AKDENİZLİ
OZANLAR

CENGİZ
BEKTAŞ

Cengiz Bektaş

Akdenizli Ozanlar

Evrensel Basım Yayın-73

Sertifika No: 11015

Kapak Deseni: Melita Vovk

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın Tic. Ltd. Şti.

Galipdede Caddesi

Şahkulu Sokak

Şahin İş Merkezi

No: 10 Kat: 2

Tünel / İstanbul

Tel: 0.212. 293 63 45-47

Faks: 0.212. 293 63 31

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

CENGİZ BEKTAŞ

1934’te Denizli’de doğdu. Devlet Güzel Sanatlar Akademisi’nin –şimdiki Mimar Sinan Üniversitesi– İç Mimarlık ve Mimarlık (1956) bölümlerinde okudu. Münih Teknik Üniversitesi’nin Mimarlık (1959) Fakültesini bitirdi. Alman Şehircilik Akademisi kurslarına katıldı. Bir yıl süreyle ODTÜ’nün İnşaat İşleri Başkanlığı Mimarlık Bürosunu yönetti. Ankara’da bir özel mimarlık okulunda, (1967–69) Makedonya, Amerika, Almanya’da kimi mimarlık okullarında konuk öğretim görevlisi olarak bulundu. Şimdilerde Trakya Üniversitesi’nde Halk Yapı Sanatı dersleri veriyor. 1963’te Ankara’da başladığı serbest mimarlık işini, 1977’den beri İstanbul’da sürdürüyor. 1960-69 yılları arasında girdiği yurtdışındaki ve yurtiçindeki mimarlık, şehircilik yarışmalarında 25 ödül aldı. Cumhuriyet Mimarlığı örnekleri arasında sayılan yapılar gerçekleştirdi.

Halk Yapı Sanatı alanında öncü sayılacak inceleme çalışmaları yaptı. Bu konuda sergiler gerçekleştirdi, kitaplar yayınladı.

1960’ta Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın Türkçe dergisinde yayımlamaya başladığı şiirleri daha sonra, Dost, Türk Dili, Yazko Edebiyat, Çağdaş Türk Dili, Varlık, İnsancıl, Evrensel Kültür vb. dergilerde yer aldı. Mimarlıkta Eleştiri (1967) kitabıyla 1968’de TDK Deneme, 1971’de TRT Sanat Ödülleri yarışmasında tek şiiriyle Başarı, Denbir Sanata Üstün Hizmet, Ketsav Kültür Onur, 1997 Abdi İpekçi Barış Özel, 1998 Serbest Mimarlar Derneği Eğitim ödüllerini kazandı. 1. ve 2. Ulusal Mimarlık sergilerinde de ödüllendirilen Bektaş’ın şiirleriyle, bazı çocuk öyküleri İngilizce, Almanca, Rusça, Romence, Bulgarca, Arnavutça, Makedonca, Yunanca, Fransızca, Balkarca ve Sırp-Hırvat dillerine çevrildi. Şiirlerinden bir seçme, Poems by Cengiz Bektaş adıyla ABD’de kitaplaştı (1997). Öbür yapıtları şunlardır:

Şiir: Kişi (1964), Akdeniz (1970,1981,1984) Mor (1974, 1979,1986) Dört Kişiydiler Bir de Ben-Ustalarım (1984) Yeryüzünün Yüreği (1978),Yer Deli Gök Deli (1976), Zeytinli Fırın Sokağı (1981), Güz Ey(1983) , Fide(1987), Onu Birden (Bütün şiirleri, 1990 ), Dışların İçi (1994), Sappho (çeviri, Azra Erhat’la birlikte; 1978, 1983)

Deneme: Mimarlıkta Eleştiri (1967, 1996), Bedri Rahmi Nakışlı Bir Deneme (1975, 1984), Benim Oğlum Bina Okur (1980, 1996), Duvarların Dışı da Senin (1982, 1987, 1991, 1996), Yuva mı Mal mı (1983, 1996), Kimin Bu Sokaklar Alanlar Kentler (1987, 1996), Kültür Kirlenmesi (1996), Kent (1996), Hoşgörünün Öteki Adı: Kuzguncuk (1998), Ev Alma Komşu Al (1996), Yaşama Kültürü (1996), Bak Bak Desinler (1998), Kentli Olmak ya da Olmamak (1999).

İnceleme: Koca Sinan (derleme, 1968), Halk Yapı Sanatından Bir Örnek: Bodrum (1977), Antalya (1980), Babadağ Evleri (1987, 1971), Koruma Onarım (1992), Mimarca Mermer (1993), Kuşevleri (1994), Türk Evi (1996), Selçuklu Kervansarayları-korunmaları; kullanımları üzerine bir öneri (1999).

Çocuk Kitapları: Koca Rıza (1981), Usta ile Çırak (1989), Ebemevi (1981), Sevgiyle Yap (1981), Çağıl Nasıl Mavi Oldu (1995), Çizmeli Kedi (çeviri, 1981).

ÖNCE

1950’lerin sonlarında, Almanya’daki yüksek öğrenimim içindeki “Şehircilik” derslerinde, antikçağ kentleri anlatılırken tanıştım Batı Anadolu’nun eski kentleriyle...

Bu elbette gerçek bir tanışma değildi.

Resimle, yazıyla edinilen kültür, olsa olsa ikinci elden olabiliyor, kim ne derse desin...

Yararsız mı?

Değil! Hiç yoktan iyidir elbette...

Bana şöyle yararlı oldu: Utandım...

Bu kentlerin bulunduğu yerden geliyorum da bunları bilmiyorum.

Ta Almanya’lara mı gelmeliydim öğrenmek için?

(O yıllarda, Türkiye’deki “Şehircilik” derslerinde, bizlere, Paris’teki Şanzelize caddesinin, Berlin’deki Unter der Linden caddesinin kesitleri çizdirilirdi yalnızca.)

Sanat tarihi derslerinde Bergama’dan, Efes’ten, Milet’ten söz edilmez miydi? Edilirdi ama, işte öyle...

Anlatan, yazan, oraları kendi gidip görmüş değildi ki...

Bilemezdi ki oraları doğru dürüst... Bundan da önemlisi, buralardan “Yunan” ve yalnızca Yunan olarak söz edilirdi.

Bilinç altında yabancıydı onlar... İnanmazsanız o günlerde elde edilebilen bir iki mimarlık ya da sanat tarihi kitabına bir bakın...

(Şimdi burada eğitim düzenimizin eleştirisine girmeyeceğim elbette... Yeri mi?)

Ama, neden anlattım bunu biliyor musunuz?

Durun açıklayayım da, bu betikte anlatacağım toplantılarımızla bağlantıyı kurun:

Akdenizli Ozanlar Toplantılarının ikincisine, uluslararası P.E.N.’in Genel Sekreteri, Fransız ozan Alexander Block da katıldı. Bergama Akropol’ünü birlikte gezerken bir ara bana dedi ki:

“İlginç, ben bütün bunları Yunanistan’da sanıyordum.”

Alexander Block’un böyle sanması yalnızca onun kişisel sorunu değildi. Yurtdışında olduğum sürede batılıların, aydın(!) olanlarının bile, bunu böyle bildiklerine tanık olmuştum.

Bergama’yı, onun en azından kültürümüz içindeki yerini doğru dürüst bilmeyen bir kişinin, kim olursa olsun, aydın sayılabilmesi olanaklı değil bana göre... Kimi kültür savaşımları bu nedenle sonuçsuz kalmaktadır ülkemizde...

Yakın yıllara dek eskiçağ kentlerimizin kazı işiyle uğraşan arkeologlarımız bile her şeyi, ama her şeyi Yunan’a bağlamıyorlar mıydı?

Bütün bu nedenlerle, Kültür Bakanlığı’nı, ülkemizde önüne gelen üstlenebilmektedir. Oysa bu ülkede Kültür Bakanı olabilecek kişilerin sayısı bir elin parmaklarını geçmez...

Doğru dürüst bir kültür yorumu üzerine oturmayan herhangi bir çağdaş sanat uğraşı olabilir mi?

Hayır olmaz!

Kültürünün yorumunu yapamamış olmasına karşın, kendini çağdaş sanat uğraşı içinde gören, ya da öyle sanan kişiler için ancak şunu söyleyebilirim:

“Geri kalmış ülkelerde dev aynaları çok olur.”

BERGAMA, ZEUS SUNAĞI

1960 yılında ilk kez gördüm Bergama’yı...

Almanlardan utanmasaydım daha da gecikebilirdim. (Yetişkin, mimar, şu bu, öyle çok kişiyi götürdüm ki Bergama’ya sonra... Hemen hepsi ilk kez görüyorlardı...)

Daha sonra, yılını tam anımsamıyorum, Prof. Rasim Adasal ile, yaşamını tiyatroya adamış arkadaşım Prof. Özdemir Nutku’yla birlikte Bergama’ya bir panele çağrıldım. 1960’ların sonu muydu ne? Aramızda o günlerin tanınmış arkeologları da vardı. Bunlardan Ege Üniversitesinde profesör olan bir hanımla Akropol’de küçük bir tartışmamız olmuştu. Almanları savunuyordu o...

“İyi ki götürmüşler Zeus Sunağı’nı.” diyordu. Ekliyordu:

“Götürmeselerdi burada yok olurdu. Oysa orada, özel bir yapı içinde, ısısı, nemi denetlenen bir oylumda korunuyor...”

Belki de içimizden pek çok kişi hala böyle düşünüyor.

Sözünü ettiğim, Asklepion’daki Odeon’da (açık hava dinleti yeri) Adasal ve Nutku’yla katıldığım panelde, dinleyicilere, Akropol’e şöyle bir bakmalarını önerdim. Yukarı kentin (Akropol’ün), ilk kez Bergama’da, yalnızca tanrıların, yönetenlerin kenti olmadığını söyledim. İnsanların da orada olduklarını söyledim. Bütün öteki yapıların (tapınakların, kitaplığın, kutsal alanın vb.) tiyatronun çevresine, gene bir amfinin çevresine yerleştiklerini gösterdim. Tiyatro bütün kentin ağzıydı sanki. Ona kulak verilmeliydi. Adasal’ın da, Özdemir’in de, pek hoşlarına gitti bu benzetme.

Aradan yıllar geçti. Bergama’dan bir çağrı daha aldım. 1990’ların başı mıydı? Bu kez mimar olarak gene bir panelde yer almam isteniyordu. Konuşmacılar arasında bir hukuk, bir de ekonomi profesörü vardı yanılmıyorsam.

Zeus Sunağı’nın geri alınmasıydı konu...

Önce bir inancımı dile getirdim bu panelde... Bence, Zeus Sunağı birgün elbette geri dönecekti iklimine... Ama yalnızca biz bunun böyle olmasını istediğimiz için değil, dünyanın, özellikle Batılıların kültür düzeyi bir aşamaya geleceği için...

Birgün, İngilizler, Fransızlar, Almanlar, Amerikalılar, öteki batılılar, onların izinden gidenler, bir iki yüzyıl önceki kültür,müzecilik vb. anlayışlarından, kendi çocukları önünde utanacakları için... Bunu düzeltmek, özür dilemek isteyecekleri için...

Öyle ya... Bir çam ağacı getirin gözünüzün önüne... Bir fıstık çamı olsun örneğin... Gittiğiniz yerde gördüğünüz, sizin ülkenizde yetişmeyen bu çamı dibinden kesip ülkenize götürüyorsunuz... Sizin çocuklarınız da, vatandaşlarınız da görsünler diye sözüm ona...

Olur mu?

Nerede o ağacın kökleri?

Neden o ağaç orada yetişmiş de başka yerde yetişmemiş?

Onu orada öyle yetiştiren nedenler ne?

Elbette o ağacın bir coğrafyası, iklimi var. Bir bağlamı var...

Onlarsız ağacı nasıl bilip tanıyabilirsiniz ki?

Yeni yerinde, hele hele bir kapalı yerde (ısısı, nemi, ayarlanmışmış) yaşayabilir mi o ağaç?

Ölüdür artık. Olsa olsa iki üç boyutlu fotoğraf ya da yontu (heykel)dur artık. Benim inancıma göre aktaracağı şeye de “kültür” denemez artık.

Gelin bir daha anımsatayım:

Halikarnas Balıkçısı, Mozeleum için, British Museum yetkililerine yazmıştı da o yontuları geri istemişti ya...

“Onlar ancak Akdeniz’in mavi göğü altında, yaratıldıkları yerde anlamlarıyla var olurlar... Getirin onları geriye!..” Demişti ya...

Onlar da;

“Verdiğiniz düşünce için sağ olun, bulundukları salonu maviye boyatacağız”. Yanıtını vermişlerdi.

Böyle anlatıyordu Balıkçı...

Akdeniz’in mavisinin, boyayla anlatılabileceğini düşünen bir kültür adamı olabilir mi bugünkü kafamızla?

Panelde bu inancımı anlattım önce...

Sonra bir soru sordum dinleyicilere, yöneticilere:

Diyelim ki, yarın size, Berlin’deki Bergama Müzesi’nden bir yazı geldi. Deniyor ki o yazıda:

“Biz dedelerimizin yaptığı yanlışı anladık. Düzeltmek istiyoruz. Gelin alın sunağı...”

Sunağın, güvence içinde, Berlin’den sökülüp Bergama’ya taşınmasının tasarlanması, planlanması ne kadar süre gerektirir biliyor musunuz?

Onlar yanıt vermediler elbette!

Ben kendimi yanıtladım:

“Bana göre en azından bir yıl... Taşınması değil, taşınmasının planlanması en azından bir yıl sürer bugün bile... Peki, getirince nereye koyacaksınız? Yerine mi? Ben az önce yukardaydım, sunağın yeri pislik içinde... Bira şişeleri, şişe kırıklarıyla dolu... Ayrıca, oraya çıkarken yeni kırılmış bir mermer lahit gördüm.

Nasıl koruyacaksınız?

Hani her yere yazmışlar ya:

“Ormanı sevgi korur!”

Kültürü, kültür yapıtını da kültür korur!

Bu nedenle yapılacak en önemli şey, kültür altyapısını oluşturmaktır.

İKİ ÖNERİ BİR SÖZLEŞME

Gene aradan bir süre geçti...

Bu kez doğrudan Belediye Başkanı Sayın Sefa Taşkın arayıp soruyordu:

“Kültür altyapısını oluşturmak için size göre neler yapılmalı?”

Önerilerim arasından ikisini seçti. Bunlardan biri “Mimarlık Yaz Okulu” idi. Daha doğrusu önce Mimarlık Yaz Okulu yaşama geçirilmeliydi, başarılı olursa, ardından, Arkeoloji Yaz Okulu vb. gelmeliydi... Sevgili Sefa Taşkın bunun için Domuz Alanı’ndaki (Akropol’ün hemen eteklerindeki eski Bergama evlerinden oluşan yerleşmenin-mahallenin özeği) bir evi satın aldı. Saptama çizimlerini (relöve), onarım tasarımını, Bektaş Mimarlık işliği armağan olarak yaptı. Onarım başlatıldı.

İkinci önerim, P.E.N. Yazarlar Derneği’yle birlikte, Bergama’da, her yıl bir Akdeniz’li Ozanlar Toplantısı düzenlenmesiydi.

Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerden gelecek ozanlar, Bergama’yı görecekler, nerede olduğunu bilecekler, çağdaş kültürümüzün köklerini tanıyacaklardı. Türkiye’li ozanlarla, birbirleriyle, şiirleriyle tanış biliş olacaklardı. Her biri yazacaklar, Bergama’nın bugününe, yapıtlarıyla katkıda bulunacaklardı.

Bütün konuklarımız yol giderlerini kendileri karşılayacaklardı.

Bergama’da Belediyenin konuğu olacaklardı.

Sayın Sefa Taşkın bu önerimi de benimsedi.

Bu kez önerimi P.E.N. Yazarlar Derneği’ne götürdüm.

Onlar da onayladılar.

Her iki kurumun yönetcileri de geçici olduğuna göre, tasarının kurumlar arası bir sözleşmeyle bağıtlanması doğru olacaktı.

1992 de şöyle bir anlaşma yapıldı:

Bergama Belediye Başkanı Sayın Sefa Taşkın ile P.E.N. Türk Yazarlar Kulübü Yönetim Kurulu’nun yetkilendirdiği üyesi Syn. Cengiz Bektaş, “Akdenizli Ozanlar Toplantısı” konusunda aşağıdaki koşullarla anlaşmaya varmışlardır:

1- 1993 yılından başlayarak bundan sonra her yıl mayıs ayı başında Bergama’da, Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerden birer ozan çağrılarak, yeterli sayıda Türk ozanın da katılacağı bir “Akdenizli Ozanlar Toplantısı” düzenlenecektir. Bu düzenlemeden Bergama Belediyesi ve P.E.N. Türk Yazarlar Kulübü ortak sorumlu olacaklardır.

2- P.E.N.’nin belirleyeceği yabancı ve Türk, toplam 30 konuğun çağrılı olarak katılacakları toplantılarda bir ana konu tartışılacak ve günlerin Bergama ve çevresi halkı için elden geldiğince şiirli geçmesi sağlanacaktır. 1993 Mayısındaki ilk toplantının ana konusu “Kültür Kirlenmesi” olarak saptanmıştır.

3- Çağrılı olan ozanlar yol giderlerini kendileri karşılayacaklardır. Yabancı konuk ozanların İzmir’e (uçakla, vapurla, vb.) ulaşmalarından sonraki yol giderleri gene bu kapıdan çıkmalarına değin Bergama Belediyesince karşılanacaktır.

4- Tüm yabancı ya da yerli konuk ozanların, düzenleme işiyle sorumlu kılınan P.E.N. yöneticilerinin, Bergama’da kalışları süresince yemek ve geceleme giderleri Bergama Belediyesince karşılanacaktır.

5- Bergama Belediyesince, toplantılar için, çeviri düzeniyle birlikte yaklaşık 80-100 kişilik bir salon sağlanacaktır.

6- Bergama Belediyesi tüm konukların şiir günleriyle ilgili gezilerinde araç sağlayacaktır.

7- Şiir günleri süresince Bergama Belediyesi, Belediye içinde dil bilen en az üç kişilik telefonlu bir ofis kuracaktır. Bu ofis konuklara yardımcı olacak, tüm sekreterya işlerinin sorumluluğunu yüklenecektir.

8- Bu belgenin imzalanmasından hemen sonra Belediye özel başlıklı zarf-kağıt bastıracak, konuyla ilgili tüm yazışmalar bunlarla yapılacaktır.

9- P.E.N. adına, yönetim kurulu üyeleri Prof. Cevat Çapan ve Cengiz Bektaş yürütmeden sorumlu olacaklardır.

P.E.N adına:
Cengiz Bektaş
Ozan Y. Müh. Mimar
Türk P.E.N Yönetim
Kurulu Üyesi

Bergama Belediyesi adına:
Sefa Taşkın
Belediye Bakanı

Bu anlaşma uyarınca, uluslararası P.E.N. aracılığıyla bütün Akdeniz Ülkeleri P.E.N.’lerine, bir üyelerinin Mayıs 1993 de yapılacak “Kültür Kirlenmesi” konulu toplantıya katılması isteğimiz bildirildi. Türkiye P.E.N.’inin tüm ozan üyelerine de, ayrım yapmaksızın çağrı yapıldı.

NEDEN BERGAMA?

Şimdi okuyucu sorabilir:

Her şey iyi güzel de, böyle bir toplantının yeri neden Bergama?

Akdenizli ozanların toplantılarını yapacakları yer olarak neden Bergama seçildi ki?..

Sayın Eyüp Eriş’e göre,

– Anadolu’daki ilk sağlık kuruluşu,

– İlk psikoterapi uygulaması,

– İlk, müzikle, tiyatroyla sağlıklaştırma uygulaması,

– Doğal yöntemlerle (spor, güneş, su, çamur) sağlıklaştırmanın ilk uygulamaları,

– İlk kent imar yasasının çıkarılışı,

– İlk kent çarşı-pazar yasasının çıkarılması,

– Asya’daki ilk kitaplık ve daha pek çok ilk, Bergama’da...

Bergama’nın dört büyük tiyatrosu var eski çağlardan. Bergama, en önemli yontuculuk özeklerinden, okullarından biri... Mimarlıkla yontuculuğun en uyumlu birlikteliği, mimarlığın konusu olan ilk sunak, Bergama’nın ünlü Zeus sunağı...

Parşömen bir Bergamalının buluşu. Bergama’nın iki yüz bin ciltlik (ruloluk) ünlü kitaplığı ilk yazın okulu...

Homer’in, Sappho’nun coğrafyası; Bergama’nın coğrafyası...

Bana sorarsanız Akdenizli ozanların toplanacakları en uygun yer Bergama...

Bugüne dek beş kez toplandılar...

BERGAMA 1. AKDENİZLİ OZANLAR
 TOPLANTISI 1993

1993 yılındaki Bergama 1. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’na
katılanlardan kimileri Asklepion’da...
Soldan sağa: Eray Canberk, Alpay Kabacalı, Müştak Erenus, Neşe Yaşın.
Fotoğraf: Egemen Berköz.

Konusu “Kültür Kirlenmesi” olan ilk Akdenizli Ozanlar Toplantısı 24, 25, 26 Mayıs 1993 günleri yapıldı... Bergama’da Berksoy Oteli’nde... Orada geceleniyordu da...

Yurtdışından,

Moşe Sartel (İsrail)

Neşe Yaşın (Kıbrıs)

Yurt içinden de (soyadı sıralamasında);

Cengiz Bektaş,

Egemen Berköz,

Eray Canberk,

Osman Çalışkan,

Müştak Erenus,

Alpay Kabacalı,

Şükran Kurdakul,

Adnan Özyalçıner,

Sennur Sezer katıldılar toplantıya...

Toplantının ilk gününün öğleden öncesi, hep birlikte yukarı kente (Akropol’e) çıkıldı. Kentin kuruluşunu, yapıları, kullanılışlarını Şadan Gökovalı anlatsın diye tasarlıyordum. Ne yazık ki sevgili Gökovalı’nın günleri uymamış, gelememişti. İş başa düştü. Katılanların hepsi öyle ilgiliydiler ki... Moşe Sartel’e de Neşe Yaşın çevriyordu söylediklerimi...

Öğleden sonraki ilk toplantıda, Belediye Başkanı Sefa Taşkın, yaptığı açılış konuşmasında, Bergama’nın geçmişindeki dilbilim okulundan söz etti. Yeryüzündeki ilk yazın okuluydu bu... Homeros’un İlyada ve Odysseia’sının pek çok kopyası da burada elden geçirilmiş, sözüm ona yeniden toparlanmıştı. Halikarnas Balıkçısı buna, bir başka açıdan bakılırsa “sansür” denilebilir diyordu. Parşömeni, iki yüz bin ciltlik kitaplığı anlattı Sefa Taşkın...

Bu ilk toplantının tek bildirisini ben sundum. Daha önce de yayınlanmış bu bildiriyi, konunun bütünlüğü açısından buraya da alıyorum.

KÜLTÜREL, GÜZELDUYUSAL KİRLENME

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun ölçütüydü bu... Sorardı o:

“Paris’tesin, açsın... Cebinde elli frangın var... Ne yaparsın? Karnını mı doyurursun? Sinemaya, son günlerin en iyi filmine mi gidersin? Kitap mı, yoksa küçük bir tıpkı basım mı (röprodüksiyon) alırsın, müzeye mi gidersin?

Eklerdi sonra:

“İşte o yaptığın senin kültüründür!”

Öyle değil midir?

Sözleri bir yana bırakalım, ne yaptığımız değil midir kültürümüzü belirleyen? Eylemlerimizle belirlenen seçmelerimizin bütünü değil mi kültürümüz?

Sinan’ın kültür yorumunu bana gerçekten en iyi anlatan, Selimiye’nin koruma duvarı köşesinde oluşturduğu özel nişe eskiçağ kolonunu özenle yerleştirmesidir. Ya da, Ayasofya’yı onarırken iz silmemesi, örneğin 5. yüzyılın ilk yarısından, Ayasofya’dan önceki bazilikadan kalma eskiçağ duvarını, neredeyse bir çerçeve içinde, gelecek kuşakların görüşüne bırakmasıdır...

Sevip saydığım, çocukluğumda kitaplığında tüm cumhuriyet dönemi yapıtlarını görebildiğim bir avukat, hepimiz için, bizim Çaybaşı Mahallesi’nin en kültürlü iki kişisinden biriydi... Belki Denizli’nin de...

Ama bizim dereye, ayakyolunun giderini ilk bağlayan da oydu...

Ana-babalarımızın abdest alacak denli temiz tuttukları deremize bu bağlantıyı yapan kişiye “kültürlü” denilebilir mi?

Bu yalnız Denizli’de böyle olmadı; gördüğüm pek çok Anadolu yerleşmesinde de böyle oldu...

İstanbul’da, örneğin Kuzguncuk’ta bile böyle olmuştu. Sonradan bu açık kalın bağırsakların üzerleri kapatılmıştı. Güzelim dereler kanalizasyona, üstleri de yola dönüşmüştü. Bir yazımda sormuştum bile, “Boğaziçi’ni ne zaman asfaltlayacaksınız?” diye...

Bütün bunları, bütün Türkiye’de yapanların kimler olduğunu araştırınca (kıyılarımızı yağmalayanlar gibi) hiç beklenmedik kişiler, katmanlar çıkabiliyor karşınıza.. Sorunların bütün içindeki konumunu kavrayaman kişiler, alanın asıl can alıcı yerinde kendi verdikleri kararlarla, seçmeleriyle, büyük kötülüğe neden olduktan sonra, bunun sonucu oluşan, bir yan alandaki kötülüğe karşı, iş işten geçtikten sonra başlatılan savaşımın sözcüsü bile olabiliyorlar.

Bunda en büyük etken, bence, yabancı olmak, yabancılaşmaktır... O avukat, bizim mahalleden yetişmiş, içimizden biri olsaydı, yaptığını yapamazdı diye düşünüyorum. Çevresine yabancıydı... Onu, yabancı olduğu çevresi değil, önce kendi sorunları ilgilendiriyordu... Onu denetleyebilecek ilişkiler içerisinde de değildi...

Diyeceksiniz ki, yerliler neden karşı çıkmadılar, neden savunmadılar sularını, doğalarını?..

Yerindedir bu soru...

Ama o büyük kentten gelmişti... İstanbul kaldırımı çiğnemişti, okumuştu... (Nedense, her şeye de azıcık tepeden bakıyordu.) O, güncelerin, radyonun ağzıyla konuşuyordu... Yasaları da o biliyordu üstelik. Yasalar Ankara’da yapılmıyor muydu? O Ankara’nın uzantısı değil miydi? Yönetim biçimi de belirlenmişti işte... Muhtar vb. yeni yasal yönetim kurumları vardı sorunların çözümü için... Çaybaşı Mahallesi’nin yaşlıları bile, kendi mahallelerinin sorunlarının çözümlerini, ilçeden, ilden, Ankara’dan bekler olmuşlardı. Başka türlü olmasına da izin verilmiyordu...

İnsanoğlu, bir kez kendi çevresiyle ilgili kararların oluşturulmasına katılamaz oldu mu, yabancılaşır gider oraya!.. Oysa, kendi gelişmesi, kişiliğinin açılımı, mutluluğu için savaşması gereken insanın başarısı, içinde bulunduğu ortamın (çevrenin) nitelikleri için vereceği savaşıma bağlı değil midir? İçinde var olacağı çevre, yaşamın tüm çeşitliliğini, insanın niteliklerinin gereklerini karşılamalıdır. Buna göre de tanımlanmalıdır elbette... Bu tanımlamaya yalnızca fiziksel niteliklerin yetmeyeceğini söylemek bile yersiz... İnsanın içinde yaşayacağı çevrenin havasının, suyunun, toprağının sağlığınca, sosyal, politik, yönetsel ve kültürel düzeyinin sağlığı da onun var olma koşuludur. Bütün bunlardan herhangi birinin kirliliği, onun yaşam savaşının temel sorunlarından biri olacaktır elbette... Kararların oluşmasına katılamadığı bir çevrede bu savaşımı nasıl kazanır insanoğlu, kendini yeniden yeniden nasıl üretir?

Bağımsızlık savaşımızda, bölgesini savunmak için, kendi başına örgütlenmeyi becerebilen kentler, Fransız sömürge yönetim biçiminin valiliği gibi bir yöntemle, başkentten yönetilmeye kalkışılırsa ne olur? Yaşamdan gelen gereksinimlere karşılık bulunabilir mi? Elbette hayır!.. Bu sisteme karşı konulamazsa da, yöredeki dinamizm yavaş yavaş ortadan kalkar... Yörenin can alıcı sorunları merkeze bırakılmıştır artık. Yörenin renkleri solmaya başlar...

Geçenlerde bir köydeydim. Belediye’nin kuruluşu kutlanıyordu. Alanda dört yaşlı, onların oğulları (ya da torunları) dört de çocuk denecek yaşta genç, zeybek oynadılar. İki kuşak tam karşı karşıya geçerek yörenin oyunlarını gösterdiler. Büyükler, kendilerinden emin, rahattılar... Çocuklar gözlerini onlardan ayırmadan oynuyorlardı. Heyecanlandım. Yaşlı kuşaktan genç kuşağa bir şeyler akıyordu. Yörelerini yeni üyelerine anlatıyorlardı yaşlılar... Bildiklerini, gördüklerini, birikimlerini... Genç kuşak alıyordu... Kuşku da vardı gözlerinde, yanlışın korkusu da, becermenin kıvancı da... Becerip rahatlayınca, o da kendine göre atmaya başlıyordu omuzlarını geriye... İşte o zaman becermiş olmanın sevinci yüzüne vuruyordu al al... Giysileri gibi pırıl pırıl, capcanlı renkleriyle yörenin kültürüydü aktarılan...

Yöresel kültür tartışması, Avrupa ölçeğinde de önemli tartışmalardan biri bugün, biliyorsunuz... Avrupa birliğinin ortak kültürü karşısında ülkelerin yörel kültürleri ne olacak? Bu tartışma bir ülkenin kendi alanı içinde de geçerli... Bütün bir ülkenin ortak kültürü karşısında yörenin kültürü ne olacak? Düzleşecek mi?.. Grileşecek mi?..

Yörenin kültürünün engellenmeden yaşanması, yeniden üretilmesi sağlanmadıkça, ortak sofranın varsıllığı, canlılığı, renkliliği sağlanabilir mi? Yörenin, kültürünü üretme işini sürdürebilmesi, insanlara kendi çevresinin kararlarını oluşturabilme güvencesinin sağlanmasıyla olanaklı değil mi?

Demokrasiyle deyin, katılımla deyin, ne derseniz deyin!..

İnsanoğlu, kendi yaratmadığı, ya da yaratılmasına katılmadığı çevreye “sahip” çıkmıyor. Doğru dürüst ilgilenmiyor bile...

Yabancılaşıyor ona... Böylece başlıyor kültür kirlenmesi... Kültür bir kez kirlendi mi ondan sonra her şey birbirini izliyor.

Düpedüz söyleyeyim isterseniz:

Kültür kirlendiği için sular kirleniyor, toprak kirleniyor, hava kirleniyor!

Yabancı düşen insanın, çevresine ettikleri orada kalmıyor elbette.. Sağlıksız çevrenin sınırları politik sınırlar gibi değil ki, kağıt üzerine çizildiği gibi kalsın. Komşumuzda oluşan kirli bulutların, esintilerle bize geçmesinin önlenemeyeceği besbelli değil mi? Kentten kente, kentten ülkeye, ülkeden ülkeye ya da tersi, kirlenme bulaşıp gidiyor. Bu nedenle, kirli çevreyle savaşım bütün insanlığın ortak sorunu... Konumuzun diliyle söylersem, yörel kültürlerin kirlenmeleri de insanlığın ortak sorunu...

Sonsuz olmadıklarını artık bilebildiğimiz doğal kaynakları çok kısa sürede, yalnızca kendi çıkarlarına tüketen gelişmiş ülkelerin oluşturdukları türden işleyim ve onun buyruğunda geliştirilen teknolojiler, elbette bütün insanlığın başına, çevreyle ilgili ortak sorunlar açmaktadırlar. Hele bir de, böyle bir işleyimi ve yüksek teknolojisi olması durumunu gelişmişlik sayabilen toplumların, bu düzenlerini koruyabilmek için, inanılmaz ölçüde “silahlanma”larını düşünürsek... İşin boyutlarının nerelere varabileceğini, İkinci Yeryüzü (bence Avrupa demeli) Savaşı’nda gördük sanıyorduk... Oysa bugün, İkinci Avrupa Savaşı’nın bile, asıl bundan sonra olabileceklerin yanında hiç kalacağını biliyoruz. Bugün, üretilmiş bekleyen “silah”lar, tüm dünya canlılarını onlarca kez yok edebilecek sayılarda, niteliklerde değil mi?

Şimdi böyle “silahlanabilmiş” ülkelerin kültürlerini tertemiz sayabilir miyiz? Suları, havaları, toprakları temiz olsa da...

Üstelik elbette öyle de değil...

Kimi iyimser günlerimizde, insanlığın, sorunları savaşla çözmenin yanlışlığını anlamaya başladığını sanıyoruz. Ardından bir de bakıyoruz ki, binlerce yıl nasıl idiyse gene öylesine, daha da gaddarca bir savaş...

Az daha insanlaşıp bu sorunu çözemeden, kültür savaşları başlatılıyor. Hem de gene gelişmiş sayılan ülkelerce... Oysa bugün, dünyanın herhangi bir yerindeki savaş, nasıl bütün insanlığın sorunu ise, herhangi bir yöre kültürünün kirletilmesi de bütün insanlık kültürünün sorunudur... İnsanoğlunun, yeryüzünün herhangi bir yerinde, tarihinin bir aşamasında yarattığı kültür ürünü, yalnızca yaratıldığı yerin değil, bütün insanların kültür çevresini etkiliyorsa, kimileri isteseler de istemeseler de, bütün insanlığın ortak malıdır. Bu gerçeklere, bilincimizin erişmiş olması gereken düzey açısından bakıldığında, bütün alanlarıyla kültürel kirlenme sorununun sınır tanımayacağı görülür. Herhangi bir yörenin, kendi sorunlarının çözümünde, bütün insanlığa karşı sorumluluk duyması gerekir... Bunun gibi, herhangi bir yöreyi kültürel açıdan kirletmeye kalkışmak da bütün insanlık kültürüne karşı işlenmiş suçtur.

Buraya dek genel bir yaklaşım denedim.

Bana göre çarpık yaşama kültürünün, ulaşım karmaşasının, ses, hava, su, toprak kirliliğinin nedeninin kültür kirlenmesi olduğunu belirtmeye çalıştım. Bu denemenin bundan sonrasında, kimi ayrıtılara inecek olsam da, konuyu daha da somutlaştırmak istiyorum.

Bundan on beş-on altı yıl önce, sosyolog, sosyal planlamacı, ekonomist, kent tasarımcısı, mimar, mimarlık tarihçisi, sanat tarihçisi vb. kimi uzman dostlarla birlikte Edirne’de bir araştırma yaptık. Trakya insanının ortalama kesitinde bir küme insanın yaşama biçimini-kültürünü tanımaya çalıştık. Bugün konuyla ilgili herkesin bildiği gerçekleri saptadık.

Bundan altı-yedi yıl önce de, Denizli’de on ailede “yaşama kültürü değişmesi”ni tanıladım. Daha sonra Muğla’da saptadığım yedi aile üzerinde eş bir çalışma yürüttüm. Edirne’de, çok genelde saptadığımız, radyonun, güncelerin desteğinde bir “yabancılaşma” idi. İnsanlar şu ya da bu nedenle kendi yemek kültürlerini, kendi yıkanma kültürlerini yaşamıyorlardı ya da yaşayamıyorlardı...

Gereksinimleri, istekleri, beklentileri, olanakları da genelde birbirini tutmuyordu.

Yetişkin bir kızı ve yetişkin bir oğlu olan aile, onları bir odada yatırıyor, “Eksiğiniz ne?” sorusuna da “konuk odası” karşılığını verebiliyorlardı. Yüzde doksanı, banyoda küvet, yalnızca yüzde otuzu sıcak su istiyordu. Buna benzer sonuçların gösterdiği yaşama kültüründeki çarpıklığın, Trakya’ya ya da Edirne’ye özel olmadığını da düşünebiliyorduk.

Denizli’deki ve Muğla’daki, Edirne’ye göre daha küçük ölçekteki çalışmalar, yanlış düşünmediğimizi gösterdi.

Denizli’den seçtiğim on ailenin ilk kuşağı eski Denizli evinde yaşamıştı. İkinci kuşak, bir büyük kentte yüksek öğrenim yapıp dönmüştü.

Benim kuşağımdan Denizli dışına öğrenime giden çocukların durumu, sanırım başka yönlerden de ayrıca incelenmeye değerdi. Bizler dilimizden, giysimizden, alışkanlıklarımızdan büyük kentlilerce hep utandırıldık.

Buna karşı koyacak gücümüz de yoktu. (Yüzlerce yıl İstanbul örnek alınmamış mıydı?) Azıcık İstanbul kaldırımı çiğnedikten sonra Denizli’ye dönenlerin içinde, kendi anasından, babasından, onların yaşama biçiminden, giyimlerinden kuşamlarından utananlar çoğunluktaydı. Ama, kendilerinin tümüyle, değişip, büyük kentliler gibi oldukları da söylenemezdi. İki arada bir derede kalıyorlardı döndüklerinde...

Sonunda yeniden kendi yörelerine uyum çabasına giriyorlardı.

Gene de yeni kuşak, örneğin evini seçerken, ne bir önceki kuşak gibi geleneği sürdürebiliyordu ne de yaşama biçimi, kültürü açısından, tutarlı, değişen isteklerine koşut yenilikler önerebiliyordu. Bu ikinci kuşağın yerleştiği “apartman daireleri”nin hemen hepsi bir “salon”, bir mutfak, iki üç yatak odasıyla banyodan oluşuyordu. Tüm örneklerde “salon”lar konuğa ayrılmıştı. Konuk geldikçe kullanılıyor, bunun dışında kilitli tutuluyorlardı. Çocukların, oyun, ders alanları yoktu. Ayrı cinsten çocuklar bir odada yatıyorlardı. Yatıya konuklar gelmez olmuştu. Yemeği çoğunlukla, yeterince büyük olmasa da, mutfakta yiyorlardı. Konuklar için ayrı yemek takımı, salonda kilitli duruyordu.

Alışkanlıklarına uygun, ana-baba evinden bildikleri yemeklerden vazgeçmişlerdi. Mutfak kültürleri değişmiş, daha doğrusu, bir anlamda, yok olmuştu. Hemen hepsinde, konuta yapılan eş bir harcama, Denizli’den ya da İzmir’den alınmış “mobilya” için yapılmıştı. Banyoların hepsinde küvet vardı. Bir tek kişi dışında, on aileden hiçbir birey, bir kezcik olsun küveti doldurup içine girmemişti. Küvet içine konulan bir oturağa oturup, kovadan su dökünerek yıkanıyorlardı. Abdest alma, kurban kesme, çamaşır asma olayları, gereksinime karşın, hiçbir konut için düşünülmemişti. Cenazeleri merdivenlerden çarşafla torbalayarak indiriyorlardı. Hepsinde bahçe, börtü böcek özlemi vardı. Hiçbiri kendi oturduğu apatmanda oturmak istemiyordu.

Gürültüden, pislikten, saygısızlıktan yakınıyorlardı.

(Denizli’nin bir köyünde gerçekleştirdiğim bir başka çalışmada, Almanya’da çalışıp dönmüş kişinin, beş katlı bir apartman yaptırıp, boş duran dört katın üzerinde beşinci katta oturduğunu; eşinin aşağıya inip, bahçede saç üstünde yufka yaptığını saptamıştım.)

Denizli’de, incelemek için seçtiğim apatman katlarınının arasında, “Burada yaşayacak kişilerin yaşama kültürü nedir, ne olacaktır, ne olmalıdır?” Sorularını sorarak, bir ön çalışma yaparak gerçekliştirilmiş tek örnek yoktu.

İnsanlar, günlük yaşamlarının önemli bir bölümünü konutlarıyla savaşarak geçiriyorlardı.

Denizli’de, incelediğim apartmanlar bile, günümüzde gerçekleştirilen “Toplu Konut”lara göre, kullanıcıyla daha yakın ilişki kurularak yapılmışlardır denilebilir. “Yaşama kültürü”müz üzerinde doğru dürüst bir araştırma yapmadan, düşünmeden, yabancı yaşama biçimlerine ve de teknolojiye göre üç beş bini birden toplu olarak gerçekleştirilen konutlarla, beton kutularla nasıl savaşılacak? Bu işin fiziksel yanı... Bir de kültürel, sosyal yanı var ki, gerçekten korku verici... Toplu yerleşme, toplu konut, son çağın ürünü... Toplu yerleşmelerdeki bir konut iyesinin karşılaşacağı sorunlar bir apartman katı iyesinin sorunlarına gerçekten benzemiyor. Toplu yaşamın getireceği sorunların içinde, sosyal, kültürel planlama, ortak kuruluşların-kullanımların yönetilmesi, çevre sorunlarının çözümlenmesi, gelişme, hizmetlerin örgütlenmesi en önemlileri...

Bunların çözümü, gene de önünde sonunda orada yaşayanların kararlara, yönetimin denetlenmesine katılımlarıyla sağlanabilir. Bu nedenle yeni örgütlenme modelleri gerekmektedir. Bugüne dek geçerli yerel yönetim yasaları ve örgütleri bu gereksinimlere karşılık vermemekle kalmamakta, bireylerin kararlara etken katılımını da önlemekte ya da kısıtlamaktadır.

Yalnızca “piyasa” koşullarına göre gerçekleştirilen çarpık konutların çarpık yapılaşmaları, çarpık kentleşme sonucunu doğurmaktadır.

Konutunu kendine koşut kılamayanlar, orada bir otelde gibi yaşayanlar, elbette sokaklarına, kentlerine de yabancılaşmaktadırlar. Hepsi gitgide daha çok birbirine benzeyen kentlerimiz, bu yabancılaşmayı apaçık göstermektedirler.

Ülke ölçeğinde dengeli bir kalkınma olmaması olgusunun zorunlu kıldığı göçler nedeniyle yığılmalar, bu çarpık konutların üretimini körükleyen, (kentsel planlamanın yetişemeyeceği ölçüde hızlandıran) en büyük etkendir elbette... Bu olgunun daha da önemli sonucu, kentlerin, gelenleri kentlileştirmenin alanlarına, örgütlerine ve de zamanına sahip olmamaları nedeniyle, fiziksel görünüm ne olursa olsun, kendilerinin köyleşmeye başlamalarıdır.

Bir yandan gelenlerin kente yabancılıkları, bir yandan da kentlilerin bu hızlı değişim içinde kendi kentlerine yabancılaştıkları gerçektir. Oturanların sayıları arttıkça, ortak kültür alanlarının kent içindeki yüzdesi durmadan düşmüştür. İnsanların karşılaşmaları, tanışmaları, selamlaşmaları azalmıştır. Kararlara katılım şöyle dursun, değişik yerlerden gelenler birbirlerine bile katılmamaktadırlar. Örneğin İstanbul içinde ayrı bir Sivas, ayrı bir Kastamonu var gibidir...

Kent elbette çoğulculuk demektir. Ama bu çoğulculuk, bir mozaiği oluşturabilmeliydi... Yığınlarla duran ayrı taşların çokluğunu değil...

Bu yabancılaşma, kentlerimizi, alanlarımızı, sokaklarımızı neredeyse evlerimizi bile sahipsiz bırakmaktadır. Bir sahibi olmayan yerde, dileyen dilediğini yapmaktadır. Ne yazık ki, ne sanatçı, ne kültür adamı bir şeyleri savunamamaktadır. Buna göre onların da yabancılaştıklarını söyleyebiliriz.

Akıl almaz çirkinlikte camiler, minareler, gitgide çoğalıyorlar...

Kimsenin “Bu nasıl iş?” diye sorduğu yok...

Sinan’ın ülkesinde bidondan minare yapanlara kimsenin hiçbir şey dediği yok.

Yüz yıl öncesinin (Avrupa bozuğu) fenerleri, çirkinden de çirkin dökme demir parmaklıkları her yanı sardı. Bir çift sözle sızlanan bile yok. “Hiç mi yontucu yok bu ülkede?” diye düşünesiniz geliyor. Kısacası hiç kimse hiçbir şeye sahip çıkmıyor işte...

Bir üniversitemizde, kültürel çevre açısından sanatımızı tartışıyoruz...

Öğle yemeğinde öğretim görevlilerinin yemek yerine gidiyoruz. Her yanda İsviçre manzaraları basılı takvim yaprakları asılı... Kendi çevrelerini kendilerine yakışır tutmaları için bu sanatçılara yardım etmeli sanırım.

Hele o Atatürk yontuları.. Bir ara sergi yapmak istedim, Anadolu’nun her yerindeki Atatürk heykellerinden çektiğim fotoğraflarla...

Zor durdurdular...

Selçuk’ta bir yontu var. Ana yolla Efes’e giden yolun kesişme noktasına “trafik polisi” gibi dikmişler... Bir antik yontu... Çevresine zincir asmışlar, tepesine de bir “saat”...

Efes’i görmeye gelen yerli yabancı herkese bir şeyler söylüyor bu yontu doğal olarak...

Ne söylüyor dersiniz?

Yıllarca önce Ankara’da, benden, çağdaş Türk mimarlığından söz etmemi istedilerdi. Bir bağdar dostum, sabahtan başlayarak akşam eve dönene dek bir gün içinde, radyoda, dolmuşta, otobüste, sokakta zorunlu olarak dinlediğimiz müzikleri ses alma aygıtıyla saptamıştı. Onu dinlettim dinleyicilere... Beethoven’den, “Veremli Kız” şarkısına, dokuz on çeşit...

Kimse sonuna dek dayanamadı...

Dilimizden söz etmeme gerek var mı? Radyoları, TV’leri dinleyenlerin Türkçeleri bozulmaz mı?

Kültürümüzün değişik alanlarında, güvenilir ölçütlerle doğru saptamalar yapılmıyor, yapamıyoruz doğal olarak; ama bir çocuğun yetişmesinde el birliğiyle, önüne, çevresine koyduğumuz örneklerin bize özgülüğünden, kendi kültürümüzün örneği olduğundan, güzelduyusal niteliklerinden söz edilebilecek durumda olmadığımızı da biliyoruz sanırım.

Örneğin bir oyuncak kültürümüzden söz edebilir miyiz?

Ya çocukların ellerine verdiğimiz o kötü resimli, kötü baskılı kitaplar... Ve ötesi...

Ortaokul öğretmenimin, “birgün şu sıva çatlağı sizden hesap soracak” demesini düşünüyorum hep, çocukların güzelduyusal evrenlerine yaptığımız kötülükleri yaşadıkça...

Evde, sokakta, alanda, kentte, bütün alanların kültür kirlenmesinin kanıtlarını görüyoruz. Yalnızca birkaç örnek vereceğim: Gözlerimizi bozuyorlar, kulaklarımızı sağır ediyorlar, yüreğimize basıyorlar...

Sözün burasında “Arabesk”ten söz etmeden olmaz elbette... Ayrıca ben özellikle bu konuya değinmek istiyorum. Bunun için de bir güncede yayınlanan bir yazımı olduğu gibi almak istiyorum buraya:

ABD’de bir üniversite kentindeyim. Tasarımını yaptığım yapıyı uygulayacak üstenci ile gereçleri konuşuyoruz. Ben “Şurası şu gereçle yapılacak” dedikçe, o; “Onun yerine şu olmaz mı?” diye soruyor.

Babası Polonya’dan göç etmiş olan bu kişi, konuşmamızın bir yerinde dedi ki:

“Sizi anlıyorum. Gerçekte ben de alışamadım buna... Ama bu ülkede her şeyin en az bir benzeri yapılmıştır. Her şey gerçek değil de bir şeyin benzeridir. Mermer değildir de tıpkı mermere benzer. Ahşap değildir, ama kolay kolay anlayamazsınız.”

Bu saptamanın gerçekliğini, orada geçen her günümde daha iyi anladım. Anladıklarım orada kalabilselerdi diyorum son yıllarda Türkiye’de çevreme baktıkça...

İstanbul’da üniversitede yetiştirilirken, mimar ağabeylerimiz, mimarlıkla bir şeyin bir başka şey yerine kullanılmasını neredeyse “namus” konusu olarak ortaya koymuşlardı. Bir şey kaplamaysa kaplama olduğu belli olmalıydı. Örneğin ben, bir duvarı mermerle kaplayıp da blok mermerle yapılmış gibi göstermeye çalışmadım hiç. Mermerin kaplama olduğu hemen belli olsun istedim hep!

Ahşap desenli formika hiç kullanmadım. Tuğla ya da beton duvarı yapıştırma taşla kaplayıp, taş bloklarla yapılmış gibi göstermek düpedüz yalancılıktır benim için. Hele hele kagiri ahşapla kaplayıp, ahşap saçakları, pervazlı pencereleriyle yüz yıl önce yapılmış ahşap ev gibi göstermek ya da bununla biçem yakalamaya çalışmak (“ikinci sınıf tarihi eser” uygulaması) dedim ya en azından ahlak sorunudur.

Falih Rıfkı Atay, Şişli Camisi’nin betonarme kemerlerinde, iki yana açılmaması için taş kemere konulan gergi demirlerinin kullanıldığını görünce “kuyruklu yalan” diye yazmıştı. Böylece Şişli Camisi’nin tümünü de anlatmış oluyordu. 20. yüzyılda Osmanlı mimarlığı kopyası, elbette düpedüz “kuyruklu yalan”dır. Gene de Falih Rıfkı şanslıydı, nerelere geldiğimizi görmedi!

Beğenisiz Amerikalı’nın, parasıyla ulaşmak istediği her şeyin, onun beğenisizliğine ve de kendisine biçilen paranın tutarına uygun kopyasının yapıldığı tüketim dünyası, her yere yayıldı gitti işte... Kapitalizmin aldatmaca-beyin yıkama dünyası, insanları morfinleyip, kendilerini daha mutlu duyumsamalarını sağlamıyor mu her yerde? Hem de kendi insanlarının en ustaca, en acımasız yollardan sömürülmeleri karşılığında...

Neden yazıyorum bütün bunları?

Çünkü çoğu kimse arabeski Doğu’dan geliyor sanıyor... Yanlış!..

Doğudan gelen başka bir şey, gerçekten “arabesk” olan şey Batı’dan geliyor. Naylon gibi, plastik gibi... Bunu anlamak için örneğin Antalya’daki Ramada Oteli’ne girin bakın. (Girebilirseniz...)

Yağlıboya ile mermere benzetilmiş kolonları, kemerleri, o akıl almaz beğenisizliği görün bir... (Aslında hiç görmeseniz de olur, hiçbir şey yitirmezsiniz.) Sunta üzerine çıtalar çakarak oyma masif ahşap gibi gösteren bu yalancı dünya, bu koca kültür kazanımızda yok olur gider diyorum kimi kez; ama bütün çevremiz böyle olmaya başladı.

Daha önce de sözünü ettiğim şu minarelere bakın...

Petrol bidonundan yapılmış olanlarını mı istersiniz, bir apartman çatısının kıyıcığına oturuvermiş kurşun kalem cılızlığında olanını mı? Türlerini anlatmaya dilim yetmez. Ayrıca nasıl olurlarsa olsunlar, daha baştan yalancılar... Ses büyülteci takmak için, orada kötü bir sesi bangır bangır bağırtmak için hiçbirine gerek yok oysa...

Bütün apartmanlara, turizm yapılarına, dinlence köylerine(?) giderek valilerin şunun bunun zevkine kalmış kamu yapılarına bakın.

Oldukları yerin kültürünün ürünleri mi bunlar? Yalancı kemerler, yalancı kubbelerle neyin nesi bunlar? Bütün kentlerimize, her yere dikilen Abdülaziz kopyası fenerler arabesk değil de ne? Kim başlattı bunları? Ayrıca daha da yalancı, yalancıların yalancısı olanlar da var! Postmodernin çarpıttığı batılılar gibi Roma’ya özenenler mi istersiniz, iki bin yıl öncesinin tapınaklarına özenenler mi?

Örneklerimi mimarlıktan verdiğime bakmayın. Mimarlık bir ayna... Bütün çevremiz, bir şeyken başka bir şey gibi gözükmeye çalışıyor şimdilerde... Gerçek arabeski saymaya kalksam bitiremem: Demokrat değil, demokrasi savaşçısı gözüküyor. (Yalnız politakacılar değil, yazarı, çizeri bile...)

Devlet adamı değil onu oynuyor.

Atatürkçü değil... (Onunla ilgili ne varsa hepsine kötülüğü dokunmuş, ama neredeyse kendini Atatürk sanacak...)

Bilim adamı değil ama profesör...

Sanata en küçük duyarlığı yok, ama bütün yayın organlarında adı sanatçı...

Bu çağda okur değil, ama yazar...

Hırsız, ama iş adamı görüntüsünde...

Mimar değil, mimar yetiştiriyor...

Mimar değil mimarlık yapıyor... (Diplomalı, diplomasız...)

Son yıllarda heykellerimiz bile taş gözüküyor, tunç gözüküyor, oysa fiberglastan yapılıyorlar...

Daha uzatmayacağım. Sanırım ötesini siz düşünmeye başladınız bile...

Bütün yazdıklarımı okuduktan sonra sanılabilir ki umutsuzum...

Hiç değil!

İlle bir sonuca bağlamam gerekirse, gerçek demokratik katılımın sağlanabilmesi, birçok şeyi çözecektir diyeceğim.

Çevresinin oluşmasına (kararlara, denetimine) katılma düzeyine gelen bireylerin oluşturacağı toplam, birgün bütün bu çirkinliklerin arasındaki güzellikleri çıkarır ortaya...

Giderek yepyeni bir sentez oluşturur... Hep böyle olmuş Anadolu’da..

Yeter ki biz, çirkinliklerin içinde boğulup gitmemeyi bilelim; Yeter ki güzelliklere sahip çıkma bilincimizi eyleme de dönüştürebilelim.

TARTIŞMALAR, 
ŞİİR AKŞAMLARI, ÖNERİLER

Benim sunduğum, bundan önceki sayfalarda okuduğunuz bildiriden sonra, “çevre”den başlayarak “dil”e dek uzanan kültür kirlenmesinin nedenleri üzerinde duruldu. Moşe Sartel’in İsrail için anlattıklarının da bizim sorunlarımızdan pek bir ayrımı yoktu ona göre...

Bize göre durum böyle değildi.

Onların her yerleşme biriminde bir kitaplık vardı. Tümü bir örgüte bağlıydılar. Moşe Sartel’in de bu kuruluşta görevi vardı. (Yazarlar kitaplarının okunmalarına göre ayrıca ödeme alıyorlardı. Bu uygulama hepimize ilginç geldi doğrusu... Yazarın güncelliğine, halkıyla ilişkisine, ilginç bir ölçü getiriyordu sanki...)

1. Akdenizli Ozanlar Toplantısına katılanlardan bir bölümü Dikili gezisinde...
Soldan sağa: Eray Canberk, Alpay Kabacalı, Cengiz Bektaş, Şükran Kurdakul, Sennur Sezer,
Adnan Özyalçıner, Müştak Erenus, Neşe Yaşın... Fotoğraf: Egemen Berköz, 1993.

Akşam yemeği, bir şiir şöleni olarak düzenlendi. Bergamalılar da katıldılar bu akşama. Önce açlık giderildi elbette.. Sonra da, ozanlar tek tek tanıtıldılar, şiirlerini okudular.

İsrailli Moşe Sartel’in, duaları anımsatan, okuyuşu ilginçti...

İkinci gün bu kez de Asklepion gezildi. Özellikle telkin tüneli ilgilendirdi herkesi...

Bu arada ben de “Halikarnas Balıkçısı” görevine iyice ısınıyordum...

Geziler doyurucu oluyordu. Her türlü bilgi tartışılıyor; istenilen yerde durarak, söyleşerek, sorular yanıtlarla canlı bir düşünce alışverişi gerçekleşiyordu.

Öğleden sonra 2. toplantıda, “Kültür Kirlenmesi” üzerinde tartışmalar sürdürüldü. Konuşmacılar özellikle dil kirlenmesi üzerinde durdular. Dil kirlenmesinin, gençler arasında, kendini dile getirememe durumuna dek vardığını, bunun da gençlerde “şiddet” eğilimine yol açtığını savladılar.

Egemen Berköz, dilin kirlenmesinin, sözcüklerin yanlış kullanılmasından, yabancı teknik terimlerin-sözcüklerin dilimize yerleşmelerinden, kimi yazarlarda da Osmanlıca yazma “sevda”sı başlamasından kaynaklandığı görüşünü ileri sürdü. Bu konuda devletten herhangi bir beklenti olmaması gerektiğini; işin, yerel yönetimlere, basına, TV’lere düştüğünü söyledi.

Ben de şu önerilerde bulundum:

Türk Dil Kurumu’nun 12 Eylül’den önceki durumuna yeniden kavuşması için savaşım verilmeli, çağdaşlık adına Türk dilini savunan dergiler desteklenmeli, bütün basın-yayın organlarında yapılan dil yanlışları toparlanıp yayın yoluyla sergilenmeli, yeni kavramlara, Batıdan gelen teknik sözcüklere karşılık üretecek bir kurum, topluluk kurulmalı.

İkinci günün akşamı da bir şölen (sempozyum) olarak geçti. Bütün ozanlar çoşkuyla şiirlerini okudular.

Üçüncü gün Belediyenin sağladığı bir otobüsle Dikili’ye gidildi. Gezildi. Belediye çalışanlarının şenliğine katılındı.

Üçüncü günün akşam üzeri, Belediye Meclisi Toplantı Salonunda, tüm Bergamalılara açık şiir okunması da bir ilk uygulamaydı.

Sennur Sezer ve Adnan Özyalçıner ikilisi, gerçek bir sevecenlikle, içtenlikle bütün ozanları tek tek sunup, şiirlerini okumaya çağırdılar. Hepimiz de, sorumluluk duygusuyla, saygıyla, sevgiyle okuduk seçtiğimiz şiirlerimizi.

Toplantımızı, sonuç bildirgemizi Bergamalılara sunarak bitirdik.

BERGAMA 1. AKDENİZLİ OZANLARI
 TOPLANTISININ SONUÇ BİLDİRGESİ

İçinde var olduğumuz, varlığımızı sürdüreceğimiz çevrenin, en önemli nitelik ölçütü elbette kültürel boyutudur.

Yörel kültürlerin, ekonomik güçlerin çıkarları uyarınca, kitle tüketiminin yönlendirilmesi yoluyla, özel niteliklerini, renklerini yitirmeleri, çok kaynaklı yaratma durumu yerine tek düzeliğe, giderek düzeysizliğe düşülmesi sonucunu doğurabilir. Böyle bir kültürel kirlenme, suyun, toprağın, havanın kirlenmesini de ardından getirmektedir. Bugün pek çok ülkede yaşanan durum budur. Aynı siyasal sınırlar içinde olan yöreler arasında da bu durum vardır.

P.E.N. üyesi ozanlar, yazarlar olarak, böyle bir durum karşısında duyarlı olmanın zorunluluğuna inanıyoruz. Bergama Belediye’sinin sağladığı olanaklarla gerçekleştirilen Akdenizli Ozanlar Toplantısının ana tartışma konusu, bu nedenle, “Kültürel Kirlenme” olmuştur.

Çok öncelerden başlamış olan kültürel kirlenmenin, özellikle İkinci Yeryüzü Savaşı’ndan sonra, önemli boyutlara ulaştığını biliyoruz. Her alanda görülen bu kirlenme, insanın günlük yaşamını da doğrudan etkileyip güçleştirmekte, yeryüzü barışını, kardeşlik düşüncesini, sevgiyi yok etmektedir. Savaşın insanlık suçu sayılması gereken bir çağda, kendileri hiç savaşmamış, savaşmayan ülkeler bile silah üretir olmuşlardır. Üretim durdurulsa bile, var olan silahlar yeryüzünü sayısız kez yok edecek güçtedir. Doğal kaynaklar, en hızlı yollarla, yöre insanının sağlığı, giderek yaşamı göz ardı edilerek talan edilmektedir. Dünyanın birçok yerinde insanlar açlığa bırakılmışlardır.

Varlıklıların yaşama düzeylerini sürdürebilmeleri için çalışır duruma getirilmiş işleyimin zehirli artıkları, işbirlikçiler aracılığıyla ekonomik açıdan gelişmemiş ülkelere atılabilmekte, depolanabilmektedirler.

Tüketime, sahiplenmeye özendirme yoluyla yapılaşma tırmandırılmakta, boş, insansız yapılarla, yaşayan toprak çarçur edilmekte, çevre cansızlaştırılmaktadır. Yörelerin kültür sürekliliği bozulmakta, tarihleri, dilleri, sanatları kirletilmekte, özdilleriyle kendilerini anlatamaz, kültür üretemez duruma düşürülmektedirler.

Egemen dilin sözcükleri, bütün ülkelerde yerel adları bile değiştiriyor, unutturuyor. Bu yabancılaşma, insanlar arası iletişimi, bağları zayıflatıp, çevreye duyarlıklarını yok etmektedir.

Herhangi bir ülkede insan haklarının ihlal edilmesinin, hepimizin haklarına bir saldırı olduğu apaçık ortadadır.

İnsanın, yeryüzünün herhangi bir yerinde, tarihin bir aşamasında yarattığı kültür ürünü, yalnızca yaratanların değil bütün insanlığın malıdır. Tüm dünya aydınlarının bu konulardaki bütün çarpıklıklara karşı çıkma, yaratılanın kendi bağlamından, coğrafyasından koparılmamasını, daha önce yapılan yanlışlıkların düzeltilmelerini sağlama yolunda çalışma sorumlulukları vardır.

Gelecek kuşakların kültürel, doğal, sağlıklı bir çevrede yaşayabilmelerinin sağlanabilmesi için, düşünce, bilgilenme özgürlüğünün, eğitimde fırsat eşitliğinin, dil, inanç, ırk, cinsiyet ayrımı yapılmadan yaygınlaşmasının gerçekleştirilmesi için çalışılmalıdır. Bu nedenlerle, Akdeniz kültürünü paylaşan bizler, bütün dünya aydınlarını, düşünürlerini, yazarlarını, dil, din, ırk ayrımı gözetmeksizin kültürlerin kirletilmeleri karşısında duyarlı olmaya, kendi yörelerinden başlamak üzere etkinlik kuruluşları oluşturmaya, savaşım için birleşmeye çağırıyoruz.

BİRİNCİ TOPLANTININ ARDINDAN

Bu birinci toplantı, gerçekte her bakımdan bir denemeydi. “Ozanlar dövüşür” denilen bir ülkede, hiç de öyle olmayabilirdi...

Dövüşmeden tartışabilirler, birbirlerinden öğrenirler, birbirlerini anlarlar, tanırlar, severlerdi işte... Ne demiş Goethe?.. “Kendi dilini bildiğini söyleyebilmen için, bir yabancı dili de bilmelisin” Bu bir yana, başka ülkelerin şiirlerini bilmek, elbette Türk ozanlarına, aydınlarına bir şeyler katacaktır.

Sonuç olarak, birinci toplantı başarılıydı. Çünkü katılanlar daha ayrılırken gelecek yılı konuşmaya başlamışlardı bile... Olumlu eleştirilere, gelecek yıl için daha iyiyi sağlayacak öneriler ekleniyordu.

Bergama’da her yıl düzenlenecek Akdenizli Ozanlar Toplantısı, uluslararası düzeyde gelenekselleşebilirdi. Bu umut P.E.N.’de de, Bergama Belediyesi’nde de doğmuştu.

BERGAMA 2. AKDENİZLİ OZANLAR
 TOPLANTISI (1994)

1994 yılında yapılacak 2. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’nın ön çalışmaları daha 1993 yılı güzünde başladı.

Bu toplantı 5,6,7,8 Mayıs 1994 günlerinde gerçekleştirildi.

5 Mayıs Perşembe buluşma günüydü. Gün süresinde katılımcılar Bergama’ya ulaştılar.. Bu kez, açılış töreninin, Bergama Müzesi’nin iç avlusunda gerçekleşmesini istiyordum. Belediye’nin başvurusuna müze yönetimi olumlu yanıt vermedi önce... Sonradan o günlerdeki Kültür Bakanlığı Müşteşarı, dostum Sayın Prof. Dr. Emre Kongar’ın araya girmesiyle gönülleri oldu. Akşam saat 20:00’de, müze avlusunda, açık havada, geçmiş uygarlıkların günümüze kalabilmiş yapıtları arasında, Türkiye’den, Akdeniz’in öteki kimi ülkelerinden gelen ozanların, büyük sayıda Bergamalıların katılımıyla açılış töreni yapıldı.

Bergama 2. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’na katılanlar Akrapol’de.
Soldan sağa: Afşar Timuçin, Kemal Özer, Georgina Özer, Metin Cengiz, Alexander Block, Suat Karantay, Mehmet H. Doğan, Gülsüm Cengiz, Aharon Shabtai, Neşe Yaşın, Cengiz Bektaş, İlhan Berk.

Bu yılın toplantısına;

Eğitim-İş Bergama Şubesi,

Eğit-Sen Bergama Şubesi,

Bergama’yı Sevenler Derneği,

Bergama Kültür Sanat Vakfı,

Bergama Rotary Kulübü de destek veriyordu.

Onların adına yöneticileri de aramızdaydılar.

Belediye Başkanı Sefa Taşkın’ın, Türkiye P.E.N.’i Başkanı Şükran Kurdakul’un, Uluslararası P.E.N.’in Genel Sekreteri Alexander Block’un, ayrıca destekçi kuruluşların başkanlarının “Hoş geldiniz” konuşmalarıyla açılmış oldu toplantı.

Belediye Başkanı Sayın Sefa Taşkın, konuşmasında, Bergama’nın günümüzden iki bin yıl önce dünyanın en büyük sanat, bilim, kültür merkezlerinden biri olduğunu vurguladı.

Ünlü ozan Homeros’un yaşadığı, yapıtlarında söz ettiği bu topraklar üzerinde yaşayanlar olarak, geçmişten gelen bir sorumluluk taşıdığımızı söyledi.

Şükran Kurdakul’un konuşmasının özü şu tümceydi:

“Bu üç günde yalnız şiir ve Homeros’u değil, çağdaş şairin sorumluluğunu da tartışacağız; savaşanların tehdidi altındaki bölgemizde barışı savunacağız...”

Uluslararası P.E.N.’in Genel Sekreteri Block’un konuşmasının özü de şuydu:

“Türkiye, Doğu ile Batı arasında... Bu hem şans, hem şanssızlık. İncil, ‘Doğu ile Batı bir araya gelmez’ der. Biz burada Doğu ile Batı’nın bir araya gelebileceğini göstereceğiz. Homeros’un yaşadığı topraklarda barış için tüm insanlığa mesaj vereceğiz.”

İKİNCİ TOPLANTININ KONUSU:

2. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’nın konusu “Homeros” olarak belirlenmişti.

Yurttaşımız Homeros... Bu toprakların, bu iklimin ürünü...

O değil mi, bütün insan korkularını tanıyıp bilen, bildiren?

O değil mi, “bu savaş, tanrıların savaşı, bu savaş su başlarını tutan devlerin savaşı” diyen?

“İlk” değil mi o?

Elbette onunla başlamalıydı doğrudan şiir üzerine tartışmalar...

KATILANLAR

Türkiye’den (soyadı sıralamasında):

Gülsüm Akyüz,

Cengiz Bektaş,

İlhan Berk,

Egemen Berköz,

Eray Canberk,

Metin Cengiz,

Osman Çalışkan,

Mehmet H. Doğan,

Melisa Gürpınar (Kendisi gelemedi, bildiriyle katıldı.),

Alpay Kabacalı,

Suat Karantay,

Hidayet Karakuş,

Şükran Kurdakul,

Kemal Özer,

Georgina Özer,

Afşar Timuçin,

Hüseyin Yurttaş,

Öteki ülkelerden:

Alexander Block, Fransa. (Uluslararası P.E.N.’in Genel Sekreteri),

Bayan Block,

Hanan A. Awwad (Filistin),

Augusti Pons (Katalanya),

Bayan Pons

Aharon Shabtai (İsrail),

Uberto Paolo Quintavalle (İtalya) (Gelmedi)

Vlado Uroşevic, (Makedonya)

Neşe Yaşın, (Kıbrıs)

Özkan Mert (İsveç)

Gene, bütün Akdeniz ülkelerinin P.E.N Kulüplerine ve Türkiye P.E.N.’inin bütün üyelerine çağrıda bulunulmuştu. Türkiye’den, geçen yılın toplantısına katılmamış olanlar seçildi önce; sayı dolmayınca ikinci kez katılmak isteyenlere de olumlu yanıt verildi.

ÇEVREYİ TANIMAK

Bu toplantılarda birinci gün Akropol’ü gezmek, olayın bence can alıcı yönlerinden biri... Toplantıların nasıl bir yerde yapıldığının bilincinde olmaları gerekiyor ozanların... İnsanlığın en eski kültür odaklarından biri olan bu yerde sorunlarını tartışmak, ülkelerin sınırlarını aşan, tüm insanlığa karşı sorumluluğu duyumsatan bir olgu olup çıkıyor...

“Belli kültür düzeyindeki kişiler için buna gerek var mı?” diye düşünebiliyor kimileri... Bence var!

Bırakın dış dünyayı, kendi insanımıza bile ülkemizi tanıtamadık daha... Hâlâ, bizim olduklarına inanmadan bakılıyor, bu iklimin, bizim insanlarımızın yarattıklarına...

Tarihsel çevreyi, şimdilik kalıntılar aracılığıyla da olsa tanıyınca, güne daha bir gerçeklikle bakılıyor.

İnsanoğlu ne denli kültürlü olursa olsun, gördüğü, dokunduğu somutluklardan daha çok etkileniyor.

Kişi, İda (Kaz) dağını, pınarlarında elini yüzünü yıkayıp, tepelerinden bakarak tanıyınca, oralardan Troya’ya uzanınca, İlyada’yı bir başka okuyor elbette...

Bergama Akropol’ünden koşup gelen Apollon’u hemşehrisi belliyor... Homeros’un gerçek bir Anadolu çocuğu olduğundan kuşku duymuyor...

OTURUMLAR

Birinci günün öğleden sonrasında, birinci oturumda, ilk söz Uluslararası P.E.N.’in Genel Sekreteri Block’a verildi.

Konukların konuşmaları, içimizde o dili bilenlerce hemen Türkçe’ye, ya da Türkçe’den o dile çevriliyordu. İngilizce çevirileri Suat Karantay ile Neşe Yaşın, Fransızca çevirileri Afşar Timuçin yapıyordu.

Block’un söylediklerini şöyle özetleyebilirim:

Bergama 2. Akdenizli Ozanlar Toplantısıdan bir oturum.

Homeros, bir konuşma biçimi demektir.

Eski Yunan’da Homeros’un, bugünkü Kuran ya da İncil ölçüsünde değeri vardır.

Homeros’un kimliği ancak 18. yüzyıldan sonra sorgulanmaya başlamıştır. Arkeolojik buluntular Homeros’a tanıklık etmişlerdir.

Homeros’un yapıtının yazılı olması yalnızca yazıyı bilenlerce kullanılabilmesi demektir.

Bugünkü müzikçiler gibi... Nota bilenler müziği yapıyorlar... Dinleyicilerin nota bilmelerine gerek yok. Bu nedenle Homeros’un yapıtlarına bir “Tanrı sözü” gibi bakılabilir.

İlyada, bugün, Haçlı Seferleri üzerine roman yazmak gibidir.

Homeros’tan önceki dört beş yüzyıla, Karanlık Çağlar diyebiliriz. Dönemin tek aydınlık kaynağı odur. Kaos, yeniden bir kozmos olarak biçimleniyor onunla...

İlyada’nın asıl kahramanı Hektor’dur.

İnsancıl sahneler Hektor’un çevresinde döner.

Oysa kitapta, Hektor düşmandır.

İlyada’da, savaşanlar aynı dili kullanıyorlar, aynı tanrılara inanıyorlardı.

Dilleri, bir uygarlığın dilidir. İlk olarak dil olma niteliğini taşır. Bugün de uluslar arasında böyle bir durum söz konusudur.

Bergama II. Akdenizli Ozanlar Toplantısına (1994) katılanlar.
Zeus Sunağının basamaklarında.
Soldan Sağa: En üst sıra; Vlada Uroseviç, Byn. Uroseviç, Edibe Berk, Byn. Pons,
Augusti Pons, Alpay Kabacalı.
Orta sıra; Georgina Özer, İlhan Berk, Hanan A. Awwad, Afşar Timuçin, Suat Karantay, Metin Cengiz, Mehmet H. Doğan, Gülsüm Cengiz, Neşe Yaşın, Özkan Mert, Kemal Özer, Egemen Berköz.
Alt Sıra; Alexander Block, Byn. Block, Aharon Shabtai, Eray Canberk.
Fotoğraf: Cengiz Bektaş.

2. toplantının ilk bildirisini Egemen Berköz sundu:

HOMEROS

Homeros kimdir? Eskiçağ efsanelerini birleştirip şiir potasına döken bu şairin kendi de başlı başına bir efsane olmuştur. Hakkında hem hiçbir şey bilmiyoruz, hem de pek çok şey biliyoruz. Bilmediklerimiz, daha doğrusu kesin olmayan bilgilerimiz yaşamı üzerine. Bildiklerimiz ise binlerce yıldır aynı parlaklıkta yaşayan yapıtları.

Yaşamı üzerine hiçbir şey bilmiyoruz dedim ama, o çağın Ege dünyasının Batı yakasında, yani Anadolu’da doğup yaşadığı kesin. Milyonlarca sayfayı aşan araştırmaların doğup yaşadığı yer hakkında birleştiği nokta ise İyonya’nın ya Smyrna yani bugünkü İzmir yöresinde, ya da Anadolu’nun kara sularındaki Khios yani Sakız Adası’nda yaşadığı ve yapıtlarını verdiği. Anadolulu olduğunun en önemli kanıtı ise hiç kuşkusuz destanlarında İyonya lehçesinin egemen oluşudur.

Destanlar deyince, her ikisinin de tek ve belli bir ozanın yapıtı değil de pek çok ozanın ortak malı olduğu görüşü yüzyıllar boyu çok kişi tarafından savunulmuş olmasına karşın, her iki destanın da tutarlı bir yapıya ve dil özelliklerine sahip olması nedeniyle, bu görüşün tersini savunanlar bana haklı görünüyor. Zaten bugün çoğunluğun genel görüşü de bu noktada birleşiyor. Ve destanların dil özelliklerine dayanılarak İÖ 8. yüzyılda yazıldıkları, yani Homeros’un günümüzden 2800 yıl önce yaşamış olduğu tahmin ediliyor.

Homeros destanlarının ne zaman yazıya geçirildiği de bir takım varsayımlara dayanıyor. Homeros’un yaşadığı ve destanlarını yarattığı çağda Anadolu’da yazı bilinmekle birlikte, destanların hemen yazıya geçirilmediği egemen görüştür. Homeros’tan sonra sözlü şiir söyleme geleneğini sürdüren ve Homerosoğulları denen Sakızlı rapsodların bir süre daha bu destanları sözlü olarak yaşattıkları, ancak belki bazı parçalarının yazıya geçirilmiş olabileceği düşünülmüktedir. Destanlar daha sonra, İÖ 6. yüzyılda Atina’ya götürülmüş ve burada, Attika lehçesine göre dilinde değişiklikler yapılarak topluca yazıya geçirilmiştir. Ancak, Atina’da özellikle İlyada’ya sansür uygulandığı ve Akhaların vahşiliklerini anlatan bazı bölümlerin, dizelerin destandan çıkarıldığı ileri sürülmektedir.

Bu görüşü savunanların arasında Halikarnas Balıkçısı’nın da bulunduğunu İlyada ve Odysseia’yı dilimize çeviren Azra Erhat’tan öğreniyoruz. En azından, ben onun İlyada’ya yazdığı önsözde okudum ve Balıkçı’nın yazısını görmüş değilim. Azra Erhat’ın yazdığına göre, Halikarnas Balıkçısı eserden çıkarılan parçalara örnek de vermektedir. Bunlar arasında Akhilleus’un Troilos’u ırzına geçip öldürmesi, Palamedes’in aldatılarak öldürülmesi, Plyksene’nin kurban edilmesi ve benzeri olayları anlatan efsaneler varmış.

Azra Erhat kendisi bu görüşe büyük ölçüde katılmıyor. Onun görüşü, destanların Atina’ya yazılı olarak götürüldüğü ve orada, yazıldıkları İon-Aiol lehçesinin Attika lehçesine veznin elverdiği ölçüde uydurulduğudur. Ona göre, sansür yapılmışsa bile bu birkaç dizenin eklenip çıkarılmasından fazla değildir. Nitekim Homeros destanlarındaki hava bozulmamış olup Homeros’un Akhaları yiğit ama kaba, Troyalıları ise daha yumuşak ve daha insan saydığı metinlerde de açıkça görülmektedir.

Vezin deyince bu konuya da kısaca değinmekte yarar var: Her iki destanın dilinin de büyük ölçüde sözlü gelenekte ozandan ozana aktarılagelen kalıp deyimlere, tanrı ve kahraman adlarına takılan kalıp sıfatlara, dize tekrarlarına dayandığı belirtiliyor. Ancak, bunların gelişigüzel değil, destanlarda kullanılan heksametron ölçüsünün gerektirdiği biçimde, bu ölçüye uyacak biçimde kullanıldığı da özellikle vurgulanıyor.

İlyada ve Odysseia’yı Yunanca asıllarından Türkçe’ye A. Kadir ile birlikte çeviren Azra Erhat’a göre Homeros’u Yunanca aslından okumak ya da dinlemekten daha büyük bir keyif olamaz. Çünkü kullanılan heksametron ölçüsü hece sayısı ve uyaktan başka, kısa ve uzun hecelerin uyumuna dayanmaktadır. Ayrıca, Homeros, bütün o kalıp deyimleri, sıfatları büyük bir ustalıkla kullanmaktadır. Azra Erhat, Türkçe’nin Homeros destanlarını aktarmaya kendi görmüş olduğu çevirilere göre, Fransızca, İngilizce ve Almanca’dan daha elverişli olduğunu söylüyor; ve A. Kadir ile yaptıkları çevirinin Homeros metnine daha yakın olduğunu belirtiyor.

Bu belki de bizim dilimizin kısmen de olsa aruz gibi bir vezinle şiirler yazılmış, ve o şiirin sesini taşıyan şarkıların hâlâ söylendiği, çalındığı bir dil olmasından gelmektedir. Ya da, belki dilimizde, bu toprağın ürünü olan binlerce yıllık sözcüklerin hâlâ yaşaması buna nedendir.

Bizim Homeros’a ilgimiz hiç kuşkusuz onun Anadolulu olmasının yanı sıra başka da ortak yanlarımız olmasından kaynaklanıyor. Bu ortak yanların başında ise İlyada’ya konu olan Troya’nın bir Anadolu kenti olmasını sayabiliriz. Bu kadar da değil, Troya’nın Yunanlılara, o zamanki adlarıyla Akhalara karşı savaşmış olması ve neredeyse üç bin yıl sonra bu iki toprağın insanları arasında benzer bir savaşın yaşanması... Bu ilginç koşutluk da, sanırım, bizim Homeros’a, özellikle de İlyada’ya duyduğumuz ilginin nedenleri arasında yer alıyor.

İlyada deyince, buradaki herkes kuşkusuz çok iyi biliyor ama yine de kısaca söz etmek istiyorum. Adını, günümüzün Çanakkalesi yakınlarında bulunan Troya’nın şiir dilindeki adı İlion’dan alan İlyada’da, Troya savaşından kaynaklanan kahramanlık efsanelerinden oluşan bu öykü anlatılır. Ve işin ilginç yanı, 19. yüzyılın sonlarına kadar, çok uzun bir süre, Troya şehrinin ve savaşının yalnızca bir söylence olduğu sanılmıştır. Ancak, 1870 yılında amatör arkeolog ve tüccar Heinrich Schliemann tarafından başlatılan kazılar Troya’nın efsane değil, tarihsel bir gerçek olduğunu ortaya koymuştur. Daha sonra sürdürülen kazılar sonucunda ise İlyada’ya konu olan savaşın yaklaşık İÖ 1200 yıllarında yapıldığı anlaşıldı. Bu da, sanırım, en hayal ürünü görülen, gerçekle bağlantısı en zor kurulan efsanelerin bile tarihsel bir gerçeğe dayanıyor olabileceğini kanıtlıyor ve maddi geçmişimizin temellerini belleklerden savrulan ya da eski kitapların yaprakları arasında, tozlar içinde yatan sözcük demetlerinde bulacağını uman “tarih” avcılarına cesaret veriyor.

İlyada’nın tüm dünya için en önemli özelliklerinden biri ise, onun yazınsal değeridir hiç kuşkusuz. Savaş destanı İlyada’da kahramanlık yalnızca üstün bir güç, yiğitlik onur ve gururu olarak işlenmez; hırs, öfke, öç, vahşet, bencillik gibi insana özgü kusurları olduğu kadar, insancıl duygu ve davranışları da anlatır. İlyada’da anlatılan çağın töresine göre konuklara, sürgünlere, kadınlara saygı, aileye bağlılık, insan sayılmanın koşullarıdır. Toplu şölenler ve kurban törenleri, cenazelerde ağıt yakmalar, yarışlar, toplantılarda konuşup tartışmalar ise toplumsal yaşamın temelleridir.

Bütün bunları, Akhalarla Troyalılar arasındaki savaş ve bu savaşa taraf olan, iki yandan birini tutan, adeta onlarla birlikte yaşıyormuş gibi olayların içinde yer alan Olympos tanrıları, insan biçiminde olan, adeta insanlarla aynı duygu ve düşünceleri paylaşan tanrıları canlandırarak yetkin bir şiirsel dille anlatmayı başaran İlyada’nın tüm dünyanın ilgi ve hayranlığını çekmesinden daha doğal ne olabilirdi?

Birkaç satır da Odysseia hakkında: Bu destanın İlyada’dan temel bir farkı var: İlyada’da insanlar birbirleriyle ve bir ölçüde tanrılarla çatışırken, Odysseia’da insanla doğa arasındaki çatışma temeldir. Odysseus, Akdenizdeki uzun ve zorlu yolculuğunda karşısına çıkan engelleri yenmek için, gücünün yanı sıra, İlyada’da da yeri geldiğinde övülen aklını ve sabrını kullanır. İlyada’nın kahramanı Akhilleus aşırılığı ve yiğitliğiyle betimlenirken, Odysseus uzlaşmacı ve zekidir.

İki destanın ortak yanları ise, anlatılanların en az üç tarihsel döneme yayılmasıdır. Gerek kullanılan dilden, gerekse destanlarda anlatılan toplumsal yapı, yaşam biçimi, töreler, evler, giyim, silahlar ve olayların geçtiği coğrafi bölgelerden bu açıkça anlaşılmaktadır.

Ama İlyada ve Odysseia’nın en önemli ortak özellikleri insanlık macerasının ilk yetkin, yazılı tanığı olmalarıdır. Ve bizler, bugün bu destanı oluşturan efsanelerin doğduğu topraklarda yaşıyoruz; geçmişte adına kavimler kapısı denen, binlerce yıl içinde kaç yüz ya da bin kavimin gelip geçtiği bilinemeyen Anadolu’da. Ve üzeri ne kadar tozla, toprakla, küfle örtülürse örtülsün, Anadolu insanı, içinde bu binlerce yılın cevherini taşıyor. Ve inanıyorum ki bizim Alevilerimiz ve Bektaşilerimiz gibi, İslam dininin en ileri, en özgür yorumunu yapan insanların bu topraklarda yaşamış olması bir raslantı olamaz. Ve yine inanıyorum ki Yunus’un da bu topraklardan doğmuş olması da rastlantı değildir, boşuna da değildir.

Diyorum ki, bugün bu topraklarda yaşayan insanlar Homeros’la Yunus’un sentezini yapacaklardır. İçimizde bu cevher var; tüm olumsuzluklara karşın buna inanıyorum.

Nereden nereye geldim, ama hiç sapa bir yer değil. Oturup Homeros üzerine düşünüp, bildiklerimi anımsayıp biraz da kitap karıştırdıktan sonra, yazmaya girişince sanki çıkılacak başka bir yer yok gibi. Çünkü ülkemizin gündeminde bu var ve evet Akdenizliyiz, ama denize biraz yabancı durduğumuz yadsınamaz. Bence, en iyisi, bir an önce bu denize dalmak.

Nasıl olsa, balık denizde boğulmaz!

Egemen Berköz

Egemen Berköz, 2. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’nın ilk oturumunda sunduğu “Homeros” başlıklı bildirisini bitirirken bir saptama da yaptı. Dedi ki:

“Homeros üzerine bu toplantıyı yaparken, Azra Erhat’la Halikarnas Balıkçısı’nı da anmış oluyoruz. Onlardan bu yana, bu konuda, dilimizde bir çalışma yapılmadığını görüyoruz.”

İlk oturumun ikinci bildirisini Afşar Timuçin sundu. Afşar, dört büyük “Rönesans”tan söz etti önce:

– Karolanjlar’ın Rönesansı.

– Skolastik Rönesans.

– 16-17. yüzyıldaki Rönesans (bildiğimiz).

– Kazıbilim’in bize kazandırdığı Rönesans.

Gerçekten kazıbilim kimbilir daha neler sunacak bize...

Söylenceleri gerçeğe dönüştüren kazıbilim...

Afşar Timuçin’in bildirisinin ana çizgileri şöyleydi:

HOMEROS

Yunan yazısı İÖ 750 dolaylarında ortaya çıkmıştır. Önceki Mykenai alfabesi zor bir alfabeydi, yazımı çok güçtü. Homeros’un İlyada ve Odysseia adlı yapıtlarının Yunan yazısının ortaya çıktığı sıralarda kaleme alındığı biliniyor. Pelasgosların ardılları Akhaların iyiden iyiye köleleştirildiği, Dorların Yunan uygarlığına ağırlık koyduğu dönemdir bu... Dorlar bu yüzyılda Doğu’nun fethine girişmişlerdi. Truva savaşı bu fetih savaşlarından olmalıdır.

Felsefe öncesinde üç büyük düşünür vardır:

Homeros (9. yüzyıl)

Hesiodos (8. yüzyıl)

Heredotos (5. yüzyıl)

Mitoloji uygarlığından felsefe uygarlığına geçiş bunlarla olmuştur. İçlerinde filozofluğa en yaklaşan da Hesiodos’tur ve Hesiodos’la Hitit yaratılış efsaneleri arasında ciddi bir bağlantı vardır. Heredotos, “Homeros benden dört yüzyıl önce yaşadı.” der.

Homeros’un şiirleri Anadolu’da yazıldı. Hangi kentte? Bilinmiyor...

Homeros araştırmacısı Eugene Lesserre, kültür tarihçisi Victor Benard’ın görüşüne öncelik veriyor. Buna göre Homeros’un yapıtları 1040 dolaylarında kurulmuş olan Miletos kentinde oluşmuş olmalıdır.

İlyada ve Odysseia’nın önemi, yazıldıkları çağın yaşam biçimlerini, alışkanlıklarını, göreneklerini karmaşık bir olay örgüsü içinde anlatmalarıdır. Bu açıdan baktığımızda her iki destan da tıpkı Homeros’un tarihi gibi, gerçek bir budunbilim araştırmasıdır. Böyle olmakla ve böyle olmanın ötesinde her iki destan da köklü bir inanç kitabıdır.. Örneğin Aleksandros İlyada’yı yanında gezdirir.

Bu destanlarda anlatılan olaylar doğrudan doğruya tanrıların işe karıştığı olaylardır. Savaşın akışında en belirleyici güç Zeus’un gücüdür. Tanrıların istemi her yerde yönlendirici olur. Tüm Yunan yapıtlarında olduğu gibi bu iki destanda da “yazgı” fikri baskındır.

İlyada’daki simgesel belirlemeler felsefi bir ağırlık taşır:

– Apollon, Zeus’un koca kalkanını Truvalılara doğru tutar.

– Zeus Akhaları düzene sokmak için kamçısını kullanır.

– Tanrılar, ya doğrudan doğruya savaşın akışına karışırlar ya da birtakım işaretler gönderirler. (Truvalılar Akha deniz gücüne saldırdığında, bir kartal, Truvalıların arasına, yarası kanayan bir yılan bırakır, Zeus’un isteğini böylece ortaya koymuş olur.)

Tanrılar savaşçı değillerdir. Savaş, insan işidir.

İlyada’da komutanlar askerlerine “insan olun” diye öğüt verirler.

Bin bir düşsel öğeyle örülmüş olan bu iki destan, birer gerçekçilik anıtıdır.

Bu iki kitap, özel olarak Akhaların, genel olarak Yunanlıların yaratmış olduğu uygarlık etkinliklerini tüm insani özüyle yansıtırlar.

Bu iki kitap, Yunan toplumunun toplumsal, dinsel, siyasal yapısını dışlaştırırlar.

En önemlisi, her iki destanın, yaşamı bütün canlılığıyla, insanı bütün derinliğiyle duyuruyor olmasıdır.

Afşar Timuçin

2. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’nın ilk oturumunun üçüncü, son bildirisi Neşe Yaşın’ınkiydi:

OZANLAR BARIŞA DOĞMUŞLARDIR

Dile getirilmeyi bekleyen taşkın iç dünyası şiiri verir insana. Bir iletişim aracı olan dil bir yaratım aracına dönüşür.

Kabilede ortak bir etkinliktir şiir. Çoşkuyu dile getiren yüceltilmiş bir dildir bu. Sonra bilici ozan çıkar ortaya... Kişiliği kutsaldır... Her türlü ruhsal çözümlemenin yoludur şiir.

Var olmayanı yaratmaktır ozanın misyonu. Orada, kendi başına duran gerçeğe, gerçek dışı bir anakara ekleyerek, dünyayı genişletir.

Korku ve tabuyla başa çıkan ozan, eğretileme yoluyla yapar bunu. Dilin yaratıcı ve estetik işlevine ulaşır. Olan değil olabilir olanla ilgilenir. Sınırsız bir düşleme yeteneğiyle gelişimin, değişimin yolunu açar. Değişimlerin koruyucusudur ozan.

Homeros, günümüze dek insanoğluna eşlik eden bir kahramanı, Odysseus’u yaratır. Onun serüveni ve değişimi, dilenci kılığında vatanına dönmesiyle doruk noktasına ulaşır.

Ve ondan sonraki bütün ozanlar ailesi de insandan insana giden yolu hep açık tutarlar. Her çeşitten dogma, düşmanıdır ozanların. Her türlü siyasal katılığın tahammülünün dışındadır. Onların yürek sesi ütopyaların sesidir. Ozan, otoriteyle, statükoyla hiçbir zaman barışmaz. İşte bu yüzden yaşanmıştır baskı ve acının tarihi. Bu yüzden demir parmaklıkların ardına konmuş, taş yataklarda uyutulmuş, hasretinden prangalar eskitmiştir ozan. Bu yüzden kurşuna dizilmiş, diri diri yakılmıştır.

Çağlayıp duran özgürlük ırmağına katkılarıyla ölümsüzleşir ozanların sesi ve yeryüzünde adaletsizlik ve kötülük sürdükçe karşı durur, kafa tutar, ön safa çıkar şiir.

Ozanlar insanoğlunun süregelen kafa tutma gücünün taşıyıcılarıdırlar. Gündelik, duygusuz, alışageldik olandan hiçbir zaman hoşlanmayıp yeni dünyalara doğru ileri atılırlar.

Ozan, gücünü, adaletsizliğe karşı ve sonunda tüm adaletsizliklerin prototipi olan ölüme karşı duyduğu öfkeden alır. Bu öfke, onun tutkusunu tutuşturmak, yakıcı kavrayışlarını bir araya toplamak için zorunludur.

Rilke’nin “yaşamını değiştirmelisin” çağrısı tutku dolu güzelliğin çağrısıdır.

Bilimsel yaratıcılığın önünü açar ozan. “Nereye gitsem, benden önce bir ozanın oraya gitmiş olduğunu görüyorum” der Freud.

Tinin özgün, özgür yaratıcılığını yitirmek, gelişimi yitirmek demektir. Bu yüzden, kaçınılmaz biçimde devletin hasmıdır ozan. Onu denetlemek mümkün değildir.

Ozanın sesi, yüreğin sesidir ve hizaya getirir kötülüğü.

Ozanın sesinin derinliği güçlü kılar onu. Ozan sözüne karşı-söz bulamaz otorite.

Homeros’u yüzyıllar ötesine taşıyan bu ses, kötülüğe karşı çıktığı için eziyet gören, öldürülen bütün ozanları da yüzyıllar ötesine taşıyacaktır.

Ne güzel şeydi dinlemek bir ozanı

hele sesi bu ozan gibi tanrılara denkse,

bundan daha güzel başka ne var yeryüzünde

az şey mi barış içinde yaşaması bütün halkın

evlerde şölen yapıp ozanı dinlemesi

sıra sıra oturulması et ve ekmek dolu sofralarda

şarap konulan sağraktan doldurması şarap sunanın

ve getirip dökmesi herkesin tasına ayrı ayrı

Odysseia’daki ozanlar, akşam yemeklerinden sonra söylerlerdi şiirlerini, alıntıladığım bu şiirdeki gibi.

Bergama’da buluşan ozanlar da bu gece barış için ses verecekler.

Çünkü ozanlar barışa doğmuşlardır ve yüzyılların bilinci, savaşın kaygusu, barışın anahtarıdır onların sesi.

Neşe Yaşın

BİRİNCİ OTURUMUN TARTIŞMASI

Birinci oturumun tartışma bölümünde, Hitit kabartmalarından, yirminci yüzyıla dek Grek kaynaklı olarak bilinen pek çok şeyin en azından Hititten beri var olduklarının öğrenildiği üzerinde duruldu.

Hesiodos’un “Kaos” kavramını getirmesinin önemi vurgulandı. Bu, matematikte “sıfır” noktasının bulunması gibi bir şeydi. Sıfır bulunmadan birin, ikinin yeri belli olmuyordu.

İsrail’li Shaptai, tüm yapıtlara nesnel (objektif)likle bakmanın öneminin altını özenle çizdi. Nesnellikle bakmanın büyük yapıtların özelliği olduğunu vurguladı. “Homer çağında, bugünün kavramıyla Grek ulusculuğu yoktu. Büyük ozan, büyük yapıt, düşmanlık varken de nesnel düşünebilendir” dedi.

ŞİİR ŞÖLENİ

6 Mayıs 1997 Cuma akşamı, bir şiir şöleni gerçekleşti. Katılanların (tümü bir akşama sığmayacağı için) yarısı bir “Symposion” olarak geçen sofranın çevresinde şiirlerini okudular. Yalnızca Turgay Gönenç yoktu aramızda... Oturumda da yoktu... Gelememişti... Konukların şiirleri önceden Türkçeye çevrilmişti. Onların şiirleri önce kendi dillerinden, kendi seslerinden dinlendi. Sonra da Türkçe çevirilerini Türkiyeli ozanlar okudular.

Türkiyeli ozanların şiirleri de İngilizceye çevrilmişti. Çeviren dostların okudukları şiirlerle, konuklar, Türk şiir örneklerini anlama olanağı buldular.

2. Akdenizli Ozanlar Toplantısının ikinci günü sabahı (7 Mayıs 1997 Cumartesi) Asklepion gezildi... Öğleden sonra ikinci oturum başladı.

İlk bildiri Vilado Uroseviç’indi. “Homeros ve Deniz” başlıklı bildirisi ilginçti Makedonyalı konuğumuzun... Tüm Odysseia’da, kurban olarak, neden bir tek kez balık yendiğini sorguluyordu... “Torik’le ya da palamutla tanrılara kurban verilemezdi, hele hele sardalyayla hiç...” diyordu. Vurgulamak istediği önemliydi... Greklerin sonradan denizci olmuş kara insanları olduğu savına dek vardırıyordu düşüncelerini, anladığım..

Oturumun ikinci bildirisi Cengiz Bektaş’ınkiydi:

HOMEROS’UN ÇAĞRISI

Ne der Homeros bize?

“Savaş kahreder!”

İnsan yüreğinden insan yüreğine seslenir Homeros.

Ne olursa olsun, sansürü, şunu bunu aşıp gelir bugünümüze!

Neden?

Otosansürü yoktur çünkü!

Her engeli bir yolunu bulup aşmasını bilir. Anlatmak isteğini, “karşıtı” anlatarak da duyurur, dillendirir!

Ama susmaz!

Ne kendini güçlü sanandan korkar, ne de geçici değerlere yüz verir.

Ne olursa olsun, hangi konumda olursa olsun, insanlık durumunu anlatır hep, asıl olanı, insana inanmayı, insancalığa inanmayı...

Savaşı anlatır gibidir baştan sona yüzlerce kez, binlerce dize... Oysa, elbette, insanı anlatmaktadır eksiksiz.

Savaşa ilençler yağdırır durmadan:

Savaş belalıdır. (3/110-115)* der...

Savaş kahrecidir der...

Yanıyorlardı kahredici savaşın ateşiyle (3/130-135) der...

Şöyledir nitelemeleri:

Kan ağlatan savaş (8/515),

Acı veren savaş (11/520-525),

İnsanları yok eden savaş (15/335-340),

Gözyaşı döktüren savaş (13/765), (16/435-440),

Adamı öldüren savaş (14/40-45),

Yırtıcı savaş (15/670),

Canlara kıyan savaş (18/240-245),

Savaşın inanılmaz acımasızlığını sergiler yüzlerce kez:

Yiyordu her yanda bir sürü insanı bir sürü insan (4/535-540),

Hele bakın 6. bölümün 55-65 dizelerinde acımasızlığı, insanı insanlığından utandırmak istercesine nasıl dillendirir:

Bir tek kişi kaçmasın elimizden

Kurtulmasın ölüm çukurundan bir tek kişi

ana karnındaki oğlanlara bile acımak yok

İlyon’da topu birden yok olsunlar

Yas tutulmasın arkasından hiçbirinin

Bir tek iz kalmasın hiçbirinden...

Atom bombasını, Nötron’u bulanlar da böyle düşünmüşlerdi herhal...

Söyleyeceğini şiirle söyleyen Homeros, yirmi sekiz yüzyıllık kavramsal bir Bektaşi atasıdır benim için.

Coğrafyası insan coğrafyasıdır.

Gül parmaklı şafağa,

buğday başaklarını deniz gibi dalgalandıran yele,

geyiğin duruverişine

                   duyarlıdır.

İster Krates ve benzerleri gibi alegorik görülsün, ister dümdüz; önünde sonunda savaşın tanrıların savaşı olduğunu, anlatır. Tanrılar birbirlerine kızar, insanları sürerler ötekinin kullarını kırmaya.

Biz bunu biliyoruz; bu dün de böyleydi bugün de böyle...

Savaşlarda oldum olası insanlar ölür, Tanrılar ölmez!

Düzen kuranlar, insanları birbirine düşürenler hep onlardır.

Erleri kadere, şuna buna inanan saflardır. “Bu kimin, neyin savaşı?” deyip, Homeros’un geyiği gibi şöyle bir durup düşünmeyenlerdir.

Bugün de sürüp giden savaşlarda, ateşe, yok olmaya sürülürler...

Yirmi sekiz yüzyıldır Homeros’u duymayanlara, bilmeyenlere, bilip de bildirmeyenlere, yeniden, yeniden, bıkıp usanmadan yeniden, hep birlikte seslenmeliyiz...

Bu noktada bildirime ara verip dedim ki ozan dostlara:

“Bu çalışma için Asım Bezirci’nin ‘Şairlerimizin Diliyle Barış’ yapıtından yararlandım. Şu günlerde onun gömütüyle uğraşıyorum. Onu, boğulduğu alevlere karşın hepbirlikte şuracıkta yarım dakika susarak düşünelim.”

Öyle yaptık. Sürdürdüm sonra bildirimi:

Tevfik Fikret gibi ilençler yağdırmalıyız savaşlara:

....

Lanet sana! lanet sana! ey “harb-ı makaddes”,

Sensin bütün ekvanı eden böyle mülevves

Lanet sana, lanet sana ey haile-i harb,

İnsanlığa bir darbesin, ey gaaile-i harb!

Kopsun seni takdis ile tahrik eden eller!

Şahınla, cihadınla geber ey ulu ser-dar!

Ey nesi-i beşer hadimi, ey heykel-i idbar,

Lanet sana, lanet sana! ey kin-i adavet,

Ey kin-i adavet, sana yüz bin kere lanet!

...

Niyazi Akıncıoğlu gibi barışı anlatalım.

...

Kardeş kardeşini,

evli evini,

insan insanı arar.

Dinlemiyorlar,

silah çatmış ifritler harman yerinde;

başağın, hürriyetin ve emeğin üstünde,

Seyrinde mağrur ve rahattırlar

tebliğlere zaferden müjde götüren,

     ve et,

     ve kemik,

     ve kan,

hasılı insan kokan,

çığlık çığlığa zaferlerinin.

Ve gülüyor kumandan,

sabahsız geceler, kutuplar var sesinde;

öyle soğuk, öyle vahşi

...

İlhan Berk gibi bize düşeni dile getirelim:

GECENİN İÇİNDEN BİTKİLERE

HAYVANLARA SESLENİŞ

Biz yaşayanlar ayrı değiliz birbirimizden

Önce bunu söylemeliyim size

Sonra bütün güzel şeyleri sevmekte

Beraber olmalıyız derim

Değil mi ki bu dünya ailesindeniz

Bize bu düşer bu savaşta

Kötüye karşı hep bir olmalıyız

Bütün işlerin iyi gitmesinde bir

Ve şunu bilmeliyiz ki zaten

Bir başına yaşamak, yaşamak değildir

Bilsek nehirler bizden habersiz yaşarlar

Bilsinler ki hiç yaşamamışlardır

Sebepsiz değil iyinin yaşamasını istediğimiz

Karşı koymamız ölüme

Daha iyi bir hayat içindir şüphesiz

Şüphesiz bunun manası dünyamızda

Başka türlü anlaşılmaz elbet

Bunca çalışma bunca didinme

Ben size şunu derim ki kardeşler

Bizsiz güzel değil bu dünya

Bizsiz mesela gökyüzü genişlemez

Biz bugüne bugün dünyada

Güzel diye bildiğimiz ne varsa

Dört elle sarılmalıyız, o kadar

En çok çocuklara seslenmeliyiz Refik Durbaş gibi:

...

Barıştan yanadır bütün çocuklar

sabah: kuşatılmış bir toplama kampında

ayrılığın tetiğini okşasa da elleri

akşam: yıldızların mor orağıyla

sessizliği devşirse de yetim öksüz sesi

barıştan yanadır bütün çocuklar

nice çığlık emmişlerdir

nice korku gezmişlerdir

yürekten hisli sevmişlerdir

güvercin harmanı çocuklar

(Devrim koyun çocukların adını)

Barışı sever bütün çocuklar

beştaş, saklambaç, elim sende

bu yüzden anlamı aynıdır, değişmez

barış sözcüğünün halkların dilinde

(Barış koyun çocukların adını)

Havel diyor ki:

     Çocuklar için bir şey yapmadık.

Demeliyiz ki,

“savaşlar giremez kapılarımızdan.”

Belki de Homeros’un ağzından bir çağrı bu benimkisi:

Gelin Bergama’dan bir kez daha seslenelim Akdenizli Ozanlar!

Sesimize, seslerini katmaya çağıralım bütün dünya ozanlarını.

Bütün gücümüzle, bütün bir dünya şiiriyle:

     Savaşa lanetler yağdıralım.

     Çocuklarımıza barışı anlatalım!

İkinci oturumun üçüncü bildirisini Mehmet H. Doğan sundu:

ŞİİR SAVAŞA KARŞIDIR

Homeros gibi, bütün yapıtı bir savaşın anlatımı ürezine kurulu bir şair adına, şairlerin atası adına düzenlenen bir toplantıda “şiir savaşa karşıdır” diye söze başlamak, ilk bakışta bir paradoks gibi gelebilir insana. Ama Homeros’un, insanlığın çocukluk dönemi diyebileceğimiz o uzak çağlarda bile bir savaşı anlatırken dizelerinde kendisini savaşın, adam öldürmenin karşısında bir yere koyduğu anımsanırsa, bunun hiç de paradoks olmadığı anlaşılacaktır.

İlyada’nın çevirmeni Azra Erhat şunları söylüyor bu konuda:

“İlyada bir savaş destanıdır. Ama bu savaş destanında savaş ve savaş tanrısını nefretle anar... Savaş tanrısı Ares için Homeros birçok ve hepsi de korku ve nefret uyandıran sıfatlar kullanır: “İnsanların baş belası”, “dönek”, “surları yıkan”, “azgın”, “kızgın”, “insafsız”, “elleri kana bulanmış”, “savaşa doymaz”, “insan öldüren”.

Zeus da savaş tanrısı Ares’e nefretini açık açık söyler:

“Olympos’ta oturan tanrılar arasında

benim en iğrendiğim tanrısın sen,

hep hırgür, kavga, savaş işin gücün”

İlyada bir destandır; bütün destanlar gibi kahramanlardan, dövüşlerden söz eder. Kahramanlara övgü düzerken bile bu övgülerin bir savaş övgüsüne dönüşmemesi, şairlerin atası Homeros’un, savaş tanrısının karşısında, insanların yanında nasıl bilinçle yer almış olduğunu gösterir.

Zamanlar değişir; kralların, sıradan insanlardan farklı olmadığı, gündüzleri dağda bayırda koyunlarını, sığırlarını otlatıp gece olunca evine, çoluğunun çocuğunun yanına çekilen insanlardan biri olduğu; insanların savaşın daha çok doğayla, doğa güçleriyle olduğu o altın çağlar geçer, dünya büyüdükçe küçülür, ama kahramanların niteliği, şairlerin savaş karşısındaki tutumları, tavırları değişmez.

Beethoven ‘Eroika’ adlı üçüncü senfonisini önce, özgürlük ideallerinin yayıcısı, özgürlük savaşçısı Napolyon’a adamışken, Napolyon imparatorluk tacını giyince, bunu “büyük bir kahramanın anısına” diye değiştirir. Eski kıta Avrupa’da Beethoven’in kahramanı ile Yeni Dünya Amerika’da Walt Whitman’ın demokrasi türküleri söyleyen kahramanı aynı kişidir.

1937’de bir pazar günü, öğle sonunun ilk saatlerinde faşist Alman uçaklarının üç buçuk saat bombalayıp yerle bir ettiği Guernica kenti içinde, öldürülen iki bin sivil için ağıt yazan Eluard ile; 1945’te Birleşik Devletlerin Hiroşima ve Nagazaki’ye attığı atom bombalarının öldürdüğü insanların anısına Japon Balıkçısı ve Kız Çocuğu şiirlerini ve daha nicelerini yazan Nazım Hikmet aynı türküyü söylüyordu.

Tevfik Fikret’in o ölümsüz şiiri Tarih-i Kadim (Eski Tarih)’de

“İşte gerçek ve tam özgürlük:

Ne savaşçı, ne saldırış, ne savaş,

Ne sataşmak, ne saltanat, ne çapul,

Ne yakınmak, ne zorbalık, ne zulüm;

Ben benim, sen de sen; ne tanrı, ne kul”

dizeleriyle gelecek çağlar için tasarladığı dünya, aslında Melih Cevdet Anday’ın;

“O gün gelsin neşemiz tazelensin de gör

Dünyayı hele sen bir barış olsun da gör

Seyreyle gülü bülbülü

Çifter çifter aylar gökyüzünde

Her gece ayın on dördü”

derken düşlediği barış içindeki dünyadan başka bir şey midir?

Tarihi boyunca karanlığa, baskıya, düşmanlığa, yalana karşı aydınlığı, özgürlüğü, dostluğu, barışı ve içtenliği koyma savaşımı verir şiir. Şiir, insanoğlunun para, ün, utku, emretme, buyruk altına alma, sömürme gibi tutkularla kirlenmemiş çocukluğudur. Şiir, şaşmaz bilincidir insanoğlunun. Barışa, özgürlüğe kundak sokanları, şair haber verir insanlara

Oktay Rıfat, “Elleri Var Özgürlüğün” adlı şiirinde, savaş çığlıkları atanları şöyle tanıtıyor insanlara

“Işık kör edicidir, diyorlar,

özgürlük patlayıcı.

Lambamızı bozan da,

özgürlüğe kundak sokan da onlar.

Uzandık mı patlasın istiyorlar,

Yaktık mı tutuşalım.

Mayın tarlaları var,

Karanlıkta duruyor ekmekle su.”

Binlerce yıldır insanlara barış türküleri söyleyen şairlerin kutsal bildiği, yasal bildiği bir tek savaş vardır belki de: Bu savaş, Barış’a ulaşmak için verilen savaştır. Karanlığa aydınlıkla, savaş çığlıklarına şiirlerle, türkülerle, ölüm kusan tüfeklere tetiğine basılınca ağzından çiçekler fışkıran tüfeklerle yanıt verilir bu savaşta.

“Hep bir ağızdan türkü söyleyip

hep beraber sulardan çekmek ağı,

demiri oya gibi işleyip hep beraber,

hep beraber sürebilmek toprağı,

ballı incirleri hep beraber yiyebilmek

yarin yanağından gayri her şeyde

          her yerde

                    hep beraber!

                              diyebilmek için”

verilen bu savaşta çoğu zaman “on binler verir sekiz binini, yenilirler. Yenenler, yenilenlerin dikişsiz, ak gömleklerinde silerler kılıçlarının kanını.”

Ares’in aç gözü hala doymamıştır insan kanına. Ares’in torunları hala savaş yangınları tutuşturmaya çalışıyordur gizliden gizliye. Bizim, yani şairlerin, sanatçıların elindeyse yine o eski silah var; şiir, eskimeyen söz yani. Ve sonunda utku, Söz’ün olacaktır. Nerden mi biliyoruz? Homeros gibi, savaş tanrısına “umacı” adını takan şair Cemal Süreya, öyle söylüyor da ondan:

“En kısa yol iki yürek arasında

Uzatılmış bir kılıç diyor umacı

Milyonlarca yürek var milyarlarca

Nereden bulacak o kadar kılıcı”

Sonunda tükenecek, yok olacak olan savaş tanrısının kendisidir. Şair Ataol Behramoğlu öyle söylüyor da ondan:

“Cellat uyandı yatağında bir gece

‘Tanrım’ dedi. ‘Bu ne zor bilmece;

öldükçe çoğalıyor adamlar.

Ben tükenmekteyim öldürdükçe’”

Mehmet H. Doğan

BERGAMA 2. AKDENİZLİ OZANLAR
 TOPLANTISI’NIN SONUÇ BİLDİRGESİ

2. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’nın son oturumu, sonuç bildirisinin yazılmasına ayrılmıştı. Son günü (8 Mayıs 1994), katılan tüm ozanların şiirlerini okudukları, Bergamalıların da çağırılı oldukları “şiir akşamı”, Gülpark açık hava tiyatrosunda yapılacaktı. Ne yazık ki buna izin verilmediği için, gene Belediye Meclisi salonunda yapıldı.

Bergama 2. Akdenizli Ozanlar Toplantısı (1994), Şiir Şöleni.
Yer: Belediye Meclis Salonu.
Fotoğraf: Tahsin Tuna.

Orada okunan sonuç bildirisinde şunlar söyleniyordu:

“... Çağını ve dilini döktüğü şiirini, uluslararası bağ düzeyine çıkaran Anadolulu ozan, savaşı anlatırken, savaşı lanetler. Gerçek insani duyguların, değerlerin, erdemlerin altını duyarlılıkla çizer... Ozanların bugün her zamankinden çok, insanlar ve ülkeler arası sınırların kaldırılmasında, uluslararası barış dilini oluşturmada, çabalarını birleştirme sorumlulukları vardır.

Her yanda savaş ateşlerinin yakıldığı şu günlerde biz, Akdenizli ozanlar, bütün yeryüzü ozanlarını, seslerini, çabalarını barış için birleştirmeye çağırıyoruz.”

BERGAMA 3. AKDENİZLİ OZANLAR
 TOPLANTISI (1995)

Bu toplantıya yurt dışından ,

Josep Piera (Catalonya),

Cevahir Sipahi (Arnavutluk),

Hanan A. Awwad, (Filistin)

Adib Al-Katip, (Filistin)

Özkan Mert, (İsveç)

Neşe Yaşın (Kıbrıs)

Eftim Klernikov (Makedonya),

Trayan Petrovsky (Makedonya), geldiler.

Türkiye’den de, (Soyadı sıralamasında):

Gülten Akın,

Orhan Alkaya,

Cengiz Bektaş,

Cevat Çapan,

Aydın Hatipoğlu,

Günseli İnal,

Alpay Kabacalı,

Suat Karantay,

Şükran Kurdakul,

Mehmet Yaşın,

Osman Çalışkan, katıldılar.

Üçüncü toplantının konusu, “Sappho”ydu. Prof. Dr. Cevat Çapan’ın başkanlığını yaptığı birinci oturumda ilk bildiri benimkiydi. Özetle şunları söyledim:

Homeros’un destanlarının ardından, eskiçağ şiirinin ikinci büyük aşaması olan Lirik şiirin simgesi Sappho’dur. Onun kullandığı dil Aiol lehçesidir.

Sappho, doğa sevgisini, insancıl tüm duyumsamalarını, etkilenmelerini yansıtarak verir. İnsanca hoşgörüye inanarak kendini içtenlikle dışa vurur.

Bergama 3. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’na (1995) katılanlar Müze’de açılış töreninde.
Soldan sağa: Eftim Klernikov, Bayan Trayan Petrovski, Trayan Petrovski, Suat Karantay,
Şükran Kurdakul, Hannan A. Awwad, Gülten Akın, Sefa Taşkın, Bayan Taşkın,
Neşe Yaşın, Cevat Çapan, Bayan Çapan, Günseli İnal, , Mehmet Yaşın,
Osman Çalışkan, Cengiz Bektaş. Fotoğraf: Tahsin Tuna*

Sappho, kullandığı dili geliştirmiştir. İki ayrı sözcükten ürettiği yeni bileşik sözcüklerle, iki bilinen kavramdan yepyeni bir başka kavramı dillendirir. Bu yönden bir bakıma çağdaşımızdır. Sappho’nun dilimizde iki çevirisi vardır. İlki Cevat Çapan’ın çevirisi... (İyi Şeyler Yayınevi)

Sappho’nun şiirlerinden yalnızca bir tanesi, tam olarak ele geçmiştir. Ötekiler, yanıklar, kopuklar nedeniyle eksiktirler.

İngilizler, bu eksik yerleri, arkeologların vazo onarımlarını örnek alarak, “Sappho herhalde böyle yazmıştır” diyerek kendileri tamamladılar. Sayın Çapan’ın çevirileri işte bunların çevirileridir. Belki de onun Türkçesi, İngilizce asıllarından daha da iyidir. İkinci çeviri, Azra Erhat’la benim ortak çalışmamızdır. Birlikte İngilizce, Almanca, Fransızca çevirileri de gözden geçirdikten sonra, doğrudan eski Yunancadan yaptığımız çevirilerde, eksik olan yerler nokta nokta gösterilmiştir. (1. ve 2. Baskı: Cem Yayınevi, 3. Baskı: Cumhuriyet Kitapları) Sappho’nun özellikleri bir bakıma, böylece de, eksik dizelerle bile anlaşılabilmektedir.

Benden sonra Neşe Yaşın “Büyükannem Sappho” bildirisiyle, katılanlara, Sappho’nun yaşamakta olduğunu duyumsattı.

Makedonyalı ozan Eftim Klernikov, “Lirik Şiirin Efsanesi: Sappho” başlıklı bildirisini sundu.

Bergama Akdenizli Ozanlar Toplantısı (1995) Birinci Oturum.
Fotoğraf: Cengiz Bektaş.

Birinci günün akşamı Bergamalı konukların da katıldıkları “Şiir Akşamı”nı Mehmet Yaşın yönetti. Ozanların, kendi dillerinde okudukları şiirleri İngilizce’ye, Fransızca’ya çevrildi.

Bergama 3. Akdenizli Ozanlar Toplantısında bir Şiir Şöleni.
Fotoğraf: Tahsin Tuna.

Gülten Akın’ın başkanlığında gerçekleşen tartışmalardan sonra sonuç bildirisi yazıldı. Bu bildiri, bütün toplantıların sonunda olduğu gibi, Belediye Meclisi salonunda, Bergama halkına, Aydın Hatipoğlu’nun yönetiminde sunulan şiir şöleninden sona okundu:

BERGAMA 3.AKDENİZLİ OZANLAR
 TOPLANTISI SONUÇ BİLDİRGESİ

18, 19, 20, 21 Mayıs 1995 günlerinde, Bergama’da buluşarak tartıştığımız Lirik şiirin simgesi Sappho, günümüz şiirinin temel taşlarındandır.

Bir Akdenizli olarak doğa içinde ve onunla dengede, doğal yaşamın güzelliğini özgürce dile getirmiştir. Günlük dille söyler gibidir. Ama çağının dilini yepyeni kavramları duyumsatabilecek düzeyde kullanmayı bilmiştir.

Yalındır, en azla en çoğu anlatır. Sappho duyarlıklar ozanıdır.

Oto sansüre takılmadan, birey olarak kendini ortaya koyar.

Hoşgörü onun doğal ortamıdır.

Azınlıkta olanların, çoğunluk içinde varolabilme savaşı verdiği günümüzde, ozanın hiç bir engel tanımadan, insanca duyarlıklarını özgürce dışa vurabilmesi toplumsal surumluluğudur. Bu açıdan Sappho çağlar öncesinden günümüze bir bildiri niteliği taşır.

BERGAMA 4. AKDENİZLİ
 OZANLAR TOPLANTISI

P.E.N. Türk Yazarlar Derneği’nin Bergama Belediyesiyle birlikte örgütlediği bu toplantının gerçekleşmesine, Bergama Belediyesi Kültür Komisyonu, ADD Bergama Şubesi, Eğitim-Sen, Befad, Berksav omuz verdiler.

Bu toplantıya yurt dışından,

Mohammad İbrahim Abu Sinna (Mısır),

Monique Garnier Lançon (Fransa),

Jean Louis Mattei (Fransa),

Matheja Matevsky (Makedonya),

Uberto Paolo Quintavalle (İtalya),

Jaume Pont (Katalanya),

Barbara Stapleton (İngiltere),

Trevor Mostyn (İngiltere),

Neşe Yaşın (Kıbrıs),

Nazih Ker (İsrail), katıldılar.

Bergama 4. Akdenizli Ozanlar Toplantısına katılanlar Şeytan Tepesinde.

Türkiye’den de,

Adnan Özyalçıner,

Afşar Timuçin,

Ahmet Nejdet,

Alpay Kabacalı,

Aydın Öztürk,

Bilgesu Erenus,

Cengiz Bektaş,

Eray Canberk,

İsmet Kemal Karadayı,

Müştak Erenus,

Özdemir Nutku,

Sennur Sezer,

Suat Karantay,

Şükran Kurdakul, katıldılar.

Türkiye’den Melisa Gürpınar toplantılara katılamasa da bir bildiri yolladı.

Filistin’den Hanna A. Awwad, katılacağını bildirmesine karşın, bir başka uluslararası toplantıdan kurtulamadığı için gelemedi.

Kıbrıs’tan George Moleskis’in katılabilmesi için elimizden geleni yaptık. Atina Büyükelçiliğimizin, Dışişlerindeki ilgili bölümün yardımları da yetmedi, gelemedi. Bu toplantılara suyun öte yakasından da ozanların katılmaları isteğimiz gene gerçekleşemedi.

Dördüncü Akdenizli Ozanlar Toplantısı’nın neredeyse gelenekselleşmiş izlencenin ötesinde özellikleri vardı. Açılış gününün ertesinde ilk toplantı günü akşamı, Jean Louis Mattei, “Modern Türk Şiiri Antolojisi” adlı yapıtını tanıttı.

İkinci günü akşamı da (18.05.1996) Müştak Erenus’un sekseninci yaşı kutlandı, onun şiirleri okunarak... Geceyi, Adnan Özyalçıner-Sennur Sezer çifti sundular. Adnan Özyalçıner, Müştak Erenus’un şiirini irdeledi. Şükran Kurdakul da onunla bir söyleşi yaptı.

Şiir akşamlarında, Beyrut’u, acısını, Arapça yazdığı şiiriyle veren İsrail’li ozan Nazih, Saraybosna’yı ve çocuklarını şiirinde anlatan Katalanya’lı ozan Jaume Pont elbette duygulandırdılar hepimizi. Üç gün üç gece Türkçe, Arapça, Katalanca, Fransızca, İngilizce, Makedonca şiirler okundu Bergama’da...

Konusu “Trajedi” olan 4. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’nda sunulan bildirilere geçmeden önce sevgili Afşar Timuçin’in toplantılardan sonra bir günce’de yazdığı yazıyı olduğu gibi vermek istiyorum.

GÖNÜL GÖZÜYLE

Akdeniz Ozanları

Akdenizli Ozanlar Toplantısının dördüncüsü de bitti. P.E.N. Yazarlar Derneği’yle Bergama Belediyesi’nin ortaklaşa düzenledikleri Bergama toplantılarında Akdeniz ülkelerinin ozanları bir araya geliyor, her yıl bir insanlık sorununu tartışıyorlar. Bu yıl “trajedi” tartışıldı. Bilindiği gibi trajedinin birinden öbürüne rahatça çıkılan iki temel anlamı var. Bir edebiyat türü olarak trajedi daha çok eski Yunanistan insanının duygu, düşünce biçimlerini yansıtıyor. Trajedi bir de insanın varlıkbilimsel açmazlarının ve ona bağlı olarak bireysel ve toplumsal sıkıntılarının en genel adı.

Konu ne olursa olsun, ister trajedi olsun ister başka bir şey, Akdeniz ülkelerinde yaşayan şiir ustalarının bir araya gelmeleri dünyanın iki yakasını bir araya getirmek açısından büyük önem taşıyor. Biraz da yapay bir biçimde ortaya konulmuş olan Doğu-Batı ayrımının gittikçe küçülen dünyamızda pek bir anlam taşımadığı böylece açıklanmış oluyor. Evet, ülkeleri birbirinden ayıran kesin sınırlar yok artık. İtalya’da doğup büyümüş bir ozanla Fransa’da ya da Türkiye’de doğup büyümüş bir ozanın sezgileri, duyuşları, kavrayışları arasında büyük bir ayrımın bulunmadığını böylece yaşayarak görmüş oluyoruz. Her birinin yüreği insan sevgisiyle çarpıyor, her birinin kafasında insanın geleceğini, güzel geleceğini, mutlu geleceğini öngören eşsiz düşünceler var.

Tüm gerçek sanatçılar gibi ozanlar da ülke ve sınıf ayrılıklarının ötesinde insanı daha da insanlaştıracak koşulları var etmeye, insanı insan olmaktan çıkaracak nedenlerle savaşmaya tüm yaşamlarını adamış kişilerdir. İnsana, insanın yarattığı nedenlere en çok önem veren kişiler olarak sanatçılar, insan için, insan değeri için kendilerini tehlikelere atmaktan geri durmuyorlar. Onlar biraz da gerçek bir doğruluk ve gerçek bir güzellik adına toplumların aykırı varlıkları olmayı göze almışlardır. Bir ozan gerçek bir savaşçıdır, onun savaşma yöntemleri bize biraz aykırı görünse de. O her zaman aydınlatarak yaratan, aydınlatarak var eden kişi olmuştur. Birer kahraman olmaktan çok birer insan araştırmacısı olan Akdeniz ozanları, insanı insan olmaktan çıkaran bütün etkenlerle savaşmayı göze alırken ortak bir tarihin verilerinden güç alıyorlar. Her şeyin maddeye indirgenmek istendiği bu sermayeci düzen kıskacında sanat, bizi daha iyi bir yarına ulaştırabilecek alanların başında geliyor.

Dostoyevski dünyayı sanatın kurtaracağını söylerken bir düşün peşinde mi gidiyordu? Yalnız ozanlar değil, sanatın gerçek anlamına ulaşmış bütün gerçek yaratıcılar insana insanı gösterirken dünyayı dönüştürmenin koşullarını da yaratıyorlar.

Bana sorarsanız, dünyayı değiştirmede hiçbir şey sanat kadar güçlü olma şansına ulaşmış değildir. Akdenizli ozanlar tüm dil zorluklarına karşın aralarında pek güzel anlaştılar. Onlar insanın bugünkü açmazlarını ya da trajedilerini yakından tanıyorlar. Tümünün gözünde yepyeni bir dünya tasarısı var. Düşüncelerinde, kabasabalıklarından arınmış, küçüklüklerini aşmış yepyeni bir insanın öngörüsü mayalanıyor.

İnsana yaraşır bir dünyanın kurulması belli ki çok vakit alacak. Ne olursa olsun, onun var olabilmesi için çaba göstermek sanatçının başlıca yükümlülüğünü oluşturuyor. Bergama kenti bu ülkünün merkezi olmaya doğru gidiyor. Gün olacak belki de “Bergama” ve “şiir” aynı anlama gelecek.

Afşar Timuçin

BİLDİRİLER

4. Akdenizli Ozanlar Toplantısına sunulan, toplantıda tartışılan bildiriler şöyle sıralandılar:

AKDENİZ, BERGAMA,
 ŞİİR VE TRAGEDYA

Akdeniz, dört mevsimin bütün ayrıntılarıyla yaşandığı, her koyu, köşesi bir uygarlık yatağı olan deniz...

Belki de insanoğlunun aştığı ilk deniz, belki de bu nedenle kendine güvenin aynası...

Homeros’un hasatsız denizi. Bedri Rahmi’ye göre ise deniz dediğin bir tarla...

Ne olursa olsun savaşı sevmeyenlerin, coğrafyaları gibi işleri azıcık mendereslenerek çözenlerin bölgesi...

Uygarlığa, insanoğluna, kenti armağan eden deniz bu... İnsanı yaratan kentin, her biri başlı başına bir uygarlık, bir coğrafya, bir tarih olan kentlerin denizi...

Hippodomus’un yarattığı ilk planlı kent Prien’de, ilk kez demokrasiyle somut olarak yüzleşildi. Demokrasi mi kent tasarımından doğdu, kent tasarımı mı demokrasiden kaynaklandı? Tartışır dururuz o günden beri...

İnsanın kenti kurarak yarattığı, insanı insan eden ortamın özelliklerinin, kültür kurumlarının denizi...

Çoşkunun (Dionisos) ve aklın (Apollon) dengesi... Bergama’nın, Prien’in...

Bakın Bergama’ya, neler sunmuş insanoğlu insana...Tapınak, sunak bir yana, tiyatro, kitaplık, hamam, okul, yalnız gymnasium değil üstelik, yontuculuk okulu, ilk yazın okulu, çarşı, stadyum, spor alanları, sayrılar evi, senato, koruma duvarları...

Gölgelikli yollar, buluşma yerleri, çeşmeler, su yolları...

Pis sularını alıp götürmüş, tertemiz sular alıp getirmiş dağlardan, ovalardan aşırarak...

İnsanca gereksinimlerini giderdikçe, daha insan olmuş, öteki insanlarla yüz yüze, kentin içinde...

Akdeniz...

Homer’in yarattığı insanlık dilinin denizi...

İnsanın her türlü durumunu, acısını, sevincini, yengisini, yenilgisini, sevdiğini, sevildiğini dile getiren deniz...

Sappho’nun, lirizmin denizi, Hesiodes’in, gezginliğin denizi...

Kim hangi ucundan çekmeğe çalışırsa çalışsın... Önünde sonunda bir sofra, bir şölen, başlı başına bir insan Akdeniz... Bir güzel kalabalık, bir güzel kazan... Her rengin, her kokunun, her güzelliğin kazanı...

Ayıran değil birleştiren deniz...

Bakmayın hepimizin ayrı ayrı vır vır ettiğimize, bir yürek dilini konuşmalıyız Akdeniz ozanları...

Yalan söyleyenlere, düşmanlık yaratanlara, çocuklarımızı yanlışlarla zehirleyenlere karşı kullanacağımız dili yaratmayı bilmeliyiz bir gün bir saat önce...

Çağımız insanının trajedesini yalnızca dile getirecek değil, onu aşacak olan da bizleriz...

Ozanlar...

Düşünceyi tutsaklığa hiç mi hiç bırakmayacak olanlar..

Bunun için, bu ortak dili oluşturmak için bir araya geliyoruz...

Bu dördüncü yıl...

Önce 1993’te “Kültür Kirlenmesi “ni konuştuk.

Her şeyden önce, her şeye karşın insan olmanın kültürünü, onu kirletenleri... Savaşımızın ne olması gerektiğini...

1994’te Homer’i, 1995’te Sappho’yu konuştuk, tartıştık. Adım adım geldik 1996’da Trajediye...

Burada, insanlığın bütün serüvenlerinin üzerinde bulunduğu çizginin ucundan güne ve geleceğe insanca seslenmek için bulunuyoruz.

Sophokles’in Aias’ının yazgısı tanrılarca çizilmişti. Odysseus’un ağzından söylediği gibi “İnsanlar hayaletten, birer boş gölgeden başka bir şey değildirler...”

Bundan da önemlisi, Odysseus’un ağzından, tanrıça Athena’ya söylediğidir:

“... Geçmiş, gelecek davranışlarımın yönetimi hep senin elindedir..”

Bütün bu safsatalara inanmakla, aynı zamanda bilincine varmakla başlıyordu insanın gerçek trajedisi.... Bunu birileri haykırmalıydı...

Menelaus’un haydut olduğunu söyleyebilen Sophokles gibi birileri...

Sanki dibi hiç bulunmayacakmışcasına, bilgisayarın dizelediği bilgiler karşısında umutsuzluğa düşürülen, tıpkı eski çağ tanrıları gibi, isterse onu kral isterse köle yapabilecek bir güç gibi yutturulan medya karşısında, değer yargıları karman çorman olan, kapitalizmin ona biçtiği cicili bicili kölelik gömleğine ses çıkaramayacak duruma getirilen çağımız insanı için kim haykıracak...

Onu kendine, ne pahasına olursa olsun bırakmamak için, gerekirse yeryüzünü yok edebilecek silahlar ürütenlere, demokrasiyi kendi çıkarlarına oyunlara döndürenlere kim “durun!” Diyecek...

En azından bir insan olarak sanatçı, ozan, bununla sorumlu tutmamalı mı kendini?

Onların istediği gibi uyutucu masallar mı söylemeli, güzel renkler, hoş kokular mı saçmalı yalnızca?

Elbette, elbette değil!

Cengiz Bektaş

ESKİ YUNANİSTAN İNSANINDA
 TRAJEDİ DUYGUSU

Trajedi’nin Felsefi Temelleri

Trajedi duygusunun kaynağı eskiçağ Yunan insanındadır. En eski zamanlarda trajedi diye bir şey görmüyoruz, ancak insanı sıkan ve umutsuzluğa iten, aynı zamanda yaşamın gerçek anlamını oluşturan böylesi bir duygu tüm eskiçağ uygarlıklarında vardır. Diyebiliriz ki trajedi eskiçağın en ileri zamanlarının bir ürünüdür. Trajedi Yunan-Roma edebiyatının doruk noktasını oluşturur. Eskiden sanat salt dinsel düşünceye sıkı sıkıya bağlıydı. Trajedi bağlamında insan dinsel çerçevede kalmakla birlikte özel olarak insani sorunlara yönelir. Öte yandan o zamanlarda tam anlamında dinsellikten bağımsız insan sorunlarının olmadığını da unutmamak gerekir.

İnsan her şeyin belirlenmiş olduğu bir dünyada yaşadığını pek güzel anlayınca kendini tümüyle korkunç ve iyileşemez durumda gördü. Yalnız ve umutsuzdu, öyle ki bir kafese konmuş gibiydi, orada öngörülmez olayları bekliyordu. Yazgısallığın söz konusu olmadığı herhangi bir sığınak bulabilseydi, insan orada sonuna kadar arzularına uygun bir yaşam sürdürecekti. Bizim insani güçlerimizi aşan büyük güçler var olduğuna göre, biz kendimizi ciddi ölçüde kısıtlanmış ve engellenmiş duyacaktık. Eskinin insanı, yaşam üzerine her zaman sorular sorabileceğini, ama kesinlikle sıkı sıkıya belirlenmiş olan insanlık durumunu asla değiştiremiyeceğini, çok iyi biliyordu.

Eskiçağ trajedisinde mutsuz bir yazgıya tutulmuş kişilerle karşılaşırız. Trajedi düşüncesinde korkunç olan şey insan yaşamının tam olarak düzenlenmiş olmasıdır, öyle ki onun akışını hiçbir güç değiştiremeyecek ya da yönlendiremeyecektir. Felsefi açıdan tüm eski kültürler trajedi duygusunu az çok yaşadılar ve yazgılılığını kavradılar. Bu duygu özellikle sanat düzeyinde ve felsefe düzeyinde tüm insan etkinliklerini koşulluyordu. Bu anlamda yaşamak insanın kendi istemiyle aşamayacağı sıkıntılı bir koşula göğüs germekti. İnsanın mutlak bir istemi yoktu, tanrıların da. Tanrılar insan yaşamı üzerinde değiştirici bir güç taşırlar ama onlar, bu ölümlü varlıkları istedikleri gibi yönlendiremezler. Yeri ve göğü tanrılar yaratmamıştır, onlar dünyanın var olduğu sırada var olmuş kişiliklerdir, doğanın doğa üstü kişilikleridir. Onlar yaratıcı değildir, yaratılmıştır. Her şey bir ilkeden geliyor olabilir, örneğin Khaos’dan, havadan ya da sudan. Trajedinin aynalarında yansıyan şey yaşamın indirgenemez koşuludur.

Ne olursa olsun tanrıların insan yaşamı üzerinde belli bir etkileri vardır. İnsan yaşamında bazı durumları değiştirebilirler. Tanrıların insanlarla büyük zorlukları vardır. Onları belli bir biçimde yönetmek, bazen de cezalandırmak gerekir. İnsan her zaman aşağıdadır, yeryüzündedir, ancak insanlardan çok daha güçlü olan tanrılar hem yukarıda hem aşağıdadır. Onlar insandan ya da insani düzenden sorumludurlar. İnsandan daha güçlü olsalar da onların da birçok zayıflıkları vardır. Trajedi doruk noktasına ulaştığında, insan biçimli tanrılar çağı kapanmaktaydı. Ksenophanes tanrılarla alay eder, Epikuros onların güçlü ve önemli varlıklar olmadığını söylemek ister. Epikuros’da bulduğumuz “tanrılardan korkmayın” fikri, Yunan uygarlığının az çok geç bir zamanında yavaş yavaş yayılacaktır. Platon’un “İyi idea”sıyla gerçek tek tanrıcılık başlamakta gibidir, ancak insanın trajik yaşamında tanrıların henüz az çok belirleyici bir etkileri vardır.

Eskiçağ düşüncesinde iki çeşit nedensellik buluyoruz; birisi eski Doğu uygarlıklarında, örneğin Mısır’da, Mezapotamya’da, İran’da görülen düşey nedenselliktir; öbürü Yunan-Roma uygarlıklarında görülen kapalı ya da dairesel nedenselliktir. Dairesel nedenselliği ortaçağda Hıristiyan düşünürleri de benimseyeceklerdir. Düşey bakış açısında her olgunun doğaüstü güçlerden gelen tek bir nedeni vardır. Dairesel ya da trajik bakış açısına göre doğaüstü güçlerin etkisiyle gerçekleşen bir olgu zorunlu olarak kapalı bir dizge oluşturur. Aristoteles, öncesel nedenlere dayandırarak, dairesel devinimi en yetkin devinim olarak belirler. Ortaçağın sonlarında Aquinolu Aziz Tommaso şöyle diyecektir: “Sonunda her şey kendi ilkesine bağlanmayı arzular; gerçekte onun etkinliği bu bağlantıdadır. Bu yüzden başlangıçla bitişi tek bir noktada kavuşturan devinim en yetkin devinimdir.” Bu dairesel devinim bize trajedinin özünü verir; her yetkin olgu başladığı yerde bitmelidir.

Bu sonsuz dönüşlülük fikrinin ardından, çağımızda, üçüncü bir tür nedensellik kendini gösterir, bu da yatay nedenselliktir. Ortaçağın sonlarına kadar insanlığın tarihsel bir bakışı olmadı. Gerçek bir tarihsellik XIX. yüzyılda başlayacaktır. Yalnız Alman filozofu Leibniz XVII. yüzyılda bize “doğal değişimleri bir iç ilkeden gelen” bir dünyadan söz etmişti. Leibniz’e göre monadlar geçmişlerinin izlerini ve geleceklerinin taslaklarını taşıyorlardı. Yatay nedenselliğe göre doğal değişim fikri işte buradan geliyor ve o zamandan beri biz geçmişin, şimdinin ve geleceğin bütünsel bir düzenleşilik oluşturduğu bir dünyada yaşıyoruz.

Afşar Timuçin

TRAJEDİ ÖLDÜ, TRAJİK YAŞIYOR

“Trajedi”yi yalnızca bir tiyatro türü olarak alan, antik trajedinin yeniden yaratılmadığını savunan tiyatro yorumcuları vardır. Kuşkusuz, teknik açıdan haklıdırlar. Antik trajedinin kahramanı soylu olmak zorunda, karşı çıktığı kurallar dizgesi ise toplumun ayakta kalmasını sağlayan, kutsal özellikler taşıyor. Bir başka biçimde söylersek, trajiği yaratan bireyle toplumun ya da kaba bir şemayla yönetilenle yönetenin çatışmasıdır. Bu çatışmaya saygınlık kazandıransa iki yanın da seçkin oluşu. Günümüzde bu anlamda trajediyi yeniden yaratmak olanaksız. Ne kutsallık, ne de soyluluk savunulur değerler değil. Soylu ve kutsal olanın yalnızca insansal olan, insan haklarıyla bağlantılı olanı biliniyor. Bu değişim trajedinin bilinen kalıbını değiştirdi denilebilir. Ancak trajik olan sürüyor. Çünkü trajik, bozulan dengelerin, kaygı verici toplumsal ilişkilerin görünümü.

İnsan hakları temelinden yola çıkıp, dünyamızın “uygar” ülkelerinden birine vardığımızda hep aynı çatışmayı görüyoruz, insanlığın tüm varlığını, seçkin bir azınlık için kullananlar ve insanca yaşamak isteyen kalabalıklar. Trajedinin kalıplarıyla yazgı ve insan. Bugünün yazgısı, nükleer gücü, bankaları, silah üreten fabrikaları elinde tutanların kuralları. Bu kurallar adına ormanlar yok ediliyor, köyler yakılıyor, insanlar öldürülüyor. Kardeş kardeşin düşmanı kılınıyor. Toplumsal ve doğasal bir mahşer hazırlanıyor. Yazgıyı düzenleyenlerse kıyametten sağ salim kurtulması gerekenlerin listesini hazırlamış, barınaklarını düzenlemiş, bir yeryüzü cennetinden izliyor yazdıkları senaryoyu.

Abartmadığımı biliyorsunuz. Ekvator ya da Yağmur Ormanlarının yok edilişinden açlık ve kıtlıkların bölgeleri kaplamasına, dünya olayları sürüp gidiyor. Kimya fabrikalarının kârı adına doğanın kirlenişini herkes biliyor; insan onurunun yok edilmesi, insanın sürüleştirilmesi için, iletişimin en son olanaklarının kullanıldığını da... Bütün bunların karşısında Edip Cansever’in yıllar önce attığı çığlık tıkanıyor boğazımıza: “Nerde Antigone?”

Lanetlenmeyi, işkenceyi ve ölümü göze alarak, insanın onurunu savunmayı göze alan genç kız da öldü mü? Bu soruya evet denemez. Belki Antigone’ların sayısının çoğaldığı bile söylenebilir. Arjantin’den Galatasaray’a oğullarının, kızlarının yaşam hakkını savunan bir anneler ordusu uzanıyor. Bu orduda kızkardeşler, babalar, ağabeyler yer alıyor. İnsanlığın ortak malı olan doğal kaynakları savunanlar, koy koy, fidanlık fidanlık sürdürüyorlar savaşımlarını. Emeklerinin karşılığını almak isteyenlerin görüntüsü sık sık kana bulanıyor. Ama silinemiyor.

Bütün bu saydıklarımın Akdeniz’le bir başka bağlantısı var. Uygarlık tarihinin en eski mekanı olan bu coğrafya, trajik olanın en keskin bir biçimde yaşandığı yer. Köken, uygarlık ve tarih yönünden akraba olan ulusları barındıran bu coğrafyanın çatışmaların en çok yaşandığı nokta oluşu da kuşkusuz rastlantı değil. Acı bir şakayla, antik trajedinin asıl mekanında yeniden sahneye konulduğunu söyleyebiliriz. Yalnız, koroda, acı çekenler yer alıyor artık.

Buraya kadar söylediklerim, bu toplantıya katılanların durumları düşünüldüğünde, herkesin bildiklerini yinelemek biçiminde özetlenebilir. Dünyamızın ve yurdumuzun yaşadığı trajik olayları yer ve tarih belirtmeden anlatmaya çalıştım çünkü. Çünkü, yaşananlar, beğenilen bir oyunun sahnelenmesi gibi yineleniyor durmadan. Askeri darbeler, insan hakları ihlalleri, düşünce özgürlüğünün kısıtlanması, düşüncesini özgürce ifade etmek isteyenlerin gerekirse ölümle engellenmesi, birkaç bin kişinin tokluktan patlaması için milyonların aç bırakılması, tarih ve yer adlarını değiştirerek sonsuzca yinelenen olaylar. Bu durum bizi, özel bir soruya götürüyor: Çağımızda ve dünyamızda yazarın, şairin görevi nedir? Yaşanan trajediyi aktarması, bir başka anlatımla tanıklık etmesi yeterli mi?

Günümüzde yaşanan başka bir trajik durum, yazarın tanıklıkla yetinmemesini hazırladı. Bütün dünyada eğitim hızla özelleştirilip, pahalılanıyor. Emek köleleştirilerek, emekçi savunulacak kitle olmaktan çıkartılmaya çalışılıyor. Küreselleşme, yeni yazgı tanrılarının elele vermesi sonucunu yarattı. Dünyadaki savaş giderleri, savaşı önleyecek tek çalışmanın, eğitim ve kültürün kaynaklarının azaltılmasıyla ödeniyor. Yazar ve şair, kapatılan kütüphanelerin, yalnızca belli kesimlerin kullanabildiği yeni bilgilenme ve eğitim araçlarının yardımıyla kalabalıklardan koparılıyor.

Önünde ya CD Roomların metinlerini üretmek, reklam ajanslarının yazarı olmak ve yeni tanrılara katılmak ya da inandıklarını savunduğu için Antigone olma ikilemi var. Antigone olmak için gerekli olanakları da durmadan kısıtlanıyor. Toplumların aşındırılan kültürü, yozlaştırılan değerleri de yazarın ya da şairin kalabalıklarla ilişkisini zorlaştırıyor.

Bu noktada, belki çok bilindiği için kaba ya da ilkel sayılabilecek bir yöntem önerilebilir; Enternasyonal dayanışma.

İletişimin tüm teknik olanaklarını kullanarak, dil ve kültür farklarını yenerek bir dayanışmayı sağlayabilir miyiz? Yalnız bir tanık olarak değil, savunduğumuz değerlerin savaşımcıları olarak da trajiği yenebilir miyiz?

Bu sorunun yanıtını beklemiyorum. Çünkü şu anda, benzer bir sorunun yanıtlarının harfleri olarak bir aradayız. Olumlu sözcüğü oluşturacak ortamı yaratmak da her zaman kolay değil.

Ulusal bağlar, ulusal çıkarlar, geleneksel ve kutsal inançlar, sanatsal endişeler, saygın ve egemen çevrelerin dışlama tehdidi dayanışmaya olumlu yanıt vermemizi bugüne kadar çeşitli biçimlerde engelledi. Bugün, bu soruyu önce kendimize sonra birbirimize sormanın tam zamanı.

Trajediyi “Kısas yasasından yasaların sağladığı adalete, büyük sülaleler iktidarından demokratik kurumlara giden ikili geçiş sürecinde, bozulan dengelerin eleştirel ifadesi” olarak yorumlayan uzmanlar vardır. Eleştirinin, trajiği durdurmaya yetmediği günlerdeyiz. Bu bizi günümüzün trajedilerini yazmaktan alıkoymayacak elbet. Çünkü, birincil görevimiz yazmak. Ama trajediyi yaratan koşulları ortadan kaldırmanın da yükünü üstlenmekten kaçınamayız.

Evet, trajedi öldü ama trajik yaşıyor. Görev başına mı demek gerekiyor?

Kısacası, trajediyi yaratan duyguyu, nedenselliğe göre biçimlenmiş olan Yunan düşüncesini taşıyordu. Ancak çağımızın eşiğinde, ne olursa olsun, durmadan büyüyen bir dünyada trajedi kapılı yazgılılık fikriyle günden güne zayıfladı ve ilk ilkelerini, zamanda birliği, yerde birliği, konuda birliği yetirerek gerçek anlamını yitirdi. Fransa’da klasik öğretinin oluşumu adlı kitabında Rene Bray’in dediği gibi “Bir iki sahnede gelecek bir zaman parçasında bir habercinin Mısır’a gidip gelmesi olağan görünmüyordu.” Şimdi çağdaşlarımızın trajedilerinin gerçek anlamda trajedi olup olmadığını tartışmak gerekir.

Sennur Sezer

ÇAĞDAŞ TRAGEDYA

Konumuzun tragedya oluşunun, bu sanatın içinde yaşadığımız coğrafya ile çakışan tarihsel yanlarını bir kez daha anımsamak ve bilgi tazelemekten çok, biz yazarları, yeniden tragedya üzerine yoğunlaştırıp, çağdaş yaşamda belirleyici olan trajik öğelerin yazıya aktarımında, hüzünlü ama bir o kadar da çoşkulu bir motivasyona ulaştıracağına inanıyorum.

Çünkü, genel anlamıyla, çağdaş dünyanın sahnesinde oynanan gerçek tragedyaların karşısında, bu oyunu sahneye koyanların, rol alanların ve seyircilerin de, hep birlikte, böylesi bir alınyazısına baş kaldıracak sanatsal bir ivmeye gereksinimi var. Dünyanın dört bir yanında yaşanan kanlı olaylar, sahne sahne her gün medya aracılığıyla evlerimizin içine taşınıyor. Bu hantal sergilemenin yanında, tragedyanın, acıyı ululayan, yücelten ve hatta güzelleştiren üslubunu düşünürsek, maruz kaldığımız şiddetin boyutlarını daha iyi anlayabiliriz sanırım. İşte durum tam böyleyken, dilin hala bir etkinliği varsa eğer, kitap iyiden iyiye diskete dönüşmeden, tiyatro yalnızca meraklısına seslenen uçta bir sanat olmadan, yazı ile bir atağa kalkmanın tam zamanı. Edebiyatın da, tiyatronun da, bilgisayarlar aracılığıyla dünyamızda dolaşıma gireceği 21. yüzyılda, tiyaroda mutlaka bir devrim olması zorunluluğu var. Ama nasıl bir devrim ve özellikle nasıl bir yazar? Sinemayı ve televizyonu da etkileyecek anlatım biçimleri, yeni metinler, geleceği de karşılayan yeni seslenişler nasıl üretilecek? Sanat, egemen kitle kültürünün içinde nasıl parıldayacak yeniden. Yüzyılımızın son yarısında, kitle mistiğine eğilim gösteren ve gelenekten de yararlanan epik tiyatro da, bütün yolları deneyip, bugün tıkanma noktasına geldiğine göre, bu arayışları yeniden gündemde tutmayı gerekli görüyorum.

Tragedyanın yükseliş dönemlerinden, yaklaşık 2500 yıl sonra, tiyatronun içine düştüğü zor durum, bence sorgulanmaya değer. Tiyatro, bütün sanat dallarının anlatım özellikleriyle zenginleşmiş bir iletişim biçimi olmasına karşın, onun işlevini aşan, başka çağdaş araçların bulunuşuyla mı gereksizleşti? Çağdaş krallar, artık tiyatro kumpanyalarını değil de, televizyon kanallarını mı satın alıyorlar? Ya da destek veriyorlar, daha şık bir yaklaşımla. Bu kaç bin yıllık büyüyü biz nasıl bozduk açıkça? Yoksa, artık her bireyin yaşamı, içerdiği trajik eylem açısından, çok mu yüklü? Bireyselliğin gelişmesi, her bireye, bir mitos kahramanı kadar bilinçle acı çekebilmeyi mi öğretti? Sanata bu denli yabancılaşmanın ve ilgisizleşmenin kökeninde, çağdaş insanın kendisiyle çok dolu olması mı yatıyor? Yoksa kendisi dahil, medyatik bir uyuşukluk içinde, gerçeklerden bütünüyle kopmuş olması mı? Koparılmış olması da, denilebilir kuşkusuz.

İşte tam bu noktada, bazı tarihsel geri dönüşler ve karşılaştırmalar yapmak gerekiyor sanırım. Bilindiği gibi eski Yunan’da oyuncular, sembolik doğasal ve tanrısal masklar yerine, sahnede insan maskı takmaya başladıktan sonra, gerçek anlamda tragedya ortaya çıkmıştır. Bugün ise, yaşadığımız hayatın içine tragedyanın ne denli sinmiş olduğunu, herkesin maskeli oluşundan kolayca anlayabiliriz. Biraz da medyatik bir mask bu, “imaj” ya da benzeri sözcüklerle, yani ortak bir dünya diliyle tanımlanıyor. Demek ki, herkes bir bakıma kendini sahnede gibi hissediyor, rolünü sergiliyor, hatta savunuyor bile kendini. Tiyatro oyuncularının yüzleri ise, genellikle çırılçıplak artık. Hangi yöntem ve anlayışla olursa olsun, kimse onların yaptığı çağdaş taklide önem vermeyecek bu gidişle.

Tragedya, Tanrı katından başlayarak bir dizi soylunun çatışmasından doğar. İyilerin, kahramanların, güçlülerin, suçsuzların yıkılışını anlatır. Kötüler, komedyanın ana malzemesidir. Abartma ve alay onlaradır. Bugün ise, kötüler, kahraman gibi geziniyorlar yaşanan tragedyaların içinde. Kötülüğü, yanlışı yapanlar, birincil roldeler, kuralların aksine. Kolay kolay ölmüyorlar da. İyiler ise komedi konusu. Üstelik çağın burjuvazisi de çok rağbet gösteriyor komediye. Komedinin en ucuzu, en pahalıya satın alınıyor bu işlerin piyasasında. Anlaşılıyor ki burjuvazi ya kendini gelişkin, hatırı sayılı bir sınıf olarak görmüyor, ya da kendine ve algılama gücüne güveni, hala tam değil.

Yani tiyatronun, hele ki tragedyanın asal değerleri, poetikanın saptadıkları, ters yüz edilmiş durumda günümüzde.

Gene biliyoruz ki, tragedyada yer alan kadın, ikinci derecede konumu olan bir kahramandır. Kölelerden önce, ama erkeklerden sonra gelir, önem sırası. Erkek kadar cesaretli değildir, onun kadar soğukkanlı ve kararlı olamaz, susup boyun eğemez her zaman, çelişkilere düşebilir. Günümüz kadınının gerçek hayatta kendisi için seçtiği rol ise, birinci derecede olmayı erkeklerle paylaşmak biçiminde tecelli etmektedir. Kadın bu istekleriyle, insanın insanla çatıştığı dramın alanından belki başarıyla çıkabilir ama, ona mutlak bir ölüm ısmarlayacak olan tragedyanın alanında, gücünü ne ölçüde kanıtlayabilir. Çağdaş trajediler, kadın konusunda, toplumsal değişimler açısından, böyle bir sorunsalla da karşı karşıya.

Çağdaş tragedyanın kahramanları artık, yalnızca soyluların, kadınların ve erkeklerin arasından çıkmayacak. Ölümün her türlüsünü yaşayan çocukların çaresizliği, adı anılmayan yaşlıların trajik yalnızlığı, bir Tanrının gazabı değilse eğer, suçlu nerede aranacak. Nükleer altyapı peşinde koşan zengin ülkelerin görmezliğe geldiği acı sonuçları, sanatçılar dramatize ederek gözler önüne serecek kuşkusuz.

Tanrıların, insanoğlu üzerindeki acımasız iradesini, bugün bütün gelişmiş insan yaftası altında yaşayan topluluklar, doğaya karşı da kullanıyorlar. Doğa, insanlığın yaşadığı trajik eylemler silsilesinin, son ve en büyük kurbanı. Aynı tragedyada olduğu gibi, kuşkusuz gene kötülüğü işleyenler arka planda kalıyor. Zaten tragedya, suçluların başına gelecek olan cezaları görmek istemeyecek kadar, olağan sonuçlara kapalıdır. Sanatın başını döndüren, olanaksızın, hesapta olmayanın gerçekleşmesidir. Çağımızın dünyası, bu bakımdan son derece zengin sanatsal malzemeyle doludur. Örneğin kesilen soylu bir çınar ağacının trajedisi yazılsa yeridir. O gerçek bir mağdurdur ve boyun eğmekten başka da bir seçeneği yoktur. Soyu tükenen kuşlar, balıklar, ölen denizler, yok edilen ormanlar, çölleşen toprak parçaları, zaten duyacak olanlara, koro halinde gelecekteki felaketleri, şimdiden haber vermektedirler. Kuşkusuz doğanın başına gelenler, sanatçılar için yalnızca bir acı konusu olarak kalmamaktadır; paylaşılan bir soruna, yüzyılımızı belgeleyen sanatsal çığlıklara dönüşmektedirler. Ama bunu bir tragedyaya dönüştürmenin de sanıyorum gerekliliği vardır. Çünkü insanlar üzerinde yeterince korku ve acıma duygusu yaratacak kadar, acımasız, umarsız bir ölümdür doğanın yüz yüze geldiği. İnsan da bu doğanın bir parçası olduğuna göre, ölüme neden olanların da öleceği, çağdaş bir kaosa doğru sürüklenmekteyiz herhalde. Ne kuramı, ne de kuralı olan bir yokoluşa doğru.

Günümüzde karşılaştığımız her trajik olay, bana onun kaynağını anımsatıyor. Yazıdan önce söz vardı. Belki sözden önce, eylem. Tiyatro vardı. Zamanla söz şiire, oyuna dönüştü. Onca engellemelere ve zamanın hoyratlığına karşın, eski Yunan ve Romadan belli sayıda da olsa oyun metinleri kaldı elimizde. Peki ya son beş yüz yılda üretilmiş bu kadar tiyatro yapıtı, bilgisi ve deneyimi elimizdeyken, neden hayatın bir kıyıcığında zorlukla tutunabiliyor tiyatro? Çağın trajedilerinin sanatsal boyutta etkileyici olarak sergilenmesini istemeyenler mi var yoksa, aramızda?

İnsan, bilen bir canlıdır. Bu bilmeyi de, kendisinde doğuştan var olan taklit yeteneğini geliştirmesine borçludur. Öğrenmenin özünde taklit vardır. İnsan artık, sıradan olayların, yalan yanlış sıradan taklitleriyle yetiniyor da, bu yeteneğin yüceltildiği bir alan olan tiyatroyla özdeşleşemiyor. Hatta genç kuşak oyuncular, her oyunu oynamayı, hele tragedya oyuncusu olmayı hiç istemiyorlar. Acaba bir tragedyada rol almak, artık gülünç derecede ciddi bir iş mi sayılıyor? Trajik rollerin oynanması çok mu zor, çok mu kolay. Bir durağanlık mı var klasik tragedyada, çağın dinamizmiyle çelişen. Seyirciler arasında da artık aynı ölçüde kabul görmüyor tragedya. İnsanlar körleşti mi, gözleri mi açıldı? Yalnızca komedi yanı ağır basan çağdaş oyunlara, senaryolara sıcak bakan genç oyuncuların bu eğilimlerini toplumdaki genel kabuller doğrultusunda geliştirdikleri söylenebilir.

Aslında günümüz tiyatrosu, yazarları, yönetmenleri, yeniden çağdaş tragedyalar kurgulamaya zorlamaktadır. Bir çağdaş yapıt, biçimsel olarak, klasik ya da neoklasik tragedyanın özelliğini taşımasa bile, anlattığı olayın özü trajik ise eğer, onu sevelim ya da sevmeyelim, tragedya günümüze taşınmış demektir. Çünkü hayatın içinde, her gün görüyoruz ki, çağdaş mitoslar, yaratılan yeni tanrılar, en olmayacak insanların başına, en inanılmaz belaları getirirken, suçluların başına da çelenkler takmaktadırlar. Tragedya yalnız günümüzün değil, bütün zamanların dünya düzenlerindeki adaletsizliklerle örtüşür. Ne var ki, bunu bir başka dünyanın simgeleri olmadan, mitoslara uyarlamadan vurgulayabilmek için, ne eski Yunan’da ne de günümüzde gerçek bir demokratik ortam bulabilmek mümkün olamamaktadır.

Sanatla toplumun buluşmasını, sanatın çok ödün verdiği, her yolu denediği dönemlerde bile, gene düzenin belirlediği düşünülürse, tragedyadan uzaklaşmamız bir bakıma boşuna olmuştur. Zaten sanata konan bütün ambargolar boşunadır. Sanatı üretenler de, tüketenler de bunun tarihsel kanıtlarıyla her yerde karşılaşırlar. Hıristiyanlığın ilk yüzyıllarında, klasik tragedyanın yerine, alanlarda gerçek kölelerin gerçek olarak öldürülüşünü keyifle izleyenler, yasaklayanın din değil, paylaşım savaşlarının acımasız baskısı olduğunu belki sıcağı sıcağına anlayamamışlardır. Aynı birkaç yüzyıl önce yasaklanan olimpiyatlarda olduğu gibi. Ya günümüzde, din neden ısınamadı tiyatroya. Oysa tragedyalar, mitoslar aracılığıyla, tek Tanrılı dinlerdeki kaderciliğe ve teslimiyete fazla bir göndermede bulunmazlar. Bütün trajedilerde çok yüce bir biçimde, insanoğlunun alınyazısı karşısındaki isyanı ve kabullenişleri, ölümle hesaplaşması, yer yer onu sorgulamayı, hep evrensel insani özlere bağlı kalınarak gerçekleştirilmiştir. Çağımızın tragedyasının bir ucu, insan aklına, zıtlıklara ve çelişkilere uzanırken, bir ucu da mutlaka manevi, içsel bir kökle beslenmekte, iki arada kalan insanın uğradığı baskı, ölüm kadar acı verici olmaktadır. Çağdaş insanın ölümle ilişkisi bunalımlıdır. Tragedyanın soylu ve güçlü haykırışları ve suskun boyun eğmeleriyle, kolayca geçilmez ölümün ülkesine. Çağdaş tragedya doğaldır ki, daha gerilimli olacaktır.

Çünkü çağın dayattığı yaşama biçimleri, bütün gerilimi ve uzlaşmaz kavgacılığıyla, dünyada yaşayan çoğu insanların, her gün gözünün önünden geçmektedir. 20. yüzyılın moda söylemiyle, sanatçının tanıklığı, kitle iletişimi aracılığıyla yapılan tesbitlerden ve tarih düşürmekten de öte bir şey olduğundan, mutlaka ulaşacağı yeni yorumlarla, bu gerilimi daha etkileyici bir alana çekecektir. Her ne kadar bunun altın kuralları gerçek sanatçılar tarafından bilinse de, acaba uygulama olanağı bulabilecek midirler önümüzdeki çağlarda?

Kuşkusuz artık dünyanın başka bir Olimpos’u var ve burası da, uzay! Artık bu bilgi ve iletişim çağında, uzaya egemen olanın, dünyayı da yöneteceği kesinlikle bilinmektedir. İçimizdeki tragedya kahramanları uzaydan gönderilen ölümlerle ölecek, hayatları yüce güçlerce gökyüzünden denetlenecektir. Klasik tragedya yazarlarının bile her zaman kullanmadığı üç birlik kuralı, daha başka bir biçime girecek belki de. Yer öğesi, sonsuza açılım yapacak. Zaman ise, güneşin doğuşuyla batışı arasında sıkışmayacak, belki başka yıldızlara göre düzenlenecek. Yalnızca hareket, birbirini izleyen değişiklik, hep korunacak herhalde. Yalnız seçkinlere değil, her doğruya, dürüste, en yakınından başlayarak, beklenmedik kötülükler yağacak gene. İnsanın ne yaşadığı gerçeklerden, ne de sanatın gerçekliğinden, “ibret” alabilmesi çok uzak bir olasılık.

Bugünün yükselen değeri, 19. yüzyılın pozitivizmine meydan okurcasına gelişen dindir bir de. Sanki uzay teknolojisi, bilim, inanç ile çelişemeyeceği düzlemlere ayrılmış ya da uygun bir noktada birleşmiştir. Sanatçıyı uzayın gerçekliğinden esinlenmeye çağırmaktadır her şey. İnsanın alınyazısının, kaçınılmaz kötü sonun, nedensellikleriyle birlikte ele alınarak çağdaş sentezlere ulaşılacağı kesindir. Uzay merkezlerinin ressamlara, bestecilere esin kaynağı olmak üzere düzenli olarak yolladıkları uzay fotoğrafları, sanatçının imgelemine düşsel renkler ve biçimler katarken, 21. yüzyılın sanatçısını da yaratmayı amaçlamaktadır. Tasavvuf müziği ile klasik batı müziğini birleştiren genç bestecilerin çalışmalarını böyle açılımlar altında sürdürdüklerini biliyoruz.

Peki, tiyatro böylesi bir yaratıcı ivmeyi hangi ortamda yakalayabilir? Şiirle bağlarının ta tragedya öncesinden zayıfladığını, lirik ve didaktik özelliklerini oyuncular nedeniyle yitirdiğini, tragedya vezinlerinin artık adının bile anılmadığını biliyoruz. Oyun yazarına artık şair dedirtmeyen bütün gerekçeler hazır. Rönesans sonrası, Elizabeth Devri tiyatrosunda bile, tragedyaların şiir diliyle yazılması, soyluların vezinli diline karşılık soylu olmayanların ve komedi kahramanlarının düz yazı ile konuşmaları, sömürge zenginliğinin daha dünyanın başına yüzlerce yıl bela olacak şımarıklığından başka neydi acaba? Yeni tragedya, çağdaş tragedya, eğer yazılacaksa, şiirle sağlıklı bir ortamda uzlaşmalıdır. Yazarların ve tiyatronun koruyucusu olan egemen sınıfın konumunu pekiştirici karmaşık biçemlerden uzaklaştığı gibi, halka yakın düşmek adına ucuz şarkıların ritmine de kaptırmamalı tiyatro kendini.

Öyleyse, çağdaş tragedyanın nasıl bir dili olmalıdır? Başta sorduğumuz “nasıl bir yazar”ın uzantısı olarak. Dünyanın gündeminden hiç eksik olmayan trajik olayları canlandırmak için, artık kesişen iki vadideki yankılanmalara, sesi büyüten geniş ağızlı maskelere çok uzağız. Kutu sahneye sıkışıp kalmış oyuncuyu, karanlık salonlarda oyun izleyen, ve sonunda da oyuncunun taklidine eş bir eylemle onu alkışlayan seyirciyi, alışkanlıklarından nasıl bir dil kurtarır ve onlara tragedyayı benimsetir tekrardan. Belki eski çağların ilkel diye tanımladığımız sanatındaki, insanlığı büyüleyen taklit, içtenliğini yitirdi. Bugünün akımdan akıma geçen kendini deneyen, yenileyen, sorgulayan sanatı ise, gitgide artan dünya nüfusuyla, mantıksal oranlarda karşılaşamıyor. Bugün halkın rağbeti spora. Tutuldukları, görece bir taraftarlık hastalığıyla birbirlerine umulmadık ölümler ısmarlayan bu yığınlar, onların trajedisini yazan bir yazara rastlamadıklarından, yalnızca polisiye önlemlerle engellenerek, durumlarının gerektirdiği ibret tablosunu oluşturamıyorlar. Çağımızın savaşlarını haklı kılan dünyevi değerlerin, çıkarcılığın, sömürünün sorgulanmadığı, bu savaşlarda ölenlerin destanlarının hemen yazılamadığı gibi. Dünyanın dört bir yanından gelen silah seslerinin yorumunu yapmaya, her insan bir Homeros kesilse yetişilemez artık. İnsanın acıları kavrayışının dışına çıkmasına neden olan teknoloji, yazar filan istemiyor artık yanında. Savaşa giderken yanına oyun yazarı da alan Perikles, gerilerde kaldı. Çağdaş tragedya hayatta var, sahnede yok. Örneğin 1000 yıl sonra 21. yüzyılın tiyatrosunu merak edenler, bizim gerekçelerimizi mazur görebilecekler mi acaba? Yoksa robotların gelişimi onların daha mı çok ilgisini çekecek?

Yüksek teknoloji karşısında yenik düşen insanın, kazanımlarıyla kayıplarını şöyle bir gözden geçirirsek, çağdaş tragedyanın akıl almaz belki de gene düşsel boyutlarıyla yüz yüze geleceğiz. Eğer sanatçı her koşulda ayakta kalmayı başarır ve her birimiz soru ve sorunlarla dolu bu zorlu uğraşa katkıda bulunmaya çalışırsak, dünyanın son anlarında bile, bu kozmik trajediden esinlenmeye zaman bulabilen sanatçılara rastlamak mümkün olabilir.

Melisa Gürpınar

ANTİK TRAGEDYADA 
ESTETİK UZAKLIK VE MEKAN

Bugün, antik tragedyaları sahnelerken dikkate alınması gereken noktaları doğru saptayabilmek için; 1. o dönemdeki toplumun sosyo-ekonomik yapısını, 2. oyun yazarlarının düşünsel eğilimlerini, niteliklerini ve 3. o dönem oyunlarının sahnelenmesindeki estetik ölçütleri kısaca anımsamak gerekir. Çağdaş seyirci açısından bu oyunların nasıl sahnelenebileceği üzerindeki çeşitlemeler ve olasılıklar üzerinde durmanın önemini hissedenlerdenim. Doğal olarak, her toplumun kendi yapısı ve kültür birikimi, böyle bir değerlendirmede ister istemez farklı görüşler ortaya çıkaracaktır. Bunun için, bu konuyu kendi toplumumuz açısından değerlendirmek hedefimiz olacaktır.

Tiyatro tarihinin ilk parlak süreci, hiç kuşkusuz, İÖ 500 ile 200 tarihleri arasında Aiskhülos, Sofokles, Övripides, Aristofanes, Menandros gibi yazarların yapıtlarını kapsayan tarih dilimidir. Yapıtları bugüne erişmeyen yalnızca adlarını bildiğimiz yazarlar olduğu gibi, tarihin karanlığında kalan, adları bile bizlere ulaşmayan yazarlar da vardır. Bu yitip giden oyunların bir kısmının bildiklerimiz kadar önemli olduklarını o süreç içinde yaşamış bazı yazarlardan öğreniyoruz. Yapıtlarının bir bölümüyle bize ulaşan antik yazarların da kaybolan oyunları vardır.

Şimdi bu yazarların beslenip büyüdükleri toplumun özelliklerini kısaca anımsayalım. Günümüz ölçütlerine vurulursa, Atina büyük bir kent değildi. 400 bini bulan nüfusun 250 bini köleydi. Ayrıca, çoğunluğu Anadolu’nun Ege bölgesinden olmak üzere, çeşitli yerlerden bu kente gelmiş yetenekli yabancılar vardı. Atina’nın 400 bin kişilik nüfusu içinde birinci derecede vatandaş haklarına sahip aşağı yukarı 40 bin kişi bulunuyordu; ama bunların ancak 4 bini oy kullanma hakkına sahipti. İşte Atina demokrasisinin gerçek yüzü de buydu. Atina devletinin geliri, Larium gümüş madeninde çalışan emekçilerden, çömlekçilerden, demircilerden, ve denizcilerden sağlanıyordu. Bunların büyük bir kısmı köle, geri kalanlar hiçbir toplumsal hakka sahip olmayan yabancılardı. Isparta ile otuz yıl süren Peloponez Savaşı’na kadar Atina devletini ayakta tutan temel, kölelerdi. Köleler, en zorlu işlerde tükenip giderken, Atinalılar felsefe yapmaya ve konuşmaya bol bol vakit buluyorlardı. Kölelerin birgün ayaklanıp onları bu sorumsuz yaşamdan ayırmalarından korkuyarlar ve birbirlerine daha sıkıca sarılıyorlardı. Atinalı oligarklar ise düşünüp tartışanlardan memnundular. Varlıklı köle sahipleri ve toprak ağaları, emeğe yardımcı olacak, yorgunluğu azaltacak, işi kolaylaştıracak mekanik araçları istemiyorlardı. Bütün işi köle görmeliydi. Köleyi rahatlatmak egemen güçlerin sonu olurdu. Kısacası, iş yapmak kölelere, çene yarıştırmak Atinalılara aitti. Atina ekonomik alanda bazı pazarları tutunca, bu Isparta ile Korent devletlerinin işine gelmedi. Böylece Atina emperyalizmi ile Isparta emperyalizmi otuz yıl süren Peloponez Savaşı’nda karşı karşıya geldiler.

İlk “eleştirel tarihçi” olarak anılan Tukidides, siyasal ekonomiden o denli habersizdi ki, “Tanrılar böyle istediler savaş oldu”, diye yazmıştır. Bu tipik fatalizm, Atinalı yazarların sahne yapıtlarında sürekli olarak egemen olmuştur. Atina dram sanatı, o toplumun anlayışını yansıtan bir anlatım aracıdır; onlar dinsel, siyasal ve toplumsal gelenekleri oyunlarının temaları yapmışlardır. Atina demokrasisi, bir köle demokrasisi olduğundan, başka deyişle mutlu azınlığın seçimiyle işleyen bir mekanizmayı getirdiği için sahne oyunları da bu mekanizmadan etkilenmiştir.

Tragedya kahramanları, krallar, kraliçeler ve soylulardı; ancak bu temsilciler yoluyla toplumdaki evrensel değerlerin soruşturması yapılmıştır. Tragedya yazarları arasında Övripides’in, gelenekleri, batıl inançları ve yanlış töreleri soruşturmaya başlamış ve ötekilerde izlenen kaderci tutumdan biraz olsun ayrılmış olması, onun mistik alanda ün salan düşünürlerden değil, Anaksagoras gibi İzmirli (Klizmanlı) bir Anadolu düşünüründen etkilenmiş olmasında aranmalıdır.

Aiskhülos, oyunlarını dramatik ve gösterişli durumlarla kurmuş, Sofokles coşku ve entrikaya dayanan oyunlar yazmayı yeğlemiştir. Ancak her oyun kendi içinde bir bütündür ve aksiyonun temeli de oyun kişileridir. Övripides için konu, arka arkaya gelişen bir dizi olaydır. Konu, bilinçli olarak belli bir durumdaki yönelişe göre ayarlanır. Övripides’te dramatik bütünlük ve süreklilik söz konusu değildir. Aristoteles’e göre, Sofokles insanları, olmaları gerektiği gibi, yani idealistçe, Övripides ise oldukları gibi, yani gerçekçi açıdan ele alırlar. Övripides, ileriye bakarken sırtını geleneğe dönen bir rasyonalist olarak da kabul edilebilir. O, yaşamın sırlarının çözümlenmesinde gizemciliğin işe yaramadığını bilir. Övripides’in trajik bir yazar olarak büyüklüğü, onun akılcı bir görüş açısına sahip olmasıdır. Çağdaşı Sokrates’in “bilinçli insan doğru olanı yapar”, görüşünü reddeder; çünkü yaşamın bunu yansıtmadığını düşünür. Örneğin, Medeia, çocuklarını öldürmeye karar verdiğinde, tasarladığı şeyin kötü olduğunun bilincindedir; onu yöneten duygularıdır. Bilinçli olduğu halde yanlış olanı yapar. Başka bir örneği Hippolitos’ta buluruz. Faidra, “Neyin iyi olduğunu öğrenir ve tanırız, ama bunu uygulamayız”, der. Övripides de yaşam sorunlarını çözümleme yoluna gitmez: Andromaque acılıdır, ama yazar onun acılarını dindirecek bir yol göstermez. Övripides için, Atina demokrasisine başta duyulan iyimserlik yok olmuştur. Kölelik üzerine kurulu ve hasta olduğunun farkında olmayan bir toplum için artık umut kalmamıştır. Aristoteles’in de belirttiği gibi, “O, trajik yazarların en trajik olanıdır”. Övripides, sürekli olarak Atina devlet sisteminde yanlış bulduğu inançları, töreleri ve anlayışı eleştirmiştir. O, kuşkucu bir yazardır: eskiyi reddeder, ama yeniye de tam olarak inanmaz.

Atina demokrasisinde eşitliğin olduğu tek yer tiyatrodur. Soylu, yabancı, köle aynı yerde, aynı oyunu seyreder. Antik oyunlardaki naivitenin temeli o dönemde tiyatronun her sınıftan binlerce seyirciye yönelmesidir. 15 ile 20 bin kişilik dev tiyatrolarda eğitim görmüşlerle eğitim görmemişler, sömürenlerle, sömürülenler bir aradadır; bu yüzden oyunların da naiv olması gerekiyordu. Antik oyunların, çağımızda da değişik seyirci topluluklarına başarılı bir biçimde yönelişi bundandır. Bana göre, antik oyunları belli bir entelektüel ya da özentili tutumla bugünün seyircisi önüne getirmek bu oyunların diyalektiğine aykırıdır.

Kaderci de olsalar, antik tragedya yazarları bugünün seyircisine en azından bazı sorular sordurtacak ve onları düşünme eylemine itecek büyük yapıtlar ortaya koymuşlardır. Çağdaş yönetmen, bu metinlerden, bugünün seyircisine birtakım olumlu mesajlar iletebilir. Bugün antik bir oyunu sahnelerken ilk düşünülmesi gereken şey bu oyunların seyirciye yönelmesindeki naiviteyi sağlayan estetiktir. Az önce de belirttiğim gibi, bu naivitenin kökeni, o dönemde tiyatronun her sınıftan binlerce seyirciye yönelmesidir. Antik oyunların büyük yığınlar için başarılı bir biçimde sahnelenmesinin gizi bence bu noktada düğümlenmektedir.

Şimdi düşünelim: antik yazarların yaşadıkları dönemde büyük tiyatro yapıları içinde sahnelenen oyunlar için göz kamaştırıcı sahne hileleri var mıydı? Yoktu! O dönemde sahnelenen oyunlar için hiçbir “entelektüel” bulguya gidilmemiştir. Ezgiler, danslar, vinçler, tekerlekli platformlar yalnızca işlevsel oldukları için kullanılmıştır. Bir vinçle sepet içinde tanrılardan biri indirilmiş, oyuncuların sesi, en arkada oturan seyirciye ulaşsın diye ağızları megafon gibi açık büyük maskeler kullanılmış, oyuncunun fiziksel görünüşünü büyütmek için ayaklara otuz kırk santim yükseltilmiş kotburnos’lar giyilmiş, göğüs ve omuzlara yastıklar ve baş üstüne onkos adı verilen abartılmış peruklar eklenerek oyun karakterleri yaşam gerçeğinden uzaklaştırılarak, tiyatral gerçeği vurguluyacak biçimde stilize edilmişlerdir. Ve bunların tümü seyirciler için bir estetik uzaklık sağlamıştır. Oyunların sahnelenmesinde estetik uzaklığı sağlayan yalnızca bunlar değildi; metin de bunu gerektiriyordu: Tragedyanın günlük konuşma dilinden ayrı, şiirli, yüceltilmiş bir dili vardı. Bununla da kalınmadı, bu şiirli sözler, ezgilerle söylenip danslarla desteklendi. Kısacası, oyunların sahnelenmesinde –tragedyanın dilinden, anlatım araçlarının kullanılmasına kadar– her şey seyredeni günlük yaşam gerçeğinin dışına iterek ve günlük yaşamda olanların ötesine götürürek, etkiyi, gerçekliğin sanatsal bir biçimde yansıtılmasıyla elde ediyordu. Başka deyişle, seyircilerin olaya dıştan bakmalarını sağlıyordu.

İS II. yüzyılda, Samosatalı Lukyanos şöyle yazmıştır: “Tragedya üzerine olan düşüncelerimizi yazarken önce aktörün garip ve dehşet verici dış görünüşüne göz atmak gerekir. Oyuncunun giydiği yüksek takunyalar, gövdesinin tüm oranını bozar; oyuncunun yüzü koskocaman bir maskenin ardında saklıdır; taktığı maskenin mağara gibi ağzı sanki seyirciyi yutacakmış gibi açılmıştır; oyuncuya anormal bir görünüm veren göğüs ve karın yastıkları da cabası. (...) Ve bütün bunların arasında oyuncu kah bağırıp kah alçak sesle vezinle şarkı söylemeye çalışır. (...) Bu garip görünüşü ile, oyuncu, yalnızca bir sözcüdür; tek sorumluluğu da budur.” Antik tragedyanın oyunculuğu üzerine alaylı bir eleştiri niteliği taşıyan bu sözler aslında bize estetik uzaklık konusunda bazı ipuçları verir. Antik tiyatrodaki oyuncu günlük yaşamdaki kişi değil bir tiyatro kişiliğidir, bir maskedir: bir tiyatro karakterini, onun düşüncelerini ve duygularını aktaran temsilci durumundadır.

Böyle bir görünüm karşısında seyirci tragedya kahramanıyla özdeşlik kurabilir mi? Peki ama, Aristoteles seyircinin tragedya kahramanıyla özdeşlik kurduğundan söz eder. O zaman bu bir çelişki mi, yanılgı mı? Bunun yanıtı basittir: Aristoteles, değerlendirmelerini yalnızca metin üzerine yazınsal gözle, yapmıştır. Yani Arsitoteles sahnedeki oyunu değil, yazılan metni değerlendirmiştir. Oysa sahne üzerindeki uygulamada bir özdeşleştirme söz konusu değildir; tam tersine, oyuncuların bu görünümü ile bir uzaklaştırma, hatta yadırgatma vardır; Seyirciyi dışarda bırakarak onun oyun kişisini bir üçüncü kişi gibi gözlemlemesi önemlidir. Göze görünür ilkel, komik bir vincin, sepet içinden tanrılardan birini indirmesi de tam anlamıyla seyircinin olaya dışardan bakmasını sağlar. Bir anlatıcı durumunda olan koro da estetik uzaklığı pekiştiren tiyatral bir araçtır.

Bu yadırgatmayı daha da vurgulayan antik tiyatro mekanıdır. Eğimli bir tepe üzerine kurulmuş bu açık hava tiyatrosunda seyircinin yüzü imbata doğrudur, çoğu kez de seyirci sıralarında oturanların, ovadaki ağaçları, denizi ve manzarayı seyretme olanaklarının olması, sahnedeki olup bitenin tiyatralliğini vurgular, yani bunun bir tiyatro olduğunu hissettirir. Doğadaki sesleri duyabilir, kuşların uçup gittiklerini, bir ağaca konduklarını görebilir. Güneşi, bulutları, rüzgarı doğayla birlikte yaşar. Seyirciyi, çerçeve, sahneye odaklayan ışıklama da yoktur. Sahnenin dört bir yanı açıktır ve seyirci, tiyatro dışındaki tüm olayları görebilir.

Seyircinin, karakterleri ya da olayı temsil eden, kocaman maskeler takmış, gövdesini yastıklarla şişirmiş, ayaklarına yüksek takunyalar giymiş oyuncularla özdeşleşmesi, onları gerçek kişilermiş gibi algılaması olanaksızdır. O, bu görünüm karşısında dinleyecek, görecek ve düşünecektir. Görüldüğü gibi estetik uzaklık az önce değindiğim naivite’nin bir parçasıdır. 15-20 bin kişilik antik tiyatroda, çeşitli toplum katmanlarını oluşturan seyirciye yöneliş ancak naiv bir yaklaşımla ve bu naiv yaklaşımı anlamlandıran estetik uzaklıkla başarılı olabilirdi.

Sonra ne oldu? Antik kültürü örnek olan Rönesans bu anlayışı kendi toplumsal değişimine uydurdu. Ortaya çıkan burjuva sınıfının özellikleri, tiyatroyu daha az seyirci alan kapalı mekanlara dönüştürdü. Oyun yeri giderek bir çerçevenin içine sokuldu. Burjuva tiyatrosu tragedyadan maskeyi ve estetik uzaklık sağlayan araçları kaldırdı. Tragedya kahramanlarını yakışıklı, sesi güzel aktörler ve güzel, zarif aktristler oynamaya başladı. İşte seyircinin kahramanla özdeşleşmesi de burada başladı. Etkili bir aktörün, maske takmadığı için gözlerini ve sesini kullanarak, gövdesinin oranlarını bozmadan, göz alıcı giysilerle, etkili bir ışıklama altında oynadığı Oidipus gibi bir tragedya kahramanı, seyircinin o kahramanla özdeşleşmesini, kendini kahramanın yerine koymasını getirdi.

Şimdi şu soruyu soralım: Sofokles’in Oidipus’u acaba bu özdeşleşmeyi sağlayabilecek, tamamlanmış bir karakter midir? Bu sorunun yanıtı, antik yazarları, Shakespeare ya da Moliere ile karşılaştırdığımızda daha iyi ortaya çıkar. Kral Oidipus, içinde bulunduğu olayın dışında kişiliksizdir. Başka deyişle, bir Hamlet, bir Lear, bir Orgon bir Clitandre’da gördüğümüz karmaşık karakter yapısı yoktur Oidipus’ta. Oidipus ancak olayların akışı içinde anlamlıdır. Eğer Oidipus’u olaylardan soyutlayıp “tek başına nasıl bir karakterdir?” Diye sorarsak bunun kesin bir yanıtı yoktur. Bilindiği gibi, antik tiyatroda oyuncu, bir yazarın dediği gibi, “tanrıların seslerini dile getiren” temsilcilerdi.

Peki bunları hangi amaçla ortaya koyuyoruz? Şunun için: Çünkü naivite ve estetik uzaklık, yığınları etkilemede önemli de onun için... Bu noktada, antik oyunların çağdaş yorumla nasıl sahnelenmeleri gerektiği konusunda ipuçları vardır. Burjuva tiyatrosundaki gibi, antik oyunları, seyircinin özdeşleşmesini sağlayacak biçimde sahnelediğimiz anda, günümüz seyircisi açısından düşünceler ve olaylar basit gelebilir; çünkü bu oyunların naivitesi ancak estetik uzaklığı sağlayacak bir stilizasyon ile anlamlı olur. Bunun için antikteki stilizasyona gitmek de gerekmez. Böylece, bu oyunları tiyatronun bugünkü olanaklarından da yararlanarak ve stilizasyona dayanarak sahneye çıkararak seyirci için aktif bir duruma getirmemiz kabildir.

Antik oyunların çağdaş bir yorumla sahnelenmeleri için yine antik tiyatro yapılarını kullanabilmeliyiz. Bu yapımların yığınları etkileyeceği inancını taşıyorum. Ayrıca, bu oyunların evrensel yanları ve denemelere açık özellikleri, insana ve güncel sorunlara ışık tutacak niteliktedir. Bu açıdan, antik oyunların stilizasyonu tiyatral gelişmelere de katkıda bulunacaktır.

Özdemir Nutku

DİVAN ŞİİRİNDE TRAJİ-KOMİK 
BİR TİP OLARAK “RAKİP” VE BUNUN
 ÇAĞDAŞ ŞİİRİMİZE YANSIMASI 
ÜÇÜNCÜ ŞAHSIN ŞİİRİ (ATİLLA İLHAN)

Bilenler bilir, eski Türk şiiri yüzyıllardan bu yana sürekli olarak kullanıldığı için artık klişeleşmiş olan birtakım tiplerle doludur. Divanlarda karşımıza çıkan bu insan tiplerini genellikle aşık, maşuk ve memduh olmak üzere üç temel insan tipi oluşturur. Bu üç tip, İran edebiyatının divan şiirine armağan ettiği, çok önemli mazmunlar olarak düşünülmelidir. Gazellerde aşık, şairin ta kendisidir. Memduh, kasidelerde devlet ricalinden birini temsil eder. Aşk mesnevilerinde ise, aşığın yerini çoğu zaman hükümdar adayı bir prens alır.

Yukarıda kısaca değindiğimiz bu üç temel insan tipinin yanı sıra dile getirilen ve betimlenen ikinci derecedeki hace, sufi, zahid, müddei gibi tiplerle birlikte rakib de sık sık boy gösterir: Ara bozucu, fitneci ve kıskanç bir tiptir bu! Her fırsatta aşık ile maşuk arasında yer alan ve onların arasını açmaktan başka bir görevi bulunmayan bu kıskanç yaratık, şair tarafından, lanetlenir ve hakarete uğrar. Bu kötü yaratığa saldırdığı için de çoğunlukla iyilerin intikamını alan bir kahraman gibidir.

Farsça bir sözcük olan rakib, bu dilde “Aynı kişiye aşık olan iki kişinin birbirlerine karşı durumu”nu ortaya koyar: Her ikisi de birbirini gözler, birbirleriyle rekabet eder ve maşuğu elde etmeye çalışır. Bu açıdan bakıldığında rakib, aşık ile maşuk arasında büyük bir engeldir olsa olsa, onları sürekli olarak gözetleyen, rahatsız eden ve baş başa kalmalarına fırsat vermeyen bir ara bozucu!

Görüldüğü gibi rakib idealize edilmiş bir tiptir ve bu kötü insan tipi, birazdan sunacağımız örnek beyitlerden de anlaşılacağı üzere aşık-şairlerin boy hedefidir. Öfke duyulur, küfür edilir ve lanetler yağdırılır, bu kötü insan tipine:

Hiç bir kimse dimez kim it midür adem midür

Bezm-i uşşaka ne yüz ile gelür bilsem rakib

                              (Necati)

Araştırmacı Ahmet Atilla Şentürk, şairlerce her fırsatta hicvedilen rakibin özelliklerini ve benzetildiği nesnelerin niteliklerini şu şekilde sıralamaktadır:

– Sevgilinin yanından ayrılmaz.

– Siyah yüzlüdür.

– Sevgilinin kapısı eşiğinde bekler, aşığı kovar.

– Sevgiliden itibar görür.

– Sevgiliye çok yakın ve sırdaştır, vaslını kollar.

– Aşığı kahreder, kendisine lanet edilir.

– Ekşi yüzlü, acı sözlü, soğuk ve kurudur.

– Fitneci ve eğri sözlüdür.

– Rakibe mudara edilir.

– Taş yüreklidir.

– Nadan ve kördür.

– Aşığı sevgiliden ayırır, yaklaştırmaz, saklar.

– Sevgiliyi aşıktan kıskanır.

– Rakibten korkulur.

– Ölümü istenir, ancak ölmez.

– Karaktersiz ve menfaatçıdır.

– Kafirdir, dinsizdir.

– Kızılbaştır, haricidir.

– Kendini beğenmiştir.

– Cindir, şeytandır.

– Köpek, tilki, eşek, domuz, karga, akbaba, kuzgun, baykuş, akrep veya yılandır.

– Ölümden de beterdir. (A.A. Şentürk, Rakibe Dair, İstanbul 1995.)

Rakibin bu özelliklerini, birkaç beyitle örnekleyebiliriz.

Rakibe bilmezüz n’itdük Mesihi

Ki hiç ayrılmaz gözi bizden

                              (Mesihi)

Kapunda ölmeğe Nev’i’ye mani oldı rakib

O ses komadı ki bir lahza istirahat idem

                              (Nev’i)

Sarardı benzi hasedden benümle yarı görüp

Rakip-i rü-siyehe bir garip reng oldı

                              (Baki)

İşiğinde o şehün iti dirildün uludun

Ey rakib öldüreyin uş seni itler yirine

                              (Zati)

Meclisünden hali olmazsa rakib olmaz aceb

Çün meseldür kim eşek başısuz olmaz bostan

                              (Karamanlı Nizami)

Meydana geldi na’ş-ı rakib-i nemime-saz

Kıldum huzur-ı kalb ile ömründe bir nemaz

                              (Bosnalı Sabit)

Rakib’in öldüğünü, namazı kılınmak üzere naşının meydana getirildiğini ve aşık-şair tarafından cenaze namazının gönül huzuruyla kılındığını kesinlikle bilemiyoruz. Bilinen odur ki, bu dedikoducu ve gammaz kişi, çağdaş şiirimizde de yaşamını sürdürmek gibi bir çaba içindedir. Değerli şair Atilla İlhan’ın o pek meşhur “Üçünçü Şahsın Şiiri”nde rakib, bütün yüzsüzlüğü ve pervasızlığıyla karşımıza çıkmaktadır. İşte

“Üçüncü Şahsın Şiiri”:

gözlerin gözlerime değince

felaketim olurdu ağlardım

beni sevmiyordun bilirdim

bir sevdiğin vardı duyardım

çöp gibi bir oğlan ipince

hayırsızın biriydi fikrimce

ne vakit karşımda görsem

öldüreceğimden korkardım

felaketim olurdu ağlardım

ne vakit maçka’dan geçsem

limanda hep gemiler olurdu

ağaçlar kuş gibi gülerdi

bir rüzgar aklımı alırdı

sessizce bir cıgara yakardık

kirpiklerini eğer bakardın

üşürdüm içim ürperirdi

felaketim olurdu ağlardım

akşamlar bir roman gibi biterdi

jezabel kan içinde yatardı

limandan bir gemi giderdi

sen kalkıp ona giderdin

benzin mum gibi giderdin

sabaha kadar kalırdın

hayırsızın biriydi fikrimce

güldü mü cenazeye benzerdi

hele seni kollarına aldı mı

felaketim olurdu ağlardım

Dikkat edilirse bu şiirde rakib, “çöp gibi bir oğlan” olmasına rağmen daha acımasızdır, “ipince”dir, “hayırsız”dır, insanda cinayet işleme dürtüsünü uyandırmaktadır adeta. Korku ve ürperme, aşık-şairin trajik yazgısıdır. Ortalık kan kokmaktadır. “Mum benizli” “hayırsız” rakip, gülmekte ve “cenaze”ye benzemektedir.

“Buyurun cenaze namazına” diyor ve hepinizi saygıyla selamlıyorum.

Ahmet Necdet

BERGAMA 4. AKDENİZLİ OZANLAR 
TOPLANTISININ SONUÇ BİLDİRGESİ

Bizler, P.E.N. Türkiye Yazarlar Derneği ve Bergama Belediyesi Kültür Komisyonunun birlikte düzenledikleri 4. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’na katıldık. 16, 17, 18, 19 Mayıs 1996 günlerinde, çevreyi tanımaya ayrılan saatler ve şiir akşamları dışında, düzenli toplantılarla, trajedi konusunda verilen bildirileri tartıştık. Eskiçağ trajedisinin o günlerdeki işlevini, değişimini, çağımızda trajik olanı dile getirmeye yetip yetmeyeceği konusundaki kuşkularımızı görüştük.

Suyun başını tutanlarca üretilmiş, sözüm ona Tanrıların yönetiminde onların belirlediği kaderin tutsaklığında bir hayaletten, boş bir gölgeden başka bir şey olmadığına inandırılan insanın eskiçağdan günümüze uzanan yolu, onun trajedisini ne yazık ki dindiremedi. Çağımız insanı, belki de bütün çağlardan daha acımasız yöntemlerle, içi boşaltılarak, köleliğe itilmektedir.

Çıkarlar doğrultusunda yorumlanarak önüne yığılan bilgi dağları karşısında umutsuzluğa düşürülmektedir. Yanlış kurgulanmış bilgilerle doğru karar verememektedir. Yönlü, yanlı medya, değer yargılarını çarpıtmaktadır. Kapitalizmin tüketim sarmalındadır. Yiyeceklerinin sağlığı ve beslenmesi konusunda bile kuşkuludur. Yeryüzünü neredeyse yüz kez yok edebilecek silahların gölgesindedir. Kendini öldürecek silah kendisine ürettirilmektedir. En trajik savaşlarda, toplu öldürmelerle, kıyımlarla, işkencelerle yok edilmelere ses çıkaramaz durumdadır. Açık ya da kapalı bir biçimde düşünce özgürlüğü elinden alınmıştır. Özellikle günümüz ozanı, ne pahasına olursa olsun bu durumdaki insanın, sesi, adalet duygusu, karşı koyuş çığlığı olabilmelidir. Bu yolda sorumluluğunu üstlenmeden ozan, kendi, iç trajedisini de çözümleyemeyecektir. Üstelik çağımızda yalnızca tanıklıklarla yetinilemeyeceği de açıktır. Günün tüm olanaklarını kullanarak, ozan kendi ülkesinin bitimlerini de aşmayı bilip, bu savaşımın uluslararası ortak dilini ve dayanışmasını kurmalıdır.

BERGAMA 5. AKDENİZLİ OZANLAR
 TOPLANTISI (1997)

22-25 Mayıs 1997 günlerinde gerçekleştirilen bu toplantının konusu “Barış ve Edebiyat”tı.

Bu kez de, P.E.N. Türkiye Yazarlar Derneği’ne ve Bergama Belediyesi’ne, A.D.D. Eğitim-Sen Bergama Şubesi, Berksav omuz verdiler.

Toplantıya yurtdışından:

Miquel Desclot (Katalanya),

Van Nguyen Huong (Fransa),

Jawad Nuri (Filistin),

Oded Pelet (Israil),

Zoran Anchewski (Makedonya),

Muhamed Çurovak (Saraybosna),

Ahmet Tribak (Fas), katıldılar.

Yurtiçinden de:

Akgün Akova,

Gülsüm Cengiz Akyüz,

Zeynep Aliye,

Erdoğan Alkan,

Cengiz Bektaş,

Eray Canberk,

Osman Çalışkan,

Tarık Günersel,

Alpay Kabacalı,

Arife Kalender,

Suat Karantay,

Şükran Kurdakul,

Yılmaz Odabaşı,

Aydın Öztürk,

Halim Yazıcı, katıldılar.

Beşinci toplantının başarısı için, iki genç ozanın, Tarık Günersel’le Akgün Akova’nın katkıları unutulacak gibi değil... Bu gibi toplantıların geleceği için bundan daha umut verici ne olabilir ki?..

İzlence dışı, Erdoğan Alkan’ın video destekli Arthur Rimbaud sunuşu; Akgün Akova’nın, Saraybosna izlenimlerini aktardığı saydam gösterisi de yer aldı toplantıda... Gene iki gün süren oturumlarda sunulan bildiriler şunlardı:

OZANIN BARIŞ SORUMLULUĞU

Homer’le, yenenle yenilenin arasına sıkışıp kalmadan, savaşın insan dışılığına bulaşmamayı öğrendi ozan.. Sappho’yla, bütün baskıların karşısında, birey olmayı...

Gerçek trajedi onunkiydi.. Kendi bitim çizgilerini aşmak, çevre nereye giderse gitsin, karşı koyuşun, göğüslemenin, bütün yitiklerine, acısına, yalnızlığına ya da aldatıcı alkışlara, çıkarlara karşı koyabilmekti onuru...

Onun gerçek eğitimi, öğrenimi, bu onuru edinebilmesidir bir bakıma...

Geçmişin, bugünün, geleceğin bilincini, kendi bedeninde bir temel taşı, altyapı olarak var edebilmek ozanlığın ilk koşuludur. Yalnız başına bu bilinçle başkalarına örneklik edebilir. Ama orada işin bitmediği, ancak başladığını bilecek, sorumluluklarını omuzlamakta gecikmeyecektir.

Anadolu geleneği, bu ilk hesaplaşma süreci içinde, her türlü yinelemeyi, öykünmeyi, öğrenme, yöntem çabalarını hoş görür. Bu kişinin ozanlaşma sürecidir. Ama ondan sonrası sorumluluktur. Sorumluluğu omuzlamayan kişiyi ozandan saymaz geleneğimiz. Bunun özürü de yoktur Anadolu geleneğinde. Baskıymış, zormuş, zindanmış, ölümmüş dinlemez Anadolu geleneği. Ozan ozanlığını bilmelidir. Her durumda, insan olan insanın yanında yer almak için, ayın oyuna kaçmayan çabası tam olmalıdır.

Homer’den beri böyledir bu...

Bergama 5. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’nın Bergama Müzesindeki açılış töreninde Başkan Şükran Kurdakul İkinci Başkan Cengiz Bektaş, Genel Sekreter Alpay Kabacalı, Sayın Sefa Taşkın’a Onur Üyeliğini sunuyorlar.
Fotoğraf: Tahsin Tuna

Ne anlatılırsa anlatılsın (ister savaş, doğa, kan; ister su, toprak, ateş) insanı söylemenin geleneğidir bu... Ezilenin yanında yer alıştır. İnsandan yana olmayan, her şeye karşı koyuştur Anadolu geleneği...

Bergama 5. Akdenizli Ozanlar Toplantısından bir oturum.
Soldan sağa: Suat Karantay, Van Nguyen, Erdoğan Alkan, Ahmet Tribak, Nuri Jawad, Pelet Odet, Eray Canberk, Aydın Öztürk, Gülsüm Cengiz, Osman Çalışkan, Tarış Günersel...
Fotoğraf: Tahsin Tuna.

Her türlü çıkara sırtını dönmektir. Alkışa, “ikbal”e yüz vermemektir...

Alınıp satılmamaktır.

Barış, insanın insanlaşma ortamıdır.

Barışı sağlamayan us, us değildir.

Barış ortamının, sağlığı, canlılığı, geleceği, geleceğe, açıklığa, yönlenişi, doğurganlığıdır ozanın bir tasası da...

Bugünün ozanı, insanlaşmanın bütün çağlarının bilgisini, kültürünü, bilincini, altyapı olarak edinmiş olmak zorundadır. İnsanlığın, insan olmanın her türlü savaşımının bilincini kendi yaşamıyla bileyerek edinmek durumundadır.

Bu donanım olmadan, bu anlamda altyapısı olmadan, yalnızca söz canbazlığı, biçim, teknik canbazlığıyla bu çağda yapabileceği pek bir şey yoktur.

Bu açmazı yakın geçmişte yaşadı..

Bir ara şiire inancını bile yitirir gibi oldu. Ozanın sorumluluğu ne bilgi aktarımı, ne gazetecilik, ne de biçim üretmek olamaz... Ozan var olanı saptamakla yetinemez... Geleceği sezmek, sezinletmek, yaratmaktır onun işi...

Barışı yaratmak...

Ozanın ülkesi, bundan böyle, bütün yeryüzüdür yeniden...

Geldiği yerin hiç önemi yoktur... Varacağı yeri, insanlığı, barışı amaçlamasıdır temel varoluşu...

Ozan, çağımızda tek ses kalarak başaramaz bunu.. Kendi başına bir Homer olması yetmez... Bir Homerler korosu içinde yerini almayı bilmek zorundadır.

Bütün yeryüzünün vatandaşı olarak, bukalemun gibi her türlü bayrağı koynundan çıkarabilen çok uluslulara karşı, bilgilenme kısıtlarına, denetim, iletişim sansürlerine ve bombardımanına karşı, bu koro içinde savaşabilecektir. Bu çağın insanının ortak dilini, bütün insanlığın ortak dilini oluşturmaktır sorumluluğu bu koronun yeniden...

Bu toplantının yerinin Bergama olarak seçilişi raslantı değildir. Bergama, Homer’in, Sappho’nun ve bütün öteki insanlık onurlarının oluşturduğu coğrafyanın ortasıdır. Bilinen ilk edebiyat okuludur.

Buraya bir kez gelen ozan, artık yaşamı boyunca Bergamalıdır. Bergamalı ozan olmak sorumluluğunu yaşamı boyunca taşımak zorundadır.

Barışın, sevginin, insanlığın korosunu oluşturmanın sorumluluğunu omuzlayacak olan Bergamalı ozanlara merhaba!

Cengiz Bektaş

EDEBİYAT VE BARIŞ

Barış kavramı savaş sözcüğünün karşıtı olarak doğmuştur ve tarihi, insanlık tarihi kadar eskidir. İnsan, özel mülkiyet sahibi olduktan sonra, var olan zenginliğini, konumunu korumak için devleti kurdu, yasalar çıkardı ve silahlı güçlere gereksinim duydu. Bu silahlı güçler mülkiyetin, toplumsal statü ve sistemin korunması için kendilerine karşıt görünen güçlerle çatıştı, çatıştırıldı. Silah gücün simgesi oldu. Bazen avlanma alanı yüzünden çıkan savaşlarda komşu kabilenin insanlarına, bazen dönemin toplumsal sistemiyle çıkarları çatışan aynı toplumdan, ulustan insanlara karşı kullanıldı silahlar. Bazen de toplumların, ulusların kendilerini yok etmeyi amaçlayan saldırı ve savaşlara karşı yürüttükleri kurtuluş savaşlarında kullanıldı. Bir baskı aracı olduğu kadar bir hak arama aracı da oldu savaşlar.

Edebiyatın tarihi de insanlık tarihi kadar eskidir. İnsana, yaşama dair her konu bütün sanat yapıtlarına olduğu gibi, belki de en çok edebiyat yapıtlarına yansımıştır. Geriye dönüp incelediğimizde, en çok iki cins arasındaki duyguların yoğunlaştığı aşkı anlatır hemen hemen bütün sanat yapıtları; roman, öykü, tiyatro, sinema, müzik, dans, resim, ama en çok da şiir. Aşktan sonra ise, en çok savaş, savaşın getirdiği yıkım ve insanın barış özlemi ele alınmıştır. Bu konuda da en çok ozanlar yapıt vermiştir insanlığa. Toplantımız ozanlar toplantısı ve ben de bir ozan olduğum için, en çok şiirden söz edeceğim.

Geçmiş dönemlerden bize kalan tablet, kitabe, yazıt, vb. kalıntılardan günümüze aktarılan metinlerin birçoğu şiir. Bu şiirlerin birçoğunda aşkın yanı sıra o dönem kahramanlarının kahramanlıkları, hangi savaşta kimleri öldürdüğü, silahlarının nasıl güçlü olduğu vb. anlatılır. Orta Asya’dan aktarılan Dede Korkut masalları bu olayların şiirle anlatımını sunar bize. Oğuz Kaan Destanı vb.

Şu anda ayak bastığımız topraklar üzerinde doğmuş, yaşamış olan ozanların atası Homeros, Truva savaşını anlattığı İlyada’da savaşın ayrıntılarını, savaşan kahramanların kişiliklerini vb. anlatmasının yanı sıra, savaşın acılarını ve olumsuz yanlarını da sunar bize. Gerçekte insanlık tarihi ve edebiyat tarihi incelendiğinde hemen hemen bütün ozanların bu konuyu işlediğine tanık oluyoruz. Kimi tanıklıkları, kimi anlamsız şiddet ve kan dökmeye duyulan öfkeyi dile getirmiştir. Shakespeare’in hemen bütün yapıtlarında insanın güç ve para hırsı, bu yüzden çıkan kardeş kavgaları, ulus kavgaları ele alınmış ve sorgulanmıştır. Ünlü ozanın ölümsüz yapıtlarındaki tiratlar bugün de günceldir ve geçerlidir. Savaşın olduğu her yerde, ozanlar, barış şiirleri yazmışlardır. Bertolt Brecht’in İkinci Dünya Savaşı döneminde yazdığı şiirler, savaşın anlamsızlığına ve acı çekenlerin kimler olduğuna vurgu yapan en iyi örnektir.

Ülkemiz Ozanlarının Dizelerinde Barış

Bugün biz daha çok ayak bastığımız bu topraklarda yaşayan insanların duygu ve düşüncelerini dışavuran ozanlara ve örneklere yer vermek istiyoruz. Yazılı edebiyat geleneğinin bulunmadığı dönemlerden kalan, kuşaktan kuşağa sözle, sazla aktarılan türküleri, şiirleri incelediğimiz zaman da aşktan sonra en çok bu konunun işlendiğine tanık oluyoruz. Yine bu şiirlere baktığımızda, ozanların savaş ve barış konusunu çeşitli açılardan ele aldıklarını, bu konunun değişik yönlerini öne çıkardıklarını görüyoruz. Bunları kabaca şu başlıklar altında toplayabiliriz: Savaş anı-çarpışma, gücün ve silahların övülmesi, savaşın yıkımı-genç ölümler, savaştaki askerin sıla özlemi, atom bombası-nükleer silahların yarattığı yıkım-ozanların tepkisi, cephe gerisindeki insanların durumu-savaşın neden olduğu yoksulluk, savaşta ölenlerin çocukları-savaşta ölen çocuklar, cephe gerisindeki kadınların durumu-genç gelinler-dul kalanlar-anaların acıları, insanlığın barışa özlemi, barış için mücadele çağrısı...

Savaş anındaki çarpışmaların anlatıldığı, savaşçıların kahramanlıklarının övüldüğü, kılıçların keskinliğinin betimlendiği dizelere daha çok, geçmiş dönemlerde yazılmış destan ve şiirlerde rastlıyoruz. Ancak gerek Osmanlı döneminde, gerek Cumhuriyet döneminde, savaşı öven sözlü ve yazılı şiirlere de rastlamak olası. Bu şiirlerin kimi dönemin yöneticileri tarafından savaşan askerin moralini yükseltmek için, dönemin şairlerine ısmarlanmış, kimi de kendiliğinden yazılmış şiirler. Aşık adlı şairin 17. yüzyılda söylediği “Küffar ile cenk edelim can ile / Kılıçlar çekilsin intikam ile / Dereler de dolsun kızıl kan ile / sular da bulandı içilmez oldu” dizeleri ve yazdığı bu tür şiirlerden daha sonra utanç duyan Yusuf Ziya Ortaç’ın “Geçtik Tuna kıyısından üç yüz akıncı, / süngülerde yanıyordu ordunun hıncı / Uçlarından kan damlayan kılıçlar kınsız / Tanrı böyle emretmiş: Türk durmaz akınsız!” dizeleri bu konudaki şiirlere belirgin örneklerdir.

Ancak bunlara bakıp ozanların savaş ve şiddet yanlısı olduğunu düşünmemiz doğru değil. Yaşamın en ince yanı olan şiiri duyumsayıp dışavuran ozanların hemen hemen hepsi, savaşa, şiddete, savaşın insanlara getirdiği acılara karşı olmuşlardır. En azından savaşın yıkımını anlatan, genç ölümlere yazıklanan dizeler yazmışlardır. Halk ozanları da, yazılı gelenekten ozanlar da: Anonim Yemen türküsünün “Şu Yemen’de ot biter mi / İki kardaş çift gider mi / Aman ev de hiç güler mi / Ağlar Mehmet Memiş ağlar” dizeleri, halk ozanı Şerif Dai’nin Antep Destanı’ndan “Kara imiş şu Antep’in yazısı / Melemiyor koyun ile kuzusu / Her köşe başında yiğit ölüsü” dizeleri de bu yazıklanmayı anlatır. Ülkemiz ozanlarının bu konuda yazılmış sayısız dizelerini buraya alarak örnekleri çoğaltmak olanaklı, ancak zamanımızın sınırlı olması nedeniyle birkaç örnekle yetineceğiz: İşte, Necati Cumalı’nın “bu saçlar hiç dökülmemiş / dalgalı, gür / dişler lekesiz, beyaz / bu çocuk ne kadar belli / hayata doymadan gitmiş” dizeleri, Oktay Rıfat’ın “Ben bir bahriye neferiyim / Gözlerimi balıklar yedi / Görmek ve ağlamak bitti benim için / uzun boylu adamdım sağlığımda / İnanmazsanız elbiselerime bakın” dizeleri, ve işte Nazım Hikmet’in yazdığı birçok barış şiirinden biri olan “Neyi Bildirir Sayılar”dan dizeler: “Dünya savaşı: 1 / dünya savaşı: 2 / 14’ten 18’e, 39’dan 45’e 10 yıl 54 milyon ölü / 49 milyon sakat / ölülerle sakatların memleketi / 103 milyon nüfuslu bir memleket / ve ayrıca öksüzleri delileri yanık taşlarıyla / ve gidenlerden biri evimizdendi / gitti dönmedi bir daha / 19’unda mıydı 40’ında mı aklımda kalmamış / döndü iki gözü kör / gök gözlü müydü kara gözlü mü aklımda kalmamış / döndü diz kapağından kesik sol bacağı / döndü ve kapısını bulamadı evinin / 14’ten 18’e 39’dan 45’e 10 yıl 54 milyon ölü / 49 milyon sakat”

Savaş sırasında sivil halkın yaşamı, cephe gerisindeki yokluk, yoksulluk, savaştan çıkar elde edenlerin durumu da dize olmuş ozanların dilinde: “Bir yarım okkalık ekmeği otuz / kuruşa alırdık ne kadar ucuz / kepekli ekmekten halk oldu uyuz / satanlar andırdı bir yağma keri”, “Mektup yasak oldu haber gelmiyor / Ağlıyor çocuklar halden bilmiyor / Tükendi yiyecek kimse vermiyor / Bunlara merhamet kıl padişahım” dizeleri anonim deyişlerden aldığımız örnekler. Cahit Külebi “Harp İçinde” şiirinde cephe gerisindeki insanların durumunu şu dizelerle anlatıyor: “Babalar evlerine mahçup döndü her akşam / harp içinde / anaların sütü kesildi / çocuklar ağladı / erkekler askere gitti / kadınlar bir deri bir kemik / harp içinde kızlar sarardı / savaşanlardansa / acı bir hatıra kaldı”. A. Kadir ise “Savaş Sonrası Kartpostalları” şiirlerinden ilkinde savaşın yol açtığı açlık ve yoksulluğun resmini çiziyor: “Kiminin elinde bir tencere / kiminin bakraç / kadınlar ve çocuklar / şu kolsuz ve sakallı / şu başı sargılar içinde / ve şu ihtiyar / şu koltuk değneğiyle delikanlı / Bütün insanlar / iliklerine kadar aç.”

Bilim ve teknolojideki gelişmeler, insanlara daha çok eğitim, sağlık, barınma ve daha iyi yaşama olanakları sunmak yerine toplu öldürüm silahlarını keşfetmeye ve üretmeye yöneltmiştir savaşlardan çıkar sağlayan çevreleri. Atom bombası, nötron bombası öteki nükleer silahlar bunlardandır ve ozanlarımız birçok ölümsüz dize yazmışlardır bu silahlara karşı, bu silahlarla öldürülen insanlar için. Nazım Hikmet bu konuda en çok yazan ozanlarımızdan. “Japon Balıkçısı”, “Stronsiyum 90”, “Kız Çocuğu” bunlardan bazıları yalnızca: “Hiroşima’da öleli / oluyor bir on yıl kadar / yedi yaşında bir kızım / büyümez ölü çocuklar / Saçlarım tutuştu önce / gözlerim yandı kavruldu / bir avuç kül oluverdim / külüm havaya savruldu.” Fazıl Hüsnü Dağlarca atom bombası için de nötron bombası için de birçok şiir yazmış bir ozanımız: “Eiko diyordu ki anaların babaların yarısı öldü işte / Çocuklar şimdi ne yapacak? / Bu bomba çocuklara karşı.” Aydın Hatipoğlu”nun “Napalm Çocukları”ndaki dizeleri: “Ölümün durduğu yerde / durduğu yerde usun / susun / Napalm çocukları ağlamasın.” Hüseyin Yurttaş, İsmail Uyaroğlu, Hüseyin Haydar, Hasan Hüseyin ve daha birçok ozan şiirlerinde atom ölümüne ve bu silaha öfkelerini dışa vurur.

Çocuklar, ozanların barış şiirlerinde en çok işlediği konuların başında geliyor. Savaşta ölen çocuklar, savaşta ölenlerin çocukları... Nazım Hikmet’in “Kız Çocuğu” şiirinde çocuklar adına söylediği: “Çalıyorum kapınızı / teyze amca bir imza ver / çocuklar öldürülmesin / şeker de yiyebilsinler” dizeleri, ozanların, çocukların öldürülmeleri karşısındaki acılarına en iyi örneklerden biri. Şükran Kurdakul ABD’nin Vietnam Savaşı sırasında, Amerikalılar tarafından bütün köy halkının katledildiği Song My Katliamı üzerine yazdığı “My Lay” Bayrağı şiirinde şu dizelerle yazıklanır çocuklara ve kadınlara: “Evlat kokan sesleriyle çocuklar / bilinmez hangi türkülerle çocuklandı / nasıl büyüdüler yaşamaya / kimbilir nasıl getirdi onları / sevgi yolunda tükenmiş yılların anaları”. Metin Demirtaş ise, çocuklara karşı sorumluluklarımızı anımsatır bize bir kez daha: “Bu çocuk / bu napalm artığı bir damlacık / yaşarsa / Tükürecek hepimizin suratına / şimdi yanık vücuduyla / sızlanıyor anacığının koynunda / hıçkırıklarıyla üç / çektikleriyle yüz yaşında”.

Kadınlar sevdiğini yitiren eş olarak, yavrusunu yitiren ana olarak hep acı çekerler savaşlarda. Ülkemiz ozanlarının dilinde can bulmuş türkülerde genç gelinlerin savaştaki sevdiklerine hasretleri dile getirilir, genç ölen sevdiklerine ağıtları söylenir. “Gelin ömrüm geçti ben mozuluyum / kara saçım ağ ördürdüm düzleyom / on senedir asker yolu gözlüyom / saçım ağardı fer kalmadı gözde / N’olur karlı dağlar ne olur ne olur / asker yarim gelse yaralarım iy’olur.” “Ağam seni gideli dışa çıkmadım / al mintanlı yiğitlere bakmadım / topladım zülfümü fese sakladım / eğil dağlar eğil bir gül alayım / asker karısıyım nerde kalayım.” “Ağamı yolladılar yemen iline / çifte tabanca takmış beline / ayrılmak olur mu taze geline / tez gel ağam tez gel dayanamirem / uyku gaflet basmış uyanamirem / ağam öldüğüne inanamirem”

Savaş denince acılar, ölümler, hasretler, ayrılıklar, sıla özlemleri vardır. Her şiir bir başka yönünü söyler. Ozan Hasan Hüseyin ise, savaşlardan kimlerin çıkar sağladığını anlatır şu dizeleriyle: “satarlar gülüm / memedi memede vurdurup memedin tarla sınırında / memedin kara haberini satarlar memedin memedine / ve karagün / hangi karagün / gelip çatınca davul davul / yavruyu memeden koparır gibi / koparırlar işleyen elleri işlerinden / sokarlar ateşten ateşe gülüm / soygun düzeninde göbek atarlar”.

Savaşın acılarına, korkunçluğuna karşın bu konuda şiir yazan bütün ozanlar barışa özlemlerini ve umudu dile getirirler. Afşar Timuçin “Ben bir kardeşliğim aranızda / sizinle dünden gelip yarına gidiyorum / ben bir sevgiyim gönlünüzde / kılıcımla kanları siliyorum” derken, Cengiz Bektaş “Gine de umut diyorum / göğüs göğüse sevdiğim çağımda / kavakların ak yeşili / ele gelen ak ışık / önce üçümüz beşimiz / birgün hepimiz / bir ağız / bir yürek” dizeleriyle umudu ve barış için mücadelenin gerektiğini dile getirir. Enver Gökçe ise yeryüzünü yaşanabilir kılmak için mücadele etmek, direnmek gerektiğini söyler dizelerinde: “Her zaman böyle dövüşeceğiz / gırtlak gırtlağa diş dişe tank tanka / demokrasi için / eşitlik ve hürlük uğruna / bir mermi de benden aslanım / bir mermi de benden”. Bense doğanın yenilenme gücünde ve çocuklarda büyütürüm umudu “Çocuklarda Umudum” şiirindeki şu dizelerde söylediğim gibi: “Çocuklar büyüyor / petrol, silah ve bilmem ne krallarınca / paylaşılmış ülkelerin / fabrikalarında tarlalarında okullarında / çocuklar büyüyor / gözleri birer umut çiçeği / düşlerinde özgürlük / yüreklerinde sevgi.” “Erik Ağacından isteğimdir şiirim ise, şu dizeler sona eriyor: “Mermiler çiçek olsun / çiçek olsun gözyaşları / Çiçeklen erik ağacı çok çok çiçeklen / dolsun dünya çiçeklerinle / sevgi çiçekleriyle barış çiçekleriyle”

Sonuç olarak, savaşın getirdiği yıkımlar, barış özlemi, mücadele çağrısı ve umut vardır ozanlarımızın barış şiirlerinin içinde. Yalnız yazmakla kalmaz, yaşamlarıyla da savaşım verir ozanlarımız. Yaşamın bütünüyle barış içinde olabilmesi için: savaşlara, haksızlıklara, sömürüye baskılara karşı. Yaşam sürdükçe, savaşlar oldukça da barış şiirleri, umut şiirleri var olacaktır. Çünkü umut hep vardır. Ayak bastığımız bu topraklardaki insanlar da, yaşadıkları çevre ve canlılar zarar görmesin diye, altın için topraklarını zehirlemek isteyenlere karşı bir mücadele veriyorlar. Kemal Özer’in “Halkındır zafer, direnen, karşı koyan, birleşen halkın” dizelerinde söylediğini gerçekleştirmek için.

Bu çalışmayı hazırlarken, 1993’te Sivas’taki katliamda yitirdiğimiz değerli araştırmacı sevgili Asım Bezirci’nin “Halkımızın Diliyle Barış Şiirleri”, “Şairlerimizin Diliyle Barış” adlı derlemelerinden yararlandığımı belirterek ve kendisine teşekkür ederek bitiriyorum sözlerimi.

Gülsüm Cengiz

BARIŞ VE BİZ

“Bana göre hava eşit,

bana göre hava özgür kardeşçe”

                              J. Prevert

Dostluk gibi, aşk gibi, bahar gibi insanın yüreğini titretir bir kavram olan “Barış” sözcüğü sözlüklerde “Savaşın olmaması durumu” diye yer alıyor ve çerçevesi, içeriği son derece belirsiz, muğlak, hatta biraz da yaşamdan kopuk bir kavram haline sokulmuş oluyor. Bu bakış açısı atasözlerimize bile yansıyor, “İnsan huzura ancak ölünce kavuşur” örneğinde olduğu gibi. Savaş ise dinamizmi yani yaşamı simgeliyor yine bu anlayışla. Mutluluğu, huzuru yakalayabilme koşullarının yaşamın mücadelesi, dinamik sürecinde gerçekleşemeyeceği, huzur isteğimizin durağan-statik yapısı itibarı ile yaşamın dinamizmi ile barışamayacağı ve bu yüzden de savaşın insanlık tarihi boyunca hep olduğu ve olacağı, barışınsa ancak bir düş-ütopya olarak kalabileceği gibi bir kanıya doğru insanları yöneltmenin de bir başka iticisi gibi görünüyor. Geleneklerimize, kültürümüze yerleşmiş, neredeyse dinsel bir öz taşıyan bir inanç halini almış bu kanı, dünya barışının içimizde ancak bir ütopya olarak yaşayabileceğini, fazla ideal olduğunu ileri sürerek “Dünya Savaşı” kavramını, “Dünya Barışı” kavramına kıyasla çok daha anlaşılabilinir ve inandırıcı kılıyor. Böylece insanlar bilinçaltları yavaş yavaş oyularak topyekün savaşa yönlendirilmiş oluyorlar. T.S. Elliot’da bu anlamda, “İnsan zihni çok fazla realiteye tahammül edemez.. Topyekün savaş fikrini bu yüzden daha inandırıcı buluruz ve bu bizi korkutur” diyor.

Ünlü Şair Nezval, “Rambrand’ın işlediği freskler / kalsınlar diye oldukları gibi / bir büyük cehennemde yanmaktan / pis bir ölümden kurtulsunlar diye / söylerim barış türküsünü / İnsanca, capcanlı bir barışa doğru / yol almış gider bu gemi / kaptanı halktır geminin / döndüremez yolundan hiç kimse / söylerim barış türküsünü!” Derken, daha iyi bir dünyanın, daha iyi insanların oluşmasının ancak barışın katkısıyla gerçekleşebileceğini anlatmaya çalışıyor, bilimin-kültürün-sanatın ancak barış ortamı içinde var olacağını gören bir şairin sağduyusuyla. Yine bir başka ozan, Jacgues Prevert dizelerinde barışı tanımlarken, barışın kimler eliyle sağlanacağını, korunacağını açıklarken barış mozaiğinin başka taşlarını belirginleştiriyor ve: “Barış, akşamleyin bir yemeğin kokusudur; sokakta bir arabanın duruşunun korku olmadığı, kapının çalınışının bir dost anlamına geldiği andır. Barış, uyanan bir çocuğun önündeki bir bardak sıcak süt ile bir kitaptır...” Dizeleriyle de barışı en az savaş kadar somutlaştırıyor.

Bir başka ozanın, Ritsos’un barışı barış savaşçılarını tesbiti ise çınlayan bir kahkahaya dönüşüyor: “Onlar el sıkıştıklarında, bütün insanlık için parlar güneş / Onlar gülümsediklerinde, küçük bir kırlangıç fırlar gür sakallarından / Onlar uyuduklarında, on iki yıldız düşer boş ceplerinden / Onlar öldüklerinde, onların bayrakları ve davullarıyla yokuşu tırmanır hayat!”

Edip Cansever, “Biliyor musun az az yaşıyorsun içimde / Oysaki seninle güzel olmak var / Örneğin rakı içiyoruz, içimize bir karanfil düşüyor gibi / Bir ağaç işliyor tıkır tıkır yanımızda / Midemdi, aklımdı şu kadarcık kalıyor. / Sen o karanfile eğilimlisin, alıp sana veriyorum işte / Sen de bir başkasına veriyorsun daha güzel / O başkası yok mu? Yanındakine veriyor / Derken karanfil elden ele / Görüyorsun ya bir sevdayı büyütüyoruz seninle / Sana değiniyorum, sana ısınıyorum, bu o değil / Bak nasıl, beyaza keser gibisine yedi renk / Birleşiyoruz sessizce” dizeleriyle barışın insanların ellerini birbirlerine vererek, güzellikleri paylaşacak yaşamların izinde olarak sevinci, sevdayı, mutluluğu yakalayabileceklerini açıklıyor.

Ve bir öykücü, öyküleriyle şiir de yazmış bir yazar, Sait Faik, “Bir insanı sevmekle başlar her şey!” derken yaşamı boyu öykülerinde işlediği, daha doğrusu onu yazmaya yönelten itici gücü, yani sevgi ve barışa özlemini, susuzluğunu tek cümleyle ifade etmiş oluyor. Bir başka yerdeyse şöyle diyor Sait Faik, “Gözlerin, gözlerimden ziyade bana yakın, ellerin ellerim kadar sinirli, sarı tüylü ensen, sandallarının içine hapsolmuş müsterih çıplak ayakların... Rengin sarı, kırmızı, esmer, siyah, ne olursa olsun, dilini anlar, kokusunu duyar gibi olurum.” Bunları söylerken aynı zamanda sanata, sanatçının duygularına tercüman oluyor, sınırların, yapay ayrılıkların olmadığı bir dünyayla buluşturuyor bizi.

Ancak hepimizce zaman zaman düşülen bir kısır döngü, bir umutsuzluk anaforu da var... Evet, arada bir ciddi ciddi kırılıyoruz, kızıyoruz, öfkeleniyoruz insanlara... Umudumuzu yitiriyoruz. Ama her kaçıştan sonra geri dönüşümüz, “insanlar çirkinlikleri, acımasızlıkları yabanıllıkları ile de kabul edilmeli, sevilmeli” diye. Çünkü bugün elimizde avucumuzda var olan her şeyin onun sayesinde, onunla var olduğunu biliyoruz. Doğanın bile onunla güzelleştiğini görüyoruz. Hem, insanın yarattığı bunca değer, güzellik, olanak paylaşılmayınca ne anlam ifade eder ki? Paylaşılmayan güzelliklerin ne değeri olabilir ki? İnsansız bir dünyaya dayanmak olası mı?.. İnsanın olmadığı bir manzara resmi bile anlamından çok şey yitirmez mi? Yine Sait Faik’in, “Bu dakikada, bugünün güzelliği, gökte ay, uzakta güneşin bir billur bahçe gibi pırıltısı hiçbir şey değil. Bütün bunlar kötü resimler gibi. Her şeyin fakir elbiseleri gibi lime lime, nem almış sıvalar gibi parça parça döküldüğü zaman yalnız sen varsın insan. Yalnız sen varsın. Benim gibi. Değil, ben sen, hiçbir şey seni sevmekten beni alıkoyamaz...” sözlerinin onun manifestosu, barış bildirisi olduğunu gördüğümüz için daha farklı biçimde seviyoruz Sait Faik’i ve barıştan yana tavır koyanları. Çünkü seven insan barışçıdır. Sevdiği ve sevdikleri için güzel bir dünyanın özlemini çeker. Bu yüzden de, yalnızca bir insanı değil insanları, bütün insanlığı sevmektedir. Ve ömürleri yine Sait Faik’in vurguladığı gibi yuvarlak dünyanın üstünden akıp geçen yıldızlara bakan vapurlarda geçecektir.

Bütün bu örneklerin dışında daha pek çok yazarın, şairin barışı savunduğunu, ona türküler söylediğini, öyküler-destanlar yazdığını görüyoruz. Kuşkusuz varlıklarını çıkacak savaşlara bağlamamış, iktidarların oyuncağı olmamış, onların sözcülüğüne soyunmamış, kalemlerini özgür kılmışlar için söz konusu bu saptama. Militarizmi destekleyen, bunu yapıtlarında işleyen, örtülü bir savaş kışkırtıcılığı yapan şairler-yazarlar-bilim adamları da var ve ayrıca hep olacaktır. Ancak barıştan yana tavır koyan şairlerin, yazarların yaptıkları saptamaların, politikacıların, siyasi erki ellerinde tutan kişilerin-militarizmin kalemşörlerinin-din simsarlarının-inanç sömürücülerinin-talancıların-vurguncuların-yobazların doğrularıyla hiçbir yakınlık taşımadığını da görüyoruz.

Öte yandan bir gerçek de duruyor karşımızda: Yüzyıllardır sömürü egosuyla, daha fazlasına sahip olma tutkusuyla, demokrasiyi-özgürlüğü yalnızca kendi öz çıkarlarını savunduğu, koruduğu sürede, koşullarda savunan, koruyan, benmerkezci tutkularla biçimlenmiş ve biçimlenmekte olan, ve yakın uzak çevredeki her şeyin, herkesin kendi koşullarına özlemlerine, doğrularına göre biçimlenmesini isteyen insan topluluklarını çoğunluğu oluşturduğu sistemlerde diyemesek bile, “edilgen toplulukların insan çoğunluğunu oluşturduğu toplumsal sistemlerde” yaşıyor insanlık. Hatta savaşları toplumsal ayıklanmaların sağlayıcısı olarak, bir sağaltıcı olarak görüp kutsayanların reddedilmediği, tersine kabul görüp yüceltildiği toplumsal yapılar yüzünden değil midir sürekli bir barışın sağlanamayışı? Şu aşamada bizim de içinde yaşadığımız ateşkeslerin her an sona erebildiği bu çağda, ülkelerin, toplulukların kesintilerle yaşadıkları ateşkesler, bu yüzden barış değildir; savaşın bir başka yüzü olan aldatmacalardır diyorum. Nezval’in;

“Dünya barışı için yapılan kavgada

Hedeflerine varması için insanların,

Saçlarına takılan çiçekler için

Tüm araçlar için ve derin kaynaklar için

Söylerim barış türküsünü”

dizelerindeki insanlığın mutluluğuna, özgürlüğüne, güzelleşmesine duyduğu özlemi taşımamaktadır egemen güçler. İnsanlığı mutluluğa barışa ulaştıracak sistemlerin arayışı içinde değil, tam karşısındadırlar üstelik. Zaman zaman ırkları, dinleri, dilleri, gelenekleri, üç santimetre karelik arazi parçalarını, beş paralık çıkarları bahane ederek savaşların yeniden volkanlar gibi patlamasına zemin hazırlamakta, neden olmaktadırlar çünkü. Ancak burada vurgulanması gereken bir başka nokta, daha doğrusu önemli bir ayrıntı var: Bu da günümüz savaşlarının artık yalnızca topla-tüfekle-füzelerle yapılmadığıdır. Günümüzün bitmeyen savaşı, insan beyinlerinin, yüreklerinin, toplumsal belleklerin (özellikle küreselleşme masalıyla ele geçirilip) yönetilmesi savaşımıdır. Eski çağlardaki köleliklerinden nefret eden köle sınıfının yerini günümüzde gönüllü kölelerin alması savaşımıdır. Dün Avrupa’nın çöplerini kentinde ağırlamaya talip olan yöneticiler, zehirli varillerin denizlerimize bırakılmasını sorun olarak görmeyen, buna karşı çıkanları da “kökü dışarda anarşistler biçiminde değerlendiren” yönetimler bu gönüllü köleler grubunun bir ayağını oluşturmaktadırlar.

Ancak Nazım’ın “Güneş doğarken hiç umut yok mu insanda?” sorusunu, “Umut, umut, umut biziz” diye yanıtlayanların savaşı “haklı varoluş savaşıdır”. Yüzyıllardır barış içinde süren doğa, tarih, insan birlikteliğini sıktıkları altın bir kurşunla bozmaya kalkanlara karşı verilen savaş, Bergama halkının meşru savaşıdır. Ve unutulmamalıdır ki kazanılan her meşru savaş, barış savaşçıları için Dünya Barışı’nın sağlanmasında önemli bir mevzidir.

İnsanın güçlenmesinin, güzelleşmesinin karşısında olanlara, “Hep bir ağızdan türküler söyleyip, Hep beraber sulardan çekmek ağı / Demiri oya gibi işleyip hep beraber / Hep beraber sürebilmek toprağı / Ballı incirleri hep beraber yiyebilmek / Yarin yanağından gayrı her yerde her şeyde hep beraber demek için...” dizelerini yaratanların, türküleyenlerin, söyleyenlerin seslerini kısmak isteyenlere aynı umutla, güçle karşı çıkmak gerekmektedir. Bu da göründüğü kadar zor değildir. Bir kez, sevginin, barışın sermayeye gereksinimi yoktur. Maliyeti neredeyse sıfırdır. Ederi ise insanlığa, doğaya, ufacık bir gülümsemedir. Kişinin kendisini o ailenin bir bireyi olarak görmesi yeterlidir. Evet sevgi barıştır... Barış insanın kendi içindeki savaşı sona erdirmesi, bir birey olarak içinde kazdığı siperi yıkıp, yığınağını imha edip dışarıya çıkması, bir ikinci kişiyle, sonra ötekilerle ellerini birleştirmesidir. Bu birlikteliği korumak için özen göstermesi, çaba harcaması ve gelebilecek saldırılara karşı uyanık olmasıdır.

Ve bütün bu örneklerden yola çıkarak diyorum ki, barışa herkesin gereksinmesi vardır ama en çok da biz şair ve yazarların. Çünkü var olma nedenimiz yazmaksa, yazmamızdaki itici güç de insanların kendileri dışında başka insanlar olduğunu, başka dünyalar olduğunu görmelerini, tanımalarını, anlamalarını sağlamaktır. İnsanlığın gerçekte bir büyük aile olduğunu göstermektir. Ve bireysel mutluluğun da ancak barış ortamında doyasıya yaşanabileceğini kavratmaktır. Bizim de mavi’yi, ancak barış ortamında yazabilmemiz gibi. Bu yüzden barışı öncelikle amacı daha güzel, daha yaşanası bir dünya olan, bizler sağlayabiliriz. Barış gemisinin kaptanları bizler olabiliriz, olmak zorundayız. Barışın aşısı şairin şiirindedir, öykücünün öyküsünde, bir senfoninin notalarında, bir ressamın fırçasının ucunda, bir sinemacının kamerasındadır çünkü...

Ancak öte yandan sanatçıların, aydınların, bilim adamlarının, düşünceye saygı duyan herkesin dostluğu, insan sevgisini sebil gibi dağıtmak yerine, gerçekten insandan, insanın ilerlemesinden, güçlenmesinden, güzelleşmesinden yana olan insanlara yöneltmesi gerektiğine olan inancımı da vurgulamak istiyorum. Barışı savunmalıyız, ancak insan sevgimiz, hümanizmamız eklemlerimizi hareketsiz bırakan bir kireç gibi kaplamadan bedenimizi. Kıbrıs’ta, Bosna’da, Çeçenistan’da ve kendi ülkemizde yaşananları, yaşanmakta olanları unutmadan. Barışı savunmalıyız Amerika’da, Afrika’da, Avustralya’da, Afganistan’da, Endonezya’da, Ruanda’da, Vietnam’da gerçekleştirilmiş bütün yıkımları, yaşanmış yaşanmakta olan bütün soykırımları unutmadan. Bu soykırımlara Batı’nın da Doğunun da, nasıl sessiz kaldığını unutmadan. Aynı denizin farklı kıyılarında yaşayan, aynı iklimi, aynı heyecanları, aynı acıları aynı geçmişi paylaşmış iki ülkenin insanları arasında durmaksızın ortaya konan savaş senaryoları ne de aynı topraklar üzerinde, aynı gökyüzüne bakarak, aynı yıldızları hayranlıkla seyrederek, aynı sularda yıkanarak, aynı yağmurlarda ıslanarak, aynı geçmişi paylaşarak gelmiş insanların ortak özlemlerini unutmadan ve bütün bu buluşma noktalarını bir tarafa atıp ayrılıkları dayatanların amaçlarını görmezden gelmeyerek... Barışa ulaşmanın en kolay yolununsa politikacıları, çıkarlarını savaşlarda gören kan emici çevreleri bir kenara itip öyle fazla uzağa da gitmeden kendi içimizde ve yakın çevremizde barışı kurmaktan geçtiğini anlamalıyız. Gerek kıtaların buluştuğu bir coğrafya olarak, gerek Uygarlıklar Geçidi’nin mirasçıları olarak ayrılıklarımızı değil, paylaşacağımız ne kadar çok şey olduğunu görüp ellerimizi uzatmak, onunla evet “ONUNLA” el ele tutuşmak; çocuklarımızın geleceklerini mutlu bir dünyada yaşamalarını sağlamanın en kolay yoludur çünkü. Birey’in var olabildiği ve kendisini bir ışıldak gibi, bir deniz feneri gibi görebildiği an, insanlığın yüzyıllardır en büyük düşü olan Barış’ın gerçekleşmesinin önündeki engellerin biri daha kalkacaktır. Bu bağlamda Jacgues Prevert’in, “Doğruluk özgür olmadı mı, özgürlük de doğru değildir.” özdeyişinden yola çıkarak, “Barış özgür olmadı mı, özgürlük de barışçı değildir.” diyorum. Ve çok bilinen bir sözü şöyle değiştirerek bildirimi bağlamak istiyorum: “Dünya küçük, barış uzak...” “Bütün ülkelerin barışseverleri birleşiniz!”

Zeynep Aliye

AKGÜN AKOVA’NIN BİLDİRİSİ

Değerli şairler ve dostlar,

Beş ay kadar önce, savaş sırasında içinde iki milyona yakın kitap, elyazması, dergi ve belgenin kül olduğu Saraybosna Kitaplığı’nın üst katında, 35. Saraybosna Şiir Günlerinin açılışında bir konuşma yaptım. Kürsüden indiğimde, birisi sırtıma dostça vurup, “Arkadaş... Arkadaş...” dedi. Azra ile böyle tanıştık. Üniversite öğrencisi olan genç kızın, bildiği birkaç Türkçe sözcükten biriydi “arkadaş”. Bir hafta sonra beni Split Havaalanı’na götürecek olan otobüse binmemden birkaç dakika önce, elime küçük bir kutu tutuşturdu Azra. Bir kibrit kutusunu andıran kutuyu açtığımda, bir toz ve kül karışımıyla karşılaştım. Şaşırmıştım. “Senin,” dedi, “Saraybosna Kitaplığı’nda karları kazıyıp altına baktığını gördüm. Yanan kitapların ruhlarını arar gibiydin. Bu kutuda, orada yanan kitapların külleri var. Yanan kitapların kentin üzerinde günlerce uçuşan küllerinin akrabaları. Sevgili Akgün, Doğu masallarındaki Anka Kuşunun kendi küllerinden doğuşu gibi, barış da bu topraklarda birgün yanan kitapların küllerinden doğacak.”

Bütün dünya, parçalanan Yugoslavya’da olanları bir sirk gösterisini izlercesine seyrederken, Saraybosnalılar bir vadinin içine sıkıştırılıp yok edilme tehlikesiyle karşı karşıya kaldılar. O dehşet verici kuşatma boyunca, ölüm yaşama tokat üstüne tokat atarken, şiirler okudular, keman çaldılar, satranç oynadılar, geceleri ölülerini gömdüler ve ağlaya ağlaya seviştiler. Sanat ve kültür, kentte üç buçuk yıl mengeneye kıstırılan 350 bin kişinin toplumsal bir cinnet geçirmemesinin anahtarı oldu. Saraybosna’da, bir kış günü, camları kırık evinde donarak ölen isimsiz bir şairden söz ettiler bana. Onun donmuş bedenini bulduklarında, ayaklarında ayakkabılarının olmadığını görmüşlerdi. Isınmak için yakmıştı onları, ama yazdığı şiir kitaplarıyla ve okuyup sevdiği diğer kitaplar çalışma masasında duruyordu. Ayakkabılarını değil, kitapları yakmış olsaydı, şu anda belki de yaşıyor olacaktı. Ne yazık ki, kitapları yakanların sağ kaldığı ve kendilerini haklı gösterdiği; kitapları yakmayanların ise nesli tükenen canlılar gibi yok olduğu bir dünyada yaşıyoruz.

Bosna-Hersek’te başka birinden de söz ettiler bana. Onun adını Yugoslavya’da iç savaş başladığından beri duyuyordum. Bosnalı Sırpların lideri Radovan Karadziç’ti bu adam. Lahey’deki uluslararası mahkeme onu savaş suçlusu olarak arıyor. Kadınlara sistemli olarak yapılan tecavüzlerin planlayıcısı Karadziç ve bir ruh hekimi. Yani Freud’u, Adler’i, Jung’u, Fromm’u ezberlemiş, insan ruhunun haritasının nasıl çizildiğini öğrenmiş birisi. Bilimsel eğitimden geçmiş biri olan Karadziç, bir şair aynı zamanda. Şiir kitapları yayınlanmış ve Karadağ’da kendisine verilen şiir ödülleri var. Bir soykırım şairi. Ölümü, insanların gözbebeklerine yerleştiren bir şair. Yazdıklarını okumadığım için, yazınsal değerlerini bilmiyorum ama, Karadziç’in kimliğinin gerçek yüzünü en iyi Bosno-Hersek’te tecavüze uğrayan kırk bin kadın biliyor.

Ayakkabılarını yakan Saraybona’lı şairin zamanın aynasına vuran yüzüyle, Radovan Karadziç’in ölümün aynasına vuran yüzü belleğimde içiçe geçince, şairin günümüzdeki kimliğini yeniden gözden geçirmem gerektiğini düşünüyorum. Ve aklım ister istemez, Montevideolu gazeteci-yazar Eduardo Galeano’nun bir yazısına gidiyor. O kısa yazıda, Galeano, bir karınca yuvasının başına toplanan çocuklardan söz ediyor: Çocuklar yuvanın içine kibrit atarak karıncaları yakıyorlar. Bu onlar için yalnızca bir oyun, çünkü onlar yaşamla ölüm arasındaki o ince çizginin başlayıp bittiği yerin bilincinde değiller. Ama içlerinden biri karıncalara biraz dikkatle bakınca, onların ikişer ikişer biraraya geldiklerini, birbirlerine sokulduklarını ve ölüme öyle gittiklerini görüyor.

Bu kısa yazıyla ilgili olarak, bir denememde şunları yazmıştım:

“Her ne kadar bu küçük yazının şairle ve şiirle bir ilgisi yokmuş gibi görünse de, ben aradığım tanımı bulmuştum: Şair, karınca yuvalarına yanan kibritlerin atıldığı anda, karıncaların ölürken birbirlerine sevgi ile sarıldıklarını gören kişidir. Şair’i Aydın’a dönüştüren ise, karınca yuvasına kibrit atanlara yaptıklarının yanlış olduğunu anlatması, gerekirse ellerini tutup onları durdurması ya da kibritleri onların ellerinde iken üfleyerek söndürmesidir.

Büyüyünce şunu da görmüştüm ki, karıncalar yalnız halı üzerinde kaybolmuyorlardı. Haritalarda kaybolan karıncalar, hatta karınca yuvaları da vardı. Yırtılan haritalar, kibrit kutularının içine doldurulup yakılan karıncalar vardı dünyada. Göz göre göre ezilen, ezilmelerine ses çıkarılmayan karıncalar vardı. Kandırılan, aldatılan, ihanete uğrayan karıncalar vardı ve şair de işte tam orada, karınca yuvasının önünde duruyordu.

Çünkü, karınca yuvasındaki zil sesiydi şiir..”

Bugün şairler karınca yuvasının başında mı duruyorlar?

Yoksa, her biri kendi kovuğunda kış uykusuna yatmış hayvanlar gibi, kendi kabuklarına mı çekiliyorlar?

Yaşadığımız sürecin gitgide birbirine yabancılaştırdığı diğer insanlar gibi, hatta onlardan daha da dünyadan kopuk bir yaşam mı sürüyorlar? Topluma kırgın ve kızgın bir yazın insanına mı dönüşüyor şair? Yere mi düşürüyor elindeki aynayı? Çocuklarımızı büyük bir hızla kirlettiğimiz bu dünyada, çocuksu yüreği onu terk mi ediyor? Ya düşleri? Düşleri de, uygarlık denen sisin içinde yitip gidiyor mu?

Albert Einstein’in, yaşamının değişik dönemlerinde söylediği üç söz, benim yazın yaşamımı derinden etkilemiştir. Çocukken şöyle sorar Einstein:

“Bir ışına binebilseydim, acaba nasıl görünürdü dünya?”

Onu, ileride büyük matematik ve fizik denklemlerine götürecek olan düşüncelerinin temelinde sanırım bu söz yatar. Düş merdiveninin birinci basamağındadır çünkü.

Yıllar sonra düş merdiveninin en son basamağına ulaştığında, “Düşlemek, bilgiden daha önemlidir.” diyecektir Einstein. Ve başka bir söz daha söyleyecektir: “Ne hazin bir çağda yaşıyoruz. Bir önyargıyı ortadan kaldırmak, atomu parçalamaktan daha güç!”

Einstein’ın bu yargısını, birgün, Sovyetler Birliği’nin bir kıyı kenti olan Suçumi’de bir şairle bir yazar doğruluyorlar. Pablo Neruda, “Yaşadığımı İtiraf Ediyorum” adlı özyaşam öyküsünde, Konstantin Simonov’la yaptığı bir konuşmadan söz ediyor:

“... Suçumi’deyiz. Bu topraklarda İsa’dan altı yüz yıl önce Greklerin yaşadığı anlatılır. Daha sonraki günlerde ziyaret ettiğimiz bir müzede bana, Karadeniz’in sularından yeni çıkarılmış, mermerden yapılmış bir Helenistik kabartmayı gösteriyorlar. Bu denizin kıyılarında tanrılar gizli törenlerini yapmışlar. Bugün ise aynı kıyılarda çalışan Sovyet yurttaşı yaşamakta. Leningrad ya da Moskova’daki insanlar gibi, fakat yürüyüşleri ve konuşmaları başka. Onlar Akdeniz insanlarını andırıyor. Güneşin ısıttığı bu topraklarda, buğday ve üzüm yetişiyor. Çok şey bana Akdeniz’i hatırlatıyor.

Birkaç günlüğüne yazar Simanov’un evinde kalıyorum. Birlikte Karadeniz’in ılık sularında yüzüyoruz. Simonov bana bahçesindeki güzel ağaçları gösteriyor. Tanıyorum, adlarını da biliyorum. Gösterdiği ağaçların çoğu bizim ülkemizde de var. Vatansever bir köylü gibi cevap veriyorum:

‘Bu Şili’de de var. Bu ağaç da benim ülkemde var. Şuradaki de!’

Simonov bana alaycı bir gülümseme ile bakıyor. Ben diyorum ki:

‘Belki Santiago’daki evimin önünde uzanan bağları, Şili güzünün altın renkli kavaklarını görmeyeceksin. O altın renk başka bir bitkide yoktur. İlkbaharda çiçek açan kirazları görebilseydin, ovalarda güzel kokular saçan fundalıklardan koparabilseydin, ne kadar sevinirdim. Melipilla yolunu, köylülerin evlerinin damlarına koyduğu altın mısır koçanlarını görseydin, ayaklarını Isla Negra’nın o buz gibi berrak sularına sokabilseydin. Fakat sevgili Simonov, ülkeler aralarına engeller döşüyor, birbirlerine düşman oluyor ve insanlar bir araya gelemiyor. En hızlı füzelerle göğe çıkıyoruz, ellerimizi ise kardeşçe duygularla birbirimize yaklaştıramıyoruz. Bilsen, ne kadar üzgünüm.’

Simonov gülümseyerek cevap verdi. ‘Belki günün birinde her şey değişir. Sonra yerden aldığı beyaz bir taşı, Karadeniz’in sularında kaybolmuş Tanrılara attı.’

Günün birinde her şey değişir mi?

Bir önyargıyı ortadan kaldırmanın atomu parçalamaktan daha güç olduğu bir dünyada; bir bombayı bir kentin üzerine bırakmak ya da sniper’ların kurşunlarıyla ölen çocukların mezarlarıyla dolan bir kenti televizyondan seyretmek çok kolay! Barışı korumanın çok güç olduğu bir dünyada, savaş kışkırtıcılığı yapmak ya da Madımak Oteli’ndeki insanları yakmak çok kolay! Güneydoğu’da gencecik insanlar birbirlerini öldürürlerken, barıştan söz etmek de! Ama ne olursa olsun, barışın unutulmaması için, birileri barıştan söz etmeli. Berlin Utanç Duvarı yıkılmadan çok önce, bir Doğu Alman rock şarkıcısı şöyle diyordu şarkısında:

“Bu duvar yıkılmamalı, sonsuza dek ayakta kalmalı. Kalmalı ki, onu görenler, gerçek duvarın bu duvar değil, kafalarındaki duvarlar olduğunu anlasınlar!”

İktidarların ve gücü elinde bulunduranların çeşitli yollarla gerçekleri çarpıttıkları ve geleceğin önüne duvarlar ördükleri bir dünyada, şairin, barışa ve geleceğe katkıda bulunabilmesi için yüreğini bir çocuk yüreği gibi koruması, beynini de bir düşünür beyni gibi eğitmesi gerektiğini düşünüyorum. Elbette, şair kendi toplumunun ve yeryüzündeki diğer kültürlerin yazılı edebiyatını, müziğini, resmini, sinemasını, tiyatrosunu ve diğer sanatlarını bilmek zorundadır. Ama, artık toplumbilim, ruhbilim, tarih, kimya, biyoloji, felsefe, kazıbilim, hayvanbilim bilmeyen bir şair ya da yazarın baktığı yerin “gelecekteki bir yer” olmayacağına inanıyorum. Bir şairin, ağaçların ve çiçeklerin isimlerini, evrenin oluşumunu, dinler tarihini, örümceğin nasıl ağ yaptığını, Takiyüddin’in III. Murat zamanında kurduğu gözlemevinin neden yıktırıldığını, Quantum teorilerini, Newton’un ışığı bileşenlerine ayırdığında içinde duyduklarını, siyasal devrimleri ve soykırımları, çocukların yaptığı resimlerden onların kişilik analizinin nasıl yapıldığını, halk masallarını ve buna benzer binlerce bilgiyi öğrenmesi, aralarındaki gizli bağları ortaya çıkarması ve düşle gerçeği içiçe geçirmesi gerektiğini düşünüyorum. Şairlerin, yeryüzünde olan biteni doğru olarak yorumlamalarının da, barışa katkıda bulunmalarının da yolu, sanırım bu evrensel kültür birikimini edinmelerinden geçiyor.

Son söz olarak, Yannis Ritsos’un “Barış” adlı şiirinin son dizelerini Ataol Behramoğlu’nun çevirisiyle okumalıyım:

“Kardeşler, barış içinde ancak

derin derin soluk alır evren.

Tüm evren, taşıyarak tüm düşlerini.

Kardeşler, uzatın ellerinizi.

Barış budur işte.”

Akgün Akova

ÖNCE İÇİMİZDEKİ KORİDORLARDA
 BÜYÜK BİR BARIŞ ANLAŞMASI

Barış ve Edebiyat derken, kavramların içini zihinsel bir faaliyetle doldurmaktan yana değilim. Bilmenin daha farklı olduğunu düşünüyorum. Yansımalarımızın ışığıyla belirginleşen fotoğrafımız neyse, bildiğimiz de odur. Buradan yürümeye başlarsak:

“İnsanlar bildikleri kadar hayal ederler.”

“Umut ise bulmak için değil, aramak için.”

Öyleyse:

Önce içimizdeki koridorlarda büyük bir barış diyorum.

Filistinli ozan Dr. Javad Al Nuri ve İsrail’li Oded Pelet’le “Bizim Deniz”in farklı limanlarını paylaşıyoruz. Dün burada saptadığımız küçücük gözlemlerimizle, bu iki ozanın barışık olmadığını söylersek, abartmış mı oluruz? Fazla yüzeye çıkmayan polemikleri rasathanemizde sarsıntılarını hissettirmişti. Anımsayın ve düşünün: Bu anekdotun ayak izlerinden gidersek, iki insanın arasında kurulacak barışın, iyi bir barış olduğunu görürüz. Belki küçük ödünler, eleştiriler, özeleştiriler... Örgülerini bu duyguya endekslemeli. Bu ozanlar kendi ülkelerine içlerine sindirdikleri bir barış antlaşması ile dönmeliler. Ancak, zafer ve yenilgiyi yeniden tarif ederek!

Veya dil içerisinde düşünürken, “Güney Kıbrıs”, “Kuzey Kıbrıs” gibi yapay bölünmelerin bilincimize sızmış olması, gövdemizden sinsice beslenmesi, en masumane bir savaş yandaşlığı değil mi?

Bu coğrafyadan –sadece küçük bir esintiye– kulak kabartırsak: Türk edebiyatçılarının Kürt edebiyatçılar ile (genellerken alınganlık göstermeyin lütfen!) sözel bir ifade edişin dışında ne kadar barışık olduklarını tahmin ediyoruz. Tersine bir mantık örgüsüyle de farklı bir gösterge çıkmaz.

.........

Sanatçıların denizlerinden diğer kıyılara koşan dalgaların –yıpratıcılık boyutuyla– dalgaların en hafifleri olduğunu düşünürsek, büyük fırtınalar hangi denizlerde dişlerini gıcırdatıyor? Ve bu büyük patlayışın ortasında deniz fenerleri –yani toplumun ruh mühendisleri” olarak bizler– ne kadar gemilere yol gösteriyoruz?

İçimizdeki koridorlarda kesilmeden süren savaşların durulacağına yol gösterecek bu kandili sonsuza kadar yanar bırakacağına inanmak isterdim. Gel ki: İnsanın nesnelliği ile emzirilmeyen iyimserlik, gövdelerde ki en kemirici pastır. Belki kansere, çare bulacağız. Ya bu pasa?

Gelin bu salondan, döneceğimiz yerlere kendimizin de inandığı bir barış antlaşması ile dönelim. Bu küçük adıma –cahilliğin verdiği cesaretle– alayla tebessüm edeceklerin, bu tebessümlerine katlanmayı göze alalım. Katlanalım ama, barış önce bizim için inandırıcı olsun. 5. Akdenizli Ozanlar Toplantısı’nın sonuç bildirgesi büçük bir barış antlaşması olsun.

Barışa en çok kendi düşlerinin bile onarıcı muhalifi olmayı başarmış insanların yakın durduğunu düşünüyorum.

Aydın Öztürk

Fransa’da yaşayan bir Vietnam’lı olan doktor Nguyen Van Huang’ın bildirisini şöyle özetleyebilirim:

Barış yürek titreten, duygulandıran bir kavramdır.

Önemli olan ozanın “barış”tan ne anladığıdır.

Larousse, “Savaş halinde olmama durumu” olarak tanımlıyor barışı... Bu bana göre yeterli değil. Barış insanlar arasında uyumdur, anlaşmadır.

Gerçek şiir yüreğin çığlığıdır. Ozan önce kendisiyle uyum içinde olmalıdır.

Bergama’daki Akdenizli Ozanlar Toplantısı gibi buluşmalar barış için, ırkçılığa karşı çıkmak için, en iyi yoldur.

Diyordu Nguyen Van Huang...

Son bildiri Tarık Günersel’indi ve yalnızca iki kısacık tümceden oluşuyordu:

Dünya küçük.

Vicdan uzak.

Tartışmalarda, ozanların söylediklerinden belleğimde kalan bir iki sözü de aktarmak istiyorum:

Miquel Desclot (Katalanya):

Yaratılan yapıtlardan yaratıldığı gibi kalan “şiir”dir... Taştan yapılan yapılar bile yok oluyorlar...

Ozanlar güzel şeyler yazmakla yetinemezler.

Barış ortamına katkıda bulunmak sorumlulukları vardır.

Zoran Anchevsky (Makedonya):

Yazın ve barış üzerine tartışırken, konu, karşıtlıklarımız değil paylaştıklarımız olmalı...

5. Akdenizli Ozanlar Toplantısı şu sonuç bildirisiyle bitti:

BERGAMA 5. AKDENİZLİ OZANLAR
 TOPLANTISI SONUÇ BİLDİRGESİ

P.E.N. Türkiye Yazarlar Derneği’nin Bergama Belediyesi’yle birlikte gerçekleştirdiği 5. Akdenizli Ozanlar Toplantısı, 22-25 Mayıs 1997 günlerinde Bergama’da gerçekleştirilmiştir.

Bu toplantıya, Filistin’den, İsrail’den, Bosna-Hersek’ten, Makedonya’dan, Fransa’dan, Fas’tan, Katalanya’dan ve Türkiye’den ozanlar katılmışlar, “Edebiyat ve Barış” konusunu tartışmışlardır.

Geçmişin, bugünün, geleceğin bilinci, kendi öz yapısının temel taşı olan ozan, her durumda hiçbir ayırıma düşmeden, insanın, yaşamın, barışın yanında yer alır. Ozanın bilinci, Homer’den beri geleneği, insana yakışmayan, insana karşı olan her şeye karşı olmaktır.

Ozanın savaşımı, yeryüzü vatandaşı olarak yanlış ve kasıtlı bilgilendirme ve iletişim denetimi, kısıtlama bombardımanına karşı çağın ortak dilini oluşturmaktır.

İnsanın var olma ortamı olan barışın kurulması, sağlığı, geleceği, ozanın tasasıdır, çabasıdır.

Bergamalı ozanlar olarak, insanlığın sevgi korosunu oluşturma sorumluluğunu her zaman her yerde taşıyacağımızı açıklarız.

SON SÖZ

Beş yılda beş toplantı yapıldı Bergama’da...

Akdeniz çevresinden, Türkiye’den pek çok ozan “Bergama’lı Ozan” oldular.

Umudum, bunun sürmesi, birgün tüm Akdenizli Ozanların “Bergama’lı” olmalarıdır.

İlk beş toplantının gerçekleşmesindeki çabalarımın temel nedeni de budur.

Bundan sonrakileri gerçekleştirecek olanlara başarılar diliyorum. Elimden geldiğince de yardımcı olmaya da söz veriyorum. Örnek oluştursunlar diye anlattım ilk beş toplantıyı..

İçinde bulunduğu kimi sıkıntılara karşın, kimi kişisel özverilerden de kaçmadan, bu toplantıların gerçekleşmesi için yol açan, omuz veren sayın Sefa Taşkın sağ olsun, var olsun.

Cengiz Bektaş
Güre, 09.04.1998

Bergama 5. Akdenizli Ozanlar Toplantısı Sonuç Toplantısı. Fotoğraf: Tahsin Tuna.

Dipnotlar

*1- Verdiğim sayıların ilki İlyada’daki bölümü, ikincileri dizeleri veriyor.