ASIL ADALET

Paul Eluard

Şiir

Paul Eluard

Asıl Adalet

Çevirenler
A. Kadir - Asım Bezirci

Evrensel Basım Yayın 279

© Evrensel Basım Yayın 2006 - Sertifika No 11015

Birinci Basım: Ocak 2006 - İkinci Basım: ???? 2012

Şiir

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Devrim Koçlan

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

DOĞA BASIN YAYIN

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com

info@evrenselbasim.com

YAŞAMI

Asım Bezirci

Paul Eluard, 14 Aralık 1895’te, Paris dolaylarında Saint-Denis’de doğdu. Babası muhasebeyle uğraşıyor, annesi terzilik yapıyordu. Geçimleri pek iyi değildi.

Eluard’ın çocukluğu Saint-Denis ile Aulnay-SousBois’da geçti. 12 yaşına basınca Paris’e geldi. Louis Blanc sokağına yerleşti. 16 yaşına kadar Colbert Okulu’nda okudu. Bir ara ciğerlerinden hastalandı. İyileşmek için İsviçre’ye gitti. İki yıl kadar bir sanatoryumda kaldı. Orada, 1912 yılı sonlarına doğru, Gala adlı bir Beyaz Rus kızıyla tanıştı. Onu yürekten sevdi. İlk şiirlerinde hem bu sevgiyi, hem de açık bir gök altında ve karlarla kaplı kırlarda geçirdiği günlerin izlenimlerini anlattı.

Sağlığı düzelince Paris’e döndü. Gala da 1914’de Rusya’ya gitmiş, 1. Dünya Savaşı başlamıştı. Bu yüzden, Eluard, öğrenimini tamamlayamadan askere alındı. Hemen cepheye gönderildi. Önce sağlık eri olarak görevlendirildi. Ardından piyadeye ayrıldı.

Yoksunluklarla, acılarla dolu savaş ve askerlik yılları Eluard’ın üzerinde derin izler bıraktı. İlk kitaplarında bu izleri dile getirdi. 1917’de Ödev ve Tasa’yı, 1915’te Barış İçin Şiirler’i yayımladı. Şiirler “Le Spectaleur” dergisinin yönetmeni Jean Paulhan’ın ilgisini çekti. İki genç sanatçı tanıştılar, kısa zamanda arkadaş oldular. Paulhan, onu günün öncü şairleriyle tanıştırdı. Breton, Soupault, Aragon, Tzara ve Reverdy’lerin çevresine soktu. Eluard’ın, 1916’da Rusya’dan dönen Gala’yla evlenmesi de bu döneme rastladı.

Eluard, savaştan sonra Dada hareketine katıldı. “Littirature” dergisinde Dada şiirler yayımladı. Gelgelelim, Dadalar 1922’de dağıldılar. Tzara’nın deyişiyle, “ayrılıp istifalarını verdiler”.

Bu sırada Eluard, ressam Max Ernst’le tanıştı. Ernst’in gerçeküstücü (surrealiste) düşünceleri vardı. Bu düşüncelerin Eluard üzerinde etkisi oldu. Picasso’yla, Breton’la, Chirico’yla, Dali’yle kurduğu ilişkiler bu etkiyi gitgide geliştirdi. Nitekim Eluard, bu etkiyle, 1934’e değin birçok gerçeküstücü kitap çıkardı: Acının Başkenti (1926), Aşk, Şiir (1929), Dolanbaçsız Yaşama (1932), Halk Gülü (1934)... Bunlardan Aşk, Şiir Gala’ya adanmıştır.

15 Mart 1924’te gizlice bir dünya gezisine çıktı. Öyle ki, birçok tanıdıkları, hatta arkadaşları onu öldü sandılar. Okyanusu, Antiller’i, Panama’yı, Yeni Zelanda’yı, Avustralya’yı, Hindiçin’i, Cava’yı, Sumatra’yı, Seylan’ı dolaştı. Yedi ay sonra bir Hollanda gemisiyle döndü. Marsilya’ya, oradan Paris’e geldi. Ama, ruhundaki fırtına henüz dinmemişti. Bu yüzden Belçika’ya, İngiltere’ye gitti. Bir süre de orada kaldı. Sonra İspanya’ya geçti. Dönünce Garcia Lorca’nın şiirlerini Fransızcaya çevirdi.

1930’da karısı Gala’dan boşandı. Ama kızı Cecile ile ilişkisini kesmedi. 1931’de Nusch’la evlendi. O günlerin dünya olayları kendisini etkilemekten geri kalmıyordu. Bundan ötürü, yavaş yavaş gerçeküstücülükten ayrılmaya başladı. Artık şiirin insanlara yardım etmesi, kötülüklere karşı onları birleştirmesi gerektiğine inanıyordu. Doğal Akış (1938), Eksiksiz Türkü (1939) bu inancın belirtilerini taşırlar.

İkinci Dünya Savaşı patlayınca, Eluard yeniden askere çağrıldı. Fransa Almanların işgaline uğrayınca, “Direniş” hareketine katıldı. Yurdunun kurtuluşu için yiğitçe çalıştı. Yazdığı şiirler gizlice elden ele dolaşıyordu. “Özgürlük” şiiri işte bu acı günlerin ürünüdür.

1942 yılından sonra Eluard siyasete atıldı, toplumcu görüşle birçok şiirler, yazılar yayımladı. Şiir ve Doğruluk (1942), Alman Buluşması (1945), Siyasal Şiirler (1948) bu çeşit ürünleri kapsayan kitaplardır.

Eluard, 1946’da karısı Nusch’u yitirdi. Bu ölüm sarstı onu. Ancak dostlarının ilgisiyle ayakta durabildi. Altı yıl sonra, 1952’de, 57 yaşında yaşama gözlerini kapadı. Ölümü, bütün Fransa’da büyük bir üzüntü yarattı. Görüşleri ne olursa olsun, bütün aydınlar bu üzüntüyü paylaştılar. O kadar ki, Eluard’ınkine aykırı düşünceler taşıyan sağcı François Mauriac bile, şunları yazmaktan kendini alamadı: “Fransa, büyük bir değerini yitirdi. Ne duruyoruz, niçin ulusal yas tutmuyoruz?”

KİŞİLİĞİ¹

Claude Roy

İri yarı, ağır, oturaklı oldukları için büyük sayılan kimseler vardır. Gerçi Eluard da büyük gövdesi, büyük burnu ve büyük alnıyla böyle bir kimse sayılabilir. Ama, onun büyüklüğü bir bulutun büyüklüğüne benzer (Superville için de öyledir ya), hafifliğiyle büyüktür o. Teni, saçları, elleri, kemikleri, bakışı ve duruşuyla büyüktür. Tıpkı bir dumanın büyüklüğü gibi. Nitekim, Eluard da alabildiğine hafif görünümlüdür. Oldukça ciddi bir sesi, hoş bir söyleyişi vardır. Konuşurken tatlı, tumturaklı bir eda verir sözcüklere. İster kendinin, ister başkasının olsun, şiirleri iyi okur. Dizeleri gereğince ve uyumlu bir yalınlıkla söyler. Satılmak ya da radyoda okunmak üzere doldurduğu plaklar güzel birer örneğidir bunun.

Eluard’ın yüzü uzunca bir dikdörtgeni andırır. Yıllar, düşünceler ve temiz duygularla bezenmiş güzel bir yüzdür bu. Kırlaşmış saçların altında alımlı bir alın yayılır. Saçlar ne uzun ne de kısadır. Gözlerin rengini tam olarak söylemek için karısı Nusch’a telefon etmem gerek. Şöyle bir belleğimi yokluyorum. “Sanırım gri-maviydi” diyorum, “sabahleyin doğanın üzerine açılan anlayışlı, güzel bir gökyüzü gibi.” Nusch cevap veriyor: “Mavi-gri.” Demek ki yanılmamışım.

Eluard, oldum bittim ince, titiz, özenlidir. Başından şapkasını eksik etmez. Durmadan sigara içer. Çarpıcı bir görkemi vardır. Ama yapmacık, küçümseyici bir görkem değildir bu. Çevresini etkilemek için horoz gibi kabaran, büyüklük taslayan bir kimsenin kurumu değildir. Tersine, ancak gerçekten büyük kişilerde görülen doğal, kolay, kendiliğinden bir görkemdir: Ağırbaşlı önderlerin, yarış atlarının, oynayan çocukların, kimi balıklarla kuzgunlarınkine benzer bir görkem...

Öyle ki, onun yanında en ciddi şeyler bile görkemli, çocuksu bir hafifliğe bürünür. Savaş başlamazdan önceleri de o, acı çekenlerin üzüntüsünü yaşıyor, zalimlere kızıyor, kötülerle alıklara hınç duyuyor, suçsuzlara sevgi besliyordu. Onu 1944’te bir sabah Dragon sokağında gördüm. Solgun mu solgundu. Gizli bir basımevcinin bisikletle gelmesini bekliyordu. Oysa adam her zaman gelmiyordu.

Eluard, Almanlara karşı yürütülen kurtuluş kavgasına katılmadan edemedi. Bu uğurda elinden geleni esirgemedi. En korkulu, en sıkıcı işleri bile severek yaptı: Sözgelişi zarf yapıştırdı, kağıt katladı, yük taşıdı. Onunla birlikte çalışırken şairlerin de öldürülebileceğini unutuyordu insan. Garcia Lorca’nın, St. Pol-Roux’un, Max Jacob’un, Desnos’un öldürülüşlerini unutuyordu. Oysa, Eluard’ın saklanması, kendine bir sığınak araması gerekirdi. Nitekim, öteki yeraltı savaşçıları, direnişçiler nerde akşam orda sabah yaşıyor, sırasında sıvışıyor, toz oluyorlardı. Eluard ise, ya yerinden kımıldamıyor ya da evrenini yanına almadan yer değiştirmiyordu. Gizlendiği odaya, yaşaması için ne gerekiyorsa hepsini götürmüştü: Gerçi parası pulu yoktu, ama yanında eşi Nusch vardı; duvarlarda Miro’nun, Leger’in, Ernst’in, Picasso’nun resimleri vardı, parmaklarının ucuyla beğenerek okşadığı özel baskılı kitaplar vardı. Ekmeksiz kalınca, bu güzelim kitaplardan birkaçını satıyordu. Hani, birtakım kimseler şimdi gülebilirler bana, anlattıklarımın o günler için pek de önemli olmadığını söyleyebilirler; neyleyeyim ki kafama bir kez çakılmıştı o düşünce, atamıyordum onu ordan, korkuyordum: Ya Gestapo Eluard’ı da yakalarsa hali nice olurdu? Kim bilir, nasıl üzünçlü olaylarla karşılaşırdı! Öyleyken o, hiç mi hiç düşünmüyordu bunları...

Eluard, Saint-Denis’de doğdu. Burası kralların kiliseleri ile işçilerin fabrika bacalarının bulunduğu bir banliyö semtiydi. Eluard çok yer gezdi. Ama; onun çok ülke gördüğünü söylemektense, çok ülkenin onu gördüğünü söylemek daha uygun olur. Evet, birçok ülkeler Eluard’ı görmekle onur ve şaşkınlık duydular. Bir gün adres bırakmadan çekip gitti: Dünyayı dolaşmaya çıkmıştı. İsviçre’de hastalandı, Cornouailles’da iyileşti. İspanya ile İtalya’da mutlu günler geçirdi. İki kez savaştı: Birincisi, 1914’te siperlerde; ikincisi, 1939’da önce demiryollarında, sonra Direniş Hareketi’nde...

Şimdi Chapelle sokağında oturuyor. Burası kül rengi kaldırımlı, gürültülü, gösterişsiz bir mahalledir. Eluard’ların kaldığı ev bir çeşit işçi evidir. Öyle, merdivenlerine kırmızı halılar filan serilmiş değildir. Üç odalı, ufak bir yuvadır. Gerçi odalar dardır; ama iyi döşenmiştir. İçerisi güzel kitaplar, güzel resimler, güzel eşyalarla donanmıştır. Chagal’lar, Chirico’lar, Dali’ler, Picasso’lar, Lautreamont’la Ducasse’ın biricik elyazması eserleri, işlemeli ciltler, eski Amerikalıların heykelcikleri, bir delinin oyduğu tahtına kurulu bir kral, tunçtan yapılma bir kuru kafa, Nouveau-Meclembourg’un alçıdan bir putu, bir sinekkuşu, bir Pauques adası heykeli, bir Baudelaire büstü, bütün bunlar mavi muşambadan küçük perdelerin ortasında durur...

Eluard’da ağırbaşlı, sözü geçer bir hava görülür. Ama insan toplulukları önünde, özellikle arkadaşları arasında bu hava silinir. Çünkü dostluğa inanır o. Dostluk hava gibi, su gibi, ekmek gibi, kitap gibi, gökyüzü gibi vazgeçilmez bir şeydir onun için. İnsanlar da öyledir onun için. Nitekim, hep onları düşünür, onlarsız edemez bir türlü. Hastalarla, mutsuzlarla, yaşamın ya da insanların ezdiği kimselerle ilgilenmeden duramaz.

Yalnızca aşkla, suyla, şiirle ve viskiyle (onu da ancak bulunca içer) yaşıyor gibi görünür, ama gerçekte milyonlarca insanın serüvenini yaşar. Bir açık kapıdır sanki.

Haksızlığa karşı koyan herkese, bütün insanlara açılmış bir kapı...

(Çeviren: Asım Bezirci)

SANATI²

Gaetan Picon

Fransız Ulusal Direnişi’nin getirdiği en coşkun, en kalıcı şiirleri 1905 Paris doğumlu Eluard yazdı. Hepimizin ezbere bildiği “Özgürlük” güzel bir örneğidir bunun. Öyle ki, başka hiçbir şiir onu aşamadı daha. Oysa, bu yücelik pek gösterişsiz, pek kapanık araçlarla elde edilmiştir. Ama ondaki bu yalınlık, şiirin arınmışlığını hiç bozmaz. Tersine, etkisinde bırakır okuyanı; “Gabriel Peri, Şiirin Eleştirisi, Karartma, Düşlerinde Gördükleri Kadına” başlıklı kavga şiirlerindeki o soyunmuşluk kadar sarsar kişiyi.

Gelgelelim, buna bakıp da Eluard’ın direnişçi şiirlerini geçmişi ve geleceği olmayan bir saman alevi, basit bir durumun ürünü sanmak doğru olmaz. Yeni çıkan Seçme Şiirler’in yapraklarını şöyle bir çevirelim: İlk parçalar arasında “Barış İçin Yazılmış Şiirler”i görürüz. 1918 tarihini taşıyan ve savaş bitince kocalarına kavuşmuş kadınların sevincini anlatan şiirler. Dolanbaçsız Yaşama’nın sonunda “Şiirin Eleştirisi”yle karşılaşırız. Alman Buluşması’nı sezdiren bu şiir gibi bütün öbür şiirler de hep aynı anlama yönelirler: İnsanların mutluluğu şairin sözünden daha değerlidir. Görülüyor ki bu “şiir yalnızı”nın damarlarında hep insancıl, hep toplumsal, hep kavgacı bir kan dolaşıp durur. Medieuses ve Verimli Gözler adlı katkısız aşk şiirleriyle aynı dönemde yayımlanan Eksiksiz Şarkı bir dramı gösterirler, daha doğrusu, ilk kurbanlara tanıklık ederler: “Guernica Zaferi, Dün Yenenler Yarın Yok Olacaklar”, ilerde “Özgürlük”te başarıya ulaşacak sesin ilk denemeleridir.

Bununla birlikte Eluard’ın sesi –Ölmeden Ölmek ve Acının Başkenti gibi ürünlere bakılırsa–, en kapanık seslerden biri olarak görülür: Yüreğin çarpışlarıyla beslenen bir şafakta, iç evren üzerine kapanmış, kendi yalnızlığına tutsak, kendi düşleriyle sarmaş dolaş bir ses. İyi ama, bu kapalı konuşmadan bu kavgacı, bu kamusal konuşmaya nasıl atlıyor Eluard? Karanlık düşlerle örtülü bir gece şiirinden bu güneşli şiire, mutluluk için yaratılmış bir dünyayı anlatan bu açık şiire nasıl geçiyor? Acaba, bu geçişe bakarak, bir evrimden, şairin eserlerinde birbirini kovalayan değişik dönemlerden söz açmak yerinde olur mu? Elbette! Çünkü, olayların baskısı altında, insanlara duyduğu sevgi ve güvene dayanan bir siyasal görüşün de etkisiyle Eluard, yalnızlıktan beraberliğe, tekil ve kapalı düşten ortak ve açık umuda geçer. Ne var ki, bu geçişin bir kopuş, bir kırılış doğurduğunu söylemek pek doğru olmaz. Olsa olsa, sanatçının şiirindeki bazı verileri keskinleştirmeye götüren bir evrimden söz açılabilir burada. Nitekim, şiirin herkesle konuşmasını, herkesin yaşamını ilgilendirmesini gerektiren bu cömert yaratılış, lirizmini asla yitirmez. Eluard’ın yalnızlığı hep bir birleşme, bir ortaklaşma, kitleselleşme isteği taşır çünkü; gecesi hep bir gündüz umudu taşır. Bu şiir, en kapanık ve en bireysel döneminde bile bir yalnızlık şiiri olmaktan çok, bir “sevgi şiiri”dir. Bundan ötürü de o, yalnızlıklan ortaklaşmaya geçmez de çiftleşmeden kitleselleşmeye, yani bireyin mutluluğundan insanın mutluluğuna geçer. Eluard’ın kapanık şiiriyle yurttaşlık şiiri arasındaki bağı, gerçekte, bir yaradılışın sonucudur: Eluard aşk şairidir, erkeğin kadına aşkını dile getiren şair. Bir çeşit açılış şairi, başkalarına uzanan ellerin şairi. Elbette, böyle bir şair kendimize kapanmaktan alıkoyar, yöremizdekilerle bağlaşmaya iter bizi. Yaşamayı bir birleşme, toplulaşma sayan kimsenin, gözleri hep çevresine yönelmiş kimsenin, başkalarından bir şeyler alıp vermeden edemeyen kimsenin sevişen bir çiftle karşılaştıktan sonra öbür insanlarla da karşılaşacağı açıktır. Gene kişioğlunun mutluluğunu söylemek için bir sese kavuşmuş kimsenin yalnızca kendi mutluluğuyla yetinmeyeceği de açıktır.

Eluard içe kapanıştan dışa açılışa geçerken gölgeden aydınlığa da geçilmiş olur. İlk ürünlerin bitmez bir şafakla donanması bundandır. Gizli gecenin üzerine gözlerin kapandığı bir dünyadır bu. İçinde, yüzlerle biçimlerin solup silindiği, ancak insan yüreğinin büyük dalgalanışlarının yaşadığı bir dünya. Şairin söylediği türkü, işte böyle bir dünyadan yükselen türküdür: “Gece Türküsü”

Son ürünlerde ise, tersine, ışıklı bir dünya görülür. Çiçekli varlıklar, kuş kanatları, soğuk kaynaklar ve ezgili renklerle bezeli bir dünya üzerine açık, duru bir gökyüzü yayılır. İç şafağın ardından dış evrenin ebemkuşağı doğar sanki. Nesneler birer birer ortaya çıkarlar, pırıl pırıl yanarlar. Artık şiirin görevi onları “göz önüne sermek”tir. Nitekim, Eluard’ın şiiri bu dönemde duyulan dünyanın bir çeşit sayımı olur: “Nesneleri kendi adlarıyla çağırmaya” yönelir. Ama, burada da bir “kopuş”tan söz edilemez: Aydınlığa dönüşmenin ardından geceye dönüşme gelmez de ondan. Şairin gecesi şafak gibidir: Biraz sonra dünya onunla görünecek, gölgeler ve alacakaranlıklar onunla ışıyacaktır. Bundan olacak, Eluard’ın şiiri “aşk gecesinin gündüze değindiğini” belirtir durur. “Gölgenin kolları”na inerken dahi, dış dünyanın varlığından birtakım gizemsel (mystique) yaşantılarla kopmaya kalkışmaz. Onun gecesi hiçbir zaman dünyadan kopmaz. Gerçi, şair ara sıra gözlerini kapar, ama gözlerini açtığında yeni bir dünya bulmak içindir bu. Başka bir şey için değil.

Gelgelelim, bu yeni dünya ne denli parlak, ne denli canlı olursa olsun, iç gölgelerden kurtulamaz büsbütün. Çünkü Eluard’ın şiiri gizemsel bir yokluk şiiri değildir; ayrıca, gerçekçi bir şiir, bir çeşit nesne şiiri de değildir. Üstelik, şairin ortaya çıkardığı dünyanın da pek değeri olduğu söylenemez. Bu dünya yalnızca yüreğin yollarıyla örülmüştür, yalnızca düş ve dilek sunar evrene, yalnızca kişioğlunun içiyle konuşur. Evrene bağlı insanın yaşantısı, “insanla altının uyuşumu -toprağa çevrik bir bakış”: İşte Eluard’ın yaşantısı budur. Görüldüğü üzere bu, sözcüğün geleneksel anlamıyla tepeden tırnağa “lirik” bir yaşantıdır.

Gerçekten de baştan aşağı lirik bir şiirdir bu. Yaşadığımız en keskin, en sürekli aşk şiiri odur belki de. Doğayla tanışmamıza ‘yol’ açan bir şiir. Bu eşsiz yolun anlatım biçimi ise şarkıdır. Evrenle alınyazısı arasındaki gizli konuşmayla coşuverdiği ve dünyaya hayran kaldığı zaman, kişioğlunun dudaklarından kendiliğinden yükselen bir ilahidir.

Eluard’ın şiiri iğretileme (istiare) yönünden de en zengin şiirlerden biridir. Çağımız şiirinin sınırlarını iyice genişlettiği bu sonsuz imgeler göğünde hiçbir şey ondan daha ataklıkla uçamaz. Ama, öte yandan, iğretilemede ve ayrıntıların güzelliğinde kendini gösteren bu özün, şiirleri kucaklayıp götüren o sonrasız sesin taşıdığı özden daha az güçlü oluşu da bir gerçektir. Suyun şırıltısını andıran bu mırıldanıştaki o güçlükle fısıldanan, o çekici ve sarsıcı, o ince ve ağır yakarış uzun ve sınırsız ürpertiler doğurur okurda. Bu şiirin özü, sayfaya “basılmış” şeyler tüm silindikten sonra “geride kalan” şeydir. Başka bir deyişle bu, sözcükler arasından bir bakır tel gibi geçen ince, bükülmez bir ses çizgisidir; arabesk işlemelerle gözümüzü alan, ama bir türlü de yakalanamayan bir desenler örgüsüdür.

Öyledir ya, gene de vardır bu ses. Üstelik, hiçbir şey de ondan daha tanınabilir değildir. Dolayısıyla, “Bu ses yaşayacak mı yoksa yaşamayacak mı?” diye bir soru ortaya atılamaz sanıyorum: Çünkü o, şimdiden Fransız edebiyat tarihinin malı olmuştur. Bizimle bunca çabuk kaynaşabilen bir başka ses, bir başka şiir yoktur dense yeridir. Öyle ki, onu ta çocukluğumuzdan beri ezbere biliyormuşuz gibi bir duyguya kapılıp gideriz. Hiç çaba göstermeden o, kolayca belleğimize girmenin yolunu bulur. Lirik olduğu kadar da aşırı gelenekçi bir şiirdir bu: Günümüz şiirinin aradığı yeni yollardan çok onun, 19. yüzyılın büyük şiirlerine yaklaştığını görmemiz de bundandır. Bu anlamda Eluard, Michaux ya da Prevert’den çok Lamartine ve Baudelaire’e yakındır. Dil ve kavrayışta ne kadar yenilikçi olursa olsun bu şiir, bir hareket noktası olmaktan çok, bir çeşit açılma ve doğrulamadır. Şairin derin dehası, onu, bugünkü uzaklaşmış bulunduğumuz bir “insancıl” yaşantıyla doldurmuştur. Bu yaşantı kişioğlunun ölümsüz, sonrasız durumuna da uygun düşer.

Eluard’ın şiirinde yolumuza bırakılmış yalnızca güzel bir anıt değil, yarınki susuzluğumuzu giderecek değerli bir pınar da vardır.

Bu pınardan içmek gerek.

(Çeviren: Asım Bezirci)

ELUARD’DA AŞK VE İNSANLlK³

G. Emmanuel Clancier

Kesiksiz Şiir: Gerçi, Eluard’ın son kitaplarından birinin adıdır bu, ama yalnızca bütün eserlerinin değil, bütün yaşamının da adı olabilir. Nitekim, şiir onun yaşamında Ölmemekten Ölmek, Barış Şiirleri, Halk Gülü, Eksiksiz Şarkı, Unutulmayan Vücut gibi eserlerin yazarına bir başka ad bulmak için bir “doğal akış” olmuştur. Evet, Eluard yok artık, fakat söylediği ile yaptığı arasındaki birlik, şimdi daha iyi görülüyor, Eluard’ın sesi, ilk şiirlerini yazışından susuncaya değin, hep kendine bağlı kalmıştır. Seslerin en temizidir o: Gerçeküstücülerin düşlerini çok güzel dile getirmiş, akışını derinleştirerek, hiç değilse sonradan kaybolmaksızın ve inkâr edilmeksizin genişlemenin yolunu bulmuştur.

Eluard’ın sesinden daha tekil, daha içten bir ses yoktur. Öyleyken, hiçbir ses bize onunki kadar derinden dokunmamıştır. “Ben” sözüne hemen hemen her şiirinde, her dizesinde rastlarız; gelgelelim –Pierre Emmanuel’in de haklı olarak belirttiği gibi– bu sözde hiçbir bencillik, hiçbir kısır soyutlama görmeyiz. Kendi adına konuşurken, kendi doğrularını bildirirken bile şair sanki hepimiz adına, herkes adına konuşmaktadır. Gençliğinde birliktecilik (unanimisme) akımının etkisinde kalmıştır; onda kendi gerçeğini bulmuştur. Ama bu, Jules Romains ile çömezleri için bir kafa gerçeği olmasına karşın, onun için bir yürek gerçeği olmuştur. Aşk, Şiir’i çok daha sonra yazması da bundan olsa gerektir. O, delikanlılığından beri şunu anlamıştır: İçinde oluşan her hareket, varlığını bütün varlıklara ve onları kucaklayan dünyaya doğru götürmektedir. Fakat yalnızlık ve umutsuzluk bu yönelişi önler, hatta bazen büsbütün ortadan kaldırırlar. Bunun için, türlü kılıklara girerler. Örneğin, yüreğe olduğu kadar bedene de kolayca kayıveren ölümün maskesini takarlar; yahut yoksulluğa, baskıya ve kıyıma uğramış bir halka uzanırlar. Aşk, Şiir sevgidir, dünyanın türküsüdür. Ne var ki, sevgi de, dünya da ancak aşkın ve kadının türküsü arasından yükselebilir. Eluard, “şair, esin (ilham) alandan çok esin veren kişidir,” der. Elbette, başkalarına esin vermesi için onun da sevgilisinden bir armağan alması gerekir. Bu yüzden, şairin yaratışı ve alınyazısı hep bu çatışmaya, aşk ile aşkın ölümü arasındaki bu çekişmeye bağlı kalmıştır. Gene de, en acı yaşantılara karşın, son söz hep aşkın olmuştur. Breton’a göre Çılgın Aşk, kendi dışında kalan her şeyin atılmasıdır; Eluard’a göre ise aşk yıldan yıla başkalarına daha çok yaklaşma halini alacaktır. Bir kadın ister ihanet etsin, isterse çekip gitsin, yalnızlığın gecesi yeni bir aşk doğuracak ve şair-insan kendini güpegündüz öbür insanların arasında bulacaktır.

Eluard’ın şiiri apaydınlıktır; gerçi içinde geceye özgü zenginlikler de vardır, ama ışığı ne dışardan gelmedir ne de soğuktur. Derinliklerden fışkıran bir alevdir sanki; öylesine ruhun hareketleriyle beslenmiştir, tıpkı bir yangının sık ağaçlarla beslenmesi ya da gizli özsuyunun ışınlarla beslenmesi gibi... İşte şair, bu iç ateşle güneşin dış ateşini özdeştirir. Aslında, kendisi de efsanelik bir ateştir; insanoğlunun Promete’cil gücünü gösterir, nasıl ki âşığın da gücünü gösteriyorsa... Yaşamanın, istemenin, kardeşliğin sıcaklığı bu alevle tutuşur; ruhsal ve cinsel yönden erkekçe bir onur onunla birlikte boy atar. Bu eserde, gizli ateşle herkesin güneşi birbirine karışır; insanları daha iyi yaşamaya, kendi tarihlerinde olduğu kadar, asıl tarihte de yalnızlığı yenmeye çağırır, bunun için durmadan parıldar. Hastalık ve savaş (ki o da bir toplumsal hastalıktır) genç şairi çarpar, 1918’de aşağıdaki dizeleri yazar; bunlar, gür bir eserin kapısını açan anahtarlardır; bir savaşın ertesinden öbürüne değin uzamış, çeşitlenmiş, fakat özleri değişmemiştir:

Bir ateş yaktım bırakınca beni gökyüzü

Bir ateş yaktım olayım diye dostu

Bir ateş kış gecesine gireyim diye

Bir ateş daha iyi yaşamaya doğru

Gün bana ne verdiyse verdim ben de ona

Ormanları fundaları buğday tarlalarını asmaları

Ve yuvaları ve yuvalardaki kuşları

Ve evleri ve anahtarlarını evlerin

Ve böcekleri ve çiçekleri verdim ve kürkleri ile şenlikleri

Yaşadım yalnız alevlerin çıtırtısıyla

Sıcaklığının kokusu yetti bana

Bir gemiydim sanki kapalı suda batan

Sanki bir ölüydüm ortada kalmış yapayalnız

Bu ilk ateşe ilk aşk bütün gücünü verir. Aşka güvenini açıkladığında Eluard, yirmi yaşındadır: “Gök açık da olsa, kapalı da olsa, insan sevmedikçe onu göremez.” 1951’de, ölüme yaklaştığı bir sırada, “Başından beri aşka tapınıyordum ben,” diye itiraf eder ve şunları ekler: “Onların ne odu vardı, ne de ocağı / Ateşi buldular sonradan / İnsanları buldular.” Rimbaud, “Aşkı bulmak insanı ve eylemini (yani ateşi) bulmak değil midir?” diye sorar. Aşkın değişimini hiçbir şair Eluard kadar güzel duyuramaz bize. Bu değişimin aşırı yalınlığı ve katkısızlığı gerçeküstü imgelerle çiçeklenir, olağanüstü bir nitelik verir onlara. Öyle bir nitelik ki kimse karşı koyamaz ona: “Bütün yaşamım seni dinler...” “Bütün dünya senin saf gözlerine bağlanmış / Kanım onların bakışıyla dolaşıyor damarlarımda...”

Eluard’da bakışla, okşamayla, gözle, elle yapılan bir çeşit aşk ayini vardır. Görmeyen şair kördür, ancak sevilen gözlerin aydınlığıyla ışığa kavuşabilir. Bu kadıncıl aydınlığı yaratmak şaire düşer: “Bir tek okşamayla pırıl pırıl ettim seni.” Öte yandan, yalnızlık ve ayrılık yaşamın yadsınması demektir: “Ve sen orada bulunmayınca / Uyuduğumu sanırım / Düş gördüğümü sanırım / yaşamadığımı.” “Ne kadar sevmekteyim onu bilemiyorum / O mu yok olan, ben mi ayıramıyorum.” Aşkın yokluğu bir uçurumsa, varlığı da sınırsız bir vaattir, sabırsız ve açık bir vaat:

“Gel, çık artık. Birazdan, gök dalgıcı, en hafif tüyler boynundan yakalayacak seni.

Yer ancak gerekeni taşır ve güzel kuşların gülümser. Aşkın gerisindeki gölge gibi, üzüntünün ülkesinde, görünüm örter her şeyi.

Çabuk gel, koş. Vücudun düşüncelerinden daha hızla gitsin ve hiçbir şey –anlıyor musun? Hiçbir şey– geçemesin seni.”

Çiftler sürekli bir değişim içinde bulunurlar: Âşık alev olur, sevgili su olur: “Bol ışıkla biçimini değiştiriyordum senin. Nasıl ki, bir pınarın suyu bardağa konunca değişiyorsa, insan da elini bir başka elin içine koyunca değişiverir.” Ya o sevdiğine döner ya da sevdiği ona. Bu karşılıklı dönüşümün birliği yaşamın bütün özelliklerini değiştirir: Düş parıldar, güneş hayale dalar, sessizlik konuşur:

Dinelir gözkapaklarımın üstünde

Saçları saçlarımın içinde

Ellerimin biçiminde elleri

Gözlerimin renginde gözleri

Yitmiş gitmiş kuyusunda gölgemin

Göğe fırlatılan taş gibi

Gözleri açıktır hep açık

Uyutmaz beni bir türlü

Düşleri ışıl ışıl düşleri

Güneşleri bastırır güneşleri

Güldürür ağlatır güldürür beni

Konuşturur bilemezken ne diyeceğimi

Eluard’ın özellikle gerçeküstücü şiirlerinde aşk süreklidir, ama durgun değildir; yaralanıştan coşkunluğa, şefkatten şiddete dönüşebilir. Değişmeyen tek şey, onun saflığıdır. Bu saflık dilin saflığıyla bir birlik oluşturur.

Acılarla dolu aşk, gerçeküstücülükte görülen tasayla ilişkilidir; ama, bu tasa, insana vergi coşkunluk durumuyla da alttan alta çelişmektedir.

Günbatımında bir yüz

Bir beşik ölen yapraklarda

Çıplak bir yağmur demeti

Gizlenen güneş

Suyun dibinde kaynakların kaynağı

Kırık aynaların aynası

Bir yüz terazisinde sessizliğin

Günün son ışıklarının sapanları için

Çakıltaşları arasında bir çakıltaşı

Unutulmuş bütün yüzlere benzeyen bir yüz

İsteğin gözyaşından ayrılmadığı, okşayışın tatlılıktan çok acılık doğurduğu sarsıcı bir aşkla gelen baş dönmesi. Acının Başkenti, Dolanbaçsız Yaşama, İnsan Piramidi gibi eserlerdeki şiirlerle bizi sarar. Önce bir aşkın, sonra bir kadının ölümü şairin yaşamında iki kez tekrarlanır ve bu, onu, ancak Rimbaud’nun Cehennemde Bir Mevsim’indekiyle karşılaştırılabilecek bir yıkımdan geçirir. Gerçi Rimbaud cehennemden çıkar, ama şiiri de bırakır. Oysa, Orpheus Eurydike’sini yitirir, ama lirini bırakmaz, onunla gene aşkını yani yaşamını dile getirmeyi sürdürür. Onun gibi, Eluard da, yitirilmiş aşkın ötesinde anılarla kazanılacak mutluluğun süregelen varlığına bizi inandırır. Acı bir ayrılmadır bu, ama bir daha buluşmama değildir. Nitekim, sevişme anları gizemli bir biçimde yaşayadurur:

Bulutlar adına söyledim onu sana

Deniz ağaçları adına söyledim

Dalgalar adına dallardaki kuşlar adına

Gürültü taşları adına

Sevişen eller adına söyledim

Bakan göz bakılan göz adına

Göğü bezeyen uyku adına

Pusulu geceler adına

Yoldaki parmaklıklar adına söyledim

Ak alın açık pencere adına

Düşündüklerin konuştukların adına

Sonu gelmesin diye söyledim

Bu okşayışın bu güvenişin bu inanışın

Sonu gelmesin diye

Neyse ki yeni bir aşk doğar ve onunla birlikte Rönesans başlar. Sevgi, yaşam, şiir gene yürürlüğe girer; ama tutkuda, yaşamayı karşılayışta, dilde yeni ayrımcıklar (nuanres) belirir. Özellikle gerçeküstücü dil özgürlüğü ve imge demetleri dışardan çelişik görünen, ama karşılaşmaları kendisine çekici bir güç veren iki öğeyi birleştirir: Bir yandan; şiire serpilmiş şaşırtıcı, hatta yapmacık buluşların doğal zenginliği; öte yandan derin doğrulamalar, deyişler ve tam bir anlatım yalınlığı. (...) Dildeki bu çifte hareketi şiirlerin bağrındaki sıralanış karşılıyor gibidir: Görülmedik imgeler (şairin kendiliğinden bilinç üstüne çıkmalarına göz yumduğu bu alışılmadık harikalar) ile aşırı bir basitliği olan ve en beylik, en gündelik verilerden alınan imgeler art arda gelir. Olağandışı imgeler en olağan imgelerle gerçeklenir ve olağan imgeler olağandışı imgeleri canlandırır: Bilinenle bilinmeyen, görünenle görünmeyen birbiri içinde erir. Örneğin, Dolanbaçsız Yaşama’daki bir şiirde bu, böyledir: “Bir gülüş sarı salkım saçlarda” dizesi “Güzün dumanları / Kış külleri” dizeleriyle kapı komşudur. Halk Gülü’ndeki şu dizelerde şair, aşkın büyülerini ve onların yüceltici sunularını günlerin güzelliğini belirten en alışılmış gözlemlerle pekiştirir:

Geceyi bekleyelim geceyi

Hava döşek gibi güzel

Tapılası kızların en tatlısı en ateşlisi

Sevgilisinin uyuyan heykeli önünde diz çökmüş

Uyumayı düşünmüyor bile

Geceyle gündüz güzelleşiyor gitgide

Aslında, Breton’un da belirttiği gibi, gerçek ile gerçeküstü Eluard’ın şiirinde bileşik kaplara benzer. İçlerinde bilinen ya da bilinmeyen, alışılmış ya da alışılmamış imgeler yanarlar, ama geride dışık (cüruf) değil, –Eluard’ın da değindiği üzre– şiirlerde görülen o “büyük beyaz boşluklar”ı bırakırlar; ateşli anılar “sessizliğin bu büyük boşluklarında geçmişi olmayan bir coşku yaratmak için erirler.” Eluard’ın şiiri, bu yüzden, oldum olası yalınlığa yönelmiştir. Herkesin her günkü sözcükleri ve imgeleri şiirlerde gittikçe daha çok yer kaplar; öyleyken, gerçeküstücülerde rastlanan o dil ve hayal gücü azalmaz.

Çekilen acılar şaire oldukça durulmuş bir dünya getiren yeni bir aşkla el ele yürür. Nitekim, Dolanbaçsız Yaşama gene doğru ve arınmış varlığı sarsan şiirleri kucaklar. Ancak, aşkın can çekişmesidir ki evrenini daraltarak şairi yoksullaştırır. Gelgelelim, bir başka aşkın doğuşu bu temel seçmeyi doğrular, yaşamayı dolgunluğa kavuşturur. O zaman nesneler de, varlıklar da ayrışmaktan kurtulurlar, artık yalnızca kendilerini anlatmaya, geleceğin taşıyıcıları haline gelmeye şairin ve karısının baktığı gözler gibi verimli olmaya başlarlar; Verimli Gözler şarkı söylemeye koyulurlar.

“Gene de kuvvet yaşamanın dayanakları olarak kalır.” Bunlar öyle dayanaklardır ki, Eluard, bundan sonra şiirden hep onları ortaya koymasını, sağlamlaştırmasını ve çoğaltmasını bekler. Eğer aşk sözlerinde hâlâ kendini kuşatan gizli bir tehdit seziyorsa, bunun nedeni, gölgenin son kez geri gelişi değil, ateşin bir daha sönmeyişidir.

Bir şey istemedim seni sevmekten başka

Fırtınalar doldurdu vadiyi

Balıklar kıyıları

Yalnızlığımdan bir kavuk ördüm sana

Bütün gece saklansın diye içine

Geceler gündüzlerle barışsın diye

Göreyim diye gözlerinde

Yalnız seni düşündüğümü

Senin hayalinle donanmış dünyayı

Yalnızlığımdan bir kavuk ördüm sana

Görmeyeyim diye geceyi gündüzü

Gözlerin onları düzene sokmamışsa

Geceler ve gündüzler “Doğal Akışı”na kavuşur. İkinci ve sevgili karısı Nusch’un yardımıyla şair yeri, göğü, yıldızları, kuşları, bitkileri, hayvanları ve insanı yeniden karşısında bulur: “Günümüzde şairlerin yalnızlığı siliniyor. İşte, onlar da insanlar arasında birer insan oldular, işte onların da birer kardeşleri var.” Yalnızlık yenilince, eskiden kötü olan şeyler iyiye yönelir, eskiden umutsuzluk getiren şeyler umuda çevrilir. Böylece, eskiden kötü bunaltıyı gizlemeye yarayan, ama şimdi yaşamı değiştirme tutkusunu taşıyan irade, gecenin belirsiz girişimlerinden gündüzün kesinliğine ulaşır: Eskiden yalnızca iki kişinin yaşamını mutlulukla değiştiren aşk, şimdi bütün insanların mutluluğunu ister, gelecekte herkesin mutlu olmasına çalışır:

Gökyüzü genişleyecek

Yerimiz olacak oturmak için

Yıkıntılarında uykunun

Sığ gölgesinde dinlenişin

Bırakılmışlığın yorgunluğun

Toprak canlı gövdelerimizin biçimini alacak

Rüzgârlara kapılacağız hepimiz

Gözlerimizden geçecek gündüzler geceler

Gene de değişmeyecek gözlerimiz

Bizim temiz havamız belirli yerimiz

Giderecek alışkanlığın oyduğu gecikmeyi

Hepimizin yeni anıları olacak

Duygulu bir dili birlikte konuşacağız

Eluard, “Duygulu bir dili birlikte konuşacağız,” der. Lautremont ise “Şiiri bir kişi değil, herkes birlikte kurmalı,” der. Ortaklaşa sözün baştacı edilmesini bekleyen şair konuşur: “Bütün gözlerin görmesi için /Düşünen bütün gözlerin” “Konuşmak kucaklamak kadar bereketli olsun diye.” Sonra şunu öne sürer: “İnsan isteseydi, güzellikten başka bir şey olmazdı dünyada.” Ardından da şunu söyler: “Her insan Promete’nin kardeşidir.”

1936’da Eluard “Şiirsel Açıklık” başlıklı yazısında şairlerin hak ve görevlerini şöyle açıklar: “Vakit geldi, artık bütün şairlerin hak ve görevi öbür insanların yaşamına, ortak yaşama katılmaktır.” “Evet ekmek şiirden daha yararlıdır, ama, sözcüğün bütüncül ve insancıl anlamıyla aşk, sevmek tutkusu şiirden daha yararlı değildir.” Eluard daha sonra yaşamın şiirsel birliğini çok iyi belirten şu görüşü savunur: “İnsan zekasının kavrayıp yaratabildiği her şey, aynı damardan gelir; eti, kanı ve kendisini çevreleyen dünya ile aynı maddeden çıkar.”

İspanya Savaşı, dostlarının şiirinde olduğu gibi Eluard’ın şiirinde de umut uğruna yapılan kavgayı belirtmeye yönelir. Guernica Zaferi 1942’de yayınlanan Şiir ve Doğruluk adlı eserdeki kısa ve dokunaklı ürünleri haber verir:

Ödettiler size ekmeği

Yeri göğü suyu uykuyu

Ve yoksulluğunu

Yaşamınızın

Bu dönemde aşk korkudan daha güçlü görünür, neden derseniz, kadın var olan her şeyi erkeğe iletir, süreyi ve uzaklığı ortadan kaldırır, şairin görüşünü yeniler de ondan:

Her şey yenilendi her şey gelecek oldu

... Barışın son yıllarını gölgeleyen bütün tehlikeler, sevginin ve ondan doğan kardeşlik duygusunun Eluard’a sağladığı iç barışı bozamaz. Bir Eksiksiz Şarkı’dır bu, düşlerin ve bilincin şarkısıdır: “Hiçbir uyuşmazlık yok, ışık ile bilinç geceler ve düşler kadar, sırlar ve yoksulluklar kadar eziyor beni.”

Evet, bir şarkıdır bu; çiftlerin şarkısıdır, dolayısıyla bütün insanların, bugünün ve onun bilinmeyen mutluluğunun şarkısı, mutlu geleceğin, yarının şarkısı:

Ne varsa bizimle yaşayacak

Hayvanlar altın sancaklarım benim

Ovalar tatlı geçmişim

Canım yeşillikler içli kentler

İnsanlar size gelecekler

Gözyaşları yaralar terler size gelecek

Düşlerin güllerini dermeye

İnsanlar işte şurada duygulu iyi

Atmışlar ölümden de hafif yüklerini

Ne güzel uyuyorlar güneş altında nar gibi

Eluard, eserlerini doğurduğu gibi iradesini de belirleyen bu içten gelme umut adına, şiirle karışan gerçek adına, gölgeler arasından çıkıveren ışık yani şiir adına konuşacaktır; kaçınılmaz bir işkenceye boyun eğmiş Fransa’da başkaldırışın ve sıkıştırılmış ama yenilmemiş aşkın çığlığını duyuracaktır.

1936’da şöyle diyordu: “Gerçeküstücülük düşüncenin herkese vergi olduğunu göstermeye çalışıyor; insanlar arasındaki ayrımları azaltmaya uğraşıyor; bunun için, eşitsizliğe, alçaklığa ve hilekârlığa dayanan saçma bir anlayışa hizmet etmeye yanaşmıyor.” ... “Bir sözcük var ki coşturuyor beni, duyunca ürpermeler geçiriyorum; büyük bir umuttur o, umutların en büyüğüdür, yıkıcı güçleri ve insanları ezen ölümü yenmenin umududur: Bu sözcük, kardeşleşme’dir.” Gerçeküstücülüğün bu gönüldeşliği ile Eluard’ın 1942’de yaptığı şu çağrı arasında bir uyuşmazlık yoktur:

(...)

Yıkık sığınaklarıma

Sönük fenerlerime

Duvarlarına sıkıntımın

Yazarım adını

İsteksiz yokluğa

Çıplak yalnızlığa

Ölümün basamaklarına

Yazarım adını

Düzelen sağlığa

Kalmayan tehlikeye

Anısız umuda

Yazarım adını

Ve bir tek sözün gücüyle

Başlarım yeniden yaşamaya

Seni tanımak için doğmuşum

Seni çığırmaya

–Özgürlük

Herkese açılan şiirin yolu üstünde, en büyük baskıya karşı koyan sesleri, Şairlerin Onuru’nda duyurmuş olmak şerefi Paul Eluard ile arkadaşı Jean Lescure’ün olacaktır. Dünya Savaşı’ndan sonra Eluard, kendine pek ağır gelen mutsuzluğu tanıyacaktır: Sevgilisinin ölümü... Yeniden o dayanılmaz yalnızlığa bir daha gömülecektir. Fakat, ölmezden önce, üzerinde bütün varlığının ve eserinin bir tek alev halinde çiçeklendiği o gerçeği yeniden bulacaktır: Aşk... Sevişen bir çiftin şiiri bugün olduğu gibi yarın da herkesin yaşamında işler. Sevilen yüz yararlıdır, yer ve zamanın sınırlarını aşarak herkese ışınlar gönderir:

Nicedir yüzüm yararsızdı

Ama şimdi

Sevilesi bir yüzüm var

Mutlanası bir yüzüm

….

İyilik dans ediyor dudaklarımda

….

Ölümsüzdür evim benim

….

En büyük kural:

Yıkana karşı çıkandır

Sevilmeye layık olan

Böylece, alabildiğine duyarlı ve mutsuzluğu aşmış olan Eluard’ın şiiri, katıksız bir mutluluk türküsü olarak kalır. Şairin soluması gibi duru, kendiliğinden, içten gelen bu şiir en kardeşçe, en evrensel dili konuşur. Öylesine yalındır, gündelik sözcüklerle kurulmuştur, en alışılmışların yanında en az görülenleri de kapsar. O, öyle bir alevdir ki, bağrında güzel, verimli, ateşli, insancıl ile öğeleri, nesneleri, düşleri, varlıkları birlikte taşır:

İnsan oldum taş oldum

İnsanda taş taşta insan oldum

Gökte kuş oldum kuşta gök

Ayazda çiçek oldum güneşte ırmak

Çiyde pırıltı

Kardeşçe yalnız kardeşçe özgür

(Çeviren: A. Bezirci)

ELUARD’DA TOPLUM

Aragon

Son günlerde Cehennem’de Bir Mevsim’i sahnelemeye kalkışan birtakım oyuncular çıktı ortaya. Söylenenlere bakılırsa, Rimbaud’nun cehennemini gözlerimizin önüne sermek için hiçbir şey esirgenmiyormuş: Ne şeytanlar, ne ateşler, ne kızgın şişler, ne de ızgaralar... Öyle ki bu, ancak XX. yüzyılda geçerli olan basit dil anlayışıyla, dar açıdan ele alınan sözcüklerin sıkıcılığıyla, imge ve söyleme ilişkin bilgisizlikle ölçülebilir.

Adı geçen cehennem için yapılanlar Eluard’ın Siyasal Şiirler’i⁴ için de yapılırsa, kitap nasıl okunacaktır?

Bilindiği gibi, eser iki bölümden oluşuyor: Biri, tam anlamıyla cehennemde bir mevsimdir, öbürü ise bunun olumsuzlanmasıdır; ama burada ne masalsı opera vardır, ne de Rimbaud’nun sözünü ettiği o “mutlulukla ölümü dişleme”. Acaba karşıtlık ve bağlılık aynı zamanda görülecek midir? Bir insanın yüceliği ve acısı okurun karşısına hangi kılıkla çıkarılacaktır?

Mademki cehennem var, öyleyse bizim cehennemimiz yeryüzündedir.

CEHENNEM

Bir insanın ufkundan herkesin ufkuna... Bu insanın ufkunu onulmaz bir mutsuzluk kaplayıp da içinde ölü karısının⁵ hayalinden başka bir şey kalmayınca, perde onun üzerine açılır (tiyatrodaymış gibi, utanarak). Bu iki mevsim –Rimbaud ile Eluard’ın mevsimleri– arasında o korkunç insancıl ayrım vardır. Düzyazıyla karışık bu şiirlerde yapıca bazı benzerlikler bulunursa, burada Rimbaud’nun Söz Simyası (“Veda Ettim Dünyaya Türkülerle”) anılmalıdır. Cehennemlerin her biri öbüründen, doğaötesi cehennem bu gerçek cehennemden çok ayrıdır. Nitekim, gerçek cehennemde kahırlı koca yoktur, bir yudumluk zehir ile bir aziz Şeytan ve öte dünyanın ateşi yoktur. Yalnızca yaşamın, sevgiliden geride kalmanın ‘cehennem azabı’ vardır.

Evet, cehennemin birinden öbürüne çok yol var. Ama Söz Simyası’nın yardımıyla Eluard’ın geçtiği yer burası değil. Bu onun için artık eski bir hikâye. Ya genç Rimbaud... Fakat dram burada başladığında, Eluard çoktandır güzelliği selamlamayı bilmektedir. O, öteki gibi, çılgınlıklarından birinin hikâyesini anlatmaz bize, dertli biri gibi yalın konuşur. Çılgınlık –dil yetisini, her türlü anlatım yolunu zorlayan bu çılgınlık– onu da kendisi için değil, başkaları için konuşturur. Çılgınlığın yansısı, gölgesi olan ve Rimbaud’nun gölgesiyle ezilen bu yüzyıl onu çok önce tanıyıp yaşadı. Eluard da onun içinden geçti: Otuz yıl önce, neredeyse çocuk sayılacak yaşta Ödev ve Tasa’yı, Barış Şiirleri’ni yazarak Rimbaud’nun o ünlü ‘bir yudumluk zehir’ini içti, karanlıklar ayartmasına kapılarak çağının okulundan kaçtı. Sonunda “Guernica”nın, “Özgürlük”ün, “Karartma”nın şairi olarak ortaya çıktı. Çünkü onun cehennemi orası değildi.

Cehennem daha sonrası için ayrılmıştı ona. Sahneye konmayacak türde bir cehennemdi bu: Tek şeytan acıydı orada, işkencelerle taşkınlıklar aynı sapma içinde birbirine karışmıştı. Bir adam tam anlamıyla burada yitiyor, yitmeye gidiyordu... Zorlu, yaman bir mevsimdi bu, bizler de güçsüzlüğümüzü duya duya bu büyük batışı gözlüyorduk. Bir daha oraya dönmek istemiyorum. Ayrıca, şairin içinden gelenlere de bir şey ekleyemem:

Bırakın bir düşüneyim yaşamama yardım edeni

ORPHEUS

Yazık, orada bırakacağım dostumu, adını andıkça içim yanıyor, sanki yazdıklarımı okuyamayacakmış gibi. Bundan ötürü, ben de ünlü Orpheus’tan⁶ söz açacağım burada. Biliyorsunuz: Orpheus cehenneme inmiş ve oradan tek başına çıkmıştı. Ardında, cehennemin kıyısına bağlı o ölü kadının, eşi Eurydike’nin silinen görüntüsü kalmıştı uzakta.

Halkın, herkesin göğüne kavuşan Orpheus üstüne ne biliyoruz? Ripha dağlarını aştığını, Tanais ırmağının karlarını geçtiğini. Türküleri bize ulaşmadı hiç, tasarlayabildiğim kadarıyla cehennemin havasını korumuşlardır. Belki de bir masalsı operanın yiğitlik havasını yansıtan Glück’ün⁷ inleyişidir bu. Gerçi Orpheus karların yağdığı ya da Mainad’ların⁸ yakıcı ışıklarını açtığı gökyüzüne kavuşmuştu, ama insanları bulamamıştı. Üstelik, gökle cehennemin insanlar için tek bir bütün olduğunu da anlayamamıştı: Bu bütünün adı ‘Yeryüzü’dür.

Eluard’ın büyüklüğünün de burada olduğu bir gün anlaşılacak. Ne Rimbaud, ne Orpheus. Yeryüzünü onda yeniden bulan bir insan şöyle diyecek:

Bırakın bir düşüneyim yaşamama yardım edeni

Umut veriyorum bezgin insanlara

İşte orada sevginin gürbüz sevinçleri

Onun yaşamasına yardım eden şey, başkalarının yaşamasına yardım etmektir. Orpheus bunu düşünmemişti. Yazık ki masalsı opera da düşünmedi.

CENNETLE CEHENNEMİN BİRLEŞMESİ

William Blake’in şiirinin bu başlığını düşünüyorum. Sonra da cehennemi belirten imgesini. Romantik bir cehennem resmediyor Blake: Kendi gizli gökyüzünün görüntülerine göre değil, bir gerçek metallurji fırınına göre. Galles ülkesinden gelmiş, arıtma fırını önünde duran işçileriyle.

“Bir insanın ufkundan herkesin ufkuna”, öncelikle bu, “bir insanın cehenneminden ortak cehenneme” demektir.

Kan rengi çalılar var İspanya’da

Yunan göğü renginde çalılar var

Ekmek kan gökyüzü ve umut hakkı

Kötülükten tiksinen bütün iyi insanlar için

İstense de istenmese de bir şey değişmez. Orpheus’a karşı Mainad’lar haklı çıkar sonuçta. Bunu bilseydi, kalkıp kendini sokak fenerine asar mıydı Nerval? Genç Rimbaud ancak Harrar’ı buldu ve o bozgunu, o kaçışı. Hiçbiri cennetle cehennemi birleştiremediler. Benzer ya da karşıt kendi cennet ve cehennemlerini tüm insanların cennet-cehenneminde tanıyamadılar. Kaçışı, yenilgiyi, ölümü seçtiklerinde acaba yaşamın bir çeşit kavga olduğunu biliyorlar mıydı? Yaşamın karşıtların birliği olduğunu ve bunun ölümle çözülüp sona erdiğini biliyorlar mıydı? Gerçekte insanlar da birbirinden ayrılmaksızın var olan bu iki şeyi –cennetle cehennemi– yalnızca ölümle düşünürler. Oysa, cennetle cehennemin birleşmesi yaşamdır, melekle şeytanın savaşımı olan yaşam. İnsan da yaşam demektir.

İşte burada Eluard ortaya çıkar yeniden. Onunla getirdiği örnekle bazı şeylere son verilir. Belirli bir şair görüşü asılır tarihin vestiyerine. Eski çelişkinin aşılmasını artık hiçbir şey önleyemeyecektir: Düş ile eylem, cennet ile cehennem, salt şiir ile siyaset arasındaki çelişki sona erecektir. Çünkü cennetle cehennemin birleşmesi yeni bir ad taşıyacaktır: Politika, Orpheus’un Mainad’lara söyleyemediği Grekçe sözcük, geçmişin şairlerinin dudaklarında ölen sövgü, birimizin ve hepimizin dramının ortak çözüm yolu, bir insanın ve bütün dünyanın ufku, çelişkiyi çözen üçüncü terim, savaşımın büyük yasası, yaşamın ilkesi, Herakleitos ateşi...

ELUARD’IN TOPLUMSAL, SİYASAL ŞİİRLERİ

İnsanların yaşamındaki cehennemi tanıyan şair, kendi cehenneminin de ondan soyutlanamayacağını öğrenmiştir. Bilmektedir ki, mutlulukla ölümü dişleme bir yalandır; cehennemden hoşlanma bir acı alaydır; mutluluk arayışı zorunlu olarak bir insanı tüm insanlarla karıştırır; kendi acısının üstüne basarak insanları yolundan saptıran büyük çığlıklar atmak suçtur. Artık masalsı operanın sonu gelmiştir. Yaşam, masalın foyasını ortaya çıkarmıştır. Ağaç dersem bu bir ağaçtır, ekmek dersem ekmektir; kurultay ya da sokak ya da Varşova dersem... Evet, en yalın sözcükler bile şimdi müziktir, masalsı opera ölen bir çocuk için susmaktadır. Bugün tartışma konusu olan dil değil, şiirin kendisidir. Yasaklamalar, sınırlamalar kalkmıştır: Bütün sözcükler şiirseldir, yeter ki onlar yaşamın sözcükleri olsunlar. Çünkü şiir pratik gerçekliği amaçlamak zorundadır.

Cennetle cehennemin evlenip birleşmesi, aynı zamanda, gerçeklikle güzelliğin de içten, sımsıkı kaynaşması demektir. Eluard’ın toplumsal şiirleri işte böyle bir birleşmenin ürünüdür. Şair artık kendini insanlardan ayırmıyor, “Şimdi gerçeği selamlamayı biliyorum” diyor...

Hadi, sahneye koyun bunu, gücünüz yetiyorsa! Şiirde olduğu gibi düzyazıda da ‘umut’ diye geçen mutluluğa inancı sahneleyin bakalım! İnsanın sonsuz yetkinleşme gücüne inanmaktan başka din, dünyayı değiştirme olanağını sağlayandan başka felsefe ve cehennemin dibinde bile kamu cennetinden, insan mutluluğundan başka ufuk tanımayanlara özgü bir duygudur bu.

Eluard’ın siyasal şiirlerinin amacı pratik gerçekliktir. Bu şiirler Fransa’da 1948’de Charles Baudelaire’den hemen hemen yüz yıl sonra yayımlandı. Baudelaire o sıra şunları yazıyordu:

“Öyleyse dağılın artık René’nin, Obermann’ın, Werther’in aldatıcı gölgeleri, boşluğun sisleri içine kaçın. Aylaklığın ve yalnızlığın korkunç yaratıkları, Genezareth gölündeki domuz yavruları gibi büyülü ormanlara dalın. Ancak düşman perilerle romantik, delibaş koyunlar sizi oradan çekip çıkarsın. Eylem cini artık aramızda yer vermiyor size... Ne yüce bir yazgıdır şiirin alınyazısı! Sevinçle de üzünçle de olsa, şiir hep o tanrısal ve düşsel niteliği taşır bağrında. Durmaksızın, yok oluncaya kadar olgunun tersini söyler. Zindanda başkaldırıya dönüşür; hastane penceresinde yakıcı iyileşme umudu olur; pis ve yıkık tavan arasında incelik ve bolluk perisi gibi süslenir; ama göstermekle kalmaz, onarır da. Her yerde günaha boşverir. Onun için, ey tanrısal şair, şarkı söyleyerek geleceğe git! Halkın umutlarının ve görüşlerinin yankısı olsun şarkıların.”⁹

Bir zamanlar Pierre Dupont’un¹⁰ çok sözü edilirdi. Şimdiyse Paul Eluard’ın. Üstelik, yüz yıl içinde dünya öylesine değişti ki, şiir artık olguya karşı çıkmayla yetinmiyor, ona yardım da ediyor. Çünkü bizler de tanrısal ütopya çağından insanal etkileme çağına geçtik.

(Çeviren: Asım Bezirci)

ESERLERİ

Asım Bezirci

1913
İlk Şiirler (Premieres poemes)

1916
Ödev (Le Devoir)

1917
Ödev ve Tasa (Le Devoir et l’lnquietude)

1918
Barış İçin Şiirler (poemes pour la Paix)

1920
Hayvanlar ile İnsanları (Les Anirnaux et leurs Hommes)

1921
Yaşamanın Gerekleri ile Düşlerin Sonuçları (Les Necessites de la

Vie et les Consequences des Reves)

1922
Yinelemeler (Repetitions)

Ölümsüzlerin Mutsuzlukları (Les Malheurs des Immortels)

1924
Ölmemekten Ölmek (Mourir de ne pas Mourir)

1926
Acının Başkenti (Capital de ia douleur)

Bir Yaşamın Altyüzü ya da İnsan Piramidi (Dessous d’une Vie ou

la Pyramide humaine)

1928
Bilmeyi Savunma (Defense de Savoir)

1929
Aşk, Şiir (L’amour, La Poesie)

1930
Her Deneyişte (A Toute Epreuve)

İşleri Yavaşlatmak (Relentir Travaux)

1931
Uyu (Dors)

1932
Dolanbaçsız Yaşama (La vie immediate)

1933
İki Su Damlası Gibi (Comme Deux Gouttes d’eau)

1934
Halk Gülü (La Rose Publique)

1935
Kolay (Facile)

Paylaşılmış Geceler (Nuits Partagees)

1936
Verimli Gözler (Les Yeux Fertiles)

Büyük Hava (Grand Air)

Şiir Üstüne Notlar (Notes sur la Poesie)

1937
Özgür Eller (Les Mains Ubres)

İlk Eski Görüşler (Premieres Vues Anciennes)

Uygulanmış (Appliquee)

Şiirsel Açıklık (L’Evid”ence poetique)

1938
Gerçeküstücülüğün Kısa Sözlüğü (Dictionnaire abrege du
     Surrealis me)

Dayanışma (Solidarite)

Doğal Akış (Cours Naturel)

1939
Eksiksiz Şarkı (Chanson Compleıe)

Göz Önüne Sermek (Donner a Voir)

1940
Açık Kitap I (Le livre Ouvert I)

1941
Uykunun Ahlaksallığı (Moralite du Sommeil)

Aşağıda Yamaçlarda (Sur ies Pentes Inferieures)

1942
Açık Kitap II (Le Uvre Ouvert II)

Son Gece (La Demiere Nuit)

Şiir ve Doğruluk (poesie et vente)

1943
Şairlerin Onuru (L’Honneur des poetes)

Savaşta Yedi Aşk Şiiri (Sept Poemes d’ Amour en Guerre)

1944
Yatak, Masa (Le Ut La Table)

Alman Buluşmasında (Au Rendez-vous Allemand)

Tanrıça Atena (Athena)

Yaşamaya Değenler (Dignes de Vi vres)

Pablo Picasso’ya (A Pablo Picasso)

1945
Gölgeden Çiftler (Doubles d’Ombres)

Nisan 1944’de Paris Hâlâ Soluyordu (En Avril 1944 Paris respirait           encore)

Hafif Çamaşırcılar (Lingeres Legeres)

Adak (Le Voeu)

1946
Kesiksiz Şiir I (poesie ininterrompue I)

Deliler Evinden Anılar (Souvenirs de la maison des Fous)

Sözlü ve Resimli Nesneler (Objets des Mots et des Images)

Sürüp Gitme İsteğinin Çetinliği (Le Dur Desir de Durer)

1947
O, Bir Saray Kurdu (Elle se fit elever une palais)

Zaman Taşıyor (Le Temps deborde)

Görüşün İçersinde (A l’Inteneur de ia Vue)

Unutulmayan Vücut (Corps Memorable)

En İyi Seçme Şiirler (Le Meilleur Choix des poemes)

1948
Picasso Antibes’te (Picasso a Antibes)

Görmek (Voir)

Siyasal Şiirler (poemes Politiques)

Bakış Açıları (Perspectives)

Hayvan Şiirleri (Bestiaires)

Jacques Villon ya da Övünçlü Sanat (Jacques Villon ou l’art

glori eux)

1949
Leda (Leda)

Bir Ahlak Dersi (Une Leçon de Morale)

Aşkların Mevsimi (La Saison des Amours)

Seviyorum Onu, O da Beni Severdi (Jel’aime, Elle m’aimait)

Aklım Gülüm Yunanistan (Grece ma rose ma raison)

1951
Her Şeyi Söyleyebilmek (Pouvoir Tout Dire)

Barışın Yüzü (Le Visage de la Paix)

Anka Kuşu (Le Phenix)

Deniz Görünümleri (Marines)

Geçmişteki Şiirin Yaşayan İlk Antolojisi (Premiere AnthoIogie           Vivan te de la poesie du Passe)

Kanat Tohumu (Graine d’ Aile)

1952
Sanat Üstüne Yazılar Antolojisi (Anthologie des Ecrits sur l’Art)

Şiirin Patikaları ve Yolları (Les Sentiers et’les Routes de la poesie)

Herkes İçin Şiirler (Poemes pour Tous)

TÜRKÇEDE ELUARD

Asım Bezirci

ELUARD’DAN ÇEVİRİLER

Seçme Şiirler, Paul Eluard, hazırlayan: A. Kadir-A. Bezirci, İstanbul, 1961/İstanbul 1968, Kitapçılık Ticaret Limited Şirketi Yayınları.

Ağızda Bir Sevi, Paul Eluard, çev. Sabahattin Kudret Aksal, İstanbul 1964, De Yayınevi.

Şiirler, Paul Eluard, çev. Sait Maden, İstanbul, 1976, Yeni Ankara Yayınevi.

Eluard’dan Şiirler, Paul Eluard, çev. Abdullah Rıza Ergüven, İstanbul 1980.

Ozan ve Gölgesi, çev, Özdemir İnce, İstanbul, 1984, Adam Yayıncılık.

ELUARD’A YER VEREN SEÇKİLER

Her Boydan, Dünya Şiirinden Seçmeler, Türkçe söyleyen Can Yücel, Ankara, 1957, Seçilmiş Hikayeler Dergisi Yayınları.

Çağdaş Fransız Şiiri, hazırlayan Ahmet Necdet, İstanbul, 1959, sf. 132-136, Yeditepe Yayınları.

Asıl Adalet, çev. A. Kadir, İstanbul, 1960, sf. 5-8.

Batıdan Şiirler, çev. Orhan Veli-Oktay Rifat-Melih Cevdet Anday, İstanbul, 1963, sf. 19-26, Yeditepe Yayınları.

Günümüz Fransız Şiiri, çev. Tahsin Saraç, Ankara, 1963, sf. 67-78, Demek Yayınları.

Şiirle Fransızca, çev. Sabahattin Eyüboğlu, İstanbul, 1964, sf. 96-101, Çan Yayınları.

Dilden Dile, çev. A. Kadir, İstanbul, 1970, sf. 29-36.

Dünya Aşk Şiirleri, Antoloji, hazırlayan İlhan Berk, İstanbul,1971, sf. 123-124, May Yayınları.

Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri I, çev. A. Kadir-A. Bezirci, İstanbul, 1973, Cem Yayınevi.

Çağdaş Fransız Şiiri Antolojisi, çev. Tahsin Saraç, İstanbul, 1976, Cem Yayınevi.

Ülke Ülke Çağdaş Dünya Şiiri, hazırlayan Cemal Süreya, İstanbul, 1980, c. II, sf. 572-578, Milliyet Yayınları.

Bütün Çeviri Şiirleri, çev. Orhan Veli, hazırlayan A. Bezirci, İstanbul, 1982, sf. 87-92.

Sevda Türküleri, çev. Eray Canberk, İstanbul, 1982, sf. 29-37, Yeni Türkü Şiir Yayınları.

Her Boydan, Türkçesi Can Yücel, İstanbul, 1989, sf. 69-70, Adam Yayıncılık.

Red Türküleri, Türkçesi Okay Gönensin, İstanbul, 1984, sf. 932, De Yavınevi.

ELUARD’LA İLGİLİ YAZlLAR

Macit Coşkun, “Paul Eluard”, Kaynak, 1.10.1949.

Hüsamettin Bozok, “Aşk ve Hürriyet Şairi Paul Eluard Öldü”, Yeditepe, 15.12.1952.

Fikret Ürgüp, “Eluard’ın Şiiri”, Yeditepe, 15.12.1952.

İlhan Berk, “Eluard’ın Seçtiği Işık”, Yeditepe, 15.12.1952.

Hıfzı Topuz, “Paris Mektubu”, Yeditepe, 15.12.1952.

Polat Erol, “Paul Eluard”, Mülkiye, Ocak 1953.

Ömer Faruk Toprak, “Şair Paul Eluard”, Kaynak, 1.1.1953.

Mehmet Seyda, “Bir Hürriyet Şairi”, Forum, 15.1.1961.

Çetin Altan, “Paul Eluard”, Milliyet, 4.1.1961.

“Paul Eluard’dan Seçme Şiirler”, Sözcü, 6.2.1961.

“Seçme Şiirler”, Sır, 6.2. 1961.

Erdal Öz, “Seçme Şiirler”, Türk Dili, 1.3.1961.

Ahmet Köksal, “Eluard’dan Seçmeler”, Yeditepe, 31.7.1961.

Behçet Necatigil, “1961’de Şiir Çevirileri”, Varlık Yıllığı, 1962, sf. 110-111.

Afşar Timuçin, “Paul Eluard”, Yelken, 1961.

Abdullah Rıza Ergüven, “Paul Eluard”, Cep Dergisi, 1.9.1967.

Tarık Dursun, “Üç Bucaktan”, Milliyet, 1.5.1968.

Doğan Hızlan, “Şiirler”, Cumhuriyet, 6.11.1976.

Fethi Naci, “Eluard’dan Şiirler”, Politika, 1976.

Hasan İzzettin Dinamo, “Şiirler”, Vatan, 16.8.1977.

Abdullah Rıza Ergüven, “Paul Eluard”, Varlık, Ağustos 1978.

Abidin Emre, “Gerçeküstücü Şiirin Terkisindeki Kadın”, FDE, bahar 1979, sayı 3.

Kemal Özmen, “Eluard’ın Bir Şiiri Üzerine”, FDE Dergisi, 1980, sayı 6.

Ahmet Köklügiller, “Eluard’dan Şiirler”, Kitaplar, Ağustos 1980.

Emel Dilman, “Paul Eluard Üzerine”, Varlık, Şubat 1981.

Cemal Süreya, “Paul Eluard’a Derkenar”, Milliyet Sanat dergisi, 1.12.1982.

Cihan Akerson, “Eluard ve Ressam Dostları Sergisi” Milliyet Sanat dergisi, 1.12.1982

Kemal Özmen, “Paul Eluard’ın Şiir Dünyası”, Bilim ve Sanat dergisi, Haziran 1983.

Salih Bolat, “Ozan ve Gölgesi”, Düşün, Ağustos 1984.

Metin Cengiz, “Aşk Şairi Paul Eluard”, Broy, Temmuz 1987.

Naim Tirali, “Paul Eluard İçin”, Broy, Temmuz 1987.

Vecihi Timuroğlu, “Paul Eluard’ın Portresi”, Nitelik, 15 Kasım 1987.

Muzaffer Uyguner, “Öyle Bir Sevda Ki”, Cumhuriyet Kitap dergisi, 5.9.1991.

SEÇME ŞİİRLER

Paul Eluard

Açıklama:
Altında çevirenin adı bulunmayan şiirler A. Kadir ile
A. Bezirci’nin birlikte yaptıkları çevirilerdir.

Aşk, Doğa
ve İnsan

KARARTMA

Kapılar tutulmuş neylersin

Neylersin içerde kalmışız

Yollar kesilmiş

Şehir yenilmiş neylersin

Açlıktır başlamış

Elde silah kalmamış neylersin

Neylersin karanlık da bastırmış

Sevişmezsin de neylersin

Çeviren: Sabahattin Eyüboğlu

ADINA

Bulutlar adına söyledim onu sana

Deniz ağaçları adına söyledim

Dalgalar adına dallardaki kuşlar adına

Gürültü taşları adına

Sevişen eller adına söyledim

Bakan göz bakılan göz adına

Göğü bezeyen uyku adına

Puslu geceler adına

Yoldaki parmaklıklar adına söyledim

Ak alın açık pencere adına

Düşündüklerin konuştukların adına

Sonu gelmesin diye söyledim

Bu okşayışın bu güvenişin bu inanışın

Sonu gelmesin diye

BİZ İKİMİZ

El eleyken biz ikimiz

Sanırız her yer evimiz

Serin bir ağaç altındayız

Evlerin köşesinde çatıların altındayız

Apaydınlık boş sokaktayız

Buğulu gözlerindeyiz kalabalığın

Akıllıların delilerin yanındayız

Küçüklerle büyüklerle iç içeyiz

Yok aşkın gizlisi saklısı

Ortadayız işte çırılçıplağız

Sanki bütün sevişenler yanımızda

Çeviren: A. Kadir

ALNIM CAMDA

Acıların bekçisi gibi alnım camda

İşte gecesini yaşadığım gökyüzü

Açık ellerimde ovacıklar

Kat kat ufuklarında öylesine durgun

Acıların bekçisi gibi alnım camda

Ararım seni bekleyişin bile ötesinde

Benim bile ötemde ararım seni

Öyle alışığım ki sana

Şaşırmış kalmışım

Yok olan kim burda

Sen misin ben mi

GÖZLERİN SABIRLA BEKLERDİ BİZİ

Gözlerinde bir gemi

Giderdi pupa yelken

Gözlerin bir ülkeydi

Aranınca bulunan

Gözlerin sabırla beklerdi bizi

Ağaçlar altında ormanda

Yağmurda fırtınada

Karda kışta tepelerde

Oyunları içinde çocukların

Gözlerin sabırla beklerdi bizi

Bir vadiydi gözlerin

Çimen gibi ince yumuşak

Can verirdi zayıflara

Çaresizlere güneşi

Gözlerin bekler dururdu bizi

Biz aşkı getirirdik

Gençliğini aşkın diriliğini

Aşkın pınarını getirirdik

Düşüncesini getirirdik aşkın

Ölmezliğini ölmezliğini

AŞK ŞİİR

Dünya portakal rengi dünya mavi

Sözcüklerde yalan yok yanlış falan arama

Artık türküler yakmak yasak size

Sıra koklaşmada şimdi sıra öpüşmede

Haydi çılgınlar âşıklar haydi

Haydi sevgili haydi sevgilinin birleştiren ağzı

Gülümseyin birbirinize dökün içinizi

O ne cömert elbise öyle

Sanacaklar seni çırılçıplak

Çiçek açar yabanarıları yeşil yeşil

Takar boynuna günışığı

Pencerelerden bir gerdanlık

Kanatlar sarar yaprakları

Senin olmalı bu aydınlık sevinçler bütün

Yeryüzünün bütün güneşleri senin olmalı

Yollarda güzelliğini yansıtan güneşler

GÜL İŞLEMELER

Göz göze bir geldik mi

Yalım yalım tutuşur kardan örtüler

Yaklaşan güneşin altında

Açar kollarını pencereler

İyiliğin yolları boyunca

Açılır kuşlar açılır eller

Günler açılır geceler açılır

Uçsuz bucaksız gökyüzünde

Açılır yıldızları çocukluğun

İnceden bir türkü ağızlarında

Göz göze bir geldik mi

Alır başını gider korku

Saklanır körpe çimenlerde

Ölü tapınaklarda böğürtlenler

Çekerler kuytu gölgeden yemişlerini

Kızıl kara ateşli

Şarabı köpürür toprağın

Uçan arıların başı döner

Köylüler der bir ağızdan

Böyle güzel yıl görmedikti

Göz göze bir geldik mi

Başlar damarlar boşalmaya

Öper dalgalar kumsalları

Aslanlar geyikler güvercinler

Bakarlar açık havaya içleri titrer

Görürler bahar gibi doğuşunu yavrunun

Can katar şehvete durmadan

Cömert ana verimli kadın

Gök toprak girer renkten renge

Doğuş karşı kor ölüme

Göz göze bir geldik mi

Tutuşur duvarlar geçmiş günlerle

Duvarlar yeni günlerle yanar

Dışarda toprak ana

Uzanır yatağında melek gibi

Yıkar gökyüzü şafakta

Çalgıcının gülen ağlayan yüzünü

Köleyle sultan başlar soyunmaya

Daldan yapraktan

Göz göze bir geldik mi

Sen güpegündüz ben karanlık gece

Bir fısıltı bir istek ne yana baksan

İlk ve son düş ha doğdu ha doğacak

YAŞAMAK

Birbirimize verecek ellerimiz var

Uzaklara götüreyim sizi tutun elimden

Bunca yaşadım yüzüm değişti durdu

Aştığım her eşikte tuttuğum her elde

Baktım kardeş bahar daha canlı daha taze

Kendine ayırdı o iğreti bozgunu ölümü

Yumulup açılan beş parmaktaki geleceği bana

Yaşadım gördüm anladım her şeyi

Başkalarıydı beni yaşatan insanlardı

Aktı yüreğimde bir başka yüreğin kanı

Azalmadı çocukluğum şu kadarcık

Aklığı önünde kör enez kızların

İncecik sarı aydan güzeldi o kızlar

Yaşamanın yollarına vuran aydan

Yollar köpüktendi ağaçtandı çiğden sisten

Tek başına çıkmaz ki ortaya körpe beden

Çıkmaz tek başına yeryüzüne toprağa

İlk peşin yel yağmur soğuk beşikte sallar

Sonra yaz gelir tam bir erkek yapar onu

Uzanan her elde iyiliğim var

Yalnızlık ölümdür ölüm

Sevinçten öfkeye değin öfkeden ışığa

Her gün her saat yerde gökte

Canlıda cansızda yonttum kendimi

Yazlar kışlar geçti ben dinç kaldım

Yaşadım yaşadıkça güç geldi bana

İşte şimdi tam bir delikanlıyım

Yıkıntım üstünde kanım dimdik ayakta

Birbirimize verecek ellerimiz var

Daha güzel değil hiçbir şey

Birbirimize bir orman gibi bağlanmaktan

Yerleri gökleri kavuşturmaktan gökleri geceye

O bitmez tükenmez günü doğuracak geceye

YENİ BOZULMUŞ

Hoşça kal hüzün hoşça kal

Hoş geldin hüzün hoş geldin

Tavan çizgilerinde okurum seni

Sevdiğim gözlerde okurum

Yoksul da sayılmazsın hani

En solgun dudaklar bile seni söyler

Gülümseye gülümseye seni

Hoş geldin hüzün hoş geldin

Sevilen vücutların aşkı

Aşkın gücüsün

Nasıl da sevimli yapar

Gövdesiz deve benzeyen

Umutsuz başı

Senin güzel yüzün

Ey hüzün

CANLI HAVA

Önüme baktım

Seni gördüm kalabalıkta

Buğdaylar arasında gördüm seni

Gördüm ağaçlar altında

Gezilerimin sonunda tüm

Acılarımın sonunda

Dönemecinde gülüşlerimin

Ateşten çıkarken sudan atlarken

Yaz kış hep seni gördüm

Gördüm seni evimde

Gördüm kollarımda

Gördüm düşlerimde

Ayrılmam artık senden

TUTKUN KADIN

Dinelir gözkapaklarımın üstünde

Saçları saçlarımın içinde

Ellerimin biçiminde elleri

Gözlerimin renginde gözleri

Yitmiş gitmiş kuyusunda gölgemin

Göğe fırlatılan taş gibi

Gözleri açıktır hep açık

Uyutmaz beni bir türlü

Düşleri ışıl ışıl düşleri

Güneşleri bastırır güneşleri

Güldürür ağlatır güldürür beni

Konuşturur bilemezken ne diyeceğimi

ÇIPLAK DAĞDA

Odalar çiçekler bırakmaz peşimi

Kokuları gelir rüzgârla

Oğlaklar zıplar oynaşır

Bir kartal fır döner gökte

Sevgi yansımış senin yanaklarına

Nar çiçeği renginde

Yayılır durur insancıl aydınlık

Ölümsüz bir dünyanın yüreğinden kopan insan

Gökyüzüne karanlığını boşaltır

Ateşini yeryüzüne

SENİNLE

Bir bardak gibi tutuyorum elimde sokağı

Büyülü ışıklar içinde

Uçarı sözlerle dolu

Uluorta gülüşlerle

Can meyvası toprağın

İnsanlar dolaşırlar tüy gibi

Mavi yokluk kuşları

Dal gibi solgun bir kız

Gözden kaçmaz

Öyle tasalı

Eskilerden o küçük kız

Düşlerimi doğrular

Baş eğer isteklerime

Gözetler çocukluk anılarımı

Altın dalgası üstünde toprağın

YAPICILIK OYUNU

Adam kaçıyor at düştü

Kapı da sağır mı sağır

Kesildi kuşun sesi soluğu

Sessizlik onu bitirecek

Hadi kazın mezarını kuşun

Sabırla bekler kışı

Dalda bir kelebek

Yüreği bir ağır bir ağır

Dal eğile büküle

Solucana benzeyecek

Neye ağlamalı kuru dala

Neye ağlamalı leylaklara

Sarı güle neye ağlamalı

Neye ağlamalı sıcak düşüncelere

Neye aramalı gizli çiçeği

Bir yaran olmayınca

— Bunun için aramalı asıl

Bunun için aramalı

SÖZGELİŞİ

Günler bunca zaman

Geçip gitti sevişmeden

Bakılmaz oldu şafağa

Okşayışlarda tat kalmadı

Gülüşler küfür gibi

Elbet duyuyorsun beni

Umutsuz köpek gibi uluyorum

Yalnızlığımıza karşı

Aşkımız susadı sevişmeye

Yağmura susayan ot gibi

Aşkımız aynaya benzese

İNEK

Salmayın ineği

Kısa kuru çayıra

Okşamayan yeşilliğe

Olsun ipek gibi yumuşak

Süt gibi tatlı

Gittiği çayır ineğin

Çocukların aşı

Ottaki süttür

Analar bunu bilin

İneğin önünde ot

Çocuğun önünde süt

SENSİZ

Kırların güneşi çürüdü çürüyecek

Ormanların güneşi uyudu uyuyacak

Yaşayan gökyüzü gitti gidecek

Toprağı akşam sardı saracak

Tek bir yol kaldı kuşlara

Çıt yok ortada bir soluk yok

Nerdeyse bitişin gecesi gelecek

Çıplak bir iki dal arasından

Gelecek gecenin sonuna doğru

Gecelerin azgın gecesi gelecek

Toprakta soğuk soğuyacak

Asmaların altında bir gece

Ne uyku var ne durak

Bir gün ki anısız geçti

Bir düşman ki benzeri nerde

Her şeye karşı herkese karşı

Ölüm ne yalın ne de ikiyüzlü

Kapandı bütün umut kapıları

Sonuna doğru bu gecenin

Bir şeyim kalmadı yitirecek

KOLAY

Sen kalkınca açılır su

Sen yatınca çiçeklenir su

Sen uçurumlardan dönüp gelen su

Sen kök salan toprak

Üstünde dünyalar kurulan

Gürültüler çölünde tomurcuklar çıkarırsın

                         sessizlikten

Gece türküleri çalarsın gökkuşağının tellerinde

Sanki her yerdesin tüm yolları kaldırmışsın

                                    ortadan

Tüm zamanını verirsin

Doğayı durmadan yenileyip kaplayan

O şaşmaz alevine ölümsüz gençliğin

Kadın sen bir vücut getirmeye gör dünyaya

Benzer tıpatıp senin vücuduna

Sen benzeyişsin

BURDA YAŞAMAK İÇİN

Bir ateş yaktım bırakınca beni gökyüzü

Bir ateş yaktım olayım diye dostu

Bir ateş kış gecesine gireyim diye

Bir ateş daha iyi yaşamaya doğru

Gün bana ne verdiyse verdim ben de ona

Ormanları fundaları buğday tarlalarını asmaları

Ve yuvaları ve yuvalardaki kuşları

Ve evleri ve anahtarlarını evlerin

Ve böcekleri ve çiçekleri verdim ve kürkleri

                              ve şenlikleri

Yaşadım yalnız alevlerin çıtırtısıyla

Sıcaklığının kokusu yetti bana

Bir gemiydim sanki kapalı suda batan

Sanki bir ölüydüm ortada kalmış yapayalnız

BİZİZ

Gör kabuğundan çıkan ateşi

Bak gölgeye sığınan ormana

Gör deniz gibi kabaran karı

Bak göğün bağrında çıplak ovaya

Gör yukarlara ağan suyu

Durgun ağaçları düzgün taşları gör

Gizli yardımları özür dileyişleri

Acıyla boyalı illere bak

Gör temiz pak yolları

Gülümseyen alanı gör

Yalnızlığın heykel gibi

Dikildiği

Aşkın beklediği ıssız eve bak

Gör sersem hayvanları

Birbirinin gözünü oyan

Gölgelere iyi kardeşlere bak

Bir kan çölünde kucaklaşan

Oynayan güzel çocuğa gülen yavruya bak

Bak şu yumurcağa

Daldaki kuştan ufak

Gör yeryüzünü işte su gibi yağ gibi

Ortada bir taş yok

Toprağın yemişleri olduran yaza

Yeşilliği sunuşuna bak

Gör inişini kadınların eski aynalarda

Gençliği inancı sana getirişini gör

Bak sensiz dünyayı gizlice açışını

Seni ışığa götüren yelkenliye bak

Ne varsa bizimle yaşayacak

Hayvanlar altın sancaklarım benim

Ovalar tatlı geçmişim

Canım yeşillikler içli kentler

İnsanlar size gelecekler

Gözyaşları yaralar terler size gelecek hep

Gelecek düşlerin güllerini dermeye

İnsanlar işte şurada duygulu iyi

Atmışlar ölümden de hafif yüklerini

Ne güzel uyuyorlar nar gibi güneş altında

YALNIZ DEĞİLİM

Dudakları yumuşak meyvalarla dolu

Bin türlü çiçekle donanmış bakar

Güneşin kollarında ağır edalı

Tanıdık bir kuşla hemen sarmaş dolaş

Tek yağmur damlasıyla hemen de mutlu

Tanyerinden daha güzel cana yakın

Daha sadık vefalı

İşte size bir bahçe

İşte size bir rüya

Seviyorum gene de

Seviyorum dosdoğru erkekçe

Çeviren: A. Kadir

SEVGİ SÖZLERİ

Sevgilim, şu senin gizli gülüşünün ardında

Bütün sevgi sözleri anadan doğma

Ortaya çıkarır memelerini boynunu

Kalçalarını gözkapaklarını

Tüm okşamaları çıkarır ortaya

Bir tek seni göstersin diye

Tepeden tırnağa seni

Gözlerinden öper öpmez

Bu sevgi sözleri

TAN AĞARDI DEVLER YOK OLDU

İnsanın güzelliği insandan yüce

Ama onlar bunu bilmezdi

Düşünmek için yaşar susmak için düşünürlerdi

Ölmek içindi yaşamaları boşunaydı

Ölümle kaparlardı iyi yüzlerini

Düzene koymuşlardı yavrum

Mal mülk uğruna

Bayağılıklarını sevgilerini

Çiçekleri çiğner gülüşleri boğarlardı

Tüfeklerinin ağzındaydı yürekleri

Duymazlardı yavrum yoksulların küfürlerini

Yarının mutlu yoksullarının

Gün görmez düşler içinde ölümsüzdürler gerçi

Ama bulaşsın diye bulutlar çamura

Boyuna inerlerdi bakmadan yukarlara

Geceleri ölümdü onların ölümdü

Öbür insanlar toplansın diye

Gölgelerinden yoksulluk dökülürdü

Bu duygusuz sağır düşmanları unutacağız

İşte şuracıkta bir adım kaldı

İnsanlar tatlı ağızla ak ışıklar saçacak

Bizim için açacak karanfiller

Bizim için çiçeklenecek sabır

Bizim olacak yaşayanların öpücüğü

AŞKIN GÜCÜ

Bunca çektiklerim bir şey değil

Bir şey değil canıma gelecek ölüm

Ve umutsuzluğum ve yaşama dileğim

                    bir şey değil

İnsanların mutsuzluğudur asıl dayanamadığım

Ve bir sürü haksızlık bir de benim öfkem

İspanya’da savaşanlar var gül rengi

Yunanistan’da savaşanlar var gök rengi

Ve ekmek ve kan ve gökyüzü

Ve zulümden kaçan insancıkların haklı umudu

Işık bir gün sönebilir

İnsan bir gün dönebilir toprağa

Ama bahar bitmez boyuna doğar

Çıkıverir bir tomurcuk karanlıktan

Bir sıcaklık yayılır bir sıcaklık ortalığa

İşte bu sıcaklık gelecek çıkarcıların hakkından

Karşı koyamayacak bu sıcağa taş yürekleri

İşte ateşi duyuyorum gülerek serinlikten

                              söz edişini

Artık kurtuldum deyişini duyuyorum insanın

Sen benim etimdin duyan bilincimdin benim

Ölesiye sevdiğimdin beni yaratandın

Ne sövgüye göz yumardın ne de baskıya

Mutlu dünyalar düşünürdün şarkılarla

Derdin özgürlük gibi var mı özgürlük gibi

Kendimde yaşatıyorum şimdi kendimde seni

DÜŞ

Yaşıyorsam işte

Yitirmesin diye yapraklarını ağaç

Yaşıyorsam işte

Suyun çarpsın diye yüreği

Yaşıyorsam işte

Gün yeniden doğsun diye

KAPADIM GÖZLERİMİ

Madem bir daha görmeyeceğim seni

Görmek istemem dedim hiçbir şey kapadım

                              gözlerimi

Kapadım gözlerimi ağlamak için

Hani ellerin nerde okşayışı ellerinin hani

Nerde gözlerin nerde dört dileği günün

Yanımda hiç yoksun artık uçtun gittin

Delirtmiyorsun beni artık geceleri

Nem varsa yitirmişim sözde yaşamadayım

BİLEMEZ BENİ KİMSELER

Bilemez beni kimseler

Senin bildiğin kadar

İçinde uyuduğumuz gözlerin

İkimiz hani koyun koyuna

Ağarttı dünyanın gecelerini

Senin insan ışıklarınla

İçinde yolculuğa çıktığım gözlerin

Yeryüzünün dışında yolların gidişine

Bir güzellik verdi ki sorma

Gözlerinde yansıtır bizi

Bitmeyen yalnızlığımız

Gözlerin şimdi o gözler değil ki

Bilemez seni kimseler

Benim bildiğim kadar

ARDINDAN

Uyumak gözünün birinde ay birinde güneş

Ağzında aşk saçlarında bir şirin kuş

Kırlar gibi ormanlar yollar denizler gibi

                                   süslenmiş

Dünyanın çevresi gibi göz kamaştıran

Dal git manzaranın içerlerine

Duman dallarının rüzgâr yemişlerinin

                                   arasından

Taştan bacaklar kumdan çoraplarla

Irmağı belinden kavra iyicene sık

Değişen bir yüzde son bir tasayla

İNSAN

Hiçbir şey olmayaydı orda

Ne vızıldayan bir böcek olaydı

Ne hışırdayan bir yaprak

Ne yalanan ne uluyan bir hayvan

Hiçbir şey olmayaydı orda hiçbir şey

Ama sıcak bir şey ama çiçekli bir şey

Ama kokulu ama kırağılı ama parlak

Ne yaz çiçeğinin yaladığı gölge olaydı

Ne kardan kürkler içinde bir ağaç

Ne sevinçle öpülen bir yanak olaydı

Ne kendini yele vermiş çırpınan bir kanat

Ne yumuşacık bir ten ne türkü çağıran bir kol

Başına buyruk hiçbir şey olmayaydı

Ne kazanmak olaydı ne harcamak

Ne ayrışmak olaydı ne birleşmek

İyilik adına kötülük adına

Ne sevişe koklaşa geçen bir gece olaydı

Ne de uykuyla geçen bir gece

Ne durgun bir ses ne coşkun bir ağız

Ne cömert bir göğüs ne uzanmış bir el

Ne açlık ne doymuşluk

Hiçbir şey olmayaydı orda hiçbir şey

İster görünen ister görünmeyen

İster hafif ister ağır

İster ölümlü ister ölümsüz

Orda bir insan olaydı tek

Kim olursa olsun bir insan

Ben olaydım başkası olaydı

Ya bir insan olaydı orda

Ya da hiçbir şey olmayaydı

Demokrasi, Savaş,
Barış ve Kardeşlik

ŞİİRİN AMACI

Size desem güneş ormanda

Benzer yatağa yayılmış bir karına

Bana inanır yaparsınız ne istesem

Size desem yağmurlu bir günün duruluğu

Aşkın tembelliğinde çın çın öter

Bana inanır bakarsınız sevişmeyi uzatmaya

Size desem yatağımın çevresinde

Yuva yapmış uğursuz bir sürü kuş

Bana inanır tasamı bölüşürsünüz

Size desem bir kaynağın koynunda

Döner yeşil bir ırmağın anahtarı

Bana inanır anlarsın ne demek bu

Ama size sokağımın şarkısını bir söylesem

Sonsuz bir yol gibi anlatsam size yurdumu

Kulak asmaz boş verir gidersiniz

İnançsız yürürsünüz, bilmezsiniz

Açıklamak ve değiştirmek için dünyayı

Umut birlik çaba gerek

Unumu eledim ben eleğimi astım ama

Götüreceğim sizi yüreğimin küt küt atışıyla

Sizinle söyleşmek bir hoş ediyor içimi

Kurtulmanızı istiyorum sizin birleşmenizi

Yarını dokuyanlarla el ele vermenizi

Yosunlarla sazların sarmaş dolaş olması

                    gibi şafakta

ÖZGÜRLÜK

Okul defterlerime

Sırama ağaçlara

Kumlara karlara

Yazarım adını

Okunmuş yapraklara

Akpak sayfalara

Taş kan kağıt ya da kül

Yazarım adını

Yaldızlı resimlere

Savaşçı armalarına

Taçlarına kralların

Yazarım adını

Ormanlara çöllere

Yuvalara çiğdemlere

Anılarına çocukluğumun

Yazarım adını

Şaşılası gecelere

Günlerin ak ekmeğine

Yavuklu mevsimlere

Yazarım adını

Parçalı gökyüzüne

Kuş kanatlarına

Değirmenine gölgelerin

Yazarım adını

Şafağın her dalgasına

Denize gemilere

Çıldırmış dağlara

Yazarım adını

Bulutların yosununa

Kasırganın terine

Hırçın yağan yağmura

Yazarım adını

Parıldayan biçimlere

Renklerin çanlarına

Görünen gerçekliğe

Yazarım adını

Uyanmış patikalara

Uzanan yollara

Taşan alanlara

Yazarım adını

Yanan lambaya

Sönen lambaya

Bitişik odalara

Yazarım adını

İki paylık meyvaya

Odama ve aynaya

Kaplama boş yatağıma

Yazarım adını

Şirin obur köpeğime

Kalkık kulaklarına

Çelimsiz pençesine

Yazarım adını

Kapımın eşiğine

Kabıma kacağıma

Kutsal ocağın yalazına

Yazarım adını

Sunulan her tene

Dostların alnına

Uzanan her ele

Yazarım adını

Şaşırtan camlara

Saygılı dudaklara

Sessizliğin üstüne

Yazarım adını

Yıkık sığınaklarıma

Sönük fenerlerime

Duvarlarına sıkıntımın

Yazarım adını

İsteksiz yokluğa

Çıplak yalnızlığa

Ölüm basamaklarına

Yazarım adını

Düzelen sağlığa

Kalmayan tehlikeye

Anısız umuda

Yazarım adını

Ve bir tek sözün gücüyle

Başlarım yeniden yaşamaya

Seni tanımak için doğmuşum

Seni çığırmaya

—Özgürlük

ŞİİRİN ELEŞTİRİSİ

Ateş uyandırır koca ormanı

Gövdeler yapraklar eller yürekler

Bir demet gül gibi mutluluk

Şekerli erimiş karışık uçarı

Kızgın güneşle tutuşan ağaçla

Bir dostlar ormanıdır bu

Uzanır yeşil kaynaklarda

Gitti Garcia Lorca gitti ölüme

Tek türkü söyler bir yuva

Dudaklar yaşamak için dudaklara yapışık

Ağlayamaz bir minnacık çocuk

Kuru gözbebeklerinde yarınki ışık

Doldurur insanı damla damla

Tepeden tırnağa donatır insanı

Gitti Saint-Pol-Roux gitti ölüme

Kızı nelere uğradı nelere

Köşe bucak donmuş bir kentte

Çiçekli yemişler gelir gözümün önüne

Bulunmuş kızlara benzer

Sonsuz şenlikler içinde

Baştan başa yer gök

Duvarlar sağır taşlar ölü

Gözlerde bir damlacık can yok

Gitti Decour gitti ölüme

İSPANYA’DA

Kana boyanmış bir ağaç varsa İspanya’da

Özgürlük ağacıdır

Susmayan bir ağız varsa İspanya’da

Özgürlüğü anlatır

Bir bardak katıksız şarap varsa İspanya’da

Halk içmelidir.

Çeviren: A. Bezirci

SAVAŞTA ÖLENLER

Her yer tıklım tıklım ölü

Acı boğacak beni boğacak beni

Otlar yalnızlıktan kupkuru

Ama suçlu ben değilim ben değilim

Katillerle bir olmadım olmayacağım da

Özgür kalacağım işte böyle bir başıma

Ve insanoğluna bundan sonra da

Ne ölüm dokunacak ne dirim

SAVAŞ ALANINDAN HABER

Ölümünden önceki gece

Yaşamının en kısa gecesi oldu

Düşündükçe hâlâ yaşadığını

Yalım yalım yanıyordu damarlarında kanı

İğreniyordu gövdesinin ağırlığından

İnleyecek kadar gücü vardı

Bunca korkunun acının ortasında

Başladı gülümsemeye

Tek başına değildi çünkü

Milyonlarca yurttaşı vardı dünyada milyonlarca

Öcünü alacaklardı nasıl olsa

Biliyordu bunu

Gün onun için doğdu

ZAFER

Bir türkü tutturmuş gider

En güzel gözleri dünyanın

Bilirim görmek ister bu gözler

Mapusane duvarlarından ötesini

Mosmor gözkapaklarından ötesini

Demir parmaklıklar hücrelerin

Söyler türküsünü özgürlüğün

Öylesine yayılır gider bu türkü

Gider kızgın güneşler altında

İnsancıl yollar boyunca gider

Gider kasırgalar gibi

Yitirip bulmak yaşamı

Bulmak yeniden geceleri gündüzleri

Mahpuslar sürgünler bilirim ben

Bilirim karanlıkta sizi besleyeni

Bir ateştir getirir

Getirir serinlikleri çiğdemleri

O ateş zaferdir zafer

Umudun tadıdır tadı

BİR AVUÇ FRANSIZ AYDINI
DÜŞMANA HİZMET ETTİ

Korkmuş olanlardan korkulacak olanlardan

Hesap sormanın sırası geldi

Saltanatları sona erdi çünkü onların

Nazi cellatlarını övüp baştacı ettiler onlar

Bize kötülüğü yutturmaya kalkıştılar

Tek şey söylemediler iyi güzel doğru

Anlaşma gibi dayanışma gibi güzelim sözleri

Gizlediler hasıraltı ettiler

O şom ağızlılar hep ölüm kustular dört bir yana

Ama şimdi sırasıdır artık

El ele vermenin sevişmenin sırası

Onların haklarından gelmek için

Analarını ağlatmak için onların

CESARET

Paris aç Paris üşüyor

Kuru otla besleniyor Paris

Yaşlı Paris’in üstünde eski giysiler

Metroda bunaldı Paris ayakta uyuyor

Artık eski Paris’in çılgınlığı yok

Düşünürlüğü yok eski Paris’in

İnsanlar mutsuz edildi zorla

Bu ateş bu duru hava

Ne varsa güzelden iyiden yana

Senin aç çıplak halkının

Kimseden bir şey dilenme Paris

Canlısın işte sımsıkısın dopdolu

Ne varsa solukluğun enezliğin ötesinde

Gözlerinde işte ne varsa yaşayan

Kılıç gibi keskin iğne gibi ince

Temiz bilgili usta

Zulme karşı dimdik ayakta

Dayan kurtulacaksın Paris dayan

Söyle nen var kavgadan başka

Yıldız gibi titreyen Paris’im benim

Sönmez umudumuz Paris’imiz

Dayan da kurtul şu çamurdan

Şu yorgunluktan şu acıdan

Yürekli olalım kardeşler yürekli

Esirgemeyelim gözümüzü budaktan

Tolgamız çizmemiz falan yok gerçi

Damarlarımızda yangınlar var ya

Işığımız geri dönecek geri

Öldü en iyi kardeşler uğrumuza

Yüreklerimizde şimdi onların kanı

İşte yeni bir gün Paris’te yeni bir sabah

Başlayan baharın dişleri arasından

Parladı kurtuluşun süngüsü gibi

İşte kör kuvvet yenildi yenilecek

Bu Alman faşistleri bu işgalciler

Bu düşmanlar bu köleler anladılarsa eğer

Onlarda bir parça akıl varsa

Dank etsin kafalarına

Yakında basıp gidecekler

GABRİEL PERİ¹¹

Bir insan öldü

Yoktu kendini koruyacak bir şeyi

Yaşama açılmış kollarından başka

Bir insan öldü

Yoktu gidecek yolu

Barışa giden yoldan başka

Bir insan öldü ama

Sürüyor hâlâ kavgası

Ölüme karşı unutulmaya karşı

Çünkü biz de istedik

Onun istediği şeyleri

Şimdi de istiyoruz

Ve diyoruz ki

Mutluluk ışısın

Gözlerin içinde yüreklerin içinde

Adalet ışısın yeryüzünde

İnsanı yaşatan sözler vardır hani

Arı duru iyi sözler

Sıcaklık sözü örneğin güvenlik sözü

Aşk adalet özgürlük sözü

Çocuk sözü incelik sözü örneğin

Bazı çiçeklerle yemişlerin adları

Yiğitlik sözü çaba sözü

Kardeş sözü örneğin arkadaş sözü

Ve bazı ülkelerin köylerin adları

Bazı kadınların dostların adları

Bizim peri de onlardan biriydi

Öldü peri bizi yaşatan şeyler uğruna

Oldu bağrı delik deşik

Ama biz onunla tanıdık birbirimizi daha iyi

Gördük yaşadığını umudun

Dipdiri

GORAN’IN MEZARI

Biz insanların en iyileriyiz kardeşler

Şiirlerimizde buram buram yaşamak tüter

Yaşam gelişir yayılır ellerimizde

Boş verir dudak büker geçeriz ölüme

Yalnız acı vardı dünyada o zaman

                    kardeşler acı

Sövgüleri hiçbir güzel şey silemezdi

Barışı getiremezdi hiçbir iyi şey

Bilemezdik ışığın değeri ne

Severdik birbirimizi ama neden severdik

Anladınız bugün artık neden severmişiz

Şiirlerime bakarsınız acı geçmişime

Göğsünüz sevinir güler kabarır

Durursunuz onurla güvenle dimdik

Ben aldım öcümü yansır soluğum

Sesinizde aydın gözbebeklerinizde

Savaşı kazandım gerçek oldu düşüm

Bilmeden çocuklarımız zorlu kışları

Çıkarsınlar doya doya yazın tadını

ALMAN BULUŞMASI

İşte konuşuyor bir ana:

- Üç saray kurmuştum gönlümde

Biri yaşam biri aşk biri ölüm için

Gizliyordum bir gömü gibi

Acılarını mutluluğumun

Üç giysi dikmiştim keyfimce

Her şey girmişti iç içe

Oğul umut göz ay çiçek ayna

Erkek sert ama dobra dobra

Kadın süzgün ama oynak

Tepeden tırnağa

Bir çöldeyim şimdi

Karışıyorum karanlıklara

Düşman yenildi gerçi

Ama ben kaldım yalnız

Sevmek için

Bir başıma

DÜŞLERİNDE GÖRDÜKLERİ KADINA

İkinci Dünya Savaşı’nda:

Dokuz yüz bin mahpus

Beş yüz bin siyasi

Bir milyon işçi

Uykularının sultanı

Erkek gücü ver onlara

Dünyada olmanın sevincini ver

O kör karanlıkta

Tatlı aşkın dudaklarını ver onlara

Unutsunlar acılarını

Uykularının sultanı

Göğüsleri öpücük dolu

Kız kadın kardeş ana

Ülkemizi ver onlara

Sevdikleri gibi öylece

Yaşamaya tutkun o ülkeyi

Şarabın şakıdığı bir ülke

Ekinlerin cömert olduğu

Çocukların afacan

Yaşlıların hoşgörülü

Ak çiçekli yemiş ağaçları gibi

Kadınların tatlı dilli

Dokuz yüz bin mahpus

Beş yüz bin siyasi

Bir milyon işçi

Uykularının sultanı

Ak gecelerin kara karı

Kansız bir ateş içinden

Beyaz değnekli Ermiş Tan

Yeni bir yol göster onlara

Tahta hapisanenin dışında

Tanımak için göğüslediler

En ağır kötülükleri

İyi dayandılar iyi

Erdemle donandılar gerçi

Ama yaralarla da oldular delik deşik

Çünkü yaşamaları gerekti

Dirliklerinin sultanı

Uyanışlarının sultanı

Özgürlük ver onlara

Bırak utancımız bize kalsın

- Utancı yok etmek için de olsa

Biz sarılmışız utanca

BARIŞ ŞİİRLERİ

Şimdi bütün kadınlar mutlu

Kavuştular kocalarına

Erkek güneşten geliyor

Getiriyor bir sıcaklık

Karısını kucaklamadan önce

Gülüyor günaydın diyor yumuşacık

*

Yararsız bir yüzüm vardı yıllardır

Oysa şimdi benim

Sevilesi bir yüzüm var

Mutlu olası bir yüzüm

*

Bütün güzellerin düşünü görürüm

Gezinirler geceleyin

Usul usul

Gezinen ayla yan yana

*

Güzelim açsa da görsem

Sütünün ak gülü

Güzelim tez elden ana olmalı

Bir çocuk doğurmalı bana benzeyen

*

Bahçemi ışıtır yemişlerin çiçeği

Güzellik ağaçları meyva ağaçları

Çalışırım bahçemde bir başıma

Güneş ateş yakar kararmış ellerimde

ORDA

Teker teker değil

İkişer ikişer varacağız oraya

İkişer ikişer insanlar tanış olacağız

Dostluklar kuracağız dostluklar

Beton gibi sımsıkı sapasağlam

Gülecek bizim çocuklar gülecek

Karanlık masallarda ağlayan

Bir başına kalmış o insancığa

Gülecek bizim çocuklar katıla katıla

Çeviren: A. Kadir

UMUT BACILARI

Ey yiğit kadınlar ey umut bacıları

Taş çatlasa dediniz birleştireceğiz

Aşkı ve iyiliği ölüme karşı

Ey benim bacılarım sağ kalmış dipdiri

Dediniz ölüm vız gelir bize

Yaşam sürmeli

İşte o gün geldi geliyor

Ey kutsal bacılarım benim

İşte o gün na şurda

Savaş da neymiş ki yoksulluk da ne

Bir sünger çekilecek tüm acıların üstüne

Bir sünger bitti

O gün bütün insanlar okşanmayı ey bacılar

O gün bütün insanlar sevilmeyi hak etti

BASIMEVİNDEKİ KARDEŞLERE

Geceleri hepimiz bir kumaş dokuruz

İşimiz gücümüz görmek karanlıkta

Görmek anlamak ve yapmaktır

Var olmak ya da olmamaktır

İnanmak gerek inanmak

Elimizde kardeşler elimizde bu

İyi olmak özgür olmak elimizde

Bozmak elimizde alınyazısını

Bir bahar özlüyoruz güllü çiçekli

Mutlu günler bekliyoruz güzel yarınlar

Aydınlıklar sarsın dört bir yanı

Yıkasın kirini pasını dünyamızın

AYDINLIK

Hiçbir vakit tam karanlık değil gece

Kendimde denemişim ben

Kulak ver dinle

Her acının sonunda açık bir pencere vardır

Aydınlık bir pencere

Hayal edilecek bir şey vardır

Yerine getirilecek bir istek

Doyurulacak açlık

Cömert bir yürek

Uzanmış açık bir el

Canlı canlı bakan gözler vardır

Bir yaşam vardır yaşam

Bölüşülmeye hazır

Çeviren: A. Kadir

ASIL ADALET

İnsanlarda tek sıcak kanun

Üzümden şarap yapmaları

Kömürden ateş yapmaları

Öpücüklerden insan yapmalarıdır

İnsanlarda tek zorlu kanun

Savaşlara yoksulluğa karşı

Kendilerini ayakta tutmaları

Ölüme karşı yaşamalarıdır

İnsanlarda tek güzel kanun

Suyu ışık yapmaları

Düşü gerçek yapmaları

Düşmanı kardeş yapmalarıdır

Hep var olan kanunlardır bunlar

Bir çocukcağızın ta yüreğinden başlar

Yayılır genişler uzar gider

Ta akla kadar

Çeviren: A. Kadir

YAŞIYORUM

Sonsuz düşleri içinde yaşıyorum

Mevsimlerin yılların

Yaşamanın sonsuz düşleri içinde

Örgüsü içinde biçimlerin

Renklerin sözlerin işlerin

Yaşıyorum baş döndüren güzellikte

Bayağı çirkinlikte

Yeni düşüncede sıcak istekte aydınlıkta

Sıkıntılar acılar içinde

Yaşıyorum ölüme karşı

Yaşıyorum ışıklı ince ırmakta

Karanlık duru pınarında

Gözlerin kirpiklerin

Havasız ormanda durgun çayırda

Uzakta küçülmüş denize

Silinmiş göğe doğru

Yaşıyorum taş gibi kalabalığın çölünde

Tek başına kalmış insanın yuvasında

Kavuşan kardeşlerin ocağında

Hem kıtlık içinde hem bolluk içinde

Gündüzün kargaşasında gecenin düzeninde

Sağlama bağlıyorum yaşamayı

Bugünü yarını kuruyorum

Yaşıyorum yerde gökte

Ateşte dumanda

Uslulukta çılgınlıkta

Ölüme ölüme karşı

Toprağa karşı yaşıyorum toprağa

Ölüm düşlerinden daha gerçek

Yeryüzündeyim işte

Burda ne varsa benimle

Yıldızlar var gözlerimde

Doğuruyorum bilinmeyeni

Toprak ananın verdiğince

Sınır çizemez anılara umuda bilinmeyen

Kurmalı yarını bugünden

BIRAKIN BİR DÜŞÜNEYİM

Bırakın bir düşüneyim yaşamama yardım edeni

Umut veriyorum bezgin insanlara

İşte ortada aşkın gürbüz sevinçleri

Seviyorlar –bir ödüldür sevmek çünkü–

Didiniyorlar sevdikleri için

Bu bir okşama görevi

Ama sizin için de didiniyorlar

Tüm sarhoşlukları aşkın

Gidermiyor bu yorgunlukları

Sizin gibi yapacak işi olmayanlar uğruna

Didinmekten gelen bu yorgunluğu

Haksızlığı açıklıyorum

Söküyorum dikenleri

Kırışıkları silmek istiyorum

Sesleniyorum ve açılıyor kapı

Bırakın bir düşüneyim yaşamama yardım edeni

Serinlik dileğim dindirdi hastaların ateşini

Güneş altında kar, ben bir kadından doğdum

Onun erdemi yansır ara sıra bende

Özgür insanlar yaratır karnının körfezi

Paylaşmaktır yaşamak tiksiniyorum yalnızlıktan

Ölümün bağları tutuyor gene beni

Eskisi gibi kucaklamıyorum kimseyi

Ekmek demek mutluluk demekti o zamanlar

Öpüşümüzü daha sıcak kılan has ekmek

Bu dünyadır sığınabileceğimiz tek yer

Şimdi benim için yaşamak demek sorunları çözmek demek

Ve yok etmek demek doğuşun kör acısını

Parlamayan yıldızın yıldızlığı neye yarar

Yaşamak demek yitmek demektir buluşmak için insanlarla

Irmağın solukluğu silsin dereyi

O eşsiz gözler görsün her şeyi yerli yerinde

Yoksulluk yok olmuş bakışlar düzenli

Tohumdan çiçeğe ağaca doğru büyüyen bir düzen

Evrene temel olan bir canlı yapı

İnsandan insana gençleşen ve gülen çocuk

YAŞATMAK

Birkaç kişiydiler ancak

Yaşarlardı karanlıkta

Düşleyerek okşayan günü

Birkaç kişiydiler ancak ormanı seven

İnanırlardı yanan oduna

Ta uzaktan çiçek kokularına bayılırlardı

Örterdi onları çıplaklığı isteklerinin

Birleştirirlerdi yüreklerinde ölçülü soluğunu

Doğal yaşayışın o hiçten tutkusuyla

Yazları gitgide büyüyen

Birleştirirlerdi yüreklerinde gelen çağın

Bir başka çağa merhaba diyen çağın umudunu

Çölden daha dayanıklı aşklarla

Azıcık kısacık bir uyku

Götürürdü onları gelecek güne

Dayanırlardı bilerek sürdüğünü yaşamın

Ve onların istekleri aydınlığı doğururdu

*

Birkaç kişiydiler ama

Birden kalabalık oldular

Her çağdaki gibi

UMUDUN GÜCÜ

Açıkça söylemeliyim başımdan geçenleri

Aldılar neyim varsa kalmadı hiçbir şeyim

İki büklüm bir köle gibi yürüdüğüm

Sarp yollarda öleceğim bir gün

Düşe düşe çile düştü benim payıma

Gözyaşı alınteri zorlu çaba

Acınacak utanılacak bir kimseyim

Yüz karasıyım zorbaların gözünde

Olanca gücünü gelip bende dener dünya

Bol bol yesem içsem şöyle ne olur

Şöyle doyursam karnımı herkes kadar

Sonra tatlı bir özlemle uyusam

Kıvrılıp güneşte bir köpek gibi

Budur bütün dileğim kahpe felekten

Çok az dinlendim çünkü hiç gün yüzü görmedim

Saramadım bir güzeli bir kez olsun

Durmadan çarpar gene de bu bomboş yürek

Bunca acıya karşın gene de inadı inat

oysa ben de gülebilirdim göbeğimi hoplatarak

Kucaklardı beni de sabahleyin tanyeri

Aydınlatırdı okşayıp koruyan ışığıyla

Açardı çevremde insanlar çiçekler gibi

Ama istemem acımasınlar sakın bana

Körlüğü sağırlığı haksızlığı seçenler

Elbet bir gün ben de katılacağım arasına

Kuranların kocaman canlı bir yapı gibi

İnsanın insana dost olduğu ülkeyi

SAATLERİM

İnsan oldum taş oldum

İnsanda taş taşta insan oldum

Gökte kuş oldum kuşta gök

Ayazda çiçek oldum güneşte ırmak

ÇiYde pırıltı

Kardeşçe yalnız kardeşçe özgür

Çeviren: A. Bezirci

Basında Yankılar
GAZETE VE DERGİLERDE
ÇIKAN YAZILAR

BEHÇET NECATİGİL:

“A. Kadir 1961 başında Asım Bezirci ile birlikle Paul Eluard, Seçme Şiirler başlıklı bir kitap daha çıkardı. (...) İki hazırlayıcı bu kitaba Sabahattin Eyüboğlu, Cahit Sıtkı Tarancı, Orhan Veli Kanık, Melih Cevdet Anday, Oktay Rifat, Can Yücel, Sabri Altınel, Cemal Süreya ve kendilerinin yaptıkları çevirileri aldılar. (...) Bu kitap, baş sayfalarında Eluard’ın hayatını özetleyen yazısı, şairin kişiliği ve sanatı üzerine Claude Roy ve Gaetan Picon’dan A. Bezirci’nin çevirileri ile bu alanda örnek eser değerini taşıyor. Seçmelerin en ünlü ve titiz şair ve sanat erlerimizin çevirilerinden derlenmiş olmasıyla da boşa gitmemiş, kutlanması gereken, ciddi bir çaba.”

Varlık Yıllığı, 1962

ÇETİN ALTAN:

“Önümde A. Kadir ile A. Bezirci’nin Paul Eluard’ın Türkçe çevirilerinden bir kitap duruyor.

Son defa Paris’e gittiğim zaman Pere La Chaise mezarlığında Paul Eluard’ın mezarını ziyaret etmiştim. Küçük, kahverengi lahitten, putsuz bir mezardı. Henri Barbusse’un biraz ötesinde yatıyordu.

O akşam zengin bir Fransız ailesine yemeğe davetliydim. Söz Eluard’dan açıldı. Evin hanımı mırın kırın etti. ‘Siz, dedim, Almanlar Paris’i işgal ettikleri zaman neredeydiniz?’ Bin dereden su getirdiler, kaçmışlardı. Eluard ise Paris’te kalmış, mukavemet hareketinin öncülerinden olmuştu. Karısıyla canını dişine takmış, Fransa’yı kurtarmak için kafasını koltuğunun altına almıştı. Evin genç delikanlısı, Eluard’ın bir şiirini koydu pikaba. (...) O mücadele yıllarında aç Paris’i bu mısralar doyurmuştu. Gerçek vatansever buna derlerdi. Demincek mırın kırın eden hanıma baktım ağlıyordu. (...)

Ben şahsen Eluard’ın mısralarını deli gibi sevenlerden değilim. Ama onun şairliğine, insan sevgisine candan inananlardanım. Fransa da bu şairine karşı aynı kanıdadır.”

Milliyet, 4.1.1961

MEHMET SEYDA:

“Mevlâna’nın, Homerus’un başarılı çevirmeni şair A. Kadir’le eleştiricilerimizin en çalışkan ve titizlerinden Asım Bezirci birleşik çalışmalarını Paul Eluard’dan derlenmiş Seçme Şiirler adlı bir kitapta toplamış durumdalar. Bir ‘Hürriyet şairi’ (Fransız karşı koyma kavgasının getirdiği en coşkun, en kalıcı şiirlerin yazarı Eluard), böylece, Türk okurunun karşısına yeterli bilgiyi taşıyarak çıkmış oldu. (...)

Asım Bezirci’nin Geatan Picon’dan çevirdiği Eluard’ın sanatçı tutumunu açıklayan bir yazı kitabın başına alınmış. Picon, ‘Bizimle bunca çabuk kaynaşabilen bir başka ses, bir başka şiir yoktur dense yeridir’ diyor Eluard’ın şiirleri için. Kaynaşmayı sağlayan nedenleri araştırıyor. (...)

Eluard’dan Seçme Şiirler’in sayısı 34’ü bulmakta ve bunlar kitapta ‘Hürriyet ve İnsanlık’ ile ‘Aşk ve Tabiat’ şiirleri adı altında toplanmaktadır. (...)

Hangi birini alırsınız? Hepsi birbirinden güzel.”

Forum, 15.1.1961

AHMET KÖKSAL:

“Çeviri şiir kitaplarının sayısı son zamanlarda gittikçe artmaktadır. Bunlar arasında, A. Kadir ile Asım Bezirci’nin Paul Eluard’dan şimdiye kadar dilimize çevrilmiş şiirlerinden derledikleri Seçme Şiirler adlı kitap seçkin bir yer almıştır. (...)

Seçme Şiirler’in başına Paul Eluard’ın hayatı, kişiliği, sanatı üzerinde yetkili Fransız eleştirmenlerinin özlü yazılarının çevirileri ve eserlerinin tam bir listesinin eklenmesi kitaba ayrı bir değer katıyor. (...)

Seçme Şiirler iki bölüme ayrılmış. ‘Hürriyet ve İnsanlık’ adlı bölümde Eluard’ın daha çok savaş, karşı koyma ve insanlığın mutluluğu yolunda yazdığı şiirler bulunuyor. (...) ‘Aşk ve Tabiat’ başlıklı bölümde toplanan şiirlerde ise aşkın ölmezliği, doğa ve insan sevgisi gibi bireysel duyulardan kamunun mutluluğuna yönelen lirik bir yaşantı akımı var.

İnsanlığın ölümsüz seslerinden biri olan Eluard’ın bu seçkin şiirlerini Türk okuyucularının da sevgiyle dolu bir anlayışla okuyacaklarını sanıyorum.”

Yeditepe, 31.7.1961

TARIK DURSUN:

“Asım Bezirci ile A. Kadir’in –biri edebiyat incelemecisi ve tarihcisi, öbürü şair– ortaklaşa düzenledikleri Eluard’ın, bu büyük çağdaş şairin hem hayat hikâyesini, sanatını, kişiliğini hem de şiirlerinden yapılmış bir seçmeyi veriyor okura. Dergi sayfalarında dağınık kalakalmış Eluard şiirlerini bu denli bir araya getirmek, şaire karşı olumlu bir davranış. Şaire olduğu kadar Eluard okurlarına da tabii.”

Milliyet, 1.5.1968

ERDAL ÖZ:

“Kitaptaki şiirler iki bölüme ayrılmış: ‘Hürriyet ve İnsanlık’, bir de ‘Aşk ve Tabiat’. Ayrıca, kitabın başında, Eluard hakkında bilgiler verilmiş. Hayatını Asım Bezirci derlemiş, kişiliğini Claude Roy, sanatını Gaetan Picon yazmış, Asım Bezirci çevirmiş. Bir de Eluard’ın eserlerinin tam bir listesi eklenmiş kitaba. Özgürlük ozanı diye anılan Eluard’ın ülkemizde daha iyi tanınmasını sağlayacak nitelikte iyi bir kitap olmuş.”

Türk Dili, 1.3.1961

Dipnotlar

1- Claude Roy, Descriptions Critiques, Paris, 1949, s 191-194, Gallimard

2- Gaetan Picon, Panorama de la Nouvelle Litterature Française, Paris, 1949, s. 165-170

3- G. Emmanuel Clancier, La Poesle Françalae s. 349-362

4- Paul Eluard, Politiques, Paris, 1948, Librairie Gallimard.

5- 28 Kasım 1946'da Eluard’ın 17 yıllık eşi Nusch ölüyor. Bu olay, şairi çok sarsıyor, uzun bir mutsuzluk dönemi geçirmesine yol açıyor -ç.n.

6- Orpheus: Grek efsanesinin ozanı. Sesi ve çalgısıyla hayvanları, bitkileri, hatta taşları bile büyülüyordu. Karısı Eurydike bir yılanın sokmasıyla öldü. Orpheus onu bulmak için yeraltı dünyasına indi. Ezgileriyle Cehennem tanrılarını yumuşattı. Önden yürümesi ve arkasına bakmaması koşuluyla Eurydike’nin yeryüzüne çıkmasına izin verildi. Fakat Orpheus dayanamadı, başını geriye çevirdi. Bunun üzerine tanrılar kızdılar. Eurydike duman olup yellere karıştı. Orpheus yalvardı yakardı ama bir daha onu göremedi -ç.n.

7- Christoph Willibald Glück (1714-1787): Alman bestecisi Orpheus(1762) adlı bir operası vardır -ç.n.

8- Mainad’lar: Dionysos (Bakkhus) dinsel törenlerini kutlayan kadınlar. Yaptıkları kanlı ayinlerden birinde Orpheus’u parçalayarak öldürürler. Çünkü Orpheus, Kikonların bütün kadınlarını hor görmüş, hiçbiriyle evlenmeye yanaşmamıştır -ç.n.

9- Baudlaire, “Pierre Dupont”, Ağustos sonu 1851. Bak: Art Romantique, Paris, 1968, s. 73-82, Garnier-Flammarion -ç.n.

10- Pierre Dupont (1821-1870): Popüler Fransız şair ve şarkıcısı. Baudlaire iki uzun eleştiri yazarak, halkın duygularını başarıyla dile getirdiği için onu övmüştür -ç.n.

11- Fransız yazarı ve devlet adamı (1902-1941): Alman işgaline karşı yurtsever Direniş Hareketi’ne katıldı, Gestapo tarafından yakalanarak kurşuna dizildi –ç.n.