soylu kahramanın– akrabaları olma onuruna sahip değiliz; bizim kendi ailelerimiz arasında nefret de vardı, çünkü onun ailesi bize yakın olan herkese hor bakıyordu. Ama biz, gençliğimizin yetiştirildiği ve mahvedildiği yalan yanlış kitap ve derslerden kafalarımıza doldurulan peşin yargılardan hâlâ kendimizi kurtaramıyoruz, içinde yaşadığımız çevrenin bize benimsettiği incir çekirdeğini doldurmaz düşüncelerden kopamıyoruz. O soylu kahraman, hâlâ bize sanki toplumumuza birtakım hizmetlerde bulunmuş (ham hayal, ama bizim için hâlâ karşı konulamaz bir hayal), sanki aramızda en iyimiz, sanki onsuz halimiz duman olurmuş gibi geliyor. Ondan daha iyi insanların olduğu (tam da onun kırıp incittiği insanların) ve onsuz daha iyi yaşayacağımız düşüncesi, bizde giderek güçlenip gelişiyor…”

Bir süre sonra Çernışevskiy, Nasıl Yapmalı? romanında, ders alınacak önemde yeni tip kahramanlar –60’lı yılların demokratlarını– yaratır. Onları sözleriyle eylemleri arasında tutarlılık olan, gerek bireysel ilişkilerinde, gerek emek pratiğinde ve gerekse politik düşünce ve davalarında namuslu insanlar olarak verir.

Çernışevskiy, Turgenyev’in bir dizi uzun öyküsünü, Nekrasov’un Saşa destanını ile soylu sınıftan gelme kahramanın resmedildiği diğer yapıtlarını çözümler ve korkak bir liberalin bütün yaşamı boyunca kendi ilkesizliğini, işe yaramazlığını kanıtladığını belirtir. Bir liberal, “iflah olmaz bir alçağın adiliği” olan “korkunç derecede tutucu” kimliğiyle kendini gösterir. Çernışevskiy, soylu liberalizmin kendi ilkesizliğini, korkaklığını ve dönekliğini açık politik savaşım döneminde hâlâ açıkça gösterdiğini söyler.

Çernışevskiy’nin “Bir Rus Randevuda” adlı makalesi, yakında bir köylü devriminin kaçınılmaz olarak başlayacağına duyulan inançla, devrimci-demokrasinin bu devrimin başına geçmeye hazır olmak ve devrim hazırlığına bütün gücüyle yardımda bulunmak zorunda olduğu düşüncesiyle yüklüdür. Çernışevskiy, bugünü, halkın sömürücüler tarafından haksız yere elinden alınmış bütün haklarını kesinlikle geri alacağı, o haklara kavuşacağı ve egemen sınıfları “son kuruşuna kadar hesaplaşmak” zorunda bırakacağı “mahkemenin” arife günü olarak görür. Çernışevskiy’nin bu makalesi liberaller kampında büyük bir öfke patlamasına neden oldu. Annenkov, “Atena” dergisinde (1858, sayı: 32) “Zayıf İnsanın Edebi Tipi” başlıklı makalesini yayımlayarak, Çernışevskiy’e bir yanıtla ortaya çıktı.

Çernışevskiy, Turgenyev’in öyküsündeki (Asya) kahramanın karakterini tipik olarak niteler, bununla birlikte, bu kahramanda bir liberalin karakter özelliklerinin –kesinlikle devrime düşman, pomeşçik sınıfının çıkarlarının savunmanı– cisimlendiğini belirtir. Çernışevskiy, Turgenyev’in öykü kahramanı bu tipin temsil ettiği insanların, “iyi insanlar” olarak adlandırılma hakkına sahip olamayacaklarını ve olmadıklarını gösterdi. Gerçekten Çernışevskiy, Turgenyev’in Asya adlı uzun öyküsünün kahramanına karşı gelen insanları, iyi insanlar –halktan gelme aydınlar, köylü devriminin savunucuları– olarak görür.

Annenkov, Turgenyev’in kahramanının Çernışevskiy’nin makalesinde verilmiş olan psişik yapısının –onun “zayıf” bir insan olarak– nitelenmesini doğru bulur. Bununla birlikte, Turgenyev’in kahramanının zayıflığını tanıtlar, onun iradesizliğini önemser, çağdaş toplumun en iyi özelliklerinin onda cisimlenişinden ve onu “gerek içinde yaşadığımız toplumdaki, gerekse onun yansıdığı günümüz edebiyatındaki biricik ahlaklı tip oluşundan ötürü yüceltir”. Onun zayıflığı, Annenkov’a göre, taşıdığı düşüncenin gücünden kaynaklanıyormuş.

Kısacası, hem Çernışevskiy, hem de Annenkov, Turgenyev’in öykü kahramanını, kendi zamanı için tipik bir olgu olarak görürler. Ne var ki, Çernışevskiy, bu kahramanı mahkûm ederken, Annenkov onu haklı gösterir ve yüceltir. Devrimci-demokrat Çernışevskiy ile liberal Annenkov, tipiklik sorununun çözümüne karşıt görüşlerle yaklaştılar.

Çernışevskiy, kimi ilerici yazarların yaratıcılığına olumsuz etkide bulunan liberal ve tutucu ideolojiye karşı amansız bir savaş verirken, dikkatli gözleri sanatta yeni, ilerici olan her şeyi görerek destekler ve onun gelişimi için kendi eleştiri koşullarını yaratır. Bir yazarın nesnel gerçekliğin tipik özelliklerini görme, çağdaş Rus yaşamına özgü yeniyi gösterme, yaşamın gerçekçi betimini verme ve böylelikle gerçekliğin kavranmasına, sonuçta da değiştirilmesine yardımcı olma yeteneğini, Çernışevskiy edebi yapıtların değerlendirilme ölçütü olarak öne sürdü. L. N. Tolstoy’un sanatını da bu bakış açısıyla çözümledi. Tolstoy’un yazarlığının başlarında verdiği çok az sayıdaki yapıtını ve makalelerini temel alarak, onun yeteneğinin olağanüstü bir değerlendirmesini yaptı Çernışevskiy. Bu yapıtlar ve makaleler arasında şunlar vardır: “Çocukluk ve İlk Gençlik. Savaş Öyküleri” (1856), “Dergiler Hakkında Yazılar” (Aralık, 1856).

Çernışevskiy, Tolstoy’un olağanüstü bir sahicilikle köylü psikolojisine eğilme, sadece köy yaşantısını değil, onunla birlikte köylülüğün iç dünyasını betimleme yetisini, onun yeteneğinin ayırt edici bir özelliği olarak belirtir. “Şimdi bizim için açık olan sadece bir şey var ki, o da, kont Tolstoy’un köy yaşantısının sadece dıştan görünen yüzünü değil, ondan çok daha önemlisi, köylülerin olaylara bakışını olağanüstü bir ustalıkla yeniden üretmesidir. O, köylülerin ruhuna sokulmayı biliyor –onun mujiği kendi doğasına çok fazla bağlıdır, onun mujiğinin konuşmalarında abartı yoktur, söz ustalığı (retorik) yoktur; kont Tolstoy’da köylülerin düşünceleri öylesine gerçekçi ve açıktır ki, tıpkı bizim askerimizin karakteri gibi.”

Çernışevskiy, Tolstoy’un bir pomeşçikle bir serf köylünün maddi çıkarlarının karşıtlığı temelinde yaşadıkları anlaşmazlığı gösterdiği Utro pomeşçika’dan (Ağanın Sabahı) epizotlar ortaya koyar. Pomeşçikin sahte hayırseverliği ile köylünün sefaletinin Tolstoy tarafından yapılan betimine dikkatle eğilir. Köylülerin olaylara bakışının yeniden üretiminin her şeyden önemli olduğunu söylerken, onların pomeşçiklere düşmanlığını Tolstoy’un parlak bir anlatımla gösterdiğini kasteder. Tolstoy’un yapıtlarında insanların, onların toplumsal ilişkilerinin, yaşam ve psikolojilerinin son derece içten ve gerçekçi betimi, Çernışevskiy’e, Tolstoy’un kişiliğinin ve sanatının tipik özelliği olarak, “ahlak duygusunun” “gençlik temizliği” hakkında bir sonuca varmanın olanağını sağlar. Tolstoy’un gerçekçiliği, onun toplumsal arayışlardaki temizliği ve içtenliği, yalan ve tutuculuğun herhangi bir yoluna girmek istemeyişi, Tolstoy’un sahip olduğu büyük sanatsal gücün kaynağı olarak görünmüştür Çernışevskiy’e.

Böylece, Çernışevskiy, genç Tolstoy’un yapıtlarında, bütün maskeleri sıyıran büyük yazarın, “Rusya’da bir burjuva devriminin başlamasına yakın dönemde milyonlarca Rus köylüsünde şekillenen düşüncelerin ve ruh hallerinin” sözcüsü olan yazarın gelecekteki sanatında gelişip olgunlaşacak özellikleri görür.

Tolstoy’un insanın iç dünyasını betimlediği yöntemi, Çernışevskiy, Tolstoy gerçekçiliğinin ulaştığı en büyük başarı sayar. Dünyayı kavramanın bir aracı olarak diyalektik yöntemin önemini anlamış olan Çernışevskiy, “diyalektik ruhu” açığa çıkaran, insanın psikolojik dünyasını çelişik ve karmaşık bir süreç olarak gösteren Tolstoy’un yazarlığına çok büyük değer verir: “Kont Tolstoy’un yeteneğinin özelliği, psikolojik sürecin sonuçlarının betimiyle sınırlı kalmayışındadır: Onu ilgilendiren sürecin kendisidir…” Çernışevskiy, Tolstoy’u doğadaki hareketi vermeyi bilen, “çoğunlukla doğanın yaşamını duyumsayabildiği söylenen” ressamlarla karşılaştırır ve şunu ekler: “Kont Tolstoy psikolojik yaşamın gizemli devinimi konusunda bir şey yapmıyor.”

Bir sanatçının insan psikolojisine girişi, Çernışevskiy’e toplumsal yaşamın en önemli bilinç biçimlerinden biri olarak görünür; bu bilinç biçimi, “insan yaşamının bir bütün olarak öğrenilmesi için, karakterlerin ve eylemin, tutkulu savaşımın ve etkilerin başlıca nedenlerinin çözümlemesi için sağlam bir temel” sağlar.

Çernışevskiy, Tolstoy’un yaşamı büyük bir dikkatle gözlemlediğini belirtir, yaratıcılığının sınırlarının giderek genişlediğinin altını çizer. Bu gelişmede, genç Tolstoy’un geleceğin büyük yazarı olacağının kanıtı niteliğinde işaretler görür: “Bu yetenek, içinde taze yaşamsal güçler taşıyan, önünde henüz uzunca bir yol bulunan genç bir adama ait. O, bu yolda pek çok yeni şeyle karşılaşacak, yüreğinde daha pek çok yeni duygu dalgalanacak, kafası pek çok yeni sorunla meşgul olacak –edebiyatımız için ne parlak bir umut, yaşam onun yaratıcılığına öyle zengin, öyle yeni malzemeler sunuyor ki! Biz bugünden, kont Tolstoy’un o güne dek edebiyatımıza neler getireceğinden, onun gelecekte varacağı noktanın göstergelerinden söz ediyoruz sadece; ama öyle zengin ve öyle olağanüstü göstergeler ki bu bunlar...”

Çernışevskiy’nin öngörüsü gerçekleşti. Büyük eleştirmen, genç Tolstoy’un yapıtlarının derinliğine inerek, onun gelecekteki sanatının ilerleyeceği yolu önceden gördü.

6

Çernışevskiy, bir yazarın sanatını irdelerken, her şeyden önce o yazarın edebiyata yenilik adına ne kattığını, yaşamın hangi olgularının onun sanatında yansısını bulduğunu, onun bu olgulara hangi bakış açısıyla baktığını, yapıtlarının halka ne verdiğini saptamaya çalıştı. Bu nedenle edebiyattaki hiçbir önemli olay büyük eleştirmenin dikkatinden kaçmazdı.

Devrimci-demokrat cephedeki yazarların bir bilinçle halkın mutluluğu için savaştıklarını söyler Çernışevskiy. Nekrasov’u “bütün Rus şairlerinin en dâhisi, en soylusu” sayar, onun kişiliğinde Rus halkının, Rus köylüsünün savunmanını görür. Nekrasov’un Rus şiirinde yeni bir dönemi başlattığını ilk anlayan Çernışevskiy oldu. Nekrasov şiirinin sahip olduğu gücün, onun sanatının temelinde yatan ilerici düşüncelerden kaynaklandığını söyler. Kendi şiirini silaha dönüştürerek halkın kölelik hukukundan kurtuluşu için mücadele ederken, bütün köleci toplumsal sistemle savaşırken, Nekrasov’un yeni bir sanatsal biçimi yoğura yoğura sertleştirmesi, yenilikçi bir şair olması, Çernışevskiy için anlaşılır bir şeydi. Çernışevskiy, Nekrasov’da Belinskiy’nin sadık öğrencilerinden birinin varlığını görmüştü.

V. İ. Lenin, Nekrasov ile Çernışevskiy arasındaki ilişkiyi şu sözlerle belirtir: “Nekrasov zayıf bir kişilik olarak, Çernışevskiy ile liberaller arasında yalpaladı ama onun bütün sempatisi Çernışevskiy’den yanaydı. Nekrasov aynı kişisel zayıflığı yüzünden liberal dalkavukluğunun sesine kulak asınca hata yaptı ama kendisi bile acı duyarak işlediği ‘günahlara’ yandı ve o günahlarından ötürü açıkça pişmanlık duydu.”

Çernışevskiy’nin “Sovremennik”te boy göstermesi sadece derginin yayın yaşamında değil, editörünün de yazınsal ve politik yazgısında büyük bir rol oynadı. Çernışevskiy, alçakgönüllülüğü ve şaire duyduğu saygıdan ötürü, mümkün olduğunca daha çok Nekrasov’un bağımsızlığını belirtmeye çalışarak, onun üzerinde bir etkisinin olduğunu hep yadsıdı, gene de Çernışevskiy’nin güçlü devrimci sözlerinin Nekrasov üzerinde yarattığı etkinin gerçekliği tartışılmaz. Nekrasov’un kendisi de bunun bilincindeydi. O, Çernışevskiy’e çağdaş yazar ve eleştirmenlerin hepsinden çok daha fazla değer veriyordu. Ölüm döşeğinde yatarken, onun ölümcül hastalığını Vilyuysk sürgününde öğrenen Çernışevskiy’nin, şairin sanatına duyduğu hayranlık sözleriyle dolu mektubuna verdiği yanıtta, Nekrasov Pıpin’den şu ricada bulunur: “Ona çok teşekkür ettiğimi söyleyin Nikolay Gavriloviç’e; şimdi bir avuntum var; onun sözleri benim için herhangi bir kimsenin sözlerinden çok daha değerlidir.”

Çernışevskiy, Nekrasov’un sanatı üzerine bir makale yazmayı hayal ediyordu, ancak bunu yapamadı. “Sovremennik”te derginin kendi editörünün edebi çalışmaları üzerine bir eleştiri yazısı yayımlamak etik olmazdı. Liberal dergiler de devrimci şairin şiirini sessizce geçiştirmeye çalışıyor, her fırsatta liberalizmi suçlayan Çernışevskiy’e de kin güdüyorlardı. “Biblioteka dlya çteniya” (Okuma Kütüphanesi) adlı derginin editörü Drujinin’in, kendi dergisinde Nekrasov’un şiirleri üzerine Çernışevskiy’nin bir yazısını yayımlamaktan kaçınması şaşılacak şey değildir.

Çernışevskiy, Nekrasov’a yazdığı mektuplarda onun yapıtlarının geniş bir çözümlemesini yapar. Onun kendi itirafına göre, Nekrasov hakkında yazacağı yazının temeli yapmayı tasarladığı düşünceleri bu mektuplarda geliştirdi. Büyük eleştirmen, burada, Nekrasov’un şiirlerinin çağdaş Rus toplumunun en ilerici düşüncelerinin, devrimci-demokrat ideolojinin mükemmel düzeyde bir ifadesi olduğunu kaydeder: “… Bir eleştirinin insanların düşüncelerindeki (sadece düşüncelerindeki, sadece yaşam anlayışlarındaki) yetersizlikleri saptayacak ve onları yaşamı daha doğru görmek zorunda bırakacak durumda olması, bağımsız insanlara da yarar sağlayabilir. Ama sizin kendinizde olan hangi yanlış düşünceleri düzeltmeniz gerekirdi bilmiyorum.”

Çernışevskiy’e göre, Nekrasov, “Puşkin, Lermontov ve Koltsov gibi” büyük bir yetenektir. Çernışevskiy, Nekrasov şiirinin “ağır” olduğu yolunda “saf sanat” kuramı savunucularınca yaratılan masala karşı çıkar; bu masal liberal eleştiri çevresinde öylesine bir yaygınlık kazanmıştı ki, son derece alçakgönüllü bir insan olan Nekrasov’un kendisi bile, zaman zaman bu masala neredeyse inanacak duruma geliyordu. Çernışevskiy, şiirin bu tür eleştirmenler için kabul edilemez olan enerjisinin devrimci coşkuya, yapıtların demokratlık özelliğine bağlı olduğunu ve “ağırlık”ın bu eleştirmenler üzerinde bir etki bıraktığını söyler.

Daha sonraları, 1886 yılında, Çernışevskiy, liberallerin Nekrasov’un büyük şiir kalıtına yönelik estetik züppelik niteliğindeki saygısızlığına sert bir tutumla karşı çıkar. Nekrasov’un toplu yapıtlarını yayımlayan, onlara şairin ölçüyü kaçırmış gibi geldiği yerlerde Nekrasov’un şiirlerini “düzeltmeye” cesaret eden L. M. Skabiçevskiy ile S. İ. Ponomaryev’e ateş püskürür. Çernışevskiy, şairin yapıtlarındaki karmaşık ve mükemmel sanatsal yapıyı “düzeltmenler”in anlamadıklarını, tartışmasız biçimde kanıtlar.

Nekrasov’a yazdığı mektuplarda, Çernışevskiy, onun şiirde yeni bir yol açmayı hedeflediğini, yapıtlarının biçimi gibi, içeriklerinin de yeni olduğunu belirtir. Nekrasov; Puşkin, Lermontov ve Koltsov’un davasını sürdürerek, kendi yaratıcı gücüyle şiirde gerçekçiliği geliştirdi. Aslında ne Puşkin’i, ne Lermontov’u, ne de Koltsov’u anlayabilmiş olan taklitçilerin, Nekrasov’u tanıyamamaları doğaldır.

Çernışevskiy, Nekrasov’a sanatının büyük bir toplumsal önem taşıdığını anımsatır. Ona yazdığı 5 Kasım 1856 tarihli mektupta, dost sıcaklığıyla sağlığını sorarken, şunları yazıyor Çernışevskiy: “Siz Rus halkı karşısında sağlığınızdan sorumlusunuz. Bugün için bize, Rus edebiyatında henüz olmayan yapıtlar verdiniz ama çok daha fazlasını vermek zorundasınız bize…”

Çernışevskiy, Nekrasov’a, onun lirik şiirlerinin devrimci-demokrat düşünceleri –halk sevgisi, halka yardım etme isteği, onu ezenlere karşı nefret, yurt sevgisi, diğer insanların kişiliklerine saygı düşüncesini, devrimci psikolojiyi ve etiği ifade eden yeni içeriğinin bu şiirlere bambaşka bir anlam kattığını belirtir. Çernışevskiy, Nekrasov şiirinin zengin içeriğinin bu temalarla sınırlı kalmadığını, onun bir eleştirmen olarak Nekrasov’un sanatının sadece kimi yönleri üzerinde, daha çok da şair için “özel”, ancak Nekrasov’un “bir duygunun az rastlanır tazeliğini ve gücünü” taşıyan bir şair olduğu yargısına dayanak oluşturan yönler üzerinde durduğunu söyler.

Çernışevskiy, şairin toplumda egemen olan baskı, cebir ve zulmün biçimlendirdiği ağır ortamın doğurduğu hüzün ve tasa duygularını dile getirdiği olağanüstü lirik şiirleriyle yakından ilgilenirken, şiirde bu tür ruhsal durumları yansıtmaktan vazgeçmesi çağrısında bulunur Nekrasov’a. Bu ruhsal durumlar gelip geçicidir, Rus toplumu da Nekrasov’dan bunları yansıtmasını beklemiyor. Devrimci şairin şiiri utku kazanacak bir savaşa çağrıda bulunmalıdır.

Nekrasov, Çernışevskiy’nin yakın dostu ve mücadele arkadaşıydı. O, yaşamını, Çernışevskiy gibi, halka hizmete, onun kurtuluş davasına adamıştı. Nekrasov, sanatında büyük dostunun öğütlerini hep dikkate aldı. Çernışevskiy, Nekrasov şiirinin taşıdığı önemin genel bir değerlendirmesini yaparken şöyle yazar: “… Onun şanı ölümsüz olacaktır… Bütün Rus şairlerinin en dâhisi ve soylusu olarak, Rusya’nın ona duyduğu sevgi hiç bitmeyecektir… O, gerçekten çok soylu bir ruha ve büyük bir usa sahip bir insandı. Ve şair olarak, o, kuşkusuz, bütün Rus şairlerinin üstündedir.”

Çernışevskiy, yaşamının son gününe dek Nekrasov’un sanatına ilişkin görüşlerini ayrıntılı biçimde dile getirme isteği duymuştur. Yapıtlarını yayımlaması yasak olan Çernışevskiy, Astrahan’da sürgün ve polis gözetiminde bulunurken, Pıpin’e yazdığı 17 Haziran 1886 tarihli mektupta, Nekrasov’un “Şiirler”inin şairin ölümünden sonra, 1879 yılında A. M. Skabiçevskiy’nin giriş yazısıyla dört cilt olarak yayımlanması üzerine kendisinin bir eleştiri yazısını kaleme aldığını bildirir.

Çernışevskiy, Nekrasov’un Şiirler’inin şairin ölümünden sonraki baskısını okurken tuttuğu notlarda, kölelik hukuku yanlıları ile liberaller arasında 1861 reformu etrafında yaşanan o savaş sürecinde, Nekrasov’un sözümona giderek sola kayan bir liberal olarak yorumlanması girişimlerine şiddetle karşı çıkar. “Nekrasov’un düşünce yapısının” “mükemmel insanların” (40’lı yılların devrimcileri “Belinskiy, Herzen ve onların dostlarının”) yaşadığı bir çevrede şekillendiğini anımsatır. Nekrasov, sansürden kaynaklanan nedenlerden ötürü, tasarılarını gerçekleştirmede büyük zorluklar yaşadı.

“O, Rus toplumuna yararlı olma isteği taşıyan bir çalışma coşkusuyla doluydu; bu nedenle çalışmak için, yapıtının kısa sürede yayımlanması umuduna gereksinimi vardı. Eğer şan şöhret kaygısı taşıyor olsaydı, yazacağı yapıtın ancak yirmi otuz yıl sonra yayımlanacağı düşüncesiyle çalışabilirdi; şairin ölüm sonrası hazineleri olarak, onun hayattayken verdiğinden daha çok değer verilen piyesler yazmakla çalışmaya başlanması, çok iyi olurdu doğrusu... Ama onlar sadece şairin ününe hizmet ederler, topluma değil… Bu yüzden, yazacağı yapıtı kısa süre içinde yayımlanmış olarak görme umudu olmaksızın, Nekrasov’un içinden yazmak gelmiyordu. Bundan dolayıdır ki onun poetik yapıtlarının içeriği dar bir çerçevede kaldı veya sansür koşullarının dayattığı değişiklikleri yaparak genişledi.”

Çernışevskiy, Nekrasov’un 1861 reformuna yaklaşımından söz ederken, şairin genel olarak onun köylü sorununa ilişkin görüşlerini paylaştığını ama pomeşçikler ile hükümetin, reformu köylülüğün tam anlamıyla soyulmasının bir aracına dönüştürmeye cesaret edemeyecekleri umudunu son ana kadar taşıdığını söyler. Reform onun üzerinde üzücü bir etki yaptı. Çernışevskiy ise reformun aldığı niteliğe hiç şaşırmadı. Ancak Çernışevskiy hemen şunu fark etti ki, Nekrasov’un reforma yaklaşımı şairin sadece duygularını, halkın yaşantısının kısmen de olsa iyileşmesi yönündeki canlı isteğini dile getirmektedir.

Nekrasov’un yaşamını kuşatan gerçek olaylardan, olgulardan edindiği izlenimlerin onun yaratıları için malzeme olduğunu ve onlara yön verdiğini ifade eder Çernışevskiy. O, Nekrasov’un başında bulunduğu “Sovremennik” dergisini, bilinçli olarak devrimci-demokrasinin yayın organı yaptığını, bu yüzden uğradığı sansürün baskılarından yılmadığını anımsatır. Nekrasov’un mücadele arkadaşlarıyla –en başta Çernışevskiy’nin kendisi olmak üzere, devrimci-demokratlarla– olan organik bağı, “Sovremennik”in editörünü etkileyici bir kişilik olarak betimleyen Çernışevskiy’nin, edebiyatın gerçekçi güçlerinin örgütleyicisi, eleştiri alanındaki devrimci-demokrat eğilimin genç temsilcilerine büyük bir sempatiyle yaklaşan Nekrasov’la ilgili anılarında belirtilir.

Çernışevskiy, edebiyatta devrimci-demokrat eğilimin bir temsilcisi olarak M. E. Saltıkov-Şçedrin’i de değerlendirir. Şçedrin’in Gubernskiye oçerki (Vilayet Röportajları) adlı yapıtını selamlar ve bu yapıt için uzunca bir makale kaleme alır (1857). Saltıkov-Şçedrin’in öykülerden oluşan ilk büyük yapıtını irdelerken, Çernışevskiy, yazarın yeteneğine ilişkin önemli saptamalarda bulunur, daha sonraları Şçedrin’in bütün yaratıcılığı için mükemmel olarak ileri sürülen özellikleri belirtir.

Şçedrin, çağdaş toplumsal düzeni kesin ve tutarlı bir tavırla yadsıyan bir yazardır: “… Şçedrin’den önce gelen yazarların hiçbirinde, yaşadığımız hayatın tabloları daha karanlık renklerle resmedilmiş değildir. Hiç kimse toplumsal yaralarımızı büyük bir acımasızlıkla gözlerimizin önüne sermemişti. Şçedrin’de keyifli ya da sıkıntısız hiçbir ifade, baştan sona neşe yüklü hiçbir röportaj, –Gogol’ün ‘Kolyaska’sına (Fayton), ‘Tyajba’sına (Dava) ya da ‘Lakeyskaya’sına (Uşak Odası) benzeyen bir tek öyküsü bulunmaz– hüzün duygusu taşımayan iki satır yoktur. O, daha çok kederli ve öfke dolu bir yazardır.”

Şçedrin, bilinçli demokratik bir tutumla çağdaş toplumu yadsıdığı, toplumsal kötülüğün kaynağını, bu kötülükle ne adına ve hangi araçlarla savaşmak gerektiğini bildiği için, onun eleştirel gerçekçiliği Gogol’ün sanatına karşı ileri bir adımdır. İlerici devrimci düşünceler Şçedrin’in sanatsal yaratıcılığında büyük bir rol oynadı, o da bu ilerici düşünceleri edebiyata taşıdı. Çernışevskiy, “N. V. Gogol’ün Yapıtları ve Mektupları. Yayıma Hazırlayan: P. A. Kuliş” (1857) başlıklı makalesinde, eleştirel gerçekçiliğin gelecekte Şçedrin tarafından geliştirileceğine ilişkin düşüncesini belirtir. Burada Gogol’ü işaret ederek şunları yazar: “… Gerçeklerin çirkinliği onu sarstı, o da gerçeklere karşı duyduğu öfkeyi dile getirdi. Ancak bu gerçeklerin hangi kaynaklardan doğduğu, bunların karşılaşıldığı yaşam alanıyla ussal, ahlaksal, hukuk devleti yaşamının diğer alanları arasında nasıl bir bağ bulunduğu konularında fazla düşünmedi. Örneğin, rüşvetçilikle cehalet arasında, cehaletle değişik hukuksal ilişkilerin düzenlenmesi arasında herhangi bir ilişki olup olmadığı konusunda çok az kafa yordu. Bir rüşvet olayına tanık olduğunda, onun kafasında sadece rüşvetçilikle ilgili bir düşünce doğdu, daha fazlası değil; keyfi davranış, hukuksuzluk, merkezileştirme gibi kavramlar aklına gelmedi.” Çernışevskiy, Şcedrin’in Gubernskiye Oçerki (Vilayet Röportajları) adlı yapıtında rüşvetçiliğin ortaya konuşunun devrimci-demokrat bir tutumla yapıldığını belirtir: “… Şçedrin, rüşvetçiliğe hiç de öyle içgüdüsel bakmıyor; o, rüşvetçiliğin nereden doğduğunu, hangi olaylarla sürdürüldüğünü, hangi doğrularla ortadan kaldırılabileceğini çok iyi anlıyor.”

Sanatta yenilik düşüncesi ile Şçedrin’in yaratıcılığının taşıdığı ideolojik içeriğin devrimci niteliği, Çernışevskiy’nin “Gubernskiye oçerki” hakkındaki makalesinin tamamında içkindir.

Çernışevskiy, sınıflar arası ilişkileri devletler arası savaşla karşılaştırır. Diğer bir dizi makalesinde geliştirdiği liberalizmin eleştirisini sürdürürken, Şçedrin’in Gubernskiye oçerki’sindeki parlak soylu liberal bir tip olan Buerakin’in çözümlemesini yapar. Liberaller, “yapmacık” veya daha basit söylersek, “doğallıktan uzak” durumda bulunan insanlardır. Onlar toprak köleleri sayesinde yaşarken, kendilerini köylülüğün savunucuları, kölelik hukukunun düşmanları olarak göstermeye çalışırlar. Çernışevskiy, Hamlet’in “durumunun doğallıktan uzak oluşunu” soylu liberallerin durumuyla karşılaştırır ve onların eylemsizliğinin kaçınılmaz olduğu yargısına varır: “Bir kadını sevmek ve onu kendi karısı olarak tanıtmak istememek; insanların iyiliğini istemek, bununla birlikte kendi geçici arzusunu gerçekleştirmek için, onlara gerekli olan şeyleri ellerinden almak... Bu iki durumdan hangisi size daha az doğallıktan uzak, daha az yapmacıkmış gibi geliyor? Bizim gözümüzde ikisi de aynı düzeyde doğallıktan uzak, aynı düzeyde fena.” İş, “halk sevgisiyle” verilmiş vaatlerin yerine getirilmesine geldiğinde, “kararsız” kalan liberal-pomeşçikler kendi maddi, sınıfsal çıkarlarını korumada son derece enerjiktirler. Bir liberalin ağzındaki cilalı özgürlük ve adalet sözleri gerçek anlamlarından yoksundurlar; bu durumda, doğrudan karşıt anlamlara, yani ‘halkın savunucuları’nın bu kavramlara yükledikleri anlama sahiptirler. Liberal Buerakin hakkında Çernışevskiy şöyle yazıyor:

“Düşüncelerinin dikkatle incelenmesi onun davranış tarzının ne olduğunu gösterir, davranış tarzıyla düşünceleri de örtüşür. Gerçekten, bir insanın konumu onun düşüncelerinin niteliği üzerinde kesin bir etkiye sahiptir; iki farklı konumun olaylara iki farklı bakışa yol açması gerekir.”

Liberallerin kuramı onların pomeşçik pratiğine tam anlamıyla uygun düşer. Çernışevskiy, kendi düşüncesinin açıklığa kavuşması için Cicero, Verres ve Sezar hakkında bir söylence anlatır. Sicilya eyaletinin yöneticisi Verres’in yetkilerini kötüye kullandığını açığa çıkaran ama Sicilya’daki bütün yönetim sistemine son vermeyi de istemeyen, kaçınılmaz olarak kötüye kullanmalara (suistimallere) neden olan Cicero, Çernışevskiy’nin anlattığı söylencede alegorik olarak liberal ifşacıları ifade ediyor. Çernışevskiy, Cicero’nun dıştan “direşken” görünmesine karşın, beklenmedik bir yanlışlıkla aynı kampta yer alan Verres ile Cicero –kölelik yanlıları ile liberaller– arasındaki karşıtlığı gösteriyor. Onların ikisiyle Sezar karşılaştırılıyor –devrimci-demokrasinin alegorik olarak belirtilmesi. Liberaller devrimci-demokrasiden nefret ederler ama tutucularla her zaman uzlaşabilirler: Liberallerin, aynı şekilde tutucuların reddetmedikleri toplumsal yapının bütün düzeni, onların yaşam anlayışlarını ve davranış biçimlerini belirler. Sicilya’nın bütün yönetim sistemini tanımadığı ve bu sistemi bütünüyle ortadan kaldırmada ısrarcı olduğu için, elbette, bu konuda onu haklı göstermeler Sezar’ın kuşkulanmasını engelledi. “Ama Cicero Jul Sezar’a düşmandı, onun Roma devletinin iyiliği için yaptığı işlere karşıydı. O, Jul Sezar’ı Roma cumhuriyetinin düşmanı olarak suçluyordu… Jul Sezar’ı bir cellat eliyle boğdurmak istedi, Lentul’u boğdurduğu gibi. O, Verres ile Sicilyalılar arasındaki davada Jul Sezar’la aynı düşünceyi paylaşamazdı.” Çernışevskiy, böylece, liberallerin politik mücadelede oynadıkları hain rolüne ilişkin düşünceyi dillendirmiş oluyordu.

Çernışevskiy, adaleti sağlamanın, ancak iktidarın liberallerle tutucu pomeşçiklerin elinden zorla alınıp devrimci-demokrasiye, yani halka verilmesi durumunda mümkün olabileceğini alegorik olarak ama son derece açık biçimde ifade etmiştir. Devletin kendi gereksinimlerine göre yönetilmesi için “adalet gereklidir, der Sezar. Pompeius (Pompey) ile Cicero, bu gereksinimleri hiç anlamıyorlar ve ardı arkası kesilmeyen belalar getiriyorlar Roma’ya. Onların yapma yeteneğinde olmadıkları işlerden uzaklaştırılmaları, bu işlerin onları bütün Roma’da devletin yararına olacak şekilde tek başına yürütme yeteneğine sahip kişiye, yani bana bırakılması için adalet gereklidir. Cicero ile Verres’in davasına gelince, bu, herhangi bir partinin dar görüşlülüğüne ve tek yönlü oluşuna dayanan bir saçmalıktır. Adaletin Cicero ile Verres’e, düzenlenecek bir forumda törenle duyurulması gerekirdi ama bu dava anlamsız olduğundan, en iyisi ondan vazgeçmek.”

Çernışevskiy, Saltıkov-Şçedrin’in Gubernskiye oçerki’sinin taşıdığı büyük önemi, bu yapıtın liberal suçlayıcı yazına karşı gelirken, köleci Rusya’nın toplumsal düzenini bir bütünlük içinde göz önüne sermesinde, bir köylü devriminin kaçınılmazlığına ve yararına duyulan inançla yüklü olmasında görür.

“Gubernskiye oçerki’yi sadece olağanüstü bir edebiyat olayı saymıyoruz, bu soylu ve mükemmel yapıt Rus yaşamının tarihsel olaylarından biridir. Edebiyatımız Gubernskiye oçerki’yle gurur duyuyor ve daha uzun zaman da duyacak. Şçedrin, Rus toprağının her namuslu insanı için büyük saygı duyulan bir yazardır. Onun adı, ülkemizin en iyi, en yararlı ve en yetenekli evlatlarının adları arasında onurla yerini almıştır” diye yazar Çernışevskiy. Onun eleştirisi Saltıkov-Şçedrin üzerinde büyük bir etki yaratmıştı. Bu eleştiri, köylü devrimi için sağlam bir inançla mücadele yoluna girmesinde yazara yardımcı oldu.

Çernışevskiy, halktan gelme bir aydın olan genç yazar N. Uspenskiy’nin öykülerinde, halka yaklaşımın devrimci-demokrat ideolojiyle bağlantılı yeni özelliklerini görür (“Değişim Başlamadı mı?” adlı makale, 1861). Uspenskiy, halkı idealize etmez, onu monoton bir kitle olarak resmetmez, kölelik hukukunun insanlara itaati, tutuculuğu, dar kafalılığı, cehaleti benimseterek, halkın bazı kesimleri üzerinde gösterdiği ölümcül etkiye dikkat çeker. Çernışevskiy’e göre, köleliğin bu etkileriyle savaşmak gerekir, bu nedenle bir köylü devriminin hayallere kapılmadan halka anlatılması büyük yarar sağlayabilir. Bütün halk güçlerinin seferber edilmesini gerektiren devrimci bir patlamanın yakın oluşu, köylülüğün geri kalmış kesimlerinde görülen yılgınlıkla mücadeleyi zorunlu kılıyor. Rus halkının kendine özgü mükemmel özellikleri var: özgürlük aşkı, cesaret, kendi mutluluğu için savaşta direşkenlik, bilgelik ve bir durumu değerlendirmede sağgörülü davranabilme. Bütün bu özellikler, halkın devrim hareketindeki başarısının güvencesidir. Ancak bütün halk kitlelerini mücadeleye katmak için büyük bir ajitasyon çalışması gerekli, halka zorla kabul ettirilmiş ve bazen onun kendi iradesiyle davranmasını engelleyen kör inançları ifşa etmeli ve bir kenara atmalı: “Bizim toplumumuzu çok farklı düşünce ve duygulara sahip insanlar oluşturuyor. Bu toplumda aşağılık düşünceler taşıyan insanlar da var, soylu düşünceler taşıyanlar da, tutucular ve ilericiler var, kişiliksiz insanlar var, bağımsız kişiliğe sahip olanlar var. Bütün bu farklılıklar büyük küçük her köyde bulunur. Biz, Uspenskiy’nin işaret ettiği doğrultuda, kendi çevresinde pehlivan gibi güçlü, renksiz, kişiliksiz sayılan köylü insanlardan söz ediyoruz sadece… Bütün basit halkın bunlar gibi olduğunu düşünmeyin, bizim halkın neye yeteneği olduğu, ne istediği ve neye lâyık olduğu konusunda bu tiplere göre fikir yürütmeyin. Halk hareketinin inisiyatifi onlarda değil ama onlardaki inisiyatifin ne tür teşviklerle harekete geçirilebileceğini bilmek için, önce onların sahip oldukları özellikleri bilmek gerekir.”

Köylüler, kendi düşmanlarından “kendiliğinden daha güçlü” olmalarına ve “aslında kendilerini o düşmandan koruyabilecek” durumda bulunmalarına karşın, “kendilerine karşı başka bir gücü” –asker süngüsüne dayanan köleci devleti– uyandırmaktan çekindikleri için aşağılanmalara katlanıyorlar. Başkaldıran halkın vuracağı darbeyi çağdaş devlet düzeninin bütün dayanaklarına yöneltmek gerek. Halk devrimi sorununun toplumsal yaşamın en temel ve gerçek sorunu haline geldiği, halkın tarihinde “enerjik çabaların, cesur çözümlerin zamanının” yaklaştığı bir dönemde, halkın “ağır bir yaşam sürmesinin temel nedeninin” bilinçsizlik ve köylülüğün dağınıklığı olduğunu kaydetmek gerek.

Çernışevskiy, halkın devrimci propagandayı kavrayacak yetenekte olduğunu söyler. Halkın en iyi temsilcileri artık kendileri o bilinci halka götürmeye başladılar. Devrimci-demokrasi, köylülerin çıkarları için mücadele ederken, onlara yaklaşabilir ve zorlanmadan onlarla ortak bir dil bulabilir. “Bundan on yıl önce, biz kültürlü insanların içinde, köylüler üzerinde böyle bir etki yaratan kimse yoktu. Şimdilerde böylesi kişilere sıkça rastlanıyor. Eğer siz bir zengin gibi giyinmiyorsanız, karakter olarak sade bir kişilikseniz ve eğer siz gerçekten halkı seviyorsanız, köylü sizi ne konuşmanızdan, ne de kullandığınız dilden ötürü kendi kardeşlerinden, yani azat edilmiş kölelerden farklı görür; bu, çıkarları bakımından halkın içinde yer alan insanlar arasında, artık bizimle size benzeyen böylesi insanların var olduğunu gösteriyor, sevgili okur. Bu, yine şunu gösteriyor ki, kültürlü insanlar, istenildiğinde anlaşılır ve halka yakın olabilirler. Bir mujikle basit bir dil kullanarak ve rahatça konuşun, sizi anlayacaktır; onun çıkarlarına değinin, onun onayını kazanın. Bu iş, gerçekten halkı seven, sözde değil, yürekten seven biri için basit bir iştir.”

Genç veya tanınmış, edebiyatın zirvesinde veya ikinci sınıf bir konumda bulunan yazarların sanatının taşıdığı önemi değerlendirirken, Çernışevskiy’nin temel aldığı ölçüt, halkın çıkarlarının edebiyata ne oranda yansıdığı ve edebiyatın ona sağladığı yararın ne olduğudur.

Çernışevskiy, dünya edebiyatı konusunda mükemmel değerlendirmeleri olan bir uzmandı. Almanca, Fransızca ve İngilizceyi çok iyi bilen Çernışevskiy, yabancı edebiyatlardaki yenilikleri dikkatle izliyordu. Bireyin ve toplumun haklarını savunan, politik baskıya, gericiliğe, halk kitlelerinin feodal ve kapitalist sömürüsüne karşı çıkan hümanist yazarlar, onda heyecan yaratıyordu. Rus edebiyatındaki yapıtları çözümlediği gibi, Batı edebiyatındaki olayları değerlendirirken de, Çernışevskiy, şu ya da bu yazarın yaratıcılığının toplum yaşamı açısından taşıdığı önemin ne olduğu, halkın yaşamı üzerinde nasıl bir etki yarattığı noktasından hareket ediyordu. Yaratıcılığının insancıl duygularla yüklü oluşundan, betimlerinin canlılığından ve onun kişisel dramından, yapıtlarının soylu tutkular taşımasından ötürü Shakespeare’i çok değerli buluyordu. “Kendine ve dünyaya karşı taşıdığı güçlü hoşnutsuzluktan” dolayı Byron’a saygı duyuyordu. Sanatının gerçekçiliğinden, yapıtlarına kahraman yaptığı küçük, basit insanlara karşı beslediği özgün sempatiden ötürü Dickens’ı seviyordu. Çernışevskiy, H. Haine’ı “zamanımızın en ciddi ve en soylu şairlerinden biri” saymıştı. George Sand, yürekli bir kadın hakları savunucusu ve genel olarak ezilenlerin haklarını savunan mükemmel bir yazardır. Çernışevskiy, Schiller ile Goethe’yi büyük düşünce şairleri olarak niteler. Schiller’i feodal törelerin çirkin yüzünü açığa çıkaran, yapıtlarına devrimci yurttaşlık ruhunu egemen kılan bir yazar olarak çok değerli bulur.

Çernışevskiy, Lessing, Yaşadığı Zaman, Yaşamı ve Çalışmaları (1856-1857) adlı kapsamlı, özel bir çalışmasını büyük Alman aydınlanmacısı G. E. Lessing’e ayırır. Bu yapıtta XVIII. yy. Almanyası’nın toplumsal yaşamı ile edebiyatının genel görüntüsü geniş olarak verilir. Çernışevskiy, edebiyatın bu çağın Almanya’sının politik yaşamında nasıl bir yer tuttuğunu gösterdi. XVIII. yy. ilerici Alman edebiyatının, ülkenin gelişmesini frenleyen feodal dağınıklığa karşı Alman halkında uyandırdığı ulusal birlik için mücadele ruhunun, bu edebiyatın gücünü oluşturduğunu belirtir. Edebiyatın bu önemli toplumsal ve politik soruna girmesi onun tarihsel önemini artırdı. Edebiyat, feodal tiranlığa ve köylülüğün sömürülmesine karşı çıkarken, bastırılmış ve sindirilmiş halk kitlelerinin çıkarlarını korumak gibi soylu bir işi gerçekleştirmiş oluyordu. Çernışevskiy’nin çalışmasının merkezinde, Alman edebiyatının yenilikçisi saydığı Lessing vardır. Çernışevskiy, Lessing’in edebiyatı kendi zamanı için önemli olan sorunların ortaya konması ve çözümünün bir aracına dönüştürerek ve ona ulusal nitelikte sanatsal bir biçim kazandırarak, Alman edebiyatına halkçı bir anlam katan ilk yazar olduğunu söyler. Lessing, Alman edebiyatının ulusal özgünlüğü ve bağımsızlığı için mücadele verdi. O, Alman edebiyatında basit insanları, onların yaşantılarını ve ruhsal dünyalarını anlatan ilk yazardır. Onun yapıtları yazarın demokratik eğilimlerini ve yurtseverliğini yansıtır. Çernışevskiy, aydınlanmacı ve zamanı için ilerici düşüncelerin adamı olarak Lessing’in çalışmalarını değerlendirirken, onun, edebiyatın gelişmesine, edebiyatın toplum yaşamına girmesine engel olan Alman toplumundaki gerici güçlerle çatıştığını ifade eder. Aydınlanmacı ve ansiklopedist Lessing, gerici taklitçi edebiyatla mücadele içinde halkın mutluluğu ve onun kültürü için çaba gösterdi, ona gelinceye dek çok az gelişmiş olan yeni edebi tarzları geliştirdi, derli toplu bir edebiyat kuramı yarattı. Onun bütün yapıtları keskin politik bir içerik taşımakla birlikte, güncel nitelikte yapıtlardı. Lessing, Almanya’nın birliğine engel oluşturan prenslik despotizminin çirkin yüzüne ışık tuttu, ortaçağın kör inançlarına ve dinsel zorbalığına karşı çıktı. Çernışevskiy, onun edebi çalışmalarının ilerici tarihsel bir öneme sahip olduğunu ve Alman halkının yaşamsal sorunlarının çözümüne katkıda bulunduğunu belirtir.

7

Çernışevskiy, halkın sanatsal yaratıcılığına, ayrıca halk şiirine çok değer veriyordu. Halk şiiri –geniş köylü kitlelerinin sözlü edebiyatıdır– halk karakterinin en iyi özelliklerini yansıtır, halkın kültürel gelişiminde güçlü bir araçtır ve büyük estetik bir değerdir. Çernışevskiy, gerçek bir yurtseverin folkloru sevmezlik edemeyeceğini söyler. Sözlü halk edebiyatı (folklor) “bugüne dek halk kitlelerinin biricik şiiri olarak kaldı; bu nedenle halkını seven herkes için ilginç ve hoş bir şiirdir. İnsanın kendi özünü taşıyan bir şeyi de sevmemesi mümkün değildir. Temiz bilgi, halk şiirinin diğer bir olumlu özelliğidir: Geçmiş zamanlara ait söylenceler, hikâyeler halk şiirinde varlığını sürdürür. O nedenle bu şiirin değeri çok büyüktür ve yaşamını halk şarkılarının derlenmesine adamak olağanüstü yararlı bir iş yapmaktır. Halk şiiri harika bir şiirdir.”

Halk şiiri, bir halkın, onun tarihsel olarak oluşmuş özelliklerinin incelenmesi için mükemmel bir malzemedir; bu şiir, büyük bir bilimsel algılama değerine sahiptir.

“Halk şiirinin adına lâyık önemli nitelikleri, bu şiirin ait olduğu halkın kendine özgü özelliklerinde, ortaya çıkış nedenlerinde ve halkın yaşamında nasıl bir rol oynadığında görülür. Halk şiiri, ancak halkların enerjik, taze, coşkuyla dolu yaşamıyla, içtenliğiyle, onuruyla ve taşıdığı soylu ruhla gelişir. Bunun içindir ki halk şiiri her zaman taze, enerjik, gerçek poetik bir içerik taşır. Bu şiir, her zaman yüce, temiz, saf, güzelliğin bütün ilkelerini içinde barındıran bir şiirdir denebilir... O bütünüyle halka aittir, bu nedenle temiz halkın içinde bütün bir kitleyi değil, ancak tek tek kişileri etkisi altına alabilecek her türlü aşağılığa ve anlamsızlığa yabancıdır; genel olarak yaşamla, enerjiyle, sadelikle, içtenlikle dolu olarak, sağlam bir ahlakla soluk alıp verir. Bu şiirin içeriği nasılsa biçimi de öyledir: basit, yapaylıktan uzak, soylu ve dinamik.”

Halk şiiri en büyük gelişmeyi, kendi ulusal bağımsızlıkları ve özgürlükleri için etkin savaşım veren özgürlüksever halklarda gösterir: “Ancak halk kitlelerinin güçlü, soylu duygularla devindiği, halkın gücüyle büyük olayların gerçekleştiği yerde zengin bir halk şiiri doğabilir. İspanyolların Mağriplilerle, Sırplar ve Yunanlıların Türklerle, Ukraynalıların Lehlerle yaptığı savaşlar böylesi büyük olayların yaşandığı dönemlerdi.”

Bir halkın en iyi özellikleri savaş içinde ortaya çıkar, bu özelliklerin gösterildiği folklorik ürünler de halkın iç dünyasını en parlak biçimde dile getirirler. Çernışevskiy, kahramanlık konulu halk şiirine üst düzeyde iki örnek gösterir: Birincisi, Sırpların Türk istilacılarla giriştiği özverili ve amansız savaşın anlatıldığı yurtsever bir Sırp şarkısı. İkincisi, namuslu ve cesur bir bahadır olan Danila ve onun dürüst, onur duygusuyla dolu karısının, kıskanç ve acımasız prens Vladimir ve onun hain danışmanı Mişatoçka Putyatin ile karşılaştırıldığı ‘Danila Deniseviç’ adlı bir Rus halk kahramanlık şarkısı.

Bir halkın gelişmesiyle, kültürünün zenginleşmesiyle birlikte o halkın ulusal özgünlüğü de gelişir. Bir halkın kültürü her zaman ulusal bir karakter taşır: “… Kişiliğe içeriğini ve özgürlüğünü ancak aydınlanma bilgisi verir; bütün barbarlar birbirlerine benzer; yüksek kültürlü uluslardan her biri çerçevesi çizilmiş kişiliğiyle diğerlerinden keskin bir çizgiyle ayrılır. Onun için genel insanlık ilkelerinin gelişmesi konusunda duyarlılık göstermekle, biz aynı zamanda kendimize özgü niteliklerin gelişmesine de yardım etmiş oluruz…”

Folklor ulusal kültürün beşiğinde büyür. Erken tarihsel dönemlerde, bir halkın tinsel yaşamının yüksek düzeyde gelişiminin parlak bir şekilde kendini göstermesi çoğu zaman folklorda somutlaşır. Halk, “ancak üst düzey şairlerde bulunabilecek, güzellikte onlara denk olduğu kesinlikle söylenebilecek” yapıtlar yaratıyor.

İçeriğinde halkın düşlerini, isteklerini ve heyecanlarını yansıtan, biçim yönünden güzel, gerçek sanatsal bir değer taşıyan halk şiiri, yazarlar için zengin bir kaynaktır. En yetenekli, namuslu, halkın yaşadıklarından acı duyan ve ona yakın olan yazarlar bu kaynağa yaklaşmakta ve ondan büyük güç almaktalar. Çernışevskiy’e göre Shakespeare’in sanatında “her şey aydınlıktır”, her şey söylencelerin onun şiirine egemen olan “büyüleyici etkisiyle” anlatılmaktadır. Puşkin, Lermontov, Koltsov, Nekrasov folklorik örneklerden öğrendiler ve onlarla bir yaratıcılık yarışına girdiler. Çernışevskiy, halk şiirini çağdaş edebiyatla karşılaştırma, çağdaş gerçekçi okulun folklora dayandığını reddetme çabalarına karşı çıkar. Slavcılarla ve onların yandaşı Apollon Grigoryev’le polemiğe girerken gerçekçi biçemi ve ifşa edici eğilimi kendine özgü en iyi folklorik yapıtlarla gösterdi.

Folklorun edebiyatın karşısına çıkartılması ve onun edebiyattan ödün verilerek övülmesi çabalarına bakarak, Çernışevskiy, haklı olarak, ömrünü doldurmuş eski yaşam biçimlerinin gerici bir tutumla idealize edilişini, devrimci aydınların, tutucu, “koruyucu” bir güçmüş gibi görülen halkın karşısına çıkartılması girişimini fark etti. Bu türden gerici teoriler onun tarafından çürütüldü.

Çernışevskiy, Belinskiy’nin edebiyatta halkçılık ve halk şiirinin önemine ilişkin görüşlerini geliştirerek, folklor konusundaki gerici ve liberal anlayışa dinamik bir tavırla karşı çıktı. O, devrimci-demokratik eleştirinin bilimsel yazınla yeterince ilgilenmediğini, bunun sonucunda yalana dayalı anlayışların temsilcilerinin kendilerini bilimde, edebiyat alanında olduğundan daha rahat hissettiklerini belirtir: “Bilimsel yazın eleştirisi bizde henüz edebiyat eleştirisinden daha zayıf; bu nedenle bir yapıtın sadece ağırlığı ve dış bilimsel durumu sık sık yanlış bir düşünceye kapı açıyor ve pek çok kimseyi yazarın vardığı yargıyı kabule zorluyor, yazar yapıtının özünde öyle bir yargıya varmamış olsa da, kendi tezleriyle hiçbir kanıt ortaya koymasa da...”

Frolov’un Magazina zemlevedeniya i puteşestviya (Yerkabuğu Deposu ve Yolculuk), A. Norov’un Puteşestviya (Yolculuk), Kaleçov’un Arhiv istoriko-yuridiçeskih svedeniy (Tarih ve Hukuk Bilgileri Arşivi) vb. yapıtlar üzerine yazdığı makalelerde, Çernışevskiy, folklor ve filoloji alanlarındaki yanlış anlayışlarla mücadele etti. Çeşitli halklara ait diller, folklor ve edebiyat konusunda büyük uzman, önemli filolog ve tarihçi kimliğiyle Çernışevskiy, devrimci-demokrat bilimsel eleştiriyi geliştirdi. “Akademik” bilimin liberal ve tutucu temsilcileriyle mücadele ederken, toplumdan ve toplum içinde doğan çatışmadan bağımsız bir “saf bilim”in olmadığını gösterdi. Bilim belli bir bilinçle halka, onun çıkarlarına, devrim davasına hizmet etmelidir. Kendini halktan soyutlayan bir bilim, kaçınılmaz olarak egemen sınıfların ve gerici toplulukların hizmetine girer.

Çernışevskiy, Hilferding’in*16 filolojik sistemlerinin gerici politik anlamını açığa çıkarır ve şunu görür: “İşte, bilim için, arka plandaki düşünceleri keşfetmek için iyi niyetle çalışan insanları nasıl da aykırı noktalara götürüyorlar.” “Saf bilim”i çevresinden koparmaya çalışan, feodal çağın sanat ve kültürünü idealize etme saplantısına düşen hem Buslayev’in, hem de Grimm’in Çernışevskiy tarafından yapılan eleştirisi ilkesel bir karakter taşır. Çernışevskiy, bu tür bilim adamları için şöyle yazıyor: “… Başında Grimm’in bulunduğu filoloji araştırmacıları için geçmiş çağlar önemlidir, çünkü geçmiş eskidir. Ama bilim insanın hizmetinde olmalıdır. Bilim yaşam üzerinde ne kadar fazla etkiye sahipse, o kadar önemlidir. Yaşama uygulanamayan bilim, ancak skolastiklerin ilgisine lâyıktır.”

Çernışevskiy, halkın yaşam ve kültürünün ilkel biçimlerinin idealize edilmesinin her zaman gerici bir karakter taşıdığını belirtir. “Devinim yerine durağanlık övülüyor, canlı ruhun yerine ölü bir dış görüntü egemen olmaya başlıyor.” Kendi halkına ve onun kültürüne bu tarz bir yaklaşım, özünde yurtseverlik karşıtı bir yaklaşımdır. Çernışevskiy, tarihsel bir örnek olarak, “Almanya’yı çok büyük zarara uğratan Cermenlerin acılı tarihini” anımsatır. O, Belinskiy’nin otoritesine dayanarak, ortaçağ Alman geri kalmışlığını idealize eden “bilim ve edebiyatta acıklı Alman romantizminin” Cermenlik sıfatının çok olumsuz bir olgu olduğunu gösterir. Cermenlik, Alman edebiyatı üzerinde yıkıcı bir etkide bulundu ve Almanya’nın Romanovlar tarafından kuşatmalarla istila edilmesine yol açtı.

Çernışevskiy, snopluğa (züppeliğe) ve halk şiirine estetçe yaklaşıma karşı çıkar. Halkbilimcilerin (folklorcuların) halk şarkılarını özenle derlemelerini, içeriğini anlayarak, folklorik yapıtlarda halk yaşamının ve karakterinin hangi özelliklerinin yansıdığını göstererek bütün halkların folklorunu dikkatle incelemelerini, yaptıkları incelemelere dayanarak halkın nasıl bir yaşamı arzuladığını ve onun kurtuluşuna nasıl yardım edilebileceğine ilişkin bir sonuca varmalarını ister.

Çernışevskiy, toplumun ve halkların bugünkü durumunu anlamadan, onların tarihi geçmişlerinin yorumlanamayacağını belirtir. Büyük eleştirmen, halkların gelişimindeki ulusal özelliklerin ayrıntılı olarak incelenmesi çağrısında bulunur. “Göç teorisi” temsilcilerinin yapıtlarını ve her kültürel olayda başka yerlerden yapılmış aktarmaların izlerini arayan bilim adamlarının çalışmalarını eleştirir.

Halkbilim (folklor) ve filoloji, Çernışevskiy’e göre, etnografyayla, değişik zamanlarda yaşamış halkların yaşantısının, maddi yaşam koşullarının incelenmesiyle ilintili olmak zorundadır. Çernışevskiy, halkbilimdeki mitoloji okulu temsilcilerinin soyut teorilerinin karşısına, halkların bugünkü yaşayan dillerinin ve yaşantısının ısrarla incelenmesi gerekliliğini koyar.

***

Çernışevskiy’nin yazınsal eleştirel çalışmalarının incelenmesi, genel anlamda devrimci-demokratların eylemliliklerinin incelenmesi olarak, Sovyet edebiyat tarihçiliğinin en temel görevlerinden biridir. Devrimci-demokratların estetiği, taşıdığı ruh bakımından, temeli Marx’ın, Engels’in, Lenin’in, Stalin’in yapıtlarında atılmış olan bizim sosyalist gerçekçi estetiğimize yakındır. XVIII. ve XIX. yüzyılların Rus edebiyatının incelenmesi, sanatın gelişmesinin doğa yasalarına uygunluğu, tipiklik, uyuşmazlık, yergi gibi sosyalist gerçekçi estetiğin sorunlarının ele alınması bağlamında, Çernışevskiy’nin makaleleri çok büyük öneme sahiptir.

Eleştirmen Çernışevskiy tipi, eleştiri sanatımız ve edebiyat tarihimiz için bir örnektir. A. A. Jdanov’un “Zvezda” (Yıldız) ve “Leningrad” dergileri hakkındaki raporda Sovyet edebiyat eleştirisinin mücadele, saldırı görevlerinden söz ederken, eleştirmenleri devrimci-demokratlardan –Belinskiy’den, Çernışevskiy’den, Dobrolyubov’dan, Saltıkov-Şçedrin’den– öğrenmeye çağırması kayda değerdir.

AÇIKLAMA

Çernışevskiy’nin, zamanın Rusya’sındaki sosyo-politik yükselişe –köylü reformunun hazırlığı ve birinci devrimci duruma (1856-1862)– ilişkin ekonomi ve politika konulu yazıları, yapıtlarının günümüzdeki baskısında yer aldı. “Hayırseverlerinden Toprak Ağalarına Selam” ve “Adressiz Mektuplar” hariç olmak üzere, bu yazıların tümü sansürün sıkı kontrolü ve baskısı altında yayımlandı; devrimci-demokratların toprak köleliğine, çarlık otokrasisine, politik tutuculuğa ve koyu gericiliğe karşı ifade ve basın özgürlüğünün son derece kısıtlı olduğu koşullarda verdikleri keskin sosyo-politik mücadelenin izlerini taşıyordu. “Bir ekonomi ve politika yazarı için, diye yazıyor N. G. Çernışevskiy, toplumun gereksinimini bilmenin dışında, hareket halindeki toplumsal sürece uygun bir kavrayış tarzı da gereklidir. Tarih, bugüne dek, mücadele olmaksızın başarıya ulaşılmış bir tek örnek bile ortaya koymuş değil.” (Çernışevskiy, N. G. Toplu Yapıtlar, c. V, s. 649)

Çernışevskiy, bir ekonomi ve politika yazarı gazetecinin, topluma karşı yerine getirmesi gereken, “toplumun o anda ilgilendiği yaşamsal konuları dillendirmek ve toplumu bu konularda aydınlatmak” şeklindeki “özel görevi”, onun “en önemli özelliği” sayar. Devamında, “onun işi soyut bilime hizmet etmek değildir; o bir profesör değil, bir hatip veya savunmandır” der (Çernışevskiy, N. G. Toplu Yapıtlar, c. V. s. 647). Ekonomi ve politika yazıları başta olmak üzere, bütün yapıtlarında asıl Çernışevskiy’nin kendisidir halkın hatip ve savunmanı olan. Bu, Çernışevskiy’nin sonuna dek bağlı kaldığı devrimci-demokrat ekonomi ve politika yazarlığının mücadele programıydı.

Çernışevskiy’nin ekonomi ve politika konulu yapıtlarının baskısı: Çernışevskiy, N. G. Toplu Yapıtlar (16 cilt), Moskova, Goslitzdat*17, 1939-1953. Sansürün el koyduğu metinlerin yeniden düzenlenmiş halinin, ayrıca yakın zaman önce yapılan yayınların hazırlığı sırasında tekstolog çalışmalarıyla bulunmuş ve tashihi yapılmış metinlerin yayımı şöyle: Çernışevskiy, N. G. Literaturnaya kritika (Edebiyat Eleştirisi), 2 cilt olarak, Moskova, Hudoj. Lit. 1984; Çernışevskiy, N. G. Pisma bez adresa (Adressiz Mektuplar) 2. baskı, Moskova, Sovremennik, 1983.

ADRESSİZ MEKTUPLAR

Yazar hayattayken Rusya’da yayımlanmadı. Çernışevskiy, bu mektupları, çarın “Toprak Köleliğinden Gelen Köylülerin Durumu” başlıklı bildirisinin resmen yayımlanmasının yıldönümünde, yani 1862 Martında “Sovremennik”te (sayı: 3) yayımlamayı düşünmüştü. Bütün dizgi tashihi siyah mürekkeple yapılmış ve baskıya verilmek üzereyken el yazmalarına el konmuştu.

İlk kez yurtdışında, P. L. Lavrov’un “Vperyod” (İleri) (1874, sayı: 2) adlı dergisinde yayımlandı. Birinci Rus Devrimi (1905 Devrimi -ç.n.) öncesinde çarlık sansürü tarafından Rusya’da yayımı yasaklanmıştı. Adressiz Mektuplar Rusya’da ilk kez 1906 yılında N. G. Çernışevskiy’nin toplu yapıtları içinde yayımlandı (Toplu Yapıtlar, cilt X, bölüm: 2, 1906).

Çernışevskiy’nin legal yayım için kaleme alınmış toplumsal, politik ve ekonomik konuların işlendiği diğer pek çok makalesinde olduğu gibi, bu güncel politik-ekonomik konuya verilen başlık da birden fazla anlam içeriyor. Birinci anlamı, daha çok doğrudan bir anlam; mektuplar (“Mektuplar” da dönemin yazışmaları için tipik saygı ifadesi olarak herkesçe kabul edilmiş “Sayın Hükümdar!” biçiminde hitap edilen) isimsiz bir alıcıya yazılmış. İkinci anlamı, daha çok illegaldir; bir dizi makalenin adresi (bu, makalelerin ilk satırlarından itibaren açık), mektup yazdığı kişiyi açık yürekliliğe çağırmadığı gibi ondan herhangi bir şeyi açıklamasını da beklemeyen ama belki de onunla herhangi bir diyaloğa girme gereksinimi duymayan yazarın politik hasımlarıdır (Çernışevskiy, makale dizisinin sonunda bundan söz eder). Başka bir deyimle, Adressiz Mektuplar, bir anlamıyla “hiçbir yere” gönderilmemiş mektuplar, aynı zamanda da “her konuda” toplumsal düşünceye başvurulan adresi belli mektuplardır. Üçüncü anlam, daha çok başkaldırıcı bir anlamdır. Açık mektupların alıcısı çarın kendisidir (dikkatli bir okumada, metindeki bütün politik karşılaştırmalarda ve karşı yöneltmelerde bu açıkça görülüyor). Fakat bu mektuplar –Adressiz Mektuplar– adresi belli mektuplardan farklı olarak, “Velikorus”ta (Büyük Rusya) (sayı: 3, Ekim 1861) öne sürülen, Çernışevskiy tarafından da “ulusun politik eğitimi”nin ve “iyi kalpli çar”a duyulan güvenin sarsılmasının bir aracı olarak desteklenen bir anayasa talebini içeren düşüncenin verildiği adrestir. “Adressiz Mektuplar”, anayasal adresin ortadan kaldırılmasına karşın, anayasa savaşı sürerken, “Velikorus”un abone listesinin imha edilmesinden kısa süre sonra yazıldı.

BİRİNCİ MEKTUP¹

Petersburg, 5 Şubat

Sayın Hükümdar;

Siz bizden hoşnut değilsiniz. Nasıl isterseniz öyle olsun: İnsanın kendi duyguları üstünde kimse söz sahibi olamaz, biz de sizin takdirinizi kazanmanın peşinde değiliz. Bizim başka bir amacımız var, olası ki sizin de amacınız bu: Rus halkına yararlı olmak. Öyleyse, sizin ve bizim emeklerimizin karşılığı olarak ne bize, ne de size yönelik gerçek bir minnet duyulmasının beklenmemesi gerek. Sizin çok az sayıdaki çevrenizin, hatta sizinkinden çok daha az sayıda olan bizim çevremizin bile dışında bir yargıç var onlar için, ama gene de bu yargıç bizim ve sizin kendilerine hizmet etmek istediğimiz on milyonlarca insanın içinde ancak çok önemsiz bir parçacık teşkil etmektedir. Eğer bu yargıç sizin ve bizim çalışmalarımızın değerini bir dava bilinciyle telaffuz edebilmiş olsaydı, sizinle bizim aramızdaki her türlü açıklama gereksiz olacaktı. Ne yazık ki, ortada böyle bir durum yok. O sizi ismen tanıyor ama sizin çevrenizin görüşlerine ve sizin durumunuza bütünüyle yabancı olarak, kesinlikle ne sizin düşüncelerinizi, ne de sizin eylemlerinizle yönetilen kışkırtmaları biliyor; bizi ise adımızla bile tanımıyor. Sayın hükümdar, böylesi bir durum, hak veriniz ki, bir ikiyüzlülük sorunudur. Kendileri için çalışanın kim olduğunu bilmeyen insanlar adına çalışmak, çalışanlar açısından çok rahatsız edici olduğu gibi, çalışmanın başarısı için de olumsuz bir durumdur. Bir işin yarar getireceğini düşünüyorsun ama kendileri için yapılmak istenen işin o insanlarda yeterince kabul görmemesi yüzünden yapılamadan kaldığını görüyorsun. Siz yapmayı düşündüğünüz her iyi işinizde bu olumsuzluğu yaşadınız. Biz de çok sık çektik aynı sıkıntıyı. Bu, sana üzüntü veriyor, giderek de öfkelendiriyor. Kuruntulu ve alıngan oluyorsun. Kendileri için çalıştığın insanlarla senin aranda yeterli bir düşünce birliğinin olmayışının gerçek nedenini, bu konudaki başarısızlığını açıklayacak bir ruha sahip olamıyorsun. Bu başarısızlığın nedenini itiraf etmek çok zor, çünkü izlediğin eylem biçiminde başarılı olma yolundaki bütün umudun elinden alınmış bulunuyor. Bu gerçek nedeni itiraf etmek istemiyorsun ve başarısızlığının önemsiz, rastlantısal durumlardan kaynaklandığına yönelik küçük bahaneler bulmaya çalışıyorsun. O durumları değiştirmek kendi eylem biçimini değiştirmekten daha kolaydır. Böylece, siz kendi başarısızlığınızın suçunu bizim üstümüze yıkıyorsunuz; bizden bazı kimseler sizin başarısızlığınızdan sizi suçlu buluyorlar. Bizim içimizden çıkan bu bazı kimseler veya siz kendi başarısızlıklarınızın bu şekilde açıklanmasında eğer haklı olsaydınız, ne iyi olurdu! O zaman sorun, işin başarılmasına bir dış engelin çıkarılmasıyla çok kolay çözülürdü. Ama bizim size veya sizin bize karşı bulunacağınız bir hareketin herhangi bir yarar getiremeyecek olması üzücü. Siz veya biz eylem alanında tek başımıza kalsak da, onun yararı için sizin kaygı duymanızın veya bizim uğraşmamızın nasıl bir sonuç doğuracağına halk duyarsız mı kalıyor?

Siz halka diyorsunuz ki: Sen işte böyle hareket etmelisin; biz diyoruz ki işte şöyle hareket etmelisin. Ama halkın neredeyse tamamı uyuyor, uyumayan çok az sayıdaki insan da şu karşılığı veriyor: Halkın şöyle veya böyle hareket etmesi için, ortalıkta çoktan beri ona yönelik çağrılar yankılanıyor. Halk defalarca bu çağrılara kulak vermeye çalıştı, ancak bunun ona hiçbir yararı olmadı. Moskova’yı Lehlerden kurtarması için halk yardıma çağrıldı; bu çağrıya uyarak Moskova’yı kurtaran halk, eskiden olduğundan ve Lehler zamanında olamayacağı kadar kötü bir durumda bırakıldı. Sonra ona dendi ki: Ukraynalıları kurtar; halk Ukraynalıları kurtardı ama ne onun için ne de Ukraynalıların kendileri için durum öncekinden daha iyi oldu. Halka dediler ki: Avrupa’yla ilişki kurmaya çalış; halk İsveçlileri yendi ve Baltık limanlarıyla birlikte elde ettiği kazanç sadece acemi askerlik (zorunlu askerlik)*18 ve toprak köleliği hukukunun onanması oldu. Daha sonra, halk yeni çağrılara uyarak Türkleri defalarca yenilgiye uğrattı, Litvanya’yı ele geçirdi, Polonya’yı perişan etti ama yine bunlardan hiçbir yarar görmedi. Halkı Napolyon’un üstüne sürdüler: O halk ki, kendi devletini Avrupa’da ilk sıraya yükseltecek zaferler kazandı ama onun eski durumunda hiçbir değişiklik olmadı. Halk, ancak daha sonraları yapılan çağrılara kulak vermenin yararını gördü. Peki, nasıl olursa olsun, bugün yapılan yeni çağrılar neden halkta coşkulu bir ilgi doğuruyor? Eskiden yapılan çağrılardan nasıl bir yarar görmediyse, bu yeni çağrılardan da kendisine bir yarar geleceği beklentisi içinde değil.²

Halktaki bu güvensizliğin suçlusu siz misiniz, biz miyiz, bugünkü insanlar mı? Halkların düşüncesinin bugün geldiği noktaya, sizden ve bizden önce yaşanmış olayların uzun süren akışı sonucunda varıldı. Bunu anlamaya çalışalım.

Gerçek, sizin için olduğu kadar bizim için de acıdır. Halk, kendisi için gerçekten yararlı herhangi bir şeyin olması konusunda endişe duymak istemiyor. Hepimiz, şu ya da bu adla –iktidarın adıyla mı dersin, ayrıcalıklı herhangi bir sınıfın adıyla mı– kendini halktan ayırmış olan bizler, sahip bulunduğu olağanüstü çıkarların –ya diplomatik ve askerî gücün veya iç işlerini yönetmenin sağladığı çıkarların, ya bizim bireysel zenginliğimizden kaynaklanan ya da aydınlanmanın yarattığı çıkarların– halkın istediği şeylerden farklı olduğunu sanan bizler, halkların düşüncesinin vardığı bu durumdan nasıl bir sonucun çıkacağını endişeyle bekliyoruz. İnsanlar,“kendi sorunlarım için hiç kimseden bir yarar bekleyemem” düşüncesine ulaştıklarında, mutlaka ve hemen o anda kendi işlerini yönetme yetkisine sahip olmak zorunda oldukları sonucuna varacaklardır. Halktan kopuk (ayrıcalıklı) bütün bireyler ve toplumsal katmanlar, beklenen bu sonuçtan duydukları korkudan titriyorlar³. Yalnız siz değil, biz de bu sonuçtan kaçınmak isterdik. Bildiğiniz gibi bizim de aramızda, bizim çıkarlarımızın da, isteklerimizin biricik hedefi olarak öne sürmeyi sevdiğimiz aydınlanmanın bile bu sonuçtan zarar göreceği yönünde yaygın bir düşünce var, çünkü aydınlanma büsbütün temiz ve bireysel çıkara yer olmayan bir olgudur. Biz şöyle düşünüyoruz: Halk cahildir, katı boş inançlara göre yaşar ve onun vahşi alışkılarını (adetlerini) reddeden herkese kör bir nefret besler. O halk ki, Alman giysisi giyen insanlar arasında hiçbir ayrım yapmaz, kendisiyle eşit görerek davranır herkese. O bizim bilimimize, şiirimize, sanatımıza da acımaz; o, sahip olduğumuz bütün uygarlığımızı yok etmeye başladı.

Bu nedenle halkın her türlü vesayeti kendinde toplamak için beklenen girişimine ve kendi işlerini kendisinin yapmaya başlayacağı eyleme biz de karşıyız. Kendimiz ve çıkarlarımız için duyduğumuz korku gözlerimizi öylesine karartıyor ki, olayların seyrinin halka nasıl bir yarar getireceğini düşünmek bile istemiyoruz; biz, bizi korkutan sonuçlardan iğrenmeye ve her şeyi, gerek özgürlük aşkımızı, gerekse halk sevgisini unutmaya hazırız⁴.

Sayın hükümdar, bu duygunun etkisiyle, sizin için olduğu kadar bizim için de tehlikeli olan ve sonucundan nefret edilebilecek çözüm yollarına ilişkin kendi düşüncelerimi ifade ederek size sesleniyorum.

Bunu yaparken, ne yaptığımın bilincindeyim.

Ben halka ihanet ediyorum⁵.

İhanet ediyorum, çünkü halktan çok benim için değerli olan şey adına –aydınlanma adına– duyduğum kişisel korkularla hareket ederken, sizin ve bizim çabalarımızla Rus ulusunun karmaşık durumunun çözüme kavuşturulması konusunda kaygı duymak halk için yararlı olur mu acaba, diye düşünmüyorum artık. Aksine, halk ulusal sorunlarla bizden bağımsız olarak ilgilenmiş olsa, bu konuda bizim yaptığımız işleri sürdürmekten daha kazançlı çıkmaz mı diye düşünüyorum. Bu durumda, halkın dışında onun adına duyulan kaygıların hiçbiri, insanlara kendi işlerinde bağımsız davranmaları kadar yarar sağlayamaz şeklindeki düşüncemi, kendi yararım için kafamda boğuyorum. Evet, ben kendi düşünceme ve kendi halkıma ihanet ediyorum; bu alçakça bir şey ama biz o kadar çok alçaklık yapmak zorundaydık ki, bizim için gereksiz bir şey anlamına gelmiyordu bu.

Oysa ben, ihanet ettiğim halk için alçaklığın bütünüyle gereksiz olacağını, gerçekleşmeyecek rezilce bir amaç olarak kalacağını duyumsuyorum. Hiç kimse tarihin akışını değiştirme gücüne sahip değildir. Birileri bu gidişi değiştirmek istiyor ama gereksinim duyulan araçlara sahip değiller. Bazılarının ise ellerinde gerekli araçlar var ama bu değişimi isteyemiyorlar.

Ben ne size ne kendime yardım etmediğimi bildiğim zaman da, bu yüzden halka ihanet eden biri olmuş olmuyor muyum? Sessizliği korumak daha iyi değil miydi? Evet, daha iyi olurdu; ama yazarlıkta olan bir şeyi önemsememe alışkanlığı, bir sözcüğün gücüne güvenme konusunda beni kararsız kılıyor. Ben her türlü açıklamanın boşuna olduğunu çok açık şekilde gördüğüm yaşamsal sağduyunun görüş açısı üzerinde duracak durumda değilim; ancak ben bu görüşe başkaldırıyorum, bizim bilinen şu yazarlık düşüncesi şaşırtıyor beni: “Ah, eğer sorunu açıklamak mümkün olsaydı, çözülmüş olurdu.” Bu yüzden ben de iki yıldan fazla bir süre⁶ sadece sözcüklerle havayı dövme olanağına sahip olmadığımdan, sustum. Fakat gördüğünüz gibi bu anlamsız işe en başından yeniden başlıyorum, her nasılsa ona yeniden başlamam mümkün göründü bana.

Niçin bana böyle göründü? Herhangi bir dergiye, herhangi bir gazeteye göz attığımda, sanki bizim açıklamalarımıza gereksinim duyuluyormuş gibi işaretler görüyorum her yerde. Büyük olasılıkla, bu işaretler aldatıcıdır⁷. Fakat öylesine güçlü açıklamalarla yazarlarda kendini gösteren iyi sonuçlara ulaşma hevesi beni heyecanlandırıyor.

Onca deneyimden sonra bu heyecan durumu bağışlanmaz bir şeydir. Fakat gerçekten, sayın hükümdar, sizin açıklamak isteyebileceğiniz türden gerçekleri kendime yineleyerek, bu heyecanın acınacak gülünçlüğüne gözlerimi kapamaya çalışıyorum. İşte o gerçeklerden bazıları. Eskiden toprak ağalarının (pomeşçiklerin) malı olan, şimdilerde acil borçlular⁸ denilen köylüler, yasal belgeleri kabul etmiyorlar. Zorunlu çalışmanın emre dayalı sürdürülmesi mümkün olmadı. Toprak sahipleri ile onların toprakları üzerinde yaşayan acil borçlu köylüler arasında önerilen gönüllü bir anlaşmanın olanaksızlığı anlaşıldı. Uygulanması düşünülen bu kararın uygulanmamasıyla durumları çıkmaza sokulan Pomeşçikler bundan yakınıyor ve daha bir yıl öncesine kadar söylemeye cüret edemedikleri taleplerini şimdi öne sürüyorlar. Devlette genel olarak bir para sıkıntısı baş göstermiş durumda ve bu sıkıntı giderek büyüyor. Kur düşüyor, madeni paranın değerinin kâğıt paralara oranla önemli ölçüde artması veya kâğıt rublenin değer kaybı söz konusu. Rus halkının yaşamındaki bu gerçekler tek başına yetiyor; ben Rus halkının yaşamındaki ne başka pek çok önemli gerçeğe⁹, ne de bugün onunla tam bir birlik oluşturmuş öteki halkların yaşantısına yaklaşımıyla bağlantılı diğer daha az önemli sayılamayacak olaylara değinmeye gerek görüyorum¹⁰.

Sayın hükümdar, bendenizin bu açıklamalarına katılma eğilimi gösterenlerin duygularındaki içtenliğe, nasıl bir onura sahip olduğuma vb. güven buyurun.

İKİNCİ MEKTUP

6 Şubat

Sayın hükümdar, köylü sorunu denilen sorun, sadece sizin değil, bizim çevremizde de çok kişi tarafından, birinci mektubun sonunda sözünü ettiğim Rus halkının yaşamındaki zorlukların kaynağı olarak görülmekte. Sizin ilk dikkatinizi bu soruna yöneltmekle hata etmediğinizi kanıtlama umudum yok, sn. hükümdar¹¹. Ancak bu sorun sizin gözünüzde böylesine önemli olduğu için, size gereksiz açıklamalarda bulunmadan, kimi sözlerinizi burada tamamlama cüretini gösteriyorum. İnsan, zorlayıcı dış etkenlerin onun kendi hareketleriyle ilişkisini çoğu zaman fark etmez, bu fark etmemeye bağlı olarak da davranışlarının niteliği konusunda yanılabilir: Yaşamındaki böylesi bir gerçek, onun dışındaki koşullardan değil, kendi iradesinden doğuyormuş gibi gelebilir ona.

Köylü sorunuyla ilgilenme zorunluluğu, bizim son savaşımızın seyriyle birlikte Rusya’yı sardı. Halk arasında, Fransa imparatorunun (Rusya’daki) kölelik hukukuna son vermek istediği ve ancak toprak kölesi köylülere özgürlük tanınmasının karara bağlandığı gizli bir maddenin anlaşma metnine konması şartıyla, barış antlaşmasını imzalamaya yanaşacağı yönünde bir söylenti dolaşıyordu. Sayın hükümdar, bütün halkımız tarafından gerçek sanılan bu söylentiden sizin haberiniz var mıydı, bilmiyorum; ama eğer bu söylenti sizin kulağınıza ulaşmış idiyse, siz, kuşkusuz, bu denli tuhaf bir düşüncenin tam bir haksızlık olduğunu benden daha iyi biliyordunuz. Ama bunu sadece basit insanların cehaletine ve saflığına vermek de haksızlık olurdu. Bu niteliklerden (cehalet ve saflıktan) ortaya çıkan, sadece içgüdüsel sezginin olaylarla zorunlu ilişkisinin halkta kaba bir biçim alması durumuydu, yalnız sizin için değil, sayın hükümdar, uluslararası ilişkiler konusunda bir görüşü olan herkes için gözle görülür bir saçmalıktı. Bizim için bu denli gülünç biçimde kendini gösteren sezgi, doğruydu; sezgi, Kırım Savaşı’nın köylülerin kurtuluşunu zorunlu kıldığını söylüyordu halka. Bu iki olgunun ilişkisi şöyle: Askerî başarısızlıklar, toplumun savaştan önce içinde yaşadığı nesneler düzeninin, toplumun bütün katmanları için çürük olduğunu açığa çıkardı. Sayın hükümdar, Rus silahına zafer kazandıracak kudrette olması gereken güçleri herhalde size tek tek saymama gerek yok; Rusya’nın o zamanlar sahip bulunduğu araçların muazzamlığını siz benden iyi biliyorsunuz. Ordumuz sayısal olarak çok büyüktü; askerlerimizin cesaretine diyecek yoktu. O zamanki para sistemimize ve kredi kuruluşlarımıza –bunu söyleme cesareti gösteriyorum– körlük derecesinde sarsılmaz ve kaygısızca bir güven duyulmasına ve vergilendirme sistemimize karşın, parasal araçlardaki yetersizliğin üstesinden gelinememiş gibi görünüyor. Bu yüzden, savaşın başlarında bizim İstanbul’u ele geçirmemiz ve Türk imparatorluğunu yıkmamız beklenirken, Rus toplumu mümkün olabilecek düzeyde hiçbir başarı sağlayamadı. Savaşın gidişi tamamen değiştiğinde, bu düş kırıklığı, kesinlikle bizim güçlerimizin kullandığı mekanizmanın işe yaramazlığından başka hiçbir etkene bağlanamazdı. Zayıf yapının değiştirilmesinin gerekliliği anlaşıldı. Kölelik hukuku, o zaman bu zayıf yapının en göze çarpan özelliği kabul edilmişti. Kuşkusuz, bu hukuk, üzerine önceki bütün düzenlerin kurulmuş olduğu ilkelerin sadece özel bir kullanımıydı; ancak bizim toplumun çoğunluğu, bu özel olgunun genel ilkelerle olan iç bağıntısını o zamanlar henüz kavramış değildi. Bu nedenle eski düzenin genel ilkeleri kendi haline bırakıldı ve toplumun bütün dönüştürücü gücü, kölelik hukukunun görünürdeki uygulamalarının en somut olanına karşı yöneldi.

Toplumsal düşüncenin bu yönünün kendi başarısızlığıyla, tutarsızlığıyla kusurlu olduğunu sizin görmeniz gerek, sayın hükümdar. Kölelik hukuku, kuşku yok ki, kendi içinde pek çok kötüye kullanım (suistimal) olanağını barındırıyordu; bu hukuktan kaynaklanan gaddarlık, açgözlülük veya arsızca sergilenen zorbalık olaylarının yaşandığını siz de çok iyi bilmektesiniz. Ama bu tür olayların çokluğuna karşın, insanı isyan ettirecek bütün bu yasa ihlallerine genel kuralın dışına çıkılmasının yol açtığını, pomeşçiklerin büyük çoğunluğunun hiç de kötü olmayan ve yasanın onlara köylüler üzerinde tanıdığı veya âdet haline gelmiş bir yasanın etkisiyle pekişmiş hakları çiğnemeyen insanlardan oluştuğunu söyleyen, geçmişteki kölelik hukuku avukatlarının sözlerine hak vermek gerekecek. Kölelik hukukunun yasal özü toprak kölesi köylüler için ağır, devlet için zararlıydı. Ama bu yasal öz bizim toplumsal yapımızın bütün düzenine uygundu; bu nedenle kölelik hukuku, içinde taşıdığı yasal özü ortadan kaldıracak güçlere kendiliğinden sahip olamadı. Oysa toplum, kölelik hukukunu eski düzenin gücüyle ortadan kaldırmayı düşünmüştü.

Şimdi herkes için bu denli gözle görülür olan bu hata, toplumu kölelik hukukunu ortadan kaldırmayı deneme girişiminde bulunmak zorunda bırakan nedenin, geçmişteki yaşamının temelleri hakkında toplumda çok açık bir düşünce yaratacak gücünün yetersiz olduğunu gösteriyor. Düşmanın asıl Rus sakinlerinin yaşadığı yerlerin uzağındaki topraklarımızın iki kenar bölgesine el sürmesi o kadar da kolay olmadı; hatta düşmanın sadece bir bölgeye, Karadeniz bölgesine büyük ilgisinin olduğunu söylemek mümkündü. Çünkü müttefik kuvvetler filosunun Petersburg açıklarında demirlemesi, Sveaborg’un bombalanması ve Finlandiya kıyılarına yapılan ufak çaplı çıkarmalar ciddiye alınacak saldırılar sayılmamış ve bizde büyük endişeler yaratmaktan çok, alay konusu olmuştu. Fakat Büyük Rusya’da yaşayanlar için Kırım, Taganrog ve Kerç ne anlam ifade ediyor? Bir Rus’un hiçbir zaman fazla düşünmediği uzak sömürgelerdir bunlar. Ayrıca, bölgenin özelliği ve belki de bir ölçüde Fransız imparatorunun emrindeki ordunun bilgisizliği yüzünden, bu bölgedeki düşman kıyıya birkaç verstten fazla sokulamadı. Düşmanın bize karşı kazandığı zaferler, eski düzenin örgütlediği askerî güçlerimizin uğradığı büyük bozgunlarla gerçekleşmedi. Askerlerimiz geri çekildi ama kaçmadılar; zayıf düştüler ama bütünüyle yok olmadılar, düşmanda saygı uyandıran dayanıklılık ve güçlerini hiç yitirmediler. Eski düzene duyduğumuz saygı yok olamadı: Sadece sarsıldı ama ayaklar altına düşmedi.

Reformlar konusunda bizi kaygıya sürükleyen etkinin derinliği bu düzeydeydi. Bu, ince, yüzeysel bir etkiydi. İngiliz ve Fransızlar (o zamanlar bizim müttefikler dediğimiz), giysimizde küçük bir delik açmışlardı ve biz ilk kez, bu deliği sadece onarmak gerektiğini düşünmüştük. Ancak, onarmaya başladıktan sonra kumaşın her tarafının eskimiş olduğunu yavaş yavaş fark ettik. İşte şimdi siz de, aziz hükümdar, bütün toplumun tepeden tırnağa yeni giysiler giymek istediğini dillendirmeye başladığını görüyorsunuz: Toplum, kumaştaki yırtığı onarmak istemiyor¹². Daha açık söylersek, bizim toplum, kölelik hukukunu kaldırmaya başlarken işe çok ciddi şekilde koyuldu. O, gelişigüzel ve uzağı görme kaygısı taşımaksızın, önceki diplomatik anlaşmalarda yapılan ve Paris Barış Antlaşması’nın gerçekleşmesi için yeterli olduğu anlaşılan önemsiz değişiklikler düzeyinde ufak tefek düzeltmelerin eski iç anlaşmalarımızda da yapılmasıyla, bu sorundan kurtulabileceğini düşünerek koyulmuştu işe. Ne var ki içerdeki iş, dışarıdaki iş gibi olmadı. Toplumumuz iç sorun üzerinde ister istemez ciddiyetle durmayı öğrenmeye başladı. Toplum çok düşünmek zorundaydı, sayın hükümdar, başlangıçta öylesine çok dar sınırlar içinde kalmış olan yeniden kurma çalışmasının nasıl geniş bir alana yayıldığını şimdi siz de görüyorsunuz.

Yüksek sesle ve bilinçli olarak bambaşka konuşan insanların ağzından çıkma neredeyse anlamsız bir fısıltının, bazen güvenilir içgüdüsel bir fısıltıya dönüşmesi, şaşılacak şey, sayın hükümdar. Siz, köylü sorununun ta en başında, soylu sınıfın bir hareketi olduğu tahmin edilen ve böyle olduğu bugün anlaşılan karanlık bir söylentinin çıktığını, şimdi anımsayabilirsiniz¹³.

Köylü sorununun en başlarında ortaya çıkan bu harekete ilişkin söylenti, gelecekte yaşanacak olaylar hakkında bu sorunla bağlantılı toplumsal ilişkilerin niteliğine dayanmadan, sadece bugün değişmekte olan eski ilişkiler içinde soylu sınıfın sergilemiş olduğu hareketlere göre bir yargıya varan insanlara önemsiz ve gülünç gelmişti. O insanlar, soylu sınıfın mevcut iktidarla olan sorunlarda her zaman çekingen davrandığını, iktidara yaranarak kendi çıkarlarını gözettiğini gördüler, bu nedenle de kölelik hukukunun ortadan kaldırılmasına ilişkin sorunlarda bu sınıfın etkin bir çaba göstereceğini beklemediler. İnsanlar, soylu sınıfın kendi ayrıcalıklarını koruma yönünde fazlasıyla taraflı davrandığını biliyorlardı, bu yüzden de vatandaşın taleplerini öne sürmesini beklemediler. Neredeyse bütün kültürlü insanlar, ülkedeki toplumsal hareket için soylu sınıfı zayıf görüyorlardı. Ancak onlar, korkaklara cesaret, bu konuda daha önce kendi küçük çıkarlarından başka hiçbir şey düşünmemiş insanlara politik akıl veren olayın mantıksal gücünü hesaba katmayı unuttular. Sayın hükümdar, sizin kimi sözlerinize bakarak bir yargıda bulunurken, sizin de bu yanlışa katıldığınızı düşünme cesareti gösteriyorum¹⁴. Bu yüzden sizi ayıplamak olmaz, çünkü sizinle birlikte neredeyse bütün ilerici insanlarımız da yanıldılar. Ancak hata bugün gerçeklerle ortaya çıkıyor olmakla birlikte, deneyim sahibi insanların hepsi, onlara öfkeli kölelik yanlılarının boşboğazlığı gibi görünmüş olan o söylentinin gerçekleşmesini ta en başından beri beklemek gerektiğini bugün görebiliyorlar.

Gerçekten, köylülük sorununun çözümüne başlanırken somut durum neydi? Bu sorunda dört temel öğe vardı: Bütünüyle bürokratik karaktere sahip bir iktidar; kölelik hukukunun kaldırılmasının zorunluluğuna inanmış her sınıftan aydın insanlar; kendi maddi çıkarları için duydukları korkudan ötürü bu sorunun ertelenmesini isteyen pomeşçikler ve son olarak, bu hukukun en ağır yükünü çeken toprak kölesi (serf) köylüler. Bu dört öğenin dışında kalanların tamamı –devlet bünyesinde çalışan köylüler, küçük burjuvalar, tüccarlar, din adamları, bürokratik sistemden büyük kazançlar elde etmeyen ve çiftlik sahibi olmayan memurların çoğunluğu nüfusun diğer yarısını oluşturuyordu. Pomeşçiklerden olduğu gibi, bütün bu sınıflardan gelme birtakım insanlar –daha çok aydınlar– bizim yukarıda “aydın insanların partisi” dediğimiz ve bizde son yıllarda ‘liberal parti’ adı verilen bir parti kurdular. Ama biz burada, kendi sınıf anlayışlarının az ya da çok üzerine çıkmış, toplumsal sorunlar üzerinde az ya da çok kafa yoran bu bağımsız insanlardan söz etmiyoruz. Biz, sadece kendi sınıfsal ya da kişisel çıkarlarını düşünen köle sahipleri ve soylu sınıfın dışında, bütün sınıfların oluşturduğu bir kitleden söz ediyoruz. Bu kitlenin, kölelik sorunu eksenindeki mücadele kızışmaya başladığında, kölelik karşıtı cephede oluştuğunu söylüyoruz. Bu kitle, kölelik hukukunun korunmasından bir yarar beklemeksizin, doğal insani duygulara uygun olarak, bu hukukun kaldırılmasını sempatiyle karşılamaya hazırdı. Fakat toplumsal sorunlardaki deneyimsizliğinden ötürü, kendi çıkarlarının da bir gereği olarak bu hukukun ortadan kaldırılması mücadelesine katılmak zorunda kalacağının henüz farkında değildi. O, bu gerçeği ancak şimdi zar zor anlamaya başlıyor; sizin de izninizle, sayın hükümdar, gerek öteki sınıfların oluşturduğu bu kitlenin köylülük sorununun çözümüne katılmasının kaçınılmazlığına, gerekse bu kitlenin bulunduğu zorunlu müdahaleyle olayların akışı üzerinde nasıl bir etki yaptığına ileride değineceğim. Şimdi, öteki (köylülük dışındaki -ç.n.) toplumsal öğelerin başlangıçtaki ilgisizliğine ilişkin bu kaydı düştükten sonra, köylülük sorununa en başından katılan dört öğe arasında söz konusu olan başlangıçtaki ilişkileri incelemeye başlayacağız.

ÜÇÜNCÜ MEKTUP

13 Şubat

Dergicilik mesleğimin gerektirdiği ufak tefek işler, sayın hükümdar, benim için sadece küçük işlerimden değil, bütün önemli kişisel işlerimden çok daha önemli olan sorunu sizinle konuşmaktan beni altı günlüğüne alıkoydu. Bakalım hayatımız nasıl geçiyor: Her şeyden önemli gördüğümüz bir konu üzerinde düşünmek için, haftalar, aylar boyunca, hiçbir zaman şöyle çeyrek saatlik bir serbest zaman bile bulunmuyor. Sayın hükümdar, düşünce üretmeye ilişkin bu zaman bulamama durumlarını, sadece açıklamamdaki yetersizliği karşınızda bir mazeret olarak öne sürmek için söz konusu ediyor değilim: Sözünü ettiğim o zaman bulamama durumlarını, sizin pek çok ifadelerinizde belirgin biçimde görüldüğü gibi, bizi ilgilendiren bir konuda yeterince derinleşemediğiniz bağlamında sizi haklı göstermek için de ileri sürüyorum¹⁵. Gerçekten de, sayın hükümdar, sizin durumunuzun benim durumumdan bütün farklılığına karşın, ‘serbest zaman bulamama’ konusunda aramızdaki fark büyük değil, üstelik bütün insanların yaşamı bu bakımdan neredeyse aynı şekilde geçiyor. Sizin çok büyük gelirleriniz var, benim kazancım orta düzeyde, başka biri çok küçük bir gelire sahip. Siz tam anlamıyla varlık içinde yaşıyorsunuz, ben kendi yağımla kavruluyorum, başka biri büsbütün sefalet içinde. Sizi her yerde büyük bir saygıyla karşılıyorlar, beni şöyle böyle, başka birini adamdan bile saymıyorlar. Oysa bütün insanların ‘serbest zaman bulamama’ durumları neredeyse eşit düzeyde: Gerek sizin, gerek benim, gerekse herhangi başka birinin, toplumsal sorunlarla hiçbir ilintisi olmayan aile içi sorunlar üzerine, hiç gerekli olmasa da vazgeçilemeyen eğlenceler konusunda ne kaçınabildiği, ne de yapamadan durabildiği boş boş çene çalmaya ayıracak bolca zamanı var.

Bizden biri tiyatro tiyatro dolaşıyor, başka biri kâğıt oynamaya oturuyor, üçüncü bir kişi hafif kitaplar okuyor, dördüncü kişi sosyete âlemlerinde sürtüyor; özetle, herkes kendince bir şey yapıyor ama yine de herkes bir şekilde boşuna zaman öldürüyor. Ve bütün bu küçük, önemsiz ama gerekli şeyler yüzünden, ciddi işlere az zaman kalıyor. Yine ciddi işlerde her günün kendi geçici tasası, insanı hiçbir sağlam sonuca ulaştırmaz ama yine de bir ivediliği vardır. Zaman böyle uçup gidiyor, gerçekten ciddi bir işe koyulma gereği duyduğunda da, ne o işe hazırlanmaya, ne de onu anlamaya zamanın oluyor ve neredeyse rastgele başlıyorsun, rastgele yürütüyorsun ve o işin böyle rastgele yürütülmesinden, onun hiç de görmeyi beklediğin gibi olmadığını fark etmiyorsun. Yaşantımızın bu bilenen akışından doğan tüm mazeretlerin sizin için de geçerli olduğunu görmeye hazır olduğum gibi, sayın hükümdar, sizin de aynı nedenden ötürü, mektuplarımdaki eksikliklere aynı hoşgörüyle bakmanızı rica ediyorum. İşlerimizin durumu hakkında üzerime aldığım sizi aydınlatma görevinin önemine hep değer verdiğime, sizinle ancak zaman buldukça, aceleyle, zar zor görüşebilmekten ötürü de üzüntü duyduğuma inanın; ama ciddi işler için benim de, sizin de çok az zamanımız varken, ne yapılabilir ki!

Size yazdığım önceki mektubu, en başından itibaren köylü sorunu içinde yer alan dört toplumsal öğenin özelliğinden, karşılıklı ilişkilerinden ve bu sorunun nereye gittiğini kestirmek gerektiğinden söz ederek bitirmiştim. Biz o zaman bu dört öğenin ne olduğunu görmüştük: iktidar, aydın insanlar veya liberal parti, soylu sınıf ve serf köylüler. Köylü sorununda alınan ilk kararlarda bu öğelerden her birinin oynadığı rolü bir düşünelim.

Kölelik hukuku iktidarın genişlemesiyle yaratıldı; bizde birçok başka ülkede olduğu gibi kendi kendine ve bir iktidar savaşıyla değil de iktidarın kanatları altında, iktidarın ona gönüllü olarak ayrıcalıklar tanımasıyla oluşan soylu sınıfa dayanmak, iktidarın her zaman uyguladığı bir kural oldu. Öyleyse iktidar, kendi tanıdığı ayrıcalıklarla yarattığı ve kaldırılmasını en çok soylu sınıfın takdir ettiği bu hukukun ortadan kaldırılması işine neden girişti? Bu sorunun yanıtı benim ikinci mektubumda verilmişti. Ülkeyi uğursuz bir savaşa sürükleyen başarısız politika, kölelik hukukunun kaldırılmasını isteyen liberal partiden güç aldı. Böylece, iktidar kendi karakteriyle uyuşmayan ilkelere dayanan başkasının programını kendi bünyesinde uygulamayı kabul etmiş oldu.

Girişilen işin özünün, işi gerçekleştirmeye başlayan unsurların niteliğiyle olan bu uyuşmazlığından ötürü, işin tatmin edici biçimde gerçekleşmesinin beklenmemesi gerekirdi. İşin alışılmış, keyfi şekilde yürütülmesi, bu tatminsizliğin kaçınılmaz kaynağı oldu. İktidar, kendisinin planlamadığı işi sakındığının ve işin yürütülmesinde bütünüyle kendisinin söz sahibi olarak kalmak istediğinin farkında değildi. Ama iş, bu yürütülme tarzına karşın, iktidarın iki temel alışkanlığının etkisi altında gerçekleşmek zorundaydı. Birinci alışkanlık, işin bürokratik karakterinde, ikincisi ise soylu sınıftan yana olma eğiliminde somutlaşmıştı.

İş, soylu sınıftan mümkün olduğu kadar daha az özveri isteme niyetiyle başlamıştı. Bürokrasi de tam kendi ruhuna uygun olarak, giderek daha çok işin şekliyle ilgileniyor. Bu nedenle de sonuç, pomeşçiklerle köylüler arasındaki eski ilişkilerin özünde çok küçük, neredeyse sözü edilmeyecek düzeyde bir değişiklikle birlikte, biçimsel değişiklikler şeklinde oldu. Bununla pomeşçiklerin hoşnut kılınması düşünülüyor.

Ama hemen, kararın yerine getirilmesinin güç olduğu anlaşıldı. Kölelik hukukunun biçimsel olarak varlığına son verildikten sonra, özünün korunması tasarlanıyordu. Ama biçim olmadan özün korunması da söz konusu olamazdı. Peki, ne oldu? Pomeşçikler, ellerinde kalan gelir kaynaklarını kullanma durumunda olmadıklarını gördüler; bu gelir kaynakları, hiçbir tazminat ödenmeksizin, onlar için ortadan kalktı, çünkü iktidar da bu gelir kaynaklarının gerçekten ortadan kalkacağını düşünmemişti.

Bu arada soylu sınıf, iktidarın onun için yapabileceği her şeyi yapmaya çalıştığını görüyordu. Bundan doğal olarak şu sonuç çıkar: Demek ki iktidar, pomeşçiklerin mülkiyetinin korunması veya maddi kayıplarının karşılanması için bir şey yapacak durumda değil. Bu sonuçtan da daha kolay başka bir sonuç çıkar: Şu halde, pomeşçikler, ellerinde ne kadar kalabildiyse, mülkiyetlerinin kalan kısmını korumak ve kaybettikleri mülkiyetlerine karşılık tazminat alabilmek için kendileri çabalamak zorundalar. Bundan da kaçınılmaz olarak üçüncü bir sonuç çıkar: Bugüne dek pomeşçikler kendi güçleriyle değil, başkasının desteğiyle ayakta kaldılar; şimdi, eski dayanak çok zayıf düşerken, kendilerine yeni dayanaklar bulmaları gerekiyor. Bu noktada seçim yapmak zor değil.

Diğer sınıflardan insanların oluşturduğu ve sorunla doğrudan ilgisi olmayan kitlenin, toprak köleliği sorununu çözme çalışmalarının başlarında olaya kayıtsız kaldığını gördük. Ama sorunun bürokratik bir kararla hazırlanan çözüm çalışmalarının sonucunu görmeye başladıktan sonra, bu kitlenin umursamaz tavrını koruması söz konusu olamazdı. Bu yüzden kendi kararını uygulama çabası içindeki iktidarla toprak kölesi köylüler arasında her yerde çatışmalar baş gösterdi. Soğukkanlılıkla seyredilemeyecek sahneler¹⁶ yaşanmaya başlandı. Başka sınıflardan insanların oluşturduğu kitle, toprak kölesi köylülere karşı bir merhamet duygusuna kapıldı. Bu arada toprak kölesi köylüler de, bütün telkinlere ve baskılara karşın, başka bir şeyi, gerçek özgürlüğü beklemeleri gerektiğinin güveni içindeydiler. Onların bu durumundan, umutlarının gerçekleşmemesi halinde, yeni çatışmaların doğması zorunlu olacaktı. Ülke bu şekilde kargaşalıklarla yüz yüze geldi, şimdi de yeni isyanların çıkacağı endişesini taşıyor ve bu kargaşalık döneminin bedeli herkes için ağır oluyor. Bu yüzden diğer sınıfların oluşturduğu kitlede, kargaşalıkların yaşanmaması için köylü sorununun çözüm yöntemini değiştirmek gerektiği yönünde bir düşünce gelişmeye başladı. Koşullar, bütün sınıfları ilk kez toplumsal sorunlar üzerinde düşünmeye zorladı ve bu sınıflar, doğal olarak, özel bir sorundan, düşüncelerini baskılayan bir eğilimden, olaylara ilişkin ortak bir düşünceye geçtiler ve kuşkusuz, bu düşüncenin onların kendi yararlarına olup olmadığını anlamakta da zorlanmadılar. Bu sınıflar, bugünkü sistemin bütün sınıfların çıkarlarına aynı düzeyde uygun olmayan özellikler taşıdığını hemen fark ettiler ve bu özellikleri değiştirmek isteğiyle birleştiler.

Siz, sayın hükümdar, kölelik hukukuna ilişkin özel sorunla doğrudan ilintisi olmayan bütün sınıfların istemeye başladıkları ortak değişimlerin neler olduğunu biliyorsunuz. Onların hepsi de üzerlerinde yönetimin keyfi tutumundan, adli sistemin tatminkâr olmayışından, yasaların söz yığınından ibaret oluşundan kaynaklanan ezici zorlukları hissediyorlardı. Soylu sınıf, bu olumsuzlukların sıkıntısını tıpkı diğer sınıflar gibi yaşıyordu. Böylece, kendisi için gerekli dayanağı bulmanın yolu kendiliğinden ona görünmüştü. Bütün sınıflar için gerekli olan reformlara yönelik isteğin temsilcisi soylu sınıf oluverdi¹⁷.

Sorun şimdi böyle bir durumda bulunuyor işte. Yaptığım açıklamalardan sonra, sayın hükümdar, sizin sonucu acıklı olacak iki hatadan kaçınacağınızı ümit edebilir miyim, emin değilim.

Sayın hükümdar, kaçınmanız gereken birinci hata şu: Siz, istenen genel reformların bugün temsilcisi olarak öne çıkan soylu sınıfın özel [veya] sınıfsal isteklerine herhangi bir eklemede bulunmayın. Bu istekler, soylu sınıfın kimi kesimlerinin, kölelik hukukunun kaldırılması nedeniyle iktidara duydukları öfkeyle birlikte, hiçbir ortak noktaya sahip değil¹⁸. Bu hukukun ortadan kaldırılmasıyla birlikte, soylu sınıfın büyük çoğunluğu, bunun artık geri döndürülemez bir gerçek olduğunu bütünüyle sineye çekmiş durumda. Bu sorunla bağlantılı sınıfsal nitelik taşıyan ve tam olarak diğer bütün sınıflara ait olmayan özel talepler eğer soylu sınıfla sınırlı kalacaksa, söz konusu bu talepler ancak kamulaştırma için ödenecek paranın miktarıyla ilgili olur. Diğer sınıflar tarafından kabul edilecek veya izin verilecek kamulaştırma bedelinin miktarı henüz belli değilken, bu noktada tartışma yaşanabilir¹⁹. Ancak soylu sınıfın mallar konusunda, bu özel sorunun sınırlarını aşan istekleri büsbütün başka bir özellik taşıyor. Soylu sınıf genel mevzuatın değiştirilmesi, yönetimin ve adaletin dayanacağı yeni ilkeler, özgürlük kavramı gibi konulara ilişkin düşüncelerde diğer bütün sınıfların sadece sözcülüğünü yapmaktadır. Üstelik soylu sınıfı diğer sınıfların sözcüsü olarak öne çıkaran, bu konulardaki isteklerinin öteki sınıflardan daha güçlü olması değildir, bunun tek nedeni, bugünkü düzen yapılandırılırken, talepleri dile getirme olanağına sadece onun sahip olmasıdır. Eğer diğer sınıflar da kendi düşüncelerini dile getirecek yasal araçlara sahip olsaydılar, bu konularda soylu sınıf gibi kendi düşüncelerini dile getirirlerdi ama büyük bir kararlılıkla. Çünkü toplumun herhangi bir başka sınıfı, soylu sınıfın giderilmesinden söz ettiği bugünkü düzenin genel eksikliklerinin yarattığı zorluğu soylu sınıftan daha çok hissetmekte. Eğer siz, sayın hükümdar, tüccar sınıfı veya din adamlarını, küçük burjuvaları ya da köylüleri veya memurları (bugünkü düzenden çıkarı olan çok az sayıdaki memurları hariç tutarak) soruyorsanız, bu sınıfların her birinden mevzuat, yönetim ve adalet hakkında soylu sınıftan duyduğunuz aynı sözleri duyarsınız.

Eğer siz buna inanmak isteseydiniz, diğer önemli bir hataya düşme konusunda her türlü olasılığı kendinizden uzaklaştırmış olurdunuz; açığa çıkmaya başlayan ortak istence karşı birtakım önlemler alınabileceği yolundaki düşünceden büsbütün kurtulurdunuz. Ortak istencin açığa vurulma biçimleri henüz zayıf gibi görünüyor ama ne de olsa bunlar bir istencin daha ilk dile getirilme biçimleri. Soruna dikkatle baktığınızda, ortak istencin kendini gösterme biçimlerinin taşıdığı gücün çok hızlı geliştiğini göreceksiniz. Sizin küçük insanlara uzak oluşunuz yüzünden, kişisel olarak bu gözlemleri yapmak için uygun bir konumdan yoksun olmanız çok acı! Oysa biz, sizin çevreniz hariç, toplumun bütün katmanlarının yaşantısını yakından gözlemleyenler olarak, sizinle konuşma onuruna erdiğim düşüncelerin hızla değiştiğini görüyor, toplumun kesin bir dille ve hemfikir olarak bu düşüncelerin ilanından artık uzak olmadığını fark ediyoruz.

Sayın hükümdar, işlerin bugünkü durumunun genel açıklamasını bununla bitiriyorum. Bu açıklama birçok kimse için tam anlamıyla yeterli olmuştur. Ne var ki ben, açıklamamın, sorunları aydınlatacak biricik bakış açısıyla onları gözlemlemeye fazla ilgi duymayan sizin için, yeterince doyurucu göründüğüne güvenmeye bir türlü cüret edemedim. Sizin için bu kısa açıklama, sadece ileride daha ayrıntılı olarak söz edilecek konuları tek tek sayan, bu konularla ilgilenmenin gerekliliğini gösteren ve yazarın onları size açıklamaya çalışacağı vaadinde bulunduğu bir önsöz anlamı taşıyor olabilir.

Kölelik hukukunun kaldırılması sorununun, her şeyin onun etrafında toplandığı temel nokta olduğunu gördük. Bir sonraki mektubumda bu noktayı ele alacağım.

DÖRDÜNCÜ MEKTUP

13 Şubat

Hayatımız böyle ne kadar da düzensiz geçiyor, sayın hükümdar! Size yazmak için altı gündür bir dakika olsun zamanım olmadı, şimdi ise gördüğünüz gibi bir gün içinde ikinci mektubu gönderiyorum. Bu önemsiz olayda olan, bütün önemli olaylarda da böyledir. Bazen uzun yıllar geçer ve mevcut ilişkilerde hiçbir değişiklik görülmez. Ancak öyle bir zaman da gelir ki, durmadan yenilikler yapılır ve bütün yaşam alanı hızla yeniden düzenlenir. Örnek olarak geçen yıla bakın: Varşova’da isyanlar, Rusya’nın içinde isyanlar, kimilerince yerilen, kimilerince övülen ama sonuçta herkesin dikkate aldığı anlaşılmaz bir programın²⁰ ortaya çıkışı, Petersburg’un göbeğinde olağanüstü bir gençlik hareketi, bu hareketin²¹ tuhaf sonucu, soylu sınıfın tahmin edilen isteklerine ilişkin söylentiler, bu sınıfın toplumsal sorunlarla²² ilgilenme hazırlıkları… İşte bir yıl içinde yaşanan ve her biri toplum tarafından durmadan başka bir yöne çekilen yenilikler. Bu sürprizlerden herhangi birinin kimsenin hoşuna gittiğini sanmam ama yine de bunlar toplumsal ilişkilerdeki gerginliğin yarattığı olaylardı. Bunların tekrar etmemesi için bir şeyler yapmak gerekmez mi? Fakat bu olayların tekrarından ancak toplumsal ilişkilerdeki gerginliğin son bulmasıyla kurtulmak mümkün olabilir. Gerginliğe son vermek için de ilişkilerin neden gerildiğine bakmak gerek. Biz en önemli ve en gergin ilişkinin, yani toprak kölesi köylülerin kurtuluşu sorununu ele alarak başlayalım.

Sayın hükümdar, bürokratik düzen denen şeyin özelliklerine ilişkin sizin bir görüşünüzün olup olmadığını bilmiyorum. Eğer izin verirseniz, bu konunun doğasını size bir örnekle açıklayayım.

Odamın bir köşesi, “Toprak Köleliğinden Çıkan Köylülerin Durumunu Düzenleme Komisyonlarının Yazılı Belgeleri”nin yayımlanmış ciltleriyle dolu. Kuşkusuz, ancak çok az sayıda insan bütün bu dergi ve tutanak, karar ve rapor, belge ve değerlendirme yazıları yığınını okumuştur; bu okuma işine girişen ve sonra bundan vazgeçen çok sayıdaki insanlardan biri de benim. Öteki insanların bu belgeleri okumayı hangi nedenle bıraktıklarını bilmiyorum ama beni bu okuma işinden vazgeçiren nedenin, bu yayınların çok kalabalık ve sayısız ayrıntının yarattığı kuruluk olmadığını söyleyebilirim; hiç kuşku yok ki, böylesine önemli bir sorundan ötürü onlarca, yüzlerce cilt belge hırsla okunabilir. Oysa beni bu okuma işinden uzaklaştıran neden bambaşkaydı, daha birinci cildin ilk sayfalarında yazılı olanlardı. Şayet “Belgeler”in hepsi topu topu yüz sayfalık ince bir broşürden ibaret olsaydı bile yine de bu yüzden onları sonuna kadar okumazdım. İşte “Belgeler”i okumak için zaman harcamayı benim için gereksiz kılan neden: Yazı komisyonları 4 Mart 1859’da ilk toplantısını yapmış; bu birinci toplantı sadece bir hazırlık toplantısıymış ve toplantı tutanağı bir sayfadan biraz fazla yer tutuyor. Yazı komisyonları, asıl toplantısını yapmak üzere ikinci gün, yani 5 Mart’ta toplanmışlar ve işte bu ikinci, yani asıl toplantı tutanak defterinin başında bakın ne yazıyor:

“Başkan’ın²³, kendi görüşlerinin yer aldığı metinler taşbaskılarından (tipografya) ve matbaa baskılarından çıkarılmış ama ona göre dikkate alınmasının bir zararı olmayacak olan düşüncelerini komisyonların görüşüne sundu, yani…”

Başkanın önerileri dokuz noktadan oluşuyor: Bu önerilerin hepsini burada yazmak yararsız olurdu, çünkü bir kısmı sadece biçimsel bir önem taşıyordu, diğer bir kısmı komisyonların inceleme izni verdiği sorunlar yumağının dışında öne sürülmüş konulara ilişkin önerilerdi. Komisyonlardaki üyelerin düşüncelerinin hiçbir baskı altında değilmiş gibi göründüğü sorunlara ilişkin sadece şu noktalara dikkat çekeceğim:

“2) Köylülerle pomeşçiklerin kendi aralarında yapacakları gönüllü bir anlaşmaya göre, köylülerin kişisel kurtuluşlarıyla birlikte, sağlam bir yerleşik düzene sahip olmak ve yaşamlarını sürdürmek için onlara Pomeşçik mülklerinden yeterli miktarda toprak edinme olanağının verilmesi.”

“4) Zorunlu angarya yükümlülükleri, acil borçlu olma durumunda, yine kölelik hukukunun bir türü olacaktır ama sadece yasal kurallara bağlı olan bir kölelik hukukunun. Bu nedenle angarya yükümlülükleri gene de köylüler için ağır bir yük olmayacaktır, oysa pomeşçikler ve hükümet için önemli zorlukların kaynağı olabilecektir ki bu zorluklar, çarın toprak köleliğine gerçekten son vermek konusundaki iyi niyetiyle çelişen zorluklardır. Bu angarya yükümlülükleri içindeki zorunlu görevler sadece geçici önlemler olarak görülebilirler, eğer komisyonlar da angarya süresini kısaltabilir veya bir kişinin üzerine yüklenen iş yükünü hafifletebilirlerse, acil borç dönemindeki yaşantının iyileştirilmesi bir süreliğine de olsa daha üst düzeye çıkarılabilir.”

“6) Pomeşçiklerin, köylülerin kendilerinden (geri) satın aldıkları topraklar için haklı olarak ve mülkün gerçek değeriyle orantılı tazminat almaları gerekir.”

Sayın hükümdar, toplantı tutanağında doğrudan doğruya başkanın önerilerini izleyen şu açıklamaya bakın:

“Bunların dinlenmesinden sonra, komisyon üyeleri başkanın görüşlerine eksiksiz katılarak, ifade ettiği düşüncelerde onunla her noktada hemfikir olduklarını oybirliğiyle gösterdiler, bu nedenle de onaylanan düşüncelerin mutlaka rehber edinilmesi için, komisyon tutanak defterine geçirilmesini talep ettiler. Başkan, düşüncelerini sunduktan sonra bütün bunların tutanağa geçirilmesine engel çıkarmadı ama yine de komisyon üyelerinden her birine, şayet onun düşüncelerine katılmıyorlarsa, ne olursa olsun, kendi düşüncelerini açık yüreklilikle söyleme olanağı tanıdı.”

Sayın hükümdar, bu açıklamadan bürokratik düzenin nasıl bir şey olduğunu görebilirsiniz. Yaşlı başkan diyor ki: “Ben sorunun ama böyle ama şöyle çözülmesi gerektiğini düşünüyorum; siz de benimle hemfikir misiniz, baylar? Ben kesinlikle kendi düşüncelerime katılmanız yönünde ‘sizi’ zorluyor değilim. Kabul etmiyorsanız, düşüncelerime itiraz edin; yanlışsa, onları bütünüyle reddedebilirsiniz.” Bunun üzerine alt konumdaki bütün komisyon üyeleri hemfikir olarak şu yanıtı veriyorlar: “Sizin düşünceleriniz bizim düşüncelerimizle bire bir örtüşüyor, düşüncelerinizin tamamını kabul ediyoruz.”

Şimdi, sayın hükümdar, bu konunun gerçeği yansıtıp yansıtmadığına karar vermeye çalışalım: O zamanki komisyonların onlarca üyesinden hiçbirinin başkan tarafından önerilen dokuz noktadan hiçbirine ilişkin ve başkanın öne sürmesiyle birlikte karara bağlanan önerilerden farklı herhangi bir önerisi, görüşü yok muydu? Dahası bu dokuz maddeden oluşan kararlardan birinin veya kararlardan biri içindeki herhangi bir noktanın iyileştirilmesinin ya da eksiğinin tamamlanmasının olanaksız olup olmadığı yönünde hiçbir kuşku duyulmadı mı? Siz bir toplum içinde yaşıyorsunuz, sn. hükümdar, eğer bir konudaki görüşme baskı altında yapılmıyorsa, o görüşmenin asla sorgulamalar, açıklamalar, tartışmalar olmaksızın yürümeyeceğini bilirsiniz. Elbette, sonunda oybirliğiyle bir uzlaşı sağlanabilir ama öyle sözcüğü sözcüğüne değil. Tutanak defterine bakıldığında, yazı komisyonlarının toplantısında durumun öyle olmadığı anlaşılıyor. Bu, yazı komisyonlarında düşünce özgürlüğünün olmadığının bir göstergesidir.

“Oysa başkan komisyon üyelerini hiçbir şekilde baskı altına almadı; onun önerilerine itirazda bulunabilecekleri veya bütünüyle reddedebilecekleri yönünde onlara çağrıda bulundu.” Kuşkusuz, bu doğru, sayın hükümdar ama yine de toplumu gözlemlemiş olduğunuzu anımsamanızı sizden rica ediyorum. Öyle olaylar var ki, her insanın kendi düşüncesini özgürce dile getirmesi için çağrı yapılır, ancak o çağrının içinde önceden bilinen koşullu bir tümce vardır ve şuncacık aklı, azıcık edep duygusu olan birinin başka türlü bir yanıt vermesi neredeyse olanaksızdır. Örneğin, bir kadril sırasında bayan kavalyesine sorar: Sıkıldınız mı? Kafamı keserim ki, kavalyenin vereceği yanıt kesinlikle, “hiç sıkılmadığı, onunla dans etmekten çok mutlu olduğu” şeklinde olacaktır. Bayan, kavalyesinden düşüncesini söylemesini istemiştir, kavalyenin, büyük olasılıkla bayandan çok sıkılmış olmasına karşın, onun sorusuna başka bir karşılık vermesi söz konusu olamazdı. Ama siz de başka bir yanıt vermek niyetinde değil misiniz, sayın hükümdar? Herkesin içinde kendi edep yasaları vardır. Başka bir örnek: Ev sahibi bey salata yapmayı seviyor. Salatayı yapıyor ve masadaki konuklara salatanın güzel olup olmadığını soruyor. Konukların hepsinin bir ağızdan vereceği yanıt her zaman bellidir: “Çok güzel, harika olmuş!” Sayın hükümdar, ben, yaşamsal olaylarda her sınıfın kendi sağduyu kuralları olduğunu, iyi terbiye almamış veya çılgın insanlar dışında, kimsenin ihlal etmeyeceği kendine özgü terbiyeli davranma yükümlülüğü taşıdığını söylemek istedim. Bir toplantıya başkanlık yapacak kişinin en yaşlı üye olmasının herkesçe kabul edilen bir kural sayıldığı bürokratik sistem denen sistem de böyle bir şeydir işte. Bu kural size tuhaf görünüyor olabilir ama size öyle görünmesi olsa olsa bu kuralı yaratan etkenlerin bilinmemesinden olabilir. Buradaki asıl sorun, başkanın –veya orada toplantının en yaşlı üyesi dense de– daima baştaki hükümetin amaçları hakkında en fazla doğru bilgiye sahip olduğunun, o amaçlar doğrultusunda davrandığının ve hükümetin kabul etmiş bulunduğu planların yorumcusu olarak hizmet ettiğinin her zaman öne sürülmesidir. Sayın hükümdar, siz bunun her zaman böyle olmadığını bilirsiniz: Hükümet, bazen incelenmek üzere bürokratik bir komisyona bildirdiği soruna ilişkin henüz belli bir karar almamış olabiliyor; bazen de bir sorunla ilgili düzenlemeyi yapmış olsa bile, soruna ilişkin düşüncesini değiştirmeye hazırdır. Ama bu tür olaylar ender yaşanan olaylardır, davranış kuralları ise istisnai olaylardan doğmuyor. Bürokratik bir sistemde bir toplantıya çağrılanların hepsi her zaman şuna inanırlar: Onlar, sadece, artık değiştirilemez olan ve o toplantıya başkan seçilen en yaşlı üyenin kontrolündeki yönergeye göre çalışmak üzere çağrılmışlardır. Başkanın, üyeleri bunun tersine inandırması da boşuna olur; bir kararın çıkarılmasında onun her sözünün temel alınması gerekmediğini söylese de kimse ona inanmaz. Düşüncelerin altında yatan bu ruh hali –bürokratik sistemde hiç kaçınılmaz olan ruh hali– başkan üzerinde öylesine zorlayıcı bir güçle etkisini gösterir ki, kendi kişisel görüşlerinin hükümetin değişmez kararlarından farklılığını başlangıçta görmeye hazır değil gibidir. Kısa süre sonra da kendi anlayışıyla hükümetin anlayışını birbirine karıştırır ve artık kendisine ait her söz gerçekten yasaymış gibi görünmeye başlar ona. “Ben hükümetin bir organıyım, onun amacını biliyorum, ben onun istediğini istiyorum, bu, ben ne istiyorsam, o da onu istiyor anlamına gelir.” Sayın hükümdar, bu kaçınılmaz heyecanı bir örnekle doğrulamamı ister misiniz? Daha 5 Mart tarihli toplantıda başkanın “ama dikkate alınmasının bir zararı olmaz” dediği kendi düşüncelerini, sadece kendi kişisel düşünceleri olarak öne sürdüğünü görmüştünüz. İşte iki buçuk ay sonraki, yani 20 Mayıs tarihli toplantıda başkanın sergilediği tavır:

“Toprakların köylüler tarafından (geri) satın alınmasının, benim açıkladığım gibi, çarın iradesine dayanan bir zorlamayla değil, gönüllülük temelinde olması gerekir. Yani (geri) satın alma işlemi bir pomeşçikin satışa formalite gereği rızası olmaksızın gerçekleşemez; ama köylülerin toprak, istisnai olarak da çiftlik satın alacak olmaları kadar, topraklarının satışına razı olmayan pomeşçikler için de satış o denli zorunludur.”

Bu konuşmayı, 5 Mart toplantısının tutanak defterinde gördüğümüz türden, başkanın tamamen mahkûm edici bir tavırla söylediği birtakım ifadeler izliyordu. O, şimdi de (20 Mayıs’ta) Komisyon üyelerinin onun düşüncesinin baskısı altında kalmamaları yönünde sözler ediyor, üyelere onun düşüncesini reddetme özgürlüğü tanıyordu.

“Sonuç olarak, bütün bu düşüncelerimi, Finans Komisyonu’nun kararlarına temel oluştursun diye öne sürmediğimi yineliyorum: Komisyon, bu düşüncelerimi sadece değiştirmek değil, bütünüyle reddetmek konusunda da tam yetkilidir. Düşüncelerimi öne sürmekteki amacım da onları sadece Komisyon’a açıklamaktan ibarettir. Yani tarım arazilerinin köylüler tarafından (geri) satın alınması sorunu bugün hangi temellere oturtulabilir, bunu açıklamak istedim. Bununla birlikte bu (geri) satın alma işleminin çok geniş çaplı gerçekleştiğini de itiraf ediyorum.”

Bütün bunlar son derece liberal tavırlardır; ama sayın hükümdar, isterseniz böyle bir yargıyı içinde barındıran konuşmanın başında hangi ‘ifadelerle’ karşılaşıldığını bir anımsayın. Başkan, önce “çarın iradesi”nden söz ediyor, sonra da kendi düşüncesini dile getirirken şu ifadeleri kullanıyor: “Hükümet olmalı, köylüler olmalı, fiyat olmalı”; “hükümet kendi parasıyla ödeyecek”, “hükümet olanak sağlayacak” vb. vb. Bu ifadeler, başkanın her düşüncesini, hükümetin karar verdiği bir işmiş gibi gösteriyor. Bu düşünceler çarın iradesine bağlı olduğundan ve yine bu düşünceler, önceden yapılan bütün konuşmaların tonundan sonra değişmez yönergeye uymak zorundayken, söylenen son sözler nasıl önemli bir etkiye sahip olabilirlerdi ve komisyon üyeleri başkanın düşüncesini nasıl değiştirebilir veya reddedebilirlerdi?

Ne denir bu durumda? Söylenenleri yapmak gerekir.

Yazı komisyonları da öyle yaptılar.

Sayın hükümdar, bundan ne çıktığına da bir bakın. Siz, bu komisyonların ne amaçla görevlendirildiklerini çok iyi biliyorsunuz. Hükümet, işin kimi genel ilkelerini belirledi, bu ilkeler üzerinde çalışacak gerekli uzmanları buldu ve işin bütün yapım kararını uzmanların ciddi araştırmalarına bırakmak istiyordu. Biz ne görüyoruz peki? Bu uzmanlar daha toplanır toplanmaz, onlar daha işe başlayamadan, işin nasıl yapılacağı artık belli olmuştu. Oysa sorun henüz araştırılıp incelenmiş değil; uzmanlar sorunun çözümü için kendileri tarafından yapılacak araştırma ve incelemelerle ortaya konacak temel ilkelere gerek kalmadığını, bunların hazır olduğunu henüz bilmiyorlar. Bu ilkeler nasıl belirlendi? Çok basit. Herkesin her konu hakkında bir düşüncesi veya önerisi vardır. Doğal ki, bu komisyonların başkanlığına atanan kişinin, her konuda –Viardo’nun²⁴ iyi bir kadın dansçı, Volter’in özgün bir yazar olmasından tutun da, Pulkovskaya gözlemevinin iyi inşa edilmiş bir yapı olmasına kadar– bir düşüncesi ve önerisi olduğu gibi, köylülük sorunu hakkında da bir düşüncesi veya önerisi vardır. Şimdi de bürokratik sistem içindeki kişilerin İtalyan operası, İngiliz edebiyatı, astronomi vb. hakkında konuştuklarını düşünün. Uzmanlar toplanıyor, başkan çok az bilgisinin olduğu –ama yine de söyleyecek bir sözünün olduğu– bu konulara ilişkin kendi düşüncelerini ifade ediyor. Bürokratik bir sistemde bundan çıkacak sonuç nedir? Şudur: Uzmanlar hemen haykıracaklar: Sayın başkan, size tamamen katılıyoruz, önerdiğiniz ilkeleri eksiksiz onaylıyoruz.

Sayın hükümdar, söyler misiniz, bir aşçı eğer çorbanın nasıl kaynatılacağı, rozbifin nasıl kızartılacağı konusunda size veya bana ait bütün düşünceleri koşulsuz kabul etmiş olsa, ortaya iyi bir yemek çıkar mı? Elbette bu konuda sizin ya da benim kimi görüşlerimiz var. Ancak siz ve ben, bize yemek pişirme işini bıraktığımız aşçıya bu konudaki düşüncelerimizi söylemiyoruz bile. Ve biz burada dile getirmediğimiz o düşüncelerimizi uygulamada çok iyiyiz. Ama bürokratik sistem yüzünden bu iş böyle yürüyordu. Aşçı kendi bilgi ve deneyimlerine dayanarak hareket etmek yerine, mutfak ocağının yapılması, tencere ve kızartma tavasının şekli, yemeği ocakta tutma süresinin ne kadar olması gerektiği vb. vb. konularına ilişkin bizim kafamızdaki düşünceleri bulmaya çalışıyordu. Kuşkusuz, bunları öğrenmek amacıyla bize yaklaşılsaydı, sağa sola koşturulsaydı, her türlü konuşmanın içine çekilseydik ve ağzımızdan çıkacak her söz uygulanmak üzere dikkate alınsaydı, elbette bu konularda –kap kacak, kızartmalar, ocağın nasıl yakılacağı vb. vb.– bizden bir şeyler öğrenilirdi; kim bilir kaç kişinin ağzından aşçının kulağına ulaşan ve her ağızda nasıl başka bir anlam yüklenen bizim bu konudaki her sözümüz, aşçı için bir talimat olurdu. Tahmin edeceğiniz gibi, aşçımız o kadar iyi olmasaydı, mutfaktaki düzenimiz iyi olur muydu, yemeğimiz istenen lezzette çıkar mıydı?

Oysa biz, gerçekten, aşçıyı bağımlı kılmayı düşünmedik, ona hiçbir talimatta bulunmak istemedik; biz sadece, onun kendi bildiği şekilde pişireceği yemeğin iyi olmasını istiyorduk. Hayır, eğer aşçı bizimle bürokratik ilişkiler içinde olacaksa, bizim bu isteğimiz söz konusu olamayacak bir istektir: Aşçı bizim kalfamız olmak zorundadır sadece, aşçılık işi bizim yönetimimizde olacaktır.

Yazı komisyonlarında da işte tam böyle oldu.

Ciddi konuşalım. Bürokratik düzende işi yapmakla görevlendirilen insanların sahip oldukları akıl, bilgi, deneyim gibi öğeler hiçbir işe yaramaz. Bu insanlar, kendi düşüncesi olmayan makineler gibi hareket ederler; onlar bu iş konusunda şu ya da bu kişinin veya bu işle hiç ilgisi olmayan üçüncü bir şahsın rastgele söyledikleri imalı sözler ve tahminlere göre işi yürütürler. Böyle bir işten çıkan sonucun ne olduğunu, aynı yazı komisyonları örneğinde hep görüyoruz.

Örnek olarak, sorunun birinci özelliği olan ‘açıklık’ kavramını ele alalım. Bu, sayın hükümdar, “ifade özgürlüğü” kavramı yerine kullanılmak üzere, bununla birlikte “ifade özgürlüğü” kavramı herhangi bir tatsız veya keskin bir düşünceyi dile getirebilir kuşkusuyla uydurulmuş bürokratik bir kavramdır; şu durumda, sayın hükümdar, verdiğim örneğin birinci özelliği olarak, köylülük sorununda ‘açıklık’ kavramını ele alıyorum.

Yukarıda işaret ettiğim olgularda, komisyon başkanı sanki kendi düşüncesine göre hareket ediyormuş gibi görünmüş olabilirdi. Öteki üyeler, kendi düşüncelerine göre hareket etme gücünden yoksun, başkanın talimatları doğrultusunda çalışan işçilerdi. Fakat başkan, hiç değilse kendi düşüncesine uygun davranmıştı. Bu düşünce, soruna gereken düzeyde vakıf olmadan oluşmuş bir düşünce olabilirdi ama ne olursa olsun, sonuçta başkanın düşüncesiydi. Komisyon çalışmalarının niteliğini başkanın bu düşüncesi belirlemiş olsa bile, yine de bu çalışmalarda belirli herhangi bir düşünce ve iç bağlantı söz konusu olabilirdi. Hayır, sayın hükümdar, bizim bu tahminimiz de yanlış. Biz başkanın üyelere yaklaşımının ne olduğunu gördük. O, üyelerin karşısında gerçekten kendi başına davranabilen bir adamdı. Fakat o sadece üyelerle ilişki içinde değildi, aralarında onun durumuyla, tıpkı onun yazı komisyonlarının üyeleriyle ilgilendiği gibi ilgilenen birkaç kişinin de olduğu, pek çok kimseyle ilişkisi vardı. Başkanın kendisi de, bürokratik düzene uygun olarak, kendisinden daha önemli kişilerin düşüncelerini almıştır; onların düşünceleri hakkında kuşku da yaşamış, her sözlerini kabul ettiği gibi, onların düşüncelerini uygulanması zorunlu bir yönerge sayma konusunda ikirciklenmiştir de. Her birimizde daha tazeliğini koruyan anılarda bunu doğrulayacak yığınla malzeme bulunabilir. Ama ben sadece, biçimsel olarak komisyonların tutanaklarında yer almış olgulara dayanmak ve onlardan birini size göstermek istiyorum.

Deneyim kazanmış olan başkan, komisyonların çalışmaya başlamasından bir ay sonra, 6 Nisan’daki oturumda, eğer bütün basını yürüttükleri çalışmada yanlarına çekmezlerse, ne kendisinin ne de yazı komisyonlarının kendilerine verilen görevi asla tatmin edici düzeyde yerine getiremeyeceklerini ifade etti. O, kendisinin ve komisyonların toplumsal düşünceye dayanmak zorunda olduklarını, toplumsal düşünce tarafından desteklenmeden, işin başarısı için onun ve yazı komisyonlarının gerektiği gibi hareket edecek gücü kendilerinde bulamayacaklarını gördü. Sayın hükümdar, işte 6 Nisan oturumunun tutanak defterinde yazılı olan, yazı komisyonları başkanının kendi sözleri:

“Sorulan soru şuydu: Komisyonların işleri ne düzeyde bir açıklığa sahip olmalı?

Bu işlerin bütün Rusya’nın sorunu olduğunu ifade eden başkanın düşüncesine göre sorun, devletin gerek bugünkü, gerekse gelecekteki güvenlik ve refahıyla sıkı sıkıya bağlantılı bir sorundur. Deneyim göstermiştir ki, ortaya konan sorun bütün halkın çıkarlarına ciddi şekilde dokunsa da, Rusya’nın kendi çarına karşı tam bir güven duygusu içinde olduğunu ve sakinliğini koruduğunu gösterdi. Bu sakinlik, bir ölçüde, en başından itibaren çarın emri doğrultusunda yürütülen işin kimi noktalarda açık oluşuna da bağlanabilir. Ayrıca komisyonlar, çalışmalarını yürütürken bütün sınıfların çıkarlarına o denli yakınlar ki, yaptıkları işlerde bütün Rusya’nın önünde dürüst ve açık olmak zorundalar. Bu hesabı vermek, herkesi yatıştırmak ancak işlerin tam bir açıklık içinde yürütülmesiyle mümkün olabilir, çünkü bir işin açık yürütüldüğü yerde ne yanlış söylentilere, ne yalan korkulara, ne de saçma sapan yorumlara yer olur. Sonuç olarak, komisyonların üzerinde sorunu bütün yönleriyle kendi kendine aydınlatmak gibi kutsal bir görev de bulunuyor. Komisyonların çalışmasının o kadar da iyi niyetli, tarafsız ve nesnel olduğu söylenemez; bütün üyelerin deneyimlerine karşın, komisyonların gerçek yöresel yaşam alanlarında sergiledikleri, işin başarısı üzerinde can sıkıcı bir etkide bulunabilecek bu tür hatalardan kaçındıklarını sanmıyorum. Onun içindir ki, şimdi kendini toplumun genel yargısına sunmak, herkesi sorunun karanlıkta kalan her noktasını aydınlatmak, yetersiz olguları tamamlamak ve komisyonların her yanlışını zamanında düzeltmek üzere yardıma çağırmak gerekiyor.”

Bu sözleri iyice anlamaya çalışın, sayın hükümdar, şöyle bir tartın, bu sözler buna değer. Sorun hakkında ne kadar güçlü ve sağlam bir ton, ne kadar namuslu ve geniş bir kavrayış! Güzel; ama böyle bir temel üzerinde nasıl bir sonuca varılacağını, böyle bir ilkenin nasıl kullanılacağını, bu teoriden nasıl bir pratiğin çıkacağını da dinleyin:

O sözlerdeki bütün düşüncelerden ötürü, başkan şunların yararlı olacağını sanıyordu:

Komisyonların bütün tutanak ve belletenlerini çok büyük sayılarda basmak,

Basılan yayınları üst komite üyelerine, bakanlara, bağımsız idari bölümlerin genel müdürlerine, valilere, vilayetteki müdürlere ve soylu sınıfın vilayet yöneticilerine göndermek.

3) Komisyonların görüşmesinde yer alan sorunların, uzman-üyelerin gelişinden sonra çözümleneceğini belirtilen bütün kişilere önceden bildirmek, sonra da komisyonların çalışmalarını vilayet komiteleri tarafından yapılacak uyarılar için, bu komitelerin temsilcilerine bildirmek.

4) Komisyonların zamanında dikkate alabilmeleri, hemen bölümlere ayırabilmeleri, onları okuyup görüşebilmeleri ve bu noktada fiziki olanaklara sahip olabilmeleri için, bu tür “yapıtların” (tutanak ve belletenlerin) yollanacağı bütün kişilerden, listedeki her başlığa ilişkin ayrı ayrı ve mümkün mertebe kısa olmak üzere, belirlenen süre içinde düşüncelerini bildirmelerini istemek.

Sayın hükümdar, yazı komisyonları başkanının çok akıllı bir adam olduğu yönündeki inancınız sağlam. Size bütünüyle katılıyorum bu konuda. Ama bakın, akıllı bir adam, eğer kendi aklıyla hareket ediyorsa, böyle bir gerekçeden şöyle bir sonuç çıkarabilir mi: “Yazı komisyonlarının işi, bütün Rusya’nın işidir”; “komisyonlar yaptıkları işlerin dürüstçe hesabını bütün Rusya’nın önünde vermek zorundalar.” Komisyonların, yaptıkları işlerdeki başarıları için, “kendilerini ortak mahkemeye vermeleri, herkesi yardıma çağırmaları gerekir.” Peki, ne yapmalı? Bu yükümlülüğü nasıl yerine getirmeli? Bu yardım nasıl alınır? “Vilayet valilerinden, vilayetin önde gelen soylularından yazı komisyonları hakkındaki düşüncelerini bildirmelerini isteyerek, onlara yazı komisyonlarının yayınlarını göndermekle.” Sayın hükümdar, siz söyleyin: Valiler ve vilayetlerin önde gelen soylu yöneticileri “bütün Rusya” mı demektir? Onların mahkemesi, “bütün Rusya’nın ortak mahkemesi” midir? Onların önünde hesap vermek, “bütün Rusya”nın önünde mi hesap vermektir? Sayın hükümdar, acaba siz o akıllı adamın, taşıdığı yargının başından itibaren amaçla örtüşmemesi bağlamında, kendine karşı içten bir mahcubiyet duymadığını düşünüyor musunuz? Onun kendi ilkelerinden yine kendisine ait kesin bir yargıya geçerken, yazı komisyonlarındaki üyelerin doğrudan gözlerinin içine bakabildiğini düşünüyor musunuz? Ben düşünmüyorum, çünkü böyle düşünmek, onun belleğine, artık asla kötü denemeyecek bir yönden –akıl yönünden– hakaret demek olurdu.

Düşüncelerin birbiriyle olan bu tuhaf ilintisizliği, alınan bir kararın özel isteklerle bu açık uyumsuzluğu neyle açıklanabilir? Kuşkusuz, ancak yazı komisyonları başkanının kendisinin de bütünüyle kendi kararlarına bağlı oluşuyla. Başkan bu olayda kime bağlıdır? Sayın hükümdar, sizinle doğrudan ve açık konuşuyorum, eğer onun güvenilmez biri olduğunu kabul ederseniz, bu yüzden sizin yanıldığınızı ileride göstererek, kendi düşüncemi söyleyeceğim. Yazı komisyonları başkanı, bu noktada, yasalara göre yerine getirmek zorunda olduğu şu ya da bu kişinin sağlam ve iyi düşünülmüş istemine bağlı değildi: O, yazı komisyonlarını etkileme konusunda yasal bir hakkı bile olmayan başka kimselerin oluşturduğu bir çoğunluğun düşüncelerine, korkularına, alışkılarına bağlıydı. O, taşıdığı yetki gereğince biçimsel olarak tamamen bağımsız olduğu bütün bir çevrenin düşüncelerine bağlıydı. Sayın hükümdar, işte size, bürokratik düzende hiç kimsenin bağımsızlığının olmadığına inanma fırsatı. Önemsiz işlerde, özellikle bürokratik sistemde her biri çok keyfi davranma serbestliğine sahip kişilerin yönetimi altındaki hareketlerde bağımsızlık yoktur. Ama ciddi işlerde hiç kimse kendi düşüncelerine göre davranmada başına buyruk değildir: Herkes sessiz ve yasayla belirlenmemiş karşılıklı bir bağımlılık içindedir, çünkü burada her şey söylentilere, kuşkulara, yani herkese yaranabilme yeteneğine dayanıyor, eğer bir kimse bir kimseye yaranamamışsa, onun hakkında olumsuz bir söylenti yayabiliyor.

Eğer yazı komisyonları başkanının, komisyonların “çalışmalarından” valilerin ve vilayet yöneticilerinin haberdar edilmesi konusundaki pratik kararını, onun bütün toplumu bu “çalışmalara” katılmaya çağırmak ve bu “çalışmalar” hakkında bütün Rusya’ya hesap vermek konusundaki teorik arzusuyla karşılaştırırsanız, sayın hükümdar, o zaman bürokratik sistemde işlerin nasıl yürüdüğünü görürsünüz: İnsanlar önemli ve yüce bir şeyin gerekliliğine inanarak işe başlıyorlar, o işe karşı büyük bir heves içindeler, ne var ki gereken önemi vermek, işi doğru dürüst yapmak yerine, üstünkörü yapıyorlar. Sayın hükümdar, valilerin ve vilayetteki diğer yöneticilerin düşüncelerinin yönetim işine hiçbir yeni güç katamadığını kabul edin, çünkü valilerin kendileri sadece hükümetten aldıkları güce sahipler, vilayetteki diğer yöneticiler de aynı durumdalar: Hükümete bağımlı olmaksızın hiçbir değerleri yoktu, düşüncelerinin de kendine özgü bir ağırlığı olamazdı. Bu durumda yazı komisyonları, bu valilerden, başkanın zorunlu olarak gereksinim duyduğu takviyeyi bir türlü alamadı. Bu kişilerin komisyonların çalışmalarına yönelik uyarılarla sorunun açıklanmasına yardımcı olmalarına gelince, komisyonlar bu uyarılarda kendileri için yeni olan hiçbir şey bulamadılar: Valiler, komisyonların kendileri gibi, hükümetin bakış açısıyla bakıyorlardı soruna; demek ki, işin komisyonlar tarafından görülemeyen önemli yönlerini onlara gösteremediler. Vilayetlerdeki diğer yöneticiler ise, onlar olmadan da komisyonların çok iyi bildikleri pomeşçik bakış açısıyla örtüşen düşünceler ortaya koydular sadece. Bu yüzden, yazı komisyonları, “çalışmalar” için zorunlu destek ve eleştiriye gereksinim duyarken, bu ilişkiler içinde onlara hiçbir yararı olmayan ve kendi çalışmalarında ne desteğe, ne de eleştiriye sahip olmaksızın çalışmak zorundaki insanlarda aradı bu destek ve eleştiriyi.

Gelecek mektubumda, sayın hükümdar, bunun neye yol açtığını size açıklamaya çalışacağım. Şimdi bugünkü mektubumu baştan sona doldurmuş olan konuya –bürokratik sistemin karakterine– ilişkin bazı düşüncelerimi belirterek bitiriyorum²⁵. Sayın hükümdar, yazı komisyonlarının dergilerinde ortaya konmuş olan ne tuhaf gerçekler gördüğümüzü bir anımsayın. Sorunu incelemeleri için insanlar toplantıya çağrılıyor ama ilk iş olarak onlardan kararlaştırılmış olan sorunu kesin bir sonuca bağlamaları isteniyor. Gördüğünüz gibi sorun, ne onlar ne de bu çözümü isteyen kişi tarafından henüz incelenmiş değil. Ve bu kişiler kendilerinden onaylanması istenen kararı onaylıyorlar. Peki, bundan sonra ne yapacaklar? Sorunu incelemeyecekler, sadece küçük ayrıntıların bir araya getirilmesi ve düzeltilmesiyle uğraşacaklar; yani onları çağıranlar binanın planını görüşmek üzere çağırmayı düşünmüş olsalar da, onların işi, kerpiçleri üst üste koyup sıvayan bir duvarcının işi olacak. Onların görevlerinde böyle bir değişiklik nasıl oldu? Bunu hiç kimse bilmiyor. Kimin istencine göre oldu bu değişiklik? Kimsenin istencine göre değil, çünkü hiç kimse bunu istemiyordu. Bu değişim, bütün yönetimin en tepesinde bulunuyor olsa bile, ona karşı hiç kimsenin hiçbir şey yapacak güçte olmadığı bürokratik sistemin gücüyle oldu. Siz sadece bir soru sormak istiyorsunuz, sorunuzu bir karar kabul ediyorlar; siz görüşmek istiyorsunuz, sözlerinizi emir kabul ediyorlar; siz dayanak arıyorsunuz, dokunduğunuz her şey önünüzde eğiliyor. Bürokratik sistemde yönetim artık böyle sağlanıyor ve siz başka hiçbir şey elde edemiyorsunuz ondan.

Sayın hükümdar, bürokratik sistemin doğasının yol açtığı ne denli şaşırtıcı bir olayın ortaya çıkışına bakın. Acaba kölelik hukukunun kaldırılacağının ilanına karşın, onun korunması gerektiğini hükümet içinde düşünen bir kimse oldu mu? Kuşkusuz, hükümet içinde bunu kimse istemedi. Yazı komisyonları başkanı istedi mi? Elbette, hayır. Siz bunu biliyorsunuz. O komisyonların üyeleri istedi mi? Hayır, bunu herkes biliyor. Sayın hükümdar, yazı komisyonlarının dergilerinden aktardığım ilk parçada ne gördünüz? Yazı komisyonlarının kendi çalışmalarına şu ilkenin kabulüyle başladıklarını gördünüz: Köylülerin kurtuluşunun ilanına karşın, kölelik hukukunun korunması gerekir. 5 Mart tarihli “oturum”un tutanak defterindeki şu özgün sözleri anımsayın: “Zorunlu angaryalar, acil borçluluk durumunda da kölelik hukukunun yine bir türü olacaktır.” Bu sözler komisyonların başkanına ait. “Komisyonlardaki üyeler başkanın bu sözlerini duyduktan sonra oybirliğiyle onayladılar” ve “mutlak yönetim için” tutanak defterine geçirdiler. Bir kez daha soruyorum, ne komisyonlardaki üyelerin düşüncesiyle, ne başkanın iradesiyle, ne de hükümetin niyetiyle bir uzlaşı söz konusu değilken, sorunun çözümünün temel alınması nasıl olabildi? Bu, bürokratik sistemin olmazsa olmaz karakterine uygun olarak gerçekleşti: hoşnut kılınması gereken kişilerin bunu istediği kuşkusu üzerine, komisyonların başkanı tarafından ortaya kondu. Başkanın bu sözlerinin hükümetin değişmez kararlılığının ifadesi olarak hizmet etmesi gerektiği komisyon üyelerine gösterildi. Hükümet ise komisyonların bu kararını gördükten sonra, eğer uzmanlar ve onlarla birlikte kölelik hukukunun tanınmış muhalifleri şimdi bu hukukun korunması gerektiğine karar veriyorlarsa, bu hukukun kaldırılmasının söz konusu olamayacağına inandı.

Sorunun diğer bütün özellikleri de, yani toprağın (geri) satın alınmasının zorunlu olmayıp, karşılıklı rızaya dayalı bir anlaşmaya göre yapılması, arazi parçasının miktarı, köylülerin sırtındaki yükümlülüğün ve ödeyeceği para miktarının büyüklüğü vb. tam bu şekilde belli oldu. Hiç kimse –ne hükümet, ne yazı komisyonları– işi bu şekilde yapma sorumluluğunu üzerine alamaz; kesinlikle hiç kimse, çünkü işin böyle yapılmasını hiç kimse istemiyordu. Bu işin yönetimine katılanlar kendi çalışmalarıyla mı, istekleriyle mi, imzalarıyla mı, neyle katılmış olurlarsa olsunlar, aslında işi kişilerin istem ve düşüncelerinden bağımsız olarak bürokratik sistemin kendisi böyle yaptı.

Fakat sayın hükümdar, bundan ne sonuç çıktığını görüyor musunuz? Şimdi size, bugüne dek üstü hep kapalı olduğundan, sadece sizin değil, köylülerin kurtuluşuna ilişkin durumu düzenleyen kişilerin bile bilmediği bir gizi açacağım; size, ilk andan itibaren bu gizin etkisinin ceplerinde olduğunu duyumsayan kurtarılmış (azat edilmiş) köylüler dışında, herkesin şaşıracağı beklenmedik bir haber olarak bir gizi açacağım.

BEŞİNCİ MEKTUP

16 Şubat

Sayın hükümdar, size açmak istediğim gizin açılmasını, beklenmedik bir olaya borçluyum. Yazı komisyonları başkanının komisyonların “Yapıtlar”ında mutlaka sağlamak istediği açıklığa karşın, ben tam iki yıl bu yayınları görmedim bile; bu yayınlar halk arasında da son derece az dolaştı. Bu kitapları elde etmek için birileriyle tanışmak ve ricada bulunmak gerek. Sayın hükümdar, işte bizde her şeyin yapılma şekli: Tanışıklık olmadan ve ricasız hiçbir şey yapılamıyor, her şey bunlarla oluyor. Fakat köylülük sorunu hakkında yazmak için bunlara gerek yok, bu nedenle ben yararlanamayacağım materyallere erişmek için çaba harcamadım. Nihayet, köylülüğün kurtuluşu bildirgesinin resmen ilan edilme zamanı yaklaştığında, bir söylenti yayarak (sonradan asılsız olduğu anlaşıldı), sözde bildirgenin ilan edilmesi bağlamında tüzüğün incelenmesine izin verilecekmiş²⁶. Ben bunun üzerine yazı komisyonlarının “Yapıtlar”ına sahip olmak istedim. Bu yayın bildiğiniz gibi iki bölümden oluşuyor: Birinci bölüm, komisyonlar tarafından az çok yeniden düzenlenen bilgi ve belgeleri içeriyor; ikinci bölüm, “Komisyonların Çalışmalarına Ek” başlığıyla yayımlanmış ve 100’den fazla canı (kölesi) olan çiftlik sahiplerine ilişkin istatistik bilgilerini içeriyor. Burada şunlar belirtiliyor: mülk ve çiftlik sahibinin adı, her çiftlikteki can (köle) ve iş hayvanı sayısı, çiftlik çevresindeki toprakların toplam miktarı, bu genel rakamlar içinde yer alan her türden toprak parçasının sayısı, mevcut olan arazilerin büyüklüğü ve süresini doldurmuş veya ödeme yapılmış (bir kısmı ödenmiş) borçların toplamı. İkinci bölümü, bu bölümün komisyonlarca yeniden düzenlenmiş verilerinin yer aldığı birinci bölümden daha önce elde edebildim. Komisyonlar tarafından çıkarılmış bu sonuçlar el altında olmadan ve bunların ne düzeyde düzenlendiğini bile bilmeden, bana çiftliklerin tanımlaması gibi gelen rakamların incelenmesiyle kendim uğraşmak zorunda kaldım. Ben, mevcut arazi parçaları ve vadesi dolmuş veya köylüler tarafından pomeşçike ödenmiş borçlar konusunda, tüzüğe dayanarak nasıl bir değişiklik yapıldığına ilişkin yaklaşık bir fikir edinmek istiyordum. Çalışmamı, sadece haklarında yazmak istediğim büyük Rus vilayetleriyle sınırlamak niyetindeydim, çünkü kişisel olarak sadece bu vilayetlerin yaşam ve âdetlerini biliyorum. Ama burada da tam dört cildi dolduran rakamların tamamını bütün büyük Rus ilçelerine (uyezd) göre ayrıntılı biçimde inceleyemedim, çünkü buna zamanım yetmezdi. Onlara bakarak bütün ilçeler hakkında bir yargıda bulunmak için, sadece birkaç ilçeyi almak zorundaydım. Ancak inceleyeceğim ilçelerin gerçekten bütün ilçeler hakkında yeterince fikir verecek düzeyde bir işlevi yerine getirmesi ve diğer bütün ilçeler için örnek olmak üzere şu ya da bu ilçeyi seçerken, nesnel davranmadığım konusunda hiç kimsenin kuşku duymasına olanak olmamasını istiyordum.

Bu nedenle çalışmaya başlamadan önce şu iki kuralı benimsedim:

1) İlçelerin “Yazı Komisyonlarının Yapıtlarına Ek”te izledikleri sıraya uygun biçimde listesini yaptıktan sonra, kendi sınırları içinde yer alan ve listesi tutulmuş çiftliklerinin toplam can (köle) sayısı 10 binin altında olan ilçeleri bir kenara bıraktım; listede sadece bu sayının (10 binin) üzerinde köleye sahip ilçelere yer verdim. Bu tutumun anlaşılır bir amacı var: Ben sadece, tüzükle yapılan değişikliğin etkisi hakkında bir yargıda bulunabilmek için, yeterli genişlikte bir temel oluşturan ilçeler üzerinde çalışmak istiyordum. Böylece elimde, her birinde listesi tutulmuş 10 binden fazla can (köle) bulunan 175 ilçe kalmış oldu.

2) Ben bu ilçelerin her on tanesinden birini, yani birinci ilçeyi, on birinci ilçeyi, yirmi birinci ilçeyi vb. almaya karar verdim {aşağıdaki liste bu şekilde oluşturulmuş bir listedir}.

Böylece, rakamları incelemek için bana şu ilçeleri almak kaldı:

Alekandrovsk ilçesi-Vladimir vilayeti, Biryuçensk-Voronej, Spassk-Kazan, Dimitrovsk-Kursk, Klinsk-Moskova, Gorbatovsk-Nijegorod, Orlovsk-Orlovsk, Penzen-Penzen, Novorjevsk-Pskov, Mihaylovsk-Ryazan, Saratov-Saratov, Alatır-Simbirsk, Kozlovsk–Tambov, Nerehtsk-Kostroma, Roslavl-Smolensk, Korçeva-Tver, Epifan-Tulsk, Mışkin-Yaroslav

Sayın hükümdar, benim tarafımdan yapılan ve nesnel davranmadığım yönünde herhangi bir kuşkunun duyulmasının her türlü olanağını ortadan kaldıran bu seçme sırasında kabul ettiğim kurallara geçiyorum şimdi. Sn. hükümdar, bu 18 ilçedeki rakamların incelenmesinden neyin ortaya çıktığına bir bakın.

Ben her şeyden önce, geçmişte köylülerin tüzük gereği pomeşçiklere ödediği vergiyle*19 varlığını sürdüren ve bundan sonra da bu verginin alınmaya devam edileceği çiftliklerde alınan eski vergi ve bölünmüş topraklarla karşılaştırıldığında, yeni toprak parçaları bir tüzükle belirlenirken, bunun yanında yeni vergilerin nasıl belirleneceğinin hesabıyla ilgileniyorum.

18 ilçede, “Yazı Komisyonlarının Yapıtlarına Ek”te kayıtlı vergi alınan malikânelerdeki toplam can (köle) sayısı: 125 324. Bu kölelere eskiden ayrılmış olan topraklar 419 406 1/2 desyatina*20 olarak gösterilmiş. Kölelik hukuku döneminde, köylülerin bu ayrılmış topraklar için pomeşçiklere ödedikleri bütün vergi 842 728 ruble 50 kapikti. Demek ki, geride bıraktığımız kölelik hukuku döneminde, bir desyatina toprak için köylülerden ortalama 2 ruble 9 kapik vergi alınıyormuş. Bundan önce bölünmüş olan 101 767 desyatinalık toprağın 3/4 desyatinasının yeni tüzük gereği pomeşçike bırakılması zorunluydu. 317 638 desyatina toprağın 3/4’ü köylülere kalıyor. Onlardan alınan vergi 731 346 ruble 80 kapik. Yani köylüler, yeni yasalara göre, bir desyatina toprak için 2 ruble 30 1/2 kapik ödemek zorunda. Başka bir deyişle, yeni tüzük gereği özgür kılınmış (azat edilmiş) köylüler pomeşçike, bundan önceki kölelik hukuku döneminde ödedikleri bir ruble yerine, şimdi 1 ruble 10 kapik ödemek zorundalar.

Siz, sayın hükümdar, böyle bir sonuç bekliyor muydunuz?

Dikkatinizi daha uzun süre buraya çekerek size sıkıntı vermeye hakkım yok. Ama eğer size verdiğim bilgilerin, onları elde etmek için nasıl bir çaba harcamış olduğumu görmenizle birlikte, sizin tarafınızdan adaletin değeri konusunda biricik düşünce olarak kabul edileceğini tahmin edebilseydim, yeni tüzüğe göre vergi alınan malikânelerin geleceğiyle ilgili konuyu size bütün ayrıntılarıyla açıklamaktan hoşnut olurdum. Daha sonra da angarya temelinde varlığını sürdüren çiftliklerle ilgili konuya geçerdim. Ve nihayet size, yeni yapının aynı şekilde şu ya da bu çiftlikle ilintisi olan yeni yönlerinin gerçek anlamı hakkında bilgi verirdim. Fakat sayın hükümdar, sizinle bu davetsiz görüşmeye çok fazla zaman harcamış bulunuyorum, boşa gidip gitmeyeceğini bilmeden de daha fazlasını harcayamam. Hiç değilse sizinle bundan sonraki görüşmelerimin nasıl bir niteliği olacağı konusunda ne düşündüğünüzü şimdi söyleyebilirsiniz; öyleyse, bu görüşmelerin sizin için gerekli olup olmadığına ilişkin düşüncenizi belirtebilirsiniz.

Sayın hükümdar, kimi konularda açıklamalarda bulunmam için beni hiç de davet etmemiş olan bir insana, ısrarlı açıklamalarda bulunarak terbiye kurallarını ihlal ettiğimi biliyorum. Bu nedenle, ben bu kurallara uymuyor ve yazdığım mektupların sonunu, âdet olduğu üzre “Hizmetinizdeyim” veya “Sizin İtaatkâr Uşağınız” sözleriyle değil de, basitçe N. Çernışevskiy yazıp imzalıyorsam, bu size tuhaf gelmeyecektir.

H. C. CAREY’DEN ABD BAŞKANINA

EKONOMİ-POLİTİK ÜZERİNE MEKTUPLAR*21

Okur, bizim korumacılarımızın (protektsionistlerimizin) merkezinin Moskova olduğunu biliyor; ve yine biliyor ki, bugünkü kültürel alışkanlıklar sayesinde, korumacılar, bizim açıklık dediğimiz işe koşarak yardıma geliyorlar. Kuşku yok ki, Carey’in Birleşik Devletler başkanına mektuplarının Rusça çevirisi de işte bu şekilde gün yüzüne çıktı. Amerikalı iktisatçı, bu mektuplarında korumacılığın bir ulus için kurtuluş, korumacılık tarifesindeki her türlü zayıflamanın da zorunlu olarak yıkım olduğunu yoğun bir çabayla tanıtlıyor.

Okur, Rusya’nın eğer başka bir alanda eksikliği varsa, bu eksikliğin asla tanınmış iktisatçılara sahip olmamasının yarattığı bir eksiklik olmadığını biliyor. Gg. Bezobrazov, Bunge, Vernadskiy, Rjevskiy ve tanınmış tam bir Rus iktisatçı olarak da sayabileceğimiz Molinari gibi adların hepsi, ünü Laplandiya’dan Çukotsk Burnu’na kadar yayılmış bilim adamlarıdır. Biz bu değerli düşün adamları üzerinden, tanınmış düşün adamı Carey’ın hiç de az olmayan yanlış düşüncelerini çürütmede ortaya ilginç bir çalışma koyabiliriz. Biz korumacılığa hiç acımaz ve serbest ticaret teorisinin ulusun çıkarlarına çok daha fazla uygun düştüğünü varsayarken, bizim için işlerin bugünkü durumunda en önemli nokta olması gereken düşük tarife konusundaki çabalarımız, bize hiçbir zaman mutluluk sağlamadı²⁷. Rusya için daha önemli onlarca ekonomik gereksinim var. Başka işi olmayan ünlü ekonomistler varsın serbest ticareti korumayı savunsunlar, bu teori bunca olağanüstü savunucuya sahipken, bizim artık bu konuda fazla çaba harcamamıza gerek yok.

Carey’in kitapçıklarıyla ilgilenmek istememizin nedeni, korumacılığın sahteliğini ortaya koymak değil. Carey’in broşürlerinin Rusça çevirisi, bizde bir ölçüde değişik bir iki düşünce üretme isteği uyandırıyor.

Bizde o kadar tanınmış ulusal ekonomistler yok olmasına yok ama buna karşın hâlâ büyük birer otorite olarak yararlanılan yazarlarımız var. Büyük Bastia’nın*22 namı çoktan beridir aramızda yayılıyor. Kısa süre önce Rusya’nın ufkunda, onun (Bastia’nın) rakibi olmayı hak eden ve Ricardo’nun rant teorisine karşı Bastia’dan aldığı herkesçe bilinen düşünceleri kendi düşünceleri olarak aktaran Carey görünmeye başladı. Biz, en iyi dergilerimizden birinin, Carey hakkında en iyi ekonomistlerimizden birinin kaleminden çıkma bir makaleyi ambalajladığını gördük²⁸. Bu makalede neden söz edildiği konusunda, ne yazık ki, okuru bilgilendiremiyoruz, çünkü makaleyi okuyamadık; makalenin özellikle hacminin ne olduğunu da söyleyemiyoruz, çünkü makalenin sadece bir bölümünün bulunduğu yalnız bir sayısı elimize geçti derginin. Ama ne olursa olsun bu kısa bir makale değildi. Demek ki Carey, bizim en iyi ekonomi düşünürlerimizden birine önemi küçümsenemeyecek bir iktisatçı olarak görünmüş; yoksa en iyi ekonomistlerimizden biri onun çalışmaları hakkında Rus halkını bilgilendirmek için onca emeği harcamazdı. Büyük bir olasılıkla, kader, Amerikalı ünlü ekonomi ve politika yazarı H. Matil’in²⁹ sahip olduğu gibi, Amerikalı iktisatçıya bizim saygımızdan bu şekilde yararlanacağını önceden belirlemiş. Ama işte Moskovalı korumacılar zavallı Carey’i perişan ettiler.

Serbest ticaret teorisinin mutlak önemini kabul etmeyen iktisatçılar var. Ama bu iktisatçılar Adam Smith³⁰ okuluna mensup değiller. Onların temel düşüncesi Adam Smith’in görüşlerinden çok daha geniştir. Eğer Adam Smith’in görüşleri takip edilecek olursa, korumacı olmaya olanak yoktur. Serbest ticaret teorisi, bu olguda sizin kabul ettiğiniz ortak düşüncelerden öylesine belirgin ve doğrudan çıkıyor ki, onun mutlak değeri konusunda hiçbir kuşkunuz kalmıyor. Lutheren olmamak mümkün, o zaman mantığa karşı günah işlemeden, Luther’in vardığı yargılardan birçoğunu reddetmek de mümkün. Ama Lutheren olmak, bununla birlikte papanın otoritesini kabul etmek; bu, artık sağduyuya muhalif olmak sorunudur. İşte tam böyle bir ussal durumda bulunuyor Carey³¹. Ona bir bakın, o, tepeden tırnağa Adam Smith’in bir izleyicisi ve aynı zamanda bir korumacıdır. Böyle bir saçmalık Carey’in kafasında ne şekilde oluşmuş olabilir? Ve bu özellikteki bir düşünce adamı, önemli bir iktisatçı şöhretini nasıl kazanabildi? Bunu açıklamak hiç de zor değil, biz defalarca yaptık bu açıklamayı: Carey’in mensubu olduğu okul ömrünü tamamlamıştır. Eski öğretinin çerçevesine yeni hevesler yerleştirme işini büyüten ve bu nedenle tamamen geri kalmış insanlar ile kararlı bir tutumla ileri giden insanlar arasında bir başına kalan sadece Mill*23 hariç, insanlar güçlü mantıksal yetileriyle başka bir yöne gittiler. Carey, böylesi koşullar sayesinde, Adam Smith’in günümüzdeki en dikkate değer izleyicilerinden bir oldu, tıpkı Wolter Scott tarzı romanlar yazmayı sürdüren James’in*24 günümüzün en iyi romancılarından biri olması gibi.

Ama tanrı onun, Carey’in yanında; eğer canı istiyorsa, varsın korumacı olsun. Bizim tanınmış iktisatçılarımız bunu isteyebilirler ama bu bizi fazla üzmez. En iyisi biz onun kitabının eğlenceli yönünü ele alalım. Tam bizim ünlü iktisatçılarımız³² gibi, çok önemli bir konuyu kendine amaç edindi: “Kuzey Amerika toplumunun son derece mustarip olduğu çok çeşitli hastalıkların iyileştirilmesi.” Bu çok çeşitli illetlerin çok parlak bir betimini veriyor: Çok değil, bundan on yıl kadar önce, diyor, Kuzey Amerika Birliği, dünyada olağanüstü bir şandan yararlandı. Bugün –onun kitabı 1857’nin sonları ile 1858’in başları arasında yazılmış– diyor, aynı şekilde çok güçlü ve etkili biçimde devam ediyor bundan yararlanmaya. Kuzey Amerika Devletleri’ne (ABD) böylesine hayranlık duyan, onu bütün Avrupa uluslarına böylesine gururla örnek gösteren Avrupa’nın ilerici insanları, taşıdıkları idealdeki zayıflıkların açığa çıkmasıyla şimdi şaşkın ve saygınlıklarını yitirmiş durumdalar:

“Her yerde, nereye döndüysem, insanlığın ilerlemesi konusunda sevdikleri planlarının Yeni Dünya’da gerçekleşmesini görme umudunu şimdiye dek besleyen, düşünen insanlar arasında geleceğimiz için duyulan kaygının giderek büyüdüğünü duydum. Onlar, her an yeni korkunç isyanlar, yeni iç savaşlar, halkın haklarına yönelik yeni ihlaller, yeni çapul grupları, yeni yağma savaşları duyacakları korkusu yaşayarak, kaygıyla bakıyorlar okyanusun karşı yakasına. Bu arada, on yıldan az bir süre içinde her şey tamamen başka türlü oldu, şu sözleri söylemeye cüret eden biri çıksaydı, sahte peygamber damgası yerdi:

Barış içinde geçen on yıllık bir süre boyunca Birlik hükümetinin yaptığı olağan ödeme yetmiş milyon doları bulacak; otuz yıl önce yapılan ödeme miktarı bundan beş kat fazlaydı;

Bu büyük meblağın alacaklıları yükleniciler (müteahhitler), memurlar ve posta müdürleri, onları atayan veya onlarla anlaşma imzalamış olan başkana, oturdukları makam için yasal olarak ve düzenli vergi vermek zorunda olacaklar;

Memurlar tarafından verginin ödenmesi, onların bir hizmette bulunmaları koşuluyla zorunlu olacak;

“Memurlar”dan alınan bu vergiye göre onların maaşları aşırı ölçüde artacak, böylece devletin hazine dairesi özel amaçlar için işlemek ve özel kazançlar için ödeme yapmak zorunda olacak;

Merkezileştirme, yürütme erkinin toplumsal çıkarlara ilişkin bütün düşünceleri, memurların çalıştığı en az altmış veya yetmiş bin kişiden oluşan hizmet kolunun tamamına kabul ettirmeye cesaret edecek kadar güçlenecek; Yaşam araçlarına hükümetten bağımsız olarak sahip olmada sürekli artan güçlükler ve toplumsal görevlerdeki maaşların sürekli yükselmesi, bu işi arayanların sayısının giderek artmasına, bu da bütün komisyon ve kalem dairelerinin hizmetten memnun olması için, onların (memurların) köleliğine yol açacak;

Yürütme erki kongre üyelerine toplumsal sorunlarda şu veya bu biçimde davranmayı kabul ettirecek ve ancak onun amaç ve planlarıyla tam bir uyum içinde hareket etmeye razı olacak kimselerin, kamu görevlerinden “şikâyetçi olabileceğini” açıkça ilan edecek;

Durmadan büyüyen ahlaki kölelik, işçi sınıfının maddi köleliğinin mutlaka ülkemizdeki bütün politik kuruluşların “temel hareket noktası” olmak zorunda olduğu yargısını doğuracak;

Dünyadaki köleliğin yayılması hükümetin başlıca hedefi olacak, “Missouri Sözleşmesi”ne temel olan 1787³³ yılının önemli kararı bu amaç doğrultusunda hükümet tarafından ortadan kaldırılacak;

Yerli kabilelerin yoksul kalıntılarıyla yapılan anlaşmalar, aynı amaçla bozulacak;

Aynı amaçlar doğrultusunda yeni savaşların fitili ateşlenecek, yeni yağmalar teşvik edilecek, yeni topraklar satın alınacak;

Yürütme erki o denli güçlenecek ki, komşularından zayıf düşmüş olanların elinden sahip olduğu her şeyi almak amacıyla, canının istediği zaman onlara savaş açacak;

Birlik hükümeti, bütün dünyanın gözleri önünde rezilce bir tutum sergileyerek, açıkça “hak güçlünündür” demeye cesaret edecek ve Birlik bu hakka dayanarak, mallarını mülklerini satmaya razı olmayanların elinden onları zorla almaya utanmayacak;

Köle ticaretinin canlanması, kendine açık savunucular bulacak ve bu ticarete ilk adımı, Orta Amerika hükümetleri tarafından köleliğe karşı yayımlanmış bütün yasakları bir kenara iterek, Birleşik Devletler’in vatandaşı atacak;

Biz, Orta Amerika hükümetlerinin köleliği yasaklamalarını, barış anlaşmalarının doğrudan ihlali sayacağız;

En nüfuzlu devletlerden birinin yürütme erki, bütün en pis toplumsal işler için özgür emek yerine köleliğin getirilmesini isteyecek;

Birlik, sadece sınırlarını kuzeyde genişletebilme konusundaki endişe yüzünden, sürekli güneyde toprak elde etmeye çalışacak ve böylece halkın istek ve çıkarlarını bambaşka bir şekilde göstermiş olacak;

Brezilya nehirlerinde vapurla yolculuk özgürlüğünün aranması gerektiği açıkça dile getirilecek: “Mümkünse barışla, gerekirse zorla”;

Böyle bir politikanın sonucu, bugün bile, Yeni Dünya’nın bütün halklarının bizden tamamen uzaklaşması olacaktır;

Ülkenin bütün yasaları neredeyse tamamıyla denizcilik, demiryolları ve diğer şirketlerin kontrolü altına girecek ve yasa yapıcılar, bu şirketlerin kurucularının hükümet olarak vereceği muazzam paralara ve toprak kazanma şansına sahip olacaklar;

“Kongrenin üç meclisi” eskiden yüksek yasama ve yürütme görevlerinde bulunmuş, Albay Benton’un ifade ettiği gibi, “çıkarların barıştırılması ve uzlaşması için en doğru araçlara” sahip olan ve böylece cömertçe ödeme yapılması için her türlü faturanın geçişini sağlayan “ayrıcalıklı üyelerden” oluşacak;

Merkezileştirme öylesine büyüyecek ki, bir kentin yönetim maliyeti, neredeyse bütün Birlik’in otuz yıl önceki yönetim maliyeti düzeyinde olacak;

Şehir gelirleri ve şehir imarının korunması, hapishane veya çalışma evlerine konduklarında ancak gayet iyi insanlar olan kişilere emanet edilecek;

Bu gelirlerin dağıtımında yaşanacak tartışmalar öyle bir hırs ve şiddet noktasına varacak ki, tartışan taraflar dudak uçuklatacak paralarla oyları satın alacak ve seçimler de hançerler, tabancalar ve hatta toplarla yapılacak;

Lynch (Linç) yasası*25 senatoya giriş için kendine serbest bir yol bulacak; bu yasa, güney eyaletlerinde anayasanın birçok kararının tamamen yerini alacak; eyaletlerden birinde sivil egemenlik bütünüyle ortadan kalkacak. Köleliği bir an önce ve bütünüyle ortadan kaldırmaktan kaçınmaya zorlayan bir ısrarla, eyaletlerin kendi sınırları içinde köleliği yasaklama ve kovuşturma hakkı tanınmayacak. Üst meclisin altmış yıl boyunca özgürlüğe uygun koşullar yaratan bütün kararları, bugün yerini bütünüyle karşıt bir yönelime sahip başka kararlara bırakacak. Sistematik ihanet ve yalan kuralları birleşik meclislerin çalışmalarının temeli kabul edilecek, böylece bir yandan yasanın egemenliğinin aşırı düzeyde artması, diğer yandan “hak güçlünündür” anlayışı yüzünden vatandaşların hakları zarar görecek;

Çok karılılık kölelikle el ele yürüyecek ve çok karılılık³⁴ kuralları Birleşik Devletler hükümetinde önemli görevlerde bulunan kimseler tarafından açıkça propaganda edilecek;

Terbiyeyi, ahlakı ve yeteneği yabancı ülkelerdeki Birlik temsilcilerinde aranan zorunlu şartlar olarak dikkate almaktan vazgeçilecek;

Dinsel çekişme öyle bir noktaya varacak ki, başkanlığa aday olan kişinin dini inançları, en önemli devlet sorunlarından biri olacak;

Kuzey ve güney eyaletlerinin içindeki tamamen bölünme arzusu sürekli beslenerek, bu eyaletler arasındaki çatışmalar neredeyse açık bir iç savaşa dönüşecek.

Ve nihayet, Almanya, aynı biçimde, gümrük birliğinden (Zoll-Verein)³⁵ önce paramparça olduğu gibi, Yeni Dünya içinde bir kez daha dağılmaya hazır, Birlik’in dağılması yüzünden de onun dağılmış parçalarının çoğu yabancı devletlerin silahlarıyla perişan olacak. Acı bir tablo! Yine de birkaç yıl önce hiç kimse onun açısından bir noktanın mümkün olacağına inanmazdı; şimdiyse sonuncu nokta (yabancı devletlerin silahları) istisna olmak üzere, onların tümü gerçekten var.

“Çok Çeşitli İlletler” incelemesini kesin bir sonuca bağlamak için, şimdi son nokta da gerçekleşiyor: Köleci eyaletler Birlik’i bozmakla tehdit ediyorlar.

Elini vicdanına koyarak söylemek gerekirse, “acı tablo” çok fazla abartılıyor. Birlik hükümetlerinin giderlerinin çok fazla arttığı doğru ama Birlik’in zenginliği daha hızlı artıyor, öyle ki Birlik topraklarında yaşayan herkes, bundan otuz yıl öncesine oranla gelirinin daha az bir bölümünü Birlik’in giderleri için bağışlamak zorunda. İktidarı elinde tutan partinin gazete ve bildirgelerinin yayımı için birlik hükümetinin memurlarının maaşlarından belli bir kesintinin yapıldığı bir gerçek. Ama ne de olsa bu memurlar iktidardaki partinin yandaşlarıdır; partinin başarısı onlara birtakım görevler yükledi, partinin iktidarı yitirmesiyle onların yerini başka bir partinin mensupları alacak, partinin ortak hedeflere erişmesi için görevli görevsiz bütün parti yandaşları nasıl davranıyorlarsa, onlar da parti giderleri için sadece kendilerine düşen payı ödeyecekler. Kuşkusuz, bütün toplumdan sağlanan gelirin bir kısmının toplumun yarısının yararına kullanılması, hiç de övünülecek bir gelenek değildir. Ama bu gelenekte ne hırsızlık ne de gizli saklı bir uygulama var: İş, bütün egemen partilerin ortak onayıyla açıkça yapılıyor; başka bir parti iktidarı aldığında aynı şekilde davranıyor. İktidara sahip partinin ulusun yarıdan çoğunu temsil ettiği gerekçesini eklemek gerek burada –her parti ulusun büyük çoğunluğunu kendi yanına çektiği zaman ancak iktidarı kazanabiliyor. Kısaca söylemek gerekirse, bu gelenek kötüdür ve kökünün kazınması gerekir ama belirli uluslarda bu kötü geleneğin varlığı henüz hiçbir şeyi kanıtlıyor değil; her ulusta yığınla kötü gelenek yok mu? Kötü bir gelenek, insanların iyi insanlar olarak kalmalarına her zaman engel değildir. Bununla birlikte, Carey’in arkasından gözyaşı akıttığı tam o yıllarda bu geleneğin ve Carey’in inceleme yazısında sayıp döktüğü olgulardan olan bütün gerçek eksikliklerin kökünü kazımayı kendine hedef seçerek bir parti kuruldu ve hızla güçlenmeye başladı. Şimdi bu parti iktidarda bulunuyor³⁶. Bundan ne çıkacağına bir bakalım; toplumsal düşüncenin, kendi kişisel çıkarını düşünmeyen, namuslu insanlar sayılan insanların iktidarına böyle hızla yol açtığı bir durumda, o toplumda ahlak ve vatandaşın yaşam düzeyi büyük olasılıkla düşmeyecektir.

Birlik iktidarının hizmetindeki bütün memurların kendi partilerinin projelerinin gerçekleşmesine yardımcı oldukları veya Carey’in ifadesiyle, “yürütme erkinin bütün memurlara toplumsal çıkarlara ilişkin düşünceleri dikte ettiği” doğrudur. Ama sonuçta bu memurlar, yöneticileri yürütme erkini oluşturan kendi partilerinin ikinci derecede mensuplarıdır: Eğer partinin alt düzey temsilcileri, çalışmak için parti yöneticilerinden programlar bekliyorlarsa, bunda şaşılacak ne var? Ama işte Birleşik Devletler’de devlet memurluğu dışında yaşam gereçlerine sahip olmanın zor olması, sanki tam anlamıyla önemsiz bir olgu: Kolay inanan Carey, polemik amacıyla söylenen abartılı bir saçmalığı temiz kazanç kabul ederek yere göğe sığdıramadı. Oysa Birleşik Devletler’de devlet memurluğu bütün meslekler içinde en az kazançlı olanıdır. Orada her meslekte zenginleşmek olası ama bir kimsenin devlet memurluğundan zengin olduğunu gösteren bir örnek yok. Mekanik bir çabadan başka hiçbir şey gerektirmeyen yığınla ikinci derece iş var ve bu işlerde yetenek ve enerji eksikliği yüzünden kendilerine daha kazançlı bir iş bulamayan insanlar çalışıyor. Önemli işleri ya koltuk düşkünlüğü ya da yurtseverliğinden ötürü, parasal gelirlerini doğrudan feda eden insanlar yapıyor. Çok değil, daha geçen yılın sonlarında bir vali, yani en zengin eyaletlerden birinin en üst düzey yöneticisi, sırf önemsiz bir demiryolu şirketinin işlerini yönetmek için oturduğu valilik koltuğunu bıraktı: “Ailem büyüdü, demişti vali, çocuklarıma bir parça ekmek götürmek zorundayım, bu nedenle eyaletimin yöneticisi olarak kalamam.”

Bundan sonra Carey’in bir dizi haklı eleştirisi geliyor: Kuzey Amerika Birliği hükümeti gerçekten köleliğin yayılmasını kendi koruması altına aldı, “hak güçlünündür” kepazeliğini ilan etti, zayıf komşuların kimi bölgelerini zorla elinden aldı. Ama burada hileye başvuranın kim olduğu belli değil mi? Bütün bunlar Demokrat Parti’yi kendi taleplerine bağımlı kılan malikâne sahipleri tarafından yapıldı. Demokrat Parti’nin arkasındaki kitle vatanseverlik yanılgısına sürüklenmiş temiz kalpli insanlardan oluşuyor: Bu kitle, çiftlik sahipleri Birlik’i bozma girişiminde bulunmasınlar diye onlarla uzlaşma içine girdi, çok uzun bir süre de çiftlik sahipleri tarafından nereye götürüldüğünü anlamadı. Ama buna karşılık, yakın zamana kadar son derece popüler olan Demokrat Parti, şimdi gerilemiş durumda: Kitle, bu partinin çiftlik sahiplerinin aleti olarak hizmet ettiğini fark eder etmez onu bıraktı –sonra bunu, yine abartılı polemikten ciddi bir konuşmaya saflıkla taşınan saçma şeyler izleyecektir. Üç yüz kişilik bir insan topluluğu içinde, ne olursa olsun, karakteri bozuk üç dört kişi her zaman bulunur. Amerikan kongresinde de oylarını sanayi şirketlerine satan üç dört kişi bulundu. Bu yüzden korkunç bağırtılar yükseldi, hem de haklı olarak yükseldi. Ama gerçek iğrençleşmişse, o zaman onun hiçbir politik değeri olamazdı: Alçaklığı her zaman belli olan temsilciler, her zaman önemsiz, kongrede hiçbir saygınlığı olmayan insanlardır. Carey, kent yönetimindeki savurganlıktan, şehir işlerinin düzenbaz kimselerin eline geçtiğinden söz ediyor. Bu, esas olarak New York’la ilgili bir konu ama New York şehri bütünüyle benzersiz koşulların etkisi altında bulunuyor, çiftlik sahiplerinin kontrolündeki eyaletlerin ticaret merkezi işlevini görüyor. Güney ticaretini yöneten tüccarlar, eğer seçimlerde çiftlik sahiplerinin bağlı bulunduğu partinin temsilcileri olmazlarsa, kendileriyle alışverişi keseceklerini söyleyen çiftlik sahipleri tarafından korkutulmuş durumdalar. Bu sayede çiftlik sahiplerinin partisi, New York borsasını kendi kontrolüne almış bulunuyor. Borsa, kuşkusuz, şehir seçimlerinde güçlü bir etkiye sahip. Namuslu insanlar, çiftlik sahiplerinin partisi için çalışmayı kabul etmiyorlar; bu nedenle New York borsası, oyunda parmakları arasından bakması gereken dolandırıcıların hizmetiyle yetinmek zorunda. Ama Carey, şehirdeki işler öteden beri kötü yönetilirken, bununla birlikte bu kötü ekonomide giderek sona yaklaşılırken, çiftlik sahipleri partisinin temsilcilerinin düzenbazlıklarına karşı, New York’ta bir partinin her geçen yıl güç kazandığını bilmesi gerekirdi.

“Lunch (Linç) Yasası”, yani küstahça zorbalık, yumruk hukuku, senatoya “serbest bir giriş yolu” buldu –burada, bir çiftlik sahibi olan Bruks’un senato salonunda senatör Sammer’i ayağından vurup onu az daha öldürecek olduğu o bilinen sahneye gönderme yapılıyor. Saldırı sırasında salon tamamen boşmuş, saldırgan, silahsız bir adama kimselerin olmadığı bir yerde saldırmıştı. Nedir burada şaşırtıcı olan? Olsa olsa çiftlik sahipleri partisinin Bruks’un eylemine hayran kalması şaşırtıcı olurdu. Ama bu partinin kudurganca eylemlere yöneleceği anlaşıldığında, onun umutsuz durumunu görmek gerekti. Bruks’un hareketi ve çiftlik sahipleri partisinin diğer iğrenç eylemleri, son yıllarda Birleşik Devletler’de ortalığı dolduran bir gürültü olarak, sadece söz konusu partinin bu yıllarda sonunun yaklaştığını görmeye başladığının sağlam bir göstergesidir. Kendi kökenleriyle, tavırlarının zarafetiyle, yumuşak huylu oluşlarıyla övünen insanlar, her türlü terbiye kuralını bir kenara atıp, kudurmuşçasına bağırıp çağırarak saldırganlaşmaya başladıklarında, tehlikenin yakın ve korkunç olduğu görülüyor demektir. Kuzey Amerikan “illetler”inin tablosunu çizerken Carey’in net olmayışı, aralarında çok karılılığa izin veren Mormonların bulunmasından ötürü, ilginç bir örnek olarak Kuzey Amerikalıları yermeye hizmet ediyor. Ama bütün Kuzey Amerika toplumunun bu dogma (çok karılılık) yüzünden Mormonlara korkunç bir nefret duydukları biliniyor. Öfke öylesine büyüktü ki, Kuzey Amerikalıların, Mormonların en önemli ilkesi olan hoşgörü ilkesini çiğnemelerine ve onlara karşı korkunç eylemlere girişmelerine yol açtı. Mormonluğun kurucusu acımasız halk tarafından katledildi, yandaşları kendilerine bir sığınak bulduklarını düşündükleri ıssız bir yerden iki kez kovuldular; son zamanlarda da artık Birleşik Devletler’i büsbütün terk etmeyi düşünüyorlar. Mormonlar topluluğu en ilerici Kuzey Amerika yerleşim yerlerinden binlerce verst uzakta olsa da, Amerikan ulusunun öfkesi o denli büyük ki, Mormonları neredeyse fethedilemez sığınaklarında bile rahat bırakmıyor. Kuzey Amerikalıları Mormonlar yüzünden suçlamakla, Taras Bulba’yı gözüpek savaşçılarından ötürü Yahudiliğe eğilimli olmakla suçlamak aynı şey. Oysa Mormonluğun vahşi ilkesine duyulan soylu öfke, Kuzey Amerikalıları haklı görülemeyecekleri bir gaddarlığa sürüklediği için, onlar daha çabuk mahkûm edilebilirlerdi.

Polemik içinde çok doğal, bu nedenle de bağışlanabilir olan abartılar, hiç de bilimsel bir araştırmaya götürmez. Varsayalım ki, Carey, mektuplarını bir gazetede yayımlattı ama yine de bu mektuplarda bir yergici olarak değil, ciddi bir bilim adamı olarak görünmek isteyecekti. Peki o, bir yergicinin gücünü oluşturan abartının, bilimsel incelemeyi güçten yoksun bıraktığını anlamamış mıydı? O, betimlediği ‘çok çeşitli illetler’ tablosunda pireyi deve yapıyor. Ama şunu söylemek gerekir ki, onun üfleyip şişirdiği dev sabun köpüğü kabarcığından, kabarcık en ufak bir esintiyle patlasa da, bir damla gerçek yine gerçek olarak kalıyor. Kuzey Amerikan Birliği’nin devlet işlerinde gerçekten pek çok olumsuz nokta var. Kuzey Amerikan yurtseverleri, haklı olarak, ülkelerinin yüzkarası olan lekelerden hızla temizlenmesini ümit ediyorlar; onlardan hiç kimse devletlerinde bugüne dek çok fazla kara lekenin olduğunu yadsımıyor.

Burada eğlenceli olan nedir? diye soracaktır okur. Büyük ve soylu bir ulusun toplumsal yaşamında hâlâ bir yığın aşağılatıcı kusurlarının olması ve bu kusurlardan arınmak için gösterdiği çabalarda pek çok zorlukla karşılaşması, ilerleme düşmanları dışında, kim için eğlenceli olabilir ki? Bu hiç de eğlenilecek bir şey değil.

Biz gerçekten Kuzey Amerika’daki işlerin durumunun eğlenceli olduğundan mı söz ettik? Biz, Carey’in kitabının çok eğlenceli oluşundan söz ettik. Onun boyuna ağladığı illetlerin ortaya çıkışını hangi gerekçeye dayandırdığını, bütün bunlara hangi ilaçla şifa bulmayı tasarladığını bir düşünün –Edip’in (Oidipous’un) kıvrak zekâsına sahip olun, eğer makalemizin başında “korumacı” sözcüğüyle karşılaşılmamış olsaydı, bunu hiçbir zaman anlayamazdınız. Kuşkusuz, o sözcük size basiretli Carey’in bütün felaketleri düşük tarifeye, her türlü iyiliği de yüksek tarifeye bağladığı yönünde artık bir fikir vermiştir. Anladınız, ama bu çözüm şeklinin doğruluğunun ne kadar gülünç olduğuna herhalde inanmayacaksınız: Öyle görünüyor ki, bir insan ne kadar kör olursa olsun, yine de Birleşik Devletler’deki kusurların başka nedenleri olduğunu, gümrük önlemleri dışında, bu kusurlardan kaçınmak için başka araçlara da gereksinim duyulduğunu unutamazdı. Carey hiçbir şeyin farkında değil. Onun için tarife, bütün sorunların temelidir; o, tarifeyle hummayı tedaviye, yaşlılara gençliklerini yeniden kazandırmaya ve aptallara deha vermeye hazırmış gibi görünüyor.

Birleşik Devletler’in karşılaştığı bütün zorluk ve kusurların ana nedeninin ne olduğunu, bunların büyük kısmının biricik nedeninin de kölelik olduğunu, aklı başında her insan ilk bakışta görür. Malikâne sahiplerinin kontrolündeki eyaletlerde köleliğin ortadan kaldırılmasına cesaret edilinceye dek, çiftlik sahipleri diğer vatandaşlarla ilişkilerinde terbiyelerini takınabiliyorlardı. Ama kuzey eyaletlerinde yaşayan özgür insanların, köleliğin güney eyaletlerinde de kaldırılması konusunu düşünme gereği duyduklarını çiftlik sahiplerinin fark ettikleri andan itibaren, işler değişti; köleliğin kaldırılmasını düşünmek sadece siyahların yararına değil, hem kuzeyli beyazların kendi yararlarına hem de güney eyaletlerinin özgür beyaz halk kitlelerinin yararına olacaktır. Çiftlik sahipleri, güney eyaletlerinin beyaz halk kitlelerinin çıkarlarına aykırı olan kendi çıkarlarını korurken, bu korumada sadece yasal araçlarla yetinmiş olsaydılar, sorunun çok çabuk çözümleneceğini biliyorlardı. Kuzey eyaletlerinin insanları, güney eyaletlerinin derin bir cehalet içinde bulunan beyaz halk kitlesine, cehalet yüzünden çiftlik sahiplerine hep bağımlı kalacağını, bu bağımlılığın da onu sefalet içinde tutacağını, çünkü özgür işçinin bir işte kendine rakip olarak bir kölenin bulunmasıyla refah ve bolluktan yararlanamayacağını açıklamış olsaydılar, bu kitle bu konuda aydınlanma gereği duyardı. Böylece çiftlik sahipleri, kendi eyaletlerinin beyaz nüfusunu cehalet içinde tutmak için, cebir yöntemlerine başvurmak zorunda kaldılar: Gazete ve popüler kitapları yasaklamaya, kendi eyaletlerindeki okul eğitimini zorlaştırmaya başladılar. Cehalet kendi başına hiç de iyi bir şey değil ama eğer insanlar tamamen koşullar yüzünden cahil kalıyorlarsa, bu durum, onlar üzerinde öyle olumsuz bir etkiye sahip olmaktan biraz daha uzaktır. Ama asıl fena olan, insanların bile bile, dolaylı olarak başkasının hesabına cehalet içinde kalmalarıdır: Doğal (eğer böyle ifade etmek mümkünse) cehaletin, zor altında gerçekleşen cehalete oranla kötülüğünün fazla önemi yok. Çiftlik sahipleri, kendi hesaplarına göre haydut yaptıkları acımasız haydutların yöneticileri olmaya başladılar, kendileri de Türk paşalarına dönüştüler.

Fakat güney eyaletlerindeki beyazların her türlü eğitiminin, kendilerine özgü kültürel kimliklerinin, her türlü namuslu davranışlarının zorla baskı altına alınması, çiftlik sahiplerinin varlığı için henüz yeterli bir güvence değildi. Özgür eyaletler nüfus bakımından büyük avantaja sahipler, Birlik iktidarı da seçimle çoğunluğa veriliyor. Çiftlik sahipleri, güney eyaletlerinin oylarıyla birleştirerek çoğunluğu sağlamak için, kuzey eyaletlerindeki oyların az da olsa bir kısmını kendi taraflarına çekmek zorundaydılar. Kendi eyaletlerinin beyaz halkını köleleştiren parti, doğal olarak, kuzey eyaletlerinin özgürlüğün değerini bilen halklarının içinde kendine namuslu yollardan müttefikler bulamadı, başka yolları kullanmak zorunda kaldı: hile ve rüşvet. İşte Carey’in sözünü ettiği bütün suistimallerin kaynağı bu. Tavırlarında sertleşen, namussuzca rüşvetlere alışmış, kendi varlıkları için duydukları korkudan acımasızlaşmış çiftlik sahipleri, Birlik senatosuna ve temsilciler meclisine, onların güvenini kazanmış milletvekilleri ve senatörleri gönderdiler. İşte Kuzey Amerika kongresinde yaşanan iğrenç sahnelerin asıl kaynağı bu. Oturum tutanaklarını okuyun, her zaman aynı partiye –çiftlik sahipleri partisine– mensup kişilerin nasıl küfürler ettiğini, nasıl sopaya, bıçağa, silaha sarıldıklarını görürsünüz. Bu doğal bir şey; ve öyle görünüyor ki, kongrede iğrenç sahnelerin artık yaşanmaması, seçimlerde rüşvetin son bulması, Birleşik Devletler hükümetinin aşağılık suistimallerden temizlenmesi için biricik çarenin ne olduğu, herkes için yeterince açık. Siz bu çarenin ne olduğunu düşünüyorsunuz? Yoksa özgürlüğün kölelikle bağdaşmaz olduğuna inanan Birleşik Devletler’in özgür insanlarının, çiftlik sahiplerinin Birlik üzerindeki egemenliğini koparıp almalarında olduğunu mu düşünüyorsunuz, şimdi yapmaya karar verdikleri gibi? “Hayır” diyor Carey, “çare bu değil”; bütün bela düşük tarifeden geliyor, kurtuluş “korumacılıkta”!

Bu ne saçmalık! Şunu eklemek gerek: Hem de öyle bir saçmalık ki, ancak son derece zayıf bir yapıya sahip bir kafada oluşabilecek bir saçmalık. Bazen akıllı insanlar da bunamaya maruz kalabiliyorlar. Ama onların sayıklamalarında geçmişteki mantıksal gücün izi kendini gösteriyor. Onlardaki herhangi canlı ve büyük bir düşünce, kaçıklığın temel noktası oluyor. Ama delirmek, asıl anlamının uzağındadır burada, insan ancak çok az bir akla sahip olabilir.

Eğer Carey, bir dâhi olsaydı, onun tek konu delisi (monomani) oluşu, bir şekilde içinde bulunduğu koşullarla açıklanabilirdi. Ama onunki gibi bir akla sahip insanlar, buluş yeteneği yüksek insanlar olmuyorlar: Onların aklına yeni özgün düşünceler gelmiyor; onlar ancak başkalarına ait düşüncelere başka (ve çoğunlukla yanlış -ç.n.) anlamlar yükleyebiliyorlar. Bir metni okuyor, doğru dürüst bir şey elde edemiyor ve eğer özgün olma iddiasında değilse, anlaşılmayan şeyin savunusunu yapmak, yok eğer özgünlük iddiası varsa o anlaşılmaz şeyi çürütmek üzere kaleme sarılıyor: Carey, özgün olmak istiyor ve bu nedenle aklına birden, ona benzer düşünürlerin bir özelliği olarak, onun da doğru dürüst anlamadığı Ricardo’nun rant teorisini çürütmek geliveriyor. Onun aklına niçin rant teorisi üzerinde çalışmanın geldiğini açıklamak güç değil. Çünkü bu teori, ekonomi-politik sistemde çok önemli bir yere sahip. Rant teorisi, ekonomi-politik biliminin en önemli ilkelerinden biridir. Bu konunun önemini görmek için, hiçbir özel buluş yeteneğine gerek yok: Bu konu bütün ekonomistler tarafından çok önceden aydınlığa kavuşturulmuş zaten.

Ama Carey’in kendisi mi tarife sorununa böylesine büyük önem vermeyi düşünmüştü? Gümrük resminin (vergisinin) bütün toplumsal yaşamın temel taşı olduğunu, bütün ekonomik ve insani yararların iyi bir gümrük tarifesinden, “çok çeşitli toplumsal illetlerin” ise kötü bir gümrük tarifesinden kaynaklandığını kendisi mi düşünüp bulmuştu? Yok canım! Bilimde böyle bir yeniden yapılanmayı icat etmek ne gezer onda. Bir düşünce sistemi içinde, başkalarının birinci derecede önemli görmedikleri bir düşünceyi –ki bu, bilimde yeni bir yönelimden söz etmek demektir– ilk planda öne sürmek, doğru veya yanlış ama gene de yeni bir şeydir. Bilime yeni bir yön vermek için de dâhi bir us gerekir. Carey’de eksik olan sadece dâhilik değil, çok bilinen düzeyde mantıksal bir güce de sahip değil o. Eğer gümrük sorununu toplumsal yaşamın çok önemli bir sorunu olarak ortaya koyduysa, kuşkusuz bu onun kendi buluşu değil, başkalarından duyduğu bir şeydir.

Carey, bu konuda söylediklerini kimden duymuş olabilir? Burada büyük günah, bizim tanınmış ekonomistlerimizin onların kitaplarına bakarak bize bilgelik verdikleri Batılı ekonomistlerin sırtına yıkılıyor. Bu ekonomistler, arkadaşları Carey’in başını belaya soktular; onlar, gümrük tarifesi konusunda herkesten fazla çabalamayı, bütün bilimi ve ulusal yaşamı gümrük sorununa indirgemeyi moda haline getirdiler. Son zamanlarda onca başarı kazanmış, bilgi ve kültür sahibi bütün dünyanın o denli fazla ilgi gösterdiği Rus iktisat yazınının (ki bizim ekonomistlerimiz artık Batı Avrupa’nın istatistik kongrelerine başkanlık yapıyorlar) sesi eğer Batılı ekonomistlere kadar ulaşabilseydi, onlara “gülün!” diyebilirdik. Düşünsel derinliği olan ciddi Fransız gazetelerinin muhabirleri, değişik politik sorunlara ilişkin bizim gazetelerdeki makalelerin içeriğini Avrupa’ya aktarıyorlar. İngiliz gazeteleri de, yine bizim yön verici politika konulu makaleleri doğrudan çeviriyorlar, kavgacı “Times” bile bizdeki açıklığın (glasnost) başarısını överek, defalarca duyarlılık gösterdi. Ama hayır, Batı halkları güçlü, yüksek ötümlü ve temiz Rus dilini henüz öğrenmiyorlar, bizim cesaretli ifşamız henüz Batı ekonomistlerinin kulağına kadar ulaşmıyor; ifşamız cesaretli, çünkü aslında bir ümidi dile getiriyor: “seslendiği kişi, onu duymuyor.” Ve bu cesaret, bütün Rus iktisat yazınına ait bir cesarettir. O halde duyacak başka kimse olmadığından, bizim tanınmış ekonomistlerimize kulak verelim ve haykıralım: “Gülün! Carey’e bakın ve gülün! Gülünç değil mi o?” Ne bakımdan gülünç? Sizden farklı olduğundan değil, yani siz düşük gümrük tarifesi için çabalarken, onun yüksek tarife konusunda çaba göstermesinden değil gülünç oluşu. Hayır, onun gülünçlüğü sizinle hangi konuda uyuştuğunda, sizin öğretmenlerinizden aşırdıklarında, kötülüğün gerçek nedenlerini fark etmeden, kötülüğü ortadan kaldırmaya ilişkin gerçek çözüm yolları üzerinde kafa yormadan, bütün düşüncesini devlet ve ekonomi bilimi için hiç de fazla önemli olmayan bir sorun üzerinde toplamasındadır.

Carey’i ölü bir skolastik, gözleri başka şey görmeyen tek konu saplantılısı (monomani) yapan, gümrük sorununu dünyada her şeyden önemli görmesi, bu konuya fazla ilgi duyması yüzünden en açık ve çok daha önemli gerçekleri, toplumun zorunlu gereksinimlerini göz ardı etmesidir. İşte bir bilim adamının sınırlı kalmakla toplumsal durumu, en önemli ulusal gereksinimleri, bütün canlı gerçekleri ve düşünceleri kavramada her türlü olanağı yitirdiği büyülü finansal oluşumlar: kredi ve dış ticaret, borsa ve banka, kur ve fonlar.

Aslında Carey’in, bir kölelik karşıtı olarak, düşük gümrük tarifesine şiddetle karşı oluşu, bu Amerikalı ekonomi yazarının büyük günahı değil henüz. Doğrusu, eğer Birleşik Devletler’de yaşıyor olsaydık, serbest ticaretin avantajına ilişkin bütün teorik düşüncelerimize karşın, bu bilimsel ilkeyi belki de feda eder ve çok yüksek gümrük resmi (vergisi) talebinde bulunmazdık. Sorunun ne tür bir sorun olduğu ortada işte. Gümrük resimlerinin (vergilerinin) Kuzey Amerika birleşik hükümetinin biricik gelir kaynağı olduğu söylenebilir. Birleşik hükümetin diğer gelir kaynakları, toprak satışı da içinde olmak üzere, son derece kısıtlıydı, öyle ki birleşik bütçede gözle görülür hiçbir farklılık olmuyordu; bu gelirler olmasa da olurdu. Ne demektir şimdi bu? Serbest ticarete uygun düşen gümrük tarifesi yayımlandığında, birleşik bütçede her defasında büyük açık meydana geliyordu. Bu arada, gümrük vergileri çok ağır değildi ama serbest ticaret ilkesine uymuyordu, her defasında Birlik’in finansal gücünde öylesine bir büyüme sağlıyordu ki, bütün giderleri karşılamanın ardından her yıl devletin hizmet alımı için büyük bir fazlalık kalıyordu. Çözüm belli: Serbest ticaret ilkesinin bir değeri var ama devletin finansal sistemindeki iyi bir düzen daha değerli. Bu nedenle, birleşik hükümet tarifeye bağlı olarak kendi mali gelişimi için, çok yüksek (yine de çok ağır olmayan) bir tarifeye şimdilik gereksinim duyacak –yapacak bir şey yok, Birleşik Devletler’de hayli yüksek bir tarife gerekiyor. Ne zaman ki işler değişir, ne zaman ki onsuz hareket etme olanağı doğar –ki böyle bir şey çok iyi olur– o zaman serbest ticaret ilkesine göre hareket edersiniz. {Ekonomik yüreklerin yumuşatılmasını şart koşacağız. Rusya’nın serbest ticareti, kuşkusuz, gümrük ilişkilerinde bile kârlı olabilirdi. Bizim devletimizin yüksek gümrük tarifesine gereksinimi yok.}

Bir neden daha var, finansal düşüncelere tamamen uzak ama çok daha önemli. Birleşik Devletler’deki en önemli kötülük, köleliktir. Yeni İngiliz eyaletleri³⁷, köleliği kaldırmaya çalışan partinin temel dayanağı olma işlevini yerine getiriyorlar. Bu eyaletler gümrük koruması istiyorlar, çok olası ki, onlar bu konuda yanlış yapıyorlar, gümrük koruması onlar için gerçekten gerekli değil. Peki, ama ne yapmalı? Eğer istiyorsanız, Yeni İngiltere’yi yanlışından kurtarmaya çalışmak mümkün ama o hâlâ yanlışını sürdürüyor. Bunu, belki bir doyumsuzluk, belki de onun programının temel noktası için bir ölçüde zararlı bile kabul etmek gerek ki, programın temel noktası –köleliğe şiddetle karşı oluş– haklı, olumlu ve devlet yaşamı için taşıdığı önem bakımından bütün öteki toplumsal sorunlardan milyonlarca kez öndedir. Pratikte yanlış yapan biri, aynı yanlış şeye teoride sık sık isyan ediyor, keseneğin iç yüzünü acımasızca ortaya koyan G. Kokorev³⁸ gibi. En kutsal gerçek olarak, mantığa dayalı taleplerini gerçek zorluğa kurban veren yazarlar, gerçeği izliyorlar, eğer gerçek rahatsız edici gibiyse, artık öfkeyle bağırmaya hazırlar: “Bazen yanlış bir düşünceden vazgeçmek ve finansal kazançları bilimsel gereklere üstün tutmak gerekir biçimindeki ölümcül ve korkaklık içeren ilkeyi kabul edin.” Bazen böyle yapmak gerekir, yalnız hangi toplumsal gereksinimin hangi teorinin kurban edilmesini gerektirdiğini ayırmalı: Toplum için, yani sonuçta bilim için özverinin sınırı aşılıyor, çünkü toplumsal başarı bilimsel başarıyı beraberinde getiriyor. Bazen herhangi bir yanlış talebi olan ama eğer bununla birlikte haklı ve çok önemli bir talebi de bulunan bir insanla dost olmak gerekir. Ne herhangi bir olguda, ne herhangi bir partide, ne de herhangi bir programda mutlak, ayrıntılı bir gerçeklik bulunur³⁹. Sadece hangi olgu, hangi program en az yalanı ve en çok doğruyu barındırıyor onu ayırın ve ayırdıktan sonra da o doğrulara bütün kalbinizle sarılın; özel yaşamınızda olduğu gibi, eğer ruhsuz bir insan değilseniz, her birinde büyük olasılıkla sizin hiç de hoşlanmayacağınız yönler bulunan kimi insanları hararetle sevin. Bu kusurlar sizi hiç mi ilgilendirmiyor? Pek çok kusuru olan bir insanı o kusurları için değil, onuru için, taşıdığı meziyetleri için sevin, kendi yaşamınıza acımadan onun için her şeyi yapmaya hazır olun. Sevilen bir insan için kendini feda etmeye hazır olunsa bile, bu, ancak belli ölçüler çerçevesinde güzel bir davranış olur, örneğin: Eğer sevdiğiniz bir kadının sırf kaprisini yerine getirmek için kendinizi bir burgaca atarsanız, bu bir aptallık, dahası son derece canice bir davranış olur. Ama ona mutluluk vermek veya onun yaşamını kurtarmak için kendinizi feda ederseniz, o başka bir şeydir. Bilinen bir programın toplumsal adalet ve adaletsizlik konusunda titizlik bakımından bir ölçüsünün olması da böyle bir şeydir –burada gereksiz titizlik, belli bir dereceye kadar titiz davranılması gerekse bile, gülünç, hatta çok sık canice olmakta. “O, serbest ticareti istemiyor, bu nedenle, ben köleliğe karşı onsuz hiçbir şey yapamayacak olsam da, onun partizanı olmak zorunda değilim.” Bu, şu sözlerle aynı anlama gelir: “O benden önemsiz bir özveride bulunmamı istiyor, onunla arkadaşlık ikimizi de zengin edecek olsa bile, bu nedenle ben onunla ortak olmayacağım. Hayır, akıllı ve gerçekten bir kazanç sağlamak isteyen kişi böyle düşünmez; ama o eğer ortak girişimde büyük bir yarar görürse, her işe girer. Sadece kimi saçmalıklardan mahcup olmaması bir yana, kendi şöhretine bile acımayan, ortak bir yarar beklerken, asil denen bütün insanların ağzında kendi adlarını beş paralık eden insanlar olmuştur.” Gerçekten ne biçim insanlarmış bunlar? diye soracaksınız. Şimdi size dün gördüğüm bir şeyi anlatmalı.

İnsanların başka bir gözle bakmadıkları güzel, genç bir dul var. Bu genç kadın kocasını tutkuyla seviyordu, şimdi hep onu düşünüyor, onun için kederleniyor. Toplumda onun masumiyeti, temizliği karşısında hayranlık duymayacak bir tek insan yok. Bu kadın birden ortadan kayboluyor. Nerde o? İşte orda: Ayyaş serserilerden ve ümitsiz kadınlardan oluşan gürültücü bir kalabalığın arasında, herkesten varlıklı ve tanınmış olduğu belli olan bir beyefendinin yanında oturuyor. Genç dul adama sokuluyor ve onu baştan çıkararak ağına düşürmekte öyle başarılı oluyor ki, adam eski sevgilisini o anda bırakıyor: Genç dul, artık ümitsiz eski sevgilinin yerini alıyor. Sade kişilikli dul, şöhret kazanıyor! O, sadece namuslu insanların değil, zavallı kimselerin, herkes tarafından hor görülen insanların da onun hakkında ne düşündükleri konusunda kendini kandıramıyor. Bu, onun yerinden ettiği eski sevgilinin doğrudan gözlerine bakarak, zavallı kadının mutsuzluğuna ilişkin söylediği en sert ve samimi sözlerde ifadesini buluyor: “Yazgı beni aşağıladı, ben kendi istencim dışında rezil oldum.” Perişan durumdaki kadın, mutlu rakibine şu karşılığı veriyor: “Ama sen rezaleti onurlu bir yaşama isteyerek tercih ettin, sen isteyerek kendini ahlaksızlığa bıraktın. Ondan hoşlanıyorsun, bana hor bakıyorsun.” Bu sırada içeri, genç dulun kusursuz temizliğiyle herkes için örnek olduğu zamanlarda onu tanıyan bir ihtiyar giriyor ve genç dulu, kadınsı sevecenliğini cömertçe sergilediği sarhoş, terbiyesiz zengin bir erkeğin kollarında görüyor. İhtiyar, öylesine saygı duyduğu ve onun sözlerini her zaman doğru bulan genç dula lanet okuyor. Bu da ne böyle? Kuşkusuz, onun bu rezaletine katlanmak kolay değildi ama gerçekten o kendisi isteyerek bu rezalete bulaşmıştı; ileride kendi onurunu lekelediğini –ama bunu isteyerek yapmadığını– bilecekti…

– Bizi bir haberle meşgul etmek nasıl da birden aklınıza geldi! Siz, bütün Petersburg’un gördüğü Ristori’nin⁴⁰ oyunundaki “Judith”in dramını anlatıyorsunuz.

– Elbette. Ben sadece Judith’in kötü davranmadığını göstermek istedim. Toplum için yararlı olmak isteyen bir insanın böylesine korkunç özverilerde bulunmasını gerektiren durumlarla çok sık karşılaşılmaz. Ama her insanın bütün medeni yaşamı içinde, toplum için daha yüce ve daha önemli diğer ereklerini gerçekleştirmesine yardımcı olması için, bir vatandaşın kendi emellerinin belli bir kısmından vazgeçmek zorunda olduğu tarihi birleşmeler aralıksız devam ediyor. Tarihin yolu, Nevskiy bulvarının bir kaldırımı değildir; o yol bazen tozlu, bazen çamura kesmiş tarlalardan, bazen bataklıklardan, bazen bir labirentten geçer. Toza batmaktan, çizmelerine çamur bulaşmasından korkan kişi, toplumsal bir eyleme girişmesin⁴¹. Toplumsal eylem, siz gerçekten insanların yararını düşündüğünüzde, insanlar için yararlı bir iştir ama pek de temiz bir iş değildir. Bununla birlikte, ahlaki temizliğin farklı anlaşılabildiği bir gerçektir: Örneğin, Judith, başka birine kendini lekelememiş bir kişilik olarak görünebilir.

Yine konudan uzaklaştık. Biz, Birleşik Devletler’de yüksek gümrük tarifesini, onun medeniyet ve bilim alanında kazandığı şana zarar vermeden korumanın mümkün –sadece mümkün değil, gerekli– olduğunu söylemek istedik. Ama bu hakka sahip olmak için, yüksek tarife sorununa teorik yönden bakmak yerine, onu daha önemli diğer toplumsal sorunlarla ilişkisi bakımından ele almak gerekir. Düşünce ufkunuzu genişletin, sizin pek çok özel sorunda, aynı sorunları ayrı ayrı ortaya koymaktan doğan yükümlülüklerden farklı, başka yükümlülükleriniz de var. Carey böyle yapmıyor ama. Onun serbest ticareti reddederek gümrük korumacılığı vaazında bulunması, serbest ticaretin ekonomik açıdan kârlılığından çok daha önemli koşulların yarattığı bir düşünceye göre olmuyor; o, düşüncesini, korumacılıkla hiçbir şekilde uzlaştırılamayacak olan ekonomi-politiğin temellerinden koparıyor. Savaş sorununda da bu böyle. Adam Smith ile Ricardo’nun enerjik bir savaş yönetiminin gerçekleşeceğini bekledikleri koşullar oluşuyor –örneğin, yabancı bir ordu İngiltere’yi istila etmek istemiş olsa, bundan asla savaşın ekonomi-politiğin ilkelerine uygun olduğu sonucu çıkmaz.

Biz hiç de Carey’den, onun yüksek tarifeyi Birleşik Devletler için bir gereksinim olarak görmesini istiyor değiliz; biz sadece, onun bu gereksinimi ekonomi-politik teorisiyle hiçbir ortak noktası bulunmayan kendine özgü koşullara bağlamak yerine, ekonomi teorisinin kendisine bağlama mantığındaki zayıflığı görüyoruz. Ama Carey’in mektuplarına asıl eğlendirici özelliğini veren şey, onun tek konu saplantılısı oluşu bağlamında, tarife sorununu her türlü yaşamsal olayın düzenleyicisi olarak bütün toplumsal yaşamın merkezine oturtmasıdır. Onu tek konu saplantılısı olmaya yöneltenler, ticaret sorunlarını bilimin ana konusu yapan bir ruhla bütün bilimi yeniden yapılandıran ekonomistler oldu. Bu ekonomistler, Carey’in başkana yazdığı mektuplara baksınlar ve kendi görüşlerinin ters yansıması olsa da, düşünsel doğruluğunu eğlenerek görsünler: Birleşik Devletler’deki “çok çeşitli illetin” kaynağı gümrük tarifesi sorunudur, bu mükemmellik de o illetlerin ilacıdır.

Dipnotlar

*1- LEBEDYEV-POLYANSKİY: Asıl adı Pavel İvanoviç Lebedyev’dir (takma adı Valerian Polyanskiy). 21.12.1881’de (2.1.1882) doğdu, 1948’de Moskova’da öldü.

Sovyet eleştirmeni, edebiyat tarihçisi, Sovyet Bilimler Akademisi üyesi. 1902’den itibaren Komünist Parti üyesi. Devrimci hareket içinde yer aldı. 1908-1917 yılları arasında Cenevre’de sığınmacı olarak yaşadı. Onun yönetimi altında Rus klasik yapıtlarının ilk Sovyet baskıları yapıldı. 1918-20 arasında Proletkult’un Bütün Rusya sovyetinin başkanlığını yaptı. Hatalı teorik sisteminin etkilerini deneyerek gördü. “Proletarskaya kultura” (Proletarya Kültürü –1918-21), “Literatura i Marksizm” (Edebiyat ve Marksizm –1928-30), “Literaturnaya entsiklopediya” (Edebiyat Ansiklopedisi –1934-39) vb. yayınların editörlüğünü yaptı. 1921-30 arasında Glavlita’nın (Glavnoe upravleniye po delam literaturı i izdatelstv/Edebiyat ve Yayın İşleri Genel Müdürlüğü) başında bulundu. Büyük Sovyet Ansiklopedisi’nin birinci baskısının yayın kurulu üyeliğini yaptı. “Lenin i literatura” (Lenin ve Edebiyat –1924) gibi teorik yapıtların yanında “N. A. Dobrolyubov” (1933), “Tri velikih Russkih demokrata: Belinskiy, Dobrolyubov, Çernışevskiy” (Üç Büyük Rus Demokratı: Belinskiy, Dobrolyubov, Çernışevskiy –1938), “G.V. Belinskiy” (1945) gibi Rus edebiyat tarihine ilişkin yapıtlarla birlikte Sovyet edebiyatı üzerine makalelerini topladığı “Na literaturnom Fronte” (Edebiyat Cephesinde –1924) gibi yapıtları bulunuyor. Lenin nişanıyla ödüllendirilmiştir.

*2- Petraşevciler: I. Nikolay yönetimi tarafından M. V. Butaşeviç ile Petraşevskiy’nin (1828-1866) toplantılarına katılan ve tutuklanıp mahkûm edilen 23 kişi. Hepsi de şu ya da bu ölçüde “özgür düşünceli” kimseler olarak Petraşevciler, görüşleri bakımından homojen bir yapıda değillerdi. Birkaçı doğrudan devrimci nitelikte düşünceler taşırken, bazıları XIX. yüzyılın ütopik sosyalist düşüncelerinin incelenmesi ve propagandasıyla ilgileniyordu (çağdaşları Petraşevcilerden sık sık ‘komünistler’ diye söz ederlerdi). Petraşevciler değişik felsefi düşünceleri tartışıyor, illegal bir basımevinin kurulması tasarısını dile getiriyorlardı.

Mahkûm edilenlerin önemli bir kısmı sadece Belinskiy’nin Gogol’e Mektup’unu (Evrensel Basım Yayın, Ekim 2004) yaymaları yüzünden veya toplantıları ihbar etmedikleri için cezalandırıldı. Petraşevskiy grubunun tarihte yerini alması, genç Dostoyevskiy’nin bu gruba katılması, bu grubun o çağdaki diğer grupları görülmemiş şekilde sarsması ve bağışlandıklarından haberleri olmayan mahkûmlar için halka açık bir idam töreninin sahnelenme hazırlığı nedeniyle olmuştur.

Petraşevskiy grubu, farklı üyelerinin (en başta Durov) yardımıyla, toplantılarında sansür baskıları, kölelik hukuku rezaleti, bürokrasinin satılmışlığı gibi konulara ilişkin düşüncelerin dile getirildiği çok sayıdaki başka gruplarla sıkı bir bağ içinde oldu. Bu grupların toplantılarında Fourier, Proudhon gibi adların teorileri büyük bir coşkuyla okunuyor, yorumlanıyor ve Belinskiy’nin Gogol’e Mektup’u hayranlıkla dinleniyordu.

Bu gruplardan biri ‹rinarh Vvedenskiy’nin evinde toplanıyordu; gruba katılanlar arasında genç edebiyatçılar ve öğrenciler G. E. Blagosvetlov, A. P. Milyukov ve N. G. Çernışevskiy de vardı –ç.n.

*3- Kont M. N. Musin-Puşkin (1795-1862): Soylu bir aileden geliyor. Kazan Üniversitesi’nde başladığı doğu dilleri (Moğolca, Çince, Ermenice, Sanskritçe, Arapça, Farsça, Türkçe, Tatarca vb.) alanındaki çalışmalarını, daha sonra Petersburg Üniversitesi’ne taşıdı. Adı, burada kurduğu Doğu Dilleri Fakültesi’yle anılan ve 1845’ten 1856 yılına dek Petersburg Üniversitesi’nin öğretim çevresinin yöneticiliğini yapan oryantalist. Özellikle çok sert, makam düşkünü, öfkeli ve hatta kaçık bir kişilik olarak betimlenir.

*4- Guizot, Fransua Pierre Guillaume (1787-1874): Restorasyon dönemi Fransız tarihçi ve politikacısı.

*5- İpatevskaya letopis (İpatevskaya vakayinamesi): Eski Rus vakayiname külliyatlarından ve eski Rusya tarihi üzerine en önemli belgeleri içeren kaynaklardan birisi. 307 sayfa kadardır. XV. yüzyılda (Yaklaşık 1420 olarak tarihlendirilmiş) Pskov’da yazıldığı tahmin ediliyor. Bu vakayiname, XVII. yüzyılda, Kostroma yakınlarındaki İpatevskiy manastırında bulunmuş ve adını da bu manastırdan almıştır. N. M. Karamzin tarafından gün yüzüne çıkarıldı. Bugün Rusya Bilimler Akademisi kütüphanesinde bulunmaktadır. İlk kez 1843 yılında eksik olarak basılmış, daha sonra da değişik tarihlerde (1871, 1908, 1923, 1962) yeni baskıları yapılmıştır. A. A. Şahmatov’un tahminine göre, bu vakayi-namenin beş elyazması kopyası çıkarılmış.

Rusya tarihinin değişik dönemlerinde yaşanmış önemli tarihi olayları (savaşlar, prenslerle ilgili öyküler vb.) anlatan çok sayıda vakayiname bulunmaktadır (Kiev vakayinamesi, Lavrentevskaya vakayinamesi, İpatevskaya vakayinamesi, Novgorodskaya vakayinamesi vb.). Her vakayiname belli tarihi evreleri kapsıyor. Bu tarihi belgelerin çoğu kilise ve manastırların bünyesinde yazılmış ve kronolojik bir sıraya göre listelenmiştir –ç.n.

*6- Cavaignac, Luis Eugene (1802-1857): Fransız general ve politikacı.

*7- İtalikler Lenin’e ait –ç.n.

*8- Kadetler: Anayasal Demokrat Parti üyeleri ve yandaşları. 1905 yılında kurulan liberal-monarşist burjuvazinin en önemli partisi. Devrimden sonra karşıdevrimci cephede yer aldı.

*9- Tasfiyeciler: RKP(B)’nin illegal örgütlenme yöntemini reddeden ve dolaylı olarak partinin tasfiyesine çalışan kanat.

*10- W. Shakespeare’in Otello oyununun kötü karakterli kişisi.

*11- Hawthorne, Nathaniel (1804-1864): Amerikalı roman ve kısa öykü yazarı.

*12- Gezginciler (Peredvijnikler): XIX. yy’ın ikinci yarısında varlık gösteren, “sanat için sanat” anlayışını reddeden, gerçekçi, halkçı bir sanat anlayışını benimseyen ressamlar grubu. Ağırlıklı olarak Rus orta sınıfı ile köy yaşantısını konu alan, ulusal özellikler taşıyan resimler yaptılar. Bu akımın, Sovyetler döneminde gelişen sosyalist gerçekçiliğin çekirdeğini oluşturduğu söylenebilir –ç.n.

*13- Akıldan Bela: Griboyedov’un romanı.

*14- Thackeray, William Makereace (1811-1863): Ünlü İngiliz gerçekçi yazarı.

*15- “Moskvityanin” (Bilim-Yazın dergisi): 1841-1856 yılları arasında Moskova’da, M. P. Pogodin’in yönetiminde yayımlandı. Önce aylık, daha sonra on beş günlük olarak yayımlanıyordu. Pogodin’le birlikte derginin yayın işlerinde S. P. Şevıryor, İ. İ. Davidov, F.N. Glinka, V. İ. Dal vb. adlar yer aldı. Sovyet edebiyat tarihçileri, bu dergiyi büyük ticaret burjuvazisinin yayın organı olarak nitelediler. Derginin ideolojik konumu resmî ulusalcılıkta ifadesini buluyordu. Pek çok ünlü ismin (Apollon Grigoryev, A. V. Veltman, P. A. Vyazemskiy, F. N. Glinka, N. V. Gogol, V. İ. Dal, V. A. Jukovskiy, N. M. Yazıkov, A. N. Ostrovskiy, T. İ. Filippov, İ. Biçurin, İ. İ. Sreznevskiy vd.) ürünleri bu dergide yayımlandı –ç.n.

*16- Hilferding, Aleksandr Fyodoroviç (1831-1872): Rus folklorcusu (halk destanları derlemecisi ve incelemecisi) ve Slav filoloğu.

*17- Goslitzdat (gosudarstvennoye literaturnoye izdatelstvo) –Devlet Edebiyat Yayınları’nın kısaltılmışı –ç.n.

1- Mektupların tarihi “19 Şubat 1861 Yılının Durumu” bildirisinin yıldönümüne rastlatılmış (Birinci mektubun tarihi 5 Şubat, beşincinin tarihi 16 Şubat). Gerçekliğinin Çernışevskiy tarafından kabul edilmesi kuşkulu olsa da, 19 Şubat’ın bilinen yönü üzerine, yani tarihsel sürecin gelişmesinin geçici ve sorunla ilgili başka bir yönü üzerine, adı belirsiz mektup alıcısıyla “gelecekte yapılacak görüşmeler”, varsayımsal olarak gerçekleşmiş olabilir.

*18- Eski Rusya’da (1705-1874) orduya yeni katılan acemi askerlik (zorunlu askerlik) uygulaması.

2- Yazar, burada, Rus otokratik devletinin halk kitlelerine (köylülüğe) yaklaşımda kendi çıkarlarını düşünen, halkın sömürülmesi için hükümetin doğal bir dengelemesi gibi görünen tahmin edilebileceği üzere, köylülüğün kurtuluşu için sürdürülmeyen görünürdeki politikasının içyüzünü açığa çıkarıyor.

3- Beklenen sonuç; Çernışevskiy ve düşünce arkadaşları tarafından 1863 baharından önce öngörülmeyen köylülüğün öncülüğündeki bir halk devrimine gönderme yapılıyor. Çernışevskiy, “Adressiz Mektuplar”ın da yazıldığı 1862’nin başlarında, halkın ne bilinç olarak ne de pratik anlamda devrime hazır olduğunu belirtir. Profesyonel devrimciler tarafından bilinçli, kararlı bir savaşım için, uygarlığı yıkmak üzere değil, kurmak üzere örgütlenmemiş ve aydınlatılmamış halkın uyuşukluğuna, cehaletine, boş inançlara sıkı sıkıya bağlılığına ve kör nefretine yönelik sitem bundandır.

4- Bu ikilemde görülen, hiç de sansür baskısı altında kullanılmış basit bir üslup değildir. Bir halk devriminin olgunlaşmış görüntüsü, Çernışevskiy ve mücadele arkadaşlarını asla “dehşete düşürmedi”. Devrimci-demokratları korkutan, böyle bir devrimin kendiliğinden, kontrol edilemez ve ilkesiz olma olasılığı, bu nedenle de bir plan doğrultusunda hazırlığı yapılmamış bir halk ayaklanmasının kendi yıkıcılığı içinde körü körüne ve anlamsızca patlak verebileceği düşüncesiydi. Bununla birlikte bu devrimin, devrimci-demokratların toplumsal düzene ilişkin açıkça dile getirdikleri ilerici düşüncelere karşı yöneltilme ve kendini kaçınılmaz bir bozguna mahkûm etme olasılığı da devrimcileri korkutan bir olasılıktı.

5- Ben halka ihanet ediyorum. İhanet, burada kuşkusuz karşıt anlamdadır (yazarın düşüncesine göre, varsayımsal olarak mektubu alacak kişiye, sansüre, ayrıca “Mektuplar”ı okuyanların büyük kısmına, tarihsel durumun karmaşıklığı nedeniyle uzlaşmak –devrimcilerle reformcular arasındaki uzlaşma– zorunda olan bir kimse gibi görünmesi gerekse de). )

6- Burada söz konusu edilen, Çernışevskiy’nin 1860-61 yılları arasında sansürün yasakları yüzünden, özel olarak köylü sorununu işlediği makalelerle ortaya çıkmayışıdır. 1862 yılında toprak reformuyla birlikte politik ve medeni haklar alanındaki reformlara ilişkin görüşmeler (müzakereler) resmen karara bağlandı.

7- Toplumsal yaşamın demokratikleştirilmesinin, basın özgürlüğünün genişletilmesinin, sansür baskısının hafifletilmesinin vb. işaretleri söz konusu edilmek isteniyor.

8- Çernışevskiy, ‘acil borçlular’ terimiyle, burada, “Barskim krestyanam ot ih dobrojelateley poklon” (Hayırseverlerinden Toprak Ağalarına Selam) bildirisinde olduğu gibi, “toprak köleliğinden çıkmış, ancak zorunlu toprak ilişkileriyle pomeşçiklere bağımlı olan köylülerin” “duruma” göre adlandırılmaları bağlamında, geçici borç altındaki köylüleri söz konusu ediyor. 1858-60 yıllarına ait resmî belgelerde kullanımı kabul edilen, yayımlanan belgelerle yaygınlık kazanan ve yeni terimin –geçici borçlular teriminin– yerini ancak 1861’de alan ‘acil borçlular’ terimi, Çernışevskiy için sürekli kullanılan bir terim olma özelliğini çok çabuk kazanması bir yana, daha çok hükümetin reform konusundaki aldatıcı, ikiyüzlü, soyguncu resmî tutumunu tam yerinde belirten bir terim oldu.

9- 1861 yılındaki köylü ve öğrenci eylemi ile bu eylemin çarlık ordusunca bastırılması ima ediliyor.

10- Rusya’da ulusal topluluklar arasındaki ilişkilerin en can yakıcı sorunlarından biri olarak Polonyalıların ulusal kurtuluş hareketinden söz ediliyor.

11- II. Aleksandr’ın 30 Mart 1856’da Moskova soylularının önde gelenlerini kabulü sırasında söyledikleri kastediliyor: “… Er ya da geç, kölelik hukukunu değiştirmeye başlamak gerek, daha iyi olması için de onu aşağı çekmekten çok, yukarılara taşımalı.” (N. G. Çernışevskiy, Toplu Yapıtlar, 1906, c. IV, s. 289)

12- K. Marx’ın Adressiz Mektuplar’ı okurken, “deliği örerek kapatamazsın…” diye yorumladığı liberal reformculuğun iç yüzünü açığa vuran bir alegori. (bkz. K. Marx-F. Engels Arşivi, Moskova, 1948, s. 7)Ö

13- Çernışevskiy, soylu sınıfın, çoğunluk tarafından bölgesel soylu yönetiminin hükümetin yerel bürokratik aygıtına bağlandığı şeklinde anlaşılan ilçe yönetim reformundan (Mayıs 1858) duyduğu hoşnutsuzluktan söz ediyor. 1859’un Şubatında Tversk vilayeti soylular komitesi, ülkede liberal zemstvoların yeniden yapılandırılmasının gerekliliği konusunda hükümete karşı tavır aldı.

14- Çernışevskiy, II. Aleksandr’ın köylü sorununun çözümünde devletle soyluların hareket birliğinin gerekliliği konusunda defalarca verdiği demeçleri (ayrıca 10 Ağustos-20 Ekim 1858 tarihleri arasında Rusya’da yaptığı geziler boyunca, değişik vilayetlerin soylu sınıf temsilcileriyle yaptığı görüşmelerde söylediklerini) kastediyor.ş

15- Hükümet reformunun yeterince düşünülmeden başlatıldığı ima ediliyor.

16- Çernışevskiy, Penzen vilayetinin Çernogay ve Kandeyevka köyleri, Kazan vilayetinin Bezdna köyü (Nisan 1861) ve daha başka yerlerde yapılan köylü gösterilerinin çarlık askerlerince bastırılmasını kastediyor.

17- Burada ve daha ileride, ülkede liberal değişiklikler gerçekleştirilirken ölçülü davranılması için anayasal taleplerle öne çıkan ve yürütülen köylü devriminden duyulan hoşnutsuzluğu dile getiren Tversk soylu sınıfının talepler konusundaki muhalif tutumundan söz ediliyor (3 Şubat 1862). Tversk arabulucularının başında A. M. Unkovskiy (M. E. Saltıkov-Şçedrin’in arkadaşı) bulunuyordu.

18- Çernışevskiy, en koyu gericiliğin temsilcilerinden, yani kölelik hukukunun korunması ve devletin oligarşik soylu anayasayı daraltması talebiyle öne çıkan gerici güçlerden (hükümete sağ kanattan gelen muhalefetten) söz ediyor.

19- Çernışevskiy, gerek köylülerin, gerekse toprağın pomeşçiklerden geri satın alınmasına (rehinden kurtarılmasına) karşı çıkıyor (bkz. “Hayırseverlerinden Toprak Ağalarına Selam” vd.)

20- Çernışevskiy’nin katılımı ve doğrudan yönetimi altında pek açık olmayan bir programın ortaya çıkışı -1861 yılında yayımlanan “Velikorus”un üç sayısı (sayı: 1, Haziran; sayı: 2, Eylül başları; sayı: 3, Ekim sonları) bir bildiriyle yayımlandı. “Velikorus”un talepleri arasında şunlar vardı: Yeterli miktarda toprak parçasının köylülere bedelsiz verilmesi; Polonyalıların kurtarılması; Güney Rusya’nın kendi kaderini kendisinin belirlemesi –Rusya’dan ayrılma hakkı dahil; bir anayasanın hazırlanması için halk temsilcilerinin toplantıya çağrılması; bakanların sorumluluklarını bilmesi; cinayet mahkemelerinin kurulması; günah çıkartma özgürlüğü; basın özgürlüğü; sınıfsal ayrıcalıkların kaldırılması; bölgeler ve köy topluluklarıyla ilgili sorunların çözümünde özerklik ve toplumun köklü (radikal) dönüşümünde daha çok diğer barışçıl yöntemlerin kullanılması (bu, reformun ilerleme sürecinde yapılmıştı).

21- Üniversitelerdeki gerici saldırılara karşı 1861 Eylülünde yapılan öğrenci toplantıları ve gösterileri söz konusu ediliyor.

22- 1862’de soyluların vilayet toplantılarında görüşülmesi zorunlu olan yönetim, mahkemeler ve medeni yasalar alanında liberal soylulardan gelen reform talepleri söz konusu ediliyor.p

23- II. Aleksandr’ın kanatları altındaki emir subayı General Ya. İ. Rostovtsev (1803-1860), yazı kurulunun birinci başkanıydı (gerçekte tek yetkilisiydi).

24- Garsia P. Viardo (1821-1910) Fransız kadın şarkıcı.

25- … bürokratik düzenin niteliği konusunda. Reformun uygulanmasındaki genel hoşnutsuzluğun temel nedeni. Köylü sorununun çözümündeki bütün önlemlerin biçimsel, kırtasiyeci ve hayali niteliği buradan anlaşılıyor. Kırtasiyeciliği Rusya’nın otokratik düzeni önceden belirliyor.5

26- Reformun resmî ana belgesi (“köle bağımlılığından çıkan köylüler hakkında çar hazretleri tarafından onaylanmış 19 Şubat 1861 tarihli Tüzük”) kastediliyor.

*19- Vergi (obrok –kölelik hukuku döneminde): Toprak kölesi köylülerin çiftlik sahiplerine (pomeşçiklere) ödedikleri ayni veya nakdi vergi -ç.n.

*20- Desyatina (Eski Rusya’da): 1,09 hektara tekabül eden arazi ölçü birimi.

*21- İlk kez “Sovremennik”in (1861, No:1) “Çağdaş Bir Yorum –Yeni Kitaplar” bölümünde, yazarın imzası olmadan yayımlandı.

Bu makale, sansür baskısı altında devrimci düşüncelerin açıklamasının bir örneğidir. Amerikan çiftlik ve köle sahiplerinden söz ederken, Çernışevskiy, her yerde köle sahibi Rus pomeşçiklerine ve çarlık rejiminin savunucularına göndermede bulunuyor (İngilizceden çeviri).

27- Çernışevskiy, 1857 Şubatında bu konuya ilişkin düşüncelerini yazmıştı “Zametkah o jurnalah” da (Dergiler Hakkında Notlar)…

*22- Bastia, Frederik (Fr. Frederic Bastiat -1806-1873): Fransız liberal iktisatçı. Emekle sermayenin karşılıklı yarar temelinde, birlikte var olmasını savunanlardan. Avusturya Ekonomi Okulu’nun önceli.

28- N. Bungo’nun “Garmoniya hozyaistvennıh otnoşeniy” (Ekonomik İlişkilerin Uyumu) makalesi (Oteçestvennıye zapiski, 1859, no: 11-12) söz konusu ediliyor olabilir.

29- Mail, G. A. (1807-1881) Neuchatel (Nöşatel) Üniversitesi’nde profesör. 1849 yılında Amerika’ya göç etti. “Russkiy Vestnik” (Rus Habercisi) dergisinde yazdı; onun ekonomik sorunlar üzerine kaleme aldığı makaleleri liberal çevrelerce iyi biliniyordu.

30- Çernışevskiy’nin kendisini de aralarında saydığı sosyalist eğilimdeki düşünürler kastediliyor.

31- Carey, N. C. (1793-1879): Amerikalı vulgar ekonomist, korumacı, “çıkarların uyumu” teorisinin savunucusu. K. Marx’ın değerlendirmesine göre, Carey’in yapıtları eklektik, eleştiriye yer vermeyen ve yalan yanlış bilgiler içermesiyle farklılığını gösteren yapıtlardı.

*23- John Stuart Mill (1806-1873): İngiliz filozof, liberal politik ekonomist, parlamento üyesi.

*24- Henry James (1843-1916): Amerikalı yazar.

32- Toplumu “çok çeşitli illetlerden” “kurtarmaya” çalışan “bizim ekonomistlerimizin”, aynı şeyi isteyen Carey’le bu koşutluğu, Carey’in Kuzey Amerika toplumu hakkındaki düşüncelerini bahane ederek, ileride Rus toplumunun sorunları hakkında konuşmaya olanak veriyor.

33- 1787 yılının önemli kararı… Bu, Filadelfiya kongresinin Ohayo, Missisippi nehirleri ile Superior gölü ve Appalaş dağları arasında kalan topraklarda köleliğin kaldırılması ve gelecekte de yasaklanması hakkındaki kararı. Siyah kölelerin, köleliğin hüküm sürdüğü güneye serbestçe taşınması izni 20 yıl boyunca askıya alındı. 1820’de siyahların köle olarak kullanılmasına sadece 30 güney, 30 kuzey enlemleri arasında –Missouri eyaleti hariç (“Missouri Sözleşmesi”nin adı buradan geliyor)– izin verildi.

*25- Lynch (Linç) Yasası: Virginia’lı bir çiftçi olan Charles Lyunch, Amerikan Bağımsızlık Savaş sırasında İngilizlerden yana olanları cezalandıran düzmece mahkemenin başkanlığını yapmıştı. Linç etmek eylemi onun adından geliyor. Bu ceza ağırlıklı olarak siyahlara uygulanmıştır. Kırbaçlama, cezalının mallarına el koyma, zorla askere alma, ceza yöntemlerinden bazılarıdır. 1782 yılında Virgina Eyaleti Genel Meclisi’nin kararıyla Lyunch’in verdiği cezalar ve başkanlık ettiği mahkeme süreçleri yasal kabul edildi. –ç.n.

34- 1830 yılında J. Smith tarafından kurulmuş olan ve çok karılılığa izin verilen Mormonlar tarikatından söz ediliyor. Mormonlar, ABD birliğine onların ancak çok karılılıktan resmen vazgeçmelerinden sonra kabul edilen Dezeret’te (Yeni Kudüs) yaşıyorlardı.

35- Zoll-Verein: Kuzey Almanya’daki Gümrük Birliği. 1828 yılında Prusya’nın himayesi altında kuruldu. 1836 yılına kadar Alman devletlerinin çoğunluğu bu birliğe katıldı. Birlik, dağınık haldeki küçük devletçiklerden oluşan Almanya’nın birleşmesine hizmet etmiş olsa da, bu, biçimsel bir birleşmeydi. Carey, ABD’nin de Alman Gümrük Birliği gibi, sadece biçimsel olarak tek çatı altında birleşmiş bir devlet görüntüsü vererek, birçok küçük devletçiğe (eyalet) ayrılabileceğinden korkuyordu.

36- Siyahların köleliğine şiddetle karşı çıkan A. Lincoln’ü 1860 yılında başkan seçtiren ABD’nin Cumhuriyetçi Parti’si kastediliyor.

37- Yeni İngiliz Eyaletleri: ABD’nin kuzeybatı kesimindeki altı endüstri bölgesi.

38- Kokorev, V. A. (1817-1889): Tüccar, milyoner. Demiryolları yapımında devlet ihalelerini alarak zenginleşmişti. “Russkiy Vestnik”e ekonomik sorunlar üzerine yazılar yazıyor, bununla birlikte makalelerinde kesenek sistemine karşı çıkıyordu. Ticari faaliyetlerini yürüttüğü bölgelerde kesenek uygulamasını kaldıracağını vaat ederek ticaret yapıyordu. Kokorev, kesenek hakkını elde ettikten sonra, gerçekten bu bölgelerde kesenek sistemini kaldırdı, ancak bu durumu şaraptan alınan tüketim vergisini yükseltmek için kullandı, sonuçta bu işten milyonlar kazandı.

39- Burada ve yukarıda, Çernışevskiy, hangi alana –bilim, politika, edebiyat– ilişkin olursa olsun, partililik gerçekliğini sağlam bir temele oturttuğu ilkeleri formüle ediyor. Çernışevskiy’deki partililik anlayışı felsefe, edebiyat, politik ekonomi yazarlığı, politika gibi alanlarda, V. İ. Lenin tarafından tanıtlanmış parti ruhu ilkesini birçok bakımdan çağrıştırıyor.

40- “Judith”: Jakolotti’nin bir tragedyası, 1860 yılının ilk aylarında Petersburg’da oynandı (1861’de Rusça olarak yayımlandı). Yapıtın ana parçasını ünlü İtalyan aktris A. Ristori (1822-1906) oynadı. Tragedyanın konusu, eski bir Yahudi şehrinin temsilcisi olarak Betulin Judith’in, kenti kuşatan Asur ordusunun başkomutanı Olofern’in gönlünü çelişinin, onu öldürüşünün ve böylece şehrini ve halkını kurtarışının anlatıldığı İncil’deki bir efsanenin değiştirilmiş bir şekli.

41- Çernışevskiy’nin bu ifadesi, V. İ. Lenin’in en sevdiği aforizmalardan biridir. “Sosyal-Demokrasi ve Duma Seçimleri” adlı makalesinde şöyle yazar: “Çernışevskiy’nin söylediği bir şey daha var: ‘Ellerini kirletmekten korkan, politik savaşa atılmasın.” (V. İ. Lenin, Toplu Yapıtlar, c.14, s. 266). Yine, Sol Komünizm Bir Çocukluk Hastalığı adlı yapıtında şunları yazar V. İ. Lenin: “Marx öncesi dönemin büyük Rus sosyalisti N. G. Çernışevskiy, daha o zamanlar, politik eylemin Nevskiy bulvarının bir kaldırımı (Petersburg’un dümdüz ana caddesinin temiz, geniş, düzenli kaldırımı) olmadığını söylemişti. Rus devrimcileri, Çernışevskiy’den bu yana, bu gerçeği göz ardı etmelerinden veya savsaklamalarından ötürü sayısız kurbanlar verdiler.” (V. İ. Lenin, Toplu Yapıtlar, c. 41, s. 55)