AYAK İZLERİ

Adnan Özyalçıner

Röportaj-Öykü

Adnan Özyalçıner

Ayak İzleri

Evrensel Basım Yayın - 150

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Bahar Eroğlu

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Eskişehir Mah. Dolapdere Cad.

Karabatak Sok. No: 27A

Şişli / İstanbul

Tel: 0212 247 65 17 (pbx)

Faks: 0212 247 24 61

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

AYAK İZLERİ

Ayak İzleri, yaşadığımız günlerin öykülerini bir araya getiriyor. Yirminci yüzyılın son yarısından başlayarak, yüzyıl sonlarında iyice kızışan siyasal, toplumsal olayların, dünya ve ülkemiz açısından, her bakımdan bizi, bireysel ve toplumsal özgürlüklerimizi kısıtlayan bir kuşatma altında yaşattığı bir gerçek.

Doğa yapısı ile doğal iç ve dış kaynakların sunduğu olanaklar içinde insan hak ve özgürlüklerinin kolaylıkla yaşanabileceği bir ülkeye sahibiz.

Oysa ki durum tam tersine, ülkemizde birincil hakkımız olan yaşam hakkına bile sahip değiliz. Anamalcı bir düzende yaşamın güzelliklerini eşitçe paylaşmaktan yoksun bırakılıyoruz. Tek tip kültür dayatması karşısında, anadilimizle düşünmemiz, yaratmamız engellenmek isteniyor. Ülkemiz insanıyla olan ilişkilerimizde, dünya insanlarıyla karşı karşıya gelmemizde çeşitli gelenek ve göreneklerden kaynaklanan kültür alışverişi yok edilmek istendiği gibi, birlikteliğimize, kardeşçe bir arada yaşamamıza da izin yok.

Anamalcı sömürü düzeninin yarattığı, silah üretiminin arttırılması ve kâr payının yükselmesi adına kışkırtılan iç savaşlar, kardeşin kardeşi vurması, dünyanın dört bir yanını cehenneme çevirmiş durumda. Acı ve yoksulluk dünya nüfusunun çoğunluğunu pençesine takmış, bırakmıyor. Açılan bu onulmaz yara, her gün daha çok kanıyor.

Yaşamın bütününe el koyanlar, yaşamın yarattığı değerleri oburca paylaşanlar, çoğunluğu acı ve yoksulluğun batağına iten bu küçük azınlıktan başkası değil.

Bütün bunlardan ülkemiz insanı da payını bol bol almış durumda.

İnsanımızın istediği, düşünce ve kol gücünü kullanarak kendi emeğiyle yarattığı uygarlığı, yaşamın, doğanın sunduğu değerleri eşitçe bölüşebilmek. Acılarına ortak olduğu tüm insanlarla güzellikleri, mutlulukları, iyilikleri, sevgileri de paylaşmak.

Kitaptaki öyküler, gazetelerden, televizyonlardan yaşayarak ya da izleyerek hepimizin tanık olduğu olayların izlenimlerinden oluşuyor.

Ben de sizin gibi yaşadığım, gördüğüm ya da okuyarak öğrendiğim bütün bu olayları, kendi izlenim ve yorumlarıma dayanarak, kendimce yeniden kurgulayarak öyküler biçiminde sizlere ulaştırmak istedim. Gerçeklerle, düşlerle birlikte. Acı gerçekler, araya büyük uçurumlar sokan çelişkiler karşısında geleceğe olan güvenimi ve umudumu yitirmeden.

Kitabın birinci bölümündeki öyküler, öykü-röportaj diyebileceğimiz gezi izlenimlerinden oluşuyor. Doğal güzellikleri, siyasal yasak ve baskılarla kısıtlanmış olan kentlerimizle bu kentlerde yaşayan insanlarımızın öyküsü... Bir kömür madenindeki emekçilerin durumuyla bir grev çadırında yaşananlar...

İkinci bölümdekiler, her gün tanık olduğumuz, olabileceğimiz yaşamsal çelişkilerin kısa öyküleri.

Üçüncü bölümdekilerse, gelecek güzel günlere inanan bir yazarla iki inançlı adamın, bir öğretmenle bir sosyalist eylemcinin ölümünü anlatıyor. Yaşamlarında karşılaştıkları çelişkiler, ölümlerinde de peşlerini bırakmıyor.

Bu kısa açıklamadan da anlaşılacağı gibi, bütün bu öykülerdeki izler, onların ayak izleri. Güzellikleri, mutlulukları paylaşmaya gelenlerin izleri.

14 Ekim 2000 - Merter, İstanbul.

I 
BİR DAĞ KENTİ TUNCELİ
 (Röportaj Öyküler)

BİR DAĞ KENTİ TUNCELİ

27 Mart cumartesi günü Elazığ’dan yola çıktığımızda yağmur yoktu. Tunceli’ye yöneldikten bir süre sonra, bizi arabasıyla almaya gelen Hüseyin Aygün, silecekleri çalıştırmaya başladı. Hüseyin’in eşi Emine benim yanımda oturuyor. Sennur ön koltukta Hüseyin’in yanında.

Çiseleyen yağmur, asfaltı da kayganlaştırmış. Araba, önümüzü bir perde gibi kesen yağmuru delerek dağlara doğru hızla ilerliyor. Ufkumuzu kapatan yüksek dağların karları, yer yer erimiş. Dağlar, parça parça yeşillikleriyle bir kayboluyor, bir görünüyor. Sanki biz yaklaştıkça onlar uzaklaşıyormuş gibi geldi bana. Hüseyin:

– Bu yol uzun, dedi. Asıl kestirme olan yol, kapalı da ondan. Yoksa dağlar da Tunceli de yakınımızda.

– Ulaşmada güçlük var desene.

– Evet, girişi uzatarak gelen gideni denetlemeyi sağlama alıyor olmalılar.

Birinci denetleme noktasında çok bir şey sormadılar. Asker, Hüseyin’in avukat kimliğini görünce geçmemize izin verdi.

İkinci nokta Tunceli il sınırındaydı. Burada dağlarla sırt sırta yüz yüze kalıyordunuz. Burada ortasından yalnız bir tek arabanın geçebileceği genişlikte uzun bir barikatla karşılaşıyordunuz.

Giriş için önce kimlikleriniz alınıyor. İncelendikten sonra kente girmenize ya da sınırdışı edilmenize karar veriliyordu. Sanıyorum benim doğum yerim İstanbul, Sennur’unki de Eskişehir olduğundan bir de genç olmadığımızdan pek bir sorun çıkmadı.

– Diyarbakır, Hakkari ya da Van, Bitlis olsaydı, diye sordum Hüseyin’e. İncecik güldü. Önce:

– Bilmem, dedi. Sonra:

– Şansına, diye sözünü tamamladı.

Barikatı aştıktan hemen sonra Mazgirt Köprüsü’ne ulaştık. Burada dağlarla içiçeydik. Soldaki yüksek tepelerin eteğinde güzel bir kahve vardı. Kente gelenlerin karşılandığı ya da uğurlandığı bir yer olmalıydı burası. Sağda iki yanı ağaçlıklı, sırtını yeşil tepelere yaslamış olan Munzur Irmağı ağır ağır akıyordu. Biz gelir gelmez, yağmur dinmiş, güneş açmıştı. Çiçeklerle donanmış olan ağaçlar gelin gibiydi. Otların arasında renk renk kır çiçekleri bitmişti. Dağlar, iki yana açılan kollarıyla Dersim’i kucaklıyordu. Arabayı durdurup aşağı indik. Kollarımızı iki yana açarak ilk kez derin bir soluk aldık. Biz de böylece Dersim’i kucaklıyor gibiydik. Kır çiçeklerinin kekremsi kokusuna karışan kekik, nane kokularını içimize çektik. Yüreklerimiz ferahladı. Baktım, dağların yeşili koyulaşarak artmış, karlar doruklara doğru çekilmişti.

Dersim’le burada kucaklaştıktan sonra arabaya binip hızla kente yöneldik. Munzur, yol boyunca bizi izledi. Buralarda ağır ağır akışının nedenini, Uzunçayır süzme barajının yapım çalışmalarını görünce anladım. Munzur’un yolu kesilmişti burada. Kente girişte Pülümür’den gelen Harçik Çayı ile birleşerek köpüre köpüre akıyordu. Gerçek Munzur, bu olmalıydı. Taştan taşa atlayan, sınır tanımayan, gözelerinden süt beyazlığında fışkıran sulara uygun bir biçimde. Arada bir durgunlaştığı, bulanıklaştığı kıyılarda kumluklar arasına sıkışmış küçük birikintilere sızan sularının kimi zaman kan rengine dönüştüğü de olurdu.

Tunceli, dağlar arasında, yüksek bir tepeye kurulmuş inişli, yokuşlu bir kent.

Otomobilimiz, Munzur’un üstündeki karayolu köprüsünü geçtikten sonra Munzur Irmağı ile Harçik Çayı’nın karıştığı bu ilk ve son düzlükte durakladı. Burası, kente girilmeden önceki üçüncü ve son denetleme noktasıydı. Tepedeki kente çıkan yokuşun başına polisler sıralanmıştı. Eğilerek yüzlerimize bakıp geçmemizi işaret ettiler. Hüseyin:

– Saydılar, dedi.

Dalga geçtiğini sandım.

– Nasıl yani?

– Basbayağı işte. Arabada kaç kişi olduğumuza baktılar. Kimliklerimizle eşkallerimiz ikinci noktadan onlara bildiriliyor, onlar da fazla ya da eksik olup olmadığımıza bakıyor.

Yoldan adam almak da indirmek de suç çünkü.

– Kim olursa olsun, yoldan, yaşlı, köylü herhangi bir kimseyi ne alabilirsin, ne de benim evim kentin dışında şurada inivereyim diyen birini yolda indirebilirsin. Yoksa ayıklatırlar pirincin taşını. Hangi teröristi alıp da dağa saldına varır iş.

Tepedeki kente ulaşmak için uzun süre yokuş yukarı tırmandık. Bir tepe üstünde yüksek beton yapıların yer aldığı yeni mahalleyi geçtikten sonra kent merkezine vardık. Belediyenin bulunduğu alan hem geniş hem de öteki sokaklarla caddelere bakıldığında düzlük sayılırdı. Burası aynı zamanda çarşı alanıydı. Daha çok da sebze, meyva pazarı görünümündeydi.

Belediyenin tam karşısındaki sokak dar bir sokaktı. Bir yanında bahçeli iki kahve yanyana bulunuyordu. Karşısında manav, bakkal, pide fırını gibi tek katlı küçük dükkanlar vardı. Arabayla bu sokağa girip ikinci kahvenin önünde durduk. Burası EMEP’in seçim bürosu olarak kullanılıyordu. Renk renk resimli afişlerle, parti bayraklarıyla süslüydü. Partinin dünyayı kucaklayan çark amblemi göze çok hoş görünüyordu. Kahvenin köşesinde renkli havluları güneşte kurutmaya çıkarmış minik bir berber dükkanı vardı.

Araba durur durmaz kahvenin kapısı açıldı. Her zamanki sevimliliğiyle Mazlum Sarısaltık dışarı fırladı. Kahvenin beton avlusunda bastonuna dayanarak ağır ağır yürüyüp yanımıza geldi. Hemen sarılıştık. Tunceli’ye gelmemizi bizden isteyen oydu. Geldiğimize çok sevinmişti, yüzümüze içten bir gülümsemeyle bakıyor, gözleri parıldıyordu. Arkasında ışıl ışıl gözlerle bize bakan Metin Turan ile tanıştık. Kahveye girince partili arkadaşlar, köylerden propaganda gezisinden dönüp gelen renk renk şalvarlı, beyaz tülbentli bacılarla gençler, çevremizi aldı. Emeğin gücünün din, dil, ırk, mezhep ayrımı olmaksızın halkımızı nasıl birleştirip yoksulluktan kurtararak barış içinde, bir arada yaşatabileceğini konuştuk. Koşullar oluşmuştu. Önemli olan bunu anlatmak ve yaymaktı. Onlar da kişi kişi, ev ev, köy köy dolaşarak bunu yapıyordu. Mustafa Yalçıner de Tunceli’deymiş. O da gelip bizi buldu.

Çaylarımızı içtikten sonra Metin Turan Sennur’la beni alarak kenti dolaşmaya çıkardı. Kent, sırtını arka üstü uzanmış yatan bir insanı andıran Düldür ya da Düldül Tepe denilen yüksek bir kayalığa yaslamıştı. Ön yüzü Munzur’un aktığı derin vadiye bakıyordu. Bütün kent ikisinin arasına sıkışmıştı. Set üstündeki taraçalardan Munzur’u seyretmeye doyum olmuyordu. Burada bir açık hava kahvesi vardı. Biz Munzur’a oradan baktık. Uzaktan bakınca sakin görünüyordu. Kıyısındaki düzlükte valilik konutları gibi resmi bir iki yapı yer alıyordu.

Kahveden ayrılınca Belediye Oteli’ne gittik. Tahtaları kararmış, pervazları dökülmüş harap bir yerdi. İçeri girmedik. Metin Turan onun da terasının çok güzel olduğunu, yazın lokanta olarak kullanıldığını söyledi. Orası da Munzur’u başka bir açıdan görüyormuş.

Sokaklar çok kalabalık sayılmazdı. Kahvelerde de fazla insan görünmüyordu. Kimse bir yerde birikmiyordu. Toplu olarak durmuyordu. Belki ondandı bu seyrek görünüm. Nerdeyse boş olan sokaklarda Betere denen tanklar vızır vızır dolaşıyor, devriye geziyordu. Üstlerinde önünde ağır makineli tüfek bulunan döner kuleleri vardı. Bir topluluk, bir birikmişlik görüldüğünde tank, zınk diye duruyor, makineli tüfek otomatik olarak o yöne çevriliyordu. Kimi zaman siz yaya kaldırımında tek başına yürürken de Betere’nin makinelisinin yuvasında döndüğünü, yolda yürüyenlere çevrildiğini, daha doğrusu makineli tüfeklerin yürüyen, konuşan, duran, oturan insanları izlediğini görüyordunuz. İçinden yönlendirilen bu zırhlı araçların görünümleri mekanik birer canavarı andırıyordu. Dere, tepe, dağ, taş her yere sürülebiliyordu.

Kentin ortasında tunç bir heykel vardı. Saçı sakalı birbirine karışmış, üstünde başında pek bir şey kalmamış yaşlı bir adamın heykeli. Adamın adı: Şeyh Hüseyin Tatar. Halk, yöre diliyle Şey Wuşe diye anıyor. Yersiz yurtsuz, sokaklarda yatıp kalkan biriymiş. Kış yaz yarı çıplak gezermiş. Kar yağdığında yattığı yerin çevresi hep kar olur, onun üstüne bir tutam bile düşmezmiş. Sabah olunca sıcak yatağından kalkar gibi fırlayıp gidermiş.

Ben Şey Wuşe’nin toplum kurallarına, doğaya kafa tutuşunu, dolayısıyla insanoğlunun dayanıklılığını düşünürken Munzur’un karşı kıyısındaki tepelerden birinin doruğunda bir yeri gösterdiler. Çevredeki ormanları, dağları, köyleri tarayacak yükseklikte böyle daha birkaç gözetleme yerinin olduğunu belirttiler. Bu tepelerde ısıya duyarlı termal kamera dedikleri kameralar bulunuyormuş. Gece oldu mu bunlarla dağları, ormanları, köyleri sürekli izlerken ısıdan kaynaklanan ışımayla herhangi bir karaltı görüntüye girdi mi orada canlı biri ya da birileri olduğuna karar verilip top ateşine tutuluyormuş. Artık dağda oradan oraya yer değiştiren gerçekten silahlı eylemciler mi olur, yolunu şaşırmış bir yolcu mu; tarla faresi, tavşan ya da tilki mi olur, köy yerinde dolaşan zavallı bir köylü mü bilinmez. Topun ateşlenmesiyle havaya uçup gider hepsi. Ertesi gün dünyanın kaç bucak olduğu anlaşılır.

Bunu anlatan arkadaş, gülerek insan aklının altından kalkamayacağı hiçbir şeyin olmadığını da söyledi. Köylüler ultra modern teknolojinin de üstesinden gelmişler. Geceleri kahveden eve, evden kahveye giderken üstlerine birer naylon poşet geçirip açık alanı öyle aşıyorlarmış. Isı kamera, poşet içindeki adamın ısısını algılayamadığından kimseyi görüp bulamıyormuş.

Necati Tütmez bana o akşam ambargolu yiyecek fişlerini gösterdi. Bildiğimiz yazar kasa fişi. İki kilo beyaz peynir, bir kilo kara zeytin yazıyor kağıtta. Altı komutanlıkça imzalı. Öte yandan bir başka arkadaş vali ve emniyet müdürünün yanından ayrılmayan eskiden nalburluk yapmış bir adamın nasıl milyarder, belki de trilyoner olduğunu anlattı. O, çivici diyor adama. Bu adamın kamyonları, emniyet müdürünün izniyle aranmadan, bir yerden bir yere serbestçe yiyecek taşıyormuş. Arkasından gelsin paralar. Dolar üzerinden hem de. Çivici Tunceli’nin en zenginlerinden. Valiliğin, belediyenin resmi bayramlarla özel günlerde verdiği kokteyllerle yemeklerde baş köşeye kuruluyor. Bunun karşısında halka dayatılan yiyecek ambargosuna ne demeli? Fişler, imzalar falan, hepsi göstermelik mi acaba?

Ertesi gün Kurban Bayramı’nın ilk günüydü. Önce seçim arabamız türküler çağırarak göründü. Güney ve Güneydoğu illerinden Elazığ’a, oradan da buraya gelmişti. Arabada Fadime Göktepe, Güngör Gençay, Vedat Korkmaz, Bülent Falakaoğlu, Hasan Kıyafet, şöferlerimiz Vehbi Sancak ile Yılmaz Kaya vardı. Genel Başkan Levent Tüzel, Diyarbakır yoluyla Elazığ’dan geleceği için önce onun karşılanması gerekiyordu. Arabalarla hep birlikte Mazgirt köprüsünde karşıladık. Kente büyük bir konvoyla girip seçim bürosu önünde toplanan halka Levent Tüzel coşkulu bir konuşma yaptı. Dersimlilerin bayramını kutladı.

Hasan Kıyafet, burada bizden ayrılıyordu. Biz seçim otobüsüne Mazlum Sarısaltık’ı, Mazlum’un babasıyla küçük kızını, Metin Turan’ı, EMEP İl Başkanı Ali Taman’ı, Mustafa Yalçıner’i de alarak Tunceli’nin ilçelerini dolaşmak üzere yola çıktık. İlk durağımız Mazgirt’ti.

Mazgirt

Seçim otobüsümüz Tunceli mahallelerini hoparlörle yayın yaparak ağır ağır dolaştıktan sonra son hızla Mazgirt köprüsüne ulaştı. Buradan taşlı topraklı, asfaltı iyice bakımsız kalmış dar bir yola sapıp ilerlemeye başladık. Tümsekler ve çukurlarla dolu karalığı kalmayan bozlaşmış asfaltın çevresi hep ağaçlık ve yemyeşildi. Bütün ağaçlar pembe beyaz çiçeklerle bezenmişti. Yeşilliklerin içinde öbek öbek sarı kır çiçekleri açmıştı. Kara toprağın üstünü işlemeli Kürt kilimleri gibi bezemişlerdi. Yarı taş iki üç kulübenin bulunduğu bir yerde durduk. Kulübelerden biri kahveymiş, önünde oturan birkaç köylü karşıladı bizi. İlk kez bir seçim arabasıyla karşılaşıyor olmalıydılar. Arabanın damını çepeçevre çeviren ses aygıtlarına şaşkınlıkla bakıyorlardı. Hoparlörlerden yükselen “Bu düzen çürümüştür” sözlerini başlarını sallayarak onaylıyorlardı. Köyün adı Arslanyurdu. Derme çatma kahvenin karşısında güzel beton yapısıyla okul binası yer alıyordu. Kapısı, pencereleri kapalı, boş ve ıssızdı. Biraz sonra köyün içinden bir iki çocuk gelip arabayı seyre koyuldu. O zaman okulun öğrencisizlikten kapalı olmadığı anlaşıldı. Kapalı oluşu öğretmen bulunamadığındandı. Öğle yemeği için üsteledilerse de yolumuzun uzun olduğunu söyleyerek hareket ettik.

Bozuk yolda kıvrıla büküle ilerliyorduk. Dönemeçlerden birini aşınca karlı, kayalık bir dağın altındaki küçük tepeler üstüne kümelenmiş olan irili ufaklı evleriyle Mazgirt karşımıza çıktı. Yüksekte görkemli bir kale görünümündeydi.

Oraya ulaştığımızda çoğunluğu ikişer katlı derme çatma tuğla beton yapıları, çamurlu, taş döşemeli sokaklarıyla bütün görkemi bir anda yok oldu. İnsanları, evleri, sokaklarıyla İstanbul’un varoşlarından birinde gibiydik. Aynı yoksulluk ve yoksunluklar, aynı yazgı, burdan oraya olduğu gibi taşınıyordu. Büyük kentin bu insanlara evinden toprağından olmaktan başka kazandırdığı bir şey yoktu.

Seçim arabası dar bir sokağın içindeki ilçe binasının bulunduğu büyükçe bir yapının önünde durdu. İlçe, burada küçük bir yazıhaneye yerleşmişti. Aynı yerde avukat ya da doktor gibi meslek sahiplerinin de işyerleri vardı. Bayram dolayısıyle kapalıydılar. Kalabalık çabucak arabanın çevresini sardı. En çok çocuklarla, kucaklarında bebeleriyle kadınlar vardı. O zamana kadar varlığını duyurmayan hatta ilçeye girerken görmediğimiz bir Betere aşağıdan, kalabalığın üstüne doğru geldi. Hiçbir uyarı yapmadan, yalnızca üstündeki makineli tüfek yuvasını sağa sola döndürerek sokakta toplanan halkı ortasından yarıp geçti. Oradan geçmek zorunda kalan küçük bir otomobildi sanki. Kalabalığı kıpırdatmadan arkasından dolanabilirmiş gibi.

Mazgirt’ten ayrılırken bu kez üç Betere birlikte yolumuzun üstüne çıktı. Önümüzde dönüş yapıyorlarmış gibi yolumuzu kesmek istediler. Gene en küçük bir uyarı yoktu. Yalnız üstlerindeki makineli yuvaları sağa sola dönerek ateşe hazır duygusunu veriyordu.

Dönüşte Arslanyurdu köylüleri büyük bir kalabalıkla karşıladılar. Çocuklar da çoğalmıştı. Renkli parti bayraklarından istediler. Bir ikisine dağıttık. Büyük bir tepsi içinde kömbe ya da gömme dedikleri tereyağlı poğaça ekmeği getirdiler. Sıcacıktı. Ellerimiz yanarak bölüştük. Acıktığımızdan sıcak sıcak yedik. Bu ekmeği bayram dolayısıyla, kurban eti gibi, niyaz ekmeği olarak dağıtıyorlarmış. O sırada köyde sünnet düğünü olduğu için düğünden davulla zurnayı getirttiler. Partililerle köylüler hep birlikte uzun bir halay çekerek neşeyle ayrıldık Aslanyurdu’ndan.

Pertek

Dönüp dolaşıp yeniden Mazgirt köprüsüne vardık. Buradan Tunceli’ye doğru yöneldik, yarı yola gelmeden Pertek’e giden yola saptık. Mazgirt yolundan daha işlek bir yol olduğu için buranın asfaltı daha düzgündü. Epeyce yol aldıktan sonra Yolkonak Köyü’ne vardık. Burası küçük bir köy. Asıl adı: Sorpiyan. Ermenice mi diye soruyorum hemen. Evet diyorlar. Buralarda daha birçok köyün adı Ermeniceymiş. Ermeniler’den kaldığı için. Köylüler, ziyaret diye bilinen bir ağacın altında kurban kesiyordu. El salladık. Onlar da coşkuyla karşılık verdi. Dursaymışız etten payımızı alabilirmişiz. Bir sonraki köy şimdi Beydamı dedikleri Balışehir’di. Yolkonak’tan büyüktü. Yalnız bütün öteki köyler gibi yarı boş olmalıydı. Uzakta karları erimeye yüz tutmuş bir tepenin altına serpilmiş evlerin göründüğü Tozkoparan Köyü de öyle miydi acaba?

Boşluğu, bırakılmışlığı asıl yol üstündeki Yeniköy ile Güzeltepe’nin ortasından geçerken gördük. Okul da sağlık ocağı da bomboştu. Köyde kaç aile kalmıştı, okul çağındaki çocuklar ne yapıyordu bilmiyorum. Bildiğim, gördüğüm bütün bu köylere bakan yüksek bir tepede bir ısı kameranın bulunduğuydu.

Biraz daha yol aldıktan sonra iki yanda da öbek öbek, yığın yığın kara taşların kapladığı tarlalarla karşılaşınca bu toprakların bırakılmışlığıyla ıssızlığı büsbütün pekişti gözümde. Yüreğimde ince bir sızı duydum.

Hemen ardından dağ yamacını süren ham bir yola girdik. Bundan sonrası da aynıydı. Yola bakan küçük bir tepenin üstünde yanmış, yıkılmış karanlık pencere boşluklarıyla yıkık taş duvarları kalan karayollarının bakımevi vardı. Yol kesme olayları Göregen Deresi denilen bu bölgede olurmuş. Haftada bir ya da iki kez. Bu yörede kışın kar geçit vermediğinden karayolları bakımevi, aynı zamanda cankurtaran görevi görürmüş. Şimdiyse iki görevini de sürdüremez durumdaydı.

Pertek’e bu dağ aşıldıktan sonra varılıyordu. Yolun bir yanı uçurumlarla öte yanı dik yamaçlarla kaplıydı. Dağ, tam 127 viraj dönüldükten sonra yolu düze çıkarıyordu. Mercimek virajları olarak anılan bu dönemeçler baş döndürücüydü. Kaçıncı dönemece ulaştığımızı bilmiyordum. Dönemeçlerin bittiğini sandığım bir anda Mercimek Köyü karşımıza çıktı. Adı, burada mercimek üretimi yapıldığından geliyordu. Tepede bir yerdeydi. Dağın doruğunda olmalıydık. Aşağıdan Keban Gölü parıldayan maviliğiyle göründü. Çok geçmeden de görünmez oldu. Dönemeçler bitmediğinden yitirmiştik gölü.

Keban, güneşte balkıyan maviliğiyle yeniden ortaya çıktığında, dönemeçler bitmese de inişe geçildiği anlaşılıyordu. Boz tepeler yavaş yavaş alçalıp mavi bir suya dönüştü. Sonunda dere içindeki ilk evlerle Pertek’in dış mahallelerine geldiğimizi anladık. Nitekim gençlerle dolu bir minibüs karşılamak için bizi durdurdu. Bolu’da faşistlerce öldürülen öğrenci Kenan Mak’ın annesi bizim arabamıza bindi. Fadime Göktepe’yle kucaklaşıp sarılıştıktan sonra iki acılı ana dizdize oturdular.

Üstünde “Pertek Otobüs Durağı” yazan bir arama noktasında durdurulduk. Eskiden gerçekten otobüs durağıymış. Şimdi nöbetçi askerlerin barındığı bir karakol. Buradan bakınca Keban bütün güzelliğiyle masmavi bir deniz gibi görünüyor. Karşı kıyılarda fazla engebeli olmayan Elazığ toprakları uzanıyor. Karakol, bütün Keban’la Pertek’i kuşbakışı olarak görüyor. Otobüs durağının tam yanında kum torbalarıyla döşeli, çinko damlı bir korugan var. İçindeki askerler ellerinde silah Keban’ı gözlüyor. Koruganın tam karşısında tepeden tırnağa çiçek açmış bir ağaç, gelene geçene gülümsüyor sanki. Kimliklerimizi verip aşağı indik. Karşılayıcı gençlerle tanıştık. Kenan Mak’ın babası da var aralarında. Onunla da selamlaştık. Yolu uzun bir bariyerle kapatmışlar. Kimliklerimizin gelip yolun açılmasını beklerken çiçek açan ağacın yanıbaşındaki daha önce dikkatimi çekmeyen tabelaya kaydı gözüm. Tabelada mavi üstüne beyaz harflerle aynen şunlar yazılıydı: “Kontroller sizin güvenliğiniz içindir. Beklettiğimizden dolayı özür dileriz. Şikayetlerinizi 155 (polis imdat olmalı) 156 (bu da jandarmadır sanırım) 651 22 97, 651 20 27 telefonlara bildiriniz. İyi yolculuklar dileriz.”

Geri çevrilmezsen, yola devam edebilirsen bütün bunlar geçerli. Kente sokmuyorlarsa kimi kime şikayet edeceksin?

Ben bunları düşünürken kimliklerimiz geldi. Bu kez bizi karşılamaya gelen toplulukla askerler arasında bir tartışma başladı. Hem çıkıyorsunuz, hem giriyorsunuz. Çıkmadan noktada bekleyip karşılasaydınız bizi ne diye uğraştırıyorsunuz? gibisinden bir şeyler olmalı. Partililer araya girip tatlıya bağladılar. Bariyer kalktı, hep birlikte kente doğru hareket ettik.

Pertek’e, dağdan aşağı dökülen belim kalındığında apak, ışıl ışıl bir suyun serinliğiyle giriyoruz. Az ötede bir başka kaynak suyu üst üste sıralı taşları kendine merdiven yapmış çağıldayarak akıyor.

Kente girer girmez üstünde “Sümerbank Yün İpliği İşletmesi” yazan bir tak ilgimi çekti. Kentte böyle bir işletme varmış, ama iş olmadığından tam kapasite çalıştırılmadığını söylediler. İşçilerinin bir kısmı boşta. Ya da izinli sayılıyor. Hammadde yokluğundan mı, yoksa Sümerbank’ın özelleştirilmesinden mi bunun böyle olduğunu anlayamadım.

Pertek’in orta yerinde eski bir Selçuklu camisi görmek, bütün olumsuzluklara karşılık sevindirdi beni. Bütün savaşlar, kıyımlar geçiciydi. Kalıcı olan emekle yaratılan uygarlıkla güzelliklerdi.

Burada alışmadığım bir görüntüyle daha karşılaştım. Emniyet müdürlüğü ile kaymakamlığın önü, kum torbalarıyla örülü koruganlarla çevrilmişti.

Pertek’te çok kalmadık. Partililerle bayramlaşıp Hozat’a gitmek üzere yola koyulduk.

Sümerbank Yün İpliği İşletmesi’yle geniş bir alana yayılmış koskoca yapıları ağaçlıklı büyük bahçesiyle Pertek’in çıkışında karşılaştık. Fabrika neredeyse boştu. Ortalıkta işçi falan görünmüyordu. Üçte bir kapasiteyle çalıştığını bir kez daha vurguladılarsa da o da belli olmuyordu. Büyük yapılardan biri askeri karargâh olarak kullanılıyordu. O, belli ediyor kendini. Arkadaşlar, bu yapının 1981’den 1989’a kadar işkence merkezi olarak kullanıldığını söylediler.

Askerler, aracımızı geçirmiyorlar, Hozat yolu bariyerle kapatılmış, bu kez çıkışımıza izin vermeyeceklermiş gibi bir hava estiriliyor. Araba fabrika bahçesinde beklemeye alındı. Kentte engelleyemedikleri konuşmalarımıza karşılık burada, arabanın üstündeki afişlerle pankartları sökeceklerini söyleyerek baskı uygulamaya kalktılar. Tutmayınca gençlerin kimliklerini görmek istediler. Ondan da bir sonuç alamayınca, komutanlarıyla telefonla görüşüp yoldaki engeli kaldırdılar. Oyalanmadan yola koyulduk.

Hozat

Göl boyunca düz bir yoldan Hozat’a doğru ilerliyoruz. Yolda yakılan ormanlardan geçiyoruz. Kaçıp kovalamacaların sık sık yaşandığı yerler burası.Yakılan meşelikler, sonbaharmışcasına sapsarı ve kupkuru görünüyor. Arada göverenler var gene de.

Arkamızdan, yanımızdan, yöremizden Munzur dağları baş veriyor. Kayalıklar içinde Ali Boğazı’ndan, derin vadilerden geçiyoruz şimdi. Karlı dağlara doğru yükseliyoruz artık. Kilise köyü yakınlarında (burası da ötekiler gibi Ermenilerden kalma olmalı) Hozatlılar karşıladı.

Yamaca bitişik olan yolun öbür yanı derin uçurumlarla kaplı. Kayışoğlu Yarması, bu uçurumların en ünlüsü. İlk bakışta kesme kayadan yontulmuş gibi duran dik duvarları, dipte, ağaçlıklar arasında ip gibi akan deresi, yeşillikler içindeki küçük köy eviyle bir kartpostal görünümünün güzelliğini sergiliyor. Dersim ayaklanması sırasında bu yarmadan insanların diri diri atıldığını hiçbirimiz düşünmek bile istemiyoruz. Bunun için önünden geçerken gözlerimi kapatıyor, uçurumun kan bulaşmış gözalıcı güzelliğine bakmak istemiyorum.

Başka yerlerde gördüğümüz gibi burada da bir yatılı bölge okulu var. Hepsinde olduğu gibi yarısı okul, yarısı askeri karargâh.

Hozat’ın girişinde doğrusu çok iyi karşılandık. Buraya gelen ilk parti genel başkanı belki de Levent Tüzel’di. Onun için karşılamaya bölgenin komutanı albay da geldi. O, genel başkanla el sıkışıp konuşurken sivil giyimli özel timciler hem arabayı, hem eşyalarımızı didik didik aramaya başladılar. Albay, bir yandan, o sırada arabadan aşağı indirilmiş olan Sennur Sezer’e gülümseyerek:

– Üşütüyoruz ama kusura bakmayın hanımefendi, derken öte yandan da ortalıkta dolaşan Mazlum’un kızıyla ilgilenip askerlere kız için Tadella getirmelerini emrediyordu. Hemen arkasından hepimize bayram şekeri de ikram edeceklerdi.

Aracın damına kadar her yeri arayan timciler, ardından otobüste bulunan bavullarımızı açmamızı istediler. Güngör Gençay’la bavulunu karıştıran timci arasında bir gerginlik yaşanırken, bir başkası Güngör’ün cepleri dolu ağır ceketini buldu.

– Bu nedir? diye heyecanla yapıştı.

Ceketin ağırlığının nedeni Güngör’ün ceplerine doldurduğu kitaplarla, yol boyunca tuttuğu notları yazdığı kağıt tomarıydı. Timci, hemen notlara el attı. Güngör:

– Onları okuyamazsın, dedi. Timci, inatçı bir sesle:

– Okurum, görevim, diye yanıt verdi.

Güngör, yarı alaycı bir biçimde:

– Ama onlar aşk mektubu, deyince timci:

– Daha önce söylesene, diyerek kâğıtları bıraktı.

Sıra benim bavuluma gelmişti. Siyah ipek kumaştan bayramlıklarını giymiş sarışın genç bir timci bavulumu açtı. Bir kitap çekti içinden, heyecanla sayfalarını karıştırırken:

– O benim kitabım, dedim. Yazarı benim.

– Ya, diyerek bir yana bıraktı. Birini daha çekti. Karıştırmaya başlarken:

– O da benim, dedim.

Bir şey demeden onu da kenara koydu. Gene bavula elini daldırıp bir kitap daha çekti. Karıştırmasına fırsat vermeden:

– O da benim, deyince kitabı da bavulu da bırakıp yüzüme baktı:

– Maşallah amca, diyerek sırıttı.

Güngör’le tartışan timci, Vedat Korkmaz’ın çantasını araştırırken, Hasan Kıyafet’in, Vedat’a imzalı olan “Komünist İmam” kitabını ele geçirdi. Gözleri parladı. Sonunda yakalamıştı işte. Açıp orasını burasını okumaya girişti. Vedat, yumuşak bir sesle:

– O roman, deyince “Ne haliniz varsa görün” dercesine kitabı da bavulu da bırakıp arabadan aşağı indi.

O sırada kimliklerimizin denetlenmesi de bittiğinden geçmemize izin verdiler.

Biz, Hozat’a girerken, aşağıdaki güneşli vadiden domatesle yeşil biber toplayıp evine götüren küçük bir çocuğu arıyorlardı.

Hozat, yüksek bir dağın yamacında dar bir alana sıkışmış, geniş olmaktan çok, boylamasına yayılmış uzun bir kasaba. Bayramlaşma için toplanan insanlar da uzun bir kalabalık oluşturmuştu. Uzun caddeyle birlikte ilçenin bulunduğu küçük dükkânın yanındaki dik yokuş da dolmuştu. Bir dik açı gibi dizilen kalabalıkta mahallelerden gelen kadınlar çoğunluktaydı. En çok da çocuklar ilgimi çekti. Süslü bayramlıklarını giymişler. Güleç hepsi de. Ceplerinde kâğıtlı şekerler. Kâğıtlarını açıp açıp ağızlarına atıyorlar. “Bugünlük” diye ister istemez içimi titreten ince bir sızıyla düşünmekten kendimi alamıyorum.

Bir çay içtikten sonra kalkıyoruz. Hava kararınca kentten çıkmak yasak. Arama noktası saat 19.00’da kapatılıyor. Ondan sonra sabahın 8.00’ini beklemek gerek.

Çarşı caddesi boyunca giderken baktım. Karlar erimemiş Hozat’ta daha. Yol kenarlarına kürelenmiş üstlerine toz toprak birikmiş duruyor. Tepelere baktım, kar, kentten yukarlara çekiliyor yavaş yavaş. Bahar kapıda.

Dağlara doğru

Tunceli’den yağmurlu bir havada yola çıktık. Güngör Gençay’la Vedat Korkmaz, İstanbul’a dönecekleri için kaldılar. Mustafa Yalçıner, Mazlum’la Tunceli’de bir süre daha oyalandıktan sonra Ağrı yöresine geçecekti.

Bizim yolumuz, Pülümür yönünden Erzincan’a doğruydu. Yakınlara kadar kapalı olan bu yol, açılalı beş-altı ay oluyormuş. Çatışmaların yaşandığı dağlık alanlardan geçiyor.

Kalanlara el sallayıp ayrıldığımızda arabada Levent Tüzel, Fadime Göktepe, Sennur Sezer, ben, Bülent Falakaoğlu, şoförlerimiz –aynı zamanda ses düzencilerimizdi onlar– Vehbi Sancak, Yılmaz Kaya kalmıştı. Bir de Pülümür’e kadar yolda şoförlere rehberlik edecek olan Tuncelili bir arkadaşımız.

Her seferinde bizi sayarak yada kafalarını sallayarak geçmemize izin veren polisler, bu kez arabayı durdurdular. Çünkü bu kez geldiğimiz yönün tersine Pülümür’e gidecektik. Dağlara doğru. Her zamanki kente giriş noktasında durdurulduk. Dağların arasından hızla akıp gelen Harçik Çayı birara Munzur’a karışıyor. Bir çalkantıdır, bir uğultudur gidiyor. Orada Hızır Makamı denilen bir yer var. Küçük bir ağaçlık. Suyun kıyısında dağlara bakan güzel bir gezinti yeri. Çarşambaları niyaz dağıtılırmış burada. Hızır bereketimizi arttırsın diye olmalı. Bugün bayram olduğu için kurban kesilip dağıtılıyor. İnsanlar birikmiş, kadınlarla çocuklar da var. Biz yukardan baktığımız için ince, ıslak gölgeler gibi kıpırdanıp duruyorlar çisentinin ortasında. Etleri pişirmek için yaktıkları ateşi, yağmur arada bir bastırıyor olmalı ki, bize doğru et kokulu yoğun bir duman yükseliyor.

Önümüzdeki takside bizi uğurlamaya gelen Tuncelililer, Mazlum, Metin, İl Başkanı Ali var. Başka bir arabada da Pülümür’e kadar bizi geçirecek olanlar. Kimlik denetimi yapılırken kimler Tunceli’den çıkış yapıyor, kimler dönüp gelecek bir bir yazılıp çizildi.

Yol, kıvrıla büküle Harçik Çayı boyunca sürüyor. Artık önümüz, ardımız yanımız, yöremiz hep dağ. Kayalık, yalçın tepeler. Her birinin başı dumandan nerdeyse görünmez olmuş. Gökten bulutlar inip sarmış bedenlerini. Bir boşlukta dumanların içinde yüzüyorlarmış duygusunu veriyor insana.

Kutudere’ye varmadan taksidekiler vedalaşıp Tunceli’ye döndü.

Pülümür’e kadar bizimle gelecek olan araba önümüzde, ilerliyoruz. Kutudere, güzel bir gezinti yeriymiş. Şimdi bütün evler boşaltılmış, karakollara kalmış. Şoförlere rehberlik eden arkadaşımız yüksek tepelerde bir yerleri gösteriyor. Boşaltılmış köyleri, bırakılmış tarlaları anlatıyor. Bir tanesinde inat edip evini köyünü bırakmayan yaşlı bir adam varmış. Günün birinde ordan geçen askerler, üşüdükleri için biraz ısınmak istemişler, o da çay kaynatmış askerlere. Ertesi gün, dağdakiler gelip adamı yaptığından dolayı kınayınca evini köyünü bırakıp gitmiş o da. İki yanlı baskıya dayanamadığı için böyle yaptığını söylüyor arkadaşımız. Bir de yüksek bir tepedeki tek bir evi işaret etti. Aşağısı boydan boya yar. Çayın dikenli çalılarla ipiri sert kayalarla kaplı yatağına ulaşıyor. Ev, uçuruma çıkıntı yapmış iri bir kayanın üstünde duruyor. Evi yaptıran burada Ermenilerden kalan bir hazine bulup yerleşmiş. Bir gün evin gelini yaşlı kayın babasını –hazineyi bulan adamı– ev dar olduğundan yıkanması için dışarı çıkarmış. Kocaman bir plastik leğen koymuş taşın üstüne, yanına kovayla sıcak suyu ve maşrapayı bırakmış. Adam, leğenin içine oturmuş, gelin sabununu getirmeye eve girmiş, döndüğünde bir de ne baksın, görünürde ne leğen ne de kayın babası var. Kova devrilmiş, leğenin durduğu kaygan taşın üstünde dökülen suyun parıldayan izi uçurumun kıyısına kadar uzayıp gidiyor. O gün bugündür o ev de boşaltılıp bırakılmış. Rüzgâra, yağmura, kara, yangına, depreme karşı dimdik ayakta duruyor. Yıkılmamış. Uçurumun kenarında dikeliyor hâlâ.

Yol uzuyor, iki dağ arasından inceli kalınlı sular akıyor. Kimi kaya aralıklarına gizlenerek, kimi taşların üstünden atlayarak dökülüyor. Yol boyunca sıra sıra küçük ya da büyük çavlanları oluşturuyor her biri. Yol kenarlarına sızan birikintilerine bakıyorum. Göllenmiş kanı andırıyor suyun rengi. Yöre toprağının cinsinden olmalı diyorum kendi kendime. Döküldüğü yerlerde billur gibi çünkü.

Büyük bir çavlanın önünden geçiyoruz. Yalçın kayalıkların arasından köpüre köpüre gürültüyle akıyor. Döküldüğü yer yemyeşil çiçeklerle bezeli bir çayırlık. İki yüksek kayanın arasındaki yarıktan fışkırıyor su. İşte bu kayaların üstünde dört kişi vurulmuş bir tarihte. Ne dağın tepesini saran kayalıklardan, ne de yemyeşil çiçekli çayırın ortasından ölülere ulaşılmış. Suyun başında, belki de bir yudum içemeden, güneşle, yağmurla, karla toprak olup rüzgârda savrulmuşlar.

İlk denetleme noktasından durdurulmadan geçtik. İki yandaki koruganlardaki kum torbaları arasında siper almış bekleyen askerler seçim aracına şaşkınlıkla baktılar. Buralarda böyle bir şeyi ilk kez görüyor olmalıydılar.

Sürekli aralarından geçtiğimiz dağların ortasında bir su, bir yol, bir de biz vardık. Tek değişiklik, kıvrıla büküle ilerlediğimizden suyun, saklambaç oynarcasına, bir sağımıza, bir solumuza geçiyor olmasıydı.

Eskiden işlek bir kara yoluymuş burası. Anlı şanlı firmaların birçok otobüsü geçermiş. Şimdi bizimkinden başka tek bir araç yok. Bidondaki içme suyumuz bitmek üzereydi. Rehberlik eden arkadaş az ilerde bir pınarın olduğunu orada durabileceğimizi söyledi.

Gerçekten de çok geçmeden dediği yere vardık. İki dağ arasından taşlardan sekerek akan bir suyun başında durduk. Burada çatısı rüzgârdan uçmuş, yüksekçe bir setin üstünde, yıkık dökük boş bir dinlenme tesisi vardı. Bir zamanlar restoran olan yerin üstündeki yazılar yarı yarıya dökülmüştü. İçersi karanlıkçaydı. Yalnız yol kenarındaki çeşmenin kalın borusundan su gürül gürül akmasını sürdürüyordu. Hepimiz aşağı indik. Yılmaz bidonu doldururken, eski yapının üstündeki kayalıkların tepesinde birilerinin dolandığını ayırdettik. Başları kırmızı çatkılarla bağlı genç kızlarla kara yağız birtakım delikanlılardı bunlar. Bizi görünce kayaların üstünden atlayarak yıkık yapıya doğru koştular. Bir süre karanlıkta yitercesine kaldıktan sonra yapının içinden neşeyle fırlayarak birer ikişer yanımıza geldiler. Çevremizi alarak:

– Hoş geldiniz, dediler.

Doğrusu ilk anda hepimiz şaşırmıştık. Ne söyleyeceğimizi bilemeden yüzlerine baktık. Onlar gülüyor, bayram için buraya aileleriyle kurban kesmeye geldiklerini söylüyorlardı. Karşılıklı konuşup gülüşürken birden yanıbaşımızda iki betere tankı bitiverdi. İki koldan gençlerle birlikte sardılar çevremizi. Makineliler üstümüze yöneldi. Onlar daha gülüyordu. Bizimse gülüşlerimiz donmuş şaşkınlıkla birbirimize bakıyorduk. Gençler:

– Merak etmeyin izinliyiz biz, gibisinden yatıştırıcı sözler ediyorlardı.

Başlarını makineli yuvalarından dışarı çıkarmış askerlerle biz, birbirimizi kollarcasına kuşkuyla bakışıyorduk. Gençlerse aldırışsızdı. Gidip askerlere durumu açıkladılar. Betereler, geldikleri gibi sessizce çekilip gitti. Birdenbire nereden, nasıl çıkmışlardı, baştan beri bizi izliyorlar mıydı anlayamadık.

Gençler bizi analarıyla babalarının kurban kestikleri ziyaret dedikleri yol üstündeki bir dağ kovuğunun önüne götürdüler. Kovuğun içinde küçük bir ağaç büyüklüğünde kuru bir dal vardı. Üstüne kırmızı, yeşil, mavi, sarı renk renk çaputlar bağlanmıştı. Kaya çıkıntılarına tutturulmuş mumlar yanıyordu. Orta yaşlılar kurban kesip etleri ayırırken kadınlar da bir yandan, yakılan ateşin üstünde et pişiriyordu. Buyur ettiler. Yolcu olduğumuzu söyleyince elimize koca bir kaburga tutuşturdular.

– Gittiğiniz yerde pişirip afiyetle yiyin!

Yılmaz, eti buzluğa koymak üzere aldı. Sennur, dağın başındaki bu ziyarete pek bir anlam verememiş olmalı ki:

– Kimin ziyareti burası? diye sordu.

Bizi karşılayan gençlerden biri:

– Kimin olduğunu bilmem ama, bu ziyaretler boş değil, dedi. Her birinin mutlaka bir öyküsü vardır.

Bu açıklama karşısında söyleyeceğimiz bir şey kalmadı.

Yollar, kışın kar kapattığı için geçit vermediğinden Pülümür’e kadar 23 çığ tünelinden geçiliyor.

Yol boyunca çığ tünellerinin üstüne yığılmış üstleri kırmızı toprakla örtülü erimemiş kar yığınlarıyla karşılaştık. Dağlardan inen çığlar da kırmızı toprakla karışarak suyun kıyısında bentleri andıran yüksek duvarlar oluşturmuştu.

Bir ıssızlığı, bir boşluğu, bir bırakılmışlığı sürüyoruz dağların arasından kıvrılan yollarla iki yandan dağların başlarını eğdiği gölgeli vadilerin ortasında. Hiçkimse konuşmuyor, herkes susmuş. Yalnız motorun gürültüsü duyuluyor. Sessizliği gene rehberimiz bozdu. Biz, şoföre yol konusunda bir şey söyleyeceğini sanırken o, bize döndü, ortasından geçtiğimiz kayalık dağlarla çiçekli kırları, bir zamanlar köylerin bulunduğu girintilerdeki düzlükleri ya da doruklardaki boşaltılmış evleri gösterdi bir daha. İnsanların olmadığı, hayvanların otlamadığı otlaklardan geçtik. Nasıl olduysa yol boyunca yaban hayvanlarıyla bile karşılaşmamıştık. Bir kere bir geyik sürüsünü kayalıklar arasında görür gibi olmuştum. Motor sesini duyunca çabucak kaçıp gitmişti onlar da. Rehberimiz hepimizin yüzüne tek tek baktı. Yutkunarak hüzünlü bir sesle:

– Ne mutlu size, dedi. Erzincan’a gidiyorsunuz. Orada tarlalar göreceksiniz. Tarlalarda çalışan insanlar göreceksiniz...

Sözünün arkasını getirmeden sustu. Gözleri nemlenmişti. Çabucak dönüp yeniden yolu izlemeye koyuldu. Bir daha da konuşmadı.

Kırmızı Köprü nahiyesinde durdurulduk. Uzun bir bariyerle yolu boydan boya kapatmışlardı. Yol biraz aşağıda. Köyün dükkânları alçak bir setin üstüne sıralanmış. Bariyerin başında her yerde olduğu gibi bir korugan var. Çevresi içleri kum dolu markalı un çuvallarıyla destekli. Nerdeyse çuvalların üstüne bırakılmış gibi duran çinko damın bir yerinden ince bir soba borusu çıkmış. Ağzından ince bir duman salıyor. Askerler görünürde yok. Durdurulan araçlara yöneltilmiş silahların başında tetikte bekliyor olmalılar.

Aracımıza bir başçavuş yaklaşarak hepimize iyi bayramlar diledi. Sonra kimliklerimizi almadan tek tek kendi ağzımızdan kimlik bilgilerimizi bir deftere düzenli bir biçimde yazdı. Ardından:

– Biraz bekleyeceksiniz, kusura bakmayın, diyerek koruganın karşısındaki karakol binasına gitti.

Aradan on dakika kadar bir süre geçtikten sonra ortalıkta dolaşan askerler, yolu kapatan bariyeri kaldırıp geçmemize izin verdiler. Söylediklerimiz, Tunceli’den telefonla kaydettirilen kimlik bilgilerimize uyuyordu demek.

Pülümür, balıyla ünlü. Dağlarda açan binbir çiçekten süzüldüğünden kaynaklanıyordur tadı. Tunceli’nin bütün ilçeleri gibi yüksek bir tepeye kurulmuş olan Pülümür’e giremedik. Hem vaktimizin darlığından, hem de Pülümür’e giriş noktasında bizi karşılayan sivil giysili polislerin aracın hoparlörünü açarak kentte dolaşamayacağımızı söylediklerinden vazgeçtik. Tunceli’den beri bize eşlik edenler, burada ayrılıyordu. Yol rehberimiz de araçtan inip geriye döneceklerin arasına katıldı. Tek tek sarılışarak birbirimizden ayrıldık. Araçta biz bizeyiz artık: Levent Tüzel, Fadime Göktepe, Sennur Sezer, ben, Bülent Falakaoğlu ile şoförlerimiz Vehbi Sancak ve Yılmaz Kaya. Arabayı bir o, bir öteki kullanıyor.

Pülümür girişindeki denetleme noktasından ayrılırken, “Ses cihazınızı kullanamazsınız” diyerek bir anlamda bizi Pülümür’e sokmak istemeyen, kenti görmemizi, ünlü balından tatmamızı engelleyen polis müdürü, bizim de kenti görmeye pek gönüllü olmadığımızı görünce bayağı sevinmişti.

– Yolunuz düz bundan sonra, yalnız 6-7 kilometrelik bozuk bir yol var. Ondan sonrası kolay, dedi gülerek.

– Gene de dikkatli olmalısınız, diye seslendi arkamızdan.

Ne demek istemişti? Sizi artık kimse durdurmaz, bundan sonra başınızın çaresine siz bakın, biz yokuz artık, güvenliğinizden sorumlu değiliz mi diyordu kendince? Pek anlayamadım.

Direksiyona Yılmaz geçti. Bundan sonra tırmanış başlıyordu. Önümüz hep kar. Çiçekli ağaçlar, yemyeşil otlaklar, gölgeli, derin vadiler, gürül gürül akan sular, Pülümür’ün binbir çiçekten derlenen, bize tattırmadıkları ünlü balı hepsi arkamızda kaldı.

Dağın doruğunda adam boyu karların ortasında bir kez daha durdurulduk askerlerce. Kimliklerimizi toplayıp baktılar. Sonra dağdan aşağısını işaret ettiler gülümseyerek. Polis müdürünün dediklerine bakılırsa son kez olmalıydı bu denetim.

Dağı döne döne iniyoruz şimdi. Karların eridiği toprak yol, iyice çamur. Dönemeçler, birbiri ardına çıkıyor önümüze. Her dönemece girerken aracın burnu, uçurumları kokluyor. Dik, derin, kayalık ve karlı her biri. Baş döndürücü. İnsan bakmaya korkuyor.

İnildikçe kar azaldı. Küçük tepelerin arasında şerit gibi uzayan bir yoldayız. Bizden başka ne gelen var ne giden. Güneş içinde her yer. Yol boyunca sarı sarı açan kır çiçeklerine kavuşuyoruz yeniden. Uçları kınalı gibi kırmızı olan kara söğütler önümüz sıra görünmeye başladı gene.

Artık ana yola yaklaştığımızı düşünüyorum. Ama nedense bir türlü çıkamıyoruz. Sonunda iki dağ arasındaki dar bir geçitte durdurulduk. Burası Tunceli ilinden çıkış yapılan Mut karakoluymuş. Askerler gelip kimliklerimize baktılar. Bir tanesi:

– Bir de arabaya bakalım, diyerek aracın içini, eşyaları kendince şöyle bir araştırdı.

Kimliklerimizin son denetim noktasından karakola ulaştırılan kayıtlarla uyum sağladığı görüldüğünden, ne fazla, ne de eksik olduğumuzdan Tunceli’den çıkışımıza izin verildi.

Geçitten ayrılınca önümüze bir taş köprü çıktı. Tunceli-Erzincan sınırını belirleyen altından Fırat’ın aktığı bir köprüydü bu. Köprüyü geçer geçmez Erzurum-Erzincan karayoluna çıkılıyordu.

Fırat da, yöre toprağının özelliğinden olmalı, burada kıpkırmızı akıyor. Taş köprüyü hızla geçip karayoluna çıktık. İlk kez, askeri araçtan başka bir araçla karşılaşınca Sennur, kendini tutamayarak:

– Aa, bir kamyon, diye bağırdı.

Hepimiz ona mı, kendimize mi olduğunu bilmeden kahkahalarla güldük. Sennur da bize katıldı.

Gülmemiz geçince ağlamış gibi hepimizin gözünde yaş vardı.

GÜNEYDOĞU’NUN BİTMEYEN ÖYKÜSÜ
 BİR KENTTEN BİR KENTE GİTMEK

Güneydoğu yolculuğumuz Malatya’dan başladı. Malatya sıcaktı ve kaysı kokuyordu. İnsanları bunaltan bu havada, yamaçlardaki bahçelerde kaysılar çiçekteyken yağmurun, soğuğun döktüğü bu yıl meyva vermeyen ağaçlara harcanan onca emek ve masrafın ağır yükü ile üretilebilenleri tüccarın yok pahasına kapatacağının yakınması vardı.

Malatya’dan Urfa’ya iki otomobille hareket ettik. Abdullah Varlı’nın kullandığı otomobilde EMEP Genel Başkanı Levent Tüzel, Fadime Göktepe, Bahadır Özgür, Ferda Çağlayan yer alıyordu. Bizim bindiğimiz otomobili Ender İmrek sürüyordu. Arabada Sennur Sezer, ben, bir de Mustafa Kara vardı.

Urfa’ya doğru sıcak iyice arttı. Otomobilin içinin fırına dönmesi bir yana, açık pencerelerden içeri giren rüzgar,kızgın bir alevmişcesine yüzümüzü yakıyordu. Her yan güneşe kesmişti. Birbirimizin yüzüne bile gözlerimiz kamaşmadan bakamıyorduk.

Urfa il örgütünün bizi karşılayacakları kavşağa geldiğimizde kimseyi bulamadık. Arabaları, küçük bir gölge bulup kenara park ettik. Belki geciktiler diye beklemeye başladık. Çok geçmeden bir araba geldi. İnenler, heyecanla EMEP Urfa İl Başkanı Cemalettin Özgen’in başkanlığındaki konvoyun Urfa girişindeki Çevik Kuvvet Müdürlüğü’nde alıkonulduğunu söylediler. Kendileri otomobillerine astıkları parti bayrağı rüzgardan uçtuğu için barikatı aşabilmişlerdi.

Çevik Kuvvet binasının önü ana baba günüydü. Sivil, resmi polisler partililerle tartışıyordu. Özel time ait zırhlı bir araç yolu kesmişti. İki asker silahlarını doğrultmuş bekliyordu.

Uzun süren tartışmalardan, arada bir partililerin itilip kakılmasından, fotoğrafçılarımızın durumu saptamalarının engellenmesinden sonra kente girişimize izin verildi. Arabalara asılı bütün parti bayrakları toplatıldı. Katlanıp içeri alındı. Kente sessizce ve disiplinli bir biçimde girmemiz için uyarıldık. Kentte nereye gitsek, ne yapsak polis arabaları “escort” olarak bizi izliyordu. Onlara sorarsanız bu onların bizi korumak için doğal görevleriydi. Aslına bakarsanız bizi korumaktan çok, kötü bir şey yapmamamız için kolluyorlardı.

Bir ara ana caddede uzun bir kuyruk oluşturmuş düğün konvoyuyla karşılaştık. Korna çalarak, neşe içinde gidiyorlardı. Şaka yollu:

– Şimdi bunları da polis arabası izliyordur, dedim.

Urfalı arkadaşlardan kimse gülmedi bu esprime.

– Dediğiniz doğru hocam, dediler. Düğünde silah milah atarlar diye onların da peşinde gider polisler.

Gerçekten de az sonra konvoyun peşine takılan polis arabası hızla geçip gitti.

Urfa “Ohal” bölgesi dışındaydı. Ama polisin varlığı her yerde görülüyor, duyuluyordu. Urfa’ya sokulmak istenmeyen yalnız biz değildik. Mardin’in Kızıltepe ilçesinden gelen bir minibüs dolusu partili gözaltına alınmıştı.O gece yapılacak şenliği izlemek için gelmişlerdi. Kimlik tespiti bahanesiyle kent girişinde durdurulan partililer, Urfa il örgütü avukatı Bülent Güleç’in girişimiyle, şenliğin bitimine yakın, yani gelişlerinden 10-12 saat sonra serbest bırakıldılar.

Diyarbakır’a girişte bir engelleme yoktu. Coşkuyla karşılandık. Kenti korna çalarak, bayraklarımızı sallayarak dolaştık. Polis gene de koruma ve kollama görevini yol boyunca sürdürdü. Bizi yalnız bırakmadı. Partiye bir iki sokak kala bayrakları toplamamız, artık sessizleşmemiz için uyardı. Burada Elazığ’dan gelen Şükrü Günsili de aramıza katılmıştı.

Diyarbakır’dan Elazığ’a doğru yola çıktığımızda polis arabaları, koruma ve kollama görevlerini sürdürmek için peşimizden ayrılmadı. Bir ilçeden ötekine, plakalarımız bildirilerek devrediyorduk. Ergani ya da Maden girişinde elleri telsizli iki polis arabalarımızı durduracak oldu. Bir tanesi plakalarımıza bakmayı akıl edince öteki gülümseyerek “geçin” işaretini verdi. Tabi ardından peşimize takıldılar.

Yol boyunca sınır ya da gümrük karakollarını andıran birkaç kontrol noktasından geçtik. Kiminde durduruluyor, parti konvoyu olduğumuzu söyleyince salınıyorduk. Kimindense durdurulmadan geçtik. Herhalde peşimizdeki polisler işaret veriyor, ya da telefonla uyarıyorlardı.

Yolda sınır karakollarını andıran bu noktalardan başka korucu kulübeleri, Türk bayraklarının asılı olduğu bir çeşit nöbet kuleleri vardı. Biz onlarda durdurulmadık. Kulübelerde de pek kimseyi görmedik. Diyarbakırdayken gazeteci arkadaşlar, korucuların öyküsünü anlatmıştı. Bir keresinde durdurulduklarında, gazeteciler, koruculara, gazeteci kimliği diyerek bankamatik kartlarını vermişler. Üç kişiden ikisinin kartı İş Bankası’nın, ötekininki Yapı Kredi’ninmiş. Korucu ilk iki kartı evirip çevirdikten sonra sahiplerine “Tamam” diyerek geri vermiş. Üçüncüyü evirip çevirmeye gerek görmeden sahibinin yakasına: “Seninki sahte, yakaladım seni” diye yapışmış. Bu öykü gazetecilerin, korucuların cehaletini, korucu saçmalığını ortaya koymak için yakıştırılmış olabilir. Ama aynı koruculara mühürlü noterlik makbuzu gösterilerek geçiş izni sağlandığı bir gerçek.

Bunları anarak Diyarbakır-Elazığ il sınırına doğru gülüşerek ilerliyorduk. Ardımıza baktığımızda polis arabalarını göremedik. Onun yerine üstümüzde mavi kanatlı bir kuş, gökyüzünde süzülerek bizi izliyordu. Bir özgürlük duygusu, güzel bir doğa parçası görme sevinciyle çevremize baktık. Tepelerde makineli tüfek yuvaları boz renkleriyle bizi gözlüyordu.

Diyarbakır çıkışında hiç beklemediğimiz bir anda durdurulduk. Ender, her zamanki gibi parti konvoyu olduğumuzu, arkamızdan Parti Genel Başkanının arabasının geldiğini söylemesine rağmen dinletemedik. Arabalardan indirilip kimliklerimiz bir asker tarafından toplandı. Yol kenarındaki bir çadıra incelenmek üzere götürüldü. Bagajlar açtırılıp kontrol edildi. Sonra arabalardan inip beklememiz söylendi. O sırada gözüm bizim bulunduğumuz kontrol noktasının yakınında bulunan bir koyun sürüsüne takıldı. Hayvanlar, birerle kolda ağır ağır yürüyerek otluyordu. Tek sıra halinde teker teker kontrolden ya da sayımdan geçeceklermiş gibi.

Kimliklerimiz dağıtılıp yola koyulduğumuzda koyunların öyküsü de kafamda tamamlandı. Bunlar, ağılı Elazıg toprağında, otlağı Diyarbakır tarafında bulunan koyunlardı. Onun için her sabah ve akşam bir taraftan öte tarafa, tek sıra olarak geçmeye ve sayılmaya alışmışlardı. Sayıma hazır bir durumda otlamaları da ondandı.

Gökyüzüne baktım. Mavi kanatlı kuşu arandım. Yoktu. “Demek sınırı geçememiş” diye düşündüm.

Polis arabaları çoktan ardımıza takılmıştı.

Artık, temiz çıkmış kimliklerimizle Elazığ polisine devredilmiştik. Bizi korumak ve kollamak onların göreviydi.

MUSTAFA DAYI

Ceylanpınar Devlet Çiftliği uçsuz bucaksız bir ova. Siverek’i geçtikten sonra Ceylanpınar’a sapılıyor. Kasabaya kadar, ana yoldan içeriye 35 kilometre boyunca bir cetvel gibi uzanıyor asfalt yol. Asfaltın iki yanında yol boyu, ekili, biçili, düzenli tarlalar yer alıyor. Yolda biçerdöverlerin biri gidiyor, biri geliyor. Yolun iki yanına 35 kilometre boyunca iki sıralı çam ağaçları dikilmiş. Uzun yola gölgeli bir park görünümü veren bu ağaçları sorduğumda “Tarlaları rüzgar erozyonundan korumak için” dikildiğini söylediler. Kasabaya yaklaştığımızda kahverengi resmi giysili motosikletli adamlara rasladık. Bunlar da “saka”ymış. Tarlalara verilen suyu düzenliyorlarmış, vanaları açıp kapatarak.

Bir bolluk, bir bereket görüntüsüyle girdiğimiz kasaba, bakımsız yolları, derme çatma yapıları ile bomboş ve bırakılmış gibiydi. Ortalık sıcaktan kavruluyordu.

Bugün Ceylanpınar da özelleştirme kapsamında. 170.000 hektarlık toprak, trilyonluk gelir iki aşirete, daha doğrusu iki aşiretin ağalarına peşkeş çekilecek. Ceylanpınar’da sendikalı iki bin işçi çalışıyor. Geri kalan iki bin işçi şimdiden özelleştirilmiş. Her yıl ihaleye çıkarılan tarım ve hayvancılıkla ilgili işleri, ağalar kapatıyor. Siverek padişahı Sedat Bucak, bu tarlalarda kölelerini sendikasız ve sigortasız olarak 350 bin lira gündelikle çalıştırıyormuş. Demek ki Ceylanpınar’ı böyle böyle özelleştirip halkın elinden alarak ağalara teslim etmişler bile.

Ceylanpınar’dan dönüşte yapımı süren Atatürk Barajı’na uğradık. Su, kapakların arasından gökyüzüne fışkırıyor, yağmur olup tepemizden aşağı dökülüyordu. Fışkıran su, mavi dalgacıklar, ak köpükler yaparak kanal boyunca Harran ovasına akıyordu. Buruk bir duyguyla ayrıldığımız Ceylanpınar’dan sonra, doğayı insana yararlı bir hale getirecek olan bu suyun görkemi doğrusu içimizi aydınlattı.

Suyun başında otomobillerimizden inip biraz serinledikten sonra kanal boyunca Kısas köyüne hareket ettik. Kanal boyundaki yollar daha yapılmadığı için tozluydu. Bir hayli toz yuttuktan sonra köye vardık.

Akşam olmuş, ortalık kararmağa başlamıştı. 40 derecenin üstündeki sıcaklık da biraz basılır gibi olmuştu. Köy, ekili topraklarıyla yemyeşil görünüyordu.

Az sonra gece bastırdı. Yıldızlar ışıdı. Hep birlikte konuk edildiğimiz evin damına çıktık. Kilimler serilmiş, arkalarına uzun yastıklar döşenmişti. Orta yere sofra örtüleri konmuştu. Üç yanlı sıralanarak dizdize oturduk. Damı, iki elektrik lambası yarı yarıya aydınlatıyordu. Elektriğe rağmen yıldız ışığı arada bir çakar gibi yüzümüzün bir yanını yalıyordu. Hafif bir rüzgar ortalığı serinletmeye başlamıştı.

Köy, Urfa İl Başkanı Cemalettin Özgen’in köyüydü. Konuk edildiğimiz ev de onun eviydi. Bir alevi köyü olan bu köyde kadınlı erkekli oturup söyleşecek, saz çalarak, türküler deyişler söyleyerek yiyip içecektik.

Gece ilerlemiş sohbet başlamıştı. Ben, gökyüzünde pır pır eden yıldızlara bakarak barajdan suyun fışkırışını, gücünü düşünüyordum. Çöl yeşeriyordu. Yıldız ışığı kanallarda gürül gürül akan suyu aydınlatıyor, aydınlanan sular çevreye serinletici bir hava yayıyordu.

Konuşmalardan anlaşıldığına göre, yıllık ücret ödenerek kullanım hakkı alınan suyun küçük toprak sahiplerine büyük bir yararı yoktu. Gübre, ilaç, tohum gibi harcamalarla birlikte başabaş geliyordu üretim. Yapılan bakım, harcanan emek cabası. Küçük toprak sahibi üreticiler anlaşılan boğaz tokluğuna çalışıyordu. Suyun arslan payı gene büyük toprak sahiplerinindi. Doğanın gücünden onlar yararlanıyordu. Üstelik büyük büyük topraklarına istedikleri kadar kredi alarak. Küçük toprak sahibinin kredisi devede kulak. Topraksız köylüye ise zırnık kredi verilmiyordu. Toprak kiralayarak üretim yapan çiftçiye “toprağın yoksa kredi de yok” deniyordu. Üstüne üstlük yeşertilen bu güzelim toprakları, yabancı şirketler işletsinler diye çağrılar yapılıyor, böylece GAP da özelleştiriliyordu. Tıpkı Ceylanpınar gibi. Yoksul köylü, kendi topraklarında köle olarak çalıştırılacaktı.

Ben yıldızlara bakarak bütün bunları düşünürken, yarı karanlık bir köşede, benim gibi yıldızlara dalıp konuşmaları ses çıkarmadan dinleyen biri daha vardı. İl Başkanı Cemalettin’in babası olan Mustafa Dayı’ydı bu. Ayağına geniş bir şalvar geçirmişti. Bir ayağını altına almış, ötekini yukarı dikmişti. Rüzgarın ve sıcağın kavurduğu yüzünü saran başörtüsüyle bir eski zaman heykelini andırıyordu. Zayıf, ince uzun bir adamdı. Aramızda en yaşlı görünen oydu. 70-80 yaşında gösteriyordu. Hiç konuşmadan bizi dinliyordu. Arada bir kucağına gelip dizleri arasına yerleşen torunlarından birinin saçını okşayıp yüzünü yıldız ışıklarına çevirerek belli belirsiz gülümsüyordu.

Bu arada Ferda Çağlayan damdakileri slayt gösterisine çağırdı. Aşağıda, yıldız ışığında, evin ak badanalı duvarında emeğin, emekçinin gücünü yansıtan resimler gösterecekti. Gürültüye aşağı indik. Bir Mustafa Dayı, olduğu yerden kıpırdamadı. Oturduğu köşede dimdik kaldı.

Konuk olduğumuz ev halkı, bizi görmeye, bizimle sohbete gelen köylülerle birlikte çoluk çocuk hepimiz, yeni sürülmüş bir tarlada sıcak ve nemli toprağın üstüne oturduk. Doğal karanlığın ortasında, elektrikleri söndürmeye gerek kalmadan, perde kurmadan ak badanalı bir köy evinin geniş duvarında ışıyan slaytları seyrettik. Gördüğüm her bir resim doğayı değiştirecek olan, emeğin gücünü özgürce paylaşacak olan işçinin emekçinin gelecek günlere umutla, mutlulukla bakan resimleriydi.

Dama döndüğümüzde Mustafa Dayı’nın bıraktığımız yerde dimdik oturduğunu gördük. Bizim yeniden yerlerimize yerleşme patırdımız arasında o, yüzünü ışıtan gülümsemesini sürdürüyordu. Herkes yerine oturup ortalık sessizleşince Mustafa Dayı, birdenbire konuşmaya başladı:

– Biz bu yıl pamuk ektik. 140 bin, bilemedin 150 bin ya verirler, ya vermezler. Verdiğimiz suyu, gübreyi, masrafımızı karşılamaz bu fiyat. Çünkü tüccar belirliyor fiyatı. Alımı Sanko yapıyor. Bize düşen çoluk çocuk yani evcek, boğaz tokluğuna, durup dinlenmeden çalışmak...

Mustafa Dayı adına: “Hem de bu yaşta...” diye düşünmekten kendimi alamadım. Mustafa Dayı, sözünü:

– Çözülecek düğüm budur işte, diye bitirdi. Ardından:

– Size iyi muhabbetler, deyip yerinden doğruldu. Arkasına bakmadan yürüyüp gitti. Oğluna:

– Baban nereye gidiyor, gecenin bu saatinde diye sorduk.

– Pamuklara su verecek, dedi Cemalettin Özgen.

– Bu yaşta yazık değil mi adama? diye söze karıştım.

Başkan, gülümseyerek:

– Siz babamı kaç yaşında sanıyorsunuz? diye hepimize sordu.

– 60, 70, 80 sesleri yükseldi.

Başkan yeniden gülerek:

– Babam sandığınız kadar yaşlı değil, dedi. O, kırk beş yaşındadır.

Hepimiz donup kaldık. Kırkından fazla göstermeyen Abdullah Varlı:

– Vay anasını, benden üç yaş küçükmüş, diye yazıklandı.

Sazlar çalmaya, türküler söylenmeye başlamıştı. Mustafa Dayı’nın bindiği traktörün keskin farları, karanlığı delip tarlaların arasından kanala doğru ilerliyordu.

YASAK KENT LİCE

Diyarbakır’da ilk bakışta her şey güllük gülistanlık gibi görünüyor. Aşırı sıcağın yumuşattığı asfalt yolların ortasındaki çiçek tarhlarında, kavrulmaya yüz tutmuş çimenleri korumak için uyarıcı sözler yer alıyor “Çimenlere Basmayınız!” Teneke levhalara yazılı bu uyarının arkasında Diyarbakırlıların cevabı bulunuyor; “Biz Diyarbakırlıyız, Hiç Çimenlere Basar Mıyız?”

Diyarbakır’daki Güneydoğu Gazeteciler Cemiyeti, ağaçlıklı geniş bir bahçe içinde. Ağaç gölgelerinin altına yerleştirilmiş ak örtülü masalar, insanın yüzüne gülüyor. Çıplak asfaltın kavurucu sıcağını, burada duymuyorsunuz. Hafif bir esinti altında çaylarınızı yudumlarken mutlu bir güne hazırlandığınız duygusuna kapılıyorsunuz.

Bahçe kalabalıktı. Diyarbakır Demokrasi Platformunun oluşturduğu topluluğa Levent Tüzel başkanlığındaki EMEP’liler, İstanbul ve Ankara’dan gelen İHD’liler, Mazlum-Der Genel Başkanı, yazarlar, parti ve dernek temsilcileri ile yöredeki gazeteciler katıldılar.

Bir hafta kadar önce boşaltılan Lice’nin Çeper Köyüne, Lice’de yaşananları yerinde görmek için, gidilecekti. Cemiyetin önünde iki minibüs bizi bekliyordu. Saat sabahın dokuzuydu. Yola çıkmadan önce aralarında EMEP Genel Başkanı Levent Tüzel ile İHD Genel Başkan Yardımcısı Osman Baydemir’in de yer aldığı küçük bir topluluk, izin almak için Bölge Valiliğine gittiler. Uzun bir bekleyişten sonra geri döndüler. Görüştükleri Vali Yardımcısının dedikleri ilginçti:

– Orada görülecek bir şey varsa, devlet onu görür. Onun için gitmenizde bizce bir sakınca yok. Çünkü biz köylülerden herhangi bir şikayet almış değiliz.

Bu sözlü izne dayanılarak saat on bire doğru yola çıkıldı.

Çeper köyü, Lice’nin toplam 55 köyünden şu anda yaşayan beş-altı tanesinden biriydi. Boşaltılmasının nedeni köyülerin gömdüğü bir ölüydü.

Öykü, köydeki çeşmenin başında askerlerin vurduğu biriyle ilgiliydi. Sabaha karşı çeşmeden su içmeye indiğinde öldürülen bu kişi kimdi? Köylüler, bunu bilmiyordu. Yalnız sabah namazında abdest almak için çeşme başına geldiklerinde öldürülen biriyle karşılaşmışlardı. Ne olur, ne olmaz diye dokunmadılar. Sabah namazlarını kıldıktan sonra evlerine çekildiler. Öğle olduğunda, ölü, gene çeşme başındaydı. Upuzun yatıyordu. Amansız bir sıcak bastırmıştı. Şimdiden kokmaya başlamıştı. Gene ellemeye cesaret edemediler. Belki sahibi çıkar diye ikindiyi beklediler. Ölüyü almaya gelen olmadı. Köylüler, yeniden evlerine çekildiler.

Akşama doğru, hava kararmaya yüz tutarken dört köylü, toprak damlı evlerinden başlarını uzatıp çevreyi şöyle bir taradılar. Ardından evlerinden çıkarak korkak adımlarla ölüün başına gittiler. Hemen oracıkta yüzlerini dağlara dönüp:

– Dağlar taşlar tanık olun; diyerek namazını kıldılar.

Sonra da ölüyü sırtladıkları gibi kefensiz olarak açtıkları bir çukura gömdüler.

Hava kararmıştı artık. Ne onlar kimseyi görmüş, ne de kimse onları farketmişti. Kim olursa olsun bir ademoğlunu, bir garibi ruh huzuruna kavuşturmanın gönül rahatlığı ile evlerine girdiler.

Ertesi sabah köyün kapıları gümbür gümbür dövülerek, dipçiklenerek açtırıldı. Askerler köyü sarmıştı. Köylüleri alanda bir araya topladılar. Komutan, iki pırpırlı bir uzatmalıydı.

– Çeşme başındaki ölüye ne oldu? diye bağırıyordu.

Herkes, birbirine baktı. Titrek bir ses:

– Gömdük, dedi

Çavuş:

– Namazını da kılsaydınız bari, diye alay edecek oldu. Aynı titrek ses:

– Kıldık, dedi.

Çavuş, o zaman, avazı çıktığı kadar bağırıp tepinmeye başladı:

– Onun kim olduğunu biliyor musunuz? Bir hayine yardım etmenin size neye mal olacağını bilmez misiniz? Ha dirisine, ha ölüsüne yataklık etmişsiniz bizce farketmez. Şimdi onu derhal mezardan çıkarıp bu alanın ortasında çürümeye bırakacaksınız.

Burada sustu. Öfkesi yatışır gibi olmuştu. Köylülerin her birinin gözlerinin içine teker teker bakıp gülümseyerek şöyle seslendi:

– Siz de, köyün ortasında mikrop saçan bir ölüyle yaşayacak kadar akılsız değilsiniz elbet. Onun için yarından tezi yok köyü boşaltacaksınız. Biliyorsunuz, sizin sağlığınızı korumak da bizim görevimiz.

O gün bu gündür Çeper köylüleri, evlerinden, hasadını yapamadıkları ekili tarlalarından, sütünü sağamadıkları hayvanlarından uzaktalar. Her biri, bir başka yerde, köylerine döndürülmeyi ya da kesin olarak göç ettirilmeyi bekliyor. Başkalarının eline bakmak zorunda bırakılan köyün yaşlılarıyla çocukları, açlar mı, susuzlar mı, şimdilik bilen, gören yok.

Biz toplandık görmeye gidiyoruz işte. Görmeyen gözlere, duymayan kulaklara haksızlığın kaynağını göstermek, baskının şiddetini duyurmak için. Yazarlar, gazeteciler, demokratik kuruluşlar, toplumcu partiler hep birlikte. Barışa bir katkımız, ezilen insanımıza bir yararımız olsun diye.

Yol, uzadıkça uzuyor. Ekili, biçili, işlenmiş, ürün devşirilmiş bir çok tarlayı geride bıraktık. Bir sapaktan Lice yoluna döndük. Buradaki tarlalarda ürünler daha kaldırılmamış. Gazetecilerden biri:

– Bir çoğuna girilemiyor, biliyorsunuz, yasak dedi. Boşaltılmış köylerin tarlalarına gitmek için yalnız yaşlılara izin var. Onlar da yapabildikleri kadar yapıyor, çalışabildikleri kadar çalışıyor. Onun için ürünün yarısı toplanıyor, yarısı tarlada kalıyor. Ayrı yerlere dağıldıkları için tarlalarına ulaşmaları da bir başka sorun.

Biz, bunları konuşup tartışırken iki panzerle yol boyunca iki yanlı dizilmiş silahlı askerler önümüzü kesti. Burası Lice girişindeki Mermer Karakoluydu. Karakola varmadan sağda onarılmakta olan küçük bir benzinlik vardı. Arabaları oraya park etmek istedik. Asker bırakmadı. Yolun ortasında kuşatma altında kaldık. Arabalardan inenler oldu. Kimimiz arabalarda kaldık. Gazetecilerden de kimi aşağıya inerken kimi de arabaların içinden, perde arkalarına gizlenerek çekim yapıyordu.

Komutanla konuşmaya gidenler, çabucak geri döndü. Asık bir yüzle:

– Arabalara biniyoruz, dediler. Lice’ye gitmemize izin vermiyorlar.

O sırada, kimilerinin arabalara binmekte acele etmediğini gören komutan, hışımla asfaltın kenarında dolananların üstüne yürüdü. Yanında bulunan özel tim kameramanı, ha bire, aşağı inenlerle arabadakileri videoya kaydediyordu. Komutan, yüksek sesle:

– Şu anda Türkiye Cumhuriyeti’nin güzelim karayolunu işgal etmiş bulunuyorsunuz, dedi. İki dakikaya kadar kara yolunu boşaltmazsanız hepinizi taratırım.

Ardından:

– Kameralar aşağı, diye bağırdı.

Kameralar aşağı indirilip bir bir kasetler, fotoğraf makinelerindeki filmler sökülüp alındı. Komutan, bir yandan fotoğrafçılarla kameramanlara:

– Ayıp ediyorsunuz ama, diye söyleniyordu.

Onlar da en yumuşak sesleriyle:

– Askerlerin yüzünü çekmedik ki, arkadan resim aldık, yüzlerini çekmedik ki... diye kendilerini savunuyorlardı.

Oysa ki özel tim kameramanı, kamerasını hepimizin suratının ortasına çevirmişti. Onlar, görmemizi istemedikleri bir şey olduğu için korkuyor, yüzlerini bizden gizliyordu. Bizse halktan saklanmak istenenleri ortaya çıkarmak için burdaydık. Ama Lice’ye varamadık. Mermer Karakolu, Lice’nin önünü, gerçek bir mermer duvar gibi kapatmıştı. Gidenler, bu sert duvara çarpıp geri dönüyordu. Biz de öyle yaptık.

ÖLENLER-ÖLDÜRÜLENLER-
MEZARSIZ BIRAKILANLAR

Urfa-Birecik karayolu, Birecik’e 15-20 kilometre kala bir yanı kıraç tarla, bir yanı yemyeşil, bodur fıstık ağaçlarıyla bezeli bir bahçenin dirsek yaptığı yerden Halfeti’ye ayrılıyor.

Sapakta bizi Halfeti’ye götürecek olan Birecikli arkadaşları fıstıkların altında gölgelikte bekler bulduk. Arabalarını kıraç tarlanın kenarına, güneşin altına çekmişlerdi.

Fıstıkların serinliğindeki kısa bir hoş beşten sonra arabalara doluştuk içleri fırın gibi olmuştu. Bir yanı yeşilik, bir yanı kıraç yol sürüyordu. Bizi götüren arkadaşlar:

– Şimdi göreceksiniz, başka bir iklime gidiyoruz, dediler.

Yolun yeşillikli yanını göstererek;

– İşte Halfeti’nin buralara kadar tırmanan bereketi, diye de eklediler.

Yol uzuyor, ama ufukta Halfeti gözükmüyordu.

– Nerede bu Halfeti? diye sorduğumuzda görünmeyen bir vadiyi gösterdiler.

Arabalar, az sonra, uzaktan belli olmayan bir çukura inmeye başladı. Kıraç tarlalardan, bozlaşmış dağ-taştan yeşil bir denize daldık. Yakıcı sıcağın yerini ılıman bir hava almıştı. Ardından vadinin tam ortasında, ağaçların arasında parıldayan, geniş yeşilimsi bir gölü andıran Fırat suyu çıktı karşımıza.

Halfeti, gerçekten ayrı bir iklime sahipti. Bahçelerde muz yetiştiriliyor, portakal, mandalina üretiliyordu. Siyah, kokulu güller açıyordu.

Irmak sakindi. Çocuklar çok derin olmayan kumluk yerlerde suya girmiş yüzüyordu. Şişirilmiş iç lastiklerle kayık sefası yapanlar vardı. Halfetililer, ikide bir birbirlerini uyararak çocuklara gözkulak olunması gerektiğini söylüyorlardı. Bazan içlerinden biri çocuklara:

– O tarafa gitmeyin, diye bağırıyordu.

Nedenini Yukarı Göklü beldesine gittiğimizde anladım. Yukarı Göklü bir kürt köyü. Büyük ve geniş bir köy. Bir kasabanınki kadar çarşısı var. Biz gelmezden 10-15 gün önce köyün Fırat’a akan deresi, kabaran sel sularıyla 18 canı birden alıp yutmuş. Cesetlerin bir bölümü çıkmış. Geri kalanlarınsa mezarı yok. Yetkililerin sorumsuzluğunu bir köylü şöyle açıkladı:

– Televizyonlarda gördünüz, kedinin birini apartman aralığından kurtarmak için bütün belediye, itfaiye seferber oldu. Bizim ölülerimizin kedi kadar da mı hükmü yok?

Yoktu. Çünkü yetkililerden izin alınarak istenen ambulans, 20 kilometre hızla, neredeyse yürüye yürüye beldeye gelmişti. Arama çalışmalarınaysa üç gün sonra başlanmıştı. Gösteriş için getirilen balıkadamlar, kum yığınlarına saplanmaktan başka bir şey yapamıyor, insan kokusuna duyarlı eğitimli köpeklerse köyün tavuklarını kovalıyordu. Bütün bunlar, yöre halkına verilen değerin göstergesiydi. Dirisinin baskı, zulümden başka bir şey görmediği yoksul halkın ölüsünün ne değeri olabilirdi?

Gittiğimiz her evde özellikle kadınlar ağıt yakıyordu: Ağlamaklı, yazgıya boyun eğen ağıtlardı bunlar. Yanlarında Fadime Göktepe’yi, Sennur Sezer’i görünce ağıtlar dirence dönüşüyordu. Yöneticilerden hesap soruyordu: “Onları Tanrı aldı, ama ölülerimizi vermeyen kullar. Bizi mezarsız bırakanlardan bunun hesabı sorulsun.”

Aramızda, mezarsız kalan ölülere, daha doğrusu mezarsız bırakılanlara en çok üzülen Gaziantep’ten bize katılan İmam Amcaydı. İmam Amca, İHD yönetiminden bir arkadaşımız, dostumuz.

Sennur’la bana mezarsız bırakılan bir kızın öyküsünü anlattı.

Öyküsünü anlattığı kız, dağda vurulan bir gençkızdı. Ölüsünü almaya anasıyla babasıyla birlikte İHD yöneticisi olarak İmam Amca da gitmiş.

– Bize verilen yarım bir cesetti, diyor. Kafasının üstü biçilmişti, saçları yoktu. Kulakları kesilmiş, memesinin biri de yarılıp yarısı alınmıştı.

İmam Amca, gözleri sulanarak öyküsünü sürdürdü:

– Bu gencecik bedeni alıp geldik. Gömmek istediğimizde kışkırtılan bir grup gömmemize izin vermedi. Mezarlığa sokmak istemediler. Önümüzü kestiler. Tehditler savurdular. Şimdi siz yarısı yok edilen bu kanlı bedeni bir düşünün, bir de her insanın en doğal hakkı olan gömülmesinin engellenmesini, ölüye bile huzur verilmeyişini...

Bir an için sustu. Sonra:

– Bütün bu yapılanlar, insanlığa sığar mı, söyleyin! diye ağlamaya başladı.

Öykünün sonunu ne ben, ne de Sennur soramadık. Karşılıklı sustuk.

Elazığ’da İHD’yi ziyarete gitmiştik. Güneydoğu izlenimlerimizi anlatıyor, yörenin çözülemeyen, çözülmek istenmeyen sorunlarını tartışıyorduk. Tartışma boyunca, karşımızda, Fadime Göktepe’nin yanında oturan orta yaşlı iri yarı bir adam, bizi büyük bir dikkatle izledi. Sonra birdenbire tartışmayı ortasından kesercesine konuşmaya başladı:

– Benim adım Hüseyin Demirbaş. Taşıma işçisiyim. Yani hamal. Benim yedi çocuğum var. İçlerinden en iyisi, en aklı başında olanı Sinan’dı. Ama onu öldürdüler. Sinan, hem öğrenciydi, hem çalışıyordu. Onun üç kimliği vardı: Öğrenci kimliği, işçi kimliği ve T.C. vatandaşı kimliği. Asıl kimliği emekçi olmaktı. Yani insan olmak. Onun için öldürdüler. Bir gün, askerlik bahanesiyle karakola çağırdılar. Öğrenciyim, tecilim var dediyse de dinletemedi. Terör şubesine götürüldü. Suçun duvara yazı yazmak, bildiri asmak ve Sivas katliamında ölenler için saygı duruşunda bulunmak diyerek öldürdüler. Karakola çağrıldığının ertesi günü bana: “Oğlun öldü, biz onu gömdük” dediler. “Siz ne biçim adamsınız, abdestsiz namazsız insan gömülür mü, bu yaptıklarınız müslümanlığa sığar mı?” dediysem de dinlemediler. Şimdi oğlumu öldürenlerin cezalandırılmasını istiyorum. Peşlerindeyim.

Hepimiz donup kalmıştık. Hüseyin Demişbaş, Fadime Göktepe’ye dönüp onun elini sıktı.

– Sen hepimize örnek oldun ana, diyerek eski suskunluğuna gömüldü. Gözleri kararlılıkla ışıldıyordu.

Aynı şey, Malatya’da yaşandı. Yılın başında faşistlerin sokak ortasında öldürdüğü Üniversite öğrencisi Ümit Cihan Tarho’nun babası Zülküf Tarho, Fadime Göktepe’yle birlikte çıktı sahneye. El ele. Gönül gönüle. Oğlunun katillerinden hesap sorulmasını istiyor. Tıpkı Hüseyin Demirbaş gibi. Acısını yüreğine gömüp sonuna kadar direneceğini haykırıyor. Umutlu bakışlarla Fadime Göktepe’ye dönüyor. Fadime Göktepe de ona “Birlik olursak kimse durduramaz bizi” dercesine gülümsüyor.

ÜÇ KAPILI KENT DİYARBAKIR

Diyarbakır, eski bir kent. Çevresi kara taştan surlarla çevrili. Sünger taşı türünden volkanik bir taş olan sur taşları, denildiğine göre sıcağı emiyormuş. Eski kent, sur içinde öbeklenmiş. Taş evlerin birbirine yaslandığı daracık sokaklarıyla neredeyse güneş görmüyor. O yüzden gölgeli ve serin oluyor bu sokaklar. Cahit Sıtkı Tarancı’nın evi de bu sokaklardan birinde. Müze olarak korunuyor. Yoksa betonlaşma çoktan başlamış Diyarbakır’da. Dar sokaklar güneşe açılmış. Taş evlerin alt katları yıkılmadan duruyor. Bu temel üstünde derme çatma beton yapılar yükselmiş.

Sur diplerinde bahçeli kahveler var. Ağaçlıklı olan bu bahçelerde serinleyebiliyor insanlar.

Diyarbakır çarşısı upuzun bir cadde. Kentin merkezi de burası. Bir ucu Mardin Kapı’ya açılıyor. Bir ucu Urfa Kapı’ya çıkıyor. Ortasından da Dağ Kapı’ya ulaşılıyor.

Mardin Kapı yönünde, ünlü köşeli şadırvanı, avlusunda 600’lü yıllardan beri duran güneş saati ile Ulu Cami’yi, eski hanları bulursunuz. Çoğu yeri yıkık dökük olan bu hanlarda gümüş işlemecileri var. İnce ince işlenmiş telkariler yapıyorlar.

Mardin Kapı’nın altında Dicle akıyor. Geceleri Dicle’den esen yelle serinliyor Diyarbakır. Söylediklerine göre Dicle eskisi gibi mavi değil. Artık kirlenmeye başlamış Shell’in petrol aramak için açtığı kuyuların atıkları, yıllardır Dicle’ye akıtılıyormuş.

Dicle, eskiden kıyısı boyunca karpuz tarlalarını sulardı. Şimdi de kalan tarlaları suluyor. Ama eski Diyarbakır karpuzları yokmuş artık. İçine adam giren büyüklükteki karpuzlar olmuyormuş. İçi oyulup musluk yapılan karpuzlar da tükenmiş ya da yetişmiyormuş. Karpuz muslukların yerini, her yerde olduğu gibi, plastik musluklar almış.

Diyarbakır’ın üç kapısı var. Üçü de yoksulluğa açılıyor.

Biz Seyrantepe’deki Aziziye mahallesine gittik. Surun dışında, adından da anlaşılacağı gibi, bir tepenin üstüne kurulmuş gecekondu semtlerinden biri.

Mahalleye girer girmez çevremizi çocuklar sardı. Vakit akşama doğruydu. Hava kararmak üzereydi. Ferda, son kalan gün ışığından yararlanmak için üst üste fotoğraf çekmeye başlayınca çocuklar arttı. Fadime anayla Başkan Levent Tüzel’le, Abdullah Varlı’yla sonra da hepimizle ayrı ayrı çocukların resmi çekildi. Başı yemenili kadınlar katıldı aralarına. Şalvarlı, kasketli erkekler.

Evlerin kimi bahçeli, kimi bahçesiz, kimi tek göz, kimi iki göz odalı bildiğimiz yıkık dökük gecekondulardı. Yolları taşlı ve kumluydu. Ortalarından birkaç kola ayrılmış lağım suları akıyordu. Oradan oraya atlayarak yürüdük. Her kahvedeki ya da dükkan önlerinde biriken topluluğu selamlayıp konuştuk. Durduğumuz her yerde Fadime Göktepe’yi tanıyordu halk. Yaşlı, genç eline sarılıp öpüyordu. Her sözün başı da sonu da “Serçava” (Başım üstüne) diye bitiyordu.

Bu semtte oturanlar göç ettirilenlerdi. Yolumuz kesen yaşlı bir ana eski püskü entarisinin eteğini kaldırıp ayak bileğinin üstünde bir çukur gibi duran ve geçmeyen kurşun yarasını gösterdi. Çevredekiler

– Gördünüz mu yarayı, gösterdi mi yarasını? diye üsteleyerek soruyordu.

Görmeyenimiz varsa görsün, yapılanları bilsin diye.

Mahalle inişli yokuşlu bir dere yatağıydı. Birkaç gün önceki sel, çakıllarla kumları üst üste yığmıştı. Taşların üstünden atlamaktan, lağım sularına basmamaya özen göstermekten nerdeyse ayaklarımızı burkuyorduk.

Her sokaktan yenilerinin katıldığı çocuk kalabalığı iyice büyümüştü. Ama onlar, dağ keçileri gibi, taş toprak demeden, yel gibi, tekerlenmeden önümüzde koşuyordu.

Sonunda hava karardı. Daha çok dükkanlardan yansıyan tek tük elektrik ışığı yolumuzu aydınlatıyordu.

Birden sokakları bir duman bürüdü. Yakılan çalı kokusu çevreyi kuşattı. O zaman her sokağın bir ya da iki başında kimisinde de sokağın orta yerinde bir köşede yakılan ortak tandırları gördüm.

Yaktıkları, evlerinin damları üstünde yığılı duran pamuk çalılarıydı. Çalıların üstünde isten pastan rengini yitirmiş pamuk parçacıkları vardı. Bunlar belki de yasaklı tarlaların işlenmeden sökülen pamuklarıydı. Yakacak olarak kullanılıyordu.

Tandırda pişirdiklerine baktım. Patlıcan közlüyorlardı. Bir de tandır duvarına yapıştırılan hamurlar ekmek, bir çeşit pide olarak pişiyordu.

Sennur, pek patlıcan sevmezdi. “Tatsız tuzsuz bir yiyecek olduğu gibi kalorisi de yoktur” derdi. Güneydoğu yolculuğumuz boyunca kahvaltı dahil, öğle, akşam patlıcan közleme yedik. Lokantalarda ya da biraz varlıklı olan evlerde köfte ve domatesle birlikte fırınlayıp getiriyorlardı. O zaman adı patlıcan kebabı oluyordu. Urfa’da yanında yeşil biber (isot) de közleyip sunmuşlardı. Lezzetine diyecek yoktu. Sennur da onlara pek itiraz etmedi.

Tandırlarda çatırtıyla yanan pamuk çalılarını düşündükçe Lice’den Diyarbakır’a göç ettirilmiş bir aile aklıma geldi.

Ailenin gençlerinden biri Diyarbakır’da elektrikçilik yapıyor şimdi. Biri de gurbet illerde inşaatlarda çalışıyor. Gençlerin Lice’ye sokulması yasak ama yaşlı ana babanın tarlayı işlemesine izin var. Bir gün onları da durduruyorlar. Askerliği gelen oğlunun nerede olduğunu bildirmeden tarlaya girmeleri engelleniyor. Böylece pamuklar tarlada toplanmadan kalıp çalılaşıyor. Babaysa her gün karakola çekilip İzmir’de diye bildirdiği oğlunun açık adresini söylemesi için sorgulanıyor. Boşalttırılıp göç ettirilen köylerin tarlalarında kalan, toplanmadan bırakılan bu ürünleri sonradan kimler söküp çalı diye satıyor? Aklıma takılan bir soruydu bu. Ama ne ben kimseye sordum, ne de kimse bana bu konuda bir şey söyledi.

Mahalleden çıktığımızda gece olmuştu. Akşam yemeğine Fatma Ana’nın evine çağrılıydık. Gittiğimiz ev, kentin eski mahallelerinden birinde beş katlı bir apartmandı. Geniş terasın kenarlarına halılar, minderler, yataklar serilmiş, ortaya da büyük bir sofra kurulmuştu. Yıldızlı bir geceydi. Mahalle halkının da katıldığı yoğun bir kalabalık vardı. Yemekler, çeşit çeşit meyvalar yenildi. Soğuk sular, şerbetler, daha doğrusu koka kola ile fantalar içildi.

Sohbette göç ettirilmiş bir kürt ailesinden iki genç vardı. Kardeşi böbrek hastası. Diyaliz makinesiyle yaşayabiliyor ancak. Henüz 17 yaşında. Varlarını yoklarını ona harcamışlar. Son çare ağabeyin böbreğini bağışlaması. Ama ameliyat için çok para lazım. O da yok. Doku uyuşmazlığı olup olmadığı da araştırılmamış henüz. Ne yapmaları gerektiğini bize sordular. Abdullah Varlı, tek çarelerinin ağabeyin sigortalanması olduğunu söyledi. Dört ay dolduktan sonra bu ameliyat sigorta hastanelerinde yapılabilirdi. Ama iş nerdeydi?

Buna karşılık Sennur Sezer, Diyarbakırlı okumuş, öğretmenlik hakkını elde etmiş bir genç kızın özel bir kreşte 15 milyon aylıkla iş bulabildiğini söyledi.

Çaresizlik içinde gökyüzüne çevirdim gözlerimi. O sırada Dicle’den doğru bir yel esti. Gökteki yıldızlar, deminki konuşulanlardan mı, yoksa esen yelden mi kandil gibi sallandılar. Belki de bana öyle geldi. Ortadaki ağır havayı dağıtmak için yanımdaki arkadaşa:

– Bu yel, surun ötesine ulaşır mı, Aziziye mahallesindekileri de serinletebilir mi? diye sordum. Yanımdaki arkadaş çok ciddi bir tavırla:

– Yok, dedi, surlar sıcağı tuttuğu gibi rüzgarı da dışarı bırakmaz. Onların hepsi surun kuşatması altındadır.

ZONGULDAK’IN KARA YAZISI

Her Evin Kapısında
Bir ya da İki Madenci

Konuk kaldığımız evde sabahın köründe uyandırılıyoruz. Zonguldak’a Sennur’la birlikte dün yine böyle gün ışımadan ulaşmıştık. İşçi arkadaşımız EMEP üyesi Şemsi Küçük, bizi karşılayarak Karaelmas mahallesindeki bu eve konuk olarak yerleştirmişti. Gündüz, Zonguldak’ı dolaşmaktan yorgun düşmüş, gece de kaldığımız evin işçi eşi olan sahibesiyle uzun uzun konuşup çocuklarıyla bir süre oyalandıktan sonra uyumuştuk. Gündüz hava sıcaktı ama geceleri soğuk oluyordu. Onun için ev sahibemiz bizi elektrikli battaniyeyle ısıttığı bir yatağa yatırmıştı. Şimdi sıcak yatağımızda rahat rahat uyurken bizi kim uyandırmaya kalkıyordu?

Yarı uyku ile uyanıklık arasında, ikimiz, aynı anda, durumu birden kavrayarak yataktan fırladık. Bugün ocağa inecektik. Çabucak giyinip odadan çıktık.

Şemsi, salonda bekliyordu. Bizi gülerek karşıladı. Ev sahibemiz, güleç bir yüzle:

– Kahvaltı hazır, hemen buyrun! diyerek buram buram çay kokan mutfağa yöneltti.

Şemsi:

– Acele etmeliyiz, diyordu. Saat sekize kadar ocağa yetişmemiz gerek. Sizi bıraktıktan sonra ben de işe yetişeceğim.

Sokağa çıktığımızda, saat, yedi buçuğa geliyordu. Dünkü gibi güneşli bir ekim sabahı başlıyordu. Bütün Zonguldak uyanmıştı. Zümrüt yeşili onlarca tepeden oluşan Zonguldak, ayaktaydı. Her yokuştan minibüsler, öğrencilerle, işçilerle dopdolu olarak aşağıya, kent merkezine iniyordu. Yokuşu tırmananlarsa boştu. Her biri, yemyeşil ağaçlar arasında yarı kaybolmuş gibi duran evlerin hepsinden bir ya da iki işçi, iki-üç öğrenci yüklenip tıka basa dolarak geri dönüyordu. Önümüzden geçen iki minibüs durmadı bile. Üçüncüsünde kalabalığı iteleyerek güçlükle yer açtık kendimize.

Aşağı inerken camdan göğe baktım, masmavi ve pırıl pırıldı. Kıyılarla liman ise durgun ve kapkaraydı. Dev görünümlü gövdesiyle göğün mavisini kapatan lavar, ocaktan çıkan kömürü yıkayıp ayrıştırırken dere gibi kara bir su akıtıyordu denize. Burada deniz, kıyı boyunca, karaya boyanıyordu.

Fener Tepesi

Oysa ki dün bize Zonguldak’ı gezdiren Memet ve Evrensel’in muhabiri Özer’le birlikte Fener tepesinden denize baktığımızda hiç de öyle görünmüyordu. Baktığımız yükseklikten, gökyüzü ne kadar maviyse deniz de onun kadar ışıltılı bir mavilikle parıldıyordu.

Memet, uzun boyuyla biraz da eğilerek yüzüme baktı. Gülümseyerek:

– Buradan öyle görünür elbet ağbi, dedi, burası zenginlerin yeri.

Fener, gerçekten de Zonguldak’ın ünlü gezinti yerlerinden. İstanbul’un Çamlıca tepesi gibi. Her yan ağaçlık. Gölgelik. Evler bahçe içinde. Buradan Zonguldak’ın görünümüne doyum olmuyor. Bir yanı Zonguldak limanını, bir yanı Kapuz plajı ile Kilimli tepelerini görüyor. Önümüzdeyse göz alabildiğine, ufuk çizgisine kadar uzanan Karadeniz. Çarşaf gibi yayılmış kıpırtısız duruyor bugün. Dimdik, geçit vermeyen, iri kayaların dibinde gümüş gibi ışıldayan balık sürüleri. Parıltılı, gümüşten bir ayna görünümünde. Memet, hamsi olduklarını söylüyor. Az ilerdeyse kıpırtısız denzi yer yer kabartan dalgacıklar göze çarpıyor. Memet:

– Yunuslar, diyor. Sürüleri izliyorlar.

Özelleştirme Yağması

Karadeniz’in uçsuzluğunu gözlediğimiz en tepedeki deniz fenerinin solunda, liman yönünde, yol boyunca yan yana sıralanmış bahçeli büyük yapılar var. Memet, eliyle göstererek:

– Bunlar TTK (Türkiye Taş Kömürü) lojmanları, diyor. Eskiden müdürlerle yöneticiler otururdu.

– Ya şimdi?

– Özelleştirildi.

– Yani?

– Satıldı. Şu gördüğün koskoca, üç dört katlı yapılar, 500 milyona satıldı, el altından.

Dönüp baktım, hepsi de beş-on milyarlık yapılardı. Belki daha da fazla.

– Alanlar ne yapacak bunları?

– Eğlence yeri, gazino, lokanta. Bir tanesi tepesine yüzme havuzu bile yaptırdı. Paralı spor tesisi.

Kimbilir kimlere peşkeş çekilen lojmanları geçince, eskiden memur lokali olan, Fransızlardan kalma küçük, güzel bir kilise var. Şimdi yenileniyor.

– O ne olacak?

– Kodamanlar için gazino.

Her şey Müdürlerle
Yöneticilerin Hizmetinde

Yenilenen eski kilisenin tam karşısında, Maden Mühendisleri’nin, denize bakan güzel bir lokali bulunuyor. Deniz fenerini arkamızda bırakarak yürümemizi sürdürüyoruz. TTK yöneticilerine ait Deniz Kulübü’nü, tenis kortunu gösteriyor bu kez Memet. Tam:

– İşçiler için yapılmış, onların da buranın güzel havasıyla görünümünden yararlanmalarını sağlayacak bir yer yok mu buralarda? diye soracaktım. Karşıma incir ağaçlarıyla bezeli Vali Konağı, TTK’nın bakanlarla milletvekillerini, üst yöneticilerle, müfettişleri ağırladıkları çamlıklı bir bahçe içindeki saray ufağı köşk çıktı karşıma. Nöbetçi kulübelerinin içi ocaklı, tepelerinde bacalar var. Kışın ısıtılıyormuş.

Sorumdan caydım. Az önce denize bakarken üstüne oturduğumuz, önüne duvar örülmüş, baca ağzı görünümündeki tümsek aklıma geldi. Kapatılan bir maden ya da hava deliği olabilir miydi?

– O neydi? diye sordum, Memet’e.

– Bilmem ama, havalandırma bacası olabilir.

– Ocaklardan birinin miydi acaba?

– Belki de...

– Neden kapattılar dersin?

Memet, dudak büktü. Bir bilgisi olmadığını söyledi. Sennur, alaylı bir gülümsemeyle üçümüzün de yüzüne ayrı yarı baktıktan sonra:

– Bunu bilmeyecek ne var? dedi. İşçiler, buranın bu güzel havasını solumasınlar diye kapatmışlardır.

Fener tepesini, suskunluk içinde indik. Sıcak iyice bastırmıştı. Memet, iyi bir madenci olduğu kadar usta bir denizciydi de... Biz sormadan;

– Buna pastırma sıcağı derler, dedi. Geçicidir. Ardından kestane karası dediğimiz fırtınayla yağmurlar gelir ki yakındır.

İçimden sarsıldığımı duydum.

Partiye Dönüş

Fener’den, liman boyunca yürüyerek Parti’ye geldik.

Parti’de Fahri Bozbaş’ı bizi bekler bulduk. Elinde ocağa inmemizi sağlayacak izin kağıtlarını tutuyordu. Sennur’la bana ayrı ayrı imzalattı. Kağıtta, ocağa kendi isteğimizle indiğimiz, işletmenin yaşamımız konusunda hiçbir sorumluluk almadığı yazılıydı. Ölümüne imza atmıştık yani.

Biz bunları yaparken ocaktan yeni çıkıp Parti’ye uğramış olan bir işçi, höpürtüyle çayını içiyordu. Kendi kendisiyle konuşur gibi bize şunları söyledi:

– Eve döndüğümde annem, hoş geldin diyerek boynuma sarılır, bense omuzlarından iterim onu. Yaklaştırmam yanıma. Ocağın karanlığı gözümden gitmemiştir, derinliğiyle de kafam bulanıktır daha. Çok sinirli olurum o zaman. Çayımı içip, hem de birkaç tane birden, cigaramı da tüttürdükten sonra açılırım biraz. Ondan sonra anama sarılır öperim. Çoluğum çocuğumla konuşacak bir şeyim varsa konuşurum, onların soracakları, benden istedikleri bir şey varsa dinlerim. Anam haklıdır. Bir siren sesi duysa, nerde, ne oldu diye fırlar sokağa, yaralanan mı, ölen mi var? Biraz geciksem ocakta ne olmuş diye düşünür, ocaktan çıktık mı, çıkmadık mı diye telaşlanır. Her an, her gün, bunu yaşar madencinin ailesi.

Şemsi de işten yeni gelmiş, bizi bekliyordu. Bu sözler üstüne yüzümüze baktı:

– Hemen gidelim isterseniz, dedi. Biraz dinlenirseniz iyi olur. Yarın işiniz zor!

Gerçekte de öyleydi.

Ocak Yolunda

Bütün minibüsler, Parti’nin önündeki alanda dolup boşalıyordu. Şemsi’yle Karaelmas minibüsünden inip bizi Üzülmez’deki Asma’ya, ocağın olduğu yere götürecek olan minibüse bindik. Bizden başka yolcu yoktu. Saat sekize çeyrek vardı. İşçiler çoktan ocak yerine ulaşmışlardı. Minibüs dolmayı beklemedi. On ya da beş dakikada bir kalkıyormuş. Sekize on kala hareket ettik.

Yarı yola vardığımızda, Şemsi, TTK’nın servis otobüsünün kaza yaptığı yeri gösterdi. Tıka basa doldurulmuş hurda otobüs sağa kaçınca dere yatağının yanındaki alt yola devrilmişti: 11 ölü, 2’si ağır olmak üzere 41 kişi yaralanmıştı. Yüzünü hep güleç görmeye alıştığımız Şemsi:

– Suç, TTK’nın diye patladı. Kamyondan bozma servis otobüsünün şoförü ne halt etsin, 32 kişilik araçla 70 işçinin taşındığı nerde görülmüş. Ama işçiyi düşünen mi var? Şoförler durumdan şikayet etseler de dinleyen yok. Öyle olunca sonu böyle olur işte. Şimdi de kaza deyip sıyrılıyorlar işin içinden. Otobüste böyle de ocakta başka türlü mü sanki... Ne oluyorsa işçiye oluyor.

TTK İşletmeleri

Asma’da indiğimizde Şemsi hâlâ söyleniyordu. Minibüsten inince küçük bir yokuşu tırmandık. İki yanda kahvelerde aşçı dükkanları var. Yokuş bitince önümüze sarı işletme binası çıktı. Bahçesinde yirmi otuz otomobil park etmişti. Çoğu mühendislerin olmalı. Bazıları da işçilerinmiş. Kazadan sonra servisler hemen hemen kalktığı için otomobilleriyle gelenler oluyormuş. Çoğunluksa bizim gibi minibüsle gidip geliyor.

Hava günlük güneşlik, gökyüzü maviydi ama sağda işçileri madene indirip yukarı çıkaran iki büyük kafesin bulunduğu kuyu ağzının demirden kulesi gökyüzünü karartıyordu. Solda sürekli buhar salan islim kulesi de çevrede yağmurlu bir havanın bulanıklığını yansıtıyordu. İşletmenin boyaları kararmış –kömür tozundan olmalı– yapısıyla arka bahçesindeki hurda demir yığınları, kalıntı kömürler, bu havayı büsbütün pekiştiriyordu.

Cilalı boyalarının üstünde güneş ışınlarının yansıdığı parlak renkli otomobillerin arasından geçip içeri girdiğimizde beton taban yağmur yağmışçasına yer yer ıslaktı. Ortalık kömür kokuyordu. Badanasız duvarlarda terlemiş gibi yol yol rutubet lekeleri vardı.

– Burası hiç kurumaz, dedi Şemsi. Gece vardiyası, 24-8 postası şimdi ocaktan çıktı. Üstünü değişip banyosunu yapıyor. Onun için ocağın kokusuyla ıslaklığı siniyor her yere. Aşağı inince bunu daha iyi anlayacaksınız.

Şemsi, bizi, hemen girişteki daracık çay ocağına soktu. Buraya Ramazan’ın çay ocağı deniyordu. Fahri’yle burada buluşacaktık. Dün, öyle sözleşilmişti. Fahri, daha gelmemişti. Şemsi, daha fazla bekleyemedi, bizi Ramazan’a teslim etti. Çaylarımızı söyleyip işinin başına gitti.

Tel Kafesin İçideki İşçiler

Çay ocağının karşısı, ocağa inecek grupların bekleme yaptıkları malta denilen büyük bir tel kafesti. Buradan dönüş yoktu. Ayakta sırt sırta, başlarında lambalı baretleri, bellerinde bataryalarıyla gaz maskeleri, ellerinde naylon poşetler içindeki küçük yiyecek çıkınları, tam techizatlı askerler gibi, asansörün, bir önceki gruptaki arkadaşlarını kapıya boşalttıktan sonra dönmesini bekliyorlardı. Bu sırada, Ramazan, tel örgünün altından tepsi tepsi çay sürüyordu maltada bekleşenlere. Çaylar, bir anda kapışılıyordu, tepsi betona boş olarak sürülüyordu.

Sennur’la ben, çay ocağının camından izliyorduk bu kömür mahkumlarını. Tabaksız çay bardaklarını avuçlarının içinde sıkarak çaylarını içiyorlardı. Bir yudumda bitiyordu sıcak çaylar. Yudumu ikileyen yok gibiydi. Çünkü içecekleri son çaydı bu. Boğazlarını yakmalı, tadı damaklarına yapışıp kalmalıydı. Ocakta cıgara içmek, kibrit taşımak yasaktı. Onun için ciğerlerinden sekiz saat kömür dumanından başka duman geçmeyecekti. Maltada beklerken, çaylarını içerken hiçbir yere bakmıyorlardı, kendi içlerinden başka. Hiçbir ses duymuyorlardı, kendi seslerinden başka, gürültü etmelerinin nedeni buydu belki de. Kendi kendilerini duymak, yaşadıklarını son kez kendi kendilerine kanıtlamak için.

Fahri’nin Gelişi
ve Yeni Bir Ölüm Haberi

Biz işçileri izlerken Fahri çıkageldi. Geciktiği için özür diledi. El sıkıştık. Birbirimize iyi sabahlar diledik.

Çay ocağının camından dönüp Maltaya baktığımda, demir kafes boşalmıştı. Bu, sabah vardiyası, yani 8-16 postasının son grubunun da ocağa indirildiğini gösteriyordu. Sanki hiç olmamışlar gibi ortalık sessizdi. O anda, yeni gelenlerden biri, kazada yaralanan yoğun bakımdaki iki arkadaşlarından birinin daha bu sabah öldüğünü söyledi. İşçiler üzüntüyle başlarını salladı.

Çakı Gibi İki Madenci

Fahri, bir poşetin içinde Sennur’la bana mavi işçi pantolonuyla, iki mavi ceket getirmişti. Başka bir poşetin içinde de benim için getirdiği bir fanilayla bir şort vardı. Ocaktan çıkınca yıkanıp paklanmamız için de sabun, şampuan ve havlu bulunuyordu.

Soyunup giyinmemiz için, içinde birkaç göz banyosu olan mühendislerin kullandığı geniş bir oda ayırdılar ikimize. Fahri’nin getirdiği pantolonlar da ceketler de pek boldu. Pantolonları kemerlerimizi sıkıp belimize oturttuk. Fahri, ceketlerimizi sıkı sıkı kapatmamızı söylediğinden son düğmesine kadar ilikleyerek önümüzde kavuşturduk. Gene Fahri’nin sözüne uyarak ocağa girip çıktığı için her gün yıkanmaktan rengi uçmuş kocaman mendilleri kovboylar gibi üçgen biçiminde boğazımıza bağladık. Başımıza baretleri ayağımıza da kara çizmeleri geçirince Şarlo’nun “Asri Zamanlar” filmindeki haline döndük.

Fahri, elinde iki koca kemer, güleç yüzüyle odaya girip bizi böyle görünce dayanamadı, cebinden küçük bir fotoğraf makinası çıkararak yan yana resimlerimizi çekti. Yoksa buralara fotoğraf makinesi, kamera gibi şeyler sokup resim çekmek de filim çekmek de yasaktı. Ama o bu resmin bir ocak hatırası olmasını istemişti. İkimiz de safariye çıkmış kömür avcısına benziyorduk.

Fahri, kıs kıs gülerek büyük kemerleri belimize bağlattı. Böylece üstümüze bol gelen ceketlerimiz de bedenimize oturdu.

Fahri’nin belimize bağladığı geniş kemerlerin nedeni, lamba odasında anlaşıldı. Kemerin bir yanına baretin önüne takılan, ocakta yolumuzu aydınlatacak olan lambanın bayağı ağır çeken bataryası bağlandı, öbür yanına da iri bir mataraya benzeyen, aliminyumdan grizu makesi yerleştirildi.

Artık hiçbir eksiğimiz kalmamıştı. Ocağa inmeğe hazırdık. İkimiz de çakı gibi birer madenci olmuştuk.

Ocağın Ağzı

Asma Dilaver ocağının baca ağzına vardığımızda saat dokuzu bulmuştu. Fahri, asansöre binerek kuyudan ocağa inmemizi istemedi. Hem üretim yapılan ayaklara varmak için yeraltında iki saatten fazla yürümemiz gerekiyormuş, hem de yüz metreden daha derindeymiş. 170 metrelik 320 metrelik derinliklerde çalışanlar da varmış.

Bizim ineceğimiz Taş Baca’nın deniz yüzeyinden derinliği ise yalnızca 32 metre. Fahri:

– Yanlış anlamayın, burada da yürünecek yolumuz var, diyerek baca ağzından, kentin karşı ucundaki üstü yemyeşil ağaçlarla kaplı top şimşiri andıran küçük bir tepeyi eliyle gösterdi:

– İşte o tepenin altından geçip arkasına kadar uzanacağız, dedi.

Ardından:

– Faytonu kaçırmasaydık, o kadar yürümezdik, diye ekledi.

Sennur’la benim haklı olarak şaşırdığımızı görünce de güldü. Fayton işçileri baca ağzından alıp belli bir yere kadar götüren motora –bir çeşit lokomotif– bağlı küçük yolcu vagonlarıymış. Böyle bir olanağımız bulunmadığına göre:

– Rasgele, diyerek baca ağzından, yaya olarak yeraltının karanlığına daldık.

Karanlık Korkusu

Arkamızdan gelen gün ışığı, biz yürüdükçe azaldı. İki ağzın birleştiği dirseği geçtikten sonra da büsbütün yok oldu. Şimdi önümüzü yalnız lambalarımızın ışığı aydınlatıyordu. Tavanda tek tük neonlar göze çarpıyordu. Ama onlar bulundukları yeri, daha doğrusu yolun kendisinden çok tavanı ışıklandırıyordu. İlerledikçe karanlıkla birlikte serinlik de arttı.

Ocağın tabanı raylarla döşeliydi. Yerler çamurdu. Yer yer su birikintileri vardı.İki yandan da derince bir arkın içinden fışkırtıyla akıyordu. Fahri:

– Bu sular çıkışa doğru akar, dedi. Yolunu kaybedersen çıkışı bunlarla bulabilirsin.

Lambamı, arktaki suya tuttum. Dediği doğruydu. Sular, küçük bir dere gibi, çıkış yönünde şırıltıyla akıyordu.

Fahri:

– Ben bu yolları, her gün, yalnız başıma geçerim, dedi. Onun için giderken şarkı söylerim. Bildiğim bütün şarkıları. Arka arkaya. Siz de konuşun ki yol uzamasın, nasıl gittiğimizi anlamayız o zaman.

Bence yolun uzamaması bahane. İnsan, böylece, asıl karanlık korkusunu yenmeye çalışıyordu. Bu içgüdüsel korku, bütün madencilerde vardı. Ocağın arabı dedikleri bir yaratıktan da sözedenler olmuştu. Bu yaratığın kendilerine tokat attığını bile iddia edenler çıkmıştı. Bütün bunlar karanlıkta bunalan, güneş ışığından, temiz havadan sekiz saat yoksun bırakılan madencinin sanrılarıydı.

Bağıra bağıra konuşup yürüyoruz şimdi. Ben, önüme, arkama bakarak, bastığım yere dikkat ederek yürümeye çalışıyorum. Çamura, su birikintilerine basmamaya özen gösteriyorum. Kendimi neden bu kadar sakındığımı ben de anlamıyorum. Bunu söyleyince hep birlikte gülüyoruz. Ardından, rasgele lap lap, rayların ortasında, çamurun içinde, su birikintilerine basarak yürümeye başlıyorum.

Yeraltındaki ilk korkularımızı, ilk çekingenliklerimiz yeniyoruz böylece.

Yeraltı Kenti

Issız, karanlık yolun sonundan birdenbire bir ışık büyüyerek bize doğru yaklaşıyor. Rayları sarsan bir tıkırtı. Karanlıktan:

– Motor, diye sesleniyor Fahri. Kenara çekilin!

Sırtımızı demir putrellerin tuttuğu, araları tahta döşeli kayalıkların oyulmasıya oluşturulmuş taş duvarlara veriyoruz.

Ardına, her biri beş tonluk, yirmi kömür dolu araba takmış olan motor gürültüyle geçiyor önümüzden.

Ortalık yeniden ıssızlaşıyor. Biraz yürüdükten sonra ışıklı bir alana varıyoruz. Üstünde neonların yandığı büfe benzeri küçük bir kulübeyle yanındaki girintide silindir biçiminde makinaların bulunduğu bir elektrik santralına ulaşıyoruz. Kulübe, ilkyardım ünitesi. Sağlıkçıyla santral bakıcısına tanıştırıldıktan sonra yolumuza devam ediyoruz.

Burada duvara bilgisayarlar yerleştirilmiş. Havadaki metan gazını, karbon dioksit oranını, oksijeni ölçüyor. Fahri, düğmelere basıp ekrandan kontrol ediyor. Onun yanında da küçük pervaneli bir aygıt var. Havaya tuttu mu pervane dönüyor, metanın, karbon dioksitin, oksijenin oranını gösteriyor. Üretimin yapıldığı yerlerde ölçüp sayıların tutup tutmadığına bakacak. Onun işi bu. Ocakları dolaşıp ölçü almak. Tehlikeli sayıya ulaşıp ulaşmadığını saptamak. Böylece ocağın emniyetini sağlamak.

Bir yarım saat geçmeden motor, yeniden kömür yüklemek ya da gerekli araç gereci ulaştırmak üzere geri dönüyor. Raylar sarsılıyor şimdi.

Artık bir yeraltı kentinde olduğumuzu anlıyorum.

Soğuk, biraz daha artıyor. Duvarlardan yeraltı suları sızıyor. İşçiler birine tenekeden bir oluk bağlamışlar. Bir soğuk su pınarı olarak akıp duruyor. Fahri:

– İşçiler el yüz yıkamak, su içmek için kullanıyor bu yeraltı sularını, diyor.

Biz de birer yudum alıyoruz. Doğal olarak buz gibi. Şimdi ocağın içi de öyle.

Rüzgarlı Kapı

Birden önümüzü, iki kanatlı tahta bir kapıyla yanındaki daha ufak bir kapı kesiyor. Fahri, duvar dibindeki manivelalardan birine dokunuyor. İki kanatlı kapı yanlara açılıyor. Açılır açılmaz da güçlü bir rüzgarın uğulsutu duyuluyor. Kapı boşluğundan geçerken rüzgarda Sennur da ben de savruluyoruz. Fahri:

– Baretlerinizi sıkı tutun, diye bağırıyor.

Giyinirken ceketlerimizi neden boğazımıza kadar iliklettiğini şimdi anlıyorum.

Bu tam bir rüzgar duvarıydı. Yukardan gelen soğuk ve temiz havayla aşağıdan gelen pis ve sıcak havanın karşılaşmasından ileri geliyordu.

Böyle üç kapı geçip rüzgarla üç kez savrulduktan sonra dar bir galeriye yöneliyoruz. Tepemizde gidip gelen onların şantif dediği, kereste ya da başka araç gereç taşıyan küçük demirden vagonlar var. Yanımızdan da kömür yüklü yürüyen bantlar geçiyor. İkisi arasında sıkışarak şantiflerin altından başımızı eğerek yürüyoruz şimdi. Bantların üstünde bazen bir iki işçinin ya yüzükoyun yatarak yada çömelip oturarak yolculuk yaptığını görüyoruz. Kenarlarda iskele dedikleri tahta çıkıntılar var. Oraya gelince banttan atlıyorlar. Galeri gittikçe sıkışıyor. İşçiler çoğalıyor. Çoğaldıkları kafalarındaki lambalardan beli oluyor. Başlarını eğip kaldırdıkça ateş böcekleri gibi yanıp sönüyorlar. Bağrışlar artıyor. Üretim noktasına yaklaşmış olmalıyız. Önlerinden geçtiklerimize:

– Kolay gelsin! diyoruz. Onlar da:

– Hoş geldiniz, hoş geldiniz! diye selamımızı alıyorlar.

Yiyecek çıkınlarıyla gaz maskelerini çalışırken duvara biryere asmışlar. Ben kendiminkini yokluyorum. İki büklüm yürümekten kimi baretim kimi maskem bir yere çarpıyor. Fahri bir yandan bizim yürümemize yardımcı olurken bir yandan da pervaneli küçük aygıtıyla ölçümleri yapmaya başladı. Oksijen azlığında terlemek kaçınılmaz buralarda. Ben, yürüdüğümüz, bantların üstünden atlayarak geçtiğimiz yerlerde zorlanmaktan terlediğimi sanıyordum. Değilmiş. Bir madenci aksesuarı sandığım boynumuzdaki mendilin de ne işe yaradığını o zaman anladım. Yüzümü ikide bir onunla kuruluyorum. Akan ter gözlerimi yakıyor. Yoksa kömür tozu mu bu? İkisi birbirine karışarak yüzümden akıyor. Üstüme bol gelen ceket terden sırtıma yapıştı.

Genişçe bir su borusunu andıran bir delikten baretlerimizi ya da kıçımızı birkaç kez öteye beriye çarptıktan sonra sağ salim geçebiliyoruz.

Üretim Yerinde

Burası genişçe sayılabilecek bir alan. “Acenta ayak” dedikleri, kömür çıkarılan yer. Hem bildiğimiz tek uçlu kazmalarıyla çalışanlar var. Hem de hava basıncı ve islimle çalışan, işçilerin mortivik dediği mortipikatör denilen mekanik kazıcıyı kullananlar var. Hani şu sokaklarda asfaltı deldikleri kazıcılardan.

Bu postanın görevi, kömürü üretime hazırlamak. Onun için kazık dikip tahkimat yapıyor, ocağı sağlamlıyorlar.

Fahri, açılan bir başka gediği gösteriyor. Bir işçi terden sırtına yapışmış, daha doğrusu kendi derisi haline gelmiş kara fanilasıyla o gedikten içeri süzülüyor. Fahri, “Biz de girelim mi?” gibisinden bakıyor yüzümüze. İkimiz de o kadar ürkmüşük ki başımızı kaldırarak “Hayır” diyoruz. Fahri, bu gedikten de ölçümünü aldıktan sonra, orada hidrolik ayaklarla demir tahkimat yapıldığını anlatıyor. Hidrolik ayak, istenildiği gibi, damarın yüksekliğine göre ayarlanabiliyor. Fahri, duruma uygun bir olay anlatıyor. Hidrolik ayakların daha kullanılmadığı günlerde, üretim yerine kadar hiç inmemiş bir mühendisin yolu, kömür çıkarılan ayaklardan birine düşer. İşçiler, bugünkü gibi kazık dikip tahkimat yapmaktadır. Mühendis, yönetici olarak, yapılanları izlemek ister. İki işçi bir çukur açıp kazığı diker. Dikme, tavandaki krişe denk gelmez kısa kalır. Mühendis hemen eleştirir durumu:

– Oldu mu ya, kazıkları keserken neden ölçmüyorsunuz? Malzemeye yazık değil mi?

İki işçi, birbirlerine bakıp sessizce gülümser. Kazığı çukura yerleştiren, kazığı tutan arkadaşına yalancıktan bağırır:

– Sen ne biçim adamsın yahu, kazığı biraz ucundan çek de uzat, o zaman yerine yerleşir. Bu işi bir türlü öğrenemedin gitti.

Mühendis, memnun memnun gülümserken adam ayağıyla göstermeden çukura toprak doldurur. Kazık, yükselip yerine oturur. O zaman mühendis geniş bir soluk alarak:

– Hah şöyle, der, arkadaşının dediğini daha önce yapıp işi aksatmasan olamaz mıydı?

İşçilerle Sohbet

İşçilerle birlikte hepimiz gülüyoruz. Bir işçi omuzunda taşıyarak getirdiği kazığı yere yıkıyor. Ayağımıza değmemesi için öteye sıçrıyoruz.

– Hep böyle tek tek mi taşıyorsunuz bunları? diye soruyorum.

– Biz buna çoktan razıyız, diyor kazığı yıkan işçi. Öyle gedikler var ki, bazan kazığı iple ayağımıza bağlayarak, kendimiz de yerde sürünerek içeri alıyoruz.

Kazığı getiren işçi terini silerken hepimizin suratı asılıyor. Suratı kömür karası bir işçi, dikmekte olduğu kazığı bırakıyor, karanlıkta gözleri öfkeden paryalarak konuşuyor:

– Biz burada hayatımızı günlüğü iki milyona satıyoruz.

– Gene de bereket versin, diyor bir başkası. Tanrı bunu da aratmasın

– Ne demek o? diye karşı çıkıyor bir tanesi.

– Şu demek ki, biliyorsunuz, 40-45 bin kişiyken sayımız 20 bine düştü. Emekli olanın yerine başka adam alınmıyor. Kapatacaklar burayı.

– Çavuş doğru söylüyor, diyor öteden biri. Yatakhaneleri bir bir kaldırdılar. Servisler, kaza yapıp arkadaşlarımız ölüyor diye onlar da kalkıyor. Zaten yetersizdi. Köyden gelenler ne yapsın? Kendi servislerimizle cepten para ödeyip geliyoruz her gün, kilometrelerce öteden. Niçin? Ekmek kapımız kapanmasın diye.

Fahri, söze karışarak:

– Özelleştirecekler de ondan öyle yapıyorlar, dedi.

Biri bıkkın bir sesle karşılık verdi:

– Özelleştireceklerse bir an önce özelleştirsinler de kurtulalım.

Hemen karşı çıktım:

– Özelleştirme sizin sandığınız gibi hayrınıza olmaz. Burayı satın alan patron sizi burada komaz. Onun için sizin el ele verip sesinizi yükseltmekten başka çareniz yok.

Bunun üstüne her kafadan bir ses çıkmaya başladı. Kimi sendikayı, sendikacıları eleştiriyor, tepede post kavgasına giriştiklerini, işçinin haklarını korumadıklarını, kendi çıkarlarını düşündüklerini, patronla birlikte işçiyi sömürdüklerini söylüyordu.

İşçilerin dediklerine göre, sendika yöneticileri, yönetimdeki mühendislerle sıkı fıkıydı. Üretimdeki işçileri bilinçlendirmeye, haklarını istemeye, seslerini yükseltmeye yönlendiren işçileri, mühendisler, hemen üretimden çekip pasif görevlere gönderiyormuş. Böylece idare de, sendika da dikensiz gül bahçesinde keyif çatıyorlarmış.

Biri kalktı:

– Gelirken ilk yardım kulübesini gördünüz, dedi bize. Sargı beziyle bir şişe tentüdiyottan başka bir şey yok orda. Biz burada her an ağır bir biçimde yaralanabiliriz. Kolumuz, bacağımız kopabilir. İlk yardım bir saatlik yol. Oraya ulaştık diyelim. Ellerinden ne gelir ki, ne yapabilirler ağır yaralı birine, hastaneye ulaştırılana kadar kan kaybından ölürüz. Böyle olaylar olmadı mı, oldu. Ama kimsenin aldırdığı yok.

Demin, hayatlarını her gün iki milyona sattıklarını söyleyen işçi şakacı bir biçimde:

– Boşverin, dedi. Her gün buraya gömülmeyi kabul ettiğimize göre zaten ölü sayılırız Ötesi boş.

Öğle Yemeği

Saat 11.30’u geçmiş, 12’ye yaklaşıyordu. İşçiler, naylon poşetlerdeki nevalelerini birer ikişer açmaya başladı. Kömür keseklerinin üstüne, yere gazete kağıdından sofralar kuruldu. Üzüm, peynir, haşlanmış yumurta, domates, bir baş soğan ekmekten ibaretti madencinin öğle yemeği. Bunca enerji bu kuru beslenmeyle nasıl sağlanabilirdi? İşçiler, yemeklerini iştahla yiyor, bizi de yoksul sofralarına buyur ediyorlardı. Kiminin sofrasında, sokakta poşet içinde satılan bu genel menünün yanısıra fasulye turşusu ile evde kızartılmış yumurtalı ekmek vardı. Hiçbirini kırmamak için, hepsinin sofrasından birer lokma alıp “Eyvallah!” diyerek dönüş yoluna koyulduk.

Ayak’tan çıkmadan Fahri:

– Şurda bir arıza var, onu da gör, dedi.

Yüzüne şaşkınlıkla baktım. “Bir kaza falan mı oldu?” diye düşündüm. Fahri anlamıştı:

– Korkulacak bir şey yok, dedi. Birşey göstermek istiyorum.

Bir dirseği döndük. Derince bir gediğe girdik. Her yan toz duman içindeydi. Boğazımıza bağladığımız mendiller burada da işe yaradı. Yukarı doğru çekip ağzımızı burnumuzu kapattık. İşçiler, mortipikatörlerle önlerindeki koskoca bir kayayı deliyordu. Onlar da toza karşı yüzlerini maskelemişlerdi. Yerler, bembeyaz taş tozu ve irili ufaklı molozlarla doluydu. Bilinen bir kömür damarına ulaşmayı önleyen bu tür kayalara “arıza” adı verilirmiş. Arıza kaldırılınca kömür çıkarmış ortaya. Bunun için işçiler ağır bir bedel ödüyor. Her türlü lağım açma ve taban ilerlemelerinde çalışanlar, gerek kömür, gerekse taş tozunun neden olduğu önemli bir meslek hastalığı olan “siliko antrakoz”a yakalanıyorlarmış. On yıl ve daha çok ocakta çalışan işçilerin akciğerleri bu hastalıktan zarar görüyormuş. Biricik korunma yoluysa boyna bağlanan bu mendiller. Ya da nasıl olacaksa çalışılan yerdeki toz oranının azaltılması.

– Kolay gelsin! diyerek oradan da ayrıldık.

Dönüş Yolu

Tepemizde gidip gelen demir vagonların altından geçip yürüyen bantların üstünden atlaya zıplaya, düze çıktık.

Terimiz yavaş yavaş kurumaya başlamıştı. Yeniden üşümeye başladık.

Rüzgarlı kapılar, bu kez arızalanmış, iki kanadı açık duruyordu. Böyle olunca rüzgar daha çok etkiliyor, daha uzun sürüyordu. Yan yana yürüyüp rüzgara arkamızı vererek, büyük bir fırtınanın içinden geçer gibi geçtik. Fahri, ikide bir:

– Aman dikkat edin, terli terli üşütmeyesiniz, düğmelerinizi ilikleyin, göğsünüzü örtün, diye uyarıyordu.

Dediği doğruydu. Peki, her gün yüzlerce işçi, burdan terli terli geçerken ne yapacaktı, hastalığa nasıl engel olacaktı?

Maden işçisi, bütün bunlardan sonra sağ kalmayı başarabilirse 4000 iş gününü doldurup yirmi yılda emekli olabiliyordu. Tek tesellileri de bu olmalıydı.

Biz ağır ağır yol alırken, ara sıra, bir ya da iki işçi, hızlı hızlı yürüyerek yanımıza yaklaşıyor, “merhaba” yerine “geçmiş olsun” diyerek bizi geçip karanlıkta kayboluyordu. Biz de arkalarından onlara:

– Geçmiş olsun! diye bağırıyorduk.

Yeryüzüne Çıkış

Sonunda yüzümüz gözümüz kömür karası, üstümüz başımız çamur içinde, her yanımız ıslanmış olarak baca ağzına vardık. İkimiz de kıştan çıkmış gibiydik. Saate baktım iki olmuştu.

Demek, bir buçuk, iki saattir yürüyorduk. Sabahleyin de bir o kadar yürüdüğümüze göre dört saat yol gitmişiz.

İşletmenin bahçesi bıraktığmız gibi aydınlık ve sıcaktı. Güneş, bir anda içimizi ısıttı. Soluklarımız eski düzenini kazandı. Dışardaki ilk soluk alışımda, oksijen fazla gelmiş gibi ciğerlerimde bir yanma oldu sanısına kapıldım. Kulaklarımda bir uğultu vardı. Başım bir an döner gibi oldu. Gözüm yaşardı. Sonra hepsi geçti.

Ocaktan çıkan işçiler, kararmış çamların altına uzanmıştı. Biri yorgunluktan kendinden geçmiş uyuyordu. Ötekiler, altı saatlik cigarasızlığın acısını çıkarırcasına birini yakıp birini söndürüyordu.

Dinlenmeye Bile İzin Yok

İşçilerin yanına gittik. Sennur da cigara isteyip yaktı. Onların yaptığı gibi kelleşmiş çimenlerin üstüne oturduk. Birbirimize:

– Geçmiş olsun! dedikten sonra konuşmaya başladık.

Oturduğumuz yer, çevresi alçak bir duvarla çevrili eski bir çiçek tarhıydı. Kara çamlar gölge veriyordu buraya. İşçinin biri öfkesiyle konuştu:

– Çıkışlara tel örgü vurdular, vaktinden önce çıkmayalım diye, olmadı. İşini tamamlayan tel örgüyü dinler mi, söküp attı. Şimdi de burada dinlenmemizi istemiyorlar. İkide bir sulayıp toprağı çamura buluyorlar.

Güldü:

– Sanki içerde çamurun içinde çalışmıyormuşuz gibi...

Söz dönüp dolaşıp ocakların kapatılmasına geldi. İçlerinden biri okkalı bir laf etti:

– Cumhuriyet tarihini Zonguldak yarattı. Cumhuriyetse Zonguldak’ı yok ediyor.

Gerçek Değeri Yaratan İşçi

Bunun karşısında üçümüzün de söyleyecek bir sözü yoktu. İzin isteyip ayrıldık. İlerde, güneşin tam ortasında, kenara çekilmiş bir faytonun açık kapılarından dışarı kara lastik çizmeler sarkıyordu. Faytonun içinde dört madenci, ikişer koltuğa karşılıklı uzanmış uyuyordu. Bol oksijen dördünü de kendinden geçirip uyku komasına sokmuştu.

İdare binasının ıslak rutubetli havasını aşıp bize ayrılan odada banyomuzu yaptık. Giyindikten sonra çıkıştaki merdiven başında Fahri’yle buluştuk.

Merdiven sahanlığının karartık duvarında koskoca bir pano asılıydı. Ocakta kullanılan çeşitli araç gerecin parçalarının parasal değeri yanlarına yazılmıştı. İşçilerin bunları dikkatli kullanıp iyi korumaları, devlet malına zarar vermemeleri isteniyordu. Küçücük bir vidanın değerinin bile yazılı olduğu bu panoda, işçinin adı bile geçmiyordu. Oysaki gerçek değeri yaratan oydu: Bir avuç kömür için bütün ömrünü tüketiyordu.

DİRENİŞ

Avcılar’ı geçtikten sonra otomobilimiz anayoldan bir yan yola saptı. Otomobilde üç kişiydik. Sennur Sezer, ben, Ender İmrek. Direksiyonda EMEP Başkanı Levent Tüzel vardı. Arkamızdan gelen arabada Grup Dost Ezgi’den Mustafa, Alper, Kağan ile Avukat Cevriye Aydın bulunuyordu. Onların arabasını da fotoğrafçımız Ferda Çağlayan sürmekteydi.

Girdiğimiz yolun iki yanı da tarlalarla çevrili. Solumuzda kızgın güneşin altında yanıp kavrulan, başlarını eğmiş bir ayçiçeği tarlası var. Başına gelecekleri sabırla bekler gibiydi. Sağdaki tarlaların çoğu betona kesmişti. Bunlar irili ufaklı, çoğu derme çatma fabrikalardı. Başkan da çevreyi şaşkınlıkla izliyordu. Bize döndü:

– Biz buralara incir yemeğe gelirdik, dedi. Ne olmuş böyle. On yıl önce bir şey yoktu.

Gittiğimiz yer Kıraç beldesiydi. Beton yığınlarıyla yer yer delinmiş gözalabildiğine uzanan kırlıkta ekili ya da boş tarlaların arasında adressiz bir fabrikayı arıyorduk. Direnen Tıbset işçilerinin fabrikasını. Önlerinden geçtiğimiz yarı beton yarı tuğla fabrikaların hepsi de sağırdı. Duvarlarının ardında neler olup bittiğini dışarı sızdırmıyordu. Tıbsete vardığımızda bunu daha iyi anlayacaktık.

Yol boyundaki “Kıraç” tabelasını geçtikten sonra otomobilimiz dere yatağını andıran bir yola girdi. Oturduğumuz yerde sağa sola, yukarı aşağı zıplayarak sarıya boyalı, önü demir parmaklıklarla çevrili güzel, aydınlık bir binanın önünde durduk. Çevresinde silahlı jandarmalarla gezinen, küme küme toplaşan işçiler göze çarpıyordu.

Arabadan indiğimizde sert bir rüzgar karşıladı bizi. Mıcırlarla dolu ham yol tozudu. İçimiz ürpererek bayağı üşüdük. Kısa kollu gömleklerimizin yakalarını kavuşturmak zorunda kalmıştık. Gökyüzünde iri iri bulutlar dolaşıyordu.

Geldiğimizi gören işçilerin esmer yüzlerinde ışıyan gülümsemeleri üşümemizi alıp götürdü. Onlarla kucaklaşırken içimiz ısındı.

Bizi fabrikanın dışında, parmaklıkların dibinde “Misafir Oto Parkı” yazılı tabelanın yanına kurdukları iplerle tutturulmuş üstü mavi naylon kaplı önü açık çadırımsı bir yere oturttular. Buradan bakıldığında gökyüzü olduğundan da mavi görünüyordu.

Biz oturur oturmaz jandarma komutanın yanında bulunan Petrol-İş Sendikası İstanbul Şubesi Başkanı Nejat Elibol seğirtti. Tombul yüzlü, deri ceketli güleç bir adamdı.

Bugün direnişlerinin 32. günündeydiler ve çok sevinçliydiler. Bugün ilk kez servis arabalarını topluca durdurduklarını, gelen işçilerle konuşup çatışma çıkarmayacaklarını, şiddet kullanmayacaklarını söyledikten sonra arabaların hepsinin fabrikaya boş geldiğini anlattı. Eski işçilerin dışında yeni gelen işçilerin yüzde 98’i geri dönmüştü. Fabrikaya yabancı işçi girememişti. Jandama komutanıyla tartıştığı buydu. Herhangi bir engelleme yoktu. İşçiler kendiliklerinden dönmüştü.

Bu sevinci, çoğunluğu doğulu göçmen işçi olan kara yağız delikanlı babalarla esmer yüzlü, incecik genç anneler de paylaşıyordu. Mavi grev önlüklerinin göğsüne iliştirilmiş pembe kartonların üstünde “Sendikamızı da seviyoruz, fabrikamızı da” yazıyordu.

Bütün patırtı da sendikalı olmalarından ve haklarını istemelerinden kaynaklanıyordu. Sendikalı olup hak istemeye kalkınca da tehdit edildiler. Patron, sendikanın yetkisini kırmak için herşeyi denedi. Baskı yaparak, fazla paralar önererek, başka işler vadederek. Ama işçileri işten çıkarmaya kalkınca kabul etmeyip işi bıraktılar.

Nasıl bırakmasınlardı? Günde 12 saat çalışıyorlardı. Sabahın sekizinden akşamın sekizine kadar. Bunun 10 saati yemek paydosu, çay molası ile birlikte sözümona normal çalışmaydı. Kalan iki saati de zorunlu ve sürekli fazla mesai. Bu mesai yüzde elli zamlıydı ama ortaokul mezununun 14 milyon, lise mezununun 15 milyon aldığı bir işyerinde neyi değiştirirdi?

Genç annelerden biri bunun üstüne şunları söyledi:

– Ben Gazi mahallesinde oturuyorum. Evden sabah saat altıbuçukta çıkıyorum, akşam dokuz buçuk, onda dönebiliyorum. Çocuklarım uykuda oluyor. Aylardır hiçbirini göremiyorum.

Nejat Elibol:

– 4 Ağustos’ta işi bıraktık, diyordu. O gün fabrikaya asker geldi, ama ondan sonra 12 Ağustos’a kadar asker gelmedi. Biz 12 Ağustos’a kadar servislerle işe gidip geliyorduk ama, bu tarihten sonra servislerin gelmiyeceğini söylediler. Biz de kendi olanaklarımızla bir servis tuttuk. Bu sefer de özel adamlar getirip bizi fabrikaya almadılar ve biz de 12 Ağustos’tan itibaren direnişimizi dışarıda sürdürdük. Personel Müdürü Ertuğrul Altay, dışarıdan silahlı adamlar getirdi ve acemi işçiler getirip üretimi devam ettirmek istedi. Bundan üç gün önce, hepimiz fabrikanın önüne dizilip o gün gelen servisleri alkışlarla protesto edip tepkimizi gösterdik. Eczacılar odasına gittik. Çünkü “burası plastik enjektör üretiyor ve bunu acemi işçilerin üretmesi sakıncalı” dedik. Bunun üzerine eczacılar odası, üretimi izlemeye aldı.

Bu onlar için önemli bir kazanımdı.

Artık hiç üşümüyorduk. Yalnız rüzgar arada bir naylon çadırın çatısını dövüyordu. Fabrikanın karşısında geniş bir tarla vardı. Biz geldiğimizden beri kırmızı bir traktör gidip gelerek tarlayı sürüyor, kara kara kesekleri iki yana devirip toprağı tohuma hazırlıyordu. Bu sırada Emeğin Partisi Genel Başkanı Levent Tüzel, işçilere şunları söylüyordu:

– Burada şu olacak, bu olacak diye vaatlerde bulunmak bizim tutumumuz değil. Biz kurtarıcı olarak gelmiyoruz size. Kendiniz bu direnişi başarıya ulaştıracaksınız. Bu iş sizin kollarınızda, sizin iradenizde, sizin birliğinizde. Biz yardımcı olacağız. Buranın kazanması demek işçilerin kazanması demek. İşe geri dönmek, ekmek kavgasından başarıyla çıkmak, sendikaya sahip çıkmak ve er ya da geç burası sendikalı olacak diye ısrar etmek işçi hareketine güç verecektir, kazanan işçi hareketi olacaktır, sadece siz değil.

Ardından Sennur sezer şiirini okumaya başladı. Sabah Türküsü:

– Heheyde hey!/Bir sabahın üç kapısı var göğe/Biri korku/çal yere, derken fabrikanın kapısını bekleyen jandarmaların otomatik silahlarına kaydı gözüm ister istemez.

Konuşma sırası bana geldiğinde Ali Yüce’nin Kırk Ayaklı Karınca şiirindeki bütün ayakları teker teker yolunup yakılarak yokedilen, “sen bu dağı aşamazsın” denen hiç ayağı kalmamış karıncanın cevabını okudum:

– Dön de bir bak/Dağ biraz küçüldü işte/Daha çok karınca var geride.

Çevremize toplanmış olan kadınlı erkekli işçileri gösterdim. Bugün 91 kişi, yarın daha da çoğalacak olan işçileri.

İşçilerin vagon bozması küçücük nöbet kulübelerinde yaptıkları çayları içtikten sonra hep birlikte karşıdaki tarlaya gittik. Sürülmekte olan bu tarlanın sahibi, tarlanın bir bölümünü harman yeri gibi işçilere bırakmıştı.

Burada bağdaş kurup ılık toprağın üstüne oturduk. Bağlama ve gitar eşliğinde Mustafa’nın seslendirdiği türküleri dinledik:

– Kan ve ter döküyorsan/Sofranda kuru ekmek/Çoluk çocuk ne yiyecek/ Kendine soruyorsan/Haydi greve!

Hepimizin gözleri buğulanmıştı. Gözlerimizin yaşarmasına kalmadan Mustafa gür sesiyle bizi kendimize getirdi:

– Ekmeğine aş gerektir/Işık kara günlerine/Haydi dik başını dik göğe/Omzunu koy omzuma/Kurtuluşun türküsünü söyle!

Mustafa, “omzunu koy omzuma” derken halaya çağırıyordu herkesi. Öyle de oldu. Ayaklar, tohuma gebe ılık toprağı dövmeye başladı. Samanların arasından sarı mor çiçekler başlarını uzatıyordu.

Neşeyle halay çekilen harman yerinden ayrılıp fabrikaya doğru yürüdüm. Jandarmalar elleri tetikte fabrikanın önüne dizilmiş bekliyorlardı. Halayı görünce onların da içi gidiyor olmalıydı. “Hep birlikte halaya durulamaz mıydı?” diye düşündüm. O sırada az önce konuştuğumuz bir işçinin sözleri çınladı kulağımda:

– Yasalar, biz emekçilerin haklarını koruma altına almalı. Patronların değil yani. Askerler de, silahlı insanlar da bizim haklarımızı korumak için olmalı. Sermayenin askerleri olmamalı. Yasalar da sermayeden yana olmamalı, biz emekçilerden yana olmalı. Çağdaş hukuk devleti ancak böyle olur.

Geriye döndüğümde halay sona ermişti. Vedalaşılıyordu. Esmer yüzlü incecik genç annelerin biri, başı önünde hüzünlü bir sesle:

– Hep gelin! diyordu.

Otomobillerimize giderken arkama baktım. İşçiler harman yerinde halka olup oturmuşlardı. Ortalarında az önce sendikalarının getirdiği yiyeceklerle taze ekmekler duruyordu. Önce ekmeği bölüştüler.

O sırada rüzgar durdu. Yolun tozu toprağı basıldı. Gökyüzündeki iri bulutlar dağılırken kırmızı traktör, tarlayı sürmeyi sürdürüyordu.

II 
AVRUPANIN KAPISI
 (Kısa Öyküler)

AVRUPA’NIN KAPISI

Benim İstanbulum surlardan başlar. Oysaki kentin girişi, hep liman olarak bilinir. Öyle de gösterilir. Bütün filmlerde İstanbul’un girişi, Haydarpaşa Garı olarak belirir. Sonra vapurla Sirkeci’ye geçiş başlar. Bu geçişte en ilginç görüntü, denizin ortasında kocaman ak bir martı gibi duran Kızkulesi’dir. Bu arada kamera, karşı tepelerde, dumansı bir grilik içinde yükselen Ayasofya ile Sultanahmet Camisi’ni alır. Topkapı Sarayı, Sarayburnu’ndan sonra karşı kıyı taranarak, Dolmabahçe Sarayı, Cihangir sırtları, sonra da vapurlar, vapur düdükleri, martılarla birlikte liman, limanı tamamlayan Salıpazarı rıhtımı görünür. Galata –kulesiyle birlikte– görüntüye girer. Kamera, en son Köprü’de durur. Vapur, oraya yanaşmıştır. Filmin kahramanı, burada kalabalığa karışır. Böylece İstanbul serüveni başlamış olur. İzlemeyi sürdürürseniz işin içine Beyoğlu sokakları girecektir. Işıkla karanlığı, insanlıkla, kahpeliği burada bir arada bulacaksınız.

Benim İstanbulum surlardan başlar. Boğaz Köprüleri, Anadolu’yu, surların yanını yöresini ağ gibi kaplayan karayollarıyla, burada, Avrupa’ya bağlar. Avrupa’nın girişidir burası.

İstanbul’un yedi tepe üstüne kurulduğu söylenir. İstanbul, gerçekten de yan yana duran birçok sırttan oluşmuştur. Onun için sokakları inişli yokuşludur.

İstanbul’u çeviren surlar, çok kapılıdır. Kente bu kapılardan girilip çıkılırdı. Bu kapılar, bugün de kente ulaşan yolların üstündedir.

Edirnekapı, aynı adı taşıyan sırtların üzerinde kuruludur. Haliç’ten başlayan bu yükseltiyi, Topkapı kapısı ile Topkapı sırtları izler. Yükselti buradan sonra alçalarak Yedikule’de Marmara kıyıları ile birleşir.

Edirnekapı surlarının bugün de ayakta olan en görkemli görüntüsü Tekfur Sarayı’dır. Bizans’ın başeğmemiş tek burcu gibidir. Sonra Kariye ve çevresi gelir. Gölgeli ve kuytu sokakları ile Osmanlı, taş yapılardaki sağlamlık ve direngenlikle güneşli bir Bizans alanıdır. Kente Edirnekapı’dan girilir. Benim İstanbulum burdan başlar.

Edirnekapı tümseğinden biraz aşağı inildiğinde sağda Mihrimah Sultan Camisi yükselir. Sinan’ın bu ünlü yapısı gökyüzünü egemenliğine almış gibidir. Işığa, güneşe kesmiştir yapı. Göz kamaştırır. Avlu ise gölgeli ve sessizdir. Caddenin gürültüsüyle durmak bilmeyen uğultusundan kilometrelerce uzaktadır sanki. Şadırvandan damlayan suyun şıpırtısını, umulmadık bir anda “pırr” diye havalanan güvencinlerin kanat seslerini rahatça duyarsınız. En küçük mırıltılar, duyarlı birer konuşmaya dönüşür bu taş avluda.

Acıçeşme’de Çukurbostan karşılar sizi. Mihrimah Sultan Bizans’ın bu görkemli su haznesine tepeden bakar.

Bugün futbol sahası olan bu su haznesi gibi daha birçok Çukurbostanlar vardı İstanbul’da. En ünlülerinden biri Çarşamba’da Sultanselim’dedir. Bir tanesi de Kocamustafapaşa’da. Bugün beton sütunlar gibi çok katlı apartman ormanları yükseliyor içlerinden.

Buradaki eski Çukurbostan, Vefa Stadı, Karagümrük Stadı diye anılıyor. Halk öteden beri, kestirmeden, top sahası der. İşte bu top sahasının arkası bir zamanlar Kurdağı adı verilen göz alabildiğine uzayan bir çayırlıktı. Haliç sırtlarına kadar uzanırdı. Haliç de buradan tabak gibi görünürdü. Bu arsalıkta o zamanlar birçok Bizans dehlizi vardı. Çocukluğumuzdaki söylentiye bakılırsa bunlar Bizanslıların kenti boşaltma yollarıymış. Bir ucu Yenikapı’ya çıkarmış. Bir başka ağız da denizin altından geçerek Adalar’da son bulurmuş. Dehlizlerin üstünde apartmanlar yükseliyor şimdi. Birbirlerinin görünümünü engelleyerek. Onun için de buradan bakılınca Haliç, görünmüyor artık.

Benim İstanbulum bir yanıyla da Haliç’tir. Haliç, bana göre, Eyüp’ten başlar. Piyerloti Tepesi’nden Galata Köprüsü’ne kadar, kuşbakışı Haliç’e baktıktan sonra servili mezarlıkları aşıp Eyüp düzlüğüne inilir.

O zamanlar, Haliç, maviydi. Eyüp iskelesinin yanında büyük bir kıyı kahvesi vardı. Akşam serinliğinde burada oturulurdu. Burada vapur beklenirdi. Karşıya, Sütlüce’ye geçmek için kayıklar olurdu. Bu kayıklarda yolculuk ederken elimizi denize sokmadan edemezdik. Ak köpüklerle yıkanırdı ellerimiz. Bostan İskelesi, Eyüp’te, Haliç kıyısındaki bir başka kıyı kahvesiydi. Yaz akşamları, Eyüp sırtlarındaki evlerde oturan insanlar, buraya, serinlemeye gelirdi. Bostan İskelesi, gazinoydu. Burada cazbantlı düğünler yapılırdı. Geceleri renk renk ampullerle donanırdı. Yansısı, Haliç’in sularını daha da güzelleştirirdi.

Haliç’te balık tutulabildiğini, kıyılarından denize girilebildiğini düşündükçe, bunları düşte gördüğümü sanıyorum.

Hele Haliç vapurlarının Kağıthane’ye kadar gittiğini, derenin denize döküldüğü yerde. Silahtarağa’da bir vapur iskelesi bulunduğunu hatırladıkça kendime inanmakta bile güçlük çekiyorum. Daha da ileri giderek Kağıthane’ye de pikniğe gidildiği olur, derede, söğütlerin gölgesinde, kayıkla gezilirdi diyemiyorum.

Çocukluk yıllarımda, Edirnekapı’dan Beyazıt’a kadar tramvayla giderdim. Buradan annemle sık sık geldiğimiz Kapalıçarşı’yı geçer, Mahmutpaşa’dan Eminönü’ne varırdım. Mısır Çarşısı’nın içinden geçmeyi de çok severdim.

Mısır Çarşısı’ndan çıkınca doğru Galata Köprüsü’ne gider, parmaklıklara abanarak limana bakardım. Liman, İstanbul yönündeki kıyısıyla Eminönü, Sirkeci, Sarayburnu’na kadar uzanır. Beyoğlu yönündeki kıyı, Galata, Salıpazarı’na kadar gider. Mavi dalgalı, ak köpüklü bir limandır burası. En çok Galata ve Salıpazarı rıhtımındaki dev vinçler, koca kıçlı, yüksek burunlu büyük büyük yolcu vapurları, Sarayburnu’nda ise Gülhane Parkı’nın sık ağaçları, Topkapı Sarayı’nın yüksek duvarları ilgimi çekerdi. Adalar’a, Boğaz’a giden vapurların bacalarından büklüm büklüm çıkan dumanlara dalar giderdim. Bu vapurların gidiş gelişlerini izler, martıların denize dalıp çıkışlarına, Köprü’den balık tutanlara bakardım. Vapur düdükleri ile martı çığlıklarının birbirine karışmasından doğan uğultudan hoşlanırdım.

İstanbul Erkek Lisesi’ne gittiğim yıllarda Köprü’ye, Eyüp’ten küçük Haliç vapurları ile gelip gittim. Kimi zaman da Defterdar, Ayvansaray, Balat, Fener’in, Haliç boyunca uzanan, daracık caddesinde işleyen külüstür Keresteciler otobüsleriyle, Unkapanı yolundan, Köprü’ye ulaştım. Köprü’yle, limanla bağlantım hiç bitmedi. Burası İstanbul’un yüreği gibidir.

Günboyu Boğaz’ın sularını yararak geçip giden tankerleri, Yenikapı açıklarında demirlemiş şilepleri, limana giren, limandan çıkan apak yolcu gemilerini çok gördüm. Özlemle baktım arkalarından. Ama Kadıköy’e, Üsküdar’a, Boğaz’a, Adalar’a giden vapurların dışında hiçbirine binmedim. İstanbul bırakmadı beni. Gemiler, düşlerimde geçip gitmelerini sürdürdü.

Gülhane Parkı’nı da limanla iç içe olduğu için çok severdim. Saray’ın gölgesindeki bu asırlık bahçe, o zamanlar, bugünkü gibi tıklım tıkış olmazdı. O günlerde İstanbul’un soluk alınacak birçok mesiresi vardı. Bunların en ünlüsü Florya’ydı. Florya, hem plaj, hem kırlık, hem de ormanlıktı. Bir de Anadolu yakasında Küçüksu vardı. Orası da hem plaj, hem kır, hem de ağaçlıklı bir yerdi. Üstelik Göksu mesiresi ile, Göksu Deresi buraya ayrı bir özellik katıyordu.

Florya, pazar günleri ana baba günü olurdu. Kızgın güneşte denize girilir, ağaçların altında serinlenirdi. Annelerimizin çalı çırpıyla yaktığı ateşte külbastılar pişerdi. Çaylar demlenip içilirdi. Onun için Florya’ya geldiğimizde babalarımızın ilk işi, Küçükçekmece’ye et almaya gitmek olurdu. Buradan Çekmece’ye ya faytonlarla ya da yaya giderdi babalarımız. Florya’ya birkaç aile birleşerek kamyonlarla, trenle gidilirdi.

Florya’ya gidiş gelişler yüzünden olmalı Sirkeci Garı’nın da yaşamımda büyük yeri var.

Baştan beri garın saat kuleli, kubbeli yapısı ilgimi çekti. Uzun, gölgelik peronlarına, peronların ortasında asılı duran yelkovanı dakikada bir “trak” diye atan Zenith marka büyük istasyon saatlerine bayılırdım.

Ama asıl cinayet romanlarına konu olmuş Şark Ekspresi’nin durağı oluşundaki gizem, çevresindeki küçük, pis oteller, lokantalar, yarı gölgelik, loş ve dar sokaklar, her türlü ıvır zıvır satan yığınla gezgin satıcı, hiç bitmeyen kalabalık, dinmeyen uğultu, birbirine giren taşıtlar ilgimi çekmiştir. Bütün bunlarda ülkemizin ilk ve tek Avrupa Garı oluşunun da payı olmalı.

O yüzden olacak, uzun süre, Avrupa’ya kalkan trenleri, akşamları, Gar Lokantası’nda oturarak izledim. Gidenlerin çoğu, Almanya yolcusuydu. Onun için bu trenin bir adı da ‘İşçi Treni’ydi. Benim için Avrupa’ya atılacak ilk adımdı.

Bir gün, trenlerden biri, beni de alıp Napoli’ye götürdü. Oradan ara trenlerle Sicilya’ya, çizmenin ayak ucuna kadar gittim. Karımla birlikte gitmiştik. Dönmesem yeriydi. İstanbul beni gözden çıkarmıştı. Baskılı, bunaltılı günler yaşanıyordu kentte çünkü. Gittiğim yerde de bu konuda uyardılar ikimizi. Özgürlüğümüzün elimizden alınması söz konusu olabilirdi. Ama çocuklarımızı, arkadaşlarımızı, dostlarımızı bırakmıştık o kentte. İstanbul’u gözden çıkaramadık. Yolculuğumuzu neredeyse yarıda keserek, aynı trenle döndük. Çünkü ikimizin bileti de gidiş-dönüştü.

YÜZ BİN LİRA DA PARA MI?

Beş yıl önce bir miras dolayısıyle veraset vergisi ödemem gerekti. Veraset işlerine bakan vergi dairesi Güneşli taraflarında bir yerdeymiş. Ben Merter’de oturuyorum. Önce Şirinevler’e gittim. Ordan da Mahmutbey, Güneşli yönüne giden bir başka minibüse bindim. Kısa yolmuş şoför on bin lira aldı. Merter’den Şirinevlere de on bin lira vermiştim.

Daire kalabalıktı. Giren, çıkan. Merdivenleri tırmanıp inenler. İnsan, bir o yana bir bu yana savruluyor. İçeri gireyim derken kendini dışarda bulabiliyorsun. İçerisi hem loş, hem de serinceydi. Herkes acele ediyor, bu yüzden de terliyordu.

Başvurduğum bölüm boştu. Cıgarasını yakmış çayını içmekte olan memur, bir dosya açarak hesabımı yaptı. 400 bin lira peşin ödettikten sonra 1 milyon 4 bin lira vergi tahakkuk ettirdi. Onu da 101 bin liradan beş yıl içinde birinci taksidi Mayıs’ta ikinci taksidi Kasım’da on taksitte ödeyebileceğimi söyledi. 400 bin lirayı ödemek ağır gelmişti ama ötekinin taksitlendirilmesine sevinmiştim. Cebimde aylık geçim param olan bir buçuk milyondan başka param yoktu zaten. Bu durumda fazladan ödeyeceğim 6 bin lirayı düşünmek bile istemedim. Bin lira da para mıydı?

Vergiyi 1996 yılı sonuna kadar düzenli olarak, kimi taksitlerini yüzde on gecikme zamlı olsa da, aksatmadan ödedim. O yıldan sonra vergi borcunu unuttum gitti.

Geçenlerde ödeyemediğim elektrik, su faturalarını karıştırırken bu vergi makbuzlarından biri elime geçti. İki yılık borcum vardı. O da 404 bin lira tutuyordu. Ödemek için vergi dairesine yollandım. Merter-Şirinevler arasında dolmuşa 100 bin lira verdim. İki yıllık borcumun 4 taksidinden ilkiydi bu. İkinci 100 bin lirayı Güneşli’ye giden dolmuşçuya uzattım. O da 80 bin lira aldı. Dairenin önünde de beni indirdi.

Vergi dairesinin yeri değişmemişti. Caddenin biraz altındaki karartık yapı yerli yerinde duruyordu. Merdivenleri inip binadan içeri girdim. İçerisi gene loş ve serindi. Girip çıkanlar da sanki aynı insanlardı. Acele etmelerinden ve terlemelerinden anlıyordum. İki yana yalpalayarak yürüyorlardı. Merdivenleri inip çıkarken basamakları ikişer ikişer atlayışları bile değişmemişti. Hepsinin acelesi vardı.

Ben, merdiven basamaklarını teker teker tırmanarak acele etmeden üçüncü kata çıktım. Veznenin önüne vardığımda saat üçtü. Üç buçukta da kapanacağı yazıyordu. Önü pek kalabalık olmadığı için yetişmiş sayılırdım. Sıram gelince makbuzu bilgisayarın başındaki kıza uzattım. Numaramı tık tıklamaya gerek görmeden kağıdımı geri verdi. Kısaca:

– Tahakkuka gidip hesaplatın, dedi.

– Eskiden bilgisayarda hesaplıyordunuz...

– Küçük hesapları bilgisayardan çıkardık, hafızası doluyor, yüz bin lira için değer mi, siz onu tahakkukta hesaplatın.

Saate baktım üçü beş geçiyordu. Tahakkukun yapıldığı bankoya gözümle araştırdım. Şu önü boş olanıydı. Gene de dairedeki herkes gibi, elimde olmadan oraya doğru koştum. Yolda iki kişiyle çarpıştım. Birinin elindeki kağıtlar uçtu. Adam kötü kötü baktı bana. Öteki aldırmadı. Benim “pardon” dememi bile duyacak gibi değildi. Koluyla terini siliyordu.

Bankonun önüne dikildim. Elimde makbuz bekliyorum. Saat ilerliyor. Tahakkuktaki memur aynı adamdı. Bıyıkları biraz sarkmış, saçları yanlarında aklaşmaya başlamıştı. Yüzünde çökük bir ifadeyle oturuyordu. Yasaklandığı için cigara içmiyor, önünde duran iki bardak çayı, bir ondan, bir ötekinden küçük yudumlar alarak ağır ağır içiyordu. Makbuzu elimden çeker gibi aldı. Üstünde yılların bıkkınlığı var gibiydi.

– Bu ne bu? diye çıkıştı. Yüz bin lira için buraya gelinir mi?

– Bende o yüzden iki yıldır gelmedim işte.

– Tamam tamam, diyerek sözümü yarıda kesti. Dosyayı çıkarmak için aşağı mahzene indi. Orada epeyce kaldı. Bana kalırsa dosya arama bahanesiyle arşiv memuruyla karşılıklı birer cigara tellendirmişlerdir.

Geldiğinde yüzü gülüyordu. Dosyanın üstüne eliyle vurarak, küçümseyici bir tonda:

– A beyim, dedi, hepsi hepsi bir milyoncuk bir şeymiş. O zaman ne diye ödemeyip kurtulmadınız. Bizi de böyle uğraştırmazdınız şimdi. Yüz bin lira için buralara gelinir mi?

Özür dilercesine konuştum:

– Yüz bin liralık taksitlere bölen sizsiniz...

Gözlerini açarak yüzüme baktı:

– Haltetmişim.

– Yok, estağfurullah! Sizin de benim de bir haltedecek halimiz yok. Bu haltı karıştıranlar başkaları. Unutmayın, ilk tahakkuku yaptırdığımda 400 bin lira peşini zor vermiştim. Buraya gelişimde de iki dolmuşa yalnızca 20 bin lira ödemiştim.

– Ya, diyebildi yalnızca.

Hemen, bana, biraz daha kalınlaşmış gibi gelen dosyayı açtı. Hesap makinesini çıkardı. Bana da açıklayarak hesabı yapmaya başladı:

– 404 bin lira toplam borcunuz var. Bunun 1997 birinci, ikinci taksitleriyle 1998 birinci taksidi gecikmeli. Geciken her takside 500 bin lira gecikme zammı eklersek o da bir buçuk milyon eder. Hepsi 1 milyon 904 bin lira.

Hayretle adamın yüzüne bakıyordum:

– Hani eskiden yüzde on ekleniyordu?

– Devlet de uyandı. Bir milyonun altındaki taksitlere otomatik olarak 500 bin lira gecikme zammı kesiyoruz. Hadi hayırlısı.

Ödeme makbuzunu kesip uzatırken dosyayı kapattığını, bu işin burada bittiğini söyledi. Ona göre ikimiz de kurtulmuştuk. İkimiz de, aynı anda:

– Yüz bin lira da para mı? demekten kendimizi alamadık.

İkimiz de aynı anda birbirimizin yüzüne gülerek ayrıldık.

Vezneye kıtı kıtına yetiştim. Aceleden bir iki kişiyi dirsekledim. Birinin de ayağına bastım. Onlar da koşuşturduklarından kimin kimi dirseklediğini, hangimizin hangimizin ayağına bastığını anlayamadıklarından seslerini çıkarmadılar.

Ben paramı ödedikten sonra vezne kapandı. Veznedar günlük hesabının dökümünü yapmaya başlamıştı. Ben de bir an durup düşündüm. Borcumun nerdeyse dört katı fazlasını ödemiştim, ama gene de kârdaydım. O zaman ister istemez işçilerin sigorta primlerini ödemeyip borçlanan iş adamları geldi aklıma. Sonradan ne kadar ceza, ne kadar faiz de ödeseler kârdaydılar, çok kârdaydılar. Hem de işçilerin sırtından.

İşimin uz gittiğine sevinmem gerekirken üzüntüyle ayrıldım vergi dairesinden.

Dönerken dolmuşçuya uzattığım yüz bin liraya bakarak “Yüz bin lira da para mı?” diye acı acı gülümsemekten kendimi alamadım.

UĞULTU

Her gün turist otobüslerinin doldurduğu Beyazıt alanının çevresine o gün, polis arabaları sıralanmıştı. Alanın ortasında da bir topluluk bekleşiyordu. Ellerinde pankartlar, açılmamış bez afişler vardı. Hava sıcaktı. Öğle saati olduğundan güneş büsbütün kızdırıyordu. Rüzgar da yoktu. Çevrelerini uzaylı görünümleriyle polisler bir duvar gibi örmüştü. Ne cadde, ne caddeden aşağı inen yokuşun altındaki yapıların kırmızı kiremitli damları, beton balkonları üstünde yükselen mavi denizle gemiler görünüyordu. Gelip geçen taşıtların, hızlı tramvayın gürültüsü de bu etten duvar yüzünden alana ulaşmıyordu. Bu yüzden denizden gelebilecek en küçük bir esintiye de geçit yoktu.

İki taraf da susmuştu. Alanda çıt çıkmıyordu. Bu sırada kalabalıktan birkaç kişi yere eğilerek ellerindeki renkli ve yazılı pankartları çıtaların üstüne iliştirdi. Başkaları da uzun sopalara sarılı olarak getirdikleri üstleri yazılı kırmızı, sarı renkteki bez afişleri açmaya başladı. O ana kadar yerlere çömelmiş oturan, alanın şurasına burasına dağılarak ayakta dikilen susuzluğunu gidermek için su, kokakola, gazoz içen ya da açlığını simitle bastırmaya çalışan kalabalık birdenbire bir araya gelip birbirlerine kenetlendi. Açılan renkli bez afişlerin, kalabalığın başları üstünde yükselen büyüklü küçüklü pankartların arasından seslerini yükselttiler. Polisler, beklemedikleri bu durum karşısında kalabalığa doğru bir adım ilerledi. Kalabalık, yerinden bir santim bile kıpırdamadı. Camları telörgüyle kaplanmış gözaltına alınanları götürdükleri büyük otobüsün, çevresi koca koca oparlörlerle çevrili geniş damına, olan biteni gözlemek için,iki sivil polis aceleyle fırladı.

Kalabalık, ellerinden hergün bir parçası daha alınan hak ve özgürlüklerini istemek için toplanmıştı. İşçiler, memurlar, öğretmenler, öğrenciler, yoksullar bir aradaydı.

– Herkese parasız ve eşit eğitim.

– Herkese parasız ve eşit sağlık.

diye bağrıldıkça, alış verişleri kesilmiş olan simitçilerle sucular, yanlış anlaşılabilir diye düşünerek telaşla:

– Su da, simit de parayla ha.. dediler kendi kendilerine. Sonra da birbirlerinin yüzüne bakıp utançla gülümsediler.

Bağrışlar, kalabalığı hareketlendirmişti. Polisler, kalabalığa doğru bir adım daha yaklaştı. Gözaltı otobüsünün damındaki sivil polis, kalabalığın yerinden kıpırdayıp kıpırdamadığına bakıyordu. Bir kıpırdasalar iki tarafın kapışması işten bile değildi. Böyle bir olasılık karşısında önce ellerini oğuşturdu. Sonra ceketini çıkarıp arkasında bekleyen arkadaşına verdi. Kravatını gevşetti. Gömleğinin kollarını sıvayarak çıkabilecek olaylara karşı kendini hazırladı. Bunu hep yapardı. Bu, onun göreviydi. Sırıtarak olacakları bekliyordu.

Bu kez, beklenen olmamıştı. Sendika başkanları bir araya gelip konuşarak yürüyüşü ertelediler. Sabahleyin Galatasaray’da toplanan kayıp annelerinin üstüne gaz bombası atarak dağıtmışlardı topluluğu. Buradaki kalabalığın amacı, basın bildirilerini okuyarak sesini duyurmaktı. Sendika başkanları, bildirilerinde, hak ve özgürlüklerin alınmasında bu toplantının bir ilk adım olduğunu, çoğalarak geleceklerini belirterek topluluğun dağılmasını istediler.

Kalabalık birer birer dağılırken, gözaltı otobüsünün üstündeki sivil polis, önce kravatını düzeltti. Sonra gömleğinin kollarını indirip ceketini giydi. Otobüsün damından aşağı inmeden dağılanlara son bir kez bakarak: “Gelecek sefere görüşürüz” der gibiydi. Yüzünde ısırıcı bir gülümseyiş vardı.

Polisler, kalabalıktan en son kişi de uzaklaşıncaya kadar beklediler. Düzenlerini bozmadan, ellerindeki kalkanları bile kıpırdatmadan, hazırolda durdular.

Alandan son ayrılan yaşlı bir öğretmendi. Eski bir emekliydi. Bu tür toplantılara, direnişlere, yürüyüşlere, sağlığı elverdiğince, katılıyordu. 1950’li yıllardan beri bu böyleydi. Bugün toplanan kalabalığın bir kısmı eski öğrencileriydi. Nerdeyse onun yaşına yaklaşıyorlardı. Bir kısmıysa bu eski öğrencilerinin oğulları, kızları yaşındaydı. Kendisininse torunlarıydı. Artık eskisi gibi değildi. Çabuk yoruluyordu. Alanda ağır ağır yürüyerek eski Küllüğün bulunduğu yeni çay bahçesine gitti. Biraz dinlenmek için oturdu. Bir çay söyleyip eski günleri düşündü. 28 Nisan 1960’ta bu alanda yer yerinden oynamıştı. O gün, o dersteydi. Olanları ona öğrencisi Onat Kutlar anlatmıştı. Bugün halk kütüphanesi olan Simkeşhane o zaman yıkık dökük bir yerdi. Öğrencilerin bir bölüğü, bugün Marmara Çarşısı olan Marmara Sinemasının önüne birikmişti. Alan, bugünkü gibi polis kuşatması altındaydı. Tabancalarını doğrultarak alandaki binaları siper alıp öğrencilerin üstüne ateş ediyorlardı. Beri yanda Simkeşhane’nin yıkık duvarları arkasına gizlenen öğrencilerse ellerine geçirdikleri taşları polise savuruyordu. Ellerindeki taşlar azaldıkça mahallenin çocukları, kucak dolusu taş yetiştiriyordu öğrencilere. Kurşuna taş ne yapsın? Turan Emeksiz, o hengamede polis kurşunuyla vurulup ölmüştü. Şimdi vurulduğu yerin tam karşısında, ağaçların arasındaki gölgelikte, çimenlerin arasında, taştan bir heykel, toprağı delip çıkan bir yumruk gibi yükseliyordu. Gözlerini kısıp oraya baktığında polislerin daha dağılmadıklarını gördü. Bir kısmı Simkeşhane’nin çevresinde, heykelin olduğu yerde birilerini arıyor gibiydi.

Polisler, tam dağılacakken Laleli’yle Sultanahmet yönünden gelen bir kalabalığın yürüyüşünü andıran bir ses duymuşlardı. Şimdi bu uğultunun nereden kaynaklandığını araştırıyorlardı.

Sağı solu aradıktan sonra dağılmak için toplanan polisler, bu yürüyüşçülerin çıkardığı uğultunun Üniversite yönünden geldiğini duydular. Hep birlikte oraya yöneldiler. Alanın ortasına her gün kurulan geçici pazardan alış veriş yapan kalabalıktan başka kimse yoktu. İş olsun diye orada burada birikenleri, duvarların üstüne oturmuş dinlenenleri dağıttılar. Ama uğultu kesilmemişti. Polisler, nereye yöneleceklerini şaşırmışlardı. Dikkatle çevreyi kolluyorlardı. Korkuyla ellerini silahlarına atmışlardı.

Yaşlı öğretmen tam o sırada yerinden kalktı. Uğultunun kaynağını biliyordu o. Uğultu, kentin dışından, kenti çepeçevre çeviren tepeleri kaplayan gecekondulardan, surlara yakın, sur diplerindeki kenar mahallelerden kopup surları aşarak, gökdelenleri delerek, denizleri geçerek Beyazıt’ta, Galatasaray’da, Taksim’de odaklanıyordu.

Yaşlı öğretmen bildiğini onlara söylemeden gülümseyerek aralarından geçti. Veznecilere doğru yürüdü. Gaziosmanpaşa’ya giden bir minibüse binerek evinin yolunu tuttu. Birkaç polis, elleri tetikte, oralarda dolanıyordu hâlâ.

YENİ KÖPRÜ İLE GÜVERCİNLER

Yeni Galata Köprüsü’nün açılacağı gündü. Hafta başı olduğu için sabah erkenden kalkıp öğrenim gördüğü Beyazıt’taki okuluna geldi.

Okul eski bir yapıydı. Saat kuleleriyle kunt bir görünümü vardı. Dıştaki demir parmaklıklı büyük kapı aşıldığında ağaçlıklı geniş bahçe, olay çıkmadığı günlerde ferahlık verirdi. Ünlü Beyazıt Kulesi de burada bulunuyordu. İçerdeki yüksek duvarlı, dikdörtgen bina ile bu upuzun yangın kulesi, Bizans sarayının kalıntıları üstüne yapılmıştı.

Beyazıt alanı her zamanki gibi kalabalık ve gürültülüydü. Buraya “üniversite alanı” diyenler de vardı. Ama artık her türlü alanlıktan çıkmıştı. Açık pazar olarak kullanılıyordu. Kalabalıkla gürültünün gerçek nedeni de buydu.

Demir parmaklıklı yüksek duvarlarla çevrili olan okulun önünde kalabalık biraz seyreliyor, çok fazla gürültü de gelmiyordu.

Okulun önüne gelince her zaman açılmayan büyük demir kapıyla her gün açık tutulan, öğrencilerin giriş çıkışı için kullanılan iki yan kapıyı sıkı sıkıya kapalı buldu. Önüne iki polis dikmişlerdi. İkisi de tek kelimeyle okulun “Kapalı” olduğunu belirttiler. Polislere:

– Benim bugün sınavım var. Nasıl kapatırsınız okulu? diyebildi.

Polisler, sakin bir sesle, birlikte cevap verdiler:

– Biz kapatmadık!

Uzun boylu olanı, arkadaşının sözünü tamamlamak istercesine;

– Dün de kapalıydı, diye bir şey yumurtladı.

– Dün pazardı. Tabii kapalı olacaktı, diye bağırdı delikanlı. Buraya kadar ne zorluklarla geldiğimi biliyor musunuz?

Ötekinden daha kısa boylu olan arkadaşı, başını sallayarak delikanlıyı onayladığını gösterdi. Ardından şöyle konuştu:

– Hepsini biliyoruz. Belediye grevi yüzünden trafiğin altüst olduğunu, özel taşıtlara ücretsiz yolcu taşıma izni verildiğini, kamyonların bile insan taşıdıklarını, hepsini...

Okulun kapatılması da bütün bunlarla ilgiliydi. Birincisi, trafik karışıklığından kız öğrenciler, özel arabalarla kamyonlara binmekte çekingenlik gösteriyorlarmış. Çoğu evinden çıkmamış bile. İkincisi, daha da önemlisi, profesörler okula gelemiyorlar. Yeni köprü bugün açılacağı için kimisi protokole katılmak zorunda. Ötekilerse köprü açılmadığı için Beyoğlu’ndan bu tarafa geçemiyorlar.

Kısa boylu polisin bu açıklamaları delikanlıda olumlu bir etki yaratmıştı.

İster istemez okulun önünden ayrıldı. Alan, her günkü karmaşıklığını sürdürüyordu. Alanın ortasından yeni işlemeye başlayan tramvaylar geçiyordu. Bugün yalnız onlar çalışıyordu. Hepsi hem tıklım tıklımdı, hem yayalar tramvay yolunu da kapladıkları için çok yavaş gidiyordu. Bu yüzden tramvaycıların otobüsçülerin grevine katılmamış olmalarının yaşanan kargaşaya küçük de olsa bir çözüm getirip getirmediğine karar veremedi.

Bir gün önce Belediye Başkanı, girişilen grevin haksızlığını anlatan bir demeç vermişti. Demeçte, Belediye işçilerinin isteklerinin tümünü yerine getirmenin olanaklı olmadığını söylüyordu.

Sabahleyin gelirken, tramvayların çalıştığını görünce “Onlar Belediye işçisi mi yoksa başkanın adamları mı?” diye düşündüğünden tramvaya binmemişti. Aksaray’dan Beyazıt’a kadar yürüdü. Oysa tramvaylar bedava yolcu taşıyordu. O, ne olursa olsun, grevi halkı buluyordu. İstenen bir milyon ile üç milyon arasındaki zam, enflasyon dolayısıyla zaten eriyip gidecekti. Bunu vermemek budalalıktı. Grevin yarattığı, zaten var olan, trafik keşmekeşi, halkın katlanacağı zorluklar daha zararlıydı.

Eve dönmek için Eminönü’ne yürüyerek inmeye karar verdi. Yapacağı başka bir şey de yoktu zaten. O da herkes gibi yürüyecekti. Sirkeci’deki tren istasyonuna başka türlü gitme olanağı yoktu. Ötekiler de onun gibi düşünüyor olmalıydı.

Gene herkes gibi, henüz yapılmakta olan Çarşıkapı-Sirkeci tramvay yoluna, rayların, kumların, mıcırların ortasına, tozun toprağın içine o da kendini attı. Yoldaki ulaşım güçlüğü kentlileri birbirine yardım etmeye zorluyordu. Herkes, birbirini, elinden tutarak rayların üstünden atlatıyordu. Bazen bir kum dağının ortasına batmış birini beş altı kişinin kumları elleriyle küreyerek çıkarmaya çalıştığını görebiliyordunuz. Bütün bunlara bakarak, sabahtan beri yaşadıklarını düşünüp “Bu trafiğin düzelmesi için daha birkaç mevsimlik süre gerekir” diye geçirdi içinden. Yol boyunca insanlar, neden kendi kendine konuştuğunu sordular. Kendi suskunluklarını da örnek vatandaşlık örneği olarak gösterdiler.

Eminönü’ne vardığında büsbütün şaşırdı. Ortalıkta bir tek güvercin gözükmüyordu. Güvercinlerin her gün sıralanıp guğuldadıkları Yeni Camii’nin uzun merdivenleriyle ön avlusunu insanlar doldurmuştu. Güvercinlerin kanat çırpmasından çıkan her günkü serinlikten eser yoktu. Deniz havası serinleteceği yerde güneşi yansıtarak ortalığı yakıyordu. Gün boyu güvercinlerin konup kalktığı şadırvanların musluklarından damlayan sular kesilmişti. Yalaklar kuruydu. Bütün bu kalabalık güvercinlerin üstüne oturmuş ezmiş miydi onları, yoksa bir gün önceden zehirli yem atarak temizlemiş miydi hayvancıkları? Bir teki bile kalmamıştı. Kalabalık, merdivenleri tıka basa doldurmuş, yeni köprünün üstüne asılı bayraklara gözlerini dikmiş, güvercinlerden beter guğuldayarak köprünün açılış törenini bekliyordu. Törenin başlaması yakındı. Bando, mehter yerlerini almıştı. Tribünde oturan devlet büyükleriyle ileri gelenler, terlemeye başlamıştı. Töreni daha fazla geciktirmezlerdi. Eve dönmekten caydı. O da törenin bitimini bekleyecekti. İçinde bir umut ışığı doğmuştu. Protokolde bulunan, Beyoğlu’ndan gelemeyen profesörler köprü açılınca okula gelir de sınava girerim diye düşündü kendi kendine.

Tören, bir türlü başlamadı. Sonunda kalabalığın uğultusuyla sıcağa daha çok dayanamadı. Rıhtımdan bir vapura binip Üsküdar’a geçti. “Üsküdar’daki güvercinlere daha bir şey yapmamışlardır inşallah” diye dua ediyordu.

YÜRÜYÜŞ

Öğrenciler, caddeye oturmuştu. Yolu kapatmışlardı. Kentin en işlek caddesiydi. Eski İstanbul’u, Sirkeci-Eminönü yakasını, yeni İstanbul’a, yoksul semtleri varlıklıların oturdukları yerlere, Beyoğlu yakasına bağlayan ana yoldu. Aynı zamanda Boğaz’ın Rumeli kıyısını boydan boya geçiyordu. Yolun, Tophane’den başlayarak Kabataş’a kadar uzanan bölümü düzgün bir koridor gibiydi. Caddenin bu bölümünün sağ yanı limandı. Burada depolar, antrepolar vardı. Çoğu devlet kurumlarına aitti. Bina aralarından bakınca deniz görünürdü. Çoğunlukla mavi olurdu. Binaların önündeki rıhtıma sıra sıra yanaşmış olan gemilerin yüksek damların ardından yalnız bacalarının üstüyle çatallı direkleri görünürdü. Onlar da damlardaki yığınla televizyon anteniyle gemi radarlarının metal çubuklarıyla birbirine karışarak havada asılı gibi dururdu. O zaman kendilerini görmediğiniz bu gemilere siz hayalet gemiler diyebilirdiniz. Size içine binip uzak ülkelere gitme olanağı vermedikleri için de bu düşüncenizde haklı olabilirdiniz. Bunca yakınınızda görünen gemilerin size olan uzaklığını unutup, antrepoları geçtiğinizde Fındıklı’daki Mimar Sinan Üniversitesi’ne varırsınız. Eski adıyla: Güzel Sanatlar Akademisi. Eski ama güzel bir yapıdır. Boğaz bu yapıyla başlar sanki. Daha ilerdeki Dolmabahçe Sarayı ile bu güzellik pekişir. Mavilik daha da koyulur.

Sorun burada patlak vermişti. Fındıklı yolunda, hemen her gün, karşıdan karşıya geçen öğrencilerden biri eziliyordu. Öğrenciler, bu iş için önce dekanlığa başvurdu. Konuyla ne dekanlık, ne Trafik Müdürlüğü ilgilendi. O zaman öğrenciler:

– Buna ancak biz karar verir, gerekeni de yaparız, dediler.

Bir gün, büyük bir topluluk gelip sabahın erken saatlerinden itibaren beklemeye başladı.

Caddenin karşı yakası, Cihangir’in inişli yokuşlu yamaçlarına sırtını vermiş işyerleriyle doluydu. Birbirine bitişik işhanları ile bankalar sıralanmıştı buraya. Bu işyerlerinin hemen hepsi kentin en ünlü işadamlarıyla büyük holdinglerindi. Bunların sahibi para babaları, Boğaz’daki görkemli villalarla yalılarda oturuyorlardı. Onun için BMW’lerle Mercedes’lerden cadde geçilmez olurdu. Çevre yollarından kopup gelen bu arabalar, caddeden jet gibi geçerdi. Geçerken caddeyi, keskin bir ustura gibi ikiye biçiyorlardı.

Bu sabah, hiçbirine geçit yoktu. Caddenin iki başı da kapatılmıştı.

Öğrenciler birbirlerine:

– Ayrım gözetmek yok, diyorlardı.

Sonra, hepsi, bir ağızdan:

– Hiçbir baskıya boyun eğmeyeceğiz, diye bağrışıyordu.

İş hanlarının, holdinglerin koca koca patronları, ilk kez konuşmuyordu. Ne döviz kurlarından, ne çapraz kurlardan, ne de akreditiflerden sözeden vardı. Ellerinden oyuncakları alınmış çocuklar gibiydiler. Şaşkınlık içinde yürüyorlardı. Caddenin asfaltı yer yer çatlamış, delinmiş, çukurlaşmıştı. Otomobildeyken anlaşılmıyordu. İlk kez yürümek zorunda kaldıklarından bacakları birbirine dolanarak asfalttaki çukurlara düşüyor, ayaklarını tümseklere çarpıyorlardı. Hepsinin baş parmakları, çocuklarınki gibi şimdiden yara olmuştu.

Öğrenciler bağırdıkça onlar yürüyordu. Sonunda işyerlerinin önünden de geçip gittiler. “Şimdi bir ılıcada olmalıydık” diye düş kuruyordu kimisi. Çok yorulduklarını düşünerek oflayıp puflayanlar vardı.

Caddenin iki başındaki öğrenciler bağrışıyor, yol uzuyor, onlar da çaresizlik içinde yürüyordu.

Yönleri Tophane’nin arka sokaklarına doğruydu. Eğri büğrü kaldırımların üstünde dilenciler, sakatlar, esrarkeşler, orospular, işsizler, onların hiç bilmedikleri bir zamandan beri gelenleri görmek için bekleşiyordu. İlk kez, aynı koşullar altında karşılaşmış olacaklardı. Hepsinin yıllar yılı kirli, yaralı, asık olan yüzlerinde bir gülümseme vardı şimdi.

CUMHURİYET SERGİSİNDEKİ RESİMLER

İstiklal caddesi gölgeler içindeydi. Güneş görmeyen karartık yüzlü eski yapıların koyuluğu dar kaldırımları örttüğünden yarı karanlık görünüyordu. Uzayıp giden caddenin üstünü ensiz bir şerit gibi örten gökyüzüyse alabildiğine mavi ve aydınlıktı. Bu aydınlık aşağı kadar ulaşmadığından nereye bakılsa içiçe girmiş, üst üste yığılmış kara lekeler caddeyi kapatıyordu. Kış yaz böyleydi bu cadde. Her seferinde az sonra yağmur yağacakmış duygusunu verirdi bana. Ne caddeyi sırt sırta, gürültüyle dolduran kalabalık, ne arada bir caddenin orta yerinden geçip giden eski tramvayın belli bir tempoyla çanını çalışı bu duyguyu silip atamazdı içimden. Yanan vitrin lambalarıyla donanma için ağaçlara asılmış ışıklar da para etmemişti. Taksim yönünden de, Tünel yönünden de bakıldığında caddenin görünümü aynıydı.

Hangi yönden gelinirse gelinsin Galatasayar’a varıldığında durum değişirdi. Galatasaray Lisesi üstünden genişleyen gökyüzü bu küçük alanı ışıtır, güneş, lise bahçesinin ağaçları arasından yansırdı. Bu durum, gene de eski yapıların karartıklığını ortadan kaldıramazdı.

Bu kez değişik bir şey vardı. Yapıların duvarlarının yüzü gülüyordu. Daha önce kör gözleri andıran pencereler aydınlanmış, güneşi yansıtır olmuşlardı. Alanın köşesindeki büyük bankanın yüksek duvarını kaplayan bir sıra pencereyi, her katta ayrı ayrı, yaşlı, genç, öğrenci, kadın erkek bir sürü aydınlık yüzün doldurduğu ilk bakışta göze çarpıyordu. Işık, onların gözlerinden yansıyordu. Cumhuriyet dönemi insanlarıydı bunlar. İlk kuşaklardan. Mutlulukları yüzlerinden okunuyordu.

Bankanın yanındaki alana kırmızı duvarlı içiçe geçen girintilerin oluşturduğu tahta bir platform kurulmuştu. Cumhuriyet’in 75. yıldönümü için açılan bir sergiydi bu. Kapısında: “Bir Yurttaş Yaratmak Yazıyordu”. Kırmızı duvarlara, cumhuriyet döneminin ilk yıllarındaki birçok yurttaşın resmi karşılıklı yerleştirilmişti. Makinası başında neşeyle çalışan dokumacı kız, karşısında baca ağzında dekoville çıkardığı kömürün yanında gururla dikilen maden işçisine bakıyordu. Ders veren öğretmen, geleceğe mutlulukla bakan öğrencileriyle birlikte gülümsüyordu. Sümerbank, Etibank, Devlet Demir Yolları işçileri, memurlar, halk sevinç içindeydi. Hepsinin kılık kıyafeti yerinde görünüyordu. Hiç biri önüne bakmıyor, birbirlerinin gözlerinin içine sevgiyle bakarken ileriyi, daha ileriyi gösteriyorlardı sanki. Pencerelerdekilerin gülümsemeleri, dünyaya güvenle, korkusuz gözlerle bakmaları bundan olmalıydı.

O gece biraz yağmur serpeledi. Duvardaki resimlerin bu işe canı sıkıldı. Yüzlerini sarkıttılar. Ama cadde ışıklarla pırıl pırıldı. Çalgılı yerlerden yansıyan müzik sesine tek vagonlu kırmızı tramvayın çanının sesi karışıyordu. O zaman, neşeleri yeniden yerine geldi. Kendi dönemlerinde de Beyoğlu böyle eğlenirdi.

Yalnız alışık olmadıkları bir şey vardı. Bu seçkin kalabalığın arasında kimi okul kıyafetli çocuklar görmüşlerdi. bu saate kadar çoktan yatmaları gerekirdi. Yarın erkenden okula gideceklerdi. Oysa ki onlar yoldan gelip geçen süslü bayanlarla şık giyimli erkekleri çevirerek ellerindeki kağıt mendil paketlerini yalvararak satmaya çalışıyorlardı:

– Ne olur abi, abla bi tane al..

Hepsi okul çocuğu değildi. Aralarında:

– Açım, ne olur bi ekmek parası, diyerek avuç açanları da vardı. Apartman kuytularında kıvrılıp yatanları da. Üstleri başları dökülüyordu. Yüzleri, kömürlükte yatmış gibi simsiyahtı.

Kalabalığın hiç birine aldırdığı yoktu. Çocuklar da kağıt mendiller de yağmurda ıslanıyordu.

Güneş doğduğunda geceki kargaşa sona erdi. Pencerelerde bakan resimler, bunun kötü bir düş olduğunu düşünerek, o gün de, gülümsemelerini sürdürdüler. Sergiyi gezenler de onlar kadar mutlu oldu.

Ertesi gün, günlerden cumartesiydi. Sergideki resimlerle banka duvarının pencerelerinden bakanlar, oraya konuldukları günden beri, Galatasaray Lisesi önündeki boş alanı çok sevmişlerdi. Konup kalkan güvercinleri, piyango bileti satarak başkalarını zengin etmeye çalışan yoksul adamı, kasketli simitçiyi, mutlu gördüğü insanların fotoğrafını çeken yüzü ağlamaklı fotoğrafçıyı. İki yönden de çan çalarak ayrı ayrı gelen tramvayların orada bir süre için de olsa bir araya gelişlerini. İçindeki insanların neşeli gülüşlerini. Karşıdaki kasetçinin bıkıp usanmadan çaldığı güzel şarkıları. Sabah, akşam öğrencilerin hürya ederek okula girip çıkışlarını Hepsi de çok güzeldi. İnsanın yüreğini sevinçle dolduruyordu.

O sabah, okul tatil olduğu için öğrenciler yoktu. Simitçi, çıtır çıtır simitlerle dolu camekanıyla yokuşun başında görünmedi. Piyangocuyla fotoğrafçı da gelmedi. Güvercinler, lisenin bahçesinde kalıp alana çıkmadı. Kasetçi pek bir şey çalmak istemedi. Birbiriyle karşılaşan tramvaylar, içindekiler birbirine dargınmışçasına, bekleme yapmadan ters yönlere doğru hızla hareket ettiler. Yayalar bile zorunlu olmadıkça, alandan geçmedi.

Öğleye doğru, yan sokaklardan, aralardan çıkıp gelen, yoldan geçen bazı kimselerin katıldığı bir kalabalık doldurmaya başladı alanı. Anneler, babalar, genç kızlarla erkekler ve çocuklar. Beri yandan televizyoncular, gazete fotoğrafçıları gelmişti.

Banka duvarının pencerelerini dolduran resimler, bir kutlama var sanarak sevindiler. Bu gelenler de onlar gibi cumhuriyetin 75. yılını kutlayarak sevinçlerine ortak olacaklardı.

Düşündükleri gibi olmadı. Kalabalıktan biri, elindeki kağıttan, ölüsü de dirisi de bulunmayan annesinin, babasının, oğlunun kızının, eşinin, kardeşinin nerede olduğunu, neden kaybolduklarını soran, onları istediklerini belirten bir şeyler okumaya kalktı. O anda, kalabalığı, dört bir yandan nereden çıktıkları anlaşılmayan, uzay adamları gibi giyinmiş, yüzleri gözleri maskeli polisler çevirdi. Bildiriyi okumaya çalışan yaşlıca bir kadındı. Polislerden biri, okumasını bitirmeden kağıdı elinden çekip aldı. Ötekiler de ellerindeki coplarla kalabalığa rasgele vurmaya başladı. Şimdi kalabalıktan çığlıklar yükseliyor, kadınlar saçlarından sürüklenerek götürülüyordu. Gazete fotoğrafçıları, televizyoncular, çekim yapabilmek için oraya buraya koşuyor, polis, fotoğraf çekilmesini istemediğinden onları da kovalıyordu. Kaçarken düşenler, yakalanıp götürülenler vardı. Çığlıklar alanda tek kişi kalmayıncaya kadar sürdü.

Alan boşaldığında yere saçılan kağıtların arasında yan yatmış tek bir çocuk ayakkabısı kalmıştı. Rüzgar, kağıtları savurdu.

O gün, sergiyi dolaşanlar, resimlerin sevinçle birbirleri yerine önlerine baktıklarını gördüler. Banka duvarının pencerelerinden bakan yüzlerse artık gülümsemiyor, ışığı yansıtmıyordu. Bütün canlılıkları gitmiş, donup kalmışlardı.

YARIN HAVA GÜZEL OLACAK

Güz geldi geçiyor. Havalar bir öyle, bir böyle. Daha doğrusu günü gününe, saati saatine uymuyor. Sabahleyin bir bakıyorsun her yan günlük güneşlik. Öğleden sonra bir karabulut peyda oluyor. Yalnız hava kararmakla kalmıyor, ortalık soğuyup arada bir de yağmur çiseliyor. Kimileri de hızlı bir sağnağın birdenbire boşandığı oluyor. Ortalığı sel götürüyor. Kent, kıyamet öncesi günlerini yaşıyor. Bir türlü düzene sokulamayan irili ufaklı derelerin taşması karayollarını tutsak ediyor. Trafik birbirine giriyor. Kimse ne evine, ne işine ulaşabiliyor. Kent yaşamına alışkın olanlar için bu katlanılabilir sıkıntı gene de. Ama arka mahallelerde, gecekondularda oturanlar için yaşamsal bir tehlike her gün biraz daha büyüyerek sürüyor. Caddelerde, zengin semtlerde biraz ıslananların, üstleri başları kirlenenlerin yerini mahallelerde evlerini su basanlarla çukurlara dolan sularda boğulanlar alıyor.

Biz İstanbullular, öteden beri bu türden görüntülere alışığızdır. Onun için, en güneşli, bir tek bulutun görünmediği, doğanın ışıldadığı –doğanın ışıldaması sözün gelişi– doğanın yerine kapkara apartmanların, havayı eksoz dumanıyla dolduran otomobillerle otobüslerin, yeşili olmayan asfaltların, mavisi görünmeyen denizdeki vapurların ışıldadığı sabahlarda bile şapkamızı paltomuzu, pardesümüzü, şemsiyemizi, kabanımızı yanımıza alır öyle yola çıkarız.

TÜYAP Kitap Fuarı da bu sakıncalı günlerde açıldı. Sennurla ben, eşi, dostu görmek, kitaplara bakmak, arada bir çağrılı olduğumuz konuşmalara katılmak, yeni çıkan kitaplarımızı okurlara imzalamak için hemen her gün fuarın yolunu tuttuk. İkimiz de sabahların güleç yüzüne aldanmadan önlemimizi alıyorduk. Sennur, kalınca bir palto-pardesü, ben de dışı naylon içi pamuklu bir kaban alıp çıkıyorduk. Ben bir de kasketimi yanımdan eksik etmiyordum. Aldığımız bu önlem işe de yarıyordu. Akşamları hava eni konu soğuduğundan biraz da rüzgâr çıktığından, hiç değilse, üşütmekten kurtuluyorduk. Fuara gelen birçok kişinin de aynı biçimde davrandığını gördük. Yağmura tutulup ıslanmadık ama üşümedik de.

Tepebaşı, her zaman kalabalıktır. Her zaman da esintilidir. Kasımpaşa çukuru ile Beyoğlu yükseltisini –elbette bu yükselti doğanın kendisinden çok kule gibi yükselen apatmanlarla sağlanmıştır– birbirinden ayırır. Onun için Tepebaşı’nı çocukluğumdan beri severim. Çukurda yaşayanlarla insanlara apatman tepelerinden bakanlar burada birleşir, ama birbirleriyle kaynaşmazlar. Akşam olduğunda, doğal olarak, biri Tarlabaşı’ndan aşağı çukurun dibini boylarken, öteki İstiklal Caddesi’nin, Galatasaray’ın, Taksim’in, Sıraserviler’in ulu apartmanlarından birinin merdivenlerini gökyüzüne doğru tırmanacaktır. Paylaştıkları, birbirlerine değmeden, selamlaşmadan, konuşmadan karşılıklı gidip geldikleri yerdir burası.

O gün Tepebaşı’ndaki Fuar alanı her günkünden kalabalıktı. Özel okullar koca koca minibüslere doluşup gelmişlerdi. İçeri girmek için alanda sıra oluyorlardı. Renkli kazakları, gömlekleri, kazaklarının rengindeki kravatlarıyla pırıl pırıldılar. Hepsinin kolunda birer kaban ya da yağmurluk vardı. Erkeklerin pantolonuyla kızların etekleri bir örnekti. O sırada Pera Palas’ın yanındaki merdivenleri bir başka öğrenci topluluğu tırmanıyordu. Ne erkeklerin, ne kızların giyinişi bir örnekti. Ama onlar da pırıl pırıl sayılırdı. Kızlar, mahalle düğünlerine giydikleri süslü eteklerini, erkekler, ayrı renklerde, ama ütülü ve temiz pantolonlarını kuşanmışlardı. Kızlarla erkeklerin çoğunun üstünde renkli ama soluk tişörtler vardı. Bulüz giyen kızlarla gömlek giyip kravat takmış erkek çocukları azınlıktaydı. Hemen hiç birinin sırtında kazağı, hırkası, kolunda da kaban ya da yağmurluğu yoktu. Üstelik soluk soluğaydılar. Kasımpaşa’dan bu yana yokuşu yürüyerek tırmanmışlardı. Kendilerine benzeyen öğretmenleriyle birlikte.

Fuarın içi ana baba günüydü. Sennurla ben, bir yayınevinin küçük bölmesinde yanyana oturmuş kitaplarımızı imzalıyorduk. Bir yandan da her iki öğrenci topluluğunun kitaplara olan ilgisini izliyorduk. Özel okullu öğrenciler, biraz da şımarıkça her kitabı alıp bakıyor, sonra beğenmediğini belirten bir tavırla yerine bırakıyordu. Ellerinde bu kitaplardan alacak paraları vardı. Harçlıkları verilmişti. Ama birçoğu bu harçlıkları, büfedeki patetes kızartmasına, pepsi kola ve turşulu hamburgerlere ya da kösele gibi tostlara yatırıyordu. Berikilerse, her kitap tezgâhının başında ayrı ayrı duruyor, alacak paraları olmadığı için, kitaplara uzaktan bakarak, renk renk kapaklarına dalıp gidiyordu. En beğendikleri, en çok sevdikleri kitaplara bile, alamayacaklarını bildiklerinden, ellerini uzatmaya çekiniyorlardı. Ötekiler, parasız dağıtılan renkli broşürlerle posterleri yağmalarken bunlar bir tane istemekten korkuyordu. Onun için çok durmadılar. Sıralarını bozmadan, elleri boş kapıya yöneldiler. Ötekiler, avurtlarını şişire şişire yedikleri yemeklerden, kitap tezgâhları arasında dolaşarak yağmaladıkları broşürlerle posterleri yerlere saçmaktan yorulmuştu. Hepsi ayrı yönlere dağılmıştı. Öğretmenlerinin onları, üst üste yaptırdığı çağrılarla kapı önüne toplamakta güçlük çektiği anlaşılıyordu.

Tam o sırada onlardan biri bizim önümüzde durdu. Sarı saçlı, bakımlı güzel bir çocuktu. Arkadaşları gibi şımarık da değildi. Kitapları tek tek karıştırıp beğeneceği bir şey arıyordu. Sonunda istediği kitabı buldu. Arkasına döndü.

– Bunu alalım anne, dedi.

Annesini kalabalığın içinde o zaman gördüm. Tezgâha bir hışım yaklaştı. Oğlunun seçtiği kitaba bakmaya gerek bile görmeden:

– Ne yapacaksın onu, hikâye o, dedi, sen şimdi testlerine çalış, bilgisayarını ilerlet...

Oğlunu, kolundan tuttuğu gibi çekerek uzaklaştırdı.

Onlar çekip giderken başörtüsü soluk, ince mantosu eprimiş kapıcı kılıklı bir kadın, kara kafalı oğlu, yanında kıvırcık saçlı küçük kızıyla yaklaştı. Kitaplara bakarken üçünün de yüzü mutlulukla ışıldıyordu. İçlerinde okuma yazma bilen yalnız kara kafalı oğlandı. Anası ucuz olsun diye ince bir kitap seçti oğluna. Oğlan kitabı aldı ama sevinmedi.

– Çok ince bu, dedi. Çabucak bitiyor...

Hemen orda, ayaküstü açıp okumaya başladı. Anasıyla küçük kız da yerlerinden kıpırdamamıştı. Anne, büyük bir ana caddede gidip gelen otomobillerin, sıra sıra yükselen apartmanların resimlendiği bir kitaba dalmıştı. Okmeydanı’ndan hurda bir minibüsün içinde itiş kakış buraya nasıl geldiklerini, derme çatma, alçacık damlı, gökyüzüyle kara toprağın arasında sıkışmış küçücük evini düşünüyordu.

Küçük kız, renk renk boyanmış bir kapağa bakıyordu. Yeşilliğin ortasında bahçe içinde evler, masmavi bir deniz, denizin mavisine eş gökyüzünde de sapsarı bir güneşle bembeyaz, incecik insanın içini ısıtan bir bulut vardı.

Oğlan, kaldığı yeri işaretleyip kitabı verdikleri poşete koydu. Anne kitaplara ne kadar baksa doyamıyacağını biliyordu. Küçük kız, bulutun üstüne çıkmış kadar olmuştu. Annesiyle ağabeyi elinden tutmuştu. Aralarında yürürken ayakları yere değmiyor, uçuyordu sanki.

Dışarı çıktıklarında çoktan akşam olmuş, gece çökmüştü. Ama ortalık aydınlıktı. Küçük kız, ağaçların yapraklarının bile, binlerce ateş böceği konmuş gibi, küçük ampullerle ışıldadığını gördü. Hava ılıktı. Damla rüzgâr yoktu. Fuardan kabanlarına, yağmurluklarına sarınıp çıkanlar, soyunmak zorunda kalıyordu.

Küçük kız, çevresine bakınırken kitabın kapağındaki bembeyaz, incecik bulutu ayırdetti birden. Ağaçların arasından buğu gibi tüterek kentin üstüne yayılıyordu.

Gülümsedi. Annesiyle abisinin yüzüne bakarak:

– Yarın hava güzel olacak, dedi.

Bu söz üstüne üçü birden gülümsedi. Buluttan haberi olmayan anne:

– Aferin, benim bilici kızıma, diyerek sevgiyle kucaklayıp öptü küçük kızını.

Şimdi üçü de minibüse binmek için Şişhane’ye doğru sevinçle, güle oynaya ilerlerken bulut, Kasımpaşa çukurunun üstünü örtmüştü bile.

GÜNEŞLİ’YE GÜNEŞLİ GÜNLER

Şırıl şırıl yağmur yağıyordu. Asfalt boştu. Bir tek araba geçmiyordu. Az aşağıdaki kara yoluysa vızır vızırdı. Arabalar, otobüsler, kamyonlar, tırlar hızla geçip gidiyordu. Oraya inilemezdi. Ara yolların sonu, demirden geniş korkuluklarla kesilmişti. Bunlar, yola girişi engelliyordu. Korkuluklardan atlayıp yola çıkılsa da geçen taşıtları durdurmak olanaksızdı. Boş asfaltta gelecek olan minibüsü beklemeye başladım.

Güneşli’deydim. Tuhaf bir yerdi burası. Yüzlerini işlek kara yoluna arkalarını ıssız asfalta döndürmüş çok katlı, kesme camdan ışıl ışıl birçok yüksek yapı görülüyordu asfaltın yanında. Karşısındaysa daha çok metal damlı az katlı atölye, fabrika tipi işyerleriyle, gelişigüzel istif edilmiş tuğlalardan oluşmuş gibi görünen iki, iki buçuk katlı, yapımı durdurulmuş da yarım kalmış izlenimini veren sıvasız, boyasız, derme çatma beton yapılar sıralanıyordu. İç içe, art arda, üst üste yığılmış kırmızı tuğla kümelerini andırıyordu hepsi de.

Ben, işlek karayoluna bakan o göz kamaştırıcı yapılardan birinden geliyordum. Bir medya kuruluşuna ait olan bu yapının içi de aynı parlaklıktaydı. Gereğinde ısıtılan, gereğinde soğutulan havayla memleketteki her türlü kış havasına inat içerde ılıman bir hava estiriliyordu. Bu yüzden dışarı çıkınca, içerdeki havaya kanıp paltomu kapatmadığımdan, hem iliklerime kadar ıslandım, hem üşüdüm.

Şimdi, hareketsizlikten olmalı, donuyordum. Yol kenarına çekili duran boş minibüsün şoförü el etmeseydi daha da buz kesecektim.

– Binsene abi, dedi, ne duruyorsun?

– Daha önce neden uyarmadın, görmedin mi yoksa?

Hafifçe sırıtarak:

– Görmesine gördüm de, minibüs yolcusuna pek benzetemedim, dedi.

Karayoluna bakan yüksek, camlı yapıyı gösterip yeniden sırıttı:

– Onlardan biri sandım, kusura bakma!

Karşılığında ben de hafifçe sırıtmak zorunda kaldım. Minibüsün içinde boş koltuklardan hangisini seçeyim derken, o, arabayı gazladı. Sarsıntıyla en yakın koltuğa kıçüstü düşüp oturmak zorunda kaldım. Şoför, dikiz aynasından bakıp halime kıs kıs gülüyordu. Onlardan biri olup olmadığımı sınıyordu belki de.

Boş asfaltta kayar gibi hızla yol aldıktan sonra birkaç kişi daha bindi. Binenler arasında iki genç kız dikkatimi çekti. Birinin başı açıktı. Öteki sıkı sıkıya örtülü. Başlıklı paltolarıyla yağmurla soğuktan etkilenmişe benzemiyorlardı. İkisinin de yanakları kıpkırmızıydı. İkisi de neşeyle birbirlerine bir şeyler anlatıp kıkır kıkır gülüyordu. Ellerinde birer tomar dürülüp bükülmüş gazete vardı. Gazetelerin arasından fındık kabuğu büyüklüğünde kahverengi iki cam kâse görünüyordu. Gazeteyle birlikte iki elleriyle sıkıca tutuyorlardı.

O sırada, minibüs sert bir fren yaparak durdu. Her birimiz öne doğru kaykıldık. Kapı açılınca yol kenarında sırtında okul çantasıyla mavi önlüklü üşümüş, ıslak bir çocuk belirdi. Minibüsün duracağını ummadığı için önce binmek istemedi. Arkasında duran incecik entarili, sırtında partal bir hırkası olan başı çatkılı anasına döndü:

– Okula gitmez bu, deyip yolun kenarına çekildi. Binmekten korkuyor gibiydi.

Şoför:

– Okulun ordan geçiyoruz, diye üsteleyince anasının sırtından yedeklemesiyle bindi.

İkisi de koltuklara oturmadı. Oğlan, minibüsün demirine tutunup ayakta durdu. Anası olduğu yere çömeldi. İkisi de ne çevreyle ne de minibüsteki yolcularla ilgileniyordu. Gözlerini yere eğmiş önlerine bakıyorlardı.

Şoför, birkaç virajı minibüsü iki yana savurarak aldıktan sonra Yenibosna çıkışındaki açıklık bir yerde durdu.

Küçük öğrenci, okulunu görünce neredeyse kapının açılmasını beklemeden, kendini arabadan aşağı attı. Ardından annesi, süzülürcesine aşağı indi. Aşağıdan elinde tuttuğu dörde katlı, terden ıslanmış bir yüz bin liralığı, kimsenin yüzüne bakmaksızın, uzattı. Şoför:

– Tamam, istemez, gibisinden bir şey dedi.

Kadın, yere bakarak parayı uzatmayı sürdürüyordu. Ön sıralardan başı bereli, güleç yüzlü orta yaşlı bir adam dönüp:

– Tamamdır bacım, dedi.

Adam, kadının okula gelinceye kadar cebine davranmadığını görünce, daha doğrusu davranamayacağına aklı kesince, şoföre ücreti ödemiş olmalıydı.

Adamın sözü üzerine kadın hiçbir şey demeden, elini çekip hırkasının cebine yeniden soktu. Sırtını minibüse dönüp geldiğimiz yöne doğru asfaltta ağır ağır yürümeye başladı.

Küçük öğrenci, minibüsün yanından iki sıçrayışta okulun merdivenlerini buldu. Büyük kapıdan içeri girince ne yağmur, ne soğuk kaldı. Yalnız kalorifer sıcağında üstü kuruyana kadar biraz tüttü. Ama bunu kimse görmedi. Çünkü öteki öğrenciler ya şemsiyeleri, ya başlıklı naylon montlarıyla ya da servis otolarıyla okula geldiklerinden hiç mi hiç ıslanmamışlardı. Onun için bir insanın soğuktan gelip sıcakta tütebileceğini bilmediklerinden görmemişlerdi de.

Okul durağını biraz geçtikten sonra iki genç kız fıkırdayarak minibüsten inip dört beş katlı düzenli apartmanların sıralandığı uzun bir sokak boyunca yürüdüler. Paltolarının başlıklarını kafalarına çektiklerinden ıslanmıyorladı. Üstleri kalın olduğu için de üşümüyorlardı. Öte yandan ellerindeki gazete tomarları içindeki küçük kahverengi kâselere bakıp bakıp gülüyorlardı. Kâseler olsa olsa yüz bin lira değerindeydi. Ellerindeki bir tomar gazetenin fiyatı ise 250 bin liraydı. Üstüne üstlük bu kâseli gazeteleri almak için gidiş-geliş minibüse de 200’er bin lira vermişlerdi. Onun için bu enayiliklerine gülmekten başka yapacak şeyleri yoktu. Aslında gazete de kase de bahane olmalıydı. Evlerinden izin alıp gezmekti asıl amaçları. Doya doya neden gülmesinlerdi.

Çocuğun anası minibüsle geldiği yolu tükettiğinde iyice üşümüş, ıslanmış ve yorulmuştu. Güneşli, ılık havalar kışladığından beri bu böyleydi. Yalnız giderken oğlunun ıslanıp üşümemesi için minibüse biniyor, yüz bin lirayı gözden çıkarıyordu. Bugünse giderken para almadıkları için minibüsle dönebilirdi. Bunu yapmadı. Belki her günkü alışkanlığını bozmamak, belki de artan yüz bin lirasıyla iki halk ekmeği almak uğruna yağmurla soğuğa katlanmıştı.

Yığılmış tuğla kümelerini andıran evlerin arasındaki sayısız dehlizlerden birinde bulunan kendi evine girmeden, bugün artırdığı yüz bin liranın sevinciyle gökyüzüne baktı. Çoktandır tomurcuklanan ağaçların dal uçlarında biriken yağmur damlacıklarının ışıldayışı baharın yakınlaştığının işaretiydi. Bu soğuk, bu yağmur geçiciydi. Güneş, daha çok gecikmeden gökyüzünde görünecekti. O, buna inanıyordu. Bugün artan yüz bin lirasıyla alacağı iki ekmekle karınlarını her günkünden daha çok doyuracaklarına inandığı gibi.

DAVA YOLUNDA

Güz ortasında olmamıza karşılık hava açık, her yan da günlük güneşlikti. Birkaç gün önce ortalığı birbirine katan fırtınadan, yağan şiddetli yağmurdan, alçak yerlerle alt katları basan sellerden hiç bir iz kalmamıştı.

Gazi mahallesinde de durum aynıydı. İçiçe girmiş kimi sıvalı, kimi yarım kalmış, kimi de sıvasız, aralarından kırmızı tuğlaları sırıtan derme çatma beton evler, güneş içindeydi. İnsanın yüzüne güler gibiydiler.

İlk bakışta güneşle yıkanırken yüzlerinin güldüğünü sandığım bu evler, gene de insanın içine bir hüzün veriyordu. İçlerinin karanlığı ile loşluğu, selle birlikte her türden yoksunlukların acıların yarattığı kekremsi bir koku, pencerelerden, sürekli olarak dışarı sızıyordu. Bir de kan kokusu vardı. Cemevinin önünde toplanıldığından alt kattaki kurban kesim yerinden geldiğini sandım önce. Çevreme bir göz attığımda yanıldığımızı anladım. Orada toplanan herkes, göğsünde: “Gazi katliamını unutma!” diye yazan beyaz fanilalar giymişti. O sırada öldürülenlerden Fevzi Tunç’un babası, kısa bastonuna dayanarak, sakat ayağını sürüyüp yanıma yaklaştı.

– Hoş geldin, safalar getirdin, diyerek sarıldı. Ben de sarılıp sırtını okşadım. Kara kasketi, kırçıl sakalıyla güleç bir yüzü vardı. Üstüne güneş vuran evler gibiydi. Buğulu bakan mavi gözleriyse hep bir yeri, bir şeyleri arar gibiydi. Belki de oğlunun özlemiyle yaşlı kalmıştı. Bu da o şirinliğin, güleçliğin ortasında insanın yüreğini burkuyordu. Baştan ayağa karalar giyinmiş olan karısının elinden tutarak yanımdan ayrıldı. Arkalarından bakarken az önce duyduğum burukluk, yerini umuda bırakmıştı.

Gene öldürülenlerden Zeynep Poyraz’ın annesi Menekşe Poyraz da ordaydı. O da gelip elimi sıktı. Hatır sordu. Giydiği beyaz fanilanın göğsünde kızının renkli, pırıl pırıl bir resmi ışıldıyordu. Menekşe ana kızını can evinde taşıyordu. Onunla yatıp onunla kalkarak. Onun için hangisi Menekşe ana, hangisi Zeynep kız ayırdedilmiyordu. İkisi de ışık saçıyordu.

Kan kokusu kesilmişti. Camlarına, canlarına topluca kıyılan gençlerin resimlerinin yapıştırıldığı bizi Trabzon’a götürecek olan otobüsü görünce her şeyi anladım: Resimler kanıyordu. Anaların, göğüslerine bastırarak, öpüp koklayarak yanlarından hiç ayırmadıkları bu resimler, onun için canlıydı. Bu yüzden kanıyordu.

Otobüse binerken başka bir şeyin ayırdına vardım. Cemevinin çevresindeki inşaat artıklarıyla kirletilmiş kıraç arsalıklar yeşillenmiş, sarı hardal çiçekleri pıtırak gibi açmıştı. İnsanın genzini yakan tedirgin edici bir koku salıyorlardı. Bodur ağaçcıkların örttüğü kuytu yerlerle dikenlerin diplerindeki gölgeliklerde de sarı nergisler boy veriyordu.

Yol arkadaşım İsa Bal:

– Yağmurdan sonra şeneldi bu arsalıklar, dedi.

– Yanılıyorsun, dedim. Ne demek istediğimi anlamamıştı.

– Çocukların canına bu arsalıklarda kıymadılar mı? Açık hedefler buraları değil miydi? diye sordum.

Heyecanla:

– Evet, dedi.

– İşte onların kanı bu yeşillikle çiçekler, dedim. Kendilerini bize böyle hatırlatıyorlar. Böyle de hatırlatacaklar. Her mevsim. Kokla bak, kan kokusu çiçeklerin kokusuna karışmış. Unutma diye. Onları unutmayalım diye.

İsa, bir şey demedi. Gözleri dolmuştu. Beni başıyla onayladı. Birlikte yerimize oturduk. Otobüs, hareket etti.

Gazi mahallesinde 12-13 Mart 1995’te topluca canlarına kıyılan 18 gencin yüzlerce yaralının davasını izlemek için Trabzon’a gidiyorduk. Otobüsümüzde İsa’nın dışında EMEP’ten iki arkadaşımız, gazeteci olarak Evrensel’den Beyda Yıldız, yazar olarak da ben vardım. Ailelerle avukatlar da aynı otobüsteydi. Arkamızdaki otobüste de bizim gibi destekçi olarak gelen öteki partilerle demokratik kuruluşların üyeleri, başka izleyiciler yer almıştı.

İstanbul’la Trabzon arası 1200 kilometreydi. Bugün 13. kez gidiliyordu. Bugüne kadar 28.800 kilometre katetmişti gidenler. Kalleşçe canlarına kıyılan gençlerin katillerinin bulunması, yakalananların cezalandırılması istemiyle gidiliyordu her seferinde. Ama hâlâ bir sonuç alınamamıştı. Ne katiller bulunuyor, ne hangi tüfeklerden çıktığı belli mermi kovanları incelenerek deliller ortaya çıkarılıyordu. Davayla birlikte yollar uzayıp gidiyordu yalnızca. Kilometrelere kilometreler ekleniyordu sürekli olarak. Belki bir gün gidip gelmekten usanıp bırakırlar diye düşünülüyor olmalıydı. Onun için davayı İstanbul’dan ta Trabzon’a atmışlardı. Amaçları davayı bitirmek değil, davacıları süründürmekti.

Otobüsteki ilk saatler bu düşüncelerle geçti. Avukatlarla bunları konuştuk. Kamuoyunun baskısı için neler yapılması gerektiği tartışıldı. Ailelerin sıkıntısını dağıtmak, hoş saatler geçirmelerini sağlamak için şarkılar söylendi, şiirler okundu.

Bolu’dan sonra ormanların içine vurduk. Akşam karanlığı dağların arasında yakaladı bizi. Gece bastırınca otobüsün ışıkları bir yandı bir söndü. Pencerelerin dışında akıp giden yol da, tek tük ağaç ya da ev görüntüleri de tarlalarla birlikte silindi. Gündüzkü neşenin yerini bir hüzün almıştı şimdi. Kimimiz uyuyor, kimimiz de kendi içimize dalmış düşünüyorduk. Analarla babalar, gözleri açık, uyumadan, susarak bir an önce sabahın gelmesini bekliyordu.

Herkesin geceyi nasıl karşıladığını izlerken ben de dalmışım. Bir çığlık, bir bağrış, bir kargaşaya uyandım. Vakit gece yarısını geçmişti. Otobüs, Karadeniz’in çıkış kapısı Osmancık’taki mola yerinde durmuştu. Analardan biri çırpınarak ortalıkta döneniyor, koltukları, koltuk arkalarını indirip kaldırarak bir şey arıyordu.

– Oğlum yok, oğlumun resmi yok, diye ağlamaklı bir sesle ileniyordu. Bulun onu, bulun bana, ne olur! Kim aldı, kim götürdü, nereye götürdüler söyleyin allahınızı severseniz, söyleyin! Canım gibi severdim onu, ne olur geri getirin oğlumu.

Sesi giderek yükseliyor, ağlaması artıyordu. Resmi mi, yoksa gerçekten oğlunu mu geri istiyordu bu patırdıda belli olmuyordu.

Herkes bir şey söylüyordu. Kimisi kadıncağızı yatıştırmaya çalışırken kimsi uyuyanları da kaldırarak resmi aramaya yardım ediyordu.

Kadın da, öteki arayanlar da otobüsü didik didik ettilerse de resmi bulamadılar. O zaman kadın, koltuğunun köşesine çekilip sessizce ağlamasını sürdürdü. Yaşlılar, kadını:

– Sabah ola hayrola, diye avutmaya çalıştı, gene olmadı.

Olanlara hepimiz üzülmüştük. Durum gerçekten acıklıydı. Resim sabaha da bulunmazsa ne olacaktı, bilmiyorum.

Sonunda kadın, ağlaya ağlaya uyuya kaldı. Molanın sonunda otobüs hareket eder etmez ben de uyumuşum.

Uyandığımda, otobüsümüz, Piraziz’le Bulancak arasındaki Yaman Dinlenme Tesisleri’nde durmuştu. Otobüs yarı yarıya boşalmıştı. Gözlerim, önceki gece oğlunun resmini yitiren anayı aradı. Koltuğunda elinde oğlunun resmiyle kucak kucağa oturuyordu. Arada bir, büyük bir sevecenlikle yüzünü okşuyor, yanaklarını öpüyordu. Gözleri, mutluluktan, sevinçten pırıl pırıldı.

Otobüsün penceresinden dışarı baktım Karadeniz karşımızdaydı. Köpüklenerek kıyıyı dövüyordu. Güneş yeni doğmuştu.

Anayla oğulu başbaşa bırakıp ben de otobüsten indim. Trabzon’a yaklaşmıştık artık.

ZEHİRLİ ALTIN

Narlıca, Dikili yolunda küçük bir tepenin üstüne kurulmuş bir köy. Yeşili bol ve diri. Bergama’nın yakıcı güneşi bile kurutamamış buradaki yeşilliği. Bergama Gençlik Kampı’ndan bir otobüs dolusu insan, taşlı yollarda sarsılarak ilerliyoruz. Evler, sık ağaçların arasında bir görünüyor, bir yitiyor.

Narlıcalılar, hem düğüne, hem sabah kahvesi içmeye çağırmışlardı bizi. Kampta toparlanıp yola çıkmamız geciktiği için sabah kahvesine yetişemedik. Amacımız, düğünü görmek, gelenek görenekleri saptamak, zehirli altına karşı savaşım veren köylülerle görüşüp dertleşmekti.

Köyde coşkuyla karşılandık. Alan genişti. İki yanda çardaklı, gölgesi bol iki kahve vardı. Tahta sandalyelerle tahta peykelere buyur edildik. Çaylar söylendi. Kahvenin musluğundan akan buz gibi pınar suları içildi.

Görünüşe göre köyün hali vakti yerindeydi. Oturduğumuz kahvenin karşısıda iki katlı beton bir yapı vardı. Burası köyün marketiydi. Onun karşısındaki gene betondan tek katlı büyücek yapı ise düğün salonuydu.

Marketin hemen arkasından, bir bakıma köyün ortasından geçen dere alanla köyü ayırıyordu. Evler, karşıdaki ağaçlıkların arasındaki geniş bahçelerin ortasına gizlenmişti.

Sennur, ben bir de küçük torunumuz Taylan düğün sahibinin bir yakınıyla birlikte oturmuş konuşuyorduk. Düğün, sünnet düğünüymüş, şimdi hazırlıkları sürüyormuş, tören akşama yapılacakmış.

O sırada kahvede bir hareketlenme oldu. Küçük küçük tabaklara peynirler, ballar konuldu. Domateslerle salatalıklar doğrandı. Yeşil biberler yıkanıp dizildi. Büyük bir yemek masası düzenlendi. Bir masanın üstüne de kucak kucak getirilen şarap şişeleri yerleştirildi. Hazırlık, gelecek olan turist otobüsü içinmiş. Şarapların görünüşü hoşuma gitti. Kahveciye:

– Biz de alabilir miyiz, kaça bunlar? diye sordum.

– Size tanesi beş yüz bine olur.

– Ama biz turistlerden değiliz. Kamptan geliyoruz, deyince kurnazca güldü.

– O zaman size ikisi beş yüz bine olsun.

Birlikte oturduğumuz arkadaşın bu işe canı sıkılmıştı. “Boş ver” gibisinden göz kırptı bana. Ardından:

– Kalkalım eve gidelim, dedi, orada daha rahat konuşuruz.

Gittiğimiz yerin bahçesi genişti. İçinde tek katlı iki ev vardı. Birinde oğluyla gelini, ötekinde karısıyla kendisi oturuyormuş. Bahçedeki ağaçlardan birine Taylan’ı oyalayacak bir eşek bağlıydı. Damaltı bir yerdeyse tavuklar eşeleniyordu. Bir köşesinde de koyunların bulunduğu küçük bir ağıl vardı. Orası biraz gübre biraz da acımış tortu zeytinyağı koktuğu için Taylan orada oturmaya yanaşmadı. Sandalyalarımızı evin geniş bostanının yanındaki büyük zeytinin gölgesine çektik. Orta yaşlı, iri yarı bir köylü olan ev sahibimiz, Taylan’ın ilk kez aslını gördüğü uzun kulaklı eşekle yanına yaklaşmadan resmine bakıyormuşçasına ilgilenmesini fırsat bilerek konuştu:

– Her yerde konuşulmuyor bunlar. Bu köyde de zehire zehir katanlar var. Biz onlara madenci deriz. Burada madenciye kimse selam vermez. Düğüne çağrılmaz, kahveye çıkamazlar. Alevi töresince yalnız bırakılırlar. Toplulukla ilişkileri kesilir. Lanetlenir, evcek dışlanırlar.

Bir an durdu. Soluklanır gibi yaparak belli etmeden içini çekti.

– Benim kız da bu madencilerden birinin oğluyla evli. Oğlan duramadı köyde. Bodrum’a göçtüler. Kendisi hiç köye gelmez. Gelemez. Yalnız kızımız ara sıra anasıyla beni yoklamak için gelir. Ne yaparsın?

Elinde olmayan bu durumdan acı duyduğu belli oluyordu.

O sırada, bir traktör pat pat ederek bahçeye girdi. Koskoca römorkuyla yanımıza gelip durdu. Traktörü süren delikanlıyla römorktaki biri genç öteki yaşlıca iki kadın selam verip aşağı atladılar. Üçü de tütün kırmaktan tarladan dönüyormuş. Kadınlar, delikanlıyı beklemeden küfeleri sırtlayıp yere indirdikten sonra gelip ellerimizi sıktılar. Delikanlı da gülerek yaklaştı. Üçünün de eli tütünden yapış yapış olmuştu. Evin oğlu delikanlıyla ana karşımıza oturdular. Gelin ayran yapmak için eve koştu. Adama baktım, sıkıntısı dağılmış, yüzü gülüyordu.

Ayranları içince kendimize gelmiştik. Ev sahibimiz:

– Allah bilir ya, dedi, bizim köycek bir eksiğimiz gediğimiz yoktur. Geçimimiz yerinde. Biz pamuk, zeytin, tütün yetiştiririz. Topraklarımız gördüğünüz gibi verimlidir. Biri bir yıl az verse, öteki çok verir. Ertesi yıl bir başkası. Verim hep aynı kalır anlayacağınız. Onun için altınla değiştirmek istemiyoruz ürünümüzü. Bir gün içimizden biri geldi, madene girmek için izin istedi. Oğlunu kalp ameliyatı yaptırabilmek için sigortalı bir işte olması gerekiyormuş. Tamam dedik. Can pazarı bu. Kim ne diyebilir? İyi ama oğlunun ameliyatı, kimi nedenler dolayısıyle gerçekleşmeyince, işten çıkmasını söyledik. Para tatlı gelmiş kabul etmedi. Şimdi o da madenci. Onunla da selamı sabahı kestik.

Adamın yüzü yeniden değişmişti. İçini yeniden sıkıntı basmıştı. Bir çözüm önerircesine, daha doğrusu çok bilmişliğimi göstermek için:

– Peki, dedim, madendeki altının 10-15 yıllık bir ömrü olduğunu, toprakta yetişenle sürekli olarak beslenilebileceğini anlatmadınız mı?

Hafifçe gülümsedi.

– Anlatmaz olur muyuz? Dahasını da söyledik. Onun gibiler omuz vererek maden işlemeye devam ederse 15 yıl sonra, yer altında altın tükendiğinde, burada toprak diye, su diye, bitki diye, ağaç diye bir şeyin kalmayacağını da anlattık. Bu yüzden aç, açık kalacağımızı da söyledik. Zehirli altın bütün memlekete, bütün insanlara zararlıdır dedik. Dinlemedi.

Evin anası güleç bir kadındı. Çalba dediği dağ otuyla bir çay demledi. Bir çeşit adaçayı olan çalbalı çaylarımızı da içtikten sonra kalktık.

Bizimkiler alanda toplanmıştı. Kampa dönüş için otobüse biniyorlardı. Kahve boşalmıştı. Turistler gitmiş olmalıydı. Yemek masasının üstünde buruşturulmuş kağıt peçetelerle yemek bulaşığı boş tabaklar duruyordu. Şarap şişeleri kaldırılmıştı.

ORADA BİR KÖY VARDI UZAKTA...

Köy, iki dağ arasındaydı. Bir yanından Nemrut’un, öte yanından Süphan’ın gökyüzünü deldiği yüksek yaylalardan birindeydi. Yirmi beş kilometrelik dağ yolunu aşabilenler köyün bağlı olduğu Bitlis ilinin Ahlat ilçesine inebilirlerdi. Ayrı bir yönden de gene bir dağı aşarak Muş’un Bulanık ilçesine ulaşılabilirdi.

Köyün çocukları dağları aşamadığından ne Ahlat’ı, ne Bulanık’ı bilirdi. Köye ne zaman geleceği belli olmayan kamyona binemezlerdi. Babalarının yetiremediği yol parasını nasıl ödeyeceklerdi? Binmeseler de olurdu. Kamyonu görmek, gelişini, gidişini izlemenin sevinci onlara yetiyordu. Bir de jipi biliyorlardı. Silahlı jandarmalarla askerlerin geldiği jipi. O da onları almazdı. Babalarını alıp götürürdü. Geri getirmediği de olurdu. Bu yüzden jipten korkarlardı. Gelişine sevinemezlerdi. Onun için köylü de bu dağ yollarını ya yürürdü ya da tek tük atı olanlar atlanıp giderdi. Bu durumda çocuklar hep yaya kalmıştı. Ne dağların ardındaki Ahlat’ın boydan boya kıyısına uzandığı, bir deniz kadar derin ve büyük olan Van Gölü’nü görmüşler; ne de gözalabildiğine uzanan masmavi gölün yuvarlak koyunun çevresine yayılmış olan ağaçlıklar arasındaki Tatvan’a gelip giden trenlerden onları çeken lokomotiflerden haberleri vardı. Gölde işleyen, taşıtların da bindirildiği gemiyi ise hiç bilmiyorlardı. Böylece sevinçleri kursağında kalacaktı. Çevreleri dağlar, kıraç tarlalar, cılız otlaklarla çevriliydi. Bir de kimi kesme, birçoğu yığma taştan yapılmış, damları otla örtülü çoğunluğu tek katlı yer evlerini bilirlerdi. Gördükleri tek derli toplu yapı, damı kırmızı kiremitle örtülü olan, pencereleri tahta kepenkli ilkokuldu.

Kayalık, yaban bir yerdi köy. Tek bir ağaç yoktu. Rüzgâr estikçe kıyıda köşede kalan toprağı da savururdu. Rüzgârlar, köyün bir başından girer, hiçbir engele uğramadan, öte başından çıkardı. Yabanda, yazıda kuru geven topakları oradan oraya savrulurdu.

Bozkırda geven çok olur. Köyde de dağda, bayırda bu yer çalılarından bolca bulunurdu. Köyün tek bitkisi gibiydi. Geven çabuk ateş alır. Yaz günlerinde çocuklar, rüzgâra aldırmadan geven toplamaya çıkarlar. Ardından tezekler toplanır, samanla karılıp evlerin duvarlarına yapıştırılarak güneşte kurutulurdu.

Gene de sevinçle geçerdi günler.

Ama yaz, kısa sürerdi köyde. Hazırlıklar bitmeden kış bastırırdı. Kış uzun süren bir tutsaklıktı. Üst üste yağan kar, her yanı doldurur, evlerin de üstünü örterek köyde yol iz bırakmazdı. Tekdüze bir beyazlık alırdı bütün köyü. Damlar yol olurdu, akşam üstleri damdan dama geçerek köyde gezmeye çıkılırdı. Dağ yolları kapandığından kasabalara gidip gelme de biterdi. Çocukların sevindikleri tek şey buydu belki de. Babaları için de yol düşlerinin sona ermiş olması.

Herkes eve kapanırdı bugünlerde. Dünyayla alışveriş kesilirdi. Ne bir haber, ne de bir ses. Dışarıda tipide kalan olursa onun imdat isteyen sesi duyulurdu yalnızca. Tek iletişim aracı muhtarın evindeki ya da öğretmenin pilli radyosuydu. Ancak bu yolla, kendileri batsa da, dünyanın batmadığını birilerinin yaşamayı sürdürdüğünü, herkesin ölüp gitmediğini öğrenirlerdi.

Evlerde, güzde basılan lahana turşusundan yapılan çörti denen ekşi çorba içilirdi. Bu ısınmak içindi. Açlığı bastırmaksa ıslatılarak yenen kuru yufka ekmeğiyle bulgur pilavına kalırdı. Başkaca hiçbir sebzeyle meyve bulunmazdı. Çocuklar, o zaman, yazları dağlardan topladıkları otları pişiren annelerinin ıspanak dediği yemeği özlerdi. Biraz paralı olanlarsa güzün aldıkları patatesleri, toprağa gömerek saklardı. Donmaması için gömülen bu patatesleri onca karı küreyerek toprağın altından çıkarmak kuyu açmak kadar güç bir işti. Gene de köyde yeni bir çeşni sayılırdı sade suya patates yemeği.

Kış ortası, kimi evlerde un tükenirdi. O zaman, o evlerin okula giden çocuklarından bir ikisi okula gelmez olurdu. Öğretmeni, babalarına sorduğunda, aldığı karşılık değişmezdi:

– Öğretmen, ne edeceksin, kış ortasında aç kaldık. Çocuğu iki çuval un karşılığında ağanın yanına hizmekâr verdik...

Tezek çabuk ısıtır. Köz bırakmadan küle dönüştüğünden de tez soğur. Bu köylerde çocuklar, okulda soba sürekli yakıldığı için evlerinden daha çok ısınır. Buna bir şeyler öğrenmiş olmanın sevincinin sıcaklığı da eklenince soğuğa pek aldırmazlar.

O yıl da öyle oldu. O uzak köyde elektriğin olmadığı, televizyonun bulunmadığı yıllar. Öğretmen, program gereği, taşıma araçları ünitesini işlerken helikopteri de anlatmak zorunda kaldı. Çocuklar bön bön bakmıştı yüzüne. Daha treni bile görmeyen, bilmeyen, otomobili benzeri olan jip gibi sanan bu çocuklara helikopteri nasıl anlatmalıydı. Sonunda uçaktan yola çıkarak anlatmayı denedi. Bereket çocuklar, Van’a gidip gelen uçaklardan bir ikisini, uçuş rotasının değiştirildiği günlerde, köyün üstünden geçerken görmüşlerdi. Gene de helikopteri algılamakta, uçak varken ne işe yarayacağını anlamakta güçlük çektiler. Daha doğrusu ne biçim bir taşıt olduğunu pek anlamadılar.

Bugün o uzak köyün elektriği de var belki. Televizyon da ulaşmıştır. Göremedikleri treni, lokomotifi, gemileri, otomobillerle otobüsleri, her tür uçakla son model helikopterleri izleyebilirlerdi. Dünyada, her gün ne olup bittiğini de öğreniyorlardı. Ama köyde yaz günlerinin geçici mutluluğuyla kış günleriyle birlikte ortaya çıkan yoksunluklar hiç değişmemişti. Okulları aynı ilkokuldu. Gene dağ yollarını aşamadıklarından ne Ahlat’ı ne de Bulanık’ı biliyorlardı. Bu yüzden otomobillerle otobüsleri de bilemezlerdi. Tatvan’ı görmemişlerdi ki treni, sıra sıra vagonu çeken lokomotifi bilsinler. Van Gölü’ne ulaşamamışlardı ki taşıtların da bindirildiği, gölün bu kıyısından öteki kıyısına işleyen gemiyi tanısınlar. Bütün bunları, televizyonda resimlerinden izlemek zorundaydılar. Hiçbirine binemez, yolculuk edemez, penceresinden bakamazlardı. Yalnız hayaliyle avunabilirlerdi.

Onlar, özlemini duydukları, uzaktan da olsa sevdikleri bu taşıtlara ulaşamazken helikopterlerle savaş uçakları köyü sık sık ziyarete geliyor, her gün, tepelerinde vızır vızır dolaşıyordu. Öğretmenin onlara anlatmaya çalıştığı helikopterin ne olduğunu artık biliyorlardı, ne işe yaradığını öğrenmişlerdi.

FABRİKA DÜDÜKLERİ

Bütün çocukluğum, uykumun arasında fabrika düdüklerini dinlemekle geçti. Sabahın bir alaca vaktinde annem, hepimizden önce kalkar, babamın sefertasını hazırlar, uyandırır, çayını verir işe yollardı. Ben, bütün bunları görmesem de olanları bilirdim. Yatakta uykuyla uyanıklık arasında gülümsediğimi söylerdi annem. Uyandığımda beni kucağına alır:

– Fabrika bizim her şeyimiz, derdi.

Bundan pek bir şey anlamasam da annemin anlatmaya çalıştığı, okuyarak adam olacağımı söylediği parlak geleceğim fabrikaya bağlıydı.

İzmit halkı, İzmitli işçi çocukları için de durum aynıydı. İzmit Kağıt Fabrikası da onların her şeyiydi.

İzmit’ten ne zaman geçsem, yeşil bir ormanı andıran geniş bir alana yayılmış olan fabrikanın bacaları görününce içimi bir mutluluk sarardı. Bacalardan tüten dumanın hafif bir yelle körfeze yayılışına bakar, işçilerin çocuklarının geleceğini düşünerek, çocukluğumdaki gibi, belli belirsiz gülümserdim.

Fabrikanın İzmitlilerin her şeyleri olduğunu biliyordum. Yayıldığı geniş alan içindeki gazinosu, konferans salonu, spor salonları marketi, sineması, misafirhanesi, kreşi, oyun bahçeleri ile fabrika çevresini saran işçi evleri, okullarıyla da kendi başına kocaman bir kentti. Geceleri ışık içinde yüzerdi. Gündüzleri, hava ne kadar puslu, bulanık da olsa fabrika alanını kaplayan gökyüzü, ak bir kağıt geriliymişçesine parıldardı.

Şimdi sabahları fabrika düdükleri ötmüyor, bacalardan duman tütmüyordu. İşçilerden bir akşam üstü, ansızın:

– Artık iş yok, diyerek iş yerine gelmemeleri istendi.

İşçiler:

– Daha dün fidanlığı sermayeye peşkeş çekenler, bugün fabrikamızı kapatarak ekmeğimizi, aşımızı elimizden almak istiyorlar, diye bağrıştılar.

– Fabrika bizimdir, onu kimseye bırakmayız;

– Fabrika geleceğimizdir, onu kimseye vermeyiz, diyerek fabrikalarına sahip çıktılar.

Önünde çolukları çocukları, karıları, kardeşleri, anaları, babaları ile toplaştılar. Etten bir barikat oluşturdular. İzmit halkı, on bin öğrencisini okula değil, fabrikaya desteğe gönderdi.

Biz de, EMEP’liler olarak, SEKA işçilerini desteklemek için İstanbul’dan otobüslerle hareket ettik. İlçelerden ayrı ayrı kalkan otobüsler, Gebze’de birleşip büyük bir konvoy oluşturdu. Başta İl Başkanı Mehmet Kılınçaslan vardı.

Gebze’de herkesle birlikte otobüsten indim. Ali Ekber, kalabalık arasında beni görünce eşiyle Gülsüm Cengiz’in bulunduğu otomobiline aldı.

Konvoy, marşlarla, türkülerle önden yola çıktı. Biz, arkalarına takıldık. Otobüsler çabucak uzaklaştığından biz, biraz geride kalmıştık. Kente girdiğimizde bir uğultu duyduk. Birileri yüksek sesle bağırıyordu.

– İşçiler mi? dememe kalmadan stadın önünden geçtiğimizi ayırdettik. Günlerden pazardı. Staddakiler, bağıra çağıra maç izliyordu.

Stadı geçince yeşil alanın ortasından kuru dallar gibi yükselen bacaları gördüm. Gökyüzüne baktım, havanın günlük güneşlik olmasına karşılık fabrika alanının üstü, yer yer bulutlarla kaplıydı. Burada derin bir sessizlik vardı.

Bu sessizliğin ortasında, fabrika alanı içindeki ağaçlıklı, koyu gölgelerle kaplı bir sokağa saptık. Ipıssızdı. Kimseler görünmüyordu. İşçi evleri olduğunu sandığımız evler de bomboştu. Yolumuzu, demir kapıları örtük büyücek bir yapı kesti. Önünde resmi giysili bir kapıcı duruyordu. Ben, arabadan başımı uzatıp adama:

– Biz gazeteciyiz, dedim. İşçilerin toplandığı yeri arıyoruz.

Adam, otomobilimize doğru bir adım attı:

– Madem gazetecisiniz, gazetelerde niye bizim durumumuzu anlatan bir tek satır bile yok?

Bir şey diyemedik, utançla gülümsemeye çalıştık. Kapıcı, “her neyse” der gibisinden kafasını sallayarak işçilerin fabrikanın ana kapısında toplaştığını anlatıp yerini tarif etti.

Fabrikanın giriş kapısı, ana caddede, camekânlı caminin karşısındaymış. Daha oraya varmadan büyük bir kalabalık önümüze çıktı. Caddeyi doldurmuş, fabrikanın ana kapısına doğru, ellerinde Evrensel Gazeteleri, renk renk pankartlar, büyük bez afişlere yazılı “İş, ekmek, özgürlük” sloganıyla pankartlardaki sloganları, bir şarkı gibi yineleyerek yürüyorlardı.

Biz de katıldık aralarına. Kalabalığın arasında Güngör Gençay’la Ruşen Hakkı’yı bulduk. Beşimiz kolkola girip yürüdük.

Yolumuzu bir dizi polis kesti. Yarı tartaklayıp yarı üstümüzü arayarak fabrikanın ana kapısının bulunduğu alana tek tek bıraktı. Kapının önünde koca bir panzer, kapı aralığında toplanmış işçilerle aramıza girmişti.

Karşılıklı durup bakışlarımızla birbirimizi kucakladık. Onlar bizi; “Seka halkındır, kapatılamaz” diye selamlarken biz de onlara: “Bugün Seka yarın tüm Türkiye” diyorduk.

Gelenler adına İl Başkanı Mehmet Kılıçarslan, parti yöneticisi Muhammet Uludağ kısa birer konuşma yaptılar. Ruşen Hakkı da, sanatçılar adına, bir şiir okuyarak direnişçi kalabalığı coşturdu.

Karşılıklı konuşamıyorduk ama işçiler ağızlarını oynatmadan, bağırıp çağırmadan, tam bir sessizlik içinde şöyle diyordu:

– Seka birilerinin babalarının çiftliği değildir. Hiç kimse “Ben kapattım, oldu” diyemez. İşçisiyle, kamu çalışanıyla binlerce ailenin geleceği birilerinin iki dudağı arasındaki söze bağlı olamaz.

– Bizim emeğimizle, alınterimizle yarattığımız değerler bir çırpıda elimizden alınmaya çalışılıyor. Artık bu yağmaya, talana son verme zamanı. Geleceğimiz bizim elimizde.

Dedikleri, radyo sinyalleri gibi, dalga dalga yayılıyordu. Bizim kalemlerimizden, türkülerimizden, yüreklerimizden.

Bu inançla yanlarından ayrıldık. Fabrikanın bitişiğindeki Öğretmenevi’nin bahçesine bir çay içmek için uğradık. Önümüze bir elma ağacı dikildi. Elmalar sık yaprakların arasında kızarmış, ballanmış, olgunlaşmışlardı. Güneşi yansıtırcasına ışıltılı bir görünüşleri vardı. İçimi bir sevinç kapladı. Arkadaşlarıma da gösterdim. Onlar da sevinerek baktılar elma ağacına. Gelirken fabrikanın üstünde gördüğüm küçük kara bulutlar dağılmıştı.

Güneş, şimdi hepimizi daha çok ısıtıyordu.

III 
YAZARIN ÖLÜMÜ
 (Öyküler)

YAZARIN ÖLÜMÜ

Günlerce yağmur yağdı. Hakkı Özkan’ın ölüm haberini aldığımda yağmur yoktu ama havada bir boğunukluk vardı. Şubat ayına özgü sıkıntı veren bir kapanıklık içindeydi. Öğle yemeğinden sonra masanın başında gene bir şeyler karalarken telefon çaldı. Hemen açtım. İnce, dokunaklı bir kadın sesi:

– Hakkı Özkan’ı yitirdik, deyip sustu.

Gözüm takvime ilişti ister istemez. Kara kara 4 Şubat 1999 Perşembe diye yazıyordu. Telefon kapanmamıştı. Kadının soluk alıp verişini duyabiliyordum. Neden sonra:

– Bugün saat on birde, diye tamamlayabildi az önceki cümlesini.

Ardından kendini tanıttı. Düşündüğüm gibi karısı Süheyla’ydı telefondaki ses. Cenazenin ne zaman, nereden, nasıl kalkacağını sordum. Bilemediğini, kardeşleriyle bağlantı kuramadığını söyledi. Şaşkındı. Yalnız başına ne yapacağını, haberin duyurulması konusunda da elinden birşey gelmediğini anlattı. Hakkı hastanedeyken de yazar arkadaşlarımızdan Dr. Erdal Atabek’e bir türlü ulaşamadığını hatırlatıp durumu bana bildirdikten sonra Atabek’in onları aradığını, hastalığı sırasında çok yardımcı olduğunu teşekkür ederek laf arasına sıkıştırdı. Ben de bu kez, Hakkı’nın ölümü konusunda yardımcı olması için Yazarlar Sendikası Başkanı Ataol Behramoğlu’nun telefonunu verdim. Aramasını söyledim. Telefon kapanınca, Hakkı’yı sevip saydığını bildiğim Eray Canberk’i arayıp durumu ilettim. Ataol’u bir de onun uyarmasını istedim. Eray da benim gibi üzülmüştü. Telefonda:

– Ha bugün, ha yarın gideyim derken, şu işe bak, diye kendi kendine konuşur gibi hayıflandı.

O da cenazenin ne zaman, hangi camiden kaldırılacağını sordu. Bilmediğimi, karısının da bilmediğini, bu yüzden sendikanın da, kendisinin de yardımcı olmaları için aradığımı anlattım.

– Merak etme, ben şimdi Ataol’a söylerim, diyerek telefonu kapattı. Onun telefonunu kapatınca Süheyla hanımdan bir haber alırım umuduyla, akşama kadar, Hakkı’nın evini aradım. Her seferinde “meşgul” çıktı. Cenazenin kaldırılması konusunda bir şey öğrenemedim.

Yağmur yağmıyordu ama o gece esaslı bir fırtına çıktı. “Arkası gene yağmur” diye düşünürken telefon çaldı. Saat gece yarısına yaklaşıyordu. Seher Karabol’du arayan. Seher, hepimizin sevdiği, hepimizi seven, gönüllü ajanslığımızı yapan Umut Sanat Ürünleri’nin yöneticilerindendi. “Hakkı Bey’in cenazesinin yarın öğlende Üsküdar’dan kaldırılacağını” bildirdi. Hem üzüntü, hem heyecan dolu bir sesle:

– Yazarlara duyurulabilecek mi acaba? diye sordu:

Her şeyin çok hızlı yaşandığı günümüzde Hakkı’nın cenazesine de Sendika’nın Cumhuriyet’e vereceği ölüm ilanını görebilenlerin geleceğini anlattım. Camide buluşmayı kararlaştırdıktan sonra telefonu kapattım. Bütün yazarların ölüm ilanlarının bedava yayınlatıldığı Cumhuriyet’teki bir küçük ilanın ya da kısa bir haberin yeterince kalabalık sağlayacağı kuşkuluydu elbet. Vakit olmadığı için de ilan yalnız İstanbul baskısında çıkabilecekti. Hakkı’nın ölümünden, İstanbuldakilerin dışında, ne yazarların ne okurların haberi olacaktı. Gömüldükten sonra da unutulur giderdi. Belki arkadaşlarının, dostlarının gene Cumhuriyet, Evrensel gibi çok yaygın olmayan gazetelerden birinde gecikmiş bir başsağlığı ilanı ile birkaç anma-tanıtma yazısı yayınlanırdı. Ardından ister istemez perde kapanacaktı. Kitapları okunsa da yaşadığı günlerdeki ilgiyi görmeyecekti. Bu ilginin eksile eksile hiç kalmayacağı günler de gelebilirdi. Birçok yazar için bu böyle olmuştu. Unutuluş kaçınılmazdı.

Bunları düşünerek yattım. Sabahleyin kalktığımda ortalık günlük güneşlikti. Akşamki fırtına kara bulutları alıp götürmüş yazdan kalma pırıl pırıl bir gün başlamıştı.

Kahvaltıda Sennur’la Hakkı’yı konuştuk, kendisi de işçi olan üç beş yazarımızdan biriydi. Öyküleriyle romanlarında büyük kent kalabalığı içindeki dar gelirli insanlarla emekçilerin yaşamlarını, karşılaştıkları sorunları kendi yaşamasıyla gözlemlerine dayanarak anlatmıştı.

– Kaynağını işçi yaşamından alan bir gerçeklikle yazdı öykü ve romanlarını, dedim.

– İçlerinden biriydi de ondan, dedi Sennur. “Grevden Sonra” onun önemli romanlarından biridir. Orta öğrenimini yarım bırakmak zorunda kalmış bir matbaa işçisiydi. Basımevlerinde uzun yıllar çalıştı. İşyeri temsilcilikleri, sendikalaşma savaşımları, grevler... Yaşadıklarını “Grevden Sonra” romanında kişiselden genele taşımayı başardı. Grev öncülüğü yüzünden işsiz kalan Nuri’nin, yeni iş yerinde yaşadıkları, deneyli bir örgütçü olarak örgütlenmeyi başlatıp işsiz kalmayı göze almakla etliye sütlüye karışmama arasındaki ikilemi, yaşanmışlığın sıcaklığı ile ne güzel anlatılmıştır.

Pencereye doğru baktım, yemek yediğimiz salonun camlarında ışıldayan güneşi göstererek.

– Şu işe bak, dedim.

– Ne oldu ki?

Güldüm.

– Daha ne olsun, Hakkı sağ olsaydı, kitapları kapıp doğru Ortaköy’ün yolunu tutmuştu şimdi.

Hakkı’nın Ortaköy’de, incik boncukçuların arasında küçük bir kitap tezgahı vardı. Yaz, kış demeden; yağmur, kar yağmaz, soğuk da olmazsa güneşin yüzünü gösterdiği her gün, Ortaköy camisiyle deniz kıyısındaki kahvelerle meyhanelerin bulunduğu alana çıkan girişteki sokağın başında kitaplarını sergilerdi. Kalabalık alana doğru gezintiye çıkan ya da gezintiden dönen delikanlılarla genç kızlara, orta yaşlı kadınlarla erkeklere şiirler okur, öykü kitaplarını, romanlarını tanıtır, almak isteyen olursa imzalayıp satardı.

Hakkı’nın müşterisi yoksa çevresinde kedileri olurdu. Tezgahının üstüne çıkıp kitapların yanına kıvrılanı da vardı. Birine dokunmazdı. Aynı güneşin altında birlikte ısınmanın tadını çıkarırlar, hiç yalnız kalmazlardı.

Kahvaltıdan kalktıktan sonra Sennur, balkona çıktı. Üç beş saksı içinde yeşertmeye çalıştığı çiçeklerine su verdi. İçeri girince:

– Gerçekten de hava güzelmiş, dedi.

Bir an için bakıştık.

– Kediler Hakkı’yı bugün aramış mıdır acaba? diye sordu.

Benim karşılık vermemi beklemeden masasına oturdu, Daktilosuna kağıdı geçirirken

– Cenazeye sen git, dedi. Ben Hakkı için gazeteye bir şey yazayım. Ancak yetişir.

O yazısını yazmaya başlarken ben de gecikmemek için çabucak hazırlanıp çıktım.

Güneş eni konu ısıtıyordu. Eminönü alanı, gürültüleri, iskeleden iskeleye koşuşturan insanları, yanaşıp kalkan vapurları, simitçileri, balık ekmekçileriyle geçmiş yaz günlerinden birini yaşıyor gibiydi. Birçok kişi ceketleriyle paltolarının düğmelerini açmıştı. Lodosun da etkisiyle hafifçe terleyenler bile oluyordu.

Üsküdar vapuruna kıtı kıtına yetiştim. Paltomu, şapkamı çıkarıp alt salonda bir yere oturdum.

Kış günleri Üsküdar’a giden bu vapurlar hep hoşuma gitmiştir. Dışarda kar, yağmur, fırtınaya karşı sakin bir liman gibidir alt salonlar. Üşüyerek içeri dalıp oturduğunuzda, daha salonun ılıklığını duyumsamadan, salepçi, dumanı tüten bir tepsi dolusu saleple çıkagelir.

– Sıcak salep, sütlüüü.

Isınmak için hemen bir bardak salebi avuçlarınızın içine alırsınız. Ardından yavaş yavaş yudumlayarak kendinize gelirsiniz. Açsanız getirilen taze simitlerden alıp yanında yiyebilirsiniz.

Ardından çaycı sökün eder. Sıcak, demli çayları dolaştırır. Kimileri de çay içerek insanı iliklerine kadar donduran soğuğu savar.

Artık salonda şapkanızı çıkarıp paltonuzun düğmelerini açarak rahat rahat vapurun Üsküdar’a ulaşmasını bekleyebilirsiniz. Gazete ya da kitabınızı açıp okumaya başlarsınız.

Bugün öyle olmadı. Salon, öteki kış günlerinde olduğu gibi, dolu bile değildi. Kimileri denizi seyretmek, Kız Kulesi’ni görmek için dışarıya yan sıralara oturmuştu. Kimileri de sigara içmek bahanesiyle üstteki açıkhava güvertelerine çıkmıştı.

Salepçi, ardından da çaycı her günkü alışkanlıklarını bozmamak için gelip mallarını dolaştırdılar. Kimse üşümediğinden, hatta biraz da terlediğinden ne salep ne de çay içti.

Dışarda güneş, yeterince ısıtıyordu insanları. Sırtını ya da yüzünü güneşe döndüren herkes, eşitçe ısınabilirdi. Dünyanın her yerinde hem de .

O sırada Hakkı gözümün önüne geldi. Gülerek: “Bugün ısınmak için üste para vermeye gerek yok” dedi. Ben de ona gülmüşüm. Salonda oturanlardan birkaç kişi yüzüme tuhaf tuhaf bakınca anladım. Şapkamı, paltomu alarak dışarı çıktım. Hakkı da buralarda mıdır diye bakındım. Güleçliğimi bozmadan yan sıralarda güneşli bir yer seçip oturdum.

Vapurdan inince cenazenin kaldırılacağı iskelenin karşısındaki Mihrimah Sultan Camisine doğru yürüdüm. Alandan geçerken cami çevresindeki güvercinlerden birkaçı kanat çırparak havalanıp ekzos gazlarının boğduğu pis havayı yelpazeledi.

Cami, günlerden cuma olduğu için kalabalıktı. Cenazenin başınaysa bir avuç insan toplanmıştı. Hakkı’nın karısı Süheyla hanım, kardeşi, aileden bir iki kişi daha. İkişerli, üçerli öbekler oluşturan dostlarıyla yazar arkadaşları kendi aralarında konuşarak vakit öldürüyordu.

Birçokları gelirken camiyi şaşırmış. Çoğu arkadaşı Kadıköy’e giden yoldaki büyük camiye gitmiş. Bunlardan biri de Sevim Ak’tı. Anlattığına göre taksiyle gelmiş. Büyük camiyi gözüne kestirdiğinden şoför küçüğünün önüne park edince itiraz etmiş:

– Burası değil herhalde, bakın ortalıkta kimse görünmüyor.

Şoför, istifini bozmadan:

– Ölen arkadaşınızın mesleği ne? diye sormuş.

– Yazardı, cevabını alınca;

– Onların kalabalığı olmaz! diyerek kestirip atmış. Sevim Ak da çaresiz arabadan inmek zorunda kalmış.

Bunu duyunca hepimiz, bu acı gerçek karşısında kahkahalarla gülmeden edemedik.

Matbacı arkadaşları çiçeklerle tabutun arasındaki bir köşede kümelenmişti. Onlar da eski günleri konuşuyordu. Belki de Hakkı’nın “bisiklet” öyküsünde anlattığı bir arkadaşlarının çocuğu için eskiciden alıp elbirliği ile onararak pırıl pırıl yaptıkları bisikletten söz ediyorlardı. Hakkı’nın yaşlı ustası Antonyo:

– Gene böyle kış ortasında güneşli bir gündü, diyormuş gibi geldi bana. Güneşe bakıp gülümsemesinden anlaşılıyordu.

Cuma vaazını veren imam, ağaç yetiştirmenin, çevreyi yeşillendirmenin güzelliğinden, iyiliğinden, yararından dem vuruyordu. O da bu güneşli günde etkilenerek aydınlık şeyler söylemeye çalışıyordu.

Cenaze namazını kıldıran imam da aynı biçimde güneşli bir günün coşkusuyla Hakkı için:

– Eserlerinde insanlara sevgiyi, güzelliği paylaştıran bir yazardı, dedi. Ardından ruhuna fatiha isteyerek, Tanrıdan bütün günahlarını bağışlanmasını diledi.

Ellerimizi yüzümüze sürdük. Cenazeyi sırtlayıp caminin dik merdivenlerinden indirdik. Cenaze, arabaya yerleştikten sonra biz de, bizi bekleyen iki minibüse bindik. İkisi de Üsküdar-Ümraniye seferi yapan dolmuşlardandı.

Mezarlık Kanlıca’da olduğu için zorunlu bir Boğaz yolculuğu yapacaktık. Denizden ılık ılık esen yelle yeşillikler arasında Kısıklı, Beylerbeyi, Çengelköy’e doğru yol alırken Kanlıca’ya yoğurt yemeye gidiyormuşuz gibi geldi. Aramızda Hakkı da vardı sanki. Arkada bir yerde oturuyordu. Dönüp baksam görecekmişim gibi geldi. Kanlıca mezarlığına çıkan yokuşu tırmanana kadar dönemedim arkaya. Mezarlığa varınca da gerek kalmadı. Cenaze arabası, birden durunca minibüs de firen yaptı. Ön cama doğru kaykılınca tabutu gördüm.

Mezarlık, Boğaz’a kuş bakışı bakan bir tepenin üstündeydi. Geniş bir ormanın ortasında. Çamlarla ağaçlıklar arasına serpilmişti mezarlar. Tepenin sol yanında Boğaz’ı ortasından bölen Fatih Köprüsü, bir tepeden ötekine salıncak gibi uzanıyordu. Vızıldayarak otomobillerle otobüsler geçiyordu üstünden. Mezarlık tepesinin sağ yanıyla arkasındaysa ağaçların arasına gizlenmiş gösterişli, büyük villalar yer alıyordu. Buradan Boğaz’ın inanılmaz güzellikte bir görüntüsü vardı. Deniz, tepenin altından göz kamaştırıcı bir biçimde ırmak gibi akıyordu sanki. Parlayan güneşle insana sonsuzluğu düşündüren bu görüntü, bir an için de olsa, ölümü unutturmaya yetiyordu.

Tabutu arabadan alıp, az ilerde yeni açılmış bir toprak çukura doğru götürürken ölümün varlığını yeniden duydum. Soluğum kesilir gibi oldu. Omuzumuzdaki tabut ağırlaştı birden.

Biz tabutu taşırken arkamızdan ellerinde çiçeklerle bir kalabalık sökün etti. Yanıbaşlarında da bir televizyon kameramanı koştururarak bu kalabalığı, ellerindeki demet demet çiçeği çekiyordu. Bizi ayırdedince yanımıza yaklaştı. Çevreyi tarayarak genel görüntüyü alıp tabutu taşıyışımızı resimledi. Birden yüreğimiz hop etti. “Hakkı’nın cenazesine yetişememiş bir televizyoncu” diye düşündük. Mezarlık yokuşunu ellerinde çiçeklerle tırmanan kalabalığa bir anlam veremesek de heyecanlanmıştık.

Biz Hakkı’nın tabutunu çukurun başına koyup kendi küçük topluluğumuzla baş başa kalınca her şeyi anladık. Bize yaklaşması, gelen kalabalığı önden almak içinmiş. Çünkü kalabalık televizyoncunun eşliğinde yürüyerek Hakkı’nın mezarı karşısındaki yeni bir mezarın çevresini sararak ellerindeki çiçekleri toprağın üzerine bıraktı. Kameraman da bu üzüntülü yüzleri arka arkaya durmamacasına çekip duruyordu. Hakkı’nın karşısındaki bu mezar ondan bir iki gün önce ölen Barış Manço’nun mezarıydı. Ellerinde çiçeklerle gelen kalabalık da onun hayranları.

Hakkı gömülürken güneş içindeki Ortaköy sırtlarına baktım. Birinci köprünün oralara. Kıyıdaki Ortaköy camisiyle alana çıkan küçük sokakta Hakkı’nın boş kalan kitap tezgahını düşündüm. Bugün boştu. Yarın, gene böyle güneşli bir havada, bir delikanlı kitap torbasıyla gelip Hakkı’nın yerini alacak, kitaplarını aynı tezgahın üstüne yayacaktı. O da genç bir şair ya da yazar olabilirdi. Tezgahını açar açmaz kediler gelecekti. Biri delikanlının dizinin üstüne çıkarken öteki güneşlenmek için kitap tezgahının bir köşesine kıvrılacaktı.

Dönüp baktığımda mezarın üstü kapanmıştı. İmam, ellerini açmış dua ediyordu. Tam o sırada Cibali’nin gölgeli sokaklarından sevinçle fırlayan bir çocuk, Haliç kıyısına gelip durdu, getirdiği plastik topla oynayarak güneşli bir günün tadını çıkarmaya koyuldu.

Aynı anda Cağaloğlu’nda kör bir kuyudan daha derindeki, güneş yüzü görmeyen basımevlerinden birinde çalışan bir başka çocuk, ustasına sigara almak için dışarı çıktığında güneş gözlerini kamaştırdığından yummak zorunda kaldı. Elinde sigara paketiyle dönerken çalıştığı hanın güneş gören duvarı dibine oturdu. Siyah mürekkepten kararmış yüzünü güneşe döndürüp sırtını duvara verdi. Korkmadan güneşe baktı. Gözleri kamaşmıyordu artık. Çekinmeden yaslandı duvara. Beton duvar ılınmıştı. Sırtını ısıttı. Karanlık bodrumun ıslak soğukluğunu üstünden atmıştı şimdi.

İmam, son duasını okuyup

– Ruhuna elfatiha! dedikten sonra töreni bitirdi. Kalabalık yavaş yavaş dağıldı. Mezarın başında kimse kalmadı.

Güneşli bir günün ortasında bütün bunlar olup biterken Hakkı’ya öldüğünü kim söyleyecekti?

HER ŞEY YAŞAR HİÇBİR ŞEY ÖLMEZ

Soğuk bir kasım sabahıydı. Günlerden pazar olmalı. Herkes bir köşeye çekilmiş tatil gününün keyfini çıkarıyor. Oğlum, birden okuduğu gazeteden başını kaldırarak:

– Salim Rıza ölmüş! dedi.

Doksanın üstünde olduğunu bildiğim halde Salim Rıza hoca için böyle bir sonu hiç aklıma getirmemiştim. O yüzden son çıkan kitabımı nasıl ulaştırabilirim, kendisini nerde görebilirim diye düşünüyordum. Ben karşılaşıp ulaştıramasam bile, kitabın çıktığını duyunca, o beni bulurdu nasılsa.

– Ver şu kitabı bakalım, hayırsız, diyecekti, sen hocanı aramazsın ama o seni bulur.

Hep böyle olmuştu. Simavi Yayınları’nın çıktığı 80’li yılların sonu, 90’lı yılların başıydı. Doğan Hızlan, Konur Ertop, Ataol Behramoğlu, Enver Ercan, Sennur Sezer ve ben Babıâli yokuşunda Hürriyet gazetesinin yayın biriminde çalışıyorduk. Simavi yayınlarının yanı sıra o günlerin promosyonu sayılan küçük bilgi kitapçıkları ile ansiklopedi türü şeyler hazırlıyorduk. Hoca, on beş günde bir gelir, yeni çıkan kitapları alırdı. Tek tek hepimizle ayrı ayrı konuşur, sohbet ederdi. Başka yayınevlerinde nelerin çıktığını öğrenirdi. Bizden sonra da o yayınevlerine onları almaya giderdi. Konur Ertop’la ben İstanbul Lisesi’nden öğrencisiydik. Aynı lisedeki öğrencilerinden bizim kadar sık göremediği Kemal Özer’i, Cengiz Bektaş’ı, Önay Sözer’i, Oktay Tuncer’i sorardı. Onların da sağlık haberlerini alıp öyle ayrılırdı yanımızdan.

O günlerden birinde Gazeteciler Cemiyeti’nde birlikte öğle yemeği yiyoruz. Hoca votka istedi. Akşam mis gibi rakı içmek varken, hocanın güpegündüz içmesi şaşırtmıştı beni. Gülerek:

– Şaşırmakta haklısın, dedi, akşamları rakıyla yemeğe çok yükleniyorum, uyku bastırıyor, böylece hazım güçleşiyor, rahatsız oluyorum.

Gövdesinin bu karşı koyuşu onu yıldırmamıştı:

– Ben de akşamın yükünü azaltmak için öğleden başlıyorum, dedi. Ve ardından uzun kahkahasını koyverdi:

– Anlayacağın aldatıyorum onu. Böylece günlük ölçümü değiştirmemiş oluyorum...

Sofrada Sennur da vardı. Hocanın bu kurnazca taktiğine hep birlikte uzun uzun güldük.

Gene de yaşlanmaya başladığını ilk o gün ayırdettim. Ama ölüm, onun da, benim de aklımızın ucundan geçen bir şey değildi. Böyle bir şeyi düşünmediği için de onu nasıl altedeceğini hesaplamamıştı. Hesaplasaydı onu da bir kurnazlıkla altedebilir miydi bilmiyorum.

Bence böyle bir son düşünmediği için hazırlıksız yakalandı.

Artık ne ben ona kitabımı ulaştırabilirim, ne de o gelip beni bulabilir. Teşvikiye camiisine giderken öldüğüne inanmıyordum gene de. Gövdesi ne kadar karşı koyarsa koysun, her on beş günde bir Babıali yokuşunu bastonuna dayanarak tırmanışı gözümün önünden gitmiyordu.

Havanın soğuk ve yağışlı olmasına karşılık, cami tıklım tıklım doluydu. Kalabalık arasında öğrencilerini, onu seven sanatçıları, yazarları, dostlarını görmeme karşılık onun cenazesinde olduğumu düşünmek bile istemiyordum. Cenaze, sanki başka birinindi, Salim Rıza da, bizim gibi, kalabalığın arasında namazın kılınmasını bekliyordu. Gene birilerini çevresine toplamış, bitmez tükenmez anılarından birini daha anlatarak onları kahkahaya boğuyordu. En üstte de onun uzun kahkahası yükseliyordu.

Edirnekapı Şehitliği’ne varana kadar bu sanı yakamı bırakmadı.

Kırkpınar Alie Mezarlığı’nda taze açılmış çukur da, imamın onun adını anarak okuduğu dualar da pek inandırmamıştı beni.

Dinsel tören bittikten sonra, öğrencileri, dostları, arkadaşları, benim gibi düşündüklerinden olacak, mezarın başından ayrılmadı. Onun da gelmesini, aramıza karışmasını bekliyorlar gibime geldi. Bu bekleyiş uzun sürmedi. Mezarın çevresindeki herkes elele tutuşup bir zincir oluşturuldu. Halkaların tamamlanacağı yerde bir kişilik boş yer kalmıştı. Merakla oraya bakıyordum. Gerçekten de gelecek biri olmalıydı. Ben bunları aklımdan geçirirken zincirdekiler, birbirlerinin kulağına eğilerek: “Her şey yaşar!” diye fısıldaştılar. Ardından: “Hiç bir şey ölmez!” diye fısıldaşıldı. Ben kendimi bu esrarengiz fısıldaşmalara kaptırmışken halkanın tamamlandığını, boşluğun doldurulduğunu görememiştim. O sırada zincirin başındakilerden biri, belki de halkayı tamamlayan kişiydi bu:

– Kelime tamamlanmıştır! diye bağırdı.

Herkes birbirine kenetli olan ellerini ileri geri salladıktan sonra serbest bıraktı. Aynı adam.

– Kardeşimiz yaşıyor, aramızda! diyerek benim işin başından beri düşündüğüm gerçeği açıkladı.

Başımı kaldırdığımda, mezarın tam karşısında yer alan surları görünce içimden sarsıldım. Sanki ben sınıfta, ön sırada, ayağa kalkmış, surları anlatan ilk kompozisyon ödevimi okurken o da elimi tutmuş dikkatle beni dinliyordu.

Ben, Salim Rıza Hocayı 1950’li yılların başında tanıdım. Kırk beş yaşlarında olgun, ateşli bir öğretmendi.

İstanbul Erkek Lisesi birinci sınıfında ders yılının ilk günündeydi. Sınıfa rüzgar gibi girmişti.Bizi oturttuktan sonra orta yerde dikilmiş, bir eli yeleğinin cebinde:

– Kalem kağıtlarınızı çıkarın, demişti.

Hepimiz afallamıştık. Çaresiz kağıt kalemlerimizi çıkardığımızda bizden ne istediğini söyledi.

– Şimdi hepiniz bana kim olduğunuzu, nasıl yaşadığınızı, nerede oturduğunuzu, ananızı, babanızı, ailenizi, sokağınızı, evinizi anlatacaksınız...

Bu, hocanın uyguladığı genel bir yöntemdi.Daha ilk desten, bir yıl birlikte olacağı öğrencilerinin kimliklerinin yanısıra yazış biçimlerini, anlatım özelliklerini, bilgilerini, görgülerini sınıyordu.

Nitekim ertesi derse kağıtları okumuş olarak geldiğinden, kimin ne düzeyde olduğunu bilerek işe başlıyordu.

Öğrencisinin sözlü anlatımını sınarken de herhangi bir konu, bir şiir açıklaması üstüne üç dakika konuştururdu. Yalnızca üç dakika. Bu kısa ve sınırlı süreden amaç, boş lafa yer bırakmadan, konunun özüne inebilmeyi, düşünceleri bir ana düşünce çevresinde toplayabilmeyi öğretmek olmalıydı.

Salim Rıza hocayla karşılaştığımız o ilk derste kağıda kendim için neler yazdığımı bilmiyorum. Yalnız arkalı önlü bir dosya kağıdını doldurduğumu unutmadım.

Beni öykü yazmaya iten belki de kendim için yazdığım bu ilk denemedir. Çünkü bu olaydan en çok üç yıl sonra Yenilik dergisinde “Ben” adlı kendimi, sonradan hemen bütün öykülerimin konusu olan İstanbul’un kenar mahallelerinden Karagümrük’ü anlattığım ilk öykülerimden biri çıkacaktı.

Salim Rıza, en çok yazılı ve sözlü anlatıma önem verirdi. Klasik edebiyat bilgileri ikinci plandaydı onun için. Örnek vermek gerekirse bize o yıl Divan Edebiyatı okuttu. Aruz kalıplarını öğretti. Ama bunların üstünde çok durmadı. O, okuduğumuz şiirlerin anlamlarıyla ilgilenmemizi isterdi. Fuzuli’nin “Su” kasidesinin ölçüsünden çok,ondaki alliteration (ses yinelenmesiyle sağlanan uyum)u algılatmaya çalışırdı.

“Dest-i bus arzusuyla ölürsem dustlar

Kuze eylen toprağım sunun anınla yare su”

dizelerinde olduğu gibi.

Yazılı anlatımını sınadığı öğrencileri arasında yetenekli gördükleriyle özel olarak da ilgilenirdi. Bunlardan biri de bendim. Ders yılı başında “İstanbul’un Anıtları” konulu bir kompozisyon ödevi vermişti. Ben, surları konu alan, yapılış tarihi, uzunluğu, kaç kez yıkılıp yapıldığı vb. gibi ansiklopedik bilgilerin yanısıra sur dibinde yaşayan insanların, duvarların bugünkü yarı yıkık, perişan durumunun da anlatıldığı uzunca bir yazı yazdım. Bunu sınıfta örnek ödev diye okuttu. Özellikle kuru bilgilerin dışında anıtın yaşayan yönünü anlattığım için beğendiğini belirtti.

O günden sonra neler okumam gerektiğinden başlayarak doğaya, insanlara, eşyaya, yaşamaya bakışımın da yol göstericisi oldu.

Edebiyatta önemli olan yaşamın kendisiydi. Bu yüzden edebiyat eserinde kuru bilgilerden çok yaşama anlam veren özünden yararlanmamız gerektiğini sık sık söylerdi. O, bize edebiyatı öğretmeye kalkmadı. Şiiriyle, öyküsüyle, romanıyla bunları yaşamımıza katmamızı istedi. İster okur, ister yazar olsun edebiyatı bilmekten çok, yaşamalıydı. Öğretisinin temeli buna dayanıyordu.

Kendine özgü bir şiir okuyuşu vardı. Aruz kalıplarını belli ederek şiir okuyanları kınar, onlarla alay ederdi. Ona göre şiir, ölçüsüne, uyağına göre değil, anlamına uygun bir biçimde okunmalıydı.

Nasıl şiir okunduğunu göstermek amacıyla her ders, örnek olarak, bir şiir okurdu bize. Ben, Yahya Kemal’in “Açık Deniz” şiirini okuyuşunu pek severdim. En çok okuduğu şiirler Tevfik Fikret’in şiirleriydi. “Balıkçılar”, “Ferda” bunların başlıcalarıydı. Tevik Fikret’i daha öğrencilik yıllarında, ağdalı diline aldırmaksızın, geleceğe olan bağlılığından ötürü severdi. Bize ilk okuduğu, ilk ezberlettiği şiir de onundu: “Sabah Olursa”. Bu yüzden adı Fikretçi’ye çıkmıştır. Onun Fikretçi’liği Atatürk’le tanışmasına da neden olur. Karşısında, Atatürk’ün de sevdiği bir şair olan Fikret’ten şiirler okur.

Hep günün edebiyatından, yaşanan edebiyattan, başka bir deyişle yaşatan edebiyattan yana olmuştur.

1950’li yıllarda okullarda, genellikle, Nihat Sami Banarlı’nın, divan edebiyatı ağırlıklı kitabı okutulurken, o, bize, Cevdet Kudret’in, M.E. Bakanlığınca kabul edilmeyeceği için, takma adla yazdığı Abdurrahman Nisari imzalı kitabını okuttu. Hem de kitabın sonundan, cumhuriyet edebiyatı bölümünde yer alan Orhan Veli ve Sait Faik’ten başlayarak.

Ona göre çağdaş edebiyatın okutulmadığı bir edebiyat dersine, edebiyat dersi denemezdi. Bu yüzden çağdaş edebiyat konusunda kitap dışına da çıktığımız olurdu. Dergilerle kitaplardan şiirler, öyküler okurduk. Ev ödevi olarak okumamız için salık verdiği çağdaş yazarların kitapları bunun dışındaydı elbet. Herkes okuduğu kitabı özetleyip yorumlamak ve sınıfa sunmak zorundaydı.

O yıllarda Sabahattin Ali yasaklı olduğu için ne okutmuş, ne de sözünü edebilmişti. Oysaki Sabahattin Ali, İstanbul Darülmuallimin (Öğretmen Okulu) den okul arkadaşıydı. Yıllar sonra Türkiye Yazarlar Sendikası’nın düzenlediği bir gecede, ondan Sabahattin Ali’nin “Rüzgar” şiirini dinleyince, “Açık Deniz”in kafamdaki büyüsü uçup gitti. Yerini rüzgarın uğultusu aldı.

Başkaları da, böyle düşünmüş olmalı ki, mezarı başında, teypten, Sabahattin Ali’nin “Rüzgar” şiirini okuttular hocaya bir kez daha. Yinelenen uğultusuyla.

Salim Rıza, okuduğu bütün güzel şiirleri ezbere bilirdi. Kendisi sayısının –beyitlerle birlikte– iki bin kadar olduğunu söylüyordu. Bu yüzden şiir hafızı sayılırdı. Bu özelliği onu, Yahya Kemal’in sohbet gecelerinin şiir okuyucusu yapmıştı. Bu gecelerde, Yahya Kemal’in okuduğu yeni bir şiirini ertesi gece, not almadığı halde, Salim Rıza’dan sözcüğü sözcüğüne hem de ona kendince yeni bir ahenk katarak dinleyebilirdiniz.

Nazım Hikmet’le de aynı nedenle tanışmıştır.İpek Film Stüdyosu’nda senaryosunu Nazım Hikmet’in yazdığı “Lale Devri” filminin seslendirmesi yapılmaktadır. Salim Rıza’yı da çağırırlar. Nedim’in bir gazeli seslendirilecektir. Seslendirme makineleri hazır beklerken Nazım Hikmet, ikiricikli bir sesle:

– Nasıl okuyabilecek misin hoca? diye sorunca:

– Eh bir mırıldanalım bakalım, diyerek peş peşe Nedim’in iki gazelini seslendirme makinelerine, Sadabat bahçelerinde dolaşıyormuşçasına, okuyuverir.

1906 doğumlu olan Salim Rıza’nın o günden bugüne tanımadığı sanatçı ve edebiyatçı yok gibidir. İlhami Bekiz Tez’le Abdülbaki Gölpınarlı da, Sabahattin Ali gibi, öğretmen okulundan arkadaşıdır.

Öğretmenlik yaptığı Sivas, Samsun, İstanbul, Kabataş, Atatürk Kız Liseleriyle Güzel Sanatlar Akademisi’nde tanıdığı, dost, arkadaş olduğu öğretmenler arasında birçok ünlü sanatçı, edebiyatçı yer almıştır: Ahmet Hamdi Tanpınar, Behçet Necatigil, Rıfkı Melül Meriç, Hakkı Süha Gezgin, Tahir Nejat, Orhan Seyfi, felsefeci İhsan Kongar (Emre Kongar’ın babası), felsefe profesörü Halil Vehbi Eralp, halkbilimci Pertev Naili Boratav, ressam Hakkı Anlı bunlardan yalnızca birkaçı.

Edebiyatçı, sanatçı dostlarına gelince saymakla bitmez: Yahya Kemal, Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu, İsmayıl Hakkı Baltacıoğlu sohbetlerinde bulunduğu, sofralarına katıldığı kişilerin başlıcaları.

Yahya Kemal’in sohbet gecelerinden dostu olan Ahmet Hamdi Tanpınar, bir gün, Salim Rıza’ya bir öneride bulunur:

– Güzel Sanatlar Akademisi’nden estetik hocalığı yapmamı istediler. Benim vaktim yok. Aklıma sen geldin.

Salim Rıza şaşırır:

– Yahu, estetik kim, ben kim, ben o dersi nasıl veririm?

Tanpınar güler:

– Şimdiye kadar verdiğim edebiyat dersleri gibi, diyerek hocayı razı eder.

Yetiştirdiği öğrenciler arasında birçok ünlü şair, yazar, aktör, ressam olduğu gibi yazarlıklarıyla ünlenmiş öğretmenler de var: Cahit Külebi, Vedat Türkali, Orhan Ural. “Hocaların hocası” diye anılması bu yüzdendir.

Salim Rıza, eşi bulunmaz bir anlatıcı, bir sohbet adamıydı. Sohbetin sonu, çoğunluğu fıkra özelliği taşıyan, düşündürücü, neredeyse “kıssadan hisse” havasındaki anılarla biterdi. Hepsinde dolu dolu yaşanmışlıklarından gelen bir öykü tadı vardır. Kimileri insanı kahkahayla güldürür, kimileri düşündürür, kimileri bıyık altından gülümsetir, kimileri şaşırtır, hayretler içinde dondurup bırakır. Acı acı düşündüreni vardır da ağlatanı yoktur. Her anı, konuşulan, tartışılan güncel bir konunun, bir sanat edebiyat olayının eski günlerden bugüne yansıyan bir örneği gibidir. Bir ayna tutulmaktadır sanki. Anlattığı anıyla günümüz için bir bildirimde bulunur. Onun anıları, uzun ya da kısa sürmüş bir konuşmanın son sözüdür. Laf orada biter.

Bu doyumsuz anıların güzelliğini tatmış, öğreticiliğini bilen öğrencilerinin zorlamasıyla anılarını yazıya da döktü. Anılarının küçük bir bölümü “Salim Rıza’dan Anılar” adıyla Yalçın Yayınları arasında 80 sayfalık bir kitap olarak yayınlandı.

Kitapta, Öğretmen Okulu günleri olan 1923’ten başlayarak günümüze kadar irili ufaklı 28 anı öykücük yer alıyor.1925 yıllarında gazetecilerin, yazarların devam ettiği kıraathaneleri tanıyorsunuz: Nuruosmaniye’de İkbal, Divanyolu’nda Diyarbekir, vilayetin karşısında İhsan kıraathanesi. Bu kıraathanelerde okunan dergiler, gazeteler hangileri, değinilen konular neler, buralara gelip giden Fuat Köprülü, Süleyman Nazif, Celal Sahir gibi ünlüleri görmüş gibi öğreniyorsunuz.

Bu arada Nuruosmaniye’den Çemberlitaş’a çıkan, o zamanlar Tavukpazarı olarak anılan sokaktaki tektekçi meyhanelerinde içilen ucuz açık şaraplardan o yılların ünlü İstanbul meyhanelerine uzanıyorsunuz. En bohemiyle en lüksünü bir arada görüyorsunuz.

Bir de herkesin adını duyduğu Küllük var. Küllük, eskiden: “Beyazıt’ta sırtını Beyazıt camiine dayamış, geniş çınar ağaçlarının devamlı gölgesi altında” olan bir açıkhava kahvesiydi. “Yerli ve yabancı profesörler, öğretmenler, hekimler, emekliler, özellikle şair ve yazarlar” burda toplanırdı. Şimdi bütün bu alan betonla kaplı. Seyyar satıcılarla müşterilerinin gürültüsüyle gelip geçenlerin kalabalığından durulamıyor.

Mezarın başında en son ben kalmışım. Yazılanların dışındaki anıların hocayla birlikte mezara gömülebileceğine gönlüm razı olmuyor. Öğrencileri, dostları, arkadaşları yaşadıkça, dinlediklerini, belleklerinde kalanları başkalarına aktardıkça anılarıyla birlikte onu da yaşatacaklarını düşünerek mezarlıktan ayrıldım.

Şehitlikten çıkınca surlara doğru yürüdüm. Taşıtların aktığı anayoldan dümdüz karşıya geçtim. Surun yan duvarları tamamen yıkılmış, Kariye yönünde surun iç bölümüne sapan geniş bir asfalt yol açılmıştı. Ben, otlukların içindeki, şimdi gözüme oldukça küçük görünen eski oval kapıdan girdim. Burası beş altı metre boyunda iki kapılı, dar bir geçitti. Arkası, az önce hocayı gömdüğümüz mezarlığa, önü, Acıçeşme’ye, ordan da Karagümrük’e uzanan taşıtların gidip geldiği gürültülü Edirnekapı alanının bulunduğu kente açılıyordu. Olduğum yerde bir an için durdum. Elimle yer yer yosun tutmuş kaygan bir taşa dokundum. Taşı tutan demir köşebent de pas içindeydi. Ama taş düşündüğümün tersine ılıktı, avucumun içinde bir nabız gibi attığını duyumsadım. Sanki ilk kompozisyon ödevimi okuduğum günkü gibi hoca elimi tutmuş beni dinliyordu. Artık onu arkamdaki mezarlıkta bıraktığımızı düşünemezdim. Karanlık geçitten çabucak ayrıldım. Dışarının aydınlığında kente doğru, güvenli adımlarla yürüdüm. Salim hocanın da orada olduğunu, eskisi gibi, bizi beklediğini biliyordum şimdi. Yürüyüşümü hızlandırdım.

DUVARLARIN DIŞINDA

Şişli Camisi’nin dört köşe avlusu, her an biraz daha kalabalıklaşıyordu. Genciyle yaşlısıyla Zihni Anadol’u sevenler, sayanlar avluyu tıka basa doldurmuştu. Kalabalık, gazetecilerin yanıp sönen flaşları, televizyoncuların durmadan işleyen kameraları karşısında öbek öbek duruyordu. Aralarında konuşup tartışıyorlardı. Bu konuşmalar, yeni gelenlerle selamlaşmalar, hatta uzun süredir görüşememiş olanların özlem giderici sözleri akıl almaz, bir uğultuya neden oluyordu. Her yerde Zihni Anadol konuşuluyordu. Zihni’nin şakacı kişiliğine uygun fıkralar anlatanlarla siyasal, toplumsal savaşımından, yazılarındaki toplumcu, gerçekçi bakış açısından söz edenlerin konuşmaları birbirine karıştığından kimse kimsenin ne dediğini tam dinlemiyormuş gibi geldi bana. Belki de bütün cenazelerde bu böyleydi.

Ben, bir köşeye çekilmiş kalabalığı izliyordum. Bir yandan da gözüm kapıda. Sennur, gelip burada bulacaktı beni. Öyle sözleşmiştik. Kalabalık arasında Zihni’nin oğlu Kemal Anadol’u görüyordum. O topluluktan ötekine koşuyor, her birine bir şey söyleyip yanlarından ayrılıyordu. Üzüntü ve heyecandan tam bir şaşkınlık içindeydi. Kalabalık hem şaşırtmış, hem de mutlu etmiş onu. Tam o anda, Zihni’nin eşi Naciye Hanım ilişti gözüme. O da benim gibi kalabalığı izliyordu. Aradığı Kemal ya da torunlarından biri miydi bilmem ama bana Zihni’yi arıyormuş gibi geldi. Acıdan kararmış donuk yüzü, kuşkulu bakışları “Gene nereye kayboldu bu adam?” diyen yarı sevecen, yarı kızgın bir anlam taşıyordu. Çocuğunu esirgeyip korumaya çalışan, ona kol kanat geren bir ana gibiydi tıpkı.

Naciye Hanım’ın bu tavrına bir de Dikili’de tanık olmuştum. Orada bir şenlikte hep birlikteydik. Bir yaz gecesi, kaldığımız kampüsün deniz kıyısındaki bahçesinde Sennur’la oturuyorduk. Saat on buçuk suları olmalıydı. Naciye Hanım gelip telaşını belli etmemeye çalışan bir sesle:

– Zihni’yi gördünüz mü? diye sordu. Heyecanla:

– Bir şey mi oldu? diyerek ayağa fırladık.

– Yok yok, diye bizi yatıştırdıktan sonra gülerek:

– Zihni’yi düşündüğüm yok şimdi, dedi. Nasılsa döner gelir o, ama odanın anahtarı onda. Dinamo’yla birlikte kalıyorlar ya... Onun da uykusu gelmiş beni zorluyor. Ne yapacağımı bilemiyorum.

Aklıma yöneticilerde yedek anahtar olabileceği geldi. Sordurduk. Varmış. Odayı açtırıp Dinamo’yu yatırdık. Naciye Hanım da bizimle oturup sohbete koyuldu. Gece yarısını geçtikten epey sonra Zihni çıkageldi. Gülümseyerek yanımıza yaklaştı. Naciye Hanım, Anadol’u gördüğüne sevinmişti. Gene de sevincini belli etmeden azarlarmış gibi sordu:

– Söyle bakalım, gene nereye kayboldun?

– Çarşıya gittim. Gençlerle gazinolardan birinde oturup sohbet ettik.

“İnsan bir haber verir” bile demeye gerek görmeden tıpkı bugün kalabalığı araştırırken baktığı gibi baktı kocasının yüzüne. Sevecenlikle kızgınlığın birbirine karıştığı bir bakışla. Daha sonra dördümüz de olanlara uzun uzun güldük.

Daldığım bu düşten Sennur’un kalabalığın arasında beni bulmasıyla uyandım. O sırada tabut omuzlara alınmış, caminin kapısından çıkarılıyordu. Baktım, Zihni, gene gençlerle birlikteydi. Cenazenin dört bir yanını Zihni’nin büyük posterleri ve “Sosyalizmin Uzun Yürüşçüsü” sloganlarıyla kuşatmışlardı.

Cenaze arabası, önde polis arabası eşliğinde hızla hareket etti. Gençler de caminin çevresinde dizilmiş bekleyen polislerin yanı sıra, Feriköy Mezarlığı’na doğru, ellerindeki posterleri havaya kaldırıp posterlerin üstünde yazılı sloganları bağırarak yürüyüşe geçti. Sennur’la ben de ne kadar yürüyeceğimizi bilmeden arkalarına takıldık.

Cenaze arabası gözden kaybolup gittikten sonra kalabalık, mezarlığa gitmek üzere, arabalarla minibüslere dağıldı. O sırada bizim yanımızda da bir araba durdu. İçinde Songül vardı. Önde arabayı süren arkadaşın yanında Sait Hoca oturuyordu. Songül ayağı ağrıdığından ya da ayakkabısı vurduğundan yürüyemeyecekmiş. Yolun uzun olduğunu belirterek bizi de arabaya aldılar.

Önce ana yoldan saparak mahalle aralarındaki dar yollara girdik. Sonra yeniden ara sokaklardan ana yola çıktık. Feriköy Mezarlığı bir türlü görünmüyordu. Mezarlığı bulamadığımız gibi, girip çıktığımız yollarda cenaze arabasıyla da, önünde belki de siren çalarak giden polis otosuyla da karşılaşmadık.

Uzun süren bir labirentin içindeymiş gibi dönüp durduktan sonra Feriköy Mezarlığı’nın önce servileri, ardından yokuş aşağı uzayıp giden yüksek taş duvarı göründü. Araba hızla ileri atıldı. Gördüğümüz ilk kapıdan aynı hızla mezarlığın içine daldık.

Mezarlık, Kasımpaşa sırtlarıyla Okmeydanı’na bakan geniş bir tepenin üstündeydi. Ortalıkta ne cenaze arabası, ne de törene katılan onca kalabalıktan kimseler vardı. Bizden önce gelen bir iki araba mezarların arasındaki yan yollarda dönüp duruyor, oraya buraya girip çıkıyordu.

Biz, yan yollara hiç sapmadan, mezarlığın ana yolunu izledik. Önümüze dik bir yokuş çıktı. Yokuşu inince kendimizi arabayla birlikte mezarlık duvarının dışındaki boş bir asfaltta bulduk. Gerisin geri yokuşu tırmanıp mezarlığa döndüğümüzde, yukardan üstümüze doğru gelen polis arabasıyla cenaze arabasını gördük. Araçlardan inmiş dağınık bir kalabalık da onları izliyordu. Arabayı kenara alıp cenazeye yol verdik. Cenaze arabası bizim yaptığımız gibi yokuş aşağı hızla inip gitti. Biz de arabamızla arkasından gazladık. Az önce ulaştığımız mezarlık duvarlarının dışındaki asfaltta bir an için durakladık. Asfaltın yukarısına, aşağısına baktık. Her iki yönde de bir tek araç görünmüyordu. Önceki gibi bomboştu.

Yeniden mezarlığın içine döndük. Arabayı park edip indik. Cenaze arabasını bulamadığımızı, nereye gittiğini bilmediğimizi söyledik. Kalabalık homurdanıyordu. “Yoksa kaçırıldı mı?” diyenler bile vardı.

En iyisi rasgele mezarlıkların arasına dalmaktı. Öyle yaptık. Tek sıra olup mezar aralarından, dikenli çalıların içinden geçerek tepenin en uç noktasına kadar yürüdük. Burada da mezarlık yüksek bir duvarla sona eriyordu. Yalnız yanda, küçük bir boşluktan, çöplü bir arsalıktan aşağı doğru inen bir keçi yolu vardı. Hep birlikte oraya yöneldik. Keçi yolunu bitirip duvarları arkamızda bıraktığımızda, aşağıda, asfalt kaplı bir ara yolun kıyısına kazılan çukurun çevresindeki kalabalığı gördük. Burası papatyalarla kır çiçeklerinin açtığı otluk bir alandı. Gençler, ellerindeki posterlerle açılan mezarın dört bir yanını çevirmişti. Posterler, dışa dönüktü. Zihni Anadol, her zamanki gibi, başında kasketi gülümseyen yüzüyle bize bakıyordu.

– Bir yere kayboldum sanmayın. Gençlerle birlikteyim, beni merak etmeyin, der gibiydi.

Mezarı, yüksek duvarlarla çevrili içi tıka basa ölülerle dolu mezarlığın dışındaydı. Çevre yoluna bağlı asfalt bir yolun kenarındaki mezarında o, belki de ilk kez, özgürlüğün tadına varacaktı.