Adnan Özyalçıner

Alaycı öyküler

Aradakiler

toplu öyküler 4

Evrensel Basım Yayın-157

Alaycı Öyküler - Aradakiler

Adnan Özyalçıner

Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Stüdyoları

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27 Beyoğlu / istanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) - Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Birinci Basım Mart 2001

Alaycı Öyküler

Aradakiler

Çekirdeği Dünya Öyküler

Aydın Çubukçu

Kendi etkisinin bilincinde olmayan insan için, dünya bir nesneler ve eşyalar karmaşasıdır. Anlaşılmaz, boğucu, insanın hep üstüne üstüne gelen, ezen bir yığın.

Her biri nereden doğduğu, nasıl olup da bizim hayatımıza girdiği, sonra neden bizi etkilediği belli olmayan, devinimlerinde de, durdukları yerde de, hiç umulmadık bir anda, istemediğimiz bir yerde, beklemediğimiz biçimde yolumuzu kesen, eski bir zamandan kalmış ya da daha dün yokken bugün burnumuzun dibinde bitivermiş, yapmak istediğimizi değiştiren, yaptığımızı bozan, kendi bildiğini okuyan, denetleyemediğimiz ve yönlendiremediğimiz bir sürü şey... Dikiş makinesi, işportacı tezgahı, seyyar satıcı arabası, cenaze arabası, bozuk para, keçi, horoz, musalla taşı, Amerikan çikleti, cip, otomobil, belediye otobüsü, simit, vapur, kaldırımda bir tükürük, kedi, köpek, dolmuş... eşyalar ve nesneler...

Onların ilişkileri... Alınıp satılmaları, üretilip tüketilmeleri, yapılıp yok edilmeleri, şurayı burayı süslemeleri, kirletmeleri, birbirlerini eskitmeleri, yok etmeleri, dün şunun malı iken, bugün ötekinin olmaları, dolaşıp durmaları...

Onların bulundukları yerler... Kentte bir meydan, bir mahalle, mahallede bir ara sokak, sokakta evler, evlerde odalar, çay bahçesi, park, köprü, tavukçu dükkanları, çorbacılar, muhallebiciler, çarşı, cami avlusu, hastane, fabrika, tarla, köprüaltı, meyhane, orman...

Ve buralarda, onlarla birlikte hareket eden, onları yapan ve anlamlandırmaya çalışan insanlar, köylüler, göçmenler, işçiler, seyyar satıcılar, kapıcılar, çamaşırcılar, turşucular, balıkçılar, onların diğer insanlarla ve kendileriyle ilişkileri... Kavgaları, ayrılıkları, sevdaları, bir ineğin, bir ekmeğin, bir eşyanın peşinde koşuşturup durmaları, birbirlerini ezmeleri, birbirlerini kovalamaları, gitmeleri, gelmeleri, askerlik yapmaları, iş aramaları, ölüme ağlamaları, düğünde oynamaları, çocuk doğurmaları, öldürmeleri, ölmeleri...

Nesneler, mekan ve insan, üçü birden hareket ettiklerinde, ilişkiye girdiklerinde ya da giremediklerinde “olay” meydana gelir.

Ve dünya bunlardan ibarettir.

Dışımızdaki varlığı hayatımıza sokan, onu anlamlandıran ya da iyice anlamsız kılan, bize ait ya da bize karşı yapan, dolaylı ya da dolaysız olarak onunla ilişkilerimizdir. Ama Türkçe’de, “ne ise ne” gibi umursamaz bir tutumdan, soğuk ilgisizlikten, ilişkisizlikten doğmuş gibi duran bir sözcüktür nesne! Varoluşun duraklarını, süreçlerini, bağıntılarını, etkileşmelerini ayırt etmeyen, bunlar hakkında duyguları, algıları kapalı, etkisiz ve olan bitenin dışında kalmayı seçmiş olmayı dile getirir gibidir. Olay, biraz korkutucu, kaçınılması gereken bir durum gibi yerleşmiştir dilimize. “Aman bir olay çıkmasın da!” tedirginliği de, her ilişkiye, her duruma, her varlığa “olay” deme sıradanlaştırması da, yine boş verme ve uzak durma seçimidir.

Oysa olay, dünyayı anlamanın tek anahtarıdır. insan-nesne-mekan ilişkilerinin düğüm noktasıdır olay. Hem, bu üç öğenin ilişkilerinin en yoğunlaşmış bütünlüğüdür, hem de her birinin tek tek ya da birlikte anlaşılabilme olanağıdır. Olay düğümü çözülünce, bileşenlerin her biri çözülmüş olur. ister kimyager olun, ister gökbilimci, ister öykücü, ilgilendiğiniz varlığı anlamanın yolu, onun içinde yer aldığı olay bütünlüğünü çözmekten geçer. insanın da eylemini, etkisini, giderek varlığını anlamak için, onun bir olay içinde aldığı yerin, olay içinde ilişkiye girdiği nesneler üzerindeki etkisinin ve etkilenmesinin anlaşılması gerekir.

Olay yoksa, nesne-nesne, insan-insan, nesne-insan ilişkisi de yoktur.

Adnan Özyalçıner’in öyküleri, hemen hemen tümüyle bir olay üzerine kurulmuştur. Ama Özyalçıner hiçbir öyküsünde olayı anlatmakla kalmaz; çünkü olay, sadece bir kabuktur. Olup biteni, insanları ve eşyaları, ilişkileri ve değişimi toparlayan, çerçeveleyen, onların birlikte oluşlarının açıklamasını içeren bir biçimdir. Her olay, daha derindeki bir gerçeği açığa çıkarmak için kendisinden hareket edilecek bir başlangıç noktasıdır. Oradan öze gidilir.

Özyalçıner’in bulduğu özde ise, çoğunlukla bir yabancılaşmanın açılımı vardır.

ilişkisiz olduğumuz bir nesnenin bizi etkilemesi, beklenmedik bir durumun ortaya çıkması, bir nesnenin asıl yapılış amacından başka bir yerde kullanılmasının tuhaf sonuçları, bizim yarattığımız bir nesnenin, bizim tarafımızdan belirlenmemiş bir etkiyle karşımıza dikilmesi, tek kelimeyle yabancılaşma, Adnan Özyalçıner’in öykülerinin temel öğesidir.

Yabancılaşmayı anlamanın ve anlatmanın yöntemi ise, onun üzerinde yükseldiği çelişmeyi bulup sergilemektir. Böylece, biçim, içerik ve öz, birbiri içinde hayat bulan, farklı hareket biçimleri kazanarak birbirini etkili kılan değişken kurucu öğeler olarak değer kazanırlar.

Uyumsuzluk, karşıtlık, çelişki, Adnan Özyalçıner öykücülüğünde, toplumsal ya da bireysel gerçekliğin kaçınılmaz öğeleridir. Olaya hareket ve gerilim kazandıran, bir çelişme eksenindeki gelişmedir. Sonunda çelişme çözülür ya da açık kalır: ama her durumda, gerçeklik yazarın amacına uygun biçimde apaçık bilinir hale gelir.

Olay anlatmak, öykücülerin, sanatçıların tekelinde değildir. Dedikoducular, gazeteciler, reklâmcılar da bir olayı anlatabilirler. Toplumbilimciler, tarihçiler de kimi zaman sanatçıların, öykücülerin kullandığı araçlarla olay anlatmayı seçebilirler. Adnan Özyalçıner öykücülüğünün ayırt edici iki özelliği vardır.

Birincisi; Özyalçıner, sonradan anlatacağı bir olayı izlemekle yetinen bir tanık değildir. Örneğin, bir kenti, istanbul’u anlattığı iki ayrı öyküsünde (Sur ve Yağma), farklı iki yöntem kullanır. “Sur”, istanbul’u, kendi deyimiyle “betimleyici” bir görüşle anlatırken, “Yağma”, toplumsal tabakalar arasındaki çelişkileri öne çıkararak anlatır. Böylece görünüşün farklı yüzlerini, değişen araçlarla tanımlamaya girişir. Bu çözümlemeci tutum, aynı zamanda incelenen, anlatılan sorunların kaynağını bulmaya yönelik bilimsel bir “tanı koyma” çabasını da yansıtır.

ikinci özellik, tam da bu noktada kendisini gösterir: Tanıklık, bir bakıma “yargıyı başkasına bırakma”dır. Oysa, Özyalçıner bu kaynağı gösterirken sınıf çatışmalarına işaret etmekle aynı zamanda taraf da tutar, yargıyı da verir. Tuttuğu taraf, bütün öykülerinde doğrudan değilse bile dolaylı olarak sürekli kendilerinden söz ettiği emekçilerin tarafıdır.

Yöneten-yönetilen, emek-sermaye, ezen-ezilen, köle-efendi, nesne-insan çelişkilerini inceler ve anlatırken, incelediği nesneyi kendisine bulaştırmamaya özen gösteren bir biyoloğun çekingenliğinden çok uzaktır. Öyküsünü anlattığı nesne ile hesaplaşır, onu tanımakla yetinmez, eleştirir, dövüşür.

Özyalçıner’in bu özelliği, öykücülüğünü başka olanaklarla zenginleştirmeye, öykü aracılığıyla araştırdığı ve anlattığı gerçeği, başka araçlarla da sergilemeye yöneltmiştir. Gazetecilik, onun öykücülüğünün uzandığı uçlardan biri olmuştur. 1980’de Çağdaş Gazeteciler Derneği’nin Yılın Başarılı Gazetecisi Ödülü’nü “Çamlıca” adlı röportaj öyküsüyle almıştır.

Çelişkili görünse de, onun “nesnellik” anlayışı, öznel “yan tutma”yla örtüşür. Bunun sayesinde en umutsuz, en karamsar olayları taşıyan öykülerde bile, emekçilerin geleceğine dair aydınlık, iyimser bir atmosfer sezilir. Bu umut, çok somut bir karşılık bulmuştur. Günümüzde Adnan Özyalçıner, binlerce işçi ve emekçi tarafından izlenen bir yazardır. Son öykü-röportaj kitabı Ayak izleri, ismet Ispalarlı adlı bir işçi okuru tarafından şöyle değerlendirilmiştir: “... hem bizim gibi insanların yaşamlarında ne gibi mücadeleler vermek zorunda kaldıklarını anlatması hem de okuma alışkanlığı kazandırması açısından büyük önem taşıyor. Bunun yanında bu gibi eserleri okumak, biz emekçileri, gazetemize yazı yazabilecek bir aşamaya kadar geliştiriyor... gücünüzü yükseltip sınıf öfkenizi bileyen bu kitabı bitirip de kapağını kapadığınızda ‘Ben dolaşmasam da o coğrafyada benim de ayak izlerim var’ diye düşünmeden edemiyorsunuz. Teşekkürler Özyalçıner.”

Varlıkların hareketinden ve ilişkilerinden olaylar doğar. Olay bir sonuçtur, ama aynı zamanda, yöntemsel olarak varlığın özüne giden yolun, tarihsel olarak da başka ilişkilerin, tümüyle değişmiş bir dünyanın başlangıcıdır. Sonucu bir başlangıç noktası olarak görebilmek için, sürekliliği, içten doğuşu, insanlar üzerindeki etkisinin yol açacağı yeni gelişmeleri görebilmek gerekir. Bunun için de, bilimsel bir dünya görüşü ile donanmış olmak, kitlelerin gücüne ve harekete geçirilebileceğine inanmak gerekiyor. Adnan Özyalçıner, bu özelliklerinin karşılığını, yanında olduğu sınıftan almış bir öykücüdür.

Alaycı Öyküler
 (1991) 

Birinci Basım:

Can Yayınları, 1991 İstanbul

Bu kitapta yer alan kimi öykülerde yaşanan olaylar, kişi ve yer adları tamamen gerçektir. Yalnız öykülerin kurgusu bakımından birtakım değiştirmeler yapılmıştır.

Öykünün yazarı Adnan Özyalçıner’in kaleci giysisiyle

maç öncesinde arkadaşı Ayhan Yükselen’le çektirdiği anı fotoğrafı.

1964 Yazında
 (Keşanlılar - Edebiyatçılar Maçı) 

Yaz başıydı. Uzun bir kıştan çıkılmıştı. Bahar şöyle böyleydi. Biraz soğuk, biraz ılık. Kimi gün yağmurlu, kimi günler de az güneşli. Bahardan çok, kışın can çekiştiği günler gibi geçti. Yaz, her zamanki gibi, birdenbire gelmişti. Baharı görmemiştik. Ama yaz, kendini gösteriyordu. İstanbul’da hep böyle olurdu nedense. Gene öyle olmuştu.

Doğrusu, kıştan bir şikâyetim yoktu. Alışık olduğum tekdüzelik içinde geçti. Gündüzleri gazetedeydim. Akşamları, Yenikapı’da kıyıdaki kahvede arkadaşlarla buluşuyordum. Kahveye Onat Kutlar, Kemal Özer, Ergin Ertem, Demir Özlü, Önay Sözer, Ferit Öngören hemen her gün gelen arkadaşlar arasındaydı. Cumhuriyet’te birlikte çalıştığım Doğan Hızlan’la Konur Ertop da ara sıra gelirdi. Kahveye gelenler arasında Ali Poyrazoğlu, Müjdat Gezen, Savaş Dinçel de vardı. Onlar, tiyatrocu arkadaşlarımızdı. Bir de Profesör İsmet Sungurbey katılırdı bize. Koca akşam, bütün bu arkadaşlarla konuşmalar, tartışmalar ve gevezeliklerle geçerdi. Masalardaki hararetli konuşmalara tıp, hukuk, iktisat öğrencisi birçok arkadaşımızla başka şair ve yazar arkadaşlarımız da katılırdı. Güneş battıktan sonra topluca Beyoğlu’na çıkmak, orada bir meyhaneye gitmek adetti. Genellikle Asmalımescit’teki Nil Lokantasına gidilirdi. Bazı geceler, Feridun Metin’in Ayazpaşa’daki evinde toplanırdık. Ülkü Tamer de kahveye gelenler arasındaydı. Bizim topluluktandı. Bu topluluğun belirgin bir özelliği vardı. Çoğumuz a dergisini çıkaran yazarlarla şairlerdik. Cemal Süreya, Ankara’dan geldikçe aramızda olurdu. Erdal Öz de öyle yapardı.

Kışı, hep böyle geçirirdik.

Geçtiğimiz kış, Ülkü, Gülriz Sururi - Engin Cezzar Tiyatrosu’na müdür oldu. Kimi oyunlarda rol de alıyordu. Kolej günlerinden kalma tiyatro özlemini gidermek içindi belki. Yaşar Kemal’in Teneke oyununda ağayı çok etkili bir biçimde oynadığını söylemişlerdi. Ben görmedim. Ülkü o kış evlendi. Tomris’le.⁴ Kolejden arkadaşıydı Tomris. Yeni yeni öyküler karalıyordu. Daha ortaya çıkmamıştı. Bana okuttu. Bir defter dolusu öyküsü vardı. Tarabya’daki ahşap yalıdaydık. Belki yazdı. Bahçede kocaman incir ağacını hatırlıyorum. Güneşlenen kedileri. Arap uşağı. Daha doğrusu evin evlâtlığıydı, sonra öldü. İntihar etmiş de olabilir. Yalıda Tomris’in annesini de gördüm. İnce bir kadındı. Elini öptüm. Alnıma koyunca gülmüşler miydi? Kadının hafifçe gülümsediğini görünce rahatladım. O günü yalıda geçirdim. Tomris’in öykülerini tam olarak beğendiğimi söyleyemedim. İlginç bulmuştum. Bunu söyledim. Öykülerin karanlık bir havası var gibi gelmişti bana. Bunu da diyemedim. O kış, Haldun Taner’in Keşanlı Ali Destanı, Gülriz Sururi - Engin Cezzar Tiyatrosunda oynanmaya başladı. Ülkü, o kış, Keşanlı Ali’de şişman polisi⁵ oynadı. Keşanlı’nın her işiyle uğraştı. ‘Yeni Çıkan Şarkılar: Keşanlı Ali Destanı’ kitapçıklarını renk renk kâğıtlara bastırttı. Oyun başlamadan seyircilerin arasına dalan bir çocuk bağıra bağıra bu destanları satıyordu. Tıpkı sokaklardaki gibi. Çocuk, seyircilerin arasından sahneye çıkıyor, oyun öyle başlıyordu. O çocuğu da Ülkü bulmuş. Oyuncu filan değilmiş. Bir kapıcının oğluymuş. Zaten oyun da gecekondularda geçiyordu.

Ülkü, o kışı çok renkli yaşadı. Öyküde de bu renkliliği yansıtabilmek için, Teneke’deki ağa rolünü, Tomris’le evlenmesini aynı kışın içine ben sığdırdım. Ya da aklımda öyle kalmış.

O kış, Keşanlı Ali Destanı büyük başarı sağladı. Haldun Taner, ilk kez, Brechtvari müzikli bir oyun yazmıştı. Yalçın Tura bestelemişti müziklerini. Yalçın Tura’yı Edebiyat Fakültesi’nden tanıyordum. Müzikle ilgili olduğunu biraz biliyordum. Ama beste yaptığını duymamıştım. Galiba bir dergide öyküsünü okumuştum. Onun için ben onu daha çok yazar sanıyordum. Oyunun başındaki: “Sineklidağ burası şehre tepeden bakar / ama şehir uzakta masallardaki kadar” diye başlayan şarkı, müziğiyle, sözleriyle benim şarkımdı sanki. Kenar mahallenin şarkısı. Kenar mahalle insanlarının şarkısı. Çok duygulandım. Öykülerimde ben de onları yazıyordum. Onun için o kış, Keşanlı Ali Destanı’nı yolum düştükçe gidip izledim. Kuliste Ülkü’yü buluyordum. Oyuncularla konuşuyor, sohbet ediyorduk. Neredeyse ara vermeden, matine, suare üst üste oynuyorlardı. Hepsi maratona çıkmış gibiydi. Engin Cezzar, sıfır numara kazınmış kafası, simsiyah pala bıyıklarıyla tam bir Berbat Süleyman’dı. O günlerde hapisaneden hapisaneye sürülen Berbat Süleyman adlı ünlü bir kabadayı türemişti. Gazetelerde ikide bir resmi çıkardı. Kel kafasıyla sırıtırdı. Bunu Haldun Taner mi düşündü, yoksa Engin Cezzar mı öyle yorumladı bilmiyorum. Engin Cezzar, astığı astık kestiği kestik Berbat Süleyman görünümü altında temiz yürekli bir kabadayıydı. Haksızlık yapanı acımasızca ezip geçiyordu. Yoksulun hakkını çıkarcının elinden diş söker gibi alıyordu. Beri yandan, Zilha’nın sevdasından saf yürekli, sevecen, neredeyse utangaç bir delikanlı olup çıkıyordu. Gülriz Sururi, Zilha olarak, Keşanlı Ali’ye çektirmediğini bırakmıyordu. Keşanlı Ali, dayısını öldürmüştü. Ali’nin sevgisine karşılık vermeyerek ondan intikam alıyordu. Gülriz Sururi, Zilha’yı Sivaslı gibi konuşuyordu. Aksanı kusursuzdu. Bunu elde etmek için oturduğu apartmandaki kapıcının karısından günlerce ders aldığını söylüyorlardı. Genco Erkal, boyacıda, klasik oyunlardaki anlatıcı ya da haberciyi oynuyordu. Seyirciye oyunu, adım adım izleten oydu. Helâcı Şerife, ünlü soprano Semiha Berksoy’du. Şarkısına başlayınca ortalık çın çın öterdi.

O kış, böyle geçti.

Yaz başıydı. Tiyatro mevsimi kapanmıştı. Turneler başlayacaktı. Aradaki kısa tatili değerlendirmek gerekiyordu. Yazları, bizim aramızda, bu iş Ülkü’nündü. Kır gezintilerine çıkardık. En çok da Çamlıca’ya gidiyorduk. Altunizade’ye. Memet Fuat, orada oturuyordu. Hem hava alıyor, hem konuşuyor, hem de top oynuyorduk.

Ülkü bu kez, aynı geziye tiyatrocuları çağırdı. Bizi de toparladı. Böylece, o gün, Edebiyatçılarla Keşanlılar topluca hem kır gezintisine katılacaklar, hem de Altunizade’de maç yapacaklardı.

8 Haziranda, Altunizade’de Altınyurt Kulübü’nün sahasında buluştuk. Hava sıcaktı. Çevre sık ağaçlarla kaplıydı. Altları gölgeliydi. Serinlik veriyordu. Güneş, tepemizdeydi. Oradan toprak sahaya bütün gücüyle abanmıştı. Ağaçların altından sahaya bakınca insanın gözü kamaşıyordu.

Gelir gelmez ağaçların altına yayılmıştık. Biz, önce vapurla Üsküdar’a geldik. Vapurda bizden Ülkü, Feridun Metin, ben, arkadaşım Ayhan, Nurer Uğurlu, Egemen Berköz ve Orhan Kemal vardı. Keşanlılardan Gülriz Sururi, Engin Cezzar, Erol Günaydın, Aydemir Akbaş, Çetin İpekkaya da aynı vapurdaydı. Yanlarında tanımadığım başka tiyatrocular da bulunuyordu. Güverteye oturmuşlardı. Biz de onların sırasındaki yan kanepeye oturduk. Selâmlaştık. Biraz konuştuk. Güverte esintiliydi. Sıcağı duyurmuyordu.

Vapurdan birlikte indik. Altunizade’ye geldiğimizde, başta Memet Fuat olmak üzere Kadıköy’de oturan edebiyatçı arkadaşlarımız Şükran Kurdakul, Mehmet Seyda hepimizi karşıladı. Keşanlıların babası Haldun Taner de yanlarındaydı. Haldun Taner, şimdiden Galatasaray formasını giyinmiş öyle dolaşıyordu. Altına, formanın şortu yerine, yazlık, kısa beyaz bir pantolon giymişti. Belki de yazlık beyaz pantolonunu kıvırarak kısa şort görünümü vermişti. Ben şaşkınlıkla:

— Hepinizin böyle forması var mı? diye sordum.

Haldun Taner, kendi kendiyle tokalaşırcasına iki elini birleştirip gevrek gevrek güldü:

— Neden olmasın? Galatasaray kulübünden ödünç aldık. Bu maç ciddi bir maç. Sen ne sandın Özyalçıner?

Ülkü’ye döndüm:

— Peki biz ne yapacağız? Hadi ben kaleciyim. Şortum da kazağım da üstümde. Siz ne giyeceksiniz?

Daha önce forma işini düşünmediği için Ülkü üzülmüştü. Suratı asıldı Memet Fuat, araya girerek:

— Siz de Altınyurt’un formalarını giyersiniz, dedi.

Ülkü, gülümsedi. Suratının kırmızılığı yerine geldi.

Ağaçların altında soyunmaya başladık. Maç, Türk Edebiyatçılar Birliği takımıyla Keşanlı Ali takımı arasındaydı. Bizi desteklemeye Tomris, Tomris’in bir hanım arkadaşı Nevhiz,⁶ Tomris’in kardeşi Süleyman gelmişti. Tanımadığım bir iki kişi daha vardı. Üstünde kocaman harflerle Türk Edebiyatçılar Birliği yazan flamamızı onlara verdik. Flamayı açıp sahanın kenarında bir setin üstüne yerleştiler. Flamanın bir ucundan Süleyman tuttu. Öteki ucundan da başka bir delikanlı tutmuştu. Flamanın iki ucunda ayakta asker gibi dikilmişlerdi. Kadınlar, flamanın altına oturdular. Flamanın gölgesi onları güneşten koruyacaktı. Onlar bizim hem yandaşlarımız hem de amigolarımızdı.

Herkes, soyunup formalarını giymişti. Kimse, ağaçların altındaki gölgelikten kıpırdamıyordu. Tiryakiler, maça çıkmadan birer sigara daha tüttürüp sohbeti koyultmaya bakıyordu.

Hakemliği Halit Kıvanç yapacaktı. Az sonra Altınyurt’un küçük a amblemli formasını giymiş olarak geldi. Altınyurt’un küçük a’sı, a dergisinin a’sı kopya edilerek yapılmıştı. Memet Fuat, Altınyurt’un kurucusuydu. Bizim derginin a’sını çok sevdiğinden, aynı a’yı kulübün amblemi yaptı. Halit Kıvanç, çıta gibiydi. Aramızdaki tek gerçek sporcu. Futbol ayakkabıları, uzun konçlu çorapları, beyaz şortuyla bir süre durdu ortada. Denetler gibi hepimize tek tek baktı. Formalarımız, şortlarımız tamamdı, ama ayaklarımızda gündelik ayakkabılarımızla kısa naylon çoraplarımız vardı. Kıvanç.

— Haydi beyler vakit geldi, sahaya, diyerek hepimizi ayağa kaldırdı.

İki takım, ayrı ayrı, ağaçların altında tek sıra olduk. Keşanlıların başına kaptan olarak Haldun Taner geçti. Bizim Kaptanımız Orhan Kemal’di. Ağaçların altından elinde topla en önde Halit Kıvanç, ardından bizler, koşar adım toprak sahaya çıktık. Sahanın çevresine Altınyurtlu sporcularla semtin gençleri toplanmıştı. Çevredeki evlerden artistleri merak eden bir iki kadın da gelmişti. Sahaya çıkınca bir alkış koptu. Ardından sıralanıp “Sağ ol, sağ ol” diyerek dağıldık. Kaptanlar, santraya hakemin yanına gittiler. El sıkışıldı. Para atışı yapıldı. Biz Çamlıca tarafındaki kaleyi seçtik. Keşanlılar, büyük ahşap konağın ot bürümüş bahçesinin bulunduğu taraftaki kaleyi aldılar.

Başlama vuruşunu yapmak üzere Gülriz Sururi sahaya geldi. Yeni bir alkış koptu. Gülriz, siyah bir pantolon giymişti. Bunu yine siyah uzunca bir süveter tamamlıyordu. İçinde beyaz bir bluz vardı. Saçları düz taralıydı. Uçları kendi içine dönüktü. Gözüne saçlarının renginde siyah güneş gözlüğü takmıştı. Alnından dökülen kaküller gözlüğü yarı yarıya örtüyordu. Çok ince ve güzel bir kadındı. Seyirciler, Gülriz’i uzun uzun alkışladı. O da onlara gülümsedi. Fotoğraflar çekildi. Gülriz’in siyah rugan ayakkabısının burnuyla topu hafifçe dürterek yaptığı başlama vuruşundan sonra maç başladı.

Top, bir süre, ayaktan ayağa, ortalarda dolaştı. Daha birinci dakika dolmadan, top, Keşanlı Ali’nin ayağına geçti. Tek başına bir iki adım yürüdü. Sonra durdu. Ben kaleden dikkatle izliyordum. Güneş, tam karşıdan geldiğinden gözlerim kamaşıyordu. Ama Engin Cezzar’ın apak kafası bu kamaşmayı büsbütün artırıyor gibiydi. Güneş, bu yuvarlak, neredeyse saydam kafada ikinci kez yansıyor olmalıydı. Kendi kendime bunu düşünerek kale çizgisinden ayrılıp bir iki adım öne çıktım. Amacım, topu ve topla geleni daha kolay izlemekti. Deneyli bir kaleciydim. Durumu kavradıktan sonra geri geri kale çizgisine dönecektim. Ama Keşanlı Ali, beni yanılttı. Duran topa, frikik atar gibi, bir tane vurdu. Top, üstümden aşıp, süzüle süzüle kaleye girdi. Her şey bir anda olup bitmişti.

Keşanlılar, sevinçten uçuyordu. Bizimkilerin sesi bıçakla kesilmiş gibiydi. Tıs yoktu. Maç başlamadan önceki bağırışları kulaklarımda daha çınlıyordu: “Ya ya ya şa şa şa Edebiyatçılar Edebiyatçılar çok yaşa!”

Golden sonra santrafor oynayan Ülkü Tamer’le açıklarda oynayan Feridun Metin, Orhan Kemal Keşanlıların kalesinde birkaç tehlike yarattılar. Ama kaleci Hüseyin Kutman’ı⁷ geçemediler. Çünkü onun boyu, benden uzundu. Bizimkiler, Keşanlıların onsekizine girdikçe flamanın altındakiler yaygarayı basıyorlardı. “Fazıl Hüsnü’nün aslanları ho!” O sırada Türk Edebiyatçılar Birliğinin Başkanı Fazıl Hüsnü Dağlarca’ydı. “Ho!” da şiirinin simgesiydi.

Bir ara bizim takım, karşı on sekize iyice yerleşti. Benim önümde oynayan Mehmet Seyda ile Şükran Kurdakul da o yana seğirtti. Ben kalede tek başınaydım. O sırada, karşı on sekizden boş alana bir top açıldı. Açılan topu kapan Keşanlılardan biri de, hızla bizim kaleye doğru gelmeye başladı. Doğal olarak bizimkiler çabuk geri gelemiyorlardı. Yapılacak bir şey yoktu. Topla gelenin üstüne çıktım. O anda tökezleyerek dizimin üstüne düştüm. Dizim yarıldı. Kanamaya başladı. Alışık olduğumdan aldırmadım. Adam, bir çalımla, topu, yan tarafımdan ağlara yuvarlarken kendimi geriye atarak topa uzanmaya çalıştım, ama boşuna. Geç kalmışım. Top, ağlarla kucaklaştı.

Umutsuz bir andı bu. Soluk soluğa geri gelen beklere çıkıştım. Yararsızdı.

Üst üste yediğim iki gol, bizimkileri, küstüreceği yerde kamçılamıştı. Hücum üstüne hücum tazeliyorlardı. Ülkü, tam bir santarfor gibi çalışıyordu. Ayrıca sahanın her tarafına yetişebilen tek oyuncumuzdu. Orhan Kemal, Feridun Metin, Nurer Uğurlu ileride en etkili elemanlarımızdı. Savunmada Şükran Kurdakul, Mehmet Seyda, Egemen Berköz başarılı bir üçlü oluşturmuştu. Bir de gizli santraforumuz vardı. Kasımpaşa Takımında oynayan genç bir oyuncu. Yeditepe’de çalıştığı için Edebiyatçılar Takımına almıştık onu da. Keşanlılar bunu bilmiyordu. Biz de onların bazı oyuncularını tanımıyorduk. Tiyatronun ışıkçılarından ya da teknisyenlerindendi. Aralarından birinin gerçek futbolcu olup olmadığını kim bilebilirdi.

Bizim gizli santrafor, verdiği paslar, yarattığı pozisyonlarla takımı neredeyse tek başına sürüklüyordu. Buna eski futbolcu Orhan Kemal’in çalımları da eklenince art arda atılan iki golle durum 2-2 oldu.

Flamanın altındakiler neşesini bulmuştu şimdi. Kalkıp kalkıp oturuyor, bir yandan da bağırıyorlardı: “Ya ya ya şa şa şa Edebiyatçılar Edebiyatçılar çok yaşa!”

Devrenin bitimine doğru bizimkiler, üçüncü golü de attılar. “Fazıl Hüsnü’nün aslanları” aslanlıklarını kanıtlamışlardı böylece. Ben de rahatlamıştım.

Devre arasında ağaçların altında biraz dinlendik. Ben, dizimin yarasını temizledim. Mendille sardım. Ayhan, yardım etti. Gollerde hatam olmadığını söyledi. Sevindim. Ayhan’la eski mahalle arkadaşıydık. İkimiz bir takımdık onunla. O santrafordu, ben de kaleci. Bütün çocukluk günlerimiz böyle geçmişti. O bana gol atmaya çalışırdı. Ben de gol yememeye bakardım. Delikanlılığımızda da sürdü bu oyun. Nerede tenha bir arsa bulsak hemen işe başlardık. Cumartesi, Pazar günleri sur dışına çıkar oradaki küçük kırlık alanlarda oynardık. Ayhan, önce penaltı atar, ben de uçarak yakalardım. Sonra frikikten, kornerden uzun toplar atardı. Onları da tutardım. Okul dışında takımla hiç oynamadık. Ama ikimiz bir takıma girdiğimizde o santrafor olur, ben de kaleye geçerdim. Bu hiç değişmezdi. İşte benim deneyli kaleciliğimin kısa öyküsü. Buna genellikle Ülkü, Onat, Kemal, kimi zaman da Cemal Süreya ve başkaları ile Çamlıca’ya gelişlerimizde küçük sahada Altınyurt’un genç sporcularıyla ya da kendi aramızda yaptığımız kıran kırana maçları eklerseniz Edebiyatçıların değişmez kalecisi sayılmamın nedeni anlaşılır. Bu arada, unutmadan, Memet Fuat’ın da antrenör oyuncumuz olduğunu söylemeliyim.

İkinci devre başladıktan bir süre sonra Keşanlılardan biri, on sekize girerken, belki de on sekizin içinde düştü ya da düşürüldü. Halit Kıvanç, hemen penaltı düdüğünü çaldı. İtirazlar para etmedi. Hakem, yanlış ya da doğru kararından dönmezdi. Onun için de kolunu, baston gibi, ileri uzatarak inatla penaltı noktasını gösteriyor, olduğu yerden bir santim kıpırdamıyordu. Taştan bir heykeldi sanki. Sonunda itirazcılar geri çekilmek zorunda kaldı. Seslerini de kestiler. Hakem heykeli o zaman kıpırdadı.

Penaltıyı atmak için, Keşanlıların ikinci devre takviye olarak takıma aldıkları Bedri Koraman dikildi karşıma. Ötekiler, on sekiz dışında sıralanmışlardı. Gözüm bir an için Bedri’nin çenesindeki sakala takıldı. “Keçi sakal,” diye düşündüm. O da bana dik dik bakıyordu. “Yerim seni!” der gibiydi. On sekizin şimdi büsbütün kocamanlaşan boşluğunda karşılıklı bakışıyorduk. O, aradaki uzaklığı gözleriyle ölçüp biçerken hangi köşeye atış yapacağını hesaplıyordu. Ben de onun gözlerinin içine bakarak topu atacağı köşeyi doğru olarak saptamaya çalışıyordum.

Düdük çaldı. Bedri topa dokundu. Ben fırladım. Topu birinci hamlede sol köşede çeldim, ikinci hamlede üstüne kapanarak tuttum. Penaltıyı kurtarmıştım. Yerden sevinçle zıplayarak kalktım. Hakeme baktım. Suratı bir karış.

— Olmadı, dedi. Kıpırdadın.

Yeniden atış yapıldı. Bu kez, top, sol köşeden avutu boyladı. Hakeme baktım. Gülümsüyordu şimdi. Ama kararı değişmemişti.

— Gene kıpırdadın. Hem Allahın hakkı üçtür biliyorsun.

Çok kızmıştım. Bütün hakemleri boğabilirdim.

Üçüncü atışta, Bedri, topu sağ köşeden ağlara gönderdi. Hakem, zafer kazanmış bir komutan edasıyla santraya yürüdü. Keşanlılar, sevinçle topu kaleden alıp santraya koşturdular.

Bir kez daha yenilmiştim. Bir kez daha takımı tehlikeye sokmuştum. Umudum kırılmıştı. Ama takım arkadaşlarım da seyirciler de benim gibi düşünmüyorlardı. Fazıl Hüsnü’nün aslanları, gerçekten aslanlar gibi karşı kaleye saldırıyordu. Destekçilerimiz, flamayı bir o yana bir bu yana sallayarak dalgalandırıyor, oldukları yerde zıp zıp zıplayıp hep bir ağızdan bağrışıyorlardı. Bu durum, beni de umutlandırdı. Ara sıra kaleye gelen topları, arkadaşlarımın ayaklarına ulaştırmaya çalışıyordum. Çoğunlukla da elle savuruyordum. Böylece paslaşarak hücuma geçmeleri kolaylaşıyordu.

Devrenin ortalarında, Keşanlıların on sekizinde yaratılan bir karambolde, top, ya Ülkü’nün, ya da Feridun Metin’in ayağından kaleyi buldu. Dördüncü golle yeniden galip duruma geçmiştik. Yeniklikten kurtulmuştuk. Bu arada Keşanlılar da boş durmuyordu. İkide bir bizim kaleye sokuluyorlardı. Bereket savunma uzaklaştırıyordu. Uzaktan attıkları şutlarsa çok sert değildi. Bana gelene kadar hafifliyordu. Kolaylıkla karşılıyordum. Karşı takımın oyuncularıyla teke tek kalınca çok korkuyordum. En çok da Aydemir Akbaş’tan korkuyordum. Oyundaki tipi Sipsiyi düşünüyor, kesmediği keş sakalıyla üstüme gelince, “bıçaklar mı, ne yapar” diyerek kenara çekilmekten, kaleyi boş bırakmaktan ödüm kopuyordu. Neyse ki korktuğuma uğramadım. Yakından atılan bir iki topu da kolay savuşturdum.

Maçın bitmesine az bir süre kala Orhan Kemal, on sekiz içinden attığı bir şutla beşinci golü kaydetti. Herkes sevinç içindeydi. Orhan Kemal’i öpüyorlardı. Herkesten çok ben seviniyordum. Maç bitmeden bir gol yesem de galiptik. Önceki gibi tek golle beraberliği sağlayamayacaklardı. Galibiyet benim için de takımım için de garantiliydi.

Maç, 5-3 Türk Edebiyatçılar Birliği’nin galibiyetiyle bitti. Seyircilerle birlikte herkes sahanın ortasına doluştu. Orhan Kemal’i, Ülkü, Feridun, Nurer bacaklarından kavrayarak omuzlara almışlardı. Önde bizim gizli santrafor yürüyordu. Arkadan, başını eğmiş olarak Bedri geliyordu. Bana penaltıdan attığı üçüncü gol, beraberliği sağlamış, ama işe yaramamıştı. Ona üzülüyor olmalıydı.

Sahadan ayrılmadan Halit Kıvanç yaklaştı. Orhan Kemal’i kutladı. Haldun Taner’in elini sıktı.

— Çok güzel bir maç oldu, dedi. Hepinizi kutluyorum.

Bir an sustu. Sonra hafifçe gülümsedi:

— Size ciddi bir şey söyleyeyim mi? Ben maçı berabere bitirmek istedim. Edebiyatçılarla Tiyatrocuların dostluk maçı diye düşündüm kendi kendime. Sanatçıların beraberliği falan diyerek. Ama gördünüz, bir hakem ne yaparsa yapsın kazananı engelleyemiyor.

Giyinmek için hep birlikte ağaçların altına yürüdük.

Birinci Not: Türk Edebiyatçılar Birliği- Keşanlı Ali futbol maçının foto-röportaj olarak o dönemin haftalık magazin dergilerinden Hayat ya da Ses’te yayınlandığını biliyorum. Bende yok. Edinmedim de. Ülkü, getirip göstermişti bütün arkadaşlara. Kahverengi baskılı resimlerle resim altlarındaki yazılardan oluşan bir haber röportajdı. Resimlerin kahverengisi bugün biraz daha solmuş, sararmıştır. Ama yüzler seçilir. Resim altlarında ise unuttuğum kimi ayrıntılar vardır. Bilmeden yanlış aktardığım durumların, isimlerin doğrularını bulursunuz belki de. Dergiyi bulursanız bir bakın. Öyküyü bütünlemiş olursunuz.

İkinci Not: Yayınlanan resimler, Altınyurt Kulübü Sinema ve Fotoğrafçılık Kolunun özel olarak çekip hepimize dağıttığı ‘Türk Edebiyatçılar Birliği-Keşanlı Ali Futbol Maçı 8/6/1964’ adlı albümden alınmıştır. Ben de öyküyü o resimlere bakarak yazdım.

‘1964 YAZINDA’ İÇİN BİRKAÇ EK

Sevgili Adnan Özyalçıner’in ağustos sayısında⁸ yayımlanan ‘1964 Yazında’ yazısını keyifle okudum. 26 yıl öncesinin o unutulmaz tadını bir daha yaşayarak...

Adnan, “Bilmeden yanlış aktardığım durumların, isimlerin doğrularını bulursunuz belki de,” demiş. Öyleyse bir-iki düzeltme yapayım:

O yaz, Gülriz’le Engin’in tiyatrosunda oynamadım. Sadece müdürlük yaptım. Oyunculuğa daha sonra başladım. Keşanlı Ali Destanı’nda da Şişman Polis’i oynamadım; Manyak Cafer’i oynadım. (İki yıl önce, biraz ‘nostalji takılmak’ için olacak, aynı rolü televizyon dizisinde de oynadım.) Teneke ise çok daha sonradır.

Edebiyatçılar Birliği ‘takımı’nın formasını Altınyurt Kulübünden son dakikada almadık. İki gün önce eski okulum Robert College’a gitmiş, malzemeci Şerif’e yalvar yakar, okul takımının kırmızı-lacivert formasını almış, onları taa Altunizade’lere kadar taşımıştım.

Rahmetli Hüseyin Kutman o sıralarda Kenter’lerde oynuyordu. ‘Keşanlı’ların kalesini Hüseyin Kutman değil, Şişman Polis’i oynayan Hüseyin Salıcı koruyor, daha doğrusu korumaya çalışıyordu.

Gollere gelince... Edebiyatçılar’ın beş golünden birini penaltıdan Orhan Kemal, birini frikikten Feridun Metin, üçünü ise ‘Ses’ dergisinin ‘sahanın yıldızı’ olarak nitelendirdiği bendeniz atmıştım.

Şiirim için isteyen istediğini söyleyebilir, ama ‘1964 yazı’ndaki santraforluğuma laf ettirmem.

ÜLKÜ TAMER

YAYINCININ NOTU:

Ülkü Tamer’e, Adnan Özyalçıner’in ‘1964 Yazında’ adlı öyküsünde yaptığı düzeltmeler için teşekkür ederiz.

Hüseyin Kutman’ı Hüseyin Salıcı olarak hemen düzeltiyoruz. O bir yanılgıydı. Ülkü Tamer’in Şişman Polis rolü de Manyak Cafer olarak değiştirildi. Ötekilerini, öykünün kurgusunu bozmamak için, olduğu gibi bıraktık.

Öykünün baş kişisi Ülkü Tamer’in maçtan sonra çekilen fotoğrafı.
Santraforluğuna diyecek yok.

Bir Okul Anısı

1953 yılı mıydı? Bulgaristan’dan göçmenler gelmişti. (Bunu, bir yerlere bakıp doğrulamak gerekir belki de.)¹ Göçmenler, şimdiki Taşlıtarla’ya yerleştirilmişti. Rami yakınındaki, eskiden çilek ve bamya tarlası olan yeşil tepeler, tek katlı göçmen evleriyle doldu. Yerli göçmenler de –Anadolu’daki kıraç toprağını bırakıp sırtlarındaki denkle gelenler– gecekondularını çattılar oraya. Taşlıtarla, bir anda, insan tarlası olup çıktı. Daha önceleri tek tük Rami otobüslerinin işlediği bu yerlere, Edirnekapı’dan, Beyazıt’tan büyük taksiler, eski Buickler, küçük otobüs bozması şeyler dolmuş yapmaya başladı. Hemen o gün Taşlıtarla Dolmuşu adını aldı. (Minibüslerin gelişi daha sonradır. Taşlıtarla Minibüsü adını da ondan sonra almıştır.)

Göçmen çocuklardan biri bizim sınıftaydı. Türkçesi, dersleri yeterince izlemeye yetmiyordu. Türkçe bir yana, fizikle matematiği de beceremiyordu. Zaten bütün sınıf, matematikten biraz yayaydı. Göçmen ne yapsın?

O günlerdeydi işte. İstanbul Erkek Lisesindeydim. Lisenin iki yanında iki büyük kulesi vardır. (Yoksa dört mü? Öyküyü yazmadan yapının girdisi çıktısı konusunda biraz bilgi almam gerekirdi. Cengiz Bektaş’a sormalıydım. O, hem mimar, hem de benim gibi, bu okulun öğrencisiydi.)² Beni ilgilendiren o iki kuleydi. Büyük taş yapı, ön bahçenin, güz aylarında, yapraklarını bir bir döken çınarlarıyla, herkes dersteyken, dışarıdan bakıldığında, o ıssızlıkta, o kısa süreli sessizlikte, küçük bir Fransız sarayını andırırdı. O sırada, okul hademesi, yaprakları bir kenara toplayıp yaktığında bu görüntü daha da pekişirdi. Ya yapının Fransız mimarisinin örneklerinden oluşundan ya da Beylerbeyi Sarayı, Küçüksu Kasrı gibi Boğaz’daki sarayların görüntüleriyle karıştırmamdan bu izlenim doğuyordu.

Tek başına iki kuleyle baş başa kalınca da, karşılarına geçer, uzun uzun bakar, kendimi bir şatoda sanırdım. Şatonun sahibi Fransız kontunun yeğeni olurdum. Derse geç kaldığım günlerde, yarı loş, upuzun koridorun sessizliğinde, kendi ayak seslerimin yankılarını dinleyerek sınıfa giderken bu düşünce büsbütün ürkütürdü beni. İçeri girmiş güvercinlerden biri –hep girerlerdi– bir kanat çırpışıyla yanımdan geçtiğinde Drakula’yı düşünmeden edemezdim. O da bir konttu. Amcam belki de oydu. Bu şato da onun şatosuydu.

Yapının Fransız sarayını andırışı, şatoluğu, hep o iki kuleden geliyordu. Kulelerden birinin bir bölümü, koca bir kitaplıktı. Cilt cilt kitaplarla doluydu her yer. Okumak için cilalı masalar, deri koltuklar vardı. Orada, Milli Eğitim Klasiklerinden Marcel Proust’un, Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun çevirdiği, “Geçmiş Zaman Peşinde”sini okumuştum. Proust’un yazdıklarıyla yapı kafamda çakışıyordu. Kulenin bir bölümü de laboratuvardı. Geniş bir biyoloji laboratuvarı. Akvaryumlar, türlü türlü bitkiler vardı. Cam fanuslarla akvaryumlar, ışıkları yansıtırdı. Kütüphaneye göre burası iyice aydınlıktı. Laboratuvarda gölge seven bir bitki var mıydı o zaman? Biyoloji hocamız Kemal Enver, dişçiydi. Yani doktor. Laboratuvardan hiç çıkmazdı. O bitkiyi ötekine aşılardı. Akvaryumdaki balıklarla uğraşırdı. Biz de dersleri orada yapardık. Derste, kocaman masanın üstünde canlı kurbağaları keserdi. O da şatonun Frankeştayn’ı olamaz mıydı? Beni asıl kitaplık çekiyordu. Oscar Wilde’nin “Dorian Gray’in Portresi”ni okuduğumda öykü, bu yapıda geçiyormuş gibi geldi. Ben öyle yakıştırdım. Çünkü öteki kule, baştan başa resim galerisiydi. Portre de oradaydı. Galerinin kuytu köşelerinden bir yerde duruyordu.

İkinci kule, resim atölyemizdi. Burası, tam anlamıyla bir galeriydi. Büyük pencereleri vardı. Her yönden ışık alıyordu. Resim atölyesi olarak seçilişi de bundandı. Biz, resim derslerimizi hep burada yaptık. Bu, hocamız Hakkı Anlı’nın ressam oluşundan geliyor olabilirdi. Hakkı Anlı, bütün gününü orada geçirirdi. Dersi olmadığı saatlerde kendi resmini boyardı. Resim dersi olan sınıf, buraya çıkardı. Akademilerdeki gibi.

İçerisi, sürekli yağlıboya kokuyordu. Ben severdim. Arkadaşlarım fazla hoşlanmazdı. Burunlarını tıkarlar, “Böö” diyerek tepki gösterirlerdi. Resim masalarımız özeldi. Yüksekliğini istediğin biçimde ayarlayabiliyordun. Her öğrenciye ayrı bir masa, ayrı bir tabure düşüyordu. Ders boyunca değil, istediğin sürece çalışabilirdin. Yarım kalan resmini daha sonra tamamlayabilirdin. Model olarak kullanılacak Yunan heykelleri vardı galeride. Arkadaşlarım bu özgürlükten de, atölyedeki antika masalarla taburelerden de pek hoşlanmıyordu. Galeriyi de sevmiyorlardı. Sınıflardan buraya kadar çıkmak saçmaydı. Boşuna yorgunluk. Hakkı Anlı’nın atölyede bulunmadığı bir gün, erkenden gelip, ders zili çalmadan, masaları üst üste koyarak en üste tabureleri diktiler. Kendileri de arkalarına saklandı. Hakkı Anlı, zil çalınca geldi. Kapıyı açıp tahtadan bir Eyfel Kulesiyle karşılaşınca çok şaşırdı. Bir şey söylemeden idareye haber vermeye gitti.

Müdür muavini Keçi Memet’le⁹, merdivenleri inip çıkmaktan, soluk soluğa geri döndüğünde, masalarla tabureler yerli yerindeydi. Öğrenciler de ders araçlarını hazırlamış bekliyordu. Keçi Memet, “Dalga mı geçiyorsun hoca?” der gibi Hakkı Anlı’ya baktı. Hoca, üstündeki boya sürülmüş beyaz önlüğü çıkarıp öfkeyle kürsünün üstüne fırlattı. O derse gelmedi.

Gelse de, gelmese de şatonun asıl sahibi oydu bence. Kule onundu nasılsa. Büyük bir pano hazırlamıştı. Galerinin bir duvarını, neredeyse, boydan boya kaplıyordu. Uzun süre boş olarak durdu orada.

Bir gün, birkaç öğrenciyle birlikte, hocanın panoyu boyamaya başladıklarını gördüm. Panoya tutturulmuş, karelerle bölünmüş küçük bir model vardı. Bu modelin aynısı, karelerle bölünmüş olarak, panoya büyütülerek aktarılmıştı. Model renkliydi. Çok da güzeldi. Renkleri göz alıyordu. Modeldeki renkler, olduğu gibi, panoya işleniyordu. Tablonun üstünü boyamak için, badanacılar gibi, üç ayaklı merdiveni kullanıyorlardı. Derslerde, Hakkı Anlı, kürsünün başına birkaç öğrenci alır, onlarla resim, boya üstüne konuşurdu. Ötekiler, hocanın koyduğu modeli, –vazo mu, Yunan heykeli mi, neyse– çiziktirmekle uğraşır dururdu. Ben onlardandım. Panoyu boyayanlar, kürsünün başında toplananlardı.

Arada bir, biz dersteyken ya da ders bitimlerinde Yüksel Arslan gelirdi. Eyüp Ortadan arkadaşımdı. Okula, Haliç vapuruyla, birlikte gidip gelirdik çoğunlukla. O, Latinceyi seçmişti. Resim dersi görmüyordu. Hakkı Anlı’ya resim albümleri getirirdi. Birlikte bakarlardı. Yüksel Arslan, birşeyler sorardı. Albümdeki bir resmi uzun süre tartıştıkları olurdu. Ben de göz ucuyla bakmak için kürsüye yaklaşırdım. Ne güzel resimler getiriyordu Yüksel. Hiçbir yerde görmemiştim bunları. Beyoğlu’nda, Haşet’te bulunduğunu söyledi. O zaman resim çizmeye başlamış mıydı, bilmem. Kendi resmini getirdiğini hiç görmedim. Hakkı Anlı, bana bir şey demiyordu. Resim notlarım iyi olduğu için kürsüye yaklaşabilirdim. İlgilenen giderdi zaten. Ders saatlerimin bir bölümü, kürsü başında geçti bu yüzden. Ama panoyu boyama işine beni katmadı nedense. Resimden çok yazarlığa eğilimim olduğunu biliyordu. Ondan olacak.

Panonun boyanması sürüyordu. Çocuklar, Hakkı Anlı’yla birlikte, derslerinin olmadığı saatlerde, panonun başında, üç ayaklı merdivenin üstündeydiler. Boyama işi, elde fırçalar, sabahtan akşama kadar, bütün gün sürüyordu.

Pano, Yapı ve Kredi Bankası’nın açtığı “Ürünlerimiz” konulu büyük bir resim yarışmasına yetiştiriliyordu. Herkesin acelesi ondandı. Ama boyamakla biteceğe benzemiyordu. Bir de Hakkı Anlı, renkleri ikide bir değiştiriyordu. Bu kez, aynı yer bir daha boyanıyordu. (Tablo ne zaman bitti, oradan nasıl çıkarıldı, nereye götürüldü? Hiç bilmiyorum. Bir gün, üçüncülük aldığını gazetelerde okudum. Bu konuda daha ayrıntılı bir bilgi bulmalıyım.)³

Aynı yıl, göçmenler yararına, öğrenciler arasında, “Göçmenler” konulu bir resim yarışması açıldı. Bütün öğrencilerin bu yarışmaya katılması zorunlu muydu, yoksa Hakkı Anlı mı öyle olmasını istedi, belli değil.

Hepimize, yarım resim kâğıdı büyüklüğünde, “göçmenler” konusunu işleyen bir resim yapmamızı ev ödevi olarak verdi.

Ben, göçmenleri, kaldıkları kamp yerinde anlatan bir resim yaptım. Duvar dibinde yan yana üç büyük çadır, iki yanda eşyaları yere indiren iki kamyon, çadırlar arasında çamaşır yıkayan kadınlar, aralarda koşuşan çocuklar. Ve geniş çayırlık bir alan. Çadırların arkasında uzayıp giden alçak duvar. Tepede masmavi bir gökyüzü.

Resmi, suluboya ile yaptım. Ama guaş gibi koyu olarak sürüp boyadım. En küçük yüzeyden en geniş yüzeye kadar boyayı, koyulu açıklı nokta nokta sürerek kullandım.

Bana göre güzel bir resim oldu. Daha doğrusu güzel boyamıştım. Desen açısından bakılırsa çadırın bir yarısı, öteki yarısını tam tutmuyordu, kamyonun kasasının perspektifi yanlıştı, insanlar da eciş bücüş sayılırdı.

Her şey bir kenara, sınıf arkadaşım Orhan Doğu, öyle güzel bir göçmen portresi yapmıştı ki hemen okulun duvarına asılabilirdi.

Orhan karikatüristti. Bir bakışta herkesin karikatürünü çıkarabilirdi. O yüzden hiçbir öğretmenimiz elinden kurtulmuyordu. Coğrafyacı Şişman Şükrü, gene coğrafyacı Uzun Şükrü, fizikçi Motor Behçet, kimyacı Sıfırcı Refik, bir de idareci Hüseyin. Hüseyin Bey, okulun ağabeylerindendi. Okulda memur olarak yöneticilik yapıyordu. Orhan, onu, elinde idare lambası ile çizerek altına “İdareci Hüseyin” yazmıştı. Bunları, Orhan’la birlikte çıkardığımız “Karikatür” adlı duvar gazetesinde sergiliyorduk. Gazeteye fıkralarla, ufak tefek öykümsü şeyleri ben yazıyordum.

Yazıyla daha çok ilgiliydim. Hakkı Anlı zorunlu kılmasaydı, ödev diye dayatmasaydı, resim yarışmasına ne diye katılacaktım? Resmi seviyordum. Hepsi o. Yazmaksa tutkuydu benim için. Okuldaki öykü yarışmalarına sürekli katılıyordum. En iyi derecem üçüncülüktü. Daha yukarı çıkamamıştım.

Okulda, kültür, sanat ve edebiyatla uğraşanların arasında adım geçiyordu. Benden başka Önay Sözer, Kemal Özer, Konur Ertop, Ferhan Dinçer’in de adı vardı. Zaten birlikte okulun Kültür ve Edebiyat Kolunu oluşturuyorduk.

Onun için olacak, göçmen resimlerinin seçimine Hakkı Anlı, beni de, seçici olarak çağırdı. Öğrencilerden bir de Orhan Doğu vardı. Seçici Kurul’da, öğretmenlerden, Hakkı Anlı’dan başka, müzik öğretmeni Fikri Çiçekoğlu ile Almancacı Turgut Bey bulunuyordu.

Fikri Çiçekoğlu, ilk sınıflarda, resimle müzik seçmeli ders olarak ayrılmadan, benim de öğretmenimdi. O da Kemal Enver gibi diş doktoruydu. Müzik, ek uğraşıydı. Dergilerde, gazetelerde müzik konusunda eleştiriler yazardı. Müzik öğretmenliğini, müziği sevdiği için yapıyor olmalıydı. Derste, horoz gibi kırpık kırpık çıkan sesimizi dinlememek için olacak, pek solfej yaptırmazdı. Müzisyenlerin yaşamöykülerini yazdırırdı. Benim hoşuma gidiyordu. Hepsinin ayrı bir öyküsü vardı. Acıklı, hüzünlü ya da yer yer gülünçlü. Tutkular, güzel kadınlar, sevdalar, sevdalanmalar da cabası. Kimi derslere kemanını getirirdi, Fikri Bey. Örnek parçalar çalardı bize. Bir derste, son parça olarak, Ave Maria’yı çalıyordu. Üst üste çalınan klasik müzik parçalarından sıkılan öğrencilerden biri, arkadan, bağırdı:

— Tiridine bandım yok mu hocam?

Çiçekoğlu, parçayı yarıda kesti. Kemanı, kürsüye bıraktı. Çocuğu, görebilecekmiş gibi, topuklarının üstünde yükseldi, yarı öfkeli, yarı alaycı:

— Onu baban çalsın, anan oynasın, dedi.

Kemanı, kutusuna yerleştirip zilin çalmasını beklemeden çıktı.

Hakkı Anlı, bütün resimleri döşemenin üstüne sermişti. Hepsi, tam bir renk cümbüşü içindeydi. Önümüze bir macuncu tablası ya da bir manav dükkânı serilmiş gibiydi. Beş kişi, resimlerin başında sırayla durup bakıyor, öteki başa doğru yavaş yavaş ilerliyorduk. Resim seçmesinin böyle yapıldığını doğrusu bilmiyordum. Resim tomarını elimize alıp tek tek bakarak ayıracağımızı sanıyordum. (Şimdi de akademinin giriş sınavlarında aynı yöntem uygulanıyormuş. Öğrencilerin resimleri, akademinin ortasındaki taşlığa yayılıyor, öğretmenler üst kata çıkıp aşağı bakıyor, yukarıdan asistanlara şu şu diye işaret ederek başarılı resimleri ayırıyorlarmış).

Hakkı Anlı’yla birlikte, biraz da onun uyarılarına bakarak, beş altı resim ayırdık. Aralarında –aklımın ucundan bile geçmezdi– benim de resmim var. Orhan’ın resmi, doğal olarak, ayrılanların arasındaydı.

Hakkı Anlı, hepimize teker teker baktı. Turgut Bey, elleri arkasında, yeni ayrılan resimleri inceliyordu. Hakkı anlı, uzun boylu düşünmeden:

— Tamam, dedi.

Benim resmimi gösterdi.

— Birinci işte bu!

Kulaklarıma ve gözlerime inanamamıştım. Öylece kalakaldım. Şimdi, hepimize:

— Siz ne dersiniz? diye soruyordu.

Fikri Çiçekoğlu, bir an Turgut Bey’e baktı. Turgut Bey, elini saçlarından geçirdi.

— Olabilir, dedi Çiçekoğlu.

Turgut Bey, daha

— Olur, demeden Hakkı Anlı:

— İşte size primitif bir Van Gogh, diye atıldı. Şuna bakın. Van Gogh’un üç kuralı var bu resimde.

Elindeki cetvelle göstermeye başladı:

— Gökyüzü koyu mavi, ardından ondan biraz daha açık olan duvar şeridi geliyor, görüyorsunuz. Çadırların lekeleri, sonra da boydan boya yeşil sarı alanın daha açık rengi. Van Gogh sarısı. Van Gogh ışığı. Yani koyu, açık, daha açık. Bundan başkası birinci olamaz.

Kimsenin söyleyecek sözü kalmamıştı. Ben, Van Gogh’u biraz biliyordum. Rastlantıyla bir iki resmini görmüştüm. Renklerini çok sevmiştim. Onun için boyama biçimine, bilmeden, öykünmüş olabilirdim. Ama üçlü kuralını nereden, nasıl bilebilirdim?

Orhan’ın portresine gelince kolayca ikinci seçildi. Baştan beri en çok o göze çarpıyordu. Hakkı birincilikti. Sonra da üçüncü belirlendi. Böylece seçme tamamlandı. Dağıldık.

Ertesi gün, Birincilik Ödülü olarak Hakkı Anlı’nın armağanı bir büyük kutu suluboya aldım. Okuldaki ilk ve son birinciliğim oldu.

Dereceye giren resimleri, bütün okullar, İstanbul Milli Eğitim Müdürlüğü’ne göndermiş, bütün il müdürlükleri de, toplanan resimleri Ankara’ya iletmiş, hepsi birden orada sergilenmiş.

Göçmenler yararına oluşturulan bu sergide, hangi resimler satılıp gelir sağlanmış, hangileri satılmadığından yırtılıp çöpe atılmış bugün bile bilmiyoruz.

Yıllar sonra okula bir pilav gününde gittim. Bahçede gürültü patırtıdan geçilmiyordu. İçeri girdim. Koridorların yarı karanlık köşelerini boşuna aradım. Pilav günü dolayısıyla bütün lambalar yanıyordu. Her yer, ışıl ışıldı. Sınıflarından bir ikisinin kapısını araladım. Koca koca adamlar, küçücük sıralara oturmuşlar, göbekleri taşmış, eski günlerini yakalamak için bön bön tahtaya bakıyorlar.

O zaman kuleleri düşündüm. Oraya pek kimse uğramazdı. Eskiden de öyleydi. Şimdi de. Değişmemişti. Önce kitaplığa gittim. Önündeki koridor bomboştu. Kapıyı açıp girmeye kalktığımda kapının kilitli olduğunu anladım. Bir görevli bulup açtırabilirdim. Bu gürültü patırtıda –onlar için şenlik– görevlinin isteğimi nasıl karşılayacağını düşününce vazgeçtim.

Geriye ikinci kule kalıyordu. Oraya ulaşmak için uzun koridoru, koşarak soluk soluğa geçtim. Koridorda bulunanlar, garipseyerek bakıyordu. Sınıflara tıkılmış bir iki anı kovalayıcı da dışarı uğrayıp baktı. Bön bakışlarında bir değişme olmadan yeniden sınıflarına girdiler. Kapıları sıkıca kapattılar.

Merdivenleri, neredeyse, basamakları ikişer ikişer atlayarak çıktım.

Galerinin kapalı kapısı önünde bir an durdum. Soluklandım. Bunu yapmam gerçekten gerekiyordu. Tıkanabilirdim yoksa. Elimi kapının koluna uzattım. Kolu aşağı büktüm. Dil trak etti. Kapı açıldı. Galerinin çiğ ışığı üstüme boşaldı. Bütün perdeler sonuna kadar açıktı. Duvarlar, resimler, heykeller, resim sıraları, tabureler, kürsü eski yerlerindeydi. Güneşin çiğ ışığı altında neredeyse görünmez olmuşlardı. İçerisi bomboş duruyordu.

Küçük bir gölge, herhangi bir eşyanın köşesinde kalmış kuytu bir yer aradım, yoktu.

Hakkı Anlı’nın tablosundan bir iz, Dorian Gray’in portresinden bir kalıntı aramaksa boşunaydı.

Oysaki buraya onun için gelmiştim.

Bir Hırsızlık Olayının

İç Yüzü

Yaylı yatak sarsıldı. Sennur, yataktan zıplayarak doğrulmuştu. Uyku arasında, “Ne var, ne oluyor?” diye şaşkınlığa mı düştüm, yoksa “Sennur da hep böyle yapar” diye mi kızdım içimden, tam bilmiyorum. Ama uyandırılmaktan hoşlanmadığımı biliyorum. Sennur’un:

— Tuh, geç kaldım işte, diye hayıflandığını duydum.

“Kim, nereye, niçin geç kalıyormuş” diye karmakarışık düşündüm. Büsbütün uyanmak istemediğimden bir gözümü yarı aralayarak baktım. Perdeler, çekik olduğundan oda karanlıktı. Gece lambasının sarı ışığı çevreyi aydınlatmaktan çok, duvarları koyu gölgelere boğmuştu. Işık, odadaki eşyaların köşeleriyle sivri yerlerinde bir de maden bölümlerinde parıltılar bırakmıştı. Odada sürüp giden gece havası, yeniden uykuya geçmemi kolaylaştırdı. Yorgana sıkıca sarılıp dalmışım.

Şimdi kalabalık bir sokaktaydım. Geceydi. Işıklar, yağmur gibi boşalıyordu insanların üstüne. Camekânlarda, kırmızı boyalı ıslak balık tablalarında, tablaları dolduran balıkların parlak gövdelerinde yansıyordu. Sokak, sarı ampullerin ışıklarıyla cilalanmış gibiydi. Pırıl pırıldı her şey. Bu pırıltı içinde sokağı dolduran güzel kokulu gerçek çiçeklerle yapma çiçekler birbirinden ayrılmıyordu. İkisi de aynı güzellikteydi. Kasetlerden çıkan cayırtılı müziğin sahteliği insanın içindeki gerçek müzik duygusunu yok etmiyordu. Herkes, kendi iç müziğine uymuştu. Yeşil salatalar, kırmızı turplar, türlü renkteki olgun yemişler, tezgâhlara tam bir uyum içinde sıralanmıştı. Cızırtılı yağlarda kızartılan midye tavanın kokusu iştah açıyordu. Yemişlerin kokusuyla birlikte baharatlı bir karışım saçıyordu.

Başlangıçta her şey çok güzeldi.

Sokakta dört kişiydik. Ben, Sennur, Berin ve Uve. Bir balıkçı meyhanesine götürecektim onları. Bu yüzden Beyoğlu’na çıkmış, Balıkpazarı’nın bu gürültücü kalabalığına katılmıştık. Dördümüz de güzel bir akşam geçireceğimizin mutluluğu içindeydik. Bir süre sonra sokaktaki yağ kokusu, genzimizi yakmaya başladı. Gene de aldırmıyorduk. Ama ben, ara sokaklardaki meyhanenin yerini tutturamıyordum bir türlü. Kalabalık arasında bir aşağı, bir yukarı, bir sağa, bir sola dolaştırıp duruyordum onları. İşin tuhafı, sokaktaki bütün kalabalık da, bizimle birlikte, bir aşağı, bir yukarı, bir sağa, bir sola yürüyordu. Bütün bu insanlar da, bizimle birlikte aynı meyhaneyi arıyordu. Bunu yalnız ben görüyor, yalnız ben biliyordum. Sennur, Berin ve Uve, olanların farkında değillerdi. Kendi aralarında birşeylere gülüşüp duruyorlardı. Bense sıkıntıdan terliyordum. Sokağın bütün kalabalığı üstüme çullanmıştı.

Sarsılarak uyandırıldım. Sennur, üstüme eğilmişti.

— Dün akşam çok mu sarhoştuk? diye soruyordu.

Niye sorduğunu anlamamıştım. Heyecanla:

— Gel de bak, diyerek kolumdan tutup yataktan kaldırdı.

Gömleğimle pantolonum, yatak odamızın karşısındaki boş odadaydı. Biri kanepenin, ötekisiyse halının üstüne gelişigüzel atılmıştı. Balkon kapısı, yarı yarıya açıktı. Sennur’a döndüm. Düşümdekinin tersine meyhaneyi elimle koymuş gibi bulduğumuzu, güzel güzel içtiğimizi, neşemizin yerinde olduğunu, o da, benim gibi biliyordu. Sorusunun nedenini daha anlayamamıştım. Yerde karmakarışık duran giysilerimi göstererek:

— Hayır, dedim. Bu kadar sarhoş olmadık.

Sennur, kısadan, somut bir karşılık verdi:

— Öyleyse soyulduk.

Gerçekten de gömleğimin cebinde duran para cüzdanım yoktu. Bütün kimliklerim içindeydi. Dört yüz bin lira kadar da para vardı sanıyorum. Pantolonumun cebindeki bozuk paralar da gitmişti. Ne kadar olduğunu bilmiyordum. Sennur’un sigara çantasıyla anahtarlar balkona atılmıştı. Yatak odasındaki komodinin çekmesi açık duruyordu. İçindeki incik boncuklar karıştırılmıştı. Hepsi sahte olduğu için bir şey alınmamıştı.

Salonda herhangi bir dağınıklık yoktu. Her şey yerli yerindeymiş gibi görünüyordu. Yalnız kütüphanede duran müzik setinin yeri boştu. Sennur’un akşam kanepenin üstünde bıraktığını söylediği kol çantası ortalıkta görünmüyordu. Bütün kimlikleriyle banka kartı içindeydi. Şiir çalışmalarını yaptığı defteri de aynı çantadaydı.

Çocukların yattığı oda sessizdi. Ayşe de Ahmet de horul horul uyuyorlardı. Başuçlarındaki pencere, ardına kadar açıktı. Hava sıcak olduğundan akşamdan açık bırakmış olmalıydılar. Odada hiçbir karışıklık göze çarpmıyordu. Sennur,

— Hemen kalkın, diyerek çocukları uyandırdı. Eve hırsız girdi.

İkisi de şaşkınlık içinde doğruldu. Odalarından bir şey alınmamıştı. İkisinin de eşyası salondaydı. Ayşe’nin salonda bıraktığı sırt çantasının içinde paralarıyla kimliklerinin bulunduğu küçük el çantası yoktu. Ahmet’in de salonda çıkardığı pantolonundan cüzdanı alınmıştı. İçinde para yoktu, ama kimlikleri vardı.

Böylece hepimiz kimlik kaybına uğramıştık. Şimdi adsız, soyadsız ve adressizdik. Sanki bütün giysilerimiz soyulup çırılçıplak olmuştuk. İçimin titrediğini duydum. Hepimiz üşümüştük. Oysaki güneş çıkmış, ortalık ısınmıştı. Bu da insana tuhaf bir acı veriyordu. Tokat yemiş gibi sersemlediğimizden bir an için ne yapmamız gerektiğine karar veremedik. Hepimiz salonun bir köşesine çekilmiş susarak oturuyorduk. Neden sonra Sennur kalktı. Telefonu çevirip polisi aradı. Olayı, doğru dürüst anlatmadan telefonu kapatmak zorunda kaldı. Semt karakoluna gidilip zabıt tutulması gerekirmiş. Sözlü başvuruyla olmuyormuş.

Sennur’la Ahmet’i karakola gönderdik. Ayşe’yle ben evi bekledik. Sennur’la Ahmet karakolda biraz uzun kaldılar. Döndüklerinde, orada olanları, yarı alay yarı heyecanla anlattılar.

Karakol, allahlık. Önce sabahçıların gelmesini bekliyorsun. Gececiler gidecek. Onun için onlar işlem yapmıyor. Hepsi hepsi dört polis zaten. İkişer ikişer nöbet tutuyorlar. Sonunda sabahçılar geliyor. Çaylar, kahveler içildikten, sigaralar yakıldıktan sonra, Sennur, gececilere anlattığı gibi bunlara da, aynını anlatmaya başlıyor. Sözünü yarıda kesiyorlar. Polislerden biri, masanın başına geçiyor, daktiloya kâğıdı taktıktan sonra Sennur’dan kimliğini istiyor. Sennur, az önce çalındığını belirttiğini söylüyor. Polis, çok şaşırıyor. “Yani şimdi hiç mi kimliğiniz yok?” diyor. Sennur, bir tek bile olmadığını, hepsinin çalınan çantada olduğunu anlatmaya çalışıyor. Polis, azarlarcasına, bundan hiç hoşlanmadığını belirterek insanın bütün kimliklerini, aynı çantaya koymasının büyük bir aptallık olduğunu anlatıyor. Kimliksiz adamın ifadesini nasıl alsın? Sennur, banka cüzdanıyla kartının, tahlil reçetelerinin, diş proteziyle yakın gözlüğünün aynı çantada olduğunu söylese mi diye düşünüyor. İster istemez susuyor. Böylece çantasını çaldırdığından dolayı çok utandığını açıklamak zorunda bırakılıyor. Bu içtenlikli açıklamanın ardından polis, kendisinden sorarak, adını, soyadını, anasının, babasının adını, doğum tarihini ve yerini, oturduğu yeri, daktiloyu takırdatarak, çabuk çabuk yazıyor. “Şimdi olayı anlat” diyor. Az önce bütün ayrıntılarıyla anlattığını söylüyor. “O başkaydı. Bu zabıt için.” diyor. Yeniden anlatıyor. Polis, daktiloda takırdıyor. Yazdıklarını imzalıyor. Tamam.

Sennur, bütün bunları, kapıdan girer girmez, neredeyse soluk almadan, ayaküstü anlattı. Soluklanmak için kanepeye otururken:

— Az sonra olayı yerinde saptamak için bir memur gönderecekler, dedi. Yerine oturdu. Ayşe’yle beni,

— Haydi siz de giyinin, diye uyardı. Polis neredeyse gelir.

Ben, tam yatak odasına giderken durdurdu.

Döndüm. Gözlerimin içine bakıyordu. Gülecek gibiydi.

Senin Alman malı siyah bir takımın olacaktı?

— Hem de hayatımda ilk kez. Ne olmuş?

— O nerede?

Oturduğu kanepenin arkalığını gösterdim.

— Akşam burada bırakmıştım. Görüyorsun şimdi yok.

Kendimi tutamadım, gülmeye başladım. O da gülmeye başladı. İkimizin de sinirleri boşanmıştı. Çocuklar da bize uymuş, onlar da gülüyordu. Demek ki güzelim Avrupa giysimi giymek kısmet değilmiş.

Sennur, gülme krizinin arasında:

— İki kilo baklavaya alınan giysinin ömrü bu kadar olur, diyerek kahkahayı yeniden patlatıyordu.

Dün, günümüz de, gecemiz de çok güzel geçmişti. Bu hırsızlık işi olana kadar her şey yolundaydı.

Bütün bir gün, Almanya’dan gelen iki konuğumuzla evdeydik. Onları ağırladık. Giysi de öyle ortaya çıktı. Dostlarımız Berin’le Uve, gelirken ufak tefek armağanlar getirmişlerdi. Onları verdiler. Aradan bir süre geçtikten sonra bu siyah giysiyi çıkardılar. Doğrusu güzel bir takımdı. Kumaşıyla, dikişiyle enfesti. İngiliz kumaşı olmasa da Avrupa malı bir giysiydi. Bizdeki ithal mağazalarında bir milyona alamazdın. Giysi, Uve’nin arkadaşı bir Almanınmış. Alman, bu giysiyi kızının nikâhında, kilisede, bir kez giymiş. Ona dar geliyormuş. Uve’ye “Al senin olsun” diye armağan etmek istemiş. Uve içine olmamış. Alman, o zaman, madem Türkiye’ye gidiyorsunuz orada elden çıkarın diye vermiş. Çok bir şey de istemiyormuş. Giysi, beş yüz marklık pahalı bir şey. Alman’a elli mark yetiyor. Otuz marka kadar da yolu var. Türk parasıyla elli bin lira filan. Hiç parasız olmasın da daha az paraya da olur dediler. Bana satmak istediler. Ben alıcı olmadığım için işi yokuşa sürdüm. Berin’e, Uve’ye duyurmamasını söyleyerek, Almanların bu giysiyi ölü üstünden soyduklarını anlattım. Adamın kaça olursa olsun satmak istemesinin nedeninin bu olduğunu söyledim. Berin, bunu sanmadığını, adamı, kendisinin de tanıdığını ciddi ciddi belirtti. Bir kez giyerek denememi, karşılığında, adama götürülecek iki kilo baklavanın da yeterli olabileceği konusunda uyardı.

Önlerinde denedim giysiyi. Pantolonun içine iki tane ben, rahatça sığardım. Ceketi içinde de kayboluyordum. Bu duruma çok güldük. Gene de iki kilo baklava karşılığında anlaşmadan edemezdim. Böyle bir kelepir bir daha ele geçmezdi.

Gecemiz de aynı neşe içinde geçti.

Kapı çalınınca gülmemizi yarıda kestik. Olayı yerinde saptamaya gelen polisti bu. “Güldüğümüz duyulmamıştır inşallah” diyerek suratımızı olabildiğince astık.

Polisin suratı bizimkilerden de asıktı. Elleri arkasında, odaları tek tek dolaştı. Sonra balkona çıktı. Çevreyi bakışlarıyla kolaçan etti. Evin arkası kırlık, ıssız bir yerdi. Bahçeye eğildi. Bahçeyle balkon arasındaki yüksekliği ölçüp biçti.

— Hırsızlık nasıl oldu? diye sordu bana.

— Bilmem, biz uyuyorduk.

— Hiç uyanmadınız mı?

“Hayır” dercesine başımı yukarı kaldırdım.

— Hiç biriniz uyanmadınız değil mi?

Başımı yeniden yukarı kaldırdım. Polis büyük bir sorumluluktan kurtulmuşçasına gülümsedi.

— İyi ki uyanmadınız. Biriniz uyansaydınız adam şişlerdi sizi. Bunlar hap alıp giriyorlar evlere. Kimsenin gözünün yaşına bakmazlar. Uyanmaya gelmez. Uyansan bile uyuyormuş gibi yapmak gerek. Ne demek istediğimi anlıyorsunuz herhalde?

Başımı sallayarak anladığımı belirttim.

— Şimdi hırsızın içeri nasıl girdiğini anlatabilirsin.

— Ben mi? diye kekeledim.

— Elbette sen. Hırsız senin evine girdi, benimkine değil.

Önce kem küm edecek oldum. Yararı olmadığını görünce bülbül gibi anlatmaya başladım.

— Efendim, aşağı katın parmaklıklarını gördünüz. Hırsız, basamak olarak onları kullanmış. Oradan su borusuna tutunarak balkona çıkmış. Balkondan da açık kalan pencereyi kullanarak çocukların odasına girmiş. O odadan hiç ses çıkarmadan geçip karşıya bizim yatak odasına süzülmüş. Hanımın başucundaki komodinin çekmesini açarak mücevher aramış. Mukavva kutu içindeki incileri almış. Odadan pantolonumla gömleğimi alarak çocukların odasının bitişiğindeki boş odaya girmiş. Orada kimse olmadığı için biraz soluklandığını sanıyorum. Hemen ardından balkon kapısını açıp kaçış yolunu hazırlamış. Gömleğin cebindeki cüzdanla pantolon cebindeki paraları o sırada cebine aktarmış. Gömlekle pantolonu da oraya atmış. Mukavva kutunun içindeki incilerin sahte olduğunu görünce onları da kutusuyla kanepenin bir köşesine fırlatmış. Sonra bir yılan sessizliğiyle koridordan geçerek salona ulaşmış. Salondan konuklarımın getirdiği yeni Avrupa takımımı, hanımın hasır kol çantasını, kızımın el çantasını, kütüphanedeki müzik setini almış. Elindeki eşyalarla koridoru yeniden sessiz adımlarla geçip balkona çıkmış. Burada, çaldığı şeyleri, önceden hazırladığı bir ipe bağlayarak aşağıda bekleyen arkadaşına sarkıtmış. O arada hanımın sigara çantasını mücevher çantası sanıp aceleyle açmış. Beklediğini bulamayınca oracığa atmış. Kızımın el çantasını da içinde ne var ne yok diye kurcalarken ağırlık yapan anahtarları fırlatmış. İkisi de orada duruyor. Olduğu gibi bıraktık. Zaten hırsızın yere attığı hiçbir şeye el sürmedik.

Polis:

— Çok iyi etmişsiniz, dedi. Sen anlat. Sonra ne oldu?

— Efendim, oğlumun cüzdanını, nerede, nasıl bulduğunu bilmiyorum. Oğlum, kendi pantolonunun da salonda olduğunu söyledi. Demek ki onu da oradan almış. Cüzdan kabarık olduğundan para var sanmış. Eşyaları bahçeye indirir indirmez, su borusuna tutunup alt katın pencere parmaklıklarını basamak yaparak çabucak aşağı inmiş. İki hırsız, burada, kimseye görünmeden, ellerindeki eşyalarla bahçenin alçak parmaklıklarını kolayca aşıp alacakaranlıkta, otların arasına gizlenerek ıssız kırlıkta gözden uzaklaşmışlar.

Polis, anlattıklarımdan çok hoşlanmıştı. Yüzü gülüyordu. Sırtımı sıvazlayarak:

— Çok güzel, dedi. Bravo size! Bayağı heyecanlandım. Bunu hemen yazalım.

Balkondan salona geçtik. Polis, bir kâğıtla bir kalem istedi. Masaya oturdu. İstiyorsa daktilo verebileceğimi söyledim. Gerek görmedi. Koca dosya kâğıdının üst yanına bütün söylediklerimi, kendi saptaması gibi, iki satırda özetleyip yazdı. Altını imzaladı. Kalktı.

— Tamam, dedi. Hırsız yakalanınca biz sizi ararız.

Kapıya yöneldi. Ürkek bir sesle durdurdum:

— Parmak izine bakmayacak mısınız?

“Bu da olur mu şimdi” der gibi döndü. Suratı yeniden asılmıştı. Hırsızın içeri girdiği yerden başlayarak her yeri, bir daha dolaştı. İnceledi.

— Yere atılan eşyalara dokunmamıştınız değil mi?

Sessizce başımızı salladık. Bir an durdu. Bir şeyler düşünüyormuş gibi yaptı.

— Allah kahretsin, bu eşyalar da bir işe yaramaz ki, dedi. İzi çıkmaz.

“Öyleyse bize neden dokundurtmuyorsunuz?” dememe kalmadan yeniden konuştu:

— Hırsızın dokunduğu bardak, şişe gibi cam eşya var mı?

— Yok, diye karşılık verdik.

— Çok yazık. Keşke el altında birşeyler bulundursaydınız. Cam olmayınca parmak izi çıkmıyor çünkü.

Kapıda, iki elini iki yana açarak özür dilemek istiyormuş gibi durdu:

— Şimdilik yapacak başka bir şey yok.

Olay, böylece kapandı. Artık iş, bize düşüyordu. Bir daha aynı şeyleri yaşamamak için önlem almamız gerekiyordu.

İlk iş, yatak odalarının pencerelerine demir parmaklık taktırmaktı.

Kapıcıya söyledik. Bir demirci bulup getirdi. Adam, içeri adımını atar atmaz alay eder gibi:

— Hırsız mı girdi? diye sordu.

Nereden anlamıştı? Hırsızın girdiği pencerenin ölçüsünü alırken bilgiçliğinin nedenini açıkladı:

— Başka türlü kimse parmaklık taktırmıyor. Herkesin aklı başına sonradan geliyor.

Bizim yatak odasının penceresinin de ölçüsünü aldı. Pas ve kir bulaşmış not defterine parmaklıkların geometrik çizimlerini yaptı. Aldığı ölçüleri demir fiyatıyla çarptı.

— Hepsi bu kadar mı?

— Şimdilik evet. Kaça çıkıyor acaba?

Karşılık vermeden, elini, “kolay” der gibi salladı. Odadan çıktı. Balkona gitti. Arkamız dereydi. Onun ardında da bomboş bir kırlık uzanıyordu. Kırlıktaki patikadan gelenler, derenin üstünden atlayıp evin bahçesinin parmaklıkları önünde bir an duruyor, sonra kısa parmaklıkları aşarak kestirmeden öndeki caddeye ulaşıyordu.

Demirci:

— Gel bak, dedi. Hırlısı da hırsızı da sizin buradan geçiyor.

— Biliyorum, engel olamıyoruz.

— Olamazsınız da. O zaman balkona da, salonun penceresine de parmaklık yapmamız gerek. Bir işi yaptın mı tam yapacaksın. Şuraya bak. Parmaklıksız kaç daire kalmış. Senin dairenin bitişiğiyle komşu apartmanın köşe dairesi. Yarın, öbür gün onlara da hırsız girecek, onların da aklı başına gelip bana koşacaklar. Beni dinlersen sen işini önceden sağlam tut.

Benim, “evet” dememi beklemeden balkonun ölçüsünü almaya başladı. Rakamları deftere yazarken bir yandan da konuşuyordu:

— Burada gördüğün parmaklıkların hepsi bizim elimizden çıktı. Onun için bize güvenebilirsin. Bir daha başına aynı şey gelmez.

İster istemez demircinin dediğine uyduk. Evin bütün pencerelerinin, hırsızın girebileceği her yerin ölçüsünü aldırdık. Parmaklıkları üç günde yaptılar: Takılmadan boyanması gerekiyormuş. Bunu hiç düşünmemiştim. Demirci, istersek kendimizin boyayabileceğini söyledi. Ama en altta paslanmayı önlemek için bir kat antipas vurulması gerekliymiş. İşte onu becerip beceremeyeceğimizden kuşkuluymuş. Sonunda parmaklıkların boyasını da onlar yaptı. Böylece ödeyeceğim para, neredeyse iki katına çıktı. Olsun. Hiç değilse parmaklıklar pastan arınmıştı.

Pencerelerimize parmaklıklar takılıp ak boyalı demir bir kafesin içine kapatılınca biz de tehlikeden arınmış olacaktık. Öyle sanıyordum. Demirci, bu güvenceyi vermişti.

Parmaklıkları, demircinin kalfasıyla çırağı gelip taktı. Önce duvarları deldiler. Kafes biçimine getirilmiş parmaklıkları, deldikleri yerlere çaktıktan sonra kaynakla birbirine kenetlediler.

Her şey, demircinin istediğinden de iyi olmuştu. Kalfa da yaptığı işi beğendi:

— Bunları, top bile yıkamaz artık.

Kalan parayı ödedim. Kalfayla çırağın bahşişini de ayrıca verdim. Kalfa,

— Güle güle kullanın, dileğinde bulundu. Dışarı çıkmak için sokak kapısını açtı. Çırak önden çıkmıştı. Kalfa, kapıyı kapatırken, aklına bir şey gelmiş gibi durdu. İçeri döndü. Yanına yaklaşmamı işaret etti. Kapıya kadar gittim. Kulağıma fısıldarcasına:

— Kapınızı hiç beğenmedim, dedi.

Hiçbir şey anlamadan yüzüne baktım. Sırıttı:

— Buraya çelik kapı yaptırmazsanız tehlikeden kurtulamazsınız.

— Bütün kilitlerim sağlamdır, diyecek oldum.

Küçümseyici bir tavırla dudak büktü. O zaman bütün tehlikelerden arındırılmış bu kapıyı kaç paraya yapabileceklerini sordum. Ortalama iki, iki buçuk milyon gibi bir işaret yaptı. İlgisine teşekkür edip tahta kapımızı arkasından sıkıca kapattım.

Tehlike sürüyordu.

Abana’nın Heykelleri

Otobüse karım Sennur Sezer’le birlikte önce biz bindik. Az önce kestirdiğimiz bilette yer numaralarımız yazılıydı. Gene de otobüs işletmesinin şişman sahibi bizimle geldi. Yerlerimizi eliyle işaret etti. Gülümseyerek oturmamızı bekledi. Sonra inmek için bir anda ön kapıya yöneldi. Yazıhane sahibinin bu incelikli davranışına ardından teşekkür edemedik bile. İnmekte o kadar aceleci davranacağını ummamıştık.

Araba boştu. Eski model yıpranmış bir otobüstü. Bunları İstanbul’da iç hatlarda kullanıyorlardı daha çok. Balat’ın arka sokaklarından birine park etmişti. Yolcuların hepsi dışarıdaydı. Bir bölüğü uğurlamaya gelenlerle çan çan ediyor, birkaçı taze ekmek almak için karşı fırına gidiyordu. Kimileri de bakkalla manav arasında koşuşturarak peynir ve meyve alıyordu. Bizi yerimize yerleştiren otobüsçü, elindeki çarşaf gibi listeyle ondan ona koşuyor, artık otobüse binmeleri gerektiğini söylüyor, belki de yer numaralarını bir daha hatırlatıyordu. Bir yandan da kapakları sürekli açılıp kapanan bagajlara çuvallarla karton ambalajların yerleştirilmesi için yazıhaneyle otobüs arasında mekik dokuyordu. Sanki yolcudan çok eşya taşınacaktı. Bagajlar, tıka basa dolduruluyordu. Eşya yığıntısı bir türlü bitmiyordu.

Eşyalar yerleşince yolcular da bindi. Şoför, kalın enseli, esmer biriydi. Beklemeksizin kontağı açtı. Gazı verdi. Ara sokaktan çıkmak için geri geri gitmeye başladı. O sırada otobüs yazıhanesinden elindeki televizyon anteniyle biri fırladı. Otobüse koşuyordu. Caddeye çıkmadan soluk soluğa yetişti.

— Böyle yapmayın yahu, ayıp ediyorsunuz, diye çıkıştı.

Şoför, adamı tanıyor olmalı ki hiç tınmadı. Gülerek, alaylı bir tonda,

— Yerine adam almadık ya, niye ayıp edelim, dedi.

Adam, önümüzdeki tek boş yere gelip oturdu. Anteni, nadide bir ağacı taşırcasına, dikine kucağına yerleştirdi. Çevresindekileri, sırıtkan bir yüzle, biraz da özür dilercesine selâmladı. Otobüste başka kimler var, kimler yok diye arkasına döndü. Otobüsteki herkesi tanıyordu anlaşılan. Herkes de onu biliyordu. Karşılıklı selâmlaşmalar oldu. En son, parıldayan gözlükleriyle bana baktı. Sennur’u göz ucuyla süzdü. Kuşkuyla,

— Siz nereye bey? diye sordu.

— Otobüs, Abana’dan başka bir yere mi gidiyor? diye karşılık verdim ben de.

Şaşırdı. Bir an duraksadıktan sonra,

— Yook, dedi.

Az önce selâmlaştığı insanlardan birkaçı da, onlara da sorulmuşçasına, neredeyse aynı anda,

— He ya, Abana’ya gidiyor, diye karşılık verdiler.

Sorun çözülmüştü.

— Hoş geldiniz, diyerek elimi içtenlikle sıktı.

Sennur’a başıyla işaret ederek,

— Siz de hoş geldiniz yenge, dedi.

Bu, onun selâmlaşma biçimiydi. Tanışıp konuşmak için böyle bir neden bulmuştu.

Şimdi her şeyi öğrenmişti. Otobüste bizimle birlikte giden bir yazar arkadaşımız daha vardı: Kasım Uçkan. Onun oturduğu yere dönüp onu da aceleyle selâmladı. Abana Belediyesinin düzenlediği 6. Deniz Şenliklerine çağrılıydık. Orada kitaplarımızı imzalayıp okurlarla sohbet edecektik. İki yazar arkadaşımız, Hasan Kıyafet’le Öner Yağcı, daha sonra bize katılacaktı.

Kasım’ın yanında İstanbul’da gemicilik yapan Murat adlı bir genç vardı. O da Abana’lıydı. Kasım, onunla çoktan sohbete dalmıştı.

Otobüsümüz, Bolu, Karabük üzerinden, gecenin içinde yol alıyor. Zaten akşam güneş batarken binmiştik. Bütün bir gece yol alacaktık.

Sabahın ilk ışıklarıyla üstüne kıvrıldığımız koltuklarımızda gözlerimizi açtığımızda Karabük’ü geçmiştik.

Düzlükler bitmiş, dağlar başlamıştı. Sabaha karşı Sennur da ben de, üşüdüğümüzden, koltuklarımızda iyice büzüşmüştük. Onun için neredeyse iki büklüm oturuyorduk. Temmuz sıcağının bu serinliği dağ havasından geliyor. Sık ormanlarla kaplı yemyeşil yüksek tepelerin başları görünmüyor. Bulutların içinde yok olup gitmiş.

Küre Dağlarını döne döne tırmanıyorduk. Kastamonu’yla Ilgaz Dağlarını ardımızda bırakmıştık. Güneş, sabah sisinin grileştirdiği yeşil tepelerin arasından portakal renkli tekerlek yüzünü gösterdiğinde dağların ortasını bulmuştuk. Güneşin daha ulaşmadığı derin koyaklar, sabah karanlığında yaradılışın ilk günlerindeki gibiydi. Aralarda göze çarpan tek tük ak badanalı minik evler, yeşilin türlüsüyle bezeli, geometrik biçimde sıralanmış mendil kadar tarlalar, gerçek değilmiş gibi duruyor. Uçurumlar, dipten doruğa yükselen yüzlerce metrelik binbir çeşit çamla, akkavaklarla kendini gizlemiş. Kestane, çam, meşe ormanları birbirini kovalıyor. Otobüsün hangi penceresinden baksanız canlı bir kartpostal görünümüyle yüz yüze geliyorsunuz. Burada birden kenti düşündüm. İşyerlerinde, evlerde duvarlara yapıştırılan o dev orman posterlerini. Şimdi kentte oturmuş onlara mı bakıyordum yoksa? Ya da otobüsümüz, uçsuz bucaksız bir çölde ilerliyor da, soğuk hava düzenekli otobüsün bütün camları orman, dağ, ırmak ve göl posterleriyle mi kaplıydı?

Tam bu sırada otobüs, sarsılarak durdu. Pencereden baktım. Yarın başında, tahtadan derme çatma bir kulübenin önündeydik. Ortalık güneş içindeydi. Ağaç denizi aşağı doğru sürüp gidiyordu. Kulübenin yanındaki küçük düzlükte bir bahçe vardı. Mısır ve sebze ekiliydi. Çitlerin arasından bir de erik ağacı boy vermişti. Yaprakları yolun tozuyla kül rengine dönüşmüştü. İyice yükselen güneşin parlattığı olgun erikler, mor mor ışıldıyordu. Tahta kulübenin bir bölümü, küçük bir bakkal dükkânı olarak kullanılıyordu. Burası, yakın köylerden birinin durağı olmalıydı. İki kadın, bir erkek, üç de çocuk indi. Eşyalarını yüklendikten sonra aşağı doğru inen toprak yola saptılar. Az sonra da ağaçların arasında yitip gittiler. Görünürde önünde durduğumuz kulübeden başka ne bir ev ne de bir köy vardı.

Dağ havasına hiç güven olmuyor. Otobüs, hareket ettikten bir süre sonra inişe geçtik. Karadeniz’e yaklaşıyorduk. Bozkurt yakınlarında hava karardı. Ormanın içindeki bu kasabaya vardığımızda otobüsün camlarını fiskeleyen bir yağmur başladı.

Denize girme hayalimiz böylece suya düşüyordu. Yolda, Kasım Uçkan, yanına mayo almadığı için hayıflanıp durmuştu. Sennur’la ben, mayolarımızı yanımıza aldığımızdan ne kadar akıllıca davrandığımızı böbürlenerek anlattık. Kasım’ın bu konudaki düşüncesizliğini kınayarak güldük. Şimdi o, bize gülecekti.

Orman içinden Abana’ya yöneldiğimizde yağmur durdu.

Abana’nın girişinde iki büyük ahşap ev vardı. Konak da denebilir. İkisi de yıkılmaya yüz tutmuştu. Biri tamamen boştu. Ötekinin yalnızca bir odasında perdeler görülüyordu. Kapısını, otobüs geçerken, iki büklüm olmuş yaşlı bir kocakarı araladı. Sonra hemen kapattı. Ahşap evlerin bitişiğindeki geniş bahçeler –belki de onların bahçeleriydi– çoktan parsellenmişti. Ağaçları yıkılmış, toprağı kazılıp çukurlaştırılmış beton binaların yükselmesini bekliyordu.

Otobüs çarşıda durdu. Dört köşe bir alandı burası. Bizi, sağda, yüksek bir binanın önünde indirdiler. Burası belediyeydi. Alanın geri kalan bölümünü dükkânlar çevrelemişti.

Arkamızda kestane ağaçlarından örülü boydan boya uzanan yemyeşil bir duvar vardı. Bütün kasabayı bu duvar tutuyordu. Kasabanın içinde gördüğümüz ahşap evlerden birkaçının sırtı, bu yeşil duvara dayalıydı. Bulunduğumuz yerden evlerin üst katları, birinin kafesli balkonu ve damlar görülüyordu. Önümüzdeyse boydan boya Karadeniz uzanıyordu. Masmaviydi. Yağmur yoktu, ama gökyüzünün karartıklığı sürüyordu.

Belediye Başkanı Şevket Yazgan, bizi, binanın merdivenlerinde karşıladı. Üstünde çizgili bir gömlekle lacivert bir pantolon vardı. Kravatını boynuna gevşekçe tutturmuştu. Elinde bir telsiz aygıtı tutuyordu. Esmer, bıyıklı bir adamdı. Elimizi sıkarken telsizi sağ elinden sol eline geçirdi. Çantalarımızı, Zabıta Müdürlüğü’nün girişteki odasına bırakıp Başkanlık bürosuna çıktık. Başkan,

— Açsınızdır, dedi.

Odacıyı çağırttı. Çayları söyledi. Karşı fırından taze pideyle Belediyenin yan tarafındaki tezgâhta bahçelerinden getirdikleri sebzeleri satan kadınlardan domates, biber almasını istedi.

— Seversiniz herhalde, dedi.

Teşekkür ettik. Öteki yazar arkadaşların gelip gelmediklerini sorduk. Öner Yağcı’dan bir haber yoktu. Hasan Kıyafet son gün katılabilecekti.

Kahvaltının bitiminde birlikte aşağı indik. Odacı da yanımızdaydı. Merdivenin dibinde, davulcuyla zurnacı, Başkan’ın önünü kesti. Davulcu, Karayılan gibi giyinmişti. Belinde, bu yöreye özgü, püskülleri sarkan bir kuşak vardı. Başkan, zurnacıya bakarak,

— Ne var? diye sordu.

Zurnacı,

— Başlayalım mı efendim? Dedi.

Başkan gülümseyerek bize baktı.

— Ne duruyorsunuz başlayın, Yazarlarımız geldi.

Davulcu, bize bakmadan sordu.

— Belediye’nin önünde mi çalalım?

Başkan, hemen karşı çıktı.

— Yok yok. Mahalleleri dolaşın.

Odacı, bizi, kıyı boyundaki konukevine götürürken davul zurna çalmaya başladı. Az sonra çarşı alanından çıktılar. Önde davulcu, bir öne bir arkaya eğilip belindeki püskülleri savurarak yürüyor, davulunu gümbürdetiyordu. Ardında zurnacı, zurnasının ağzını bir o yana bir bu yana çevirerek çalıyordu. Davulcuyla zurnacının ardına takılmış birkaç çocukla onları izleyen bir kedi vardı. En önde dili dışarıda bir köpek, yol gösterirmiş gibi, koşuyordu.

Konukevine eşyalarımızı yerleştirip biraz dinlendikten sonra dışarı çıktık. Hava açmıştı. Deniz önümüzde çarşaf gibi uzanıyordu. Neredeyse kıpırtısızdı. Yağmur bulutları, biz içerideyken toparlanıp gitmişti. Denize girmemiz gene de suya düştü. Belediye Bahçesinde kitaplarımızı imzalamak için bekleniyorduk. Kasaba oparlörlerinden adlarımız okunmaya başlamıştı bile.

Bahçede masalar hazırdı. Kitapları bir masaya üst üste yığmışlardı. Uzunca bir masa da bizim oturmamız için düzenlenmişti. Üstünde, adlarımızın yazılı olduğu kartonlar duruyordu. Masada ayrılan yerlerimize oturduk. Bize yardımcı olacak iki öğretmenle tanıştırdı Başkan. Kendisi gitti. Öğretmenlerden biri, emekli olduktan sonra Abana’da yerleşmiş. Öteki İstanbul’da öğretmenmiş. Yazları Abana’da kalıyormuş. İkisi de şenlik komitesi görevlisiydi. Oparlör, adlarımızı duyurmayı sürdürüyordu.

Bahçe kalabalıktı. Çocuklarıyla kasabanın kadınları vardı. Hepsinin başları örtülüydü. Abana’nın yazlıkçılarının çoğu tişörtlü, bermuda şortlu delikanlılardı. Bir de yazlık giyimli açık başlı kadınlar oturuyordu masalarda. Kasabalı delikanlılarla orta yaşlılar ayrı ayrı masaları kapatmışlardı. Pazara öteberi almaya gelenler bahçeye de uğruyordu. Onun için her saat kalabalıktı.

İmzadan sonra alana çıktık. Okurlarla masada bitiremediğimiz konuşmaları alanın ortasında ayakta sürdürüyorduk. Başkan, bir elinde telsiz yanımıza geldi.

— Nasıl, Abana’yı beğendiniz mi? diye sordu.

Üçümüz de, elimizde olmadan, kendi çevremizde şöyle bir döndük, güneşli alanı tepeden tırnağa süzer gibi yaptık. Bütün Abana, buradan görülebiliyordu. Kasabayı tutan yeşilliğe, denize bir daha baktık.

— Güzel,

— Hiç el değmemiş gibi,

— Kumsalı harika, gibisinden birşeyler söyledik.

Başkan, bizi duymamış gibi, iskele alanının ortasında, yarım kalmış iki katlı bir binayı gösterdi.

— Merak etmeyin onu yıkıyoruz, dedi.

Ben, pek bir şey anlamadım. Arkadaşlarım da şaşkınlıkla baktılar. Bina, kimbilir nicedir orada öyle duruyordu. Tuğlaları kararmış olduğundan uzun süredir orada olduğu anlaşılıyordu. Doğrusu, hiç de dikkatimi çekmemişti. Yıkılıp yıkılmaması da yöneticilerin bileceği işti. Yanımızdaki öğretmen arkadaşlardan biri, durumu hemen açıkladı. Bina iskele alanının ortasına yapıldığından kıyının görünümünü önlüyordu. Hepsi buydu.

Yıkılacağı söylendiğinden bina birdenbire ilgimi çekti. Oporta yerde biçimsiz bir iskeleti andırsa da ortadan kaldırılacağı düşüncesi nedense üzmüştü beni. Sennur da binaya acıdığını söyledi.

Böylece, ikimiz de, binayı, içimizden, görmeye karar vermiş olduk. Hemen göremedik. Öğretmen arkadaşlar, şiir ve resim yarışmasının seçmeleri olduğunu bildirdiler. Biz de doğal olarak seçici kurul üyesiydik. Belediyeye gittik. Abana Spor Kulübü’nün odasında oturup yapıtları inceledik. Abana’nın güzelliklerini dile getiren şiirlerin içinde gerçekten çok güzel olanları vardı. Onun için derecelendirmenin dışında mansiyon da verdik. Resimler de, özellikle portreler, çok cana yakındı. Onları da hep birlikte değerlendirdik. Hepsi güzel bir sergi oluşturacaktı.

Yemekten sonra konukevine gittik. Binayı göremedik gene.

Konukevinden ikindide çıktık. Sennur’la konukevinin karşısındaki kıyı boyunca kasabaya doğru bir süre ağır ağır yürüdük. Güneş, denizden yansıyor, ama yakmıyordu. Gözlerimizi kapatmıştık. Denizin nemiyle tuzunu tenimizde duyuyorduk. Kıyı boyunca da yürünse kasabaya varılıyordu. Biz, öyle yapmadık. Kıyıdan caddeye yöneldik. Çünkü binayı hemen görmek istiyorduk. Gezintiyle vakit öldüremezdik.

Caddede, kıyının bir bölümünü –bizim yürümediğimiz bölümünü– Tatil Köyünün binaları kapatıyordu. Burası gölgelikti. Tatil Köyünde yüzme havuzuna girenlerin şamatası yansıyordu sokağa. Yolun karşı kıyısındaki tek katlı villalarla pansiyonların bahçelerinde top top ortancalar açmıştı. Sokak boştu. Çiçek kokusu ortalığı kaplamıştı.

Tatil Köyünün duvarının bitiminde ince bir deniz parçasının ışıltısı bir anda göz alıyor, ardından tuğla binanın koskoca karaltısı bütün görünümü örtüyordu. Gene de bırakılmışlığın verdiği hüzünlü bir görünüşü vardı.

Binanın içi karanlıktı. Dışarıdan bakılınca büsbütün karanlık görünüyordu. İkimiz de binanın kapı boşluğunda bir an durakladık. Girsek mi, girmesek mi diyerek. Ya içerisi çöplükse, pisse? Midem bulanır gibi oldu. O anda içeriden birinin bana baktığını gördüm. Sennur’un elini tuttum.

— İçeride biri var, dedim.

— Köpek falandır.

— İyi öyleyse. Dev kadar bir şeymiş gibi geldi bana. Belki de iyi saatte olsunlar görünmüştür.

— Güpegündüz öyle şey olur mu? Delisin sen.

— Binanın perili olmadığını biliyor musun?

Sennur, güldü. İkimiz birden hızla binanın içine daldık. İçerideki neyse onu korkutmak için. Kapının önünde beklemekten gözlerimiz umduğumuzdan çok karanlığa alışmıştı. Deniz tarafındaki pencere boşluklarıyla iki yandaki ve öndeki boşluklardan sızan ışıklar da içerisini aydınlatmaya yardımcı oluyordu. Bana baktığını sandığım nesne, binanın ortasında ayakta dikili duran, boyu tavanı bulan koskoca bir heykeldi. Başında kallavi bir kavuk, sırtında da kaftanı vardı. Sakallı bir adam. Heykelin önünde durduk. O bize bakıyor, biz ona. Bir süre öylece bakıştık. Bu kimdi? Neden buradaydı? Bir türlü anlayamadık. Sennur, heykele biraz daha yaklaştı. Elini tuttu. Hiçbir kıpırtı yoktu. Gizli hazine bulmuş çocukların sevinciyle,

— Nevşehirli İbrahim Paşa bu, dedi.

— Bilmem. Bana da Yirmi Sekiz Mehmet Çelebi gibi geldi.

Gülüşerek olabilir, olamaz derken Sennur,

— Hey, diye bir çığlık attı. Şuraya bak!

Binanın öbür yanındaki duvarın dibine elimden çekerek götürdü. Orada, bir köşede, karanlığın içinde, elinde bayrağı vurulmuş bir yeniçeri yatıyordu yerde. Bayrağın alemi kırıktı. Askerin böğründe de kocaman bir delik vardı. Cam elyafından dökülmüş olan heykelin o bölümünü fareler yemiş olmalıydı. Belki de buraya attıklarında kopmuştu.

Binanın üst katına korkuluksuz bir merdivenle çıkılıyordu. Gördüklerimizi yeterli bularak dışarı çıktık. Gözlerimiz, bir an için, ışıktan kamaştı.

Çay bahçesinde, Kasım’la öğretmen arkadaşları bulduk. Masada başkaları da vardı. Çay içiyorlardı. Kasım, nerede kaldığımızı sordu. Masaya oturduk, çaylarımız geldi. Ben, ilk yudumu almadan patladım.

— Biliyor musunuz, o binanın içinde heykeller var.

Adamlar, gülümsedi. Kasım, antik birşeyler bulduğumuzu sanarak heyecanlandı. Sennur,

— Yok canım, dedi. Basbayağı heykeller. Cam elyafından dökülmüş. İçleri boş. Tarihi kişiler.

Masada oturanlardan biri belediye yetkilisiydi.

— Hiç sormayın, diyerek öyküyü anlattı.

Onarım işleri için İstanbul’un kardeş belediyelerinden birinden çimento, inşaat demiri yardımı yapmasını istemişler. Kardeş belediye başkanı, yanındakilere,

— Depoda artan ne kadar yapı gereci varsa kamyona doldurup Abana’ya gönderin, demiş.

Onlar da çimentoyla demirin yanı sıra depoda buldukları kum, kireç, çakılla birlikte nereden, niçin söküldüğü bilinmeyen bu iki heykeli de kamyona bindirip göndermişler.

— Bari siz bir yere dikseydiniz, dedim. Hiç yoktan iyidir.

Adam,

— Hakkınız var, dedi. Denedik. Paşayı –Paşaymış demek, Sennur haklı çıktı– ayakta tutabildik de Ulubatlıyı –yerde yatan yeniçeriye öyle diyordu– bir türlü ayağa kaldıramadık. Biz de oraya koyduk.

Gece, Tatil Köyünün denizle iç içe olan geniş verandasında akşam yemeği yiyorduk. Başkanın konuğuyduk. Yemek sırasında,

— Heykellerinizi gördük, dedim.

Başkan, yüzünü tabağından kaldırdı. Elinden çatalını bıraktı. Ayaklı kadehteki buzlu sudan bir yudum aldı.

— Öyküsünü anlatmışlardır, dedi.

Başımı salladım. Önümdeki rakıdan bir yudum aldım. Sennur’la Kasım’la tokuşturduk. Başkanın kaldırdığı ayaklı su kadehine biz de rakı bardaklarımızı kaldırdık. Müzik çalıyordu. Bir şantör, birşeyler söylüyordu. Bir iki çift de pistte dans ediyordu. Deniz, az ötemizde, karanlığın içinde, hafif hışırtısıyla soluk alıp veriyordu. Tatil Köyünün ışıkları kıyıya vurmuştu. Kumsal, buradan çok güzel görünüyordu.

— Hepsi iyi de, dedim. Gönderilen onca kumla çakılı ne yaptınız?

Başkan, bir şey söylemeden yüzüme baktı. Gülümsemekle yetindi.

Yemek, çok güzel geçti. Başkan, televizyoncuları karşılamak için biraz erken kalktı. Kasım, kasabanın gece yaşamını görmeye gitti. Limanın oralarda bir diskotek olduğunu söylemişlerdi. Sennur’la ben, konukevine, kıyıdan yürüyerek döndük. Kıyı, boydan boya gri kumlarla kaplıydı. Dalgalar, hafif hafif kıyıyı dövüyordu. Deniz, önce ayaklarımıza kadar geliyor, köpükler, lambaların aydınlığında ışıldıyor, sonra karanlığın ortasına çekiliyordu. Bu sırada kumluk, ütülenmiş gibi dümdüz oluyordu. Çok geçmeden aradığımı buldum. Kıyının bu kesiminde dalgalar gelip gittikçe gri kumların arasına karışmış bir avuç sarı kumu alıp götürüyor, apak çakıl taşlarını yerinden oynatıyordu.

Ertesi sabah, hava yağmurluydu. Sennur’la konukevinin balkonundan uzun uzun denize baktık. Bu duruma en çok Kasım sevindi. Kasabada kendine mayo aramaktan kurtulmuştu.

Öğleyin hava açtı. Güneş, ortalığı iyice ısıttı. Deniz yarışlarını izlemeye limana götürdüler. Liman, kalabalıktı. Dalgakıranların üstünü kasabalılar doldurmuştu. Duvarların üstüne çul serip oturmuşlardı. Piknikteki gibi. Güneş yakıyordu. Gösteriler içinde en eğlencelisi yağlı direk yarışıydı. İskeleden denize üstü gres yağıyla sıvalı uzun bir gemi direği uzatılmıştı. Ucunda küçük bir bayrak vardı. Yarışmacılar, bu direğin üstünden yürüyerek gidip bayrağı almak zorundaydı. Ama yağlı direğin üstünde iki adım yürümek bile olanaksızdı. Giden, üçüncü adımını atmadan denizi boyluyordu. Arka üstü, kıç üstü, baş üstü. Nasıl denk gelirse. Eğlenceli olan yanı da buydu. Üç gün sürdüğünü, bayrağı kimse alamadan sona erdiğini de söylediler; bizim izlediğimizde böyle bir şey olmadı. On on beş delikanlı, dört, beş kez direğin üstünde yürümeyi deneyerek bayrağa ulaşmaya çalıştı. Çaba gösterenler, neredeyse en uca kadar gidebiliyordu. Ama bayrağı almak gene de kolay değildi. Çünkü denize düşülürken direk sarsılıyor, uzun süre sallanıyordu. Bu yüzden bayrağı kapamadan denizi boyluyorlar, direği bir daha sallıyorlardı. Her şeye rağmen uca kadar gidebilenler, ayaklarıyla yağları silmiş oluyorlardı. Böylece ardından gelenlerin işi kolaylaşıyordu. Bayrağı kapan delikanlı da aynı yöntemi izledi. Daha önce birkaç kez uca kadar giden, ama bayrağı alamayan en çok çaba gösteren delikanlılardan birinin ardından gidip üçüncü denemesinde bayrağı kaparak denizi boyladı. Yarış bittiğinde deniz yağlanmıştı.

Kasabaya döndüğümüzde, bizim gibi, başkalarının da yarım bırakılmış binayı dolaştıklarını gördüm. Biz çıkmamıştık, ama üst kata çıkanlar bile vardı. Oradan denize bakıyorlardı. Kuleye çıkar gibi. Çoluk çocuk, kadın erkek, herkes. Bir kapıdan giriyor, içerisini gezip gördükten sonra öteki kapıdan çıkıyorlardı. İçerisi eskisinden daha aydınlıktı.

O akşam, Kasım, İstanbul’a döndü. Biz kaldık. Öner Yağcı, o gün de gelmedi.

Gece, bahçede konser vardı. Bahçenin çevresi plastik kalın perdelerle çevriliydi. Her yanını sıkı sıkıya örtmüşlerdi. Konser, biletliydi. O yüzden böyle yapmışlardı. Biz, onur konuğuyduk nasılsa. Konserde, kasetlerden gün boyu seslerini dinlediğimiz sanatçıların kendileri vardı. Bir ikisini de televizyondan tanıyorduk. Onun için bahçe kasabalılarla tıka basa doluydu. Özellikle başörtülü kasabalı kadınlar çoğunluktaydı. Gelenleri en çok tanıyan onlardı.

Akşam, hava rüzgârlıydı. Konserin ortasında yağmur başladı. Bardaktan boşanırcasına yağıyordu. Bahçedeki sık ağaçlar bile insanların ıslanmasını önleyemiyordu. Ama kimse yerinden kıpırdamadı. Sahne, her yerden çok, rüzgâra ve yağmura açıktı. Onun için sanatçıları, onur konuklarının ıslanmadan oturduğu tentenin altına aldılar. Konser, yağmur altında, geceyarısına kadar sürdü.

Ertesi gün, şenliğin son günüydü. Akşamki yağmurdan eser yoktu. Hava açıktı. Sabahleyin Hasan Kıyafet geldi. Kitaplarını getirmişti. Onun için tezgâhı bir daha açtık. Oparlörden adlarımız bir daha duyuruldu. Okurlar geldi. Kitaplar imzalandı. Uzun uzun konuşuldu. Tartışıldı. Günlerden pazardı. Kimsenin işi gücü yoktu.

Akşama bizi uğurlamaya gelenler arasında, yöneticilerin yanı sıra, okurlarımız da vardı. İçtenlikli bir kalabalıktı. Bir dahaki gelişimizde evlerine çağıranlar oldu. Otobüse binerken Sennur Sezer, yetkililere hepimiz adına teşekkür etmek amacıyla,

— Her şey çok güzeldi, dedi.

Tek tek vedalaşıldı. Sennur, son kez kıyıya bir göz attı. Yarım kalmış binaya gözü takılmış mıdır, takılmamış mıdır bilmem. Onun derdi, göz alabildiğine uzayan daha dokunulmamış kıyı şeridiydi. Yetkiliye,

— Ne olur, bu kıyıları koruyun, dedi.

Adam, hiç istifini bozmadı.

— Onlar, kendi kendini korur efendim!

Sennur, ister istemez sordu.

— Nasıl?

— Karadeniz’in dalgaları, Akdeniz’inkine benzemez. Bir tarihte limanın arkasındaki o kumsala iki bıçkı atölyesi kurdular. Ertesi yıl, baharda, kumsalda, ne bıçkı atölyesi vardı, ne de biçmek için yığdıkları koca koca tomruklar.

Otobüste düşündüm. Her şeyin bir çözümü vardı. Kıyı, kendi kendini koruyordu. Binayı da yıkacaklardı. Peki heykeller ne olacaktı?

Yazarın

Sabah Yürüyüşü

Kış ortasında güneşli havayı gören yazar, pardösüsünü sırtına geçirip sokağa fırlamıştı. Kasketini giymeden çıkmıştı. Bunu bilerek yapıyordu. Kel kafası güneş görsün diye. Böylece daha dökülmemiş olan bir tutam saçını havalandırarak güçlendirmeyi umuyordu. Kasket giyerse kafa derisi terden büsbütün yağlanıyor, o bir tutam saç yapış yapış oluyordu. Bu da sağlıksız olmalıydı. Atalarımıza göre de insanın başını serin tutması gerekliydi. “Her anlamda doğru bir söz,” diye düşünecekken caydı. Yüzünü, aralarından geçtiği yüksek yapıların camlarından yansıyan güneşe çevirdi. Kamaşan gözlerini yumdu. Mutluydu.

Güneş, ısıtmıyordu. Parıltısıyla sokağı aydınlığa boğmuştu. Başka günler, kasvetli, karanlık, ıslak, kör bir kuyu gibi olurdu bu sokak.

Yumulan gözlerini açtı. Sokak boştu. Herkes çoktan işinin gücünün başına gitmişti. Araba da geçmiyordu. Apartmanların kimi pencereleri açıktı. Bir ikisinde odalarına kapanmış –kapatılmış da denebilir– kadınların gölgeleri göze çarpıyordu. Aralarında dolaşanlar da görünüyordu. Odaları süpürüp eşyaların tozunu alıyor olmalıydılar. Gidip gelmeleri ondandı. Yatak çarşaflarını, halılarla kilimleri, pencerelerden, balkonlardan sarkıtmış olanlar vardı. Kimi balkonlarda çamaşırlar asılıydı. Bu görüntü, yazarı sevindirmişti. Odalarına kapanmış kadınların da sonunda pencerelerden, balkonlardan sarkarak güneşe çıkacaklarına işaretti bu. Güneşte, kısa kollu gecelikleri, biraz dağınık saçları, boyasız, gül kurusu yüzleriyle bir süre oyalanacaklardı. Bir pencereden karşı pencereye, alt balkondan üsttekine seslenilecek, küçük dedikodular yapılacaktı. Daha yoktular. Belki de dışarıdan görünmeyen, apartman aralıklarına sıkıştırılmış karanlık mutfaklarında ateşe konacak yemeklerin harçlarını hazırlıyorlardı. Ya da kahvaltı bulaşıklarını bitirmiş ilk sigaralarını içiyorlardı. Saatin ilerlemiş olmasına karşılık, onlar güne yeni başlıyordu.

Sokağın başındaki yüksek apartmanda durum öyle değildi. Beşinci katın pencereleri ardına kadar açıktı. Orta pencerenin geniş camlarını bir kadın siliyordu. Kadının ayağında çiçekli bir şalvar, üstünde trikodan mavi bir bluz vardı. Bluzunun kolları kısaydı. Pencerenin kenarlığına çıkmıştı. Orada çıplak ayakla duruyordu. Camın tepesine üst köşelere uzanmak için parmak uçlarının üstüne kalkıyordu. O zaman, bütün gövdesi yay gibi geriliyor, kadının en gizli çizgileri belli oluyordu. Şalvar boldu. Ama bu bolluk, ortaya çıkan eğimli çizgileri engelleyemiyordu. Bluzsa dar bir şeydi. Gövdenin üstünü neredeyse çıplaklaştıracak kadar geriyordu.

Yazar, gözü üst katta, eve iyice yaklaştığında, ince bilekli çıplak ayakların yuvarlak topukları, pencerenin mermer kenarlığına değdi. Kadın bir eliyle pencerenin kenarını sıkıca tutarak soluklandı. Göğüsleri, inip kalkıyordu. Boştaki elini alnından geçirdi. Alnı ıslaktı. Aşağı baktı. Yazarı, kendisine bakarken gördü.

Yazar, o zaman kadını tanıdı. Onu izlemek için durmuşken yürüdü. Adı Emine’ydi. Kapıcının karısı.

Geçen yıl, mahalleye taşındığında, komşular, temizlik için onlara uğramasını söylemişlerdi. O da denileni yaptı. Bir yaz günü, sabah erkenden kapılarını çalmıştı. Uzun uzun çaldıydı. Kapıyı Emine açmıştı. Uykudan yeni kalktığı belliydi. Üstüne bir şey almadan karşısına çıkmıştı. Sırtında yazlık ince bir gecelik vardı. Göğüsleri yarı yarıya çıplaktı. Örtünmeye pek gerek görmemişti. Yazar, utanmış, başını eğerek bakışlarını yere indirmişti. Kadın, taşlığa çıplak ayaklarıyla basıyordu. Soğuk gelmiş olacak ki bir ayağını ötekinin üstünde tutuyordu. Üstteki ayağını ileri geri oynatarak ayağını kaşıyormuş, belki de ısıtmaya çalışıyormuş gibi bir hareket yapıyordu. Başını çevirmeden, gözlerini karşısındaki adamdan ayırmaksızın içeriye, kocasına seslendi:

— Yeni taşınan bey gelmiş.

İçeriden homurtuyla karışık uykulu bir ses karşılık verdi:

— Anahtarı al!

Kadın, elini uzattı. Adam, kadının yataktaki sıcaklığının kokusunu duydu. Ceplerini uzun uzun karıştırdıktan sonra anahtarı güçlükle bulup verdi. Kapı, o anda, yüzüne kapandı.

Yazar, kendi kendine gülümseyerek evin önüne geldi. Kapıcı, apartmanın kapısındaydı. Elinde iki bavul taşıyordu. Kapının önünde duran beyaz Mercedes’e götürüyordu bavulları. Yazarı görünce:

— Merhaba beyim, dedi.

Yazar:

— Selâmlar Hasan, nasılsın? diye karşılık verdi.

Yukarıda, camları silen karısını işaret ederek:

— Ne o, taşınan falan mı var? diye sordu.

Kapıcı, bavulları otomobilin bagajının dibine bıraktı. Belini doğrulttu. Karısının camlarını sildiği kata bakarak:

— Mücella Hanım Avrupa’ya gidiyor da ondan, dedi.

Yazarın söyleyecek bir şeyi yoktu. Soruyu da laf olsun, diye sormuştu. Sırtını Hasan’a dönüp yürüdü. Hasan’ın arkasından:

— Güle güle beyim, dediğini duydu.

Yürürken başı öne eğiliyor, arkadan kamburu çıkıyordu.

Bugün, hiçbir şey düşünmeden, yalnızca güneşin tadına varmak için çıkmıştı sokağa. Güneşli havayı içine sindire sindire dolaşmaktı yazarın amacı.

Ama olmadı işte. İster istemez Mücella Hanımı düşündü. Kadını hiç tanımıyordu. Görmemişti. Boyalı bir kokana. Tam bir rüküş olmalıydı. Mahalledeki benzerlerinden biliyordu. Kocasının adı Faik’ti. Ya da benzeri. Faik Bey, yumuşak bir adamdı. Elbette göbekli ve kabak kafalı olacaktı. Hoş sohbet biriydi. Otomobil parçacılığıyla uğraşıyordu. Kazancı yerindeydi. Karısını Avrupalara geziye yolladığına göre başka türlüsü olabilir miydi?

Ya kapıcı Hasan, karısı Emine? İkisini de tanıyordu. Bütün gün, ona buna hizmet etmekten canları çıkıyordu. Apartmanın en alt katına, bodrum gibi bir yere tıkılmışlardı. Güneş yüzü gördükleri yoktu. Yaşam yukarıdakilerin hakkıydı. Mutluluk onlarındı. Aşağıdakiler, sürünecekler, acı çekeceklerdi.

Çelişkiler, hep gelip onu bulurdu. “Aşağıdakiler, Yukarıdakiler” bu öyküyü simgesel olarak ne güzel anlatacaktı.

Emine, yukarıdan pencerenin kenarlığında durduğu yerden yazarı izledi. Adam, öteki sokağa sapıp gözden yiterken, Emine, içinden “Kokmuş,” diye söylendi. Ardından küçümsercesine dudak büktü.

Hasan, aşağıda Mücella Hanım’ın bavullarını arabaya yerleştirmişti. Bagajın kapağını kapatıyordu. Kapak, pat diye kapanınca direksiyonun başındaki Mücella Hanım, arabayı çalıştırdı. Yukarıya, pencerenin kenarlığından onlara bakan Emine’ye delikli, yarım, siyah meşin eldiven geçirilmiş uzun parmaklarını oynatarak el salladı. Araba, hızla yola fırladı. Bir anda da köşeyi dönüp gözden yok oldu.

Hasan, olduğu yerde dikildi bir süre. Sonra apartmanın merdivenlerini, sallanarak birer birer çıkıp içeri girdi. Yorgun olmalıydı. Ya da kafasını kurcalayan birşeyler vardı. Emine, “Salak” dedi içinden. Düşünecek ne vardı?

Emine pencereden içeriye baktı. Mücella Hanım’ın salonunu yeni görüyormuş gibi gözden geçirdi. Yaldızlı koltuklarla iki büyük kanepe salonu doldurmuştu. Yemek masası oldukça büyüktü. On iki sandalye sıralanmıştı. Masanın cilası güneşte parlıyordu. Ortasında güzel bir vazo vardı. İçinde taze çiçekler duruyordu. Masanın yanındaki camlı büfe, porselen tabaklarla, kesme cam bardaklarla doluydu. Döşemeyi iki büyük çiçekli halı kaplamıştı. İkisinin ortasına ayrı ayrı güneş vuruyordu. Büyük bir yağ lekesi gibiydi. Halıya vuran güneş ışınlarının içinde tozlar uçuşuyordu. Elektrik süpürgesi fişe takılıydı. Halının kenarında, ışıl ışıl parlayan parkenin üstünde duruyordu. Emine: “Camlar bittikten sonra yeniden süpürmeli şuraları,” diye düşündü. Bir yandan da “Mücella Hanımdan nemiz eksik ki?” diyordu kendi kendine. Koltuksa koltukları vardı. Yemek masaları, büfeleri de vardı. Eşyalarla salon bu kadar büyük değildi belki. Ama işlerini görüyordu. Buzdolabı almışlardı. Onlarınki kadar yüksek değildi. Elektrik süpürgesiyle çamaşır makineleri şimdilik yoktu. Olsun. Gençti. Elleri, kolları şimdilik güçlüydü. Üstesinden geliyordu. Küçük ekranlı da olsa renkli televizyonları vardı. En alt katta oturuyorlarsa da, evleri, burası gibi güneş alıyordu. İçinden kocasına sevecenlikle seslendi: “Hadi hadi, onca derin düşünmene değmez. Boş ver.” Mutlulukla gülümsedi. “Sen ne kadar yorgun olursan ol, her gece beni memnun ediyorsun.” Camdan yansıyan gövdesine baktı. Kendisini kocasının yerine koyarak istekle bakıyordu. “Mücella Hanım’ın kocası bakalım onu memnun edebiliyor mu?” “Nerdee...” “Onun için bir dediğini iki etmiyor zavallı adam.” Mücella Hanım, söylemişti bunu. Ondan zırt pırt Avrupa’ya yolluyordu. Kadın, bavul doluları giysi alıp dönüyordu. Aldıklarını ona gösterirdi. İçinden bir bluz verdiği de olurdu. Emine’nin gene de gözü yoktu. Benzerleri burada da çoktu. Eline para geçtikçe, o da, Mücella Hanım gibi çeşit çeşit olmasa da, Bakırköy pazarından kendine giysiler alıyordu.

Damın üstünden gürültüyle bir uçak geçti. Emine, başını kaldırıp göğe baktı. Uçak, ardında dumandan ince bir çizgi bırakarak yükseliyordu. Emine, “Mücella Hanım’ın uçağı bu” dedi kendi kendine. Trakya’ya doğru uçuyordu. Avrupa uçakları hep buradan geçer ve o yana uçarlardı. Anadolu’ya gidenler, Marmara’nın üstünden geçerdi. Deniz buradaki evlerin öte yanında kalıyordu. Onun için onları görmezlerdi. Avrupa’ya gidenlerse, günde kimbilir kaç kez, geceleri de bir yanıp bir sönen kırmızı, yeşil ışıklarıyla tepelerinden vınlayarak geçip giderdi.

— Güle güle git, güle güle gel Mücella Hanım, dedi Emine.

Aşağı bakacağını bilse –evini görmek için belki de bakıyordu– elini sallardı ona. Baksın bakmasın el sallayacaktı, ama buradan bunu yapmak tehlikeliydi.

Onun için içeri girdi. Uzaklaşan uçağa oradan bir daha baktı. Uçağa hiç binmemişti Emine. Gene de kıskanmıyordu Mücella Hanım’ı. Uçağa binmekten korkuyordu çünkü. Aslında uçakla yolculuk güzeldi. Hop burada, hop orada. Kahvaltını İstanbul’da yapıyorsun, öğle yemeğini Almanya’da yiyorsun. Kocasının, Almanya’da çalışan dayısı anlatmıştı uçak yolculuğunun güzelliğini, rahatlığını ona. Havaalanına onu karşılamaya gittiklerinde tepelerinden geçip giden kuş kadar uçakların ne kadar kocaman olduklarını orada görmüştü. Yerde, hemen hemen bu apartman kadar vardılar. Onun için korkuyordu uçağa binmekten. Bu kadar alamet şey, aşağı düşmeden nasıl uçuyordu? Düştüğü zaman insanın parçası kalmazdı. Daha havada toz olurdu. Bu yüzden hiç özenilecek şey değildi. Emine:

— Aman aman hepsi senin olsun, dedi. Mücella Hanım’ın duvarda asılı resmine bakarak.

Kocası aşağıdan bağırdı. Emine pencereye yaklaştı. Aşağı eğildi. Hasan, apartmanın önünde, küçük oğlunun elinden tutmuş, yukarı, ona bakıyordu.

— Biz parka dolaşmaya gidiyoruz.

— İyi ediyorsunuz, deyip pencerenin önünden çekildi.

İçeride, yaldızlı koltuklardan birine oturdu. Mücella Hanım’ın misafir günlerine gelen bayanlar gibi bacak bacak üstüne attı. Ayağında şalvar olduğu için pek güzel durmadı. Bacağını indirdi. Sehpanın üstündeki sigaralıktan uzun bir sigara aldı. Kocaman masa çakmağıyla bir basışta yaktı. İlk dumanı ağzına aldıktan sonra sigarayı parmağının arasına sıkıştırdı. Dumanı ağzından yavaş yavaş bıraktı. Gözlerini dağılan dumana dikti. Boğazına kaçan dumandan öksürmeye başladı. Gözlerinden yaş geldi. Sigarayı büyük cam tablanın üstüne bıraktı.

Mücella Hanım’ın kocası, akşama, arabayı havaalanından alıp eve öyle gelecekti. Karısı olsun olmasın bir yerde oyalanmazdı. Erkenden gelirdi. Gelince:

— Sen daha burada mısın? diye soracaktı Emine’ye.

— İşleri bitirdim, sizi bekliyordum, diyerek kikirdeyecekti.

Gövdesini gererek duracaktı adamın karşısında. Adam, pek oralı olmazdı. Kendini bir koltuğa atarak:

— Giderken ağladı gene değil mi? diyecekti. Emine’ye yakınırcasına. Ben onca işi bırakıp onu havaalanına götürmeye nasıl gelirdim, sen düşün.

Emine, içinden: “Asıl sen düşün” diyerek gülecekti. Bir yandan da adamı:

— Aldırmayın, hem ağlar, hem gider, diyerek avutacaktı.

— Kadınlar böyledir işte, diye de adamın gözlerinin içine bakarak konuşmasını sürdürecekti.

O zaman, adam, koltuktan kalkıp Emine’nin yanına gelecekti.

— Şimdi yemekleri göster bana, diyerek mutfağa yönelecekti.

Emine, arkasından giderken: “Obur şişko” diye alay edecekti onunla.

Adam, her seferinde, Emine kapıdan çıkarken mutfaktan bağırırdı:

— Hemen Hasan’ı gönder bana. Bakkaldan bir küçük şişe rakı alsın.

Emine, cam tablada kendi kendine yanan sigarayı ezerek söndürdü. Oturduğu koltuktan doğruldu. O da bu akşam kocasına rakı alacaktı. Gündüzden alır, soğusun diye dolaba kordu. Hasan, şişkonun rakısını almaya gidince, Emine, şipşak kocasının rakı sofrasını hazırlardı. Hasan, donatılmış sofrayı görünce kimbilir nasıl sevinecekti. Emine, kocasına:

— Hemen otur, diyecekti. Şişko başlamadan sen başla.

Sofrada, çocuklarla kendisine kokakola koyarak kocasıyla kadeh tokuşturacaktı. Mücella Hanım da, şişko kocası da gününü görsündü.

Hiçbir şey bunca mutlu edemezdi Emine’yi. Sevincinden uçacak gibiydi. Camlar pırıl pırıl olmuştu. Ortalığı şöyle bir süpürdükten sonra yemekleri pişirecekti. İşi bitmiş sayılırdı. Camlara bir daha baktı. Orta pencerenin üst camında bir leke ilişti gözüne. Yerdeki camsil şişesini aldı. İçeriden biraz temizleyici sıkıp bezle sildi. Bir de dışarıdan silinmesi gerekiyordu. Pencerenin kenarlığına çıktı. Camdaki lekenin üstüne camsili sıktı. Bezle sildi. Eğilerek şişeyi pencerenin kenarlığına ayağının dibine koydu. Doğrulup camı hohladı. Bir daha sildi.

Tam o sırada, iri damlalı bir yağmur camlara vurmaya başladı. Güneş çarçabuk çekildi. Ortalık bir anda kararmıştı. Damlaların cama değen yerlerini silmeye çalıştı. Yağlı, çamurlu gibiydi damlalar. Camlarda leke bırakıyordu. Bir anda birçok kara bulut birikmişti tepelerinde. Uçakları düşündü. Onlar da yağmura tutulur muydu?

Uçaklar, bulutların üstüne çıkarsa yağmura tutulmazmış. Kocasının Almanya’da çalışan dayısı söylemişti bunu. Uçağın altında kapkara yağmur bulutları koşuşup dururken yukarısı masmavi ve günlük güneşlik olurmuş. Uçak, bu durgun havada sanki kendiliğinden süzülüp gidermiş.

Demek Mücella Hanım, şimdi, masmavi ve günlük güneşlik bir gökyüzünde, yağmurdan habersiz uçup gidiyordu.

Emine:

— Allah kahretsin senin gibi pis yağmuru, diye söylendi. Çok kızmıştı. Camlar berbat olmuştu. Bütün emekleri boşa gitmişti. Ne kadar silse olmayacaktı. Emine’nin bahçede asılı çamaşırları vardı. Aklına onlar geldi birden. Kocasına da, çocuğu parka götürürken ateşin üstünde bıraktığı yemeğin altını kapat dememişti. Çamaşırlar çamurlanacak, yemek yanacaktı. Bulutların üstüyse masmavi ve günlük güneşlikti. “Hay aksi” diye söylendi.

Hemen aşağı inmek için, üstünde durduğu beşinci katın penceresinin daracık kenarlığından ayağını boşluğa uzattı.

Yazar, mahalleye döndüğünde yağmur iyice hızlanmıştı. Sokakta gözle görünür bir değişiklik yoktu. Yazar, sokağın başına geldiğinde “Kış yeniden geldi” diye düşünecekken caydı. Kafasındaki bir tutam saç, yağmurdan yapış yapış olmuştu. Elini başına götürdü. Üstünde saç bulunmayan deri, ıslanmaktan çok, yağlanmıştı sanki. İğrenerek elini pardösüsüne sildi. Yakasını kaldırmıştı. Pardösünün içinde biraz da büzüldüğünden arkadan kamburu büsbütün ortaya çıkıyordu.

Camları silinen evin önüne gelince durdu. Yukarı baktı. Bu sağanakta üst katın pencerelerinin ardına kadar açık olmasına bir anlam veremeden yürümesini hızlı hızlı sürdürdü. Böylece daha az ıslanacaktı.

Kalabalıktan Biri

Kent, küçülmeye başlamıştı. Durumu ilk ayırt eden bir devlet kuruluşunda memurluk yapan Abdi Bey oldu.

Abdi Bey, sabahleyin uyandığında, kendini yerde, yatağın dibinde buldu. İlk anda ne olduğunu anlayamadı. Yatağın kenarına tutunarak doğruldu. Karısı, yataktaydı. Her şeyden habersiz uyuyordu.

Odada eskisine göre büyük bir değişiklik yoktu. Karısı, yatağa her zamanki gibi boylu boyunca uzanmıştı. Abdi Bey’e göre şişmanca olan kadın, yatağın yarıdan çoğunu kapatıyordu. Kadın, sırtını duvara vererek yattığında Abdi Bey’e elli santimlik boş yer kalırdı. Kadın, şimdi de sırtını duvara vermiş durumda yan yattığı halde yatakta on beş, yirmi santimlik boş yer ya var ya yoktu. Aklına ilk gelen, karısının birdenbire şişmanlamış olmasıydı. Kadını dürterek uyandırmaya kalkıştı. Karısı:

— Ne var, neler oluyor? deyip olduğu yerde sırtüstü dönerek bütün yatağı kapattı. Uyumasını sürdürdü. Üstelik daha derin uyuyordu şimdi. Adam, kulağına eğilerek:

— Karıcığım, ne olur kalk, diye yalvarmaya başladı. Korkunç bir şey oldu. Kalk, sonra gene yatarsın. Hadi güzel karıcığım.

Bir yandan da yüzünü öpüyordu. Kadın, öpüldükçe uykusunda gülümsüyordu.

Abdi Bey, karısını böyle uyandıramayacağını anlayınca, terliklerini ayağına geçirerek tuvalete gitti. Yatak odasının bitişiğindeki tuvalete giderken terliklerini olabildiğince şıpırdattı. Kendine göre bir de melodi uydurmuştu şıpırtılara. Tuvaletin kapısını gıcırdatarak açtı. Onun da kendine göre bir melodisi vardı. Kapı, hem açılırken, hem de kapanırken etkileyici gıcırtısını sürdürdü. Tuvaletteki işini bitirdikten sonra kapıyı açtı. Gıcırtı bir daha yankılandı. Ardından sifonu hızla çekerek apartmanın pis su borularını kalk borusu gibi öttürdü. Musluğun suyunu sonuna kadar açtı. Avucuna doldurduğu suları şaplatarak birkaç kez yüzüne vurdu. Akan su, kamçı gibi şaklıyordu. Bu arada gene terliklerini şıpırdatarak salona geçti. Televizyonun düğmesine bastı. Görüntü gelince sesini yükseltti. “Gün Başlıyor” programının sinyal müziği, genişçe bir oda büyüklüğündeki salonu doldurdu. Oradan da bütün katı –alttaki, üstteki, iki yandaki komşu katlarla birlikte– sardı. Aynı anda, bütün apartman sabahın ilk gürültüleriyle sarsılmaya başladı.

Kadın, bu gürültüye uyandı. Yataktan apar topar kalktı. Dar koridoru geçip salonun kapısında göründü. Saçları dağınıktı. Üstüne çarçabuk geçirdiği sabahlığının etekleri yerleri süpürerek sarkıyordu. Gözlerini güçlükle araladığı, yüzünün şişliğinden belli oluyordu. Yalpalayan gövdesini duvara yaslayarak kocasına çıkıştı:

— Sabahın köründe beni uyandıracak ne vardı a herif, söylesene ne oldu?

Abdi Bey, karısının tersine, zayıf, ince uzun bir adamdı. Çevik bir hareketle bangır bangır bağıran televizyonu çat diye kapattı. Kemikli yüzüne sevecen bir gülümseme yayıldı.

— Yok bir şey. Valla yok. Kalkınca tartılır mısın diyecektim.

— Ayol sen desen de demesen de her sabah tartılmıyorum mu ben, unuttun mu yoksa?

— Yok, ondan değil. Bir kere de ben varken tartıl dedim.

Kadın, bu isteğe pek bir anlam verememiş olmalıydı. Dudak bükerek:

— Olur, dedi.

Terliklerini sürüyerek banyoya gitti. Uzunca bir süre geçtikten sonra sifonun çekildiği, boruların guruldadığı duyuldu. Musluğun suyu biraz aktı. Suyun sesi kesildikten hemen sonra kadın keskin bir çığlık attı. Abdi Bey, banyoya koştu. Kapıyı açtı. Karısı, tartının üstünde dikilmiş, kocasına bakarak gülümsüyordu:

— Tam yedi yüz elli gram vermişim Abdiciğim. Ne güzel değil mi?

Abdi Bey, ne diyeceğini bilemedi. Korktuğu başına gelmişti. Karısı şişmanlamamış, yatak küçülmüştü. “Bunu nasıl söylerim. Söylesem mi, söylemesem mi?” diye düşündü. Elini sinek kovar gibi sallayıp burnunu tutarak kendine güldü:

— Sen yat şimdi. Ben birşeyler atıştırıp çıkıyorum. Çayı da demler bırakırım.

Abdi Bey, her sabah kendi kendine kahvaltı ediyordu. Mutfakta, ayaküstü, akşamdan kalma çayı ısıtıp içer, karısı için tazesini demlerdi. Karısı, kendisi gittikten sonra kalkardı. Kahvaltıyı yemek masasının üstünde hazırlanmış bulurdu.

Minibüs kuyruğu, her zamankinden uzun değildi. Abdi Bey’in alışık olduğu insanlar vardı kuyrukta. Sabah yolcularıydı hepsi. Memurlar, işçiler, öğrenciler. Bir de alanın güvercinleri, kanat çırparak çevrelerinde uçuşuyordu. Abdi Bey, kuyrukta vaktini onların konup kalkışlarına bakarak geçirirdi. Betonlaştırılmış alanı, küme küme üstüne tünedikleri büyük heykeli pisleyişlerine gülerdi. “İyi ediyorlar” diye düşünürdü. Bunu düşündüğü anda minibüse binme sırası gelirdi. Bugün öyle olmadı. Minibüsün biri gidip biri geldiği halde, kuyruktakiler de her günkünden çok olmadıkları halde Abdi Bey’e sıra gelmedi. O da: “Her yeri betona bulayacak ne vardı” diye düşüncesini sürdürdü. “Biraz toprak, biraz yeşillik bıraksalardı çevrede, hiç değilse gübre yerine geçerdi zavallıcıkların bokları. Ortalık da bu kadar pislenmezdi. Şimdi çöpçülere temizletsinler bakalım. Milyonluk çöpçülerine. Meret, yapıştığı yerden de kolay çıkmaz. Kazımaları gerekir. Heykelin üstüne de merdiven dayayacaklar. Başka türlü tırmanılmaz. Fırçalanarak yıkanabilir ancak. Bok lekesi başka türlü çıkmaz. Pas gibi duruyor zaten. İtfaiye getirip hortumla su sıksalar, yangın söndürür gibi. Temizlenir mi dersin? Öyle de temizlenebilir belki. Daha da kolay olur. Ama bakarsın suyun basıncı heykeli devirir, mevirir. Adamların başına iş açılır. İtfaiyeye boş ver sen de. Boş ver gitsin. Fırçalamak daha iyi. Biraz eziyet çeksinler. Betoncular ne olacak...”

Beton alanın dört bir yanını göz kararıyla ölçüp biçtikten sonra heykeli baştan ayağa gözden geçirdi Abdi Bey. Görünürde bir ayrıcalık yoktu. Belki de o göremiyordu.

Tam o sırada bomboş bir minibüs yanaştı. “Hah” dedi Abdi Bey. Kuyruktaki yerine göre buna binebilecekti. Onuncu, bilemedin on dördüncü falandı. Yürümeye başladılar. Minibüse öndekilerden beş altı kişi binince araba doldu. Kimse ses çıkarmayınca Abdi Bey de koskoca minibüsün buncacık adamla tıka basa dolmasının nedenini söylemeye çekindi. Küçülme gerçekti demek.

Bir sonraki minibüse binip son durakta indi. Beyazıt Alanı’na çıkmak için Soğanağa Yokuşunu tırmanmaya koyuldu. Kumkapı’yı, denizi arkasına almıştı. Yokuşun ortasına gelince denize bakmayı düşündü. Buradan bakılınca deniz, damların üstünde, biraz yukarıdaymış gibi görünürdü. Kıyıya yakın demirlemiş gemilerle denizin ortasındaki Sivriada açıkça seçilirdi. Karşı kıyıdan Yalova’nın sisli tepeleri belirirdi. Abdi Bey, ara sıra havanın lodos mu, poyraz mı olduğunu anlamak için denize bir göz atardı. Deniz dalgalıysa, dalgalar köpük köpük kabarmışsa lodos olduğu anlaşılırdı. Bu kez, iki kıyının birbirine olan uzaklığına bakacaktı. Kentin küçülüp küçülmediği iki kıyı arasındaki uzaklıktan anlaşılabilirdi.

Arkasını dönüp denize baktığında akıl almaz bir görüntüyle karşılaştı. Yalova kıyıları, Sivriada’nın bulunduğu yere yaklaşmış, tepeler açıkça görünür olmuştu. Sivriada ise Kumkapı kıyılarına yanaşmış gibiydi. Gemilerse evlerin damları üstüne demir atmışlardı sanki.

Şaşkınlıktan yokuşun ortasında donakaldığı için gelen geçenlerden bir ikisi Abdi Bey’e çarptı. Üstüne de bir sürü küfür yedi. Ama o, sağdan soldan kendisine çarpanlara da, açıkça küfür edenlere de hiç sesini çıkarmadı. Söyleyecekleri çok önemliydi. Ama bu kendini bilmezlere ne denebilirdi? Dese de inanırlar mıydı, deli gözüyle bakmazlar mıydı? Daha düne kadar kıyamet habercilerine kendi de gülüp geçmiyor muydu? Herkesin aşağı yukarı koşuşturduğu bir kalabalıkta tek başına durup aşağılarda bir yere gözünü dikerek bakan bir adama deliden başka ne denebilirdi? Oysa ki denize şöyle bir baksalar, iki kıyının birbirine yaklaştığını açıkça görebilirlerdi. Yokuş yukarı çıkanlardan kimsenin dönüp arkasına bakmaya ne gönlü ne de vakti vardı. Aşağı inenlerse ezilmemek ya da kayıp düşmemek için önlerine baktıklarından karşıya dikkat etmiyorlar, denizi görmüyorlardı.

Abdi Bey, durduğu yerden Beyazıt Alanı’na doğru yokuşu yeniden tırmanmaya koyulurken, denizde bir kez daha buna benzer bir olayla karşılaştığını düşündü. Ya da karşılaştığını sanıyordu. Belki de düşünde görmüştü.

Bir arkadaşıyla Cankurtaran’daki kıyı meyhanesinde içiyorlardı. Yazdı. Vakit, ikindiye yaklaşıyordu. Deniz, çarşaf gibi denecek kadar kıpırtısızdı. Gökyüzünde bulutlar vardı. Güneşin yakıcı ışıkları, göğe kat kat asılı gibi duran bulutların aralarından sızıp onlara ulaşıyordu. Şişeyi yarılamışlardı. Sahil yolundan arabalar vızır vızır gelip geçiyordu. Rıhtım boyunca el ele dolaşan sevdalılar vardı. Rıhtımın duvarlarına martılar konup kalkıyordu. Denize doğru topluca havalandıklarında çığlık çığlığa bağırıp duruyorlardı. Abdicik bir yandan rakısını gıdım gıdım içiyor, bir yandan da göz ucuyla martıların yaramazlıklarını izliyordu. Her şeyi bir anda o zaman gördü. Apak feneriyle Fenerbahçe Burnu, Moda kayalıkları, Kadıköy’ün irili ufaklı evleri, Haydarpaşa Garı, vinçleri, rıhtıma yanaşmış gemileriyle Haydarpaşa Limanı ve mendireği hatta Üsküdar sırtları, Selimiye kışlası, her zamankinden daha yakınmış gibi geldi. Elini uzatsa tutacaktı sanki. Heyecanla ayağa kalkıp biraz daha ötelere baktı. Büyükada’dan başlayarak Heybeli, Burgaz, Burgaz’ın Kaşık Adası, Kınalı koskoca renkli bir poster gibi karşısında duruyordu. Kel tepeler, çamlıklar, evler teker teker seçilebiliyordu. Yalova’nın göz alabildiğine uzayıp giden tepeleri, Adaların hemen arkasındaydı. Birbirlerine bitişmiş kadar yakındılar. Arkadaşına döndü:

— Adaları gördün mü? Amma yakına gelmişler...

Arkadaşı, bakmadan, “Boş ver” anlamına elini sallayacakken caydı. Ağzına götürmek üzere olduğu kadehi masaya bıraktı. Abdi ciddiydi. O da yerinden kalkıp Abdi’nin gösterdiği noktaya baktı.

— Sahi yahu, dedi.

Abdi Bey, fısıltıyla:

— Ne iştir bu? diye sordu? Ürkmüş bir hali vardı.

— Garip, diye söylendi arkadaşı.

— Sarhoş mu olduk dersin?

— Yok canım. Otur otur, şimdi anlarız.

İkisi de oturunca arkadaşı, oturduğu yerden, gözlerini ovuşturup bir daha denize baktı. Güneşten gözleri kamaşınca:

— Hay Allah, diye güldü.

— Ne oldu?

— Yok bir şey. Biraz sarhoşlamışız ona gülüyorum. Mankafa olmuşuz ikimiz de. Havayı görmedin mi?

— Havada ne var?

— Bulutlar katmer katmer baksana. Işık bunların arasından süzüle süzüle gelirken kırılıyor. Bu yüzden karşıki kıyılar da yakınlaşmış gibi görünüyor bize. Basit bir fizik kuralı, ama ikimiz de bal gibi yuttuk işte.

Abdi Bey’in bu açıklamaya o gün de aklı pek yatmamıştı. Zaten böyle bir olayı yaşamış mıydı, yaşamamış mıydı, onu bile tam olarak kestiremiyordu. Şimdiyse böyle bir açıklama, onun için, hiçbir biçimde inandırıcı değildi.

Bunları düşünerek durağa geldi. İlk gelen otobüse bindi. Otobüs, her günkü kalabalığını yüklenmişti. İçerisi sabah yolcularıyla tıklım tıklımdı. Kalabalık aynı kalabalıktı, ama otobüs aynı otobüs değildi. Çünkü ayakta duran yolcuların hepsine tek ayaklık yer vardı. Daha önce döşemeye iki ayakla basılabiliyordu. Şimdiyse ikinci ayaklar için basacak yer yoktu. Hatta kimileri, parmak uçlarının üstünde güçlükle durabiliyor, topuğunu yere basamıyordu. Otobüste basılacak hiç yer kalmamıştı.

Bu korkulu gidiş, Abdi Bey için Karaköy’e kadar sürdü. Abdi Bey, inince otobüs, aynı biçimde yolunu sürdürdü.

Abdi Bey, yeraltı geçidinden sakınarak geçti. Piyangocuların, simitçilerin, elektronik ıvır zıvır satan gezgincilerin önünden sıyrılarak, dümdüz yürümeye çalıştı. Omuzlarını kısmıştı. Geçit, her zamankinden daha daracık gibi geldi. Tavan yere biraz daha yaklaşmıştı. Onun için omuzlarını kısıp öne eğilerek, sırtı kamburlaşmış bir biçimde yürüdü.

Tünel kapısından yeniden gün ışığına çıktı. Burada derin bir soluk aldı. Ama durmadı. Tünele varmadan ilk yan sokağa saptı. Önü yıkılmıştı. Orada bir açıklık oluştuğundan burası aydınlıktı. Sokağın içiyse karanlık. Eski taş yapılar, neredeyse birbirinin üstüne eğilecekti. Sokak iki kişinin yan yana geçebileceği kadar dardı. Hanlarla apartmanlarda, camlarının tozu hiçbir zaman alınmamış dükkânlarda sarı sarı ampuller yanıyordu. Sokak gene de karanlıktı. Geceyle gündüzün ayrımı yoktu bu sokakta. Lambalar, sürekli yanardı.

Abdi Bey, Bankalar Caddesi’ndeki dairesine gidip gelirken özellikle bu sokağı seçiyordu. İstese gün ışığında Karaköy Alanı’ndan geçerek Bankalar Caddesi’ne gidebilirdi. O zaman gün ışığından birdenbire gece karanlığına dönüşen Bankalar Caddesi’nin sıkıcılığına alışmakta güçlük çekiyordu. Bu sokaktan geçerek kendini önceden karanlığa hazırlıyordu.

Abdi Bey’in çalıştığı dairedeki oda, aydınlığa bakan küçük bir yerdi. Başka penceresi yoktu. Apartman aralığı da denebilirdi buraya. Kendi masasından başka iki masa daha sığıştırılmıştı. Tepelerinden gün boyu floresan yanıyordu. İkide bir pırpır ettiğinden Abdi Bey’e kendisi gözlerini kırpıyormuş gibi gelirdi. Aydınlığa açılan dikdörtgen deliğe pencere de denemezdi. Bu eski, neredeyse Cenevizlilerden kalma yapının aydınlığı, karanlık, kuyu gibi dar bir aralık olduğundan ve sürekli çöp koktuğundan oradaki cam hiç açılmazdı. Önünde bir iki saksı dururdu. Onların yeşilliğiyle avunuyorlardı. Güneş görmediklerinden hiçbiri çiçek açmazdı. Yerine duvarları çiçek resimleriyle süslemişlerdi. Aydınlığa bakan kirden görünmez olmuş camın önünü üst üst sıraladıkları ciltli kitaplarla kapatmışlardı. Burası odanın kitaplığı olmuştu.

Odanın geri kalan bölümü masalar, dosyalar, kapkara klasörler, kara kaplı, kalın defterlerle doluydu. Odada bir de masaların arkasında duran, memurların oturdukları üç tahta sandalye bulunuyordu. Başka hiçbir şeye de yer yoktu.

Abdi Bey’in masası, duvar dibindeydi. Duvarla masa arasında kalan dar bir aralıktan geçer, sandalyesine öyle otururdu. Geçeceği başka bir yer yoktu. Masanın üstü dizi dizi kara kaplı kalın defterlerle örtülüydü. Masaya oturunca, çoğunlukla bunların arkasında görünmez olurdu.

Abdi Bey, odasına soluk soluğa girdi. Nuh nebiden kalma asansör iki kat arasında kaldığından çalışmıyordu. Onun için merdivenleri tırmanmak zorunda kalmıştı. Başına sık sık gelirdi bu. Oda boştu. Arkadaşları daha gelmemişti. Odada yalnız oluşuna sevindi. Masanın başına seğirtti hemen. Oturacağı yere geçmeden geçeceği aralığa bir göz attı. Masa eskisine göre, duvara biraz daha bitişmişti. Sıkışarak da olsa, her zaman buradan geçer sandalyesine otururdu. Bu kez ne kadar zorlandıysa da geçemedi. Evde başına gelenden sonra, yol boyunca burada da böyle bir şey olmasından korkmuştu. Neyse ki arkadaşları gelmeye kalmadan yan dönerek yerine geçmeyi akıl etti. Geçerken karnı duvara iyice sürtünmüş, kıçı da masanın kenarından acımıştı.

Oda arkadaşları işe geç gelip akşam paydosunu beklemeden gittiler. Birinin cenazesi varmış, öteki de başı ağrıdığı için öğleden sonra izin alınca, Abdi Bey’in masanın arkasında yan yan çıktığını kimse görmedi.

Akşama, eve döner dönmez, ilk işi yatağa bakmak oldu. Yatak, sabahkinden de küçüktü. Karısına bir şey söylemedi gene. Sabahki gibi korkuya da kapılmadı.

Karı koca, akşam yemeklerini sessizce yediler. Abdi Bey, çay bardağına koyduğu iki parmak rakısını içti. Karısı, büyük bardaktaki kokakolasını yudumladı. Yemekten sonra televizyondaki dizileri izleyip yatak odasına yatmaya gittiler.

Yatağa, her gece olduğu gibi, önce karısı girdi. Sırtını duvara vererek yan döndü. Kollarından birini iri kalçasının üstüne yapıştırdı. Öteki kolunu boylu boyunca yatağın üstüne uzattı. Böylece çıplak, tombul kolunun yarısı, yatağın dışına sarktı. Abdi Bey, karısının uzanan kolu üstüne yattı. Yumuşak bir yastık gibiydi. Yüzünü karısına dönmüştü. Bütün gövdesiyle karısına yapıştı. Alınları birbirine değiyordu şimdi. Dudakları kendiliğinden birbirinin üstündeydi. Kadın, kolunun boşta kalanıyla Abdi Bey’i omuzlarından çengel gibi kavrayıp sıktı. Artık düşmezdi.

Ertesi sabah, kadın da Abdi Beyle birlikte kalktı yataktan. Belki de ilk kez, birlikte kahvaltı ettiler. Kahvaltı ederken televizyonda “Gün Başlıyor” programını izlediler.

Abdi Bey çıkarken kadın öperek yolcu etti kocasını. Abdi Bey’in içi bir tuhaf oldu. Olan biteni söyleyip söylememeyi bir daha düşündü. Gene caydı. Güzel başlayan bir sabahın keyfini bozmanın anlamı yoktu. O da karısını şap diye öptü.

Abdi Bey, dairede yerine oturmayı denemedi bile. Masa, duvarla neredeyse bitişmişti. İki arkadaşı da odadaydı. Ondan önce gelmişlerdi. Her zaman yaptıkları gibi dün akşam gittikleri Beyoğlu’ndaki bilmem hangi meyhaneden, masadaki şair kızlardan, onları, karılarını atlatarak nasıl eve attıklarından söz ediyorlardı. Şimdi en baştan başlayıp durumu onlara anlatsa, neden yerine oturamadığını söylese kös dinleyeceklerini, dahası alay edeceklerini biliyordu. Bu yüzden onların da keyfini bozmadı. Kendi de üzülmek istemiyordu bu sabah. Onun için masanın üstündeki defterlerden bir bölümünü üst üste masanın önüne yığdı. Çalışacağı defterleri de boş sandalyenin üstüne sıraladı.

Sırtını, iki arkadaşına dönerek üst üste koyduğu ciltli defterlerin üstüne oturdu. Masanın üstünde açık duran koca bir defteri önüne çekerek kalemi eline aldı.

Arkadaşları susmuştu. Oturdukları yerden çıt çıkarmadan ona bakıyorlardı.

YAYINCININ NOTU:

Abdi Bey’in çalıştığı kuruluşun adını, yasal bir sakınca doğurmaması için, daha doğrusu reklam olmasın diye öyküden biz çıkardık. Durumu yazara bildirdiğimizde, yazar, bu kuruluşta, bir zamanlar, öykücü-romancı Muzaffer Buyrukçu ile İşçi Partili Bıyık Talât’ın memurluk yaptığını ipucu olarak belirtmemizi istedi.

Geçit

İşe gitmek için her gün, Beyazıt’ta otobüsten iniyorum. Ben, durağın kaldırımına ayağımı bastığımda, saat on sularını gösteriyor. Bütün otobüsler, yarı yarıya boşalıyor bu durakta. Daha önce tıklım tıkış oluyor hepsi. Onun için Aksaray’dan Beyazıt’a doğru, yokuş yukarı bir de yaya akını sürüp gidiyor. Otobüsle gelenlerle yayalar burada birleşiyorlar. Kalabalığa turist otobüslerinin döktüğü insanlar da eklenince Türkçe, Arapça, Farsça, Sırpça, Rumca, Romence, Bulgarca, Rusça karışımı bir uğultudur gidiyor. Satıcılarla alıcıların, turistlerle yerlilerin kör dövüşü başlıyor o zaman. Kunduracılar, boş gezenler, öğrenciler, işlerine gidip gelenler, izinli askerler, “Kapalıçarşı”, “Bazar”, “Grand Bazar”, “Topkapı” –ama hangisi, saray mı, otogar mı?– labirenti içinde dönüp duruyorlar. Onun için kimse bir yere gidemiyor. Geçip gitmiş olanların yerini, yeni gelenler doldurduğundan, herkes olduğu yerde kalmış gibi oluyor. Bir de Belediye burayı sessizlik alanı yapacakmış deniyor. Böyle bir şeyin olacağına, olabileceğine hiç inanmıyorum.

Aslında bunların hiçbiri beni ilgilendirmiyor. Ben, her sabah, Marmara Pasajı’ndan geçmek için bu durakta iniyorum.

Marmara Pasajı, kapalı durağın arkasında, koskoca bir yapı. Eskiden onun yerinde Marmara Sineması ile düğün salonu vardı. Şimdi çok katlı bir çarşı. Kadın, erkek giysisi satan konfeksiyoncular, deri ceketçiler, kot pantoloncular, gözle görülmeyecek kadar küçük saatlerden en kocaman duvar saatlerine kadar –bunların kimilerini kır görüntülü ya da camili üç buutlu devasa tablolara yerleştirmişler– saat bulunduran elektronik saat satıcıları, renk renk incik boncukları sonu gelmez diziler biçiminde sıralamış olan sahte mücevherciler, altıncılar, türlü türlü bileziklerle yüzükler. Bütün bu eşyaların üstünde, dükkânların içinde, dışında gündüz vakti yanıp duran renkli neonlar, göz alıcı ışıklar. İşin gerçeğini görmemiz için her şey en ince noktasına kadar ayarlanmış sanki. O yüzden vitrindeki en tapon eşya bile kubbeli sarayların loş salonlarındaki gibi ışıldıyor.

Beni çeken de bu ışıltılar oldu. Yanıp sönen bu parıltı. Onun için bu durakta inmeye başladım. Çalıştığım gazete, Cağaloğlu’nda olduğu halde, buradan geçebilmek uğruna, kendimi pasajın arkasında bulunan gazetede çalışıyor varsayıyordum. Dükkâncıları da buna inandırdım. Bu yüzden bir çoğuyla her sabah selâmlaşıyoruz. Hal hatır sorduklarım oluyor. Kimileriyle ayaküstü dünya ve ülke sorunlarını konuşuyoruz. Aralarında doğulu dükkâncılar var. Deri işiyle kot işlerini onlar yürütüyor çoğunlukla. Onlarla da gündemdeki Kürt sorununu, Irak-Türkiye sınırındaki acıklı durumu görüşüyoruz.

Pasaj, bu gürültülü kentin ortasında, benim için sığınılacak biricik yer. Umudumun tazelendiği yegâne sığınak. Kısacık geçiş anında böylesine mutlu bir ortama nasıl ulaştığımı merak edenler olmuştur. Bir kez, yazları serin, kışları ılık oluyor. Daha doğrusu, kendimi burada yaz olsun, kış olsun otobüsün bunaltıcı kalabalığının ardından bir ağaç gölgesinin yarı aydınlığı içinde buluyorum. Ağaçsız alanı diklemesine ışıtan keskin ışıklar, burada, bir anda yumuşuyor. Alanın, kulakları sağır eden her dilden sözcüklerin hoplayıp zıpladığı uğultusu azalıyor. İçerilere doğru yürününce de büsbütün kesiliyor. Dükkâncılarla müşterilerinin mallarını överken, pazarlık ederken çıkardıkları seslerse, aralıklı bir biçimde yansıdığından, dışarıdaki çekilmez uğultunun yanında, bir müzik parçası etkisi bırakıyor. Kimileri ağır, kimileri orta, kimileri de yüksek tonlarda inip çıkıyor. İnip çıkıyor.

O zaman kendimi dinleyebiliyorum. Marmara Sineması’nın salonundayım şimdi. En ön sırada, birincide oturuyorum. Arka sıralar lüks koltuk. Deri kaplı. Yumuşak. Bizimkiler tahta. Yukarısı balkon. Perde, tam karşında duruyor. Göz hizasında. Birincidekiler gibi başını sağa sola çevirmene, yukarı aşağı indirmene hiç gerek yok. Balkonun üstündeki katta düğün salonu var. En üstü teras. Orası da gazino. Deniz derya ayak altında. Marmara adı da, Marmara Denizi’nin tabak gibi görünüyor olmasından geliyordur diye bir düşünce geçiyor kafamdan. Terasta gündüzleri çay içiyoruz. Ders çalışıp laklak ediyoruz. Üniversiteden sevgililerimiz de yanımızda.

Turan Emeksiz de tam bu sinemanın önünde, merdivenlerin altında, durağın hemen yanında vuruldu. Yukarıdan gazinonun sandalyelerini, masalarını aşağı atarak arkadaşımızın vurulmasını engelleyebilir miydik bilmiyorum. Sinemanın biraz aşağısındaki Simkeşhanenin yıkık duvarları arkasına sinmiş olan öteki arkadaşlarımız, Turan’ı öldüren polislere taş attılar. Karşıdaki kubbeli kütüphanenin duvarının köşesini siper alan polislerse hem taş atanlara, hem kalabalığa durmamacasına kurşun sıktılar.

Polislerin kurşunlarını boşalttıkları kubbeli yapının önünde, bugün, Turhan Emeksiz’in anıtı duruyor. Sanki kurşunların hedefi olarak dikilmiş oraya. Yoksa vurulduğu yer, sinemanın önü. Anıt, eskiden oradaydı zaten. Karşıya sonradan götürüldü.

Tam film başlayacakken, ışıklar kararmadan, pasajın dibinden geriye dönüp lüks koltukların arasından geçerek merdivenlerin başına geliyorum. Bir merdiven üst kata –eskiden sinemanın balkonuydu– çıkıyor. Biri aşağı iniyor. Burası labirentimsi bir koridordu. Yokuş aşağı inerdi. Ölü sarılığında tek tük lambalar yanardı. Git git bitmezdi. Neden sonra, sinemanın arka sokağa açılan garaj kapısına benzeyen büyük kapısından Soğanağa’ya çıkılırdı. Sokağa çıkınca insanın gözleri kamaşırdı. Geçici bir görmezlik olurdu. Akın akın çıkanların yerine üst kattan yenileri alınırdı içeri. O kadar kalabalık olurdu o zamanlar.

Ben şimdi de aynı yolu izliyorum. Üst katlara çıkan merdivenleri tırmanmıyorum. Balkonu da, düğün salonunu da, gazinoyu da unuttum. O üç yerde kalmış olan anılarımı sildim.

Şimdi pasaja girince doğrudan doğruya aşağı inen merdivenin başına gidiyorum. Basamakları tek tek iniyorum. Burada yeni bir kat var. Aydınlık bir yer. Arka sokağa ulaşabilmem için bir merdiven daha inmem gerek. O da hemen önümde duruyor. Birinciyi bitirir bitirmez ikincisi başlıyor. Onun için bu yeni katta durmuyorum. İnmeyi sürdürüyorum. İlk anda, derin bir kuyuya, bitimsiz bir boşluğa iniliyormuş gibi gelse de, korkuya kapılmıyorum. Basamakları güvenle iniyorum. Çünkü sokağa buradan çıkabileceğimi biliyorum. Yoksa eski bilgilerim olmasaydı bu pasajı yol olarak seçer miydim? Merdivenler akıl almaz bir biçimde dik olduğu için trabzanlara tutunmak zorunda kalıyorum.

İniş kazasız belâsız sona erdiğinde, iki yanı ışıklı vitrinlerle kaplı uzunca bir koridor başlıyor. Burası labirentimsi koridorun sonu. Düz bir yer. Ne iniş ne çıkış var. Yan yana sıralanmış dükkânlarda altın payetli, renk renk, pullu kadın giysileri satılıyor daha çok. Birçoğu simli kumaşlardan biçilen bluzlar, ceketler, etekler hatta pantolonlardan oluşuyor. Altın gibi ışıldıyor hepsi. Kimi bluzları, altınla işlenmiş densin diye öylesine bezemişler ki yakasından ve kollarından küçük küçük altın külçeleri görünümünde parçalar sarkıyor.

Koridorun bitiminde sokak başlıyor. İçerinin sarı aydınlığına karşılık, beyaz, ışıklı bir kapıdan sokağın bir ucu görünüyor. Hemen arkasında denizle gökyüzü asılı gibi duruyor.

Arka sokağa ulaşmanın tadını iyice çıkarabilmek için kendimi pasajda bir süre daha kalmaya zorluyorum.

Simli giysiler göz alıyor. Kocaman kıçlı, iri göğüslü Arap kadınları geliyor buradaki dükkânlara. Kadınlar genellikle kara çarşaflara sarınmış oluyorlar. Kocaları yanlarından ayrılmıyor. Kimileri, dört karısıyla birlikte geliyor. İrili ufaklı birçok da çocuk. Kadınlar, arkalarını dönerek çarşaflarının önlerini açıp altın işlemeli giysileri memelerinin üstünden tutup ölçüyorlar. Kocaları, cüzdanlarını çıkarıp parayı ödeyince, yalnız yüzleri görünen çarşafın içinden kara gözleri bir ışıltıyla yanıp sönüyor. O zaman hafifçe kırıtıyorlar. Kimileri, belli belirsiz kikirdiyor. Yüzlerine nedenini anlayamadığım bir kırmızılık yayılıyor. O sıradaki canlılıklarını, kıpırtılarını elimi değdirmişçesine duyuyorum. Bu sırada giysiyi ölçen kadını, birdenbire çarşafını sıyırmış olarak görüyorum. Yeni aldığı altın işlemeli giysi üstünde, bir onunla, yarı çıplak, dükkânın ortasında, kocasının önünde kıvrılıp bükülerek dans ediyor. Bir zamanlar Marmara Sineması’nda seyrettiğim Şehrazat filminden çıkmış gibi. Kocası, karısının dans edişini izlerken dudaklarını yalayarak burnunun altındaki bir tutamlık kırpık bıyıklarını çekiştiriyor. Az önce giysinin parasını öderken de parmaklarını yalamıştı.

Doğrusunu isterseniz genç Arap kadınının altın renkli teninin çıplaklığından bende yalnız kara gözlerinde yanıp sönen parıltı kalıyor.

Gene de koyun gözlü ya da ceylan bakışlı dedikleri Arap kadınlarının sürmeli gözlerinden gelip geçen bu parıltıyı yakalamak için her sabah, uzunca bir süre, bu aralıkta dikiliyorum.

Sokağa çıkınca Soğanağa Yokuşu’na gidiyorum. Burada minibüslerin boşalışına bakıyorum. Sonra da minibüsten inenlerin arasına karışarak yokuşu tırmanıp Beyazıt durağına çıkıyorum. Oradan, Çemberlitaş’a, Sultanahmet’e ya da Sirkeci’ye gitmek için otobüse biniyorum. Bu durakların birinden de –hangisi olursa olsun– biraz yürüyerek işime ulaşıyorum.

Kimileri de –bunu çok seyrek yapıyorum– bir saat kadar minibüslerin gelip gidişlerini izledikten sonra pasaja dönüyorum. Arka sokaktaki gazeteden geliyormuş gibi, bezgin bir tavırla her iki merdiveni de ağır ağır çıkıyorum. Haber peşine giden bir muhabir gibi güvenli adımlarla durağa yürüyorum. Orada, beni asıl işime götürecek olan otobüsü beklemeye koyuluyorum.

Pasajdan dönüş yapmanın yararını da gördüm. Bir kez, durakta uzun süre otobüs beklemek zorunda kaldım. Daha doğrusu gelen otobüslere binmedim. Sözüm ona beni Levent’e götürecek otobüsü bekliyormuş gibi yaptım. Beni gözleyen dükkâncı varsa, onları kandırmak için. Bu yüzden hiç bakmadan gelip geçtiğim bu alanı, en ince noktasına kadar gözlemleyip inceledim. Bundan da eski Beyazıt Alanı’nı yeni görünümüyle karşılaştıran, güzel olduğunu söyledikleri bir öykü bile çıkardım. Adı: “Küllük Nerede?” Gözünüze çarpıp okudunuz mu bilmem.

Pasajdan geçiş, yıllarımı aldı. İyice de yaşlandırdı beni. Gazeteden emekli olduktan sonra da gazetenin yan kuruluşunda günlük çalışmamı sürdürdüm. Bunu pasajdan uzak kalmamak için yaptım. Her günkü geçişim böylece sürdü.

Dün sabah olmadık bir şeyle karşılaştım. Her günkü gibi aşağı inen merdivenin başına geldiğimde, basamakların yok olduğunu gördüm. Koskoca bina, sıra sıra dükkânlar, üst üste binmiş katlar, geveze dükkâncılar, alışveriş yapan müşteriler, her şey, hepsi yerli yerindeydi. İnsanlar ortalıktaydı. Binanın içinde, altında, üstünde, ortasında, sağında, solunda, her yerinde gezinip duruyorlardı. Yalnız benim başında durduğum merdiven göçmüştü. Daha doğrusu, basamakları yoktu. Böyle bir durumla birdenbire karşılaşmanın verdiği şaşkınlıkla geri de çekilemeyince basamakları olmayan bu karanlık uçurumu boyladım. Kıç üstü düştüğüm katta kalsam iyiydi. İkinci merdivenin basamakları da yok olmuştu. Oradan aşağı bakarken, bu kez, tepe üstü gidecekken alt kattan bağırdılar:

— Orada neler oluyor, bu gürültü de ne?

Böylece kendime gelip ayağa kalktım. Yoksa alt kata yuvarlanmam işten bile değildi. Tozlanan pantolonumun arkasını elimle silkeledim. Yukarıdan, kuyuya düşmüş bir adama bakar gibi bakıyorlardı bana. Korkuluklardan bir sürü insan, başlarını sarkıtmış beni izliyordu. Düştüğüm kattaki dükkâncılar da bir yukarıdakilere, bir bana bakıp duruyor, olanlara pek akıl erdiremediklerinden başlarını iki yana sallıyorlardı. Aralarında “Velahavle” çekenler vardı. Bu arada bir iki dükkâncı, aşağıdan “Nedir bu gürültü?” diye bağıran komşularına yanıt verme yarışına girişmişti. Karşılıklı şakalaşır gibi kavga ediyorlardı.

Yukarıdakilerden kimileri, bana,

— Deli misin sen, niye yaptın bunu yahu? diye bağırışıyordu.

Bana niye böyle bağırdıklarını anlamıyordum. Sonunda ben de,

— Orada öyle duracağınıza aşağıya bir ip sarkıtsanıza, diye bağırmak zorunda kaldım.

Ben bağırınca, korkuluk boyunca sıralanan kafalar, hareketlendi. Bir ikisi,

— İtfaiye mi çağırsak, ne yapsak acaba? diye konuştu.

Buna bulunduğum kattaki dükkâncılar hep birlikte itiraz ettiler:

— İtfaiyeye ne gerek var. Yangın yok ki. Alt tarafı adamın biri merdivenlerden düştü.

Bu konuşmalar olurken yukarıdan kalın bir urgan sarkıtıldı. Urganı belime bağlamamı söylediler. Ben, urganı tek başıma belime bağlamaya uğraşırken yanımda duran dükkâncılar aval aval yüzüme bakıyordu. İyice bağlayıp sıkıladıktan sonra yukarıdakilere,

— Çekin, tamamdır! diye bağırdım.

Yanımdaki dükkâncılar, o zaman, uykudan yeni uyanmış gibi, kollarımla ayaklarıma yapıştılar. Bunu neden yaptıklarını anlayamadım. Çünkü iple yukarıya döne döne çekiliyordum. Onların beni kaldırmalarına, kollarımla ayaklarımdan tutmalarına gerek yoktu. Tersine kollarımla ayaklarım serbest olmalıydı. Yukarı çekilirken yandaki duvarlara çarpmamak için ellerimle ayaklarımı destek olarak kullanacaktım. Öyle de yaptım.

Yukarı çıkarılınca belimdeki ipi ne zaman çözüp aldılar, ne zaman kokmuş suratlarıyla çevremi sardılar, tam olarak kestiremiyorum.

Yalnız, çevreden, “Ne olmuş?” diye soranlara, “Merdivenden attı kendini”, “Ayağı kaymış zavallının galiba” gibi birşeyler söylüyorlardı. Bunu kimin için söylediklerini anlamadım.

Üstüme eğilmiş olanlardan tanıdık suratlı birine:

— Bunu benim için mi söylüyorsunuz? diye sordum.

Tanıdık surat, çenesini iki kez aşağı doğru sarkıtarak salladı. Tok bir sesle:

— Ya kimin için olacak beybaba, dedi. Emekli olamadın gitti. Bu yaşta olacağı buydu.

Bir an için durdu. Onu, onaylarcasına dinleyen suratlara bakar gibi yaptı. Bir solukta:

— Emekli olup köşene çekil artık, dedi.

Olayda benim hiçbir suçum yokken, suç benimmiş gibi söylenmesine iyice içerlemiştim. Beni oturttukları yerden biraz güçlükle de olsa doğruldum.

— Yazarlıktan emekli olunmaz. Hadi çekilin başımdan şimdi, diye bağırdım. Aynı anda elimi belime götürdüm. Belim çok ağrıyordu.

YAZARIN NOTU:

Aslında bu olay benim başımdan geçmedi. Bunu bana biri anlattı sanıyorum. Düşünde görmüş. Öyle dedi. Belki de benim düşlerimden biridir. Öyküyü kendi başımdan geçmiş gibi yazdım. Ne kadarı düş, ne kadarı gerçek bilemem.

Bu Öykü
Nasıl Yazıldı?

Bizimki –bu öyküde yazara daha içtenlikli olması için böyle diyeceğiz– bir pazar sabahı, daha kimse uyanmadan evden çıktı. Şimdiye kadar bütün pazarlarını evde geçirmişti. Pazar sabahlarının patırtısından, uzayıp giden günün bıktırıcılığından hiç tedirgin olmamıştı.

Her ortamda yazı yazabilen, bununla da övünen ender yazarlardandı. Karısını seviyordu. Onun için onunla her yerde birlikteydi. Karısı şairdi. Ama pazar günleri şiir yazmazdı. Ne zaman vakit bulup yazıyordu onu da bilmiyordu. Bütün bir gün, mutfakla banyo arasında gidip gelirdi. Yemek bulaşık, çamaşır. Bu gidiş gelişler arasında, kadının yolu salondan geçtikçe, bir iki cümle sanattan, sanat dedikodularından konuştukları, birilerini çekiştirdikleri olurdu.

Çocukları boyu kadardı. İkisi de üniversitedeydi. Pazar günlerini yüksek frekanslı kasetlere, cd’lere ayırıyorlardı. Bizimki, oparlörlerin kaç vat olduğunu bilmiyordu, ama döşemenin ayaklarının altında sarsıldığını duyuyordu. Çaldıkları hoşlandığı türden bir müzik olmasa da şikâyetçi değildi. Birlikte olmalarından mutluydu.

Evde yazı yazmayı, salonun ortasında karısıyla karşılıklı oturup çalışmayı A. Kadir’den örnek almış olmalıydı. Karısı, şiirlerini onun gözünden kaçırıyor olabilirdi. Ama yazılarını, aynı masada, daktilolarını karşılıklı takırdatarak yazıyorlardı.

A.Kadir, yıllarca böyle yapmıştı. Ayrı bir çalışma odası yoktu çünkü. Son yıllarda geniş bir ev satın almışlardı. Karısının ilk işi, yeni evde şaire bir çalışma odası hazırlamak olmuştu.

Yeni eve gelince A. Kadir, hemen çalışma odasına yerleşti. Yılların özlemini taşıyan, düşlerindeki odaydı bu. Odanın içini kocaman bir kitaplık kaplıyordu. Şairin bütün kitapları buraya yerleştirilmişti. Kitaplığın önünde geniş bir masa vardı. Üstünde şairin daktilosu, kalemleri, kâğıtları duruyordu. Telefon da aynı masadaydı. Yazmaktan yorulduğunda dinlenmesi için yumuşak bir divan da yer alıyordu odada. Gelen konuklar içinse üç koltukla geniş bir sehpa konmuştu. Üstünde sigara tablası ile bir paket sigara ve kibrit vardı. Sigara, A. Kadir’in içtiklerinden değildi. Samsun ya da Maltepe gibi günün moda sigarasıydı. Bir çalışma odası için gerekli olan hiçbir şey unutulmamıştı. En büyük yayıncıların odasından bile daha güzel döşeliydi. Duvarların boş kalan yerlerinde asılı iki tablo bile vardı. Perdeler kalındı. Yarı aralık durduğundan oda da yarı aydınlık oluyordu. Bu da odanın havasına ayrı bir gizemlilik katıyordu. Hiç bu kadar geniş bir odada yalnız başına yaşamamıştı. Bu büyüklükteki odalarda, beş on kişi bir arada, ranzalarında oturarak kara günler geçirmişlerdi. Bu yüzden yaşamının birçok yılında ona ayırdıkları yer, bu odadaki divandan daha büyük olmamıştı.

Bütün bu oda yalnız onundu şimdi. İlk kez kendi masasının başındaydı. Kendi kendisiyle baş başaydı. Kâğıtlarını, kalemlerini önüne yaydı. Kütüphaneden bir kitap çekip karıştırmaya başladı. Masanın başında tam bir saat öylece kaldı. Tek bir sözcük bile yazamadı. Buradan çıkmalıydı. Bu yalnızlıktan, bu sessizlikten hemen kurtulması gerekiyordu. Ya kapı kilitliyse? Nasıl kilitliyse? Rahat çalışması için dışarıdan karısı kilitlemişse? “Neler diyorum ben. Deliriyor muyum yoksa?” diyerek fırladı masadan. Daktilosunu kucağına aldı. Ağzında kalem, birkaç tabaka beyaz kâğıtla evin salonuna attı kendini. Yemek masasının başına geçti. Daktilo ile kâğıtlarını, kalemi masanın üstüne yerleştirdi. Sonuna kadar açılmış televizyonun başındaki aile bireylerine gülümseyip “Oh be, dünya varmış.” diyerek daktilosunu tıkırdatmaya başladı.

Bizimkinin hiçbir zaman böyle bir odası olmadığından, yazma güçlüğüne uğradığı da söylenemez. Aile içindeyken de, başkalarının arasındayken de sürekli yazdı. Yazacak bir şeyi olduğunda elbet.

Bugünse başkaydı. Kendi de nasıl olduğunu bilmiyordu. Sabahın erken saatinde, sokakta, kapının önünde buldu kendini. Şapkası başında, yağmurluğu sırtında, elinde plastik bir torbayla apartmanın kapısını yavaşça çekerken yakaladı kendini. Apartman merdivenleriyle, sokakta daha kimseler yoktu. Plastik torbada neler bulunduğunu tam olarak bilmiyordu. Torbanın kapalı duran ağzını aralayıp baktı. Torbanın içinde bir tomar samanlı kâğıt vardı. Bir iki renkli tükenmezle son çıkan öykü kitabı da torbanın içindeydi. Kitap, ikide bir karıştırılmaktan hamurlaşıp şişmişti. Sayfaları kamburlaşmıştı.

Apartmanın basamaklarını ağır ağır indi. Belli ki düşünceliydi. Neden tası tarağı toplayıp sokağa atmıştı kendini? Bir anlam veremiyordu bir türlü. Korkulu bir düş mü görmüştü yoksa? Bu yüzden bilinçaltının etkisinde kalarak mı kaçıyordu evden? İlk kez böyle bir şey yapıyordu. Boş sokağın ortasında durup gökyüzüne baktı. Hava açıktı. Güneş, yavaştan, ortalığı ısıtmaya bile başlamıştı. Tomurcuklanmaya yüz tutmuş tek tük ağaç, şurada, burada kümelenmiş yeşil otlar, aralarından boy vermeye başlayan yabançiçekleri, kış günlerinin karlı, yağmurlu, boğunuk, sıkıcı pazarlarının sona erdiğini gösteriyordu.

Sokağın yapraklanmamış ağaçları altından ıslık çalarak Londra Asfaltına çıktı. Anayoldakiler uyanmıştı. Caddede trafik sağlı sollu akıyordu. Minibüslerden birine bindi. Yer vardı. Oturdu. Oturur oturmaz:

— Aksaray ne kadar? diye sordu.

Şoför, arkasına dönmeden:

— Yedi yüz lira ağbi, dedi.

Elini pardösünün cebine attı. Yedi yüz lira, bozuk olarak cebinde hazır duruyordu. Çıkarıp uzattı. Şoför, paranın bozuk oluşuna sevinmişti. O arada ötekileri de uyardı:

— Ücretler bozuk olsun beyler!

Bizimki, Aksaray’da Ufi Mağazası’nın önünde indi. Mağaza kapalıydı. Tel kepenkleri inikti. Neden Aksaray’da indiğini, buraya niçin geldiğini bilmiyordu daha. Güdülüyor muydu? Bilinmez bir gücün etkisi altında mıydı? Mağazanın önünde, tel kepengin arkasındaki vitrinlerde sergilenen giysilere bakarak bir iki dakika oyalandı. Vitrinleri geçince vitrinde neler olduğunu, nelere baktığını çıkaramadı. Kaldırımda dümdüz yürüyordu. Yanından tek tük geçenler vardı. Yedikule’ye giden Langa sapağını geçtikten sonra yeni bir sokağa girdi. Bu sokağın kaldırımlarında kimseler görünmüyordu. Sokak boştu. İki yandaki büyük dükkânların –kereste, demir dükkânlarıydı bunlar– kara kepenkleri inikti. Buradan minibüsler de geçmiyordu. Bu durum, insana korku vermeye yetiyordu.

Bizimki, bu yolda, itici gücün etkisiyle yürüyordu. Sokağın ortasına tren köprüsünün altına gelince durdu. Üstten bir tren, alttaki yolu da sarsarak geçiyordu. Kendisi de sarsıntının etkisiyle sağa sola sallandı. Elinde olmadan köprüye baktı. Aralıklı demir traversleri, boşluklardan ışıldayan maviliği, geçip gitmekte olan trenin dönen tekerleklerini gördü. Tren geçerken demir köprü de sallanıyor, sanki aşağı doğru esniyordu. Köprünün altı karanlık denecek gibi gölgelikti. Trenin takırtısı kulaklarında olduğu gibi kaldı. Köprünün gölgeliğinden sokağın güneşli aydınlığına çıkınca, kulaklarındaki uğultuyu atmak için, ağzını açıp kapadı. Sokağın güneşli yerlerine gülümseyerek baktı. Ucundan deniz görünmüştü. Buğulu gibiydi. Gene de mavilik kendini belli ediyordu.

Tam bu sırada elindeki torbanın varlığını ayırt etti. Omzuna biri dokunmuş ya da omzu hafifçe aşağı çekiliyormuş gibi oldu. Kıyıdaki kahveyi o an düşündü. Bir daha gülümsedi. Kıyıya doğru olan yürümesini hızlandırdı.

Kahve, Yenikapı’da, sokağın girişinde köşeye yakındı. Kıyıdaki kahvelerin en sonuncusuydu. Tozlu, kirli bir çini taşı imalathanesiyle yapı gereçleri satan başka bir toptancı mağazasının arasına sıkışmıştı. Önünden sahil yolu geçiyordu. Sahil yolundan sonra doldurma bir boşluk vardı. Taşlı, topraklı boz bir alandı burası. Çamur içinde çöplü bir arsayı andırıyordu. Burayı geçince deniz başlıyordu. Buradan epey uzak görünüyordu. Kahve, salaş, derme çatma bir yapıydı. Yenikapı’da kalan son kahveydi. Ötekiler ya restoran, ya da taverna olmuştu. Akşamları gazino programı yapıyorlardı. Şarkıcılarla dansözlerin ışıklı tabelaları asılıydı kapılarında. Gündüzleri, hepsi kapalıydı.

Çay içilerek gün boyu oturulabilen bir bu kahve vardı. Ders çalışan öğrencilerle tek tük sevgililer gelirdi. Kahveye, fabrikaların arkasında, hat boyunda, loş sokaklardaki evlerde oturan üç beş yaşlı adam da ara sıra uğrardı. Bizimki, karısıyla daha sevgili oldukları sıralarda buraya gelir giderdi. Karısıyla birlikte bir yayınevinin düzeltmenliğini yapıyorlardı o zaman. Düzeltilecek kolonları burada birlikte okurlardı. Ara sıra karşılıklı kitap okudukları, birşeyler karaladıkları olurdu. Garson onları, hep ders çalışıyor sanırdı. Sabahtan gelirlerdi. Öğle yemeklerini sandviç simit gibi ufak tefekle geçiştirerek akşama kadar karşılıkla kafa patlatırlardı. Garson, çay demlendikçe sormadan taze taze getirirdi. Bizimki evlendikleri gün, karısını, gelinlikle buraya getirmişti. Garson, herkese bu kahvede tanışıp evlendiklerini anlatmıştı. Bu yüzden o günlerdeki gazetelere de geçmişti garsonun yakıştırdığı bu öykü.

Bizimki acaba onun için mi özlemişti kahveyi? Onu buraya sürükleyen duyduğu özlem miydi?

Kahve, eski yerindeydi. Damı, biraz daha çökmüş gibi geldi bizimkine. Camlarının tozuyla pisliği daha da koyulaşmıştı. Havanın güneşli olmasına karşılık dışarıda masayla sandalye yoktu. Yazın hep olurdu. Camların bulanıklığından içeride birilerinin olup olmadığı da belirsizdi. Bizimki “Belki de çalışmıyor, bu da kapanmış” diye düşünmekten kendini alamadı. Açık da olsa oraya tek başına gitmeye nasıl cesaret ederdi? Aşklarının tanığı olan garson, yıllar sonra onu yalnız görünce, boşanmış olduklarını sanacaktı. Belki de karısının genç yaşında ölmüş olduğunu düşünecekti. Bunları aklından geçirirken, garson, kendisini yalnız başına görmüş gibi utandı. Yüreğinde bir sızı duydu. Utancından yüzü hafifçe kızarmıştı. Ne diyecekti garsona?

Kahvenin önündeki kaldırımda bir an durup düşündü. Sonra, asfalttan son hızla gelip geçen arabaları kollayarak karşı kaldırıma attı kendini. Burada, kıyı boyunca yürüyerek kahveden hemen uzaklaştı. Elindeki torba yeniden ağırlaşmıştı.

Kumkapı’ya kadar böyle yürüdü. Orada belediyenin yaptırdığı spor alanları, halı sahalar, açık havada oturulabilecek sabit masalarla sandalyeler vardı. Bir de yeni balıkçı dükkânları yapılmıştı. Hepsi bomboştu. Boyalı tel kepenkler inikti. Balıkçılar, balıklarını plastik leğenlere doldurmuş, kaldırım kenarında satıyorlardı. O anda tam bir boşluk, boşunalık duygusuna kapıldı. Belki bu tuhaflık yüzünden, belki üşütürüm kaygısıyla kıyıdaki boş masalarla sandalyelerin yanına bile uğramadan istasyona yöneldi. İstasyon kalabalıktı.

Bilet alıp Sirkeci’ye giden trene bindi. Tren, boş sayılmazdı. Oturacak bir iki yer vardı. Tahta sıralardaki boş yerlerden birine oturup torbasını kucağına yerleştirdi. Tren, sarsılarak gidiyordu. Bizimki de oturduğu yerde sarsılmaya başladı. Trenin sarsıntısına uydurdu kendini. Ellerini torbanın üstüne koymuştu. Destek almak için torbanın içindeki kâğıtlara, kitaba kalemlere var gücüyle bastırıyordu. Çünkü oturduğu yerden kayıyormuş gibi bir duygu vardı içinde.

Eminönü’ne vardığında Kadıköy’e yarım saatte bir kalkan vapur, iskeleden ayrılmak üzereydi. Tıklım tıklım dolmuş olan vapura koşarak, soluk soluğa yetişti. İskele kaldırıldığından vapura atlayarak bindi. Kalabalığın arasından geçip lüks kamaraya gitti. Orada da insanlar öteki yerlerdeki gibi üst üste oturuyorlardı neredeyse. Renkli tahta koltukların boyaları döküktü. Dört köşe ufak masalar yampiri duruyordu. Yolcuların bir bölümü oturacak yer olmadığından ayaktaydı. Aralarından geçerek kıç tarafa açılan kapıya gitti. Çıkarken kamaranın kapısını çekmeyi unutmadı. İskeleden uzaklaşmışlardı. Geminin arkası köpük içindeydi. Uskur, davul gibi gümbürtülü sesler çıkarıyor, lüks kamaranın camlarını zangırdatıyordu. Şimdi Galata Köprüsü geri geri gidiyordu. Köprünün vapurdan uzaklaşışını bir süre izledi. Hiçbir şey düşünmüyordu. Görüş alanına giren nesnelere takılıydı bakışları. Bu bakışlar, belki de birşeyler düşünmeye hazırlıktı. Hangi şeyler?

Bizimki, “eskiden bu lüks kamaralar biletliydi” diye geçirdi içinden. Olur olmaz kimseler giremezdi. Koltuklar, renk renk boyalı, masalar cilalıydı. Adamlar, buraya girince bir koltuğa yerleşir, fotörlerini, ince deri eldivenlerini çıkarıp cilalı masanın üstüne korlardı. Bastonu olanlar, bastonlarını da oraya kordu. Şemsiyeler, masaların kenarında dayalı dururdu. Bu beyler, çoğunlukla palto ya da pardösülerini çıkarmazlardı. Öyle oturulurdu. Kadınlar, hiçbir şeylerini çıkarmadan otururlardı. Şapkaları başlarında olurdu. Otururken bacak bacak üstüne atarlardı. Kamaraya özel çaylar gelir, o zamanlar pek bol olmayan uçlu sigaralar yakılırdı.

Haldun Taner’in Eller öyküsünde bu kamaralar çok güzel anlatılmıştı. O zamanlar öyleydi. Şimdi yarı hüzünle andığı bu alaylı öyküden yola çıkarak Haldun Taner’in bu öyküyü, ya da daha başka öykülerini burada yolculuk ederken yazdığına inandırmıştı kendini. Haldun Taner, o yıllarda Kadıköy’de oturuyor, İstanbul’a her gün, sabah, akşam vapurla gidip geliyordu. Başka seçeneği yoktu zaten. Boğaz Köprüsü daha yapılmamıştı. Bizimki, acaba, aynı yazma ortamını kendi için de düşünerek mi vapuru seçti? Ama lüks kamaraların, hatta mevkilerin kaldırıldığını unutmuştu demek. Vapurun her yeri aynıydı. Ayrıcalık kalkmıştı. “İyi olmuş” diye düşündü. Kendi haline kendi güldü. Plastik torbasını bir elinden ötekine geçirdi.

Kendini alaya almakta haklıydı. Yaşamı boyunca lüks kamaraya, lüks kamaralar daha gündemdeyken, kendi başına bir kez bile girmeye cesaret edememişti. Ne kapalısına, ne de yaz boyunca kıç güverteye yayılan açığına. Orada beyaz giysili garsonların sattığı Balbadem çikolataları yenirdi. Royal çikletleri çiğnenirdi. Bunları görmüş, oradakileri izlemekle yetinmişti. Vapurdaki öteki yolcular, Balbadem çikolatası satıcılarından yalnız kâğıt fişekler içinde nane şekeri satın alabilirlerdi. O da öyle yapmıştı.

Bizimki lüks kamarada bir kez yolculuk etti. Bu yolculuk, Bizimkinin lüks kamaradaki ilk ve son yolculuğu olarak tarihe geçecekti. Bizimkinin Sait Faik Hikâye Armağanı’nı Selçuk Baran’la bölüşerek kazandığı 1978 yılındaydı. Burgaz Adasına, Sait Faik’in adasına da denebilir, armağanını almaya çağrılmıştı. Karısı Sennur Sezer’le birlikte gidiyordu. Vapurda Ümit Kaftancıoğlu, Tomris Uyar, Selçuk Baran, Füsun Akatlı (o zaman Füsun Altıok’tu) ile karşılaştılar. Mayısın ortası olduğundan vapur biraz kalabalıktı. Ümit Kaftancıoğlu’nun önerisiyle lüks kamaraya girdiler. Masalardan biri boştu. Oturulacak yeterince koltuk da vardı. Masanın çevresini aldılar. Konuşmalar, oradan, buradan, başladı. Sonra üst perdeden kahkahalara dönüştü. Herkesin neşesi yerindeydi. Koltuklarında sessizce gazetelerini okuyan lüks yolcuları, ses çıkarmadılarsa da kötü kötü onlardan yana baktılar. Kamarada erkeklerin bakışlarının kayacağı bacak bacak üstüne atmış bayanlar da yoktu. Onun için onlardan yana bakıyor olabilirdiler. O kadar beklediler. Balbadem satıcısı da gelmedi. Aralarında konuşmadan, “yaz olduğu için belki yalnız kıç güverteyi dolaşmakla yetinmiştir” dediler içlerinden. Biletçi gelince, Ümit Kaftancıoğlu, arkadaşlarının ellerini tutarak herkesin fark ücretini ödedi. Basın kartı olduğundan kendisi için fark ödemedi. Bizimkinin de basın kartı vardı. Onun için de para vermedi. Balbademciye inat, Burgaz’a gidinceye kadar, çaycıyı, üç kez getirtti. Herkes, üçer çay içti.

Hemen o yıl ya da bir yıl sonra lüks mevkiler bütün vapurlardan kaldırıldı. Her tür mevki ayrımına da son verildi. Vapurlarda demokratik düzen sağlandı. Bizimki, bu yüzden, şimdi ayaktaydı. Plastik torbasını bir daha bir elinden ötekine aktardı. Vapur Kadıköy’e yanaşınca indi. Aynı vapurla geri döndü. Bu kez, kenarda oturacak bir yer bulmuştu. Hava güneşliydi. Denizden esen yel, hoş bir serinlik veriyordu. Gelirkenki kalabalığın, o kargaşada bir şey yapamamış olmanın, aradığını bulamamanın verdiği sıkıntı dağılır gibi oluyordu. Denizin üstündeki sabahki sis de kalkmış gibi geldi.

Eminönü İskelesi’nde vapurdan inince, bir baskının altından kurtulmuş gibi oldu. Balık ekmek satıcılarına baka baka rıhtım boyundan, ağır ağır yürüyerek Boğaz İskelesi’ne gitti. İskelenin kepenkleri çekikti. Ortalıkta vapur da yoktu.

Boğaziçi’ne yalnız sabahları, bir de akşamları vapur kalktığını söylediklerinde yüzündeki mutlu gülümsemenin solduğunu görür gibi oldu. Yüzü iskelede kapalı olan kasetçi dükkânının vitrin camına yansımıştı.

Bizimki, başlangıçta her şeyi pek güzel düşünmüştü. Boğaz’a giden bir vapura binip alt kamarada Rumelikavağı’na varıncaya kadar, herkesten ve her şeyden uzak, öyküsünü istediği gibi yazacaktı. Bu vapurlar, gündüzleri tenha olurdu. Alt kamaraysa büsbütün boştu. Arada bir kamarotlardan ya da makinecilerden, yağcılardan biri inerdi. Başaltından namaz tahtasını alır çıt çıkarmadan namazını kılıp giderdi. Alt kamaranın kuytu köşelerinde bir, en çok üç çift sarmaş dolaş otururdu kimi zaman. Onlar da konuşmadan birbirlerine baktıklarından çıt çıkarmazlardı. Zaten Küçüksu’da ya da Kanlıca’da inerlerdi çoğunlukla. Yazar da, o sırada, hava almak, Boğaz’ın güzelliklerine bir göz atmak için yukarı çıkabilirdi. Aşağı indiğinde yeniden yazmaya başlayacaktı. Gördüklerine, bildiklerine, düşündüklerine, Boğaz’dan esinlendiği yeni tatlar katarak yazmayı sürdürecekti. Rumelikavağı, bütün iskelelere uğrayan bu Boğaz vapurlarıyla iki, iki buçuk saat çekerdi. Dönüşte de aynı program uygulanınca, tam beş saat, yalnızlığın uçurumları üstünde kanat çırpılabiliyordu. Bir yazarı, bundan daha çok mutlu edecek ne vardı?

Bizimki her şeyi pek güzel düşünmüş olabilirdi, ama özel turistik geziler dışında Boğaziçi’ne giden vapur yoktu artık.

Bizimkinin zamanlaması yanlıştı. Lüks kamarayı ararken de aynı yanlışa düşmedi mi?

Tek çaresi kalmıştı şimdi. Uzun yola giden bir vapur bulmak. En elverişlisi, Yalova vapuruydu. Yolcu yükünün çoğunu ekspres vapurlarla deniz otobüsleri aldığından Yalova postaları, bu dönemlerde, tenha olurdu.

Bizimki saatine bir göz attı. Yalova postasının kalkmasına on dakika vardı. Uzun yol vapuru araştırırken tarifeye bakmıştı. Vapur, araba vapuru iskelesinin az ilerisindeki Adalar İskelesi’nden kalkıyordu. O iskeleye doğru çabuk çabuk yürüdü. Vapur, Kadıköy ile bütün adalara uğrayarak Yalova’ya gidiyordu. Hemen bindi. Vapur, bu gidişle Yalova’ya üç saatten aşağı varamazdı. Bu da onun işine geliyordu. Dönüşü de üç saat olarak hesapladı. Vapurda tam altı saat yalnız başına kalabilecek demekti.

Vapur, umduğundan da tenhaydı. Hiçbir yere bakmadan, öteki kamaralardan birine bile göz atmadan doğrudan doğruya alt kamaraya indi. İçerisi loştu. Tavanda sarı ampuller yanıyordu. Onlar da pek fazla aydınlatmıyordu. Şimdilik kamarada kimsecikler yoktu. Bu iyiydi. Işık idare ederde nasılsa. Öyleyse bir köşeye çekilebilir, torbasını açıp kâğıt kalemini çıkarabilirdi. Arkadaki bomboş kanepelerden birine oturdu. Boş kamaraya yeniden, oturduğu yerden bir göz attı. Baş tarafta kanepe yoktu. Kaldırılmıştı. Yer, yeşil bir halıyla örtülmüştü. Kamara, bir tür namazgâh olmuştu. Yirmi otuz kişinin cemaatle namaz kılabileceği genişlikteydi. Ayakkabılar çıkarıldıktan sonra yeşil halının üstünde yan yana sıralanılarak, burada, namaza duruluyordu. Geminin gittiği yön kıble sayıldığına göre bir sorun çıkmıyordu. Eskiden, koltuklar kaldırılmadan, namazlarını boş koltukların üstünde, yine geminin gidiş yönüne doğru, ya da ufak namaz tahtasına baş koyarak kılanları gözünün önüne getirdi. “Tam bir sessizlik içinde” diye düşündü. Onlar gösteriş için yapmıyorlardı bunu. Zorunlu oldukları için burada kılarlardı. Gün boyu vapurdan dışarı çıkamayan gemicilerdi çoğu. Tek tük yolcu da kazaya kalmasın diyerek alt kamarada namaza dururdu. Şimdi durum değişikti.

Lumbozlardan sızan günışığı azdı. Kamaranın yarı aydınlığı bu yüzden mi içini sıkmaya başlamıştı? Baş taraftan sökülmüş kanepelerin boşluğu ile arka kanepelerin kimsesizliğinden de ürkmüş olabilirdi. Biri dürtmüş gibi irkilerek doğruldu yerinden. Boş kanepenin üstüne bıraktığı, yanı başında duran, daha açmaya fırsat bulamadığı torbasını alıp yukarı çıktı. Üst kat güneşli ve serindi. Vapur açılmıştı. Sarayburnu gerilerdeydi. Kadıköy’e yaklaşıyorlardı. Yalova, çok ötelerdeydi. Sislerle kaplıydı. Kadıköy’e varıncaya kadar bir daha denize bakmadı. Makine dairesinin saç duvarına yaslanarak vapurun yanaşmasını bekledi. Burası esmiyordu. Torbasını kollarıyla göğsünde sıkıca tutmuştu.

Kadıköy’den Eminönü’ne yeniden dönüşünde yorgun düşmüştü. Terliydi. Serinlemek için olmalı şapkasını çıkardı. Torbaya koydu. Eve dönmeli miydi? Telefon filan da etmemişti. Merak edecekleri kesindi. Ne yapmalıydı? İçini kemirmeye kalkan bu sinsi düşünceleri kafasından kovmak bahanesiyle Sarayburnu’na doğru uygun adım yürümeye başladı. Büyük bir ordunun tek başına kalan son eri gibiydi.

Sarayburnu’nun esintili havası, orada burada parça parça kalmış yeşillikler, tek tük insanlar kaygılarından uzaklaştırdı Bizimkini.

Sahil yolunda, rıhtım boyunca, Cankurtaran’a doğru ağır ağır yürüyordu. Sağında Teodora Sarayı’nın yıkıntıları belirinceye kadar yürüyüşünü sürdürdü. Oraya gelince sırtını eski yıkıntılara verip rıhtımdan aşağı, kıyıya yığılı iri kayaların üstüne atladı. Deniz çırpıntıyla bu iri kayaların arasına girip çıkıyordu. Ortalarda büyücek bir kayayı gözüne kestirdi. Kayadan kayaya atlayarak ona ulaştı. Burada bacaklarını aşağı sarkıtarak kayanın üstüne oturdu. Güneş, kayayı ısıtmıştı. Oturduğu yer, ılıktı. Kaya yüksek olduğundan deniz kabarsa da bacaklarına ulaşmıyordu. Bir süre denizin kayaların dibine vuran çırpıntısını izledi. Her dalgacık güneşi ayrı yansıtıyordu. Ortalarda koskoca bir ayna gibi görünüyordu deniz. Oturunca bir ışık seline batmış gibi oldu. Denizden ona, ondan denize sürekli bir ışık akışı vardı sanki. Bu durum, Bizimkini iyice rahatlattı. Soba başındaki bir kedi gibi uysaldı. Bütün gün aradığı yeri, sonunda bulmuştu işte. Yazı yazmak için bundan daha güzel bir ortamı nereden bulacaktı. Hem ressamlar açık havada çalışıyorlar da yazarlar neden çalışmasındı?

Torbasını özenle dizlerinin üstüne yerleştirdi. Kâğıtlarını çıkardı. Torbanın içinden bir de mavi tükenmez aldı. Onu ağzında tutuyordu. Torbayı altlık gibi kullanarak çıkardığı kâğıtları üst üste koydu. Kâğıtların üstüne eliyle bastırdı. O sırada başı boş bir yel, kâğıtların uçlarını tutup tutup kaldırıyordu. Bir iki martı da başının üstünde daireler çizmeye başlamıştı. Ona dokunmadan kayaların arasındaki çöplere pike yapıyorlardı. Kâğıtları yelden korumak isterken martılara takıldı gözü. Kanatları yüzünü sıyıracakmış gibi geldi. Başını yana eğerek sakındı. Başının üstünde dönenen martıların kıvrık ve sivri gagaları, güneşte, keskin bir bıçak gibi, pırıl pırıl yanıyordu. Kel kafasını martıların pikesinden koruma içgüdüsüyle bu kez, kâğıtları tutan elini başına götürdü. Kâğıtlar, o anda uçup denizi boyladı. Bundan tuhaf bir korkuya kapıldı. Yerinden fırladı. Elindeki torbayı çevresinde dönenen martılara savurmaya başladı. Martılar, ürküp kaçacakları yerde, daha beter azıp üstüne üstüne geldiler. Bu arada torbanın içindeki öteki kâğıtlar da uçuştu. Kitapla kalemler, kasket iri kayaların arasına tekerlendi. Sonunda iyice boşalan plastik torbayı, kendisi, denize fırlatıp attı.

Yeniden bir kayadan ötekine atlayarak rıhtıma ulaşması, ardından yola tırmanması kıyıya inişinden de güç oldu. Pantolonun kıçı boydan boya yırtıldı. Sivri kayalar, bir iki yerini eni konu sıyırdı. Şimdi yaralı bir asker kadar yorgun ve bitkindi. Bozguna uğramıştı. Eve doğru geri çekiliyordu.

Bizimkinin serüveni burada bitiyor. Başına gelenler, bir özentinin sonucudur. Zamanlaması yanlış olduğu gibi, yerini, yönünü de ters seçmiştir.

Yazarlarımızdan biri, diyelim ki bu yazar Haldun Taner olsun –Bizimki Haldun Taner Ödülü’nü aldığı için öyle olmasını ister– yazları, her gün, ayağında şort elinde hasır zembille Moda koyuna inermiş. Kumlukta, üstündeki gömlekle ayakkabılarını çıkarıp zembile koyduktan sonra sığ sulara girer, yarı beline kadar gelen derinlikte iri bir kayanın üstüne çıkarmış. Orada sırtını güneşe vererek oturur, zembilinden çıkardığı kâğıtlara, gümüş kalemiyle, o günkü yazısını, öyküsünü, aklında ne varsa yazarmış. Karşısında, dumanların arasında, hafifçe gölgelenen İstanbul’a bakar dururmuş. Akşam olunca, yazılı kâğıtlarını katlayıp gümüş kalemiyle birlikte zembile koyar, kumluğa gelirmiş. Orada gömleğiyle ayakkabısını giydikten sonra çabucak evine dönermiş. Çünkü bu yazar, Moda’da otururmuş.

Kendisini bu koyda yazı yazmaya, denizin ortasındaki bu ıssız kayaya kadar süren koşulların neler olduğunu bilmiyoruz. Bunun yalnız kalma özlemiyle bir ilişkisi olmadığını olayı yakından bilenler söylüyor.

Bizimkininse bu koşullar altında olmadığını kesinlikle biliyoruz. Onun için bu özentisinde başarısızlığa uğramıştır.

Aradakiler
 (2001) 

Üç Öykü

Sunu
Aradakiler

Üç uzun öykünün yer aldığı bu kitaptaki öyküler, “Toplu Öyküler”in 4. kitabıyla ilk kez okur önüne çıkıyor. Benim de 8. öykü kitabımı oluşturuyor.

“Çıkmazdaki” ve “Batak” adlı ilk iki öykü, uzun yıllar, masamdaki çekmelerin bir köşesinde bekledi. l960’lı yıllarda yazılan “Çıkmazdaki” adlı öykü, l950’li yıllarda siyasal baskıların arttığı bir dönemde, küçük bir kasaba ortamına sıkışan bir öğretmenin yaşamından bir kesit.O günlerde pek çok aydının düştüğü bunalım çıkmazını betimliyor. Bu öykünün bütünü olmasa da kimi bölümlerinden küçük parçalar dergilerde yayımlanmıştı.

“Batak”, l970 sonrası 12 Mart baskısı ve yaşanan toplumsal olaylardan yola çıkarak –o dönemdeki adıyla– bir toplum polisinin içine düşürüldüğü çıkmazı anlatıyor.

Gezginci Seyfo’daysa l990’lı yıllarda yaşadıklarımızdan bir kesit anlatılıyor. Bir gezgin satıcının verdiği yaşam savaşımı, toplumca içine düşürüldüğümüz etnik köken ilişki ve çelişkileri açısından dile getiriliyor. “Gezginci Seyfo” öyküsünün bütünü ilk kez bu kitapta yayınlanmakla birlikte, kimi bölümleri, l999’da Evrensel gazetesinde de çıkmıştı.

Aradakiler, arada kalan, sıkışan, sıkıştırılan kişilerin serüveni olduğu gibi, öyküler bakımından da, yayımlanmadan çekmelerde bekledikleri için arada kalmış oluyorlar.

Kitaptaki üç öykü, öykülerin yazılış tarihleri bakımından benim biçim ve içerik açısından gelişme çizgimi belirlediği gibi, belirli dönemleri ele alışıyla da toplumsal tarih açısından içine düştüğümüz/düşürüldüğümüz acıklı durumu gözler önüne seriyor.

Yarım yüzyıllık bir dönemden önemli kesitlerin irdelendiği bu öykülerde aradakilerin ezilseler de umutlarının, dirençlerinin kırılamayacağı vurgulanıyor.

1 Aralık 2000

Merter-İstanbul

Çıkmazdaki

İnanmak istemiyorsunuz ama işler sandığınız kadar basit değil. Yine de umudunuzu kaybetmeyin büsbütün. Tutuklusunuz; orası su götürmez. Ama şimdilik o kadar. Ben sadece size haber vermeğe geldim. Bu günlük yetişir. Şimdi bankaya gidebilirsiniz. Sizin niyetiniz de bu değil miydi? Her gün ne yapıyorsanız, aynı şeyleri yapmakta devam edin.

Franz Kafka

I

Orta yerdeki tahta koltuktan, büyük bir can sıkıntısının, belki de yalnızca biçimsizce mıhlanmış tahtalardan orasına burasına batıp duran eski çivilerin itmesiyle birdenbire fırlayıverince deminden beri ağzının içinde biriktirip durduğu tırnak ve deri parçacıklarını daha çok tutamazdı. Dilinin ucuyla yere püskürtüp sahneye doğru:

— Olmadı! diye bağırdı. Olmuyor!..

Sahnede bir bakkal dükkânı vardı. Bir de bakkal. Elindeki koskoca helva bıçağı ile tezgâhın arkasında kalakalmıştı. Sivri memeleri kolsuz sarı kazağını delecekmiş gibi duran, çıplak kollu, çıplak bacaklı ve siyah mâre etekli, kaymakam, ya da yargıç kızı tipli bir kızla kasketli, poturlu üç oğlan da repliklerini yarıda kesip duruverdi. Salona arka pencerelerden ağır, macun gibi ağdalı bir güneşin sıcağı giriyordu. Salonda bir öğretmen daha vardı. Piyanonun başında duruyor, arada bir beyaz tuşlara dokunuyordu. Ama hep beyaz tuşlara. Hiç konuştuğu, söze karıştığı yoktu. Sahneyle de ilgilenmiyordu. Kabak kafalıydı. Beriki daha çok duramadı. Dudaklarını ıslattı:

— Şu yan pencereleri de açar mısınız Sırrı Bey! Lütfen!

Sırrı Bey, kuzu kuzu pencerelere yürüdü. Kanatları birer birer, ardına kadar açtı. Pazar yerinin uzaktan uzağa duyulan uğultusu azıcık daha büyür gibi oldu. Genç öğretmen,

— Hep aynı yanlışı yapıyorsun Suat! dedi sahnedeki bakkal çocuğa.

Ellerini yumruk yapıp pantolonunun ceplerine iyice soktu. Suat kızıyor olmalıydı. Renk vermiyordu ama, piyesten de, kendinden de soğuyordu gittikçe. ‘Ortada bu!’

— Bu perde birinci perdenin tıpkısı. Eksiksiz tıpkısı! İkinci perdedeki çılgınlıklarını unutmalısın artık! Birinci perdede nasılsan üçüncü, yani bu son perdede de öylesin. Gene dükkândasın işte! Aynı güneş, aynı pirinç çuvalına vuruyor. Aynı alıcılar...

Köylü oğlanlarla sivri memeli kızı gösterdi. Dilini ağzının içinde bir iki döndürdükten sonra:

— Aynı alıkça alışverişlerine devam ediyorlar, deyip sustu.

Alıkça sözü karşısında köylü oğlanlar açık açık sırıttı. Kızsa gizli gizli kıkırdadı. Aldırmadı. Dilini, traşı gelmiş bıyıklarında gezdirdi bir iki. Kıllar iğne gibiydi. Diplerinde ter vardı. Tuzlu tuzluydu. Ve... Birdenbire, kaşarlanmış bir alan sözcüsünün kısıkça sesiyle:

— Bu yüzden, dedi, o yumurta sandığının yerini değiştirmeğe hiç hakkın yok! Buna hiç hakkımız yok! Sonra o helva bıçağını helva değil de, dükkânına gelen alıcıları kesecekmişsin gibi tutman niye? Tıpkı birinci perdedeki gibi. Anlıyor musun! İkinci perdeye rağmen birinci perdedeki gibi. Sence helva bıçağı helva kesmekten başka bir işe yaramıyor. Anladın mı! İkinci perdedeki bütün çılgınlıklarına rağmen, birinci perdenin, helva bıçağından başka bıçak tanımayan, ekmek, peynir ve helva kesmekten başkasını bilmeyen bakkal Ahmedisin sen. Çünkü, yürümeye başladığın yere döndün yeniden. Bir kısır döngüdür bu. Bunu unutma hiç!

‘Hiç ama hiç! Saçmalayacağım. İyisi mi..’

Ellerini ceplerinden çıkardı. Pencereye gitti. Denizden hafif, şosenin tozuyla karışık bir yel geliyordu. Kupkuruydu. ‘Biraz ıslak olsa yel. Olurdu da. Ah bu şose olmasa. Neden denizle okulun arasından geçirmişler sanki. Ya da okulu neden.. Üç buçuk saat. Bunaldım. Ya o Sırrı Bey.. Kabak kafalı herif ne olacak! Pencereyi aç, dedim, kuzu kuzu dinledi. Oynama şu zımbırtıyla, desem...’

Döndü:

— Şunu tımbırdatmasanız Sırrı Beyciğim!

Sırtını pencerenin kenarına dayadı. Ellerini betona yapıştırdı. Sıcaktı.

— Niye olmasın İlhan Bey kardeşim. Bıraktım gitti işte!

‘Allah kahretsin! Bırakmışmış işte. Niye olmasınmış!..’

— Bir ağırlık var üstümde. Kötü bir ağırlık!

Gözlerini yumdu. Sırrı Bey, burnunun dibinde bitiverdi hemen. Büyük büyük açtı gözlerini bu kez.

— Yorgunsun, dedi Sırrı Bey. Bence bugünlük yeter bu kadar. Hatta çok bile. Sonra çocuklar da epeyce yoruldu. Pazara da uğramak gerekiyor dağılmadan. Çoluk çocuk bekler.

Sahneden Suat seslendi o sıra:

— Devam etmiyor muyuz hocam?

İlhan, kendi kendine, “Bilmem!” dedi. Omuzları oynadı.

— Yok, devam etmiyoruz, dedi Sırrı Bey. Biz de yorulduk, siz de yoruldunuz! Bugünlük yeter bu kadar!

Suat sahneden:

— Allahaısmarladık! diye seslendi.

Ardından o köylü oğlanlar, sivri memeli kız inceli kalınlı allahaısmarladıklarla çekilip gittiler. İlhan güleç görünmeye çalıştı. Beceremedi.

Şoseden, aralıksız, kamyon, otobüs, araba gürültüleri, korna sesleri geliyordu. Pazar yerinin uğultuları bitmek bilmez bir biçimde kulaklarını buluyor; kafasını bulandırıyordu. Terden sırılsıklam olduğunu birdenbire ayırd etti. Gömleği sırtına yapışmıştı. Yüzünü döndü. O toz içindeki yel gelip yüzünü yaladı. Sonra açık gömleğinden içeri girip etinde dolandı. Ve orada soluğunu kesip kaldı. Bitişik bahçede çamaşır asılıydı. Sütyeni seçiverdi hemen. Sonra yanı başındaki uzun çizgili pijamayı. İçi tuhaf tuhaf gıcıklandı. Kasıklarına bir ağırlık oturdu. Pijamanın yanı başında kuruyan bir çocuk pamuklusu kasıklarındaki ağırlığı aldı. Küçük, kara bir tavuk toprağın ıslak yerlerinden bulup çıkardığı solucanları gagasının ucunda sağa sola sallaya sallaya toprağından temizleyip yutu yutuveriyordu. Pamuklunun sahibi, birdenbire, bahçedeki tavuğu bile tedirgin eden bir viyaklama kopardı. Saçı başı dağınık bir kadın, memelerini sallaya sallaya açık pencerenin önünden geçti. Elinde kocaman bir tahta kaşık vardı. ‘Mutfaktan çıkmış olmalı. Şimdi de çocuğun altını açacak. ÖÖÖÖ!’ Pencereden sarkarak komşu bahçedeki ağacın dalını yakaladı. Tavuk başını alıp sallana sallana yürüdü. Erikler boncuk gibiydi. Dalı sıkıca tuttu. Bir avuç boncuğu yapraklarıyla birlikte sıyırdıktan sonra dalı bıraktı. Avucunu, arkaları kirli ve tüylü yapraklardan temizledi. Sonra da boncukları, buğusuna ve ince tozuna dokunmamak için avucunun içinden ağzı ile alıp dişlerinin arasında ikişer ikişer ezmeye başladı. Çekirdekleri yeni yeni katılaşıyordu. Ekşi, buruk şeylerdi. Serinletiyordu.

— Sıtmaya yakalanmak için birebirdir! dedi Sırrı Bey.

İlhan birdenbire döndü, kahkahalarla gülmeye başladı. Sırrı Bey hiç beklemiyordu bunu. İlhan da öyle. Ama gene de kendini tutamadı. Çömeldi. Gözlerinden yaş gelinceye kadar güldü. ‘Sonu buydu. Ağladım işte! Ağlamaktır bu!’

Sırrı Bey aptallaşmıştı.

— Siz gençler... dedi.

Sözünün sonunu getirmeden:

— Yakalan da görürsün! diye öfkeyle ekledi.

İlhan kendini toparlayınca:

— Kusura bakma ama hocam, diye konuştu, kasabalılardan hiç farkınız kalmamış; (Kısaca güldü) hani nerdeyse insan sizi, cuma namazına gitmeyip de burada, şu şeytan işi oyunlarla boşuna vakit geçirerek, yüce Tanrının ihsan buyurduğu soluğu boş yere harcadığımız için bir güzel hayıflanacaksınız sanır.

Sırrı Bey alıkça:

— Seni de görürüz! dedi.

Yüzü hafifçe kızarmıştı. Gözlerinin az önceki donukluğu gitmişti. Kızmış olmalı. Gene de önemsemedi o kadar. Saçsız başını sıvazladı.

— Çıkmayacak mısın daha? diye sordu İlhan’a.

— Çıkıyorum, çıkıyorum elbet!

Ceketini giyerken:

— Özür dilerim hocam! dedi.

Sırrı Bey boş boş güldü:

— Özür dileyecek bir şey olmadı ki. ‘Seni de görürüz!’

Koridora çıktılar. İlhan içeri bir göz atıp kapıyı çekti. Sırrı Bey bu sırada kapıcının odasına doğru hızlı hızlı yürümüş olurdu. İlhan da son sınıfların çıkardığı KOÇAN adlı duvar gazetesinin önünde kalakalırdı.

Sulu boya resimlerle yazılara, asıldığından bu yana kimbilir kaçıncı kez, şöyle bir baktı. Gene KOÇAN yazısındaki O’yu beğenmedi. Oldum bittim “O” harfini sevmezdi zaten. Sevememişti. Çıkışı yoktu çünkü. Hangi noktasından başlanırsa başlansın, yukarı ya da aşağı, gene yürümeye başladığı noktaya ulaşıyordu insan. ‘Hep o bilinen, aşınmış, kof nokta. Yürümeye başladığımız nokta. Başlama noktalarıyla bitiş noktalarının daima çakışacağı harf. Bir kısır döngüdür bu. Bunu unutma hiç! Hiç ama hiç!’

“İçkiler İlhan’dan be Panayot Usta!”

“Daha olmasın mı yani?..”

“Kendi kasabasına verdiler oğlanı.”

“Ağbisi de orda. Ekmek elden su gölden.”

Kahkahalar.

“Pist ulan kedi!”

“Tümen tümen tanıdığı var.”

“Deniz kıyısı. Bir görsen, bayılırsın. Körfez. Yazın püfür püfür. Kışın ılık mı ılık.”

“Boşnak kızlarını unutmayalım.”

“Sarı lepiska saçlar.. sürmeli mavi..”

“Kızlara gel kızlara!”

“İri ta’ze...”

“Yürüüü!”

“Hey be!”

“Ha?”

“Sen sen ol da...”

“Değil mi ama Panayot Usta!”

“Yaşa İlhan!”

“Ulan kedi sövdürme orospu anana!”

“Sus be!”

“Nur ol!”

“Var ol!”

“Ha ha ha!”

“Panayot Usta da yaşasın be!”

“Yaşasın!”

Biri ansızın omzuna esaslı bir yumruk yapıştırıyor. Ses etmiyor. Çinko tabaklarda fıstıklar, süprüntüler. Şarap bardakları kırmızı çoğunluk. Tel tel sarı ışıklar. Porselen tabaklar. ‘Kirli.’ Izgara köfte. Hardalı bol. Ekmekler yenmiş. Daha doğrusu didiklenmiş her biri. Birtakım artıklar. ‘Islak, kopuk kopuk.’ Boşalan şişeleri Panayot saniyesinde tazeliyor. ‘17 Numara’ ‘En ucuzundan afyonlu.’

“Sulanmayalım ulan!” diyor biri.

İlhan sallana sallana dönüyor yüznumaradan. Sandalyesini altından çekiyorlar. Sırtüstü düşüyor. Gülüyorlar hep.

Sonra her şey, bıçakla kesilmişçesine, birdenbire bitiveriyor. Bir başına kalıyor İlhan. ‘Birdenbire’ ve ‘Bir başına’. Sarı mı, yeşil mi, mavi mi? Bir ampul işte. Çıplak bir ampul. Yanıyor. Oda. ‘Sessiz, bir başına’. Kitaplar, kağıt kalem. Masa, sandalya. Oturup yazıyor. Yazdıkça yazıyor.

Uyandığında güneş. Kocaman bir güneş. Yazdıklarına bakıyor. Gözlerine giriyor. Sürahiye sarılmış. İlhan koparıp alıyor. Başına dikiyor. Oh!

Yazdıklarına bir göz atıyor. ‘Mektup’. Tahir! ‘Ağabeyimin adı. Ne güzel!’. Başı dönüyor. Bazı şeyleri anlamakta güçlük çekiyor. ‘Hazırlıklarım biter bitmez..’, ‘Bir haftaya kalmaz...’, ‘Hazırlan...’, ‘Çocuklara müjdeyi ver!’, ‘İçkiler senden...’, birtakım yazılar. İğri büğrü satırlar. Satırlar. Satırlar. Kardeşin İlhan. ‘Benim adım, ne güzel!’ “Yıllar sonra ikimiz bir arada olacağız.”

Üç gün sonra uzun zarflı bir mektup, kapının ardında İlhan’ı bekliyor. Oracıkta açıyor. ‘Tahir’den’. Basamağa oturuyor. “Aksi bir tesadüf işte”, “Memuriyet...”, “Ç....’ye”, “Tayin ettiler. Ne denir?”, “Çok üzüldüm!”, “Tam sen...”

Tahir düpedüz kaçıyor. Adı gibi biliyor bunu. Şehir Kulübü’nün bahçesinde yeri geliyor da, öteki memurlarla alay ede ede ve böbürlene böbürlene şöyle diyor Tahir:

“Kadastrocuları kendileri bizzat istemeden yerlerinden bir santim bile kıpırdatamazlar. Ne haber gülüm?”

Kağıtlarına dönüp:

“Koz karo” diyor.

Naci suratını asıp:

“Gelmiyorum ben” diye sertleniyor. “Osman’la oyna sen!”

“Gel de vuralım beline!” diyor Osman yılışarak.

Naci ses etmiyor. İlhan’a gösteriyor kağıtlarını.

“Façaya bak be!” diyor. “Tuh!”

İlhan anlamadan başını sallıyor. Yalovalı Kemal, tam o sırada renkli ışıkları yakıyor. “Vakt-i kerahet”. Masalar birer ikişer doluyor. Mezeler taşınmaya başlıyor. Kağıtlar kalkıyor. Yerini rakı şişeleri alıyor. ‘Yerlerinden bir santim bile kıpırdatmazlar demek, öyle mi?’

İlhan düşünüyor şimdi. Eski günleri. Çocukluğunu.

Şehir Kulübü adının bile daha ortalıkta olmadığı o garip ve sıcak yaz günü... Birdenbire eski fabrika yolundan çıkagelen o azgın yel... Rıhtım yapılmamıştı daha. Deniz, kahvelerin camlarını ıslatacak kadar kabarmış. Dalgalar oraya buraya çarpıp duruyor. Ve yel yedeğinde götürdüğü tahta parçaları, deniz kabukları, yapraklar, eski kağıtlar, belki de birtakım kasketlerle Hasandede sokağına da uğruyor. Anneleri ünlüyor: İlhan’ı, Tahir’i ve küçücük Lâle’yi. Üçünü de.

Hemen o anda mı, yoksa daha sonra mı?

“Babanız...” diyor anneleri, gözleri yaş içinde. “Babanız öldü!..”

Ağlıyorlar mı? İlhan, Lâle’nin elini bırakıyor. Tahir ne yapıyor? Küçücük Lâle ne bilsin, el çırpıyor.

Ertesi gün, toprak avlu ilk defa sulanıyor. Ve sürüsüne bereket ayakkabı doluyor İlhan’ın gözlerine.

Neden sonra, ayakkabılar ağır ağır bırakıyorlar toprak avluyu. Ama avlu bir daha hiç sulanmıyor. Sonra da çatlıyor zorundan.

Annelerinin, eskiden birtakım bez parçacıklarını gaza bulayıp kapı önünde çabucağın içinde yakıverdiği harlı mangalları artık üfleye üfleye ve zoru zoruna, akşam ezanından çok sonra, yatsıya doğru, ancak yakabildiğini görüyorlar. O da ölü gözü bir mangal.

Bir gün mangal iyice yanmaz olunca:

“İstanbul’a, anneannemize gidiyoruz” diyor anneleri. “Gelin de yıkayayım sizi!”

Eşyaları topluyorlar. Tahir alıp başını gidiyor ve o gece ilk defa, eve sarhoş dönüyor. Ağlıyor. Dayak yemiş gibi ağlıyor. Sövüyor.

“Siz gidebilirsiniz!” diyor bağıra bağıra. “Ama ben kalıyorum!” Ölünceye kadar da “bu kasabada” kalacağına and içiyor.

“Ne halin varsa gör” diyor anneleri. “Ben çocuklarımı alıp gidiyorum!”

Sonra sofaya çıkıp gizli gizli ağlıyor.

Denkleri otobüsün üstüne Tahir’in yardımı olmaksızın yerleştirip hareket ediyorlar.

Sonra birbiri ardından gelen deli yeller, deli sıcaklar... Yağmurlar... Oluklar susmak bilmiyor. Onca kar... Camları bile örtüyor. O günlerde iki ihtiyarı ‘dedemle anneannem’ birbiri arkasından surların dışında bir yere bırakıp dönüyorlar...

Tahta sıralar. Çeşit çeşit yüzler... Okul... Sokaklar... Ev... Evler... Çarşamba pazarı... Satıcılar avazları çıktığınca... Akşam. Kalmış sebzeleri ucuza veriyorlar... Torbanın bir ucunda İlhan, bir ucunda annesi. Lâle annesinin eteğine yapışmış. Anneleri el makinesinde ha babam beyaz beyaz mintanlar dikiyor. Ve haftada bir mintanları sırtlanıp karanlık, çok merdivenli bir hana götürüyorlar.

Birdenbire Tahir çıkageliyor. Bıyıkları çıkmış. Saçları sıkıca taralı. Askere çağırmışlar. Anneleri ağlıyor. Tahir, daha başından ağlıyormuş zaten. Büsbütün bırakıyor. O akşam avazları çıktığı kadar bağırıp gülüyorlar.

Basamakta oturmaktan altı uyuşuyor. ‘Neden?’ diye soruyor hep kafasının içinde. Kalkıyor. Yeniden açıyor mektubu: “Evi eşyaları ile birlikte sana bırakıyorum... Hiç birinin kılına bile dokunmadım... Güle güle otur. Yalnız annemle babamın gelinlik resimlerini alıyorum...”, “Hoşça kal. Sakın kusuruma bakayım deme...”. Kafasının içinde bükülüp duran düşünceleri bir türlü toparlayamıyor. ‘Ama neden? Neden? Neden? Tayinimin oraya çıktığını bildirir bildirmez... Bunca yıldır bırakmadığı, ölünceye kadar da bırakmayacağına and içtiği kasabasını nasıl oluyor da böyle birdenbire, nasıl oluyor da... Kaçıyor. Düpedüz kaçıyor. Ama neden, niçin? Benden mi? I’ıh! Kal be!’ demişti bir yaz günü gittiğinde.

“Kal” diyor Tahir. “Pazartesiye kadar kal bari! Şunun şurasında üç gün var işte.”

“Akşamdan kalma yemeği ısıtmadan, öyle donuk donuk, yağları ile birlikte gevelemenin, lokmaları ancak suyun yardımıyla yutabilmenin ne demek olduğunu daha bilmezsin sen,” diyor. “Onun için belki bir çok şeyi anlayamıyorsun. Anam kızkardeşim var başında nasılsa...”

Hemen ardından: “Yağlı, pis bir gömlek nasıl kokar, bilir misin sen?” diye soruyor. “Bilemezsin elbet” diyor sonra. “Bilemezsin elbet!”

“Bir iki gün daha kalsan günaha mı girersin yani?”

“Evlensene sen!” diyor İlhan, birdenbire.

Tahir gülüyor. Tıpkı onun Sırrı beye yaptığını yapıyor. Sonra kahkahalarından baş aldığında:

“Allahın emri, peygamberin kavliyle deyip elin kızını çek getir eve ha?” diyor. “Çocuksun sen İlhan! Çocuk!”

Çocuk değildi İlhan artık. Anlıyordu. Her şeyi anlıyordu. Tahir’in kasabayı bırakışını, eşyalardan birini olsun almayışını ve ardına bile bakmadan kaçışını. Düpedüz kaçışını. Korkusunu sonra. Kabuklarını bir türlü kıramayan iki insanın gün gün soğuyan ve sağırlaşan bir odanın iki ayrı köşesinde çürüyüp kokuşmaya başlayacakları bu kaçınılmaz son.. Bu kaçınılmaz son’un birdenbire sezilivermesi, Tahir’i yerinden etmeye yetmişti. Gün gelecek biri, kendine, kendi pis, üstelik ağulu kokusuna bakmadan, ötekinin çürürken çok kötü kokular çıkardığını, bunun dayanılmaz, üstelik ağulu bir koku olduğunu bu yüzden ayağını denk alması gerektiğini söyleyecek:

“Sen kendine bak önce!”

“Asıl sen...”

Korkuyordu. Hiç bir şey yapamamanın sıkıntısını iki katına çıkaracağımızdan korkmuştu.

Ve iş günün birinde bıçağa kadar dayanacaktı. Çıkışı olmayan “O” harfinin başlangıç noktalarıyla bitiş noktalarının çakışık olmalarındaydı bütün iş. Biliyordu bunu Tahir.

— Biliyormuş! dedi İlhan.

Tahir’in bıraktığı kasabadaydı işte. Okulun koridorunda dikilmiş, öğrencilerin çıkardığı duvar gazetesi Koçan’ı kimbilir kaçıncı kez inceliyordu. Çevresine kaçamak bir göz attı. Sırrı bey dipte, herşeyden habersiz, kapıcıyla çene yarıştırıp ha bire kabak kafasını sıvazlıyordu. Kepenkler örtülü olduğundan koridor karanlıkçaydı. Serin serin kokuyordu ortalık. İlhan, derin bir soluk aldı. Sallanmadan, dimdik yürüdü.

Kapının bulunduğu girinti büsbütün karanlıktı. Sırrı bey döndü. Şöyle üstünkörü bir baktı. Kapıcı toparlandı, kasketini çarçabuk eline alıp asık yüzlü bir selâm verdi. İlhan, için için güldü. Sırrı bey, İlhan’ı daha şimdi ayırd ediyormuş gibi babacan babacan:

— Amma da kaldın ha, dedi. Anlaşılan ezberlemeye niyet ettin sen o gazeteyi.

— Öyle bir hiyetim yok ama şu “O” meselesi kızdırıyor beni.

Kapıcı kasketini giydi.

— Nasıl “O”? diye gözlerini kırpıştırdı Sırrı bey.

Kapıcı, ağzı açık, kasketinin altında, gülümsemeye çalıştı.

— Şu KOÇAN kelimesindeki “O” harfinin yazılışı, dedi İlhan. Bütün O harflerinin yazılışı...

— Anlayamadım.

Kapıcının gülüşü daha da yayıldı suratına. Daha da alıklaştı.

— Şey canım, kapalı yazmışlar işte. İki ucu birleştirmişler yani. Alıştıkları gibi. O kadar da söyledim: Bir ucu açıkta bırakmalı, öteki uçla birleştirmemeli diye...

— Allahallah!

— Evet, birleştirmemeli diyorum...

Sırrı bey dayanamadı, makaraları koyverdi birden. Kapıcı da, Sırrı beyden yüz bulup açıkça güldü.

— Çok tuhafsın doğrusu İlhan bey kardeşim. Neden diye sormuyorum. Çünkü biliyorum bir sürü felsefî, psikolojik sebep bulup sıralayacaksın. Ben de apışıp kalacağım karşında. Doğru demiyor muyum ha?

— Estağfurullah Sırrı hoca! Rica ederim!

— Öyle öyle! Benim bir türlü aklım ermez şu felsefe meselelerine. Oldum bittim böyledir bu. Ne yapsan kafama girmez. Her neyse, çıkalım!

— Çıkalım!

Kapıcı bir koşuda kapıyı açtı. Kasketini eline alıp dimdik durdu yanda.

— Eyvallah Kadir ağa, hoşça kal!

— Eyvallah!

— Güle güle beyim, güle güle!

Kasketini başına geçirip çattadak kapıyı kapadı arkalarından. Gözleri kamaştı İlhan’ın. Çıkar çıkmaz sebepsiz göğe baktıydı. Bayrak, denizden gelen yelle hafifçe sallanıyordu.

— Körfezden esiyor, dedi Sırrı bey.

İlhan, lâf olsun diye:

— Nasıl da anlıyorsunuz bir bakışta, dedi.

— İzin ver de bunu bilelim artık İlhan bey kardeşim, diye böbürlendi beriki. Baksanıza bayrak “Y”ye doğru baş veriyor. Bunu bilmeyecek ne var?

— Ya!

Yola çıktılar. Sokak boştu. Toz içindeydi her yer. Şoseye iniyorlardı. Bırakılmış parkın sarkık, yumru ağaçları ardından deniz görünürdü. Maviydi. Düzdü. Göğe baktı İlhan. Mavi. Bulutsuz. Dümdüz. Şoseden kocaman, kereste yüklü bir kamyon geçti. Bir yığın toz bıraktı ardında. Toz köşeyi dolanıp burunlarını buldu. “Pöf!” dedi İlhan. Sırrı bey güldü gene. Pencerelerde kimseler görünmüyordu. Kapı önleri ıssızdı. Bir çocuk bile yoktu. Ara sıra işlemeli patiska perdeler sallanıyordu yelden. O kadar. Yürüyüşlerinin belli bir ereği yoktu. Öylece, tozun içinde, güneşin alnında, konuşmadan yürüyorlardı. Her günkü gibi. Birörnek. Hastanenin köşesinde, yürüyüşlerinin belli bir ereği olmadığını daha iyi anladılar. Şoseye çıkmışlardı.

— Nereye gideceksin? diye sordu Sırrı bey.

— Bilmem, dedi İlhan.

— Var mısın bir tavla partisine? Üç yedi yapar akşamı buluruz!

Sırtını hastanenin duvarına vermişti İlhan. ‘Ateş gibi!’ Denizden yana baktı. Postanenin bayrağı “Y”ye doğru baş veriyor.

— Gazete gelmiş midir acaba?

Bir martı gelip bayrak direğinin tepesine kondu. Sırrı bey saatine baktı.

— Neredeyse, dedi. Eli kulağında.

Kurup cebine koydu. Martı uçtu.

— Gazeteyi mi bekleyeceksin yoksa?

— Ne yapayım. Okuyacak bir şey bulunur belki.

— Sen bilirsin. Ben gideyim bari. Nasıl olsa doktor Ercüment’i yakalarım.

— Bugün Cuma ama!

— Hay Allah cezasını versin! Bak bu hiç hesapta yoktu. Her neyse, bir başkasını bulurum ben de. Hadi bana eyvallah!

Sokağın öte başından bir kız çocuğu:

— Babaa! Babaa! diye bağırarak geliyordu.

— Sırrı bey, kızınız! dedi İlhan.

— Tuh!

Kız, soluya soluya geldi. Elinde boş bir pazar torbası tutuyordu.

— Baba, annem dedi ki... Pazardan...

İlhan, gerisini dinlemek istemedi. Duvarın kıyısından sessizce köşeyi kıvrıldı. Pantolonunun arkasını silkeleye silkeleye Eski Fabrika’ya doğru yürümeye koyuldu.

Şehir Kulübünün önünden hızlı hızlı geçip gitmek istedi. Daha yirmi adım bile uzaklaşmadan çocuğun biri kulüp binasından koşar adım çıkıp çarçabuk arkasına takıldı. Ve çabucağın içinde önüne geçip sapsarı saçlarını sallayarak:

— İlhan ağbi, Naci ağabim seni istiyor! deyiverdi.

— Peki, geliyorum!

Dönmeden camiye kadar yürüdü. Caminin oradan şose yukarı kıvrılıyor, Eski Fabrika Yolu da iri molozları, topraklı yüzü ve bırakılmış olmanın her türlü yoksulluğuna boyun eğmiş bir durumda denize kadar sürükleniyordu. Toprak yola ayağını değdirmeden döndü. Şehir Kulübüne yöneldi. Karşıdaki Hükümet Konağı’nın bahçesinde iki jandarma eri çamaşırlarını parmaklıklara asıyordu. Birdenbire bir serçe burnunu sıyırtarak havalandı.

II

— Artık bizi çiğneyip de geçiyorsun, dedi Naci.

Her zamanki gibi, masanın başında birtakım kağıtlarla uğraşıyordu. Hasır koltuklar yarı yarıya güneş içindeydi. Masanın camı tozla kaplıydı. Eğildikçe, güneşe batıyordu Naci’nin yüzü. Eğilmese, dik otursa gölgede kalacaktı. Duvardaki çivilerde, sandalye arkalıklarında renkli formalar kuruyor. Hasır koltuklar ince çıtırtılar çıkarıyor. Bir kenarda, brandadan büyücek bir çuvalın içinde, altları ızgaralı ayakkabılar duruyordu. Çuvalın ağzı açıktı. Ayakkabılardan bir ikisi de yerdeydi. Başka bir köşede voleybol ağı. Üç dört tane top. İlhan, ayağı ile toplardan birini çekip hafiften hafiften oynamaya başladı. Topu duvara çarptırıp ayağına getiriyor, sonra ayakkabısının burnuyla yeniden itiyordu. Her seferinde duvarla araları biraz daha açılıyordu. Ayaklanan tozlar, burnuna dolup genzini tırmalıyordu. Genzini temizlemek için kuru kuru öksürdü.

— Ne o, dedi Naci. Antremanlara çok erken başladın bakıyorum.

— Can sıkıntısı, dedi İlhan. Bak haberin olsun, ben yokum maçlarda.

Yoldan bir kamyon geçti gürültüyle. Oda sarsıldı.

— Sonra konuşuruz onu, dedi Naci. Koca bir yaz var önümüzde daha. Ben senin lisansını çıkartıyorum nasıl olsa. İsimleri bölgeye gönderdik bile.

— Oynamam ki!

Topu bıraktı.

— Otursana!

Hasır koltuklardan birine çöktü. Yoldan, bu sefer gıcırtılı bir öküz arabası geçmeye başladı.

— Akşam Yalovalı Kemal’in orda enine boyuna konuşuruz bu işleri, dedi Naci.

İşte bu yüzden geçip gitmek istemişti. Naci, saniye sektirmeden kağıtlarına eğilmiş, yüzünü güneşe batırmıştı. ‘Boyunbağını neden gevşetmez bu çocuk anlamam’ diye düşündü. Sonra ‘Başkan..’ diye kendi kendine açıklamaya çalıştı durumu. Kimbilir kaçıncı kez aynı şeyleri düşünüyordu Naci’nin karşısında. Aynı oyunu oynuyordu. Korkunç bir şeydi bu. Ama engel olamıyordu bir türlü. ‘Ceketinin düğmesi hep iliklidir. Resmîdir beyimiz! Kaymakam beyle hasbihal, memleket meseleleri, falan filan... Ne de olsa başkan! Kulübe yardım.. Bölge müdürlüğü.. Yüksek himâyenizde efendim.. Ne de olsa.. Tahsisat.. Eh be!.. Onun için.. Sarhoşluğunda bile.. Bir düğmesine bile.. Ne yapalım yani dokunmazsa. Pöf be.. Öf yahu!’

Bunun için geçip gitmek istiyordu.

Güneşin batmasına yarım saat kala deniz kıyısındaki voleybol alanına inip şarabına maç yaparlar. Şarap düşkünü altı kişi, güneşin batmasına yarım saat kala, kısa aralıklarla, bitiverir deniz kıyısında.

‘Tıpkı, gelecek yağmurların korkusuyla geniş ve ağaçlıklı yolları, şişkin ve olgun yemişleri yüzüstü bırakıp, camların ardına, perdelerin kıvrıntıları arasına ölüşmek için koşup duran akılsız sinekler gibi. Tıpkı onlar gibi..’

Güneşin batmasına yarım saat kala eksiksiz yerini almış olur herkes. Bir yanda Naci, Adliye yazıcısı Osman ve kendisi.

‘Yani perdelerin kıvrıntıları arasında ölüşmeye duranlar.’

Karşı takımda da Yangıncı Sedat, terzi Yusuf ve posta müdürünün oğlu Adil.

‘Yani camların ardını seçenler.. Yani akılsız sinekler.. Yani, Allah kahretsin!’

Kasabaya konuk olarak geldiği vakitlerde bu iki takım vardı gene. Üstelik aynı biçimdeydi. Bugün, bir Tahir yoktu aralarında. Ama üçgen bozulmuş değildi gene de. Aynı eski üçgen sayılabilirdi üstelik. Öyle ya, Tahir’in yerine Tahir’in kardeşi..

‘Gelecek yağmurların korkusundan kurtulamamış bir başka aptal sinek!’

Zaten, hastalıklar, kısa yolculuklar dış tutulursa takım değişmiyordu; daha yıllarca da değişmeyecekti.

Oyun, top büsbütün görünmez oluncaya kadar sürer. Sonra soluk soluğa Yalovalı Kemal’in işlettiği Belediye Lokali’ne, yani kocaman ve kırmızı bir tabelâsı olan Şehir Kulübü’ne gidilir; kazanan takım, kaybedenlerin şarabını patlayıncaya kadar içer. Arada, Naci’nin coşup büyük şişe açtırdığı da olur.

“Bu dünyanın dört bucağı... Kızı görme ağbi.. Namussuzum.. Ağlama oğlum.. Ağlamadan anlat... Gençliğimiz var ağbi.. Ulan Yangıncı.. Tuh be! Bir çuval incir be...”

Hep mutfağın yanındaki o küçük, özel odada içilir. Lokal resmîdir çünkü. Kaymakamla yargıç ya da savcı limonlu votka içmeye gelirler çoğunluk. O küçük, özel odada hazırlanır limonlu ve resmî votkalar. Yalovalı Kemal, iyi becerdiğinden, terzi Yusuf’a hazırlatır hep. Adil:

“Tükürelim içine be!” der ikide bir.

Naci, boynunu iki yana sallaya sallaya, sertçe:

“Olmaz öyle şey!” diye bağırır.

Sarhoş olunca, boynunu durmamacasına bir sağa bir sola çevirmeden edemez zaten. Hep böyledir bu.

İçki faslı bitince Lokal’e çıkılır.

“Tısss! Tıslamasana ulan! Naci, başı sen çek! Tek sıra olun! Örtmenim! Ciddî olalım beyler!.. Tısss!... Sus ol be!”

Kaymakam, savcı, ya da öteki yüksek memurlar salonda bulunuyorlarsa onlara Naci’nin başkanlığında, hafif bir selâm verilir; sonra 7’li birer tavla partisi yapmak için çifter çifter çiğ ışıkların altındaki ak mermerli masalara çöreklenilir. Her akşam böyledir bu. Hiç şaşmaz.

“Bafra mı o? Bir tane alırım bak, lâmı cimi yok!”

— Naci cıgaran var mı?

Yoktu Naci. Masa boştu. Kimseler yoktu. Toplar, ayakkabılar, ağ, renkli formalar?.. Yerli yerindeydi. Sonra masanın tozu, güneş, Naci’nin kağıtları. ‘Allah kahretsin! Cıgaran var mı? Daha bir hafta olmadı oysa. Söylev çekmek. Kim? Korkaksınız! Hepiniz!.. Sen de! Yaktınız mı.. Sığınak.. Can sıkıntısı mı? Hangi can? Ne dağıtır, ne dağıtır. Efkâr. Pöf! Çevre oysa. Küçük körfez kasabası. Gidilecek yeri. Hangi deniz? Bilmeliydim. Söylevci aptal! Sessiz sedasız.. Huy işte! Can çıkmayınca.. Tî’ye alırlar şimdi. Haklılar! Alsınlar... Naci tutamaz kendini, koyverir makaraları. Nereye sıvıştı? Lig maçlarına katılıyoruz, bu yıl.. Lisans işleri... Kasabanın şerefi... Kaymakam beyle... Damlar şimdi. Neredeyse. Şaşmaz.’

Hiç şaşmaz.

Paralar denkleşti mi kim durur daha. Doğru Ebanımın evi. Kadın ebe falan değil. Ama öyle anılır.

“Torpili savcı be! Ne diyorsun! Kaymakam bile... Karısı geçen gün Neclâ ablalarda hüngür hüngür ağlamış. Ne konuşuyorsun sen!”

Sarıkum yokuşu zifirî karanlıkta tökezlene tökezlene çıkılır. Ay varsa..

“Siz gene karanlığa kalın delikanlılarım. Korkulu rüya görmektense.. Değil mi ya? Çok doğru! Ebanım adına üç defa... Gülmeyin ulan!”

Kapı parolaya göre tıklatılır.

“Yalnızlıkta sayılır. Bahçe içi. Arka kapıdan. Mahallenin evleri uzakça. Yokuşun başı. Tam yerinde. İlk ev. İyidir. Bu saatlerde herkes uykuda mıdır buralarda? Ses etmeyin!..” Ebanım başını örten yazması, çizgili yüzü, bir türlü uykuya kanmayan gözleri ve beş numara gaz lâmbası ile kapıyı açar hep.

“Buyrun aslanlarım, buyursunlar! Nazlı uyuyor mu? Tepinme ulan! Uyandırırım canlarım! Karakolda ayna var ayna... Sus olun be! Tısss!..”

Nazlı, daracık siyah eteği, kolsuz pembe kazağı ile neden sonra ortaya çıkıp gelenlerin ellerini teker teker ve ürkek ürkek adeta utana utana sıkar.

“Biterim! Çalımı ulan o! Çalım malım bana ne, biterim! Bit de dırdırından kurtulalım! Amin!”

Yusuf her zamanki sululuğunu yapar, onca milletin içinde kucağına çekiverir kızı. Kız kaçar, Naci’nin yanına sığınır.

“Acelen ne aslanım, odada daha âlâ çekersin kucağına gülü! Gül...”

Ebanımdır bu. Bir gözünü de kırpmayı unutmaz hiç. Acele edenler çoğalıyorsa hemen kurraya geçilir. Sonuçları Nazlı okur; okuduğunu da dişleriyle yırtıp atar. Kurrayı nedense hep İlhan kazanır. Onu da ötekileri de kızdırır bu.

“Kurrada kaybeden aşkta... Yalan mı Ebanım teyze!”

Ama bu hep böyledir ve hiç şaşmaz.

Sabahları işkembeci Ömer’in dükkânında birleşilir ilk. Bol sirkeli, bol sarmısaklı çorbasını içen, asık suratlı, şiş bir “eyvallah!” basıp süklüm püklüm yollanır işine. Akşama gene aynı hikâye. Sabahları yeniden Ömer’in dükkânı. Yeniden: “Sarmısağı, sirkesi bol biir!..”

Bütün girdi çıktı yapma birtakım kum tepeciklerinden, ıslak, kol boyunda birtakım basit tünelciklerden ibâretse elbette dördüncü kurcalayışta tepecikler yıkılacak, kol boyundaki tünelcikler çöküp kalacaktı. Üstelik kumun o yıvışık ıslağı, bulaşık tuzu deride iğrenç lekeler bırakıp kötü kokular çıkaracak. O zaman lekeleri görmemek, kokuyu duymamak için ister istemez yeniden kuma sarılacak, aynı oyuncak tepeleri, aynı kol boyundaki tünelcikleri yeniden kuracak, sonra yeniden ikinci, üçüncü ve sonuncu kereye kadar kurup bozacağınızı bile bile, bozmaya çalışacaksınız demektir.

Bir gün kıyı kahvelerini bırakıp çarşı boyundaki peykeli han kahvelerinden birine gitti. Kilimle kaplı geniş peykenin üstünde enine boyuna bağdaş kurmuş kaba ağızlıklı beş altı yaşlıyla kalıbı kaçmış fotörlerini geriye itip likitli saçlarını ortaya çıkarmış bir o kadar genç, kimi kez kızgın kimi kez alabildiğine güleç, konuşup duruyorlardı. Uzun zaman, ahırlara çıkan karanlık aralıkta durup seyretti onları. Gübre kokusu baskın çıkınca içeri girdi. Konuşma tekdüzen, kuru birer “selâmünaleyküm”le ve tamtakır “merhaba”larla kesiliverdi. Geniş peykede kıpırdamalar oldu ardından. Bağdaşlar bozuldu. Yerdeki yemeniler yırtık çoraplı iri ayaklara geçti. Sonra da susuldu. Çıkıp gidene kadar da o bir iki kelimelik konuşmaların –o da binde bir– kahvenin isli tavanını bile bulmadan sönüveren tatsız ve birörnek fısıltılarından başka bir şey geçmedi. Yalnız ortalık büsbütün karardığında kahveci, tıslayıp duran camı kırık bir lüküs yakıp getirdi. Bir de kahveyi kulpsuz, süt kâsesi gibi büyücek bir fincanla sunmuşlardı. Bunları da biliyordu.

Ve yeniden kumun başına çöktü. Yeniden o bilinen birörnek tepecikleri yapıp bozmaya, kol boyu tünelcikleri açıp yıkmaya devam etti. Ediyordu da...

Naci gelmeden apar topar çıktı. Şoseyi çarçabuk kıvrılıp mahalle içine saptı. ‘Tahir haklı belki de...’

Dokuz yamalı, sönük bir iç lâstikle kırık, boş bir akümülatör...

Otobüsçü Cahit’in, göbeğiyle ardına zar zor sığdığı kaba tahtalı, yontulmamış bir masa.. Renkli biletler... Az yontuk bir kalem... Cahit, çarşaf gibi mendiliyle yüzünü avuçlamış. Mendil ıslak, serinlemeye çalışıyor. Biletleri kara yamak kesiyor. Islak mendilin ağıza gelen yeri o aralık büsbütün şişiyor:

— Oğlum hocaya şoför mahallinden ver!

Kara yamak bozuk paraları sayarken, olur anlamına başını sallıyor.

— E, dönüş ne zaman hoca?

Sırtı kaşındı terden. Ceketinin üstünden kumaşı çekiştire çekiştire kaşıdı. ‘Niçin bu kadar çabuk boyun eğelim? Ama eğiliyor işte! Boynumuz kıldan ince! Demek ki Tahir...’

— Yarın elbet. Şöyle iyi bir film seyredip döneceğim.

— Aman geç kalayım deme hocam. Biliyorsun, araba oradan tam dörtte kalkar.

Mendil düşüyor. Gevşek etli, kılları iyice kazınmış sırıtkan bir yüz:

— Benden söylemesi... diye ekliyor.

Yalancı dolmalara benzeyen bir parmak sallanıyor:

— Karışmam, ortalıkta kalıverirsin sonra!

Yutacakken, acılığını birdenbire ayırt edip tükürdü. ‘Gene ortalıkta kalmadım mı, hep ortalıkta değil miydim sanki? Değil miyiz?’

III

Tozun içinden, piliçleri çevresinde bir tavuk geçmişti. Çalımlı çalımlı yürüyor ve bu yüzden iki yanına sallanıyordu. Yanlarından beş altı adım uzaklaştıktan sonra ayırt edebildi ancak. O da kafasının içinde. Dönüp baktı. Didiklenmiş, bomboş bir bahçeye giriyordular. Gerçekten de yürürken iki yanına sallanıyordu tavuk. Başını toprağa eğmeden o da dönüp baktı. Aç piliçleri bağrıştı.

Köşedeki evden bir kadın iyice sarkıp toz içindeki sokağa, güneşli bomboş arsalıklara, koca kafalı bir oğlanın adını bağırdı. İlhan’ı görünce perdenin ardına gizleniverdi.

Güldü, kadının arkasından bakacağını biliyordu. ‘Dönüversem... Nasıl da şaşırır...’ Gene de canı istemedi. Çok yapmıştı bunu. Biliyordu. Kısa sürüyordu üstelik.

Köşeyi kıvrıldı. ‘Adaaam!’ der gibi omuzlarını silkti. Bir tanıdığı geçti yanından. Bakıştıkları halde ses etmedi adam. O da aldırmadı. Aldırmamaya alışmıştı daha doğrusu. O denli alışkındılardı ki birbirlerine ve kasaba o denli avuç içi bir yerdi ki “merhaba!” sözü olur olmaz zamanlarda harcanmıyordu. Dinî bayramlara saklanıyordu çoğunluk. El sıkışmak, el öpmek de öyleydi.

Elektrik deposunun önünde durdu. Daha çok erken olduğunu bildiği halde çardağımsı sundurmanın gölgesinde oturup duran ve durmadan cıgara içen Raif ustanın omzuna dokunup:

— Tıkırdatmıyor musun daha? diye sordu.

Raif usta, saygılı bir cevap için iskemlesinden doğrulmak istedi. İlhan eliyle omzundan bastırdı. ‘Otur, otur!’

— Tıkırdatmıyorsun demek?

— Daha erken beyim!

— Biliyorum, dedi, lâf olsun diye sormuştu zaten.

— N’aparsın, dedi öteki.

Tükenmek üzere olan cıgarasını kaldırımın dibinden akan incecik suya attı. Cız etti. Ve akıntının etkisiyle kaldırımın kıyıcığında ağır ağır yürümeye başladı. Şoseden gürültüyle bir kamyon geçti. Deponun karşısındaki çeşmeye bir kız gelip kovasını bıraktı. Suyu açtı. Gürültüyle dolmaya başladı su.

— Hatçee, gız ne haber? diye takıldı Raif usta. Kız yüzünü buruşturup:

— Aman be! dedi.

Raif usta durmadı. Kızın kabuk bağlamış gibi katı, kara ve takunyalı bacaklarından birindeki koskoca çiçek aşısı izini gösterip:

— Oranı kim ısırdı kız? dedi.

Kız gene yüzünü buruşturup:

— Aman be, sen de! dedi.

Raif usta gülmeye başladı. Kız suyu kapadı. Kovasını yalaktan çekti. Sağ eline geçirdi. Öğretmenin yanından sürtünürcesine, örgülü saçlarını alımlı alımlı sallayarak geçti. Göğsünde çok iri olmayan iki elma gizliyordu. ‘Düşürecek!’ Saçlarını sallarken elmalar da yerlerinden oynamıştı çünkü. Raif usta kendi sözüne gülüyordu daha. Kız sağ yanına kaykılmış, takunyalarını takırdata takırdata ağır ağır yürüyordu.

— Eyvallah usta!

— Güle güle beyim!

Kız çarşı asfaltını diklemesine geçip, sonu bağlara çıkan ve daha şimdiden iki yanını büyük bahçelerin aldığı toprak yolda kovasını yere bıraktı. Sonra da dönüp baktı. Ve dişlerini göstererek güldü.

“Ayran var ayran!”

“Elma! Hani ya elmadan isteyen!”

Kompartıman pencerelerinden sarkan sarkana. Şimşir kafalı lâz da sarkacak elbet.

Uyuklayanları tartaklıyor teker teker ve sepetteki elmaları üleştiriyor. Usul usul camları yalayan hat boyundan gelme bir güneş var orta yerde.

“Sen de alacaksın elbet! Ekşi ekşi şifâdır bu be! Sabah doktoru be! Çakı?”

“İstemem!”

İki ısırışta yarılanıyor elma.

“Elma satan kızı gördün mü?”

İlk defa gözlüklerini çıkarıyor lâzın şehirli arkadaşı.

“Hı, gördüm! N’olacak?”

“Hiç!”

Su deposunun duvarına yaslandı.

“Elmalar nasıl arkadaşlar?”

Tahtalar sırtını acıtıyor.

“Çok güzel!”

“Sağ ol!”

“Allah gençliğini bağışlasın!”

Sırtını çekiverdi tahtalardan.

Gömleği yapışmış. Beton duvarı elledi. Ateş gibi. Ceketini arkaya kaydırdı. Omuzlarını açıkta bıraktı.

Kız, hattın gerisindeki gölgeliğe çökmüş, gözleriyle pencereleri tarıyor yalnız. Elma satın almak için el edenlere aldırdığı bile yok. Etekleri bacaklarının arasında, öylece oturuyor. Susmuş.

Esinti, ayağı dibindeki kirli suda takılıp kaldı. Suya tükürdü.

Lâz, boş elma sepetini sıkıp duruyor. Bütün gece şimşir kafasını tokatlaya tokatlaya anlatıp durduğu “mapusane” hikâyelerinin ve dağ köylerindeki meydan kavgalarının bu yenilmek nedir bilmeyen bıçkını sararmış. Gözü, hattın gerisindeki gölgelikte hep. Sarı. Elma sepetini sıkıp duruyor.

“Hadiyin eyvallah!”

Arkası dönük. Bavulunu indiriyor.

“Burda iniyorum ben!”

Çarçabuk kayboluyor. Hemen sonra hattın gerisindeki gölgelikte bitiveriyor. Kız kalkıyor. Dönüp lâza bakıyor. Gülüyor. Dişleri... Tren sarsılıyor; ağır ağır yürüyor; bir süre sonra, birdenbire, hızlanıveriyor.

“Nere bura?”

Lâzın şehirli arkadaşı ikinci defa gözlüklerini çıkarıyor; iyice bildiği halde, şaşkınlığından olacak, hat boyundaki tabelâdan sökmeye çalışıyor durağın adını.

“SA..PAN..CA!”

“Ya!”

“Demek SAPANCA, Allahallah!”

Mendilini katlamadan cebine indirdi. Ayakları onu, her zamanki gibi, çarşının üst başındaki demirci dükkânına götürüyordu. ‘Her gün aynı oyun. Ne bir santim ileri ne de bir santim geri. Koz karo demişti Tahir; kendileri istemeden kadastrocuları bir santim bile... Zıvrk! Buraya kadar işte. Hesaplanmış. Şunu şunu yapacaksın. Sözgelimi: En son Efe Halil’in dükkânındaki biley taşıyla oyalanacaksın. Mizansen hep o mizansen. Roller çoktan dağılmış zaten. Metin herkesin ezberinde. Oranı kim ısırdı kız? Keh! Keh! Şaşırmıyor kimse. Oyunculuğumuza diyecek yok doğrusu. Oyunu yıllardır, köşemizden, aksatmadan sürdürüyoruz. Ama bu oyunu daha kaç yüz kere tekrarlayacağız? Daha kaç yüz kere tekrarladıktan sonra kapı dışarı edileceğiz? Hiç olmazsa bunu bilsek! Bilebilsek bunu! Herşey başka türlü olurdu o zaman belki de...’

Biley taşını hırsla çevirdi.

— İnsanlar bile bilenir bununla! dedi. ‘O kadar kocaman ki!’

— Yalan mı?

Efe Halil, her zamanki gibi, körüğünün başında, göbeğini hoplata hoplata gülmekle yetinip işine eğildi. Boyuna çizgili, kirli, yakasız bir gömleği vardı. Göbeği pantolonundan epeyce taşıyordu. İçersi çok loştu. Oysa dükkânın önündeki yalağın kirli suyunda bol bol güneş vardı.

IV

Pazar gürültülüydü. Basmacılar, yemeniciler ve haftanın altı günü canlarını dişlerine takarak hazırladıkları kunduraları bir çırpıda ve bağıra çağıra satmaya çalışan kasaba ayakkabıcıları. Eşeklerinin iplerini çekeleyen yamuk kasketli köylüler. Eşekler gene inatçı. Gene pisliyorlar durdukları yere. Biri nallanmak için ayağını vermiyor. Kurşun rengi tırnakları var. Küllenmiş. Mıh çakıldıkça, hayvanın etine sonra da kendi etine çakılıyormuşçasına irkilirdi İlhan. Her seferinde ama.

Tanıdık biri kalabalığın içinden geliyor, geçiyor sonra. Selâmsız. Herkes birbirinin içinde erimiş. Hiç tanıdık yok, ya da herkes tanıdık. Göçmen köylerinin esmer, yoğurt bir de yumurta satan tıkız kadınları. Sonra çerkez köyleriyle boşnak köylerinin güneş yanıklı, iri kalçalı sarı kadınları. Yoğurt bakraçlarının ardına çömelmişler. Ama kara yeldirmeler, renkli yazmalar çok geçmeden bakraçları bile örtüyor. Sonra üstümüzde damlarda ve gökyüzünde “kara bayraklar gibi” çarpıyorlar boyuna. Her kara bayrak bir çift gözü renkli yazmaların içinden yeşil yeşil kara kara sunuyor. Her şey gaz bir de iri tuz adına. Alış verişin koşuşturması içinde hepsi.

— Bekir’de kalmamış mı?

— Bahattin’e bak öyleysem.

— Çabuk ol!

Balık ekmek. Köşede. İçerlek. Upuzun. Yağ içinde masalar. Gazete kağıtlı. Saman. İskemleleri gıcırtılı. Tahta. Parmaklarını ağzının içine sokarak tıkınanlar. Acele acele. Hep aynı koşuşturma.

Karşı binada asılı çarşaf gibi kocaman, sarkık bayrak arada bir “Y....”ya doğru baş veriyor. Uzaklara. Yıllar sonra doğup büyüdüğü bu kasabaya genç bir öğretmen olarak ayak bastığında Sırrı Bey gülerek:

“Bunca kalabalığın arasında ya bir başına kalacaksın ya da kalabalığın değişmeyen salınımına uyup onlardan biri olacaksın. İkisi de durumu değiştirmiyor,” demişti.

‘Hakkı var Sırrı Beyin. Seni de görürüz dediydi. Hakkı var.’

Tartıcı. İncik boncuk satan o sarsak ihtiyar. Sonra baharatçı. Nalburun önünde açmış bohçasını gene. ‘Şaşmıyor. Hep nalburun önü. Alışmış. Ancak çöplüğünde enine boyuna esneyebiliyor. Alıcısına sezdirmeden ancak orada kazık atabiliyor. Onun için. Gülüyor.’

Barbaros Kulübü’nün şarpisi hâlâ eski yerinde. Yüzükoyun yatıyor aralıkta. Onarmaya yanaşmıyorlar daha. ‘Erken’. Kısa bir yel geldi denizden, çabucağın içinde de sönüverdi. Karşıda, üstlerine başlarına güneş bulaşmış yılgın birtakım insanlar eczanenin kapısını durmamacasına açıp kapıyorlar.

Kumral saçlarının üstünde küçücük bir şey. Ölü gözü bir ampul. Bütün gün. Kara bir perdenin arkasında. Ayırmış. Sinir adam şu Lâmi Bey. Eczanede güneş bulaşığı birtakım insanlar. Kasketleri var. Renkli yazmalar. Eczanenin kara perdesinden yapılmış kara yeldirmeli kadınlar. Karınları buruluyor. Ciğerleri çürüyor. Kokuyor. Eczanede güneş yüzü görmemiş bembeyaz tozlar. Şuruplar. Güvenemezler bunlara. Güneşteki otlar. Yüzlerini güneşten yana çeviren otlar. İlle güneş. İlle ot. İlle toprak. Doğrusu da bu belki. Lâmi Bey dil döküyor. Gözkapaklarını oynatıyor. ‘Sinir’. “Hemen keser ağrıyı. Sen hiç meraklanma hemşerim. Birebirdir.” ‘Pöf be!’

— Sevinç tezgâha göz kulak oluver beş dakikalığına, diye kara perdeli bölmeye seslendi.

İlhan’ın kulakları uğuldadı:

‘Sevinç’i bana sor sen reis. Ooooh! Kırkmerdivende...’ dedi birileri.

İlhan, Lâmi Bey çıkarken sordu:

— Yarım saat sonra mı hazır olacak benim ilaç? Burada beklesem olmaz mı?

— Olur, orada gazeteler var okursun...

Hepsi hepsi bir iki arsız sineğin vızıltısı. Kombinezonla çıkıverdiydi perdenin arkasından. Bilmeden. Habersiz. Çarçabuk bluzunu sırtına attı. Şaşkın. Ellerini göğsünün üstüne tuttu. Göğsü terliydi. Alnı da. Elleri de. Kaçmadı. Belli belirsiz... Kızardı mıydı?.. Perdenin arkasında giyip geldi. Belli belirsiz... Gülümsedi sonra:

— Özür dilerim.

— Şey... Tentürlü bir ilacım vardı da... Yani... Lâmi Bey bekleyebileceğimi söyledi de...

İlhan’ın kulaklarını yeniden uğultu bastı:

‘Ühh... Tuzlayayım da kokma. Gir sen de perdenin arkasına. Lâmi Bey gelenecek al takke... Ühh!..’

‘Kırkmerdivende az mı biz...’

‘Sevinç’i sen bana sor reis. Püüh!’

Elinin tersiyle alnındaki teri aldıydı kız. İlhan içinden küfretti: ‘Eşşeoğlular!’ Kız İlhan’a hafifçe gülümsedi. Bunları söyleyenler de hep çocukluk arkadaşıydı. Şimdi kasaba ileri gelenleri. Esnaf, adliyeci, parti başkanı, aynı zamanda kulüp başkanı. Bağ, bahçe sahibi hepsi.

‘Kedi aklı. Uzanamadıkları ciğerler yüzünden... Kendi mundarlıklarından...’

İlhan yalnızca bu kasabalıydı. Babadan kalma bir ev. O da yıkıldı yıkılacak.

Parmakları ile şarpinin karnına vuruyordu. Deniz dümdüzdü. Damla kıpırdamıyordu. Gök, masmavi, güneş içinde. ‘Birdenbire kiremitleri halaç pamuğu gibi atacak olan korkunç bir fırtınanın başlangıcıdır bu. Masal bu ya!.. Derler ki..’ Rıhtımın tahtaları eskimiş topal sıralarına her şeyden habersiz alışverişlerini bitirmiş köylüler çöreklenmiş. Güneş içindeler hep. Döndü. Aralığın bitişiğindeki büyük bahçenin kirazları kızarmaya başlamış bile.

“... bir kar, bir kar fırtınanın ardından. Adam boyu bir kar. Soğukla sıcak koyun koyuna. Kaçışanlar... Bağırıp çağıranlar... Kıyamet! Kıyamet kopuyor!.. Allahını seven kaçsın! Ey ahali duyduk duymadık demeyin!.. Evler yarı yarıya karla örtülü... Susunuz! Tanrı konuşacak! Sıcak bir yandan. Güneş. İnmiş. Ağdalı bir sıcak... Kullarım kullarım! Kar bir yandan lapa lapa yağarken beri yandan sonsuz şırıltılarla eriyor. Kuru dere büyüyor... Büyüyor... Kullarım! Kullarım! Bir sürü eşya kar sularının üstünde oraya buraya çarpa çarpa, çamur içinde sürüklenip gidiyor. Bir yığın kap kacak. Şişmiş çocuk cesetleri. Ellerinde bir dilim ekmek. Sonra aşağılarda, kumlukta, upuzun kapkara saçları pürüzsüz ensesine, dolgun ve beyaz memelerine yapışmış çırılçıplak bir kadın... Gözleri yuvalarından uğramış... Kullarım! Fırtınanın zoru ile köklerinden sökülmüş ve küçücük yemişleri çamurlanmış bir sürü ağaç. Dallarından toprağa saplanmış, kökleri havada ağaçlar... Ve korkudan, şaşkınlıktan allak bullak olmuş, mideleri bulanan, gözlerini devire devire kusan, kustukça da içleri çıkan, gözleri dönmüş insanlar... İnsanlar... Kul...”

Nerede okumuştu bunu? Bilmiyordu. Bir dehşet romanından belki. Aklından geçenlere güldü. Her şey ne kadar dingindi.

Güneş kiraz ağaçlarıyla eriklere abanmıştı. Kar yoktu. Ağaçların dalları havada, kökleri topraktaydı. Her zamanki gibi. Kısa bir yel daha aralığı yalayıp geçti. ‘Denizde başka türlü ses veriyor şarpiler... Bunu iyice biliyorum...’ Ama bu basit bir şeydi. Karadayken ölü olan tekne, denize salınınca yaşamaya başlıyordu. Bu da bir ortam sorunu olmalıydı.

Kalabalığa girip bakkalın birine koştu.

— Bir cıgara versene Süleyman, kibrit de isterim.

— Hangisinden olsun hocam?

— Hangisi olursa...

Süleyman bir tane uzattı. BAFRA. Alıp cebine attı. Çıkarken kadının birine, istemeyerek, elinde olmadan, sürtünüverdi. Mavi yazmasının içinde gözleri memnundu kadının.

Tuhaf şey. Canı çekmiyordu cıgarayı. ‘Neden aldım sanki. Neyi değiştirecek? Bıraktığımda neyi değiştirmişti? İçince sanki... Nedir...’ Paketi avcunun içinde yoğurup atası geldi. Vazgeçti sonra. ‘Birine veriveririm daha iyi. Ama bir tane içerim. Ne olursa olsun. Para verdim.’

Eski yağhanenin sokağına saparken yaktı. Midesini bulandırıyordu. Ağzından çıkarıp yazısını okudu. Külünü üfledi. Sonra gene dudaklarına götürdü. Köşedeki bahçeyi dönerken yere atıp ezdi. Yarısındaydı.

Evin karşısındaki tahta biçme atölyesinin hızarı gürültüyle dönüyordu. Kapısının önünde yontulmamış koca koca ağaçlar duruyordu. Hep dururdu. Hiç eksildiklerini görmemişti.

Kuyunun kapağını ayağıyla düzeltip üstünden atladı. Asmaya çarpmamak için başını eğdi. Hep yaptığı şey. Anahtarı avcunda sıkıyordu. Kapkara asma kilide soktu. Bir solukta çat etti kilit.

V

Alttan nemli toprağın, üstten kızgın çinkoyu tutan iri taşların var güçleriyle bastırdıkları bir yer evinde ilk iş pencereleri açmak olacaktı elbet. Yanaşmadı bile. Üstelik bu yüzdeyüz gerekli ve alışkın olduğu işi yapmayı aklından geçirmek bile artık onca büyük bir suç, boşuna vakit kaybettiren bulanık bir düşünce, eski ve gereksiz bir işti sanki.

Odaya elleri ceplerinde girmişti.

İlk defa, pencereleri açmaktan başka, ondan daha değişik, daha büyük bir şey yapmaya birdenbire karar vermiş olmanın taşkınlığı ile giriyordu içeriye. Bu yüzden de vaktin geçip gitmekte olduğunu duyabiliyor, ona acıyabiliyordu.

Çabuk çabuk, biraz da titizlenerek üstünü başını yokluyor, kapıyı açtığında önemsemeden ceketinin ceplerinden birine atıverdiği anahtarı şimdi deli deli araştırıyordu. Tekir de yoktu bugün ortalıkta. ‘Hay Allah! Hovardalıkta... Suat da... Becerebilecek mi? Bulamayınca ne yapmışlardır? Kim? Naci... Şaşırmamıştır bulamayınca... Kimin umuru? Nasılsa döner gelir demişlerdir... Bu anahtar da.. Şeytan aldı götürdü, satamadan... Şeytan aldı... Ne saçma... Aptallık...’

Durmadan araştırıyordu. Sonunda ceketinin alt ucunda yakaladı.

‘Hah satamadan getirdi’. Ummuyordu. Astar, tarazlı, delinmiş. Kumaşın arasından zorlukla çıkardı. İki parmağı arasında sıkıca tutup kolunu tavana doğru kaldırdı. Çinkodan gelme sıcak bir hava dolaşıyordu tavanın oralarda. Anahtarı parmakları arasında öylece tuttu, tırtıklarına deli deli gülümsedi. Sonra birdenbire sedirin kilimine çarpıverdi. Arkasından saatini, cıgara paketini, kibriti, bozukluklarını, kimi buruşturulmuş kimi katlı kağıt paralarını, içinde yazılı ya da boş birtakım kağıtçıkların, kırılmış kartvizitlerin bulunduğu eskimeye başlamış deri cüzdanı, sonra da bir gün nasılsa unutulacak olan kimliğinin yazılı olduğu orası burası damgalanmış, çizilmiş, yeniden yazılmış ve eskilerde çektirilmiş küçücük bir fotoğrafının aptalcasına sevdirmeye çalıştığı nüfus cüzdanını aynı deli ve sarsak hareketlerle fırlatıp attı.

Daha sonra, boşalan ceketini özenle, bir cenazenin arkasından gidermiş gibi, saygılı, başı göğsünde çiviye astı.

Yaptıklarından hastalıklı bir sevinç duyduğu apaçık görülüyordu. Yüzünün yağlı, tuhaf bir aydınlığı vardı. Gözleri her zamankinden daha kocamanmış gibi duruyor, inanılmaz bir ağırlık duygusu veriyordu. Aynadakine önce güldü. Sonra yüzünün orta yerine yarı karanlıkta okkalı bir tükrük yapıştırdı. Yeniden güldü. Sonunda onu da çivisinden alıp yere attı. Kırılmadı ayna. “Tann...” diye yoksul bir ses çıkarıp sustu.

Kapının arkasında duran testiye koştu. Salladı. Su vardı. Başına dikip içti.

Gömleğini sırtından sıyırdı. Top gibi buruşturup attı. Karyolanın altından bavulunu çekip dik yakalı kazağını çıkardı. Bavulun kapağını birdenbire bırakıverince toz saçıldı ortalığa. Aldırmadı. Oracıkta, tozun içinde ve dizleri üstünde sırtına geçirdi kazağı.

Odanın kapısını, içerde uyuyan biri varmış da uyanmasından korkuyormuş gibi, sessizce kapadı. İçerdeki kendisiymiş gibi geldi bir an. Kazağının kollarını dirseklerine doğru çekti.

Dış kapıyı da, aynı özenle iyice örttükten sonra o ıssızlıkta kilidi kapayıverdi. Bir solukta “çat” etti kilit.

Dışardaydı. Gidecekti.

VI

Güneşin parlattığı cama ellerini koydu. Camın orası kısıkça alacalandı. Gözlerini o incecik gölgeye uydurup içeri baktı. Artık her şeyi açıkça görebiliyordu: Saçılmış bozuk paralar, katlanmış, buruşturulmuş kağıtlar. Kapının arkasında devrilmiş bir testi. Susuz. Kaba. Tarazlı kilim ve tozları pırıltıyla yanan sedir, kırmızısında koyu, yapış yapış bir güneş ve güneşte tırtıllı, kalın yüzlerce anahtardan herhangi biri.

Ellerini camdan alıp dizlerine koydu. Cam yeniden parladı. Oda güneşte birdenbire eriyip yitti. Kısa bir süre şaşkınca bakındı, sonra başını arkaya atıp uzun uzun, sesli sesli güldü.

Ağzından çıkan tükrükler camı nokta nokta lekelemişti. Gözlerinden yaş geliyordu. Elinin tersiyle yanaklarındaki ıslaklığı aldı. Bahçeyi üç adımda geçti ve kalasların dibinden çabucak sokağı buldu.

Sağına soluna şöyle bir baktı. Sonra kollarını delice yana doğru açıp parmaklarının ucunda yükseldi ve derin bir soluk aldı. Bir sıçrayışta eski tahta sırayı bulup denize karşı gürültüyle oturdu. Taşların bitişiğindeki yağlı, kararmış rıhtım denizi bana mısın demedi. Kımıldamadı bile.

Kasabanın taşları aşınmış rıhtımını geride bırakıp yola koyuldu. Toprak yolda arık atlarla düşük kulaklı eşeklerinin üstüne tünemiş bir bölük köylü geçti yanı başından. İlhan’a şişeler, tangırtılar, kıl heybeler, yargıç, avukat ve Sülman’ın toprağıyla birlikte sararmış, kuru bir “selâmünaleyküm” bıraktılar. Biraz da su kenarı, söğütlükte, devrilivermiş, üç elde, sonra güneşte kalıp kokuşmuş, daha sonra candarmalar ve dumanı tüten namlulardan, kalın bıçak oluklarından damlayıp duran, çorak toprağı ikinci bir su gibi sulayan KAN. İlhan’ın “aleykümselâm”ı, neden sonra, adamlar toprak yolu bitirip kumsala kıvrılınca çıktı. O da koynuna doğru.

Kuru mısır saplarıyla, yerde lök gibi oturan, pisliklerinin ortasında yan yatmış, yayvan yayvan geviş getiren, bulanık bakışlı, uykucu öküzleri, kara yağlı tekerlekleri, çitten arabaları devrilmiş boyundurukları, yamuk okları geçince demir halkalı eski rıhtım ve kararmış koca tahta evler, birdenbire, bitiverir. Sonra da pabuç eskileri, şeytan minareli, güneşte pırıl pırıl yanan sedefli kabuklarıyla ıslanmış, eğri sopaların, saçaklı yosunların, boşalmış kabukların, eski, pis artıkların kaynaştığı, tepedeki ağaçlıkların hemen altındaki o sığ, o kumlu ve tırtıllı deniz başlardı. Bir ucu bayrakların gösterdiği “Y”ye ve daha da ötelere varan, üç kişinin yan yana zor geçebileceği bu dar, bu yetersiz kumluk; eski, çakıllı, deniz artığı bir yolun bütün o boynu bükük, kısır güzelliğiyle, yalnız ara sıra martı çığlıklarının delebildiği o tuhaf, o sonsuz ıssızlığı taşırdı.

Karşı kıyıda buğulu bir sıra tepe uzanıyordu. Buğudan, olduklarından da uzak ve erişilmez görünüyorlardı. Denizin dalgalı günlerinde, rıhtım kanapelerinden seyrede seyrede ezberlediği, bildik, kıraç tepelerdi bunlar. Yeşilleri bile yeşile benzemezdi. Kuru bir yeşildi. Özsuyu çekilmiş bir yeşil. Sonra o bembeyaz evcikler... Kıyılarda, kumluğa yakın bir yerlerde... Ya da kayalıkların altında.

Toprak duvara yumruğuyla dokundu. Kaskatıydı. İyice bakınca toprağın tabakalarını seçti. Başını kaldırdı. Yeşillikler oldukça üstteydi. Yalnız kumsalı dimdik kesen bu toprak duvarın, kumluğa yakın yerlerinden, arada bir, kısacık incir ağaçları kendini gösteriyordu.

Uzanıp incirden büyücek bir dal kırdı. Yapışkan sıvı parmaklarına bulaştı. Eğilip toprağa sürtüştürdü parmaklarını, sonra da büyücek bir taşın üstüne tüneyip iyice yıkadı. Sopanın da sütünü akıtıp denizde yıkadıktan sonra yeniden yola düştü. İncir dalı baston yerine geçiyordu. Tazeliğinden olacak, ikide bir, esneyerek yamuluyordu. Bu yüzden de sürçüyordu. Sürçtükçe gülüyor, sopaya bu türlü şakalardan hiç hoşlanmadığını, ayağını denk alırsa pek akıllıca bir iş yapmış olacağını bağıra çağıra hatırlatıyordu. Sopa, az sonra aynı şakayı hiç çekinmeden yineliyordu. Bir. İki. Sopa, bana mısın demiyordu. Bütün oyunların, uzak yakın bir sonu vardı. Bu da bir oyundu. Sonu gelecekti... Sopayı çevirip çevirip, var gücüyle denize fırlattı. Uzaklarda bir yerde “cup” etti sopa. Önce dibe indi, sonra suyun üstüne çıktı. Sırtıyla sopa birlikte ısınıyorlardı gene. Deniz tembelce çalkanmıştı. Sonra yeniden, çabucağın içinde, eskisi gibi duruvermişti. Sopaya:

— Hoşça kal! diye gülerek el salladıktan sonra hızlandı.

Toprak yolda karşılaştığı köylülere yetişmişti. Şişeler, tangırtılar, kıl heybeler susuyordu. Sessizdiler. Kasketli başları önlerinde belli belirsiz sallanaraktan, ağır ağır güneşin batacağı yere doğru ilerliyorlardı. Atların ayakları ara sıra suya giriyor ve suyu bir süre çalkayıp köpürttükten sonra kuma çıkıyorlardı. Kumlar hışırtıyla ıslanıyordu. Üstündekiler her şeyden habersiz, yolu atlarıyla eşeklerinin alışkanlıklarına bırakmış uykulu uykulu ‘her köşe bucağını ezbere bildikleri köylerini belki yalnız kendi evleriyle tarlalarını kimbilir kaçıncı kez düşünebiliyorlar, daha korkuncu özliyebiliyorlar’dı.

İlhan’ı sessizce geçtiler.

Kesimyerinin yampiri iskelesi belirince üstteki yeşillikler düzenli bir biçimde, adeta karış karış alçalır ve ıssız yapının çerçevesi uçmuş tek pencereli ak duvarı görünürdü. İşte o zaman iskelenin kopuk tahtalarına, kimi yamulmuş kimi iyice batık iskele ayaklarının üstüne, olur olmaz konup kalkan martıların çığlıkları arasında tepedeki ağaçlıklar birdenbire kumsalı kaplayıverir, gencecik kirazlar, eski, kalın zeytinler, toza batmış tüylü şeftaliler o saat denizi bulurdu.

Çoğunluk dikenli böğürtlenlerin dolaştırdığı çalılı, karanlık aralıktan duyurmadan çıkıp gelen küçük derenin kumlukta birkaç kola ayrılan cılız suyunu iki adımda aştı. Dağınık ve boysuz sazların arasına düştü. Bu küçücük şeylerin bile sert, tırmalayıcı dikenleri vardı. Ayakkabısının burnuyla diplerine bir süre vurdu. Kimini kuma gömüp ezdi. Kimi de öylece vuruk ve ezilmiş kalakaldı.

Kesimyerinin çevresiyle kıyı, sağlı sollu, kurumuş kemikler ve kokuşan artıklarla doluydu. Kuyruklarını sallayıp duran ikili üçlü köpek kümeleri kemiklerin başında hırlayıp duruyorlardı. Tepelerinde cıyaklamalarını bir türlü kesmek istemeyen arsız martılar döneniyordu.

Pencereden içeriye sarktı. Duvarlar bomboş ve kireçsizdi. Karaydı. İslenmiş gibiydi. Kötü kötü kan kokuyordu. Güneş altında kalıp moraran ve kurtlanan etleri düşündü. Tavandan kara kara büyücek çengeller sarkıyordu. Duvarlar kanlıydı. Fışkırmıştı. Birdenbire. Hırıltıyla. Fışırtısını duyar gibi oldu. Kesiciler kanla bulaşık ellerini duvarlarda temizlemişler; çarpık, anlamsız, sıkışık, kocaman, kanlı birtakım yazılar yazmışlardı. Güneşte kalan kan mosmor kokuyordu. Sabahları kasaplara et getiren resimli belediye arabasını hatırladı. İçinin çinkosu pırıl pırıldı. Kansızdı. Çengelleri, güneş gibi, sapsarıydı. Parlardı. İçinden her seferinde tertemiz tiril tiril etler çıkardı. Arabanın resimleri mi aldatırdı yoksa? ‘Aslında... Kanlı, güneşte kalmış, duvarlarda temizlenmiş... Arabanın resimleri mi? Sihirli dolap gibi... Hooop. Tamam. Tertemiz işte... Dikkat baylar bayanlar...’

Arabacı çoktan kamçılamıştı atı. Çoktan kasabaya varmışlardı ve çoktan çarşının ortasındaydı. Oporta yerde. Sipsivri. Donup kalmıştı. Kaçamıyordu. Gözlerini yumdu. Ensesine ansızın inecek olan tokadı bekleyecekti. Artık Naci’nin “okşama”sı mı olurdu bu. Yoksa Yangıncı’nın “intikamı” mı? Sessizce bekliyordu. Yakalanmıştı. Biri omuzuna sertçe dokundu. Gözlerini açtığında Salih’in aldırışsız aldırışsız ve sallanaraktan, çarpan sanki kendisi değilmiş gibi, daha kötüsü o hiç orada yokmuş gibi, koltuğundaki gazete demetiyle yanıbaşından salakça geçip gitmekte olduğunu gördü. Şimdi kasabada onu arıyor olmalıydılar.

“Hocayı gördün mü Naci Bey?”

Kulüp Başkanı Naci düşeşin ya da herhangi bir çiftin dördüncü pulunu gürültüyle yerleştirdikten sonra:

“Görmedim,” diyordu.

Gazete satıcısı Salih o zaman çıkıp gidiyor, çarşıyı bir daha salak salak dolandıktan sonra yeniden sallana sallana Naci’nin yanına geliyordu.

“Yahu Naci be!”

“Gene ne var Salih oğlum?”

“Hocanın gazetesini sana bırakayım, ha?”

“Düşündüğün şeye bak. Pencü yek attın oğlum, pencü se oynayıp da yani... Bize de mi lolo... Bir kere de namuslu olmayı dene be. Ha ne diyorduk Salihçiğim... Gazete... Değil mi? Bırak, bırak elbet. Nasıl olsa akşama görürüz hocayı.”

Salih gidince Naci:

“Sedat be, dedi, bu oğlan sakın Sarıkum’da kız mız araklamaya çıkmasın? Baksana ortalıkta yok. Hem biliyor musun üç dört saat önce her zamanki gibi bana uğradıydı. Bir aralık kaymakama kadar gittim. Bekle de demiştim. Döndüğümde yoktu... Gitmişti... Ne dersin, ha?”

“Araklar araklar,” dedi İtfaiyeci Sedat. “Eloğlu bu. Ne belledin. O kadar şaşırmaya gelmez. Bu işler...”

“Hadi hadi uzatma da cârıyekini görelim. Tepene şöyle bir...”

Bu da bir oyundu. Tıpkı ötekiler gibi. Kendi kuruyordu. Öyleyken sövdü. Et arabasına ve arabanın renkli, göz alıcı resim bozuntularına.

Köpekler, geldiğinde yaptıkları gibi, giderken de kötü kötü homurdanıp ardından havladılar. Sazlığın oradan köpeklere, susmayacaklarını bile bile:

— Eeeh susun artık be! diye bağırdı.

Berikiler bana mısın demedi. Daha da azıttılar. O zaman yerden aldığı büyücek bir taşı hızla kirli köpeklerin pis pöstekilerine doğru savurdu. Ve yeşillikler yeniden yukarıları buluncaya kadar, aralıksız, koştu.

Kumsalda yalnızdı şimdi.

İkide bir durup sarkmış böğürtlen dallarını tutmayı deniyor ama yetişemiyordu. Birinde yetişti. Parmaklarına da dikenleri yedi. Hemen ardından biber gibi yanarak, ince ince kanamaya başladı parmaklar. Önce oturup kuma soktu ellerini, sıcak kumla iyice uğup kanı temizledi. Sonra da kumlu kumlu suya batırdı. Deniz ağır ağır, ılıkçacık sokuluşlarıyla kum taneciklerini sanki bir bir alıp götürüyor, etini tuhafça gıdıklıyordu. O bir bölük köylü artık iyiden iyiye uzaklaşmıştı. Neredeyse görünmez olacaklardı. ‘Hiç olmamışlar gibi.’

Denizin bu kıpırtısız, sığ durumu şaşırtıyordu onu. Delice düşünceler geçiyordu içinden. Şimdi deniz güneşin altına upuzun yatıp uykuya dalmış ama bir gözünü ne olur ne olmaz diyerek kısıkça aralamış kocaman, masalsı, dev bir yılanın parıltısıyla güneşte yanıp duran korkunç sırtını andırıyordu.

Kayanın üstüne büsbütün yerleşti. Ayaklarını kuma sallandırdı. Oracıkta bulduğu uzunca bir kamışla kumluğu deşmeye, orasını burasını resimler, eğri yazılar, kısa-uzun çizgilerle karıştırmaya başladı. Böylece kumluk değişiyor. Hiç değilse donukluğunu, düzlüğünü, o birörnek tırtıllarını yitiriyordu. Bu da şimdilik yetiyordu ona. Çukuru az derinleştirse, kamışı biraz daha dibe batırsa su çıkacaktı. Ama yapmıyordu. İlkinde çukuru derinleştirmiş, ne olacak diye beklemişti. Bulanık, tuzlu ve ağır suyu görünce midesi bulanmış, çarçabuk üstünü örtmüştü. Deniz güneşle birlikte arkasındaydı. Orada öylece bekledi.

Tam kalkıyordu, kumda yeniden derince bir çukur açıp; su çıkar çıkmaz ve her şeyi öylece yüzüstü bırakarak kaçmayı düşündü. İşe koyuldu. Daha su görünmemişti, atlı eşekli bir köylü kalabalığı köşeyi tek sıra halinde sessizce kıvrılıverdi. O zaman çukuru çarçabuk örtüp; kamışı, dönmeden, sanki gizlice ve utanarak arkasında durup duran denize bıraktı.

Atlarla eşeklerin sırtında birkaç erkek geçti önünden. Susuyorlardı. Erkeklerin on metre kadar gerisinden kara yeldirmeli birkaç kadınla analarının eline yapışmış, çizgili mintanlı, sümüklü ve kabak kafalı küçük köylü çocukları sökün etti. Kadınlar aralarında fısıl fısıl bir şeyler konuşup gizli gizli gülüşüyorlardı. Yalnız gözleri görünüyordu galiba. Açıkça, bakamıyordu. Başını kuma eğmişti. Erkekler önünden geçerken teker teker “selâmünaleyküm” dediler. Atların nalları kumda gıcırtılı sesler çıkarıyor ve kum eziliyordu. O da karşılık verdi. Ama sesi elinde olmadan kısık çıktı. İyice duyduğu halde gözleri görünmeyen kasketlilerin konuşmadıklarını sanıyordu. O kadar hareketsizdiler.

Kadınlar yaklaşınca daha da gizlediler kendilerini. Tarlalardan yana dönüp yüzlerini iyice sakladılar. Çocuklarsa büyük büyük bakmaya devam ettiler. Dönüp dönüp baktılar. O da dilini çıkardı. Kadınlar gene de göz ucuyla onu seyrediyorlarmış demek. Çocuklara dilini çıkarır çıkarmaz yolun öteki kıyısına en çok yapışanlardan biri, dayanamayıp, kıkırdadı. Adamlar –kocaları olmalıydı– bir şey duymamışlardı. Atların karınlarına vuruşlarındaki, eşeklerini dürtüşlerindeki o ağır aksak, oluruna bırakılmış, usandırıcı düzende bir değişiklik yoktu.

Bu bile çok şeydi. Yüreği hızlı hızlı çarpıyordu. Sezdirmeden çocuklarla kadınların arkasına takıldı. Bacaklarının kara ve uzun yeldirmenin altından göründüğü kadarı çıplaktı. Tazeydi. ‘En genciydi gülen, yabandan en çok o kaçıp gizlendiğine göre... yeni gelin... Kasabaya ilk inişi belki de... Sarı ayva tüylü... Küçücük... Ürkek... Gelin... O..’

Önce büyük büyük üç beş adım atıyor, sonra birdenbire ve korkuyla kuma çömelip soluğunu keserek bekliyordu. Atlara bakıyor, adamları gözlüyor, vuruşlardaki ağır aksak düzeni kolluyordu. Uzayıp giden sessizlikte, küçücük bir kıpırtının, mesela bir buğday tanesini sağdan sola döndürmeye çalışan yoksul bir karıncanın bile bulunmadığına; bulunsa da bütün ötekilerin hiç de korkunç saymadıkları –önemsenmediği için de gittikçe korkunçlaşıp devleşen– şu birtakım küçük ve basit şeylerden kaçmaya çalışanlarla kaçıkların, tahtası eksiklerin ancak ayırt edebilecekleri bu gibi küçük debelenişleri, kendi yolunda giden, kasketli, iri devlerin ayırt etmelerine imkân olmadığına aklı iyice yatınca çarçabuk doğruluyor ve kaldığı yerden, koşar gibi, hızlı hızlı yürümeye başlıyordu. Bu onların yoluydu. Biraz önce gülenin yüzünü öylesine canı çekiyordu ki... Kadınların bağırmayacağını bilse, iyice inanabilse buna, gider, açıkça söylerdi. En yaşlıları hangisiyse ona yalvarırdı. İzin vermesi için elini ayağını öpebilirdi, ‘sen gün görmüş bir kadınsın, bunları bilirsin sen. Beni hoş görürsün...’

Kadınlar susuyordu şimdi. Çıt çıkarmıyorlardı. Bir şeyler sezmiş olabilir miydiler? Birdenbire kuma çömelip soluğunu kesti. Çeneleri kısılıyordu. Adamlar hep güneşe karşı yürüdüklerinden ve hep öne doğru sallanıp kasketli başlarını eğik tuttuklarından karılarının susuşlarındaki çoğunluk sivri bıçaklarla toplu tabancaların temizlediği korkunç sebebi bilmiyorlardı. Bilmedikleri için de alabildiğine rahattılar. Atların karınlarını dövüşlerindeki, eşeklerini dürtüşlerindeki ağır aksak düzende bir de ara sıra “deh oğlum!” deyip yeniden uzun zaman susuvermelerinde apaçık görülüyordu bu rahatlık.

Bir ara o kadar yakınlarına düştü ki çocuklardan birinin kabak kafasını sıvazlamaktan, kulağına da hafifçe dokunmaktan kendini alamadı. Oğlan dönüp baktı. Ne somurtmuş ne de güleç. Yalnız çocuk gözlerindeki kocamanlık artmış gibiydi. Çocuğun kabak kafası yerine ya kadınlardan birinin... ‘Onun...’ İkide bir gülenin... Olabilirdi. Çocuk yalnızca bir tesadüftü. ‘Belki de...’ Korkarak geriledi. Oğlan anasından yana dönünce kadının koluna asıldı. İte çeke: “Ana be!” dedi. Mızıltıyla bir daha: “Ana be!”. Anası aldırmadı. Ama duvarın dibinden yürüyen gelin, incecik gelin bu kez büsbütün sesli kıkırdadı.

— Ne oluyorsun kız? İkide bir gülecek ne var?

— Yok bir şey elbet. Hani dilini...

Güldü.

— Biliyorum, ne olmuş?

— İyi ya işte... Daha ne olsun ki... Dili...

Sözünü bitiremeden elini ağzına götürdü. Küçücük avucunun içinde gülüyordu şimdi.

İlhan dilinin deminden beri dışarda olduğunu ancak ayırt ediyordu.

Ve eskisi gibi, kadınların iki adım gerisinden yürümekte olduğunu korkuyla görüyordu. Yüzü kızardı. Dilini içeri aldı. Kadın, gencecik gelinin etini kızgın kızgın burdu.

— Ay, yapma kız, diye kısıkça bağırdı gelin. Kocam duyacak...

— Duysun. Fingirderken düşüneydin onu.

— Deli midir nedir ama? Baksana hep arkamızda.

— Sus kız. Duyarsa nideriz sonra...

Yaşlıcalarından biri:

— Şişşt kızlar, dedi, sus olun. Gayri yettirdiniz.

Başları üstünde yoksul bir martı tek başına bağırıp duruyordu. Görünürde başka martı yoktu. Kıyıya yakın kayalıklar ıssızdı. Dalgaların oyduğu irili ufaklı kovuklardan ses gelmiyordu.

Tepedeki yeşillik, ham böğürtlenler, sivri çalılıklar ne varsa hepsi böcekleriyle birlikte yeniden alçalıverdi. Kumluğa tozlu tesbih böcekleri, sarı koca karıncalar, kanatları yırtık sessiz kelebekler doluştu. Taşların dibinden otlar bitiyor, toprak kımıldıyor, kumların içinden küçük sazlıklar baş kaldırıyor, iri taşlar, çağlar boyu yerli yerinde, kımıltısız yosun bağlıyordu.

Kumluğun orada beş altı kola ayrılmış büyücek bir su sazlıkların arasından, otların içinden yosunlu taşları kıvrılıp çakıllı yatağıyla denize akıyordu.

Hayvanlar suyu görür görmez başlarını eğdiler. Kadınlar durdu. İlhan bir çalılığın dibine çömeldi. Görünmüyordu. Çocuklar dönüp dönüp onu araştırdılar. Bir ara başını uzatıp dilini çıkardı çocuklara. Sırıttılar. Ama gelin gülmedi.

Zeytinliğin içinde, dereye yakın, eski, bırakılmış küçük bir ev vardı. Önünde ters çevrilmiş, büyükçe, katranlı, delik deşik, omurgası eğri bir kum kayığı yatıyordu. Çer çöp içindeydi üstü. Kayığın yanı başında kurumuş, mermeri kırık bir çeşme yer almıştı. O da yanı başındakiler gibi pis ve çöplüydü. Eski eski kokuyordu. Hep birlikte, öylece durup kalmışlardı.

Hayvanlar suya kanınca topluluk kendiliğinden yola düzülmüştü. Adamlar sanki hayvanların sırtına sıkı sıkıya bağlanmış ağır, hantal cesetlerdi. Yalnız ara sıra sarsıntının etkisiyle biraz öne biraz yanlara cansız cansız yalpaladıkları görülüyordu. Bir an için bağlı oldukları unutulsa düşeceklerinden bile korkulurdu.

Gelinin artık bu kez bakacağını umuyordu. Dilini bir karış çıkardı. Hayvanlar sırtlarındaki cesetlerle köşeyi dönmüştü. Bakabilirdi. İlk defa yalnızdılar. Öyleyken bakmadı gelin. Cesetlerin ardından öteki kadınlarla birlikte köşeyi kıvrıldı. Beriki yumruğunu öfkeyle çürük kayığın sırtına indirdi. Tahta çatırdayıp parçalandı. Elinin sırtını oğuştura oğuştura eve yürüdü. Kapıyı omzuyla itti. Açılmadı. O zaman hızlı hızlı yumrukladı tahtaları. Gene bir cevap çıkmayınca küçücük evi iteleyip sarsmaya çalıştı. Çatıdan bir yığın toz, çer çöp indi başına.

Başındakileri eliyle ayıkladı. Üstünü silkti. Dereyi geçip sallana sallana yolu buldu. Köşedeki çalılıkları tembel tembel döndü. Topluluk umduğundan çok yol almıştı. Handiyse şoseye kıvrılan yokuşu tırmanmaya başlayacaklardı. Güneş dili çoktan aşmış, hızla ufka yaklaşıyordu. Göz kamaştıran keskinliği belirli bir biçimde köreliyor; gölgeler uzadıkça orta yerlerdeki sarılar yumuşuyordu. Deniz öylesine sığ, öylesine yapma, olmayacak bir denizdi ki... Daha önce delice bulduğu düşünceler bu kez aklına yatkın geldi. Karşı kıyının tepeleri, dumanı ağır ağır sıyırıyor; ortalarda bir yelkenli durup duruyordu. Kıpırdadığı yoktu. Kalakalmıştı. Resim gibi. Resimlerdeki gibi. ‘Sığlıktan...’

Kuma oturup ayakkabılarını çıkardı. Çorapları da içlerine tıktı. Çok çok dizlerine kadar çıkardı su. ‘O kadar sığ.’

Paçalarını dizlerinin üstüne kadar sıyırıp suya girdi. Ayakkabılarını elinde sallaya sallaya karşı kıyıya, kıraç tepelere doğru koşmaya başladı. Su birdenbire kalçalarını bulmuştu. Durdu. Ayakkabıları handiyse suya değecekti. Döndü. Kumluktan ancak üç adım uzaktı. Köpükler dağılmış, küçük hava kabarcıkları da sönmek üzereydi. Güneş bu küçücük şeylerde yansıyordu. Ama az sonra yok olacaktı hepsi. Küçücük bir iz bile kalmayacaktı. ‘Ardından küçücük bir iz bile bırakmadan...’ Tepelerdeydi her şey. Erişilmiyordu. Oysaki onca yakın... Aldanıyor muydu yoksa? Erişmek... Aldanmak mıydı? Deniz bunca sığ, tepeler bunca yakınken...

Adeta denize değmemeye çalışarak kumluğa çıktı. Etine ıslaklığın verdiği bir soğukluk yapıştı. Hafifçe titredi. Kum ıslanıyordu.

Yokuşun alt başından, iki kadın durmuş ona bakıyordu. Ötekiler yoktu. Yokuşu bitirip şoseye çıkmışlardı. Yalnız o ikisi. Gelin örtüsünü aralamıştı. Yüzü açıktı. Parmaklarını ağırca gevşetti. Ayakkabılar, az aralıkla, birbiri ardından pat pat kumu buldular. Deli gibi sıçradı, sonra üstlerine doğru çıplak ayakla koşmaya başladı. Gözleri. Bağıracaktı az kalsın. Gözleri. Bütün isteği onlardı şimdi. Onlarda kendini görmek istiyordu. Tıpkı aynada olduğu gibi. Ama bir farkla: küçülmüş olarak. Kadınlar şaşkın şaşkın bakakaldılar önce, sonra birdenbire toparlanıp yeldirmelerini uçura uçura yokuşa vurdular kendilerini. Çabucağın içinde de şoseyi bulup tozu dumana katarak geçen bir kamyonla birlikte kayboluverdiler.

Uzunca bir süre öylece kumun üstünde oturup kaldı. Kumlar tabanlarını gıdıklıyor, pantolonu yeni yüzülmüş sığır derileri gibi ağır çekiyor ve durup dururken ürpertiyordu. Ürperdikçe de midesi bulanıyordu.

Pantolonunun ıslak paçalarını sıkmayı, kumlardan temizlenip silkinmeyi, sonra da ayakkabılarını bulup yeniden yola koyulmayı neden sonra akıl edebildi.

Şimdi bütün gücüyle koşuyordu. Yeşillikler eskisi gibi tepedeydi gene. Şoseyse yeşilliklerin de ötesinde, onların da uzağında, daha yukarılarda kalıyordu. Ama gene de böğürtlenlere yetişmek için ikide bir sıçrıyor; dikenlerine aldırmadan sarkmış bir dalcığı, küçük yırtık bir yaprağı ellemeye çabalıyordu. O zıpladıkça dal sanki kendini yukarı çekiyor; yetişemiyordu.

Bu delice koşunun bir de zıplamalarının incecik yelinden pantolonu kurumaya başlamıştı bile. Daha batmamış olan güneş de buna yardım ediyordu.

Yorgunluğunu neden sonra, birdenbire ayırt edebildi. Soluk soluğaydı. İster istemez ağırlaştı.

Tam orada, dik toprak duvarın “hur” edip göçtüğü yerde bağlara tırmanan bir yol buldu. Bu, oralara hayvan otlatmaya gelen çocukların, hayvanlar otlarken denize inip yıkanmak için, küçücük çapalarla açtıkları merdivenli, yamuk bir yoldu. Dibinde ateş yakılmıştı. Yarı yanmış odun parçacıkları, zeytin çalısı, kararmış, çatlak, çoğu kırık, keskin, içleri mor midye kabukları; yanık, kıvrılmış pis bir teneke parçası... Bütün bu artıklar dün, ateşi ikide bir tıslatan canlı midyeleri pişirmiş, canlı oldukları herkesçe bilinen midyeler de son bir atılımla birkaçının ellerine yapışıp parmaklarını cayır cayır yakmıştı.

Daha dün. Daha dün oluyordu bütün bunlar. Denizde yıkanıyorlar, bir koşuda yukarı çıkıp koyunlarla oynaşıyor, sonra aşağıda midye topluyorlar ve yeniden yukardan kucak dolusu kuru zeytin çalısı indiriyorlardı. Canlı oldukları söylenen sıcak midyeler parmaklarını yakmakla kalmıyor, ağızda da aynı işi yapıyordu. Küçük, çıplak ve beyaz yerliler o zaman şaşırıyor, korkuyor, kaçıyor ve kendilerini çok korkunç, çok gülünç bir biçimde denize atıp boğulmaya çalışıyorlardı.

Canlı oldukları herkesçe bilinen midyeler yerlilerin arkasını bırakmazdı bir türlü. Kuru zeytin çalıları için için çatırdar, korkak bir midye yolunu şaşırıp tıslayarak sıcak külün içinde can verir; bir başkası alttan alta, gizlice, birinden birinin tabanını doğrayıverirdi. Kan... Kumluk, çocuklar, koyunların durup durup çocukları yukarı çağırmaları, sonra bütün ötekiler, her şey eksik ve yarımdı. Akşamsızdı. Kimi zaman da sabahsız. Bir gün öğle olmadan akşam oluvermişti. Çıkınlar, ellenmeden, öylece ağaç dallarında asılı kalmıştı. Nasıl olmuştu? Her şey eksik ve yarımdı o zamanlar. ‘Zaten tam’a yaklaşıldıkça ve durmuş oturmuş bir düzenin o birörnek tıkırtıları duyulmaya başlar başlamaz kıskaç iyiden iyiye sıkışıyor... Sonra da... Sonrası bütün öteki sonlar gibi... yani, tamamlanan her şey gibi.’

Soluk soluğa tırmandı duvarı. İri, kapkalın ve katı tezeklerin kenarlarından, altlarından yeşilimsi cılız otçuklar, küçük papatyalar fışkırmıştı. Bazan bir küme otçuğun, bazan da beş altı gelişmiş papatyanın katılmış yumru bir tezeği sırt üstü devirip öteye ittikleri olmuştu. Güneş kumsaldakinden çoktu. Az kalsın:

— Haydin çocuklar yıkanmıyor muyuz? diye bağırıyordu.

Tuttu kendini. Kimden çekindiğini de anlayamadı. Çevre ıpıssız ve adamakıllı sessizdi. Şose çok daha yukarılarda kalıyordu.

Kalın bir zeytinin gövdesine sırtını dayayıp bacaklarını uzatınca, yarı bilir yarı bilmez:

— Karagöz. Gel oğlum gel. Gel buraya, diye mırıldanmaktan kendini alamadı.

Gözlerini yummuştu. El yordamıyla yeşilliğin içindeki papatyalardan birini kopardı. Beyaz yapraklarını gevşekçe ve tek tek yolmaya başladı: ‘Seviyor mu, sevmiyor mu?’ Seviyor çıktı. İçin için gülerek ‘kim?’ dedi kendi kendine. Sonra, öylece, sorusu için kafasını kurcalamaya bile vakit bulamadan dalıp gitti.

Zeytinlere vurmuş alaca bir akşamın içine uyandı. Eli kolu bomboştu. Az önce çıktığı dar tünelde koyu bir karanlıktan başka bir şey bulamamıştı. Camları ışıl ışıl, sarı, gürültülü bir tren her şeyi halleder miydi?

Ayağa kalktı. Sessiz bir yel üşütüyordu. Kollarını açtı. Eğilip doğruldu. Derin derin soluklanarak göğsünü şişirdi. Bir iki zıpladı. Kanı çabuk çabuk akmaya başladı. Aşağı koştu.

VII

Kararmış göğün altında ve kapkara bir denizin kumluğunda toplu iğne kadar küçük bir adam kollarıyla bacaklarını büyük büyük açarak yürüyordu. Deniz de gök de sessizdi. Kumsalda adamın çıkardığı ayak seslerinden, yani kumların çatırdamasından başka bir ses yoktu. Yel öncekinden biraz fazla üşütüyordu, o kadar.

Yıldızları seyrediyordu, birdenbire, zeytinlerin uç dallarıyla kumsalın üstüne yarım bir ay ışıyıverdi. Daha hızlı yürümeye başladı. Böylelikle üşümesini de önlüyordu. Ulaşılacak belli bir yeri yoktu. Kumsalı bırakmadan yürüyecekti. Sonuna kadar... ‘Duraksız...’

Gece ilerledikçe yel daha çok üşütüyordu. Yalnız üşümemek için koşuyordu şimdi. Yalnız bunun için. Hızlı esmiyordu. Ağır, sessiz bir yeldi. Denizi biraz biraz kırıştırıyor, çalıları da ara sıra yoklayıp geçiyordu. Görünüşü hep aynıydı: Denizin dalgacıklarıyla bodur çalıların sallandıkları yerlerde. Ama üşütmesinde elle tutulur bir artma oluyordu.

Ay bir köpek leşini aydınlatıyordu şimdi. Deniz kuma sokuldukça köpeğin tüyleri dalgalanıyor, oynuyordu. Canlıydı sanki. Dürtsen hırlaya hırlaya yerinden doğrulacak gibiydi. Ama o pis koku bütün bu olacakları önlüyor, köpeği, kumlukta çokça rastlanan, alışılmış, alelade cesetlerden biri yapıyordu. Burnunu tıkayıp bir süre bekledi. Koku yoktu. Öyleyken, köpek gene kumluktaki sersem leşlerden biriydi. Değişmemişti. ‘Kimbilir, belki de beklenecek süreyi iyi ayarlayamıyorduk. İşin püf noktası asıl bu olabilirdi. Kimbilir?’ Kısa adımlarla yürümeye başladı. Ay, köpekten sonra ötede beride daha birçok şey aydınlattı ama aldırmadı. Gittikçe artan serinliği duyuyordu hep. Koşmaya başladı yeniden.

Dilin ışıkları büsbütün yaklaşmıştı. Kırpık kırpık yanıyordu. Göl, ayın altında bembeyazdı. Evlerin beyazlıkları da onca yakındı. Gölün çevresindeki ışıltılı kavak ağaçlarını neden sonra seçebildi.

Ağaçlıklar yeniden kumsala eğilmeye ve kumları ellemek için sabırsızlanmaya başlıyorlardı. Artık sıçramadan böğürtlenlere dokunabilirdi. Biraz daha, böğürtlenlerin dikenli çalıları belinin doğrultusunda dönenmeye başlayacaktı. Başladı da. Üşüyordu ama. Yüzü solgun olmalıydı. ‘Ay ışığında...’ deyip güldü.

Oturmuş bir arslanı andıran o büyücek kayayı ayırt edince, alabildiğine koşmaya başladı.

Ağaçların bir zıplayışlık canları kalmıştı artık. Büyük, içi boş çınardan yana koştu.

Ta en dibine sokuldu. Sırtını sert kabuklu duvarına verip büzüldü. Çok az yel giriyordu. Üşümüyordu şimdi. Kızışmış olabilirdi. Gözlerini yumdu. Solukları düzensizdi. Gözlerini açtı. Bir, iki... Solukları düzenini kazandı. ‘Bu gecelik bu kadar. Bu gece burada uyuyup yarın tanla çıkarım yola. Yalnız kibritim olsaydı ateş yakardım. Daha iyi olurdu.’

Kabuklu, sert duvarı eliyle okşadı. Tanıdık bir çınardı bu. Birkaç kere çocuklarla alem yapmaya gelmişlerdi. Ondan biliyordu. Çingen kızlarını uydurdular mı içkilerini alıp gelirlerdi. Yukarda, yol üstünde bir kahve vardı. Gelip geçen otobüslerin mola yeriydi. Öteberi bulunurdu. Hasır verirdi adam onlara. Ve başka gerekli öteberiler... Ateş yakmak için kibrit falan. ‘Altınova’. Kahveci teker teker hepsini tanırdı. Çocuklar ne diyordu olanlara? Belki de uzun boylu düşünmeden unutuvermişlerdi onu. En iyisi de buydu. Anlamadıktan sonra... Pis pis sırıtıp göz kırptıktan sonra... ‘Hadi hadi’.

Ateş yakmak iyi olacaktı. Doğruldu. Kovuktan çıkarken eğildi gene.

‘Boşnağın kahvesini boylayacağız, çaresiz. Dönerken de çalı çırpı toplarım hem. Kuru dallar şipşak tutuşuverir. Yağlı zeytinler... Çatırdayarak. Şu kibritini verir misin Salih aga. Ateş yakacağım da... Unutmuşum...’

VIII

Boşnak Salih bir gözünü “hadi, hadi, halden anlarız biz” der gibi kırptıktan sonra:

— Kaç kişi geldiniz ki? diye sordu. Daha zamanı da değil ama..

İlhan, Salih’ten bir cıgara istedi. Yakmadan kısaca:

— Yalnızım! dedi.

Ocaklığın önünde is çıkara çıkara yanıp duran gaz lambasının yanında durdu. “Ya, böyle işte. Bir başına. Herkes bir başına, ya.” der gibi başını sallayarak kızgın şişeden cıgarasını yaktı. Kötü bir tadı vardı. Kesik kesik öksürttü. Başını da döndürüyordu. Ama atmadı.

— İnanamadım hoca, nasıl olur bu! diyordu Salih. Sade bir kahveye ne dersin, ha?

Ses etmedi. Ağzını dolduran ılık dumanı ağır ağır bıraktı.

Peykelerde üç beş köylü karmakarışık uyukluyordu. Sessizdiler. Az sonra ayağa kalkıp sallana sallana köylerinin yolunu tutacaklardı. Derenin içinden geçerdi yolları. Ay altında ve böğürtlenliklerde ötüşen böceklerin uyku veren tekdüze seslerine uyarak, yani gene uyuklaya uyuklaya köylerini, sonra da yamaç altlarına, şeytanın deliğindeki karanlık, olmayacak köşelere ve ağaçların içine gizlenmiş, kayıp evlerini bulurlardı. Pide gibi, çiğnenmiş, eski ve yumrulu bir yatağın içinde uyuyup kalacaklardı. Köylüleri kısık bir gaz lambası yataklarına çıkarırdı. Tahta merdivenler sesli sesli esner, pide gibi yataklarda uykuya varılmadan kadınlar lambaların isinden, merdivenlerin gıcırtısından sonra alıştıkları o şeyi, entarilerini yukarı sıyırarak ve çiğnenmiş, eski yatakların içinde o belli durumlarını alarak soluk soluğa adamlarının poturlarını çözmelerini beklerlerdi. ‘Salih de alıştığı durumu, durmadan yinelenen belli şeyleri arıyor işte. Besbelli. Yalnız, yani kadınsız, üstelik ayık kafayla bunca yolu tepmemi aklı almıyor. İnanamıyor adam...’

— Kovukta ateş yakıp biraz oturacaktım. Ay da var.

— Her neyse, nasılsa döneceksin.

İlhan ağzındaki cıgarayı ayağının altına almış ezip duruyordu. Tavanda ıslıklı bir lüküs vardı. Altındaki köylülerde bir kıpırtı olmuş; parmaklarının arasında bıyık burar gibi, ama tıpkı onun gibi cıgara sarıyorlardı. Kalın dolma gibi şeylerdi. Eze eze döşemeye iyice yapıştırdığı cıgarasının tütünlerini ayakkabısının burnuyla dağıttı. Kahveye geldiğinden beri ilk olarak, ön kapıya, camların ardındaki karanlığın içinde belli belirsiz, bir sırt gibi görünen şoseye baktı.

— Hani diyecektim ki, dedi Salih. Yani dönerken şu âmâcık da senle gider.

Adamı, sözü edilince ayırt edebildi ancak. Elinde yol sopası bulunan partal kasketli, üst üste giyilmiş yırtık giyimli, görmeye alıştığımız körlerden biriydi. Dimdik, kıpırdamadan karşı duvara bakıyordu. Ama baktığı yerin ne bir santim aşağsına ne de bir santim yukarsına, tam orta yerine. Kendisi söz konusu olunca kulaklarını dikti. Tıkırtıya kulak kabartan bir kedi gibiydi. Sonra sopasına dayanıp ayaklanmaya kalkıştı. Salih gidip omzundan bastırdı ve adamı yeniden peykeye oturttu.

— Daha gitmiyor, dedi. Acele etme!

Adam başını salladı. Ama her şeye rağmen duvarın orta yerine bakmaktan yorulmuyordu.

Salih gene de şekersiz yapmıştı kahveyi. Ses etmeden, ayaküstü, çabuk çabuk içiyordu. Sonra kibriti alıp tarlalara açılan camsız, küçük tahta kapıdan eğilerek çıktı.

Tavandaki lüküs, ıslıklarını büsbütün arttırmıştı. İyice vınlıyordu.

Kör, duvarın tam orta yerinde duruyordu. Sopası yoktu. İnanılmayacak kadar çok lüküs, döşemenin şurasında burasında, tozun toprağın içinde, yılanlar gibi tıslayıp duruyordu. Zeytinliğe ay aydınlığı vurmuşken ona öyle geldi.

Var gücüyle denize koşuyordu. Ayakları iri tezeklere takılıp tökezlendikçe Salih kocaman kocaman gülüyor, her seferinde yaptığı gibi, “bu şekerli hoca” deyip, belki ellinci kere, şekersiz sarhoş kahvesini zorla ağzına döküyordu.

Toparlanıp yeniden koşmaya başladığında köylüler, iri cıgaralar sarar gibi, sırıta sırıta bıyıklarını buruyorlardı. Arkasında kaldıkları halde görüyordu onları.

İkide bir, ay aydınlığında kalmış koca zeytin ağaçlarını, yanlarından hızla geçip giderken, birdenbire tokatlayıveriyordu. Sonra daha denize varmadan ay aydınlığındaki zeytinliğin orta yerinde durup kaldı.

Kör hâlâ duvardaydı. Lüküsler hâlâ döşemede, tozun toprağın içinde, yılanlar gibi, tıslıyordu. Tavan karanlık ve boştu.

Ağaçları tokatlayan eli acımış. Soğuyunca ayırt etti. Kıpkırmızı olmalıydı. Cayır cayır yanıyordu, tükürdü. Sonra tükrüğünü avcunun içine iyice yaydı. Ateşi alıyordu tükrük.

Kibriti koşarken, birdenbire fırlatıp atmış; denize doğru göndermişti.

Salih, adı gibi biliyordu. Köre:

“Onbeş dakkaya kalmaz döner,” demiştir.

Körse hiç ses çıkarmadan duvarın tam orta yerine bakmaya devam etmiştir.

Tahta kapıyı gürültüyle itti. Doğrulunca da elini kolunu sallayıp soluk soluğa:

— Deniz tatsız be! dedi. Ay dağın ardına çekilmiş. Rüzgâr da çok. Durulacak gibi değil.

Kör bunu duyunca kalkıştı. Salih adama bir şey diyecek oldu. İlhan bırakmadı. Döşeme boştu. Lüküs tavandaki yerinde tıslıyordu. Köylüler de gitmişti.

— Bir çay yapayım sana, rüzgâr almışsındır.

— İstemem, kalsın.

Salih cebinden saatini çıkarıp baktı. Öyleyken İlhan inat edip sormadı. Salih de bir şey demedi. Bir iki kurduktan sonra cebine koyup uzun uzun esnedi.

Tam çıkıyordu, döndü. Bir solukta:

— Kibritini düşürdüm, haberin olsun, dedi. Aradım ama karanlık vardı. N’aparsın.

Kapıyı çektikten sonra ardına bakmadı. Çünkü kör de ardına bakmıyordu. O da onun gibi yapacaktı...

IX

Tozlu ve taşlıklı şosenin iki yanında düzenli aralıklarla uzayıp giden ve bir türlü bitmeyecekmiş gibi görünen katranlı ağaç direkler, bir yerde, birdenbire, düzenlerini yitiriverdiler. Aylı bahçelerin arasında artık adım başında küçük düzensiz toprak yollar beliriyordu. Ağaç direklerin sarı ampulleri, karışık çitleri, denize kadar kesiksiz uzayan dikenli telleri, arasıra da ağaçların yeşil yapraklarını ve toprak yolu aydınlatıyordu. Deniz karanlıktı. Alt yolun lambalarını denizden gelen ağır yel sallıyor olmalıydı. Göz kırparmış gibi gülünç ve ıssız bir görünüşleri vardı.

Yol kenarındaki mavi badanalı birkaç büyücek evin karanlık camlarını sarartan lambalar da geçilince kasaba başlıyor demekti.

İlhan kısaca:

— Geldik, dedi.

— Beni hana bırakırsın artık bir zahmet bey.

— Olur, hangi hana inersin?

— Pir Alininkine.

— Peki, şoseyi bırakmayalım öyleyse.

— Sağolasın bey!

Ay aydınlığının, dikenli tellerin, uçsuz bahçelerin, yapraklarına aydınlık vurmuş ağaçların, geniş asfaltın kopkoyu, ıssız ve bırakılmış sessizliği onları da çarçabuk ezip kapamış, bu yüzden ilk evler belirmeden ağızlarını açamamışlardı.

Sustuklarında tıpkı sessizlik yeniden ortalığı kapladı.

Kirli bir sokak köpeğinin deli deli havlayarak korumaya çalıştığı o göğü bol, çöplü arsadan sonra evler yeniden çoğalıp yol kıyısında birikmeye başlamıştı. Hepsi de karanlıktı. Deniz görünmüyordu artık. Aylı bahçeleri, küçük ara yollarıyla birlikte arkalarında bırakmışlardı.

Çınarlı büyük açıklığı da geçtikten sonra, büsbütün kasabaya girmiş oldular.

Önce, durmamacasına akan Çınarlı Çeşmenin şırıltısı arkalarını bırakmak istememişti. Uzadıkça uzuyordu. Ama az sonra, şoseyi döndüklerinde elektrik motorunun kocaman gürültüsü arkalarında ne varsa hepsini toparlayıp mezarlığın aysız gibi görünen göğüyle, kara servilerin tepelerinde sessizce kaybediverdi. Zaten küçücük, silik birkaç şeydi hepsi. Büsbütün yok oldular.

Kör birşey söylemiş olmak için:

— Oniki yok daha, dedi. Elektrik motoru çalışıyor.

İlhan duyulur duyulmaz:

— Allah kahretsin! diye karşılık verdi.

— Ha? dedi kör.

— Hiç!

Efe Halil’in dükkânı kapalıydı. Demircinin önündeki yalakta kirli su tatlı tatlı ışıyordu. Biley taşı öylece, bir kenarda, her zamanki gibi, çakılı duruyordu. Kasaba bu taştı işte. Her şey bu taştı. ‘Çaresiz.’

— İnsanlar bile bilenir bununla be, dedi. O kadar kocaman ki...

Güldü.

— Yalan mı?

Elektrik motorunun gürültüsünden olacak kör, söylediklerini iyice duymadı.

— Nedir? diye sordu.

— Hiç!

Sanki duysaydı bir şey anlayacak mıydı? Kör, belli belirsiz sırıttı.

Çayevinin köşesinden çarşıya girdiler. Kepenklerin dibinden ağır ağır yürüyorlardı. Çarşının asfaltı, bir ölünün donuk ve cansız sırtını andırıyordu. Boş. Lâmbaların arkasından ve karanlığa iyice yapışarak yürüyorlardı. Asfalt uzun aralıklarla az az aydınlanıyordu. Çoğu sönüktü lâmbaların. Az sonra, hiç kalmamacasına, büsbütün söneceklerdi. Vakit gece yarısını bulmuştu.

Birdenbire saatçinin köşesinden Naci’ler çıktı. Her geceki gibi sarhoştular. Bekliyordu. Öyleyken tuhaf bir titreme sardı gövdesini.

Naci önden geldi. İlhan’ı ışığın altına çekti.

— Vay, diye bağırdı, hocaya bakın be!

Posta müdürünün oğlu, Terziyle Sedat’ın arasında uyukluyordu. Işığın altına gelince gözlerini kırpıştırıp açtı. Başını hafifçe kaldırıp yarımyamalak:

— Merhaba hoca, dedi.

— Merhaba!

— Neredeydin yahu? (Naci’ydi bu) Aramadık yer bırakmadık be!

Ceplerini uzun uzun karıştırdı. Boynunu ikide bir kolalı yakasının içinde bir sağa bir sola oynatıp duruyordu. Hep o Naci. Sedat sırıtkan sırıtkan bıyıklarını buruyor, Terziyse bir punduna getirip Naci’ye parmak atmaya çalışıyordu. Hep o Sedat ve o Terzi.

— Senin gazeten vardı bende. Adam seni bulamayınca yani aramaktan bıkınca bana bıraktıydı. Heh! nerede o meret şey...

İlhan susuyordu. Terzi Yusuf dayanamayıp patladı en sonunda:

— Yahu o yanındaki kim Allahaşkına?

O sırada Osman sokağı dönmüştü.

— Vay hoca, diye bağırdı. Bu ne hal böyle be!

Yanındakini ayırt edince de, gülerek:

— Mesleği değiştirdin galiba, ha? dedi.

Ötekiler zaten hazırdı. Bu sözün üstüne büsbütün su koyverip kasıklarını tuta tuta gülmeye başladılar.

— Hoca mesleği değiştirmiş...

— Yarı yarıya mı kırışıyorsunuz hoca?

— Yarı yarıya demek!

— Vay canına, yarı yarıya kırışıyorlarmış be!

— Hocaya bak sen, ne işler beceriyor...

Naci de onlara katılmıştı. Adil bile gülüyordu şimdi. İlhan:

— Eh be, dedi, amma da suluymuşsunuz, susun artık!

Kendini ilk toparlayan, her zamanki gibi kulüp başkanı Naci oldu gene.

— Öyle ya, dedi, susalım artık!

— Peki hoca susarız, dedi ötekiler de. Mademki bozuluyorsun... Değil mi ama... Biz de...

Osman savrukça konuyu değiştiriverdi.

— Ebanıma gidiyorduk. Artık sensiz gitmeyiz, bilirsin... dedi.

Direnecek oldu, o zaman çocuklar hep birlikte ve bir ağızdan saldırdılar. Çok basit bir kaçış yoluydu bu. Üstelik aptalcaydı. Hiç değilse bu gece... Yakalanmamalıydı. Ama değişecek olan neydi? Nasılsa yarın gece ve daha öteki geceler... Biliyordu, gülünçtü... Gene de yanındakini hana bırakması gerektiğini söyledi. Naci kaçışı kolay karşıladı:

— İyi ya, arkadaşı bırakıp gelirsin... Yolu biliyorsun...

Dilenci için Naci’nin ağzından çıkan arkadaş sözü üzerine çocuklar yeniden makaraları koyverdiler.

Naci çıkışır gibi:

— Neyse canım, diyerek onları susturduktan sonra İlhan’dan yana dönüp:

— Osman’ı katıyorum yanına, dedi. Gözüme iyi bak, kaçın kurasıyız biz.. Ha, dönerken Sabri’yi uyandırıp biraz bir şeyler almayı unutmayın sakın. Hocam ayık zaten... Bizde de pek pek bir şey kalmadı, ha, ne dersiniz? Tamam mı! Haydi şimdi marş marş!

İçkiler geldikten sonra İlhan’ın bütün direnci kırılmış; ötekiler gibi, bu gece de artık birörnekliğini kazanmıştı.

— Kim yendi? diye sordu.

— Onlar, dedi Osman. Sen yoksun diye oldu. Ama aldırma, yarın akşam analarını ağlatırız nasıl olsa... Biz kimiz, ha? Biz kimiz desene yahu!

‘Kimiz, kimiz biz?’

— Biz kimiz!

— Sahi sen bütün gün neredeydin be?

— Ben mi, hiiç, Altınova’da.

— Vay vay, bizden habersiz ha... Güzel miydi bari?

— Kim?

— Kim olacak, kız tabii.

— Ne kızı yahu, delirdin mi sen? Yalnızdım.

Hemen sarı-lâcivert takkesini çıkarıp İlhan’ın burnuna tuttu.

— He he hey! Buna anlat sen onu. Beni pek ilgilendirmez ama, gene de... Her neyse. Sen şişeleri tut da düşmesin. Ona bakalım biz şimdi.

X

Karanlıkta kaldıkları halde konuşmalarını kesmemişlerdi. Nazlı boşta kalan eliyle kapıyı ittiğinde Ebanım karanlığın içinden yarım yamalak baktı.

Sonra gene çarçabuk Naci’den yana döndü. Kız elinde gaz lâmbası oda kapısını aralamış, dipte, ufalmış, göz kapakları inik bekliyordu. Osman sırıtarak paldır küldür içeri dalmaya kalktı. İlhan dürtünce durdu.

— Geç Nazlı.

Beklemediği için irkildi kız. Anlamsızdı sonra. Değmezdi. Üç saat için. Çok çok bir oyun olabilirdi bu. Ve oyunlarda zaten her şey üç saat içinde olup biterdi. Gözlerini kaldırdı.

— Yo, siz buyrun önce.

— Yesinler, dedi Osman.

İlhan oğlanın boşluğuna hafifçe dokundu. Beriki:

— Oynamasana be, diye bağırdı. Şişeleri düşürteceksin. Yahu Naci be..

— Gençlik işte, dedi Ebanım.

Sonra sanki saatlerdir aynı konuda söz ediyormuş gibi, hiç bir değişiklik yapmadan aynı yavan sesle:

— Şu İlhan beyi oğlum gibi severim vallahi, diye ekledi.

— Peki biz ne oluyoruz, diye bağırdı Osman.

Ebanım gene aynı biçimde:

— Sizi de... Sizi de... Ah sizi de öyle, dedi.

Çocuklar sediri doldurmuştu. Pencereleri örten battaniyelere daldı.

Birdenbire dönünce sedirdekiler ister istemez irkildi, toparlanır gibi oldular.

— Su koyverdi, dedi Yangıncı.

Kıpırdadı.

— Kim? diye sordu Naci.

Yeniden kıpırdadılar.

— Adil.

— Ha, evet.

— Toy daha, dedi Yusuf.

Elinin sırtını oğuşturdu.

İlhan konuşmadı. Sedirdekilere, öylece, sonuna kadar, aptal aptal bakmak geçiyordu içinden. Osman şişeleri takırdata takırdata konsolun mermerine dizdi. İlhan’ın elindekileri de birer birer oraya taşıdı.

— Uyuma be! dedi bir aralık.

Konsolun aynası yarı karanlıktı. Oda gibi. Nazlı da oracıkta, konsola yaslanmış ayakta duruyordu. Biri baktıkça gülümsemeye çalışıyordu. Aynanın önünde, aynada ve gaz lâmbasının tutuk ışığı içinde. Kaybolmuştu sanki.

Osman kızın yanağını şapırtıyla öptü.

— Hey, kendine gel be!

Ya Yangıncıydı ya da Yusuf. Kız kılını bile kıpırdatmamıştı. Öylece duruyordu. Kayıp.

Sedirin dibinde durup duran sofranın baş köşesine Osman selâmsız sabahsız yerleşivermişti.

— Haberiniz olsun ben başlıyorum.

Kimse ses etmedi. Yalnız Terzi Yusuf:

— Ben de geldim, dedi.

İlhan battaniyeyi aralamış dışarı bakıyordu. Koyuydu karanlık. Işıklar sönmüştü.

— Kuşkulu da, dedi Ebanım. Ne var ki?

— Ya ya, dedi Naci. Bilmem.

Esnedi. Ebanım minderinden doğrulup:

— Her neyse... dedi.

Sonra birdenbire:

— Sofraya sofraya, diye bağırdı. Haydin bakalım.

Başındaki tülbenti çözüp yeniden bağladı.

— Nazlı şişeleri aç kızım, lâmbayı yaklaştır, haydi durma.

XI

‘Paçadan akıyor. Şans diye buna derler. Bir kibrit versene Naci. Dibinde kalmasın evlat. Haydi oğlum İlhan. Süz, süz, iyice süz. Ahmet, bu yolda devam et. Et. Et parçası, meret şey. Kim demiş çok var... “Terzi Yusuf, eli pantolon düğmelerinde, ayakta, güleç, arsız. Sen otur. Bekle oğlum, bekle. İşin ne.” Naci kolalı gömleğinin yakaları arasına sıkışmış. “Susun bakalım.” Ceketinin düğmeleri ilikli. Sedat uyukluyor. “Danalar girmiş bostana...” Yusuf. Tra-lal-la... Erken kalkıyor sabahları. Elbet. Otur be. Memur adam o. Naci. Ebanım kısa kısa gülüşleriyle, battaniyeler, İlhan bey oğlumuz! Allah kahretsin İlhan bey oğlumuzu.’

Nazlı camlı dolabın önünde ölü ölü yanan lâmbanın fitilini açtı. ‘Saçları. Işıdı. Püf de. Sönmüyor. Dalga dalga. Midem, lodos var. Sallanıyoruz. öf be. Göbekliler. İdare müdürü sen de. Konuşacak. Püf.’

— Beni istemediğin halde neden geliyorsun İlhan?

— Ya sen neden yatıyorsun?

‘Sanki... Aptallık işte. Aşkmış. Gülerim. Romanlarda. Karanlık. Veresiye vere vere kalmadı, ya. Para elbet. Belli. Saçmalamak varken...’

— Sorduğuma cevap vermedin.

‘Hangimiz? Gene mi? Yok artık. Yaş tahtaya basar mıyız? Bastıramazsın, bastıra... Bastı...’

— Bilmem, alışkanlık belki.

‘Dönmüyor. Gözleri, saklıyor mu? Neyi? Başladım... Yeter yeter. Kapı gıcırdıyor. Yatak beyaz iş. Kız yatağı. Gerdek odası mı? Sanki. Leğen. Allah kahretsin. Su. Paslı işte. Kapının arkasında... Yıkayacağım sonra. O dökecek. Korkunç. Leğeni götür, suyu kaldır. Çabuk olun. Gerdek odası mı? Haydi artık yatalım. Daha öteki çocuklar var...’

Soyunup yattılar. ‘Lâmba is yapıyor. Işığı karardı, az. Az mı? Neden? Neden mi? Çırılçıplak işte. Altta.’

Yorganın altında küçük, hasta bir çocuk gibi düzensiz, yoksul soluklar alıp veren çıplak gövdeyi ağır ağır okşamaya başladı. Okşadıkça titremesi geçiyordu sanki. ‘Yorgan soğuk. Ondan. Bu pencerede iki battaniye olur hep.’ Elini uzattı. Yetişemedi. Biraz daha uzanıp yakaladı. Saydı. Bir iki. Bir daha.

— İstemiyorsan kalkalım.

Davrandı. Omuzlarından bastırdı. Yumuşacık. Okşadı. Öptü. Memelerini elledi. Uçlarını sıktı. Kız susuyordu. Omuzlarını yeniden hırsla kavrayıp avuçlarının içinde ovalamaya başladı. ‘Yuvarlacık’. Sonra birdenbire kızın üstüne devrildi. Yorganı sırtıyla itip üstünden sıyırdı. Kız ustaca o bilinen biçimini alıverdi. Soluyordu artık. Başını yastıkta sıkça sağa sola döndürüp durmaktan saçları dağılıp boynuna dolanmıştı. Damarları atıp duran bu gergin boyna dudaklarını iyice yapıştırdı. Bir yandan da ağzının çevresinde, çenesinin altında dolanıp duran saçları parmaklarıyla ağır ağır açmaya çalışıyordu. Gittikçe kocamanlaşıp kütleşiyordu parmakları. Başını hafifçe doğrultup saçları üfledi. Kalındı saçlar. Terli gibiydi. Yapışıp kalmışlardı. Belki de elleri terliyordu. Gözlerini yumdu. Ateşi vardı. Terli parmaklarının karanlıkta birdenbire gerilip sıkıştığını yarım yamalak duyabilmişti. Ardından da kızın kısa ama kesin çığlığını.

Ter içindeydi elleri. Gözlerini açamıyordu. Büzülüp kalmıştı. Biri dürttü omzunu.

— Haydi giyinin artık.

Lâmbanın ışığıyla Nazlı. Dik yakalı kazağını sırtına geçirmiş bile. Bir şey olmamış gibi elleriyle saçlarını usul usul düzeltti. Kazağının yakasıyla boynunu iyice örttü. İlhan özür dilemek istedi. ‘Şey... Yani... Hasta gibiydim... Ateşim de...’ Dili dönmedi ağzının içinde. Çarçabuk giyindi. Gözlerine bakmak için kızın yanına sokuldu. Kız usulca sıyrıldı. ‘Ötekiler... Duymamışlardır. Gürültü.. Allahtan olacak. Yoksa... Nasıl olmuştu? Ateşim var. Söylerse... Kaçtı. Göremedim. Gözlerinde. Söyler mi? Adaam. Ama neden? Gelmemeliydim... Her şey.. Sarhoşken.. Ötede ay ışığında..’

Lâmbayı camlı dolabın önüne bırakıp kıstı. Sonra dönmeden herhangi bir şeyden söz açıyormuş gibi, uzak uzak:

— Korkma, dedi, bir şey söylemem içerdekilere.

‘Ötede ay ışığında... Biri bile...’

Odaya girdiler.

— Birdenbire nasıl oldu? dedi Ebanım. Boğazın mı?

İlhan kızardı. ‘Bereket gaz lâmbası...’ Naci ayağa kalkmıştı. Nazlı başını salladı.

— Bilmem ki, dedi, üşütmüş olmalıyım.

— Hemen sar bari, dedi Naci. Geçmiş olsun!

Yapma bir gülümsemeyle teşekkür etti kız.

— Şey, dedi Ebanım. Çocuklar gelmişken idare edemez miydin?

— İlhan bey bile, dedi kız, bakın bir karış suratla çıktı odamdan.

Dönüp, insafsızca, özür diledi. İlhan yeniden ve daha kötü kızardı.

— Öyle ateşliydi ki bu akşam... Görmeliydiniz... Kursağında kaldı ama. Boğazım birdenbire cayır cayır yanmaya başladı. Her yanımı zorlu bir titremedir aldı. Göğsüm sıkıştı. Soluğum bir an kesildi. Kötü zamanda geldi. Duymadınız mı, bağırdım da... İlhan bey de ne oluyor diye bayağı korktu, sarardı, sinir...

Naci:

— Haydi çocuklar kalkalım, dedi.

Sedat’la Terzi mızıldanarak doğruldular. Ebanım:

— Sakın kusura bakmayın aslanlarım, deyip hepsinin ayrı ayrı sırtını okşadı.

‘Naci parayı Ebanımın avucuna çoktan sıkıştırmış olmalı. Yoksa...’

Çıkarken Nazlı’yı sırayla yanaklarından öpüp “geçmiş olsun” dediler. İlhan en sona kalmıştı. Dudaklarını soğuk soğuk kızın yanaklarına dokundurdu. Titreyeceğini umuyordu. Dimdikti kız. Titremeden, herkese yaptığı gibi, teşekkür etti. Oysaki İlhan, herkes gibi, “geçmiş olsun” da dememişti. Demek istemiş ama sesi çıkmamıştı.

Gece karanlık ve ağırdı. Ay, batmak üzere, kasabanın kolayca sırtını dayayıverdiği ıssız, kara tepelerin ardını ancak boylamıştı. Daha yol ağzına varmadan herkes birbirinden kopuverdi. Alışkanlığı İlhan’ı, yolu şaşırmasına meydan vermeden, Eski Yağhane sokağından dolaştırıp Hasandede’ye bıraktı.

Kendine gelmek için kalasların üstüne oturduğunda, gündüzkü olayı ve kapı anahtarının yanında olmadığını yarım yamalak hatırladı.

Bir koşuda kapıyı buldu. Kilidi önce uslu uslu zorladı. Sonra da dişlerini geçirdi. Bir şeyler demek istemiş ama sesi çıkmamıştı. Soluğunu gittikçe daraltan şu iri kıyım yumruğun etkisi de eklenince büsbütün zıvanadan çıkıp, sivri bir taşla kilidi de kapı kolunu da paramparça etti. Hiç sesi çıkmadı kilidin. Ağzı var dili yoktu.

Sinekler, daha sabah karanlığında, patır patır çöp tenekesini boyladılar.

Yüzleri her zamanki gibi, çorba kasesine eğilmişti. Asıktı. Göz kapakları şiş şiş ve örtüktü. Kahkahayı basan gene Terzi Yusuf oldu. Adil, dayanamamış, niçin atlatıldığını sormuş, Yusuf da: “Büyüyünce anlarsın” deyip kahkahayı basmıştı.

Sırrı bey, yalnız beyaz tuşlara dokunarak, sözde piyano çaldı. Suatsa bildiği gibi oynadı. Bıçağı kullanacaktı. Ses çıkarmadı. Sahnede o her günkü bakkal dükkânı öğle güneşi içindeydi. Pencereden dala uzanıp sıtmalı eriklerden yedi. Koçan dergisinin önünde bir süre kaldı gene. Sırrı bey, hademeyle uzun uzun konuştu. Köşede ayrıldılar. Naci’ye uğradı. Eve gitmek için sokağa çıktı. Tanıdığı bir iki kişi geçti yanından. Selâmlaşmadılar. Durup motorcuyla konuştu. Demircinin dükkânına uğradı. Oradan çarşıya vurup eve gitti. Kapının telle bağlı oluşu onu yalnızca güldürdü. Oturup Tahir’e bir mektup yazdı. Yazdığı şey hiç de mektuba benzememişti. Çıkınca gazeteciyle karşılaştı. Gazetesini aldı, şöyle bir göz atıp cebine indirdi.

— Dün yoktun hoca, dedi adam.

— Ya, öyle, dedi.

Gidip Naci’yle tavla attı. Sonra Osman’la oynadı. Ardından Sedat’la. Ve sokağa çıktılar. Sedat yukarı mahalleye, “kızı”na yollandı. Naci kulübe. Osman da daireye.

Bir aralık, evde mektup niyetiyle karaladığı kağıt geçti eline. En yakın ağaçlardan birinin gölgesine sığınıp, yeniden, şöyle bir göz attı.

XII

“Biz galiba kötü seyirci olduğumuz kadar kötü oyuncuyuz da. Cinayetsiz, ölümsüz kendimizi anlatamıyor, kahramanımızı başka türlü çizmeyi beceremiyoruz. Böyle bir son olmadı mı oyunumuzu şaşırıyor, apışıp kalıyoruz. Ya da seyirci başka türlü anlayamıyor olanları. Ve Suat koskocaman iki perde boyunca sahnede bir bıçakla dolaşıyor da... Gerçi Suat’ın bıçağı yalnız helva kesmek için kullanması gerekti. Oyun böyle istiyordu bunu. Oysaki Suat böylesini bir türlü yapamıyordu, yapamayacaktı. Bütün çabalamamız boşa gitmişti. Eninde sonunda bıçaktı bu elinde tuttuğu, yavaş yavaş anlıyorum: Sarhoştum. Hem de hastaydım galiba. Ateşim olduğunu iyice hatırlıyorum. Ellerim terlemişti. Artık anlıyorum, bıçaktı bu: Bütün ötekiler gibi onun da kara bir sapı ve keskin bir ağzı vardı. Biley taşına tutulmuş parıltılı bir ağız hem de. Karanlıkta da soluklarını kesip bekleyenleri... Anlayamadım. Ellerim kendiliğinden, birdenbire, belki de, delice, gerilip sıkılmıştı. Yumuşacıktı elimin altındaki ve ellerim terliydi. Karanlıktakiler soluksuz bekliyorlardı. Hep beklerdi onlar. Belki de bütün cinayetlerin suçunu bu soluksuz bekleyişe yüklemek vardı. Ölüm gerekliydi artık. Suat hazırdı.

Kimbilir, belki de, günün birinde, sıcak bir Mayıs ikindisinde, ölü olarak bildiğimiz, yani, elimizle gömdüğümüz adamlardan biri, küçük bir yol çantasıyla kahvenin kapısında belirip, dışarda, güneşin kızarttığı kirazlara sessizce kar yağdığını şaşırmadan ve sanki yağan şey ılık bir Mayıs çisentisiymiş gibi, korkusuzca haber verecekti. Aptalca kaçışmaya çalışanlar olacaktı o zaman. Adam usul usul gülüp duracaktı...”

— Göreceksin Naci, dedi İlhan, oyunu herkes çok beğenecek!

‘Suat hazır nasılsa. Bıçak, harekete geçmeli öyleyse.’

Voleybol alanındaydılar.

Oyun yeni bitmişti.

Az sonra Yalovalı Kemal’in orada olacaklardı. Çabuk çabuk giyiniyorlardı. Naci, eğilmiş, ayakkabısını bağlıyordu. Kendisine damdan düşercesine bir şey söylendiğinde yaptığı gibi, başını isteksizce, ağır ağır çevirip bir şey demeden İlhan’ın yüzüne kısık kısık baktı. Yalnız gözlerini iyice görebilmişti İlhan. Lâmbalar yanmıyordu. Karanlık çokçaydı. Bir şey çıkaramadı. Zaten Naci işini çarçabuk bitirip çoktan Yalovalı’nın yolunu tutmuş olan ötekilerin ardından seğirtmişti bile. O da yürüdü. Sonra durdu.

Ötede deniz sinsi sinsi kabarıyor, tepede çığlık çığlığa bir martı uçuyordu. Kıyıya yığılmış çöpler kötü kokularını ortalığa yayıyor, yanından hızla bir bisikletli geçiyor, bir horoz, yanlışlıkla, ötmek istiyor, bir kedi korkarak miyavlıyor, öndekiler, ilk kez sessiz, çıt çıkarmadan yürüyorlar. İlhan, her zamankinin tersine, oğlanların sessizliğine içerliyor, bağırıp çağırmalarını istiyor, oysaki onlar, ilk kez susmalarının tadını çıkarıyor ve lâmbalar bir türlü yanmak bilmiyor, kasabanın bütün lâmbaları hâlâ karanlığı söküp atamıyordu.

Şehrin en kalabalık yerlerinden birinde, sabahın saat altısına doğru, elinde dolu bir tabanca bulunan koca yüzlü, yapılı bir adam yatağından kalkar kalkmaz beşinci kattaki odasının penceresini ardına kadar açıp önüne bir sandalye çekti. Ve gelip geçen gürültülü tramvaylara, otomobillere, simitçilere, salepçilere, saat altı göğünün altındaki yaya işçilere, alaca sabahın küçük gazetecilerine karşı tabancayı şakağına dayayıp, orada, kuru sandalyesinin üstünde saatlerce kaldı. Kalabalığa karşı, öylece, sırıtarak uzun zaman oturdu. Polislerin bütün yalvarmaları boşa gitti. Yanına kimseyi yaklaştırmadı. Tabancayı da şakağından bir türlü ayırmak istemedi. Öylece, sırıtarak oturup durdu. Tetiği de çektiği yoktu. Sonunda, öğleye doğruydu, uğuldayıp duran şaşkın kalabalığı belki de dağıtmak isteğiyle, tabancasını kaşgöz arasında yola çevirip ateşledi. Ağzı açık seyirci çocuklardan biri, hemen oracığa, kaldırımın üstüne sessizce yığılıverdi. O arada adam tabancasını sokağa düşürmüştü. Pencereyi hızla kapayıp içeri çekildi.

Polisler kapıyı zorlayıp odaya girdiklerinde, adamı, odanın ortasında, boylu boyunca uzanmış buldular.

Doktorun çarçabuk çiziktirdiği ölüm raporu çok basit ve akla en yakın olanıydı: “Kalp sektesi...”

Bu olay da, ötekiler gibi, gazetelerde uzun boylu dikkati çekmedi. O gün için ilgi çekici bulundu. Ama ertesi günü, hiç olmamış gibi, unutulup gitti.

Belki karlı bir kış günüydü. Yollar kapalı olduğundan gazeteyi kasabalılar göremedi. Daha birçoklarından olduğu gibi, bu olaydan da habersiz olabilirdiler.

Gene de, lâmbalar geç kalmışken, kafası bunca tartıya gelir ya da gelmez düşünceler, şaşmalar, çelişmeler ve özellikle dünkü kaçak gününün karmakarışık olaylarıyla dopdolu ve çıkmazda olduğu bir zamanda insanın yeni bir kilitle yeni bir kapı kolunu bir de bilmem şu kadar liraya patlayacak olan onarım masrafını ve bu masrafın karşısında büsbütün cılızlaşacak olan küçücük öğretmen aylığını açık açık düşünebilmesi İlhan’ı, her şeyden daha çok şaşırtıp, bu akşam vaktinde, içine korkuyla karışık bir ürperti salıyordu.

Bahçede yalnızdı. Ağaçlara sarılı ampullerin içinden ansızın bir kedi, dalları sıyırtarak ok gibi geçti. Korkuyla yerinde sıçradı. Lâmbalar hemen o anda çıt edip yandı. Cebinde dörde katlanmış olarak duran mektubu az önceki karanlıkta hışırtıyla buruşturmuşken fırlatıp atmaktan birdenbire vazgeçti. Bir zıplayışta korkuluğu aşıp denize indi. Karşı kıyının ışıkları yanıyordu. Karanlık, dipten doruklara doğru yavaş yavaş yayılırken tepeler yer yer aydınlıktı. Denizin içinden karşı tepelere ağır ağır yürümeye koyuldu. Sonradan ‘yüzümü yıkamak için denize indim aptallar!’ diye bağıra bağıra konuşurken ötekilerin beyaza kesmiş soğuk taş yüzlerinin büsbütün dilsizleşecek bakışlarını düşündüğü için şimdiden gülüyordu.

1962

Batak

I

Kör hattaki marşandizin yanındaki yolda, posta yarım saattir karşıdan gelecek ekspresi bekliyordu. Dağların ortasında küçük bir düzlükte kurulu ufak bir bozkır istasyonuydu burası. Deniz kıyısındaki büyük bir şehirden yola çıkmıştı tren. Dağları dolana dolana, ırmakların üstündeki demir köprülerden aşarak, uçurumların başdöndürücü derinliklerinin üstünden sanki uçarcasına, karanlık dehlizleri bir bir ardında bırakarak. Kuşlar ve ağaçlarla yarışırcasına bir başka deniz kıyısına varmaya çalışıyordu. Şimdi durmuştu. Postanın gelişiyle pek ilgilenen olmamıştı. Daracık koridorda “simit” “ayran” diye bağıran, kompartımanların kapılarını açıp kapayarak başlarını şöyle bir uzatıveren bir iki köy çocuğundan başka kimse görünmedi. Sonra onların da sesi kesildi. İstasyon binasının önünde çömelip bekleşen öteki satıcıların yanına seğirtmişlerdi çabucak. Kasketli ya da kabak kafaların hepsi de aynı yöne çevrik olarak ekspresi gözlüyorlardı. Dizel lokomotifin çektiği ekspres büyük bir gürültüyle küçük istasyonda durmadan hızla geçip gitti. İstasyonun betonu üstünde bekleşenlere ellerindeki sepetler testilerle doğrulup ardından bakakalmak düştü. Ekspres geçip gittikten sonraki derin sessizlikte sarsılarak hareket etmişti posta. Hareket eder etmez de, vagonun öteki ucundan bu yana doğru kompartıman kapıları tek tek açılıp kapanmaya başladı. Gittikçe de yaklaşıyordu. En son kompartımandaki iki yolcudan pencere kenarında oturan genci, karşısındaki tahta kanapeye boylu boyunca uzanmış horlayarak uyuyan yaşlıca adamı dürttü. Adam yüzüne örttüğü kasketini eliyle başına oturtmaya çalıştı. Bir yandan da ayaklarını toplayarak doğrulur gibi oldu.

— Baba, biletçi galiba! dedi oğlan.

— İyi ya, n’apalım.

Yapılı, geniş omuzlu, sağlam görünüşlü delikanlı gülümsedi babasının uyku sersemi, şaşkın bakışları karşısında.

— Sendeydi biletler de. Hem yatarken görmesinler dediydim. Ufak tefek adam elini “adam sen de...” der gibi sallayarak iyice doğruldu. Ayakkabılarını giydi. Ayağa kalktı. Kompartımanın kapısını açıp koridora bağırdı.

— Hey dayı! Konuşacak adam arıyorsan biz varız burda!

Sonra içeri oğluna döndü. Gözleri sevimli bir kurnazlıkla parıldıyordu.

— Çok ürkek herifsin! dedi.

Delikanlı, sesini çıkarmadan pencerenin kenarındaki yerinde yıpranmış elbiselerinin içinde kaybolmak istercesine büzüldü. Utanmıştı.

Tren sarsılarak bir dönemeci aldı. Delikanlının yüzündeki güneş parçası karşı kanapeye atladı. Kırçıl sakallı köylü:

— Selamünaleyküm, diyerek süzüldü kompartımandan içeri. Tam da o güneş parçasının üstüne oturdu. Güneş adamın kırçıl sakalına sıvaştı. Ellerini oğuşturarak:

— Havalar soğuyor gayri! dedi.

Baba başını salladı.

— Yolculuk nereye? diye sordu köylüye.

— Te, şuracığa, iki saat çeker çekmez. Siz nerden böyle?

— İzmir’den.

— Ne yana doğru?

— İstanbul’a, oğlanı memuriyete yazdıracağım da.

— Oh maşallah! Ne mutlu sana. Okutup adam etmişsin.

Baba karşılık vermeye kalmadan, köylü:

— Ben doğma büyüme Ovacıklıyım, diyerek denizi hiç görmediğini, ırmak ve gölden başka su bilmediğini, hele suyun tuzlu olabileceğine hiç mi hiç akıl erdiremediğini belirterek suyu bardakta görmenin hepsinden iyi olduğu üstüne bir konuşmaya girişti. Köylü yumağın ucunu yakalamıştı ya bırakacağa benzemiyordu. Uzayıp gidiyordu.

Ötedenberi bu tür gevezeliklerden hoşlanmazdı delikanlı. Babasının tersine suskun biriydi. İçe dönük, hayalci bir yanı vardı. Çoğunlukla kendi kendine yeterdi. İşte şimdi de, uzayıp giden gürültülü bir konuşmanın orta yerinde oldukları halde, onlardan kopmuş, düşüncesiyle ta gerilere, trenin kalktığı kıyı şehrine gitmişti. Giderek daha da derinlere dalarak çocukluk yıllarının geçtiği çiftliğe kadar uzanmıştı hayalleri.

Çiftliğin geniş toprakları denize inerdi. Kıyıdan karayolu geçiyordu. Ama kasaba oldukça içerlerdeydi. Asfalt, ıssız, bomboş gözalabildiğine uzanıp giden bir kumluğu izleyerek, kasabaya uğramadan geçip gidiyordu. Çiftlik kasabanın iyice dışındaydı ama tıpkı kasabanın evleri gibi çiftlik yapıları da denizden içerilere kurulmuştu. Çiftlik evlerinin en büyük yapısı olan üç katlı tahta köşkten bile deniz ancak üst kat balkonundan görülebilirdi. O da sisli, buğulu bir mavilik olarak. Ama bu Akdenizin doğal görünüşüydü. Olsun. Çiftlik evlerini bunca içerlere, kıyıya paralel dağların eteklerine yapıp arazinin iniş çıkışları dolayısıyla denizi gözden yitirmenin ne anlamı vardı ki. Dağ rüzgarının kıyının nemli havasından daha sağlıklı oluşundan olsa gerekti.

Yoğurtlu Çifliği’nin sahibi Ali Ağa soylu bir ailedendi. Babası bu ailenin yanına küçükken yanaşma olarak girmiş yetim bir çocuktu. Askerliğini yaptıktan sonra Ali Ağa yanaşmasını konaktaki hizmetçi kızlardan biriyle evlendirmişti. Bu hizmetçi kız anasıydı. İhtiyar, ikisini de çok sevdiğinden yanından ayırmamış kahya olarak işlerin idaresini onlara vermişti. Kendisi Ali Ağa’yı tanıdığında çok yaşlıydı. Karısı “büyükhanım” çoktan ölmüştü. Bir tek oğlu vardı. O da İstanbul’da öğrenim görüyordu. Ali Ağa da ikide bir ya İzmir’e şehirdeki evine ya da İstanbul’a oğlunun yanına giderdi. Kendini bildi bileli konak boş olurdu. İki kızkardeşiyle ona geniş sofalarda, loş taşlıkta koşturmak kalırdı. Yaz aylarında en çok iki ay gelip kalırdı ihtiyar. Bazan oğlunun da uğradığı olurdu. İhtiyarın canayakın, alçakgönüllü biri oluşuna karşılık oğlu kurumlu, çalımlı kendini beğenmişin tekiydi. Geldiğinde hep ata biner, uzun at gezintilerine çıkardı. Bazen onu da birlikte götürdüğü olurdu. Atla tepelere tırmanırken ya da yarlardan aşağı inerken hayvanı dizginlerinden ona tuttururdu. Atın tökezlemeden yürümesini, kendisinin de düşmemesini sağlamak için. Ovaya vurduklarında küçükbey koştururdu atı. O da atla birlikte yanlarında koşardı. Soluk soluğa kalır köpek gibi yorulurdu ama atı kıyı boyunca koşturduklarında kumlukta kimi suları sıçratarak kimi yumuşak kumlara batarak ilerleyişleri çok hoşuna giderdi.

İlkokulu bitirdiği yıl, ihtiyarın bu yaz konağa gelemeyeceğini üzüntülü bir tavırla bildirmişti babası. Annesi:

— Ne bu yaz ne de başka herhangi bir gün, demişti. Gelemez. Artık hiç gelemez.

— Öldü mü? diye sormuştu heyecanla.

— Ölümden beter, demişti annesi, inme inmiş. Kıpırdayamaz artık. Taş kesmiştir her yanı.

— Çok yaşamaz, diye konuşmuştu babası.

Dediği de olmuş. Kasabanın ortaokuluna başladığı günlerde, karlı bir gün, babası Ali Ağa’nın İzmir’deki evinde öldüğü haberini getirdi. Ali Ağa’nın ölümüyle yaşayışlarında büyük bir değişiklik olmadı. Yalnız konak büsbütün boş kaldı. Çünkü küçükbey, kendisi ortaokulu bitirene kadar, hemen hemen üç yıl hiç görünmedi. İcardaki tarlaların paralarını yine babası topladı. İhtiyarın yerine küçükbeyin hesabına bankaya yatırdı. Onlar da kendileri için ekip biçtikleri tarladan, sebzelikten, bostandan elde ettikleriyle her zamanki yaşantılarını sürdürdüler. Boş konağın, demir parmaklıklarla çevrili geniş bahçenin, konağın girişine kadar uzanan, çakıllarla çiçeklerin işlendiği iki yanı ağaçlıklı uzun yolun bekçiliğini yaptılar.

Ortaokul bitince liseye gitmesi suya düştü. Kasabada lise yoktu. İzmir’de okuması gerekecekti. Şehir uzak olduğu için ancak orda bir yurtta ya da evde kalabilirse okuyabilirdi. Bu da para demekti. “İhtiyar sağ olsaydı belki bir şeyler yapardık,” demişti babası. Üstelik babası da eskisi kadar iyi değildi. Eskisi kadar yetişemiyordu işlere. Annesi, hayvanların bakımından, ev işlerinden zaten başını kaşıyacak durumda değildi. Kızkardeşlerinin ikisi de daha küçüktü. Yardımları da ona göreydi. Bu yüzden okumayı bırakıp babasına yardımcı olmaya karar verdi. Toprakla uğraşmaktan, hayvanlara bakmaktan ötedenberi hoşlanırdı.

Büsbütün çiftlikteki işlere verdi kendini.

Ertesi yaz, küçükbey, birdenbire çıkageldi. Son model pırıl pırıl bir arabası vardı. Yanında pantalonlu, şık bir kadınla gelmişti. Sarışın, oldukça güzel bir kadındı bu. Bir süre konağın bahçesinde kolkola gezindiler. Kadın, çın çın öten kahkahalar atıyordu ikide bir. Küçükbey, babasıyla ayaküstü birşeyler konuştu arada. Babası, hep traşlı kafasını salladı, elindeki kasketi evirip çevirerek. İkisi konuşurken, o da, ağaçların arkasından onları gözetliyordu. Şehirli kadın da ona gülümseyerek baktı. Kızkardeşleri de, kadını iç geçirerek onunla birlikte izliyorlardı.

Bir hafta sonra büyükçe bir kamyonun arkasında iki yarış atı geldi çiftliğe. Daha önceden hazırlatılan ahıra yerleştirildiler. Küçükbeyin yeni eğlencesiydi bu yarış atları.

O kış, olaysız geçmiş, atlara gözbebekleri gibi bakmışlardı.

Ertesi yaz, atlar dörde çıktı. Ama öte yandan da babasına, küçükbeyin bu yarış merakı yüzünden ve şehirde birçok uygunsuz karıyla paraları har vurup harman savurduğundan, çiftliğin satılabileceğini söylemişlerdi.

Öyle de oldu. Hemen o kışın başında çiftlik icra yoluyla satışa çıktı. Atlarla öteki çiftlik hayvanları daha önce elden çıkarılmıştı. Şehirden birtakım adamlar gelip ne var ne yok yazdılar. Sonra gazetelerde satış ilanları çıktı. Bu arada küçükbey çiftliğe hiç uğramadı. Neden sonra, fötr şapkalı, iyi giyimli bir adam gelip çiftliği kendisinin de ortağı bulunduğu bir şirketin satın aldığını söyledi. Yaz başında oturdukları yeri boşaltmalarını bildirdi. Verilen sürede toparlanıp burdan gitmeleri gerekiyordu. Süre tamamlanınca aynı adam gene geldi. Adama burada kalmaları için çok yalvardılar. Adam hiç aldırmadı. Buraların baştanbaşa yıkılacağını, denize kadar uzanan yeni bir turistik site yapılacağını söyledi. Buna inanmak istemediler. Çıkmaları için onları kandırıyorlardı. Yoksa bunca ağaca, üstelik nakıl gibi meyve verirken, bunca güzel bir konağa, bostanları yeşerten sebzelere kim kıyabilirdi? Bir anda kim yerle bir edebilirdi? İş sandıkları gibi değildi. Çok geçmeden başlarında fotörlü adam olmak üzere işçiler grayderlerle çiftliğe dayandılar. Çıkacak molozları götürmek üzere de beş altı kamyon gelmişti. Arka arkaya sıralandılar demir bir duvar gibi. Hepsinin gözleri önünde, demir parmaklıklı bahçenin parmaklıklarından ve oymalı demir kapıdan başlayarak bahçe içindeki yüz dişbudak, yirmi akasya, yirmi kavak, altı çam, beton havuzun başındaki salkımsöğüt, elli ardıç, altmış armut, yüz yirmi elma ağacını ezip geçtiler. Konak bir toz bulutu içinde yerle bir oldu.

Yoğurthanenin yanıdaki işçi eviyle dağın eteklerine kadar uzanan bitek tarlaya yıllardır orda oturmaktan, kızkardeşleriyle orda doğup büyüdüğünden kendilerinin gözüyle bakmışlardı. Tarlanın büyükçe bir bölümü çitle çevriliydi. Çitin arkasını bir yeşillik denizi içinde çeşitli sebzeler donatmıştı. Küçük işçi evinin dağdan tarafa bakan ön cephesi renk renk çiçeklerle öbek öbek yeşermişti. Dağdan esen en küçük bir yelle kokuları bütün oraları doldururdu. Greyderlerden biri önce çite bindirdi. Çite doğru giderken öbeklerden birini ezmiş, toprağa bulamıştı. Ezik çiçeklerin özsuyundan toprak bir tuhaf ıslanmıştı. Grayder bahçenin çitini kibrit çöplerini kırarcasına parça parça edip fasulye kazıklarını altına alıp domatesleri, patlıcanları, biberleri toprakla yoğurdu. Beş dakika geçmeden sebze bahçesi kapkara keseklerle dolmuştu. Yalnız bir tek ayçiçeği kıyıda bir yerde iki kesek arasında sıkışmış ezilmekten kurtulmuştu. Makineler öylesine korkunç bir güçle herşeyi ezip geçiyorlardı ki ayçiçeğini ordan alıp makinenin bir dahaki geçişinde boşuboşuna yokolmaktan kurtulmasını sağlamayı kimse düşünemedi.

Annesiyle babası, dev makine evlerine dayanmadan, son bir gayretle birkaç parça eşyalarını çarçabuk tek atlı bir arabaya yerleştirdiler. Kızları da, eşyaların arasında bir yere oturttular. Kendisi olduğu yerde taş kesilmişti. Olanlara, büyümüş gözlerle, yumrukları sıkılı, kör bir öfkeyle bakıyordu yalnızca. Bütün bunların ne anlama geldiğini kestirememiş gibiydi. Babası onu sürükleyerek, durduğu yerden kenara çekti. Greyder tarlayı bitirmiş eve yönelmişti. Üstüne geliyordu.

Arabayla uzaklaşırlarken arkaya dönüp dönüp bakmaktan kendini alamamıştı. Babası kolundan tutmasa, makinelerin üstüne yürümek için geri dönebilirdi, içinden öyle geliyordu.

Kıyı boyunca şehre doğru bitip tükenmek bilmeyen uzun bir yolculuğa çıkıldı. Eşyaların üstü yıkıntının tozuyla kaplıydı. Şehre vardıklarında geceydi. Bütün ışıklar yanmıştı. Kızlar eşyaların arasında uyuyakalmışlardı.

Kızkardeşleriyle annesini, babası gecelemeleri için bir askerlik arkadaşının küçük gecekondusuna götürdü.

— Sabah ola hayrola! diyordu.

Onu arabanın başında, eşyalara gözkulak olmak için bıraktılar. Güzel bir geceydi. İlerde kulübemsi gecekonduların ışıkları pır pır ediyordu. Gökte ay vardı. Yıldızlar pırıl pırıldı. Çiftlikten kurtardıkları tek sermayeleri, bir cılız atla eski bir arabaydı. Aşağılarda lacivert denizin kıyısını donatan ışık seli gözalıcıydı. Müzik ve şarkı sesleri yansıyordu. Bu koskoca şehirde ikisi de aynı eskilikteki şu at ve arabayla ne yapabilirlerdi? Bir cigara yaktı.

Az sonra babası karanlığın içinden birdenbire yanıbaşında bitiverince şaşırdı. Cıgarayı ne yapacağını kestiremedi. İyice yorgundu adam. Ensiz omuzları çökmüş büsbütün ufalmış gibiydi.

— Atma, atma cıgarayı, dedi. Varsa bir tane de bana ver.

Çıkarıp verdi. Kendininkiyle yaktı.

— Hadi sen arabadan üstüne bir çul alıp yatıver. Biraz ben beklerim. Sabaha yapacak işimiz çok. Zorlu bir sabah olacak.

O sabahtan sonra bir çok zorlu sabahlar daha geldi geçti. Arabayla at satıldı, parası çabucak tükendi. Annesi büyük apartmanlarda temizlik işi buldukça gidiyor, üç beş kuruş alıyordu. Babasıyla kendisinin işi belirsizdi. Sürekli bir iş bulamamışlardı. Geçimleri gittikçe daralır olmuştu. Kızlar iyi beslenemiyordu. Biri ilkokul dörtte, öteki ilkokul beşte okula güç gidebiliyorlardı. Üstleri başları pek yoksuldu. Kendisi de koskoca delikanlıyken yırtık pabuçlarla, kumaşı yıpranmaktan eleğe dönmüş pantalon, üstünde annesinin ördüğü bir kazakla ceketsiz dolaşıyordu yaz kış. Çok fazla soğuk olmuyordu ama kışın durmaksızın yağmur yağıyordu. Su alan ayaklarından utanıyordu. Aşağıda şehirde güzel, içinin çektiği bir kızla karşılaştığında ya da oturduğu gecekondularda trikotajda çalışan iyi giyimli bir kız ona boyalı dudaklarını büzerek baktığında kaçacak delik arardı. Hemen bir gecekondunun arkasına kaçar, şehirdeyse aydınlık caddeden yarı karanlık, dar ara sokağa sapardı.

Günün birinde, babasına kahvede yaşlı bir ahbabı oğlunu polis yapmasını önermişti.

— Hükümetin bugünlerde seninki gibi delikanlılara çok ihtiyacı var. Dünya karıştı görüyorsun. İşçisi, öğrencisi hükümete kafa tutmaya kalkıyor, memleketi yıkacaklar. Hepsi Tanrının belası Moskofun adamları. Komünist yani. Polislikte para var şimdi.

Babasının da bu işe aklı yatmıştı. Adamdan başvurma biçimiyle koşullarını öğrenmişti. Bir dilekçeyle başvurulabiliyordu. Öğrenim o kadar önemli değildi. İlkokulu bitirmiş olmak yetiyordu. Tek koşul 1.70’in üstünde boyu olmak ve güçlü kuvvetli, sağlıklı bulunmaktı. Belki açtı, yoksuldu ama hâlâ güçlüydü. Herhangi bir hastalığı da yoktu.

Dilekçe işleme girdikten bir süre sonra kendisi gibi boylu boslu delikanlılarla sınava katıldı.

Ortaokulu bitirmiş olması, gösterişinin istenene uygun bulunması sınavı geçmesinde başlıca neden oldu.

Şimdi İstanbul’a gidiyorlardı. İstanbul’u hiç görmemişti. Bilmiyordu. Babası askerliğini orada yaptığından şehrin her yanını, bütün köşe bucağını çok iyi bilirdi. Onu polis kışlasına eliyle bırakıp dönecekti. Böylece kendisi de askerlik anılarını tazeleyecekti. Daha yolda anlatmaya başlamıştı. Hepsi de daha önce dinlediği, bildiği şeylerdi.

Tren sarsıldı. Yeni bir dönemeci almıştı. Köylünün kırçıl sakallarına bulaşık duran güneş yeniden delikanlının yüzüne atladı. Uykudan uyanmışcasına hafifçe gülümsedi delikanlı her ikisine.

— İyi daldırmıştın, dedi köylü, bilgiç bilgiç. E, ne olsa ilk gurbete çıkışın bu. Haklısın!

Delikanlının yerine babası karşılık verdi köylüye:

— O hep öyledir. Aklı bulutlardadır. Keşke her gurbet onunkisi gibi olsa. Daha ne istersin. Koskoca İstanbul, cebinde bol para. Ayakkabı, elbise devletten. Herkes karşında elpençe divan. Sen ne diyorsun dayı. Bunların beyliği tam beylik. 24 saat görev. 24 saat izin. İzinde gez, toz. Koskoca İstanbul. Gezmekle biter mi? İstediğini ye iç. Artanı bile babasını annesini gül gibi geçindirir. Kız kardeşlerini okutur adam eder. Bu polislik bildiğin karakol polisliği gibi jandarma çavuşluğu gibi değil. Hükümet bunlara çok önem veriyor, çok. Bunlar anarşiklerin peşinde koştuklarından itibarları çok yüksek. Bizim Saffet de adam gibi davranır göze girerse hepimizi kurtarır. Gücü kuvveti yerinde maşallah. Tam istedikleri gibi. Bileğini kimse bükemez. Yalnız biraz aklı havalarda olmasa...

— Senin anlattığın beylik paşalık ağam. Oğlun da ne olsa okumuş adam. Büyüklerin sözünü dinler, adam olur inşallah. Sen hiç meraklanma. Ben öyle görüyorum. Öyle değil mi delikanlı?

Saffet başını salladı.

— Anamla babamın yüzünü kara çıkarmadım şimdiye kadar. Şimdiden sonra da çıkarmam.

Babası bu söz üstüne:

— Bak sen, dedi, yüzü sevinçten ışıl ışıldı. Durdu durdu nasıl söz etti. Aferin sana Saffet. Aferin oğlum. Babanın oğlu olduğunu gösterdin.

Sırtına hafif hafif vurarak:

— Aslan oğlum benim! diye bitirdi sözlerini.

Köylü:

— Allah bağışlasın, Allah bağışlasın! diye oturduğu yerden doğruldu. Eh, size doyum olmuyor. Ben ineceğim yere yaklaştım. Kalın sağlıcakla!

Adam, kompartımandan çıkarken babası arkasından

— Seni de İstanbul’a götürseydik dayı, diye bağırdı. Bir gezer gelirdik. Çoğu gitti azı kaldıydı nasılsa.

Köylü:

— Sağolasın! deyip el sallayarak koridorda uzaklaştı.

Tren, İstanbul’a vardığında akşam basmıştı şehri. Kalabalık gürültü yüklüydü. Kendilerine kalabalık arasında geçecek yol bulamayacaklarmış gibi geldi, vapur Galata köprüsüne yanaşırken. Evler boşalmış, bütün şehir çoluk çocuk sokağa dökülmüş gibiydi. İzmir İstanbul’un yanında bir yazlık kasaba gibi kalıyordu. Liman bile nasıl tıka basa gemilerle doluydu. Küçücük kayıklar, onlarca vapur nasıl geçiyordu bütün bu sıkışıklığın içinden.

İstanbul’da, buralara daha önce göçmüş olan babasının amca oğlu vardı. Ara sıra mektuplaşırdı babası. Yetişkin bir kızı vardı. Üniversite’de okuyan bir de oğlu. Onlarla oturduğunu biliyordu. Ama ne yaşlı amcayı, ne de çocuklarını görmüştü. Bildiği kadarıyla İstanbul’un dışında oturuyorlardı. Vapurdan indikten sonra bir süre yürüdüler. Koca köprüyü geçtiler. Taşıtların, insanların arasından süzülerek büyük bir gara geldiler. Burası Sirkeci Garı’ymış. Babası söyledi. Asker sevkiyatlarında görmeliymiş bir de. Ana baba günü olurmuş. Gene öyleydi. Hem o zaman böyle elektrikli trenler nerdeymiş. Elektrikli trene doğru keyifli keyifli yürüdüler. Elektrikli tren surların, yıkık kale duvarlarının bir yitip bir ortaya çıkan denizin yanısıra uzun süre gitti. Az sonra karanlık iyice bastırdığından dışarsını göremez oldu. Bir süre de yalnız treni dolduran kalabalığı izleyerek yol aldılar. Çoğu işlerinden dönen yorgun insanlardı. İndikleri yerin Küçükçekmece olduğunu söyledi babası. Çarşı içinden, kasapların, balıkçıların, kebabçıların içinden geçtiler.

Taşıtların hızla gelip geçtiği bir karayolu göründü. Taş bir köprüden geçiyordu. Minibüsler de burdan gidip geliyordu. Bu eski taş köprü deniz gibi bir göle karışan bir derenin üstündeydi. Akmayan durgun bir şeydi dere. Karayolunda, asfalt boyunca epeyce yürüdüler. Sonra bahçe içinde iki katlı bir evin önünde durdular. Göl gözden silinmişti. Görünmüyordu. Ev asfaltın aşağısında, toprak bir yolun kıyısındaydı. Bütün evler aşağı yukarı birbirinin benzeriydi, yol boyunca uzanıyordular. Asfaltın öbür yanı denizdi. Evlerin önü denize bakıyordu. Girdikleri bahçeli evin ikinci kat zilini babası merdivenleri çabuk çabuk çıkıp çalarken onun dikkatini bahçenin sonunda, ağaçların arasındaki ışıltı çekmişti. Babası gülümsedi.

— Arkası göl. Ne güzel değil mi?

Hiç ummuyordu. Biraz da heyecanlıydı.

— Az önce önünden geçtiğimiz şu göl mü diyorsun?

Babası kızmış gibi yaptı.

— Oğlum ortalıkta başka göl var mı? Seni bilmem, ben başkasını göremedim.

Kapıyı, bir genç kız açtı. Esmer, ufak tefek canlı bir kızdı. Babası:

— Sen Jale misin? diye sordu. Cana yakın, sevecen bir gülümsemeyle karşılık verdi kız. Öteki şehirli kızlara hiç benzemiyordu. Ama onlardan güzeldi. Yaşlı amcayla babası hemen sarmaş dolaş oldular. Amca sırtında kalın bir asker kaputu taşıyordu. Elinde kehribar bir tesbih vardı. Çocuklarla kendisinin kaynaşması, kısa bir yabancılıktan sonra, çekingen bir iki davranışın, utangaç bir biçimde hal hatır sormanın ardından çıkageldi. Çabucak ısındı hava. Amcanın oğlu Cemal, hemen hemen onun kadardı. Ama boy bos olarak yarısı gibiydi. Jale’yse, liseyi geçen yıl bitirmişti. Üniversiteye gitmiyordu. Bir yayınevinde sekreterdi. Alt kat kiradaydı. Anneleri öleli iki yıl olmuş. Babalarıysa emekliydi. Bu evi de emekli ikramiyesiyle almışlardı. O zaman ucuzdu. Şimdi iyi para ediyordu. Gene de şehre uzak sayılırdı. Yazın da sivrisineği, börtü böceği boldu. Bir tür köy evi gibiydi. Göl çok sinek yapıyordu. bunları Jale anlattı. Cemal pek konuşmuyordu. Saffet, Jale’ye gölü sordu. Çok merak ettiğini söyledi. Babası, amcaya çiftliğin nasıl elden çıktığını anlatırken onlara:

— Çıkıp baksanıza, dedi.

Jale’yle balkona çıkıp göle baktılar. Jale karanlıkta çevreyi anlatmaya çalıştı. Çevreden yansıyan ışıklarla göl az buçuk aydınlanıyordu. Kıyı gazinolarının renkli neonları ayrı bir güzellik katıyordu gölün görünümüne. Saffet, bahçenin bitiminde yarı karanlıktaki tahta iskeleyi gösterdi.

— Sandalınız var mı? diye sordu.

— Yok. Ağabeyim denizden pek hoşlanmaz. Göl için bataklık diyor. Babam da yaşlı. Gördün. Sen seviyorsun galiba.

— Çok. Ya sen?

Jale aldırışsız bir tonda:

— Şöyle böyle, diyerek içeri girdi. Sıkılmış gibiydi.

O gece orada kaldılar. Babası oğlunu yaşlı yeğenine emanet etti. Konuşurken oğlunun ağzından amca diyordu ona. Amca, oğlu kendilerini İstanbul’a aldırana kadar, bir süre yanlarında kalabileceğini belirtti. Babası, amcanın bu insanlığını hiç unutmayacağını söyledi. Teşekkür etti. Amcanın elini öptürdü ona. Tutuk bir çocuktu. Çocuklarla arkadaşlık etmesi iyi gelecekti. Açılırdı. Sayelerinde İstanbul’da yabancılık çekmeyecekti oğlu. Sonraki konuşmalar babasının İstanbul’daki askerlik anılarıyla geçti. Hepsini de amcaya onaylatıyordu. En son anı, Selimiye Kışlasıyla ilgiliydi. Yarıda kesmek zorunda kaldı. Çocuklar önce açık açık esnediler. Daha sonra Cemal:

— Orası artık senin bildiğin kışlalardan değil amca, diyerek yatmaya gitti. Yaşlı yeğeni başını sallayarak, üzgün bir sesle:

— O günler geçti gitti, dedi. İstanbul da bildiğin İstanbul değil.

Baba oğul ikisi de bir şey anlamadı bundan. Hemen yattılar.

Ertesi gün erkenden kalkıp polis kışlasına götürdü onu. Oğlunu on beş günlük eğitimi için kışlaya teslim ettikten sonra, kendisi Küçükçekmece’ye yeğenlere uğramadan İzmir’e döndü.

Polis kışlası, Balmumcu’da Boğaz’a bakan tepelerden birindeydi. Beşiktaş’tan iki yanlı geniş bir asfalt olan Barbaros Bulvarı’ndan çıkılıyordu. Tepenin üstü, yol boyu ve çevresi büyük blok apartmanlarla doluydu. Hepsinin damında televizyon antenleri vardı. Çelik ve beton karışımı bir ormandı sanki. Altta Yıldız Parkı’nın yemyeşil ağaçlıklarından sonra Boğaz masmavi pırıl pırıl uzanıyordu. Tam karşıdaki Çamlıca tepesi Anadolu yakasının yeşillikleri, Üsküdar’ın evleri avutucu bir görünüm olmuştu onun için. İlk günlerde sıla özlemini biraz olsun giderebilirdi.

Kışlada on beş gün başını kaşıyacak vakit bırakmadılar. Her gün sabahtan akşama kadar eğitim vardı. Yorgunluk, belli bir şeye şartlanma her şeyi unutturmuştu çabucak. Ne sıla, ne ev, ne ana, ne baba, ne kardeş. Gözünde hiçbir şey yoktu. Hayal bile kuramadı. Cop şöyle tutulacaktı. Şöyle savuracaktın. İçi kıtık dolu kuklalara saldırtıyorlardı. Toplu olarak, tek tek. Kalkanı nasıl kullanacaklarını öğreniyorlardı. Karşıdan sürekli taş atılıyordu. Hem taş atanların üstüne yürüyecektin hem de korunacaktın.

— Çök!

— Kalk!

— Daha çabuk çök, kalk! Koş! Saldır! Geri çekil! Olduğun yerde kal! Koş! Dur! Daha çabuk, daha çabuk!

Üç yüz kişiydiler. On beş günün sonunda kuramsal ve uygulamalı derslerle istenilen kıvama gelmişlerdi. Tören gözyaşartıcı oldu.

— Bu cennet vatanın bekçileri sizlersiniz! diye bitirmişti başkomser sözlerini.

Öteki arkadaşları gibi, Saffet de bu sözlerden duygulandı. Gövdesini sıkıca kavrayan koyu yeşil giysisi, sağlam, parlak postalları, bembeyaz kaskı, kısa kalın copu, pantalonunu aşağı çeken ağır tabancasıyla kendisini olduğundan daha güçlü görüyordu. Ayağını hızlıca yere vursa yer yarılır gibi geliyordu. Nitekim öğretmenlerinin ve İstanbul valisinin önünde yaptıkları gösterilerden sonra toplu olarak geçişlerinde yerin ayaklarının altında öttüğünü, sarsıldığını duymuştu. Yalnız kendisi değil üç yüz arkadaşı birden duymuştu bunu.

Üniformasını kuşanmış olarak gittiği akrabalarının evinde oldukça soğuk karşılandı. Oysaki sinek kaydı traşı, kısa kesilmiş saçlarıyla eskisinden çok daha yakışıklı bir delikanlıydı. Yalnız amca, elini öperken sırtını sıvazladı.

— Maşallah delikanlı! diyerek beğendiğini gösterdi.

Cemal daha okuldan dönmemişti. Jale evdeydi. Ama Saffet’in elini sıktıktan sonra hemen mutfağa gitti. Saffet’e kaçıyormuş gibi geldi. Bir sigara yakarak ardından o da mutfağa gitti. Elini kapının pervazına dayayıp Jale’nin mutfakta yemek hazırlıyormuş gibi oyalanmasını izledi.

— Neden kaçtın benden Jale? En çok senin görmeni istedim. Daha doğrusu seni görmek için geldim. Hepinizi görmek için.

Jale dönmeden karşılık verdi:

— Olabilir... Senin dünyadan haberin yok. Yalnız bu on beş gün içinde neler oldu biliyor musun?

— Suç benim mi?

— Yoo, değil elbet. Ama olup bitenleri görmüyorsun. Bilmiyorsun bile.

— Eğitimde öylesine yordular, gece gündüz demeden üstümüze öylesine yüklendiler ki değil gazete şu bu okumaya, uyumaya bile bırakmayacaklardı nerdeyse.

— Elbette. Adam öldürmeyi öğrenmek o kadar kolay mı?

— Ben kimseyi öldürmedim ki. Öldüremem de. Şimdilik kolumu, bacağımı kiralamış olabilirler. Bunu da ailem için yaptığımı biliyorsun. Ama yüreğimi kiralamadım. Kiralayamam da. Kolumu, bacağımı eğitibilirler. Cop tutmasını, saldırmasını, kalabalıkları dağıtmasını öğrettiler bu doğru. Karar yüreğimin ama. Onu ele geçiremezler. Yasa dışı eylemlere, anarşiye engel olmamız için bize para veriyorlar biliyorsun. Aldığın parayı haketmek bir çeşit namus borcudur. Bunu unutma.

Jale birden döndü, elinde salata doğradığı bıçakla Saffet’e doğru iki adım attı. Yanına gelmeden durdu. Saffet, kapı pervazına dayalı kolunu içgüdüsel olarak çekti. Olduğu yerden kıpırdamadı. Jale’ye bakıyordu. Jale de ona bakıyordu şimdi.

— Cevap istiyorsun öyle mi? Ne cevap vereceğimi biliyorsun. İnsanlar yasaları niçin çiğner, neden eyleme kalkar? Haklarını savunmak için, özgürlüklerini elde etmek için. Sen diyorsun ki haklar yasalarla sınırlıdır. Sınırsız özgürlük yoktur. Sana öğretilen, sürekli öğretilecek olan budur işte. Okumaya da, düşünmeye de, giderek yaşamaya da vakit bırakmamacasına bundan başkasını öğrenemeyeceksin. Öğretmeyecekler. Sen o yandasın, ben bu yanda. Kiralamadığını söylediğin yüreğin de bunu değiştiremez.

Konuşurken, gözüne düşen saçını başının bir hareketiyle arkaya attı. Ardından gülümsedi. Dönüp tabaklıktan tabakları aldı. Yüzüne bakmadan Saffet’e uzattı.

— Şunları al masaya götür. Babam mızmızlanmaya başlamadan sofrayı hazırlayalım.

Saffet:

— Cemal’i beklemeyecek miyiz? diye sordu.

Jale buzdolabından birşeyler çıkarıyordu. Arkası Saffet’e dönüktü. Dolabın kapağını ayağıyla hızla itip kapatırken

— O gelmeyecek, dedi. Bir arkadaşında kalacağını söyledi. Dünden izin almıştı babamdan.

Saffet, “ Acaba o da mı kaçıyor?” diye düşündü.

“Benim geleceğimi bal gibi biliyordu.” diyecekti

— Benim, deyip yutkundu. Elindeki tabaklarla orada bir süre sessizce bekledi. Jale’nin bir şeyler demesini bekliyordu. Ses etmediğini görünce tabakaları masaya götürdü. Sessizliği bozmak için şangırdatarak bıraktı.

Amcaya bir cigara uzattı. Cebinden çıkardığı yeni çakmakla yaktı. Neredeyse bağırarak:

— Sağlığınız yerinde maşallah, dedi.

Amca dişsiz ağzını yayarak başını salladı.

II

Gecekondularda sabah erken olur. Çeşme başları dolmadan günlük su için sıraya girmek gerekir. Duraklar kalabalıklaşmadan fabrikaya, trikotaja ya da okula yetişecek olanları uyandırmak, ocağı, mangalı yakarak, sobayı ateşleyerek çayları hazırlamak annelerin görevidir. Anneler, incecik soluk mantolu, güllü eşarplı, çalışkan insanlardır. İki göz odalı konduların bütün yükü onlarındır. Kentteki evlere temizliğe, çamaşıra gidenler, işten döner dönmez evin yükünü sırtlamak zorundadır. Evi çekip çeviren onlardır. Günlük yaşamı onlar düzenler.

Fatma, üç gündür her zamankinden erken uyanıyordu. Hemen hemen gece yarısı denebilirdi. Bütün gecekondular derin bir uykudayken.

Erkeği yanında olmadığı için, eskisi kadar ısınamadığından yer yatağında gecenin bir vaktinde titreyerek doğruluyor, gözlerini açıp kocasından boş kalan yere bir süre gözünü dikiyor, yüzü asılıyor, sonra onun işte olduğunu, bin iki yüz arkadaşıyla birlikte kadın erkek fabrikada gecelediğini düşünerek yüzü gülüyordu. Ardından ne yapsa uyuyamıyordu. Kalkıp mantosunu giyiyor, eşarbını başına örtüyor, öteki gözde derin bir uykuda olan kızını bir süre seyrettikten sonra su tenekelerini alıp dışarı çıkıyordu. Kızının yattığı odanın kapısını çekerken düşünde gülümserken bırakıyordu onu.

Dışarısı koyu bir karanlıkla sıvaşık oluyordu o sıra. Sokağın bozuk kaldırımları üstünden sekerek çeşmeye kadar yürüyor, tenekeleri yalağın dibinde sıraya koyuyordu.

Bir iki boş sokağı başıboş köpeklerden sakınarak geçtikten sonra, bir sırtın üstünde buluyordu kendini. Burası, Haliç’ten vuran ışıltıyla bayağı aydınlık oluyordu. Tepenin altı mezarlıktı. Mezarlığın yanı sıra karanlıkta dinelen küme küme gecekondular da göze çarpıyordu. Mezarlığın bitiminde, en aşağıda Bahariye yolu ıpıssız uzanıyordu. Sağlı sollu fabrikaların yanan ışıkları yolu yer yer aydınlatıyordu. Haliç boyunca ta ötelere Unkapanı Köprüsü’ne belki de Galata Köprüsü’ne kadar uzayıp giden karanlıkta binlerce ışık, küçük küçük noktalar pır pır ederek yanıyordu. Derin sessizliği alazlayan bu aydınlığı, kıyıdaki fabrikalardan uzun altın çubuklar biçiminde sulara vuran ışıkları seyretmek hoşuna gidiyordu.

Kocasının bulunduğu fabrika aşağı baktığı tepenin tam karşısındaydı. Mezarlığın yanı sıra karanlık gecekonduların arasından çarçabuk yola indi. İşçiler, fabrikanın bahçe duvarlarıyla çinko damları üstünde omuzlarına vurdukları demir çubuklarla nöbet tutuyordu. Duvarın dibine gelince gölgelerden birine seslendi:

— Kardeş, bana Hüsnü’yü çağırır mısın?

— Hangi Hüsnü bacım?

— Hüsnü Savaşkan.

Az sonra Hüsnü duvarın üstünde belirdi. Parmaklıkların tepesinden eğilerek karısının yüzünü seçmeye çalıştı. O da iki elini birden uzattı yukarı doğru. Boşlukta kala kalıyordu ikisinin elleri. Kadın nice ayaklarının ucunda yükselmeye çalışsa, erkek nice eğilse birbirlerine ulaşamıyorlardı. Ara yerdeki karanlığa batık duvarlar engelliyordu.

— Sen misin Fatma?

— Benim.

— Niye bu kadar erken kalktın?

— Suya kalktıydım. Sonra da seni görmek geldi içimden. Üşüdüm yatakta. Sen gideli hep üşüyorum. O kadar da iyi göremiyorum seni. Karanlık burası. Sesini duyabiliyorum yalnız. Konuşalım biraz.

— Bak kızım biz burada bin ikiyüz arkadaşız. Hepimizin karısı, çoluğu çocuğu var. Hepimizin tek düşüncesi sizsiniz. Sizi daha mutlu etmek. Mutlu görmek. Hakkımızı tam olarak alabilmek için burdayız. Burayı bırakırsak, evlerimize dönersek işimiz de biter. Ben de çok özlüyorum sizi. Hey...Seni, kızımı. Ne yapıyor o? Aysel? İyi mi?

Mışıl mışıl uyurken bıraktım. İyice dinlensin diye elleşmiyorum. Gündüzleri işte öyle yoruluyor ki yavrucak. Akşamları pestil gibi devriliyor yatağa. Ev işlerine elini sokturmuyorum. İkimiz de dört gözle bekliyoruz seni.

— Peki peki. Bak sen şimdi burdan doğru eve git. Bizi fabrikadan zorla çıkarmaya çalışacaklar. Polisi salacaklar üstümüze. Aklında olsun. Öyle bir şey oldu mu, fabrikanın düdüklerini çalacağız. İmdat düdüklerini. Senin görevin o zaman başlayacak işte. Komşuları, çoluğu çocuğu toplayıp bizi kurtarmaya koşacaksınız. Sizi görünce korkar, çekinir polis. Onlar da çoluk çocuk sahibi, ana baba evladı ne olsa. Düdük sesine öteki fabrikalardaki arkadaşlar da koşacaklar. Hepsine haber salındı. Hadi göreyim seni. Güle güle!

Fatma, gecekonduların camlarına günün alacası vururken tırmandı sırtı. Her adımda biraz daha parıldıyordu camlar, ortalık biraz daha aydınlanıyordu.

Gündüzün hay huyu içinde fabrika aklından çıkıp gitti. Gece yatarken kocasıyla konuştuklarını düşündü. Patronun vermek istemediği bir haftalık paralarını istiyorlardı. Bir de işten çıkarılan on sekiz arkadaşlarının yeniden işe alınmasını. Ama patron bu basit isteklerini kabul etmek istememişti. Onlar da çalıştıkları fabrikaya el koymuşlardı. Haklarını alıncaya kadar fabrikayı ellerinde tutmaya, içerde oturma grevi yapmaya kararlıydılar. Ama patron da boş durmuyor olmalıydı. O da polisle, hükümetle, yasalarla işi çözmeye kalkacaktı. İşçilerinin, ona her yıl milyonlar kazandıran işçilerinin birkaç düzüne lastik karşılığı olan haklarını vermeyecekti. Nedendi bu karşılıklı inat? Buna bir türlü aklı ermiyordu Fatma’nın.

İşte şimdi vakit geceyarısını geçmişken düşünde fabrikayı görüyordu. Patron gelmiş, hepsini karşısına asker gibi sıralamış, ne polis ne bir şey, elindeki çıkınları birer birer işçilerinin ellerini sıkarak, güleç bir yüzle dağıtıyordu. Çıkınlarda helva ekmek vardı. İşçiler, günlerdir yarı aç yarı tok yatan işçiler, iştahla yiyorlardı çıkındakileri. Ardından zarflar dağılıyordu. Zarfların içinde alamadıkları haftalıkları vardı. Fabrikanın önünde bekleşen işçi ailelerine de birer lastik ayakkabı paketi veriyordu patronun adamları. Tam o sırada yolun altından önlerinde bando mızıka işten atılan on sekiz işçi, asker gibi dizilmiş fabrikaya geliyordu. Fabrikadakilerle yollara dökülmüş işçi aileleri gelenleri alkışlıyordu. Alkışlar sürerken bandocular yolun ortasında durdu. Mızıkacılar, borularını hep birden gökyüzüne çevirip sürekli üflemeye koyuldular. Arkalarına sıralanmış işçiler sırayı bozup aşağı doğru kaçmaya başladılar. Fabrika avlusunda toplananlar da birbirine girip oraya buraya kaçışmaya başladı. Hüsnü duvarın üstüne fırlamış ona bir şeyler söylüyordu. Gürültüden sesi duyulmadığından ellerini kollarını sallayarak anlatmaya çalışıyordu demek istediklerini. Ama Fatma bundan birşey çıkaramıyordu.

Bu sırada patron tabancasını çıkarıp havaya ateş etmeye koyuldu. Bir yandan da,

— Susturun şu mızıkacıları, diye bağırıyordu.

Herkes, bütün kalabalık kulaklarını tıkamıştı. Fatma, can havliyle yatağından fırladığında fabrikanın düdükleri kesiksiz ötüyordu. Ter içinde kalmıştı.

Odanın içi hemin hemen aydınlanmıştı. Gördüğü düşe aldanmış hergünkünden geçe kalmıştı. Öylece fırladı yataktan, mantosunu yarı yarıya geçirdi sırtına, eşarbını başına örttü. düdükler durmaksızın çalıyordu. Kızının kapısını açtı. Var gücüyle haykırarak:

— Kalk kız, kalk, diye bağırdı. Ölü toprağı mı örtündün nedir?

Aysel, yatağından yarı uykulu doğrulduğunda annesinin neredeyse yuvalarından uğramış gözlerine takıldı bakışları. Dondu kaldı karşısında. Bir yandan da hiç durmadan çalan fabrika düdüklerine bir anlam vermeye çalışıyordu. Annesi:

— Sallanmadan hemen toparlanıp arkama düş, dedi.

Kapıdan fırladı gitti.

Yarı aydınlık sokak boyunca,

— Komşular, diye bağırdı. Komşular uyanın! Ölü uykusuna mı yattınız?

Birkaç komşu kapılardan, pencerelerden aynı anda başlarını uzattılar.

— Biz çoktan uyandık Fatma Kadın. Sen gecikmişsin bu sabah. Sularımızı bile doldurduk.

— Kahrolasıca düş uyartmadı, uyartmadı bu sabah. Aklımı çeldi. Sıcak yatağıma bağladı.

— Niye bağırıp telaş ediyorsun onu söyle.

— Fabrikanın düdüğünü kulağınız duymuyor mu?

— Duyuyor. N’olacak?

— Fabrika düdükleri bu saatte çalar mı hiç?

— Çalar çalar. Bir büyüğümüz gelmiştir belkim, olur a, onu selamlamak içindir.

Fatma Kadın, kapılardan pencerelerden başlarını uzatan komşuların yanına teker teker koşarak:

— Canavar düdükleri bunlar! dedi. İmdat düdükleri.

Yüzüne şaşkın şaşkın bakan komşuların yanından uzaklaşarak sokağın ortasında durdu. Ellerini kaldırarak bağırdı:

— Toplanın komşular, hep toplanın! Dün gece Hüsnü söyledi. Düdük çaldık mı bilin başımız dertte, dedi. Hep gelin. Hep gelin bizi kurtarın, dedi. Polis çoluk çocuğu, kızı kızanı görünce korkar, çekinir, dedi. Haydi şimdi ardıma düşün komşular. Hep toplanıp düşün ardıma!

Tam bağlayamadığı eşarbı, evlerin arasından tepe üstüne, fabrikaların göründüğü sırta doğru koşarken rüzgardan uçup bir su birikintisinin yanına düştü. Rüzgar saçlarını dağıtmıştı. Kızı ardından yetişti. Komşular birer ikişer, kadın erkek çoluk çocuk sırtta toplanmaya başladı. Bütün sırtı tek sıra halinde kapattılar. Aydınlık göğe kapkara gölgelerini çizdiler.

III

Kışlada gece yarısı alarm düdüğü çalmaya başladı. Yatakhanedekiler bir anda yataklarından fırladılar. Beş dakikada bütün polisler giyinmiş hazır olmuşlardı. Yatakhanede sıralandılar. Hazırolda beklemeye başladılar. Saffet ayakkabısını bağlamayı yetiştirememişti. Sarkan bağları hazıroldayken ayaklarıyla zar zor postalın içine tıkıştırdı. Sık sık alarm verilirdi. Polisler sıralandıktan sonra komser gelirdi. Hepsinin hazıroldaki sıralanışlarına, düzenlerine uzaktan bir göz atardı önce. Sonra sıradaki polislerin önlerinden ağır ağır geçerdi.

Bir buyrukla üç yüz kişi bir anda pencereleri tel örgülü arabalara doluştu. Arabaya binerken Saffet’in ayakkabı bağı postalından fırladı. Arabaya binince oturduğu yerde eğilip bağladı. İkisini de iyice sıktı. Kapalı arabaların elektrikleri yandığından dışarının karanlığı büsbütün koyu geliyordu insana. Nereye gittiklerini, nerelerden geçtiklerini bir türlü anlayamadı Saffet bu yüzden. Bir mezarlığın duvarı dibinde indirildiler arabadan. Duvar boyunca tek sıra olarak dizildiler. Karanlık ağır ağır açılıyordu. Sabah olmak üzereydi. Gene de yıkık mezar taşları, sallandıkça gıcırdayan uzun serviler korkutucu görünüyordu. Onlar gelir gelmez karşısında sıralandıkları fabrikanın ışıkları söndü. Ortalık ağarırken sokak karardı. O sırada nereden çıktılarsa tüfekli askerler sokak başlarını, ana yolun iki yanını tutmak için önlerinden üçerli beşerli sıralar halinde koşar adım geçti. İşe yeni başlayan polisler, gıcır gıcır üniformalarıyla dıştan ne kadar kendilerinden emin ve güçlü görünseler de sabahın ıssızlığında, eski bir mezarlığın duvarı dibinde tuhaf bir ürküntü duyuyorlardı. Belki de sabah serinliğinin etkisiyle hafifçe titredikleri de oluyordu. Kaçamak bakışlarla çevreyi kolaçan ediyorlardı. Yeniler sıradaki duruşlarından hemen belli ediyorlardı kendilerini. Eskilerse olanları, olacakları önemsemeden sırada dimdik bekliyorlardı. Karşısına dizildikleri fabrikaya saldırı emri de verilebilirdi; arabalarına doluşup gerisin geri geri de gidebilirdiler. İkisi de onlar için olağandı. Artık alışmıştılar. Yenilerin sarartık yüzleri, ürkek tavırları güldürüyordu onları.

Saffet, sessizlikte hem çevreyi dinliyor, hem de olacakları heyecanla bekliyordu. İçin için ürpermekten alamıyordu kendini. İşte bir horoz ötmüştü. Sabahın habercisiydi bu horoz. Ölülerden başka dirilerin de bu çevrede yaşadığını belirtiyordu. Saffet başını hafifçe çevirip yukarıya kaldırdığında karanlığın içinde ağarmaya başlayan sırtları, mezarlığın arkasından dolanıp ana yola kadar inen gecekonduları gördü. Solgun bir ay vardı gökyüzünde. Sönmeye yüz tutmuştu. Nerdeyse güneş ışıyacaktı. Bozkaya’daki ilk gecelerini hatırladı. Eşya dolu arabalarını. Kızkardeşlerini, annesini babasını. Çiftlikten sürülüşlerini. Arkadaşlarından birinin kolunu dürtmesiyle kendine geldi. Arabada oturan komseri gösterdi ona. Telsizin başındaydı adam. Dikkatle gelecek mesajı izliyordu. Az sonra konuşma başladı. Önce karşıdan aldıklarını kafasını sallayarak dinliyor, sonra kendisi konuşmaya başlıyordu. Bütün bunlar birden çok anlamsız geldi Saffet’e. Boş bir kahvede masada tek başına oturan ve kendi kendine konuşan bir bunağın sayıklamalarına benziyordu komserin durup durup konuşması. Komseri izlerken gülmek geldi içinden.

Geldiklerinden bu yana kesintisiz sürüp giden sessizlik, bir anda öylesine büyük bir uğultuyla bozuldu ki Saffet sıkıca bastığı toprağın ansızın sarsıldığını duydu. Sonra ağır demir paletleriyle kaldırım taşlarını sıyırıp arkasında belirli bir iz bırakan iki greyderin hareket ettiğini gördü. Nerden ne zaman çıkmıştı bunlar? Kimden buyruk almışlardı? Hiçkimse bilmiyordu.. Eski polisler de bu işe şaştı. Yalnız arabada telsiz konuşmasına kısa bir süre için ara veren komserin greyderlere elindeki copu uzatarak ileri işaretini verdiğini görmüşlerdi. Bu işaretten sonra telsiz konuşmasını kesti komser. Şapkasını geri itip alnını mendiliyle kuruladı. Arabanın içinden gözünü kırpmadan greyderlerin fabrikanın demir parmaklıklı büyük giriş kapısıyla upuzun duvarlarının üstünde kıpırdanan insan gölgelerine doğru ilerleyişlerini seyrediyordu. İçinden saniyeleri sayıyordu. Greyderlerin kapıyla duvara bindirişinin ardından parmaklıklı kapının, demir çubukları birbirine geçiren ezilişiyle duvarda gür diye bir gediğin açılması, komseri harekete geçirdi. Bir anda ayağa fırlayarak elindeki copu aşağı çevirdi. Bu saldırının ilk işaretiydi. Aynı anda fabrikanın düdükleri inceli kalınlı kesiksiz çalmaya başladı.

Polislerin greyderlerin arkasından, demir paletlerin ardına sığınarak, açılan gediklerden fabrikaya sızmaya çalışmaları sırasında Saffet yaşadıkları topraklardan sürülüşünü, greyderlerin ağaçları altına alıp, konağı yerle bir edişini, sebze bahçesini çiğneyişini düşünüyordu. Olanları yeniden yaşıyormuşçasına irkildi. O zaman onu ezmeye çalışan greyder, şimdi koruyordu. Saffet’in öteki polislerle birlikte ardına takıldığı greyder, moloz yığınlarına karışmış demir parmaklıkları gerisinde yamru yumru bırakarak bahçede koşuşan, oraya buraya şaşkınca kaçışan insanların üstüne gürültüyle yürüyordu. Saffet moloz yığınlarıyla parmaklıkların üstünden atlarken demirlerin eğri büğrülükleri, ezilmişlikleri kendi el parmakları demir mengenelerde sıkıştırılıp kırılmış gibi bir duygu uyandırdı içinde. Acısı içine çöktü. Tam o sırada ön sıradakiler:

— Yandım anacım! diyerek geri sıçradılar.

Yıkılan duvarlar siper alındı. İşçiler ön saftaki polisleri kazanlara bağladıkları hortumlarla su fışkırtarak püskürtmüşlerdi. İşlerini bitiren iki grayder de paletlerinden taş, toprak, toz duman savurarak geri dönüyordu.

Birtakım polisler, siper aldıkları duvarların ardında yeni bir saldırı için toparlanırlarken –tabancalarını kontrol etme, ağza mermi sürme, gerektiğinde de kullanma buyruğu verilmişti– onu beş altı arkadaşıyla geri aldılar. Onların hedefi mezarlıktı. Mezarlığın arkasındaki sırtlarda uzayıp giden bir kalabalık yanyana sıralanmıştı. Şimdilik olan biteni seyrediyorlardı. Askerler, bütün yolları, ara sokakları tutmuş, trafiği kesmişti. Öteki fabrikalardan geleceklere engel olacaklardı. Mezarlığın arkasında oturan halkı unutmuşlardı. Saffet’le arkadaşlarına o yüzden mezarlığı tutma buyruğu verilmişti.

Saffet, oraya gider gitmez mezarlık duvarının üzerine fırladı. Öteki arkadaşları da öyle yaptılar. Duvarın üstünde aralıklı durarak sıralandılar. Buradan fabrikanın avlusu görülüyordu. Polisle işçi birbirine karışmıştı orada. Aralarında kadınlar da vardı. Oraya buraya kaçışıyordu insanlar. Tam bir kargaşa içindeydi ortalık. Polisle işçi taşla, sopayla birbirine girmişti. Yerlerde sürüklenen kadınlar bile vardı. Polisin elinden kurtulmaya çalışan gençkızlar görülüyordu. Bu arada polisin yakaladıklarından bazılarını arabalara doldurmaya başladılar. İşte bu sırada avluda içiçe girmiş kalabalık birden patlayan bir kaç el silah sesiyle mısır patlağı gibi kaçıştı. Saffet’in az önce fabrikanın duvarı üstünde elindeki demir çubukla aşağıdaki polisle çatışırken gördüğü adam, önce yüzükoyun duvarın üstüne yıkıldı, sonra da aşağıdaki avluya dövüşen polislerin ayakları dibine yuvarlandı. Polisler adamı ezmemek için avlunun ortasına yürüdü. Saffet hızla başını çevirdi. İki kesek arasına sıkışıp kalmış ayçiçeği, altın sarı yapraklarının bütün canlılığı, parlaklığı, kara tohumlarının bütün olgunluğuyla lök gibi gelip oturdu polis postallarının ezdiği, önündeki mezarlık otları arasına. Yağlı boya bir resim gibi. Yaprakları sarıdan çok kızıla çalıyordu.

Kafasındaki bu tehlikeli oyundan, arkadaşlarının uyarmasıyla, sıçrarcasına kendini sıyırdı. Tepedeki kalabalıkta silah seslerinin ardından bir dalgalanma oldu. Kalabalıktan kopan önce iki kişi, ardından beş altı kişi daha hızla mezarlığa, mezarlıktan da onlara doğru koşmaya başladı. Polisler mezarlığın servilerini siper aldılar kendilerine. Saffet, koşanlardan ilk ikisinin biraz yaklaştıklarında mantosunun kanatlarıyla birlikte saçları da uçuşan orta yaşlı bir kadınla yanı sıra koşan bir genç kız olduğunu ayırt etti. Ötekiler genç ve orta yaşlı beş erkekti.

Kadınla kızı göğüslemek Saffet’e düşmüştü. İkisi de soluk soluğaydılar. Terler tanelenmişti alınlarında. Saffet:

— İleriye geçmek yasak! diyerek karşılarına dikildiğinde anlamsız bir bakışla baktılar yüzüne. Kadın iyice kaybetmişti kendini. Karşısında hiç kimse yokmuşçasına, kendisine engel olunmamışçasına Saffet’in sağından yürüyüp geçmek istedi. Delikanlı kolunu uzatarak engelledi kadını. O zamana kadar belirli bir noktaya bakan –fabrikaya dikili olan– gözleri, yuvalarında bir sağa bir sola bir iki kere çabuk çabuk hareket ederek çevreyi kolladı. Genç kız daha yumuşak bir biçimde ve yalvaran bakışlarla bakıyordu önlerine dikilen polise. Kadın birden deli gibi fırladı önünden. Bir de çığlık atmıştı. Saffet ardından iki adımda yetişip kadını tuttuğu gibi mezarlığın içine otların arasına savurdu. Kadın tökezledi ama düşmedi. Genç kız öteden koşarak kadının düşmesine engel olmuştu. Az önceki yalvaran bakışların yerini tuzağa düşürülmüş bir hayvanın düşmanca bakışları almıştı. Copunu havaya kaldırarak üstlerine yürüdü. İkisi de dimdik, kıpırdamadan duruyorlardı çalıların, dikenlerin bürüdüğü mezarların ortasında. Yanıbaşlarındaki yüzyıllık taşlar gibi bir anda taşlaşmışlardı sanki. Havaya kaldırdığı coplu elini indirdi. Yumuşak bir sesle:

— Evinize dönün bacılar, dedi, tehlikeli diye bırakmıyoruz. İyliğiniz için. Görüyorsunuz silahlar patlıyor.

Genç kız:

— O fabrikada babam var benim, diye bağırdı. Hüsnü Usta. Bin iki yüz arkadaşıyla birlikte avluda duruyor. Teker teker öldüreceksiniz onları. Bırakın biz de ölelim onlarla. Ne duruyorsun copunu indirsene sırtımıza. Vursana, bize de vursana alçak!

“Alçak” sözü kızın ağzından ıslık gibi keskin bir biçimde çıkmıştı. Annesini itekleyerek geçip gitmek istedi Saffet’in yanından. İki kolunu iki yana açıp göğüsleyerek önledi ikisini. Başka birşey yapamıyordu. Az ötede, mezarlığa inmiş olan küçük bir kalabalığı püskürtmeye çalışan, geldikleri yere, tepelere doğru süren arkadaşlarını yardıma çağırdı. Saffet’in çağrısına boğuşmaktan bilenmiş iki kişi hemen koştu. Bir şey sormaya ya da Saffet’in bir şey söylemesine yer bırakmadan coplarıyla kadınlara giriştiler. İki kadın da karşı koymasız, oldukları yere yığıldı. İşlerini ustalıkla bitiren polislerden biri Saffet’e:

— Al götür şunları, dedi kısaca.

Saffet’in duraksadığını görünce güldü:

— Yakında sen de alışırsın, aldırma!

Saffet, kadınları alıp tutuklananların bindirildiği polis arabasının başındaki arkadaşına teslim etti.

Bir süre sonra fabrika tamamen boşaltıldı. Polislerle gözaltına alınanların tıka basa doldurduğu arabalar çabucak hareket etti. Ara sokakları tutan, çevreyi koruma altına alan askerler üçer beşer gelip caddede sıra oldular. Sonra da uygun adımla taburla çekip gittiler. Tepedekiler, sırtı boşaltıp evlerine döndüler.

Saffet yirmi arkadaşıyla fabrikayı beklemek için orada bırakıldı. Fabrika tam bir savaş sonrası görünümü içindeydi. Avluyla fabrikaya jandarmalar el koymuştu. Onlar da yıkık duvarlarla birbirine geçmiş demir parmaklıklı kapının önünden başlayarak fabrikayı fırdolayı kuşatmışlardı. Çatışma bir savaştan farksız geçmişti. Ölen işçiye karşılık –vurularak duvardan aşağı yuvarlandığını gördüğü o adam ölmüştü– iki yandan da çoğunluğu ağır olmak üzere elli kişiye yakın yaralı vardı. Saffet kendi adına, ilk olarak katıldığı bu çatışmadan yenik olarak çıktığını düşünüyordu. Öylesine yorgun ve bitkindi ki ayakta nasıl durabildiğine şaşıyordu. İçinden çökmüştü. Oysa üniformasıyla, duruşuyla, görünüşüyle bir yılmazlık örneği olarak kaya gibi sert ve sağlamdı. Başını kaldırıp karşıya baktı. Parlak bir gökyüzü vardı tepede. Bir tek gölge bile yoktu. Güneş olanca parlaklığıyla gözünün içine giriyordu öyle yapınca. Ak miğferini biraz daha öne düşürdü onun için. Durduğu yerde böyle oyalanırken birden mezarlığın duvarlarının arkasından gelen bir hışırtıyla irkildi. Aynı hışırtıyı nöbetteki öteki arkadaşları da duymuştu. Biraz dikkat edince otların kıpırdadığı açıkça görülebiliyordu. Polisler, ellerinde olmaksızın aynı anda tabancalarını yokladılar. Şarjörler nöbete dururken konmuş, ağıza mermiler sürülmüştü. Bir tetiğe dokunmaya kalıyordu iş. O da saniyelik bir işti. Hepsi dikkat kesildi. Polislerin durumu sezmelerinin ardından otların sallanması şıp diye kesildi. İri mezar taşlarıyla kara servilerin arkalarına gizlenerek ilerleyenler sinsice duraklamıştı. Kısa bir sessizlik anı geçti. İki yandakiler de birbirlerinin boşluğunu kolluyordu. Karşılarındakiler ağaçları, mezar taşlarını siper alarak kendilerini rahatça koruyabilirlerdi. Ama fabrikanın duvarının önünde sıralanmış duran kendileriyse açık bir hedeftiler. Mezarlıkta birilerinin gizlenmeye çalıştığı kesindi. Kimlerdi, niçin otların içine saklanarak ilerliyorlardı? Soluklarını tutmuş, tetikte bekliyordu polisler, çıt yoktu. Durup dururken kendilerini fabrikanın duvarlarının arkasına atıp sipere yatmaları saçma olurdu. Çobanın biri koyunlarını sokmuş olamaz mıydı mezarlığa? Otların sallanışının, hışırtının nedeni buydu belki de. O zaman da gülünç duruma düşerlerdi. En başta jandarmalar makaraya alırdı. Onun için oldukları yerde, başlarına ne geleceğini bilmeden, sessizce bekleşiyorlardı. Karşıdan gittikçe yaklaşıyordu birileri. Onları kollayıp gözledikleri de belliydi. En ufak bir kıpırtıda duruyorlar, belli bir süre geçmeden hareket etmiyorlardı. Sonra yeniden başlıyordu otlar arasındaki hışırtı. Şimdi duvarın ardına ses çıkarmamaya çalışarak birer birer sıralandılar. Az sonra kafalarını uzatacaklardı. Polisler tabancaları hazırladılar. Herkes kendine siper bir yer seçmişti göz ucuyla. Saffet tam kapının önündeydi. Rahatça moloz yığınlarının ardına fırlayabilirdi. Saffet duvarın ardından sarışın bir başın bir an için görünüp kaybolduğunu görür gibi oldu. Heyecanla bağırdı:

— Oradalar! Duvarın arkasında!

O anda, irili ufaklı on, on beş çocuk, hep birden duvarın üstünden tahta tüfeklerinin uçlarını kafalarıyla birlikte çıkarıp onlara doğru, hep bir ağızdan:

— Bom, bom! diyerek ateş etmeye başladılar.

Hiç beklemedikleri bu durum karşısında sinirleri gevşeyen polisler de güldü. İçlerinden biri:

— Dalga geçmeyin ulan piçkuruları! diye bağırdı.

Birkaçı da:

— Haydi başka yerde oynayın! diye mezarlığın duvarına çocukları kovalamak için yürüdü. Polislerin geldiğini gören çocuklar sarı, esmer kafalarını çekip gizlendi. Duvarın üstünde tüfeklerinin uçları görünüyordu yalnız. Üstlerine gelenlere gizlendikleri yerden:

— Bom bom! diye ateşlediler bütün tahta tüfeklerini.

Birkaç polis gülüşerek:

— Rahat bırakın şunları! diye bağırdı arkadaşlarına. Gidenler arkadaşlarının çağrısına uyup gülerek geri döndüler. Hepsi başlarını sallayarak gülüyordu şimdi. Saffet gülmedi.

Polisler, saat on ikide nöbetlerini yeni gelenlere devrettiler. Yirmi dört saatlik süreleri dolmuştu. Ertesi gün on ikiye kadar izinliydiler.

Saffet oradan Çekmece’ye gitti. Amca evde yalnızdı.

— Bugün ne oldu biliyor musun amca? diye olanları anlatmak geçti içinden. Caydı. Varsın kendileri öğrensindi. Yarınki gazetelerin akşamdan çıkan ilk baskılarını gece ya Jale ya da Cemal eve getiriyordu nasılsa. “Oradan öğrenmeleri daha iyi olur” diye düşündü. Sıcak bir banyo gerekiyordu ona şimdi. Birkaç tahta parçasıyla banyoyu tutuşturdu. Duş aldı. Banyodan çıkınca sivillerini giydi. Amcanın tanıdığı terzilerden birine taksitle diktirdiği yeni giysisiydi bu. Son modaya göre dikilen uzun ceketli ispanyol paçalı pantolonuyla şık bir takımdı.

Çıkarken amca:

— Akşama geliyor musun? diye sordu.

— Evet, evet! dedi kısaca kapıyı çekti.

Gölden hafif bir esinti, suları kırıştırarak geliyordu. Güneş bütün parlaklığıyla ortalığı ılıtmıştı. Güzel bir güz havası vardı. Hava içini açmıştı. Güleç bir yüzle trene bindi.

Trende Amerika’da öğrenim görmüş komserin ilk derste yaptığı konuşmayı düşünüyordu. İstasyonda, koşuşan bir kalabalık vardı. Birbirini itekleyerek trene biniyorlardı. Karmakarışıktı herşey. Bu görüntü canını sıktı biraz.

— Arkadaşlar burada bir tek amaç çevresinde toplanmış bulunuyoruz. Düzen. Görevimiz: Düzen koruyuculuğu.

Işıklı oklardan birinde Halkalı yazıyordu. Ötekinde Sirkeci. Hareket memuru bir düğmeye basarak treni Sirkeci yönüne doğru hareket ettirdi. Kapılar tıslayarak kendiliğinden kapandı.

— Ne demiş ulu önderimiz Atatürk birimiz hepimiz hepimiz birimiz için. Bütün arkadaşlar bunu hiç bir zaman akıllarından çıkarmasınlar. Hepimiz bu toprağın çocuklarıyız. Hepimiz vatansever insanlarız. Hiçbirinizin Türklüğünden şüphe etmem. Yurdumuza bir kötülük gelmesini hiçbiriniz istemezsiniz. Düzenin altüst olmasını, anarşinin, kavganın hüküm sürmesini kimse istemez. En iyisi düzendir arkadaşlar. Herkesin yerli yerinde olması, toplumun kendisine verdiğiyle yetinmesi gerekir, hakkı olmayana el uzatması, daha fazlasını istemesi, yerinden memnun olmaması, işte anarşiyi doğuran bunlardır. İşte düzen bozucuların, öğrencilerin, işçilerin arasına sızmış “hak hak” diye gaklayanların, maskeli solakların, kışkırtıcıların yaptıkları budur. Biricik amaçları yoksulu zengine düşman ederek kardeşi kardeşe kırdırmaktır.

Tren Florya’da durdu. Burada çok inen binen olmadı. İstasyon boştu. Daha çok yazlıkçıların oturduğu bir yer olduğu için böyle olmalıydı. Bu istasyon upuzundu. Tren hareket ettikten epey sonra istasyon geride kaldı. İstasyon binasının trene vuran karaltısı neden sonra yerini denizden yansıyan güz güneşine bıraktı.

Saffet, camdan izlediği denize, dibini görmek istercesine bakarken, komser kafasının içinde konuşmasını sürdürüyordu:

— Evet, hepiniz ülkemizin daha ileri bir düzeye ulaşması için şu ya da bu biçimde düşünüyor olabilirsiniz. Yalnız bu şimdiye kadar böyleydi. Burda bir tek şeyi düşünmek zorundayız. Düzeni. Ve düzeni korumayı. Ne olursa olsun, nerede olursak olalım baştan ayağa –başlarındaki ak miğferleriyle ayaklarındaki sağlam postalları eliyle gösteriyordu burada– bu düşüncelerle dopdolu olmamız gerekiyor. Hepimizin karnını doyuruyorlar, sırtımıza elbise veriyorlar. Çoluğumuzu çocuğumuzu, ailemizi bu düzende rahatça geçindirebilecek aylık alıyoruz. Başka sıkıntılarınız olursa, onlara da en kısa zamanda çare bulacağımıza burada ben söz veriyorum. Buradan daha düzenli bir hayatı nerede bulabiliriz. Öyleyse neden düzen koruyucusu olmayalım. Öyleyse bu düzeni düşünmeden koruyalım. Şimdi hep birlikte tekrarlayalım: Bu düzeni koruyacağız. Karşımıza çıkan bozguncuları, düzeni koruma adına, ezeceğiz.

— Ezeceğiz! diye bağrılıyordu hep bir ağızdan.

Tren düdük çalarak, raylarda tıkırdayarak ilerliyordu. Vagonun içinde bir gezgin satıcı beşi onu bir arada kalem mi, tarak mı öyle bir şey satıyordu. Naylon torbanın içine doldurulmuş malı gelip herkesin burnu dibinde sallıyordu. Saffet kafasının içinde komseri dinlemeyi sürdürdü:

— Vatandaşlarımızı huzura, sükuna kavuşturmak için hepimiz bir tek kafa olarak düşünmek, tek bir gövde olarak davranmak zorundayız. Bana güvenin. Benim dediklerimi yapın. İlersi için hiç korkunuz olmasın. Ben sizin öğretmeniniz değil arkadaşınızım. Her sıkıntınızı, ailevi, cinsi, ekonomik ne türlü olursa olsun gelin bana açın. Sıkılmadan açık açık her şeyinizi anlatın. Yoluna koyulamayacak hiç bir sorun yoktur. Dediklerimi uygular, tam istediğim gibi olursanız en küçük kişisel bir sıkıntınız kalmayacaktır. Yeter ki güçlü, sarsılmaz bir iradeyle düzeni korumaya, düzeni bozanları ezmeye and içmiş olalım!

Tren, Sirkeci’ye gelmişti. Saffet kalabalık arasında güvenli ve güçlü adımlarla yavaş yavaş ilerledi. Bir an “ hepsi güzel de” diye düşündü, “kıyasıya çarpışma, savaştaymışcasına davranmak zoruma gidiyor. Bu sabah karşı taraftan biri öldü. Yarın bizden biri ölebilir. Bu ben de olabilirim. Nitekim işçilerle birlikte bizim arkadaşlar da yaralandı. Hepsi iyi güzel de dökülen kanın zengini yoksulu nasıl olur? Kan döküldükten sonra düzencinin mi bozguncunun mu olduğunun bir önemi var mı? İş buraya kadar götürülmezse belki kargaşaya engel olunabilir. Yoksa komserin söyledikleri doğru. Düzen güzel bir şey.”

Biletleri toplayanın önüne gelince naylonla kaplı gıcır gıcır polis kimliğini gösterdi. Adamın yüzüne bile bakmadan göğsünü kabartarak geçti.

“Düzen güzel bir şey. Düzenden yana olmak iyi.”

Sirkeci alanı, her zamanki gibi, kalabalıktı. Eminönü’nden bu yana hafif bir serinlik geliyordu. Arabalı vapurlardan biri kalkmış, öteki yanaşıyordu. Deniz çırpıntılı ama sakindi. Taşıtlar trafik polisinin önünde kuyruğa girmişti. Aralarından geçip deniz kıyısına vardı. Parmaklıklara dayanarak yosun kokusunu içine çekti. İyotlu hava ciğerlerinde içaçıcı bir tazelikte dolandı. Derin bir soluk aldı. Martılar denizin üstünde inip kalkıyordu. Birkaçı ıslak rıhtım taşlarının üstüne tünemişti.

Kafasının içinde konuşan komseri kovamamıştı:

— Kahvelerde ya da basık meyhanelerde geçireceğiniz saatlere yazıktır arkadaşlar. Kapalı yerlerden kalabalıktan elinizden geldiği kadar kaçın. Devletin memurusunuz hepiniz. Her şeyden önce her tabakadan insanla görüşmeniz yüzgöz olmanız yakışık almaz, meslek onuruyla bağdaşmaz. Kahvelerde, meyhanelerde her tabakadan insan vardır, her kafadan bir ses çıkar. Aralarında karşımızda olanlardan bozgunculardan biri olabilir, yalanlarıyla kalabalığı kışkırtıp üstünüze saldırtabilir ya da sizinle tartışarak sizleri zehirlemeye, kafanızı çelmeye çalışabilirler. Bütün bu tehlikeli dönemeçlere sapmaktansa izinli olduğunuz günleri açık havada geçirip, Anadolusuyla, Rumelisiyle ayrı bir güzelliği yansıtan şu zümrüt Boğaz’ı gezip dolaşın. Hisarları, Anadolu, Rumeli Kavağı’nı, Beykoz’u, Emirgan’ı, Sarıyer’i.

Bunları söylerken pencereye gider, denize bakardı. Kısa süren sessizlikten sonra kaldığı yerden konuşmasını sürdürürdü.

— Sonra öyle insanı pis pis pinekleten kitap gazete gibi şeylere de boşverin. Emeklilerle, tembellerin harcıdır kitap, gazete. Bizim birazdan vereceğimiz faydalı ve mesleki yayınlar başka tabi. Onları dikkatle okumalısınız.

Saffet Sarıyer’e gitmek için bir otobüs aradı.Vapurun saati değildi. Eminönü’nden kalkanlar Emirgan’a kadar gidiyormuş. Bindi. Biletçiye

— Paso! diyerek kimliğini göstermeden geçti. Biletçi, alışık olduğunu belli eden bir tavırla kafasını salladı. Otobüste yaşlı bir adamın yanındaki boş yere oturdu. Adam gazetesini açmış okuyordu. Beşiktaş’ı geçtiklerinde adam elindeki gazeteyi görmez olmuştu. Çünkü başı göğsüne düşmüş uyuyordu. Saffet de otobüs sarsıldıkça adamın cansız gibi sallanan başının üstünden çırpıntılı denizi, martıları, sandalları, küçük boğaz vapurlarını, büyük büyük tankerlerle şilepleri ve karşı kıyının ağaçlıklarını seyrediyordu.

Emirgan’da rıhtıma sıralanmış kahvelerden birinde oturdu. Boş masaların renkli örtüleri rüzgarda uçuşuyordu. Karşıyaka’daki çayevleri gözünün önüne geldi bir an. Sanki orada daha çok çayevi vardı. Daha cıvıl cıvıldı.

Çayını bitirir bitirmez kalktı. Taksim’den gelip Sarıyer’e giden bir minibüse bindi. Minibüste para almadılar. Polis olduğunu nasıl anladıklarını bilmiyordu. Sarıyer’e inince rıhtımda yalanarak dolanan kedileri izleyerek pay iskelesini buldu. Karşısında küçük bir balıkçı kahvesi vardı. Orada oturup bir sigara yaktı. Karadeniz’den balıkla yüklü gelen, orada çavalyeleri tıka basa doldurmuş mezat edilen, capcanlı, güneşin pırıltılarıyla pırıl pırıl balıkları izledi. Reislerin dikensi uzamış sakalları, ağarık saçları, tuhaf şiveleri, iskelenin canlılığı, kedilerin balıkları kapıp kaçışları, ilgisini artırdı. Kıyının temiz sağlıklı havası ona çok iyi gelmişti. Sabahki ölümü, çatışmayı unutup gitti.

Çarşıda balıkları sıraladıkları tablalar canlı bir kırmızıyla boyalıydı. İkide bir balıkların üstüne serpilen sularla ıslandıkça daha da göz alıyordu. Akşamın yaklaştığı saatlerde ise yanan ampüllerin altında boyalı tahtalara özenle dizilen balıklar pırıltılarıyla canlıymış izlenimini verirlerdi. Şimdi üstlerine güneş vurdukça aynı şey oluyordu.

Balıkçı, Saffet’in meraklı bakışlarını,

— Buyursunlar beyağbi! diye karşıladı.

Kulağının arkasına bir cıgara sıkıştırmıştı. Kolları sıvalı, kalın pantalonunun paçaları da öyleydi. Islatılmış taşların üstüne yalınayak basıyordu. Fayans tezgah ayna gibi parlaktı. Balıkçı koca bir kofanayı gösterdi Saffet’e. Ağzında kırmızı bir turpla tablanın ortasında upuzun yatıyordu.

— On beş liraya olur sizin hatırınıza, dedi balıkçı.

— Yok çok, dedi Saffet.

— Aşağı olmaz, olta balığı bu!

Saffet balıkçıya biraz daha sokulup,

— İnat etme, dedi, memurum ben.

Balıkçı, değişti birden.

— Daha önce söylesene be ağbi. Ne üzüyorsun tatlı canını. diyerek balığı çarçabuk temizledi. Paketledikten sonra

— Afiyetle ye, diyerek uzattı. Saffet cebini yokladı. Eline bir beş liralık geçti. Kağıt parayı katlıyarak verdi. Balıkçı

— Bereket versin, deyip bakmadan parayı cebine attı.

Saffet, Çekmece’ye vardığında saat akşamın sekizini bulmuştu.

Kapıyı amca açtı. Cemal salonda oturuyordu. Gazeteyi açmış okuyordu. Baştaki iri manşetler ilişti gözüne. Tam okuyamadığından ne yazdığını anlayamadı. Cemal gazetenin üstünden kim geldi diye şöyle bir bakıp ardından gözlerini kaçırdı. Düpedüz görmemezliğe gelmişti. Mutfakta ışık vardı. Ordaydı demek. Balık paketi elinde girdi.

— İyi akşamlar Jale! dedi.

Jale dönmeden kısaca karşılık vermekle yetindi:

— Hoş geldin.

Sesi soğuktu. Saffet kelimelerin üstüne basa basa konuştu:

— Balık almıştım da ızgarada çabucak yetiştirebilir misin diye soracaktım.

— Öyle mi efendim, derhal.

Şimdi de alay ediyordu. Saffet ne diyeceğini bilemedi. Kısa bir sessizlik oldu. Jale kendinin olmayan bir sesle:

— Oraya bırakırsan yaparım. Üzülme, dedi.

Bütün sevinci bir anda uçup gitmişti. Salona döndü. Cemal’in gazetesini tuttu, yüzünden çekmek istedi. Cemal:

— Yavaş gel bakalım, dedi.

— Ne selam ne sabah ne oluyor oğlum?

Sesi yumuşaktı.

Cemal gazetesini katlayıp ayağa kalktı. Karşısında dimdik durdu. Bir solukta:

— Merhaba. Bunu mu istiyordun, dedi.

Gazete elinde öteki odaya gitti. Amca yatsı namazını kılmak için öteki odadaydı zaten. Salonda yalnız kalmıştı. İçi sıkıldı. Balkona çıktı. Gölün suları karanlıktı. Çevrede çok ışık yoktu. Rüzgar esiyordu, içeri girdi.

Salonda Jale vardı. Ona bakmadan yemek tabaklarını sesizce masaya dizdi. Sofraya oturduklarında da aynı hava sürdü. Herkes, başları hemen hemen çorba tabaklarının içinde, sessizce kaşıkladı. Amca bir ara:

— İyi gezdin mi? diye sordu yalnızca. Hepsi o kadar.

Çorbanın ardından iki büyük tabak yeşil salata geldi sofraya. Ardından da Jale, balığı getirip ortaya koydu. Saffet balığın geldiğini görünce, havayı yumuşatmak umuduyla, ellerini birbirine sürterek şımarık bir sesle konuştu:

— E.. bizim derya kuzusu geldi...Nasıl balık ama? Ne diyorsunuz?

Amca, dumanı tüten ızgara balığın karşısında yutkunarak,

— Allah için güzel balık, dedi.

— Kaça aldım dersiniz?

Bir yandan da balığı parçalayıp tabaklara üleştiriyordu.

— İsteyenler salatalarını balığın yanına alabilir beyler. Dolapta şarap var. Bizim için. Amcayla da Jale’ye bira aldım. Şunları alıp geliver Cemal.

Cemal duymamış gibi yerinden kıpırdamadı. Saffet şaklabanlığının ters etki yaptığını anlamamıştı. Jale’nin gözlerini aradı. O, bakışlarını çoktan başka yere çevirmişti. Gidip kendi getirdi içkileri. Bardaklara koydu. Kadehleri tokuşturmadan:

— E amca balığın kaç para ettiğini söylemedin hâlâ, diye sordu.

— Valla ne diyeyim. İri bir şeye benziyor. İki onluk mu desem, yoksa bir buçuk onluk mu, ha?

— Bravo sana amca. Balıkçı da, senin gibi iriliğini, tazeliğini öne sürerek tam on beş lira istedi.

Sözün burasında böbürlenerek çevresini süzüp:

— Ama veren kim. Adamın yanına yanaştım. Memurum deyince şu gördüğünüz koskoca balığı beş liraya aldım.

Jale abartılı bir davranışla Saffet’i alkışladı. Alaycı bir sesle:

— Aferin sana. Kutlarım, dedi.

Cemal, balık öyküsünü hiç duymamış gibi davranarak sert bir sesle sordu:

— Sabahki fabrika baskınında sen de var mıydın? Onu söyle sen...

Saffet olanları unutmuş gibiydi. O sırada duvarın üstündeki ölü yuvarlanıp ayaklarının dibine düştü. Korkuyla ayaklarını çekti. Dizi masaya çarpınca masa sarsıldı. Boğazı karıncalanmıştı. Konuşurken dili dolandı:

— E, evet, vardım elbet, diyebildi.

Cemal belirli bir hareketle, hiç dokunulmamış balık tabağını önünden itti. Şarap dolu kadehi kenara aldı. Jale, sofradan kalkıp gitti. Ardından Cemal de kalktı. Amca yudumlamaya başladığı birasını yarıda keserek bardağı sofranın üstüne bıraktı. Saffet çocukların arkasından:

— Durun, aslında ben... diyerek sonunu getiremediği anlamsız bir iki söz geveledi. Kimse dinlemedi onu.

Masadan kalkarken ayakları dibindeki ölünün üstüne basmış gibi irkildi. Yattığı sandık odasına gitti. Oda karanlıktı, ışığı yakmadı. Koridordan yansıyan ışıkla yarı aydınlıkta sivillerini çıkarıp resmilerini giyindi. Üstünden çıkardığı elbiselerini katlayıp el çantasına koydu.

Başında ak miğferi, belinde tabancası, ayaklarında sıkıca bağlanmış pırıl pırıl boyalı sağlam postallarıyla koridordaki aynanın önünde durdu. Dimdikti. Belinden sarkan kalın kara copla saldırmaya hazır bekliyor gibiydi. Elinde gevşekçe tuttuğu plastik el çantası bütün görüntüsünü bozmuştu. Gülünçleştirmişti. Çantayı orada bırakıp kimseye bir şey söylemeden sessizce evden çıktı.

Ana cadde karanlıktı. Asfaltın üstünde hızla gidip gelen taşıtların farları, gelip geçerken yolu bir an için aydınlatıyordu. Saffet farların aydınlattığı asfaltta hızını yavaş yavaş arttırarak kente doğru koşmaya başladı. Koşarken bütün olan bitenler aklından silinip gitmişti. Farların ışığında karanlığa batıp çıkan polis üniformalı bir gölgeden başka bir şey görünmüyordu.

1977

Gezginci Seyfo

Gene kovalıyorlardı. O da kaçıyordu. El arabasının sapına iki eliyle sıkıca yapışmış var gücüyle itiyordu. Araba, bozuk kaldırımların ufak tefek çukurların üstünden aşarken sarsılıyordu. Bu sarsıntı, elektriğe tutulmuş ya da dirseğini aniden bir yere vurmuş gibi titretiyordu Seyfo’yu. İçinin sarsıldığını duyuyordu. Buysa gücü yerinde bir adam olmasına karşılık tuhaf bir acı veriyordu.

Kaçarken bir yandan da el arabasının içinde zıp zıp zıplayan portakalları, mandalinaları elmaları, devrilen muz hevenklerini kolluyordu. Yere saçılmamaları için büyük bir çaba harcıyor, kollarıyla gövdesiyle mallarının üstüne abanarak düşmelerini engellemeye çalışıyordu. Gene de sarsıntıdan bir iki portakalla elmanın, mandalinanın düştüğü oluyordu. O zaman arkasına bakmadan:

— Onlar da fakir fukaranın hakkı, diye gülümsüyordu.

En çok muz hevenklerini kolluyordu. Bir tanesi yere yuvarlansa, bir iki milyonu havaya uçardı. Birden beline bağlı önlüğünün koştururken savrulduğunu ayırt etti. Ön ceplerindeki bozuk paralar şangırdıyordu. Acaba hiç düşürmüş müydü?

Bozuk paralar neyse de, yanındaki cebe tıkıştırdığı kağıt paralara bir şey olmuş muydu? Elinin birini arabanın sapından çekip kağıt paraların üstüne bastırdı. Biraz daha dibe itti. Kağıt paralar, Seyfo elini çekince kabararak hışırdadı. Paraların hışırtısı Seyfo’yu kendine getirdi. Arabayı önce yavaşlattı sonra da durdurarak arkasına baktı. Alandan epey uzaklaşmıştı. Zabıtalar da peşini bırakmıştı. Derin bir soluk aldı.

Üstü parmaklıklı yüksek duvarla çevrili üniversite bahçesinin boydan boya sürdüğü uzayıp giden bir sokaktaydı. Burada trafik pek yoktu. Kaldırım kenarlarına park etmiş otomobiller vardı yalnızca. Alanın gürültüsünden de uzaktı. O da otomobillerin arasında bir boşluk bulup el arabasını park etti. Kendisi de kaldırıma çöküp oturdu. Hâlâ soluk soluğaydı. Heyecanı geçmemişti daha. Tabakasını açıp bir sigara kâğıdı çıkardı. Titreyen parmaklarının arasına yerleştirdi. Aynı tabakadan bir tutam sapsarı, birbirine dolanmış tel tel Bitlis tütününü çekip aldı. Havaya kaldırıp ışığa tuttu. Saydam bir nesneye bakarcasına bakıyordu. “Ayna gibiydi mübarek.” Işıl ışıl. O ana kadar yılgın bakan yorgun mavi gözleri aydınlandı. Tütünü yaydığı kâğıdı başparmaklarıyla işaret parmakları arasında bir iki çevirişte sardı. Parmaklarının titremesi geçmişti şimdi. Kâğıdı dilinin ucuyla bir daha ıslatıp iyice yapışıp yapışmadığına baktıktan sonra ucunu kıvırıp dudaklarının arasına özenle yerleştirdi. Çakmağını aynı özenle çıkarıp sigarasını yaktı. Derin bir soluk çektikten sonra dumanını zevkle savurdu. Kasketini çıkarıp gür kara saçlarını karıştırdı. Traşı gelmiş dikensi, kara sakallarını kaşıdı. Ellerinden kurtulmuştu işte.

Beyazıt Alanı, bu sabah da, her günkü gibi kalabalıktı. İlk kez geliyordu bu alana. Satıcıların arasında kendisine bir yer bulup yerleşti. Mallarını titizce sıralayıp düzeltti. Üç beş hevenkten on beş yirmi tane muz koparıp ayırdı. Büyüklü, küçüklü. Büyükleri 150 bin, küçükleri de yüz bin liradan satacaktı. Portakalları, elmaları, mandalinaları da aynı biçimde taneyle satmayı düşünüyordu. Böylece terazisini hiç ortaya çıkarmayacaktı. Terazilerle kiloları toplamaya gelen zabıtalar olursa terazisini kaptırmaktan kurtulacaktı. Şimdiye kadar çok kaptırmıştı. Teraziyle kiloları alıp:

— Bir daha görmeyelim, diyerek bulunduğu yerden kovalıyorlardı. Onun için her gün yer değiştiriyordu. Alışmıştı artık. Dersim’den buraya kovalandığı günden beri, onlar kovalıyor, o kaçıyordu.

Önce Dersim’deki köylerini boşalttırmışlardı onlara. Ancak bir iki pılı pırtı almalarına izin vermişlerdi. Hayvanlarını, tarlalarını, evlerini, evlerinin bahçelerini, çiçekleri, ağaçları geride koyup gelmişlerdi bu kalabalık kente.

Köylerini boşaltırken:

— Kimse arkasına bakmayacak, demişlerdi. Bakanı vururuz.

Arkalarına bakmamışlar ama evlerin yanarken duvarlarının gür diye çöküşünü, ağaçların, üzüm kütüklerinin çatırdayışını, atların kişneyişini, davarın böğürüşünü, koyunun kuzunun meleyişini duymuşlardı.

Seyfo, bütün bunları duymamak için daha önce bırakmıştı köyünü. Onun için de İstanbul’a ilk o kapağı atmıştı. Üç kızı, yaşlı anasıyla babası, karısı, üç de erkek kardeşiyle Beşyüzevler’de iki göz bir gecekonduya sığınmışlardı. Gelir gelmez, hemşerilerin yardımıyla iyi kötü bu gezgincilik işini bulmuştu. Kardeşleri yapılarda, şurda burda bir iş bulurlarsa çalışıyordu. Kızlar okuyamadıkları için evdeydi; dikiş, nakış işleri gibi şeyler bulunursa onu yapıyordu. Sonra gelenler bunları da bulamamışlardı.

O bunları düşünürken belediye zabıtası koca bir kamyonetle dalmıştı alana. Yakaladığı satıcının mallarını yere döküyor, arabalarını ya da tezgâhını alıp kamyonete atıyordu. Gezgincilerin bağrış çağrışlarıyla kendine geldi. Böyle bir şeyi ilk kez görüyordu. Adamın varıyoğu bütün sermayesi arabayla tezgâhıydı. Vermemek için dirense de üçü beşi birden itekleyip elinden alıyordu. Simitçinin birinin camekânını simitleriyle birlikte kamyonete attılar. Seyfo, bunu görünce davrandı. Bu iş teraziyle kiloları almaya benzemiyordu. İşin ucunda ceza, hapislik gibi şeyler de olabilirdi. Arabadan yere döktükleri üzümleri çiğneyen zabıtayı da ayırt edince korkudan soluğu bu sokakta aldı. Zabıtaları aldatmanın keyfiyle yerinden doğruldu. El arabasını yola çekti. Ağır ağır sokağın öteki başına doğru sürmeye başladı. Burada yol asfalt olduğu için araba yağ gibi kayıyordu. İtmesen de kendi kendine gidecekti. Biten sigarasını yere atıp ayağıyla ezdi. Önlüğünü bir eliyle kıvırıp beline soktu. Hafiften bir türkü tutturdu. Araba, Süleymaniye yönünde tıkır tıkır gidiyordu.

Evde zabıtaları atlattığını söyleyince kardeşleri bu kez:

— Sen kuzu gibi adamsın, diyemeyecekti.

Her seferinde teraziyle kiloları zabıtalara kendiliğinden teslim ettiğini düşündükleri, direnmediğini bildikleri için böyle diyorlardı. Oysa ki o, kaç kez ikilik kara kiloları zabıtalara verirken ayaklarına düşürmeyi düşünmüştü, ama becerememişti. Kuzuluk bunun neresindeydi? Şimdi görsünlerdi Seyfo’nun adamlığını.

Sokağın bitimine çabuk ulaştı. Buradan Süleymaniye Camisi’nin bulunduğu geniş alana çıkılıyordu. Yokuş aşağı inildiğinde Tahtakale’ye oradan da Eminönü’ne Yeni Cami alanına ulaşılıyordu. Orası da bir mahşerdi. Çeşmeyi kıvırıp daha Mahmutpaşa ile Tahtakale’ye inen yokuşun başına varmadan Bakırcılar yönünden gelip yokuş yukarı tırmanan içinde zabıtaların bulunduğu kamyonetle burun buruna geldi. Aynı anda o zabıtaları, zabıtalar da onu görmüştü. Aceleyle arabasını geri geri geldiği sokağa çekti. Kamyonet hızlanarak üstüne geliyordu. Hemen yan sokaklardan birine daldı. Sokak, hem dar, hem karanlıkçaydı. Kamyonet, bu daracık sokağın başında bir an durakladı. Adamlar, aralarında kısaca bir şey konuştuktan sonra aynı hızla geçip gitti. Gene atlatmıştı onları. Korkudan kararan yüzü geniş bir gülümsemeyle yeniden aydınlandı. Adamlığını bir kez daha göstermişti. Kardeşleri anlasındı artık.

Sokak eski bir sokaktı. Bahçeli tek tük tahta evler kalmıştı. Geri kalanları bahçesiyle birlikte yeni apartmanlara dönüşmüştü. Evlerin kimilerinin önünde uzun asmalar duruyordu. Yıkılmadan kalan bahçe duvarlarını yeşil sarmaşıklar bürümüştü. Üstlerinden mor salkımların kuru dalları sarkıyordu.

Sokağın alt başında iki katlı tahta bir ev vardı. Kapısının önüne dikili hanımeli üst kata kadar tırmanmış, tahta balkonu sarmıştı. Güz günü yapraklarını döktüğünden kalın bir çalı demetini andırıyordu. Evin yan tarafında, sokağın caddeye bakan yönündeki köşede geniş bir bahçe bulunuyordu. Duvarı falan yoktu. Çoktan yıkılmış olmalıydı. Toprağı iyice basıldığından hemen hemen sokağın kaldırımıyla aynı düzeydeydi. Üstünü yabani otlar kaplamıştı. Kimi yerine öbek öbek çöp dökmüşlerdi. Ortasında yana yatmış cilâsı kalmamış tahtadan bir kameriye vardı. Yepyeni kalın latayla destek vurularak ayakta kalması sağlanmıştı. Gene de yağmurlar tahtalarını karartıp iyice çürümüş, oymalarını rüzgârlar savurup götürerek iskelete döndürmüştü.

Bu durumuyla bir yangın yerinden farksızdı burası da. Üstünde bir köpek çöpleri koklayarak dolaşıyordu. Onun bahçesinde her yaz kına çiçekleri açardı. Öbek öbek güllerle bezeliydi. Hiçbirinden yanına bir dal bile almadan gelmişti. Evlerini bekleyen köpeklerini de orda bırakmışlardı. Evle bahçe yandıktan sonra köpek, yangın yerinden ayrılmamıştı. Günlerce uluyup beklemişti yıkıntıyı. Seyfo’ya görenler anlatmıştı. Bu köpek de bu yıkıntının bekçisi miydi?

Seyfo, tam bunları düşünürken köpek havlayıp hırlamaya başladı. Birilerinin üstüne atılacakmış gibi hazırlanmıştı. İşte o anda, kamyonetleriyle birdenbire yanı başında biten zabıtaları gördü Seyfo. Arabasını elinden alıp devirerek muzları elmaları, portakalları, mandalinaları arsalığın önündeki kaldırıma çabucak boca ettiler. Göz açıp kapayıncaya kadar da boş arabayı kamyonetteki yığının üstüne yerleştirerek çekip gittiler. Köpek şimdi iki ayağı üstüne dikilerek durmuş, dövüyorlarmış gibi acı acı uluyordu.

Köpek, zabıtaların kamyoneti uzaklaşana kadar ulumasını kesmedi. Kamyonet gözden kaybolunca, hiçbir şey olmamış gibi, yeri koklaya koklaya gidip kameriyenin dibine kıvrıldı.

Seyfo, şaşkınlığını üstünden atamamıştı daha. Birilerinin yardımına gelmesini bekler gibi çevresine bakınıp duruyordu. Neden sonra dökülen toza toprağa bulanan meyveleri yerden alıp önlüğüne silerek sandıkları yerleştirmeyi akıl etti.

Dolan sandıkları, yaya kaldırımının üstünden bir bir kaldırıp boş arsanın bir köşesine üst üste yığdı. Karşısına geçip kara kara düşünmeye başladı. Bunları ne yapacaktı? Götürse astarı yüzünden pahalıydı. Götürmeyip burada satmaya kalksa gece mallara kim göz kulak olacaktı?

O böyle düşünürken kameriyenin dibinde yatan köpek, gerinerek kalktı Seyfo’nun yanına geldi. Seyfo, köpeği görmemişti. Gözlerini kule gibi üst üste yığdığı sandıklara dikmiş, ayakta, kollarını aşağı sarkıtmış, yerinden kıpırdamaksızın, düşünüyordu. Birden eli gıdıklanır gibi oldu, ardından kanıyormuşcasına ılınarak ıslandı. İçi bir hoş olmuştu. İrkilerek dönüp baktı. Köpek elini yalıyordu. Gülümseyerek çömeldi. Köpeğin kafasını okşarken hayvan bir an bile, gözlerini onun yüzünden ayırmamıştı. İlk kez göz göze geliyordu bu sokak köpeğiyle. Bu köpeğin köyde evinin küllerini bekleyen köpeğinin bir eşi olduğunu kimbilir belki de aynı köpek olduğunu o zaman anladı. Kendi köpeğine yaptığı gibi kafasını iki avucu arasına alıp özlemle sıktı. Kulağına eğilerek,

— Hadi bakalım, dedi. Oradaki gibi burada da malımızla canımız sana emanet.

Doğrulurken, karşısındaki bir insanmışçasına, kısık bir sesle:

— Sağol, dedi. Bizi yalnız bırakmadın.

Köpek, olduğu yerde bir iki debelendikten sonra başını hızlı hızlı iki yana sallayarak sandıkların başına geçip oturdu. Dilini dışarı çıkarıp kuyruğunu oynatarak solumaya başladı. Sahibini bulmuştu. Gözleri parlıyordu.

Bunu gören Seyfo’nun da gözleri nemlenmişti. Sevinçle keder karışımı bir duygu içindeydi. Bütün gücünü kollarında toplayarak sandıkları teker teker indirmeye başladı. Önce yan yana sıraladı. Sonra rengi rengine yerleştirdi. Yıllardır karartık duran eski bahçe birdenbire renk renk çiçekler açmışçasına yeşermişti. Seyfo’nun da hoşuna gitti bu görünüm. Çöplü arsanın köşesini ışıldatan bir pazar tezgâhı oluşmuştu. Eski bahçeyi, çöp kokularını bastıran taze meyve kokuları sarmıştı. Sokaksa, nerden geldiği belli olmayan, görülmedik bir aydınlıkla ışıldıyordu. Neşesinden ellerini birbirine sürttü Seyfo. Sandıktan iri bir elma alıp önlüğüyle parlattı. Ayna gibi parlayan kırmızı elmayı en üste oturttu. Parıldayan elmayla birlikte güneş de hareketlendi. Bulutların arasından sıyrılarak sokağa yöneldi; evlerin camlarını ışıldattı. Bunu gören Seyfo, çabuk çabuk bütün elmaları teker teker parlatarak sandığa dizip güneşe yöneltti. Camlardan, elmaların parlatılmış yüzeylerinden yansıyan ışıklar, iç içe geçerek, birbirleriyle sarmaşarak karanlık, dar sokağı görülmedik bir aydınlığa kavuşturdu.

Mahalleliyi uyaran güz ortasındaki bu aydınlık oldu. Aynı aydınlık içinde Seyfo’yu, eski bahçenin köşesine kurulu küçük tezgâhını gördüler. Kimin nesi olduğunu, nerden geldiğini sorup öğrenmeye gerek görmeden, gönül rahatlığıyla alışveriş etmeye başladılar. Çünkü bahçenin sahibi büyük hanımın izni olmadan kimse değil bahçenin içine girmek, nerdeyse yanından bile geçemezdi. Girmeye kalksa da köpek bırakmazdı.

Görülmedik güz aydınlığının verdiği canlılık kısa sürdü. Her güz akşamında olduğu gibi karanlık çabuk bastırdı. Sokakta göz gözü görmez olunca, yanında ışık olmadığı için, el yordamıyla mallarını topladı Seyfo, sandıkları aynı köşeye üst üste koyarak iki sıra yaptı. Arabasının altına serdiği, zabıtanın almaya tenezzül etmedikleri mavi muşambayla sandıkların üstünü kapattı. Satılan satılmıştı. Kalanı yarın, bilemedin öbür gün satıp savdıktan sonra çekip gidecekti. Bu eski bahçenin de bir sahibi çıkacaktı. Kendi gitmeyecek olsa da o kovalardı. Çöken karanlıkla birlikte içi daralmıştı yeniden. Hiç değilse yarın akşam için bir lüks lambası ya da fener getirmesi gerektiğini düşündü. Sandıkların başından ayrılmayan köpeğin kafasını okşayarak düşüne düşüne Vezneciler’e inip Beşyüzevler minibüsünün kuyruğuna girdi.

Eve yorgun dönmüştü. Arabasını her zaman, mallarıyla birlikte, Topkapı’da hemşerisinin dükkânına bıraktığı için kimse bir şey sormadı. O da anlatmadı. Yorgunluğunu öne sürerek erkenden yatıp uyudu.

Bütün gece sandıklarını bıraktığı boş arsayla uğraştı. Düşünde: Kâh mallarını çalan hırsızları kovaladı, kâh tepeleme duran sandıklar üstüne devrilip altında kaldı, kâh arsayı ele geçirmek için, hem köpeği hem onu kurşunlamak isteyen karanlık yüzlü adamlarla boğuştu. Kâh kim olduğunu göremediği, bilmediği arsa sahibinin aşağılayıcı sövgülerini sineye çekmek zorunda kaldı, kâh parlatılmış elmalarla koca koca portakalların yüzüne gözüne atılarak tartaklanmasını, polislerin yakalayıp karakola götürüşlerini gördü.

Bu karabasanla sabahı buldu. Ter içinde kalmıştı. Sabah namazından önce, daha çoluk çocuk uykudayken kendini sokağa dar attı. Kahvenin birinde çayını içip ilk sigarasını tüttürdükten sonra kendine gelebildi. Gelen ilk minibüse atlayıp Süleymaniye’nin yolunu tuttu.

Sokağın başına vardığında ortalık yeni yeni ışımaya başlamıştı. Hafif bir sis vardı. Sokak lambaları yanıyordu. Herkes uykudaydı. Bomboş sokağı bi baştan öteki başına koşarak geçti.

Boş arsanın başına geldiğinde her şeyin yerli yerinde olduğunu gördü. Sandıklar da köpek de bıraktığı yerdeydiler. O sırada köpek, mızıldayarak yerinden doğruldu. Kuyruğunu sallamaya başladı. Seyfo, ona yaltaklandığını sandı. Gülümseyerek köpeğe doğru yürürken başıyla sırtını yeşil bir atkıyla örtmüş olan ufak tefek bir kadın, önünü keserek yel gibi, köpeğe doğru seğirtti. İçinde doğranmış ekmekle yemek karışımı olan büyük bir çinko tası hayvanın önüne çömelerek bıraktı. Olduğu yerde arkasını dönmeden konuştu:

— Kimsin sen?

Seyfo’nun karşılık vermesine vakit bırakmadan eliyle sandıkları gösterdi.

— Bunlar ne?

Seyfo, ne diyeceğini bilemedi, kekeleyerek:

— Ben benim, sandıklar da benimdir, diyebildi.

Kadın, sırtını dönmeksizin bir daha sordu:

— Sandıklar seninse bahçe benim, kimden izin aldın da onları buraya koydun?

— Vallah içlerinde yaramaz bir şey yoktur koca nene, hepsi de ağzına layık yemiştir.

Bunun üzerine kadın çömelik oturduğu yerden ağır ağır doğruldu. Birdenbire dönerek yüzünü gösterdi. Pembe beyaz yüzlü, gözlüklü, minik bir yaşlı kadındı. Buruşuk yüzüne küçük mavi gözleri ayrı bir canlılık katıyordu. Gözlerindeki ışıltı insana sürekli gülümsüyormuş duygusu veriyordu.

Seyfo, yaşlı kadının bu sevimliliği karşısında dayanamadı:

— Ver öpem koca nene, diyerek gidip elini öptü. Ardından:

— Sen meraklanma nenem, dedi, ben bugün, yarın kaç paraya olursa malları satar, sandıklarımı alır giderim.

Yaşlı kadın, hemen:

— Yok yok ben sana onu demedim, diye karşı çıktı. Çinko kaptaki yemeği soluk almadan yalayıp yutan köpeği gösterdi. Onu azarlıyormuşçasına söylendi:

— Hadi benden izin almadın, bahçeme girdin, ya bu köpoğlusu seni buraya nasıl bıraktı, işte onu anlamadım.

Yüzüne ince, sıcak bir gülümseme yayıldı. Seyfo, tersine birden ciddileşti. İçini çekerek konuştu.

— O her şeyi gördü, biliyor. Zabıtalar mallarımı buraya döküp arabamı elimden aldılar. Onun içindir.

Yaşlı kadının yüzündeki gülümseme uçup gitti. Gözleri kısıldı.

Köpeğin yiyecek kabı boşalmıştı. Eğilip aldı. Geldiğinde olduğu gibi Seyfo’ya sırtını dönerek eski bahçenin bitişiğindeki iki katlı eve yöneldi. Kapıyı açıp sessizce içeri girdi. Kapatmadan yüzünü dönüp Seyfo’ya seslendi:

— İşin bitince gel konuşalım.

Kapı aralığından yüzünün yeniden gülümsediğini gördü Seyfo. O sırada güneş doğmuş, sokağa sabah aydınlığı vurmuştu.

Seyfo, o gün, akşama kadar, bir yandan alışverişi sürdürürken bir yandan da düşündü durdu. Meyve sandıklarının bir başından öte başına bütün bir gün sancısı tutmuş kadınlar gibi gitti geldi.

Yaşlı kadın, iyiydi, hoştu, ona kızmamıştı ya, belli mi olurdu? Düpedüz “Çık git bahçemden” dememişti. “Kal” da dememişti ama. “Gel konuşalım”ın sonu ne olurdu bilemiyordu. Bu yüzden tedirgindi. Akşama kadar kalan meyveleri bitirebilseydi sessizce çekip gidecekti. Büyükhanımla konuşmasına gerek kalmayacaktı o zaman.

Akşam karanlığı bastırınca sandıkların üstünü mavi muşambayla örttü. Tam, Büyükhanım’ın evinin kapısını çalacakken, hafif bir yağmur çiselemeye başladı. Dönüp sandıklarının üstüne örttüğü muşambayı mallar su almasın diye orasından burasından sandık aralarına sıkıştırıp sağlamladı.

Yeniden kapının önüne geldiğinde yüreğinin gümbür gümbür attığını, başının ağrıdığını, kulaklarının zonkladığını duydu. Yüreğinin gümbürtüsünden olmalıydı bütün bunlar. Elini göğsüne bastırıp kapının zilini arandı. Karanlık iyice çöktüğünden aramaktan cayıp duyurabilmek için, hızlı hızlı yumrukladı. Boş sokakta yumruklarının çıkardığı sesin yankısını dinledi bir süre. Karşı evlerin pencerelerinde bir iki gölge belirip kayboldu.

Kapı açıldığında, karşı kaldırımdaki sokak lambasının yere zeytinyağı dökülmüş duygusunu veren sarımsı ışığıyla kapı aralığından çubuk gibi uzayan koridorun keskin ışığı birleşip Seyfo’yu aydınlattı. Büyükhanım, gözlerini kısarak baktı gelen adama. Kapı hızlı hızlı çalındığında heyecanla inmişti merdivenleri. “Belki uzaktan gelen biridir” diyerek. Yıllardır beklediği, savaştan dönmeyen kocasını düşünmüştü birden. Bir o böyle çalardı. Yalnız “Hatun” diye seslenmesi eksikti. Onun için bir deri bir kemik kalmış göğsü inip kalkıyordu daha. Karşısında Seyfo’nun dikildiğini görünce düş kırıklığına uğramanın verdiği üzüntüyle yüzü asıldı. Geçirdiği heyecandan sesi tarazlı çıktı:

— Ha sen miydin? Gel bakalım, diyerek yarım ağız içeri buyur etti.

Büyükhanım’ın yüzünün asıklığı başta Seyfo’yu ürkütmüştü. Konuşma başlayınca yüzü aydınlandı. Hele konuşmalarının sonunda, Büyükhanım’ın arsayı hiçbir karşılık istemeden, kullanmasına izin verebileceğini aklının ucundan bile geçirmemişti.

Büyükhanım’ın ilk sorusu;

— Nerelisin, oldu.

— Dersimliyim, deyince gözleri parlayarak hemen:

— Yüzbaşıyı tanırsın herhal, dedi.

Konuşmaların arkası şöyle gelişti:

— Hangi yüzbaşıyı soruyorsun koca nene?

— Hangisi olacak, kocamı soruyorum cancağazım.

— Dersim’de ne arıyormuş?

— İsyan mı diyorlar, ayaklanma mı, yoksa kalkışma mı, öyle bir şey işte. Görevle gittiydi, gelmedi, şimdi de oralardadır. Görmüşlüğün vardır, sağ mı esen mi diye soruyorum.

— Ben o zamanlara yetişmedim, bilemem; ama babamın anlattığına göre dediğin yüzbaşılar dedelerimi öldürmüştür.

— Benim yüzbaşım kimseyi öldürmez.

— Bağışla, bilemedim öyleyse.

— İyi düşün, oralarda görmüşündür, bir gün karşılaşmışındır kendisiyle.

— Doğrudur. Çok yüzbaşı gördüm ben. İkisini hiç unutmam. Benim bir yüzbaşım vardı askerde. Onun emir eriydim ben. Evine giderdim. Hanımına çarşı pazarda yardım ederdim. Çocuklarını okula götürürdüm. Onlar da beni sofralarına alır, yemek yedirirlerdi. Giysi verirlerdi, memlekete, çoluk çocuğa salardım. Çok iyiliklerini gördüm, çok. Öteki, köyü boşaltmaya gelen yüzbaşıydı. Öteberilerimizi almaya bile vakit bırakmadı. Kendi köyümüzden, öz toprağımızdan kovaladı çoluk çocuk hepimizi. Silah da sıktılar. Bahçemizdeki çiçekler de yandı. Ateşten ürken hayvanlarımız oraya buraya dağıldı. Birini bile tutup yanımıza alamadık. Hoş, alsak da şehir yerinde ne işimize yarardı? Hasılı, hiç iyiliğini görmedim. Bu ikisini hiç mi hiç unutmadım. Nerede, ne zaman görsem tanırım. Seninki hangisiydi bilmem.

— Onlar, benim yüzbaşım olamaz. Benimki doktordu bir kere insanları öldürmeye gitmedi o.

— Doktor mu dedin koca nene, daha önce söylesen ya. Bak öyle birini tanıyorum. Yüzbaşı mıydı, değil miydi onu bilmem. Kara yağız bir atı vardı.

— Tastamam bu odur.

— Her hafta köylere çıkar, trahomlu çocukların gözlerine ilaç sıkardı. Yaralıların yaralarını sarar, hastalara ilaç dağıtırdı. Onu iyi tanırım. Has adamdır.

— Öyleyse bu odur; çünkü burdayken de atı vardı onun. Süvari yüzbaşısıdır benim gencecik ayalim.

— Ben yalnız atını bilirim. Dağ, tepe demez, en uç köylere giderdi. Gene söylüyorum, yüzbaşılığını bilmem.

— Olsun varsın yüzbaşı olmasın, insan olsun, senin, benim gibi, çoluk çocuğa yardım etsin yeter. Sağ, esen olduğunu öğrendim ya, nasılsa bir gün geri döner. Bahçedeki kameriye de onundur. Onun için boş beklettim bugüne kadar. Kimseyi sokmadım. Madem sen onu tanıdığını söylüyorsun, o gelinceye kadar bahçeyle kameriye sana emanet.

Seyfo, herhangi bir kurnazlık düşünmeksizin, sosyalizasyon bölgesindeki genç doktoru kadına anlatmakla doğru mu, yanlış mı yaptığını uzun uzun düşündü sonradan. Zaman sıçramalarıyla kafası karışık olan kadını aldatmış olup olmadığına bir türlü karar veremedi.

Bırakılmış eski bahçe, kısa sürede otları ayıklanarak çöplerden arındırıldı. Seyfo, kardeşleriyle, ellerinde kazma kürek, günlerce toprağı kazdı.

Kameriyeyi yeni payandalarla biraz daha ayağa kaldırıp doğrulttu. Yer yer kağşamış, çürümeye yüz tutmuş tahtaların üstüne yeşil renkli kalın bir boya vurdu. Arsanın düzenlenmesiyle sokağın da yüzü gülmüştü. Kimse ne olup bittiğini anlamıyordu.

Sokak üç dört gün de çekiç, testere sesleriyle yankılandı. Mahalleliler, arsada inşaat var sanırlarken Seyfo, arsanın her iki köşesine, kardeşleriyle birlikte yaptığı dört tane uzun tahta tezgâh oturttu. Üstlerine yeşil brandadan kalın tenteler gerildi. Arsanın iki köşesindeki elektrik direkleri arasına büyük bir bez afiş asıldı. Üstünde kocaman harflerle “Halk Pazarı” yazılmıştı. Onun altında daha küçük harflerle: “Üreticiden tüketiciye, ucuz, taze sebze ve meyve” yazısı vardı.

Tezgahlar kısa bir süre sonra koca koca ak başlı lahanalar, yeşil yapraklı ak karınlı karnıbaharlar, uçları yeşil bembeyaz bastonları andıran pırasalar, kırmızı kırmızı kum havuçları, yemyeşil ıspanaklar, portakal, elma, sarı sarı muz ve limonlarla tepeleme dolup taştı.

İlk gün, Seyfo da kardeşleri de durmaksızın bir tezgahtan ötekine koşup durdu. Mahalleliye sebze ve meyva yetiştirdi. Kadınlar, semt pazarlarına gitmeden günlük alışverişlerini kolayca yapabildikleri için memnundular. Seyfo da küçücük bir araba yerine koskoca bir açıkhava dükkanına kavuştuğu için sevinçliydi. Müşterisi boldu. Komşu mahallelerden de duyanlar gelmişti.

Hızlı bir alışveriş başladı. Gün boyu, akşama kadar sürdü. Hava kararmaya yüz tutunca Seyfo, getirdiği iki lüks lambasını yaktı. Küçük aygaz tüplerinin üstünde ışıldayan lambaları iki tezgâhın arasına yerleştirdi. Hava iyice kararınca ortalığı yeterince ayınlatamadıklarını gördü. Yer genişti. İki lamba yetmemişti. İçine bir hüzün çöktü.

O sırada arsanın bitişiğindeki evin kapısı gıcırdayarak açıldı. Büyükhanım mantosunu giymiş, başörtüsünü örtmüş dışarı çıkıyordu. Elinde bir demet ip gibi bir şey vardı. Seyfo’nun yanına geldi. Önce:

— Hayırlı, uğurlu olsun, dedi.

Seyfo, hemen davranıp:

— Sağolasın koca nene, sayende, diyerek elini öptü.

Büyükhanım’ın gülerek uzattığı elinde, uçlarında yüzer mumluk iki ampülün sallandığı bir demet ip gibi görünen iki elektrik kordonunu sıkı sıkı tuttuğunu neden sonra ayırt etti.

Seyfo’nun yüzü ışıdı birden. Büyük hanımın elindeki kordonları alıp boşalan elini iki kez öptü. Kordonların ucundaki ampulleri tenteleri tutan iki direğin üstüne ayrı ayrı tutturdu. Kordonlardan birini bir kardeşinin eline, birini de ötekinin eline tutuşturarak gidip evdeki prize takmalarını söyledi. Yaşlı kadın Seyfo’ya gülümseyerek bakıyordu. Yüzlük ampuller iki yandan birdenbire yanıp tezgahı ışığa boğunca Seyfo da ağzını yayarak gülümsedi. Yarı karanlıktaki kabaklarla mor patlıcanlar, kırmızı domateslerle yeşil biberler, yemyeşil salatalıklar, ıslak kıvırcık salatalarla taze soğanlar dört bir yandan yansıyan ışıkların altında ayna gibi parıldadılar.

Seyfo, bu iki lambayla yetinmedi. Ertesi gece mavi, kırmızı, yeşil sarı renkli küçük ampullerle donattı tezgahların üstünü.

Çok geçmeden eski bahçe derli toplu, güzel bir pazar yerine dönüştü. Alış veriş her gün artan bir hızla sürüyordu. İki kardeşiyle müşterilere güç yetişir olmuştu. Arada bir kızlarını yardıma çağırıyordu. Seyfo’nun kızlarının köy kızlarında görülen saygılı davranışları mahallelinin ilgisini çekmişti. Yüzleri gözleri açılmamıştı daha, kentin girdisini çıktısını pek bilmediklerinden yozlaşmamışlardı da. Kızların davranışları Büyükhanım’ın da hoşuna gitmişti.

Bir sabah Seyfo’dan öte beri alma bahanesiyle konuşmaya geldi. O gün kızlar yoktu. Kardeşleri de mal almaya hale gitmişti. Büyükhanım;

—Hah, dedi, iyi ki seni yalnız yakaladım.

Seyfo, bir an, yer için kira isteyecek sandı. İstese seve seve verecekti. Daha başta Seyfo böyle bir öneride bulundu. Alış verişler yoluna girdiğinde birşeyler ödeyeceğini söylemişti. O zaman razı gelmemişti Büyükhanım. Şimdi durumu düzeldiğine göre para isteyecekti.

Büyükhanım :

—Kendin mahalleye iyice yerleştin, Allah versin gözümüz yok ama , işlerin de tıkırında... deyince, Seyfo içinden “Hah işte başlıyor..” diye düşündü. Kadınsa çok başka havalardaydı:

—Bu durumda aileni niye mahallemize getirmiyorsun? diye sordu.

Seyfo düşündüklerinin tersi bir durum ortaya çıkınça afalladı. Bir şey diyemedi.

—Bizim bir eksiğimizi mi gördün yoksa?

Utana sıkıla:

— Haşa , estafurullah! diye kekeleyerek konuştu Seyfo...

— Öyleyse ne duruyorsun, buraya taşınıver olsun bitsin...

Seyfo’nun yüzüne baktı. Söylediklerinin etkisini kendince ölçüp biçtikten sonra gülümseyerek kulağına eğildi, alçak bir sesle :

— Hem kızların kısmeti, burada daha çabuk çıkar, dedi.

Seyfo’nun yüzü kızarsa da gülmekten kendini alamadı.

O arada, sokağın üst başında bir bodrum katı boşalınca Seyfo, iki gün içinde, evini Beşyüzevler’den Süleymaniye’ye taşıdı. En çok babası, evin büyük bir padişahın hiç görmediği kadar büyük ve kocaman camisine yakın oluşuna sevindi. Sabahtan akşama kadar camiden çıkmıyordu. Oğluna bu geç yaşında ona şehir yerini gösterdiği için dualar edip durdu. Anası da komşulardan pek hoşlanmıştı. Karısıyla kızlarının da Büyükhanım’la aralarından su sızmıyordu. Büyükhanımın her işine onlar koşuyordu artık. Kızlar belli etmiyordu ama kentin ortasına geldiklerine onlar da seviniyordu. Bodrum da olsa bir apartman katında oturuyorlar, arada bir sinemaya gidebiliyorlardı. Mahallenin kızları kadar açılıp saçılmamışlardı. Giyimleri değişmiş, yüzleri gözlerini daha özenli biçimde boyamaya başlamışlardı. Eşarplarını başlarından büsbütün çıkarmasalar da başlarına bağlayışlarında bir başkalık vardı şimdi. Kardeşleriyse artık el işine katılmayışlarından, kendi işlerinin başında oluşlarından mutluydular. Seyfo, hepsinin babasıydı. Bir dediğini iki etmiyordu hiç biri. Kardeşleri, “Kuzu gibi adamsın” diye alay edemiyordu artık. Adam gibi adam gözüyle bakıyordu hepsi. Günden güne kendine güveni artmış, bunu kimsenin sarsamayacağına inanmıştı.

O günlerde, uzun yıllar sonra karısı gebe kaldı. Kasım başlarıydı. Şiddetli soğuklar başlamıştı. Karısı, eskisi gibi erkenden kalkamıyordu. Seyfo, her sabah, dürterek uyandırmak zorundaydı. Ahlayıp oflayarak kalksa da, ayağını sürüyerek, mutfağa gidiyordu. Karısının birdenbire ortaya çıkan bu tembelliğine en çok sabah kahvesi geciken babası kızıyordu. Anasıysa gelininden,

— Bu mahalleye geleli şeher karılarının huyunu kaptı, diye sızlanarak yakınıyordu.

Ocak başlarında ilk karlar yağmaya başladığında karısının karnı belli belirsiz şişti. Seyfo, o zaman her şeyi anladı. Karısına belli etmedi ama yüreği heyecandan güp güp etti. Yalnız sevinsin mi üzülsün mü bilemedi. Bir an için “Ya gene kız olursa,” diye hüzünlendi. Bütün sevinci uçup gitti. Sonra bu düşüncesine kendi de güldü: “Adam sen de oğlan da olsa kız da olsa şehirde doğan ilk çocuğum olacak bu; bana uğur getirsin yeter,” diyerek gönlünü hoş tutmayı yeğledi. Bir anlık hüznü sürekli bir sevince döndü böylece.

O sevinç içinde ilkyaz gelip çattı. Ağaçlar tomurcuklanmaya başladı Seyfo’nun karısının karnı büyüdükçe tembelliği artıyordu. Kızlar, ev işlerinde, annelerine, eskisinden daha çok yardımcı oluyordu. Annesiyle babası bile ufak tefek işlerini, geline bırakmadan görmeye başlamışlardı. Seyfo da işinde hamaratlaşmıştı.

Kardeşleri, tezgahların başında müşterilere göz kulak olurken o, kaş göz arasında, gidip gelip kameriyenin çevresindeki toprağı bir güzel belledi. Taşlarını ayıkladı. Kazdığı yeri öbeklere ayırdı. Her öbeğe, ayrı renkte menekşeler, şebboylar, laleler, sümbüller dikti. Sabah akşam su verdi. Suyun çiçeklerin köküne rahatça ulaşması ve hava almaları için çapayla topraklarını kabarttı.

Kameriyenin yıkılmaya yüz tutan yerlerine yeni destekler vurdu. Elde testere keser, günlerce çalışıp çabaladı. Soğuğun karatıp rüzgarın yıprattığı bütün eskimiş tahtaları değiştirdi. Oraya da kordonla elektrik çekerek çevresini kırmızı, mavi, sarı, yeşil ampullerle süsledi.

Mart günlerinde birdenbire bastıran soğuklar atlatıldıktan sonra ılık nisan yağmurları başladı. Ardından güneş yüzünü tamamen gösterdi.

O zaman çiçekler boy boy, eski bahçeyi renklendirdi; kokuları bütün sokağı doldurdu. Büyük hanımın nakıl gibi açan hanımelisiyle duvarlardan sarkan mor salkımlar da bahar kokusun katmerlendirmişti. Yaz meyvelerinin türlü kokuları da çevreye ayrı bir özellik katıyordu. Seyfo’nun meyve sandıklarıyla sebze sepetlerinin altına yerleştirdiği taze yapraklardan buram buram bir yeşillik kokusu fışkırıyordu. Meyvalarla sebzelerin üstü karanfiller, gelinciklerle süslenmişti. Hangisini sattıkları belirsizdi.

Gündüzleri bir park alanı gibi olan eski bahçe, akşamları, kameriyenin renkli ışıkları yandığında bir lunaparkı andırıyordu. Seyfo, kameriyeyi oturulur duruma getirdiği için Büyükhanım, akşam üstleri, atkısını sırtına alıp bahçeye iniyordu. Hava iyice kararana kadar orda oturuyor, yoldan gelip geçeni izliyordu.. Kimi zaman komşular kahve yapıp getiriyor, birlikte akşam keyfi yapıyorlardı. Kahvesini içip komşularıyla konuşurken bile gözünü yoldan, bir saniye için de olsa, ayırmıyordu.

O günlerde, Doğu Anadolu’da doktorluk yapan birinin haberi çıkmıştı. At sırtında, elinde ilaç ya da alet çantası, dağa tırmanan bir adamın resmi de vardı. Adı Rafet olan bu doktor, Muş’taki sağlık ocaklarından birinin çalışkan doktorlarındandı. Doktorların sağlıkocağında hastalarını bekleyecekleri yerde kalkıp ayaklarına gitmesi alışılmadık bir durum olduğu için haber olmuştu. Bu haberle resmi gören Büyükhanımsa:

— İşte bu benim kocam Yüzbaşı Rafet Bey’dir, diye tutturdu.

—Gözlerinizle gördünüz yaşıyor, yakında döner, diyerek de yaz boyunca her akşam kameriyeye oturarak yolunu gözledi.

Temmuz sonlarına doğruydu. Sıcaklar iyice bastırmıştı. Seyfo, arsanın büyük bir bölümüne kavun karpuz yığmıştı. Kızışmayıp serin kalsınlar diye altlarına yeşil eğrelti otları döşemişti. Ama sıcaklar aman vermemiş otlar sararıp kavrulmaya yüz tutmuştu. Sıcaktan gevşeyen Seyfo, sergide, tembel tembel otururken büyük kızı koşarak geldi:

— Ninem seni çağırır.

Seyfo, hemen anladı. Ayakları dolanarak eve koştu. Yatak odasının kapısı yarı açıktı. İçerde kadınlar vardı. Durup bekledi. Az sonra anası göründü, yüzü gülüyordu:

— Karın sana bir oğlan doğurmuştur, dedi.

Seyfo, ne diyeceğini, ne yapacağını bilemedi. Arkasında babası duruyordu, camiye gitmemiş o da sonucu beklemişti anlaşılan. Sevincinden:

— Kih kih kih, diye keyifle gülüyordu.

Seyfo, utanmış gibi, anasının, babasının yüzüne bakmadan evden çıktı. Sergiden karpuz bıçağını alıp önce Taksim’e oradan Sarıyer minibüsüne binerek Belgrat ormanlarının yanıbaşında indi. Ormanın en kuytu, en serin yerlerinden koca bir demet eğrelti kesip sırtına yükleyerek mahalleye döndü. Taze eğreltileri yere yıktıktan sonra, kardeşlerini yanına yaklaştırmadan, karpuzlarla kavunları tek başına, birer ikişer başka yere aktardı. Yere serili bütün sararmış eğreltileri toplayıp attı. Getirdiği taze eğreltileri bir yatak gibi döşeyip aktardığı kavun karpuzun tozunu alarak yemyeşil eğreltilerin üstüne özenle yerleştirdi.

Yorgunluktan beli tutmaz olmuştu. Alnında biriken teri eliyle yere akıtıp kasketini düzelterek yeniden eve koştu. Artık akşam olmuş, konu komşu gitmişti. Annesiyle babası onu karşılarında görünce bayağı sevindiler. Giderken bir şey demediği için iyice meraklanmışlardı. Gene onlara bir şey demeden doğruca yatak odasına gitti. Karısıyla oğlu yatakta yanyanaydı.

Oğlunun suratı pespembe yumuşak bir lastik topu andırıyordu. Gözleri yumuktu. Güzel bir şey görmüşcesine gülümsüyordu. Anasının yüzünde de aynı gülümseme vardı. O zaman ikisinin de kendisine gülümsediklerini ayırd etti. O anda onlara gülümsedi. Bir hamlede oğlunu kucağına aldı. Yukarı doğru kaldırıp:

— Adı Hevidar (Umutlu) olsun, dedi.

Hevidar’ın kırkını dolduruşunun sevincini Seyfo, ailesini pikniğe götürerek kutlamak istedi. Belgrat Ormanları’na saz ya da eğrelti kesmeye gittiğinde görmüştü. İnsanlar, özellikle tatil günlerinde, özel otomobilleriyle ya da minübüs ve otobüslere doluşarak gelip koskoca ormanın koyu gölgeli binlerce ağacı altına öbek öbek yerleşiyorlardı. Serinlikte, kent gürültüsünden, kirli havasından uzakta akşama kadar yeniliyor içiliyor, eğleniliyordu. Seyfo bunu gördüğüne hem sevinmiş hem de çok şaşmıştı. Demek burada köydeki gibi ormana girmek, ağaçların altında oturarak gülüp eğlenmek, dağda, bayırda, kırda özgürce dolaşmak, derede dilediğin gibi balık tutmak, kuş avlamak, ayaklarını suya sokmak, buz gibi pınar suyu içmek yasak değildi. Köyde, önce bu güzellikleri yasaklamışlardı onlara, ‘Ardında gizlenenler var’ diyerek canım ormanı yakmışlardı. Orman yandığıyla kalmış, kimse bulunamıştı. Seyfo, bunları ne zaman düşünse gözleri buğulanırdı.

Karısına, gece yattıklarında, Belgrat Ormanları’nı anlatırken de aynısı oldu. Gözleri yaşardı.

— And olsun, yarın sizi de götüreceğim oraya dedi. Hevidarım da, sen de gün yüzü göresin. Zamanıdır. Hep birlikte eğlenerek umut tazeleyelim.

Bunu söylerken daha çok yaşaran gözlerini eliyle kuruladı. Karısı “Sevinçten herhal” diye düşünüp hemen uyudu. Seyfo’nun gözleri açıktı. Odanın beton bir hücreyi andıran duvarlarıyla basık tavanında uzun süre takılı kaldı. Neden sonra daldığında, kendini, kuş avlayıp balık tuttuğu köyünün ormanında koşup oynarken buldu.

Ertesi gün, Seyfo’nun bir gün önceden anlaştığı minibüs erkenden geldi. Pırıltılı bir Eylül sabahıydı. Annesiyle babası bindiler önce. Baş köşeye kuruldular. Ardından iki kız, koşuşturarak öteberileri arabaya yerleştirdi. Kızlardan biri gidip Büyükhanım’ı evinden aldı. Onu cam kenarına yerleştirdikten sonra kendi de yanına oturdu. Ötekisiyse büyükannesiyle büyükbabasının yanına yerleşti. Giderlerken minibüs sallarsa düşmesinler diye böyle yapmayı uygun bulmuştu iki kızkardeş. Önceden tasarladıkları bu buluşlarına ikisi de yerlerine oturduktan sonra kikirdeyerek güldü.

Minibüsün şoförü Seyfo’nun tanıdığıydı. Karıkocanın geciktiğini görünce kornaya bastı. Çok geçmeden Seyfo’yla karısı kucağında tuttuğu Hevidar’la göründü. Kapıdan çıkıp minibüse yürürlerken minibüsün şoförü havalı kornayla düğün marşını andıran bir tempo tutturdu.

Seyfo’yla karısı çalınan bu havaya ayak uydurarak ağır ağır yürüyüp güleç bir yüzle arabaya bindiler. Birlikte ön koltuğa oturdular.

Bütün bu gürültü patırdı ve açıkhavaya ilk kez çıkmanın verdiği şaşkınlık arasında bir ağlama tutturmuş olan Hevidar, minibüs yola çıkar çıkmaz susup anasının kucağında derin bir uykuya daldı.

Ormanda kuytu bir köşe buldular kendilerine. Tatil günü olmadığı için ağaçların altında büyük kalabalıklar yoktu. Onlar gibi gelmiş tek tük aileler vardı. Ortalıkta onlarınkinden başka otomobil yada minübüs de yoktu. Seyfo, göğüsünü kabartarak oğlunu kucağına aldı. Oğlan, minibüsten iner inmez gözlerini açmış, çevresine fıldır fıldır bakıyordu. Yüzü gülüyordu şimdi.

Seyfo, coşmuştu. Oğlunu, iki eliyle tutup havaya kaldırmış konuşuyordu:

—Bak oğul, bura orman, kır. Bunlar ağaçlar, bunlar mis kokulu kır çiçekleri, bunlar çalılar, dikenler otlar. Na şurda bir dere akıyor, şırıltısına kulak ver. Kuşlar cıvıldaşıyor bak, duy onları. Hepsini bir bir sevesin diye getirdim. Bir de pusuya yatmış tilkilerle kurtlar vardır ormanın derinliklerinde. Onları da bilesin diye getirdim. Köyümüzdeymişin gibi her bir şeyi duyup göresin istedim. Bütün olanları bilesin de bari sen yerinden olmayasın oğul!

Piknik boyunca Seyfo’nun coşkusu artarak sürdü. Herkes gönlünce eğlendi. Halaylar çekildi. Oyunlar oynandı. En çok yaşlılar sevindi geldiklerine. Onlar kalkıp oynamamışlardı ama alkış tutarak gençlerin sevinçlerine ortak olmuşlardı. Piknikte herkes yorgun düşmüştü. Kızlar dahil herkes daha minibüste uyuklamaya başlamıştı. Yalnız Seyfo, karısının kucağında olup bitenden habersiz gülümseyerek uyuyan oğluna baktıkça bütün çektiklerini unutup genceldiğini duyumsuyor, o da ona gülümsüyordu.

Güz başlarıydı. Güzel güz günleri, göz açıp kapayıncaya kadar geçti. Fırtına, yağmur derken kış erkenden bastırdı. Diz boyu karların yağıp ortalığı kasıp kavuran zorlu bir kış başladı. Seyfo, meyvelerle sebzeler gece ayazında donmasın diye üstlerini kat kat örttü. Boşalan sandıkları parçalayıp iki büyük bidonun içine doldurarak her gün ateş yaktı. Böylece malları da, kendilerini de, biraz olsun, soğuktan korumaya çalıştılar. Tezgahların çevresindeki karları temizlerken kameriyenin üstüne, kenarlarına yığılan karları da her gün küredi. Gece yağan yüklü kardan bir iki kez yıkılma tehlikesi geçiren kameriyeye, kış boyunca, gözü gibi baktı.

Her gün yaktığı ateşlere baktıkça Nevruz’u düşler olmuştu. Günleri iple çekiyordu. Şubat sonunda havalar düzelmeye yüz tutmuştu. Karlar yağmura dönüştü. Mart başında bulutların arkasında donuk donuk ışıldayan güneş yüzünü açıkça gösterdi. Ağaçlar tomurcuklandı. İlk sürgünler boy verdi. Doğa, yeniden tazeleniyordu.

Seyfo, Nevruz akşamı arsada büyük bir ateş yaktı. Kış boyunca yaktığı ateşlerin hepsini üst üste koymuş kadar olmuştu Nevruz ateşi. Sekiz aylık oğluyla ilk kez kendi atladı ateşin üstünden. Ardından, kızları, kardeşleri, karısı ve mahallenin bütün delikanlılarıyla gençkızları bir bir kimileri kol kola alevlerin arasından geçtiler. Türküler söylediler, halaylar çektiler. Başta Büyükhanım olmak üzere mahallenin bütün yaşlıları gece yarısına kadar, çevrelerinde halka olup izlediler bu ateş dansını. Seyfo ilk kez o gece mahallenin vazgeçilmez kişilerinden biri olduğunu anladı. Büyükhanım gibi buraya gerçekten yerleşmiş olduklarına inandı. Bu inançla işine daha çok sarıldı. Burada kök salacaktı. Artık kimse onu yerinden koparamazdı.

Temmuz sonunda oğlunun bir yaşını doldurduğu gün, geçen yıl yaptığı gibi, kapıya minibüsü getirip, Büyükhanımı da yanlarına alarak, ailesini ormandaki aynı yere pikniğe götürdü.

Sabahleyin erkenden, serinlikte yola çıktılar. Ormana vardıklarında güneş yükselmiş, ortalık oldukça ısınmıştı. Gökyüzünde bir tek bulut bile yoktu. Ağaçların altı gölgelikti. Yaprakların arasından yer yer güneş sindiği için karanlık değildi. Yalnız biraz serince oluyordu. Seyfo, oğluna, bu gelişinde de ormanı gezdirip taşını, toprağını, ağacını, kuşunu, çiçeğini, otunu, yaban hayvanını bir bir tanıttı. Sonra hep birlikte yemeğe oturdular. İşte o anda ne olduysa oldu. Bulundukları yeri inanılmaz bir karanlık bastı. Yaprakların arasından sızan güneş ışınları, bir anda, yok oldu. Nerdeyse göz gözü görmez olmuştu. Ardından gök gürlemeye başladı. Şimşek çaktıkça ağaçlar kısa bir süre aydınlanıyor, sonra yeniden karanlığa karışıyordu.

Ağaçların altından, yaşlıların koltuğuna girip, öteberiyi orada öylece bırakarak, yıldırım düşer korkusuna, açık alana dar attılar kendilerini. Seyfo, korkudan katılırcasına ağlayan oğlunu bağrına basmış en önde koşuyordu. Minibüsçü arkadaşı ardından seğirtirken:

—Korkma yahu, yaz yağmurudur, şimdi geçer, diye bağırıp duruyordu.

Açıklık alanı geçip yol kenarına bıraktıkları minibüse ulaştıklarında ortalığı sel götürüyordu. Hepsi soluk soluğa kalmış, sırılsıklam bir durumda güçlükle arabaya sığınmıştı. Gökyüzünde mavilikten eser yoktu, her yanını kapkara bulutlar kaplamıştı.

Minibüsçü arkadaşı, ne dediyse, Seyfo’yu bu yağmurun gelip geçici olduğuna inandıramadı. Yol boyunca:

—Bir uğursuzluk var bunda, deyip durdu.

O günden sonra yaz, her zamanki gibi düzenini sürdürdü. Güz günleri de ılık ve sessizlik içinde geçmeye başladı. Seyfo, iş güç arasında, uğursuzluk saydığı o fırtınalı yaz gününü unutup gitmişti. Artık oğlu on beş aylık olmuştu. Onun sevinciyle de mutluluğuna diyecek yoktu. Hiçbir kötü düşünce aklının ucundan bile geçmezdi. Kasım başları olmasına karşılık ortalık günlük güneşlikti.

O günlerde bir sabah erkenden tezgahların üstünü açmak, ortalığa çeki düzen vermek için arsaya gittiğinde iki adamla karşılaştı. Ellerinde uzun çelik metreler vardı.

—Burayı ölçmeye geldik, dediler. Şunların ucundan tut da bize yardımcı ol..

Seyfo adamların dediğini yaptı. Şaşkınlığından burayı neden ölçüp biçtiklerini soramadan adamlar çekip gitti. İçinden: “Belediyedir, yol mol için gelmişlerdir” diye düşünerek omuzlarını silkip işinin başına geçti.

Aradan bir ay ya geçti ya geçmedi. Seyfo, düşünde arsayı ölçen Belediyecileri görüp korkuyla yatağından fırladı. Dışardan birtakım gürültüler geliyordu. Pencereden baktı. Ortalık çoktan aydınlanmıştı. Uyuyakalmıştı. Çabucak giyinip dışarı çıktı.

Arsanın başına vardığında yolunu bir dozerle bir kepçe makinası kesti. İkisinin de motoru çalışıyordu. Kalabalık toplanmıştı. İki kardeşi de tezgahların başında duruyor, makinistlerle tartışıyordu.

İlk anda ne olup bittiğini anlayamadı. Bir an için köy alanını tanklar kuşatmış gibi geldi. Makinistleri de asker sandı. Kendine geldiğinde kardeşleriyle makinistlere seslendi.

—Durun gürültüyü kesin. Büyükhanımdan şimdi anlarız işi.

Büyük hanım, Seyfo’yu, her zaman olduğu gibi, gülümseyerek karşıladı. Oturmasını söyledikten sonra bir kahve yapıp getirdi. Fincanı eline tutuşturup konuştu.

— Şimdi beni iyi dinle, sen beni kandırdın, Dersim’de savaş varmış. Rafet yüzbaşı çoktan ölmüş. Sizinkiler öldürmüş. Her yere sıçramış savaş. Sizinkiler bizimkileri öldürüyormuş hep. Yüzbaşımı, benim beyimi de öldürmüşler anladın mı? Sen ‘sağdır, esendir’ diyordun bana. Bugün, yarın gelir diye bekledim ben de. Onun için bahçeye kimseyi sokmadım. Kameriyeye dokundurtmadım. Sen ‘sağdır, esendir’ dedin, sana izin verdim. Yanılmışım. Gelmeyecekmiş işte, ölmüş işte. Bana yalan söyledin, aldattın beni. Onun için bahçeyi yıkıcılara sattım. Hadi git şimdi.

Seyfo, içemediği kahvesiyle fincanı elinde kalakalmıştı. Büyükhanım bir şey demesine fırsat bırakmadan başından çabucak savdı. Sokak kapısı kapanana kadar kendini tuttu, sonra hüngür hüngür ağlamaya başladı.

Seyfo, dışarı çıktığında, ortalık yatışmıştı. Kardeşleri, tezgahların üstündeki meyve sandıklarını, sebze sepetlerini, çuvalları koştura koştura, yerlerde sürükleyerek karşı kaldırıma taşıyordu. O da, bir heykel donukluğu içinde işin bir ucundan tutup onlara yardımcı oldu.

Mallar taşınıp tezgahlar boşaldıktan sonra kepçeyle dozer hemen harekete geçti. Önce tahta tezgahları ezip tenteleri renkli ampulleriyle yerle bir ettikten sonra kameriyeye yöneldi. İki dev makine, aralarına sıkıştırdıkları küçük tahta köşkü un ufak ettiler.

Çiğnenmeden kalan tek tük tahta parçaları, yoksul köy mezarlarının başlıkları gibi toprağın üstünde yer yer dikili duruyordu.

Yıkım sürerken Seyfo, kardeşleriyle yarı ezik, yarı çamurlu malları bodrum katının yarı karanlık koridoruna gelişigüzel yığdı. O günü, üç kardeş ne yapmaları gerektiğini düşünerek geçirdiler. En akla yakın olanı pazarcılık yapmaktı.

Ertesi gün, bütün aile, malların başında oturup eziklerle çürükleri ayıklayıp sandıklara yerleştirdi. Çamurlanmış sebzelerle meyveler yıkanıp paklandı. Elmalar parlatıldı. Yarı karanlık koridoru ölgün bir ışıkla aydınlatan yirmi beş mumluk ampul, voltaj yükselmişçesine birdenbire canlanır gibi oldu. Birdenbire gelen aydınlıktan korkarcasına önce hepsi seslerini soluklarını kesip bekledi. Voltajın yükselişi küçük ampulü patlatabilirdi. O sırada güneş bulutlardan sıyrıldı, yeryüzüne gönderdiği ışıkla en alt katların, bodrumların demir parmaklıklı pencerelerinden geçerek yarı karanlık koridorları doldurdu. O zaman Seyfo, kalkıp ışığı söndürdü. Koridorun aydınlığında bir eksilme olmadı. Tehlike atlatılmıştı. Bütün aile derin bir soluk aldı. Yüzleri güldü. Kalktığından beri, sebzelerle meyvelerin paklanmasına yardım eden anasının kucağında ağlayıp duran Hevidar birdenbire susup uyudu. Annesi yatağına yatırmak için ayağa kalktığında bebek uykusunda gülüyordu.

İnşaat Seyfo’nun umduğundan da çabuk ilerliyordu. Yıkımın ilk ayına varmadan birinci katın betonları atılmıştı bile.

Pazarcılık, Seyfo’nun sandığı gibi kolay bir iş değildi. İlk günler, götürdükleri mallarla üç kardeş pazarın dışında sokak ortasında kaldılar. Boş tezgâh yeri bulmak hemen hemen olanaksızdı. Ancak eski pazarcılardan biri yerini devrederse pazarcıların arasına katılabiliyordun. Devir işinde de büyük paralar dönüyordu.

Seyfo, pazarda kendilerine yer verilmeyen başka gezginciler gibi, pazarın dışındaki sokaklarda kaldırım kenarlarına sergi açtı. Burada müşteri çekmek için pazardan daha ucuza satmak zorundaydı. Herkes öyle yapıyordu. Pazarda yeri olanlar bile, birtakım çocukların eline limonları tutuşturup bu sokaklarda sattırıyorlardı. Çocuklar:

— On limon iki yüz bin lira, diye dolanıyor; on limon birden alana iki limon da bedavadan veriyordu.

Seyfo’nun önce bu rekabete dayanması gerekti. Ardından evlerinin, dükkânlarının önüne sergi açtığı adamlarla ağız dalaşına, yeri geldiğinde yumruk yumruğa kavgaya kadar varıyordu iş. Bunun da üstesinden üç kardeş bir olup geldi. Dövüşmenin de işe yaramadığını gören ev sahipleriyle dükkâncılar, pazarcılarla bir olup belediyeye durumu bildirdiler. O zaman da belediye zabıtasıyla eski kovalamaca yeniden başladı. Seyfo, ‘bu sokak olmazsa öte sokak olur’ diyerek sürekli yer değiştirdi. Her yer değiştirişinde müşterileri gelip buluyordu onu. Belediyeciler de ardından damlıyordu. Sonunda, pazar yerinden öylesine uzağa düştü ki sergiye müşteriler de resmi görevliler de uğramaz oldu.

Uzun kış ayları bu didişmelerle geçmişti. Bunun böyle yürümeyeceğini anlayan Seyfo, birikmiş parasıyla büyücek bir kamyon satın aldı. Kamyonu sebze ve meyvelerle bir dükkân ya da sergi gibi donattı. Pazar yerlerini artık kamyonla dolaşır olmuştu. Kovalandığında çekip gitmek kolaydı. Resmi görevlileri atlattıktan sonra gelip yine aynı yere park ediyordu. Böylece pazarlarda değişmez yerler edindi kendine. Müşterileri onu aramak zorunda kalmıyordu. Eliyle koymuş gibi buluyorlardı. Seyfo, durumunu yeniden düzeltmiş eski günlerine kavuşmuştu.

O günlerde inşaat sona erdi. Hem caddeye hem sokağa cephesi olan beş katlı bir yapı yükseldi eski bahçenin ortasında. Alt kat boydan boya kesme camla kaplı dört büyük dükkâna ayrıldı. Camlar, güneş vurdukça sokağı aydınlatıyordu.

Bir sabah Seyfo, kardeşleriyle birlikte gene kamyonu yüklüyordu. O gün ilk kez kamyonu bir köşeye çekip mahalleliye satış yapmayı düşünmüştü. Pazarı ayaklarına getirecekti gene. Böylece eskisi gibi sokağın bir köşesine yerleşebilecekti belki de. Kardeşleri de onaylayınca kararını verdi. Aldığı kararın sevinciyle yola çıkıp pazara yetişmek için aceleyle kamyonu gazladığında, köşe dükkânın tutulmuş olduğunun, içerden dışarıya, dışardan içeriye birkaç adamın bir şeyler taşıdığının ayırdına varamadı. Her gün görmeye alıştığı son düzeltmeleri yapan yapı işçileridir diyerek o yöne bakmadı bile.

Aynı günün akşamı yorgun argın pazardan dönüyorlardı. Seyfo, direksiyonun başındaydı gene. Yanında oturan iki kardeşi çoktan uyuklamaya başlamıştı. Evlerinin sokağına ulaştıklarında karanlık iyice çöktü. Sokağın başına geldiklerinde köşe dükkândan yansıyan ışıklar, patlarcasına, Seyfo’nun gözlerini aldı. Eliyle yüzünü kapatıp direksiyonu kırarak fren yapmak zorunda kaldı. Elini yüzünden kaldırdığında dükkânın önüne sıralanmış üç kişinin elleri belinde ayakta dikilerek ona sırıtarak baktıklarını gördü. Arkalarındaki camlı dükkânın alınlığında neon ışıklı renkli harflerle “Üç Kardeşler Manavı” yazılıydı. Dükkânın bütün ışıkları yakılmıştı. Karanlığın ortasında billurdan bir saray gibi duruyordu. Dükkânın önünde kırmızı beyaz çizgili yepyeni bir tente geriliydi. Onların sokağına bakan tentenin altındaki kaldırıma boydan boya bütün sebzeler meyveler sıralanmıştı. Yerli meyvelerin yanındaki süslü sepetler içinde armut büyüklüğündeki yeşil avakadolar, kocaman kozalakları andıran püskül yapraklı ananaslar, patates yumrusuna benzeyen kiviler, hevenk hevenk çikita muzları, bildiğimiz kocabaş lahanalarla karnıbaharların yanındaki sepetlerde de minicik kauçuk toplar gibi yeşil yeşil brüksel lahanaları, acı yeşil brokoliler, yeşil soğan benzeri Seyfo’nun ‘ışkın’ diye bildiği taze yendiğinde mayhoş bir tadı olan burda yeşillikleri kalmamış kirli beyaz çubuklar görünümündeki kuşkonmazlar duruyordu. Sepetlerin üstüne kırmızı kurdelelerden fiyonklar bağlanmıştı. Seyfo, kardeşlerini uyandırıp gösterdi. Onlar da gözlerini oğuşturup baktılar. Düş görüyormuş gibi bir an ağızları açık kaldı. Kendilerini toparladıktan sonra, omuzlarını silkip ikisi de bir ağızdan:

— Turist kazıkçısı bunlar, boş ver! dediler.

Seyfo, onlar kadar aldırışsız değildi:

— Bilirim, dedi. Cami alanında da bir dükkânları vardır. Buraya bizim boşluğumuzu doldurmaya gelmişlerdir. Alıştırdığımız müşterileri kendilerine çekip akıllarınca hazıra konmak isterler.

İki kardeş, gene bir solukta sordu:

— Yapabilirler mi?

Seyfo, kamyonu ağır ağır hareket ettirirken adamların suratına aynı sırıtkanlıkla baktı. Sonra kardeşlerine dönüp sırıtkanlığını tatlı bir gülümsemeye dönüştürerek:

— Zordur, dedi. Mahalleli o kıvır zıvıra alışık değildir. Şimdilik mahalleden bizim ayağımızı kesmişlerdir. Hepsi odur.

Kamyon, eve doğru yol alırken köşe dükkânın parıltılı ışıkları geride kalıp silindi. Şimdi sokağı yalnızca kamyonun farları aydınlatıyordu.

Seyfo, o gece, sabaha kadar uyuyamadı. Yatağında döndü, durdu. Döndü durdu. Güneş doğacağına yakın dalabildi. Her zamankinden geç uyandı. Kardeşleri erkenden kalkmış, pazara gitmek için hazırlanmışlardı. Onun uyanmasını beklediler. Seyfo, kendisini beklediklerini bile bile ağırdan alıyor, yataktan çıkmıyordu. Onlar da kapının dibinden ayrılmıyordu. Sonunda:

— De gidin artık, diye bağırdı Seyfo, bugün istirahat günümdür, gezeceğim. Siz de kahveye neye gidin, rahat bırakın beni.

İlk kez böyle bir şeyle karşılaşıyordu ikisi de. Şaşkınlıklarını belli etmemeye çalıştılar. İçlerinden: “Bunda bir iş vardır” diye düşünerek ağabeylerine kısadan:

— Sen bilirsin ağam, deyip sokağa çıktılar.

Sabah ezanından beri özene bezene yerleştirdikleri meyve ve sebze yüklü kamyonun yanında bir süre ağabeyleri cayar da gelir diye beklediler. Gelen giden olmayınca, dışardaki ışıltılı bahar güneşine aldırmadan içi şimdiden cigara dumanına yenik düşen kahveye tıkıldılar.

Seyfo, kardeşleri odanın kapısı önünden çekilir çekilmez yataktan lastik top gibi fırladı. Elini, yüzünü, ayaklarını sabunlayarak yıkadı. Karısından temiz çamaşır istedi. Çoraplarını değiştirdi. Beyaz bir gömlek ütületip giydi. Ardından yabanlık elbiselerini üstüne geçirdi. Parçalarının tozlarını çırptı. Yeni kasketi yoktu. Her gün kafasına geçirdiği kasketi eliyle vurup tozunu aldıktan sonra orasını burasını çekiştirerek kendince kalıplayıp özenli bir biçimde başına oturttu. Aynanın karşısına geçip üstünü başını bir kez daha düzeltti. Kasketini her günkünden biraz daha yana yatırdı. Siperliğini öne eğdi. Yüzüne az bir gölge düştü. Aynada:

— Ula Seyfo, şimdi patrona benzedin işte, diye kendi kendine göz kırptı. Bir yandan da kılığına gülmekten kendini alamıyordu.

Sokağa çıkıncaya kadar, kendi kendisiyle alay ediyormuşçasına gülmesi sürdü. Sokağa çıkınca bıçakla kesilmiş gibi durdu. Kapının önünde tabakasını açıp evde sardığı cıgaralardan birini çıkardı, dudaklarının arasına yerleştirdi. Kamyonun önüne geçip iki ayağını açarak durdu. Benzinli çakmağıyla cıgarasını ateşledi. Ağzına doldurduğu dumanı, bir süre tuttuktan sonra, yalnızca başını geriye döndürüp kamyondan yana keyifle savurdu. Duman dağılınca, elleri arkasında, sokağın alt başına doğdu ağır ağır yürümeye başladı. Sokağın tam ortasından yürüyor, bir yandan da cıgarasını tüttürüyordu. Üç Kardeşler Manavı’nın önüne gelince, bir an için durakladı, başını çevirip camdan içeri şöyle bir baktı. O sırada içerde olan üç kardeşten biri, pirelenerek dışarı fırladı. Kaldırımın üstünde ellerini göğsünde kavuşturup dikildi. Seyfo, adamı görmemişçesine yürüyüşünü sürdürdü. Beriki rahatlayarak içeri girince, Seyfo, sokağın başında sert bir dönüş yapıp aynı biçimde geldiği yöne doğru yürümeye başladı. Manavın önünde, yeniden, bir an için durup cıgarasının dumanını savurduktan sonra başını ters yöne çevirdi. Manavın karşı köşesinde bulunan camları toz toprak içindeki eski bakkal dükkânına baktı. Berikiler, kendileri için durduğunu sanarak ikisi birden dışarı fırladı. Ellerini göğüslerinde kavuşturup kaldırımın üstünde dikildiler. Seyfo, onlara aldırmadan, bıyık altından gülümseyerek aynı biçimde yürümesini sürdürdü. Berikiler, içeri girdi. Seyfo, kamyonun önüne gelince biten cıgarasını tazeleyip elleri arkasında yeniden yürüyüşe geçti. Manavın önünde duraklayarak camdan içeri bir göz attı. Bu kez üçü birden dışarı fırladı. Kaldırımın üstünde elini göğüslerinde kavuşturup dikildiler. Seyfo, cıgarasının dumanını savurarak, önceki gibi yürüyüşünü sürdürünce içeri girdiler. Dönüşte gene orada durdu. Başını ters öne çevirip eski bakkal dükkânına uzun uzun baktı. Tozlu camında “Devren kiralık” yazılı sineklerin pislediği sarartık bir levha asılıydı. Manav kardeşler Seyfo’nun durduğunu görünce yeniden dışarı çıktılar. Kendileriyle ilgilenmediğini görünce tezgâhtaki malları tazeliyormuş gibi yaparak onu izlediler. Seyfo, yürümeye koyulduğunda içeri girip yarım kalan çaylarını yudumladılar.

Seyfo’nun bu yürüyüşü, o gün, akşama kadar sürdü. Manav kardeşleri her seferinde olmasa da içerden dışarı uğrattı. Dışardaki sandalyelerde güneşlenmek için oturduklarında da ayağa kaldırttı. Seyfo’ysa, kaç kez olduğunu saymadığı gidiş gelişleri sırasında, önünden bunca zamandır geçtiği, çoğu kez alışveriş yaptığı bakkal dükkânının “Devren kiralık” olduğunu görmeyişinin üzüntüsü içinde geç kalıp kalmadığını düşünüyordu. Önlerinden geçerken bir manava, bir bakkala bakarak aralarındaki uzaklığı kafasında ölçüp biçiyor, hangi köşenin malları yayabilme bakımından daha elverişli olacağını hesaplıyordu. Akşama kadar sürdürdüğü bu uzun yürüyüşün onca başka hiçbir anlamı yoktu. Düşünmek için kendi kendisiyle yalnız kalmak istemişti. Hepsi buydu.

Seyfo, o gece, yemekten sonra çay demletti. Güle konuşa çaylarını içerlerken ortaya:

— Biliyor musunuz bu kamyonun masarifi çoğaldı, dedi. Benziniydi, neydi ateş pahası...

Kardeşleri atılıp:

— Parasını çıkarıyor ama, demeye kalmadan babası:

— Siz durun bakalım, dedi küçük oğullarına. Seyfo’ya döndü:

— Senin dilinin altındaki başka, onu de gitsin.

Seyfo:

— Kamyonu satalım derim ben, diye kestirip attı.

Karısıyla kızları hemen karşı çıktılar. Kamyon, onların her şeyiydi. Karınlarını doyurduğu gibi onları gezdiriyordu da. Hısım akrabaya, kimi gece oturmalarına onunla kolayca gidip geliyorlardı. Nevruz’da pikniklerde, yalnız kendileri değil, konu komşu da ondan yararlanıyordu. Karısı:

— Onsuz koma bizi Seyfo, diye sızlandı. Bütün varımız yoğumuz o.

Anası:

— Ekmek tekneni nasıl satarsın, çoluk çocuğunu düşünmez misin hiç? diye azarladı.

Arkasından kızları, kardeşleri derken evcek kamyona bir ağıttır tutturdular. Babası da onları destekledi. Hevidar bile yarım yamalak konuşmasıyla:

— Kamon cici... demeye başladı. Herkes, yarı öfkeli, yarı ağlamaklı bir sesle Seyfo’yu kınıyordu. Sonunda Seyfo dayanamadı:

— Durun be, son sözümü söylememişim, diye bağırdı. Babası:

— Oğlanı sık boğaz etmeyin de konuşsun, diye araya girdi.

Seyfo, derin bir soluk aldıktan sonra konuştu:

— Siz dersiniz ki kamyon satılmasın ekmek paramızdır. Ben derim ki gelin şu kamyonu satalım, parasıyla manavın karşısındaki bakkal dükkânını kiralayalım, gezgincilikten kurtulup ekmek paramızı eskisi gibi oturduğumuz yerden kazanalım.

Güzelim kamyona karşılık süslü manavın karşısındaki yarı kargir bir evin altındaki yıkık dökük bakkal dükkânının önerilmesi herkesin ağzını bir karış açık bıraktı. Ardından evin içinde, eskisinden daha büyük bir gürültü koptu. Babası da onlara uymuştu. Bu gürültüye bir de Hevidar’ın avazı çıktığı kadar ağlaması karışınca Seyfo, daha sözlerini bitirmediğini söylemeye gerek kalmadan iki eliyle kulaklarını tıkamak zorunda kaldı. Artık ne derlerse desinler, ne kadar bağırıp çağırırlarsa çağırsınlar kimse onu düşüncesinden döndüremezdi. Şimdi hepsinin ağzı ayrı ayrı açılıp kapanıyor, Seyfo, hiçbir ses duymamanın verdiği rahatlıkla, sağırlara özgü bir gülümseyiş içinde onların birbirleriyle tartışmasını izliyordu.

Seyfo’nun kamyonu elden çıkarışı en çok manav kardeşleri sevindirdi. Mahallede karşılarına çıkacak kimse kalmamıştı. Var güçleriyle çeşitlerini artırdılar. Dükkanlarını en lüks sebze ve meyvalarla doldurdular. Başlangıçta bilmedikleri, tanımadıkları bu meyva ve sebzelere pek yanaşmayan mahalleli, yavaş yavaş durumu kabullendi. Seyfo’nun günlük, taze, oldukça ucuz olan sebze ve meyvaları yerine buzhane malı tatsız tuzsuz meyvalarla tam olgunlaşmamış sera yetiştirmesi sebzelere mideleriyle birlikte keselerini de alıştırdılar.

Seyfo, kamyonu satar satmaz, devren kiralık bakkal dükkânını, bir yıllık kirasını peşin ödeyerek devraldı. ‘Kiralık’ levhasını indirip kapısını kitledi. Kimi günler gelip dükkânı açıyor, dükkândaki malların bir kısmını bir el arabasına doldurup götürüyordu. Böyle böyle, dükkânı bir ay içinde boşalttı. Dükkânda tek bir bakkaliye malı kalmadı. Örümcekli tavanı, tozlu camları, boyasız çerçeveleri, kir pas içindeki döşemesinin karartıklığı, boşluğun da verdiği ürkütücülükle mahalledekileri tedirgin etmeye başladı.

Bereket bu tedirginlik uzun sürmedi. İlkyazın gelişiyle sokak canlandı. Hanımelleriyle mor salkımların kokusu, akşam üstleri sokağı bir baştan öte başa sarıyordu. Gene de sokaktakilere yaza dönüşmeye başlayan bu günlerde bir şey eksikmiş gibi geldi. Alışık oldukları bir şey. Taze sebze ve meyve kokusu duyulmuyordu eskisi gibi. Üç Kardeşler manavının önünden geçtiklerinde bile bu kokuyu duymuyorlardı. Tezgahlardaki sebze ve meyveler yapmaymış gibi yalnızca gözalıcı renkleriyle etkiliyordu gelip geçenleri. Oradan alış veriş yapmak zorunda olduklarından meyva ve sebzelerin parlak renklerine aldanarak her birine bir koku uydurur oldular. Bu yalnız alış veriş edenin duyabileceği bir kokuydu. Sokak yaz boyunca bu kokulardan yoksun kaldı.

Seyfo, Nevruz’u, oturduğu apartmanın arka bahçesinde, küçük bir ateş yakarak kutladı. Kucağında Hevidar’la ateşten geçti. Anası, babası, kardeşleri, karısı, kızlarıyla el ele omuz omuza verip, ateşin çevresinde, gece boyunca uzun bir halaya durdu. En yaşlılardan başlayarak yorulanlar yavaş yavaş ayrılınca o, kardeşleriyle ay batıncaya kadar dansını sürdürdü.

Mahalleli o gece, ne olduğunu tam bilemediği bir eksiklik daha duydu içinde. Taze meyve ve sebzenin saldığı özsuyu kokusundan yoksun oldukları gibi yüreklerinde bir sıcaklık da yoktu.

Manav kardeşler, kokuyu, çevreye oda spreyleri sıkarak sağlamayı denedi. Mahallenin yüreğindeki sıcaklığı geri getirmek için de Hıdrellez günü büyük bir ateş yaktılar sokağın ortasına. Genç, yaşlı, çoluk çocuk herkesi atlattılar ateşin üstünden. Hıdrellez sabahı, şarkılar, türküler, maniler okuyarak kutladılar bu günü. Ertesi gün pazardı. İki minibüs tutup mahalleyi Florya’ya pikniğe götürdüler. Çamların altında oyun oynayarak yiyip içip eğlendiler. Baş konukları Büyükhanımı da yanlarına almışlardı. Onu da, büyük kardeş ailesiyle birlikte, özel arabasının arka koltuğuna yerleştirerek götürdü. Büyükhanımın keyfine diyecek yoktu. Seyfo’yu da, Belgrat Ormanı’ndaki pikniği de unutup gitmişti. Mahalleli de sokakların artık meyve ve sebze kokularıyla bezendiğini, yüreklerinin ısındığını sanıyordu. Hiç kimse bir tedirginlik, bir eksiklik duymuyordu şimdi.

Boş dükkânın çevreye ürküntü veren karanlığı da çok geçmeden ortadan kalktı. Seyfo önce iki yandaki köhneleşmiş bölmeleri oluşturan camlı çerçeveleri kaldırarak evin altını aydınlık, geniş bir alana çevirdi. Bir yandan da yolu kazdırıp derin hendekler açtırdı. Dükkân yoldan biraz aşağıda olduğundan çukurda kalıyordu. Yağmur yağdığında ötedenberi içini sıkıntı basardı. Buradan kanallar açtırıp suyu borularla hendeklere yöneltti. Hendeklerden de kanalizasyona bağlantı yaptırdı. Seyfo da, kardeşleri de işçilere yardımcı oluyordu. Toprağı birlikte kazıp birlikte küreğe sarılarak çukurlardan dışarı atıyorlardı. Boruları da birlikte döşediler. Altyapı işleri bu yüzden çabucak bitti. Hendekler kapatılıp yol, yeniden eskisi gibi düzlendikten sonra da sıra dükkânın döşemesiyle çevresindeki kaldırımın karartık taşlarının sökülmesine geldi. Altyapı işleri sürerken çoğu sökülüp kırılmıştı zaten. Tamamen sökülen döşemeyle kaldırım taşlarının yerine bembeyaz fayanslar döşendi. Yaz günü güneş vurdukça, aşağıdan yukarı bir ışık demeti fışkırıyordu. Bu bembeyaz ışıklı alana sokakla cadde yönünden inen merdivenler de genişletilip mermerle döşendi. Sokağın bu köşesi şimdiden göz kamaştırıyordu. Gelen geçen dönüp bakmadan edemiyordu. Bu durumuyla bile onun yanında Üç Kardeşler Manavı sönük kalmıştı. Onlarınsa buna aldırdığı yoktu. Alışverişleri yerindeydi. Yaz boyu toza toprağa, tere batan Seyfo’yla kardeşleri umurlarında değildi. Bunca kanalizasyon işini, bütün alanın fayansla döşenişini de anlamıyorlardı. Olsa olsa su istasyonu kurmayı düşünüyor olabilirdi Seyfo. Bu da onları hiç mi hiç ilgilendirmezdi.

Onlar kendi işlerine bakarken Seyfo duvarları badana ettirdi. Karısı, kızları da yardıma geldi. Hevidar da ikinci yaşını sürüyor, ortalıkta düşe kalka dolaşıyordu. Fayansın üstüne çocuğun kaymaması için çok renkli alaca bulaca, kalınca bir kilim serdiler. O yıl, Hevidar’ın üçüncü yaşını, işte bu kilimin üstünde, Belgrat Ormanı’nda piknikteymişcesine, evcek yiyip içip eğlenerek kutladılar.

Fayansların üstünden kireç, boya artıkları temizlendikten sonra kamyonla bölmeleri oluşturacak yekpare iki büyük çerçeve getirilip köşeleme yerleştirildi. Böylece dükkânın sokak içine ve cadde yönüne bakan bölümleri kapatılmış oldu. Çerçevelerin boyanması bitince ışıl ışıl, lekesiz yekpare camlar takıldı. Dükkânın sokakla caddeye bakan yönlerine de camlı kapılar yerleştirilmişti. Her iki kapı da mermer döşeli merdivenlerin tam karşısındaydı. Bunlar bitirilince sokakla caddenin yan duvarlarına öne doğru hafif eğimli yeni rendelenmiş tahtadan tezgâhlar bitiştirilerek konuldu. Dükkânı çevreleyen çerçevelerin alt bölümlerine de aynı biçimde tezgâhlar oturtuldu. İçi de fırdolayı tahta tezgâhlarla donatıldı. Yeni rendelenmiş tahta kokusu, sokakta, iki gün, taze orman havası estirdi.

Karartık görünüşlü o küçücük bakkal dükkânının yerini, hem içi, hem dışı tahta tezgâhlarla bezeli, iki kapılı aydınlık, pırıl pırıl bir dükkân almıştı.

Bunu gören manav kardeşler, Seyfo konusunda yanıldıklarını, iş işten geçtikten sonra anladılar. Artık yapacakları bir şey yoktu. Gene de ne iş yapacağını sormadan edemediler. Seyfo, gülümseyerek:

— Her zamanki işimi, diye cevap verdi.

— Bu esnaflığa sığmaz ama, diyerek öfkelerini belirten üç kardeş, ellerini göğüslerinde kavuşturup Seyfo’nun yüzüne dik dik bakarak kendilerince ona gözdağı verdiler.

O günün gecesi, Üç Kardeşler Manavı’nın elektrikleri erkenden söndü.

Seyfo’nun dükkânının elektrikleri ise sabaha kadar yandı durdu. Sabaha kadar kamyonların biri gelip biri giderek dükkâna yüzlerce, binlerce sandık meyve ve sebze boşalttılar.

Ortalık ışıdığında tezgâhları tıka basa meyve ve sebzeyle dolu dükkânın hem sokağa hem caddeye bakan yönünde beyaz üstüne kırmızı harflerle “Üreticiden Tüketiciye Günlük Meyve ve Sebze Bulunur” yazılı büyük bez afişler sabah rüzgârlarıyla hafifçe sallanıyordu. Üç Kardeşler Manavı daha açılmamıştı.

Sokaktakiler, o sabah, açık pencerelerden, perde aralıklarından içeri dolan meyve kokusuna uyandılar. Ortalığı kavunla kayısı karışımı bir koku bürümüştü. Buna henüz kesilmiş karpuz kokusunu andıran keskin bir eğrelti kokusu karışıyordu. Sabahları deniz kıyısında duyulan taze yosun kokusu gibi bir şeydi. Bu olağanüstü karışım sabah rüzgârıyla birlikte bütün sokağa yayılmıştı. Daha uykuda olanların alınlarını serin bir el gibi okşuyordu.

Kokunun verdiği dirilikle erkenden yataklarından fırlayanlar pencerelere koştular. Kapalı olan Üç Kardeşler Manavı’nın karşı köşesinde beklemedikleri bir görüntüyle karşılaştılar. Her çeşit meyve ve sebzeyle doldurulmuş olan bu köşe bir renk cümbüşü içinde ışıldıyordu. Bunu görünce büsbütün heyecanlandılar. Şimdi yerinde koskoca, karartık bir beton yığınının bulunduğu boş arsadaki eski sergi, sanki olduğu gibi, yerinden kalkıp karşı köşeye konmuştu. Aradan hiç zaman geçmemiş, hiç yıkılıp dağılmamış gibi aynı düzenin verdiği tazelik ve güzellik içindeydi.

Manav kardeşler, neden sonra yataklarından doğruldular. Dükkanı her gün biri açıyordu. O gün sıra en büyüğündeydi. Her zaman yaptıkları gibi , büyük kardeş de kahvaltısını edip gazetesinin renkli resimlerine baktıktan sonra geğirerek yerinden doğruldu. Yavaş yavaş giyindi. Sokağa çıktığında saat sabahın on birine yaklaşıyordu. Mahalleliyi buna alıştırmışlardı. Onun için acele etmedi.

Dükkanın önüne vardığında beklemediği bir görüntüyle karşılaştı. Seyfo, bir haftada taşınabilecek sebze ve meyvayı bir gece içinde dükkana yığmış, çevredeki tezgahlara, rengi rengine bir resim tablosundaki gibi uyum içinde istiflemişti.

Mahalleli karıncalar gibi dükkâna doluşmuştu. Tezgâhların arasında kuyruklar oluşturarak ellerindeki poşetlere istedikleri sebze ve meyveleri, diledikleri gibi seçip dolduruyorlardı. Üç ayrı yere konmuş otomatik terazinin başında duran Seyfo’nun iki kızıyla kardeşlerinden biri, tartmaya yetişemiyordu.

Büyük kardeş, şaşkınlığın verdiği öfkeyle soluyarak dükkanın camlı kapısının otomatik kilidini açarken hırsından tirtir titriyordu. İçeri girer girmez, loş dükkanı aydınlatmak için bütün elektirikleri yaktı. Yetmedi, meyvalara renk versin diye koydukları renkli neonları da gündüz vakti olmasına karşılık, bir yararı olur diyerek, açtı. Meyva sebze sandıklarını kırmızı beyaz çizgili geniş gölgeliğin altına sıraladı. Rengi rengine kendince düzenledi. Fazlalık olarak da büyük şemsiyeyi açıp altına kıvırcık salataları , yeşil soğanları, maydanozları bir de limonları dizdi. Aralarına kırmızı turplar koydu. Seyfo’nun dükkanına baktı. Tek bir ışık yanmıyordu. Tente de yoktu. Ama dükkanının içi de dışı da onlarınkinden aydınlıktı. Bahaneyi kendi tentesine buldu. Anahtarını takıp mekanizmayı çevirdi. Tente katlanarak yukarı kalktı. Bu kez sebzelerle meyvalar çiğ bir ışık altında renklerini büsbütün yitirip soluklaştılar. Gidip büyük şemsiyeyi de kapattı. Oradaki salatalar da limonlar ve turplarla birlikte eski renklerinden oldular .

Öğle olup kel kafasını güneş yakmaya başlayınca tenteyi yeniden germek zorunda kaldı. Koca şemsiyeyi açtıktan sonra da altına bir tabure çekerek gölgede ilk müşterisini beklemeye koyuldu.

Öğle ezanı okunurken ortanca kardeşi geldi, kendisi camiye gitti. O sırada küçük bir çocuk gelip bir maydanoz aldı. Çok geçmeden de geri döndü. Pörsümüş olduğunu söyleyerek annesinin geri gönderdiğini belirtti. Parasını aldı. Annesinin tembihlediği üzere o da herkes gibi Seyfo’nun dükkanına gitti.

İkindi üstü, Büyükhanım, her gün yaptığı gibi yukardan sepetini sarkıttı. Adam, uykusunu bölüp hemen seğirtti. Büyükhanımla bağıra bağıra bir şeyler konuştu. Sepetin içinde dün aldığı patlıcan, kabak, taze fasulye, çarliston biberi ile domates, salatalık vardı. Türlü yapacağını bunlarınsa bayat olduğunu söylemişti. Salatalık cacık içindi. Onlar da rendeye gelmezmiş. Poflayarak sepeti alıp sebzeleri sandıklarına birer birer boşalttı. İçinden sövüp sayıyordu. Sokaktan geçen bir çocuğu yanına çağırdı. Eline bir pusula tutuşturarak karşıdan patlıcan, kabak, taze fasulye, çarliston biberi ile domates, salatalık almasını söyledi. Önlüğünün cebinden para çıkarıp verdi.

— Benim gönderdiğimi söyleme sakın, diyerek çocuğu uyardı.

Çocuk, başını “olur” anlamında iki üç kez çabuk çabuk salladı. Ardından:

— Getirirken kimseye görünmeden arkadan dolanıp geleceksin, anlaşıldı mı? diyerek de çocuğun eline şeker alması için ayrıca para sıkıştırmayı da unutmadı.

Bu olay, her şeyin üstüne tuz biber ekmişti. Dükkânı erkenden kapattı gitti. Yalnız elektriklerle renkli neonları, bütün bir gece dükkân açıkmış gibi yanması için ilk kez açık bıraktı.

O gün akşam üstü bütün sokağı, meyva kokusunun ardından, patlıcan biber kızartması kokuları sardı. Hava karardıktan sonra da ekşimsi bir anason kokusu buna eşlik etti.

Yaz böylece geçip gitti. Manav kardeşler yazı arada bir gelip giden, kuşkonmaz, avakado, brokoli, çin marulu gibi alışkanlıklarından caymayan müşterileriyle geçirdiler. Büyükhanımı bu tür nesnelere alıştıramadıkları için onun sebze ve meyvalarını bir süre gizli gizli Seyfo’dan alıp gönderdiler.

Kavun karpuzun çekilmeye başladığı, kışın yaklaştığı günlerde Seyfo, dükkanı bir sıra balkabağı ile donattı. Altınbaş kavunlarına benzeyen kabakları ortasından kesip kavuniçi renkleriyle müşterilerinin gözü önüne serince ilk alıcısı Büyük Hanım oldu. Sepeti sarkıtıp doğrudan doğruya Seyfo’ya:

— Seyfo Bey, diye seslenerek, kabak göndermesini istedi.

Kızlardan biri koşup, kabağı sepetle çekmesi ağır olacağı için, merdivenlerden çıkarak Büyükhanım’a kendi eliyle ulaştırdı. O günden sonra da Büyükhanım bütün alışverişini Seyfo’nun dükkanından yaptı. Her istediğini ayağına kadar götürdüler. Seyfo’nun karısıyla kızları, eskisi gibi, Büyükhanım’ın dairesine gidip gelmeye, işlerine yardımcı olmaya başladılar.

Mahalle onları, onlar da mahalleliyi yeniden kazandı.

Manav kardeşler, Seyfo’yla doğrudan doğruya rekabet edemeyince, Aleviliğini öne sürerek bunlarda din iman olmadığını, bacı, kardeş tanımadıklarını alttan alta yaydılar.

Camide, kahvede, meyhanede bir gözlerini kırpıp anlamlı anlamlı gülümseyerek:

— Bunların bir mum söndü geceleri olur, horoz ötenecek kim kimi yakalarsa, diye bire bin katarak konuştular.

Seyfo’nun kızlarıyla karısının mahalledekiler gibi örtündüklerini, Seyfo’nun yaşlı babasının da ara sıra camiye gelip gittiğini öne sürenleri,

— Siz bunları bilmezsiniz, diye susturdular.

Uzun kış bu dedikodularla geçti. Manav kardeşler, büyük hanım dahil, dediklerine kimseyi inandıramadı. Tersine Seyfo’nun müşterisi de itibarı da arttı.

Nevruz gecesi Seyfo, sokağın ortasına boş kasaları yığıp büyük bir ateş yakarak soğuk mart gecesini ısıttığında aynı ateşle kanları ısınan mahalle halkını coşturdu. Kadın, erkek, çoluk çocuk, ateşten atlayarak, halaya katılıp şarkı türkü söyleyerek doyasıya eğlendi. Seyfo, kucağında Hevidar’la ay batıncaya kadar ateşin başında bekledi. Yıldız ışıkları da sönükleşince bir kova su döküp ateşi söndürdü. Son kalan kıvılcımları ayağıyla çiğnerken evini, köyünü yakanların yangını söndürmeye neden izin vermediklerini, tersine ateşi körüklediklerini, baba ocağını bırakmak istemeyenlerin orada cayır cayır yanmalarına aldırış bile etmeyeceklerini kim bilir kaçıncı kez acı acı düşündü.

Ertesi gün, manav kardeşler, yakılan Nevruz ateşini dillerine doladılar. Kahvede, meyhanede, özellikle gençlerle bu konuyu konuşmaya başladılar: Kimdi bu Seyfo? Bunca parayı nereden buluyordu? Kazandığı paralar, nereye, kime gidiyordu? Gencecik askerlerimizi, vatan çocuklarını öldüren bunlar değil miydi? Onlar bizden kazandıkları paralarla silah alıp yine bize karşı kullanmıyorlar mıydı? O zaman bunları içimizde niye yaşatıyorduk?

Bu konuşmalar, kahvelerle meyhanelerde bir ay boyunca kulaktan kulağa, dilden dile dolaştı.

Nisan ortasında bir gece, sabaha karşı, Seyfo’nun dükkânında yangın çıktı. Tahta tezgâhlar alev alev yanıp meyvelerle sebzeler kavruldu. Camlar sıcaktan eriyip kırıldı. Mahalleli uykuda olduğu için pek gören olmadı. Başından sonuna kadar yangına tanık olan birkaç gençse, yangını söndürmek yerine Üç Kardeşler Manavı’nın önünde yığılı duran boş sandıkları ateşe atarak yangını körüklediler. Dükkân iyice yanıp kullanılmaz duruma geldikten sonra itfaiyeyi çağırdılar.

Seyfo, siren seslerine uyandı. Sokağa çıktığında yangın söndürülmüştü. Sokak is kokuyordu. Dağılan dumanlar boşlukta yer yer asılı kalmıştı. İtfaiyeciler hortumlarını toplayıp gitmeye hazırlanıyordu. Çevre evlerden birkaç kişi dükkânın önüne toplanmıştı. Seyfo, kimseye görünmemeye çalışarak olan bitene uzaktan baktı. Gözleri nemlenmişti. Burnuna kavrulmuş meyve ve sebze kokuları geliyordu. Elinde olmadan gözlerinden yaşlar boşanarak evine döndü. Evde, herkesi tek tek sessizce uyandırdı. Yanlarına birkaç parça öteberi alarak hemen hazırlanmalarını söyledi.

Daha uyanmamış olan Hevidar’ı kucaklayıp omuzuna yatırdı. Hevidar, babasının omuzunda tatlı sabah uykusunu sürdürürken hep birlikte bahçeye çıktılar. Bahçe duvarını aşıp arka sokağa geçtiler. Hava pusluydu. Belli belirsiz bir sis vardı. Sanki yangının dumanları parça parça buralara kadar yayılmıştı. Sabah ayazında Vezneciler’e doğru yola koyuldular.

Komşular, dükkânın yandığını haber vermek için acele acele Seyfo’nun kapısını çaldıklarında evde kimseyi bulamadılar. O sırada onlar, alaca karanlıkta, yeni çalışmaya başlayan Yıldıztabya-Beşyüzevler minibüslerinin peşisıra Fatih’e doğru ağır ağır yürüyorlardı.

Fatih medresesinin eski taş duvarları boyunca yürüyüp beton bir duvar oluşturan irili ufaklı birçok apartmanı geride bıraktıktan sonra Edirnekapı’ya vardılar. Surun dışına çıktıklarında güneş doğdu. Sis dağılmış, sabah serinliğinin yerini ılık bir hava almıştı. Minibüslerin gidiş gelişleri sıklaşınca belediye otobüsleri de gürültüyle aralarına katılmaya başladı. Duraklarda biriken işçilerle memurlar iki yönden de gelen minibüslerle otobüslere tıkabasa doluşup memurlar daha çok sur içindeki dairelerine, işçilerse sur dışındaki fabrikalara doğru yol alıyordu.

Hevidar, artan taşıtların gürültüsüne uyandı. Babasının omuzunda başını kaldırıp daha yeni aydınlanmış olan gökyüzüne baktı. Gökyüzü maviydi. Kuşlar, kanat çırparak tepelerinde uçuşuyordu. Parmağını uzatıp uçan kuşları babasına gösterdi. Bir ara hiç uyanmayacakmış sandığı Hevidar’ın ortalık aydınlanır aydınlanmaz uyanışı Seyfo’yu sevindirdi. O sevinçle öne geçti. Oğlunu sırtına oturtup bacaklarından sıkıca kavrayarak kuşların uçtuğu yöne doğru koşar adım yürümeye başladı. İkisinin de yüzü güneşe dönüktü, ikisi de gülümsüyordu.

SON SÖZ

Seyfo’nun yangın gecesinin sonunda, ailesiyle birlikte, eşyalarını bile almadan evi bırakıp birdenbire yok olması en çok manav kardeşleri kızdırdı. Onlar, yangının sorumluluğunu Seyfo’nun üstüne yıkıp onu suçlamayı düşünmüşlerdi. Kendi dükkanını kendisi yaktı diyecek kadar aptal değillerdi. Ama Belediyeyi ayarlayarak itfaiye raporuna, elektrik kontağı diye bir ifade ekletip tedbirsizlikten Seyfo’ya yüklü bir tazminat ödetip hapse bile attırabileceklerdi. O zaman Seyfo’nun dükkanını kendilerinin yaktırdığı kimsenin aklının ucundan bile geçemeyecekti. Böylece bir taşla iki kuş vurmuş olacaklardı. Şimdiyse durum tam tersine dönmüştü. İnceleme sürüyordu. Sonunda kabak kendi başlarına patlayacak diye korktuklarından oradaki dükkanlarını apar topar kapatıp ayrılmışlar, Süleymaniye alanındaki babadan kalma eski dükkanlarına tıkılmışlardı yeniden.

O günlerde İstanbul’da, ilginç başka bir olayın daha yaşandığı gözlendi. Lastik tekerlekli, ham tahtadan yontulmuş yepyeni üç el arabası birörnek sebze ve meyvalarla yüklü olarak başında Seyfo kılıklı bir adamla birlikte hem Eminönü, hem Aksaray, hem de Topkapı’da, her seferinde, gezgincileri kovalayan Belediyecilerin karşısına çıkıyordu. Eminönü’nden kovalanan Aksaray’da Aksaray’dan kovalanan Topkapı’da, Topkapı’dan kovalanan Eminönü’nde aynı anda görünüyordu. Belediyeciler, bu birörnek arabalarla kişileri kovalamakla bitiremiyordu.

1999

Dipnotlar

1- 1951-1952 yıllarında Bulgarlar, 154.185 Türk vatandaşını Edirne’ye gönderdi. (Meydan Larus)

2- Üçüncü Ahmet Çeşmesini (1729) İstanbul Erkek Lisesinde Yurttaşlık Bilgisi öğretmenimizi Hamdi Sayalı¹⁰ tanıtmıştı bize ilk kez... Pavlov’un köpeği örneğini anlatmıştı önce... “Şartlı Refleks”... Sonra da Üçüncü Ahmet Çeşmesini göstermişti, batı etkisini görselleştirmek için... Bir kültür savaşı başlamıştı işte böylece!... Örneğin Aksaray’daki Valide Camii de bu savaşın yitirildiğinin belgesi olarak görülebilirdi... 19. yy. sonuna doğru artık bütün önemli yapılarımızı yabancı mimarlar yapmaktadır. Bunların azıcık meslek onuru taşıyanları bulundukları ülkenin koşullarını, kültürünü de tanıma çabasını esirgemediler. 1896’da Osmanlı’ya başmimar olan D’Aranco, bunlardan biriydi. Bugün İstanbul Erkek Lisesi olarak kullanılan Düyun-u Umumiye yapısını Valaury ile birlikte gerçekleştirdi. Valaury, şu Arkeoloji Müzesini de yapan mimar... Düyun-u Umumiye yapısı için de klasik biçemde bir tasarım yapmıştı. Ama bana kalırsa D’Aranco’nun katkısı bugünkü yapıyı ortaya çıkardı. Ne olursa olsun bu dönemdeki benzerleri Haydarpaşa Lisesi, Sirkeci Garı gibi önünde sonunda gene de “bir şark masalı” idi. Yapı, upuzun bir koridorun iki yanına sıralanmış odalardan oluşuyordu. Bu koridorun tam ortasına, bir taç kapıdan geçilip neredeyse yapının en önemli öğesi olan dev merdivenle ulaşılıyordu. Taç kapısı ve iki yanda azıcık kuleleşen bölümleriyle bütün o dönem yapılarının klasik kurgusu izlenmiş oluyordu. İki ana katı vardır yapının biri de bunların altında öncekilerin yarı yüksekliğinde yer katı... Kulelerde (orta ve yanı) gene normal yükseklikte bir dördüncü kat vardır. Payandalı Barok saçaklar sivri kemerli kapı, pencereler, yıldız motifli mermer şebekeler klasik Osmanlı demir parmaklıklar, bindirmeli konsollar, küçük çıkmalar, üçlü pencereler neredeyse Mikelanj’a dek götürülebilecek kabartıda taş duvarlar o çağdaki kültür karmaşamızı simgeleştirirler.

CENGİZ BEKTAŞ

3- 1954’te İstanbul’da toplanan Uluslararası Sanat Eleştirmenleri Kongresi dolayısıyla Yapı ve Kredi Bankası, “Türkiye’nin İktisadi Hayatından, İstihsal Dolayısıyla, Görüntüler” konulu bir resim yarışması açtı. Seçiciler Kurulu, kongreye katılan Uluslararası Sanat Eleştirmenleri Birliğinin Başkan ve 2. Başkanı ile öteki yabancı üyelerden oluştu. 36 tablonun katıldığı yarışmada Aliye Berger 1., Fethi Karakaş 2., Hakkı Anlı 3. oldu. Ayrıca 4.’den 10.’ya kadar sıralananlar da değerlendirildi. Yarışmaya katılan tablolarla değerlendirmeye girenler, Yapı ve Kredi Bankası’nın 10. yıldönümü olan 9 Eylül 1954’te Spor ve Sergi Sarayı’nda sergilendi. Toplam 16.000 lira ödülün dağıtıldığı yarışmada: 1.’ye: 5000, 2.’ye: 3000, 3.’ye: 2500, 4. ve 5.’ye: 1500, 6.’dan 10.’ya kadar 500’er lira ödül verildi. Bugün, yarışmaya katılan 36 tablonun ancak 20’si elde bulunuyor. İlk üçe giren tablolardan Fethi Karakaş’ınki çıkan bir yangında yandı. Hakkı Anlı’nın tablosu ise, sonradan, ressamınca arandığında bulunamadı. Kendisine yalnızca fotoğrafı verilebildi. (Yapı ve Kredi Bankası Sanat Danışmanlığı)

4- Tomris Uyar.

5- Doğrusu: Manyak Cafer’i olacak.

6- Ressam Nevhiz.

7- Doğrusu: Hüseyin Salıcı’yı olacak.

8- Varlık, Ağustos 1990

9- Doğrusu: Keçi Osman olacak. Mehmet Bey de muavindi. Ona At Memet derdik. (Yılmaz Öztürk)

10- Doğrusu: Hamdi Kayalı olacak (Yılmaz Öztürk).