Kitabın orijinal adı

La Défense Accuse... –de Babeuf a Dimitrov–

(Editions Sociales)

Türkçe Birinci Basım

Gün Yayınları, 1967

Marcel Willard

Babeuf’tan Dimitrov’a

SOSYALİST SAVUNMALAR

Çeviren
Şahin Say,

Evrensel Basım Yayın-143

Babeuf’tan Dimitrov’a Sosyalist Savunmalar

Marcel Willard

Birinci Basım Temmuz 2000

İkinci Basım: Aralık 2006

Çeviren: Şahin Say

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Bahar Eroğlu, Fırat Çaralan

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamerhatun Mah.

Alhatun Sk. Emek Apt. No: 25/1 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Babeuf’tan Dimitrov’a

SOSYALİST SAVUNMALAR

I

Babeuf

10 Mayıs 1796 günü (Devrim takvimine göre 21 Floreal, IV. Yıl) Direktuvar’ın¹, gerici Thermidor Ayaklanması’nın² ahlâksız yöneticilerinin aldıkları “Eşitleri” tutuklama kararı, iki yıl kadar önce Robespierre’in iktidardan düşmesiyle başlayan karşıdevrimi perçinlemiştir. Böylece, Babeuf ve arkadaşlarının gözünde sosyalist topluma giden yolda bir aşama olan Demokratik Cumhuriyet’i kurmayı amaçlayan bu son girişim de yenildi. Yenilginin başlıca nedeni, artan gücünün bilincinde olan büyük burjuvazi ile halkçı güçler arasındaki bölünmeydi.

Picardie’li³ köylü bir ailenin torunu, yoksulluğa sürüklenmiş bir memurun oğlu olan Gracchus Babeuf, gerçek bir halk çocuğu olarak, toplumsal eşitsizliği, işçilerin ve köylülerin sömürülmesini, sınıflar arasındaki çatışma gerçeğini filozofların kitaplarından çok, yoksulluk okulunda ve ezilenlerle yakın ilişkilerinden öğrenmişti. Genç yaşından beri haksızlıklara karşı isyan ettiği, Picardie’de yoksulların belini büken tüketim vergilerine karşı durduğu zamanki gibi, her zaman savaşın ön saflarında yerini almasını bilen ve uğruna sevgisini, güvenini ve hayatını adadığı halkın tüm isteklerini anlayan ve hisseden bu adam, Robespierre gibi bir ahlâk örneği, Danton gibi yığınların adamıdır. Ama Danton’un tersine kişisel hırsı yoktur, ondan çok daha insandır, onun gibi lâf ebesi değildir, gerçeği çok daha iyi görür, soyutluklardan daha uzaktır ve herkesten çok emekçilere, kardeşlerine yakındır.

Hiç kimse onun kadar iftiraya uğramamıştır, hiç kimse geleceğini onun kadar açıklıkla görememiştir, onun kadar hiçkimsenin hakkı yenmemiştir: Zamanının hemen hemen yarım yüzyıl önünde giden bu adam, devrimi sonucuna ulaştırmak istedi, hem de devrimin gerilediği bir anda.

O, toplumsal çarpıklıkları ortadan kaldırmanın ancak bunların kaynaklarına yönelerek gerçekleşebileceğini biliyordu. Toprak ve sermaye mülkiyetine, kâra, kapitalist rekabete ilk darbeyi vuran odur.

Bu tutarlı demokrat, sosyalizmin bu atası, niteliğini tam olarak bilmemekle birlikte, insanın insan tarafından sömürülmesine son vermeyi, eğitimde ve çalışmada insanlar arasında eşitliği gerçekleştirmeyi, zengini ve yoksulu olmayan bir toplumu hedefledi; teorik hakları olan vatandaşlar toplumunu değil, özgürlüklerine kavuşmuş emekçiler toplumunu kurmak istedi.

Ve her ne kadar devrimin ikinci yılında Thermidor’cularla yan yana Robespierre’e karşı durma yanılgısına düştüyse de, devrimin üçüncü yılında, dün düşman saydığı Jakoben’lere, rejimin savunulması için Cumhuriyetçi güçlerin birliğini teklif edecek kadar siyasi gerçekçilik gösterebildi. Bu yoldaki çabası başarısızlığa uğradıktan sonradır ki, ancak o zaman, yeraltı eylemine girişmeye karar verecektir. Ve giriştiği yeraltı eyleminde de “1789 Yurtseverleri”ni Prairial Ayaklamaları’nın sloganları etrafında toplayacak kadar esneklik gösterecektir. Halk için büyük bir nimet sayılan 1793 Demokratik Anayasası’na dönüş.

Ama Babeuf’ün asıl dayandığı emekçilerdir. Onlara güvenmektedir. Fiyatlardaki yükselme, pahalı ekmek, enflasyon, işletmelerin kapatılması, borsa oyunları, iktidardaki Talien’ler ve öteki büyük burjuvaların ahlâksızlıkları, “Fahişeler Hâkimiyeti”, Kralcı gençliğin halka karşı gösterileri, gericiliğin hortlaması, III. Yıl’ın tutucu anayasası, açık ya da maskeli Kralcıların meydan okurcasına geri gelişi, Beyaz Terör... bütün bunlar, sınıf çatışmasını sertleştirmiş ve grevlere sebep olmuştu.

Prairial Ayaklanması bastırılmış, Jakoben avı başlamıştı. Pantheon Derneği kapatılmıştı. Birkaç defa tutuklanan Babeuf gizlenmekteydi, yeraltı eylemine girişmekten başka yapacak şey yoktu.

İşte bu şartlar altında, birkaç arkadaşıyla birlikte halk ayaklanmasını örgütleyecek olan gizli komiteyi kurdu. İlk komite üyeleri: Sylvain Marechel, Felix Lepeletier, Antoinette Didier, Darthe ve Michel-Ange’in torunu Philippe Buonarroti’dir.

Bu Eşitler Birliği idi. En önemli propaganda metinleri: Babeuf’ün Doktrinin Analizi ve Eşitlerin Manifestosu’dur. Bir de özellikle, içten anlatımı ve gerçekçiliği Marat’yı andıran –yeteri kadar açık olmayıp, boşlukları bulunmakla birlikte– on dokuzuncu yüzyılın ortasında yazılan ünlü Manifesto’yu müjdeleyen Devrimci Davranış’tır.

Yeraltı eylemi en küçük ayrıntısına kadar iyi hazırlanmıştı. Ama bu türden bütün eylemler gibi bir tek hainin ihbarı onu yıkmaya yetebilirdi ve Babeuf böyle çalışmalarda doğal olan bu tehlikeyi gözden uzak tutmamıştı.

Komplo, Paris’te olsun taşrada olsun, halkın ve ordunun kimi bölümlerine girmekteydi ki, askeri komite üyesi Grisel adındaki casus, devrimcileri ihbar etti.

10 Mayıs 1796’da, Papillon Sokağı 331’deki marangoz Dufour’un dükkânında tutuklandılar.

Direktuvar iktidarı, sonraları klâsikleşecek olan bir geleneği başlatarak, onları yığınların desteğinden yoksun bırakmak için yalan ve karaçalmaya başvurdu: Devrimcilerin isteği güya Paris’i yağma ettirmek ve katliamlar düzenlemekti. Ve hükümet denetimindeki basın şimdiden yenik düşen devrimcilerin üzerine tükürüyordu.

Yenilmek mi? Babeuf yenilgiyi kabul etmiyor. Üstelik tehdit ediyor. Kapatıldığı Abbaye’deki hapishaneden, Direktuvar üyelerine gurur dolu bir mektup yazıyor ve bunda rolünü yadsımak şöyle dursun, yeraltı hareketinin gücünü olduğundan büyük gösteriyor ve kendisiyle bu gücün temsilcisi olarak karşı karşıya gelinmesini istiyor. Direktuvar’daki bu yurttaşlar dikkat etmeliydiler: Mahkemecilik oynamaya kalkarlarsa, yargılama adaleti yansıtmayacaktı, “bu, güçlünün güçsüze, ezenlerin ezilenlere karşı zulmünü temsil edecekti.”

Onu ölüme mahkûm ederek bir devrim kurbanı yapacak olanların başlarına gelecekler vardı! Onlar “Fransız Cumhuriyetinin tüm demokratik güçlerini” öfkelendireceklerdi. Babeuf, yeraltı eyleminin ve Eşitler Birliği’nin tümü değildi, ancak zincirin bir halkasıydı. Ateşi söndürmek için çabaladıkça, “O ateş birdenbire, her zamankinden güçlü, patlarcasına, hiç umulmadık bir yerden ortaya çıkacaktı.” Bu mektup, beklenen etkiyi yapmadı.

Gizli örgütün diğer üyeleri Grenell’de, Barras’ın ve Güvenlik Bakanı Cochon’un hazırladıkları bir provokatör tuzağına düşmekte gecikmeyeceklerdi.

İlk önce Tepmle Hapishanesi’ne naklediliyor, buradan dostu Lepeletier’ye hayran kalınacak özsaygı dolu bir mektup yazıyor. Bu mektupta yazgısının ve tarihsel rolünün tam bilincinde olduğu görülmektedir. 30 Ağustos’ta öteki sanık arkadaşlarıyla birlikte Vendôme’a götürülüyor: çünkü Eşitler, çok tanındıkları ve halk tarafından çok sevildikleri Paris’te değil, Vendôme’da, Yüksek Mahkeme önünde yargılanacaklardır. Altmış beş sanıktırlar, on sekizi gıyaben yargılanacaktır.

Onlara yüklenmek istenen suç:

“Cumhuriyetin iç güvenliğini, hükümeti ve III. Yıl Anayasası’nı yıkmayı amaçlamak.”

Devrimciler, aylarca sürecek olan soruşturmanın daha başında, izleyecekleri taktik konusunda görüş birliğine varmışlardı. Ancak bir sorun vardı. Devrim hazırlığı yaptıklarını söylemeli miydiler?

Polis sorgusu sırasında da hiç kimsenin adını vermeden davranışlarının meşruluğunu savunmuş olan Babeuf, bu soruya olumlu karşılık veriyordu.

“Bugünkü hükümetin halkı ezdiğini kesinlikle bildiğimden, onu devirmek uğruna elimden geleni yapardım. Cumhuriyetin tüm demokratlarıyla bu amaçla ilişki kurdum. Bunların adlarını bildirmek bana düşmez.”

Bunu hangi araçlarla gerçekleştireceği sorusuna verdiği karşılık şuydu:

“Zalimleri yıkmaya yönelik her çare meşrudur. Burada kullanılacak olan araçlar hakkında ayrıntılı bilgi vermek bana düşmez.”

Birkaç gün sonra, kendisine yüklenmek istenen yönetici rol üstündeki tartışmalara o, gururla şu sözleri ekliyordu:

“Eylemde rolüm ne olursa olsun, halkı ezenlere karşı komplo hazırlamak suçundan en ağır cezaya çarptırılmayı kabul ediyorum. Çünkü eğer niyet söz konusu ise, kimse onlara karşı benden daha derin bir nefret duymamıştır. İnancım odur ki, bu suç tüm Fransızlar’ın ortak suçudur, hiç değilse Fransızlar’ın namuslu kalan bölümünün; yığınların yoksulluğu üzerine kurulan küçük bir azınlığın mutluluğunu sağlayan o iğrenç düzeni istemeyenlerin ortak suçu. Suç sayılan eyleme katılmam tam bir inanç ve bilinçledir, ve dava arkadaşlarımın durumu da benim gibidir.”

Ama sanıkların tümü bu tutum üzerinde görüş birliğine varmış değildi ve aralarından birçoğu, inkârla beraat etme şanslarını artıracaklarını sanıyorlardı. Savunma cephesinde bir bölünmeyi önlemek için Babeuf yarı hukuki, yarı siyasi uzlaştırıcı bir taktiği kabullenmeyi gerekli saydı. Devrim hazırlığını tespit için kanıtlanması gereken “ortak planlama” suçlamasının reddine karar verildi ve kasıt bulunsa bile bir suç söz konusu olamazdı, “çünkü suçu işlemek için gerekli araçlar yoktu ve en olumlu varsayım benimsense bile, gene de bir suç söz konusu olamazdı; çünkü sanıkların gütmekle suçlandığı amaç, özünde meşru ve haklı bir amaçtı.”

Ne daha önceki açıklamalarıyla ne de karakteriyle bağdaşan ve elde edilen deliller karşısında da uyulması büsbütün zorlaşan böyle taktiksel sınırlar içine hapsolan Babeuf, pek rahatlık duyamazdı. Ama her şeye karşın onun devrimci mizacı, onun politik duygusu kendini her türlü oportünist yavanlıklardan koruyacaktı.

Babeuf’ün hiçbir dava arkadaşının adını vermeme, örgütünün yaşantısı ve eylemi hakkında düşmana bilgi sızdırmama konusunda ne kadar titiz davrandığını yukarıda gördük.

Daha sonra Lenin ve Dimitrov tarafından bir ikinci davranış kuralı olarak benimsenen bir tavır daha vardır ki Babeuf, ta o zamandan, doğru içgüdüsünü izleyerek bunu da tam uygulayabilmiştir: Sanıkların savunmasını üzerlerine alan avukatlar, onlarla dayanışma durumunda değillerdi ve çok kez sanıkların niyetlerine aykırı çıkışlar yapıyorlardı. Duruşmaları bir sürü ayrıntı niteliğinde olaylar ve usûl sorunları içinde boğmaya çalışıyorlardı, oysa bunların duruşmaları uzatmaktan başkaca bir etkisi olmuyordu. Babeuf, Germain, Antonelle ve Buonarroti bu oyuna gelmediler ve savunmalarını kendileri yaptılar. Onlar dava arkadaşlarını, partilerini ve davalarını savundular.

Darthé Yüksek Mahkemesi’nin yargılama yetkisini tanımazken ve soruları cevaplandırmayı ve kendilerini savunmayı reddederken, bu dört adam, devrim hazırlığını, ilkelerini ve amaçlarını gururla övmekten, taşıdıkları prangalardan, mahkûm edilecekleri en ağır cezalardan şeref duyacaklarını söylemekten geri durmadılar. Suçu reddetme ortak kararı ile iddianın elindeki güçlü deliller arasında sıkışmış durumlarına rağmen onlar sonuna kadar kendilerine politik ve devrimci bir savunma çizgisi çizmeyi ve bunu izlemeyi bildiler. Onların örneği, devrimci savunmanın temel geleneklerinin kurulmasında öncü niteliği taşımaktadır.

Öte yandan Yüksek Mahkeme de tarihi boyunca, devrimci sanıkları yargılamakla ve onların savunmalarını boğmakla görevlendirilmiş olan tüm karşıdevrimci mahkemelerin yapacakları şeyi yaptı: Duruşmalarda sanıkların sözünü sınırlamaya, tartışmaları ancak olayların sınırları içine hapsetmeye, politik nitelik taşıyan müdahaleleri önlemeye çalıştı.

Leipzig davasından hemen hemen bir buçuk yüzyıl önce olan bu mahkeme, Buonarroti’nin belirttiği gibi, iktidarı, halkın egemenliğini hor görerek, zora ve hileye başvurarak ele geçirmiş olanların bir aracından başka bir şey değildi.

Mahkemeye başkanlık eden yurttaş Gandon’dur. Kendisi orta düzeyde bir mahkeme yöneticisidir. Bailly ve Viellert, savcılık görevini yerine getiriyorlar. 20 Şubat 1797’den 26 Mayısa kadar, Leipzig davası gibi üç ay sürecek olan duruşmalar, son Jakoben’lerle güçbirliği kurabilmiş olan ilk sosyalistlerin, şimdiden Napoléon’un Sezarizmi ile gerdeğe girmeye hazır olan Thermidor burjuvazisine karşı yürüttükleri savaşın en heyecanlı sahnelerinden biridir.

Babeuf, kanunu büyük dikkatle incelemişti, bu da ona, mahkeme başkanına ve savcılara kendi alanlarında meydan okuma olanağını sağlıyordu. Büyük hatip olmadığından, müdahalelerini büyük dikkatle hazırlıyor ve yazıyordu.

İlk duruşmadan başlayarak, “hükümetten bağımsız olmadığı” gerekçesiyle Yüksek Mahkeme’nin yetkisiz olduğunu iddia ediyor, halkı temsil eden yargıçlar talep ediyor; çünkü “Halkı ilgilendiren bir davada, hüküm verme yetkisi halkındır, ya da halkın seçtiği bir mahkemenindir,” diyordu.

Polis Bakanı Cochon’dan “On Sekizinci Louis’nin güvenilir adamı şu ünlü Cochon,” diye söz ettiğinde şaşıran başkan sözünü kesmeyi akıl edemiyor. Bundan sonra kendilerine yöneltilen iddianın dayandırıldığı tüm belge ve delillerin, her sanığa önceden sunulmasını istiyor. Ertesi gün Germain ona katılıyor ve sanıkların uğradıkları kanunsuzluklara ve iftiralara daha sert bir dille karşı çıkıyor. İddianameyi “... bir namussuzluk belgesi, en karanlık, en alçakça kötülüğün eseri” olarak nitelendiriyor ve yazarını “... her dokunduğu şeyi kirleten ve pis kokulu hale getiren mitolojinin o iğrenç canavarı Kleo’ya” benzetiyor ve “Ben savunmamda halka hitap ediyorum. Gerçek jüri odur ve o savunmamı kabul edecektir,” diyor.

6 Ventôse⁴ günü savcı Viellart kin dolu iddianamesini okuduğu zaman, ruhları kararmış adamlar diye sözünü ettiği sanıklar, sözünü kesmede kusur etmiyorlar. Başkan boşuna sessizliği sağlamaya çalışıyor. Hiçbir şeyi geçiştirmemeye kararlı olan ve savcının ifade tutanaklarını çarpıtması ya da kırpması karşısında öfke duyan Babeuf, sözünün kesilmesine aldırmadan konuşuyor; başkana şöyle haykırıyor:

“Siz beni susturamazsınız.” Ve savcıya da “Belgeler kırpılmadan tam metin olarak okunsun” diyor.

Ve savcı iddianamesini devrimin yerleştirdiği geleneğe uygun olarak, “Gelecek olan demokratik cumhuriyetin dördüncü yılı” sözcükleriyle bitirince, Babeuf’ün son sözü, “Evet demokratik cumhuriyet mutlaka gelecektir” oluyor.

İddia makamı bundan sonra “Devrimin anmaya değgin anlarını” inceliyor. Sanıklar sözünü kesiyorlar. Darthe “Biz 14 Temmuzun adamlarıyız” diye bağırıyor. Savcı Viellart “biz de” diye karşılık vermeye kalkışınca ortalık karışıyor.

Saat üç buçukta Babeuf başkana “Bu iğrençliklerin kalan bölümünü dinlemek istemediğini” belirtiyor. Sanıklar savcıya, iddianamesinin kendisi aleyhine suç delili olduğunu belirtiyorlar. Hatta savcının iki lâfı yan yana getiremeyecek kadar cahil olduğunu da ilave ediyorlar. Ama, “halka, özgürlüğe ve eşitliğe karşı kininin” ne dereceye vardığının anlaşılması ve “alçaklığının” gün ışığına çıkması için savcının iddianameyi sonuna kadar okumasına ses çıkarmıyorlar.

Savunma için en kızıştırıcı olaylardan biri de savcıların muhbir Grisel’in tanık olarak dinlenmesini istemeleri oldu.

Hainden söz ederken sözlerini esirgemeyen Buonarroti, Germain ve Babeuf, muhbirin, davranışından çıkar sağladığı hallerde, tanıklığına başvurulmasını yasaklayan yasayı anımsattılar. Savcı Bailly burada kurnazca bir hile yapmak istedi: Grisel’in ihbar etmediğini, açıkladığını ve muhbirin Direktuvar hükümeti olduğunu iddia etti.

Buonarroti, bu kurnazlığın umulan sonucu sağlamadığını yazar. Savcının sözleri sanıkların kahkahalarına ve öfke tezahürlerine sebep olur.

Yüksek Mahkeme, Grisel’i tanıklar listesinde tutmaya karar verince Babeuf söz alır, daha ilk sözcüklerinden gocunan başkan, onu, söz hakkını geri almakla tehdit eder. İşte o zaman “Eşitler”in önderi bir kez daha Dimitrov’u müjdeleyerek, parlak bir biçimde halkın göze görünmeyen varlığını anımsatır:

“Bizi duyan, bizi dinlemekte olan yalnız yargıçlarınız değildir. Başka insanlar da bizi dinliyor. Halk da bizim burada söylediklerimizle ilgilidir. Her ağzımızı açtığımızda, sanki o buradaymış gibi konuşmalıyız... Biz, davamızı tüm halkın önünde savunmaktayız...”

Ve Babeuf tanıklık yapan hainleri halkın nefretine şöyle havale ediyor:

“Kimleri görmekteyiz bu listede? Muhbirleri, köleleri; ve sonra yine köleleri, muhbirleri. Listeyi aşağı doğru izleyelim, göreceğimiz şey toplumun döküntüleri, tüm ahlâksız posalarıdır.”

Bu kırbaç darbeleri karşısında başkan telâşlanıyor, bir kez daha Babeuf’ü konuşturmamakla tehdit ediyor.

“Böylelikle bu işin içinden rahatça çıkarsınız,” diyor Babeuf, “Hani bizi teker teker zindan hücrelerimizde yargılayacağınızı söylemiştiniz: Buyurun öyle yapın! Benim savunmamı siz mi yapmak istiyorsunuz, buyurun yapın!” ve konuşmaya devam ediyor.

Tanık Guillaume’un ifadesi öyle olaylara sebep oluyor ki, sanıkları sessizliğe davet boşunadır. Onlar kendilerine her söz verilmediğinde kalkıp konuşuyorlar. Mahkeme başkanı bir arakararın okunmasını bile bitiremiyor... “Buna mahkeme kararı mı diyorsunuz?” diye bağırıyor Darthe. Babeuf’ün sesi başkanınkine baskın çıkmaktadır: “Ben söz istemiyorum. Jüri üyelerine doğrudan doğruya hitap ediyorum ve kendilerine sorduğum soru şudur: Mahkemeyi kanun yoluna ve dürüstlüğe çağırmak her yurttaşın hakkı değil midir?”

Mahkeme güçsüzlüğünü kabullenip yeniden hakimiyeti sağlamak için duruşmayı tatil edip çekildiğinde, sanıklar bir ağızdan Marseillaise’i söylüyorlar: “Titreyin zalimler!..”

Muhbir Grisel’in tanık ifadesi iki celse sürdü. Muhbir, daha iyi konuşan Antonelle ve Germain’den gereken karşılıkları aldı. Babeuf çok güzel konuşmasıyla, sorunun politik yanını bir tarafa bırakarak, muhbirin ardındaki güçlere, Thermidor karşı devrimcilerine yüklendi. Onlar III. Yıl’ın Prairial ayı halk ayaklanmasını bastırdıktan sonra, şimdi bu halk hareketini kötülemekteydiler ve demokratlara karşı nefretlerini kusmaktaydılar. Ve Babeuf, “Halkın ve sadık temsilcilerinin görevlerini yaptığı; milletten aldığı vekâlete ihanet edenlerin, halkın açlığından çıkar elde edenlerin, millete kıyanların, halkın egemenliğini ve tüm haklarını çalanların, tarihin yazmadığı cinayetlerin işlendiği o trajik ama kutsal, felâketli ama şerefli” günlerden övgü ile söz etti. Ve kendileri gibi Yüksek Mahkeme önünde kendilerini savunmuş olan kurbanların verdikleri kahramanlık örneklerini andı.

“Sizin gibi savaş alanına düştük. Sizin gibi olmalıyız ve sömürücülerin karşısında dimdik durabilmeliyiz. Ve her gerçek Cumhuriyetçi, cumhuriyetin en iğrenç düşmanları tarafından öldürüldüğünüz günleri saygıyla anmalıdır.”

Babeuf sözünü bitiremiyor. Başkan onu susmaya zorlamıştır.

Tanık olarak mahkemeye çağrılan casuslar, polis ajanları ve sabıkalılar arasında iki kişiyi ayrı tutmak gerekir: Barbier ve Meunier; kendilerinden zorla alınmış olan yalan ifadeleri reddettiler, sanıklarla dayanışma durumunda olduklarını bildirdiler ve “Kalkın, Ey Yüce Kurbanlar!” türküsünü söylediler. Mahkeme onları pranga cezasına mahkûm etti.

İddiaya destek olarak savcıların sundukları beş yüz kadar belge arasında en önemlisi, Gizli Komiteyi Kurma Kararı’ydı.

Babeuf bundan yararlandı ve bu vesileyle itiraf edilmeyen devrim hazırlığının savunmasını rahat rahat yapabildi.

“Burada yapılan, kişilerin yargılanması değildir,” dedi. “Burada yargılanan cumhuriyettir... Bu belge... cumhuriyetin, devrimin bir belgesidir. Bu tarihsel değere sahip bir belgedir. Ve bu belgeyi savunmakla görevliyim.”

Ve az sonra Babeuf, özgürlüğü yücelten şu övgüsünü yolluyordu:

“Ey özgürlüğün perisi! Şu prangayı taşıdığım için beni tüm insanlardan daha özgür bir duruma yücelttin, sana çok şey borçluyum! Ne güzel benim yerim! Ne güzel benim davam! Çünkü bu yerden ancak gerçeğin diliyle konuşulur. Zincirlerin ortasında gerçeğin diliyle konuşma ayrıcalığım var. Bu beni, kendilerine benim gibi bir zindan kurulamamış olan sayısız ezilenler ve mutsuzlar karşısında ayrıcalıklı kılmaktadır. Onlar acı çekiyorlar, hor görülüyorlar, eziliyorlar, iğrençlikler içine itiliyorlar ve bu yetmiyormuş gibi onlara hallerinden yakınma hakkı da tanınmıyor...”

Babeuf 1793 Anayasası’nı övüyor. O, Anayasa’yı halkın elinden koparıp alan gaspçıları, zorbaları suçluyor. Mahkeme başkanı sözü ondan alacaktır. Yeniden söz aldığında, ustaca bir girişten sonra halkın direnme hakkını savunuyor: “Halk eziliyorsa, devrim meşrudur.”

Sanıklardan birkaçı ve avukatlardan biri, devrim hazırlığının ajan provokatörlerce yapıldığını söylemeyi akıllıca bir davranış saydılar. Bu yalnızca suçu değil, devrimi yadsımak, onu politik bakımdan düşürmek olurdu. Babeuf buna karşı çıktı. Ve Ricord, Devrimci Davranış Bildirisi’ni hain Grisel’in yazdığını söylemeye kalkınca, Babeuf arkadaşını yalanlamakta duraksama göstermedi:

“Hayır. Bu yazarının yüzünü kızartacak bir belge değildir; ve Grisel böyle bir yazıyı kaleme alamayacak çapta bir alçaktır.”

Dava sonuna yaklaştıkça ve belge kalabalığından kurtuldukça, iki anayasa amblemi altında iki çağın, iki karşıt gücün, iki dünya görüşünün; devrimle karşıdevrimin, 1793’le III. Yıl’ın çatışmasını daha açık olarak görmekteyiz.

Savcılar ve mahkeme, III. Yıl’ın gerici anayasasını ellerinde sallıyorlar, ve onlara göre önemli olan sanıkların buna karşı gelmiş olup olmamaları, bu anayasayı devirmek isteyip istemedikleri değildir. Bu gerici anayasanın meşruluğundan şüphe etmek yeterince suçtur. Davayı bu alana sürükledikten sonra iddianın kaybetmesi olanaksızdır.

Babeuf ve arkadaşları ise, savunmalarını bu dar çemberin içine sokmayı reddediyorlar. Jürinin de hareket özgürlüğünün sınırlı olduğunu belirtiyorlar:

“Halkın temsilcisiyseniz, halkın kendisi olmalısınız: Halkın iradesini ifade edebilmek için göğsünde halkın yüreği çarpmalıdır.”

Halk tarafından seçilmiş bu jüri üyeleri için, bu halk yargıçları için göz önünde tutulması gerekli tek şey, halkın haklarıdır. Oysa bu haklar III. Yıl’ın gerici anayasasıyla ayaklar altına alınmıştır: Fransızlar’ın gerçek kanunu, Fransız halkı tarafından resmen kabul edilmiş olan ve onun egemenliğini perçinleyen 1793 Anayasası’dır. III. Yıl Anayasası’nı Fransız halkı hiçbir zaman kabul etmemiştir. Bu anayasa, onu egemenliğinden yoksun bırakmaktadır. O halde hangi anayasa meşrudur?

Ve Babeuf uzun süren son savunmasını cellada meydan okuyarak, ölümü soğukkanlılıkla kabul ederek bitirdi. Ama jüriye bir mahkûmiyet kararının ne demek olduğunu açıklamadan da geçmedi:

“Jürinin varacağı karar şu sorunu bir çözüme bağlayacaktır: Fransa bir cumhuriyet olarak mı kalacaktır, yoksa onu parçalayan haydutların avı olacak ve bir kez daha krallığa mı dönecektir? Jüri üyesi vatandaşlar... Karşıdevrimi hızlandıracak ve yurtseverlerin, muzaffer kralcıların hançerlerine kurban gitmelerine meydan verecek misiniz?

Yalnızca sanık sandalyelerinde değil, dinleyici saflarında ve askerler arasında da hazır bulunan halk, sözü ile eylemini bağdaştıran ve davası için canını fedaya hazır olan sözcüsünü dinliyordu. Onu iktidara kıyasıya saldırırken, devrimin en halkçı dönemlerini, anılarını överken dinliyordu. Bu, arkadaşlarının başında halkın iradesini, çıkarını ifade eden Babeuf, iddiayı öyle zor bir durumda bırakıyordu ki, savcılardan biri, söyleyecek bir şeyi kalmadığını görerek bir yenilgi itirafı olan şu sözleri mırıldandı: “Biz emir kuluyuz.”

Babeuf’ün ve arkadaşlarının tek kurtarıcı olarak gördükleri halkın, çağrıya karşılık vermesine az bir şey kalmıştı. Kendilerine sağlanan olanaklarla kaçıp özgürlüklerine kavuşmaları için fazla zaman kalmamıştı. Mahkeme neredeyse beraat kararı vermek zorunda kalıyordu. Eğer cumhuriyetçi jüri üyelerinden biri şantaja, özgürlük düşmanlarının ölüm tehditlerine boyun eğmeseydi, kurtulacaklardı.

Babeuf ve Darthe ölüme, arkadaşları da sürgün cezasına mahkûm edildiler. Babeuf ve Darthe bir kamayla intihara kalktılar, ama ölmediler. Süngüler üstün gelmeseydi, öfkelenen dinleyiciler onları jandarmaların ellerinden kurtarabilirdi.

İdama “bir zaferi kutlamaya gider gibi gittiler.” Babeuf’ün son sözü, o kadar sevmiş olduğu Fransız halkına idi.

Ama halk henüz hazır değildi. Kendi gerçek insanlarını ayırt edemiyordu. Cahildi, bölünmüştü. Halk kendini yalnız ve yönetimsiz duyumsuyordu. Ve hele başkaları için savaşmaktan yorgun düşmüştü. Halk acı çekerken kendisini kullanmış olan genç burjuvazi, halkın savaşla elde etmiş olduğu kazançlarını birer birer ele geçiriyordu. En ustaca hazırlanmış bir devrim bile halk içinde kök salma olanağından yoksundu. Babeuf’ün kurmayı başardığı ve Grisel gibi bir muhbirin yıkabildiği mekanizmanın temel kusuru buradaydı. Eşitlerin Cumhuriyeti, ekonomik ve politik bakımlardan olgunlaşmamıştı ve Babeuf, haklı olmakta biraz geciktiği, ya da çok erken davrandığı için yanılgıdaydı: Thermidor’a karşı başarıyla savaşmak için biraz gecikmişti; gelişini bilimsel olmayan, bulanık bir biçimde sezdiği gerçek demokrasinin nasıl, hangi güçlerle doğacağını tam görebilmek için ise henüz vakit çok erkendi.

Babeuf’le birlikte, son bir sıçrayışın ardından ölecek olan erken devrimdi. Tarih, bu iki birleşmiş bedeni birbirinden ayırmayacaktı. Ve tarihten önce, Babeuf’ün ölü bedenini çöplükten alarak dine uygun biçimde gömecek olan Vendômois köylüleri olacaktı. Çünkü, devrimin son kahramanı, bu köylülere pek anlayamadıkları geleceğin toplumsal devrimini henüz belirsiz sözlerle de olsa boşuna müjdelememişti.

II

BLANQUI

Blanqui’nin iki büyük yeteneği, işçi sınıfının yeni yeni şekillendiği bir zamanda, sınıf mücadelesinin gerekliliğini görmesi ve dile getirmesi; ve sömürücülerin elinde baskı aracı olan burjuva devlet iktidarına karşı yorulmaz bir savaş vermek gerektiğini söylemesidir.

André Marty

Restorasyon zamanında, özellikle Temmuz Monarşisi sırasında, demokratik ve sosyalist eylem henüz gizlilikten kurtulamamıştı. Gizli dernekler, kulüpler çoğalıyordu.

Daha 1832’nin Ocak ayında, “Halkın Dostları” derneğinden 15 Cumhuriyetçi, Seine Ağırceza Mahkemesi huzurunda yargılanmaktaydı. İçlerinden birine mesleği sorulduğunda; “Proleter” diye cevap veriyor.

Mahkeme Başkanı:

“Bu bir meslek değildir.”

Sanık:

“Nasıl? Bu bir meslek değil midir? Bu, kendi emeğiyle yaşayan, politik haklardan yoksun otuz milyon Fransızın mesleğidir.”

Mahkeme Başkanı biraz şaşırmıştır:

“Pekalâ, öyle olsun! Yazıcı! Sanığın proleter olduğunu yazınız.”

Yirmi altı yaşındaki, daha ilk sözleriyle etkileyici bir kişilik ortaya koyan ve mahkemeyi politik bir hatta çeken bu adam kimdir? Avukatı yoktur bu genç adamın; savunmasını kendisi yapar ve jüri üyelerine şöyle der:

“Benim gibi proleter olan otuz milyon Fransız’a, yaşamaya hakları olduğunu söylemiş olmakla suçlanıyorum. Eğer bu bir suçsa, bana öyle geliyor ki, hiç değilse, bunun hesabını bu davada taraf olmayan kişilere vermem gerekirdi. Oysa... şunu göz önünde bulundurun ki, bakanlık, sizin haktanırlık ve adalet duygularınıza ve sağduyunuza değil, tam tersine, tutkularınıza ve çıkarlarınıza hitap ediyor. Sizi, ahlâka ve yasalara karşı olan bir eylemi cezalandırmaya çağırıyor. Sizin varlığınız ve sahip olduklarınız için bir tehlike olarak gösterdiği kimselere karşı öç alma duygularınızı kışkırtmaya çalışıyor. Şu halde ben yargıçlar önünde değil düşmanlar karşısındayım. Bu durumda kendimi savunmamın ne anlamı var? ‘Gerçek suçlayıcı ancak ezilenlerdir.’”

Ve adam suçluyor. Mülk sahiplerini suçluyor:

“Evet, bu, zenginlerle yoksullar arasındaki bir savaştır; bu savaşın kaynağı zenginlerdir. Çünkü saldıran onlardır. Ne var ki, yoksulların direnmelerine tahammülleri yok; halktan söz ederken rahat rahat ‘Bu hayvan öyle yırtıcı ki, saldırıldı mı kendini savunuyor’ diyorlar. Bay savcının parlak söylevinin tümü bu tek cümleyle özetlenebilir.”

Vergi yükü altında ezilmiş otuz milyon emekçiyi iki üç yüz bin ayrıcalıklı ile karşılaştırıyor: “Bu ayrıcalıklılar ki, halkı soyarak elde ettikleri milyarları rahatça yiyip yutarlar, sonra da kendilerine mağdur süsü verirler. Bana öyle geliyor ki; bu, feodal baronların dağbaşlarında yollarını kesip soydukları tüccarlara karşı yürüttükleri savaşın, yeni hasımlar arasında başka bir biçime dönüşmesinden başka bir şey değildir.”

Bu soyulan halk ne istiyor? Onun sadakaya ihtiyacı yok. “Onun amacı geçimini kendi emeğiyle sağlamaktır.” Onun istediği, kendisinin yaptığı kanunlardır: Her şeyden önce genel oy.

“İşte biz cumhuriyeti böyle anlıyoruz, başka türlü değil.”

Babuef’ten beri hiç duyulmamış bir dille konuşan, ekonomik ve toplumsal adaletsizliği açıkça gözler önüne seren bu adam, jüri tarafından suçsuz bulunacaktır. Ama, zorla gerçeklerle yüzleştirilmeyi bağışlamayan mahkeme, Blanqui’yi 1 yıl hapse ve 200 frank para cezasına çarptırır. Jüri üyelerinden biri “Ne diye zahmet edip de bizi buraya getirttiniz?” diye itiraz eder.

Peki kimdir bu sanık sandalyesinde oturan azılı adam? Louis-Auguste Blanqui, Konvansiyon üyesi bir Jironden’in oğlu.

Babeuf’ün mirasını yaşlanmış Buonarroti’den devralan odur.

Blanqui, siyasi mahpus! Yarım yüzyılı aşan bir süre Fransız proleter hareketinin büyük önderi! Yarım yüzyıl süren acılar ve amansız savaşlar! Krallık devrinin, İkinci İmparatorluğun, Cumhuriyet devrinin (üçüncüsü, Versay’lıların cumhuriyeti de dahil) cezaevlerinde geçen otuz yedi yıl! Bütün rejimlerin işkencelerine uğrayan Blanqui, gardiyanları, polisleri, rejim yardakçısı mahkemeleri yenilgiye uğratabildi. Militan olarak, örgütçü olarak ve amansız bir siyasi mahpus olarak hayatını özgürlük ve devrim davasına adamış bir insan.

Blanqui her ne kadar ütopik ve sekter bir sosyalizmin söylemlerini kullansa da, bu, işçinin yaşamsal haklarını savunma stratejisini iyi tanımlayamamış olmasından ve devrimci eylemin başarısı için zorunlu bilimsel kuramı bilmemesindendir.

Ama, sınıf mücadelesinin varlığını ve kesin önemini herkesten önce duymanın, anlamanın ve ortaya koymanın onuru onundur; eyleme girişmek, burjuva devletinin iktidarına karşı savaşmak onuru! Ve bu, kapitalizmin yükseliş devrinde işçi sınıfı bilince varır varmaz olmuştur.

Şu halde Blankizm, (zaten bu, Blanqui’nin çok defa çarpıtılan düşüncesi ve eylemi ile karıştırılmamalıdır) küçük burjuva sosyal demokrasisinin atası Proudhoncu ütopyacılıkla taban tabana zıttır.

Ona ölümüne kadar amansız işkenceler etmiş olan kapitalist burjuvazinin olsun, onun politik ilkelerini tahrifi kendilerine iş edinen Marksizm kalpazanlarının olsun, sözleriyle eylemi her zaman uygun düşen bu müthiş savaşçıda asla bağışlamadıkları yön işte budur.

Blanqui’nin, zindancıların ve yargıçların karşısındaki tutumunun niteliği nedir?

Bulunduğu hapishanelerde kendini savaşa hazırlıyordu. Ve bu, içinde tutulduğu koşullar ne olursa olsun böyleydi. Toplu tutuklamalarda, Belle-İsle’de olduğu gibi, o hemen örgütleme işine sarılıyor ve kaçma hazırlıkları yapıyordu. Mont Saint Michel’in korkunç yalnızlığında ise kendisini okuma ve düşünmeye veriyordu. Ölçülü, özenli olma ve yöntemli düşünme nitelikleriyle Blanqui, sağlığını, bedensel ve düşünsel dengesini yitirmemeyi başarıyordu. Ve her zaman, en zor koşullarda bile dünya ile ilişki kurmanın, olaylardan haberdar olmanın (ayakyolunda bulunmuş ufak bir gazete parçası) yolunu buluyordu. Bu şartlar altında bile, gözleri önünden geçen bütün bu insanları, balık tutan ya da toprakla uğraşan şu veya bu emekçiyi gözlem altında tutmayı başarabiliyor, onun düşünsel evrenine girebiliyordu. Çevresindeki halk ne düşünmektedir? İşte, bu boyun eğmeyen, asla yalnız kalmayan adamın kafasını kurcalayan ana soru buydu.

O, yargıçların karşısında da tek başına değildi. Halk hareketi gerileme devresinde olsa bile, hiçbir zaman suçlu ya da ezik bir tavır takınmadı. Bu usanmaz suçlayıcı, yargıçlarının başı üzerinden sözcüsü olduğunu kesinlikle bildiği yığınlara sesleniyordu. Onun savunması kişisel değil, sınıfsaldı. Kimse kendi davasında, rejimi ve baskıyı yargılamayı ondan iyi başaramadı.

1848 Devrimi onu özgürlüğüne kavuşturmuştu. Ama uzun zaman için değil.

17 Mart, 16 Nisan olaylarında bulunduktan sonra 15 Mayıs eylemlerine de etkin olarak katılacaktır.

28 Nisan seçimleri, Kurucu Meclis’e ılımlı cumhuriyetçiler çoğunluğunu getirdi. Blangui, Raspail ve Proudhon seçilmediler. Bu, Lamartine’in ve kılık değiştirmiş tutuculuktan başka bir şey olmayan “adil orta” doktrincilerinin egemenliğidir. Meclis, 4 Mayısta toplanıyor. Ekonomik ve mali kriz... burjuvazi bundan halk gösterilerini sorumlu tutmaktadır. 14 Mayısta Meclis, gelenekselleşmiş olan ortak dilekçe sunma hakkını bir kanunla kaldırıyor. Bu bir meydan okumadır.

Kulüpler ve komiteler, ertesi gün için, bu yitirilen hakkı yeniden kazanmak, işgal altındaki Polonya lehine askeri bir müdahale istemek amacıyla kitlesel bir gösteri hazırlamaya karar veriyorlar.

Blanqui bu fikirde değildir: Gösterinin zamanı iyi seçilmemiştir, hazırlıklar yetersizdir ona göre. Kendi birliğinde, Merkez Cumhuriyetçiler Derneği’nde gösteriyi engellemeye çalışacak, ancak halkın hislerinin bu yola akışı karşısında boyun eğecektir. Ve doğallıkla her zamanki gibi ön saflarda yerini alacaktır.

15 Mayıs: Halk, “Yaşasın Polonya” diye bağırarak meclisi kuşatıyor. Buna, “Yaşasın emeğin örgütlenmesi” sloganları eklenmekte gecikmiyor. Raspail, kürsüden, Polonya lehine müdahale isteyen bir dilekçe okuyor. Barbès, zenginlerden bir milyarlık bir vergi alınması fikrini savunuyor. Blanqui ise, hapiste olan demokratların serbest bırakılmasını istiyor ve yavaş yavaş sınıfsal sorunu Polonya sorununun önüne geçiriyor. Emekçiler adına “iş ve ekmek” isteğini ileri sürüyor; eğer halk Şubat Cumhuriyeti’ne olan güvenini yitirdiyse, bu halkın sevdiği kimselerin iktidardan uzaklaştırılmış olmasındandır. Huber, Meclis’in feshedildiğini ilan ediyor. Yeni bir geçici hükümet kurulması teklif ediliyor. Ama işte Ulusal Muhafız’ın burjuva bölükleri yetişiyor. Halk geri püskürtülüyor. Ulusal Muhafızlar, halkı, belediyeye kadar sürüyorlar ve belediyeyi de ele geçiriyorlar: Halkın zaferi kısa sürmüştür. Ama burjuvazi, tıpkı kendisini temsil eden meclis gibi çokça ter dökmüştür. Korkusu geçer geçmez intikamını hazırlıyor.

İlk elde 400 tutuklama. Sonra kanlı Haziran kıyımı, küçük burjuvazi ve köylü sınıfından yalıtılmış olan Paris proletaryası Cavaignac’ın birlikleri tarafından eziliyor. Cavaignac, Louis Napoleon’a yol veriyor. Burjuvalaşmış Cumhuriyet, bir kez daha, diktatöre yataklık edecektir.

Güvenlik altındaki galip gericilik, 15 Mayısçılar hakkında soruşturma açılmasını emrediyor. Bakan Odilon Barrot’nun bir kararnamesiyle Yüksek Mahkeme’ye sevk ediliyorlar. Son soruşturmanın yol açtığı olaylardan 6 ay sonra kurulan bu Yüksek Mahkeme’nin çok tehlikeli karakteri, aldığı kararların temyizinin bulunmayışı, bu insanların kaderini bir hayli kötüleştiriyordu. Böylece, ceza kararları önceden işlenen suçları kapsamaz ilkesi kabaca çiğnenmiş oluyordu. Halk istediği kadar protesto ededursun.

Mahkemeye çıkmadan önceki tutukluluk 9 ay sürmüştü. Blanqui bir kez daha gizli kovuşturmaya karşı koydu.

“Özellikle politik davalarda gizli kovuşturmanın amacı, hiçbir zaman, gerçeğin kanun gereğince ortaya çıkarılması olmamıştır, tersine amaç, iddia makamının yararına olarak gerçeğin boğulmasıdır.” Blanqui portesto etmekle yetinmedi, daha iyisini yaptı: Sorulara cevap vermeyi reddetti.

Duruşmalar, 7 Mart 1849’da, Bourges’da başladı. Başlıca sanıklar arasında Ulusal Muhafız Başkumandanı, Courtais Barbès, Raspail, Albert, Hulber, Bobrier yurttaşlar vardı. Louis Blanc ve Emniyet Müdürü Caussidière, tutuklanmalara karşı çıktılar.

Blanqui söz almak için sorgusunu beklemedi, belgelerin yok edilmesine karşı koydu. Tahrif edilmiş belgelerin sahteliğini belirtti.

Ertesi gün sanıklar, özel olarak bu dava için kurulduğu sırıtan Yüksek Mahkeme’ye güvensizliklerini bildireceklerdir. Raspail ustaca, abartılı bir incelik ve saygı taşıyan konuşmasını yapıyor. Blanqui dolambaçlı yollardan gitmiyor. O, kendi doğal yargıçlarını istiyor:

“Siz kendinize mahkeme mi diyorsunuz? Size, ancak özel bir komisyon olduğunuzu söylememe ve bunu kanıtlamama izin vereceksiniz. Öç alma hırsıyla davranan bir hegemonyanın tasarladığı tehlikeli bir araçsınız siz.”

Doğallıkla mahkeme kendini yetkili ilan ediyor.

Ayın 9’unda sorgular başlıyor. Sanıkların çoğunluğu, en gururluları, soruları yanıtlamayı reddediyorlar. Başta Blanqui.

Raspail burada da ötekilerden ayrılmaktadır. Mahkemenin yetkisini kabul eder; ifade verir. Dört beş kişi ona uyarlar.

Birinci tanık, lokantacı Dagneux, bir muhbirdir. Blanqui mahkeme başkanının telaşına aldırmadan tanığın bu kimliğini ortaya koyar: “Onun lokantasına bir polis ocağı, kendisine de polis ajanı gözüyle bakılıyordu,” der.

Blanqui, iddia tanığına sorduğu sorularla onu şaşırtıyor, yanıtlayamaz hale getiriyor. Sonu gelmeyen, zamanında ve yerinde müdaheleleriyle iddia makamını çok güç durumlara sokuyor.

15 Mayıs gününün provokasyoncu niteliğini ortaya koymaktan çekinmiyor.

“Peki bundan kim yararlandı?”

“Halkçı parti her şeyini yitirdi. Biz, Demokratik Cumhuriyet’in adamlarının genel oyla kurulan Meclis’in devrilmesinde hiçbir çıkarı yoktur. Bu ahmakça bir şey olurdu ve bizi uçuruma sürüklemekten başka bir sonuç vermezdi. Gizli bir el, 15 Mayıs günü, bizim bu tutumumuzu değiştirdi, eşi bulunmaz bir eldi bu; ve bu değişiklik bundan yararlanmasını pek iyi bilen siyasilerin yararına oldu.”

Ve Blanqui, gösteriye neden karşı durmak istediğini açıklayarak sağgörüsünü gösteriyor: Çünkü Blanqui zamanlamanın kötülüğünü, proletaryanın yalnız başına bırakılmak tehlikesi olduğunu, halkın iyi hazırlanmamış olduğunu anlıyordu. “Ayaklanma ne bir oyuncaktır ne de yalapşap sahnelenebilir bir oyun: Bunun böyle olduğu Haziranda bir kez daha görülecekti.”⁵

Spor olsun diye halk ayaklanması yapılmaz; devrim, çene çalmaya benzemez. Son savunmasında ise kendini derinden derine duyumsatan acı bir alayla şöyle diyordu:

“Eğer Ulusal Meclis’i devirmek isteseydik, inanınız ki başka türlü davranırdık. Halkı ayaklandırmada ve yeraltı eyleminde biraz deneyimliyizdir. Emin olun ki, devirmek için girdiği bir Meclis’te üç saat gevezelik etmez insan.”

Bu konuşmanın yanında Raspail’ınki ne kadar yavan kalıyor. Şövalyece bir yapmacıklıkla Raspail el uzatıyor... Ama mahkeme ona aldırmayacaktır:

“Bizi mahkûm ederseniz, sanır mısınız ki biz, bunun için size kin besleyeceğiz?.. Bizi mahkûm ederseniz, bizi çürümeye yollayacağınız o yerden çıktığımız zaman... gelip size elimizi uzatacağız, siz de o elimizi tutacaksınız; çünkü o zaman geçmiş unutulmuş olacaktır ve gelecek başlayacaktır.”

Ama bu dokunaklı konuşma tarzı konuşmacıya hiç de yarar getirmez. Bu çiçekler ve gülücükler alışverişi Raspail’i 6 yıl hapislikten kurtaramadı. Anatole France, “Alçaklık hiçbir zaman akıllıca davranmaz” der.

Blanqui, günlük güçlüklere yenilenlerden değildir: Biraz daha az sert, jüridekilere karşı ilk duruşmalardakinden belki biraz daha az kırıcı, daha kendini bilir, düşüncede daha kıvrak, daha usta; ama her zaman eskisi gibi güçlü, kararlı ve yiğit; orada bulunanların başları üzerinden Fransız halkına, tanıdığı ve istediği tek yargıç olan Fransız halkına sesleniyor.

“Sayın yargıçlar, şimdi sizin karşınızdayım. Ama muhatabım siz değilsiniz; seslendiğim, tek güvenilir yargılayıcı, verdiği kararların dönüşü olmayan Fransa’dır.”

Blanqui’ninki salt politik bir savunmadır:

“Mahkemeye politikacılar olarak getirildik, o halde politikacı gibi kendimizi savunmamız gerekir.”

Barbès, duruşmaların sonunda, zincir arkadaşı Blanqui’ye karşı kinini kusarak onursuzca davrandı. Ortak düşmana karşı duracak yerde, böyle bir zamanda bile sadece bir rakip olarak gördüğü kimseye karşı, yalnızca atanların eline bulaşan bir çamur olan iftira belgesini ortaya çıkarmak küçüklüğüne düştü. Yalnız barikatın öte tarafındakilerin işine yarayan ve ancak onları sevindiren üzücü, çirkin bir manzara.

Barbès, ne kadar abartılı söz ve davranışların adamı ise Blanqui de o ölçüde sade bir adamdır. Blanqui’nin tumturaksız sözleri, halka doğrudan doğruya işleyen çok daha özlü sözlerdir. O, ancak bir amaca yönelik konuşur, boş lâf etmez, kendini, geriden indirilen darbelerin, bacağına geçirilen dişlerin çok üstünde görerek sadece tek bir düşman tanır ve ona cephe almayı bilir. Ertesi günün olayını sanki önceden görmüş gibi mahkeme önünde başı dik şöyle diyordu:

“Halk davasını savunmak üzere er meydanında dimdik dururken bana indirilen darbeler hep karşıdan gelmedi, safımdakilerin arkadan ve yandan saldırılarına da uğradım. Ama ben bu şaşkınca saldırıları umursamadım, gözümü düşmandan ayırmadım. Ve zaman göstermiştir ki, hangi elden gelirse gelsin, bana atılan okların tümü, gövdemi delip geçerek devrimi yaralamışlardır. Benim savunmam ve şerefim işte bundadır.

“Ve işte, görevini sakin ve azimle yerine getirmiş olmanın bu bilincidir ki, en zor deneylerde bile başımı dik tutmamı sağlamıştır. Aldatmacaların son bulacağı ve kötülüklerin yenileceği gün gelecektir. Varsın o gün benim zindanımın üzerinde doğsun, ne önemi var. O mutlu gün, 12 yıldır pek az ayrı kaldığım sürekli konutumda bulacaktır beni. Zafere ulaşan devrim, beni oradan bir an için çekip çıkarmıştı, şimdi ihanete uğrayan, yenilgiye uğrayan devrim beni gene oraya atıyor...”

O, bir Raspail’ın izinden yürümeyi, 15 Mayıs gününde oynadığı rolü küçültmeyi reddediyor. Meclise gelirken hiç de iyimserlik taşımıyorduysa, bu, savcının yaptığı gibi, onu, meclis salonuna istemeyerek girmiş, kürsüye istemeyerek çıkmış ve istemeyerek bir söylev vermiş gibi göstermek için bir neden miydi?

“Bu biraz maskaralık, biraz da acayiplik olur... akılsızca davranıldı diye akılsızca konuşmanın gerektiğini düşünmedim.”

Ve Blanqui gerçek suçluların bu sanık sandalyelerinde oturmadıklarını bilen kamuoyuna rağmen bir mahkûmiyet kararı verilirse, “Bu herkes için can sıkıcı bir şey olacaktır ve Yüksek Mahkeme kurulduğu andan başlayarak tarihte mutsuz ve silinmez bir iz bırakacaktır,” diye sözlerini bağladı. Mahkeme salonunu çınlatan alkışlar bu sözleri izledi.

2 Nisan’da altı sanık (biri muhbir Borme) salıverildiler. Barbès ve Albert sürgüne mahkûm edildi. Blanqui on yıl, ötekiler beş, altı veya yedi yıl ağır hapis cezasına uğratıldılar. Ertesi gün gıyabi yargılama kararları da mahkûmiyet olarak verildi.

O andan başlayarak Blanqui’nin yaşantısı cezaevlerinde geçer ve bu yaşantı, çalışma, gizli eylem ve firar girişimleri arasında bölünür.

15 Ağustos 1859’da afla çıktıktan sonra II. İmparatorlukla mücadeleye girişiyor. 14 Haziran 1861’de Seine Ceza Mahkemesi’ne çıktığında, Başkan kendisine, 25 yıl hapislikten sonra hâlâ aynı düşünceleri savunmakta kararlı olup olmadığını sorduğunda:

“Kesinlikle!” diye cevap verir “Ölene dek!”

31 Ekim 1870’te Bazaine’in teslim olduğunu öğrenen Paris halkı yurtseverce bir kükreyişle şehir belediyesini ele geçiriyor, ama sonra karşı taraf ağır basıyor ve halk, belediyeyi terk etmek zorunda kalıyor. Blanqui bu girişime katılmıştır. İhanetini hazırlamakta olan Thiers, Blanqui aleyhinde kovuşturma açtırıyor ve onu gıyaben ölüme mahkûm ettiriyor. 17 Mart 1871’de Paris Halk Ayaklanması’ndan birkaç saat önce Blanqui yakalanıyor, tutuklanıyor ve gizli olarak Morlaix açıklarında bir kaleye naklediliyor, orada sıkı muhafaza altında bir kazamata kapatılıyor.

“Paris Komününün eksik kalan başı”⁶ Paris’ten uzaktaydı. O iğrenç kazamatında kapalıyken, Paris’te iki seçim bölgesinin kendisini milletvekili seçtiğinden haberi olmadı.

Paris Komünü’nün yenilgisini izleyen Versaylılar’ın kanlı kıyımı sırasında Blanqui’ye karşı kötü davranılıyor, karaçalmalara, tahriklere uğruyor: İhtiyarlıyor ama direnci azalmıyor; onun graniti kırılmayan cinstendir. Kendisini ekonomi-politiğe ve astronomiye veriyor. Yazı yazıyor. 15 Şubat 1872’de Askeri Mahkeme Başkanı, dalgınlıkla ona da “İkametgâhınız?” diye soruyor. Blanqui sakince şu cevabı veriyor: “Cezaevi konut sayılmazsa, belli bir ikametgahım yok.” Ondan, başarıya ulaşamamış 31 Ekim 1870 halk ayaklanmasının hesabını soruyorlar. Ve Hükümet komiseri, denizaşırı bir yerde kalebentliğe mahkûm edilmesini istiyor. Çünkü artık “Bu adamı Fransız toplumundan çekip çıkarmak” gerekmektedir. Blanqui avukatının 31 Ekim hakkındaki iddiayı elinden geldiği kadar çürütmesine izin verir. Kendisi şu kısa ve açık cümleyle yetiniyor:

“Burada 31 Ekim için bulunmuyorum, bu suçlarımın en küçüğüdür. Ben burada krallık düzeninin mahkemesinin sanık bölmesine sürüklediği Cumhuriyeti temsil ediyorum. Hükümet komiseri, sırasıyla, 1789 Devrimi’ni, 1848 Devrimi’ni ve 4 Eylül Devrimi’ni suçladı. Krallık fikirleri adına, dediği gibi yeni hukukla çatışma halinde olan eski hukuk adına yargılanıyorum ve Cumhuriyet düzeni altında mahkûm edileceğim.”

Ömür boyu hapse mahkûm edilerek Clairaux’ya naklediliyor. Orada, altmış altı yaşında tabutluğa kapatılıyor. 1878’de halk, hemen her tarafta serbest bırakılması için oy veriyor. Bordeaux’dan büyük bir oy farkıyla milletvekili seçiliyor. Seçim iptal ediliyor. Ama 10 Haziran 1879’da halkın baskısı ile affa uğrayacaktır. Hemen Paris’e geliyor ve mücadeleye girişiyor; yaşına ve artık adam akıllı bozulan sağlığına rağmen her akşam, geri kalan gücünü de halk toplantılarına harcıyor. Ve bu, uzun ve yorucu hayatının sonuna kadar sürecektir.

Affından sonra 18 ay dayanıyor. Ve 1 Ocak 1881’de (76 yaşında) ölüm, darbesini birdenbire vuruyor. Ayaktayken. O, ömrünün yarısını hapiste ve yarım yüzyılını da halk düşmanlarıyla, zindancılarıyla ve yargıçlarıyla savaşta geçirmişti.

O, hiçbir zaman ezene boyun eğmedi, onunla uzlaşmadı. Onun sınıf mücadelesi anlayışı, devrimci içgüdüsü, örgüt adamı olarak sağlamlığı, özverili kişiliği onu izleyen kuşaklar için örnek olmuştur.

“Blanqui Dostları Derneği”nin André Marty’nin desteğiyle kurulmuş olması bir rastlantı değildir; o, André Marty ki kendisi de bize hiçbir zaman direnci yitirmemeyi öğretmiştir. Ve amacı “fırtınalı zamanların önderini” tanıtmak olan bu derneğin başka bir fırtınalı gök altında doğuşu da rastlantı değildir.

Akşamın alacakaranlığında fırtınalı bir gök ki, bu kez çürümekte olan bir kapitalizmin üstüne çökmektedir. Oysa öte yandan “ebedi mahpus”un henüz belirsiz düşleri, gezegenimizin üçte biri üzerinde gerçek olmuştur ve doğruluğu sınanmış bir bilim ve deneyim ile silahlanmış olan halklar, onun amansız bir acı ve yiğitlikle taşıdığı zincirleri kırmaktadırlar.

 III

Karl Marx Köln’de

1848 Almanyası, Louis-Philippe’i kovan ve İkinci Cumhuriyeti kuran Fransız Şubat Devrimi’nin yankılarıyla çınlar. İki üç hafta içinde Metternich’i iktidardan kovan Viyana Ayaklanması’nı (13 Mart) ve Freidrich-Wilhelm IV’ü kovamayan, ama ona, bürokratik polis yönetimini kökten değiştirmemekle birlikte, liberal bir maske taktırtan Berlin Ayaklanması (18 Mart) izledi.

Karakterini ve eski ayrıcalıklarının çoğunu korumakta olan feodal Almanya’da güçlü bir toprak aristokrasisinin egemenliği vardır.

Onun karşısında İngiltere ve Fransa’dakinden daha az zengin ve daha az yoğunlaşmış olan, ama güçlenen ve gelişen burjuvazinin egemenliği altında yükselen güçler; çok kalabalık ama coğrafi bakımdan parçalanmış ve sosyal bakımdan da bölünmüş bir şehir ve köy küçük burjuvazisi; burjuvaziyi iktidara yükseltmeden önce bağımsız bir eylem yürütemeyen, zayıf, ezilen ve dağınık bir proletarya vardır; işte doğmakta olan demokrasinin temelleri bunlardır.

Ulusal Meclis’in Frankfurt toplantısı, ne prensleri yıldırmayı ne de ülkeyi birleştirmeyi başarabilmekte; kuru gürültüden ileri gitmemektedir: Bu “hayali bir ülkenin parlamentosu” çoğunlukla geveze liberallerden oluşmaktadır.

Ama gelin görün ki; 31 Ekim’de devrim, Viyana’da yeniliyor. Gericilik yürekleniyor ve örgütleniyor. Berlin’de Bakan Brandeburg-Manteuffel Prusya Meclisi’ne karşı savaşa girişiyor ve sıkıyönetim altına aldığı başkentten Meclisi kovuyor. 5 Aralık’ta yeni bir anayasanın yürürlükte olduğunu ilan ediyor.

Frankfurt Meclisi şaşkına dönmüştür: İmparatorluğu gerçekleştirmeye niyetlenip de Prusya kralına imparatorluk tacını teklif ettiği zaman kral nezaketle reddediyor: O, tacı demokratlardan değil prenslerden almaya isteklidir. Halka seslenirken olduğunca yumuşak bir söylem kullanıyor. Sağ kanat Meclisten çekilir, gevezeliğe doyamayan sol kanat ise gürültülü kararsızlığıyla saygınlığını yitirmektedir.

Berlin’de halk ayaklanmasının gümbürtüsü sürerken Meclis bekler, harekete geçmez, taraf belirlemekte ikircimlidir ve bir karara vardığında da artık iş işten geçmiştir. 18 Haziran 1849’da Meclis dağıtılacak, “parlamenterler gık demeden politik arenadan çekilecek,” yoklara karışacaktır. Ve Temmuz’da; Dresden’de ve Rastadt’ta Birinci Alman Devrimi kesin olarak ezilecektir.

Yaygaracı ama pısırık küçük burjuvazi, işçileri kendi çıkarına devrime kışkırttıktan sonra, iğreti egemenliğini ancak “devrimin etkilerini savunmak” için kullanacaktır. Küçük burjuvazi silikliği yüzünden ne iktidarını koruyabilmeyi ne de “toplumsal yapıyı gereksinimlerine göre ve kendi ideolojisi doğrultusunda” yeniden kurabilmeyi becerebilmiştir.

“Bürokratik ve mutlakiyetçi feodal gericilik, onu 1848 Mart’ında yerle bir eden korkunç darbenin etkisini gidermesine ve toparlanmasına” fırsat vermedi.

Proletarya partisinin bu olaylar içindeki etkinliği nedir? Parti, tam bir baskı ortamında gizli olarak oluşmuştu. Ama Manifesto’yu bir granit temel olarak benimsemiş ve Karl Marx’ın dahice yönetiminde yürümüştü.

İşçi sınıfının kurtuluşu anlamına gelen devrimi, giderek bir isyan hareketini henüz tek başına kotaracak kadar güçlenmediğini; “Bunu büyük sanayicilerin siyasi iktidarı ele geçirip devleti kendi ihtiyaçlarına uygun biçimde örgütlendirmelerinden önce.” başaramayacaklarını; ama burjuvazinin iktidara ancak emekçi yığınların aktif desteğiyle gelebileceğini de bu parti biliyordu. Bu teorinin doğruluğunu 1848-1849 deneyimleri kanıtlamıştır.

Berlin Ayaklanması’ndan beri Prusya’da güçleri hiç de eşit olmayan iki iktidar vardı: Feodal krallık iktidarı ve Prusya Ulusal Meclisi’nin temsil ettiği burjuva demokrasisi. “Ne kadar ehlileştirilmiş olursa olsun” bu Meclis aşağılık yaşamı elinden zorla alınmadan kendiliğinden gebermemekte direniyordu. Ve Bakan Brandeburg-Manteuffel onu Berlin’den kovduğu zaman (Kasım 1948) Bakan’ın vergi toplama yetkisini yadsıyarak karşı çıktı.

Meclis’in bu kararının pek önemli etkisi olmadı. Çünkü vergi tahsiline karşı zor kullanarak direniş yerine, hemen her yerde sinik bir tavırla yetinildi. Tek aktif direniş çağrısı Köln’de toplanan ve yayın organı Neue Rheinische Zeitung (Yeni Ren Gazetesi) olan Ren Eyaleti Demokratik Örgütleri Komitesi’nden geldi.

Marx’ın Schapper ve Schneider gibi iki arkadaşıyla birlikte kurmuş olduğu bu komite, Berlin’de imparatorun düzenlediği bir hükümet darbesinin yıktığı bu hareketin sonucu hakkında hayale kapılmıyorlar (6 Aralık’ta acınacak durumda olan ve can çekişen Prusya Meclisi dağıtılmıştı); bir örnek yaratabilmek uğruna, şerefleri için savaşıyorlardı.

20 Kasım’da çağrıyı imzalamış olan üç kişi hakkında isyana teşvik suçlamasıyla kovuşturma açıldı. 7 Şubat’ta Yeni Ren Gazetesi’nin davası görülüyor: Marx, Engels ve gazete müdürü beraat ediyorlar. Ertesi gün Komite’nin davasının duruşması vardır: Marx’la birlikte Schapper ve Schneider jürinin karşısına çıkıyorlar ve kovuşturma konusu olan çağrıyı yazdıklarını kabul ediyorlar.

Marx’ın savunması gerçekten bir siyasi anıttır. Engels önsözünde bu savunmanın iki bakımdan önemine değiniyor:

“İlk olarak burada bir komünisti, burjuva jüri üyelerine, ait oldukları sınıf olan burjuvazinin, şimdi kendisinin yargılanmakta olduğu eylemi gerçekleştirmek ve sonuna dek götürmekle yükümlü olduğunu açıklarken görüyoruz.”

Peki kim kazanacaktır? Tarihin yokoluşa mahkûm ettiği feodal monarşi mi, yoksa proletaryanın desteklediği burjuvazi mi? O proletarya ki, ancak özgürlük ve hareket serbestisi kazanacağı umuduyla bu savaşta taraf olmuştur. Burjuvazi, kendi parlamentosunun dağıtılmasına ve Ulusal Muhafız’ının silahtan tecrit edilmesine ses çıkarmıyor. “Bu durumda komünistler savaşın en ön saflarına geçiyorlar” ve burjuvaziyi harekete çağırıyorlar.

“İkinci olarak bu savunma, hükümetin ikiyüzlü yasalcılığına karşı devrimci ideolojiyi temsil ediyor.”

Ve hükümetin çelişkisi şudur ki, kendi takmadığı yasalara devrimcilerden saygı istemektedir.

Daha savunmasının başında Marx, suçlamayı yanıtlarken davanın seyrini politik plana kaydırıyor ve hitabetini çok dikkat etmeden ama aşırı sert ifadeden de kaçınarak, karşı durulmaz bir diyalektik güçle düşmana kendi alanında saldırıya geçiyor:

Ulusal meclisin vergi toplamayı yasaklayan kararına yönelik eleştirilerini Bakan neye dayandırmaktadır; 6 ve 8 Nisan 1848 tarihli kanunlara... Ve hükümet 5 Aralık’ta kendi yetkisini de aşarak bir anayasa kabul ediyor ve ülkeye yeni bir seçim yasası uyguluyor. Peki bununla ne yapmıştır? 6 ve 8 Nisan 1848 kanunlarını hükümsüz olarak ortadan kaldırmış, yırtmıştır. Bu kanunlar artık hükümet taraftarları için yürürlükte değildir. Hükümete karşı olanlar için yürürlükte olabilirler mi?

“... 5 Aralık’tan sonra... Hangi şartlarla hükümet olarak hareket ettiğini bilmeyen bir hizbe karşı bütün araçlar meşru sayılmıştır. Ülke bu hükümeti bir iktidar olarak artık tanımıyor.”

“Monarşi görünüşte olsun yasalara uymayı önemsemedi. Yeni seçimlere engel olurken, bakanlık ‘uymak zorunda olduğu’ yasalara karşı çıktı”

Burada tarihten başka hiçbir mahkemenin çözüme bağlayamayacağı iki güç arasındaki bir çatışma söz konusudur:

“Kanun önünde kim haklıydı? Monarşi mi, yoksa Meclis mi? Bu tarihsel bir sorudur; Prusya’nın bütün mahkemeleri birleşse karara bağlayamazlar. Sorunu tek bir güç çözebilir: Tarih. Bu yüzden bizim, ceza yasası gereğince sanık sandalyesinde oturtulmamızı anlayışla karşılayamıyoruz.”

“İki güç çatışırken sonucu belirleyebilecek tek şey yine güçtür. Karşıdevrim yenmiştir; ama henüz dramın birinci perdesi oynanmış bulunuyor... Baylar bugünkü bakanın, onun kuklası olan memurlarının, bugünkü ya da bundan sonra gelecek olan Meclis tarafından ihanet suçundan mahkûm edilmeyeceklerini kim size garanti eder?”

Ancak, saldırıya geçen Marx, bu 6 ve 8 Nisan yasalarını tanımıyor. Bu tür yasalar hükümetle, devrimin ortadan kaldırdığı yasal düzeni koruma çabasında olan eski federal diet arasında kurulan birlikten doğmuştur. Eski diet’in⁷ kendisi devrimin hedef aldığı eski toplumsal ilişkileri temsil ediyordu. Bu Meclis özellikle feodal düzenin temeli olan büyük toprak sahiplerini temsil ediyordu.

Ve Marx parlak bir biçimde modern burjuva toplumun nasıl sanayi ve ticarete dayandığını; büyük toprak mülkiyetinin nasıl sanayileştiğini, ticarileştiğini; eski feodal derebeylerin nasıl “en az masrafla en çok ürün elde etmeye çalışan... En ucuz bulduğu yerde satın alıp... En yüksek fiyatı veren alıcıya satan; hayvan, yün, buğday, şeker pancarı, alkollü içki üreticisi sırasına düştüklerini” kanıtlıyor. Diet’in hâlâ temsil etmiş olduğu üretim düzeninden kalma “eskimiş hayaller” bir yalandır.

Değişik bir üretim tarzı üzerine kurulu yeni burjuva sınıfı siyasi iktidarı ele geçirmeliydi. “Yalnız mutlakiyete karşı değil, modern endüstri tarafından çoktan yıkılmış olan bir sosyal düzenin devleti tarafından temsil olunmaya karşı yönelen devrimin nedeni işte budur...” O halde eski toplum (feodalite), “Devrimde kendi hukukunu kurmak çabasında olan” yeni topluma ne hakla direktifler verebilir?

Yasaları savunmak demek “geçmiş tarihsel dönemlere ait olan yasaları savunmak mı...” demektir? Ama “Toplum kanunlar üzerine dayanmaz... kanunlar topluma dayanır. Kanunlar toplumun çıkarlarının, ortak gereksinimlerinin yansısı olmalıdır.” Belirli bir durumun sonucu olan kanun, durum ortadan kalkınca, dayanağını yitirdiğinden kendisi de yok olacaktır. “Toplumsal gelişmenin gereklerine karşı olan eski kanunları savunmak, özünde, içinde yaşadığımız dönemde genel çıkara karşı düşen, gericileşmiş özel çıkarları savunmak anlamını taşır.”

Artık egemen olmayan özel çıkarları üstün tutmaktan başka bir amacı olmayan eski kanunların bu biçimde savunulması, “çoğunluğun çıkarlarını azınlığın çıkarlarına zorla bağlı kılmak” eğilimini göstermek, toplumsal gücü kötüye kullanmaktır. Günün gerekleriyle çelişip, “politik devrimler biçiminde patlak veren toplumsal bunalımları hazırlayan” işte bu tutumdur.

Marx’ın savunmasının ikinci bölümü tarihsel öneme sahip bir bilgiyi ortaya çıkarıyor: “İmparatorluğun mutlakiyet iktidarı yıkılmıştı. Halk yenmişti. İki taraf aralarında anlaşarak halkı aldattı.” Savunma burada karşıt iki gücün (burada söz konusu olan mutlakiyetçi bir kralla meşruti bir meclistir) arasındaki uzlaşmaların saçmalığını gösteriyor.

İddia makamı Meclis anlaşmaya yanaşmadığı için onu kınıyor: “Bilmiyorum” diyor Marx, acı bir alayla, “bu bile bile yapılmış bir gaf mıdır –ki bunu kamu bakanlığından bekleyemem– yoksa cahillik midir?” Tam tersine, anlaşmaya yanaştığı, her ne pahasına olursa olsun uzlaşmayı istediği içindir ki, Meclis kendinden halkı uzaklaştırmıştır.

Bugün için de geçerli olan şu sözleri dinleyiniz:

“Eğer halkın, Berlin Meclisi’nde kınadığı bir yan varsa, bu onun gösterdiği uzlaşma eğilimidir. Eğer bu Meclis’in üyeleri pişmanlık duyuyorlarsa, uzlaşmaya aşırı ölçüde gönüllü olmalarındandır. Halkı yavaş yavaş Meclis’ten soğutan, Meclis’e elde ettiği mevzilerin tümünü kaybettiren ve onu arkasında halk olmaksızın krallığın saldırılarının hedefi haline getiren hep bu uzlaşmacı tavır olmuştur. Meclis, iradesini kabul ettirmeye kalktığı zaman kendisini dışlanmış ve güçten düşmüş buldu. Çünkü gerektiğinde otoriter olmayı ve bunu kabul ettirmeyi bilmemişti. Devrimi yadsıyıp uzlaşma teorisini benimsediği zaman, bir devrim meclisiyken uzlaşmış taraftarlarının ne idüğü belirsiz derneği derekesine düştüğü zaman, o bu hastalığını belli etmiştir.”

Bu meclis köylülerin sevgisini bile korumayı bilmedi. O sevgiye, kralla her türlü çatışmadan kaçındı. “Savaşın kaçınılmaz olduğu bir dönemde, o hâlâ barış peşinde koştu.” Ama öte yandan uzlaşmayı istemeyen ve zaten uzlaşması mümkün olmayan taraf tahttı. Durumu doğru gören odur. Niçin?

Savaşan güçler hangileriydi? Aynı toplumun iki ayrı hizbi mi? Hayır değil. Karşılaşan güçler iki ayrı toplumdu: Eski feodal toplumla çağdaş burjuva toplumu; korporatif feodal işletmelere dayanan toplumla serbest rekabet toplumu; “inanç toplumuyla bilim toplumu.”

Bu öyle bir çelişkidir ki, hiçbir uzlaşmaca tatlıya bağlanamaz: Krallığın tanrısal hukuku, bürokrasinin koruması ve ordunun bağımsızlığı biçiminde siyasi ifadesini bulan eski toplum, kendi maddi ve toplumsal kaynağına (derebeylik mülkiyeti ve toprak köleliği, babadan oğula ya da korporatif endüstri, köyün şehir üzerinde üstünlüğü) dokunulmasına izin vermezdi. Öte yandan serbest rekabet üzerine kurulu olan burjuva toplumu, derebeylik ayrıcalıkları ve bürokrasinin koruyuculuğu engellerini hoşgörüyle karşılayamaz. “Burjuva toplumunda sınıflar vardır, devlet göze görünmez. Bu toplumun gelişmesinin kaynağı sınıflararası savaştır; ama bu sınıflar derebeylik devletlerine ve bunların tanrısal hukuklu krallıklarına karşı durabilmek için birleşirler.”

Bu toplumlardan her birinin yaşaması ötekinin yok olması demektir. “Demek ki, iki toplum arasında uzlaşma olamaz. Bunların maddi çıkarları, gereksinimleri bir ölüm kalım savaşını gerektiriyor: İkisinden biri yenecek, öteki yıkılacaktır. İşte aralarında anlaşabilecekleri tek konu budur.”

Marx bundan sonra diyalektik alev püskürtücüsünü, iddianın vergi ödemeyi halkın reddetmesini “toplumun temellerini sarsacağı” yolundaki tezine yöneltiyor. Vergi ödemeyi reddetmenin ortaçağdan modern çağa kadar orta sınıflarla krallık arasındaki ilişkiler döneminde oynamış olduğu tarihsel rolü hatırlatıyor. Her meşruti düzende millet meclisleri, yürütme gücünün önerdiği bütçeyi reddetme hakkına sahiptir, bu da parlamento kanalıyla vergi ödemeyi reddetme anlamını taşır.

Kamu bakanı komitenin çağrısı şiddete kışkırttığı için Meclis’in kararından da ileri gidiyor: “Vergilerin tahsili kanunsuz yoldan zor kullanarak yapıldığına göre kanunsuzluğu ve bunun uygulanmasını zor kullanarak önlemek gerekmez mi?” İki yol vardı: Meclis basit pasif direnme yolunu seçti. (“Bu baylar kellelerini koltuklarına almaya yanaşmıyorlardı.”) Ama halk; Meclis’e vekâletini vermiş olan halk, ancak devrimci yolu seçebilirdi. Halk sahneye girmiştir. Ve gene halk “tam iktidarı gereğince” hareket etmiştir. “Eğer taht bir karşıdevrim yaparsa halk da haklı olarak buna bir devrimle yanıt verir. Böyle bir durumda halkın bir ulusal meclisten yetki alma zorunluluğu da yoktur.”

Karl Marx savunmasını şöyle özetliyor ve bir sonuca bağlıyor:

“Sona eren, ancak dramın birinci perdesidir. İki toplum arasında, ortaçağ toplumu ile burjuva toplumu arasında mücadele politik biçimlere bürünerek yeniden canlanacaktır.” Ve o akılcı son yengiye inancını bildiriyor; er geç gerçekleşecek olan yengiye.

Demagojik söylev yok. Kişisel çıkar güden tek sözcük yok. Ancak davanın ve o davayı açmış olan düzenin politik eleştirisi. Geleceği kuracak ve dünyayı değiştirecek olanların yararlanması için bir dönemin yorumlanmasından çıkarılan politik çıkarımlar.

Bu diyalektik şaheser, oy birliğiyle beraat kararı veren jüriyi ikna etmekle kalmadı yalnızca. Etkisi çok daha derin oldu. Manifesto’dan sonra işçilere düzenin politik biçimine kayıtsız kalmamaları gerektiğini, feodal gericiliğe karşı burjuva demokratik güçlerle birleşmeleri gerektiğini anlattı; işçi eylemleri bağımsız ve kurtarıcı bir nitelik kazanmadan önce bile, daha şimdiden “tüm ulusun çıkarlarını” yansıttığını gösterdi.

Aynı ülkenin bir mahkeme salonunda Marx’ınkini andıran bir sesin, ortaçağın yeniden hortlamasına karşı bütün dünya emekçilerini birleşmeye çağıran bir sesin işitilebilmesi için seksen dört yılın geçmesi gerekti! Çünkü tarihin acı alayı öyle istedi ki, gençliğinde bu kadar alçakça korkak olan burjuvazi, ihtiyarlığında o ölçüde alçakça yırtıcı ve kundakçı olsun.

1849’da suçlayan bilimsel sosyalizmin ölmez yaratıcısı, henüz 31 yaşında olan genç Marx’tı.

Hiçbir şey, bu her türlü kişisel çıkarı küçümsemenin, bu politik yoğunluk, tahlilde derinlik ve sentezlere varışta gücün, bu konuşmada abartmaları ve süsü hor görmenin ve böylece hedefi 12’den vuran basitliği yakalmanın değerini; Marx’ın çağdaşı olan ve onun gibi Ren Direniş Hareketi’ne karışan Ferdinand Lassalie’ın tumturaklı nutukları, yüzeyde kalan abartılmış açıklamalarıyla karşılaştırmak kadar saçma olamaz. 

IV

BİRİNCİ ENTERNASYONAL
VE ÜÇ PARİS DAVASI

Dimitrov sık sık şunu belirtir: Fazlaca politik deneyimi olmayan bir işçi de sınıf içgüdüsü ve proletaryaya bağlılığı ile mahkeme önünde başını dik tutabilir, davasına hizmet edebilir. Doğallıkla çok iyi konuşamayacaktır, iddia makamının saldırılarına karşı gereken yanıtları çabucak bulamayacaktır; hiç değilse, asla aklından çıkarmayacağı, kendisini her zaman uğruna fedaya hazır olacağı sınıfına ve örgütüne zararlı olabilecek tek söz söylemeyecektir.

Uluslararası proletarya hareketleri tarihinin sayısız deneyiyle sınanmış bir gerçektir bu. Bunlara, çok önemli oldukları halde kendi ülkesi Fransa’da bile az bilinen birkaç olayı eklemek gerekir. Böylelikle Fransız burjuvazisinin bunları örtbas etme ve karalama yolundaki gayretkeşliği de açığa çıkacaktır. Liberal İmparatorluğun, devrimci hareketi yıkmak için tezgâhladığı üç dava içinde Birinci Enternasyonal işçilerinin savunması, özel bir incelemeye değer. Burada bu davalardan kısaca söz etmek ve birkaç anı aktarmakla yetineceğiz.

Uluslararası İşçi Birliği, Londra’da, 1864 yılında doğmuştu. Bir miting sırasında, üç Fransız delegesinden biri olan Tolain’in okuduğu program, örgütün temel ilkesi olarak kabul edildi. Birinci Kongre bundan bir yıl sonra Cenevre’de yapıldı, Marx’ın önerdiği tüzük onaylandı. Bir yıl sonra Lozan Kongresi’nde (bu Kongrede kolektivizmle bireycilik fikirleri çarpışmıştır) işçilerin sosyal kurtuluşu politik kurtuluşundan ayrı düşünülemeyeceğinden her koşulda politik özgürlükler için mücadele kararı verildi. Birlik, aynı zamanda, birkaç gün sonra Cenevre’de toplantılarını yapan Barış Kongresi’ne de katıldı.

Barış ve özgürlük! Birliğin Gravilliers sokağındaki Fransız şubesi bu şiarları, ekonomik alandaki istekleriyle de birleştirerek imparatorluğa karşı savaş açtı.

25 Mayıs 1864’te (toplanma ve dernek kurma hakkı olmaksızın boş laftan ibaret, böylelikle rejim için bir tehlike de oluşturamayacak olan) ortak yönetim hakkını tanımakla Fransız işçi hareketini yumuşatacağına inanmış olan Liberal İmparatorluk, politik alana bu “sosyal” lafının sokuşturulmasını hoş görmedi.

Fransız işçileri, Roubaix grevcilerini desteklemekle de yetinmeyip Fransa’nın İtalya’ya müdahalesini protesto etmeye ve 4 Kasım 1864’de büyük bulvarlarda gösteri yapmaya karar verdiler.

Birlik “yıkıcı” bir örgüt haline gelmişti; üç yıldır açıkça etkinlik gösterdiği halde, izinsiz kurulduğu ve kanuna aykırı olduğu iddia edildi; 30 Aralıkta, 1834’te kabul edilmiş bir kanuna dayanılarak barış bürosunun bütün üyelerine, özellikle de Tolain Camelinat, Heligon, Murat’a soruşturma açıldı.

Sanıkların ortak savunmasını Tolain üzerine aldı. İmparatorluğun başsavcısı utanmadan, Birlik’i, zımni (örtülü) anlaşmayı bozmuş olmakla suçluyor, bu anlaşma yüzünden hükümetin şimdiye kadar Birlik’in etkinliğine göz yummuş olduğunu söylüyordu; gerçekte onlar Birlik’i, politik sorunlara karıştığından anlaşmayı bozmakla suçluyorlardı. Tolain “Politika”yı ekonomi politikten ayıran sınırı kesinlikle ayırt etmenin mümkün olmadığını ispat etti.

Bu ayrım o kadar olanaksızdı ki imparatorluk başsavcısının kendisi bile bu sınırı gösteremezdi! Savaş, vergiler.. bunlar işçileri en başta ilgilendiren sorunlar değiller miydi? Ya Roubaix grevleri?

“Roubaix’de fabrika sahibi, aynı zamanda hem yasa koyucu, hem hâkim hem de jandarmaydı. Yasa koyucu gibi kararlar alıyordu, hâkim gibi bu kararlara aykırı hareket edenleri suçlu buluyor, jandarma olarak da suçluları atölyeden kapıdışarı ederek bu suçun cezasını uyguluyordu. Biz, işçilerin düşürüldüğü bu korkunç durumla savaştık; politika yapmak bu mudur?”

Her biri 100 frank para cezasına çarptırılan 15 militan davayı temyiz ettiler ve Birlik dağıtıldı, temyizdeki davada ortak savunmayı Murat yaptı. Bu savunma politik bakımdan daha zayıf oldu. Ama Başsavcıya cevap veren Tolain oldu: İddianameye karşı çıktı, onu çürüttü.

Daha da ileri giderek: Devlet sorununu açıkladı; işçi örgütlerinin rolünü ve geleceğinin ne olduğunu anlattı.

“Bizler... Haziranda üzerine mitralyöz ateşi açılan, 2 Aralık’ta sürülen biz sosyalistler, bir sözcükle didişmiyor, yanlızca görünüşle uğraşmıyoruz. Değiştirmek istediğimiz sözcükler değil, olgulardır. Bizim tasarladığımız toplumda emek, toplumu kuran temel olacaktır. Onun için de devlet aygıtının ne olduğunu araştırdık ve onu tanımlamak istedik.”

Temyiz mahkemesi kararı onayladı.

Ve işte, yeni güçler savaş alanına çıkıyor. 9 üyeden kurulu ikinci bir komisyon kuruluyor: Aralarında ciltçi Varlin, kumaş boyacısı Benoit Malon, kuyumcu Combault var. Komisyon, yeni bir soruşturmadan çekinmeden kuruluşunu kamuya duyuruyor, 10 saatlik işgünü için mücadele eden Cenevre grevcilerinden yana bir çağrı çıkarıyor. Basın hemen, sonraları gelenekselleşecek ve uzun yıllar kullanılacak şu karaçalmaları yayınlıyor: “Yabancı elebaşılar”, “Londra’dan gelen emirler”, “Enternasyonalin altınları.” Daha 1868’de!

22 Mayıs; hükümet, komisyonun dokuz üyesini Seine Ceza Mahkemesine sevkediyor.

Bu ikinci dava süresince, hepsi adına konuşan Varlin’dir. Hem de ne güçlü bir sınıf bilinciyle.

“Kanun önünde siz nasıl yargıç biz de sanık isek, ilkeler karşısında da iki ayrı partiyiz: Siz, her ne pahasına olursa olsun şimdiki düzenin partisi, biz ise, dönüşümcü parti, sosyalist parti...”

Varlin, sosyal eşitsizliği belirtiyor; yalnız kendi dar çıkarlarını düşünen asalak azınlıkla, yoksulluk ve bilgisizlik içinde çürüyen, şurada amansız bir baskı altında kıvranan ötede açlıktan kırılan, her yanda fiili köleliklerini sonsuzlaştıran batıl inançlar ve hurafeler içinde kokuşan büyük yığını karşılaştırıyor... Keyfini sürdürmek isteyen sınıfla, hakların gerçek sahibi sınıf arasındaki kör kini anımsatıyor.

Hepsi üçer ay hapis ve 100 frank para cezasına çarptırılıyorlar. Birlik başsız bırakılmıştı: Bu sınavı kolayca atlatabilmek için henüz yeteri kadar güçlenememişti.

1869-1870; Victor Noir’nin Prens Pierre Bonaparte tarafından öldürülmesi halkta büyük bir nefret uyandırıyor. Cenazeyi 200 bin kişi izlemektedir; kalabalığın Paris üzerine yürümesine ramak kalıyor; Creuzot’da büyük bir grev patlak veriyor; işçi dernekleri birleşerek federasyon kuruyorlar ve büyüyorlar; yönelim sendikal ve politik birleşmeye doğrudur; Enternasyonal, parçalanmışlığa karşı mücadeleye atılıyor. Sonunda, “bombalar komplosu” adı ile bilinen polis provokasyonu yapılıyor ve bunu bahane eden başbakan Emile Olivier, tarafsız Fransız yurttaşlarını korkutmaya ve muhalefeti parçalamaya kalkışıyor.

Başbakan Olivier, bu olaydan birkaç hafta sonra, Fransız-Alman savaşının öngününde, “Ortada korkulacak hiçbir şey göremezsiniz, Avrupa’da barış, hiçbir dönemde böylesine güvence altında olmamıştı,” demek sağgörüsünü gösteren adamdan başkası değildir.

Bu, ileriyi pek iyi gören bakan, Enternasyonal’in komploya yabancı olmadığı kanısını kendi basınını kullanarak ustalıkla yaymaya, kafalara sokmaya çalışıyor.

Paris Federal Konseyi, bu karaçalmayı nefretle reddediyor. Enternasyonal işini komplolarla görmez; o, karşı olduğu düzene yüreklice açıktan tavır alır.

“Emekçilerin uluslararası birliği, bütün ezilmişlerin, bütün sömürülenlerin ortak karşı hareketi, baskı ve işkencelere rağmen, lider olduklarını öne süren sahtekarlar, bütün sömürücüler, bütün politika papazları ve maceracıları yeryüzünden silininceye kadar var olacaktır.”

Bu sefer fazla ileri gidilmiştir: Bu çağrı bir savaş ilânı sayılıyor. Birliğin 32 militanı, kimi diyelim ki gizli bir derneğin başı, kimi kurucusu, kimi de basit bir üyesi olmak gibi çapraşık suçlamalarla Haziranda Seine Ceza Mahkemesi 6. Dairesi karşısına çıkarılıyorlar.

30 Haziranda, tam da Emile Olivier’in zamanı kollayarak Avrupa barışını ilân ettiği günde, militanların ortak savunmasını tornacı Chalian yapıyor:

“Dünyanın en ünlü, en kalabalık, üzerinde en çok konuşulan örgütü gizli bir dernek, öyle mi? Her kararı kendi 25 gazetesi ile yayınlanan ve burjuva gazetelerince yerilen bu örgüt gizli, öyle mi?

Ne istiyor bu Birlik? İşçilerin, kendi kurtuluşlarını gerçekleştirmelerini. Ne işçi davasıyla ilgilenen ‘kurtarıcıları’, ne de ‘ikbal avcılarını’ umursuyor, işçiler kendi davalarına kendileri sahip çıkacaklar: ‘Deneyim, işçi sınıfına öğretti ki, ancak kendi gücüne güvenmelidir. Enternasyonal’in özü budur.’ Enternasyonal’i, grevleri gizliden gizliye kışkırtmakla mı suçluyorlar? Saçma!

Gerçek olan şudur ki, büyük sanayicilerin hırsı ve açgözlülüğü, işçilerin zararına olarak sürdürdükleri ahlâksız ve frensiz rekabet, işçileri gittikçe daha derin bir yoksulluğa doğru itmektedir ve bu, adalet ve kurtuluş düşüncelerinin yığınların içine kadar işlediği bir devirde olmaktadır.”

İşçileri aç bırakıp ücretlerini tırtıklamanın adını önlem koymuşlar ki bunlar keyfi kesintiler ve para cezalarıdır; grevlerin nedenleri tam da bunlardır.

“Grevlerin nedeni her gün artmakta olan birikmiş emektir. Ücretler yükselmeksizin büyümekte olan bu yük, işçiyi güçsüz düşürmekte, işsizliği hazırlamakta, onu gittikçe artan bir yorgunluğa, esirliğe ve yoksulluğa sürüklemektedir.” Bir asalaklar ve ezenler azınlığının serveti, ülke zenginliklerinin saçılıp savrulması ve işçi sınıfının soyulması üzerine kurulmuştur. “Çünkü bunlardan birinin varlık koşulu diğeridir.”

“İşçilerin, gittikçe artan dayanılmaz acılarını hissetmeleri için, kendilerine ıstırap çektiklerini öğretmek gerektiğine mi inanıyorsunuz?

Ama ayrıcalıklılar hiçbir şeyi görmek istemiyorlar. Yaptıkları kötülükleri haklı göstermek için de zorbalıktan ve karaçalmadan başka bildikleri yok. Ve kötülükler gün geçtikçe çoğalıyor.”

Chalain, “hükümetlerle gericilerin” Enternasyonal’e karşı kurdukları “Kutsal İttifakı”, iktisatçıların; “burjuvacılığın ve bu başpapazlarının” bilgisizliğini ve katı yürekliliğini zanlı ilan ediyor. Emekçilerin “insan soyunun yazgısı” diye nitelenen şey hakkında düşündüklerini dile getiriyor.

“Evet, proleterler, artık yazgıya boyun eğmekten bunalmışlardır. Her kurtuluş girişiminin bastırılışını, her çabanın hayal kırıklığına uğrayışını görmekten yorgundurlar; asalaklığın kurbanı olmaktan, kendilerini umutsuz bir işe kopmaz bağlarla bağlanmış hissetmekten, bütün hayatlarını yorgunluk ve yoksulluklarla kemirilmiş görmekten bıkmışlardır ve bütün giderlerini karşıladıkları büyük ziyafetin ancak kırıntılarını toplayabilmekten bezmişlerdir.”

Emekçiler savaştan tiksinirler ve Enternasyonal’in, hükümetlerin bu yoldaki heveslerine rağmen, bütün savaşları olanaksız kılacağı günler uzak değildir. “Emekçiler, silâhlı güçlerin, eskisinden daha az iğrenç olmayan bu yeni endüstri ve tarım feodalitesinin sermayesi emrinde kullanılmasını kınarlar. Emekçilere yağmacı, çapulcu gözüyle bakılmakta ve öylelermişçesine davranılmaktadırlar.

Oysa onların istediği özyönetim, özgürlük; tefeciliğin, tekellerin, ücretli köleliğin kaldırılmasıdır; istedikleri herkes için eğitimdir.

“Mahkemeniz ne karar alırsa alsın, hep olageldiği gibi eylemimizi cumhuriyetçi ve sosyalist ideolojimiz doğrultusunda sürdüreceğiz.”

Ve Chalain toplumsal ve evrensel cumhuriyetin ifadesi olan yenilmez Enternasyonal’e olan inancını belirterek sözlerine son verdi.

Duruşma süresince, söz etmek gerekli ki başka cesur müdahaleler de oldu.

Faurnaise, Enternasyonal’in kurucuları arasında olmaktan ve bununla suçlanmaktan onur duyduğunu söyleyince, konuşması yasaklandı.

Oyma işçisi Theisz de ekonomi politiğin parlak bir eleştirisini yapmak ve çelişiklerini, yalanlarını ortaya çıkarmak suçundan susturuldu.

“Bütün Anayasalarınız 1789’dan beri, özgürlük, eşitlik ve kardeşliği koruyacağına söz verir ve iddia eder! Oysa, halk herhangi bir soyut, felsefi, ekonomik, dinsel bir formülü amaç olarak kabul edip bunu düşünce düzleminden eylem alanına aktarmaya kalktı mı artık ne rahatı kalır ne de huzuru. Biz devrimci formülü, 1789’dan beri tıkanıp kaldığı politik soyutluklardan sosyal gerçeklere indirmek istiyoruz. Sizin politik düzeniniz, endüstriyel örgütünüzün kaçınılmaz sonucu, ücretlilerin sayısını her an biraz daha artırmak ve işçiyi sermayeye bağımlı kılmaktır; oysa siz, sosyal örgütün temelinin genel oyla sağlanan bir politik eşitlik olduğunu ifade ediyorsunuz, beri yandan da bütün dünya işçilerinin attıkları bu isyan çığlıkları karşısında şaşırıyorsunuz. Eski toplumsal yapılanmada meydana gelen bu karışıklık ve huzursuzluğa şaşıyorsunuz. Bizi şaşırtan ise sizin bu tutarsızlığınız!”

Macar devrimcisi, en hararetli proleter enternasyonalcilerinden ateşli Marksist Leo Fraenkel –ki, Komün ona çalışma bakanlığı görevini verecektir–, soruşturma sırasında birinin ifade vermeyi reddedişinden “Birlik”in gizli olduğu sonucunu çıkaran imparatorluk başsavcısını alaya almıştı:

“Sayın savcının diyalektiği hangi felsefe okulunda öğrendiğini bilmiyorum, ama onun düşünce sistemi gözleri kapalı bir çocuğa bakarak babasının kör olduğunu söyleyen bir kimseninki kadar mantıksal görünüyor.”

Ve son olarak Casse, “Enternasyonalcilik yararına çok büyük bir propaganda” yapmakta olan mahkemeyi kutladı; mahkeme başkanının tekrar tekrar sözünü kesmesine karşın o konuşma hakkını gene de kabul ettirerek, devrimi bütün yüreğiyle dilediğini, hemen yarın patlak vermesini istediğini söyledi ve şu meydan okuyuşla sözlerini bitirdi: “Bizi yok etmek istiyorsunuz, öyle mi? Eğer isteğiniz buysa sayın bay savcı, size arkadaşım Murat’nın sözünü tekrarlamama izin veriniz: Baltaya dokunmayınız; Silâh ağır, sizin bileğiniz cılız, bizim gövdemizse budaklı.”

Varlin, Malon, Murat, Johannard, Pindy, Combault ve Heligon ikişer yıl hüküm giydiler; arkadaşları ikişer ay. Enternasyonal “gizli dernek” olarak ilân edilmişti. Fakat ne ölçüde gizli olursa olsun, böyle bir dava, –Casse doğru söylemiştir– Enternasyonal’e o ölçüde hizmet etmekten başka bir şey yapamazdı. Sanıklar kendilerini proleter olarak savundular ve proletarya onları duydu. Çok değil birkaç ay sonra 8 Temmuz hükümlüleri, Komün’ün kahramanları olacaklardı.

V

BÜYÜK ALMAN
ANTİMİLİTARİSTLERİ

1870-1914; Bismarck ve II. Wilhelm; Avusturya İmparatorluğu ve Fransız İmparatorluğu’na karşı savaşın galibi Prusya askeri meşrutiyeti dönemi. Sonra ikinci dönem; akınlar ve yayılma devri, yenilgi ve doğamadan boğulan devrim...

Alman tarihinin bu yarım yüzyılına, baba oğul iki devrimci damgasını vurur: Bismarck’ın ve Vilhelm’in karşısında, ikisi de birbirinden yaman Wilhelm ve Karl Liebknecht. Ve yanı başlarında onlardan ayrılmaz iki çehre: Wilhelm’in silâh arkadaşı August Bebel, Karl’ın hayat arkadaşı (ölümde bile) Rosa Luxemburg.

1848-1918: Büyük Liebknecht, gençliğinde 1848 hareketlerine ve 1849 Bad Ayaklanması’na katılır. 70 yıl sonra, oğlu, 1918 Devrimi’ne kendini adayacak, Berlin Ayaklanması’nı yönetecek ve bu ayaklanma sonunda ölecektir.

1870-1914: Baba Liebknecht, 1870’te ve 71’de, Bebel ile birlikte Meclise getirilen savaş kredileri önerisine oy vermeyi iki kez reddetmişti. 43 yıl sonra oğlu da aynı şeyi yapacaktır.

Wilhelm Liebknecht ve Bebel

Bu reddediş, Wilhelm ve Bebel’e bir vatana ihanet davasına mal oldu. Anayasayı değiştirmeye ve zor yoluyla kralı tahttan indirmeye kalkışmakla suçlandılar. 11 Mart 1872’de başlayan duruşmalar 15 gün sürecek ve iki sosyalist önderin bir kalede iki yıl hapse mahkûm edilmeleriyle sonuçlanacaktır.

Savcı, Marksist sosyalizme, bizzat Marx’ın kendisine, 1866 Enternasyonal Cenevre Kongresi’ne, 1863 Nürnberg, 1869 Eisenach Alman Kongreleri’ne ve giderek sosyal demokrat yayın organı Volsstaat ile Wilhelm ve Bebel’i destekleyen Paris Komünü’ne bile saldırmaktan çekinmez.

Wilhelm Liebknecht, saldırıya saldırıyla cevap verir. Daha dördüncü duruşmada kapitalist sisteme karşı tutumunu ortaya koyuyor ve bu sistemin etkilerini tahlil ediyor:

“Emekleri ile değeri yaratanlar ve ulusal zenginliği üretenler yoksullaşıyor, başkalarını çalıştıranlar ve ulusal birikimi kendi tekellerinde tutanlar zenginleşiyor.”

Ama savcı, kuramdan çok, sanıkların bu kuramı uygulamak ve yeni bir sosyal düzen kurmak için giriştikleri eyleme saldırmaktadır. Vatana ihanet olarak nitelendirdiği şey özellikle onların etnernasyonalistlikleridir. Oysa Liebknecht’e en güzel sözlerini ilham eden de bu işçi enternasyonalizminin ta kendisidir.

“Bugünkü eşitsiz düzenin sürmesinde çıkarı olanlar, insanlığın gelişmesine karşı duranlar; bir tek böyleleri enternasyonalizmin ana ilkesine karşı olabilir ve bu ilkede vatana ihanet bulunduğu görüşüne saplanabilir. Ama bu ilkeye karşı çıkmak umutsuzca bir davranıştır. Enternasyonalin ilkesi, tıpkı insanlık gibi ölümsüzdür.”

Bu durumda, enternasyonalizm idealini gerçekleştirmek için bugünkü “düzen”i devirmek gerekmez mi? Bu düzen doğal bir yasayla devrilecektir.

Bismarck ve Prusya Almanyası gibi bir devletin kaderi, doğduğu kaynak gereği, şiddet yoluyla yıkılmaktır. Noktası noktasına bir kopyası olduğu Fransız İmparatorluğu’nun yazgısı ona geleceğini bildirmektedir. Savaşın ortasında dünyaya gelmiş, hükümet darbesi, savaş ve yukarıdan gelme bir darbe çocuğunun, aralıksız olarak hükümet darbesinden hükümet darbesine, savaştan savaşa sürüklenmesi, savaş alanında parçalanması ya da aşağıdan gelen bir devrimle yenik düşmesi yazgısaldır.

“Bu bir doğa yasasıdır.”

On dördüncü oturumda mahkeme savunmayı o ölçüde engeller ki, artık sabrı taşan Liebknecht bundan böyle konuşmayacağını söyler. Ama ne o, ne de Bebel söyleyecekleri her şeyi söylemişlerdir. Ve davadan sonra yayınladıkları savunmalarında bu eksik kalan sözler tamamlanmıştır. İşte bu çifte savunmalarının en karakteristik özeti Wilhelm’inkindedir:

“Ama varacağınız hüküm bizim inançlarımızı değiştirmiyecektir. Bizi yıllarca yatmak üzere zindana gönderin, ama oradan çıkacağımız gün bizi yeniden mahkûm etmeniz gerekecek. Çünkü, biz o gün de bugün olduğumuz kadar suçlu olacağız. Bizleri, bizim şahıslarımızı hapishaneye yollayabilirsiniz. Ama sosyalizmi yollayamazsınız. O, bizim üstümüzde olduğu gibi sizin de üstünüzdedir.”

Rosa Luxemburg Frankfurt’ta

1870-1914 yıllarında kendilerinden öncekiler tarafından tutulan meşaleyi, kendi kuşakları adına dalgalandıranlar Karl Liebknecht ile Rosa Luxemburg oldu.

1913’te Avrupa’yı yakıp yıkacak olan büyük şoktan önce, Rosa, Frankfurt işçileriyle konuşurken onlara şöyle demişti:

“Eğer bizden Fransız kardeşlerimize, başka ülkelerdeki kardeşlerimize karşı silâha sarılmamız istenirse: Hayır, gene de hayır, bunu yapmayacağız, diyeceğiz.”

Büyük bir skandal! Burjuva milliyetçi basının kampanyası! Büyük ihanet! “Yıkıcı” propaganda kovuşturmaları. Rosa savcı önündedir. Sorulara cevap veriyor.

“Bay savcının bizim bütün propagandamızı ‘yıkıcı’ olarak anlaması, bu kaba ve ilkel tutum, yalnızca bay savcının sosyalist yönteme göre düşünme yeteneğinden yoksun bulunmasından kaynaklanmaktadır.”

Savcı, Rosa’nın kendisine verilecek cezadan kurtulmak için kolaylıkla kaçabileceğini ima etmişti. Rosa şu karşılığı verdi:

“1913’te, sadece bu yıl üzerinde durursak, meslekdaşlarınızdan, benim sosyalist basından arkadaşlarıma 60 ay ceza verdirmek için kafa patlatıp ter dökenler çok oldu. Hiç bu günahkârlardan bir tanesinin ceza korkusuyla kaçtığını duydunuz mu? Sanıyor musunuz ki, bu cezaların böyle yığılması, bu sosyalistlerden bir tanesi üzerinde olsun onun inançlarını ve sınıfının kendisine yüklediği bir ödev olarak sahiplendiği ideolojisini sarsacak bir şekilde etki yapsın. Asla! Bizim eserimiz, sizin söz ve yazılarınızla kurduğunuz tuzaklarla alay ediyor, eserimiz bütün savcılara rağmen büyüyor ve gelişiyor.”

Rosa Luxemburg bir yıl hapis cezasına mahkûm edildi. Ama savaş sürerken cezasını bitirdiğinde, hükümet onu salıvermedi. Başka bir cezaevine göndermekle yetindi. 1918 Kasımı’na kadar kapalı kaldı. Onun serbest kalmasını sağlayan devrim oldu. Rosa Luxemburg’un, Alman Louise Michel’inin Ocak 1919’da mücadele ve kahramanlık arkadaşı Karl Liebknecht ile birlikte nasıl öldürüldüğünü bilirsiniz.

Karl Liebknecht Berlin’de

Karl, Wilhelm’in oğlu, ünlü babasının geleneğini iki kere yeniledi. 1871’inkini 1914’de, 1848’inkini 1918’de. Ama bu geleneğe manevi babası Lenin’inkini de katarak.

1914’ün histerik Reichstag’ında, savaş kredileri lehinde oy vermeye tek başına karşı duran Karl oldu. Onu, teraslama işlerinde çalıştırmak üzere cepheye gönderdiler.

1 Mayıs 1916’da izinli olarak Berlin’e gelmişti. Akşamın sekizinde, Potsdam meydanında “kahrolsun savaş, kahrolsun hükümet” diye bağırarak bir bildiri dağıtmaktadır. Polis koşar yetişir, Karl coplanır ve tutuklanır. Vatana ihanetle suçlanır (daha önce babasını itham ettikleri gibi).

Hapisten, Berlin Komutanlık Mahkemesi’ne iki dilekçe gönderir.

3 Mayıs tarihli birinci dilekçesinde şöyle demektedir:

“İçinde bulunduğumuz savaş, ne bir ulusal savunma savaşı, ne ezilen halkların kurtuluş savaşı, ne de yığınların refahı için yapılan bir mücadeledir.

“Proletarya bakımından, bu iş, kapitalizm ve mutlakıyet yararına, politik baskının, ekonomik vampirliğin işçi sınıfı kasaplığının en yüksek noktasına erişmesinden başka bir şey değildir.

“Böyle bir cinayete karşı bütün ülkelerin işçi sınıflarının verebileceği bir tek cevap olabilir: Bu baskı rejimini ve sömürüyü ortadan kaldırmak, sosyalist bir barışla savaşa son vermek için bütün ülkelerin hükümetlerine ve yönetici sınıflarına karşı uluslararası bir mücadeleye girişmek.”

8 Mayıs tarihli ikinci dilekçesinde şunları yazmıştı:

“Enternasyonal, proletarya adına uluslararası kapitalizme karşı sosyalist mücadele... onu karşısına çıktığı yerde ve ona etkili biçimde vurabileceği yerde, yani kendi öz memleketinde vurur. Enternasyonal, proletarya adına kendi öz memleketinde savaşı kabul eder, kendi hükümeti ile ve uluslararası kapitalizmin temsilcileri olduklarına göre yönetici sınıflarla mücadele eder.”

3 Haziran’da, mahkeme önünde Karl’a iddianame okunur. Bunun üzerine Karl da suçlamasını yapar. Hayranlık yaratan bir cevapla gerçek vatan hainlerinin maskelerini düşürür.

“Kendimi savunacak değilim. Enternasyonal sosyalizme olan inancımı, yıllardan beri bütün ülkenin gözleri önünde yürüttüğüm politikaya olan inancımı, burada hiçbir sınırlama yapmaksızın kabul ediyorum ve inancıma bağlılığımı bir kez daha ilân ediyorum. Potsdam meydanında dağıttığım bildirilerin her satırına katılıyorum ve ‘Kahrolsun savaş, Kahrolsun hükümet!’ çağrısını bütün kuvvetimle tekrarlıyorum. 3 Mayıs’ta Kumandanlığa yolladığım dilekçedeki her sözcük, hasımlarımın kudurgan yuhaları altında Parlamento’da yaptığım konuşmanın her kelimesi üzerinde ısrarla direniyorum. Kendimi savunmam anlamsız olur. Ama madem ki vatana karşı ihanet söz konusudur, bu konuda ne düşündüğümü söyleyeceğim.

“Vatana ihanet öteden beri, yöneten sınıfların, prenslerin ve aristokratların ayrıcalığıdır, hep onların geleneğinde yer almıştır. Gerçek vatan hainleri bugün sanık sandalyesindekiler değillerdir. Onlar, ağır sanayinin ikiyüzlü çarkları ardında, ordu müteahhit masalarının gerisindedirler, büyük bankalardadırlar, yunkerlerin büyük malikânelerinde otururlar. Vatan hainlerini, Berlin’in ‘Wilhelm Caddesi’ndeki, Ihlamurlar Bulvarı’ndaki bakan ve prens saraylarında, şatolarında ve tahtlarda görürsünüz.

“Gerçek vatan hainleri, Almanya’da hükümetin sorumlu ve sorumsuz üyeleridirler.

“Vatan hainleri, insanlığı barbarca bir şiddet kaosu içine atanlar, gerçeği kör eden ve boğan bir yalan ve ikiyüzlülük atmosferi ile kuşattıkları Avrupa’yı harabeler yığını haline getirenlerdir. Onlar bu aşağılık eylemi şimdi sürdürüyorlar, sömürülen ve ezilen yığınlar onları durduruncaya kadar da sürdüreceklerdir.

“Gerçek vatan hainleri, savaşta ve savaşın emperyalist sonuçlarında çıkarları olduğu için, açgözlülüklerini ve buyurma gereksinimlerini parlak bir vatanperverlik gayretkeşliği ile örtmeye çalışanlardır; başka bir ülkede bile özgür bir halk görmeye katlanamayanlar, Alman halkının kurtuluş umudunu küllendirmeye kararlı olanlardır; utanmazlıklarını bu savaşı bir kurtuluş savaşı olarak nitelendirmeye kadar vardıranlardır. Onlar için hesap verme günü henüz gelmemişse, bu, halk yığınlarının bugün hâlâ onların karışıklık, şaşkınlık yaratmaya çalışan manevralarının kurbanı oluşundan ve halkın bugün hâlâ gerçeği bilmemesindendir.”

Duruşmalar 28 Haziran’da başlıyor. Karl’ın itirazlarına rağmen mahkeme gizli yargılama kararı alıyor. Karl sorgusu sırasında şöyle konuşuyor:

“Buyrunuz, çekinmeyiniz! Dünyayı ele geçirmek isteyen ve rahatsız vicdanı onu kendi halkına karşı bir teröre sürükleyen Alman militarizminin yeni şanlı eylemini sonuna kadar vardırınız. Bu da halkı dolaplarla kandıran, hürriyeti hapseden, gerçeğe kaçak eşya muamelesi yapan ve sokaklarda yalan satan sahtekâr bir hükümete yakışan bir iştir.”

“Şüphesiz, hükümetinizi bekleyen tehlike karşısında iddia makamının duyduğu korku, bütün bu davaları doğuran korku çok yerindedir. Ama ben, bütün umudumu işte bu korkudan alıyorum.”

Ağır hapse mahkûm olan Liebknecht kararı temyiz ediyor. 23 Ağustos 1916’da mahkemeye çıkıyor. Kendi savaş programını ve bu savaşın amaçlarını gözler önüne sermek için bu fırsatı kaçırmıyor:

“Sürdürdüğüm savaşın amacı şudur: Bütün emperyalist devletler, hükümetler, yönetici sınıflar yenilsinler, kendi halkları tarafından yenilgiye uğratılsınlar. Bütün ülkelerin büyük halk yığınlarının iyiliğine hizmet edebilecek devamlı bir barışın kurulması olanağını ancak bu amacın gerçekleşmesinde görüyorum.”

Savcı, Karl için altı buçuk yıl ağır hapis ve 10 yıl kamu haklarından mahrumiyet isteminde bulunuyor.

Karl’ın karşılığı:

“Kürek mahkûmiyeti! Siyasi haklarını yitirmek! Pekâlâ öyle olsun! Sizin için şeref başka şeydir, benim için başka! Ama size söyledim: Hiçbir generalin askeri üniformasını giyerken duyduğu şeref, benim kürek mahkûmu üniformasını giyerken duyacağım şereften büyük olmayacaktır.”

“Ben burada suçlamak için bulunuyorum, kendimi savunmak için değil!”

“Kahrolsun savaş! Kahrolsun hükümet!”

Savcı öfkesini tutamaz. Halk kahramanına “halk”ın onu suçlu saydığını söyleyecek olur ve işte o zaman Liebknecht bu ithama gereken karşılığı verir, meydan okur. Bu meydan okuyuş, savcının başı üzerinden, gizli mahkeme salonu duvarlarını aşarak halka yapılmış bir çağrıdır ve dışarıda yankıları olacaktır.

“Hayır, ama düşünün bir kere! Savcı beni şerefsiz bir adam olarak gösteriyor; benim için 6 yıl bilmem kaç ay kürek cezası, on yıl siyasi haklardan yoksunluk istiyor. Ben talepnamesini eleştirmek için iki söz ediyorum, ama işte kendini kaybeden o. Karşımda halka sahip çıkıyor. Haydi öyleyse halkı çağırmaya kalkın bakalım, ama sadece sözle değil, sadece bir mahkemede 10 kilit altında, kapılar ardında saklanarak değil! Öyleyse örfi idarenin zincir ve prangalarını halkın bileklerinden sökün. Onu, halkı, buraya ya da bambaşka bir yere toplayın; askerleri savaş alanına ya da canınızın istediği herhangi başka bir yere toplayın. Ve beni bu meclisin, bu mahkemenin önünde yargılayın. Bir yanda siz hepiniz, mahkeme, genel savcı ve genel kurmayın, savunma bakanlığının ve basın bürosunun beyleri ve daha kimi isterseniz! Öte yanda, ben, tek başıma ya da dostlarımdan biri. Bir defa yalan perdesini gözlerinden kaldırdıktan sonra halk kimden yana olacak? Sizden yana mı, benden yana mı? Halkın cevabının ne olacağından en ufak bir kuşkum yok.”

“Kahrolsun hükümet! Kahrolsun savaş!”

Senin halka sığınışın boşuna değil Karl. Sen iki yıl kapalı kalacaksın; ama inandığın ve sana inanan, senin aracılığınla davasına inanan halk, işte o halk iki yıl sonra seni kurtarmaya gelecek, Rosa’yı da kurtarmaya gelecek.

Bunlar 1918 Kasım Devrimi günleri olacak. Sonra sosyal demokrat ihaneti karşısında Spartaküs grubunun kahramanca uğraşları. Sen bu grubun başı olacaksın.

1919 Ocağında, Berlin Ayaklanması bastırılınca, Karl ve Rosa, halk düşmanları ve halka ihanet edenler sizi öldürecekler.

Elbette en iyi savunucuları olduğunuz Alman halkı daha çok acı çekecek. Almanya halkının kurtarıcıları olmanıza –nasıl ki o da sizin kurtarıcınız olmuştu– az kalmıştı.

Kuşkusuz, eyleminizin sürdürücüleri, Thealmann’ların, Klaus’ların, Fiete Schultze’ların, Edgar André’lerin ve onların yolunda yürüyen binlerin bedeninde siz daha uzun zaman idam edileceksiniz.

Ama, yalan perdesi gözlerinden çekip alındığı zaman, kendisini geriden vuranlara karşı birleşmesini öğrendiği zaman kimden yana olacaktır bu halk? 

VI

André Marty

Çok muhtemel gözüken bir ölüm cezası karşısında, “Şunu direnerek söylüyorum ki, hiçbir sanığı tanımadığım halde, şu Karadeniz olaylarına karışmış olanların tümüyle her zamankinden daha güçlü bir dayanışma durumundayım.”

André Marty,
(İstanbul’da demirlemiş ‘Paris’ zırhlısındaki
Askeri Mahkeme önünde, 11 Haziran 1919)

Ayaklanmayı alevlendirin

Günümüzde pek az insan halkımızca ve bütün dünya halklarınca bu kadar sevilmiş, pek az devrimci kahraman, iktidardaki oligarşinin bu kadar nefretini kazanmıştır.

Karadeniz’in o destan kahramanı bahriyelisini kim tanımaz? Bir komün savaşçısı oğlu sıfatıyla, saldırıya uğramış Bolşevik emekçilerine elini uzatarak, Fransız ordusu ile Sovyet halkı arasında kardeşleşmeyi gerçekleştiren, hayatı pahasına, Mayısta yenilmiş olan Paris Komünü ile, Ekim ayı Sovyet Komünü arasında canlı bir bağ kuran adamı kim tanımaz?

Bu ayaklanmanın destanını, Müttefik ordularının, Karadeniz’deki Fransız savaş filosunun, hiçbir bahane olmaksızın ve savaş ilân edilmeden saldırısını, Kherson ve Odessa bombardımanını, katliamları hatırlatmanın yeri değil burası: Bolşeviklerin savaşta dayanma gücünü, politik sağlamlığını ve çetin örgüt çalışmalarını gören Fransız kara ve deniz birlikleri, gittikçe daha açık olarak haksızlığını ve sınıf amacını anladıkları bir savaşa karşı çıkıyorlardı.

“Gittikçe daha iyi anladıkları” diyorum. Çünkü bu hareket en yüksek düzeye birdenbire varmadı.

İlk yaptıkları, savaşa katılmama kararı almak oldu. Kısa bir zamandan beri (yaklaşık 6 haftadan beri) karaya çıkmış olan Fransız askerleri, savaşmayı toplu olarak reddediyorlardı.

İkinci olarak açık ayaklanma izledi bunu. Bu düpedüz deniz ve kara erlerinin isyanıydı: Odessa’da, kendi subaylarını kovan ve Rus işçileriyle dostluk kuran 7. İstihkâm Taburu erlerinin isyanı gibi, Sivastopol’daki “France” zırhlısında ve donanmanın amiral gemilerinde tayfaların ayaklanması gibi. Bu ayaklanmalar, Sovyet işçi ve asker harekâtı karşısında bozgun halinde Odessa’nın tahliyesini ve isyan halindeki Fransız filosunun acele geri dönüşünü sağlamaya yardım edecekti.

Üçüncü aşama, ilk ikisini doğal bir şekilde izledi. Bu, devrimci kardeşliğin mantıksal sonucuna varmasıydı, yani silâhlı olarak Bolşevik saflarına geçiş. Silahlı mücadeleye Bolşevik saflarda katılmaları, devrimci dayanışmanın mantıksal sonucuydu. 7. İstihkâm Taburu’nun isyancıları bu doğrultuda hareket edeceklerdir, Protet torpidosunun ve Waldeck-Rousseau zırhlısının deniz erleri bunu başarmaya çabalayacaklardı.

Peki bu her iki girişime önayak olan kimdi?

Protet’nin başmakinisti André Marty.

Gerçekten, onun inisiyatifi ile, Romanya’nın Galatz limanında demirlemiş olan torpidodan bir grup deniz eri ilk fırsatta gemileriyle birlikte devrime katılmaya ve sonra, gemiyi, “varışımızın başarılı bir işçi sınıfı ayaklanmasını başlatabileceği bir proletarya merkezi olan” Marsilya’ya götürmeye karar vermişlerdi.

Ama, bir provokatörün gammazıyla André Marty 16 Nisan 1919’da tutuklandı ve gemide hapsedildi. Kimdi bu adam? Gemi komutanının çılgına dönüp ona saldırmasının tek nedeni rütbe yüzünden miydi?

“Bugün her ne kadar mühendis isem de ve bir subay rütbesinde bulunuyorsam da, kökümü, işçi oğlu işçi olarak komün savaşçısı babamı asla unutmadım,” diyecektir yargıçlarının önünde. Sahip olduğu rütbe, onu değiştirmek şöyle dursun, ona, makinistleri, ateşcileri daha iyi savunma olanağını sağladı. O, gittikçe büyümekte olan doğal saygınlığını, örgütçü yeteneğini, Fransız devrimci geleneğinin hizmetinde, uluslararası dayanışmanın hizmetinde kullanıyordu.

Sözleri ve davranışlarışlarındaki tutarlılığın sağladığı çevresini inandırma gücü, devrimcilerin savaş karşıtlığını devrimci ayaklanma etrafında bir kavga arkadaşlığına çevirmek için verdiği uğraşı egemenlerin nefretini kazanması için yeter şart oldu.

Protet’nin tüm dünyadan yalıtılmış bir hücresindedir. Kolayca durdurulabilecek bir adam değildi ama o. Galatz tersanesinde kendisinin ve deniz erlerinin ilişki kurdukları sosyalist işçiler var. Tutuklamaları onlara nasıl bildirmeli? Onların örgütünü Fransız ve Rumen polisinin elinden nasıl kurtarmalı?

Marty bir plân tasarlıyor; maaşı kesilmiştir, geminin ikinci kaptanının önünde kaputunu makine onbaşısına teslim ediyor ve sakin bir tonla satılması için kaputunu bir kahveye götürmesini rica ediyor; kaput, gizli toplantı yeri olan kahveye gidince, patron satışın sebebini sormayı ihmal etmeyecektir, böylece tutuklamaları öğrenecek, işçileri haberdar edecektir.

“Ve öyle de oldu,” diye yazar Marty. “Romen sosyalist işçiler Protet tutuklamalarından hiçbir zarar görmediler.”

18 Nisan’da Protet’den karaya naklediliyor. 4. Toulon sömürgeler birliğinin bir müfrezesi kendisini sıkı koruma altında tutmaktadır. Ama dışarısıyla bağlantı pek çabuk sağlanır. Bir asker grubu, Protet’den birkaç deniz eri ile ve özellikle Romanya Sosyal Demokrat Partisinin sol kanat önderleriyle bağlantıyı sağlamaktadır.

André hapishaneden silahlı müdahaleye karşı yeni bir protesto etkinliği hazırlamaya devam ediyor.

4 gün sonra karadaki hapishaneden alınıp yeniden, hareket hazırlığı yapan ve Tuna’dan denize doğru sefere çıkan Protet’ye hapsedilir. İtip kakmalar, aramalar, ölüm tehditleri. Ertesi gün, Protet’den Waldeck-Rousseu’ya geçiriliyor. Waldeck-Rousseau, 15 günden beri kurtarılmış olan Odessa limanında demirlidir.

André Marty tecrittedir; tek düşüncesi vardır: Başladığı işe devam etmek. Waldeck-Rousseau’da deniz erlerinin bir devrimci komitesi vardır. Odessa önünde demir atılır atılmaz, parola, “ateş etmeyeceğiz” olur. Bu, birinci aşamadır.

Ama işte André Marty gemidedir. 23 Nisan! Heyecan bütün tayfayı sarmıştır. Deniz erleri onunla temasa geçebilmek için sık sık nöbet değiştirirler. İki gün sonra Sivastopol’daki bütün deniz birliklerinin ayaklandığı ve Fransa’ya dönüşü zorunlu kıldığı haberi gelir. Kırım kurtulmuştur!..

İki gün içinde Marty, Walkdeck-Rousseau mürettebatını en yüksek bilinç düzeyine, son aşamaya ulaştırma çaresini bulmuştur.

27 Nisan. Amiral, Marty’yi birdenbire kaçırtır, sevk edilecek ve İstanbul’da bir zindana atılacaktır. 10 dakika sonra, gemide ayaklanma patlak verir. Ayaklanmanın ilk istemi: “André Marty’nin derhal serbet bırakılması.” Bu isyanların en önemlisi olacaktır.

Ve bu ayaklanmanın baş hazırlayıcısı da, harp divanı tarafından yargılanmak üzere tutuklu bulunan ve başının üzerinde ölüm cezası sallanan Marty olacaktır.

Sanık mı savcı mı?

Donanmadaki ayaklanmalar, Sovyetler’e karşı yöneltilen silâhlı müdahaleye ölümcül son darbeyi vurmuştu. Fransa’da devrimci baskı son kerteye ulaşmıştı, özellikle Paris’te, büyük işçi merkezlerinde, limanlarda, deniz erlerinin ve kara askerlerinin yurda dönmesi ve hemen terhis edilmeleri için dayatıyordu. Hükümet tehlikeli günler geçirdi. Panik geçtikten ve komutanların güvenliği sağlandıktan sonra sorumluların cezalandırılması zamanı gelmişti. Şimdi sıra can yakmadaydı. Söz Harp Divanı’nındı.

Marty, öncelikle İstanbul limanında “Paris” zırhlısında yargılanacaktı.

Onun gibi politik kimliğiyle öne çıkmış biri, savunmasında neyi amaçlayabilirdi? Kişisel savunma mı? Elbetteki hayır! “Rusya’ya yapılan saldırıyı bir kez daha şiddetle kınamak için bu son kürsüden yararlanmak.” Ayaklananları zorba hükümete karşı yeni bir eyleme kalkışmada yüreklendirmek, ayaklanmanın yarattığı devrimci harekete yardım etmek için sesini açıkça yükseltmek.

Sesini açıkça duyurmak! Ama duruşmaların açık olmasını nasıl sağlamalı. Kovuşturma sırasında raportör subayı dikkatle yanıtlamak ve şu iki hedefi birden vurmayı başarmak: İddia makamını değil bağlantıları kullanarak gemi mürettebatını uyarmak. Söylemek yapmaktan kolay. Ama yapıldı.

Suçlama: Düşmanla gizli ilişkiler kurmak, Protet torpidosunu zorla ele geçirmek ve gemiyi de temsil ederek düşman tarafına geçmek için komplo hazırlamak. Kısaca üç kere idam cezası.

André Marty’ye, atanmış avukatı da yaptığı tek ziyarette bunu söyleyecektir. Doğu Ordusu Genel Kurmayı’nda sansür bürosuna bağlı yüzbaşı Lavalette, kendini Paris Barosunda avukat olarak tanıtıyordu. Avukat değildi, ama Paris Barosunda üç adaşı vardı.

“Ben yüzbaşı Lavalette, avukatınızım.”

André Marty aldırmayınca da:

“Bana her şeyi söylemelisiniz. Unutmayın, yaşamınız söz konusu,” diye direniyor avukat.

Bunu çok iyi bilen Marty, daha önce sorgusunda söylediklerini yinelemekle yetiniyor.

Ve duruşmadan bir gün önce Lavalette çıkagelir. “Duruşma yarın. Yapacağınızı biliyorsunuz!” Hepsi o kadar.

11 Haziran günü üç yüzden fazla deniz eri salonu hınca hınç doldurmuştur. “Kaptanların yemek salonu daha fazlasını alamıyordu.” Birinci amaca ulaşılmıştı. İşe girişilebilirdi?

“Savunmanız için ne diyeceksiniz?”

André’nin ifadesi bütün bir sabah sürdü. Bu dava, Rusya’ya yapılan müdahalenin, bunun yarattığı kıyımların davası oldu. Müdahale kime yarar sağlayacak? Clemenceau Hükümeti Anayasa’yı takmazken hangi çıkarları gözetiyordu? Ve işte “Büyük Komplo”nun, Beyaz Ruslarla Paris Hükümeti’nin kurduğu komplonun daha başından maskesi düşürülüyor.

Edebiyat yok! Olaylar, kanıtlar. Ünlü 93 İlkesi aktarılıyor: “Hükümet halkın haklarını çiğnerse, ayaklanmak da halk ve her toplumsal tabakadan insan için en kutsal hak, en kaçınılmaz görev değil de nedir?” Ayaklanmanın haklılığının bu savunusu, aylar boyunca donanmanın bütün gemilerine dağılacaktı.

Ve Marty, buradan çıkardığı sonuçla, Rus devrimine karşı savaşmayı reddedenlerin tümü ile, tanıdıklarıyla da, tanımadıklarıyla da dayanışma halinde olduğunu söyleyerek sözlerini bağladı.

Vakit öğledir. Oturum tatil ediliyor. Ama deniz erleri arasında heyecan yüksektir. Büyük zırhlı Akdenize gitmekteydi. Ve bunun nedeni bilinmiyordu.

Artık bahriyeliler biliyorlardı, olan biteni aralarında tutkuyla tartışıyorlardı. Bahriyeliler, deniz erlerinin elindeki France gemisinin, Fransa’ya dönmek üzere İstanbul’dan geçtiğini öğreniyorlar.

Davayı durdurmak gerek. Ama nasıl?

Marty götürülüyor ve hapsediliyor. Oturumun açılmasından üç dakika önce, o allahlık Lavalette Marty’yle konuşmaya tenezzül ediyor: “Sakın bir şey söylemeyin, bırakın gerekeni ben yapayım.” Onun müvekkiline danışmadan yapacağı, ileri süreceği sonuçlar şunlar olacaktır:

“Bu sabah sanığı dinlediniz. Böyle bir ifade üzerine ölüm cezası verileceği bellidir. Bunu bile bile bu türden bir ifade veren birinin akli dengesi yerinde olabilir mi? Sağlık durumunun araştırılmasını öneriyorum.”

“Doğrudur,” diye cevap veriyor hükümet komiseri.

Başkan iki dakika içinde tıbbi bilirkişinin sağlık muayenesine karar veriyor ve, “Götürün sanığı!” diye emrediyor.

Bu oyun niçin oynanmıştı? André’nin ifadesinden sonra ve ifadenin yarattığı etki yüzünden harp divanı çıkmaza girmişti. Ölüm cezası vermekten başka şansı yoktu, ancak bunu da yapamazdı. Bu karar gemide bir ayaklanmaya neden olurdu. André Marty, bu şeytan herif deli ilan edilmeliydi ki açmazdan kurtulunsun.

Tabii tıbbi rapor Marty’nin sorumluluğunu doğruladı. Zaten Marty de bu sorumluluğa eksiksiz olarak sahip çıkıyordu. Öyle ki, bu sözde avukatın düzenlediği saçma taktik sadece istenilen sonucu vermemekle kalmadı; Marty’ye, üç hafta sonra, bu kez her şeyi bilen mürettebat önünde saldırısını tekrarlama fırsatı verdi.

Duruşma gene İstanbul’da demirli olan Condorcet gemisindeydi. Dinleyiciler bu kez hem daha kalabalık hem de daha bilinçliydiler. 11 Haziranda çoğunun geliş nedeni meraktı. 4 Temmuzda ise bilinçli bir sevgi ve dayanışma duygusuyla gelmişlerdi.

Limandaki tüm gemilerden bahriyeliler gelmişlerdi. Marty’nin zindanından yolladığı çağrı, “Gelirseniz, gerçeği öğreneceksiniz!” olmuştu.

Başkan, Marty’nin sözünü kesmeye uğraşıyordu. Boşa çaba: Marty’nin iki saati aşan konuşmasına engel olmadı. Şimdi önümüzde oturumun tutanakları var. Marty’nin güçlü diyalektiği, Karadeniz erlerinin devrimci kardeşleşmesini herhangi bir hareket olarak olumlamakla yetinmiyor, bunun tek onurluca davranış biçimi olduğunu belirtiyordu. Her adımda iddianın kanıtlarını çürütüyordu. Yargıçların etekleri tutuşmuştu, bu yalın mantık karşısında kanıtlar erirken, deniz erleri ve ayaklanmalara etkin biçimde katılanlar ya da yanlızca destekleyenler arasındaki yankısını nasıl ölçmeli? Oturuma katılanların tanıklığı, bu konuda, ancak zayıf bir fikir verebilir bize.

Düşünün bir kere! Saat akşamın beşi. Başkan emir veriyor: “Oturum kapanmıştır. Sanığı götürünüz!”

Sanığı götürmek! Ama dinleyicilerin, bahriyelilerin yol vermesi gerek. Onlarsa kımıldamıyorlar. Muhafız mangasını yöneten görevli subay “Sanığı götürün!” diye bağırsın dursun. Bahriyeliler yerinden kıpırdamıyor.

“Süngü tak! Sağa dön!” Yerine getirilmeyen komut. Deniz assubaylarının (gemi polisi) bu patlamaya hazır bahriyeli kitlesi içinde zorla bir yol açmaları gerek. Bu yığın, bir sanığın sesinde, bu ilk gösteride ifadesini bulan kendi özbilincinin sesini bulmuştu.

Marty serinkanlı olmayı bildi. Oyunun kendi başı üzerine oynandığını Lavalette’in anımsatmasına gereksinimi yoktu. Ama onun özverisi ve Karadeniz isyancılarının gösterdiği çabalar, iğrenç savaşı olanaksız kılmıştı. Kara ve deniz birlikleri Sovyet topraklarından ve karasularından kesin olarak geri çekilmişlerdi. Binlerce insanın hayatı kurtulmuştu.

Clemenceau’ya ise olanların intikamını bir numaralı rehinenin şahsında “yasal” bir yöntemle almak kalıyordu: İdam? Ama donanma kaynıyordu, proletarya, 52 ay ara ile ötekini izleyen bu yeni savaşa karşı ayaklanmak üzereydi. Bu durumda, bu yıldırılamayan savaşçıyı sessizce ve ağır ateşte yok etmek yeğ sayıldı.

20 yıl ağır hapis. 20 yıl sürgün ve askeri rütbesinin alınması.

Ve o, zindandan savaşı sürdürüyor

Üçü merkez cezaevi olmak üzere 14 cezaevi! 52 ayda nakil rekoru. Teslim etmek gerekir ki, bu mahpus baş belâsıdır. Bir adam ki, karşı tarafı, sadece kendisine saygı gösterilmesine zorlamakla yetinmiyor, arkadaşları için de ısrarla savaşıyor. Her gittiği yerde örgüt kuruyor.

Kürek mahkûmu Marty’nin amaçları:

Yaşamak. Sağlığını ve dengesini korumak. Gereksiz cezaları önlemek. Çalışmak ve okumak. Tutukluları, hapishane şartlarını düzeltmek için örgütlendirmek. Ve özellikle dışarı ile en sıkı bağlantıyı kurmak ve sürdürmek, emekçi kitlelerin hareketlerine bağlanmak. Eylemde dayanışma.

Bir örnek: Nimes Merkez Cezaevi’nde, Ağustos 1920’de, 5 yıl hapse mahkûm genç denizci Brunetti sistemli olarak cezalandırılmaktaydı. Neredeyse hiç aralıksız hücrede. Ciğerleri gittikçe kötüleşiyor. Onun böyle öldürülmesine seyirci mi kalınacaktı?

Marty, bahriyelilerin savunma komitesine ulaştırdığı bir pusulada “Brunetti’yi öldürüyorlar” diye yazıyor. “Onun öldürülmesine seyirci mi kalacaksınız? Siz erkek değil misiniz? Eylem gerek, söz değil!”

5 gün sonra Nimes’de büyük bir miting oluyor. Gece yarısı cezaevinin çevresinde kitle gösterisi. “Af!” diye bağırıyorlar. “Brunetti bir daha hücreye atılmadı ve kurtuldu.”

En kötü koşullarda bile halkın desteğini gördüğünde savaşın kazanılabileceğini gösterir bir örnek daha: Gene Nimes’de mahkûmların grevi.

Ağır hapse mahkûm 400 grevci. Çoğunluğu asker. Siviller arasında 1919 Macar Komünü savaşçıları vardı. Her biri birer numaradan başka bir şey olmayan başı traşlılar. Açtılar. Boş mide ile sandalye iskeletlerini hazırlıyorlar. Bu işten adamakıllı zenginleşen yüzsüz bir “imalatçı”nın hesabına. Hazırladıkları sandalye başına 3,9 santim para alıyorlardı. Cezalı bareminden bile düşük bir fiyat. Ne yapmalı? Muhbirleri atlatarak öfkeleri nasıl birleştirmeli? Kötülüğün en aşırı hadde varması kinleri son kerteye ulaştırarak fırsatı yaratıyor: Doktora çıkma zamanı, kuyrukta sıradadırlar. Barsak iltihabından kıvranan (nohutlar potasla pişiriliyor), kötü beslenmeden bitkin düşen ağır cezalılar kaşla göz arasında anlaşmaya varıyorlar. Af istemini Meclis reddedince, üretici iş oranını yükseltiyor ve her ay, söz verdiği 5 franklık primi çalıyor. Parola ağızdan ağıza dolaşıyor.

“Ölümse ölüm. Ama savaşarak!”

15 Ekim 1920; işbaşı saati geldiğinde mahkûmlar kollarını kavuşturmuş öylece beklemektedir. Başgardiyan, sıranın başındakine “Çalışmayı reddediyorsun ha! Gel arkamdan!” diye gürlüyor. 5. kısmın (Marty’nin atölyesi) hükümlüleri hep beraber ayağa kalkıyor. Elleri de boş değil. Müdür geliyor. Tekmil veriliyor. Gene sessizlik. Kollar çözülmüyor.

Ama işte jandarmalar. Avluya doluyorlar. Makineli tüfek namluları mahpuslara çevrilidir. Bir kımıldama kıyım için bahane olacaktır. Hareketsizlik. Sonu gelmeyen, ağır bir sessizlik. Akşam kontrolör Marty’yi sorguya çekiyor. O sadece 236 numaradır (Kürek mahkûmunun adı olmaz, o bir sayıdır). “Ne oluyor bakalım?” – “Açız, açlıktan ölüyoruz.” Ertesi gün, üç katına çıkarılmış muhafızların karşısında, gene aynı biçimde kollar çaprazlanmış, gene aynı gergin sessizlik. Akşam çorbasında kontrolör gene işe girişiyor: “Haydi söyleyin bakalım ne istediğinizi!” Marty soğukkanlılığını yitirmeden:

“Ne istediğimizi söyleyeceğim. Ama yalnız değil. En az 6 kişi olalım.” Tamam. Marty en güvenilirlerden 5 hükümlü seçiyor. “Atölye ustasının odasında!” – “Hayır, burası iyi, atölyede herkesin ortasında.” Ötekiler de oradadırlar.

Ve işte istekler: Yiyecekler düzeltilecek (günde bir kap kestane yemeği daha), ailelerin ayda 5 yerine 10 frank gönderme hakkı, ücret ve prim tarifelerinin kontrolör ve müdür tarafından imzalı olarak ilân edilmesi, hükümlülerin biriktirdikleri paranın idare tarafından saklanması usülünün kaldırılması ve doğallıkla grev öncülerine ceza yok...

İdare boyun eğiyor, ama hemen işe başlamak koşuluyla. İşbaşı için pazartesi günü kararlaştırılıyor. Ama öteki iki atölyede mahkûmlar tartışıyorlar. İdarenin sözünü tutacağının teminatı ne? Namus sözü mü? Alay mı ediyorsun? O zaman “Marty ve beşinci koğuşun delegeleri” sırasıyla öteki iki atölyeye götürülüyorlar. Jandarmaların faltaşı gibi açılmış gözleri önünde bir miting kendiliğinden gelişiyor. Yarın pazar, karavana daha iyi çıkarsa ve yeni ücretler açıklanırsa pazartesi işbaşı yapılacaktır. “İçimizden bir teki hücreye atılırsa, hücreler bölümünü işgal edeceğiz, bunu yaparken de önce müdürün ve sizin bürolarınızdan geçeceğiz.”

Bütün istekler kabul edildi. Ancak, biriktirilen paraların yönetimce saklanmasında ayak dirediler. Ama en önemli olan güç gösterisiydi. Birinci sonuç: birçok ceza ve zulüm önlendi. Yönetim ve patron baş eğmeye zorlanmıştı.

Eğer hükümlüler grevi, en çetin koşullara rağmen başarıya ulaştıysa, bu, greve destek olan, dışarıda güçlü bir kitle hareketinin var oluşundandı: Bahriyelileri koruma komitesinin yorulmak bilmez eylemi, halkın genel af lehindeki kampanyası meyvelerini veriyordu. Marty ve Nimes kürek mahkûmları da bu eylemle uyum içindeki tutumlarıyla, meyvelerin olgunlaşmasına yardım ediyorlardı.

Yalnız bir kişi cezalandırıldı: Bir ay sonra Marty Nimes’den alındı ve grevi hazırlamış ve yönetmiş olmaktan Nice’de tecrit hücresine atıldı.

Bu, bir hükümet bildirisinde Andre’nin adının geçmesine neden oldu. (Çünkü Marty’nin cezaevinden nakli olayı konusunda açıklama yapmak zorunluydu. Olay uzun zaman gizli tutulamazdı): “Ander Marty, dışarıda gösteriler düzenlediği için Nimes cezaevinden başka yere naklolunmuştur.” Savaş durumundaki proletaryanın yararına, farkında olmadan yayınlanan onurlandırıcı bir ünleme!

Ancak bu korkunç kesin tecrit cezasının (ki uzun süreli sonucu delirme olabilirdi) bir başka nedeni daha vardı. Şöyle ki: André Marty grevden az önce, Sosyalist Partisi’nden, Bolşevik teorisini ve yöntemlerini kabul etmesi ve III. Enternasyonale katılması isteğini içeren bir mektubu bütün eski isyancılara imzalatmayı başarabilmişti. Tours Kongresi’ne gönderilen bu mektup, polisçe tutuklanan Andre’nin kardeşi Michel Marty’nin üzerinde yakalanmıştı.

Nice’daki üç ay süren tecritten sonra, Marty, Thouras zindanına atıldı. Thouras “ölüler evi!”. Orada koşullar o kadar dehşet vericidir ki, sınırsız dayanma gücüne rağmen Marty bu zindandan çıktığında iskelete dönmüştür. Yine de düşüncelerinden başka her şeyden soyutlanan Marty, Badina davasına sunulan parlak savunmasını burada oluşturmuştur.

1921 Martındaydı. İki yılı aşan bir süreden beri Marty ilk defa olarak kendine bir kürsü buluyordu. Ve bu, Toulon’da Deniz Kuvvetleri Askeri Mahkemesi önündeydi. O, Rusya’ya saldırının tarihçesini yeniden anlatıyor, onun yapısını çözüp gözler önüne koyuyor, hareketin sebeplerini açığa çıkarıyordu. Bu kez artık ayaklanmayı haklı göstermek ve onu alkışlamakla yetinmiyor, isyanın politik amaçlarını, politik etki alanını ve örnek olarak değerini inceliyordu.

Kanıtsız tek bir sav yok. Güçlü bir gösteri halinde düzenlenen olaylar, giderek ayrıntılar! Daha o zamandan “Marty tarzı” ve o alışılmış dosdoğru diyalektik kendini göstermektedir.

Böyle sözlü bir belge sadece sağır kulaklara ya da yargıç kulaklarına çarpıp kalamaz. Gerçekten yankısı, ölçülebilen cinsten bir yankı değildi. Sonuç? Marty, kendisi için af dilenecek değildi. Onun giriştiği kıyasıya kavga yanında kendi bireysel özgürlüğü ayrıntı kalıyordu. Destek olmaya her şeyiyle katıldığı yığın hareketi onu koruyordu. Bu hareket önemli bir gelişme gösterecekti. Ne kadar sınırlı ve belli ayaklanmacıları kapsasa da daha şimdiden iki af elde edilmişti.

Ve işte o sırada önemli yayın organı l’Humanité ile yeni kurulan Fransız Komünist Partisi işi ele alıyor. Savunma komitesinin kampanyası bu yüzden daha da genişlemiş oluyor. Sosyalist Partisi de halkın karşı durulmaz baskısı ile bu kampanyaya itiliyor. Anatole France’lar, Paul Langevin’ler genel af için çağrıda bulunuyorlar. Parti tarafından belediye seçimlerine ve mahalli seçimlere aday gösterilen André Marty, komünistlerin, sosyalistlerin ve radikallerin ortak adayı oluyor. İşçiler, seçilme hakkı elinden alınan Marty’yi kırk iki kez milletvekili seçiyorlar.

Son isyancılar Temmuz 1922’de serbest bırakıldılar. Ama yüzyılın “mahpusu” henüz hapishanedeydi.

Ancak Temmuz 1923’tedir ki, halk hareketi Clairvaux Merkez Cezaevi’nin, o korkunç “Devlet Zindanı”nın kapılarını Marty’nin önünde açtıracak güce erişecektir.

7 yıllık mahpusluk hayatları boyunca Marty’nin bütün zincir arkadaşları, onun sayesinde daha çok saygı gördüklerine tanıklık ederler. O, arkadaşlarına tanınmayan bir lütfu kendisi için hiçbir zaman kabul etmedi. O arkadaşlarının çok iyi bildiği haklarından hiçbir zaman caymadı. O her yerde kendisini, haklar konusunda uzlaşmaz, müdürlerin yıldığı arkadaşlarının savunucusu olarak öne çıktı. O her yerde, yıldırıcı koşullara, gammazcılara rağmen yazgı arkadaşlarını bölünmez bir bütün halinde toplamayı ve örgütlendirmeyi bildi. Bulunduğu her yerde genç devrimci kadrolar yaratıyordu.

O, dört duvar arasında kendisini hiçbir zaman yalnız hissetmedi. Çünkü eylemi ile sadece yazgı arkadaşlarıyla değil, kendisini duyacak, anlayacak, kurtuluşuna yardım edecek olan halk yığınlarıyla işbirliği yapmasını bildi.

Mareşalin maskesini düşüren mahpus

1924’den beri Seine-et-Oise işçileri Marty’yi milletvekili seçmişlerdir. Bu durum, sosyalistler tarafından desteklenen radikal hükümetlerin, Fas’ı hedef tutan sömürgeci savaşa karşı etkili eyleminden ötürü, Marty’yi yeni mahkûmiyetlere uğratmalarına engel olmadı. Çin Devrimi lehindeki mücadelesi, askerler ve bahriyeliler lehindeki savaşı, yeniden tutuklanmasına yol açtı.

1927’nin 21 Ağustosu’nda, haftalık bir İngiliz dergisi olan The Referee’de Mareşal Fosh’la yapılan bir söyleşi yayınlandığında, Sante cezaevinde kapalı bulunuyordu. Mareşal, bu söyleşisinde, 1919’da kendisini dinlemiş olsalardı “Bolşevik tehlikesi’nin bir daha geri gelmemek üzere, kesin olarak ortadan kalkmış olacağını” iddia etmekteydi. “Ama önerim reddedildi” diyordu. Mareşal, ulusları Bolşevik düzenine karşı bir haçlı seferine çağırıyordu.

Bu, SSCB’ye karşı yeni bir savaşa çağrıydı.

Üç gün sonra Marty, hücresinden, Mareşal’e Karadeniz olaylarını anımsatan bir mektup yolluyor ve mektubunu şöyle bitiriyor:

“Siz 1919 kıyımına yeniden girişmek istediğiniz gün, biz, devrimci partimizin tam desteğiyle, bu kez, askerler ve bahriyeliler savaşa karşı olmakla kalmayıp, ama, sosyal devrim yoluyla, sizin kapitalist savaş düzeninizi, çamur ve kan rejiminizi ortadan kaldırmak için silâhlarını işçilerin ve köylülerin emrine koysunlar diye her şeyi yapacağız.”

Mektup, 26 Ağustos 1927’de l’Humanité’de yayınlanıyor. Ertesi gün yeni bir kovuşturma açılıyor. Marty, siyasi tutukluluk haklarından yoksun bırakılarak tek başına bir hücreye kapatılıyor. Üç gün sonra Seine-et-Oise’ın bütün işçi merkezlerinde “milletvekilimizin serbest bırakılması” ve Marty’nin hemen siyasi tutuklu olarak değerlendirilmesi isteğiyle heyecanlı toplantılar yapılıyor. Sekiz gün sonra Marty’nin avukatı André Berthon kendisini ziyarete geliyor.

Avukat, yüreği ağzında, “Adalet Bakanını gördüm,” diyor, “ortamı yumuşatacaklar, yemek yiyeceksin, işte karın burada, sana kızarmış bir piliç getirmiş.”

— Ya ziyaretler? Gazeteler?

— Aaa bak, o yok. Olduğun yerde kalacaksın. İstediğin kitapları...

— Beni kim sanıyorsunuz, diye gürlüyor Marty. Piliç kızartması, ama hücrede tecritte kalmak. Reddediyorum. Bu, Hükümetin, ayrıcalıklı koşullarda olduğumu anlatmak ve kampanyayı boğmak için çevirdiği bir dolaptır. Hükümetin sözcülüğünü ediyorsunuz. Ben yıllarca kuru fasulye ile yaşamışımdır. Hepsini reddediyorum. Serbest bırakılmamı şart koşuyorum. O oluncaya kadar da siyasi tutukluyum!”

Siyasi tutukluluk. Bunu elde etmek için Berthon’un yardımından cayıyorlar: Kendisini seçmiş olan Seine-et-Oise işçileri 15 gün sonra, onu yeniden milletvekili seçiyorlar.

Bu arada Bakanlık, İngiliz Mareşalle yapılan söyleşiyi yalanlamıştı. Her ne pahasına olursa olsun işi örtbas etmek gerekiyordu. Çünkü bu iş, Sovyetler Birliği’ne karşı yapılmakta olan savaş hazırlığı gerçeğini halkın gözü önüne serebilirdi. Hele iş, asla açık mahkemeye gelmemeliydi. Canice yasaların dört duvar içinde sessizce ve sinsice uygulanması, suç: “Anarşist propagandası amacıyla askeri itaatsizliğe teşvik.” Gizli duruşmalarda da bir yasal görünüş ve bunun da bir düzeyi vardır. Kırk katır ya da kırk satırdan birini seçme özgürlüğü!

Evet ama, Marty, gene her şeyi karıştırıyor. Amacı neydi? Kesin olan bu savaş hazırlıklarını, bu çok gerçek tehlikeyi gün ışığına çıkarmak. Öyle ki, bundan sonra devrimciler bu tehlikeye işaret ettiler mi, artık kimse bunun bir uydurma ya da abartılmış bir propaganda olduğunu iddia edemesin.

Buna nasıl ulaşmalı? Yalanlanan mülakatın kesin gerçekliğini ispatlayarak. Ve bunun için söyleşiyi yapan İngiliz gazetecisinin ve gazetenin müdürünün toplum önünde tanıklığını sağlamak.

İşte burada Marty, sadece belli düşmanı değil kendi avukatını da karşısında buluyor. Duruşmadan bir gün önce Berthon’un ziyareti.

— İngiliz tanıklar buradalar mı?

— Olanaksız! Onları mahkemeye getirebilmek için diplomatik yolları kullanmak gerek.

— Bakanlık kanalıyla onların ifadelerine başvurulabileceğini bilmiyor musunuz? Kaldı ki gelecekleri yönünde söz aldım.

— Bunu unutmuştum.

— Beni dinleyin, eğer yarın değil öbür gün tanıklar duruşmada hazır bulunmazlarsa herkesin önünde arkamda oturan avukatın bir hain olduğunu açıklayacağım. XIII. bölge milletvekilisiniz, Blanqui’nin mahallesinin işçilerine açık bir mektup yollayacağım. Seçtikleri adamdan ne bekleyebileceklerini öğrenecekler.

Duruşma günü Berthon üzgün; “Aziz dostum, beceremedim,” diye ağzının içinde lafı geveler.

— Tamam... Ne olacak göreceksiniz.

— Dinleyin, zaman kazanmak için bir çare var, mahkemeyi kişisel kin gerekçesiyle reddederiz.

Tamam, öyle olsun, Marty’yi üç aydan beri her on beş günde bir mahkûm eden bu yargıç reddediliyor. Davaya 4 hafta ara veriliyor. Yargıç reddi talebinin onaylanmadığını söylemeye gerek yok. Ve Marty haksız bir istemde bulunduğu gerekçesiyle büyük bir para cezasına çarptırılıyor.

Ama bir ay sonra tanıklar gelmişlerdi. Meslek onurları söz konusu olan gazete müdürü ve söyleşiyi yapan gazeteci, söyleşinin gerçekliğini kesinlikle doğruluyorlar. “Gazetemiz hiçbir tekzip de almadı.” Mahkeme bunu zapta geçirmek zorunda kalıyor. Amaca varılmıştır.

Marcel Cachin ve Térion, Odessa’daki yedinci İstihkâm taburu isyancılarından ve Karadenizin iki bahriyelisi Chales Tillon ve Pierre Vottero’nun tanıklığından sonra söz Marty’ye veriliyor. Marty saldırıya geçmekte duraksama göstermiyor.

Söyleşi doğruydu. Demek ki hükümet yalan söylemişti. Niçin? Gerçekte, Mareşal Foch geçmişten söz ettiyse de bu geleceği anlatmak amacıyla yapılmıştı. Büyük bir gizli kıyım ortaklığı, Sovyetler’e karşı saldırı hazırlıkları (bir kez daha ve şimdiden!).

Geleceği kast ederek mi? İsyancıların verdiği sözü ve umut haykırışlarını yenileyerek “Ben de!” diye haykırıyor Marty:

“Ben de mektubumda bu geçmişi hatırlarken üzerinde fazla durmadığım konu, ayaklandığımızda, kimi geriden vurularak, kimi zindana atılarak öldürülen arkadaşlarımızı gördüğümüz zaman bize destek olan büyük umuttu, gemilerimizin efendisi olarak Fransa’ya döndüğümüzde Rus devrimine yardım etmek üzere Fransız devriminin de patlak vereceği umudu.

“Mareşal Foch, ‘Rus proletaryasını yok edeceğim’ demişti.

“Ben de onu yanıtladım. Peki sayın Mareşal, bu meydan okumayı karşılıksız bırakmıyoruz. Canınız yeniden başlamak istediği gün Fransız proletaryası da başlayacaktır.

“Durum apaçık ortada.”

Gerçekten çok açık. Yığınları, emekçilerin doğal dostu sosyalizmin yurdunu kayıtsız şartsız savunmaya ve dolayısıyla barışın savunmasına bundan daha açık olarak çağırmak güçtü.

“Geçmişte bunca örnekler vermiş olan Fransız proletaryasının devrimci hareketini ne tutuklamalar, ne silâh zoru hiçbir zaman boğamayacaktır.

“Bir gün eğer Mareşal Foch, ya da bir başkası, eğer Fransız emperyalizmi tehditlerini yerine getirmek isterse, eğer, Rus devrimini kana boyayarak onu alaşağı etmek ister ve daha büyük bir Komün katliamı örneğini yinelerse, işte o gün sayın yargıçlar, Marty sizin zindanlarınızda olsa bile, Fransa’da devrim kopacaktır ve biz kapitalist toplumu devireceğiz.”

5 yıl hapis. (En yüksek ceza.) Ama yığınlar tehlikeden haberdar edilmişlerdir. Ve artık kimse hükümetin niyetinden kuşkulanamaz.

Marty’nin sırrı halkla kaynaşmış olmaktır. Halkla karşılıklı olarak birbirine güvenmek. Halkla hiçbir zaman bağını yitirmemek. Sırrı; soğukkanlılığı, başkalarına inanç aşılama gücüdür. O her zaman düşüncesinin sonuna kadar gider; çizdiği yolu sonuna kadar izlediği gibi. Üstelik, o, her zaman, doğrulanmış sözleri ve verdiği örnekle, en kötü koşullarda bile olsa, tek başına, kendisini tutsak ettiklerini sanan (gizli ya da açık) düşman güçlerin karşısında da olsa, bir devrimcinin nasıl davranması gerektiğini göstermiş, kanıtlamıştır.

Gerçek nedenlerini, yani hükümetin aklından geçenleri açığa vurarak, halk hareketlerini alevlendirir o, ve bu halk hareketleri de sonunda gelir onun zincirlerini kırar. 

VII

LEIPZIG SAVAŞI

1933 yılı Şubatında, birkaç hafta önce iktadara geçmiş olan Hitler ve avenesi, yeni yerlerinde pek rahat değillerdir. Finans kapital, tüm kozlarını onların üzerine oynama, kayıtsız şartsız ve kuşkusuz yanlızca onlara güvenme konusunda henüz görüş birliğine varmış değildir. Onlarla birlikte iktidara, rakip güçleri, rakip çıkarları, gelenekçi fraksiyonları temsil eden başka adamlar da yerleştirmiştir. Finans kapital, büyük geri dönüşü tek hamlede gerçekleştirmeyi ve çevrelerine denenmiş tutucuları yerleştirmeden, devlet dümenini bu demagoglara teslim etmek istememiştir.

Karşı kampta, bölünmüş ve silâhları elinden alınmış olan proletarya kampında, henüz bozulmamış, boyun eğmeyen bir güç var: Thaelmann’ın partisi.

Düzen için büyük ve tek tehlike olan bu örgütlenmiş gücü her ne pahasına olursa olsun ezmek gerek.

Onun için Hitlerci yöneticiler, paralı fedailiklerini ettikleri, yığınları adlarına seferber ettikleri çıkar gruplarıyla birlikte, büyük darbeyi indirmeyi tasarlamaktadırlar.

Birkaç gün içinde yapılacak genel seçimlerde Thaelmann’ın partisinin milyonlarca oy toplayacağı belliyken, yitirecek zaman yoktur.

İşçi sınıfının gücünü kırmak, onu başsız bırakmak ve öncü örgütünü, partisini yıkmak gerek.

Bundan sonra Marksist canavarı yenen Aziz Jorj rolünde ortaya çıkılacaktır. Ve yalnızca Alman burjuvazisine değil, tüm dünya burjuvazisine, komünizme karşı kutsal savaşta tek adres olarak kendilerini kabul ettireceklerdir. Ve böylece rakiplerin, hâlâ karşı koyanların üstesinden kolaylıkla gelinecektir.

Cermen mitolojisinde, Walhalla ateşe verilerek eski Tanrılar öldürülür.

Nasyonal sosyalist mitolojide ise, Reichstag (Millet Meclisi) ateşe verilerek eski partiler öldürülecektir.

Ve kundakçılık suçu devrimci partiye yüklenince, yangın bir komünist ayaklanmasının ilk işareti olarak gösterilecektir, böyle bir ayaklanmayı da ancak faşist diktatörlüğün önleyebileceği besbelli.

Bu yangın gerçekten bir işaret olacaktır: Ama Hitlerciler’in darbesinin işareti, faşist terörün işareti, Nazi yağmasının başlama işareti.

27 Şubat günü, akşam 9 sıralarında Reichstag alev alev yanmaktadır. Van der Lubble adındaki Hollandalı, suçüstü yakalanmıştır. Provokatörlerin bu oyuncağı “komünist” olarak vaftiz edilir.

Derhal insan avı başlar. Cezaevleri, kışlalar, toplama kampları, en amansız işkencelere uğratılan rehinelerle dolacaktır. İnsanlık dışı makine, ölüm makinesi işlemeye başlamıştır.

Bu andan başlayarak, iktidar için savaşın yer aldığı heterojen kampta da güçler arasındaki ilişki değişecektir: Nasyonal sosyalist faşizm tüm stratejik yerleri ele geçirecektir.

Ama her şeye rağmen Alman Komünist Partisi ayakta durmakta direnmektedir. Teröre rağmen beş milyon Alman bu partiye oy veriyor (on milyon emekçi Hitlere karşı oy kullanıyor). Parti militanlarını tutukluyorlar. Partinin lideri Ernst Thaelmann’ı yakalıyorlar.

Yangına gelince; komünist oylarıyla Meclise girmiş olan Torgler, 27 Şubat günü Meclis binasından en son ayrılan milletvekilleri arasında görüldüğüne göre yangını kolayca komünistlere yükleyebilirler. Torgler, Parti Merkez Komitesi’nin kararına rağmen, suçsuzluğunu ispat etmek için polise gidip teslim oluyor. Büyük bir dava sahneye konacaktır ve bununla tüm dünyanın köylülerine, küçük burjuvalarına; komünistlerin yangın çıkaran kundakçılar oldukları ispat edilecektir. Hitler, iktidara zamanında yetişmiştir.

Alman Komünist Partisi’nin davası haline getirilecek olan bu davayı hazırlama işi, polisin ve hukuk mekanizmasının teknisyenlerine teslim edilecektir.

Ama Nazi siyanet perisi yardımcı olacak ve dava alanını daha da genişletecektir: Bir güzel Mart akşamı bir restoranda, polis işbirlikçisi bir garson üç yabancıyı yakalatacaktır, üç Bulgar: “Komünist yeraltı komplocuları.”

Bulgar elçiliği erkânı ellerini ovuşturuyor: Ava seviniyorlar. Sofya diktatörlüğünü üç tehlikeli militandan kurtarmak için iyi bir fırsat. Yakalananlar için suçlayıcı delilleri sağlamada acele ediyorlar.

Hele içlerinden biri korkunç bir devrimcidir: Hiçbir zaman yıldırılamamış olan eski bir devrim savaşçısı. İşçi sendikalarının ve Bulgar Komünist Partisinin yöneticisi, Komünist Enternasyonal’in Yürütme Kurulu üyesi. Faşizmin, Kral Boris’in ve uğursuz Başbakan Tsankov’un tezgâhladığı beyaz terörün amansız düşmanı.

Dimitrov! 1923 Eylül Ayaklanması’nın liderlerinden biri. Sveta Nidele kilisesinde ajan provokatörlerin düzenledikleri suikast girişimi davasında, gıyaben idama mahkûm. Gözden kaçamayacak bir zamanlama. Dimitrov bir bombacı, kundakçı ve bir uzman suikastçı olarak tanıtılacaktır.

Onun toplumsal konumunu kullanarak, Hitler faşizmi, yalnızca Alman emekçi partisini değil, Enternasyonal’in kendisini, gamalı haçlı bayrağı sallayarak yıkabilecektir. Yeni haçlı seferinin, gamalı haçlı bayrağı!

Dimitrov’un oyuna gelmediğini ve düşman kampının göbeğinde bir yıl süreyle, ama özellikle üç ay süren açık yargılamalar sırasında, tüm dünyanın önünde, nasıl düşmana meydan okuduğunu, savaşı kabullenip nasıl yürüttüğünü bugün bilmekteyiz. Günün galibi, kana susamış Hitler faşizminin, onun çeliğinde dişlerini nasıl kırdığını hep gördük.

Bir adamın, geleceğin insanı olan eski bir savaşçının yürekliliği, diyalektik gücü ve onun büyük sesine karşılık veren tüm dünya yığınlarının karşı koyuşu, Nazizmin üstesinden geldi.

Dimitrov’un sırrı

Dimitrov bu savaşı kazanmayı nasıl başardı, gücünü nereden aldı? Sıkı ve bilinçli uygulanan baskılara rağmen, bu saldırarak savunma yapan kahraman, nasıl, ne gibi bir örnek cesaret, enerji, temkin, kavrayış, sezgide ve sonuçlara varışta deha ile böyle bir savaşın sonucunu belirleyebildi?

İşte bu Dimitrov “sırrını”, bu Leipzig “mucizesini”, Dimitrov’un kendisi, söylencesel Dimitrov’dan daha yüce olan tarihsel Dimitrov bize açıklayacaktır.

Savaşın 21 Eylül 1933’te, Devlet Mahkemesi önünde, duruşmaların açıldığı anda başladığını sanmak yanlış olur.

Bu duruşmalardan önce, yedi ay süren polis ve sorgu yargıcının gizli kovuşturmalarını bilmek gerek. Eğer Dimitrov sonunda serbest bırakılmamış olsaydı, savaşın bu ilk çatışmaları hakkında bugün ne bilebilirdik?

Ama bugün, ilk soruşturmanın aşamalarını belgelere dayanarak çözümleyebilecek durumdaysak, bu, Dimitrov’un salıverildiğinde, yenik düşenlerin bozgun halinden yararlanarak mektuplarının, hatıralarının ve notlarının önemli bir kısmını kurtarabilmiş olmasındandır.

Dimitrov’un politik stratejisini iyi anlayabilmek için, ilk önce yangın işini ayarlayan, sonra da mahkemeyi kotarmaya koyulan düşmanın güttüğü amaçları iyice hatırlamak gerekir.

Bu amaçları, Dimitrov, 4 Mart 1934’te Pravda’da yayınlanan bir yazıda sıralıyor. Bu yazı aynı zamanda Dimitrov’un Mektupları, Notları ve Belgeler⁸ adlı kitabının önsözüdür:

Düşmanın güttüğü amaçlar:

“Birincisi: Faşist kundakçı ve cellatların itibarını, iç ve dış kamuoyu önünde iade etmek, gerçek kundakçıları kamufle etmek için suçu komünistlere yıkmak.

İkincisi: Devrimci proletaryayı hedef alan barbar terörü ve kanlı saldırıları haklı çıkarmak. Dava aracılığıyla, devasa kültürel değerlerin hunharca yok edilmesi, bilime karşı yürütülen sürek avı, solcu burjuva “düşünce özgürlüğü”nün bile acımasızca yok edilmesi, kitlesel katliam ve cinayetler vb. dünya önünde haklı gösterilecekti.

Üçüncüsü: Dava, yeni bir antikomünist kampanyayı beslemeli ve Almanya Komünist Partisi’ne karşı yeni bir “dev dava”ya temel hazırlamalıydı.

Dördüncüsü: Dava, faşist hükümetin, dünya komünizmine karşı “başarıyla” savaştığını ve kapitalist Avrupa’yı, komünizm tehlikesinden tam zamanında kurtardığını kanıtlamalıydı. Faşistler, bu dört sanık komüniste, emperyalist ülkelerle yapılacak pazarlıkta, “tarihi hizmetleri”nin karşılığı olarak, Hitler’e silahlanma vb. alanlarda “eşitlik” sağlayacak koz olarak bakıyorlardı. Alman faşistleri bu davaya, dış politika açısından olağanüstü bir önem biçiyorlardı.”

Ama Reichstag yangınından on gün sonra Dimitrov tutuklandığında ne biliyordu?

Bana söylediğine göre daha başından şu üç gerçek, kesinlikle kafasında yer etmişti.

1. Söz konusu kundaklamayı hükümet düzenlemişti.

2. Reichstag’da yangını çıkaranlar Nazilerdi.

3. Dava süresince gerçek kundakçılar hiçbir zaman aranmayacaktı: Suçluların rejim düşmanları, yani komünist olması gerekiyordu.

Dimitrov, bu verileri temel alarak davranışının ana noktasını belirledi. Kundakçılık suçlamasını politik açıdan reddedecekti.

Komünistlerin kundakçılık yapmaları politik bakımdan olanaksızdı. Yangını çıkaranlar ya provokatörler ya da deliler olabilirdi. Söz konusu olan, Alman işçi sınıfı ve partisini yok etmeye yönelik bir girişimdi. Bu belli gerçeklerden Dimitrov yalnızca suçsuzluğunun delillerini değil, suçluların nerede olduklarını da çıkaracaktır.

Dimitrov’un kendi suçsuzluğunu kanıtlamaya yönelik konuşması, ancak buna mahkeme tarafından zorlandığı zaman ayrıntı niteliğinde bir konuya değinir gibi oluyor. Dimitrov’un yanında olan hukukçuların “yer ve zaman kanıtı” delili vardı. Ve bu delil kesindi, çünkü yangın gecesi Dimitrov’un Berlin’de olmadığı ve olayı ayın 28’i sabahı Münih treninde öğrendiği belirlenmişti.

Dimitrov bu konuyla ilgili şöyle demiştir:

“Kendilerine bildirdim ki, bu delilin, ve bu türden başka delillerin benim için ikinci bir anlamı vardır. Benim olaydan sorumlu olmadığımı gerçekten kanıtlayacak olan yer ve zaman belirlemesi değil, sorumlu bir işçi sınıfı devrimcisi olarak, Reichstag’ı kundaklamamın politik amaçlarımla zıt oluşuydu.

“Ama hukuki açıdan bu noktanın aydınlatılması gerekiyorduysa, ben, o gün Berlin’de değil Münih’te olduğumu kanıtlayabilirdim.”

Torgler bu yer ve zaman kanıtlamasıyla yetinmişti. Hukuki bakımdan onu aklayabilecek olan ve başka savunma yollarını gerektirmeyecek güçte olan yer ve zaman kanıtlaması ne kadar kesin olursa olsun, Dimitrov bundan ancak zorunlu kaldığı yerlerde söz etmiştir. O, bu delili önemsemezlik etmemektedir, ama ikinci plânda tutmaktadır; bir militanın gözünde tek değerli kanıtın siyasi nitelikli kanıt olduğunu ve biricik doğru savunmanın politik savunma olduğunu göstermek için.

Amaç politikadır: Hukuk ancak bu amacı gerçekleştirmede kullanılacak bir araç olabilir, daha fazlası değil.

Bu, aracın küçümsenmesi midir? Tam tersine. Dimitrov bana çok kez şunu anımsatmıştır: “İyi bir politik savunma yapabilmek için yasaları iyi bilmeli ve ondan ustaca yararlanabilmelidir. Her yasa maddesi büyük dikkatle incelenmelidir; ama politik savunma için, kişisel savunma için değil.”

“Başka bir deyişle, bir militan somut bir suçlama karşısında bulunduğunda, kendini somut delillerle savunmalıdır, ama savunmasının politik amacını hiçbir zaman gözden uzak tutmadan.”

İlk polis sorgusundan son duruşmaya kadar Dimitrov’un savunmasını belirleyecek düşüncenin özü, işte bu olacaktır.

Hitler Polisinin karşısında

Dimitrov’un polis sorgusunda tutumu nasıldır?

İl cezaevinde tutukludur. Tecrittedir, karşı tarafın niyetleri hakkında, tanıksız, hak güvenliği olmadan alınan ifadelerden, polisin ne biçimde yararlanmayı düşündüğü hakkında kesin bilgisi yoktur. İlk düşüncesi düşmanın eline faydalanacağı bir malzeme vermemektir.

İlke olarak, sözlü ifadelerini tespit için polisin hazırladığı tutanakları imzalamayı reddediyor.

Kendi ifadesini kendi yazıyor ve dilinin Bulgarca olmasında direniyor ve bunda söylenmesi gerekli saydığı şeyleri özet olarak veriyor. Ne fazlası, ne eksiği: saldırı kişisel değil politiktir, komünist partisi terör hareketlerini mahkûm etmiştir, ilk baskılara karşı protesto.

Ama özellikle fazla sayılabilecek tek sözcük yok. Dimitrov’un geçmişteki eylemine dair anlattıkları ancak hizmet ettiği ve etmekte olduğu davaya zararı olmayacak, davayı yürüten örgütlere zararı dokunmayacak oranda.

Burada şu önemli kuralı bulmaktayız: Ağzı sıkılık. Örgütün eylemi, iç yaşantısı hakkında düşmana bilgi vermeme.

Buradan hareketle Dimitrov bana şöyle demiştir:

“Kundakçılığın politik amaçlarıma uymadığını belirttikten sonra, benim yeraltı eylemim, yeraltı bir örgüt olan Bulgaristan Komünist Partisi’nin eylemi hakkındaki sorulara soruşturmayı ilgilendirmediği gerekçesiyle karşılık vermedim.”

Ne polis, ne sorgu yargıcı, ne de Devlet Mahkemesi, Dimitrov’un evinde ele geçirilen şifreli adresleri ve telefon numaralarını çözemedi. Dimitrov önlemlerini almıştı.

“Üzerimde bulunan şifreli adres ve telefon numaralarını çözmek için polisin ve sorgu yargıcının tüm çabaları sonuçsuz kaldı. Polis ve mahkeme açısından bunlar içinden çıkılmaz bir bilinmezler toplamı olarak kaldı,” diye anlatmaktadır.

Dimitrov aynı zamanda, evlerinde kaldığı kimseleri zor duruma sokmamak ve şüpheleri onlardan çevirmek için de gerekeni yaptı ve bunda başarılı olabildi.

28 Martta Dimitrov, Moabit Ceza ve Tutukevine getiriliyor ve hazırlık soruşturması başlıyor. Sorguyu yapan, birkaç ay sonra Dimitrov’un tüm dünya önünde bocalatıp şerefsizce tutumunu ispat edeceği sorgu yargıcı Vogt’dur.

Sorgu sırasında

Hazırlık soruşturmasında suçlanır suçlanmaz, Dimitrov savaşa girişiyor: Barbusse, Cachin gibi önemli politik dostlarına mektuplar yazıyor. Bu mektuplarda onlara ve onların aracılığı ile tüm militanlara, tüm emekçilere; olanlar ve karşı karşıya geldiği tertip hakkında bilgi veriyor.

Bu mektuplar Almanca olarak, ve de sansürü atlatacak biçimde ustaca yazılmıştır. Ama bu mektuplardan pek azı adreslerine ulaştı.

Yazılana ulaşsa da ulaşmasa da bu mektupların birinci işlevi hiçbir yasağı, hiçbir kötü davranışı tepkisiz bırakmamak ve karşı tarafı saygılı olmaya zorlamaktı.

Böylece iki ayrı amaca hizmet eden bu mektuplar bir yandan dünya kamuoyu ile ilişki kurulmasına, onu durumdan haberdar etmeye, öfkesini beslemeye yararken; öte yandan düşmanın yıldırıcı girişimlerini önlüyordu.

Dimitrov sorgu yargıcını yazılı protesto bombardımanı altında bırakıyordu: Hiçbir baskıya boyun eğmiyor, hakkını arıyordu. O bunu kusursuz bir ağırbaşlılıkla, sert dil kullanmadan, atıp tutmadan, gereksiz tek bir cümle kullanmadan, her zaman hedefi tam ortasından vuran sakin bir sadelikle yapmaktaydı. Böylelikle her şeyi en etkili biçimde söyleyebiliyor, düşmanın darbelerinden sakınarak ona vurabiliyordu.

Hiçbir şeyi küçümsememek, haklarına ve kendisine karşı, militan olarak şerefine karşı saygı istemek, zincirlerine rağmen, baskı yapmanın faydasız, giderek tehlikeli olacağı, hafife alınamayacak azılı bir düşman olarak kendini saydırmak: İşte Dimitrov’un büyük başarı sağladığı alan bu olmuştur.

Dimitrov bana demiştir ki: “Genel olarak, yıldırıcı yöntemleri benim üzerimde uygulamaya yanaşmadılar, çünkü bunların etkisiz kalacağı kanısına varmışlardı.”

Böylece düşmanları karşısında direnen Dimitrov, onları yenilgiye uğrattı, sesini boğmak için çevresine örülen sessizlik duvarını yavaş yavaş zorlayabildi.

Böylece hapishane duvarlarının ardındaki dünyayla ilişki kurabildi ve yığınların desteğini sağlayabildi.

İşte böylece Dimitrov, karşı tarafı geri çekilmeye, karşı karşıya bırakıldığı koşulları hafifletmeye zorlayabildi. Ama ne sabırlı ve inatçı çabalar pahasına!

Anlamlı bir örnek: Sorgu yargıcı Dimitrov’un ellerine zincir vurulmasını emretmişti. Gece gündüz zincir! Bu iğrenç uygulamayı durmaksızın kınadı: “Bu barbarca önlemin kaldırılması zamanı gelmedi mi?” diyordu.

Sorgu yargıcı, bütün isteklerini reddetmek için sessizliğine ara verince, Dimitrov bu red kararını acı bir alayla yorumlama fırsatını kaçırmıyor: Şimdiye kadar, bir politik tutuklunun, haydutlardan, katillerden daha kötü bir uygulamayla karşı karşıya bırakılmayacağını sandığını söylüyor ve sorgu yargıcına, bu “hayaline” son vererek onu gerçekliğe kavuşturduğu için teşekkür ediyor.

“Evet böyle daha iyi, ve mantıklı olan da bu. Sınıf düşmanının eline düşmüşüm ve bu düşman benimle birlikte davamı da ezmek için adaletten yararlanmak istemektedir. Yani devrimci işçi hareketini kendi doğal dayanaklarından yoksun bırakmak için çaba göstermektedir.”

Daha şimdiden Dimitrovcu karşı saldırının, karşı tarafı gülünçleştiren alayın topçu ateşiyle nasıl hazırlandığını görmekteyiz! Bununla birlikte bu kararlı tavır alış, sorgu yargıcı denen o gayretkeş memuru geriletmeyecek ve zincirlerin çözülmesini sağlamayacaktır.

Dimitrov, işte bu yüzden sansürün engellemelerine rağmen, halkın, durumunu bilmesine, olaya tanık olmasına, sorgu sırasında üçüncü taraf olarak davaya katılmasına önem vermektedir.

Seçtiği ünlü kişilere yazdığı mektupların havadan sudan söz eden yerlerine uygun biçimde yerleştirdiği anlam dolu bir satır, ya da bir sözcük bu nedenledir. Rastlantı olarak mektuplarından biri adresine ulaştı mı, kalın duvarların, devlet sınırlarının ötesine biraz güneş ışını sızmış oluyordu.

Direnerek elde ettiği Alman Ceza Mahkemeleri Usulü Kanunu’ndan tutukluların zincire vurulmalarının yasaca belirlendiğini öğrenmiş oldu. Kendi durumu yasanın hükümlerine hiç uymamaktaydı. Ona kanunsuz olarak zincir vurulmuştu.

Davasına bakan avukat Dr. Teichert’e, bunu ayın 24 ve 28’inde yazdı ve avukat cübbesi giymiş bu Nazi’den azıcık olsun bir meslek ahlâkı beklemediği ve isteğini ilgili kuruma ileteceğine güvenmediği için, ayrıca Devlet Yüksek Mahkemesi Başkanı’na da yazdı.

Bu sırada Dimitrov, Hitlerci basından Başsavcı Dr. Werner ile Romain Rolland arasındaki tartışmayı öğrenince, büyük yazara da bir mektup yazdı. Bu mektubun amacı dünya kamuoyuyla ilişki kurmak, Roland’a hem kendisine yeni tebliğ edilen iddianame, hem de zincire vurulması hakkında bilgi vermekti.

Bu mektup da iddianameyi eleştirdiği bahanesiyle sansür tarafından tutulunca, Dimitrov, itiraz olunan bölümleri çıkararak mektubu bir kez daha yazmaya koyuldu. O sırada zincire vurulma bölümünü, değiştirerek yazmak aklına geldi.

Zincire vurulma olayından yürürlükte olan bir baskı tedbiri olarak söz edeceğine, aynı gün mahkeme tarafından kaldırılan ve artık geçmişte kalan bir korkulu rüya olarak söz etti.

Bu mektup, adresine ulaşacaktı. Ve ulaşmasıyla iki amaç elde edilmiş olacaktı: Zincirlerin çıkarılmasını sağlamak ve dünya kamuoyuna beş ay süreyle gece gündüz bu zincirlerin Dimitrov’un bileklerini sıktığını bildirmek.

En çetin zafer

Dimitrov’a otoritesini, düşman karşısındaki egemeliğini ve sonunda zaferini sağlayan o her anki kişilik denetimini, her durumda bilinçli tutum alabilmek için ne büyük bir enerjinin gerektiğini bir düşününüz!

Kundakçılıkla suçlanıp tutuklandığı günden başlayarak bu eski savaşçı, başına gelecekler konusunda hayale kapılabilir miydi?

III. Enternasyonal’in üyesi, “yabancı ajanı”, düşman ordusunun sorumlu önderlerinden biri; bu seçme rehine her yanıyla faşizmin ezmek istediklerini simgeliyordu: “Uygarlığı kurtarma” oyunu onun başı üstüne oynanmaktadır... büyük bir oyun.

Bu sondan nasıl kurtulabilirdi ki? Belki o iğrenç kundakçılık suçlaması tutmayacaktı; ama onu hiç değilse ihanet suçundan mahkûm etmeleri olası görünmekteydi.

Soruşturma hakkında ne bilebilirdi ki? Sorgu öyle yönetiliyordu ki, bir şey öğrenmesi, suçlamalar karşısında kendini savunması neredeyse olanaksızdı. Kimseyle yüzleştirilmiyordu.

“Adamlar geliyorlardı, koridoru geçiyorlardı ve hiç konuşmuyorlardı. Bunlar gerçek yüzleştirme değildi. Ne Van der Lubbe ile ne de Torgler’le yüzleştirildim. Van der Lubbe’yi ilk defa mahkeme salonunda gördüm. Daha önce kendisini pek kısa bir süre Reichstag’da sorgu yargıcının karşısında görmüştüm. Torgler’e gelince onu da ilk kez Leipzig’de mahkeme salonunda gördüm.

“Yangın çıkarma suçlamasının tutmayacağına, ama serbest bırakılmayacağıma ve beni bir başka bahane ile yok edeceklerine inanıyordum...”

Her durumda kaderi bellidir ve Dimitrov bu kadere cepheden soğukkanlılıkla bakmaktadır.

Dış dünyadan tamamen yalıtılmıştır. Doğru düzgün bir avukatı bile yoktur. Alman hukukunu ve yargılama usulünü bilmemektedir. Ailesinin tuttuğu yabancı avukatların tümünün vekâletleri reddedilmiştir. Güvenebileceğini sandığı tek Alman avukat da vekâletinden istifa zorunda bırakılacaktır.

Çevresinde olup bitenlerden haberi yoktur. Yabancı gazeteler yasaktır. Alman gazetelerini bile alamamaktadır. Kitap okumasına da izin yoktur. Kendisine bir elkitabı, ya da sözlük alabilmek ve hapishanenin sıkıcı günlük hayatına karşı durabilmesi için hiç para verilmemektedir. Ve üstelik otuz beş yıllık devrimci hayatı, organizmasını yıpratmış, sağlığını bozmuştur.

Karşılık verilmemesi gereken iğrenç iftiralar. Eşinin ölümü. “Hayatımın en büyük kayıbı, yediğim darbelerin en ağırıdır.”

Başkasının cesaretinin kırıldığı saatler olurdu. Ama bir Dimitrov, kendisini çöküntüye bırakmaz, tek bir an bile yenilgiyi kabul etmezdi. Tek bir an bile görevinden, davasının zaferinden şüpheye düşmüyor.

Her türlü korunma içgüdüsünün, her türlü bencil refleksin üstesinden gelmesini biliyor. Özgürlüğünü, sağlığını, hayatını feda edebiliyor, kendi kişiliğini soyutlaştırabiliyor.

Bu Dimitrov’un gurur duyduğu bir kahramanlık olayı mıdır? Hiç de değil. Kahraman henüz serbest bırakılmışken ve henüz bir yıllık hapisliğin, acılarla dolu savaşın sağlığı üzerinde bıraktığı derin izler tazeyken, ilk sözlerinden biri şu olmuştur:

“Ölümden korkmamak! Bu kişisel bir kahramanlık konusu değildir: Bu, devrimcinin, devrimci emekçinin özelliğidir.”

Bir devrimci, ilk önce savaşı kendi içinde vermedikçe, düşmana karşı zafere dek savaşı nasıl yürütebilir?

Dimitrov büyük bir devrimcidir. Değil mi ki o bir insandır, öteki insanlar kadar, belki de onlardan çok duyan ve acı çeken bir insandır. Öyleyse onda öteki insanlar kadar, belki de onlardan çok yenilmesi, yönetilmesi gereken insan özü vardır.

Hiçbir şey Dimitrov’un sevgili anasına, kız kardeşine yazdığı mektuplar kadar bu yönü aydınlatmaz. Bir oğul, bir kardeş, bir koca olarak kusurlu olduğu için o kendisini savunmuyor.

Ama yarası kanayan bu adam her şeyden önce inanan ve isteyen bir adamdır.

Ama isteyen bu adam, her şeyden önce görevinin adamıdır. O her şeyden önce en ön cephe savaşçısıdır, sorumlu savaş önderidir. Tüm düşüncesini sorumluluğu üzerine, rolü üzerine, kendisine seçtiği amaç üzerine, kendisine çizdiği çizgi üzerine toplamaktadır. O bu amacı, bu çizgiyi hiçbir zaman gözden kaçırmamaktadır.

“Böyle bir çizgiyi gerçekleştirmeye kalktın mı, can telâşına düşemezsin.”

Bundan şüphe mi edilir!

Ve ben burada düşmanı yenilgiye uğratmadan önce Dimitrov’un kendi içinde verdiği savaşlardan en çetininin, öfkesini dizginlemek için verdiği savaş olduğunu düşünerek onun bir sırrını açıklamakla ona ihanet etmiş saymıyorum kendimi.

Hapishanede tuttuğu notlardan okuyacağımız bir iki cümle bu kendi kendiyle savaşın kimi yönlerini saptamamızı sağlar. Tutukluluğu süresince Dimitrov günlük tuttu. Günlük olayları sıcağı sıcağına yazıyordu. Bu notlar savunması için yararlıydı, ama aynı zamanda dengesini korumasına yardım ediyordu.

Kimi günler, gerçekten o iç tartışma sonucu sağlanmış sakinliği deniyordu ve sessizliğin, yalnızlığın, hareketsizliğin (buna bedensel acıları da eklemek gerek) daha da artırdığı iç birikimi kağıda dökmeye gereksinim duyuyordu.

1 Mayıs bayramını resmi geçit törenleriyle kirletmeye giden Nazi kalabalığının gürültüsünü işitince, Dimitrov, duyduğu büyük acıyı, büyük öfkeyi ifade etmek gereğini anlıyor. Moskova-Berlin karşıtlığının onun durumunda ne anlam içerdiğini günlüğünde şöyle anlatıyor:

“Burada beşinci pazarım!

Daha ne kadar sürer bu?

1 Mayıs pazartesi: “Ulusal Emek Bayramı”.

Moskova-Berlin, tarihin birbirine zıt iki gücü.

Ve ben Moabit cezaevinde kapalıyım, zincire vurulmuşum!

Oldukça can sıkıcı ve üzücü!..”

Ama hemen ardından iradesi üstün geliyor ve Dimitrov, idam yerine doğru yürüyen Danton’un sözlerini, kendi durumuna uydurarak tekrarlıyor: “Zayıflık yok!”

Kendi nefsini yenmek ve kendini disipline etmek için Dimitrov çalışıyor: Savunmasını nasıl hazırladığını, acı alay biçimine bürünen bir öfkeyle iddianameyi nasıl incelediğini, ondan notlar çıkardığını, Alman hukukunu, ve yargılama yollarını öğrendiğini, karşı tarafın stratejisini anladığını, kendi karşı saldırı planlarını hazırladığını ileride göreceğiz.

Ama bu gerekli çalışmalar onun eylem gereksinimini karşılamamaktadır. Uzun erimli başka çalışmalara girişiyor: Hapishanenin kitaplığından yararlanarak Alman tarihini inceliyor, aynı zamanda Fransızca ve İngilizce öğreniyor.

Sansür kurumu Shakespeare’i kayırdığı için, kitaplıkta bir Hamlet bulunmaktadır. Dimitrov için ne büyük mutluluk! Kitabı elde ediyor. Okuyor. Üzerinde düşüncelere dalıyor. Yapıtı yorumluyor. Bu yapıtta kendi durumuna uyan bir yücelik, kendi düşüncesi çapında bir evren buluyor.

İnsan Shakespeare ile Dimitrov’un karşılaşmalarını hayal edebiliyor, insanlaşmış güç olarak Dimitrov’un, tıpkı Hamlet’in mezarlıktaki kafatasını seyrettiği gibi, Hamletin kendisini seyretmesini gözünün önüne getiriyor.

Ama burada söz konusu olan bir tek adamın giderek bir tek ülkenin yazgısı değildir. Söz konusu olan sınıfların, insanoğlunun yazgısıdır. Ve Dimitrov için “olmak” istemektir, eyleme girişmektir. İzlemek ise, gerçeğin gözünün ta içine bakmaktır.

Hamlet’in; hayatın mahkûm ettiği bu hayalcinin bize öğrettiği şey hiç değilse açıklıktır, sonuna kadar düşünebilme cesareti, kendine karşı içtenliktir. Bu nedenle Dimitrov gibi bir devrimcinin bu ölümsüz dramdan şu üç dizeyi kendisine şiar edinmesi hiç de yadırganmamalıdır:

“Her şeyden önce kendi kendine karşı içten davran.

Gecenin gündüzü izlemesi nasıl kaçınılmazsa,

Sen de kimseyi aldatamazsın.”

Shakespeare’i Galilei’nin izleyeceğini göreceğiz: Kahraman kendi insanlarını seçmesini biliyor. Ve bu kendi insanları, öfkesini yenme işinde ona yardımcı olmuşlardır.

Ama Dimitrov, görüşünü daha da keskinleştirmek için hayal etmektedir. O düşmanı kolluyor. Zayıf noktalarını gözlüyor. Saldırıya hazırlanıyor.

Devletin atadığı avukata karşı

Dimitrov, sorgu yargıcı önünde de, tıpkı polis sorgusunda yaptığı gibi sorgu tutanağını imzalamayı reddediyor.

İfadelerini özetleme işini üzerine alıyor. Bunları kendi eliyle yazıyor ve ancak bu biçimde sunulmuş olan ifadelerin sorumluluğunu kabul ettiğini belirterek bunları sorgu yargıcına gönderiyor.

Bu çok yerinde, kuvvetle önerilmesi gereken bir tedbirdir. Yabancı bir ülkede hakkında tahkikat açılan, kendi ana dilinde sorgusu yapılmayan bir militanın, yabancı dili ne kadar iyi bilirse bilsin, bu yolu tutması zorunlu sayılmalıdır. Bir tercümanın bulunuşu söz konusu tedbirin gerekliliğini azaltmaz.

Burada, bu denemenin sınırları içinde Dimitrov’un ifadelerini ayrıntılı olarak incelememiz imkânsızdır. Ancak Dimitrov’un düşmana, sadece bilmesi gerekeni açıklarkenki ihtiyatlılığını ve ağırbaşlılığını belirtmekle yetinelim. Kamu tanıklarının yalanlarını, imalarını, iftira, yalan ve çelişkilerini saptıyor, belirtiyor ve çürütüyor. Kişisel zaman ve mekân kanıtlarını ikinci plânda, politik kanıtları birinci plânda tutmasını biliyor.

“Komploculuğu” ve terörizmi yererek Alman Partisi’ni bütün isnat ve şüphelere karşı daha şimdiden savunmaya başlıyor. III. Enternasyonal ve onun Alman Bürosu adına konuşarak ilkelerinin dosyada yer almasını sağlamak için duruşmaların başlamasını beklemiyor.

“Herkesin bildiği gibi, III. Enternasyonal’in ve Alman Seksiyonunun kararları gereğince bu dönem içinde eylem, yığınların faşizme karşı politik seferberliğine, Alman proletaryasının birleşik cephesinin kurulmasına, emekçilerin hayati çıkarlarının ve haklarının savunulması için iktisadi ve siyasi yığın savaşına dayanmaktaydı. Bu eylem aynı zamanda işçi sınıfının çoğunluğunun kendi davasına kazanılmasını da hedef tutmaktaydı.

“Her parti üyesi için uyulması zorunlu olan Almanya’daki gerçek devrimci politikanın bu somut yönelimi, komünistler tarafından herhangi bir terörist eylemi, herhangi bir macera, ya da ayaklanma plânını imkânsız kılmaktadır. Bu cinsten hareketleri, Enternasyonal ve Alman Partisi reddetmekte, bunları proletaryaya zararlı saymakta ve bunlara karşı durmaktadır.”

Karşısında savaşılacak biricik düşman sorgu yargıcı değildi. Kendi “savunucusuna” karşı da mücadele etmesi gerekti.

Mahkeme, Dimitrov’un kendi seçtiği Alman ve yabancı avukatları reddedince, üç Bulgarın savunmasını üstüne alması için bir Nazi avukat resmi mercilerce tayin edilmişti: Dr. Teichert.

Dr. Teichert iyi bir Ari idi. Kafasının içi de dışı gibi keldi. Vasat kavrayışta uysal bir adamdı: Tipik bir orta halli Nazi.

Dimitrov’u savunmak, yani Dimitrov’un kendini savunmasını önlemek; işte çapına bakmadan bu adamcağıza yüklenen görev bu idi.

Bunun nedeni psikolojiden anlamamak mıydı? Belki. Ama Hitlerci adalete ve iddia makamına bu kolay sabotaj işinde yardımcı olabilmek için, örneğin, tecritte ve zincirde tutulan bir adama kendini savunması için gerekli belgelerin verilmesini önlemek için, kamuoyunun önünde sanığın aleyhinde konuşmak için, kurtlarla birlikte ulumak için bir önemli kişi, bir “kartal” olmanın gereği yoktu.

Ama bu adamcağız ne Dimitrov’un cesaretini kırabildi, ne onun soğukkanlılığını yitirmesine sebep olabildi, ne de Dimitrov’un savunucusunun Dimitrov’un kendisi olmasını önleyebildi.

Sorgu yargıcı, Dimitrov’a ilk defa olarak savunmasında yardımcı olmak üzere, resmi mercilerce bir avukat tayin edildiğini bildirdiği zaman reddetti. “Tabii reddettim.” demiştir bana.

Ama Dr. Teichert “Müvekkiline” tayinini bildirmek ve ziyaretini haber vermek üzere yazdığı zaman, Dimitrov bu zorla kabul ettirilmek istenen hukuki yardımı hemen reddetmedi.

Niçin? “Çünkü Alman muhakeme usulü kanunu gereğince, yabancı bir avukat, ancak bir Alman avukatın yardımcısı olarak kabul edilebilir,” demiştir bana Dimitrov. “Ben kendi seçtiğim savunucuları istemekteydim, bu da ancak tayinle gelen avukat Teichert’i muhafaza ettiğim takdirde mümkün olabilirdi. Duruşmaların başlamasına kadar bu taktiği yürüttüm.”

Kendi seçtiği yabancı avukatların kabul edilmesini beklerken, Dimitrov Dr. Tiechert’e karşı nasıl bir taktik kullanmıştır? Şu iki amacı güden tatlı sert bir taktik: Kendisine mümkün olan nezaketle Dimitrov tarafından seçilmiş bir savunucu olmadığı takdirde savunmanın sanık tarafından yapılacağını anlatmak ve bu tayin edilen avukattan, siyasi savunmanın hazırlanması için gerekli tüm belgeleri elde etmek üzere geçici olarak yararlanmak.

“Atanan bir avukatın görevinin bana savunmamda yardımcı olmak değil, tam tersine savunmamı baltalamak olduğunu bile bile ondan bana gerekli olan malzemeyi sağlamasını bekliyebilirdim.”

Dimitrov’un Dr. Teichert’e gönderdiği mektuplarda izlediği ana çizgi işte budur. İlk mektubunun ilk sözleri serbestçe seçilmiş olan savunucuların önemini belirtmektedir: “Onlar herhalde sizinle temasa geçeceklerdir.” “Müvekkilinin” lehte kanıt konusunda tekliflerinin ne olduğunu bildirmesi için onu sıkıştıran Dr. Teichert’in sorularına Dimitrov cevap olarak, gururlu bir eda ile, yazılı açıklamalarında meselenin özünü bildirdiğini, bunları “özel bir dikkatle” okumasını ve ancak iddianamenin metni elinde olduğu zaman kanıt teklifinde bulunacağını ve bu iddianame kendisini “Reichstag yangınını çıkartmakla suçladığı takdirde, Alman adaletinin bir şaheseri olması gerektiğini” belirtir.

Siyasi savunmanın önceliğini gerektiren davanın siyasi niteliğini belirtmek için, Nazi avukata, ağırbaşlı bir edayla ve görünürde alaya kaçmaksızın.

“Adaletin siyasetin bir aracı durumuna ne biçimde sokulduğu en iyi siyasi davalarda ortaya çıkar,” diye yazar.

Ve işte böylece Dimitrov bu düşman ajanına yanaşmakta, hücuma geçmekte, onu “elde tutmaya” hazırlanmakta, onu “bir sıkıyönetimin” koşulları içine sokmaktadır. O bu avukata karşı Lenin’in öğütlerini eksiksiz uygulamaktadır.⁹

O andan başlayarak ilişkileri açık seçiktir. Ve Dimitrov en ufak bir şeyi kaçırmıyor, Dr. Teichert’in “mesleki yardım ve fedakârlığını” denemek için her fırsattan yararlanıyor.

Ondan, özel hayatını ve kişiliğini gözden düşürmeyi hedef tutan iğrenç bir basın iftirasına karşı bir yalanlama yayınlatmasını istiyor. Oysa Dr. Teichert “müvekkilinin” şerefini “savunmaktan” titizlikle kaçınacaktır.

Elinde bulunmayan temel belgelerin kendisine ulaştırılması için gerekeni yapmasını istiyor (Enternasyonal’in XIII. Plenum toplantısı kararları, Alman Partisi kararları, Sofya kilisesi suikasti ile ilgili belgeler gibi). Oysa Dr. Teichert’in hangi yönde çaba gösterdiği bilinmektedir.

Dr. Teichert’e göre, Dimitrov’un savunması, “yangından önceki günlerde Reichstag’da bulunmadığını” tanıklarla ispat etmekle sınırlanmalıydı.

Geçerken belirtelim, salt hukuki bakımdan da böyle bir savunma mantıksızdı. Ve Dimitrov, söz konusu mantıksızlığa işaret ederek, kara cübbesi altındaki kahverengi Nazi üniformasını iyice gizleyemeyen bu avukata iyi bir ders veriyor:

“Reischstag’a gitmediğimi ispat için nasıl tanık gösterebilirim? Olmayan bir şeyin olmadığını tanıkla ispat etmek hemen hemen imkânsızdır.”

Besbelli ki Dimitrov, Teichert’in hangi rolü oynamayı üzerine aldığını ve asıl çabasının siyasi savunmayı baltalamak olduğunu biliyordu ve Teichert ile herhangi bir uzlaşmanın mümkün olabileceği hayaline kapılmıyordu. O, bu Nazi’nin siyasi savunma plânını bozmak için elinden geleni yapacağını ve Dimitrov’un yalanlamak zorunda kalacağı kimi çıkışları ona danışmadan yapacağını seziyordu. Bu cinsten gayretkeşlikleri önleme ve durumunu açık seçik belli etme konusunda tedbirli davrandı.

“Besbelli bir şey olmakla birlikte, ben burada herhangi bir anlaşmazlığı önlemek için ısrarla belirteceğim ki, benim bu işimde, sizin savunucu olarak davranışlarınızın sorumluluğunu, ancak bu davranışlar benim açık talimatım üzerine, ya da önceden rızam alındıktan sonra girişildiği ve benim görüşüme ve telkinlerime uygun bulundukları takdirde, üzerime alabileceğim.

“Sizin kendi teşebbüsünüzle bütün diğer davranışlarınıza gelince; ben bunları kabul ya da reddetme hakkını mahfuz tutmaktayım. Bu açıklamamı göz önünde bulundurmanızı rica ederim.”

Durum açıktı. Beklenilebileceği gibi, Dr. Teichert darbeyi karşıladı ve bu ilk “sıkıyönetim” tedbirini direnmeden kabul etmedi. Savunmayı kendi bildiği biçimde yürüteceğini ve müdahale kabul etmeyeceğini iddia etti.

“Şunu iyi anlamalısınız ki burada söz konusu olan Komünist Partisi’nin savunması değil, kendinizin savunmasıdır.”

Dimitrov’un karşılığı inceliğin, acı alayın ve başıdikliğin şaheseri, avukatı “kıskıvrak bağlamanın” bir örneğidir.

Atanmış avukata, onun rolü, “müvekkili” ile ilişkisi hakkındaki görüşüne, mektubunun dipnotunda cepheden hücuma geçmektedir.

Ona verdiği kesin ders, dondurucu bir nükte ve bir kırbaç gibi şaklayan nezaketle daha da etkili olmaktadır.

“Not: Her ne kadar ben hukukçu değilsem de, tayin olunan bir savunucunun sanıktan talimat almaya mecbur olmadığını bilmekteyim. Ve tabii ki benim böyle bir niyetim yoktu. Ama buna karşılık, Ana Yönetmeliğe göre tayin olunan savunucu sanığın üstü değildir ve bu bakımdan karşılıklı bir anlaşma zorunlu görünmektedir. Yoksa sanık, inatçı bir avukatın sağlayacağı nimetlerden kendini yoksun bırakmayı ve ne kadar yetersiz olursa olsun savunmasını kendi yapmayı tercih edebilir.”

Bu sözleri okuyunca, Dr. Teichert’in kızaran başının içine açık bir fikrin girdiğini ve bürokrasi ayrıntılarıyla dolu beynin konuşmanın ne demek olduğunu anladığını tahmin edebiliriz. Ama Nazi adaletinin bu bahtsız yardımcısının daha öğrenecek çok şeyi olduğunu ileride göreceğiz.

Ancak duruşmaların başlamasından ve mahkemenin yabancı avukatları üst üste reddetmesinden sonradır ki Dimitrov Dr. Teichert’in vekâletini resmen reddediyor.

Tayin edilen avukata karşı bu ilk hücum, aynı zamanda mahkemeyi ve mahkemenin red kararlarını da hedef tutmaktaydı. Yani hem protesto, hem karşı tedbir niteliği taşımaktaydı.

Benim adım bu sırada ileri sürüldü. Bilindiği gibi mahkeme benim vakâletimi de aynı biçimde reddedecekti.

“Tayin edilen avukatın hizmetinden feragat, –bana demiştir Dimitrov– o sırada siyasi bakımdan büyük önem taşıyordu.

“Duruşmaların birinci günü Popov’a koridorda rastladım ve kendisine çabucak: ‘Tayin edilen avukatı reddetmeliyiz’ dedim. Torgler’in kendi rızasıyla seçtiği avukatın bize ancak zararı olacağını biliyordum. Popov’un cevabı: ‘İmkânsız, bunu yapamayız,’ oldu.

“İşte bu anlaşmazlık yüzünden duruşmanın ilk günü Teichert’i önceden kararlaştırdığım gibi resmen reddetmedim.

“Bunu ancak üçüncü gün, sorgum sırasında yaptım. Birkaç kere kendi savunmamı kendim yapacağımı söyledim.

“Ama sanık arkadaşlarım, Popov ve Tanev, benim red kararıma katılmadılar. Teichert’i savunucuları olarak kabul ettiler ve bu yüzden Teichert resmi bir beyanında şöyle diyebildi: ‘Dimitrov beni savunucu olarak kabul etmiyor ama öteki Bulgarlar ediyorlar.’ ”

Tayin edilen savunucuyu reddetmek her militanın uyması gereken bir kuraldır. Her davanın somut şartlarına göre değişen, bu reddin ne zaman yapılabileceği, en etkili anın hangisi olduğudur. Görülüyor ki, Dimitrov arkadaşlarının anlayışsızlığı ile karşılaşmamış olsaydı, mahkeme salonunun eşiğine varır varmaz Dr. Teihert’e yol verecekti.

Ama militanın bu zorunlu tutumu, ki bunun ilke olarak değeri doğruluğunun ispatıdır, savunma hakkının gönüllü olarak kısılması biçiminde alınmamalıdır ve bu tutumun kaçınılmaz sonucunun sanığı hukuki yardımdan yoksun bırakarak, pratikde onun kaderini daha da kötüleştirmek, onu tecrit etmek olacağı düşünülmemelidir.

Sanık atanmış avukatın hizmetini reddettikten sonra, ondan artık hiçbir şey istemeyecek midir?

“Hayır, –diyor Dimitrov– Teichert’in savunmamı yapmasını resmen reddettim, ama buna rağmen, savunmam için bana gerekli olan birçok şeyi ondan istemekten de geri kalmadım.”

“Kimi faşist gazeteler, Dimitrov, siyasi savunmasında serbestçe davranabilmek için atanan avukatın yardımını reddetti. Ama avukat, her işine yaradığında ondan yararlanmakta kusur etmiyor, diye yazdı.

“Bu bir çelişki değildir.”

Ve arkasından Dimitrov şöyle diyor:

“Gerçekte tayin edilen avukatın onu reddeden sanığa hizmeti, onu kabul eden sanığa hizmetinden daha az değildir.

“Öyle sanıyorum ki Teichert benim karşımda bir çeşit sıkılganlık duyuyordu. Niçin? Çünkü ben siyasi nedenlerle onu reddetmiştim.

“Üstelik, yabancı ülkelerde yürütülen kampanya da onun üzerinde bir baskı idi, işte bunun için, birçok siyasi olmayan konuda, müvekkillerini gerçekten savunduğu izlenimini bende yaratmaya çalıştı.

“Bence, bundan, tayin edilen avukatın, kimi hallerde, reddedildiği zaman sanık için daha yararlı olabileceği sonucu çıkarılabilir. Çünkü bu durumda belli bir ölçüde objektiflikten ayrılmama zorunluğunu duyacaktır.”

Üç Bulgarın ve Torgler’in savunmaları, düşmana karşı birleşik bir cephe halinde yürütülseydi besbelli ki daha etkili olabilirdi. Besbelli ki Dimitrov’un sanık arkadaşları onun örneğinin gösterdiği doğru çizgiyi izlemeliydiler.

Ama ne yazık ki böyle olmadı.

Popov ve Tanev, Dr. Teichert’in yardımlarını reddetmediler. Bu öyle bir yanılgı oldu ki başka yanılgılara çığır açtı ve bu yüzden de Dimitrov’un görevi hafiflemiş olmadı.

Torgler’e gelince, o daha da kötüsünü yaptı: Kendi rızasiyle savunmasını bir Nazi avukatına, yani bir düşman ajanına teslim etmeyi akıllılık saydı. Bu avukat, Dr. Sack, Komintern’in ve Alman Partisi’nin en azılı düşmanlarından biri olarak tanınmaktaydı. Sorumlu bir militan tarafından yapılan böyle bir seçim, yalnızca bir yanılgı değildi, atılan ilk ihanet adımıydı.

Böylece çoğunluk karşısında, Dimitrov tecrit edilmiş görünmekteydi.

Duruşmalar: Dimitrov saldırıya geçiyor

Bütün bunların arasında benim için sürpriz olan şey, Hitlerci makamların şaşkınlığı olmuştur: Bunlar, çifte provokasyonu, yangını ve davayı düzenlemek için bu kadar uğraştıktan sonra bir şeyi gözden kaçırmışlardı: Kurban etmeyi düşündükleri adamın irade gücünü. Şunu küçümsemişlerdi: Devrimcinin dehasını, Dimitrov’un dehasını...

Altı ay süren ilk soruşturma sırasında Dimitrov’un ifadelerini dikkatlice okuduğumuzda, daha 23 Eylül günü bile, yargıçların, onun ne çapta bir adam olduğunu anlama konusunda gösterdikleri aymazlığa şaşmamak elde değil.

Dimitrov’un çapını kavrayabilselerdi, sorgusunu, Van der Lubbe’den hemen sonra, öteki üç sanıktan önce yaparlar mıydı? Böylelikle ona, daha duruşmaların başlangıcında, kendini kanıtlama, tartışmaların yönünü belirleme, ağırlık noktalarını saptama, zaten cılız olan öfkelerini de etkisiz bırakan bir ortam yaratmasına fırsat verirler miydi?

Bu yargıçlar, savcılar, avukatlar, kahverengi gömlekli Naziler güruhu, tüm dünyadan gazeteciler, zincire vurulmuş bir adamın çağrısıyla proletaryanın mahkeme salonuna zafer kazanmışçasına girişini umuyorlar mıydı?

Ummuyorlardı elbet. Çünkü Dimitrov’un da dediği gibi bu gerici güruh, “çökmekte olan ve ileriyi görme yeteneğini yitirmiş bulunan bir sınıftandı!”

Altı ay süreyle, komünizmin ipini çekeceklerini sanmışlardı. Kanıtlar düzenlemişler, ifadeler almışlardı. “Tanık” ayarlaması yapmışlardı. İşçi çevrelerinden seçmeyi yeğledikleri bu tanıkları, Alman Komünist Partisi’nin 1933 yılının Şubat ayı sonunda ya da Mart ayı başında bir silâhlı ayaklanma örgütlediğini ve Reichstag yangınının bunun başlangıç işareti olacağını kanıtlamakta kullanacaklardı.

Ama, işkencelere rağmen hiçbir proletarya devrimcisi bu oyuna yardımcı olmamış, hiçbir militan işçi, kumpası gerçekleştirmenin bir aracı olmamıştı. Ve Dimitrov, iddia tanıklarının “Nazi milletvekillerinden, faşist gazetecilerden, âdi suç sabıkalılarından, kalpazanlardan, hırsızlardan, psikopatlardan ve morfinomanlardan ibaret olduğunu” görecekti.

Ama bu yalancı tanıklar iyi eğitilmişlerdi. Roller iyi öğrenilmişti. Belge bombardımanı hazırdı.

Büyük oyun düzenlenmişti: Bütün dünyayı davet edeceklerdi. Dünya basınına kapıları açacaklardı. Telgraf telleri ve radyo dalgaları seferber edilecekti. Seyirliğin sahnelenmesi işi, Dr. Schmoltz yönetiminde Propaganda Bakanlığı’na verilmişti. Bu zat, yarı resmi tebliğler ve resmi gülücükler dağıtmakla görevlendirilmişti.

Mahkeme davayı, herhangi bir âdli olayın davası gibi, kısa yoldan, rahatça kitabına uydurmak istemekteydi (Davayı politik kazanım aracı yapma hakkı, doğallıkla, Nazilerin tasarrufundaydı).

Duruşmaların ilk iki günü Van der Lubbe’nin sorgusuna ayrıldı. Bir kemik ve et yığını haline gelmiş bu yarı can çekişen adam, aşırı ve sürekli uyuşturucuyla bilinci bulanıklaştırılmış bu kukla, ancak “Evet... Hayır... Bilmiyorum...” gibi sesler çıkarabiliyordu.

Üçüncü gün, 23 Eylül’de, her zamanki gibi cübbelere bürünmüş mahkeme heyeti, projektörlerin kesişen ışınları arasından girişini yapıyor. Kürsüde yerini alan mahkeme başkanı, kolunu uzatarak selâm veriyor. Kendine güveni bellidir, bu mahkeme oyununda “âdil yargıç” rolü ona düşmektedir ve oyunun kurallarını uygulayacak odur. Ufak tefek, başı dazlak olan Başkan Bünger’in keyfi yerindedir. Her eşyanın hastalıklı bir yerli yerindelik içine sıkıştırıldığı mahkeme salonuna bakarak ellerini ovuşturuyor ve kendi sesini dinlemeye koyuluyor.

2 numaralı sanığı sorguya çekiyor: Elli yaşlarında, Beethoven’inkileri andıran yüz çizgileri olan ve iki gündür, rahatsızlık verici bir ifadeyle dik dik kendisini izleyen bir adam. Bir Alman bile değil: Kendi ülkesi Bulgaristan’ın Dışişleri Bakanlığı’nın bile arka çıkmayacağı bir Bulgar!

Dimitrov ayağa kalkıyor. Yüz çizgileri sakin, bakışları sert.

O sırada Başkan Bünger bu adamın sorgu yargıcına kafa tutmaktan korkmamış olduğunu ve bu yüzden sorgu yargıcının kendisine yakındığını hatırlıyor. Onun için mahkeme başkanı, o eski kurt, Dimitrov’u tutumunu değiştirmeye davet ederek o saygısız bakışlarına karşılık veriyor.

“Bu sizin çıkarınızadır,” diyor, babacan bir edayla.

Ve Dimitrov’a çekiç darbesini andıran ilk sözlerini söyleme fırsatını veriyor: “Siz de benim gibi suçsuz olsaydınız ve beş ayı zincire vurulmuş durumda olmak üzere yedi ay cezaevinde çile doldursaydınız, bu bakışların nedenini anlardınız.”

Ve savaş başlamıştır. Başkan şaşkındır. Direnci birdenbire erimiştir. Sorguya geçiyor.

Bu andan başlayarak, her yanıt bir saldırıdır. Gazeteciler şaşkın şaşkın birbirlerine bakıyorlar.

Sanık Dimitrov kendini savunmuyor: onun bedeninde III. Enternasyonal saldırıya geçmiştir.

Bunun doğruluğunu, ertesi gün yazdıklarıyla Nazi basını bile onaylayacaktır.

Leipziger Meuste Nachrichten şöyle yazacaktır:

“Dimitrov’un daha ilk sözlerinden, bu büyük davayı, özünde politik nitelik taşıyan hayatının bir parçası haline getirdiği anlaşılmaktaydı. Reichstag yangınında rolü önemli değildir. Dimitrov’un en büyük çapta bir manevi kundakçı olduğu artık anlaşılmıştır... Eğer uygar insanlık sonu olmayan bir kanlı gece kâbusuna düşmek istemiyorsa, et ve kemik haline gelmiş bu III. Enternasyonal programını yok etmelidir.”

Duruşmaların yönü değiştirilmiştir; saldırı inisiyatifi, duruşmaların yönetimi el değiştirmişti.

Mahkeme başkanı Bünger inisiyatifi yeniden ele geçirmeye yeltendiği zaman hiç de başarılı olamadı: Öfkeye kapıldı, ama öfke onun otoritesini geri getirmedi. Ne dikkatsizce gözdağı vermeler, ne sanığın sözünü kesmeler ne de mahkeme salonundan dışarı çıkarmalar işe yaradı. Bu doğadaki gibi saf gücün, diyalektik kavrayışın, her an bilinciyle karşısındakini mavrada bırakan, onu gülünçleştiren bu gözüpekliğin kaynağı, kesemeyecekleri yerlerden doğuyordu.

Ama bu Dimitrov’un hemen aşağılayıcı bir dil ve ton kullandığına, mahkemeyi, faşist diktatörlüğün bir kuklası olarak nitelendirmekle işe başladığı anlamına gelmez.

Hiç de öyle değil. Çünkü o biliyordu ki böyle davranmakla, çok şey anlatabileceği bir kürsüyü elden çıkarmış olacaktı.

“Savunmamı öyle yürüttüm ki, ben söylemeden de herkes mahkemenin faşist diktatörlüğün bir kuklasından başka bir şey olmadığını anladı.”

Dimitrov, kararlı bir tutuma, gerekli esnekliği ve haklarının ne olduğunu bilmekten kaynaklı bir özgüveni ekleyebildi. İddianameyi harf harf incelemişti. Ama tümünü yalnızca kendini ilgilendiren bir bölümünü değil. Ve bunu, Dimitrov, politik savunmaya öncelik verdiği için yapmıştı.

“Daha başından, iddianamenin benim kişiliğimi değil, partimizi, davamızı hedef aldığını göz önünde tuttum. Sonraları, iddianamenin tümünü yalnızca benim incelediğimi anladım. Torgler ancak kendini ilgilendiren bölümlere bakmıştı. Tanev ile Popov da çevirmene yalnız kendi bölümlerini çevirtmişlerdi.”

Ve Dimitrov, iddianameyi bir bütün olarak kavramasından, hukuk bilgisinden eşsiz bir ustalıkla politik saldırısında yararlanabiliyor.

Nasıl bir gururla, Dimitrov önder rolüne ve sorumluluğuna ve özellikle Eylül 1923’te Bulgar işçi ve köylülerinin ayaklanmasında oynadığı, “etkin ve yönetici” role sahip çıkıyor! Ne büyük bir ağırbaşlılıkla bu hareketin eleştirisini yapıyor, yenilginin nedenlerini yorumluyor.

“Bu gözüpek halk ayaklanmasından onur duyuyorum.”

“Tek üzüntüm, o dönemde partimin ve benim henüz gerçek Bolşevik olmayışımızdır. Onun için proletaryanın önderlik ettiği bu tarihsel halk ayaklanmasını gerektiği gibi örgütleyemedik ve zafere ulaştıramadık.

“Bolşevikçe olmayan örgütlenmemiz, politikamız ve taktiğimiz, devrimci deneyimden yoksun oluşumuz ve özellikle 9 Haziranda, faşist darbe sırasındaki oportünist tutumumuz, bütün bu etkenler, halkın katillerine ve cellâtlarına ayaklanmayı bastırmada yardım etmiştir.”

Ve Dimitrov bu deneyin politik eğitim bakımından değerini belirtiyor; son başarıya inancını ifade ediyor:

“Ama parti, bu kanlı dersten gerektiği gibi yararlanmayı bilmiştir ve Eylül ayaklanmasının büyük deneyiminden gerekli sonuçları çıkarmış olan Bulgar işçi ve köylülerinin kurtuluş savaşı, partinin yönetimi altında son zafere doğru sağlam adımlarla ilerlemektedir.”

Dimitrov’un cüppeli yargıçlar ve üniformalı Naziler önünde söylediği bu sözler kimin içindir? Onu duvarlar ötesinde dinleyen Bulgar işçi ve köylüleri için. O, dünya basınının bu sözleri ulaştıracağı tüm dünya işçi ve köylülerine, Alman işçi ve köylülerine, bütün faşist yönetimlerin köle durumunda tuttuğu işçi ve köylülere; gericiliğin, terörün ve antikomünizmin “yel değirmenleri”nin duvarlarına şaklattığı, mantığa dayanan, sağlam, canlandırıcı umudu, “siyasi enerjiyi” taşıyan şu sözlerle seslenmektedir:

“Bu, gerçekte, öteki ülkelerde komünizmi ezmek için çaba gösterenlere, bütün o çağdaş Cervantes kahramanlarına, akıllarını başlarına toplamaları için bir uyarıdır.”

Almanya’da politik sığınmacı olarak eylemini öyle anlatıyor ki, kimseyi zor duruma sokmuyor, kimseyi ele vermiyor, ama aynı zamanda hiçbir şeyi de yadsımıyor, militan olarak onurunu koruyor ve tartışmaları ulaştırdığı politik stratejide tutmasını biliyor:

“Ben Alman politikasına karışmış değilim. Alman Komünist Partisi ile hiçbir ilişkim yoktur. Görevim için bu gerekli değildi.

“Ama size açıkça söyleyeyim ki, eğer görevim bunu gerektirseydi, Alman Komünist Partisi ile ilişki kurardım.”

Ve iddia makamı, evinde ele geçen devrimci yayınlar ve Correspondance Internationale dergisinde kendi imzası altında çıkan yazılar üzerinde durunca, bunların sorumluluğunu gururla üzerine aldığını bana şöyle anlatmıştı:

“Kendilerine, bu belgelerin benim olduğunu ve benim komünist olarak, Komintern üyesi olarak bunların sorumluluğunu üzerime aldığımı söyledim.”

Ve bu açıklamanın yarattığı hareket alanından yararlanarak, Lenin’in çok önem verdiği şeyi yapıp ilkelerini bildiriyor:

“Benim bir Bolşevik olduğum, bir proleter devrimcisi olduğum doğrudur. Altını çiziyorum: ‘Proleter devrimcisi’. Çünkü şu akla karanın karıştığı dünyada, veliahtlar bile kendilerine devrimci demektedirler ve örneğin Van der Lubbe kadar deli devrimciler de vardır!

“Bulgar Komünist Partisi’nin Merkez Komitesi üyesi ve III. Enternasyonal’in Yürütme Kurulu üyesi olarak, ben, sorumlu bir yöneticiyim.

“Ve Bulgaristan Komünist Partisi’nin olsun, III. Enternasyonal’in olsun tüm hareket, karar ve belgelerinden hesap vermeye hazırım. İşte tam da bu nedenle ben bir terörist maceracı, bir darbeci, bir kundakçı olamam.

“Öte yandan, proletarya devriminden yana, proletarya iktidarından yana olduğum da doğrudur. Kapitalizmin ekonomik bunalımlarına karşı, savaş felâketine karşı proletarya iktidarının tek kurtuluş çaresi olduğuna kesin olarak inanmaktayım.

“Ve proletarya iktidarı uğruna savaş hiç şüphe yok ki benim hayatımın anlamıdır. Davam için daha yirmi yıl yaşamak ve sonra rahat ölmek isterdim. İşte bunun için ben bireysel teröre ve darbeciliğe karşıyım.

“Bu karşı tutumum, duygusal ve insancıl düşüncelerle değildir. III. Entenrasyonal’in kararları ve disiplini gereğince proleter devrimin çıkarı bakımından bireysel teröre karşıyım, darbeci maceralara karşıyım.”

Hiçbir zaman düşman eline düşmüş bir proleter parti lideri yücelikte onu aşmamıştır. Hiç kimse davanın onurunu ve saygınlığını daha güçlü olarak savunmamıştır.

Ama bu unutulmaz sözlerin yazı olarak okunmasının hiçbir zaman veremeyeceği şey, bunların kahramanın dudaklarından doğuşu, mahkeme salonunun sessizliği içinde, yere geçmiş yargıçların, şaşırmış gazetecilerin karşısında tok çekiç sesleri gibi patlayışıdır. Başkan kendine gelir gelmez durmadan kesilen bu sözler öyle bir enerji taşıyorlardı ki, hiçbir güç, ne masa üstüne vurulan yumruklar, ne duvar kalınlıkları; hiçbir şey bunları durduramazdı. Cüppeli yargıçlar koltuklarında istedikleri kadar çırpınsınlar, kahverengi ve kara üniformalı Naziler istedikleri kadar salona girip çıksınlar, telâşlansınlar, Propaganda Bakanlığı’nın ve Gestapo’nun o bayları istedikleri kadar diş bilesinler, aralarında fiskos etsinler, tebliğler hazırlasınlar, sağa sola emirler versinler, basına şirinlikler yapsınlar; çirkinliği ustaca bir makyajla kapatılmış, kabalığı ikiyüzlü bir tatlılığın ardında gizli bu şatafatlı suç birliği, kendine güvenini ve çapını bir anda yitiriyor. Bu adamlar küçücük oluyorlar, silsile altüst oluyor, kurallar yeniden belirleniyor, roller değişiyor.

Uluslararası proletarya mahkeme salonuna girişini yapmıştır. Artık salonu terk etmeyecektir. Onu oradan kovamayacaklardır; Dimitrov’un yaka paça salon dışına sürüklendiği zamanlarda bile...

İnancının ne olduğunu bildirdikten sonra, Dimitrov inisiyatifi ele alıyor ve onu bir daha elinden bırakmıyor. İddia makamına ilk darbeleri indirmektedir. Hem de ne darbeler!

Yargıçları taraf, basını da tanık sayarak suçsuzluğunu bildiriyor:

“Rahatça söyleyebilirim ki, benim Reichstag yangını ile, örneğin bu salonda bir yabancı gazete muhabiri, ya da bay yargıçların kendilerinden fazla bir ilişiğim olmamıştır!”

İlk soruşturmanın kayıtlarını reddediyor. Bunların doğruluğunu kabul etmiyor. Sorgu tutanaklarını imzalamadığını hatırlatıyor ve yalnız kendi el yazısı ile yazılı ifadenin sorumluluğunu üzerine alıyor:

“İlk soruşturma belirli bir varsayım ve niyete dayandırılmıştır. Her ne pahasına olursa olsun ve her şeye rağmen beni Yüksek Mahkeme önüne bir kundakçı olarak getiremez.

“Ve bu, aylarca süren kovuşturma, (benim için şu anda besbelli olan) gerçek failleri ciddi olarak aranmadan yapılmıştır.”

Yargıcın önleyebileceği tek bir sert sözcük yok, ama gene de her şey söylenmiştir. Bu sözcüklerin her biri tam hedefe vurmaktadır.

Hedefte bir yarık açılır açılmaz darbeler daha da korkunçlaşacak, saldırı gittikçe gelişecektir.

Bu tarihsel günün akşamı gelip çatmadan tüm haberleşme kabloları ve özel telleri titreşim halindeydi ve anakaraların tümüne bu alevden sözlerin bir kısmını iletiyorlardı. Bunları duymuş olan gazetecilerin ürküntü ile karışık hayranlıkları her yana ulaşacaktı.

Ağırbaşlı Times gazetesi “İnsanlık gururu sanki bu Bulgarın doğal özelliği” diye yazacaktı. Hitlerci gazeteler bile şaşkınlıklarını, içten içe hayranlıklarını gizleyememektedirler: Susturulmuş, köleleştirilmiş olan Alman halkına, kendi adına konuşan ve konuşacak olan kahramanı tanıtıyorlar, onun zafer kazanmış heyecanını, yenilmez gücünü, diyalektik ve psikolojik gücünü ve yabancı basına telkin ettiği saygıyı anlatıyorlar:

“Kendisi duygu taşımadığı için, –diye yazıyor Neue Leipziger Zeitung– başkasının da duygusuna seslenmiyor. Kendi amaçları için kullanmak üzere, insanların karakterini bir yasa gibi incelemiş. Kusursuz bir psikolog. Bu volkan gibi adamı sanık sandalyesinde tutmak Dr. Bünger için kolay olmadı. İhtiyacına göre mikrofonun yerini değiştiriyor ve yabancı gazetecilere seslenme fırsatını hiç kaçırmıyordu. Aradığı bir yankıdır. Ve (yabancı basına bir göz atış bunu anlamak için yeter) yankı bulacaktır da.”

Bu cins yazılar Nazi yöneticileri gocundurmuş olacak ki, (eğer yanılmıyorsam) ertesi gün, Propaganda Bakanlığı’nın temsilcisi, bir basın toplantısında, yabancı gazetecilerin karşısında (ne acemilik!) farkında olmadan komünist propagandasına yardımda bulunan Alman gazetecileri uyaracaktı.

Dimitrov’un stratejisi

Bu incelemenin sınırları içinde duruşmaların ayrı ayrı safhalarını ve Dimitrov’un başka yerde yayınlanmış olan bütün cevap, çıkış ve sorularını veremeyeceğiz. Burada yapabileceğimiz doğruluğu sınanmış bir stratejinin ana çizgilerini sunmak olacaktır:

Özünde siyasi olan bir saldırı stratejisi.

Sonunda yapılan değerlendirmelerde ve (Dimitrov’un mektupları gibi) belgelerde değer ve başarısı kanıtlanan bu stratejiyi, Dimitrov bana açık ve anlamlı birkaç sözcükle özetlemiştir:

“İlk önce, inisiyatifi ele alacaksın ve elde tutacaksın.

İnisiyatifi elde tutabilmem için bir stratejik plân hazırlamam ve uygulamam gerekti.

Yalnızca iddia makamını değil, düşmanın kendisini de politik bakımdan yıkmaya önem verdim: Onu toplum önünde yıkmaya, gülünç duruma düşürmeye...

Polisten başladım. Ondan sonra sıra sorgu yargıcına, ünlü Vogt’a geldi.

İki savcıya... Parisius ve Werner’e de hücuma geçtim...

Ondan sonra avukatlara, özellikle Torgler’in avukatı Dr. Sack’a ve doğaldır ki Dr. Teichert’e de. Bu ikincisi bir daha belini doğrultamadı.

Hedeflerim arasına basını da; Hitlerci basını da kattım: Hitlerci basına hep saldırdım; bu basının bütün iftira kampanyalarının maskesini düşürmeye çalıştım. Zaten Hitlerci basının tepkilerinden, darbelerimin etkililiğini öğreniyor ve tutumuma ona göre yön veriyordum.

Böylelikle mahkeme yalıtılmış, zayıflamış oldu...”

Dimitrov’un, daha duruşmalar başlamadan polise ve sorgu yargıcına karşı nasıl taarruza geçtiğini gördük. Duruşma sırasında o, bu ikisini güç duruma sokmak ve her an üstünlüğü artırmak için hiçbir fırsatı kaçırmadı.

Dimitrov savunmayı kendisinin yapması kararını ancak duruşmanın üçüncü günü, 23 Eylülde açıklamıştı. Davanın Berlin’de açılacak olan bölümünün başlangıcına kadar, Dimitrov, atanmış avukatın en sonunda kendi seçtiği bir avukatı yardımcı olarak kabul edeceğini umuyordu.

Böylece Başkan Bünger ile daha ilk çatışmalarında, Dimitrov, bu olayların nedenlerinden birinden yararlanarak mahkemeyi son kez uyardı: Ya avukat olarak Marcel Willard’ı kabul edersiniz, ya da savunmamı kendim yaparım.

“Eğer kendi seçtiğim bir avukatın yardımından yararlansaydım kendi savunmama zararı dokunan bu gibi olaylara elbette ki meydan vermezdim... Bir insan ve avukat olarak Dr. Teichert’e karşı kişisel hiçbir kinim yok. Ama Almanya’da bugünkü durumda, ona, atanmış bir avukat olduğundan güvenim olamaz. Onun için ben kendimi savunmak zorunda kalıyorum: Ara sıra pek hukuki olmayan çıkışlarım bu nedenledir.

Yüksek Mahkeme huzurunda savunmam açısından ve aynı zamanda –düşünceme göre– duruşmaların normal seyri açısından, Yüksek Mahkeme’ye bir kez daha ve bu sefer son olarak başvuruyorum ve savunmama, kız kardeşim tarafından önerilen avukat Bay Marcel Willard’ın katılmasına izin verilmesini talep ediyorum.

Eğer bu son isteğim de reddedilirse, o zaman savunmamı kendim becerebildiğim kadar ve uygun bulduğum biçimde yapmamdan başka çıkar yol kalmamaktadır.”

Mahkeme red kararı verince, Dimitrov Berlin’deki ilk duruşmada, 4 Ekimdeki oturumda savunmayı kendisinin yapacağını bildirdi.¹⁰

Ve Dimitrov, yalnızca savcıya ve yargıçlara değil, aynı zamanda öteki iki Bulgar sanığın zayıf tutumlarından yararlanan atanmış avukata ve onunla işbirliği etmekte olan Torgler’in avukatı Dr. Sack’a karşı durmak zorunda kaldı. Atanmış avukatlardan biri, Dr. Teichert, müvekkilinin politik savunmasını baltalamakla yetiniyor, Dimitrov’un ancak onun aracılığıyla elde edebileceği belgeleri ona iletmeyi reddediyordu. Duruşmalarda ise bu avukat, müvekkili saldırıya uğradığında, sözü kesildiğinde, istekleri reddedildiğinde, salondan dışarı çıkarıldığında susmakla yetiniyordu. Dr. Teichert’in şaşırtıcı bir susma yeteneği vardı. O, Van der Lubbe’nin durmadan akan burnuna mendil tutmaktan başka hiçbir şey yapmayan meslektaşı Dr. Seiffert’e kusursuz biçimde eşlik etmekteydi.

Üçüncü avukata gelince; daha becerikli ve daha tehlikeli olan Dr. Sack aktif roldeydi: Dimitrov’u tahrik ediyor ve savcılara yardımcılık ederek, duruşmaları yönetmeye kalkan ve durmadan suçlayan Bulgar’ın sözünün kesilmesi için, susturulması için, cezalandırılması için, mahkeme başkanını uyarıyordu.

İşte, “özgür” Nazi barolarında yürürlükte olan kuralları, her biri kendine göre uygulayan bu avukatlar arasında işbölümü böyleydi. Bu kurallardan biri şöyledir:

“Devlet’in otoritesini tutkuyla savunmasında, avukat, iddianın bir mahkûmiyet kararıyla taçlanmasını istemelidir ve deneyim avukatın bunu hemen hemen her zaman istediğini göstermiştir.”¹¹

Sanık olarak haklarının ne olduğunu pek iyi bilen Dimitrov, çok kez bu iki kafadar hukukçuya ders verme fırsatını elde etmiştir.

Bununla ilgili olarak Dimitrov bana şöyle demiştir:

“Örneğin biliyordum ki, bir tanık aleyhimde ifade verdiğinde ya da bir belge ileri sürdüğünde, ya da böyle bir belgenin adı geçtiğinde karışmaya hakkım vardı. Bu sanık ifadeleri ve belgeler üzerinde kendim soru sorabilirdim.

Bir gün Teichert ve Sack buna hakkım olmadığını iddia etmeye kalktılar. Yasayı burunlarına dayadım ve onları susturdum. Durumları oldukça zordu.”

Böylece Dimitrov stratejisini noktası noktasına uygulamaktaydı: Yalnızca iddia makamını değil, tüm suçlayıcıları ve yardımcılarını, savcıları olduğu gibi atanmış avukatları da yenilgiye uğramaktaydı ve bir Torgler’den olsa bile, direnmeyi, nereden gelirse gelsin yıkmaktaydı.

Özellikle duruşmaların başlangıcında, mahkemece üç Bulgar için atanan yeminli çevirmene karşı da savaşmak zorunda kaldı.

İlk duruşmalardan birinde, bu çevirmen, Dimitrov’un kız kardeşi Helena Dimitrova’nın ifadesini yanlış çevirmişti ve Dimitrov atılarak, onu, görevini doğru yerine getirmesi yönünde uyardı. Bundan sonra her iki dili de kusursuz bilen Dimitrov, çevirmenin çevirilerini hep dikkatle kontrol etmiş ve çevirmen de bunu bildiği için asıllara sadık kalmak zorunluluğunu duymuştu.

Dimitrov tam bir uyanıklık içindeydi: Her ayrıntıyı yakalıyordu; ama ikincil olgulara gereken önemi vermeyi de biliyordu. Ve ayrıntılar içinde politik savunmayı bir bütün olarak görmeyi hep başardı.

Nazi basını, başını ortaya koymuş olan ve oyunun kurallarına aldırmadan dimdik duran bu deve karşı her gün yığınla yalanlar, karaçalmalar, iğrençlikler kusmaktaydı. Propaganda Bakanı tarafından yönetilen bu basın, sanık sandalyesinde oturan bu suçlayıcıya hırlıyor, paçasına saldırıp ısırmak istiyor, çamur atmaya, saygınlığını yıkmaya çalışıyordu.

Dimitrov bu basına karşı gereken tavrı almada kusur etmedi. Ama okumasına izin verilen bu basın bile (başka gazeteleri okuması yasaklanmıştı) ona davranışını saptamada yardımcı olmaktaydı, “darbelerinin etkililiği hakkında ona dolaylı olarak bilgi veriyordu.”

Özgürlüğüne kavuştuktan hemen sonra şöyle demiştir:

“Herhangi bir konuda ikircim duyduğumda, Nazi partisinin resmi organı Voelkischer Beobachter’e başvururdum. Duruşmalara dair haberlerden, vuruşlarımın isabetli olup olmadığını anlıyordum ve ertesi gün gerekli hedefler belirliyordum. Bu ahmak gazetenin saçmalıkları vuruşlarımı netleştirmede bana yardım etmiştir.

“Hitlerci basını okumak, bana birçok şey öğretti: Londra’da bir ‘komedi’¹² düzenlendiğini Voelkischer Beobachter’den öğrendim.

“Bütün bunlar bana savunmam sorununun dış ülkelerde de ele alındığını gösteriyordu ve faşist basının ‘Yahudi basınına’ karşı polemik niteliğinde sözlerinin birçoğu görüşümü doğruluyordu.”

Dimitrov’a “yönünü saptamada yardım eden” yalnız Nazi basını değildi: Sorgu yargıcı, savcılar, atanmış avukatlar, giderek mahkemenin kendisi, bu güçlü kafanın hiç kaçırmadığı ve kendi cephaneliğine kattığı birçok silâhı istemeden ona teslim etmekteydiler ve bu Hitlerci yargıçların, zindancıların, avukatların bu gibi durumlara meydan vermeme yolunda ortak çabalarına rağmen olmaktaydı.

Bu büyük stratejistin uyguladığı taktiği nitelendiren, berrak görme ve cesaret belirten bir örnek: Ünlü Van der Lubbe meselesi.

Benim gözleyebildiğim ve yabancı gazetecilerin bir türlü anlayamadıkları bir şeyin doğrulanmasını Dimitrov’un ağzından dinleyelim:

“Daha başından Van der Lubbe karmaşası ile karşılaştım. Stratejimi, savunma çizgimi saptayabilmem için Van der Lubbe’nin bilinçli bir provokatör mü, yoksa bilincinde olmadan ajanlık etmiş olan biri mi olup olmadığını bilmem gerekti.

“Önceleri bu konuda hiçbir şey bilmiyordum.

“Bana bu konuda bilgi verecek yanıtları elde etmek için soru sormakla büyük tehlikeleri göze aldım: Van der Lubbe’ye beni tanıyıp tanımadığını, Popov’u, Tanev’i, Torgler’i tanıyıp tanımadığını sordum. Bilinçli bir provokatör olsaydı yalan söylerdi.

“Tehlikeyi göze alarak direndim, ama sonunda bana gereken kesin bilgiyi elde ettim.”

Bu taktik ve psikolojik baskının gerektirdiği soğukkanlılığı, cesareti ve zekâ gücünü değerlendirebilmek için, Dimitrov’un duruşmalardan önce Hollandalı kundakçıyı görmediğini, işitmediğini, onun geçmişi, sağlık durumu ve ilişkileri hakkında en ufak bilgiye sahip bulunmadığını hatırlamak gerekir; ayrıca Dimitrov’un her sorusunun kızıp köpüren başkan tarafından kesildiğini de göz önünde tutmalıyız. Bu sebepten, bu kesin cevapları koparabilmek için her cephede birden savaşmak zorunluydu.

İlk soruşturma tutanaklarında Van der Lubbe’ye ait olduğu iddia edilen ifadelerin sahteliğini ileri süren de Dimitrov oldu. Van der Lubbe’nin yangının öngününde zamanını nasıl kullandığı konusunun aydınlatılması için tüm önlemelere rağmen direnen gene o oldu.

Kahverengi Kitap’ın açığa vurduğu o önemli bilgiyi; Göring’in sarayında gizli olarak toplanan kundakçıların, kimseye gözükmeden Reichstag binasına girmek ve provokatörce işlerini yerine getirmek için yararlandıkları o ünlü yeraltı geçidini kim hatırlamaz?

Bu yeraltı geçidinin varlığı ve oynadığı rol besbelli ki bir devlet sırrıydı; ve hiçbir soruya konu olmamalıydı, yeraltı geçidine dair bir sorunun sorulmasına izin verirse mahkeme başkanı Bünger zor durumlara düşebilirdi.

Öteki üç yabancı avukattan ayrı olarak, kendi imzamla yeraltı geçidi konusunda bir soru sorduğum içindir ki Gestapo’nun kin dolu dikkatini üzerime çekmiştim ve sorunun sorulmasından başlayarak her hareketim izlendi.

Tahmin edileceği gibi, Dimitrov’a bu sorumu bildirmek için kendisine mektubumun bir suretini yolladım; ama bu mektup da hemen hemen bütün öteki mektuplar gibi cezaevi idaresi tarafından bana geri verildi.

Bu durumda Dimitrov yeraltı geçidinin varlığını ve ne için kullanıldığını nasıl öğrenebildi?

Bu benim çok şaştığım bir şeydi ve kendisiyle Moskova’da karşılaştığımda bunun sözünü ettim ve şaşırtıcı sezisini açıklaması için ricada bulundum:

“Bir tanığın söyledikleri, bende şüphe uyandırdı: Sorular karşısında sıkışan bu adam, gürültüler, ses yankıları duyduğu bir yerden söz etti. Ben bilmek istedim. Yargıçlar, savcılar tutumlarıyla, istemedikleri halde bana yardım ettiler. Ben bu gizemli yerde bir keşif yapılmasını istedim: Ve böylece yeraltı geçidinin varlığını öğrendim ve ne için kullanıldığını anladım.”

Dimitrov korkunç soruyu Reichstag elektrikçisine, sonra da müfettiş Scranovitz’e sorduğu zaman, tahmin edileceği gibi mahkeme başkanı tanıkların cevap vermelerini önledi ama herkes, kundakçıların kimseye görünmeden yeraltı yolundan Reichstag’a girebileceklerini anlamış oldu.

Şeytan dairesi

Altı aydan uzun bir süre boyunca, tanıkların ve tanık ifadelerinin nasıl hazırlandığını, nasıl polis muhbirlerinden, sabıkalılardan, Nazi milletvekillerinden yararlanıldığını gördük. Roller iyi dağıtılmıştı, dersler iyi öğrenilmişti.

Hem de gereğinden fazla iyi öğrenilmişti.

Ve işte işin hazırlanışında bu kusursuzluk, işin sahteliğini belli edecekti. Ortada kusursuzca çizilmiş bir daire vardı; öyleyse bunu çizen bir de pergel olmalıydı. İddia makamının tanıklarının “şeytan daireleri” öyle tamı tamına oturuyordu ki, düşman saflarında kargaşalığı sağlamak için Dimitrov’un bu kusursuz dairedeki tuhaflığı herkesin önünde göstermesi yetti.

Daha 28 Ekim’de Dimitrov saldırıya geçmişti: “Tanıklar burada kendilerine verilmiş olan rolleri oynamaktadırlar.”

Ama Dimitrov’un suçlayıcıları kendi daireleri içine tıkması, 31 Ekim’de tanık Lebermann’ın dinlenmesinden sonra oldu:

“Sanık sandalyesinde oturan bizlere karşı tanıkların oluşturduğu kusursuz daire işte bugün kapandı. Nazi partisinin Reichstag’daki milletvekillerinden, Nazi gazetecilerinden başlayan bu daire, bir hırsızla sona erdi.”

Mahkeme önce bu bangır bangır gerçeği duymazdan geldi; duymaya cesaret edemedi. Ama basın duymuştu. Mahkeme başkanı söyleneni anlamaktan korktu; ama bütün dünya anlamıştı.

Aynı gün yargıçlar ünlü “şeytan dairesini” elden ele dolaştırıyorlardı. Mahkemeye sunduğu bu yazıda Dimitrov, kendi eliyle, düşüncesini üç renkte ve geometrik tarzda açıklamıştı.

Bu belgede tanık ifadeleri karşılaştırılıyor, ifade sahiplerinin nitelikleri belirtiliyor (Nazi milletvekili ya da gazetecisi, âdi suçlardan sabıkalı, hırsız ve uyuşturucu bağımlısı). İfadeleri izleyen belirlemeler o kadar açıktı ki sözün nereye vardığını anlamak için bir göz atmak yeterliydi. Tanık ifadeleri arasındaki çelişkileri ve göze batan aşırı simetriyi göz önüne sererek, “Şeytan dairesinin” yapay bir gerçek, bir kurgu olduğu açıkça gösteriliyordu: Daha da iyisi; dairenin içindekilerin toplam görüntüsünde yaratıcısının yüzü beliriyordu.

Gerçekten de, hazırlanan kumpasta merkezleri aynı ama çapları farklı olan iki çember vardı: Dış çember, işlerine aşırı özenmiş olan, düşlemden yoksun bulunan, Torgler’i Van der Lubbe ve sonra Bulgarlarla, Bulgarları da Lubbe ile birleştirecek, suç ortağı durumunda gösterecek akla gelebilen tüm olasılıkların hiçbirini unutmamış olan ‘dava/oyun’u sahneleyenlerin dramatürjik şemasını göstermekteydi.

İç çemberde ise bir soru, bir de ünlem işareti vardı. Ve bundaki acı alay da mahkeme başkanı Bünger’in bile uzun süre gözünden kaçamazdı: Provokasyonun senaryocusunu, yönetmenini, gizemli ilham perisini, 12 Ekimde Dimitrov’un Van der Lubbe’ye karşılık, o zavallı “Faust”a karşılık, “Yangının Mefistosu” diye adlandırdığı kimseyi, ele vermede daha başarılı olunamazdı.

Ah şu Dimitrov’un yarattığı skandalı örtbas etmek; sözleri ve plânlarını boşa çıkarmak olanağı olsaydı! Ama, dünyadaki bütün büyük gazetelerce duyurulacağına göre, bu olanaksızdı. Onun için ertesi sabah Voelkischer Boebachter mahkeme başkanının üzerinde durmamış olduğu sözleri ele almak zorunda kaldı. Paniğe kapılan Bünger, kavrama yavaşlığının ve yenilgisinin bedelini, Dimitrov hakkında üçüncü duruşmadan men kararını vermekle ödedi.

Ama iş işten geçmişti: Darbe indirilmişti, hem de en etkili olabileceği anda. Zaten surları delik deşik edilmiş olan ‘iddia kalesi’, şimdi kamuoyu karşısında gülünç duruma düşerek yıkılmaktaydı. Şeytan dairesi, kızgın demirle Mefisto-Göring’in alnına çizilmişti.

Dimitrov’un düşmanın zayıf noktasını anında görme yeteneği olduğunu söyledik, üstelik saldırıda çok atak ve düşmanın kalbinin olduğu yeri çok iyi biliyor. Mahkeme başkanı, istediği kadar paniğe kapılsın, zili çalsın, tehdit etsin, kürsüyü yumruklasın, sözünü kessin ya da söz vermesin; öldürücü söz söylenmişti, ve Dimitrov, amacına ulaşmadan, abartılı şişirilmiş balonu patlatmadan yerine oturmuyordu.

Van der Lubbe’yi sorguya çekmiş olan ve raporunda bu mutsuz Hollandalının Almanca’yı rahatça konuştuğunu yazan Komser Heisig’e şunu soruyor:

“Van der Lubbe Almanca’yı kendi dudaklarıyla mı öyle rahatça konuşuyordu? İddianın yararlandığı şeyleri kendi dudakları, kendi sesiyle mi söyledi?”

Nazi Kroyer, Reichstag’da Popov ile Torgler’in aralarında tartıştıklarını gördüğünü ve işittiğini söylediği zaman, Dimitrov sadece, “Hangi dilde?” diye soruyor ve böylelikle mahkemeye ve kamuoyuna biri Bulgarca diğeriyse Almanca olarak bağrışan iki adamın durumunun saçmalığını açıklamış oluyor.

Derslerini iyi bellemişlerdi ve ezberden kolay konuşuluyordu. Ama tanığın şaşırması için isabetli bir söz, ve bu kadar iyi işleyen bu çarkların kırılması için, gereken noktada ve gereken yerde sokulacak bir çelik çubuk yetiyordu.

İki yöntem

Bu davanın önemi, iki yöntemi ve biri tarih tarafından mahkûm edilip öteki yüceltilen, birbirine karşıt iki çizgiyi karşılaştırmasında, aydınlatmasındadır.

Birinci çizgi, savunmalarını kendi kişisel aklanmaları sınırı içinde tutanların izlediği çizgidir. Onlar hukuk gereğince zaman ve yer kanıtlarını ileri sürmekle, suçsuzluklarını kanıtlamakla yetinirler.

Bunlardan biri Torgler; henüz kendi kendini yadsıma konusunda ikircimlidir. Ama derdi gücü yargıçlarından güven dilenmektir. Aldatıcı bir korunma içgüdüsü onu yığınlardan yalıtmış, savaştan uzaklaştırmıştır. Bir düşman olan avukatı onu avucunun içine almıştır ve kendisini politik bakımdan yıkmaktadır. İhanete yönelmiş bulunmaktadır.

Öteki ikisi, Tanev ve Popov; sınıflarını, partilerini inkâr etmiyorlar. Ama hedefi; sınıflarının çıkarını gözden kaçırıyorlar. Uslu görünmeyi, kendilerini acındırmayı akıllılık saymak yanılgısındadırlar. İçlerinden biri kendini öldürmeye girişti. İkisi de önderin örneğini görmemek için gözlerini kapıyorlar, onunla dayanışmaya yanaşmıyorlar, atanmış avukatı reddetmiyorlar. Ve bu avukat da onların tutumundan yararlanarak Dimitrov’a politik içerikli belgeleri sağlamaya yanaşmıyordu.

Çevirmen bile bir gün Dimitrov’a: “İki arkadaşınız pek korkak şeyler,” demişti. Ve Dimitrov da şu sözlerle bunu bana doğrulamıştı:

“Bu korkaklığı onlar, beni mahkeme salonundan dışarı attıkları zaman gösterdiler. Sanık arkadaşlarım benimle dayanışma durumunda olduklarını gösteren herhangi bir davranışta bulunmadılar ve dışarı çıkarılmama karşı çıkmadılar.”

Dimitrov’a gelince, o tam tersine hep öteki yöntemi kullandı.

Zaman ve yer saptaması dahil her şeyi sınıfının, partisinin, Enternasyonal’inin politik savunmasıyla, zaferi sağlayacak olan karşı saldırıyla birleştirdi.

Mahkeme başkanı Bünger’in kendisi de bu yöntemin korkunç etkililiği ile öteki üç sanığın “usluluğunu” kıyaslamada kusur etmiyordu:

“Bakınız, Dimitrov, öteki sanıkların dürüst ve namuslu bir tutumları var; Mahkemenin niçin size karşı böyle olağanüstü önlemler aldığını anlamanız gerek.”

İddia makamının, yenilgisini belli ederek, Dimitrov’a, Van der Lubbe’nin tek başına hiçbir kışkırtıcı ya da suç ortağı olmadan hareket etmediğini ispat edecek hiçbir delil bulunmadığı yolunda bir savunma fırsatını vermesi de boşunaydı. Dimitrov böyle bir savunmaya başvursaydı beraat kesindi. O zaman, özel bir işi başarmak için partiden çıkarıldığı iddia edilen Hollandalı’nın kişiliğinde komünizm mahkûm edilmiş olurdu.

Şeytanla bu cinsten üstü örtülü bir anlaşmayı, iddia ile böyle bir uzlaşmayı, hiçbir militan onurunu yitirmeden kabul edemez.

Böyle bir tavırla Dimitrov’un adını yan yana getirmek bile saçmadır. Yenilgiye uğratılan bir iddia karşısında onun tek düşündüğü şey saldırılarını, politik savaşı düşmanı bozguna uğratana dek sürdürmektir.

Van der Lubbe, sanık sandalyesinde oturan zavallı Faust’dur. Dimitrov’un niyeti, gizlenen Mefisto’yu dünyanın gözü önüne sürmektir.

“Tesadüfi ve suçsuz bir sanık olarak ve daha çok bir komünist ve Enternasyonal üyesi olarak, Reichstag yangınının her bakımdan aydınlanması ve ortadan kaybolan Mefisto’nun gün ışığına çıkması beni çok yakından ilgilendirir.”

İşte böyle, duruşmaları, salondan çıkarıldığı zamanlarda bile yöneten Dimitrov, (Teichert ve Sack’ın direnmelerine rağmen) iddiayı ve mahkemeyi bu kaçamaktan vazgeçmeye zorlayabiliyor; İşte böyle, yukarıda gördüğümüz gibi yeraltı geçidi sorusunu sorabiliyor; Van der Lubbe’nin, partinin ajanı olarak değil, düşmanı olarak davrandığını ve partiden hiçbir talimat almadığını tespit için Hollanda Komünist Partisi’nin sekreterinin tanık olarak dinlenmesini teklif ediyor.

Evet, Dimitrov için kendini savunmak demek öteki sanıkları, Popov’u, Tanev’i, Torgler’i savunmak demek, onlara değnek uzatmak, onlara örnek olmak, yanılgılarını doğrulatmak, onların aleyhinde konuşan tanıklara karşı çıkmak demekti.

Kendini savunmak, onun için gerçek kundakçılara, Mefisto-Göring’lere karşı, Nazi rejimine karşı hücüma geçmekti.

Onun için savunmak demek, şu ana sorunu çözmektir: Reichtag yangınında kimin çıkarı vardı? Bu açık provokasyondan kim yararlanabilirdi ve gerçekten de yararlanmıştır? İşte mesele buydu.

Müfettiş Brozig’den, kabul edilmeyen şu soruya bir karşılık almaya çalışıyor:

“Reichstag yangını işçi partilerinin yıkılması için bir işaret olmamış mıdır? Ve bu yangın Hitler hükümetindeki iç çatışmalara son vermemiş midir?”

Siyasi savunmanın üç ana temasının burada geliştirildiğini görmekteyiz:

Komünist ayaklanması? Hayır, ne doğru ne de akla yakın.

Terör hareketi Nazilerin eseriydi.

Yangın ancak Hitlercilerin işine yaramıştır.

Üç tema diyalektik biçimde birbirine bağlanmıştır ve Dimitrov, sık sık, savunma niteliği taşıyan birincisinden, saldırı niteliği taşıyan sonunculara geçmektedir.

Alman Komünist Partisi’ni savunmak ve onu ünlemek; ve bunu Hitlerin kalesinin tam ortasında, yargıçların ve cellâtların burunlarının dibinde yapabilmek; Alman Partisini acı çeken, savaşan ve umut eden Alman emekçilerinin önünde savunmak ve yüceltmek; ve tüm dünya önünde bu partiyi ve III. Enternasyonal’i savunmak ve yüceltmek, işte Dimitrov bunu bir görev saymış ve asla gözden kaçırmamıştır.

Ama iftiraları, ayaklanma için işaret olacak yangın yalanını reddetme ve Alman Partisinin gerçek politikasını dünya önünde savunma işi, Hamburg liman işçisi, proletaryanın, antifaşist halkın kahramanına olduğu kadar kime yaraşır?

Ve Dimitrov, Ernst Thaelmann’ın tanıklığını istemekten çekinmiyor. Partisinin uğradığı zulmü anlatması için tanık olarak dinlenmesini isteyecektir, o zulüm ki Hitler’in iktidara gelmesinden beri bir gerçek “imha kampanyası” biçimine bürünmüştür.

Dimitrov, bu tanığa, partinin eyleminin, III. Enternasyonal’in kararlarına da uygun biçimde tüm olarak yığın savaşına ve emekçiler arasında birliğin gerçekleştirilmesine yönelmiş olup olmadığını soracaktır. O partinin nasıl her çeşit terörist sapmayı saflarında mahkûm ettiğini ve maceracıları bağrından nasıl defettiğini soracaktır.

Thaelmann dinlenmeyince, onun yerine bu sorulara cevap verme işini Dimitrov üzerine aldı.

Ama karşı saldırının temaları en açık biçimde Dimitrov’un eski Başbakan Brüning’e, Von Schkeicher’e ve Başbakan yardımcısı Von Papen’e, eski bakanlardan Hugenberg’e ve “Çelik Miğferliler”in başkan yardımcısı Dusterberg’e sorulması için boşuna uğraştığı sorularda bütün açıklığı ile belirmektedir:

“Reichstag yangınının, Nazi yönetimi tarafından, hükümette beliren güçlükleri gidermek, Nazi partisinin dikta düzenini, ‘Totaliter Devlet’ dediği şeyi kurmak için ustalıkla kullanıldığı doğru mudur?

“1933’ün Ocak ve Şubat aylarında, Komünist Partisi’nin inisiyatifi ile ayaklanmayı kimsenin ciddi olarak beklemediği ve bu masalın Reichstag yangınından sonra SA ve SS birliklerinin zulüm ve zorbalıklarını haklı göstermek için yayıldığı doğru mudur?”

Ve işte böyle, Dimitrov, soru biçiminde en yürekli, en tehlikeli, en kesin temayı geliştirebiliyordu. Ve işte böyle, adını söylemeden, kamuoyunu yavaş yavaş ünlü “Mefisto”nun izine yöneltiyordu.

Mefisto-Göring’in bozgunu

Dikkati “Ulusal kamp”ın içindeki çatışmalardan başka yere çekmekte ve bu çelişkileri “Almanya’nın kurtarıcısı” Nazilerin lehinde çözmede, işçi eylem birliğini parçalamada, proletaryanın öncüsüne karşı bir yok etme kampanyasına girişmede gerçekten kimin çıkarı olabilirdi?

Herhalde darbeden yararlanandan başkası değil, Nazi zulüm yönetiminden, Mefistonun kendisinden başkası değil.

Foyası bu ölçüde ortaya çıkan Mefisto mahkeme önüne çıkmak zorunluluğunu duydu. Ama ancak tanık olarak çıktı. Ve onu karşılamak için cüppeli yargıçlar tanık sandalyesinin tozlarını önceden sildiler.

Bu iki yüzlü Mefisto, (adı Göring ve Göbbels’di) özellikle kahverengi kitapta yurtdışında kendisi aleyhine yayılan kuşku ve iftiraları yalanlamak için, yeminli tanık olarak mahkeme önünde konuşmaya çağrıldı. Tanığı mahkemeye bu biçimde çağırmak, ayaklarının altına çiçeklerden yapılma bir halı sermek demekti.

General-Bakan Göring kendinden memnundu. “Yahudi-Bolşevik” propagandanın bu kadar etkisinde kalan yabancı basın önünde, havayı büyük ustalıkla değiştirecek, duruşmalara doğru yön verecek ve dava, Komünist Partisi’nin ve III. Enternasyonal’in davası haline gelecekti. Kendisi dünya önünde uygarlığın bekçisi rolünde görünecekti. Her şeyi düzene koyacak, patlatılmış olan balonu yamayıp bir kez daha şişirecek, şu Dimitrov’un gülünçleştirdiği bütün antikomünist mitolojiyi yeniden diriltecekti. Herkes görecekti... Oysa görülen şu oldu: Konuşması sona erince ve dinleyicilerinin hayranlık ifade eden mırıldanmaları arasında Marksizm bir kez daha yerle bir edilince; kara, kahverengi ya da hâki üniformalı personelinin köle bakışları altında, eski dünyanın insan yüzlü bu yaratıkları karşısında, bu kendine, tepeden tırnağa kadar silâhlı tayfasına, iyi eğitilmiş şiddet mekanizmasına güvenen şımarık morfinomanın karşısında, bir adam ayağa kalkıyor.

Yüzü solgun, zayıflamış, cellâdın baltası ensesinde asılı, dokuz aydan beri kapalı tutulan bir adam, altı haftadan beri savcılara, atanmış avukatlara, Nazi basınına, polisin eğittiği yalancı şahitlere, hâkimlere kafa tutan ve görünüşte tek başına bir adam; sanık olduğu halde bu rolü kabul etmeyen, oyunu altüst eden ve suçlayanları suçlayan bir adam...

Yeni tipte bir insan olan eski bir savaşçı, kendi sınıfına hizmet etmekten başka hiçbir amaç ve umudu olmayan, gücüyle sarhoş olmuş ve o sıra en güçlü anında bulunan düşman düzenine, zayıflığını gösteriş ve barbarlıkla gizleyen düzene, kötü kokusunu, çürümüşlüğünü geniz gıcıklayıcı güzel esanslarla saklayan düzene, düşman toprağında meydan okuyan bir adam.

Berbat görünüşü ile ortaçağı simgeleyen bu şişman generale, tekmelerinin kendisini yıldırmadığı bu arslan postuna bürünmüş eşeğe karşı tek başına giriştiği savaşta sakince direnen, alacaklı olduğunu savunan ve bunu karşı tarafa kabul ettiren bir borçlu.

Dimitrov’un gerçek gücü, “volkan gibi” önünde durulmaz ve doğal gücü; dünya proletaryasının, yürüyen halkların gücünü, tarihsel zorunluluğu, dünyanın geleceğini, gençliğini simgelemektedir.

Mahkeme salonunda Dimitrov ve Göring’in bakışları karşılaşıyor. Dimitrov’un bakışlarının arkasında işçi sınıfı ve emekçilerin tarihsel haklılığı vardır; bakışlar dik ve kararlıdır. Göring’in arkasındaki güç nedir? Bir kan ve çirkef imparatorluğu... Göring’in neden bir süre sonra gözlerini kaçırdığını anlamak zor değil.

Bu bakışların ardından Dimitrov’un tıpkı Beethoven’inki gibi sessizlikten doğan sesi de, o uğultulu, yavaş, çekiç darbelerini andıran sesi de mesafeleri aşmaya başlıyor.

Kendini gösterişle şişiren şiddetle, kendini tutan aşkın güç arasındaki, günün ve ortamın şimdiki egemeni ile zincire vurulmuş bu esir arasındaki trajik biçimde eşit olmayan savaştan kimin zaferle çıkacağından şüphe edilebilir mi? Göring de şüphe etmemektedir: Başı dik, ayrık bacakları gerili durumda, şoku bekliyor.

Ve işte Dimitrov’un sakin yüz çizgileriyle dudağının bükülüşünde bir acı alay gölgesi, hazır ve kendine hâkim olarak, savaşa girişmek üzere ayağa kalktığının görüldüğü heyecan verici tarihsel an.

İlk sorular ilk yalan balonlarını patlatıyor ve generalin ayakları altındaki zemin yavaştan kaymaya başlıyor. Tutuklanan Van der Lubbe’nin üzerinde parti kartının bulunduğunu bildiren açıklamayı (Göring’in yanıtı bir itiraftır), Lubbe’nin Hinningzdorf’daki Nazi suç ortaklarını aramama konusundaki kararının doğrulanması. Peki bunda çıkarı olan kimdir? (Bu sefer cevap bir kaçamaktır.)

Göring hâlâ istifini bozmamaya çalışmaktadır.

Ama Dimitrov sağladığı üstünlüğü elden bırakmayarak tıkanan nefesinin yeniden açılmasına fırsat vermiyor. Mefisto komünist dünya kavramından söz etmenin bir suçtan söz etmek anlamına geleceğini söyleyince kendisine sorulan soru şudur: “Bay Başbakan bilmekte midir ki, suç saydığı bu dünya kavramı toprak küremizin altıda birini yönetmektedir?”

Başbakan soğukkanlılığını artık yitirmektedir. Sovyetler Birliği’ne karşı hücuma geçiyor. Karşısındakinin karşı çıkışı:

“Sovyetler Birliği, dünyanın en büyük ve en güzel ülkesi, hiç işitmediniz mi?”

Artık bu kadarı fazladır: Kundakçı Başbakan, sanığa küfredecek kadar, onu idama mahkûm etmekle görevlendirdiği adamlar önünde idamla tehdit edecek kadar dengesini yitirmiştir.

Ve mahkeme başkanı duruma müdahale ediyor, ama başbakan generali nezakete davet için değil, adalete saygı göstermeye, hiç değilse görünüşü kurtarmaya davet etmek için değil, hakarete uğrayanı susturmak için, Dimitrov’a komünist propagandasını durdurmasını ihtar etmek için.

Ve o zaman Dimitrov, kendisine her zamankinden daha hâkim olarak, kırbacı ustalıkla kullanıyor:

“Ben ise Bay Başbakan’ın cevabından son derece memnunum.” Ve mahkeme başkanı ne yapacağını şaşırarak onun konuşmasına izin vermezken ve salondan dışarı atmaya hazırlanırken, Dimitrov hem kendisine, hem de en küçük çapına, gerçek boyutuna düşürülmüş olan düşmanı üzerinde egemenlik kuruyor ve bıçağı yırtıcı hayvanın iki omuzu arasına yavaşça sokuyor:

“Yoksa benim sorularımdan korkuyor musunuz, Bay Başbakan?” Göring yenik düşmüş bir generalden, bozgun halinde kaçan bir kurmaydan, söndürülmüş bir balondan başka bir şey değildir artık, kendini tam olarak kaybediyor, yerinde zıplıyor, çırpınıyor, ağzından köpükler saçıyor, halleri boğulan bir adamın halleridir:

“Defol burdan köpek!”

Artık eşek, arslan postunu yitirmiştir. Yeneni mahkeme salonundan dışarıya sürükleyebilirler. Ama onun gölgesi, onun resmi, ifade ettiği büyük anlam bakımından her zamankinden daha yüce olarak, salonun duvarlarını çatlatırcasına orada kalacaktır.

Ve Mefisto da, utanç içinde, tıpkı iddia makamı gibi, tıpkı mahkeme gibi küçücük hale gelmiş olarak, arkasından salondan çıkıyor. Bu felâkettir.

Yabancı basın bu taşkınlıkların anlamını belirtmekte kusur etmeyecektir: “Tanık Göring tanıklık etmek için değil kendini savunmak için mahkemenin önündeydi.”

13 yıl sonra maskesi düşürülen bu kundakçı, elindeki meşaleyle dünyada yangın çıkarmış olanlardan biri olan bu adam artık yenik bir general değildi, resmen sanık Göring olmuştu. Ve onu, ben de, lâyık olduğu yerde, savaş suçlusu bölmesi içinde görme fırsatını buldum. Onu idama mahkûm eden Nürnberg Müttefikler Mahkemesi önünde... Ona özenenlere örnek olsun!..

Leipzig savaşının bu heyecanlı gününden iki gün sonra ince zekâlı olarak geçinen Göbbels rakibi ve arkadaşının sakarlıklarını tamir etmek için boşuna çaba gösterecektir.

Dimitrov doğrudan doğruya hedefe gidecektir: Bakana, Naziler tarafından yapılan suikastler ve cinayetlerin sahneye konuş tarzı hakkında, bunlarla ilgili olarak çıkartılan yalanlar hakkında sorular soruyor.

Göbbels, öteki gibi öfkeleneceğine ezberlenmiş Nazi zırvalarını ukalâca aktarmaya, soytarıca yüz hareketleri ve ayak oyunlarıyla işin içinden çıkmaya çalışacaktır.

“Küçük bir komünist tahrikçisi” diye küçümsediği adama kafa tutma iddiasına ve basında böbürlenmelerine rağmen o da günün yenik generali olarak mahkeme salonundan ayrılacaktır. Her şeye gülmeye hazır olanlar bile bu sefer onunla birlik olmayacaklar ve kolay kolay kandırılamayan yabancı basın da ona, terbiyeli bir edayla “duruşmalara yeni bir şey getirdiğini sanıyorsa, yanıldığını” hatırlatacaktır.

Ama son sözü son konuşmasında, Bay Göring ile Göbbels’in etkili bir komünizm propagandası yaptıklarını belirten Dimitrov söyleyecektir. Şüphesiz ki istemeyerek ve hiç farkında olmadan:

Bu baylar bu davranışlarından ötürü asla sorumlu değillerdir.

Mesele bundan iyi konulamaz.

Mahkemenin yenik düşmesi

Dimitrov’un polise karşı, sorgu yargıcına, savcılara, avukatlara, basına, Nazi, polis ajanı ve bakan tanıklara karşı uygulamış olduğu saldırı stratejisinin ilkesini ve uygulanışını inceledik.

Dimitrov’un nasıl düşmanın zayıf noktalarını yakaladığını ve kundakçı provokatörlerin maskelerini ne büyük bir ustalık ve kahramanlıkla düşürdüğünü gördük.

Şimdi de Dimitrov’un mahkemeye karşı uyguladığı stratejiyi birkaç örnekle açıklayalım.

“Mahkemeye karşı taktiğim daha esnek bir taktikti. Ama daha ilk gününden ele geçirmiş olduğum inisiyatifi hep elimde tuttum.”

Başkanın söz kesmelerine, konuşma izni vermemelerine, mahkeme salonundan çıkartma ve yasaklamalarına rağmen onun bu inisiyatifi nasıl daima elde tutabildiğini biliyoruz.

Dimitrov duruşmalardaki üstünlüğünü korumak için hangi bakımdan esneklik göstermiştir?

Şu anlamda ki, üç ay boyunca en çetin denemelerden geçen soğukkanlılığını hiçbir zaman yitirmemiş ve tutumunu her zaman sakin, kusursuz, gereksiz söz sertliklerinden uzak tutabilmiştir. Bu ona her şeyi söyleme, politik saldırısını derinliğine sürdürme ve karşı tarafa fırsat vermeden, mahkemenin işleyişinden kaynaklanabilecek engellere takılmadan en önemli ereklerine ulaşma olanağını yaratmıştır.

Dimitrov bana bu konuyla ilgili olarak:

“İddiayı sarsabilmek için, mahkeme önünde politik söylevler verip iddianamenin ayrıntılarını geçiştirmek olmaz,” demiştir.

Bana söylediği bir başka şey de, davanın ve iddianın bütün ayrıntılarına dikkat etmek, her şeyi izlemek, her şeyi hesaplamak; davanın sağlayabileceği bütün olanaklardan yararlanmanın önemi, somut suçlamalar somut gerçeklerle etkisiz hale getirilebildiği ve bütün bunların siyasi savunma açısından yapılması gerektiğidir.

Yürekli olabilmek ve her olguyu politik savunmanın bir parçası yapmak, miting söylevleri vermek ya da yargıçlara hakaret etmek demek değildir.

Dimitrov’la görüşmelerimde not ettiğim, anlam bakımından zengin şu sözleri üzerinde düşünelim:

“Yürekli olmak gerekir. Ama komünist sloganlarını tekrarlamak ve mahkemeye hakaret etmek yanlıştır, akılsızlıktır...”

İşte bu esneklik sayesindedir ki, Dimitrov, en gerekli soruları sonuna kadar sorabilmiş; tanıkları doğruyu söylemeye, suçlamalarından dönmeye ya da yabancı basının üzerinde durmak zorunda kalacağı acemice çelişkilere ve yalanlara kapılmaya zorlayabilmiştir. Ve 1 Aralık’tan başlayarak mahkeme onu sözlü soru sormak hakkından yoksun bırakınca, mahkemeye yazılı olarak hazırladığı soruları sundu.

Dimitrov’un halk yığınlarına en çetin şartlarda bile yasal olanaklardan yararlanmanın mümkün olduğunu ve yararlanılması gerektiğini anlatabilmesi işte bu esnekliği sayesinde olmuştur. O bunu Enternasyonal’in VII. Kongresine sunduğu o ölmez raporunda formüle etmeden önce kendi eylemiyle göstermiştir.

Kendisine karşı yetkiyi kötüye kullanmaların, kanunsuz yasakların ve zorbalıkların düşmanın zayıflığını ve özellikle düşmanın hukuki aracı durumunda olan mahkemenin gerçek zaafının kanıtlarını bütün dünyaya gösterebilmesi de gene bu esneklik sayesinde olmuştur.

Ama bu esneklik bir granit sertliğine bağlı kalmaktaydı. Öyle güçlü ve yürekli bir tutum ki destan konusu olmuştur ve destan bunu her yana yayarak ancak çiğ bir ışıkla aydınlatabilmiş ve hiçbir şeyi eksik olmayan bu kişideki öteki çizgileri gölgede bırakmıştır.

Ünlü yanıtlamaları, yazılı açıklamaları (ki bunları koruyabilmiştir), yenmeyi başardığı karşısındaki güçlerin durumlarını ölçmede edinmiş olduğu olağanüstü yetkiye tanıklık eder.

Bir iki örnekle Dimitrov’un yargıçların kulaklarına acı alayını nasıl yerinde ve ne kadar etkili olarak şaklattığını gösterelim.

İlk önce reflekslerini bir zoolog gözüyle incelediği hâkim ve kahverengi üniformalı yırtıcı hayvana verdiği alçak gönüllülük dersini ele alalım.

“Günlerimi incelemekle, öğrenmekle geçiriyorum. Burada bu mahkeme salonunda bile teorik ve pratik bakımdan bir çok şeyler, bu arada Üçüncü Reich adaletinin ne olduğunu öğreniyorum!”

2 yıl sonra III. Enternasyonal’in I. Kongresindeki kapanış konuşmasında Dimitrov aynı temayı (ama bu kez acı alaysız) geliştirecektir:

“Böyle bir düşmanı (faşizmin sözünü etmektedir) bütün yönleriyle tam olarak tanımak gerekir... Düşmandan bir şeyler öğrenme konusunda çekingenlik gösterilmemelidir, yeter ki bu öğrendikleriniz onu daha çabuk ve daha güvenli olarak yenmenize yarasın.”

Yalnız sanık Dimitrov olmadığını, aynı zamanda sanık Dimitrov’un avukatı olduğunu söylediği için salondan zorla dışarı çıkarıldığı oturumun ertesi günü (bu ikinci çıkarılışıydı) mahkeme başkanına gönderdiği hayran kalınacak bir ağırbaşlılıkla yazılmış mektup bir başka örnektir.

Mahkemenin kendi avukatını seçmesine izin vermemesini hatırlattıktan ve bu yüzden tek başına hem sanık hem de avukat olarak mahkeme önünde bulunmak zorunda bırakıldığından söz ederek ve salondan dışarı çıkarılma nedeni olan cümleyi tekrarladıktan sonra öfkesine soğuk bir acı alay biçimi veriyor:

“Kabul ederim ki, hem sanık hem de savunucu olarak, beni suçlayanlar indinde tatsız ve can sıkıcı olmaktayım. Ama buna karşı elimden bir şey gelmez. Savcılık beni suçsuzluğuma rağmen mahkeme önünde sanık sandalyesine oturtmakla dikkatsizlik etmiştir; şimdi bu dikkatsizliğinden kaynaklanan can sıkıcı duruma tahammül etmek zorundadır. Çorbayı pişirdiler, şimdi ise yemeleri gerekiyor. Tadını beğenip beğenmemek benim sorunum değildir; beni hiç ilgilendirmez.

“Ben huzurunuzda bir politik sanık sıfatıyla bulunuyorum, kışlasında bir asker, ya da esir kampında bir savaş esiri sıfatıyla değil.”

Bundan sonra mahkemedeki son konuşmasında yeniden ele alacağı ve “En etkili propagandacımız sizin beceriksizliğinizdir!” olarak formüle edebileceğimiz temaya yanaşıyor ve sözlerini yücelikte erişilmez bir meydan okuma ve ultimatomla bitiriyor:

“Sanık ve kendi kendimin savunucusu sıfatıyla duruşmaya etkin olarak katılma ve kendimi savunma hakkım doğaldır. Besbellidir ki mahkeme salonundan kovmak gibi önlemler beni asla yıldıramaz. Beni en önemli duruşmalardan uzak tutan bu gibi kararların savunma hakkımı sınırlama ve ihlâl etme niteliği taşıdığı açıktır; böyle davranışlar, ancak beni suçlayanların yaptıkları işte kendilerini rahat hissetmediklerini tüm dünyaya gösterecektir; böyle davranışlar birçoklarının gözünü açacaktır; ve bu bakımdan davranışlarınız komünizm propagandasına yeni malzeme sağlamış olacaktır.

“Bana karşı böyle katlanılamaz biçimde davranılmaya devam edilecekse, açıkça söylemeliyim ki, mahkeme huzuruna daha fazla çıkmamın gerçekten yararlı olup olmadığını kendime sorma zorunluluğunu duyacağım. Bundan doğacak olan sonuçlar da bana vız gelir.”

Bu meydan okuma öyle etkili oldu ki, uzunca bir süre mahkeme salonundan dışarı çıkarılma kararları yenilenmedi.

Dimitrov’un mahkemede son konuşması

–savunma suçluyor–

Birkaç cephede birden girişilen üç aylık savaştan sonra, elbetteki Dimitrov’un büyük dikkatle ve özenerek hazırlayacağı en önemli belge, mahkeme karşısındaki son açıklamaları olacaktı.

Dimitrov hazırlık notlarını saklayabilmiştir. Belirlenen günden önce ansızın konuşmaya çağrıldığı zaman bu notlardan yararlanarak, devrimci savunmanın o unutulmaz şaheserini sunmuştur.

Bunları inceleyelim. Savunma 16 maddeye bölünmüştür. İlk 5 madde konuya giriş niteliğindedir:

1. Bütün başvurularına rağmen kendi seçtiği avukatların nasıl reddedildiğini ve nasıl kendini savunma durumunda bırakıldığını hatırlattıktan sonra, Dimitrov, Doktor Teichert’in açıklamalarının hiçbirinin onu bağlamadığını ve ancak kendi beyanlarının geçerli sayılabileceğini söylüyor. Ve burada Torgler’e dolaylı olarak ünlü saldırısını yapıyor. Örneğin: “Doktor Sack gibi avukatların kayırmalarıyla aklanacağıma, suçsuz olduğum halde idama mahkûm edilmeyi yeğlerim,” diyor.

2. Dimitrov gururla konuştuğu dilin kabalığını açıklıyor:

“Eşyayı adıyla çağırmak adetimdir.”

Onun savunduğu, avukatın yapabileceği gibi, bir müvekkil değildir, kendi kişiliği de değildir: Devrimci onurudur.

“Ben burada ideolojimi, görüşlerimi savunuyorum. Ben hayatımın anlamını, içeriğini savunuyorum. Onun için mahkeme önünde ağzımdan çıkan her cümle kanımdan kan, etimden ettir.”

Ve işte böylece atmosfer yaratılmıştır. Son söz sanığın değil suçlayan duruma geçmiş olan dünya proleter devriminindir.

3. Bundan sonraki iki madde yukarıda görüp incelediğimiz gücün, ustalığın ve acı alayın Dimitrov tarzı bileşiminin en iyi örneğini oluşturur.

Dimitrov kendisini yargılama iddiasında olan yargılama gücünü niçin ciddiye almaktadır?

“En yüksek Alman adalet kurumunu ciddiye almadığımı bana sık sık sitem yollu söyleyenler olmuştur. Bu tamamen yanlıştır.

“Şüphesiz ki, benim için en büyük kanun III. Enternasyonal’in programı; en yüksek adalet organı Enternasyonal’in denetleme komisyonudur.

“Ama sanık sıfatıyla bu İmparatorluk Mahkemesi’ni tam olarak ciddiye almam gereken bir kurum olarak kabul etmek zorundayım. Sadece bu mahkemenin üyelerinin yetkili kişiler olmalarından ötürü değil, aynı zamanda burada hüküm süren sosyal düzenin, devlet gücünün son derece önemli bir çarkını teşkil ettiği için, bu mahkemenin temyizi olmayan en ağır ceza hükümlerini verme yetkisi bulunduğu için.”

4. Bundan sonra, Dimitrov, mahkeme başkanına gönderdiği 12 Ekim tarihli mektupta belirttiği temayı yeniden ele alıyor:

“Savunmamın doğal sonucu olan komünist propagandasının sorumlusu kimdir?” Burada da militan gururuyla acı alay birbirine karışmaktadır:

“İmparatorluk Mahkemesi önündeki savunmamın dolaylı olarak bir propaganda niteliği taşıması olasıdır. Mahkeme önündeki tutumumun da başka devrimci sanıklara örnek oluşturduğu söylenebilir. Ama benim savunmamın ana hedefi bu değildir.” Ve burada karşısına aldığı Savcı Parisius’un iddianamesi değil, Mefisto’nun “tanık ifadesi”dir.

“Bence Bay Göring’le Bay Göbbels’in mahkemedeki konuşmaları da komünistlere yararlı propaganda etkisi yapmıştır; ama elbetteki bu baylar bundan sorumlu değillerdir.”

5. Burada Dimitrov iki yıl sonra VII. Kongreye raporunda geliştireceği şu ayrı temayı ileri sürecektir:

“Biz ulusal nihilizmden yana değiliz. Halkın savaşını, o halkın devrimci geçmişine, geleneklerine bağlamak için” çaba göstermeyen devrimciler “ulusun tarihsel geçmişinde değerli olarak ne varsa, onu faşist sahtecilerin halk yığınlarını aldatmak için sömürmelerine bile bile terk etmiş olurlar.”

Nazi basınının kendi kişiliğine saldırılarını umursamayan Dimitrov bu basının “kudurgan” ve “barbar” olarak nitelendirdiği Bulgar halkının hakarete uğraması söz konusu olunca dikilmektedir.

Kudurgan ve barbar olan faşizmin kendisidir. Sadece Bulgar faşizmi değil, öteki ülkelerin faşizmi de.

Ve Dimitrov Bulgar işçi ve köylülerinin Bulgar halkının savunmasını üzerine alıyor; o halkın kurtuluş savaşını gururla anıyor:

“Benim Bulgar olmaktan utanmam için hiçbir sebep yok. Faşizme karşı, sosyalizm için savaşmakta olan Bulgar işçi sınıfının evlâdı olmakla en büyük gururu duyarım.”

6. Ve böylece doğallıkla politik savunmanın merkezine varmış bulunuyoruz. Savunma yavaş yavaş suçlamaya dönüşmektedir. Konuşan artık ne sanık Dimitrov ne de avukat Dimitrov’dur: konuşan, Bulgar proletaryası, Alman proletaryası, dünya proletaryası; III. Enternasyonal’in tümüdür; Saldırı barikatlarında yerini alan ve tarihsel zorunluluğun bilinciyle kendinden emin, zafer kazanmış olarak konuşan ve artık hiçbir şeyin durduramayacağı en şanlı karşı saldırıyı geliştiren proletarya davasının kendisidir.

Dimitrov iddianın üzerine kurulu bulunduğu mite, kanlı sofizme, çürütmüş olduğu adli provokasyona saldırıyor..

Ayaklanmanın, devletin yıkılmasının ve proletarya diktatörlüğünün kurulmasının işareti olacak olan yangın!

Bu Başsavcı Werner’in tezidir.

Ve Dimitrov tarihten birkaç ünlü örnek veriyor: Fransa’da Cumhurbaşkanı Doumer’e karşı düzenlenen suikast gibi, (yalancılar bakanı Göbbels’in Dimitrov’a yıkmak istediği) Sofya Kilisesi suikasti gibi, (kapitalist tahrikçilerinin maskelerini düşürdüğü ve güdülen kirli amaçlarını belirttiği) Pomeranya’daki yangınlar gibi.

Bundan sonra tarihten bize kalan ünlü sahte belgelerden birkaçını hatırlatıyor: 1926’da İngiltere’de “Zinovyev’in mektubu” gibi, Berlin’de Beyaz Rus çevrelerinde seri halinde üretilen sahte belgeler gibi ve son olarak 1870 savaşının başlangıcında Bismark’ın eseri Ems telgrafı gibi.

7. Werner’den sonra Göring. Suçlayıcıdan sonra Mefisto. Her ikisinin ortak tezi 1933 Şubat-Martında komünistlerin “Ya o zaman ya da asla!” Bir şeyler yapmak “zorunda oldukları” varsayımı üzerinde kurulmuştur.

Dimitrov, Hitler faşizmine tıpatıp uyan bu “yargılamayı” bir omuz darbesiyle yıktı. İlk önce kendilerine tepeden bakarak şu dersi verdi: “Bir düşmana karşı gerçekten savaşmak isteyen kimse hiç değilse o düşmanı iyi tanımalıdır!”

Bunun ardından o Alman Komünist Partisi’nin bayrağını dalgalandıracaktır.

“Ötekilerin yaptığı gibi Alman Komünist Partisi de proleter devrimi illegal olarak hazırlayabilir ve onu gerçekleştirebilir.”

Ve bütün o güç gösterisi meraklısı Nazileri çileden çıkaran bir ders daha: “Ne mutlu ki bizler hasımlarımız kadar dar ufuklu değiliz! Ve en çetin durumlarda bile sinirlerimize hâkim olabiliriz!”

Ve şimdi düşman seyircilerin önünde Dimitrov’un elinde dalgalanacak olan bayrak, III. Enternasyonal’in bayrağı olacaktır:

“Nedir III. Enternasyonal?” Milyonlarca üyesi ve taraftarı olan evrensel bir parti.

“İlk ve en büyük bölümü dünyanın en büyük ülkesini yöneten iktidardaki bir partidir.

“Böyle dünya çapında bir parti kelimelerle ve eylemle oyun oynamaz.

“Böyle bir parti milyonlarca taraftarına resmen bir şey söyleyip gizli olarak söylediğinin tersini yapamaz.

“Böyle bir parti çifte muhasebe defteri tutmaz.

“Ve bu parti, milyonlarca üyesi olan bu parti, 1933 Şubatı’nda Alman devrimcilerine seslenen bir çağrı yayınlamıştır...

“Yığın çalışması, yığınların savaşı, yığınların direnmesi, tek cephe, macera yok!”

Bu sözleri heyecanla titreyen tüm dünya halkları işittiler.

8. Ve o anda Dimitrov saldırıyı yerine ulaştırmaya çabalıyor: Yangının, ayaklanmanın işareti olacak olan yangının, komünistler tarafından çıkarıldığı masalını yıktıktan sonra, sarsılmaz bir mantıkla yangının gene de bir şeyin işareti olduğunu kanıtlayacaktır:

“Alman emekçilerinin ezilmesi ve onların öncüsü olan partisinin yıkılmasına yönelik büyük kampanyanın başlangıç işareti.”

9. Kilit soru şudur: “Şubat ayı sonunda Reichstag yangınının düzenlenmesinde kimin çıkarı vardır? Bu yangına kim gerek duyar?”

O dönemde durumun tahlili. Derin bir tahlil, Marksist-Leninist bir tahlil. Burada da her şey madde madde anılmaktadır:

“a) ‘Ulusal kampta’ iç çatışmalar. Nazilerin tek başlarına iktidarı mı yoksa ‘bir ulusal koalisyon hükümeti mi?’ (Thyssen-Krupp egemenliği.)

“b) Emekçilerde faşist diktatörlüğe direnmek için birleşik cephe hareketi. Wels, Leipart, Severing, Braun gibi liderleri sosyal demokrat işçiler gün geçtikçe terk etmektedirler. Alman Komünist Partisi’nin etkisinin hızla artması.

“Bu durumda Nazi partisi yönetiminin şunlara gereksinimi vardır:

a) Kendi iç yapısında karşılaştığı zorlukları tatlıya bağlayacak olan dikkati başka yere çekme manevrası, ulusal kamp içinde egemenlik sağlayabilmek için bir vesile.

b) Emekçilerin saflarında doğmakta olan birleşik cephenin parçalanması.

c) Alman Komünist Partisi’nin ve tüm işçi hareketinin yığın halinde ezilebilmesi için bir bahane.

d) Bolşevik ve komünist tehlike karşısında Nazilerin Almanya’nın kurtarıcıları olduklarını kanıtlamak için bir fırsat.”

10. Ve Dimitrov iddianın çekildiği geri hatlara saldırıda da tutukluk göstermiyor. Çağdaş Faust Van der Lubbe’nin kişiliği çevresinde acemice yaratılan şüpheli durumu ele alıyor. İddianın bu en zayıf dayanağını çürüttükten sonra son ve öldürücü darbeyi indiriyor: “Lubbe tek başına hareket etmemiştir.”

Parisius: “Öteki sanıkların kaderi bu sorunun yanıtına bağlıdır.”

“Hayır! Bin defa hayır! Meclis binası başkaları tarafından kundaklanmıştır. Lubbe’nin çıkardığı yangın ve Meclis’in toplanma salonunda yapılan kundaklama ancak zaman bakımından bir birlik gösterir; ama bu iki yangın özünde tamamen ayrıdır. Akla yakın olan Lubbe’nin başka kimselerin yararlandıkları bilinçsiz bir alet olmasıdır; ama Lubbe bir komünist de değildir.

“O isyan halinde, sınıf niteliğini yitirmiş bir proleterdir. Ve işte böylece siyasi cinnetle siyasi provokasyonun gizli ittifakı Reichstag yangınını meydana getirmiştir.

“Bu ittifakta siyasi cinneti temsil eden sanık sandalyesinde oturmaktadır; ama siyasi provokasyonu üzerine almış olan müttefikleri ortada yokturlar. Zavallı Faust buradadır, ama kurnaz Mefisto’nun yeri boştur.”

11. Ve şimdi de öteki kilit soru: “Niçin?”

“Nasıl oldu da suçsuz olan komünistler kundakçılıkla suçlandılar? Sözü gerçeklere bırakıyorum!”

Ve Dimitrov duruşmalarda savcılığın sunduğu somut gerçekleri, düşmandan gelme metinleri birer birer ele alıyor; bunları inceliyor, sorular soruyor, karşılıklarını veriyor: Örneğin yangının ertesi sabahı Göring’in beyanı gibi, Lubbe üzerinde ele geçen parti kartı gibi, Lubbe’nin gece arkadaşlarını aramadan kaçınması gibi, “Brandeburg’daki muhafız birliğine ilk olarak yangın haberini ileten şahsın” kimliğinin gizli tutulması gibi.

“İlk soruşturmanın tamamen yanlış olan stratejisi. Kundakçılar olmadıkları yerde aranmaktadır. Lubbe’nin suç ortağı olarak –mutlaka ve her ne pahasına olursa olsun– bir komünist bulmak gerekiyor!

“Bütün bunda başsorumluluk Göring’in kendisine düşmektedir.”

12. “İddia tanıklarının şeytan dairesini” yeniden çizmeden önce Dimitrov alayla kovuşturmanın mekanizmasının ve suçlayıcıların tutumlarının nedenlerini inceliyor, “Onlar görevlerini olduğundan çok basit sanmışlardır.”

“Yangın komisyonunun memurları kendi kendilerine şöyle düşünmüşlerdir: Gerçek suç ortakları bulunamamaktadır. Onların yerine başkasını koymak gerek ve hükümetin izlediği siyasi çizgiye göre bu gönüllü kundakçılar ancak komünistler olabilir! Doğa boşluktan nefret eder!”

Ve bundan sonra birbirine iyice kenetlenmiş “önemli tanıkları” geçit resmi halinde önümüzden yürütüyor.

13. Saldırının bu noktasında bir an duruyor; ve Alman emekçilerine seslenerek sosyal demokrat önderlerin yanılgılarını belirtiyor.

Goethe’den birkaç satır okuduktan sonra büyük Alman şairinin ünlü ikilemi üzerinde yorumda bulunuyor. Yığınlar onu dinlemektedir:

“Evet kim örs olmak istemiyorsa çekiç olmalıdır.”

“Bu gerçeği Alman işçileri tüm olarak, 1918’de anlamamışlardı, 1923’te de daha fazla anlamış değillerdi. 1932 Temmuz’unda da hâlâ anlamamakta direniyorlardı. Sosyal demokrat şefler bunun sorumlularıdırlar. Bugün artık Alman emekçileri bunu anlıyabilirler.”

14. Artık hedefine yaklaşmış olan Dimitrov “yargıçlarına” indirmekte olduğu darbeleri hafifletmeye niyetli değildir. Oyunun karşı tarafının koyduğu kuralları öyle çiğnemektedir ki, bunları korumakla görevli yeminli bekçiler onun sözünü bitirmesine bir kez daha engel olurlar. Biz yarıda kesilmeyen notlarına bakalım:

“Burada beni yargılayan yüksek yargıçları üzmek istemem, ama kör Themis’e ne kadar inanıyorsam tanrının varlığına da o kadar inanıyorum.”

15. Ve işte 1849’da Köln’de Karl Marx’ın savunmasından beri bir mahkeme salonunda, söylenmiş ve o salonun duvarlarını aşarak iki kıtanın ezilenleri tarafından dinlenmiş olan en güçlü siyasi söylevin kapanış bölümü:

Bu son o kadar güçlü, o kadar yaratıcılık eseridir ki, savaşçı Dimitrov’un, halk kahramanı Dimitrov’un, diyalektikçi Dimitrov’un, hiciv ustası Dimitrov’un, çözümlemeci Dimitrov’un ve psikolog Dimitrov’un yanında bir de büyük şair Dimitrov’un bulunduğunu belli etmektedir.

Açık düşüncenin, gerçeğin uğruna kurban gidenlerin manevi atasını, sözcüklerin üzerine basmadan, basit bir yücelikle anması buradadır: Engizisyon mahkemesi önündeki Galile’yi anması, kaderine güvenen son zaferin kendisinde olduğuna inanan zulme uğratılan bilimsel inancın unutulmaz haykırışını kendi hesabına tekrarlaması buradadır:

“Ama gene de ve her şeye rağmen dünya dönmektedir!”

Tecrit hücresinde Hamlet’in üç mısrasını benimsediği gibi, aynı kapanış konuşmasında Goethe’nin mısralarını benimsediği gibi, Dimitrov bu haykırışı da benimsiyor. Onu benimsiyor, ona günün anlamını yüklüyor, onu bir umut haykırışı, bir sevinç haykırışı, bir proletarya zaferi haykırışı biçimine sokuyor.

Burada dönen, Dimitrov’un yargıçlarına rağmen dönen, tarih tekerleğidir. Evet o tekerlek dönüyor ve dönmeye devam edecektir de, bizi yolunda çiğnese bile, emekçilerin zaferi doğrultusunda “bir dünya Ekimi” doğrultusunda dönmeye devam edecektir; ve bu gerçeğin kendisi de “tüm insanlığın ortak malı” olacaktır.

“Biz bugün en az ihtiyar Galilei kadar kesinlikle şöyle diyebiliriz: Ama gene de dönüyor! Dönüyor tarihin tekerleği; ileriye doğru, bir proletarya Avrupasına doğru, bir dünya emekçi cumhuriyetleri birliğine doğru dönüyor.

“Ve Enternasyonal’in yönetiminde, proletaryanın döndürdüğü tekerleği hiçbir yok etme önlemi, hiçbir ağır hapis mahkûmiyeti, hiçbir idam kararı durduramayacaktır. O tekerlek dönüyor ve emekçilerin kesin zaferine kadar dönecektir de.”

Uzun erimli bir zafer için bu böyle, ama kısa vadede zafer elde edilmiş midir?

Yığınlar arasında elde edilmiştir. Ama Dimitrov “delil yetersizliğinden” verilmiş bir beraat kararıyla yetinmemektedir. Oysa savcının teklif ettiği budur.

Dimitrov alacaklı olmak iddiasındadır, borçlu değil. Bu iddiasını soğuk hukuk dilinde ifade ediyor, hakkını ve öteki sanıkların haklarını istiyor:

“Biz Bulgarlar ve Torgler de delil yetersizliğinden ötürü değil, ama komünist sıfatıyla, bu antikomünist eylemle hiçbir ilişiğimiz olmadığı için ve olmayacağı için beraat etmeliyiz.”

Ve hesap soruyor:

“Şunları teklif ediyorum:

“1. İmparatorluk Mahkemesi bizim suçsuzluğumuzu ve iddianın adaletsizliğini onaylamalıdır.

“2. Van der Lubbe, işçi sınıfının düşmanlarının kötü amaçlarla yararlandıkları bir araç sayılmalıdır.

“3. Haksız yere suçlanmamızın sorumlularından hesap sorulmalıdır.

“4. Bu sorumlular kaybettirmiş oldukları zamanımızdan ve sağlığımızdan ötürü, bize çektirmiş oldukları acılardan ötürü tazminat cezalarına mahkûm edilmelidir.”

Son olarak kuru ve bıçak gibi keskin sesiyle bir söz daha:

“Bir gün gelecek bu istekler faizleriyle birlikte ödetilecektir.”

Beraat ve kurtuluş

23 Aralık’ta mahkemenin “delil yetersizliğine” dayanan beraat kararı okunduğu zaman, Dimitrov’un yargı kararını eleştirmek için boşuna söz istediği bilinmektedir. Ama yargıçları kararı okuyup mahkeme salonundan kaçtılar. Dimitrov’un hükmün okunduğu sırada aldığı notları yeniden okuyunuz.

İddia makamını ve mahkemeyi “düşük yapmış bir anaya” benzetiyor. Ve hükmü “hem kurdun karnını doyurmak hem de kuzuyu kayırmak gibi çözülmesi olanaksız olan bir problemi umutsuz bir çözme çabası” olarak nitelendiriyor. Ama Hitlerci kurt, o Mefisto hain olarak kaderlerinden kaçamayacaklardır.

Ve Dimitrov, hayatını da umursamayarak ihanetin kimden geldiğini söylüyor:

“Yüksek ihanet mi? Hayır! Halka karşı ihanet, yani Alman halkına karşı ihanet! (Faşist diktatörlük-Thyssen ve Krupp’un sermayesinin diktatörlüğü!)

“Gizli faillerin, suçu ilham edenlerin, Mefisto’ların yakalanıp mahkûm edilmeleri işi yakın gelecekteki proletarya diktatörlüğünün mahkemesine kalmaktadır.”

İşte bu adamların duymaya korktukları korkunç öngörü buydu.

Beraat haberinin tüm dünyada nasıl bir sevinçle karşılandığını kim hatırlamaz? Ve 4 sanığın serbest bırakılacaklarına bir “ihtiyati tutukluluk” önlemi konusu edildiklerini basın bize bildirdiği zaman hepimizin kapıldığı öfke ve üzüntüyü kim hatırlamaz. 3 Bulgarın Berlin’e, Gestapo’nun yeraltı hapishanesine kapatılmaları ve yasakların yeniden başlaması üzerine bu üzüntü daha da derinleşti.

Tecritteki hasta Dimitrov yeniden savaşı ele aldı, Leipzig Emniyet Müdürü’nü ve İçişleri Bakanı’nı mektup bombardımanına tuttu; bu mektuplar güçlülüğün ve yürekliliğin, kendine hakimiyetin örnekleridir: (Beraat kararından 1,5 ay sonra) 7 Şubat 1934 tarihli olanında, Sovyetler Birliği’ne ya da Almanya ile sınırdaş bir başka ülkeye sınır dışı edilmesini istiyor ve bu isteği kabul edilmediği takdirde açlık grevine girişme kararını bildiriyor:

“Sonu gelmeyen korkunç bir yaşantıdansa korkunç bir son yeğdir. Tam 11 aydır, en feci şartlarda tutuklu bulunuyorum.”

8 gün sonra Sovyetler Birliği Hükümeti, üç Bulgarı Sovyet vatandaşlığına kabul ediyor. Bundan 12 gün sonra serbest bırakıldılar! Bu karar öyle acele alınmıştı ki, şaşkına dönen ilgili kurum, sınır dışına çıkarma emrinin üstüne tarih atmayı unuttu. Eşyaları aramayı da unuttu. Bu yüzden Dimitrov saklayabildiği bütün belgeleri yanında götürebildi.

Birkaç ay sonra Moskova’da onunla uzun uzun görüştüm. Ve bana bu kitabı yazma fikrini veren onun cevapları ve benim sorularımdır.

II. Dünya Savaşı sırasında mutsuz vatanının Alman Cobourg Hanedanı tarafından nasıl bir kez daha saldırgana peşkeş çekildiği bilinir. (Ezilen halk ayaklanmasının 21. yıldönümünde) 1944’te zaferle sonuçlanan halk ayaklanmasına kadar Bulgar direniş hareketinin manevi babası oldu.

Onu 1947 Nisanı’nda, kişiliğinde kurtuluşunun canlı simgesini ve sosyalizme doğru yürüyüşünün yorulmaz yöneticisini bulan kendi halkının başında gördüm. Uykusuzluğun getirdiği Beethoven’inkini andıran yüz çizgilerini, Bulgar bıyığı yumuşatmıştı. Ama bakışı değişmemişti: Leipzig bakışı. O bakışın ağırlığını kendi üzerimde, biz Fransa’dan gelenlerin üzerinde hissettim ve kucaklaştık...

Ne yazık ki, geçirdiği sınavlar, çektiği acılar ve yorgunluklarla zamanından önce yıpranan Dimitrov’u ölüm, kendi halkının ve barış kampında saf tutmuş olan sayısız dostlarının sevgisinden koparıp alacaktı. Mezarı Sofya’dadır. Ama anısı yüz milyonlarca kalpte yaşamaktadır. O ölmüştür. Ama onun bize öğrettikleri yaşayacaktır. 

VIII

THAELMANN’IN ALMANYASI

... Hitlerci klik ile Alman halkı arasında özdeşlik aramak gülünç olur.

Stalin, 23 Şubat 1942

Ne olursa olsun bizler yarının galipleriyiz.

Fiete Schultze

Militan yaşadım militan öleceğim, son bir daha yaşasın devrim, diye haykırarak!

Edgar André

Hitler diktatörlüğü bozgundan dersler de alıyordu. Kamçılı, baltalı kamp işkencecileri çok sessiz bir görev yüklendiler. Büyük kalabalık davalar, sahneye koyucuyu allak bullak etti. Bunaltıcı kapalı celseler tek bir kural oldu. Ücretli adliye görevlilerinin önyargılarına karşı önlem almak kötü bir şey değildi. Fakat bu yapılırken içi geçmiş ucubelerin bulunduğu savaş divanları kuruldu. Halk mahkemeleri hoş gösterildi. Basın bültenlerinin yerini propaganda, uydurma şeyler ya da suskunluk aldı. Sessiz sedasız mahkûm edildi insanlar, böyle iftiralara uğradı, küçük düşürülmek istendi. Saldırganın güvenliği sayılıyordu bunlar.

Amaç da belli idi: Haçlı Seferi palavralarını şişirmek için dışardan bir macera hazırlamak, sonra da Almanya’daki barış ve faşizm karşıtlarının hesabını görmek, meşale taşıyıcıları birer birer ortadan kaldırmak. Halk gözünde Thaelmann’ın öncü partisini iki paralık etmek ve sessizce en iyi sözcülerini ve eli kolu bağlanmış önderini vurmak.

Fakat Dimitrov ve Liebknecht örneği, onların arkasından gidenlerin yüreğinde, canlı duruyor. Thaelmann da Dimitrov gibi kendine uygulanan ayak oyunlarını bütün dünyaya teşhir etmesini bilmişti. 1934 Haziranı’nda, dünya devriminin gerçek temsilcisini görmek üzere köylü giysili işçiler heyeti onu görmeye gelmişti. O, gardiyanlar tarafından sürüklenip götürülürken “Arkadaşlar bana işkence yapıyorlar” diyebilmişti. Hayatı uluslararası bir uyanıklıkla korunabilmiştir. Tam sekiz kere gün verilen davası 8 kere ertelenmişti. Ve sonunda da dava görülmedi. O başına gelebilecekler hakkında hiçbir kuruntuya kapılmamıştı. 1944 Ocağı’nda hapishane arkadaşına yazdığı harika mektupta, sosyalizmin hiçbir gücün önünde geri çekilmeyeceğini yazıyordu ve “Ben sonuna kadar Alman işçi sınıfına bağlıyım, herhangi biri değilim ben,” diyor ve “halkların sosyalist ilkbaharını” müjdeliyordu. Bilimsel sosyalizmin kesin zaferinden emin olarak, sağ kalan kavga arkadaşlarına metin olmalarını salık veriyordu. “Çünkü devrimin bir neferi olmak demek davaya sonuna dek bağlı kalmak demektir. Öyle bir bağlılık ki, yaşantıya ve ölüm tecrübesine direnen bir şeydir bu.”

Sayısız insanın kurşuna dizildiği Almanya’da, Thaelmann’ın ve barışın ortadan kalktığı bir ülkede birçok militan dövüşmesini, acılara katlanmasını ve alnı açık olarak ölmesini bilmiştir.

Auguste Luttgens, Rudolf Klaus, Toni Waiebel, Fiete Schultze ve muhteşem Edgar Andre bunlardan sadece bazılarıdır.

Albert Kuntz’un 1934’te Berlin mahkemesinde son sözleri şunlar olmuştu: “Bende devrimci bir nefes kaldıkça hiçbir şey devrimci olmama engel olamaz. Beni boşuna ölüme mahkûm ediyorsunuz. Hiçbir şeyi değiştiremeyeceksiniz.”

Fakat hiçbir suç Rudolf Klaus’un direnci kadar haklı olmamıştır. Büyük savaşta yara alan militan 1935’te ölüm cezasına çarptırılmıştı. Tek ‘suç’u partisine sadık kalmaktı. Öyle ki, yargıçları gerekçeli hükmüne şunları yazmışlardı: “Sanığın duruşmadaki durumu ve işlediği suçlar onun politik düşüncelerinde bir düzeltme yapabileceği umudunu yok etmiştir. Bu yüzden mahkeme, sanığa, en yüksek ceza olan ölüm cezasından başka bir ceza uygulayamamıştır. Savcının, savunmasına başka bir şey ekleyip eklemeyeceği sorusuna şöyle cevap vermiştir: ‘Bu bir politik cinayettir. Bu sınıf adaleti sorunudur. Proletarya benim öcümü alacaktır.’”

Sorgu yargıcının önünde Hamburg’lu Fiete Schultze şöyle dedi: “Savcı benim kellemi istiyor. Bunu biliyorum. Aman elini çabuk tutsun. Yoksa ben gitmeden devrim iktidara gelecektir.”

Savcı elini çabuk tutmuştu. Fakat duruşma sırasında taşıdığı kin, kahramana gönülsüzce saygıda bulunmasına engel olmadı: “Sanık, devletimizin can düşmanıdır. Onu hayatta bırakmak safça bir şey olur. Onun dili, kurşunlardan daha tehlikelidir. Onun ölmesi gereklidir.”

Karar okunur okunmaz Fiete Schultze haykırdı: “En küçük bir savaşçıyla bile yine de biz kazanacağız.”

Duruşmada herkesi ölümünü seyretmeye çağırıyordu: “Hepiniz idam yerine gelin, bir devrimci nasıl ölürmüş gözlerinizle görün.”

Polisler üzerine atıldılar, onu salondan dışarıya çıkartmaya çalıştılar. Çılgınca alkışlar bir karışıklık doğurdu ve Alman halkı bir devrimci nasıl ölür, gözleriyle gördü.

Savcı şöyle gürlemişti: “Devrim, öyleyse onun somut örneği Fiete Schultze ile birlikte yerin dibine geçsin.”

Devrimin somut temsilcisi Schultze, onu yaratan partisini savunduktan sonra öldüyse, bu, devrim yaşasın, kazansın diyeydi. Ve aynı anda Saxe ve Wunterberg işçileri aynı saldırganlara karşı greve çıkmışlardı. Fiete Schultze’un dili kurşunlardan daha tehlikeli olsun diye başı çekmeleri hiç de bir rastlantı değildi.

Wuppertal işçileri

Wuppertal ve Elberfeld, Hamburg gibi uzun bir devrimci geleneğe sahiptir. Tekstil endüstrisindeki yoğun sömürü ve düşük ücretler 1848’den beri Wupper vadisini, bütün feodallere, imparatorluk aristokrasisine ve mali oligarşiye karşı güçlü bir savunma hattı yapmıştır. Engels’le Lasalle, barikatlar üzerinde vuruşan Wuppertal ve Elberfeld işçilerinin politik hakları için savaşmışlardı. Kapp ve Ehrhard savaş birliklerine karşı dövüşen işte bu işçilerin oğullarıdır.

Hitlerci diktatörlüğün başlangıcından beri onlar, patronları ve patroların sadık adamlarıyla, eşit bir şekilde tartışmaya devam ediyorlar. Bu dayanılır bir şey değil, bu kötü durumdaki proletarya hâlâ ayakta mı duruyor ne?

Gestapo, işletme meclislerinin seçiminden az önce işçileri büyük bir provokasyonla yüz yüze getirdi. 1200 tutuklu ve 628 sanık.

Sorgu sırasında 16 kişi işkenceye tutuldu. İçlerinden birinin karısı ağlayarak eşinin yedi gün içinde kurşuna dizildiğini, cesedin her yönünün kızgın demirle dağlandığını bize söylemişti. Bu üç işçi kuşağına, yaşlı, eski savaşçı ve genç işçilere neden bunlar reva görülüyordu? Kolektif talepler öne sürdükleri ve özgür sendikalar kurma taleplerini dile getirdikleri için. Resmi ağızlar artık 3. Reich döneminde olduğu gibi işçiler arasında çatışmalar kalmadığını söylüyorlar. Bütün bu insanlar komünist ve kamu haklarından yoksun caniler olarak sayılıyorlar. Onların arasında sadece komünistler değil, sosyal demokratlar, Hıristiyanlar, partisizler, yani Hitlercilerin iş cephesine soktukları insanlar da var.

Üç Yüksek SA subayı, iki SS grubu şefi ve bir uçak teğmeninden oluşan yargıçları karşısında bu işkence gören sanıkların geneli bir sınıf bilincinin harika örneklerini veriyorlar, devrimci sağlamlığa yaraşır bir biçimde davranıyorlardı. İçlerinden birinin, yaşlı bir sosyal demokrat işçinin söylediklerini alıntılıyorum: “Eskiden bu salonda antisosyalist bir kanunla Auguste Bebel yargılanmıştı. Şimdi o zamanlardan bir biz kaldık.” Sonra 26 yaşında genç bir işçi neden dolayı sosyalist olduğunu saf bir şekilde anlatmıştı: “Kardeşim 1914 savaşında gönüllü idi. İlk kez 1917’de izinli olarak yanıma geldi ve bana şunları söyledi: ‘Sen benim yaşıma gelince, bak, yeni bir savaş açılacak. Sakın ha asker olmayasın, sonra seni kendi ellerimle öldürürüm.’ İşte bundan sonra niçin sosyalist oldum, bunu biliyorum. Sovyetlerle birlik bir Almanya, savaşı olanaksız kılacaktır.”

Elberfeld mahkemesi önünde 18 yaşında Otto Funke 4 yıl zorunlu çalışmaya hüküm giyince şu şekilde bağırmıştı: “4 yıl içinde siz artık burada olamayacaksınız, yerinize o zamana kadar biz geçeceğiz.” mahkûmiyetler yağmur gibi yağabilir. Yargıç kılığına girmiş subaylar ve insan kasapları boş yere zorunlu çalışmalar, sürgünler verebilir. Yüzlerce yıl tutan hükümlerin hiçbir değeri yoktur. Halk adamı demirden direnci ve cesaretiyle daima halkın içinde hazırdır. Buna karşılık onlardaki güç, gözleri kendi üzerinde olan halkın gücünü iki kat kılar. Hamburg ve Neukoeln işçileri gibi Wuppertal işçileri de olanı biteni unutmamışlardır.

IX

EDGAR ANDRÉ

Fiete Schultze’un davası görülürken Edgar André duruşmada bir tanık olarak dinlendi. Başkan usul gereği sormuştu: “Sanıkla bir tanışıklığınız, akrabalığınız var mı?”

André şöyle cevap verdi:

“Aramızda çok büyük bir düşüncenin yarattığı bir tanışıklık var.”

Sonra arkadaşını övmeye başladı. Denetim altında getiriliyordu. Götürülürken şöyle seslendi: “Hoşça kal Fiete, en iyi dileklerimle.”

“Sağ ol Edgar, sana da...” diye cevap verdi Schultze.

Birbiri ardından cellâtların baltası altına düştüler. Onları yakınlaştıran büyük düşünce ve önü alınmaz güç öyle büyüktü ki...

Edgar André de Hamburg’un en tanınmış militanlarından biriydi. O da kızıl cephenin bir önderi olarak suçlandı. Sağlığı, gücü dillere destandı. Saldırgan faşizme onun gibi hiç kimse kafa tutamadı. Hiç kimse düşmana karşı onun gibi sakince ve alayla karşı koymadı. Hiç kimse işkenceye ve yokluğa dudak bükercesine onun gibi dayanamadı. Aix-la Chapella’li bir esnafın oğlu ve bir inşaat işçisi olarak Birinci Dünya Savaşına katıldı. Fransız cephesinde esir düştü. Almanya’ya dönüşte Sosyal Demokrat Parti’ye yazıldı ve sonra buradan ayrıldı. 1922’de onu devrimci bir sosyalist olarak görüyoruz. 1925’te eski savaşçıların kızıl cephesine katıldı. 1929’da Hitlercilerin sevinç çığlıkları arasında sosyal demokrat bakan Severing bu savunma örgütünü yasakladı. O zaman André sendika hareketlerinde, deniz ve dokuma işçileri ve işsizler arasındaki çalışmalar ile kendini gösterdi. Hiç kimse onun gibi arkadaşlarını sevmedi. Onlar için canını verdi. Hiç kimse onun gibi düşmandan nefret etmedi ve sert darbeler indirmedi.

Naziler birçok kereler kızıl general dedikleri bu adamı ortadan kaldırmaya yeltendiler. Hattâ ona bir kumpas kurdular. Denizcilerle birlikte geliyordu, kahramanca kendini savundu. Birçok öldürme girişimleri başarısızlığa uğradı. Dostu Hamburg parlamentosu milletvekillerinden Ernst Henning, üç Nazinin saldırısına uğradı. Onu André sanmışlardı. Henning öldü, katiller ödüllendirildi. Karısının penceresi önünde şarkılar söyleniyordu: “André, André, şimdi sıra sende.”

Saklanmayı reddetti. Faaliyetlerine devam etti. 3 Mayıs 1933’te tutuklandı. Böyle bir rehine nasıl bırakılır? Onu üç yıl böylece tuttular. İki aylık bir davadan sonra da yok ettiler. Onu şahsen tanıyan Thaelmann: “O ne irade, ne aydınlık bir düşünceydi!” diyor.

Edgar hapishanededir. Aydınlık, açık, ironik ve cellâda meydan okuyan gülüşü, karısını, zincirdeki arkadaşlarını, kavga kardeşlerini güçlendiriyordu. İşkence onun sağlam dengesini bozamıyor, inancı ve gülüşü ile başa çıkamıyordu. Bununla beraber onu ezmek için hiç de insaflı hareket etmediler. Bu irikıyım, sağlam ve sporcu adama öyle işkenceler yaptılar ki, bir hayalet oldu çıktı. Sağır oldu. Saçları bembeyaz kesildi. Fakat dişlerini sıktı ve sustu. Karısına gülerek takılıyordu: “Bak,” diyordu, “bu yenen bir insanın yüz ifadesidir. Beni yıkmak isteyen bu adamlardan çok daha fazla dayanabilirim işkenceye.”

Herkesten yalıtıldığı halde tecritin baskısını kırmıştı. Birgün parti yönetimine bir polisin sızdığını öğrendi. Bu Willy Kaiser’di. Hemen hücresinin penceresine yükseldi. Bütün tutuklular onun şöyle bağırdığını duyuyorlardı: “Herkes beni dinlesin! Edgar André sizlere sesleniyor! Arkadaşlar! Willy Kaiser bir polistir!”

İşkence tehlikesini göze almış, fakat bütün arkadaşlarını haberdar etmişti.

Bir başka gün gardiyanlarla çevrili olarak André bütün vücudu yara bere içinde, koltuk değneği ile hapishane avlusunda dolaşıyordu. Yeni tutuklanmış bir siyasi tutuklu grubunu askeri biçimde dizilmiş halde gördü. Topallaya, topallaya yanlarına gitti. “Sola çark!” diye bağırdı. Kumandanın buyruğuna uydular. O zaman “Sağ olun!” dedi onlara. “Görüyorum ki hiçbir şeyi unutmamışsınız.” Gardiyanlar onu sürükleye sürükleye götürdüler. Fakat arkadaşlar şaka yollu söylenen bu sola çark sözünü pek güzel anladılar. Ve bu sözcük Hitlerci hapishanelerde dolandı durdu.¹³

Böyle bir adamın hakkından nasıl gelinir? Halkla çok sıkı bağlar kurmuştu. Saygınlığını kırmak için onu halktan tecrit ettiler. Ona kamu haklarını ayaklar altına alan suçlar uydurdular. Ona 1927’den 1932’ye kadar yapılmış “200 komünist terörü” yüklediler. “Öldürme ve öldürme girişimi suçları” da vardı. Ve onu böylece uydurma suçlamalarla ölüme mahkûm ettiler.

4 Mayıs 1936’da duruşmaya başlandı. On hafta kadar sürdü. Hükümetin resmi avukatından başka davayı üzerine alacak kimse yok. Birini seçmeli. Düşünmeye bile değmez. Gelen de bir hasım olacak değil mi? Karısına şöyle dedi: “Burdaki gibi bir mahkemede böyle bir avukat bizi istediğimiz gibi savunamaz. Çünkü bunlarda inanç yok. Bir sürü parayı da sokağa atmak gibi bir şey olur. O halde her devrimci savunmasını kendisi yapmalıdır. Ve ben bunu yapacağım.” Gerçekten Edgar André’nin savunması, duyup işittiğimiz savunmalar içinde pek gözde bir yer tutar. Dimitrov’un çırağı, ustasına yaraşır davranmıştı.

Hamburg halkı mahkemenin bulunduğu bina önüne yığılmış, ateşli sempati gösterileri yapıyordu. Üç yıllık bunca işkence, acı ve moral bozukluğundan sonra yıktık sanıyorlardı André’yi.

Hiç de böyle olmadı. Cellâtlar onun fiziksel gücünü kırmışlardı. Fakat gülüşünü koruyordu. Faşist basın da bu konu üzerinde duruyordu.

Hamburger Tageblatt yazıyordu: “Bu yırtık pırtık elbiseli, boynu atkılı adamı son yıllardaki sokak gösterilerinden iyi biliyoruz. O şimdi görünüşte çok değişmiş, fakat alaycı gülüşünü hâlâ saklamakta...”

Sorgularda Edgar politik bir savaş yürüttü. Güçlü bir biçimde kişisel terörün bir olgu olduğunu, partisinin bunu yasakladığını, bunu yapanların da sadece nasyonal sosyalistler olduğunu belirtti:

“Komünist Parti’si ve onun yürütme kurulu kişisel teröre düşmandır. Öyle ki bu terör yöntemi, düşmanlarımız nasyonel sosyalistler tarafından uygulanmıştır. Biz kişisel teröre karşıyız. Çünkü bunun uygulanması kitlelerin örgütlenmesine engel olur ve bizi kitlelerden yalıtır.”

Başkan, bir sanık tarafından böyle bir konuşma yapılamayacağını ileri sürerek André’nin sözünü kesti. Ve o, işte böyle bir tonla her defasında karşısındakileri suçladı ve iddiaları çürüttü.

Edgar André yine de söyleyeceklerini söyledi. Bu şekilde iki kere sözünün kesilmesi arasında kısaca konuştu.

Bazen basit bir soruyla turnayı gözünden vururdu:

“Dostum Milletvekili Henning’i kim öldürdü? Solcular mı, yoksa nasyonal sosyalistler mi?” Başkan öfke ile gürledi: “Size son defa söylüyorum, dava ile ilişiği olmayan şeyleri burada konuşamazsınız.”

Hiçbir şey Edgar’ı korkutamadı, hiçbir gözdağı sert saldırılar yapmasını önleyemedi. Fiete Schultze gibi o da önder Thaelmann’ın duruşmada dinlenmesini boşuna istedi durdu. Fakat mahkeme bu isteği duymazlıktan geldi.

Birgün André savcıya doğrudan doğruya sert çıktı: “Neden hiç asıl konuya dönülmüyor, bana karşı yapılan suçlamaların hiçbir temeli yok. Bana açıkça, beni yok etmek istediğinizi söyleyin. Çünkü ben, işçi sınıfının davası için savaşıyorum ve ben kanımın son damlasına dek Komünist Parti’yi savunmaya devam edeceğim.”

Edgar ülkenin her tarafından gelen ve bırakıverilmesini isteyen mektup ve telgrafların mahkeme önünde yığıldığını biliyordu. Arkadaşı tanıklık ederken postacının yargıca bir sürü kâğıt getirdiğini ve yargıcın da öfke ile bunu aldığını görmüştü.

André son beyanatından itibaren halkların bu katılımına gönderme yaptı: “Baylar, Alman ozanı Goethe, zaferi ancak kendisi için bir hak sayan ve kabul edenlerin kazanabileceğini söylemişti. Sabırla dayandım, kırk aylık tutukluluğum buna tanıktır ve hücrede tecrit edilmiş bir halde bana çok kötü baskılarda bulundular.¹⁴ O halde haklı sayılmalıyım, bu sadece benim düşüncem değil, bütün dünya buna katılıyor, dünyanın çeşitli ülkelerinden sayısız mektuplar buraya gelmiş ve şu masaya yığılmıştır. Bu en büyük delildir, o halde zafer benimdir.”

Politik yaşamının seyrini açıkladığını, önce partisi sonra kendisi adına konuştuğunu söylemesi üzerine başkan onun politik savunma yapmasını yasakladı.

Edgar sert bir tarzda yanıtladı:

“Otorite önünde eğilirim, çünkü hak güçlünündür. Fakat hiç de silâhları bırakıp savaşmadan alandan çekilmek niyetinde değilim. Bununla birlikte savunmamı ciddi bir şekilde ele alamadım. Ben savunmamı partime borçluyum.”

Bütün itham putlarını birer birer devirdi, polislerin görevli tanık olarak dinlenmesini protesto etti. Dışarda bulunan savunma tanıklarının duruşmada bulunmasına mahkemenin karşı koymasını ve tanıklık yapanların hapse atılmalarını kınadı.

Düzeni bozmaması için yapılan uyarılar boşunaydı. Engel tanımadı, saldırıya geçti: “Baylar, şayet savcı benim medeni durumum hakkında bazı şeyler sorarsa, ona derim ki, sizin onurunuz size, benimkisi bana aittir. Biz aynı sınıftan insanlar değiliz. Aramızda bir uçurum var. Eğer beni darağacına gönderecekseniz, hazırım. Af ve bağışlama istemiyorum.”

Son bir defa daha “Yaşasın devrim,” “Militan yaşadım, militan öleceğim.” diye haykırdı.

Gün boyu süren görüşme ve tartışmalardan sonra mahkeme 10 Temmuz günü ölüm cezasını onadı. Aynı gün duruşma salonunda ağlaşan insanlar vardı. Edgar, karısı ile son defa görüşmek üzere izin bile istemedi. Karısı, sokakta tanımadığı birçok insanın özgürlükleri pahasına baş sağlığı dileklerini; eski bir sosyal demokrat işçinin, iktidarın Edgar’ın hayatını bağışlasa yerine seve seve öleceğini söylediğini; keza bir SS üyesinin Edgar hakkında sempati gösterisinde bulunduğunu anlatıyordu.

Af ve bağışlanma dilemek yok: Edgar’ın son mektubunda asıl işlediği konu buydu: “Bağışlama istemiyorum, hakkımı istiyorum ben. Ölüm hiç korkutmadı beni, bugün de korkutmuyor. Kimileri yatakta, kimileri savaş alanında ölür.”

Karısına neşelice sevinçli olmasını öğütlüyor, arkadaşlarını yüreklendirmeye devam ediyordu. Tek çare kalıyordu artık. Bütün dünya bunu umut ediyordu. Yeni bir olgu, bir yalancı el bu umuda can verdi. Başlıca tanıklar sözlerinden dönmüşlerdi. Yeniden mahkeme etmek olanağı mı doğuyordu ne?

Birçok yargıcın, profesörlerin, İngiliz, Fransız ve diğer ülkelerden sendikacıların beklentisi bu yönde. Beklenildi. Sonra birgün de öğrenildi ki Edgar idam edilmiş. Bütün dünyadan bir çığlık ve öfke yükseldi. Thaelmann için tasalı bir çığlık.

Edgar André artık yok. Destansı gülüşü söndü. Fakat o yeniden yaşıyor. Tutumundaki o canlı dayanışma hızı yitmedi. Nobel armağanını Karl Von Ossietzky’e veren barışçı Almanya idi. Ve ondan kalan şey saldırgan yumruğu altında kamplarda düşüp ölen sayısız şehitlerin dayanışma hızı idi.

Ernest Thaelmann, Edgar André, Fiete Schultze, Rudolf Klaus ve diğer birçok yiğitler özgürlük ve barış Almanyası’nın cephesinde can verdiler. Bu kurbanlar boşuna değildir. 40-45 senelerinde Ren ülkesinde Hitlerci kliğin adsız cinayetlerine karşı, Lidice, Oradur, Kiev ve Varşova cellâtlarına karşı hiçbir ses yükselmedi dendi durdu. Kendi adına işlenmiş cürümler ne olursa olsun cellâtlarla halkı bir tutmak gülünçtür.

Heine’nin, Beethoven’in, Engels’in, Marx’ın, Liebknecht ve Thaelmann’ın Almanyası uzun süre, boğulmuş en iyi evlâtlarının çağrılarını unutmadı. Macerayı ve parçalanmayı reddederek sadece onların anılarına bağlı kalmakla yetinmiyor ve Almanya onların çağrılarına kulak vererek Thaelmann’ın haber verdiği “Halkların sosyalist ilkbaharına” lâyık olmaya çalışıyor.

X

BÜKREŞLİ DEMİRYOLU İŞÇİLERİ

Hohenzollern soyundan kralların, Maniuların, Valda Voivod ve benzerlerinin gerici, yarıfeodal Romanyası, Batı emperyalizmine (İngiltere, Fransa ve Amerika’ya) bağlı bir ülkeydi. Ülkenin servetlerini yabancı bankerler talan ediyordu. Demir ökçe altındaki Romen halkı kara bir yoksulluğun içinde kıvranıyordu. Ve 1929-1933 yılları ekonomik bunalımı sırasında bu yoksulluk daha da çekilmez hale geldi. Romen işçileri Avrupa’nın en az ücret alan işçileri arasındaydı. Romanya’da çocuk ölümü oranı korkunç bir yüzdeye ulaşmıştı.

Bu durum Romen proletaryasında bir devrimci dalganın doğmasına sebep olacaktı. Ve savaşın en ön safında ayda ancak 50 ley kazanan demiryolu işçileri bulunuyordu. 1931 Martında demiryolu, maden ve petrol işçileri ulusal konferansı bir eylem komitesi seçti. Bu komiteye Gheorghiu Dej adındaki bir genç demiryolu işçisi başkanlık edecekti.

Savaş gittikçe genişliyor ve Bükreş’teki “Grivitza” atölyelerinin oy birliğiyle giriştikleri grevle 1933 Şubat’ında limitini aşıyordu. Gittikçe genişleyen işçi yığınlarının dayanışmasıyla desteklenen demiryolu işçileri fabrikayı işgal ettiler.

Grevcilere karşı gönderilen ilk askeri birlik ateş etmeyi reddediyor. Ne yapacağını şaşıran hükümet en güvendiği polis ve ordu birliklerini yardıma çağırıyor. Fabrikanın düdüğü, Gheorghiu Dej’in, Chivu Stoica, Petrosco, Vassiliki, Doncea gibi arkadaşlarıyla birlikte yönettikleri direnişe işçileri çağırıyor. 24 saat süren bir kuşatmadan sonra 7 bin grevci makineli tüfek ateşiyle taranıyor: 400’den fazla ölü, 300’den fazla yaralı ve bu kıyım sırasında polis yanlışlıkla kendi adamlarından birini öldürdüğü için sağ kalanlardan yüzlercesi tutuklanıyor, işkenceye uğratılıyor ve isyan çıkarmakla, adam öldükmekle suçlanıyor.

Haziran ayında Bükreş askeri mahkemesi tutuklananlardan ikisini ömür boyu ağır hapse, 106’sını da toplam olarak 500 yıl hapse mahkûm ediyor. Bütün dünyada duyulan öfke o ölçüdedir ki, belli başlı 8 sanığın temyiz isteği kabul ediliyor ve bunlar yeniden yargılanmak üzere Kraiova Askeri Mahkemesi’ne gönderiliyor. Proleteri bulunmayan küçük garnizon şehri Kraiova’da davayı yığınların kontrolünden uzak tutmak daha kolay gibi görünüyor. Orada bir Gheorghiu Dej’in sesi kolayca boğulabilecektir.

Ama hesap yanlıştır. Hapishane arabaları Bükreş Merkez İstasyonuna geldiği zaman sıkıyönetime ve teröre rağmen mahpuslar alkışlanıyor. Kraiova’da da savunma tanıkları gösteri yapıyorlar. Bir köylü delegasyonu onlara yumurta ve poğaça getiriyor. Serbest bırakılmalarını istiyor. Uluslararası dayanışma da duruşma sırasında sesini duyurma olanağı buluyor: Fransız demiryolu işçileri üç arkadaşları tarafından temsil edilmektedirler. Onlar mahkemeyi dinliyorlar ve Romanyalı yoldaşlarının beraatlerini istiyorlar.

İddianın burada oyunu neydi? İşkenceye en az dayanan sanıklar, provokatörler, kamu tanıkları aracılığıyla, demiryolu işçilerinin hayat düzeylerinin bir grevi gerektirecek kadar düşük olmadığını, grevin gereksiz olduğunu, grevcilerin polis birliklerine ateş ettiklerini ve polisin ölümünden sorumlu olduklarını kanıtlamak.

İşte işçilerin yumruğu bu kurnazca hazırlanmış yapıyı yerle bir edecektir. İşçilerden biri, Konstantin Doncea kolektif savunmayı üzerine alıyor. Emek ve savaş arkadaşları onu temsilci seçmişlerdi: O, mahkeme huzurunda bu sıfatla, onlar adına konuşuyor: yargıçlara tıpkı Patron-Devlet temsilcileriyle konuştuğu gibi sesleniyor. Kullandığı dil yalın ve çıplaktır:

“Burada basit bir işçi olarak, gerçeği süslemeye kalkmadan dosdoğru söyleyeceğim sözler, uzun zamandan beri söylenmesi beklenen sözlerdir. Bana güvenmiş olan ve beni baş olarak seçmiş bulunan binlerce işçi önünde nihayet meramımı anlatabileceğim. Ben onlara ve ancak onlara hesap veririm. Yalnızca onlara, bana verdikleri yetkiyi nasıl kullandığımı açıklıyacağım.”

Ve iki oturum boyunca Doncea, kendisinden tek kelimeyle söz etmeden, Romen demiryolu işçilerinin çektiklerini anlatacak, demiryolları yönetimine karşı, hükümete, reformist sendikal bürokrasiye, işçi arasına sızmış ajanlara karşı (ki bunlardan biri duruşma sırasında kendisinden af dileyecektir) suçlamalara girişiyor.

Genç işçi lideri Gheorghiu Dej’e gelince, tıpkı Grivitza fabrikasında olduğu gibi karşı saldırıyı –hem de nasıl etkili bir dille– yönetmektedir:

“Bu dava sahte bir davadır, çünkü gerçek suçlular sanık sandalyesinde oturmamaktadırlar: Onlar hükümettedirler, demiryolları müdürlüğündedirler, reformist sendikaların başındadırlar, bugünün suçlayıcıları arasındadırlar...” Böyle adamlar karşısında sanıklara eşek çiftesi atmaya gelen reformist sendikacı bürokratlar huzursuzdurlar. Örneğin tanık Opresscu’nun durumu böyledir. Sıkıştırılan bu adam mahkeme başkanından yardım dilenmekten ve böylelikle gerileyişini darbelerden korumaya çalışmaktan çekinmiyor:

“Sayın Başkan, sanki burada ben sanığım da Doncea savcı. Bu rol bana hiç yakışmamaktadır.”

Bu dava sırasında iddia makamı gereğinden fazla şey kanıtlamaya kalkmıştır. İşçilerin ateş açtıklarını kanıtlamak için polisler Grivitza atölyelerinin karşısında bulunan bir kilisenin duvarını kendileri kurşunla delmişler ve sonra da deliğin fotoğrafını çekmişlerdi. Ama kilisenin papazı ve zangocu bu yapılanı görürler. Halkın öfkesi o ölçüdeydi ki, onlar mahkemeye gelip işçiler lehinde tanıklık etmekten çekinmediler.

Duruşmalar 24 gün sürdü. Önde gelen sanıklardan 6’sı 12 ilâ 15 yıl ağır hapse mahkûm edildiler.

Ama bu mahkûmiyet daha başından Gheorghiu Dej tarafından mahkûm edilmişti:

“Vereceğiniz hüküm, işçileri yıldırmak, onları geriletmek şöyle dursun onların eylem ve savaş azimlerini arttıracaktır.” Gheorghiu Dej’in, Doncea’nın ve arkadaşlarının suçlayıcı savunmaları, faşist zulmü itham ederek, o zulme nasıl kafa tutulabileceğini yığınlara açık seçik göstermiş; Şubat hareketini şanlı bir savaş olarak belirtmiş, bu suretle işçi sınıfında bir dayanışma hamlesi ve er geç meyvesini verecek olan bir bilinçlenme yaratabilmiştir. Zindandan zindana aktarılan Gheorghiu Dej, Vasileluca, Şivustoyka, Kişinevski gibi arkadaşlarıyla, ünlü ve kanlı Doftana Hapishanesi’ni bir savaş ocağı ve kadro okulu haline getirebildi. Ve işte oradaki hücresindedir ki, Romen işçi partisinin gelecekteki genel sekreteri, antifaşist direnişi yönetmiş ve kurtuluş yolunu açan işçi birliğinin gerçekleşmesine katkıda bulunmuştur.

XI

ARNAVUT KAHRAMANLAR

Devrimci kadroları faşist teröre karşı savaşta çelikleşmiş olan öteki halk demokrasilerinde de durum aynıdır; Arnavutluk gibi... Toprağının verimi bakımından o kadar yoksul, ama kahramanlık bakımından o kadar zengin olan Arnavutluk’un çetin dağlıları, kurban kütüklerinin başına öğrenci Kemal Stafa’nın adını yazarlar.

O Kemal Stafa ki, en korkunç işkenceler altında ancak “Vurun! Ama milletin bütün bunların hesabını soracağı gün gelecektir!” diye haykırmak için ağzını açmıştır.

O Kemal Stafa ki, 1939 Şubat’ında Tiran Mahkemesi önünde yargıçlarına, savaş arkadaşlarına karşı gurur dolu güvenini ifade eden şu sözlerle seslenmişti: “Evet ben proletarya devrimcisiyim. Ve kesin olarak biliyorum ki, ne olursa olsun Arnavutluk’u kurtaracak olan biziz!”

Önderi Enver Hoca’nın en yakın savaş arkadaşlarından biri durumuna gelen Kemal Stafa çete direnişini yönetenlerdendir. Ne yazık ki, bir çarpışma sırasında kahramanca ölen bu devrimci (5 Mayıs 1942), hem gerçekleştiricilerinden biri hem de müjdecisi olduğu kurtuluşu göremedi.

Coğrafya bakımından küçük olan Arnavutluk’un insanlarının yüksek kahramanlık düzeyine nasıl ulaştığını,¹⁵ yabancı zulmüne nasıl başkaldırdığını ve Tito gibilerinin tehditlerini nasıl etkisiz bıraktığını anlamak kolay!

XII

BREZİLYA KAHRAMANI
CARLOS PRESTES UMUDUN ATLISI

Amerika’da bütün bir devrimci kadro, Dimitrov’un Avrupalı benzerlerine eşit bir şekilde dövüşmesini ve savunmasını bilmekle ün yapmışlardır. Lâtin Amerika tarihi, bugün halkın sevgisini ve hayranlığını çeken en soylu çehrelere sapihtir. Bunlardan, adı şimdi de destansı niteliğini yitirmemiş Carlos Prestes uzun zamandan beri geniş Brezilya sınırlarını aşarak evrensel bir tanınmışlık kazanmıştır. Yarıfeodal Vargas ve Dutra diktatörlüğü ve Almanya’dan gelme faşizm ve Yankee emperyalizmi tarafından sömürülen vatanının bağımsızlığı uğruna canını adamış bu destan kahramanını, umudun atlısını kim bilmez?

O olağanüstü fakat gerçek olan öyküsünü, üç yılda yirmi bin kilometreden fazla (1924-1927) bin beş yüz kişilik yaya seferini kim hatırlamaz?

Kurtarıcı bir yol açıyorlar, on kişiye karşı bir kişiyle dövüşerek çağlayanlar, dağlar geçiyorlar. Her tarafta o yoksul ve umutsuz köylülerden yardım görerek, onlara güzel hayatın ışıklı haberlerini veriyorlardı.

Kendisine sadık birliklerle Bolivya ve Arjantin’e doğru düzenli bir şekilde geri çekilen bu 27 yaşındaki general, sosyalist eylem içinde kendini yetiştirmiştir.

Diktatör Vargas Brezilya’yı açık artırmayla satıp, ülke zenginliklerini yabancı emperyalistlere peşkeş çekerken kitlelerin öfke ve sabırsızlıkları günden güne artıyor ve kurtarıcı Ulusal Birlik umudun atlısını şeref başkanı seçiyordu (1935 Ocak ayı). Sonunda kuzeydoğuda bir ayaklanma patlak verdi. Prestes, ayaklanmanın başına geçti ve rejimin bir numaralı düşmanı oldu. Ayaklanma bastırılınca Hitlerci yöntemlerle insan avı başladı. Kitlesel tutuklamalara girişildi. Demokrasi ve kültür ayaklar altına alındı. Artur Evert adında ve ayaklanmayla hiç ilişiği olmayan bir Alman devrimci milletvekili 1935 Aralık ayında hapsedildi. Ne yatak verdiler ne çamaşır, havasız bir delikte işkence gördü. Aç bırakıldı, tam otuz kilo zayıfladı. Arjantinli Gihi Oldi 1936 Şubatında tutuklandı. Aynı baskıları o da gördü. Bütün dişlerini yitirdi.

Prestes de Martta yakalandı. Tutuklanıp özel polis hapishanesine konuldu. Herkesten tecrit edildi. Dünya ile bağları kopartıldı. Anası ondan ancak bir sene sonra haber alabildi. Alman asıllı karısı Olga Benerio, aylarca hapis tutulduktan sonra güya geri verildi. 1936 Eylül’ünde gebe ve doğurmak üzere olan kadını zorla bir Hitlerci gemisine bindirdiler. Sonra bir toplama kampına soktular. Vargas polisi katmerli bir darbe vurmuştu. Fakat bütün umutlar boşa... Prestes öyle eğilip bükülen türden bir adam değildi. Yargıçlara olduğu gibi cellâtlara da kafa tuttu. Barış, demokrasi, bağımsızlık gibi düşünceler karşı saldırıya geçti. Prestes lehindeki kampanya güçlü ve enternasyonal bir nitelik kazanmıştı. Tecrit edilmiş ve yavaş yavaş ölüme terk edilmiş kahramanın bulunduğu zindan duvarlarında ilk yarığı bu kampanya açtı. Halkların eşi görülmez dayanışması, Prestes’in, Gihi Oldi’nin ve zincire vurulmuş arkadaşlarının hayatlarını kurtardı.

Yargılama 7 Mayıs 1937’de başladı. 17 aylık bir adli soruşturma yapılmıştı. Ulusal güvenlik adlı özel bir mahkeme önünde, sanıkların tutuklanmasından çok sonra yürürlüğe soktukları özel bir kanunla işe giriştiler.

Hitlerci okulda sözlü savunma yoktur, hoşuna gitmediği zaman savunma tanıklarını reddetmek böyle mahkemeler için haktır. Buralar kanıtsız, belgesiz, sırf düşüncelerden dolayı mahkûm etme yerleridir. Resmen avukat tutmak zorunludur. Rio de Janeiro Barosu, Mösyö M. Sobral Pinto’yu avukat olarak göndermiş fakat Prestes’in kesin reddi ile karşılaşmıştı.

Böyle boğucu bir havada bütün okuma yazma haklarından yoksun (kâğıttan, kalemden hattâ bir kurşun kalemden bile yoksun) bir ortamda politik savunma yapmak olanaksızdır. Prestes, mahkemenin yetkilerini reddediyor, sanık arkadaşlarının çoğu da aynı şeyi yapıyorlar. Derhal onları sürükleyerek götürüyorlar. İçlerinden iki tanesine karşı gaz da kullanılıyor. Mahkeme hapishanenin içinde bulunmaktadır. Bir günlük duruşmadan sonra Prestes’i on altı yıl sekiz ay hapse; Evert’i on dört yıla; Gihi Oldi’yi dört yıla mahkûm ederek bu korkunç adalet oyunu sona erdiriyorlar. Karardan önce M. Sobral Pinto bir savunma söylevi çekerek Prestes’in ileri sürdüğü düşünceleri çürütmeye çalışıyor. Lenin’in önerilerine sadık kalan Prestes, her şeyi inkârda bir an bile duraksamıyor. Avukata bir mektup yazarak aralarındaki düşünce ayrılıklarının nedenlerini anlatıyor. Eyleminin baskın çizgilerini belirtiyor. Tam ona vereceği sırada özel polis kâğıdı ellerinden kapıyor. Bu arada da yazdığı şeyler yırtılıyor. Tekrar yazıyor. Bu onun birkaç ay sonra Yüksek Askeri Mahkeme önünde okuduğu metindir.

Bütün savunması bu kadardır. Sanıklardan her birinin yalnızca on beş dakika konuşma hakları vardır. Bu hak da kullanılırsa avukatı söz alamıyor. (Bu yüzden bu duruşmada Sobral Pinto’nun konuşmasına izin verilmemiştir.)

Prestes’in, Evert’in, Gihi Oldi’nin hangi koşullar içinde olduğu böylece ortaya çıkmıştır. Bu artık gizli bir duruşma değildir. Az çok dinleyici vardır. Fakat polis seferber haldedir. Yakın caddeler, adalet sarayının çatıları mitralyözlerle donatılmıştır. Şiddetle bastırabilmenin, daha doğrusu korkunun önlemleridir bunlar. Vargas rejimine halkların kahramanlarına duyduğu sevgiyi hatırlatan önlemler... Hapishane arabasına çıkarken Prestes provokasyona uğruyor. Polisler saldırıyorlar, alıp götürüyorlar ve kan çıkıncaya kadar bir dayak.

Mahkemede uğradığı bu saldırıyı protesto ediyor. Ona ayrılan on beş dakika içinde (bir dakika daha fazla konuşamazsın) sadece savunmasının özetini okuyabiliyor. Bu savunma belgeleri bugün elimizdedir. Özetini vererek onun nasıl Dimitrov’un izinden gittiğini en kısa konuşma zamanı içinde nasıl düşmanın maskesini düşürdüğünü ve partisinin politik ereklerini nasıl halkın belleğine yerleştirdiğini göstereceğiz:

“Bütün dünya kamuoyunun ve Brezilya halkının önünde hiç kimse fikrini anlatmayı benim kadar isteyemez. Özgürlüğüm gerici yargıçlar için çok üzücü bir şeydir. Onlara göre özgürlüğüm sanki onların bilinçlerine bağlı ve sanki onların elleri arasındadır. Onlardan adalet istedim. Ama onlar adaletin önünde gülünç ve yetersiz kalmak zorundadırlar. Getulist¹⁶ kliğinin korkusu da bundandır. Partimin sözlerinin halkın kulağına ulaşması onları ürkütüyor. Tamamen özel bir durumda bulunan benim için esas olan şey sömürülen ve ezilen halkımız için savaşmaya devam ettiğimin bilinmesidir.”

Ulusal kurtuluşu gerçekleştirmeyi isteyenlerin yalnızca devrimciler olduğunu ve komünist olmayan halk cephesinin de onlarla işbirliği yaptığını söyledi ve avukatına dönerek, “onlar da en az sizin kadar Katolik’tir” dedi ve halk cephesi iktidarının düşünce ve ifade özgürlüğünü sağlayacağını sözlerine ekledi ve birden haykırıverdi: “Efendiler özgürlükten korkuyor. Devrimcilere karşı yürüttükleri savaş uğruna, gerçekte sadece devrimcileri asıp kesmiyorlar, aslında bugünkü yöneticilere muhalefet eden herkesi ortadan kaldırıyorlar.” Dimitrov örneğini anarak, olumsuz boykot yapma yöntemini reddediyor:

“Hasımlarımız bizi yargılamak mı istiyorlar? Kendimizi savunalım diye bize bir kürsü mü veriyorlar? Biz bunu memnunluk ve zevkle kabul ediyoruz. Yargıçların kararını belirleyen başlıca faktörlerin bilincine vararak burayı sınıf savaşı ruhuyla geldiğimiz bir sınıf kürsüsü sayıp en iyi şekilde bu kürsüyü kullanacağız.” Savunmasının ilginç bir yerinde, gerçekçi bir görüşle Vargas polisini tutmayan Brezilya ordusuna sesleniyor: “Bir devrimci olarak ülkemizin sosyal ilişkilerinin neler olduğunu asla unutmuyoruz. Brezilya’nın ilerlemesi ve ekonomik bağımsızlığı için cereyan eden bugünkü kavgada büyük yabancı şirketlerden, halkımızı sömüren büyük toprak sahiplerinden kurtulmuş, gerçekten bağımsız bir yönetimin kurulmasını, en iyi bir şekilde, ordumuzun ve donanmamızın, küçük burjuvazi ve ulusal burjuvazi arasından çıkmış, subayları görebilir.” Bu sözlerin ne anlama geldiğini Brezilya ordusunun bir kısım üyeleri hiç unutmadı.

Otuz yıl hapis. Bu aşamada üç kere mahkeme huzuruna çıktı ve Prestes 1945’te halkın zoru ile kurtuldu, salıverildi. Senatör seçilince demokrat güçlerin bayrağını yeniden eline aldı. Kan emici emperyalizme, barış düşmanlarına karşı savaşa girişti. Hitler tarafından resmi çerçeveletilen eski Savaş Bakanı Dutra’nın hükümet darbesinden sonra, yeniden insan avı başladı. Prestes yeniden izlendi, kovuşturmaya uğradı.

Yaptığı savaşta o Brezilya halkının, Latin Amerika halkının kötü talihini yenmek için, bağımsızlık için herkesi ulusa yapılan ihanete karşı mücadeleye çağırdı. Halkın onda dokuzu topraksız olan, ucuz insan emeğine sahip ve petrol, demir, manganez, kauçuk, uranyum gibi yeraltı servetleri büyük olan Brezilya’nın köleleştirilmesi için diktatör Dutra Hitlervari güvenlik yasaları çıkarttı.

Ama durum hiç de 1936 senesinde olduğu gibi değildir. Prestes etkili ve güçlüdür. Her yerde, köylerde ve şehirlerde artık savunma komiteleri kuruluyor. Bütün dünyada dayanışma gücü kazanıyor. Diktatör’ü pes ettirebilir. Lâtin Amerika halkları kendi kurtarıcısını kurtarmak zorundadır. Bu çağdaş Bolivar’ı, savaş güçlerinin emperyalizmi yenebilmesi için, düşman pençesinden korunmaları gerekir. Umudun atlısının kurtulması, halkların umududur.

XIII

FRANSIZ DİRENİŞ HAREKETİ KAHRAMANLARI

Çok sayıda Fransızın kanlarıyla yazdıkları zafer ve kahramanlık sayfalarını silmek gibi sonuçsuz bir çabaya girişecekler çıkacaktır. Dolar kralının hizmetkârları, Göbbels’in ve Philippe Henriot’nun borusunu öttürerek boşuna bizi millete ‘yabancı’ olarak tanıtacaklardır. Ölülerimizin anısı, yaşayanlarımızın eylemi, partimiz için, işçi sınıfının en değerli varlığı, Fransız halkının umudu Partimiz için tanıklık etmektedir.

Maurice Thorez, “Fils du peuple”den

Acı, sıkıntı, ulusça aşağılanma, ama aynı zamanda zaferle sonuçlanan o dört yıllık mücadele dönemi boyunca pek çok kahraman yaşamını yitirdi.

Pek çok kahraman, gözlerini kırpmadan ölüme gitti, Nazilerin ve işbirlikçilerinin işkencelerine göğüs gerdi. Aralarında nice adsız kahraman, hiçbir iz bırakmadan yitti. Davranışlarını, ancak, bize bıraktıkları darağacı ya da giyotin satırı altında yazılmış mektuplardan, yazılardan öğrendiğimiz; ya da, sağ kalan arkadaşlarının duyup bize ilettikleri, infaz taburu karşısındaki intikam haykırışlarından tanıdığımız daha nice kahraman.

Direniş destanında da ne büyük boşluklar var! Ve büyük bir saygı ve özenle belirlenen olaylar arasında nasıl bir seçim yapmalı?

Fransa, Hitler askerleri tarafından işgal edilir edilmez, Direniş Hareketi, ihanet hükümetinin adım adım izlediği Fransa Komünist Partisi’nin çağrısı ile örgütlenmişti. Parti’nin 16 Haziran 1940 tarihli ilk açık belgesi, sürmekte olan savaşın gerçekten ulusal kurtuluş savaşına çevrilmesi amacı ile Paris’in savunulmasını, halkın silâhlandırılmasını ve hainlerin tutuklanmasını istiyordu. Temmuz başında, illegal olarak yayınlanan I’Humanité gazetesinde Maurice Thorez ve Jacques Duclos imzasıyla Parti’nin tarihsel Direniş Çağrısı yayınlandı.

Aynı ay içinde, Paris bölgesinde, üç yüz direnişçi tutuklandı. Yüzlercesi de Ekim ayında tutuklandılar. Bunlar düşmana kurban edilen ilk tutsaklar oldu.

Bir yıl sonra bunlardan 27’si, (bir tanesi 17 yaşında bir çocuk: Guy Moquet) Châteaubriant Meydanı’nda, Direniş Hareketi’ne gözdağı vermek için kurşuna dizildiler. Onlar, gözleri idam mangası askerlerinin gözlerinde, dudaklarında Marseillaise, kahramanca düştüler.

Onlardan biri; maden işçisi Jean-Pierre Timbaud, vatanseverlikle proleter enternasyonalizmi son bir nefeste birleştirerek, Nazilerin şaşkın bakışları karşısında “Yaşasın Almanya Komünist Partisi!” diye bağırdı.

23 Ağustos 1941’de, Barbès-Rochechouart metro istasyonunda yüksek rütbeli bir Hitler subayı vuruldu: Kurtuluş için bu amansız mücadelenin ilk işaretini veren kahraman bir komünist işçiydi. Bu işçi, sonradan bizim efsanevi kolonel Fabien’ımız olacaktır. Bu mücadelenin mert ve cesur sloganı “Yenmek ve yaşamak”tı.

Fransa Komünist Partisi hiçbir zaman özveriyi tekeline almak savında değildi. Tanrıya inananla inanmayanı beraberinde götürüyordu. Ama, kahramanca ölenlerinin sayısının kabarıklığı, bilinçli cesareti ile kurşuna dizilenlerin partisi diye anılmaya hak kazandı.

Kurşuna dizilenler, onların pek çoğu, cellâtlarının yargılama zahmetine bile katlanmadıkları tutsaklar, toplu halde kıyıldılar. Zindanların uğursuz, korkunç duvarları onların yüksek düşüncelerinin izlerini taşımaktadır. Örneğin, Mont-Valerien zindanlarındakiler.

Felsefeci George Politzer, bilim adamı Jacques Solomon, yazar Jacques Decour bu kahramanlık çağrılarının hemen yanı başında öldürüldüler.

Münihliler denen hainleri, l’Humanité’de ve Meclis kürsüsünde kınayan Gabriel Peri’miz, ölümden önce unutulmaz vasiyetnamesini yazıyordu.

“Hayatımı yeniden yaşayabilseydim gene aynı yolda yürürdüm. Her zaman inandım ve bu gece de inanıyorum ki, sevgili Paul Vaillant-Couturier, ‘sosyalist, dünyanın gençliğidir ve şarkı söylenen yarınları hazırlamaktadır’ derken haklı idi. Ben de birazdan şarkı söyleyen yarınları hazırlayacağım. Ölümü karşılayacak kadar güçlü hissediyorum kendimi. Hoşçakalın. Ve yaşasın Fransa!”

Ölümüyle bitecek olan gecede bu ulu sözleri yazmadan önce, Peri, kendisine alçakça bir pazarlık önerisine cüret edebilen bir hainin ziyaretini kabul zorunda kalmıştı. Bir yalanlamaya karşılık hayatı kurtulacaktı. Gabriel, bu haini, alnına vurulmuş bir damga ile; kahramanca ve tarihsel bir “Hayır!”la kovdu.

Hayır, kahramanlarımız boşuna ölmediler. Fransa’nın bu kadınları ve erkekleri, bu çeteciler, kamplardakiler, Danielle Casanova gibileri boşuna ölmediler.

Bizim modern Bara’mız, Guy Moquet, “Ölümüm bir işe yarasın,” diye yazıyordu. Bu istek, Mont-Valerien’da kurşuna dizilen çeteci birlikler yüzbaşısı Roland Cauchy’nin, Gestapo’nun işkence ettiği ve kurşuna dizdiği, çeteci birlikler yüzbaşısı Eugene Clotrier’nin ve 23 yaşında kurşuna dizilen genç işçi Jean Ducos’nun ifadelerinde yanıt buluyor.

“Bizim kurban gitmemiz boşuna olmayacaktır. Öcümüz alınacaktır.”

Hepsi yargısız öldürülmediler. “Meşru” olarak öldürülmeden önce gerek Hitlerci askeri mahkemelerde, gerek devlet mahkemesince, gerekse hain Fransa Özel Seksiyonu’nca yargılananlara gelince, bunların içinde, savunmalarından bize iz bırakmış olanlar ne yazık ki, çok azdır. Onların en iyi avukatlarından birkaçı da sonunda onların akibetine uğradılar: Pitard, Hajje, Rolnikas, Python da iz bırakmadan yok olanlardandır.

Bununla birlikte, bize kalan tanıklıklar şunu söylememize yetmektedir: Komüncülerden farklı olarak, seyrek istisnalarla, kendilerini savunmayı, ölmeyi bildikleri kadar bilmediler. Kahramanlarımız, şehitlerimiz genel olarak mahkûm etme makinesine şerefle ve politik olarak karşı durdular. Demiryolu işçisi, Fransız Komünist Partisi Merkez Komitesi üyesi Jean Catelas’nın durumu da böyledir. Devlet Mahkemesi önünde gururla durmasını bile Verdun askeri, İspanya’da Uluslararası Tugay’ın gönüllüsü Jean Catelas’nın. O Catelas ki, 4 ay işkenceden sonra 24 Eylül 1941 şafağında darağacına doğru yürürken arkadaşlarına “Cesaret arkadaşlar! Sonuna kadar cesaret!” diye bağırıyordu. Ve onun gıtlağında giyotinle kesilecek olan Marseillaise’in bir kıtasıydı.

Ve gene, Madeleine Marzin, Suzanne Masson ve Manouchion grubunun Yirmi Üçler’inin durumu da böyledir.

XIV

... YARINLARIN TÜRKÜSÜ

Savaşçıların cömert kanıyla sulanmış olan ve bugün kurbanların yürüdükleri yollarını, taşların ve haçların süslediği bir ülke de Çekoslovakya’dır. Oradur’un karşılığı orada Lidice’dir. Ve cellât Heydrich’in cellât Stulpnagel’den geri kalır bir yanı yoktu.

Julius Fuçik genç kuşak Çek yazarlarının büyük umuduydu. Halkına ve örgütüne sıkı sıkıya bağlı, ilk önce legal sonra illegal Rudé Pravo’nun yazarı, “Darağacında” son “röportajını”¹⁷ yazdı ve Kuğunun Türküsü’nü söyledi. Bu işkenceye uğrayanların türküsüdür.

“267. hücre türkü söylüyor. Ömrüm boyunca türkü söyledim ben ve ömrümün en sonunda insanın en yoğun yaşadığı bir sırada türkü söylemekten vazgeçmek için bir neden göremiyorum. (...)

Güneş olmadan yaşam nasıl olmazsa, türkü olmadan da olamaz. Ve burada, güneş bize ulaşamadığından türkü iki kat daha çok gerek.”

1943. 1 Mayıs! Hapishanenin avlusunda beden hareketlerini yönetiyor. Çekiç sallayan bir kimsenin hareketlerini ve orak biçenin hareketlerini yaptırıyor. Ve ötekiler “büyük şevkle beden hareketini yapıyorlar.”

“İşte dostlarım, bu bizim 1 Mayıs sözümüzdür. Ve ölüme giderken bile o söze sadığız.”

Bir arkadaş işkenceye dayanamadı; “canını kurtarmak için” konuştu. Kurtardı mı ki?

“Bir korkak salt kendi yaşamını yitirmez. Bu korkak ise şanlı bir ordudan kaçıp düşmanların en alçağına teslim oldu. Hâlâ yaşamasına karşın, kendi grubundan kaçıp ayrıldığı için daha şimdiden ölmüş sayılır.”

Eğer yalnızlık hainin yazgısıysa, kardeşlik ötekileri bu yalnızlıktan korur; ezilenlerin kardeşliği.

“Az sözün ve büyük özverinin kardeşliği.”

“Bir tutuklu yalnız değildir. (...) Hücrelerin elleri vardır; zorlu bir sorgudan sonra işkence edilmiş olarak geri döndüğünüzde düşmemeniz için sizi nasıl tuttuklarını hissedirsiniz. (...) Hücrelerin, siz idam edilmek üzere giderken sizi seyreden gözleri vardır ve onların kardeşi olduğunuzu, yalpalayan ufacık bir adamla onları güçsüzleştirmemeniz gerektiği için dimdik yürümek zorunda olduğunuzu bilirsiniz.”

Ama zaman tükenmektedir. Yarışı kim kazanacak?

“Bu savaş ile umut arasında bir yarış. Bir tür ölümle başka tür bir ölümün yarışı. Hangisi daha önce varacak –faşizmin ölümü mü, benimki mi? (...) Savaşın en son anında, en son kurşunla yüreğinden vurulan en son asker olmanın ne denli acıklı bir şey olacağını sık sık düşünmüşümdür.”

Ama Fuçik, hem de nasıl güçlü olarak; kahraman savaş arkadaşlarının portrelerini ve işkence uzmanlarının “figürcüklerini” anlatırken saati yaklaşmaktadır.

Ve son sözlerini yazıyor; Bunlardan yaşama sevinci, insan sevgisi taşmaktadır:

“Benim oyunum da sona yaklaşıyor. O sonu yazamayacağım, çünkü nasıl olacağını bilmiyorum henüz. Bu, artık oyun değil yaşamın ta kendisi.

“Gerçek yaşamda izleyici yoktur; herkes katılır yaşama.

“Son sahnenin perdesi açıldı.

“Dostlarım, hepinizi sevdim. Nöbeti teslim ediyorum!”

Bu genç hayat 8 Eylül 1943 günü idam kararından on beş gün sonra Berlin’de biçilecekti.

Uyanık olun! Jean Huss’ün vatanı uyanıktır. Kurtuluşunu gerçekleştiren bu ülke yalnızca kahramanlarının anısını uyanık beklemiyor. Onların son isteklerinin yerine getirilmesinin bekçiliğini de yapıyor. Ve örnek yazar Julius Fuçik’in hücresinde sehpa altında türkü söylerken düşünü gördüğü yarınları kuruyor.

XV

AMERİKALI ON İKİLER DAVASI

Sınıf çatışmalarındaki şiddeti, güçlü savaşları, Amerikan işçisinin cesaretini, ilerici güçlerin varlığını ve öç için gazap üzümlerinin olgunlaştığı sosyal ekonomik havayı anlamak üzere istatistiklere şöyle bir göz gezdirmek ve Jack London, Sinclair, Theodore Dreiser’i ve John Steinbeck’in eserlerini okumak yeter.

Jean Freville, “Zincir Kıranlar”

Eleonar Roosevelt pek ünlü bir şahsiyettir. Başkanlık ettiği Birleşmiş Milletler örgütünün İnsan Hakları Evrensel Bildirisi’ni okurken, ikinci maddede tantanalı bir şekilde siyasal, sosyal ve ırk ayrımcılığını mahkûm etmişti. Onun ilk yardım ülkelerinde toplanma ve ifade özgürlüğünün koruyucu meleği kesilmesi kadar olağan bir şey yoktu.

Madam Roosevelt, bu yeni doğmuş sözde Birleşmiş Milletler Kurulu’nda tumturaklı söylevler çekerken, Özgürlük Anıtı’nın dünyayı aydınlattığı fakat daha Newyork limanında herkese sırt çevirdiği kendi vatanında Marksizm-Leninizm suçlusu olmaktan öteye gitmeyen on iki yurttaş hedefe konuyordu. Bu, yüz senedir uygulanan bir kuraldı. Bu ünlü anıttan hem daha eski hem de daha güncel bir kural. Hür teşebbüs hükümeti, bu on iki vatandaşa, yasalara karşı çıktığı için değil, kendi ideolojilerine ve partilerine sadık kaldıkları için cephe alıyordu. “İktidarı devirerek ele geçirmek, Birleşik Devletler hegemonyasını yok etmek, legal bir partiyi örgütlemek, okullar açmak ve programını yaymak...” onların suçları bu türden şeylerdi...

Saf devlet düşüncesi davası: Demokrasinin adını ağzına almayan, hiçbir biçimde iktidar değişikliği hakkını halka tanımayan Hitler bile, inançsızları suçlamadan önce bir yangın çıkarmak zorunda olduğuna inanmıştı.

Tekellerin saldırgan egemenliği altında barış gibi özgürlüğe de sadece ahenkli ve yapay bir şey olarak katlanılabilir. Bronz anıtlar ve büyük harfler göz boyamaya yararlar, halkı yoldan çıkartmaya ve mistikleştirmeye hizmet ederler.

Böyle bir mahkemede bir hukuk aracı olması da gerekiyordu elbet. Bu Smith yasası oldu. Bu yasa, hem anayasaya aykırı hem de insan doğasına uygun düşmeyen çifte bir erdemi simgeliyordu. Savunma adım adım hukuki bir plan çerçevesinde yürütüldü, avukatlar da sıra ile hüküm giydiler. Peki On İkiler nasıl bir işlem gördüler? Villiam Foster sağlık durumu dolayısıyla aralıklı bir şekilde yargılandı. Komünist Partisi ve İzlenen Yöneticiler İçin Savunma başlıklı bir kitapçık kaleme almıştı. Bu kitapçık 1935’ten beri birleşik cephe politikasını içine alan, dünya devrimci hareketinin kazandığı deneyim ve kuramı içeriyordu. Foster bu savunmasında “Partimiz kapitalizme karşı Marksist-Leninist doğru bir yol izlemiştir,” diye yazıyordu.

On İkiler’den hem bir yönetici hem de avukat olan Eugene Dennis, ortak savunmayı üzerine aldı. Son açıklaması olağanüstü önemli bir belge niteliğindedir. Yalancı tanıklığı ve ithamları çürüttükten sonra “sadece bir vantrilok olarak değil de yerimize de konuşmak savında bulunuyorlar” dedikten sonra Dennis harika bir doktrin savunması yaptı. Marksizm-Leninizm’in temel ilkelerini ve bilimsel sosyalizmin anlamını belirtti. On İki’leri vurmak gerekiyordu. Vurulan ne sadece Marksizm-Leninizm, ne sadece komünizm ve ne de yönetici Villiam Foster’la Eugene Dennis’ti. Savaş politikasına muhalefet, faşizme direnç, ırk ayrımına karşı, siyahların linç edilmesine karşı koymak da vardı bu davranışın içerisinde. Jefferson’un, Tom Payne’nin, Lincoln’un, Franklin Roosevelt’in Amerikası’ydı burası. Ve bu Amerika’da linç yargıcı Medina övülmek isteniyordu. İlk önlem olarak Medina’ya uydurma bir federal jüri teminine dikkat edildi. Bu üretme işine başkanlık eden adam George Knox’du. Bu adam bir sistem yarattı. Şüpheli, konfordan uzak vatandaşların barış partizanlarının, Yahudilerin, Zencilerin ve işçilerin önerisini ele aldı.

Bu arınmış mahallesinde bir de, kaymak çıkartma denilen, ikinci bir seçim yaptı. Böylece On İkiler’in yargılanması için özel olarak bilge bir kadro oluşturulmuştu.

İngiliz Haldane şirketinin raporu ve davanın ilk duruşmalarında bulunan Parisli avukat Dennry’nin konferansı bize mahkemenin yöntemleri ve birçok celse süren tartışmalar hakkında yeteri derecede bilgi vermektedir. Dennry karaçalmanın saygısızlığı ve mahkemeye bulaşan adaletsizlik örneğinden son derece şaşkına dönmüştür. “Kesinlikle anladım ki bu mahkemede bir hukuk vahşeti ve sapıklık vardır,” demişti bize. Bu avukat Harolt Medina’nın sokak serserisi ağzıyla kaba şakalar yapmasını, bazı tanıkların ifadeden vazgeçmeleri için onlara baskıda bulunduğunu hâlâ anmaktadır.¹⁸ Fakat o her şeyden önce Hitlerci sistemin kolektif ayrılıkçılığını mahkûm etti.

“Nazi Almanyası’nda Yahudilere ve komünistlere karşı başlayan hareket hızla protestanları, katolikleri, sosyal demokratları, sendikacıları vurdu. Az sonra da bütün Alman halkı ve bütün ileri insanlık saldırıya uğradı.”

Sonra o komünistlerin nasıl tarihten dersler aldığını anlattı. Carl Schurz; temsilciler meclisi üyesi ve Lincoln’un çağdaşı olan bu adam 1898’de İspanya-Amerika savaşına gözüpeklikle karşı koymuştur. Vatanseverlikle: “Vatanım haksızsa onu doğru yola sokmak gerek” demişti. “Ve biz, itham edilen sanıklar, jüriye Karl Schurz’un vatansever söylemine katılıyoruz dedik,” diye ekledi. Sonra yine Dennis; Çin, Türkiye ve Yunanistan’a yapılan politik müdahaleye karşı yürütülen savaşı övdü.

Antikomünizm silâhı üreten ve Avrupa’da ekonomik krizler yaratan ve Doğu Avrupa’nın siyasal ve ekonomik hayatına burnunu sokan karanlık Marshall plânına karşı cephe aldı. Antikomünist bölgeler kuran, Kuzey Atlantik Paktı’na (NATO), atom savaşına ve şiddet politikası güdenlere karşı çıktı. “Biz,” dedi, “kadını erkeği, siyahı beyazı ile, memuru işçisi, Yahudi’si Protestan’ı, Katolik ve quaker’lar hep birlikte savaşıyoruz. Kafa yorulan bütün meselelerde en acil düşünce şu ki ne biz ne onlar artık bir atom savaşı, başka bir dünya savaşı istememekteyiz.” Bu davayı, Reichstag yangını davasına bağlayarak izlenen ortak ülküye ve nihai zafere olan inancını belirtti: “Şu veya bu şekilde hayatımızı adadığımız toplumsal gelişme, demokrasi ve barış için davaya hizmet edeceğiz. Er ya da geç bu dava kazanacaktır. Hiç kimse, hiçbir federal yönetim tarihin akışını durduramaz. Barış durdurulamaz. Hiç kimse düşünceleri ve ilkeleri yüzünden öldürülemez.”

Dava 1949’da başladı, sekiz ay sonra duruşma son buldu. Sanki bilgin jüriler, yargıç Medina’nın ayaklandırdığı ortam, yalancı tanıklar, hukuk vahşetleri yetmiyormuş gibi hükümet emriyle tekelci basın vaveylaya başladı. Ve bu kızıl avına çıkanlar; “sürün, kurşunlayın onları, ülkeyi kızıl tehlikeden kurtarın” diye çığlıklar atıyorlardı. Tam bir kargaşa havası. Böylece hazırlanan ortam hiç kimsede bir şaşkınlık yaratmadı. Fakat verilen cezalarla biraz teselli buldular.¹⁹

“Hür teşebbüs” kurtulmuştu şimdilik. Amerika tasarlanmış bir yağmadan korunmuştu. Ünlü Medina ile uğraştıkları için avukatlar da birer birer tutuklanınca, o, bu davayı “karanlık” ve “polisçe” diye nitelemiş, barışa ve demokrasiye karşı bir yasatanımazlık örneği, bir ihanet belgesi saymıştı. “Fakat böyle kararlar, halkımızı karar sahiplerine karşı ayaklanmaya hizmet edecektir,” diyen Dennis son olarak Medina ve benzerlerinin şerefine şunları söylemiştir. “Nazi Almanyası’nda, Mussolini İtalyası’nda, yüksek mahkemelerde görevli kişiler bulunmuş ve bunlar profaşist kararlar almışlardır. Halkın bu kararları sonradan çiğnediğini mahkemeye bilidiririm. Bizim halkımız da sizin kararlarınızı tanımayacaklardır ve jürinin vereceği karar barış, demokrasi ve toplumsal ilerleme için olacaktır.”

Tutucu bir akademisyen olan bir Fransız gazetecisi, kararnamesiz, kanunsuz ve parlamenter görüşme olmaksızın verilen bu karar sırf komünist partisini yasadışı bırakmak için yapılmıştır, diye gözlemde bulunmuştur. Franklin’in ülkesi fakat aynı zamanda Medina’nın ve linç yasalarının bulunduğu bu ülke demokrasi perdesi altında faşizmi hortlatmak politikasında başarı göstermiştir. Plütokratik ve ırkçı olan demokrasi her türlü renkten insana kıymıştır. Bir elinde incil bir elinde napalm bombası halkları yok eden, şehirleri tarlaya çeviren Hitler tipi diktatörlerin doğmasına yardım eden (Franco, Sygman Rhee) bir demokraside Madam Roosevelt insan hakları komisyonunda hâlâ başkan.²⁰

On İkiler’i içine alan bu tuhaf mahkeme kararı sadece faşist tarzı politik ayrılığı açığa çıkarmıyor, savaş durumundaki Amerikan adaletini de ortaya seriyordu. Bu mu Amerikan adaleti?

Eugene Dennis hapishanede, “Bu dava hazırlık ateşi içinde başlamıştır. Kore’ye karşı yürütülen canice savaş, emperyalist saldırının gerekleri için bütün barışseverleri hedef almaktadır,” derken haklıydı.

Doğrudur, Amerikan tröstleri, kaçınılmaz ekonomik krizi durdurmak için savaşa mahkûmdurlar. Demokratik güçleri engellemek için savaş zorunludur. Korkunun mantığı budur. Bütün pazarlara egemen olarak kâr üzerine kâr koymak onlara uygun düşer. Sömürülen ülkeleri yağma ederek yaşamak emperyalist tamahın mantığıdır.

Barış ve özgürlük güçlerini boğmak, onların siyasal saldırganlıklarının gereğidir. Onlara ücretli diktatörler ve güvenlik sübapları ister. Kolay bir şey değildir bunlar...

Bu On İkiler davası, kızıl ve siyahlar tarafından uydurulan ve dünyaya özgürlük dağıtan ünlü anıtın gölgesinde ve çapraz demirler arkasında büyücüler avını haklı gösteren herhangi bir dava değildir.

Bir artı değer, kokakola gibi bir ihraç metadır, bir kuruntu, umutsuzluk, nefret gibi, öfke gibi bir şeydir bu.

Fakat Dennis’in uyarması bütün halklar için pek yararlı olmuştur. Artık Pasifik’in veya Atlantik’in bir kıyısından ötekine kadar, halklar bu savaş hukukuna karşı saflarını sıklaştıracaklardır.

XVI

FİLDİŞİ KIYISINDA
AFRİKA MİLİTANLARI

Sömürülen halklar kurtulmadan proletarya özgürlüğe kavuşamaz.

... Bütün açıklığıyla bağımlı ülkelerin ve sümürgelerin soyulma zamanıdır.

Stalin, “Leninizmin Sorunları”

Sömürge halkları geçmişte olduğu gibi yaşayamaz.

Sömürgelerin metropol sınıfları eskiden olduğu gibi sömürgeciliği sürdüremez.

Jdanov, (1947)

İnsanın insan tarafından sömürülmesi ne denli iğrenç bir hareketse bir halkın diğer bir halk tarafından zulme uğraması da o denli iğrençtir. Emperyalizmin en korkunç yüzü sömürgecilik, yağma, bozgunculuk ve cinayettir.

Kara Afrika’nın belleği bu türden olaylarla doludur.

Gözünüzün önüne, geniş bir arazi parçası getirin.²¹

Ve burada dağınık, derebeylik tipinde kabileler ve bir köylü toplumu.²² Çeşitli dillere bölünmüş (5000’den fazla lehçe) görmek, din ve ayrılık faktörleri. Bütün bunlara bir de zorla sömürge yönetimini ekleyin. Bilgisizliğe boğulmuş (% 95’i okuma yazma bilmez) geniş bir halk topluluğu, ayrıca öğretim araçları ve öğretmen yok... Sağlık malzemesi ve tıp ilaçları yokluğundan bir sürü salgın hastalıklar...

Afrika, Fransız egemenliği altında, özellikle tekellerin ve bütün bir savaş kampının kurbanı olmuştur. İyi bir stratejik hammadde kaynağı, fesatçı Amerikan politikası için giriş-çıkış kapısı rolünü pek güzel yerine getirmiştir.

Hava, deniz ve kara yolları için geniş ölçüde sermaye akıtılmış, ortam uygun olunca da harcanan çabaların sonucu verimli olmuştur.

Yerli rejim, zoraki çalışma, ortadan kaldırıldıysa da gerçekte ırk ayrımı, seçim ve medeni haklardaki eşitsizlikler hâlâ yaşamaktadır. Yönetenler, kabile önderleri, yargıçlar yine de hor görülen ırklara kötü davranıyorlar.

Fakat Afrikalılar lanetli bir geçmişleri olsun istemiyorlar. Artık kendi haklarına saygı, yaşamak ve özgürlük hakkı istiyorlar.

İyi savaşabilmek için 1946’dan beri aralarındaki kabile kavgalarına rağmen bir araya toplanabilmişler ve güçlü kurtarıcı hareket olan Afrika Demokratik Birliğini kurmuşlardır. Bu birlik Fransız emperyalizminin sömürdüğü bütün sosyal kuşak ve tabakaları içine almıştır.

Bugün Fildişi sahillerindeki 3 milyonluk halkın 800 bini bu örgüt (RDA) içindedir. Bu örgütü deneyimli militanlar yönetmektedir. İçlerinden bazıları halen iki yıldan fazla bir zamandan beri cezaevlerindedir.

Ocak 1949, Başkan Truman’ın, 4. maddesi geri kalmış halklara yardımı öngören programını okuması. Orta Afrika’nın savunması hakkında konferans. Atlantik Paktı’nın ortaya çıkışı. Kurtuluş hareketlerini ezmek, parçalamak için peki ne yapmalı?

Hükümet tarafından uzun erimli bir provokasyona geçiliyor. General Rechard, açıkdeniz ülkelerinin bakanları ve sosyalist bakan Pechaoux da bu kışkırtmaya katılıyor. Moutet ve Mosta-Floret’e, bu Ada’yı bir egemenliği altına almalı deniyor. Kullanılan araçlar; Hainler, yönetim polisleri ve bölük pörçük hayalet kişiler. Eylem biçimleri: Zulüm ve terör.

Şubat 1949. İlk aşama başlıyor. Seçilmeden başa gelen eski meclis üyesi hain Djaument, batı kesimine “Sovyet RDA’nın savaşı başladı” diye uydurma bir telgraf çekiyor. Dostlarına da ölümcül öğütler vererek yöneticileri ortadan kaldırmaya yelteniyor.

6 Şubat’ta Treichvill’de (Abidjan’ın Afrika mahallesi) Djament’in topladığı bir kalabalık var, yardımcıları da tüm ordu ve polis güçleri... Polis halkın üstünü aramayı reddediyor. Toplananları korur gibi davranıyor önce. Sonra hep birden militanlara saldırıyorlar. Toplantı dağıtılıyor. Tüfek ve tabancalar çekiliyor. Sonra öfkeli halk, kışkırtıcıların kulübelerini çevirerek, gösteriye başlıyor. Militanlar bu arada yaralanmışlardır. RDA’nın yöneticileri işe karışıyorlar. Ortalık yatışıyor. Toptan bu yöneticilerin tutuklanmasına girişiyorlar. “Emir aldım,” diyor bu olayı izleyen yargıç. İşte bu insanlara, yağmacılık, ayaklanma, yaralama, öldürme ve silâh taşıma suçlamalarıyla kovuşturma açılıyor. Gerçek katiller ortadan kayboluyor. “Bu kez RDA’yı tutuyorum,” diye bağırıyor bakan Coste-Flouret. Tutuklanan 35 sanık arasında en gözde militanlar şunlar:

Eczacı J. B. Mockey, öğrenci Jacop Williams, tüccar Philippe Viera, mahkeme sekreteri Albert Paraiso, ozan Bernard Dadie, komi Mathiev Ekra ve Serikore. Berbat bir cezaevine tıkılıyorlar.

Aralık’ta, olaydan 10 ay sonra hepsi birlikte açlık grevi yapıyorlar. Bütün halkta inanılmaz bir dayanışma başlıyor. Telgraflar, toplantılar, yürüyüşler ardı arkasına sürüp gidiyor. Eşi görülmeyen bir gösteri başlıyor. Ülkenin dört bucağından cezaevine çıplak ayakla gelen kadınlar, önder arkadaşların salıverilmelerini istiyorlar.

Önemli gıda işyerlerinde çalışanlar tarafından başlatılan genel grev ülkeyi sömüren üç dev yabancı tekelin kârlarını tehlikeye sokuyor.

28 Ocak’ta RDA yönetimi, bitkin durumdaki tutuklulara, greve ara verme kararını bildiriyor. Birçokları ağırlıklarının beşte birini yitirmiş derecede zayıflamışlardır. Hasta döşeğinde yatmaktadırlar. Gıda işçileri greve devam ediyorlar. Sömürge yönetimi darbeden şaşkına dönmüş. Bastırma hareketinin ikinci ve kanlı safhası başlayacak şimdi de.

22 Ekim’de bir hükümet genelgesi ile her türlü toplantı yasaklanıyor. Dayanışmayı bu şekilde yok etmek niyetindeler. Fakat halk toplanıp örgütleniyor. Afrika’nın telgrafı çalışmaya başlıyor.²³

Aynı düşmana karşı Fransız halkının ve işçi sınıfının desteğini de kazanan halk, miting ve çağrılarını çoğaltıyor. İktidarın, çoğunlukla ayaklananlarla içli dışlı olan yerli askerlere güvenleri yok. Aceleyle anavatandan paraşütçüler, ücretli askerler yığıyorlar.

Ocak, Şubat 1950’de kan dökülmeye başlıyor. Dimbokro’da Seguela ve Bouafle’de provokasyona uğrayan halk ateşe tutuluyor. Derhal savaş düzenine geçen askerler Oradur tipinde bir cezalandırma seferine girişiyorlar. Tehditlere rağmen RDA’dan ayrılmayan saygılı şefler haydi cezaevine...

Paris’li Beyaz avukat Matarosso da aynı tehditlere uğruyor. 18 ayda 40 bin ölü. (Bunun 30 bini on beş günde.) 3 bin civarında da tutuklu...

İşte bu atmosfer içinde Grand-Bassam’ın davası açılıyor. RDA’dan sorumlu militan Mockey ve arkadaşları mahkemeye veriliyor.

Soruşturma son derece gizli yürütülüyor. Kanunsuz adam toplamalar, düzmece tutanaklar, uydurma belgeler. Tansiyon öyle gergin ki, korunan bir köprüden bir gedik açarak adalet sarayını çeviren halkın toptan yok edilmesinden korkuluyor. Savunmaya Paris’ten koşup gelen 3 avukat Renee Stibbe, Henri Douzon ve ben, bir de Dakar’dan Boissier-Plaun varız. Tropik güneş altında cezaevine sokulmuş 32 önderle bağlantı kurduğumuz günü hiç unutmayacağım.

Görüş salonunun önünde ilk savaşımızı veriyoruz. Görüşmecileri düzene sokan görevlilerden; çok uzaklardan gelen ve kapı önünde yığılan kalabalığı içeri almalarını, tutukluların yiyecek paketlerini, belgeleri, kitapları, kuramsal eserleri dahil (savunmalar için bunlar zorunlu şeyler) elde edebilmelerini ve Vali Pechox’nun da duruşmayı izlemesi isteğimizi bildiriyoruz.

İlk günden başlayarak beş saat boyunca Ekra, Paraiso, Dadie, Serikore ve Mocket, bizim de desteğimizi alarak mahkemeye beşli bir bildiri okuyorlar. Sanık olmayı reddediyorlar. Ve kendilerini sanık sandalyesine oturtanlara karşı çıkıyorlar. 1947’den beri var olan halk düşmanı yönetimi ve sömürgeciliği suçluyorlar. Kendilerine karşı dayanışma gösteren dünya demokratik güçlerine karşı güvenlerini belirtiyorlar. En başta Fransız işçi sınıfına olan bağlılıklarını dile getiriyorlar. Barış ve özgürlüğe olan inançlarını yankılandırıyorlar. Sömürgecilik karşıtı bu beş militanın sözlerinden özetler verelim:

J. B. Mockey, Pechoux’nun demokrasisini reddediyor. Asıl demokrasi de esirle efendi arasındaki aynı uçuruma girmiştir. Halk bunları istemiyor. Tam bir kardeşlik içinde birleşmek için eski bölünmeleri bir kenara atıyor: “Bu olay kudurgan ve katil olan sömürgeciliği ortadan kaldırma olanağı verecektir. Şuna iyice inanmak gerekir ki bir yönetim, bir iktidar, tarihsel rolünün bilincine ermiş, halkın istemlerine karşı vahşice yok etme hareketlerine girdi mi bu trajedinin sonu, olaylar nasıl gelişirse gelişsin, hep baskı altındaki halkların zaferi ile bitmiştir.”

Ozan Bernard Dadie lirik bir şekilde gerçek Fransa’nın, 89 Fransası’nın çehresini anıyor. Bu ozan, hainleri kınayarak, evlerine çekip gitmelerini istiyor. Ve bir Afrikalı kadının, kendisini bir otomobil ve gereği kadar parayla yoldan çıkarmak isteyen bir valiye verdiği onurlu yanıtı anıyor: “Yirmi senedir ben yaya yürürüm, sizin arabanızı ben ne yapayım? Öldürülen ve tutuklanan kocalarımızın ve kardeşlerimizin yanında savaşa devam edeceğiz.” Paraiso güçlü bir şekilde kabilelerdeki bölünmeleri ele alıyor. RDA’da artık ırk ayrımı yoktur.

“Çok kısa boylu Beyazlar ile Sarılar ve bize benzer biçimde, insanı sömüren ve sömürge zulmünden, emperyalist baskıdan, insanlığın bu yüzkarasından kurtarmaya kararlı Afrikalılar vardır.” Bütün insanların kardeş olacağı yeni bir dünyayı müjdeliyor: “Rüzgâra, fırtınaya bakmadan RDA korkusuzca sömürgeciliğe karşı savaşa, Afrika’nın gelişmesi işine devam edecektir. Doların egemenlik hırslarına, savaş kışkırtıcılarına, kanuni haklarımızın ellerimizden alınmasına, özgürlüklerimizin yok edilmesine izin vermeyeceklerdir. Hiç kimse bu demirden iradeyi kıramayacak, soylu ülkümüzü hiç kimse bizden soğutamayacaktır.”

Mathieu Ekra, Marshall Plânının getirdiği kölelik ve yoksulluğa karşı, Fransız halkının direncini kutluyor. Savaş ve silâhlanma politikasını yeriyor. Ve neden RDA Afrikalı olmayanlara, Fransızlara karşı ırk öfkesi aşılayan bir partiymiş gibi aptalca takdim ediliyor? Bir beyaz kin yaratmak ve Fransızların Afrikalı kardeşlerine karşı çıkmalarını sağlamak için. “Provokasyon politikası, zulüm ve korkutma politikası; bu delice politika Fransa’nın çıkarlarına karşıdır.” Ve mahkemeye hatırlatıyor ki, bu mahkemenin arkasında gelmekte olan bir halklar mahkemesi bulunmaktadır:

“Verdiğiniz kararın, yakından uzaktan sizi dinleyen ve sizi seyreden milyonlarca basit insanın onayını almazsa bir değeri olmayacaktır... İlerlemenin sert yollarında, ve Afrika’nın mutluluğu için bizi susturabilir, hatta mahkûm edebilir, öldürebilirsiniz. Bundan hiçbir şey çıkmaz. Biz kavgayı seçtik ve sömürge zincirini kıracağız. RDA’da idik, RDA’da kalıyoruz.” Bu biçimde bir bildiri ortalığı karıştırıyor ve sömürgenin sivil memurlardan kurulu mahkemesi ve yönetim polisleri yüzlerini kapayarak saygılı olmak zorunda kalıyorlar. İddia makamı, satın alınmış ruhları aleyhte tanıklar olarak gösteriyor. Sorularımız altında kendi kendileri ile çelişkiye düşüyorlar, afallıyorlar, kimileyin de donup kalıyorlar. İçlerinden biri öyle suçüstü yakalanıyor ki yalancı tanıklıktan tutuklanmasını istiyoruz. Hainlere gelince; onların durumu hiç de iç açıcı değil. Bir gün onların çok asabi olduklarını söylediğimizde bizi muska taşımakla suçluyorlar. Cezaevinde de tutuklular arasında arama yapıyorlar.

Her gün Baoule’nin evinde dikkatli bir halk kitlesi toplanıyor. İki gemici fenerinin ışığında bir RDA militanı duruşmanın objektif anlatımını yapıyor. İki üç arkadaş onun verdiği raporu dikkatlice çeviriyorlar. Gerilmiş yüzlerden olağanüstü bir heyecan fışkırıyor. Ve bu sessiz toplantı birden siyasal rengini ortaya döküyor. İtham edilen, hapse giren sözcülerini alkışlıyorlar. Son duruşmada, savunmadan sonra yönetici komitenin sekiz üyesi adına ölçülü ve gururlu bir bildiri okundu. Bu bildirinin tamamı aktarılmayı hak ediyor. “Emperyalizmin kurbanı bütün halklara sonsuz saygı.” “Kara Afrika’nın davanın bilincine sahip olması” muhteşem bir şekilde doğrulandı: “Tüm savaş kışkırtıcılarına karşı savaşacağız. Çünkü bizler halkları aydınlatmak ve yetiştirmek için barış istiyoruz. Sosyal, ekonomik gelişme yoluna ülkemizi sokmak için barışa ihtiyacımız var.” “Her biçimi ile sömürgeciliğe karşı...” “Mahkûmiyetler bizi yolumuzdan çeviremez.” “Şayet politik inançlarımız ve görüşlerimiz yüzünden hüküm giyersek başımız yukarda dünyanın bütün vebalini de sırtlayacağız. Kadınlarımız tam gözlerimizin içine bakacaklar. Çocuklarımız utançtan başlarını yere eğmeyecek. Çünkü bizler şeref yolunu seçmişiz. Kavga ve acı yolunu seçmişiz. Onlara şarkı söyleyen yarınlar hazırlamak için.”

Uzun bir bekleyişten sonra karar okundu. 32 kişiden 23’ü Dadie Bernard ve Seri Kore dahil kurtulmuştu. Fakat içerde kalan 9 kişi (üç-beş seneye hüküm giymişlerdir) hareketin ortaya çıkardığı ve sömürge yönetiminin yok etmek istediği kişilerdi.

Her gün Bassam Sarayı sanki bir kuşatma altındadır. Sabah akşam kaynaşan halklar değildir sadece. Çok uzaklardan gelen ve cezaevindekiler için yiyecek getiren delegelerle dolup taşıyor. Duruşma salonu onların itişip kakışmalarıyla yarı açık duruyor. Fakat asıl topluluk dışarda bekliyor. Az görerek, az işiterek sadece güvenlik polislerinin dayatması ile duruyor. Kızgın güneş altında bekleşen bu halk onları duruşmadan çıkarken ve cezaevi arabalarına binerken görmek istiyor. İlk günden beri su üzerinde bekleşen kayıkları içinde ve yasak edilen bayrakları altında yaya ve otomobilli polisleri darmadağın eden bu halk görülecek bir şey. Birkaç gün sonra birer birer adalet sarayı önünde biriken bu harikulade topluluk bir saat boyunca tutukluların salıverilmesini isteyen gösteriler yaptı. Ve bu arada hemen hemen gizlice dolaşan bir bakan, provokatörleri cesaretlendirip hainlere nişan verirken bu kitle gösterilerinin baskıya karşı meydan okumaları şaşılacak bir şey. Fransız işçilerine, halkımıza ve bize doğru uzanan bu eller, bu bakışlar, bu yüzler inanılmaz bir şey.

Adına işlenen kötülüklerden halk sorumludur. Halk şu işin bilincine varmıştır ki başka halklara baskı uygulayan halklar özgür olamaz. Barış cephesi üzerinde aynı düşmana karşı kesin bir savaş yürüten halklar kurtuluşları için yaptıkları savaşta Asya ve Afrika halklarıyla birlikte hareket etmek zorundadırlar.

Dayanışmanın ilk zaferi: Temyiz mahkemesi sadece Bassam kararlarını hiçe saymakla kalmamış, Dakar mahkemesinin görevlendirdiği memurları da azletmiştir. Gizlilik ve zor kullanma çok açık seçikti ama halkların nefreti de o derece güçlü olmuştur. J. B. Mockey ve arkadaşları 32 aydır Abidjan cezaevinde çürümektedir. Afrika demokratları hepten kurtuluncaya ve cezaevi demirleri ardında kimse kalmayıncaya kadar soracak hesabımız olacaktır.

XVII

BİZE ÖĞRETTİKLERİ 

Günlerimi okuyup yazmakla geçiriyorum. Burada, bu salonda da teorik ve pratik olarak birçok şey öğreniyorum.

Dimitrov, Leipzig’de İmparatorluk Mahkemesinde

İşte araştırmamızın sonuna vardık. Bir buçuk yüzyılı aşan bir süre boyunca, dünyanın iki üç bölümünü, özellikle insanca olanakların çok az tanındığı bir kıtadan uçak hızıyla geçtik.

Okuyucu arkadaş, sana sevdirmek istediğim insanları, yalnız senin için değil, örneklerinin meyve vermesi için de acı çeken, savaşan ve ölen insanları seninle birlikte dinlemek için yol boyunca seni sık sık durdurdum.

Bu inceleme ancak, kahramanlarımızın bazılarını sana daha iyi tanıtmaya, onları daha yakından takdir etmene, seni onların heyecan verici yaşantısına sokarak, feda edilmiş hayatlarını, tutkularını, mücadelelerini, zaferlerini sana da biraz yaşatmaya yarayacaksa, amacına ulaşamamış mı olacaktır?

Büsbütün değil. Ama ben bu araştırmadan daha fazlasını bekliyorum. Kahramanlarımız büyüktür. Onlar örneklerimiz, ustalarımızdırlar. Tutkularımız, özlemlerimiz de onların büyüklüğü ölçüsünde olmalıdır: Bu örnekler aramızda, bugünün ve yarının savaşçıları arasında arkadaşça yarışmalar yaratabilmelidir.

Büyük militanlarımızı birbirlerinden ayıran formasyon, kültür, deneyim ve kişisel farkları ne kadar derin olursa olsun, onları tek vatan halinde birbirine yaklaştıran, tek bir aile halinde birleştiren ortak çizgileri yakalamadın mı? Onların soyundan mıyız, değil miyiz? Kendini onların vatandaşı, onların akrabası hissetmiyor musun?

Babeuf’den Karl Marx’a, Lenin’den Dimitrov’a, Prestes’e, bu yüz elli yıllık kesitte, politik koşullar zaman ve yer bakımından istediği kadar değişsin.

Sanki hepsi, tutsak olarak aynı zindancı, aynı cellâtla karşı karşıya gelmişlerdir; sanık olarak, bir sınıfın, bir kliğin, bir diktatörlüğün aleti olan, uygulama savında olduğu yasalara karşı aynı ölçüde saygısız, yargılama savında olduğu insanları aynı ölçüde hor gören aynı mahkeme ya da aynı savaş konseyi ile alışverişleri oldu. Şuna inanılabilir ki, aynı ortaçağı, aynı kutsal birliği, aynı halk düşmanı haçlı ordusunu haklı çıkarmak için, gene aynı mahkeme kanalıyla, kahramanlarımızın şahsında gözden düşürülmeye ve yok edilmeye çalışılan hep aynı uygarlıktır.

Kahramanlarımızın davranışları ve politik savunmaları birçok ortak nitelikler taşır.

Onların hepsinin, çağlar boyunca başvurdukları savunucu da hep aynı savunucuya benzer: Yardıma çağrılan bu savunucu onların çağrılarını duyup, onları kurtarmak ve kendi kendini daha iyi kurtarmayı öğrenmek için hapishanelerin, mahkeme salonlarının içine sızıp girebilen, ezilen halktır. Bu, ezilen halklardır. Ve bugün, işçi sınıfı başta olmak üzere, onların yanı başında bütün kurtulmuş halklardır. Bütün örgütlenmiş demokrasi ve barış cephesi.

Bu benzeyişler açık değil mi?

Kuşkusuz, yer ve zaman farklarını, güç ilişkilerinin gelişimini iyi değerlendirmemek ve hem baskının değişken stratejisini, hem de savunmanınkini yönetmiş olan belirli bir zamandaki koşullara önem vermemek çok yanlış olur.

Bu çeşitlilik karşısında, şu ya da bu duruma uygulanabilecek, en iyi formülleri vermek iddiasında olan bir “kendini savunma el kitabı” kadar anlamsız bir şey olamaz; hiçbir şey, nerede, ne zaman ve ne durumda olursa olsun, hapisteki örnek bir militan tipinin mahkeme önündeki davranışını değişmez bir biçimde düzenleyecek bir kurallar ve dogmalar koleksiyonundan daha yanlış, daha gülünç, ukalaca bir şey olamaz.

Burada bazı büyük örneklere başvurmamız, bir militanın onları hiçbir zaman oldukları gibi ve kendi yaratıcılığını katmaksızın aynen kullanmasına yönelik değildir.

Dimitrov, bana “Savaşçıları o şekilde yetiştirmek gerekir ki, kendi savunma yöntemlerini, davanın koşullarına ve duruma uygulayabilmek yeteneğinde olsunlar,” demişti.

“En iyi eğitim, elbette ki pratiktir.”

Örneklerle beslenen mücadele deneyimi ve sınıf içgüdüsü.

Militanlarımız, yalnız kendilerine güvenmeyi gittikçe daha iyi öğrenmektedirler. Faşist memleketlerde, ve özellikle sömürgelerde, rejimin uşağı, korkak bir avukatın yardımı, bir düşman tuzağından, savunmayı baltalayacak kurnazca bir çareden başka bir şey değildir.

Bu kendini savunmak için yalnız kendi güçlerine güvenmek gerekliliği, devrimciden bu güçlerinin ve sınıf işgüdüsünün eğitimini ister: Yani pratik gereklidir.

Dimitrov, bana şunu da hatırlatmıştır: “Herkes kendini çok yalın, çok basit kelimelerle; ama proleter içgüdüsü, işçi sınıfı davasına proleterce bağlılığı ile savunmasını bilmelidir.”

Dimitrov’un bana o kadar açıklıkla ifade etmiş olduğu bu kendi kendini savunmanın ilkelerinden daha önce de söz etmiştik. Bu ilkeler, polisin ve cellâdın karşısında olduğu kadar sorgu yargıcının karşısında da, mahkeme salonunda da geçerlidir.

“Sınıfının, örgütünün çıkarını her zaman göz önünde bulundurmak; savunmanın özü, genel çizgisi ve yasası bu olmalıdır.”

Dimitrov bundan şu sonucu çıkarıyor: her işçi, giderek yasadan haberi olmayan, deneyimsiz ve ifade kolaylıklarından yoksun bir işçi bile doğru bir tavır takınabilecektir.

“Belki daha az ve daha beceriksizce konuşacaktır; iddiayı en zayıf noktasından vuracak olan delilleri her zaman bulamayacaktır, ama her ne durumda olursa olsun, kendi örgütüne karşı kullanılabilecek ne bir şey yapacak ne de bir şey söyleyecektir. Herhangi bir Torgler’den daha iyi davranmasını bilecektir.

Bununla birlikte, açıktır ki, savaşçının bu sınıf içgüdüsü, bağlılığı ve sezgisi kişisel bir mücadele deneyimi içinde yönlendirildiği, yönetildiği ve beslendiği zaman, bunlar en iyi yol gösterici ve en güvenilir yön verici olacaktır, böyle kişisel bir deneyim olanağı olmadığında, ya da bunun dışında, bu sınıf içgüdüsü, bağlılığı ve sezgisi, devrimci birçok kuşakların ulusal ve uluslararası deneyiminden yararlanacaktır.

Kadroların en iyi eğitimi mücadele ateşinde elde edildiğine göre, bu eğitimi, tarihin bize sağladığı, çok kez iyi tanınmayan olumlu ve olumsuz örneklerin analitik olarak incelenmesi ile geliştirmek gereklidir.

Peki ne çıkar ortaya bu analizden? Hangi sentez çıkar?

Daha yukarıda da söylediğimiz gibi, bütün mekanik genellemelerden, bütün biçimsel ya da dogmatik amentülerden sakınmak nasıl gerekliyse, bu araştırma boyunca gözümüze çarpan benzerliklerin yüzeyde ve rastlantı olmadıkları bundan daha az gerçek değildir.

Politik savunmanın ilkeleri vardır.

Bize kahramanlarımızın tarihi deneyimini öğreten basit, yalın, sayıları pek çok olmayan birkaç yasa.

Ama kendini savunma kesin bir bilim dalı, bir geometri değildir. Ve yasaları da geometri teoremlerine benzemez. Bu yasaların hükmü diyalektik nitelik taşıdığı için, hayatla uyuşma durumunda olmaları zorunludur. Bu yasaları iyice benimsemek, zamanla, yerle, politik ortam koşullarıyla, düşmanın durumu ve taktiği ile değişen somut ve özel verilere kıvraklıkla –mutatis mutandis– uygulamak militana düşer.

Yaşamla sınamanın daha açık olması için –bütün sınıflandırmalarda var olan keyfilikten azami ölçüde kaçınarak– bu yasalar arasında bu yasaların uygulanmasını şartlandıran bir numaralı ilkeyi, sonra iki olumsuz basit kuralı ve kendini savunma stratejisini yöneten iki en önemli yasayı belirteceğiz.

BİRİNCİ KOŞUL

TİTREMEMEK

Korkmamak, bu en başta gelen, başlı başına bir erdem; bilincin üzerinde kesintisiz bir zafer, kendini sürekli olarak zaptedebilmendir.

İçindeki hayvanı, ölüm karşısındaki, özellikle çektiğin acılar, işkenceler karşısındaki hayvanca bu korkuyu yenmek; söylemesi kolay, yapması zor bir şey.

Zaten bu o kadar kolay olsaydı, militan olmayanlarda bu korkuyu yenmede başarı o kadar seyrek olur muydu? Örneklerini verdiğimiz çağımızın kahramanlarının büyük bir çoğunluğunun sosyalist oluşları ne bir rastlantıdır, ne bir taraf tutma çabasıdır, ne de keyfi bir seçimin sonucudur.

Ama bu korkuya egemen olmak, gene de her şey demek değildir. Fiziki korku, içimizdeki hayvanın tümünü nitelendirmez.

En beter acıların gevşetemediği, dilini çözemediği militan işçiyi düşün. O bayılmıştır. Bir kova su onu ayıltır, kendine getirir.

Cellât çağrılmadan önce hain/muhbir içeri alınır. O, militana, eğer kendisi de davasını inkâr etmeye razı olursa hayatının kurtulacağını vaat eder, arkadaşlarını ele verirse parlak bir gelecek onu beklemektedir. Yalnız bırakıldığı söylenir kendisine, partisinin kendisine karşı pek âdil davranmadığına kurnazca inandırılmaya çalışılır, ya da bunu ustalıkla aklına sokar, militanın içine kurt düşürür, kimse onu bu özverisinden dolayı kutlamayacaktır. İşçi bilir ki, eğer haine hak ettiği gibi davranırsa, onu başından savar savmaz sıra gene işkenceciye gelecektir. Bununla birlikte zayıflamaz, duraksama göstermez.

Korkuyu yenebilmek için bedensel korkusuzluk yetmez, risklerini göze almak da yetmez.

Politik bakımdan da cesur olmak gereklidir. Ve politik cesaret için çelikleşmiş bir irade ve yöntem gereklidir. İnsanın kendi kendini tabi kılacağı çok iyi ayarlanmış bir özdisiplin gereklidir.

Gözlerini hiçbir zaman ülküsünden ayırmamak ve yalnız olmadığı bilincini yitirmemek. Tecrit hücresinde de, gizli duruşmada da, ya da bir işkence odasının ışık ve ses bile sızmayan dört duvarı arasında da yalnız olmadığını.

Bilinç egemenliği, öfke, korku üzerinde olduğu kadar yalnızlığa da egemen olmak demektir, içindeki bütün hayvaniliğe, “bıkkınlığa, sıkıntıya” bile gem vurabilmek demektir.

Burada, Dimitrov’un hücredeki hayatını anımsatarak, nasıl bir çaba pahasına, hangi çarelerle, nasıl bir gerilimle, hangi çalışmalarla kendine hâkim olabildiğini göstermeye çalıştım.

Dengeni, bedensel, bilinçsel ve düşünsel sağlamlığını korumak, çalışmak, okuyup yazmak, kendini yetiştirmek, politik olarak düşünmek (ama düşüncen sadece politik olmasın...) bunları yaparken, başkalarıyla, dışarıyla (halk, örgüt, parti ile) en ufak temas fırsatını kaçırmamak, eğer genel koğuşta bulunuyorsan zincir arkadaşlarını örgütlendirmek, kendini her zaman mücadeleye, mücadelenin en yakın aşamasına hazır durumda tutmak, düşmana, giderek kendi içinde taşıyabileceğin düşmana bile asla boyun eğmemek... İşte amaçlananlar bunlardır.

Herkes için kendi yöntemi en uygundur. Örneklerin eksik değil. Kendine en yakın hissettiklerinden örnek al. Yeter ki örneğin bizim büyük ölülerimizden olsun: Dimitrov, Blanqui, Edgar André ya da Suzanne Masson, onlar ki hiçbir zaman yalnız olmamayı bilmişlerdir. Ya da her zaman iyi, güleryüzlü davranışlarıyla herkese inanç ve cesaret aşılayan Pierre Semard, Fuçik, Dalmas ya da Danielle Casanova’dan örnek al. Ya da yaşayan kahramanlarımızdan da örnek alabilirsin. Gheorghiu Dej ya da bizim André Marty’miz gibilerden.

Bir militan olmaktan ve bunun sorumluluğundan gurur duymak. Ve bu her yerde, sınav ne kadar uzun sürerse sürsün ve zaman sonsuz olarak akıp gittiği sürece.²⁴

Kendini disipline etmek; bilinç egemenliği, kendini eleştirme gibi özsavunmanın başta gelen koşullarıdır. Eğer kendine hükmedemezsen düşmana nasıl hükmedersin? Kendi içindeki korunma içgüdüsünü, bencilliği, zayıflığı, sinirliliği, can sıkıntısını, isteği ya da isteksizliği (gevşekliği, bu ölümcül düşmanı) yenemedikçe sana karşı birleşmiş güçlerin üstesinden gelmeyi, sınıfının, halkının ve partinin başı dik, alnı açık sözcüsü gibi davranabilmeyi nasıl başarabilirsin?

Evet, Dimitrov’un kararsız Hamlet’in düşüncesine karar gücü vermekte hakkı vardır: “Her şeyden önce kendi kendine karşı açık yürekli ol.”

Kendine karşı açık yüreklilik, sadece moralimizin değil stratejimizin ve onun başarıya ulaşma şanslarının da birinci koşuludur.

Kendine karşı açık yürekli olmak; bu yalnızca (Sokrates formülü anlamında) kendini tanımak demek değildir, aynı zamanda ve özellikle, heyecanların üzerinde soğukkanlılığının başarısını sağlamak, bilinç özgürlüğünü (eleştiri-özeleştiriyi) iyi görmek için gerekli olan bu özgürlüğü kendi benliğine egemen kılmaktır. Her şeyi açık görebilmek için bu özgürlüğü kendinde ve kendin dışında egemen kılmak; daha iyi savaşabilmek için düşmanı daha iyi tanımak.

Güç ilişkilerini doğru olarak yorumlamak için (bu en güç koşullarda olsa da), izlemeye karar verilen çizgiyi kesinlikle çizmek için, bu çizgiden uzaklaşmamak için, ya da uzaklaşılmışsa da özeleştirici bir değerlendirmeden sonra tutulan yanlış yolu düzeltmek için iyi görmek. İyi görme, ileriyi görebilme tepkilerimizin doğruluğunu ve dolayısıyla etkinliğini belirler.

İşte biz militanlar, bütün bunlara titrememek diyoruz. Bu o kadar basit bir şey midir? Değil, ama gücümüzün üstünde de değildir.

Üstelik biz proleter militanlarının hiçbir zaman yanılmayan bir pusulaya, bir kılavuza sahip olma üstünlüğümüz de yok mu? Yeter ki, her durumda ve her fırsatta, bu kılavuza danışabilmek ve kendimize ona göre yön vermeyi bilmek için yeteri kadar sağlam sinirlerimiz ve sağlam bir kafamız olsun.

Savaş hiçbir zaman önceden kazanılmaz. Ama yitireceğin o kadar önemlidir ki, eğer direnememekten korkuyorsan arkandaki köprüleri yakmaya değer. Ve sen kazanacaksın. Hem de gülümsemeni yitirmeden!

Zaten durumu dramatize etmek ve fazla büyütmek de yanlış olur. Ne Puriten olmak ne de amacını bir nefse eziyet haline getirmek söz konusudur. Bu özveri yolunun yalnızca fedakârlıklardan oluştuğunu da sanmamak gerekir.

Tam tersi... Cesaret karşılığını görür. Her zaman. Er ya da geç. Dimitrov serbest bırakıldı. Torgler zayıflığının ödülünü gördü mü? O zaman hiç olmazsa sadece bir alçaktı, hain değildi henüz. Hapiste, Hitlerci zindancılar için bir alay ve horgörü konusu olmuştu. Dimitrov tersine, onları kendisini takdir etmeye ve saymaya zorlamıştı.

Eğer Dimitrov, hayatını feda etmeseydi, kendisiyle birlikte olan dört kişi hesabına da cesur olmasaydı, yığınların sevgisini ve karşı durulmaz hayranlığını değil de, Torgler’in yaptığı gibi ancak suçsuz sanıklara duyulan cinsten bir acıma duygusu uyandırsaydı, sağ kalır mıydı? Ya Gheorghiu Dej... André Marty?

Bu sözlerimle, elbette ki, cesur olmanın ölümü kendinden uzaklaştırmak için yeterli olduğunu söylemek istemiyorum. Yenmek ve yaşamak için yeterli. Arkalarından ağladığımız, öçlerini almamız gereken nice kahramanlarımız var. Babeuf’e kadar uzanmanın gereği yok: Şehitlerimizin ölümü, acı çığlıkları ve bunun bizde yarattığı öfke hâlâ kalplerimizi en derinden titretiyor. Böyle bir genelleme yapamayız.

Ama ihanet eğer birkaç kaçağın hayatını, onların bütün yaşama nedenlerini ellerinden alarak, kurtarmışsa... insanı politik olarak öldüren zayıflığın ve direnmemenin, ölümü ve acıyı önleme çaresi de değildir. Kesinlikle değildir.

Dimitrov usulü bir karşı koyma, suçlayan bir karşı koyma, bir kurtuluş yaklaşımına açılan tek yoldur. Etkin olan tek davranış.

Bu yolun her zaman için kurtuluş yolu olduğu da söylenebilir; en kötü bir durumda bile, eğer bir savaşçı kendisi kurtulamaz, er meydanında alnı açık olarak yiğitçe yaşamını yitirirse, hiç olmazsa kendisinden sonra nöbeti alacak olana yol açacak ve verdiği örnekle mücadele arkadaşlarının kurtuluşuna katkıda bulunacaktır.

“Titrememek” gerçekten kendini savunmanın birinci koşulu; bir numaralı ilkedir.

Yapılmaması gerekenler:
Düşmana bilgi vermek

Düşmana, bilmemesi gereken konularda bilgi vermemek. Bu da savunma stratejisi öğretmenlerimizin, onların öğrencilerinin kuvvetle ve ısrarla vurguladıkları bir ilkedir.

Bağlı olduğun örgütün iç yaşamı ve çalışmalarına yönelik hiçbir soruyu yanıtlamamak, her ne pahasına olursa olsun düşmanın ele geçiremediği ve aradığı silâhları sağlayacak olan tek bir sözcük söylemekten kaçınmak. İşte esir düşmüş bir savaşçının ABC’si.²⁵ Bu ABC’ye uygun biçimde davranmamak, hem düşmanı bize karşı silâhlandırmak hem de kendimizi düşman karşısında silâhsız bırakmak demektir.

Bu kesin kuralın istisnası yoktur. Bu kuralı bilerek ya da bilmeyerek bozan için mazeret bulunamaz. Hiç kimsenin bu kuralı bilmeme hakkı yoktur. Onu bilmeyen ya da çiğneyen haindir.

Hiçbir şey ele vermemek, hiçbir şeyi inkâr etmemek; Lenin’in 1905 mektubunda belirttiği çifte kanun budur.

“Örgüt ilişkilerim mi? Onlar hakkında konuşmam. Onları sessizlikle geçiyorum. Bir örgüt adına resmi bir açıklama yapmaktan kaçınırım. Ama bir sosyal demokrat olarak size partimden söz ederim ve sözlerimin basınımızda, broşürlerimizde, bildirilerimizde, gazetelerimizde geliştirilen sosyal demokrat düşünce ve görüşlerimizin açıklanması yolunda bir deneme olarak kabul edilmesini rica ederim.”

Bütün büyük devrimcilerin nasıl bu kanuna uygun hareket ettiklerini gördük.

Dimitrov da, bu biçimde, sorumlu bir yöneticisi olmakla onur duyduğu Bulgar Partisi’ni övmüş, ama parti ile ilgili bütün soruları cevaplandırmayı kesin olarak reddetmiştir.

Gene aynı biçimde, Reichstag yangını günü gördüğü ve mahkemedeki tanıklığının kesin olacağı bir Bulgar arkadaşının adını vermektense kendi delilini feda etmeyi yeğlemiştir.

Ve gene böyle, üzerinde ele geçirilen şifreli adres ve telefon numaralarını öğrenmek için polisin, sorgu yargıcının ve mahkemenin gösterdiği bütün çabalar onun dili sıkılığı yüzünden boşa gider ve Dimitrov’un politik bağlantılarının sırrı bütünüyle korunmuş olur.

Dimitrov, görüşmemiz sırasında bu ilkeyi şöyle tanımlıyordu:

“Partinin iç yaşamı ve eylemi hakkında bilgi verilmez. Düşman hiçbir şey bilmemelidir. Hele parti illegalse böyle davranmak için daha kesin bir neden vardır.”²⁶

Bu ilkenin doğal bir sonucu vardır. Yakalanmış militana daha önce herhangi bir biçimde hizmet etmiş olan dostları ya da sempatizanları tehlikeye atmamak, örneğin, kendisini başka bir isimle yanlarında barındıranların başına iş açmamak. Dimitrov, kendisini misafir etmiş kimselerden polisin tespit ettiklerinin durumunu düzeltmek için ifadelerinde bütün gücünü kullanmıştır. Bu kimselerin arasında hiçbirinin Dimitrov’un kim olduğunu ve ne yaptığını bilmedikleri olgusu –ki bu kesin olarak doğrudur– üzerinde var gücü ile direnmiştir.

Bize yardım edenlerin, bu ilkel şükran belirtisini görmeye hakları vardır. Bu aynı zamanda savaşçılarımızın her zaman gerek duydukları aktif sempatiyi ürkütmemenin de tek çaresidir.

Ne kadar az konuşursan

Az konuşmak her zaman daha iyidir. Polisin karşısında sus ve anımsa ki, hiçbir güç seni konuşmaya zorlayamaz. Hiçbir güç, hiç kimse ve hiçbir şey, işkencede bile... Darbeler iz bırakır, sen de şikâyette bulunmadan önce bunları tıbbi olarak tespit ettirmek için gerekeni yapmalısın.

Ne kadar az konuşursan... Sus ve yalnızca kimliğini bildir. Daha fazlasını değil. Esasa ilişkin hiçbir şey söyleme. Sorgu yargıcının önünde de aynı şey, kendi seçtiğin, güvendiğin avukatın yanında olmadıkça hiçbir şey söyleme.

Kendini saydır. Seninle senli benli olunmasına izin verme. Hapiste haklarını iste; saygılı davranış ve politik statü. Bu, durmadan usanmadan serbest bırakılmanı istemene engel değildir.

Ne kadar az konuşursan, az imzalarsan o kadar iyidir. Sorgu tutanaklarına güvenme. Onları imzalamayı reddedersen ne olur sanki?

Polis ya da sorgu yargıcı tarafından sorguya çekilen militanlar sözlü ifadelerinin, kendilerine imzalatılmak üzere zabta geçince ne hale getirildiklerini iyi bilirler.

Bir sorgu tutanağı dikkatle okunmadıkça, doğruluğuna inanılmadıkça imzalanmamalıdır. Eğer yanıtların doğru olarak kağıda geçirilmemişse ya da eksik geçirilmişse, ya düzeltilmesi ya da gerekli eklerin yapılması istenmeli ve elde edilmeli, ya da iddianın militana karşı kullanmakta kusur etmeyeceği tutanağın imzalanması kesin olarak reddedilmelidir.

Düşman yararına, kendine ve senden olanlara karşı silâh sağlamak durumuna düşmemenin en güvenilir yolu hiçbir sorgu tutanağını imzalamamaktır. Bu, özellikle, tutanağın, savaşçının anadilinde yazılmamış olduğu hallerde daha büyük önem kazanır; hiçbir yeminli çevirmen, bizi basit bir hatadan ya da düşmanca bir hileden korumak konusunda yeteri kadar güvenilir değildir.

Bundan ötürü Dimitrov, polis tarafından hazırlanan, ya da sorgu yargıcının yazdırdığı tutanakların hiçbirini imzalamamıştır. Dimitrov, cevaplarını yazılı ifade olarak, dinlenmiş kafa ile kendisi özetliyordu... ve bu yazılı ifadelerine kendi sorularını ya da isteklerini, kendi şartlarını ve protestolarını eklemeyi hiçbir zaman unutmuyordu. Sorgu yargıcı ister istemez bu ifadeleri dosyasına eklemek zorunda kalıyordu.

Ve işte dikkatle üzerinde durman gereken bir örnek daha. Kalemini ve dilini sıkı tut.

İKİ TEMEL YASA

HUKUKİ VE POLİTİK ETKENLERİN KARŞILIKLI İLİŞKİLERİ

Bu iki yasadan birincisi, savunmada adli ve politik etkenler arasındaki ilişkileri ve çatışmaları düzenler.

Bu yasayı açıklamadan önce, politik bakımdan kendini savunmayı tanımlamak gerekir.

Kendini savunmak, burada kendi şahsını savunmak anlamına gelmez; tersine, sınıfının, halkının ve örgütünün senin tarafından savunulması demektir.

İşte bu tanımlamadan doğan yasamız, şöyle formüle edilebilir:

“Kişisel” savunma yok. Her şeyi, hukuksal araçları bile politik savunmaya bağlayacaksın ve bunun için yalnız kendine güveneceksin.

Buradaki bağlamak deyimi hukuki araçların değerini ve önemini azaltmak anlamına gelmez. Çünkü hukuki etkenler politik savunmanın hizmetine verilmesi gereken araçlardan başka bir şey değildirler zaten. Ve bunun hiçbir istisnası, hiçbir önkoşulu yoktur. Bu etkenleri gereğince değerlendirmemek, küçümsemek politik bakımdan yanlış olur.

Yasayı ve savı derinliğine bilmek gerekir.

Birçok durumda, iddia makamının ve mahkemenin davanın bütün politik niteliğini reddetmek anlayışında olduklarını gördük. Hem de özel olarak kurulan mahkeme heyetleri önünde ve askeri mahkemelerde bile sosyalistler adi suç sanıkları sayılmışlardır.

Bunu yapmakla, savunmanın daha rahatlıkla susturulabileceği, devrimci propagandanın dinleyicileri etkilemesine engel olunabileceği, rejimin, kendini herkesin gözü önünde kötü duruma sokacak olan bütün karşı saldırılardan korunabileceği umulur.

Ayrıca, böylelikle militanın saygınlığını sarsmak, şerefini lekelemek ve kendisini yığınların desteğinden yoksun bırakmak da istenir.

Kendini savunmanın temel görevi, davaya politik niteliğini kazandırmaktır.

Ama bu sonuca varmak için iddiaya ve yardımcılarına karşı her karış toprak için savaşmak gerekir. Onların silâhlarını ellerinden almak ve kendilerine karşı çevirmek için, bu silâhları tanımak ve nasıl kullanıldıklarını bilmek gerekir. Hiçbir silah ihmâl etmeye gelmez.

Bütün haklarını iyice bilmek, en ufak ayrıntılarına kadar iddianameyi ve dosyadaki bütün belgeleri incelemek savunma için zorunludur.

Dimitrov’un bana söylediklerini olduğu gibi tekrarlıyorum: “İyi bir politik savunma için yasayı iyi bilmek ve ondan iyi yararlanmak gerekir.”

Dimitrov, Alman yasalarını ve Alman yargı kurallarını çok iyi öğrendiği içindir ki, bir tanık kendisini de her işe karıştırdığında, ya da iddia kendisine karşı bir belge zikretmeye kalktığında, müdahale etme ve sorular sorma hakkını kullanabilmiştir. Nazi avukatların onun bu hakkına karşı çıktıkları zaman onları kendi alanlarında nasıl büyük bir yenilgiye uğrattığı hatırlardadır.

İddianameye gelince, öteki sanıkların yaptığı gibi yalnızca kişisel bilgileri içeren bölümleri okumakla yetineceğine, o iddianameyi en ufak ayrıntılarına kadar bütünüyle incelemişti. Neden? Çünkü, o, iddianameyi kişisel değil, davasına ve partisine yöneltmiş sayıyordu ve çünkü hazırlamakta olduğu savunma politik bir savunmaydı.

Kendi davranışı ile verdiği örnek Dimitrov’un öğütlerine büyük ağırlık kazandırır. Görüşmemiz sırasında birçok kez şu nokta üzerinde durmuştur:

“İddianamenin ayrıntılarını küçümsemek doğru değildir. Mahkeme önünde sadece politik söylevler çekmek ve iddianın ayrıntılarına dokunmadan geçmek olmaz. İddianameyi, tanık ifadeleri ve benzeri ile sarsmak gerekir...”

Durum bütün duruşmalar boyunca aynıdır. Duruşmalar da büyük bir dikkatle izlenmeli, bütün ani değişikliklerden bütün olaylardan yararlanmalıdır.

“İddianın ve davanın bütün ayrıntılarına büyük bir dikkat gösterilmelidir. Her şeyi izlemek, her şeyi hesaba katmak ve davanın sunabileceği bütün olanaklardan yararlanmak gerekir. Somut suçlamalar, somut olgularla çürütülmelidir.”

Ama hangi açıdan? Ne yararına? Hangi yönde? Hangi perspektifle? Bu konuda da Dimitrov, projektörleri üzerine çevirerek gerçeği aydınlatıyor.

Bütün bunlar politik savunma bakımından ve politik savunma yararına yapılmalıdır.

İşte Tanev ve Popov’un anlamadıkları ve Torgler’in bilerek yan çizdiği buydu: Onlar ancak kendilerini savunarak, yalnız yasayla ve olayla ilgili konularla yetinerek teknik ve hukuki bir savunma çerçevesi içine hapsoldular ve kendilerini teknisyenlerin, pek özel anlamda hukukçu olan Nazi avukatlarının ellerine bıraktılar.

Torgler’in de öncüleri olmuştu. Köln davalarından birinde sanıklardan Herman Becker’in de suçsuzluğunu kanıtlamaktan başka tasası olmamıştı.

“Becker,” diye yazmıştır Engels Marks’a, “büyük bir yüzsüzlükle işin içinden sıyırdı kendini.”

Marx ise Engels’e “Becker bütün davanın seviyesini düşürdü,” diye karşılık verdi.

Durum, 15 Mayıs olayından sonra Raspail için de aynı oldu.

Gene, Çarlık Rusyası’nda Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin yöneticilerine karşı açılan bir dava sırasında Kamenev, öyle bir tavır takınmıştı ki, bu, kendisine Lenin’in şu gerçekten çok ağır yargısına mal oldu.

“Bu dava, devrimci sosyal demokrasimizin bu öncü birliğinin mahkeme önünde sağlamlık ve dayanma yetersizliğini ortaya koydu. Rosenfeld Yoldaş’ın (Kamenev) yaptığı gibi sosyal yurtsever Jordanski ile dayanışmasını ya da merkez komitesi ile anlaşmazlığını kanıtlamaya çalışmak devrimci bir sosyal demokrat tarafından benimsenmemesi gereken yanlış bir yöntemdir.”

Bu devirde Stalin, uzak Manastyrskoye kasabasına sürülmüştü. Kamenev’in bu dönekliğini öğrenir öğrenmez bütün sürgün arkadaşlarını topladı ve bu toplantı, Stalin’in inisiyatifi ile döneğin korkaklığını lânetledi.

Bu kitapta örnek olarak gösterdiğimiz bütün büyük devrimciler, Dimitrov ve onun izinde yürüyenler, Raspail’ların, Torgler’lerin ve Kamenev’lerinkine tam tamına karşıt olan yolu, politik ereğe götüren tek yolu seçmişlerdir.

Teknik ve hukuki savunma politik savunmaya bağlı olmalı ve ona hizmet etmelidir.

Her zaman geçerli olan bu yasadan çıkan sonuçlardan biri şudur ki: sanık militan kendini suçsuz gösterme, yani aklama yollarını seçerken çok sakınımlı davranmalıdır ve “uygun olmayan bir davranışla kendini haklı çıkarır görünmekten bile kaçınmalıdır.” (Lenin Merkez Komiteye mektubu, 1905.)

Yer ve zaman delilleri böyle değerlendirilmeli ve kullanılmalıdır.

Ve gene aynı ilke gereğince militan sözlerinin ve eyleminin bütün sorumluluğunu üzerine almalıdır? Giderek, partinin eyleminin ve partiyle ilgisi kesin olan belgelerinin sorumluluğunu da yüklenmelidir.

Böylece, her durumda politik olan her şeyin, hukuki olana önceliği vardır. Hukuki olan araçtır, politik olan amaçtır. Eğer aracı değerlendirmemek politik bir davranış değilse, hukukinin araç olma rolünü aşmasına izin vermek daha da az politik bir davranıştır.

Politik sanığın avukatlarına karşı tutumunu belirleyecek olan da bu değişmez kuraldır.

Yarım yüzyıldır, özellikle 1940 yılından beri deneyimimizin çok zenginleştiğini, militan avukatlar arasında elenmeyle oluşmuş verimli bir eğitilmiş kadro oluştuğunu söyledik. Avukatlar arasında, özellikle genç avukatlar arasında avukat militan payesine yükselenler ve sınıf bağlarını kopardıktan ve mesleklerinden kaynaklanan tutum bozukluklarının üstesinden gelenler, kendi şehitlerinin örneğine bağlı kalıyorlar.

Bu gençlerden birine, politik savunmada sana yardım etmek görevini verebilirsin. Toplu davalarda (ancak militanların katıldığı toplu davalarda) herkesin kabul ettiği politik akımdan ve meslek bakımından en yetenekli olanın savunmanın sözcülüğünü yapması fena olmaz...

Avukata bu işi (eğer mümkünse bağlı olduğu örgütün izniyle) bırakabilirsin dedim. Ama senin denetimin altında. Senin sorumluluğun altında. Her zaman tetikte olan bir uyanıklık ve araştırıcılıkla. Onun senin politik açıklamalarınla ve politik savunmanı kendi elinle yürütmene engel olmasına izin verme... Eğer güvenini kazanmışsa onun öğütlerini dinle ve onunla işbirliği yap.

Ötekilere, militan olmayan avukatlara gelince, onları dene. Onlara karşı ne ölçüde sakınımlı olman gerektiğini bilmek sana düşer. Partisiz bir avukatın partiliden daha namuslu ve daha değerli olması zayıf bir olasılıktır. Ama yakın zamanlarda, davalarda böyleleri çok görüldü. Ötekilere gelince...

Nasıl bir düzen olursa olsun kendi avukatını kendin seçmen için mücadele etmekte duraksama. İşbirliği sana her zaman yararlı olacaktır. Böylelikle işin hukuki yanını üzerinden atmış olursun. Ve iddiaya karşı, kendi alanı üzerinde girişilen mücadeledeki koşulların eşitsizliği azalmış olacaktır.

Militan, bir Dimitrov olsa da, ya da onun ölçüsüne varmasa bile belirli bir hukuki birikimi bulunsa da, seçeceği avukattan politik olarak bile çok şey sağlayabilir.

Dimitrov bana şöyle demişti: “Eğer avukat olarak bir yoldaş ya da gönlüme göre bir sempatizan seçebilseydim, belki de bana gereken delilleri elde edebilecek ve iddianameyi dışarıda bastırabilecektim. Böyle bir avukat benimle dış dünya arasında bir bağlantı kurabilirdi.

“Ama zaten onlar da doğrudan doğruya bu sebeple avukat seçmeme engel oldular. Faşist hükümet çok iyi biliyordu ki, eğer beni yabancı bir avukat seçmekte serbest bıraksaydı, o zaman bu iş onlar için bir yıkıma dönüşecekti ve bunu önlemek için elinden geleni yaptı.”

Peki bu seçimi nasıl yapmalı? Yani demek istiyorum ki, koşullar bir militan avukatı, ya da örgütünün uygun gördüğü bir avukatı almana engel olduğu zaman bu seçimi nasıl yapacaksın?

Lenin, bu konuda şunları söylüyor: “Ancak zeki avukatları tutacaksın. Zeki ve namuslu.” Ve Dimitrov, bize hatırlatıyor, hiçbir durumda bir sınıf düşmanın, işçi sınıfının ve onun davasının düşmanı senin vekilin olamaz. Ve hiçbir durumda bir düşman ajanı sana vekillik edemez...

Bir Dr. Sack’a vekâlet veren Torgler örneği, daha önceki bir sürü Paris Komünü savaşçısının örneği, daha sonraki bazı direnişçi örnekleri bu açık gerçeği ancak doğrular.

Ama, en uygun durumlarda bile savunmanı yönetmek işini avukatın eline bırakmamalısın.

Politik savunmanı her zaman kendi üzerine almalısın.

Avukatın yardımını kabul etmeden önce ona senin koşullarını bildirmelisin. Kendisini senin yerine koymaktan kaçınsın. Ya senin koşulunu kabul eder, ya da vekillikten çekilir.

Eğer, kendisi de militan olan avukatın senin politik alanına da el atması gerektiğine inanıyorsa, bunu senin önceden kesin rızan olmadan yapmasın. Her ikiniz de örgütünüze danışmayı unutma hatasına düşmeyiniz.

Eğer avukatın senin inançların hakkında istediği gibi konuşma eğilimi gösterir ve senin partinin düşüncesini kendine göre yorumlamaya kalkarsa, sözünü kesmekte ve sözlerine katılmadığını söylemekte duraksama.

“Benim görüşüm odur ki, bizim devrimci sanıklarımız serbetçe seçmiş oldukları avukatlara da hiçbir zaman yüzde yüz güvenmemelidirler. Giderek, kendilerince seçilen bir avukat söz konusu olduğu zaman bile vekillerinin bütün girişimlerinin tam sorumluluğunu kabul etmediklerini açıkça bildirmektedirler. Sanığın, kendi politik savunması için elleri her zaman serbest kalmalıdır.”

Avukat sanığın örgütüne sataşır sataşmaz sanık hemen ayağa kalkmalı ve vekilini resmen yalanlamalıdır.

Bu demektir ki, savaşçılarımız, “ancak kendi güçlerine güvenecek biçimde yetiştirilmelidirler” ve bu, bu kitabın da yazılma nedenidir.

Her davada doğru olan bu ancak kendine güvenme ilkesi, geveze ve şüpheli bir avukat seçmek şanssızlığına uğradığın zaman daha büyük bir önem kazanır.

Böylesini kendi teknik ve hukuki görevi içine hapset. Çevresinde bir örfi idare kur. Görevinin sınırları dışına çıkmasın. Onun hizmetini bağımlı kılacağın koşul işte budur. Bu koşulun eksiksiz yerine getirilmesini denetleyeceksin.

Eğer avukatını seçme hakkını bile elde edemezsen –çünkü (örneğin savaş sırasında ve faşizm döneminde olduğu gibi) sana resmi bir avukat tayin edilmesi ve kabul ettirilmesi de mümkündür– o zaman, (tersi kanıtlanıncaya dek) önceden bu adamın ancak senin düşmanının güvenine hak kazanmış olduğunu kabul et.

Peki ne yapmalı? Ne yapılacağını Dimitrov, kendi deneyimiyle ve bu deneyimden çıkardığı sonuçlarla bize öğretiyor.

“Resmi olarak atanan bir avukatın yardımını daima reddetmek gerekir ve bu reddedişi politik nedenlerle açıklamalıdır.”

Leipzig davasını anlatırken, burada tekrar aynı konuya dönülmesini gerektirmeyecek şekilde Dimitrov’un Dr. Teichert’e davranışı ile Popov ve Tanev’in davranışlarını karşılaştırmıştık. Dimitrov kendisi için uygun olan zamanı nasıl ve ne için seçtiğini, avukatı reddedişini açıklamayı neden duruşmaların üçüncü gününe kadar geciktirdiğini, Dimitrov’un çabalarına rağmen, öteki Bulgar sanıkların bu redde nasıl katılmadıklarını, Dr. Teichert’in bu durumu, yani sanıklar arasında dayanışma yokluğunu nasıl Dimitrov’a karşı kullanmaya çalıştığını yukarıda anlattık.

Ama her sanık kendisini Dimitrov gibi savunamaz. Bu, mahkemece atanan avukatın politik nedenlerle reddedilişi kesinlikli bir ilke midir? Kendi savunmasını yapamayacak durumda olsa bile militanın bunu her zaman uygulaması gerekir mi?

Evet. Bu değişmez bir kuraldır. Kendini savunma yeteneği olmayan bir militan bile atanmış avukatın savunmasının sorumluluğunu üzerine almadığını açıkça belirtmelidir.

Ama Dimitrov ayrıca diyor ki “bu, sanık atanmış avukattan hiçbir istekte bulunamaz demek değildir. Teichert’i azlettim, ama gene de savunmam için gerekli şeyleri kendisinden istedim. Bunda hiç de bir çelişki yoktur.”

Dimitrov şunu görmüştür ki, azledilmiş avukatın hizmeti azledilmeden öncekinden az olmamaktadır.

Üstelik, belki de siyasi nedenli bir reddedilişin ve bu yüzden uyarılmış olan kamuoyunun baskısı altında bu yolda daha fazla çaba gösterecektir. Çünkü, kendisini belirli bir ölçüde tarafsız göstermeye zorunlu hissedecektir.”

Militan, elbette ki, amacı hemen ya da ileride politik savunmayı tökezletmek olan atanmış avukat hakkında hayale kapılmamalıdır.

Bu, militanın hiçbir zaman gözden uzak bulundurmayacağı ve bu düşman ajanı ile olan ilişkilerini belirleyecek bir gerçek: Atanmış avukatla düşmanca ilişkileri sürdürmek.

Saldırı stratejisi

İkinci temel yasa, mücadele bölümümüzde, en başta gelen savaş kurallarından birini ifade eder.

En iyi strateji, saldırı stratejisidir.

Saldırının yönlendiriciliğini, savaş inisiyatifini elde bulundurmak; işte en iyi direniş biçimi budur.

Uluslararası politikada olduğu gibi, bir vahşi hayvanla savaşmanın etkili iki yolu yoktur: Onu kızdırmamak için okşayacak olursan hayvan seni parçalayacaktır; parçalanmak istemiyorsan onu zaptet ve kıskıvrak bağla, eğer kendine gem vurulmasını istemiyorsan sen onu gemle.

Bu işin “mutlu ortası” yoktur. Marx, Köln’de, Blanqui Paris’te, Dimitrov Leipzig’de (yalnız bu örneklerle yetinirsek) bunu gösterdiler. Raspail biçimi yüreksiz, edilgen savunmaların başarısızlığı da bunu doğrulamıştır.

İnisiyatifi ele almak ve elden bırakmamak, tek doğru yol budur. Dimitrov, bu yolu bana çizmeden önce kendisi için çizmişti ve şaşmaksızın izlemişti. Bu yol ona zaferi ve özgürlüğünü kazandırdı. Nasıl gördük!

Hazırlık kovuşturmasının başından duruşmaların sonuna kadar, Dimitrov; yerin, zamanın, adalet aygıtının, ‘gösterinin’ yönetmeni olduğu halde düşmana kendi karşı durulmaz inisiyatifini kabul ettirmeyi bilmiştir.

Yalnız iddia makamını değil düşman güçlerin tümünü yıkmaya vermişti kendini. Onları kamuoyu önünde gülünçleştirdi. Sırasıyla; polise, sorgu yargıcına, Nazi avukatlarına, Hitler basınına, iddia tanıklarının “şeytan dairesine” saldırdı.

“Böylece mahkeme tecrit edilmiş oldu ve zayıf düştü,” demiştir.

Bu tecrit edilmiş mahkemeye karşı nasıl bir taktik kullandı Dimitrov? Daha yumuşak bir taktik mi? Kimi yerde esneklik, kimi yerde cüret gerektiren bir taktik.

“Daha işin başında ele aldığım inisiyatifi hep elimde tuttum.”

Bu, ölçülü olarak ayarlanmış esneklik ve cüreti, burada tekrar o konuya dönmemizi gerektirmeyecek kadar inceledik. Gene söyleneni yinelemeyi göze alarak, Dimitrov’un kendi taktiğinin bu yönü hakkında bize söylediklerini bir kez daha hatırlatalım: Her şeyden önce kabalık yok ve gereksiz aşırı sert dil kullanmak yok!

“Her ağzını açışta devrimci cümleler sarf etmek ve mahkemeye hakarette bulunmak yanlıştır, akılsızlıktır.”

“Mahkemeyi faşist diktatörlüğün bir aracı olarak nitelendirmekle işe başlamadım. Çünkü böyle yapmakla savunmama devam etme olanağını yitireceğimi biliyordum; savunmamı o şekilde yürüttüm ki, herkes mahkemenin gerçekten faşist diktatörlüğün bir aracı olduğunu sonunda anladı.”

“Davanın sağlayabileceği bütün olanaklardan yararlanmak... hiçbir ayrıntıyı kaçırmadan, duruşmaları; sorgu yargıcının, savcının, tanıkların ve Hitler basınının açıklamalarını izlemek.”

Düşman basının dikkatle okunması her zaman öğreticidir: Dimitrov bu sayede Londra’daki karşı mahkemenin varlığını, uluslararası dayanışma hareketinin önemini öğrendi. Bu düşman basın, ona, her gün mahkemede indirdiği darbelerin etkililiği hakkında bilgi veriyordu, bu da ona gerektiğinde atışını düzeltmek olanağını sağlıyordu.

Kendini savunma stratejisinin bir başka ilkesi daha vardır: Toplu davalarda, militanlar mümkün olan her zaman ve her yerde ortak savunmanın üstünlüğünü akıllarından çıkarmamalıdırlar. Daha yukarıda gördüğümüz, politik savunmanın ayrılmaz bir parçası da savunmayı kişisel savunma haline getirmemektir.

Savunduğun kendi şahsın değil, davan ve örgütün ise yargılanan tek kişi olmaktan çıktığın anda, bu savunduklarını, davanı ve örgütünü, kendinde olduğu gibi arkadaşlarında da savunacaksın. Ve sanık militanlar birbirleriyle görüşebiliyor ve aralarında ilişki kurabiliyorlarsa, ortak savunmalarını mahkemeye sunmak görevini aralarından politik bakımdan en deneyimli ve en usta olana vermeleri iyi olur.

Birinci Enternasyonal işçilerinin: Tolain, Varlin ve Chalain’in ortak savunmalarını hatırlayınız.

Eğer ortak savunma verme olanağı yoksa, bunun kanunda yeri yoksa, ortak savunmanın gerekliliği ilkesi, zorunlu bir sonuç doğurur ve bütün sanıklar buna kesin olarak uymakla yükümlüdürler.

Bu, savunmanın politik dayanışmasıdır.

Bu kuraldan her sapma, bağışlanmaz, büyük bir yanılgıdır. Dimitrov’la birlikte olan sanıkların yanılgısı budur.

Bunu daha yukarıda gösterdik ve Nazi avukatlarının, savcının, mahkeme başkanının, öteki sanıkların bu kuraldan ayrılarak Dimitrov’u yalnız bırakmalarını nasıl Dimitrov’a karşı kullandıklarını belirttik. Mahkeme, Dimitrov’un çetin direnişi ile Torgler, Tanev ve Popov’un akıllı, uslu, dürüst ve namuslu davranışlarını karşılaştırarak bu antitezden kendi şiddet önlemlerinin bahanesini çıkarıyordu.

Bu olumsuz örneklerden gereken dersi alalım. Bu dersi Dimitrov’la birlikte şu iki cümle ile özetleyebiliriz:

1. “Sanıklardan biri ortak atanmış avukatı reddedince öteki sanıklar da reddetmelidirler.

2. “Bir sanık mahkeme salonundan çıkarılırsa, öteki sanıklar onunla dayanışma içinde olmalıdırlar.

Hiçbir durumda, toplu sanıklar, arkadaşlarından birinin kişiliğine, politik onuruna, savunmasına saldırılmasına izin veremez. Bu durumda tepki göstermeden ve onunla dayanışma yapmadan ilgisiz kalamazlar.

Genel olarak söz konusu olan gerek senin kendi savunman olsun, ya da arkadaşlarından birinin savunması olsun, hiçbir şeyin gözden kaçmasına meydan vermemek için militan olarak bütün haklarını, bütün araçlarını bütün silâhlarını yeteri kadar tanımalısın.

Haberleşmedeki ustalığı ile tecrit rejiminin gizliliğini zorlamasını bilen, zekâsı ve inatçılığı ile zincirlerini söktüren Dimitrov gibi sen de hakkını aramada ve kendini saydırmada hiçbir fırsatı kaçırma. Bunun için bütün çarelere başvur: sözlü ya da yazılı sansürden geçen ya da geçmeyen mektuplar, protestolar, duruma uygun dilekçeler her zaman özenle hazırlanmış ilke açıklamaları...

Hemen hemen her yerde kural olduğu gibi son söz hakkın varsa, bu son savunmanı büyük bir özenle önceden hazırla, bu politik bir belge olmalıdır.

Marx’ın savunmasını ve Dimitrov’un kapanış konuşmasını anımsa. Ama onları taklit etme. Somut ol. İçinde bulunduğun koşullardan ve sınıf içgüdünden esinlen. Asıl mücadele alanının çıkarlarını hiçbir zaman gözden uzak bulundurma ve kendine çizmiş olduğun saldırı çizgisinden asla sapma.

XVIII

VARILAN HEDEFLER

Bu temel yasalara kendini uydurmak, onları gerçekçilikle uygulamak, onları belirli koşullara uydurmak, onları hayatın içine sokmak, bu sağlam çerçeve içinde kendi sınıf bilincine, devrimci sezgine, inisiyatifçi atılgan ruhuna serbest bir akış vermek, yani kısaca, doğru bir saldırı stratejisi uygulayan gerçek bir politik savunma yapmak, bu her şeyden önce en etkili savunmayı, gerçek savunmayı, yığınların kurtarıcı tepkisini yaratarak en büyük kurtuluş şansını elde etmektir.

“Kurtulmamız için hâlâ bir şans vardıysa, bunun ancak, Almanya’da ve öteki ülkelerdeki provokasyonların uyandırdığı büyük bir hoşnutsuzluk dalgası ile bağlanan mahkeme önündeki yürekli, kesin ve devrimci mücadelemizin sonucu olabileceğini biliyordum.”

Ustaca, yürekten saldırıya geçen bu politik savunma –savunanın kişisel kaderi ne olursa olsun– daima, er geç sonuçlar yaratır. Birçok başka örnek arasında Leipzig zaferi bunun en iyi örneklerinden birini vermiştir.

Böyle bir savunma, düşmanın gizli plânlarını su yüzüne çıkarır. Silâhlarını elinden düşürür, giderek onu yarın yeni cinayetler işlemekten alıkoyar. Eğer senin direnişin olmasaydı, bu cinayetinin başarısından yararlanarak, rehine olarak elinde tuttuğu başka militanlara karşı, senin arkadaşlarına, önderlerine karşı yeni cinayetler tasarlayacaktı. Böyle bir savunma, düşmanı halkın gözünden düşürmeye ve ona karşı antifaşist ya da kararsız halk tabakalarının nefretini uyandırmaya da katkıda bulunur.

Böyle bir savunma, çok kez, öteye beriye dağılmış, hücrelerde, kamplarda, adalarda ya da illegalite içinde birbirinden ayrı düşmüş olan, takipteki, sürgündeki bunalmış militanlarımızın cesaretini arttırır. Onlara, kahramanlık ve devrimci zekânın, düşmanın pençeleri arasında bile neler yapabileceğini göstererek “faşizme karşı savaşmanın o kadar da korkunç olmadığını” kanıtlar. Ve bu savaş düşmanın kendi ininde onun gıcırdayan dişlerinin tehdidi altında bile o kadar korkunç değildir.

Böyle bir savunma, safımıza ideolojik bir katkı, etki alanı çok geniş olan bir eğitim sağlayabilir.

Partisinin ulusal politikasını, yanılgılarının eleştirici analiziyle ortaya koyan Dimitrov’u hatırla. Faşizmin zayıflığını, temelsizliğini, iğretiliğini, hem de en güçlü göründüğü yerde ve anda çıplak olarak gözler önüne seren Dimitrov’u. Sosyal demokrat işçileri ve onların partisini de (1933) tek bir cephenin kurulması için savunan Dimitrov’u. Birlik tohumunu olgunlaştıran, proletarya ile orta tabakaların birliğine, Ulusal Halk Cephesi’ne giden yolu dahice engellerinden temizleyerek açan Dimitrov’u hatırla.

Ve sonunda senin saldırı niteliğindeki politik savunman, seni davan için, halk yüreğinin suçsuzdan hiçbir zaman esirgemediği acıma duygusunu değil ama sözcülüğünü etmek payesine ulaştığın o ulusal ve uluslararası yığınların aktif sevgisini, birleştirici ve eyleme yöneltici coşkusunu kazandırabilir ve kazandırmalıdır da.

Bu hedef, Blanqui ve giderek Thaelmann zamanında olduğundan ne kadar da çok ulaşılabilir bir hedeftir şimdi. Zamanında sana arka çıkan ve seni kollayan barış güçlerinin örgütlenmiş bir ordusu var. Düşün ki, karşılık olarak onun gücünü artırmak, onun kazanma şansına katkıda bulunmak sana düşer. Davranışınla bu barış güçleri ordusunun bilinçlenmesine ve başarıya gidecek yolu aydınlatan, kötü darbelerin hazırlanması için gerekli olan gölgeleri dağıtan gerçek ve barış meşalesini bir an önce kararsız tabakalar arasına sokabilmesine yardım edebilirsin.

Stalin şöyle diyor:

“Eğer halklar barışa sahip çıkma davasını ele alırlar ve onu sonuna kadar savunurlarsa, barış korunacak ve güçlenecektir. Savaş kundakçıları, halk yığınlarını yalanlarla sarmayı, onları aldatmayı ve yeni bir savaşa sürüklemeyi becerirlerse savaş kaçınılmaz olacaktır.”

Ve seni kurtaracak olan halkın seni dinlediğini unutma. Sorumluluğunu ölç. O halkın arasında çabalarımıza ilgisiz kalan yürekleri ve kafaları kazanmakla ve saflarımıza katmakla görevli bulunduğun büyük dava, senin katkınla da zafere ulaşmasına yardımcı olacağın büyük dava, barış davasının ta kendisidir.

Böyle bir davanın savunucusu olunca da ona lâyık olmak gerekir. Özsavunma mı? Hayır:

Hayatın savunulması!

Güçlerini nereden alıyorlar

Dünyada var olan bütün değerli sermayelerin en değerlisinin, insanlar, kadrolar olduğunu artık anlamak gerekir.

Stalin, Leninizmin Sorunları, s. 513.

Böyle bir çizgiyi izlemek, böyle bir davayı taşıyabilmek için titrememek gerekir, dedik. Her sınava dayanabilen bir direnme gücü gerekir.

Bu dayanma gücünü nereden alacaksın? Davranışlarını ve suçlayan savunmalarını övdüğümüz bütün bu kahramanlar güçlerini nereden almışlardı.

Çift kaynaktan.

Bir iç kaynak: onların politik inançları, öğretilerinin doğruluğunda ve erdeminde yankılanan inançları.

Bir dış kaynak: Partileri, sınıfları, halkları.

Onların güçleri kimininki daha az kimininki daha çok olmak üzere bu güç kaynaklarından beslenir ve yenilenir.

Devrimci olmayan ya da devrime karşı olan sanıkların hiçbir zaman devrimciler gibi direnme görteremeyişleri ve kendilerini düşmanı suçlayarak savunamayışları bu güç ve beslenme kaynaklarının onlarda eksik oluşundandır.

Devrimci olmayan ve inanmayan bir sanığın, hayatını koruma içgüdüsünden ya da boş bir böbürlenmeden başka itici gücü yoktur. Yalnız bazen, kendi çevresinin, grubunun giderek daha seyrek olarak Dreyfus vakasında olduğu gibi halkoyunun bir bölümü rol oynar. Devrime ihanet edenlere gelince, neden maskeleri düşürülür düşürülmez pek çok defa bütün direnme güçlerini yitirirler?

Öylesi yıkılırsa, yıkılmasında şaşılacak bir şey yoktur.

Ama biz bakışlarımızı yükseklerde, kahramanlarımızın nefes aldıkları alanlarda tutalım.

Eğer onlar zor nefes alabiliyorlarsa, kapalı olduklarından, itip kakıldıklarından, bedensel ve manevi bakımdan işkenceye uğratıldıklarından. Ama onları oksijenle besleyen çifte kaynağı anımsa.

Bu oksijeni hepsi eşit olarak içlerine çekmezler. Ciğerlerinin gücüne göre çekerler. Ve işte bunun için, ey genç militan! Göğüs kaslarını, devrimci göğüs çevreni iyi geliştirmen gerekir.

Ama başka eşitsizlik nedenleri de vardır. Direnme gücünü yenilediğin bu yedekler, oksijenin, eşit olmayan ve değişen değerde şeylerdir.

İnancının zindeliğine ve öğretinin erdemine göre değişen değerler.

Savunmaları bize örnek savunmalar gibi gözüken o kahramanların çoğunun aynı politik çizginin adamları olmaları rastlantı değildir. Hepsi tutarlı devrimcilerdir.

İçlerinden en iyilerinin devrimci tutkuyla, önlenemez yüreklilikle, en sağlam öğreti gücüyle en iyi denetlenmiş erdemi birleştirebilmeleri raslantı değildir.

Deneyim onu da bize gösteriyor:

Eğer o kadar yiğitçe ölmesini becerebilen Paris komüncüleri Versailles adaleti karşısında kendilerini genel olarak iyi savunamadılarsa, bu yalnızca öğreti bakımından zayıf oluşlarından değildi; bu aynı zamanda ezilen hareketlerininin dayanaklarının çoğunu yitirmiş olmasındandı.

Buna karşılık bir Blanqui’nin, bir Marty’nin, bir Edgar André’nin, bir Henri Marty’nin ve nice öncünün ve Dimitrov izleyicisinin destanlara konu yürekliliği ve sağlamlığı yükselen ya da direnen örgütlenmiş bir güçle temas ederek canlanmaktadır.

Öyle ki, kişisel ve ulusal etkenleri gözden ırak tutmamakla birlikte, bu kaynağın enerjisinin hareketin olumlu ya da olumsuz işaretine göre, izlediği eğrinin çıkış ya da iniş yönüne göre çok ya da az olduğunu kanıtlamak olanaklıdır.

Bu da tarihin bize verdiği bir ders, her zaman aktüel nitelik taşıyan toplumsal ve politik dayanışmayı perçinleme görevimizi bize hatırlatan bir ders değil midir?

Dimitrov’un kendi öz deneyiminden çıkardığı ve Thaelmann’ın kurtarılması için girişilen uluslararası kampanyada yararlanılması için ileri sürdüğü dersin derin anlamı değil midir?

“Faşist bir hükümet ve faşist bir mahkeme üzerinde baskı yaratmanın en iyi yolu, o faşist ülkede yığınların politik seferberliğini cesaretlendirmektir bence. Uluslararası kampanya da doğallıkla büyük önem taşır; ama belirleyici rol oynayacak olan kurbanın ülkesindeki ulusal kampanyadır.”

Demek ki, ulusal ve uluslararası görevimiz hiçbir şeyi küçümsememek, kahramanlarımızın gücünün yenilendiği ve zaferlerine, hepimizin zaferine, barış ve kurtuluş güçlerinin önümüzdeki zaferine çifte açıdan katkıda bulunabilecek olan bu güçler birikimini büyütmek ve yaymak için uzun boylu hesap etmeden kendimizi feda etmektir.

Kahramanlarımızın niçin hiçbir zaman yalnız kalmadıklarını, eğer gerçekten bir devrimci militansan, gerçek bir Marksistsen, dış dünyadan tecrit edildiğin en sıkı hücre hapsinde bile hiçbir zaman yalnız olmayacağını şimdi anladın mı?

Ne diyeyim? Bugünlerde artık, senin gibi; şu anda sahip olduğumuz bir barış kampından destek bulma şansına erişememiş olan o eskilerden daha az yalnız olmanı sağlamak daha kolaydır.

Dimitrov’un ve onun izinde yürüyenlerin kendilerini saran yalnızlık çemberini kırarak proletaryayı düşman kalesinin ta içine nasıl soktuklarını görmedin mi?

Onların, zindancıların, yargıcın, cellâdın başı üstünden doğal dinleyicilerine, gerçek savunucularına seslendiklerini görmedin mi?

Yargıcın sık sık kestiği sözlerinin kalın duvarları delip geçtiğini, karaları ve okyanusları aşarak çağrısıyla yumrukları sıkılmış muazzam emek ordusunu seferber ettiğini duymuyor musun?

Onların ardında, onların çevresinde, her yerde, ezilen yığınların, taştan tabutluklar içine diri diri gömülmüş özgürlük ve barış kurbanlarının, ekmeği için savaşan işçilerin, yürüyüş halinde aç işsizlerin ve köleliğe ve savaşa karşı birleşen koca halkların göze görünmez ama gerçek, sayısız varlığı!

Onların ardında, çevresinde, Elbe’den Pasifik’e kadar, emperyalizmin boyunduruğundan, kendi ulusal egemenlerinin baskısından, sömürücülerden, işsizlikten, kültürsüzlükten, güvensizlikten kurtulan yeryüzü insanlarının üçte biri.

Dimitrovcu kahramanın ayrıcalığı, her yerde, duruşma salonunun insansal çölünde olduğu gibi, hücresinin ya da sürgün yerinin ıssızlığında da kendi içinde taşıdığı bu yığınların dayanılmaz enerjisidir.

Bu enerjidir ki, onun sinirlerinden sinir, etinden et olur, onu kendi benliğinde simgeler ve yansıtır.

Dimitrovcu kahraman bu yükselen güçlerin enerjisini kendi gücü, kendi direnci ile besler, böylece enerji on kat, yüz kat artar.

Ve ancak bu güç alışverişinden en bereketli ve en bereket saçan bir değer, üstün ortak ölçüleri aşan insansal bir büyüklük, yeni zaferlerin yaratıcısı bir zafer doğabilir.

Bu zaferlerden hiçbiri yitmez. Zaferi kazanan düşebilir, bir manga gelir onun yerini alır. Ve eğer manga imha olursa, bu kez savaş alanını bir tabur doldurur. Ve bu birbiri peşinden gelen, gittikçe artan, kahramanca bir mirasla zenginleşmiş nöbet değiştirmelerin her biri bu mirası zenginleştirir.

Ordu ölülerine ağlamaz, ölülerinin kanını yaralılarına verir, bu kan onlarda can olur.

Ölülerinin cesetleri önünde diz çökmez: onlardan yenmeyi öğrenir. Yenmeyi ve yaşamayı.

Onların verdiği örnekle büyür, ilerler, ele geçirilen mevziyi sağlamlaştırır.

Savaşın seyrindeki dalgalanmalar ne olursa olsun o yenilmez bir ordudur. Yaşayanlardan bir öncü birliği ona yol gösterir ve onu yönetir.

Dimitrov, Prestes, Marty, Thaelmann, Suzanne Masson, Hanri Martin; hepiniz, ölüler ve yaşayanlar, bizim sözcülerimiz, bayrak taşıyıcılarımız, sizler ki, bizim için acı çektiniz ve dövüştünüz, sizler ki, kendi şahsınızı savunma yerine davamızı savunmayı, kendi yaşamınızı hepimizin yaşamıyla bir görmeyi bildiniz; şan ve şeref size!

Sizler; özverileri saldırıya, özgürlüğe ve barışın zaferine, son zafere, halkların kurtuluşuna, yarının uygarlığına, türkü söyleyen yarınlara yol açan saldırı birliğisiniz.

Bizim onursal öncülerimiz sizsiniz.

1 Mayıss 1951

Dipnotlar

1- Direktuvar: Fransa’da dört yıl süren siyasal rejim.Terör Dönemi’nin (1793-94) ardından Ağustos 1795’te kabul edilen III. Yıl Anayasası’yla kurulmuş, Napoléon Bonaparte’ın hükümet darbesiyle son bulmuştur.

2- Thermidor Ayaklanması: Fransız Cumhuriyet Takvimi’ne göre 9 Thermidor II. Yıl’da başlatılan ve Robespierre’in iktidardan düşüşüyle sonuçlanan ayaklanma.

3- Picardie: Kuzey Fransa’daki Oise, Somme ve Aisne illerini kapsayan planlama bölgesi. Kabaca Picardie tarihsel bölgesi ile aynı yeri kaplar.

4- Fransız Cumhuriyet Takvimi’nin, miladî takvimle 24 Şubat 1794 tarihine denk düşen günü.

5- Küçük esnaftan ve köylülerden yalıtılmış Paris işçi sınıfı, kahramanca bir direnişten sonra 26 Haziran’da yenilmişti. İşçi sınıfından ayrılmış, burjuva oligarşisinin saldırısına karşı koymaya gücü yetmeyen küçük esnaf ve köylüler, Louis Bonapart’ın Sezarvari hükümet darbesinin kurbanı olacaklardı. (2 Aralık 1851).

6- Karl Marx, Fransa’da İç Savaş.

7- Diet: Ortaçağda ve yakın tarihlere kadar Danimarka, Kutsal Roma İmparatorluğu vb. ülkelerde yasama ve kraliyet danışma meclislerine verilen ad. Kutsal Roma-Germen İmparatorluğu’nda daha sonra Reichstag adını alacak ve 12 ve 19. yüzyıllar arasında önemli bir konumu olacaktır. –ç.n.S

8- Bu kitabın Türkçe basımı için bkz: Faşizmin Yargılanması, Evrensel Basım Yayın, çev. O. Geridönmez, Ocak 2000.

9- Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi’nin 1904 Haziranında tutuklanmış militanlarının, kendilerini nasıl savunmaları gerektiği konusunda, Lenin’in 19 Ocak 1905’te yazdığı ünlü mektup.

10- Bununla birlikte iki Bulgar ve bir Amerikan avukatla birlikte güçlükleri yenerek duruşmalarda hazır bulunma ve sonra da Dr. Teichert ile dolaylı olarak işbirliği yapma iznini koparabilmiştik. Dr. Teichert hoşlanmadığı bu işbirliğine katlanmak zorunda kaldı.

Bundan sonra mahkemeyi ve Alman avukatları yazılı teklifler, hoşlanmayacakları sorular, değerlendirmeler, açık mektuplar bombardımanına tutmaya başladım. Dimitrov cezaevi müdürü ya da Gestapo tarafından tutulan bu yazıların suretlerini pek seyrek olarak almaktaydı. Ama yabancı basın bunlardan geniş bölümleri yayınlıyordu, bu da Dr. Göbbels’in memurlarını çileden çıkarıyordu.

Hemen her gün basın toplantıları yapmaktaydım. Göbbels’in ajanı Dr. Schmolz’un burnu dibinde basına bilgi veriyordum, o basın ki resmi propaganda tebliğlerinden kanıksadıklarından Dr. Schmolz’ı görünce kaçmaktaydı.

Gerilla savaşım bir aydan fazla sürdü. En sonunda mahkeme başkanı Berlin’de Gestapo’nun beni tutuklayabilmesi, hücreye atabilmesi için Reichtag’ın içinde yapılan bir duruşmaya ara verdi. Böylece ben Hitler’in ilk Fransız tutsağı olmaktaydım: Yargıçlar Heyetine ve Alman makamlarına “hakaretten” on gün hapis! Bundan sonra iki polis beni sınıra kadar götürdüler.

11- Rudolf Dix: Totaliter Devlet ve Özgür Avukatlık Mesleği, Juristen Zeitung, 1934, sayfa 243 ve devamı.

12- Londra’daki karşı-dava için Naziler böyle diyorlardı.D

13- Davasının sonuna doğru bir Belçika heyetini kabul etti. Vermesi gereken cevapları ona yazdırdılar, Thaelmann gibi sıkıca gözetleniyordu. Fakat o delegelere Gestapo’nun yaptığı işkenceleri anlattı.

14- Başkan burada André’yi bir daha söz vermemekle tehdit etmiştir.

15- Bu kitabın konusunun benim burada işkencelerin muzaffer kahramanı Alki Kondi’yi ve 21 Ağustos 1944’te Mirdita Dağları’nda 300 saldırgana karşı göğüs germiş olan 5 Arnavut Leonidas’ını anmama izin vermediği için üzgünüm.

16- Diktatör Vargas’ın küçük adı.?

17- Bu kitap Türkçeye “Darağacından Notlar” adıyla çevrilmiştir. Kitaptan yapılan alıntılar da kitabın Türkçe basımından alınmıştır: Julius Fuçik, Darağacından Notlar, Çev: Şemsa Yeğin, Payel Yayınları, 7. Basım, İstanbul, Mayıs 1997.

18- Sanıklar tarafından gösterilen belgeler üzerine, şöyle bağırmıştı: “Bunları okumayacağım, piponuza koyup içebilirsiniz.”

19- Hepsi de beşer yıla mahkum oldular. Sadece Robert Thomson üç yıl yedi.ˇ

20- Hakkını yemeyelim, Madam Roosevelt, Simith Yasasını ve ünlü kararı onaylayan yüksek mahkemeyi protesto etmiştir.Q

21- Saint-Louis-du Senegal’den Pointe-Noire’a dek 5000 km’den fazla. Dakar’dan Abeche’ye dek 4000 km’den fazla..

22- 20 milyon halkın % 90’ı tarım ve hayvancılık, balıkçılık ve avcılıkla geçinir. % 2.5’u ücretli işçidir. Hemen hemen hiçbir geçiş endüstrisi yoktur.

23- Tamtam ve davullarla kulaktan kulağa ulaştırılan haberler kastediliyor.

24- Doğallıkla, debdebe ve göz kamaştırıcılığın amacı, gözden gizlediği sınıf gerçeğini kendi yalancı yaldızı ve yapay gizemi ile iyi kötü örtbas etmek olan adli mekanizmanın tantanalı merasimi karşısında da etkilenmeyeceksin.

25- Pratik çalışma ve bağ kurma yöntemlerimiz üzerine en önemsiz bir bilginin, düşmana çeşitli kaynaklardan gelen bilgilerle karşılaştırarak aradığını elde etme olanağını vereceğini hiçbir zaman unutmamalıdır.

26- Kendisine bir örgüte bağlı olup olmadığını soran sorgu yargıcına, Henri Martin’in yanıtındaki ketumluğu ve ince alayı belleklerimize kazıyalım:

– Kalabalık mısınız?

– Evet. Çok kalabalık.

– Kaç kişi?

– Milyonlarca. Amerikan milyarderleri ve Fransız milyonerleri için ölmek istemeyen sekiz milyon Fransız genciyiz.