Çiya Mazî

BAHOL

Çîrok

DOĞA BASIN YAYIN

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın 448

Rêza Pirtûkên Kurdî 10

Bahol: Çiya Mazî

© Evrensel Basım Yayın 2011

Çapa Yekemîn Kewçêr 2011

Redaksiyon: Cihan Roj-Çiya Mazî

Edîtör: Yaqob Tilermenî

Dîzayna Bergê: Savaş Çekiç

Amadekirina Bergê: Devrim Koçlan

BAHOL

Ji bo yên ku tevlî destmalên hinekirî çûn

DI MORGÊ DE

Jina wî, bi zarokê himbêza xwe re, di korîdoreke nexweşxaneyê de, bi kerb dimeşiya. Haya wê ji humeguma ku ji dîwêr dihat tune bû. Dîwarekî ku rûyê wî bi awayê dolabên malan hatibû sazkirin. Heta ber straxan nêzî bîst heb çaviyên wê dolabê hebûn û her yek jî bi qufleyekê ve kilîtkirîbû. Bi domdarî jî dengê motorekê ji nava wan çaviyan dihat. Ji ber wê yekê dengê nizm ê mirovan nedihat kesî. Lê ku dengeê “eeeeeee law !” bi qêrîn bilind bû, jinik bi şaşwazî li aliyê dolabê zîvirî… Sekinî û guhê xwe da ser. Dengê duduyan “law ma kes tune ye hahooooo!?” deng di hundirê dolabê de li hevdu vedigeriya. Hingî ew der cemidî bû jinikê dixwest zûzûka ji wir veqete, nizanîbû ev der çi ye. Lê tatêla wê jî ew hê pir ber bi dolabê ve dibir. Ji mêrikê ku ber bi wê ve dihat, pirsî: “keko ma ev dolabana çi tê de ne?” Mêrik li bayê bezê tenê got, “ev der morg e xwişka min, cihê meytan e, cihê meytan !” û bi lezginî bi dûr ket. Lê berî bi dûr bikeve, di ber xwe de got, “tu li vir çi digerî, çi karê te heye li vir xanim? Here ji vir, ev der talûke ye.”

Ecdad di çaviyek dolaba morgê de bi baldarî guhdar dikir, lê deng hinekî dûr dihatê. Ji ber derban jî guhê wî êdî nedibihîst. Ji xwe re digot, “ez çawa ketim vir, ev çi ye?”, lê dikir nedikir hiş nedihat serî. Serî wekî di hêlekanê de bû û jan jê diçû. Di qawîşa 19’an de bû. Erê, erê… hat bîrê, di qawîşa 19’an de bûn. Bi hevalên xwe re di mangirtinê de bûn li Diyarbekirê. Yekî ji hevalên wan ketibû qeyraneke pisîkolojîk û hişê xwe berdabû, li qawîşa jêrê wan û xwe daleqandibû, bi hesinê ranzeyê ve, ev jî hat bîra Ecdad. Û hêdî hêdî bûyerên wê demê…

Dozger hatibû ser ê ku xwe kuştibû, ji bo otopsiyê. Qelebalixek hebû li nava qawîşan. Hinekan dora meyt girtibûn û dozger jî li navê lêkolîn li ser cendek dikir. Mahkûmên qawîşan nizanîbûn çi bûye. Digotin qey yekî din jî bi îşkenceyê hatiye kuştin. Yên qawîşa 19’an jî giş li ber mezgalê kom bûbûn. Kes nedipeyivî, giyanê gişan giran dibû û wekî her kes li benda dora xwe î rojek wisa bûn. Bêhêvîtî, ji qawetketin, tîbûn û birçîbûn ew ber bi pûçbûnê ve dibirin.

Rojên berê jî dihat bîra Ecdad û hat bîrê ku di rojên wisa de carê yekî xwe feda dikir. Wê rojê jî wisa bûbû û ji qawîşa 19’an yekî ji wan di wê bêdengiyê de, bi tenekeyekê damarên qirpika destê xwe bi carekê birrîbû û xwîn heta pijiqîbû ser rûyê hevalên wî jî. Mirovên ku çav li xwînê ketibûn, bi carekê barîn bi wan ketibûn û wê halanê ew giş rakiribûn ser xwe. Her yekî ji alîkî, xwe hol dikirin û nigên xwe li deverekê dixistin. Yên li dora meyt û qardiyan giş ber bi deriyê qawîşa 19’an ve hatibûn. Bi mebesta serhildanê, fermandarê girtîgehê eskerên xwe kom kiribû û fermana êrişê dabû. Bi şirîtan, bi mertalan, bi copan û daran. Her kesî kiribû barebar û xwe hol kiribûn. Tiştê dihat bîrê yên dawiyê ev bûn. Heta di odeya ku mahkuman navê wê kiribû ‘Hêwana Sînemayê’ de çavê xwe vekiribû.

Li dor wî neh deh kes hebûn. Her derê wan bi birîn bûn. Xwîna ku herikîbû êdî ziha bûbû û dev û rûyên wan winda kiribû. Kesî kes nas nedikir. Li dora xwe nêrîbû, ji çavên wan û libasên wan hinek ji wan nas kiribû, hevalên wî yên qawîşê bûn. Bi hiş xwe hatinê re birçîbûn û tîbûnê jî dîsa xwe di hişê wî de bi cîh kiribû. Ji taştiyan heta mixrub bi wî awayî mabûn li wê derê. Bi tariyê re hevalekî wan xwe nêzîkî derî kiribû û heta ku hêz te de hebû xwe li bin guhê derî xistibû. Bêhnek din hinek hatibûn ber derî û derî vekiribûn. Dema ku derî vebibû, li himberî wan çend heb fermandarên girtîgehê û çend heb eskerên qardiyan û yek ji hevalê wan ê qawîşê. Bi carekê fêm kiribûn ku ew kes bûye îtîrafçî. Fermandar jê re gotibû, “navê wî çi ye?” Serê yê îtîrafçî di ber de bi zorê deng jê derketibû û gotibû, “Ecdad, ew e berpirsiyar”. Bi carekê re êrişî Ecdad kiribûn û her yekî bi cihekî wî girtibûn û ew ji wir derxistibûn û ber bi pêlikan ve biribûn. Di pêlikan re kişandibûn jor. Lê hê negihaştibûn qatê jor, bi qerepereyekê re ew di valahiya pêlikan re berdabûn xwarê. Di valahiyek tarî û bêbinî de wer bûbû. Wekî bêbinî jê ve xuya bûbû, ji ber ku bi avêtinê re dîsa ji hiş xwe ve çûbû.

Rî û simbêl tevlihev, devê ziha û bêhna gennî. Di odeyeke ku dora wî çend heb cendek dirêjkirî bûn. Difikirî ku odeya miriyan e. Ew ne mirî bû, lê ji bo çi ew jî di vê derê de bû, nizanîbû. Hiş dîsa tevlihev bûbû. Çi pê hatibû? Digot qey ez nû ji xew rabûme. Difikirî ev çi xwîn e, kê lê wisa kiriye? Ev der kû derê ye?

Heta ku dîsa bi roniyekê re hinekan bi çepilê wî girtibûn û danîbûn ser kursiyê. Tenê jê re digotin “bipeyive”. Çi peyv e, ev kî ne, wê ji bo çi bipeyive? Ji bo çi şîmaq lê dixistin?

Bêhnek din derî dîsa vebû, yekî din jî anîn hinda wî, xortek bû, berê wî ne li wî bû, ew jî di nava xwînê de bû û serê wî bi zorê radikirin.

Ya ku ew bi ser hişê wî ve anî, naskirina lawê xwe bû. Lawê wî li himber wî bû. Û pirs dîsa jê dikirin, “binêr te nas kir? De ka bibêje û biqedîne.” Ango bibêje, “ez im yê ku ev mangirtin bi rê ve xistiye û ez im yê ku…”

Deng jê dernediket. Lawê wî anîbûn himber wî, tazî kiribûn û ew jî tazî kiribûn. Her du jî bi zor li ser piyan sekinîbûn. Ço di ser wan re kil dikirin û hey digotin “de… de”

Bi hişxwehatina sisêyan, di erebeyê de bûn. Germa havînê, hundirê erebeya ku her derên wê hesin bû, germ kiribû. Ne çenikek ronî, ne çenikek hewa. Ew û çend heb kesên ji heman girtîgehê bûn. Hevalên wî yên ku pir birînên wan tunebûn, canê wî hinekî difirkandin. Dema ku di nav xwe de peyivîbûn, deng hatibû wî jî, di roja mangirtinê ya 35’an de bûn û sirgûnî bajarekî din bûbûn û diçûn.

Tenê tîbûn bû ya di hişên wan de. Tenê av bû jiyana ku ji wan ve eyan bû, wan saetan. Ji germê cilên xwe ji xwe kiribûn. Xwêdanê, xwîna hişk a ser çerm şil dikir û bi hev re dîsa sor diherikîn. Yê kêleka wî dikira bêhiş biketa, ziq mabû li wî dinêrî. Tiştek ji hevdu fêm nedikirin. Wî hevalî çavên xwe ji milê Ecdad yê tazî venediqetand û bi carekê qêrîn pê ketibû, xwe çengî milê wî kiribû û xistibû devê xwe û dest bi mêtina goştê wî kiribû, digot “binêrin binêrin… a vay av diherike… binêrin.” Xwêdan bûbû av û diherikî li pêş çavan.

Rojek derbas bûbû bajarê ku wê biçûnayê bilind bû û sar bû, gihaştibûn nêzîkî wî. Hewa guherîbû. Bi ser germa ku kişandibûn û wê birçîbûnê re, êdî sermayê jî ew diguvaştin.

Piştî du rojan gihaştibûn bajarê sirgûnê. Hewayek û bêhnek xerîb. Hatibûn, destên wan kelebçe kiribûn û ber bi hinek deriyan ve biribûn.

Av hebû, li hundir, li ser hinek maseyan. Xwarin hebû û ew jî biribûn ber wan û sekinandibûn. Pêşî ji Ecdad re gotibûn, “de, biqedîne û bixwe û vexweeee !”

Bi carekê re xwe ji bîr kiribû. Her tişt ji bîrê çûbû û berçavka xwe ji çavên xwe derxistibû û danîbû ser maseyê Ecdad. Rahiştibû kevçî û xwe li ber xwarinê xweş kiribû. Lê bi carekê hiş hatibû serî û vekişiyabû. Berê xwe dabû fermandar û bi kerb gotibû, “ ez naxwiiiim! Tifff û tif !..”

“…”

Di dolaba morgê de van bûyerana yek bi yek dihatin bîra Ecdad. Lê hê jî fêm nekiribû ku li kû ye û ji bo çi di hundirê vê qutiyê de ye. Dengê jinika ji derve dihat wî, jê dûr diket. Digot, “ez li meytê mêrê xwe digerim.” Ji birînan, ji janê, ji êşê canê wî giran û pûç bûbû, nikarîbû xwe tevbida jî. Digot, “qey ez îjar bi rastî mirî me, ma jê û pê ve.”

Hat bîrê ku beriya ji hiş xwe ve here ji ser maseya xwarinê ya ku tif kiribûyê, xistibûn odeyeke tarî, tevlî hevalên wî. Ji tîbûn û birçîbûnan rastî û nîgaşî tevlihev bûbûn. Bi wê bêhişiyê ji hevalekî xwe re gotibû, “em mirî ne”, lê hevalên wî li ber geriyabû. Jê re gotibûn, “na, ma ne vay em li girtîgehê ne.”

Lê wî digot, “na, ev dojeh e, em di dojehê de ne. Bi Xwedê ev dojeh e…”

“Na ezbenî, na apê Ecdad, welleh em di girtîgehê de ne. Ma ne vay hevalên me, va ye qawîş, va ye cihê razanê, tu nabînî qey?”

“Erê vana hevalên me ne, lê belê giş li benda hesabê xwe ne ku bidin.”

“Ê ka ev qardiyan çi ne, ma ne vana peywirdarê vê girtîgehê ne?”

“Na, ew jî zebanî ne, li ber me nobetê digirin.”

Qanih nedibû Ecdad û hey digot, “em mirî ne”. Hevalên wî jê re gotibûn, “ka em çi bikin ku te qanih bikin? Em çi bikin ku tu yê bawer bikî?” Wî jî gotibû, “de ger wisa ye ka em telefonî mala me bikin.”

Telefon tune bû, her tiştê ku têkiliyê bi derve re deyne qedexe bû, lê bi hezar hetîketî qardiyan qanih kirin ku telefonî mala wî bikin. Şîreşîrek dirêj ji telefona mala wan hatibû û jina wî bi bazdan hatibû û vekiribû. Peyva ewilî ev bû, “ Jînda min, ma tu yî? Ka bibêje ma tu yî Jînda? Ma bi rastî ez nemirime, ev tu yî?”

Bi peyva ku ji devê jina wî derket, got, “ na, na… şikir ji Xwedê re vay min dengê te bihîst” telefon ji destê wî ket û bi repînî û ket erdê. Dîsa ji ser hişê xwe ve çûbû.

Ev cara çendan bû ji hiş xwe diçû. Gelek carî ji hevalên xwe re digot, “ez dixwazim bimirim, bila hinek bi xêra xwe min bikujin, welleh mirin çêtir e ji vî halî”. Lê hevalên wî li ber digeriyan, dizanîbûn ku hiş nema ye.

Îjar ji hişxweveçûna wî ne wekî carên din bû, mirî bû. Hevalên wî digot êdî mirî ye. Hilma wî nedihat hîskirin. Bi lezgînî gazî qardiyanan kiribûn. Qardiyanên esker bi çepilên wî girtibûn û ji dêleva ku bibin nexweşxaneyê, ew avêtibûn ‘Hêwana sînemayê’ ya vê girtîgehê û li wir ji bîr kiribûn. Roja din hinek hatibûn ew wekî ku miriye rakiribûn morga nexweşxaneyê û di wê dolaba cemidî de bi cih kiribûn.

Li derve dinya li bin guhê hevdu ketibû. Ji bo mangirtinên girtîgehê, ev çend roj bûn ku daxuyanî, xwepêşandan û çalakî li dar bûn. Di çapemeniyê de navê Ecdad jî wekî miriyê mangirtinê derbas dibû. Çend roj bûn ku qelebalixa mirovan li dora nexweşxaneyê kêm nedibû. Jina wî jî piştî bi dawîbûna mangirtinê, bi çend kesan re hatibû vî bajarî, neviyê xwe li himbêza xwe kiribû û bi dizî li morgê, li mêrê xwe digeriya.

Tatêla wî dengê ku ji dolabê hatibû ew tirsand û guh neda qedexeya wê derê, her ku xof pê re çêdibû ew ber bi dolaban ve diçû û guhê xwe dida alî wan, nêzîk bû û sekinî. Humegum ji çaviya binî dihat, rûnişt û devê zarokê xwe girt, guhdarî kir. Destê xwe avêt destika çaviya ku deng jê dihat û bi şid kişand. Qêrîn pê ket. Wechê Ecdadê wê li pêş çavan bû. Carek din jî kir qêrîn. Ecdad jî lê nêrî. Di xew de bû an mirî bû hê jî nizanîbû û devê wî geriya, got, “tu yî ?” Jinê jî got, “erê ezim, ez im.”. Bi bihîstina erê re got, “Çi bi min hatiye lê?” Jina wî got, “Nizanim min bihîst gotin miriye, lê şikir” Dîsa got, “ma çi bûye gelo?” Jinê got, “Hûn ketibûn mangirtinê, 55 rojên we qediyabû û way hûn bi ser ketin, fermandar peyman îmze kiriye.” Bi dîtina zarok re got, “ Lê ev zarok kî ye?” Jina wî got, “ev zarok nêviyê me ye”. “Neviyê me…” devê wî bi van peyvan re kilît bû, neviyê wî, lawê wî…ew “karê pîs”… Ji bo bi lawê xwe re bike û tazîkirina wî û lawê wî ya li himber hevdu hat bîrê... Dil sekinî, dev kilît bû… hişk bûbû, fikrên dawî di hişê wî re derbas dibûn; serkeftina hevalên wî hat bîrê û di hundirê xwe de got: “de bila qe… erê vay ez çûm. Lê bi qessem heke li wê dinya alî din tiştek hebe, ez ê hesabê vê yekê bipirsim.” Jina wî, bi qirika ziha û îskeîsk xwe li bin guhên dîwaran û dolaban dixist. Ji dar de ketibû û hatibû xwarê…

DADGEH

“Erê… vay ez çûm. Lê belê bi qessem ez ê li wê dinya wî alî jî li mafê xwe û we bigerim û gilî û gazinên xwe li her qatî bikim. Ez ê dozekê vekim û dev ji berpirsiyaran bernedim. Ev neheqî; yên kirine, yên dîtine û di ser guhên xwe re avêtine, ez ê hesêb ji wan bipirsim.”

Wisa gotibû berî ku bimire Ecdad. Li devê deriyê ku mirov derbasi ser pira siratê dibe, li nava civata pirê ew peyv di hundirê xwe de dubare dikir. Ji xwe re li mirovan dinêrî û dengê xwe nedikir. Kî pê re dipeyivî jî, ew nedipeyivî wek ku peyv ji bîra kiribe. Melekên pirsan, Minkir û Nekir hatibûn cem wî, her yekî pirsek jê dikirin. “Ka tu ji kû tê? Dînê te çi ye? Tu bi çi îmanê dikî ?” û … Lê wî qet dengê xwe nedikir. Ditirsiya ku ev melekana jî tiştekî nebaş pê bikin. Di dilê xwe de digot, “ez dengê xwe nakim heta ku ez Xwedê bibînim.” Ew birin ser Girê Arafê, li wir, li ser Girê Vayo çil roj û çil şevî ma. Di wan rojan de melekek hat û yek çû, bi hezaran mirov di wî re derbas bûn û bi alî bihuşt û dojehê ve bihurîn, hinekî din hatin, lê ew tevnegeriya heta ku Cebrail hat. Cebraîl jê re got, “ne dema ku tu mir, te gotibû ‘ez ê dozê vekim’ ne wisa?” Wî tenê serê xwe hejand, got, “erê”. Hê jî peyv jê çênedibû. Wekî gêjan li derdora xwe dinêrî, ji her giyanewer û evdî xeyidîbû, ji gişan dibehecî. Nedixwest li pey Cebraîl jî here. Lê Cebraîl bi çengûrê wî girt û bi dû xwe de kaş kir.

Di cihekî tarî re derbas bûn û li hêwaneke fireh î servekirî sekinîn. Wekî cihê civînan bû û alavên li hundir giş nû û pir xweşik bûn. Her çar aliyê hêwanê bi minyaturê çiyan hatibû sazkirin. Çar çem di nava wan çiyayan de derbas dibûn.

Xweda li ser minyaturê çiyayê herî mezin, li ser kursiyê rûniştibû. Li kêleka wî Îsa, kêleka din Mihemmed, Dawid û Mûsa hebû. Li paş wan wekî jûriyê, Zerdeşt, Manî, Mazdek û Heyam. Li locayên kêlekê Ahûra Mazda, nêzî wî Ehrîman û Îblîs.

Ecdad birin ser kursiya li himber Xwedê. Li kêleka wî jî Cebraîl, Ezrail, Îsrafîl, Mikaîl.

Kêlîk û Saetên jiyana dinyayî jî bûbûn wekî evdan û li nava hêwanê wekî organîzetoran diçûn û dihatin û wekî dozgeran jî pirs li ser pirsê ji Ecdad dikirin. Pirs û peyv, ên ku li wê hêwanê rûniştibûn, giş wekî helbestan dihatin holê.

Ecdad ji wan ditirsiya û xem û xofa wanên li himber, bedena wî wekî rojên girtîgehê dicivand ser hevdu. Dengê daholan dihat, di paceyê de xuya bû; çerm avêtibûn ser koka dareke stûr û hundirvala, ew dahol bû. Kesekî nîvmirov û nîvajal, dahol li himbêza xwe dikir. Delalalekî pir bilind, xurt û bi rihek dirêj, lê dixist ji bo mahkemeya vê mahşerê. Ew tevgera wî delalî jî û ev rewş jî, Ecdad ditirsand û devê wî kilît dibû.

Dengê kesî xweşikî nedihatê û hey bêdeng bû, nedipeyivî, qet bersiva pirsên Kêlîk û Saetê nedida. Bersiva pirsên Cebraîl jî nedida ku mahkemeyê veke. Heta bû êvar jî nikarîbûn ew bipeyivandana.

Ferman li ser fermanan, analîz li ser maseyan dihatin raxistin. Kêlîk û Saetê jî hey tiştin dinivîsandin û pirs amade dikirin. Ew pirs dan destê Xezebê, Xezeba katib û Cebraîl bi hev re hatin û li ber wî sekinîn, Xezebê got “ev sê roj û şev in em bi bendî te ketinin, tu napeyivî. Ev ji te re nebaş e, dibe ku bêhna min teng bibe, bes e êdî, bipeyive. Binêr vay hêwan bûye wekî dadgehek li welatê te, wisa hat sazkirin, de… dest bi peyvê bike.”

Kêlîka Şevê û Saeta Rojê jî bê navber û bi dilxwazî li ber wî digeriyan bi nûzenûz. Carinan Ecdad berê xwe dida paceyê; stêrikên ezmanan kom bi kom di ber paceya wan re dibuhurîn. Bi carekê veciniqî Ecdad.

Kêlîkê ji nişkê ve û bi dengekî hêrs got:

Ey benîademê zordemê,

Em dizanin bi bor û buhurên jiyana te.

Tu di meşkekê de mezin bû dibêjim, meşkeke dewkil, em dizanin.

Tu di sêpeka bejî de rohn û tîr bûyî ey sêwiyê Xwedê!

Em dizanin çend rûbaran tu kil kiriyî ji bilî dayika te.

Ji me pê ve kes nizane kê û kê ji te rûn girtiye.

Û xem xistine nava havênê te.

Dibêjin û nîşe dikin Kêlîk, Saet û Xezeb. Bi helbestî dom dike darizîn:

Nebêje qey sêhra şevê li min çêkirine dîsa van dînikan.

Van çavbirqonekan tu dibînî

Dixwazin em pirsan li te bibarînin, van xwedî kaînatan.

Çima?

Çima tu napeyivî dibêjin?

Çima Çavên te, çima awirên te î birûskî raserî çil saliya te î newalên bêbinî dibin

Û li berbanga şevên şîmaqan aliqîne?

De…

De li xwe mikur were

De li xwe mikur were eyyyy weled!

De bibêje ez ji berbanga jiyana xwe ditirsim,

De bibêje ez ji êvarên bê heyv û stêrkan ditirsim,

De bibêje ez ji ronî û tariyên zarokiya xwe ditirsim,

Bibêje zarokiya min bi hisreta qalikekî pirtiqalê bû,

Bêhna jiyana min a pepik û harikê bû, bibêje!

Bibêje ya ez çêkirime havêndiza bavê min bû, koçera diya min,

De bibêje ez bi şerbeta jahra bêpariyê hatime şuştin,

Mikur were û bibêje, eşkereeee… eyyyy weled!

Wan ji xwe re digot û Ecdad dîsa nedipeyivî. Tenê bi awirên kûr li Kêlîk û Saetê dinêrî. Li şahidê wekî Manî, Mazdek û Heyyam dinêrî. Berê xwe dida rêvebirên ku hatibûn û çûbûn yên wekî Mûsa, Îsa û Mihammed dinêrî. Îsa ji hênijandinê xilmaş bûbû û guhdar dikir êdî.

Cara dawî Cebraîl hat û jê re got, Xweda dibêje, “heke em xwestekên ku tu bibêjî bi cih bînin, tu yê bipeyivî?”

Bi van peyvan re bi carekê re devê Ecdad vebû, serê xwe hinekî li dora xwe gerand û wî jî bi helbestî, pêşî hêdî û pê re bi dengê bilind:

Bisekinin kêlîkno, demno, saetno;

Biborin li min, biborin li min.

Rondikên roniyan nerm nekin, ez bi qurbana we,

Min got bila nebihîsin zarokên min tiştên ku bi serê min de hatine

Û bi xembarî mezin nebin,

Min nizanîbû li ku me ez, heta ku min Keywan û Jupîter di paceyê re dît.

Got û peyivî Ecdad;

Guliyên yara min hûr hûr kirin û danîn ber min.

Sermaxên mala min şewitandin û agirê wê bi ser min de barandin.

Jahra xwe bera nava aşê çêbûna min dan.

Pênc hezar mirov û zarok şewitandin û nehiştin sêwî jî bimînin li welatê min

Hûn şahid in Kêlîkno.

Ez ê nikarim sedema mirina xwe ji we re bibêjim,

Divê hûn bi xwe bixwînin çîroka min.

Xweda, Îsa, Mihemmed, Zerdeşt, Ahura Mazda, Ehrîman, Cebraîl, gişan çîrok dan dest xwe û xwendin. Kêlîk û Saetê nexwend ji ber ku ew şahidê her tiştî bûn.

Giş sar bûbûn û li çavên hevdu dinêrîn. Zerdeşt got: “Ka bibêje di dawiyê de te peyva ‘karê pîs … bi lawê xwe re’ bilêv kiriye,çi ye ev? Nebî nebî, gelo tiştê di hişê min re derbas bû, ew kar e an na?

Ecdad: Belê, wisa ye ezbenî, eyn ew e, divê hûn lêbikolin û;

Miriyên zîndana Amedê bi ziman bikin ezbenî.

Min pir tişt dîtin; ew ê jî bibin şahidên min.

Enfala çola Nînova, guliyên yarên me hê jî di bin qûmê de ne, hûn dizanin

Qûmê bi ziman bikin ezbenî. Bila werin ziman bixuşk û ax.

Û qirşikên pirêzeyan

Newala qesaban, niha eyan e ji we û ew jî nivîskî li ber destê we,

Kevir û darên wê bi ziman bikin ezbenî.

Û Çemên wê.

Tenê ji bo ku me dixwest ez û ahaliyên xwe azad bijîn

Wekî alema ku we xuluqandiya û li dinyê belav kiriye, azad.

Ji bo wê yekê talan kirin bedena me,

Talan kirin hezkirina me û helbestên me,

Û awaz û melodiyên me.

Û dawî dawî jî mêraniya xwe li ser lawê min ceribandin û li pêş çavê min…

Û xwestin ez jî pê re wê mêraniyê…

…Talan kirin lawên me û qîzên me,

Nikarim bibêjim êdî biborin, xwînê bi ziman bikin ezbenî.

Tenê vê bibêjim, ez ji doza xwe naborim, heta hetayê.

Tayê poran bi ziman bikin ezbenî.

Bi van gotinan re Kêlîk rawestiya, Saet bêhiş ket. Tavê xwe çengî paş ewran kir, Keywan li bin guhê Jupîter ket. Muşteriyê xwe di asîtê dakir.

Xwedê wechê xwe guherî, pala xwe da Merîhê û bi bêhntengî got:

“Ez jî şaş mam bawer bikin

Kê destûr daye vê komkujiyê

Li min biborin ketime bextê we.”

Min fermana vê êşê nedaye, de bibêjin Melekno hûn in ên nûnertiya min dikin, hûn in qasidên min, de bibêjin...

Şeytan û Ehrîman di bin simbêlan re keniyan û toqa naletê bi dizîka xistin bin qerpalên xwe.

Melkemot ji xwe re li maneyekê geriya got: Nêzîkî min nebin, di bin çavan re li min nenêrin, ez nizanim Helebçe li kû ye jî bi ûcaxê we.

Mikaîl got; Bi ûcaxê te qurban ev tofanana ji yên ku min çêdikir jî mezintir û bi êştir in. Ez bi karê xwe mijûl bûm, bala min nekişandine qet, bibore.

Cebraîl Got: Bi qesem di fermanê de ev çîrok tunebû, biborin lê em dereng pê hesiyan ku Teraqiyan û neviyên Nîzamiyan kopî kirine ew destûrnameya naletiyo. Di tu pirtûkên pîroz de jî navê Qoçgirî û Agirî bi şer derbas nabe. Ayetek wek ‘47 sêdar’ nehatiye nivîsandin. Navekî wekî Mahabat bi ber guhên min neketiye. Me ji hewarî û eshabeyên xwe qet van çiyayên bixwîn û enfal nebihîstine.

Melkemot hey ji awirên Xwedê ditirsiya û digot: Bi ûcaxê te qurban, min newalek wekî ya Qesaban û Geliyê Zîlan nedîtiye. Zîndana Amedê ji min veşartine. Min ruhê kesî nestendiye li warekî wisa, lê dîsa mirov mirine bi wahşetî li wir. Û giriya Melkemot, “ lê belê biborin, ev rast e ku min ayeta enfalê şaş bi kar anî, biborin.”

Îsrafîl berê xwe bi kerb û bêsebir da Xwedê û got: Heke hûn ceza nekin van tawanbaran bi qesem ez ê aniha pif bikim ku kevir li ser kevir nemîne û heta ku por û gulîk, dest û tilîk ji bin wê axê derkevin.

Îsa şiyar bû êdî ji wê xewa li tenişta bavê xwe û got: Biborin min tiştek bihîst, tiştekî ku min heta niha nebihîstiye, we got, “zarok û karê pîs û bi ser de jî esker wan bi qondaxan dikujin…” Heke wisa be ez ê dakevim dinyayê, hê wextê min hebû lê ez ê herim. Ez ê zû herim bi soz.

Mehdî jî got: Êdî dinya nikare bi vê qirêjê hebûna xwe bidomîne, heke bi derengî bikeve ez jî nikarim vê qirêjê paqij bikim, zebaniyan ev erd lewitandine, ez jî dereng mam.

Ahûra Mazda li ser dawiyê kir hawar û tilîka xwe ber bi Zerdeşt vekir, got: Bimeşe zû, bilezîne Zerdeştê min.

Zerdeşt berê xwe da dîwanê, got: “Vekişin, bila kesek li pêşiya min nesekinin, ez vê êşê nas dikim, min gelek carî derman kiriye, lê pirê caran jî dîsa rû daye, ez dikarim çareser bikim, heke hûn min nas bikin, hûn ê zanibin ez tevlî vê pirsgirêkê nebim çareser nabe.”

Piştî destûra dîwanê, Zerdeşt rahişt gopalê xwe û gazî kir, “heydê Ecdad, heydê bide dû min, rêça min li dinyê qediyaye, min digot qey ez êdî ji şikefta xwe dernakevim heta roja mahşerê. Heydê dereng e… dereng.” Ecdad û Zerdeşt di paceya mezin re firiyan û di ser ewran re bilind bûn û winda bûn.

36 saetên Ecdad bûbû ku bi mirîtî di dolaba morgê de bû. Di wan 36 saetan de şaneyên mejiyê wî giş miribûn û ev xeyala her du dinyayan jî qediyabû.

ŞERVANÊ TIRSONEK

Min digot qey ez ê ji nava bajarê Stenbolê xelas bibim. Min digot qey ez ê hinekî li bin darên ku bavê min qal dikir rûnêm û wan berrûyên ku wî digot bixwim. Min digot qey carinan ez ê li nava rimilka wan gundên bêdar, xwe vegevizînim û ava çamên welatê xwe vexwim. Û kulîlkên serê Çiyayên Çolemêrgê ku ji devê bavê min dernediketin, bêhn bikim. Min digot qey ez ê wekî gerrokan li nava zeviyên şîn î kal bigerim û bi çivîkan re bipeyivim.

Belê ew giş hene û min giş dîtin. Tenê tiştekî ku bavê min qal nekiribû hat pêşberî min. Dema ku qala şeran dikir, qala şerê xwe û hinek dijminê xwe yên gund dikir û halan dida xwe, kêfa wî dihat. Min digot qey ez ê jî bi wan halanan di ser van tahtan re gav bikim. Min digot ez ê keleşekê an jî tematîkeke ku di filîman de derdiketin têxim destê xwe û bireşînim. Min digot eyn wê wekî wan bikin; tik tik tik, tirrrrreq…. Xuşşş. Û min digot qey ez ê wekî wan robotan bi hewa kevim û dê kesekê nikaribe nêzî min bibe, dê her tişt û her rihber wê bi bayê min li erdê kevin.

Lê na law na… ne ev e !

Min ji demançeya textînî pê ve nedîtibû û li malê li paş qoltixan û kursiyan pê ve min ew bikar neaniye. Welleh li welatê xerîbiyê li kuçeyê jî û li tu deveran jî tiştên wisa, wekî vê rastiyê tunebû û kes nikare bîne zimên. Ne min taht dîtiye, ne newal. Min li ser berfê qet xwarin nexwariye û çay jî venexwariye. Ez qet di şikeftan de, di nava dixanê de bi xew ve neçûme. Di şevên tarî de qet bi dengê wawîkan û bi waqewaqa roviyan re jî bi rê ve neçûme.

Li nava bajarê mezin ez her tim li ser rêyên beton bi rê ve diçûm. Her tim diya min digot bila nigê te nebe toz û tebar, ji wê yekê jî hema bibêje min ax jî nedîtiye. Ez bêhal ketim rojekê, dixtor ji diya min re gotibû, “bila pêl axê bike wê rehet bibe.” Ez wer di hundir de bûm. Heta hûn zanin, heta carekê ku di şaneşînê de min bafirok difirand, min dinya wîyalî didît.

Îjar ez hatime bûme şervan… Di serê sedsala 21’ê de, ji bo ez bibim şovalyeyê destpêka sedsala Kurdistanê.

Di wê tirsa ewilî de tew gotin serdegirtina mifrezeyekê heye û ez jî di nav yekîneya êrişê de me. Min got, “Bi Xwedê nabe. Ez ê çi bikim nizanim. Ez qet hînî van çek û dengê wan nebûm ev çend meh in. Her ku yek diteqe damarek min jî diqete û niv kîlo goşt ji canê min dihele. Hevalên min giş hîn bûn, giş êdî xwe di ser deviyan re teqlo meqlo dikin. Lê ez mame pepûk. Xwedê kiriye ku her tim ez û hevalek bi hev re ne, ez tenê namînim. Îjar jî way ew heval bi min re ye. Lê a xerab dîsa heye, ew jî dibêjin yên pêşî herin ser mifrezeyê hûn in. Ango em ê pêşî herin nêzî mifrezeyê teqînekê pêk bînin dû re wê hevalê me biteqînin. Star, star! Ka ez ê çawa bikim.”

Dem hatibû… tabî, ma dem disekine. Tew ji tirsonekan re dem û dewran wekî zîbeqê dihere. Ez û hevalê pêşeng, em çûn û di kozika herî nêzî mifrezeyê de cihê xwe girt. Me cih girt lê cih nedikete min, hey çongê min li bin guhê hevdu diketin û şeqeşeqa diranê min bû. Hevalê min zanîbû bi min, lê ne ew qasî. Nizanîbû ku ez bi tûmî qudûmşikestî me. Ji ber wê yekê carinan moral dida min, lê bêfêde bû. Wî hey di ser kozikê re li pêş dinêrî. Wekî teyrekî ku li nêçîrê digeriya û wekî pilingekî amade be ku xwe bavêje xezalan. Heybetek li ser bû nayê gotin, qet tirs û mirs pê re tune bû. Ez dibêjim qey bi min werê dihat lê na bi Xwedê, gelek hevalan behsa wî dikir û mirovên vê derê jî bi piranî wisa bûn.

Tenê ez… ax tenê çend hebên wekî min di nava wan de wekî petêxên xerabûyî hebûn. Hinek ji wan kesan xwe ji bo wê yekê kuştine û ji xwe gelek ji wan bi destê dijmin têne kuştin. Lê ez… bi Xwedê ez qet nikarim xwe bikujim jî. Ji xwe min karibûya qey min ê hinek jî bikuşta. Belê kuştin ne baş e û ne xweş e. Lê mesele ne ew e aniha li vir, mesele tirsonekiya min e.

Em di wê tariyê de bi carekê pêhesiyan ku tiştekî xwe li dora kozikê tev dida. Me dixwest em kêlîkek berî yeke din, fêhm bikin ka çi ye. Hevalê min digot, “gundek jî nêzî vê derê ye, dibe ku kûçik an heywanekî din be.” Erê, dawî me dît. Me dît ku kerek e û mexel e li nêzî kozikê, bi dîtina me re xwe tev daye.

Tirs li min zêde bûbû. Ziravê min dikira biqetiya û Xwedê zane ez dibêjim binê min jî nerm bûbû. -Wey rezil wey! Ma di vê kozikê de û li serê vî çiyayî?- Ez bi xwe jî heyîrî dimînim ka çawa heta vê demê min tirsonekiya xwe ji hevalên xwe veşartiye. Qey kes bi min nehesiyabûn. Dibe ku bi min hesiyabin jî wekî ceribandinê ez şandibûm vê kozikê. Ka îjar min ê çawa mesela xwe ji hevalê xwe re bigota. Wextî şer jî dest pê bikira. -Hey teres hey!-

Min tiştek xist hişê xwe û bangî hevalê xwe kir. Ew jî hat û guhê xwe da ser min.

“Kekê min, ez aniha xilmaş bûm û min xewnek dît, gelo ez karim ji te re bibêjim.” Piştî destûra wî, min hêdî hêdî dest pê kir: “Di xewnê de, min dît minareyek hebû li nava bajarekî, li ser pozê minareyê yê tûj jî textekî pahn danîbûn, li ser wî textî jî zebeşek hebû, li ser zebeş jî textekî din î pahn û ez jî li ser wî textî tutukî rûniştibûm, yanî ez li ser gişan bûm,”

Hey ‘bisimilah-bisimilah’, ji devê hevalê min derdiket, lê min domand: “bihnek çû zebeş bi wir de û wê de diçû û ez jî wekî hêlekanê kil dibûm. Carekê ji nişka ve minare bi alîkî de xwar bû û ez û zebeş û text û minare bi hev re, ji wî jorî de hatin xwarê.”

Hevalê min bi heyr û peroşiyek mezin û dengekî bilind got: “weeeehew ya bismillaaah… ew çibû, ev çawa te di bin xwe de berneda law?”

“Hah ! kekê min, min dixwest ez vê bibêjim. Aha vay min di bin xwe de berdaye, ka tu yê çi bikî, bik?”

Peroşî û metalmayîna wî hê zêde bû; “çawa te negot ev tirsonekiya xwe heta niha heval? Çawa kes bi te nehesiya û te xwe çima veşart? Tu yê belayeke mezin bîne serê me, tu zanî?” Erê bi Xwedê min belayek mezin anî serê hevalê xwe, Xwedê bela min bide, devê min bişkê ku min rewşa xwe ji wan re negotibû. Hê em dipeyivîn, bi dengê me re ji himber me gulle li me hat reşandin. Nizanim çawa bû, çawa hat, min bi tevgera wî jî fêm kir ku yek li ser dilê hevalê min ketiye.

Min destê xwe danî ser birîna wî û sar bûm. Xwezî di devê min de nemabû. Tevz û dirêşan di serê min de dikir zingînî. Çermê min bûbû wekî qalikê darê û nedihişt ez xwe tev bidim. Ez nikarîbûm bifikiriyama ku êdî ez ê çi bikim. Belê, ji niha û pê ve min dê çi bikira. “Ma ne ez û hevalê xwe hatibûn ser mifrezeyê û me yê bombeyên ewilî bavêta nava wan. Lê ewilî wan bera me dan. Bawer im hevalê me zane ku şaşiyek çêbûye ku ewilî teqîn ji alî mifrezeyê hatiye. Ji ber wê yekê wan neteqand û hê jî li bendî me ne ku em biteqînin. Û ez tenê mame, ma haya kê jê heye ku ez di çi halî de me? Ka ez ê çi bikim? Divê ez van bombeyana biteqinim. Ez nikarim vegerim, veger jî mirin e ji min re, heta mirin jî jê çêtir e. Nikarim êriş jî bikim bi vî halê xwe, qudûm tune ye. Dibe ku di nêviyê rê de, berî ku ew li min biteqînin ez biqutifim û bikevim. Xwezî ez bimirama û biqediya. Lê na, ne ew tenê ye, hevalê min wê têkevin tengezariyeke mezin. Bi mirina min tenê naqede mesele. Bi Xwedê ez bûme bela.”

Dîsa bi liva rihberekî ez zîvirîm alî paşiya kozikê. Çi bibînim, ew kera ku me bêhnek berê dîtibû û min ji bîr kiriye, hatiye li hundir kozikê sekiniye. Dibe ku ji ber teqînê ketiye stara kozika me. Na na bi Xwedê ez û ew belkî wekî hev wêrek bin û belkî jî ew ji min wêrektir be jî.

Min li kerê dinêrî û wê serê xwe bera ber xwe dabû. Tiştekî ku ev ker min xelas bike hat bîra min. Belê, carinan hişê min dişuxule, lê ew jî ji tirsa ruh e bawer bikin. Dema zarokiyê ku min li odeya xwe dilîst, min hespê şovalye bi qumandayê diajot ser dijmin. Belê, wê ev fikir û ev ker, min û hevalê min xelas bikin. Wey ez bi qurbana te me, ey kera boz î rewan. De were. De were ez tiştekî ji te re bibêjim: “binêr, mifreze 25 metre dûrî me ye, piştî kişandina fitîlê heta teqîna bombeyê 25 saniye ye. Ez ê van bombeyan bi te ve girê dim û tu yê herî ser dijmin.”

–Kerê zû fêm kiribû–

Belê, min bombe bi serê wê ve girê dan, çi bombeyên ku hebûn giş û ji bo ku zû bimeşe, heta û heta çargavî bazde jî, min du qutîkên konserveyên xwe vala kirin û heta benê wan bigihêje erdê, bi teriya wê ve girê dan û min pîmê bombeyan kişand. Min berê wê da mifrezeyê û qesetûra xwe derxist, serê wê yî tûj bi hêz di çîp û ranê wê rakir. Kera min xwe hol kir, bi holkirinê re bû teqîna qutîkên qonserveyan û bi wî dengî jî kera min terqiya û ber bi mifrezeyê ve da lotikan. Hê deh saniye derbas nebûbû, gihîştibû perê mifrezeyê jî. Xwedê dizane leşkerên mifrezeyê pir ecêb mabûn û piştî bêhnekê bû reqîna wan. Bi reqîna mitralyozên wan re kera min tevlî bombeyên xwe di nav wan de teqiya. Bi teqînan re hevalên me yî dawiyê jî dest bi teqînê kirin û bû tofan. Hema min serê xwe danî ser kevirekî û destê xwe danî ser serê xwe û xwe tev neda.

Xwedê kir ku wê demê parçeyekî gulleyê li kerrika guhê min ket û ez kerr bûm. Yan na di ku re ez ê aniha li mal veketîbûma?

LÊ KU ÇARŞEM NEYÊ?

Îro duşem e. Ji berê de ji duşemê hez nedikir. Ji êvar de diket tatêla sibeha duşemê ku wê çawa ji xew rabe. Rehetiya şemî û yekşemê canê wî mest dikir û hinekî jî ew xerab û tiral dihişt. Du roj ne bes bû, diviyabû her tim di xew de bûya; bixwe, vexwe û razê. Serê sibehê jina wî dikir qerepere ji bo ku ew jî şiyar bibe. Lê bi saetan xwe di nava nivînan de vedigevizand. Ku jina wî digot, “kuro ji heyştan re 10 xulek mane”, wî bi humgumî digot, “haylooo, hê deh xulek mane, çima tu bangî min dîkî?” Pênc xulekê din jî derbas dibû, jina wî digot, “pênc xulek mane”. Dîsa heman xeyd. Di kêlîkên dawiyê de jî digot, “wey mala te nekeve ma tu li kû xulekek li kû, ji bo çi tu bangî min dikî keçê?”

Lê îro duşem e, sibehê zû saet di şeşan de rabûye û xwirîniya xwe jî kiriye û li şaneşînê cixareyek jî vêxistiye. Bi şiyarbûnê re jî çarşemek di dev de bû. Çarşema ku bê, a ku ji nişka ve ketiye bîra wî, a ku ew xistiye tatêleke bêhempa. Çarşema ku dê hisretên wî tê de hebe û bi cih bên, ew dîl girtibû. Kêf û xemgîniyekê bi hev re bedena wî xistiye qefesê îro û wê çarşemê weke parêzgehê, weke qibleyê di hişê wî de cihê xwe girtiye. Ji cergî ku ji xew rabûye û vir de, tim di ber xwe de dibêje, “ heke çarşem bê… heke bê, hew Xwedê zane ez ê çiqasî kêfê bikim; ez ê serê sibehê rabim û dengê teyibê rakim heta dawiyê û şeraba xwe aha li vê şaneşînê deynim, berê xwe bidim Beriya Mêrdînê û pişta xwe bidim kelehê û vexwim. Ma kî dikare min bisekinîne, kî dikare nêzîkî qurretiya min bibe? Ku hat û min ew bi dest xist, ez ê lîrandinekê bi vê zilamiya xwe bikim ku der û cîran giş pê bihesin. Ez ê şanî wan bikim nexş û nexşeyên wê û bibêjim, “ aha va ye ya min jî heye”. Ez ê bibêjim, “êdî ez jî wekî we me, ya min jî heye, êdî hûn nikarin bi çavê xizanî û pepûkiyê li min binêrin ey xwediyên qesr û qonaxan. Êdî hûn nikarin oryantaliya xwe li ser min biceribînin û bibin mirovparêz. Û heke bê û ez vana biqîrim li vê şaneşînê; dê yên di ser rê û peyarêkê re diherin wê giş li min binêrin û dibe ku kêfa wan jî bê û ew jî bi min re bikenin û heta dikarin li çepikan jî bixin. Lê miheqeq wê hinek bikeribin, ewên qesrên cîranê avahiyên me. Bila qe, ji xwe ew bikeribin jî ez ê kêf bikim.”

Hema hema bibêjin bi destan dipeyivî êdî Zewêdî. Zarokên wî giş ji xew rabibûn, taştiya xwe kiribûn û ji bo bigihêjin serwîsa dibistanê dilezandin. Li tevgerên kurê xwe dinêrî lê wekî berê ne ji bo dîtinê û pêşabûnê, tenê ji bo nêrînê. Pere jî nedabû wan û bi hev re nepeyivîn jî. Carinan xwe disipart derabeyên şaneşînê û xwe xwar dikir û dîsa radibû li dora xwe difitilî. Rûdinişt û dîsa radibû û gav bi gav erd dipîva. Cixare vêdixist, hê nîvco nedibû, yeke din jê vêdixist. Diçû mitbexê çay çêdikir. Heta ku çay çêdibû deh caran sax dikir.

Jina wî şaş bûbû. Dikir nedikir nikarîbû wî bide rûniştin, digot; “çi bi te hatiye, tu li bendî çi ye kuro, wekî tu li ser êgir bî, ev çi hal e Zewêdî?” Bersiva wî kin û ji kûr de bû, “bila çarşem bê tu yê bibînî, çarşem… çarşem”. “Çarşem çiye ji bo Xwedê, çi bûye, ew ê çi bibe?”

Nedigot. Heta êvarî çar caran çû sûkê, qehwe bi qehwe rûnişt. Mixaze bi mixaze geriya. Êvarî di dest de poşetên fêkî mêkiyan û hat malê. Xwarinek bi lez û bez, qediya û dest bi rûniştina li şaneşînê kir. Hey di ber xwe de jî digot, “ Ma rojek. Sibe ne du sib, wê çarşem be.” Ez ê wê sibehê hundir tijî goşt û xwarin bikim. Heçî hevalên min hene ez ê biezimînim û em ê şûşeyan wê sibehê bi taştê re li bin guhên hevdu xin. Wê dengê çingîniya şûşe û qedehên me here ezmanan.” Her ku şev diçû wî jî dem kêlîk bi kêlîk dipîva û pirê caran dem li wî disekinî. Digot, “way dinya sekiniye qey.”

Zarokên wî dengê televizyonê radikir heta dawiyê jî, bala wî nedikişand, nediçû ber televizyonê. Sebra wî bi tiştekî nedihat. Lawê wî berî razanê hatibû hinda wî. Pir guh nedida lawikê xwe jî. Lê lawê ku delaliyê ber dilê wî, ji bo balê bikişîne, ji bo nûçeya balkêş got, “bavo aha way televîzyon dibêje çiyayek teqiya ye û ser dinyayê giş bûye ewr.” Bi vê yekê re piloz bû, lawik dahf da. Bi lez çû televizyon vekir, li dixan û agirê ku ji bin erdê derdiket nêrî, wechh lê zer bû.” Televîyon girt û bi lez çû li ser kursiya şaneşînê ket fikarên kûr; “çarşema min… na… wê çarşem bê. Hema çi dibe bila bibe, wê bê.” Lê belê tirsa di bin hişê wî de jî carina derdiket û digot, “qey dibe ku neyê? Çima wê neyê? Ma qey ez jî ne wekî mirovên vê dinyayê me, warê xelkê gişî heye yê min tune ye. Çima tune ye?” Lawê wî ji holbûna wî tirsiyabû û bi wê tirsê çû ba diya xwe û bi kelogirî jê re got.

Her ku diçû rêjeya “wê bê”ya wî dadiket û rêjeya “dibe ku neyê” bilind dibû. Ku neyînî di hişê wî de pir dibû, xwe tawanbar dikir û ji xwe re xeber dida; “Xwedê bela min bide, Xwedê nahletê di hustu yê min xe û cardin dernexe. Ez çi belayek im ku ji alemê re bûme bela. Çarşema her kesî heye ya min tune ye. Ji bo çi? Ji bo çi wê neyê. Ji bo çi îro nêzîk maye û çiya diteqin, dinya ber bi xerabûnê ve dihere.” Her ku diçû neyînî pir dibû û li xwe vedigeriya û bi tûmî bê hêvî dima. Û her diçû jî hê pir xwe tawanbar dikir û xemsariyê zimanê wî bi awayekî din digerand digot; “Min zanîbû siûda min tune. Min zanîbû ez ê demeke bi navê ‘sibeha Çarşema Sibata 2010’an a ewilî’ nebînim û min zanîbû… way dinya dike xera bibe. Min zanîbû. Min zanîbû sibe li vê sêşemê nabe êvar. Min zanîbû êdî sibehek wekî sibeha wê Çarşema spî, Çarşemekê li vê dinyayê ez ê nebînim. Min pir dixwest çarşemeke ku sibeha wê spî bibînim û li vê şaneşînê çayekê bi dilê xwe vexwim. Lê nayê, ez zanim. Berê jî çi tiştên min dixwest nedihatin”

“Navê gelek çarşeman jî bi qebhet e ji xwe, ez zanim nayê. Çarşema min jî wê ecêb be wê neyê an bê jî wê bobelatek pê re were.”

“Gelek navên wan hene wekî Çarşema Sor, Çarşema Reş û Çarşema Zer. Lê ez ya spî dixwazim. Bila êdî navekî nû, têgehek nû têkeve lîteraturê bi wê çarşemê re ‘Çarşema Spî’ ma wê çi bibe?”

Digot û dibiland di ber xwe de Zewêdî. Dilê wî her ev dixwest; Çarşemeke spî boz lazim bû ji wî re. Wekî nakaratan dubare dikir ev peyv; “Çarşem… Çarşem ; Çarşemeke zivistanî wekî berfa avî ku mirov bixwaze bi dimsê re bixwe. Çarşemeke biharî weke kulîlka qawanê ku her derê spî bike û bêhnê bide dixwazim. Çarşemeke havînî wekî wê tava germ spî û mirovan bi şewqa xwe ronî bike. Çarşemeke payîzî weke pûş û palaxên ku bêhna axê ji wan tê û pişokên gewr ku her derê dikin wekî bihuştê dixwazim.”

Êvara sêşemê bi hetîketiyeke mezin qediyabû. Hema bibêjin nîv saetekê raketibû. Ne cixare di mal de mabû ne şerab. Belkî pêncsed carî ji vî alî hêwanê çûbû aliyê din û heman peyase li odeya wî û metbaxê pêkhatibû. Kevir û feyansên şaneşînê, yên odeyê, yên hêwan û metbaxê yeko yeko jimartibû, pelandibû û pîvabû. Carinan berê xwe dida ezmanan û stêrik dijmartin, rêya kakişînkê dişopand û didît ku çawa cih diguhere û bi esmên re dipeyivî û digot “divê bê, stêrikno hûn jî bibêjin bila bê.…” û bi wî awayî heta ku bûbû sibeha sêşemê.

Roja sêşemê heta êvarî jî, çû ku, got; “wê bê”. Hişê wî ketibû qenaleke loqal û wekî din li tiştekî nedifikirî. “Çarşem, çerşem û wê bê, divê bê.”

Wê çarşemek bihata teqez, ma qey dinya nedisekinî ji bo çarşema Zewêdî. Lê yeke çawa? Teqez wê bihata, lê sebra wî nemabû. Erê digot, “wê bê”, lê ew peyva wî esil, “nayê” bû. Heta “wê qet neyê” bû.

Way dîsa bûbû êvar dem diçû lê di dilê wî de sekinîbû. Diçû kû jî, sebra wî nedihat, sebra wî ya nemayê bû, bi qasî 8 saetan ku li bendî sibeha wê çarşemê bisekine nemabû. Hema 8 saet derbas bibûya bes bû, lê her saetek bûbû wekî sedsalan û nediçû. Saet bi xwe di destan de sekinîbû. Kêlîk û xulek sekinîbûn, ji xwe zûde nedîbû ku tîrika mezin hatibû ser reqema duwazdehan.

Di bîra wî dihat ku li leşkeriyê serbazê wan gotibû, “her kes li saeta xwe binêrin û lê binêrin ku saet çawa derbas dibe, hûn lê binêrin hûn ê bibînin ku dem û roj jî çawa derbas dibin.” Erê wê dema eskeriyê jî şev derbas dibûn, roj derbas dibûn, lê îşev li vê şaneşînê şev sekiniye û serbaz gû xwariye, jahr xwariye û kêlîk aniha qet xwe tev nade.

Rojên girtîgehê jî ne wisa bûn. Bîst salên qutî gilover derbas kiribû di girtîgeha Amedê de. Dema li benda dora xwe yî lêdanê dima jî dem wisa nedisekinî. Her roj dora xwe derbas dikir, dihat qawîşê û bi hevalên xwe re diket nîqaşan. Tevlî xwîn û xwêdana xwe diketin dersên rêxistinî û tevlî wê tahdeyê jî carinan henek dikirin û dema xwe derbas dikirin. Heta carinan dem jî têra wan nedikir û dema vala nedima. Roja çarşemê jî hinek wext didîtin ku bi lîstika kibrîtê, ku bi çiprîskan çengî qedehê dikirin, bilîzin. Û wê rojê wext didîtin ku li benda serdanên dê û bavên xwe jî bimînin. Kesi hesabê çarşeman jî nedikir. Wan rojana wekî bihuştê pê xuya dibû wan rojana û digot, “wan rojana qey derew bû, sed çarşem dihat, sed çarşem diçû. Me nikarîbû çarşem jî bijmartana. Derew bû derew. Heke ne derew be de bila vê çarşema vê şaneşînê jî were û ez dinyayeke spî bibînim? De bila were û ez ê bi ser de wekî eşantiyon 3 sal û 9 mehên din jî têkevim girtîgehê û him jî qawîşa 5’an a Diyarbekirê. De bila were ha.”

Li zindanê roj dijmartin û her ku rojek biçûya ava, wî xêtikek li deftera xwe yî bêrîkê dikir. Îjar jî ji êvar de dest bi xêzkirina xêtikên biçûk kiribû li dîwarê vê girtîgehê biborin vê şaneşînê û 8 saet mabû ji çarşema ku jê re bûbû xeyalekê ya ku ew dixwaze re. Wî 1923 xêtik xêz kiribû li dîwêr. Lê bi ya wî ku her kêlîkek xêtikek bû, ji sibehê re 480 xêzikên din mabû yan jî bi gotineke din 480 sal. Xulek, kêlîk û hûrdem dirêj, şev dirêj û dem dirêj. Dem sekinîbû, ji xwe heke digeriya jî li derve, wekî bablîsokek gerînekî giş li vê şaneşînê kom bûbû û li dora xwe dizîvirî, ne digeriya û ne diqediya. Nediqediya cixare, nediqediya şerab, nedisekinî ramana çarşemê. Hingî bîra, şerab vexwaribû û cixare kişandibû bi destê sibehê re ji hiş xwe ve çûbû. Jina wî mînderek danîbû erdê û bi zorê ew li wir vezelandibû. Bêhnekê li kêleka wî rûniştibû û bi ser de giriyabû û gotibû, “nizanim ev çarşem çi ye, ji me re nabêje, ev çi ye ji nedîtî ketiye hişê Zewêdiyê min?” û çûbû cem zarokên xwe razabû û ew li wê derê, li wê şaneşînê di xew de hiştibû.

Ew di xew de bû, heta ronîbûna dinyayê, şeveqê lê xistibû; ruhber dîsa bi alozî ji xew rabibûn û çarşemek hatibû. Erê yek hatibû û haya wî jê tunebû. Çarşemeke çawa; yeke bi teqeteqa birûskan, yeke ku ewrên reş nedihiştin tav jî xuya bibe. Wê çarşemê ew bi baran, bi ba û bi sar û seqema xwe şiyar kiribû. Ji xwe heke ne sar bûya û ne ji dengê birûskan bûya ew ê şiyar jî nebûya. Ew ê şiyar jî nebûya û dê peyv jî ji bîr nekiraya di vê çarşema wekî yên din û vala de û bêyî xwesteka wî.

Çav jî kilît bûbû, dev jî. Nedipeyivî. Û êdî qet nepeyivî heta ku hebû.

BAHOL

Şeftrênê ku şewqeyê wî bi alîkî bûbû, bi benikê bahola min ve girtibû, anîbû nîvê qama xwe û bang dikir: Ev bahol a kê ye?

“Ya min e.”

Benekî spî bi zincîra bahola min ve girêdayî bû. Baholeke hinekî kevin, navê min bi qelema risas li ser bû. Ez diçûm ku illehîm ev bahol bi min re dihat. Heke ew ne bi min re bûya jî, her tim di bîra min de bû; ne ji bo wê, ji bo tiştê di hundirê wê de. Ez mirovekî zû ji tiştan û cihan aciz dibim. Ji zarokiya xwe de li vî bajarî û bajarên dor vî bajarî dijîm. Bêhna min her tim li vî bajarî fireh jî dibû û teng jî. Her ku teng dibû min cih diguherand û vedigeriya bêhna min. Lê belê îjar teng bûbû û bi şûn de venedigeriya. Piştî sê salan ji cihê xwe yî pêncan jî direviyam. Lê îjar Xwedê zane ez ê pir dûr herim.

“Ev bahola min e û çi kirêya wê heye ez ê bidim”, min got ji şeftirên re. Şeftrên jî şewqeyê xwe rast kir û got: “Na, ji xwe heke ya te be, mafê te î ew qas bar heye ku tu bi xwe re bînî, ne hewceyî pereyan e”. Hinekî sekinî û dîsa got, “ bibore tu diherî kû?”

“Ez diherim Eynkerrafê. Na na. Bibore. Ez diherim Cercefayê.”

Hinekî bi şaşwazî şeftrên got, “ezbenî tu diherî kû derê, tu zanî van derana kû ne?”

“Rast e ezbenî bi Xwedê esil ez nediçûm her du cihan jî, belkî ez herim Agirbadê, li ser rêya trênê ye. Wir ji min re xweş e, wisa dibêjin”.

Şeftrên bilêta min qul kir û da destê min got, “ belê îjar temam, lê dema em nêzîkî wan bajaran bûn min haydar bike, ji kerema xwe re.”

Bala min kişand ku ji min pê ve pirs ji kesî kompartimanê nekir. Ez bêhnek baş ketim fikaran, gelo ji bo çi bû? Bi vê fikrê re bala min ket ser baholên mirovên rêhevalan. Baholên yekî jî nedişibiya ya min. Yên wan giş çerm bûn û hinek ji wan boyaxkirî bûn. Wan jî carinan li bahola min dinêrîn, hinekî wechhê wan şaşwaz xuya dikir. Ya bahola min balkêş bû, ya jî tiştê di hundirê wê de nêrîn dikişand. Ji nîvcawekî çêbibû. Min jî carê radihiştê û bi vir de, wê de diqulipand. Tu tiştekî ku mirov jê şaş bimîne tunebû. Heta bi ya min, tevlî kevnbûna xwe, bahola min ji ya wan gelekî xweşiktir bû jî. Lê dîsa difikîrim, “dibe ku fikra min tenê wisa be. Fikra wan jî li gor wan dibe ku cûda be.”

Min bahola xwe avêt bin qoltixa ku li ser rûniştibûm û min her du nigên xwe da pêşiya wê. Tiştekî girîng tê de tunebû bawer bikin, ji bilî qutîkeke kevin. Lê hema ji xeybanî hîsek bi min re çêdibû û min vedişart. Êdî ji Mirmirayê hêdî hêdî bi dûr diketim û min dixwest çavê xwe bigirim, qene xewa min bê û zûzûka ji vî bajarê ku dora wî tijî Darên Miradan û bi daran ve jî bi hezaran paçikên sor xemilî bûn. Pirê mirovên vê derê hînî van paçikan bûbûn û her ku diçûn bin van daran, yek li paçikan zêde dikirin. Yên ku bi van paçikan dadiketin jî ez û ew her ku diçû ji hevdu bidûr diketin. Ji xwe ew jî di nava wan paçikan de ji min ve nexuya bûn. Gelek kes li bin van daran kêfxweş jî dibûn. Lê ez êdî ji van daran zivêr bûbûm. Ji Welatê Çarçeman ku navê wê yî arkaîk Bihuşt e, zivêr bûbûm û min dixwest rojekê berî rojekê van paçikên sor jî winda bikim.

Ez ê herim. Ez ê herim dereke dûûûr û bêbinî. Ez ê ji dê û bavan, ji pismamtî û dozmamtiyan xwe bi dûr bixim. Ez ê sewta derewçînan a nexweş jî nebihîsim êdî. Ez ê di bajarekî ne serî û ne dawî de şûşeyên avê bifroşim û li perê bajêr li ber çemekî holikekê ji xwe re çêkim û êvarî li wir sibe di nava dilê bajêr de winda bibim, heta ku ez rêyekê ji xwe re bibînim. Lê ez di emrê xwe de tu carî ji dor bajarê xwe ew qasî bi dûr neketime. Kîjan bajar li kû ye jî nizanim.

Ji xwe min peyamek li ser kaxezekê lêkiriye, “ ku ez mirim bila gora min li ber tahteke ku nêvî bayê kurr û nêvî jî yê jêrîn lê dixe û bi tava sibehê re li ser dara bergora min beytikek bike wîtewît bes e.”

Ez bi xeyalan ketibûm, lê şeftirên nahêle bavo.

“Deng tê weeee… nîvsaetek din em ê bigihêjin Sorqerpalêêêê… Sorqerpalêêêê !”

Iha! Ez bi carekê çeng bûbûm. Sorqerpalê çi ye law? Ev çi bû? Ez rabûm ser xwe û min destê xwe avêt qirpika destê Şeftirên.

“Ezbenî te got çi rehme, ev Sorqerpalê kû ye, ma em hatine kû?”

“Ma dengê min nehat te, em hatin Sorqerpalê. Ev der jî bajarokek e. Tu yê dakevî?”

“Na ezbenî. Ev Sorqerpalê çi ye, di sînorê kîjan dewletê de ye? Çi ye? Ji bo çi navê wê wisa ye? Ma giş bi qerpalên sor in, çi ne gelo?”

Na na, bisekine, moz neke ez ê bibêjim. Sorqerpalê navçeyek ku ji bav û kalan de mirovên wê şerkar in. Bi dehhezaran mirov kuştine kalikên wan. Di şeran de qerpalên mirovên ku dikuştin bi serê daran vedikirin û dianîn li meydana navçeyê diçikandin û li dorê govend digirtin. Êdî wisa dibe ku her kesê navçeyê hînî qerpalên sor dibin û her tim li bendî qerpalan diman û dema ku qerpal dihatin jî wekî mihrîcanê tevdigeriyan û kêf dikirin.”

“Lê aniha, gelo aniha wê rojê pîroz dikin?”

“Belê her roja 16’ê Adarê wekî mihrîcanê pîroz dikin. Roja dawiyê ku şervanên wan qerpalên herî pir anîne navçeyê, wan jî wê rojê mihrîcana herî mezin çêkirine û navê wê rojê kirine Roja Qerpalsoran.”

Ji ber ku min ew qas pirs jê kiribû, wî gotibû qey ez ê li wê derê dakevim, got, “ma tu yê dakevî rehme?”, min got, “na canim, ma qey tu nizanî ez ji tiştên sor dibehicim? Weleh ev bajar xweş xuya ye, lê navê wê û tevgerên mirovên wê qet nakeve serê min? Tew qerpalên wan. Heger dev ji vî hawê xwe berdin, belkî ez li bajarê wan bimînim.”

Şeftirên meşa xwe yî di nava vagonê de sekinand û zîvirî ser min; “ezbenî hela li min biner, gelo çima tu her tiştî li gor xwe difikîrî, çima ez ê zanibim ku tu ji tiştên sor hez dikî an nakî? Çi eleqeya min bi vî tebîetê te heye? Ma qey ez mecbûr im ku wekî te bifikirim? Çima wê ev gund li gor te xwe biguherîne? Qey tu nizanî ku fikr û tevgerên her kesî û her welatî li gor jiyana wan e û ev tevger jî li gor wan bi mantiq e. Çawa tu jê hez nakî, ew jî jê hez dikin û tu sax.”

Şeftirên rêya hilmê li ber min şaş kir. Hişê min tevlihev kir. Min tu pirsên din jê nekir û vegeriyam cihê xwe. Min nedixwest dakevim ku bêhna xwe jî li vî bajarî vekim û min xwe li xewê danî. Lê peyvên wî qet ji bîra min nediçû û hey difikirîm. Û tew wê peyva ku dema paşê xwe da min û ji dev derketibû û gotibû, “Birêz Mozo” ez pir fikirandim. Ez bi xemgînî hatim cihê xwe. Erê min wekî ku radikevim çavên xwe digirtin, lê esil min peyvên wî di hişê xwe de teqlo meqlo dikir û nîqaş dikir, “Brêz Mozo.”

“Heger her kes li gor xwe bifikire û fikrê kesekî din qebûl neke û bijî, baş e, lê ez jî wekî wan nafikirim. Nexwe ez jî mafdar im û mafê min jî heye ku li bajarê wan danekevim. Gelo ez pir hişk difikirim ku wan fêm nakim. Şeftirên digot ku “heger tu bixwazî her kes wekî te bifikire ev faşîzim e”, lê ew jî qet fikrên min fêm nekin ku ez ji paçikên sor direvim, ev çi ye?”

Neyse looo. Ez di qerpalê wan û bavê wan n... Tu dixwazî bila qerpalê xwe di hundirê … xin ma ji min re çi, ji xwe bajar û gundên bêqerpal û paçikên sor pir in. Ez ê jî herim kû dera ku Qerpalsor û paçikên sor lê tune bin dakevim û tevlî bahola xwe û diyariya tê de ku bavê min wekî yadîgar ji min re hiştiye, li wir bimînim. Qey teqez wê trêna me li bajarekî ku mirov ji paçikên sor hez nakin bisekine. Lê bi rastî nizanim ew der kû ye, navê wê çi ye. Erê ez dibêjim ez ê herim filan bêvan derê, lê ne wisa ye û hûn jî bawer nekin. Ez nizanim. Ez nizanim ku ez ê li ku dakevim, nizanim ku ev bayê reş ê “Mozo” bi kû de bibe.

Hinek dadiketin û hinek siwar dibûn. Yekî kal ji qompartimana min jî derket derve û daket. Qerpalê wî jî sor bû. Xwezika ez bi wî re peyivîbûma, lê qerpalên wî bêhna min teng kiribû. Her ku diçû dengê zarok û rêwiyan tevlihev dibû û peroşî jî zêde dibû di nava vagonan de. Piştî ku siwarbûn û peyabûn xelas bû giregir û teqeteqa trênê dest pê kir.

Ez dîsa ketim fikar û nîgaşan. Zilamek li vî alî û yek li wî alî kompartimanê li ber paceyê rûniştibûn. Ji ber wê yekê jî min derve nedidît. Min pir dixwest li ber paceyê bim û destê xwe bidim bin cênîka xwe û li çolbeyaran binêrim. Lê nedibû. Ji bêhnekê carekê ez radibûm û min lê dinêrî, lê bêfêde bû. Dibe ku trên di cihin pir xweş re derbas dibû lê min nedidît. Tiştek nabe ez ê jî xwe bidim bendî firsendekê ku yek dakeve an rabe. Ez ê li şûna wan rûnim. Bi Xwedê çi dibêjin bila bibêjin, ez ê xwe çengî şûna wan kim.

Kes xwe tev nade û her yekî serê xwe daye paldankekê û bi xew ve diherin. Bêhna bedena yê qelew ku li kêleka min î rastê rûniştiye, wekî bêhna meytê kûçikan ku li ber tavê dimîne ye. Xurrexurra yê himber min jî, ji xwe nahêle çavê min her ser hevdu. Halawa germê jî ji germa Axwelatêmin carinan bi şid dikeve hundir û bêhna mirov diçikîne. Zarok jî li cem me tunene, ji xwe em wekî saxî ketine gorê û jiyan tune. Hê Cercefayê dûr e min digot qey, lê dîsa dengê şeftirên ji dûranî kete guhê min.

“Cercefayêêêê… Cercefayêê. Em aniha hatine Cercefayê, yê ku wê dakevin xwe amade bikin, alavê xwe bi hevdu din.”

Ji xwe min pir miraq dikir Cercefayê. Çiqas navê wê wekî Cercerey gêrê jî tê guhê mirov lê ku ji devê mirov derdikeve xweş xuya dibe. Nizanim dibe ku xweş be jî. Ez rabûm li ber derî sekinim li bendî Şeftirên.

Hat, hat. Hat û li ber min sekinî. “Te gotibû ez ê li kû dakevim?”

“Min negotibû ez ê li kû dakevim ezbenî. Min gotibû ez nizanim ez ê li kû dakevim. Min gotibû hema bayê reş min bibe kû, ez ê li wê derê dakevim.”

“Ê ka tu dixwazî em ji bayê reş bipirsin bê tu yê li kû biteqizî? Bayê reş e lo, tu li Mozo biner!”

“Bêhna xwe teng neke ezbenî, ez nizanim wey! Ka gelo Cercefayê çawa ye? Çi heye çi tuneye? Heta ez nebînim ez nikarim tiştekî bibêjim.”

“Min tu kesî wekî te bê biryar nedîtiye heta îro. Çima taktîk û stretatejiyek te tune ye? Çima planek te tune ye û tu bi rê ketîyî? Ma bawerî bi bayê reş tê, te pişta xwe dayê û tu nafikirî? Qey cihê tu jê tê plan û program tune bû?”

“Na bi Xwedê, eyn te rast got, cihê ez jê têm plan jî tunebû proje jî û tew stratejî ne li ser bala kesî bû. Dîsa stratejiya herî baş ya min e ku min rahiştiye bahola xwe û bi rik û inyat dixwazim ji tiştên sor xelas bim.”

Şeftirên destekî xwe xist ber qayişa pantorê xwe û bi destê din di paceyê re ber bi derve kir;

“Aha binêr vay erda Cercefayê. Heta wê derê binêre ku te got, ez ê dakevim, derhal ji min re bibêje.”

Bi tatêlî min jî berê xwe da derve. Çi bibînim… pelên daran… pelên daran sor bûn. Tiştine wekî sêvan bi wan ve bûn, lê ew jî sor. Giş li pey hev û giş jî sor. Yên biçûk, ên orte û girdar, wekî tu di xwînê dakî, sor bûn. Giha… giha jî sor bû ji bo Xwedê. Ev çi ecêb bû, ev çi bobelat bû. Kulîlk tevlî qama xwe sor. Giş wekî gangilokan û nedihişt erd xuya bibe. Li ber perê bajêr hinek mirov xuya bûn ew jî giş reş bûn. Jin bi çarikên reş zilam jî bi sako û şewqeyên reş bûn. Heywanên wan jî giş reş bûn û mirovê li kêleka rê cot dikir jî bi terextorek reş erda sor diajot. Ev çi bû?

Ez wekî ji hiş xwe ve herim ji hal de ketibûm. Bi carekê zîvirîm alî Şeftirên. Ew hinekî dûr ketibû. Min baz da û dîsa xwe çengî qirpikê kir.

“Daxuyanî, daxuyanî… derhal daxuyaniyê dixwazim. Ev çi ye? Tiştê ez di paceyê re dibînim tu jî dibînî şefê min?”

“Belê ma çawa nabînim, mehê du caran di vir re derbas dibim Ezbenî Mozo. Te nuh dîtiye tu dibêjî qey dinya xera bû. Tu dibêjî qey te bi tena xwe ev der keşf kiriye. Ma ne ev bajar bi sedsalan e li vir e. Çi tiştê ku tu nû dibînî an hîn dibî ne îcada te ye, zanibe ezbenî. Tu zanibî ku yên berî te û bêyî te jî hene, dinya berî te jî hebûye.”

“Ê temam temam, xwe nexeyîdîne. Baş e, çima wisa ye, çima her der sor e? Îjar çi bûye? Gelo tu rengê din tune li vî bajarî, ma tenê sor û reş? Çawa giha û pelê daran sor be ezbenî? Qey van rihberana ne li gorî fotosentezê mezin dibin?”

“Belê çawa… Ka bisekine ez ji birêzê xwe re bibêjim, fotosentezê.”

“Zû bibêje rehme, hê ku ez neketime.”

“Di zemanekî de artêşek hatiye vê derê. Nebêje kîjan artêş, ez nizanim. Wê artêşê zilam giş dane ser hevdu û yeko yeko xistine rêzê, pêşî guhên wan dû re destê wan jê kirine û bi şûran laşê wan bi nêvî kirine. Jin û qîzên wan bi piranî ji xwe re birine. Bi texmîna ku dibêjin deh hezar mirov bi vî awayî parçe kirine û li derdora bajêr belav kirine. Xwîn ji wan herikiye heta sibehê û baran bi ser de hatiye, ew xwîn belav kiriye li ser erdê û ber bi haaa wê newalê ve herikandiye, heta serê kaniya duçeman. Piştî mehekê giha sor bûye û piştî sê mehan jî dar giş tevlî pelên xwe sor bûne. Mirov giş mirine û sewal telef bûne, wanên ku xwe xelas kirine peyv ji bîr kirine, hema bibêje xwarin jî ji bîr kirine û heta ji bîr kirine ku cilên xwe biguherin û rengê din jî bi wî awayî ji hiş wan derketiye. Ew bi xwe jî reş in ma tu nabînî, wechhê wan zihîfokî û qer in. Te fêm kir?”

“Bes e… bes e ezbenî, wextî ez jî ji kerban reş û şîn bibim. Bes e ji bo Xwedê.”

Şeftirên lê nêrî ku ez ji axaftina wî zivêr û pir xemgîn bûm, di bin simbêlan re keniya û paşê xwe da min û meşiya. Bi meşê re dengê wî dîsa bilind bû… “Cercefayyyêêê… kî yê li Cercefayê dakeveee..?”

Ez çûm li cihê xwe rûniştim û bû ufeufa min. “ Çi ye ev rewş? Ev sorahî, ev reşxenêqî, çi ye? Ez ê kîjan demê ji sorahiyê pak bibim? Ez ji çi direvim, li çi rast têm, sorahî qedera min e qey?” Min qet nedixwest li derve binêrim û min nedixwest qet bi kesî re jî bipeyivim. Min bahola xwe ji bin qoltixê kişand û danî ser qoltixê û serê xwe danî ser. Ez gelekî ketim xeyalan û ponijîm.

Şev ji nêvî derbas bûbû û rojek bûbû ku em ji Mirmirrayê derketine, lê hê jî li cihekî ku bistirim min nedîtiye. Bawerim sê saet û nîvan raketibûm ku bi şiyarbûnê re min li saeta xwe nêrî. Hêdî hêdî şewqa tavê hundir ronî dikir. Heke ne ji girregir û teqeteqa trênê bûya min ê bigota qey ez li otêlekê me, ji ber ku kes li dora min nemabû, giş daketibûn. Her yekî li derekê xwe fiskilandibû. Ez tenê mam, bê qonaxa ku lê dakevim… bê cihekî lê bimînim… lê bijîm… lê dilxweş bibim… Bi carekê re pace hat bîra min û bi lezgînî çûm ber paceyê. Tu avahî, şênahî û şênkahî nexuya bûn. Erdek beyar, bi striyên kelbeşan dagirtî. Serê sibehê bû jî dîsa leylanê li hewa dilîst. Min got, “ her welatek bi awayekî ye û ji binecihan re ew ax xweş e. Şeftirên mafdar e, erê mafdar e, lê çima ez ji cihê xwe aciz bûme. Hey ne bela axê ye? Qey bela mirovan e, bi taybetî jî bela min e, ez zanim. Ma ez jî hînî sorahiyê bibûma yan jî min wanê ku hîn bûne tehamul bikira, ez ê nehatama van deran.”

Ez ji ber paceyê rabûm, min bahola xwe bi milê xwe dakir û berê xwe da peyarêka nava vagonê. Min dixwest mirovekî ku pê re bikim galegal bibînim. Êdî min dixwest ji xêynî şeftirên jî bi hinekan re bipeyivim. Ji bilî jineke lêv û çîp sor pê ve kes tunebû di vagonê de. Ji xwe nedibû ku herim cem wê. Carekê şeftirên ew nîşanî min kirbû lê min gotibû ji ber ku lêva wê û çîpa wê sor e, ew sorahiya ku ez jê direvim e, ez qet nêzî wê nabim. Şeftirên jî ez bi nefêmkirina tahma jiyanê tawanbar kiribûm û gotibû, “ma mirov ji lêvsoran jî zivêr dibe law? Qey xerabûna dinyayê nêzîk maye.” Lê min gotibû fikra her kesî li gor wî ye… û bawer dikim min dîsa dixwest şeftirên bibînim. Xuya wî ez dikişandim qey û vir de çûm nebû, wê de çûm nebû, kesekî ku tiştekî bibêje û min rehet bike tunebû ji wî pê ve.. Ez zanim wî dê pir tişt ji min re bigotaya. Dibe ku ne xwende be, lê bê şik û bê guman pir geriyaye. Ji xwe digot, “bîst salên min e ku di van rêyan de diherim û têm.” Rast e ku dibêjin, “hîn bibin ji yê geriyayî.” Vê dawiyê gotine, “ yê xwende jî”, lê ew aniha tune ne di vê tirênê de.

Nêzî nîvsaetekê derbas bûbû. Dengê zengilekî ket guhê min. Çibû ez jî nizanim, dibe ku dengê ‘dawiya rê’ be jî. Ez dîsa ji cihê xwe rabûm û ber bi navberê ve çûm. Dengê Şeftirên ji dûr de dihat. Ez li bendî nesekinîm û min ber bi wî lezand. Piştî vagonekê, qilafetê wî ji min ve xuya bû ku bi jinikekê re dikir barebar; “ diya min, xweha min, ezbenî, ev der e cihê ku tu yê lê dakevî. Ka xwe hazir bike.” Lê jinikê jî hey dikir şeheşeh digot, “welleh ne ev der e, tu dixwazî min li van deran bera çolê bidî qey? Ne kes û ne kûsê min heye li vir. Ez ê li vir çi bikim. Heta bi çemê wan sor e ma ka av, ka xwarin. Bê Xwedê zane ka xwarina wan çawa ye?”

Pêşî min fêm nekir ku behsa kû derê dike, lê ‘ava sor’ dîsa ricif xist bedena min û min bi lezgînî xwe li ber şeftirên cit kir. Min dîsa xwe çengî qirpika destê wî kir.

“Şêfê min, çibûye, hûn çi dikin?”

“Ma çi bûye camêr, ev jin jî wekî te bi tasewas e û hê nizane wê li kû dakeve.”

Jinikê bi qêrîn digot; “ ne ku ez nizanim dê li kû dakevim, ez dibêjim cihê min ne ev der eee.”

Ez jî zîvirîm alî jinikê min got, “ma tu yê li ku dakevî?”

“Ez dixwazim li Eynkerrafê dakevim, lê tiştê zanim Eynkerrafê ne ev der e. Ma tu nabînî, çi cîhekî ecêb e.”

Erê, Eynkerrafê, cihê min e jî, ku min xeyal kiribû. Lê ev behsa çi dikin? “Ava sor” ev çi ye? Hêdî hêdî û bi kerb ji hinda wan bi dûr ketim û çûm ber paceyê. Trên nû di ser çemekî re derbas bûbû lê hê jî xuya bû. Ava çem sor û wekî xwînê bû. Ev jî ecêbiyeke din bû. Sor, sor, sor… erd, sor, qerpal sor, dar sor, kulîlk sor û av sor. Dinyayek ku tu dibêjî qey di boyaxa sor de hatiye dakirin û sor bûye, dinyayek nayê naskirin.

Trên sekinî û hinek mirovên ku di trênê de mabûn jî dadiketin. Îjar min got ez ê jî bêhnekê dakevim ka bê ev çi ecêb e. Gelek kesan pêşî berê xwe dida derekê û diketin dorê. Ez jî bi wî alî de çûm. Kanî xuya bû û hinekan av jê dadigirtin. Dema ez gihîştim ber wê, min dît ku ava wê jî sor e û xelkê jê vedixwarin jî. Hinekan jî metereyên xwe, şûşeyên xwe jê tijî dikirin û ser çavên xwe jî pê dişuştin. Ez jî ketim dorê. Ku dor hat min, min jî destê xwe da ber ku vexwim. Bi zorê min qurtek lêxist. Bawer bikin tahma xwînê jê dihat, erê bawer bikin. Lê wek rohnbûna avê bû û nedişibiya xwînê, destê mirov jî jê sor nedibû. Ez carek din ecêb mam. Bi şaş û metelî min li dora xwe li mirovan dinêrî bê ka mirov jî wekî min şaş bûne an na. Lê na, kes wekî min şaş nebibûn. Qey ez dîn bûbûm, an ez tenê biaqil mabûm, nizanim bi Xwedê.

Yekî kal ku şûşeya tijî av bi ser xwe dadikir ber bi min ve dihat, dikira di ber min re derbas bibûya, min bi qirpika destê wî jî girt, “kalo, ezheyran; ka bibêje gelo tu ji vê derê yî an na? Gelo ev çi rewş e, ev çima av sor e? Çima van çemana sor in? Çi qewimiye li vî welatî?”

Kalo devdîlka şûşeya xwe xist cihê wê û bi destekî xwe jî lêv û dû re riha xwe paqij kir, got, “camêr; ez nizanim tu ji kû yî, lê xuya ye tu ne ji van deran î. Belê ev 80 sal in ku li vir im. Ev 80 sal in jî ez vê avê vedixwim. Nizanim ka ev av wekî din li kû heye, hinek dibêjin ya gewr jî heye lê ez ji vir neçûme dereke din, lê tiştê zanim ev e. Tu dixwazî vexwî, tu dixwazî venexwî.”

“Çawa kalo, ma ne av di rengê hewayê de ye, tu nizanî? Aha ji xwer li hewayê binêre, ne reş e, ne spî ye û ne jî di rengekî din de ye, tenê hinekî şîngewre ye. Av jî li ba me wisa bû û min digot qey li her derê wisa ye. Gelo te çîrokek ji bo vê ava sor nebihîstiye, bibêje rehme, ez dikim dîn bibim, ev çi rewş e?”

“Biner camêr; belê çîrokek heye ku qal dikin. Dibêjin di zemanê bavê kalikên me de, li devera ku ev her du çem jê tên, navê van çeman yek Îşon e, yek Gîşon e, îjar li serê kaniya wan çeman jê re dibêjin mala avê; li wir mirovine wî çiyayî li ber erkê serî hildane, pir ji hevdu kuştine û hema ez bi kurtî bibêjim; dawî yên serhildêr giş serjê kirine û laşê wan avêtine serê kaniyê. Îjar ava van deran giş ji wir tê. Tu bawer dikî jî tu zanî, tu bawer nakî jî tu zanî û tu dixwazî fêm bikî, tu dixwazî fêm nekî. Ev e çîroka vê avê.”

“Ey avê av…” Ma çawa min fêm nekir. Min baş fêm kir û pirsek dawî ji kalo kir “Xwedê hebîne, niha tu çawa vê avê vedixwî, çawa hundirê te hiltîne û qey nexweşî bi we re çê nabe?”

“Na camêr, ew jî hînbûn e. Ku mirov hînî çi bibe ew rast e. Ne nexweşî û ne jî me xisar jê dîtiye heta niha, xisar tenê ev e ku me ava zelal, a ku tu dibêjî ji bîr kiriye.”

Ma ne bes? Ma hê wê çawa bûya ku wan ava zelal, ava heyatê ji bîr kirine, wan heyat bi xwe ji bîr kirine. Min xatir ji kalo xwest û berê xwe polî poşman da tirêna xwe ya reş. Him siwar dibim û him jî çavê xwe li Şeftirên digerînim ku bi qirpika destê wî bigrim. Hema min nigê xwe avêt hundir, ez û Şeftirên qota qota li hev qewimîn -min qirpika destan zeft nekir-.

“Hah, ezbenî bi Xwedê ez li te digeriyam.”

“Çima, dîsa çibû ji te Mozo?”

“Pir nebaş im, xemgîn im. Ev çi ye gelo tu çi dibêjî, av… sor… û mirovên vê derê?”

“Mizawiiir, niha te zû de pirsiye ji hinekan. Çima ew ne xemgîn in çima tu? Lê ez ji te re hinekî rave bikim. Binêr; jiyan bi xwe hînbûn e, şer, heta tu bibêjî mirovane ye, çawa aştî mirovane be. Yên ev av sor kiriye jî mirov in û yên vedixwin jî. Carinan mirov pê li koma gêrikan dike sed heb bi hev re dimirin û carinan jî teyareyek dikeve jî dused mirov bi hev re dimirin an zelzeleyek çê dibe bi hezaran mirov dimirin. Kî di jiyanê de bi ser keve, yên mayî bi ya wî dikin ango rastî ya wî ye. Yên di bin erkê de dimînin jî ji xwe ne hewceyî xwediyê erkê, ew bi xwe hevdu hînî desthiltdariya wê erkê dikin. Û hîn dibin. Kî ku nerehetiyan çêkin hevalê wî an cîranê wî bixwe hingizekê li serî dixin, heta ku jiyan ji vê rewşê têr bibe, gon bixwe û heta ku xweza cihê “ zê ” biafirîne û bizê. Ku za û zilikek ji nava mirovan şîn bû êdî tu kes nikare bisekinîne. Îjar, ka wer ser peyvê, tu yê li kû dakevî, hê jî te negotiye?”

Min di dilê xwe de got, “wey ziqnebût, ev peyvên feylesofî heta niha di kîderê te de bûn, min zanîbû belasebeb ji min re nabêje Mozo” û zîvirîm alî wî, “Ez dîsa ji te re nabêjim. Halê min tune ye ji xwe, dev ji min berde rehme. Nediyar e jî cihê daketina min, min gotibû. Tenê vêya bibêjim, heta ku ez li cihekî ne sor rast bêm. Heta ez xelas bim ji vê sorahiyê, heta ez rengê ji bilî sorahiyê bibînim an zîlikê bibînim belkî û belkî jî ez bi xwe bibim zîlik”

“Tew tew tew.” Şeftirên bi ken û tewtewê paşê xwe da min û meşiya.

Erê… tew tew. Bi Xwedê tew min carinan digot ez ê li Eynkerrafê dakevim, ji ber ku bêhna welatê min jê dihat. Lê nabe tu derê vî welatî bê sorahî tune ye. Hema a rast ez ê danekevim, û li Agirbadê jî. Heta cihê dawî ku tirên herê ez ê jî herim. Hema kîderê dibe bila bibe. Tu dixwazî bila min bibe heta ber behrê jî. Lê heke ew dera dawiyê jî ji tiştên sor pêk hatibe, nizanim, û tew behr jî sor be, wey delîl halê min.

Tenê me, tenê û di vê trêna dawîdirêj de. Bi vê bobelatê re êdî min nedixwest ez şeftirên jî bibînim. Lê bawer bikin êdî ji min hez dikir û her ku ez didîtim destê xwe li ba dikir. Zanîbû ez li çi digerim. Zanîbû ez ji gelek tiştan bêpar mame û dixwazim dilxweş bijîm. Êdî carinan henekê xwe jî bi min dikir digot, “Mozo… Moztenîşko”. Lê piştî van ecêbên ku ez dibînim êdî naxwazim kesî bibînim.

Çûm kompartimanê, heta hûn bibêjin bê mad, bê hêz û betilî bûm. Li per paceyê û birêketina trênê re ez û bayê reş tenê man. Tenê wî dibihîst sewta min a di hundirê min de diliviya. Wî guhdarî dikir û min jî jê re digot:

“Ma çend û çend ji destê te jiyan. Çawa ez bim di hundirê xwe de bipiçpiçim. Kela pola bû singa min. Sar û germ bi hev re dilê min. Her kes dikete xulqê min lê azad û bi tenê digotim stran. Çawa ketim vî halî nizanim. Berbanga min bi şûn de vegeriya çawa ... ez jî nizanim. Şevên tarî bûn du qat, şewqa tavê nas nakim, çend roj in bêyî dengê çivîkan xetimîn guhên min. Çend meh in ku ez bê dar û ber û gul im. Ez mame bi hisreta du çengan bi diran û ziman. Ma çend û çend ji destê te jiyan, te ji her tiştî hiştim bêpar, di vir de pî şikestî, mil daketî, rû qermiçî, rûniştî ji hal de ketî me ez. Di hundirê xwe de diqurmiçim ji şitlên biharê.

Tê bîra min lê bi qasî sedsalekê xuyayî; kevir hebûn, taht hebûn, lat hebûn di ciwaniya min de, zinar hebûn li dor min. Wîzewîza ba, xuşîna baranê, qurîna ewran, xurexura zîpikê… çiqas xweş bû ez bêjim. Lê di hundirê xwe de dipiçpiçim îro, kar nakim, şer nakim, şor nakim, bûye çi ev jiyan nizanim, her der bûye ji rengê sor û ez bûme rengkor, êdi ez wê nasnakim…”

Tu dibêjî qey min van peyvana berê zanîbûn, dibe ku di rojine reş de di hundirê min de mabûn. Min ew peyvên xerbî diyarî bayê reş kir û hinekî rehet bûm.

Lê belê, min maneyek din da peyvên xwe û got, “ez vê jiyanê nas nakim, nayê naskirin. Napejirînim jî. Û êdî stratejiya min jî heye” û min got; “çare di devê gur de be jî, di qula gur de be jî, divê ez derxim û nas bikim. Û min serî xist xewê.”

Ku mijankên çavê min ji ser hev rabûn, bi lewheyeke li ser rê min fêm kir ku me Agirbadê derbas kiriye. Îjar Şeftrên bang nekiribû. Ji xwe êdî nexwestiye ji min jî bipirse daketina min. Min ew jî pir aciz kiribû. Tiştek nabe ku min Agirbadê nedît, nebînim jî dibe, ji xwe ji navê wê jî diyar e ku ew jî agir e û sor e.

Sebra min nedihat, êdî min rahişt bahola xwe û ji qompartimanê derketim. Min berê xwe da aliyê makinîstan ku Şeftirên bibînim. Min dixwest heta stesyona dawî li ba makinîst an Şeftrên bimînim. Min ê him sohbet bikira û him hinek tiştî hîn bibûma û him jî bêhna xwe fireh bikira. Hema min çend vagon derbas kir ez hatim ba wan. Hê derbasî aliyê wan nebibûm şeftrên ez dîtim û bi ken bangî min kir; “Mozooo… Mozo wer, Tenîşko wer, ji xwe me jî qala te dikir.”

“Xêr e gelo, we bi başî an xerabî qala min dikir? Yan te ez pir ecibandim?”

“Erê bi Xwedê min tu eciband. Rewşa te, peyvên te û pirsên te ketin serê min. Min ji makinîstê xwe re digot ev, teqez wê çareyekê ji xwe re û ji derdora xwe re bibîne. Çiqas ez pirsgrêka te bi cih nizanibim jî.”

“Na ezbenî, ne ew qas. Niha hûn ji min re bibêjin çiqas ma, dawiya rê? Îro sê roj in ku em tên, çi wextê em ê bigihêjin dawiyê?”

“Aha vay ezbenî, ma tu nabînî ev der e, em hatine perê bajêr.”

Bi peyva ‘perê bajêr’ re alawek fûriya ji dilê min. Kelekê girt qirika min û bi bêdengî min li derve nêrî. Bajarekî fireh û xuya bû ku pirmirov e. Lê hinekî dereng bala bin kişand ku tu tiştekî sor tune ye. Ez dîsa şaş bûm wekî ku li wan derên sor şaş bibûm. Min pirsî; “ezbenî ka sorahî, ma ev der kû ye, ne sorahî ne tiştek?”

“Ma te got qey birra her der sor e. Qey birra te digot, dinya dike xera bibe. Naaa… na ji xwe cihê tu jê dihat wisa bû, ev der welatekî din e, xem neke tê li vir rehet bî û çareyekê ji pirsgrêka xwe re bibînî.”

“Ma pirsgrêk ji min bûya dibû, belkî min xwe jê xelas bikira, lê ne ez tenê me. Axa min e, ez û ew in”

“Na, wisa, nebêjî, dibe ku bi te re be”

“Min pir tişt fêm nekir, lê xêr be bibêjim”.

Trên ket rawestgeha dawiyê, bi giregir û teqeteq û fîzefîzê frêna xwe berda. Ji peroşiyê min xatir ji wan nexwest, bahola min li milê min û daketim. Hinekî meşiyam û sekinîm. Min berê xwe da trêna xwe. Min lê nêrî makinîst û şeftrên destê xwe bi alî min de li ba dikin, min jî li ba kir. Hinekî sekinîm û min berê xwe da wan û got:

“Belê ew jî çû… De bi xatirê we… Bi xatirê te rêya min, rêwiyên min, rêhevalên min. Bi xatirê we trêna min, hesinê min, tekerê min û vagona min. Bi xatirê te Şeftirênê min. Bi xatirê we Lêvsorê, Mirmirrayê, Kanîsorê, Qerpalsorê, Eynkerrafê, Cercefayê û Agirbadê. Bi xatirê we.”

Min paşê xwe da trênê û lezand. Min di nava gerxêleya mirovan de xwe hol dikir. Hema diçûm û hey diçûm, heta ku bibetilim min got ez ê herim. Hê ez ne betilîbûm ava behrê xuya bû. Nêzîkê wê bûm. Ne sor bû û pêlên wê hundirê min dilivand. Perê wê şênkahî û şên bû. Ez hêdî hêdî çûm ser tahtên peravê. Min bahola xwe danî ber xwe û rûniştim.

Piştî ku min xwe rehet kir, min rahişt bahola xwe û danî ser çonga xwe. Êdî hişê min baş hatibû serê min. Ji bilî cil û alavên hûrik, qutî jî hebû hûn zanin, a ku min ji bo wê bahol her bela serê min bû. Wê qutiyê ez fikirandim; ‘gelo çi di wê qutiya de ye.’ Êdî ez hatibûm dawiyê, diviyabû lê binêrim. Erê ya bavê min e, lê çi ye? Min hêdî hêdî rahiştê û qufleya wê zîvirand, bi hêsanî vebû.

Kêfa min a ji bo dawiya rê bi carekê herifîbû. Tîr û qolincan xwe bera ser bedena min didan. Ev çi bû… Sorahî… ev çi sorahî ye? Lê dinêrim… paçikekî bi qasî destmalek destan û sor. Sor û sorek wekî soringê. Bavê min hat bîra min pê re. Ev a bavê min e, erê, lê ji bo çi sor?

Min gelekî bi xemgînî lê nêrî. Belê min fêm kir… Birra gelo min fêm kiribû, ji bo çi ev paçikê sor û bavê min? Dîsa li bavê xwe fikirîm, ev yadîgara wî ye. Ez ji sorahiyê dibehecim û direvim. Ji bo çi ji min re hiştiye sorahî, ne ji kesekî din re? Avêtina wê hat aqilê min. Fikirîm. Gelo ez bavêjim an navêjim? Gelo her yadîgara bavan mirov hilîne heta dawiya jiyana xwe an na? Yadîgara bavan giş baş in gelo? Dibe ku bavê min ev sorahiya ku li wan bajarên lê dijiyam û tê re hatim, nîşan kiriye. Min got yadîgara bav be jî ev nebaş e û min paçik dîsa xist qutiyê û devê wê girt.

Rabûm ser xwe. Min berê xwe da behrê, destê xwe bilind kir, çavê xwe girt û heta hêz di min de hebû, min ew virvirand nava pêlan.

Bi ser avê ket ewilî , hinekî bi pêlan re bi vir de û wê de çû û dawî… û dawî winda bû… û çû.

LEYLAN CAFE

Di wê pêlika ku kevirên wê ji ber pêgan nêvî herifî re mirov derdiket Leylan Cafeyê. Wekî xaniyên Mêrdînê ew jî bi tûmî ji nehîtan çêbibû. Ku mirov diket hundir digot qey jiyana sedsalên berê û îro bi hev re tê jiyîn. Li alîkî modernî, muzika hemdem, risim û rojnameyên demî, li alîkî jî gîsin û labût bi dardakirî. Û cercereya gêrê bi kêrên xwe yî tûj mirov pêşwazî dikir. Du serdem li dar bû; serdema navîn û ya modern li vê cafeyê.

Derdo jî di wê pêlikê re berjor bûbû dîsa. Wekî her car pêşî çûbû nava pirtûkan. Ku diçû wê odeyê, hema hema her car pirtûk giş dipeland û li kovarên ku nû derketine dinêrî. Dû re diçû li hêwanê li ser kursiya textînî rûdinişt. Her ku diçû û rûdinişt xebatkarên Cafeyê giş dihatin û xêrhatin lê dikirin. Her dem jî çivîkek dihat û nêzî wî xwe diterpiland. Carinan xwendina xwe disekinand û bi wê çivîkê re dipeyîvî. Beytik bû, çivîka nava malan. Hûrikê nan davêt ber her car. Ew jî hîn bûbû; ku hûrikê nên di destê Derdo de bûya, wekî bêhnê bistîne li ku bûya dihat, dikir çîrkeçîrk û xwe dida bendî hûrikan.

Carinan ku Derdo diçû aliyê pirtûkan ew jî pê re diçû. Li ser kêrên cercereyê datanî û ji wir difiriya li ser gîsinê cot datanî. Ji wir jî difiriya li ser ferhenga stûr dikir şîreşîr. Mişteriyên Cafeyê, ji wî û çivîka wî diltengî jî dikirin demên dawiyê. Lê wî guh nedida wan. Destê wî ji pirtûkan jî, ji çivîkê jî û ji Cafeyê jî nedibû.

Pirtûkên kurdî pir derdiketin van salan dawiyê. Yeke pir stûr derketibû ijar jî, bi kurmancî û ferheng bû û ji ferhenga gişan berfirehtir bû. Beriya wê kurdan pir ferhengên wisa nedîtibûn. Bêtikê xwe bi piranî li ser wan ferhengan datanî. Ku Derdo diket nava wan her tim paçikek jî di dest de bû, ew paqij dikir û di nava wan de winda dibû. Her ku peyvek didît weke qedehek şerab vexwe, mest û gêjo mêjo dibû.

Ku ji ser ferhengan radibû çîrok û roman dipelandin. Yên kurdî, yên tirkî, wergerên welatên din, yên hemdem û klasîk giş dibûn mêvanê destê wî. Pirê wan dixwend û bi hinek kesan re li ser wan nîqaş jî dikir. Bi taybetî yên Helîm Yûsiv, Hesenê Metê, yên piçekî surrealî, Oguz Atay, Dostoyewskî, Borges, Hîdayet û Kafka bala wî dikişandin û bi ser wan de mirî bû. Carinan hingî wisa hişê xwe bera ser wan dida, peyvên wî û tevgerên wî jî dişibiya lehengên wan.

Bangî xwediyê Cafeyê dikir û derdê Raskolnîkov ji wan re vedigot. Li ser şovalyeyê Borges bi saetan nîqaş dikirin. Carinan bêhna wî teng dibû û digot ev Borges wekî henekê xwe bi mirovan dike, dibêje ‘30 salî çîrokek di hişê min de maye dû re min nivîsandiye’ ma ev çawa hiş e, dibe gelo? Bi wan çîrokên klasîk jî hişê wî diçû zaroktiyê, diçû dema bi bavê xwe re diçû çol û çepelan. Demên ku ew li pey bavê xwe bû û bavê wî cotê ga dikir, dihat bîrê. Ku ew dîmen dihat bîrê dev ji pirtûkan berdida û diçû hinda nîr û gîsinê cot. Destê xwe di wan dida û carinan jî bi koka gîsin digirt û wekî cot dikir, halan dida… ho… ho sêvooo… ho mîrat hooo! Bi van halanan carinan mirovên li Cafeyê giş li ser serê wî diciviyan û pê dikeniyan û hinekan pirs der barê gîsin û amûrên cot de jê dikirin. Wî jî pirs yeko yeko dibersivandin.

Ku diqediya ew diyalogên wan diçû şaneşîna Cafeyê û li rêya Mêrdîna kevin ku di ber Cafeyê re diçû dinêrî û li bendî çivîka xwe dima. Pir dem derbas nedibû çivîk li ber wî bû û dikir şîreşîr.

Derdo, derdê xwe ji çivîkê re digot. Carinan eyn wekî bi mirovan re bipeyive, pê re dipeyivî; “bêtika min, ji bo mirov dilxweş bijîn hewl didim, lê îjar dilê min nexweş dibe, ji canê xwe avê bera nava dilxweşiya mirovan didim, ji bo her tim biherike. Lê mirov pir in, hişê min û ava canê min nema têrê dike, alî min bike bêtika min.” Û ji wî hebû ku çivîk jî derdê xwe ji wî re dibêje. Heta carinan ji bîr dikir ku beytik e, destê xwe didayê û digot, “de bi xatirê te.” Ji hin hevalên xwe re jî digot, “ bi Xwedê ev çivîk ji mirovan çêtir e.”

Êdî her kesê ku dihat Cafeyê digot, “Derdo hiş berdaye, xurrufî ye.” Xwediyê Cafeyê jî her diçû jê zivêr dibû. Hinek ciwan jî ji bo wî nedihatin Cafeyê, nedixwestin ew peyvên wî yî bi ya wan beradayî bûn, bibihîsin û nedixwestin pirtûkan bi dengê qibe guhdarî bikin. Çend caran xwediyê Cafeyê jê re gotibû, lê wî qet nedida ser bala xwe. Dîsa bi ya xwe dikir. Welhasil Derdo bûbû derd li Cafeyê.

Ji xwe dema ew ji Cafeyê diçû, xwediyê Cafeyê û xebatkar û hinek havalên wî qerfê xwe pê dikirin û heta pêkenok li ser derdixistin. Bi pêkenokên Derdo dibû haqehaqên wan û kêf dikirin. Heta hinek ji bo ku bi van pêkenokan bikenin jî dihatin Cafeyê êdî. Yekî mişterî dîsgotinek jî li ser wî derxistibû û digot, “ derdo tu çi derd î”. Sê caran li ser hev digot, lê xwe şaş dikir. Ku zûzûka bigotana kesî nikarîbû bigota, “derdo tu çi derd î, derdo tu çi derd î, derdo tu çi derd î”. Kesî serast nedigot. Hinekan digot, “derdo tu çi cerd î” hinekan jî digot “cerdo tu çi derd î”. Bi vê jî dikeniyan û li ser piştê li erdê diketin.

Derdo bûbû derdê Cafeyê. Haya wî ji van qerf û pêkenokan çêbibû û êdî di bin çavan re li xwediyê Cafeyê dinêrî. Bêhnteng bûbû û ji her tiştî dixeyidî. Ku çivîka wî jî nehata digot, “bela we ye”. Ku bêhna wî ji kovar û rojnameyan teng dibû jî, xwediyê Cafeyê tawanbar dikir. Carinan dikir barebar û ji Cafeyê derdiket û bi demên dirêj nedihat wê derê. Dema dihat jî yekser li çivîka xwe digeriya. Lê ji ber ku êdî navberên dirêj dixist nav çûn û hatina xwe, çivikê jî ji xwe re cihekî din dîtibû.

Bêtikê cihekî din dîtibû, lê cî nediket Derdo. Vir de, wê de li wê digeriye. Bi xwediyê Cafeyê re dikir barebar û digot, “çi kiriye we kiriye, we çivîka min kuştiye, ka bînin; hûn ji kû tînin hûn ê bînîn”.

Pir bêhnteng bûbû û carinan ji bêhişî dema li hêwanê digeriya, radihişt labûtê û bang dikir; gelî xwişk û birayan ev labût e, her aliyekî wî li ser stûyê gayekî ye, gîsin pê ve tê girêdan û cot wisa dibe. Hûn dixwazin li ferhenga Zana Farqînî jî binêrin, ev e navê wan. Heke hûn ji ferhengê qanih nebin ji nivîskarên ku tên vê Cafeyê bipirsin, hûn ji wan jî bawer nekin ji wî kalê rîspî yê ku tê vê derê bipirsin. Dawî jî hûn bawer dikin nakin hûn dizanin, lê ji bîr nekin hûn ê aha wisa bikin.” Hay ji wî hebû ku dersa cot dide. Diçû ji refên pirtûkan pirtûka ku rismê Kafka li ser bû bilind dikir û digot, “aha binêrin ev kes cotkarekî herî baş bû, pir cot kir, erdê Ewropa tevde ajot û dawî dawî gayê wî ew kuşt.” Radihişt pirtûka Helîm Yûsiv, “Aha, vêya jî navê wî Masî ye. Ji behrê derketiye û hatiye nava êgir. Tabî dawî dawî heliyaye û çûye, ma masî li nav êgir dibe?” Yên ku ew nas dikirin û lê guhdarî dikirin him serê xwe dihejandin û him jî digotin, “heyfa Derdo, çû… dihn bû çû”. Piştî wî dîsa dest bi qerfên xwe dikirin: “law Derdo tu çi derd î”. Erê, Derdo çi derd bû? Derdo derdê bê derman bû ma çi bû.

Ku ew peyvên xwe diqedand diçû şaneşînê, bangî bêtikê dikir. Nedisekinî, dihat bi xwediyê Cafeyê re şer dikir. Hema hindik dima ku li hevdu xin. Carinan ew bi zorê ji Cafeyê derdixistin. Wî jî gef li wan dikir û digot, “ ez ji were zanim, niha hûn ê derbê zilaman bibînin kernohoo! Ez vê heyfê ji we re nahêlim. Çawa hûn çivîka min bikujin?” Xwediyê Cafeyê carinan jî li ber digeriya. Lê ew nedisekinî, diçû kû digot, “ a vana kujer in, qetîl in, ma ne çivîka min jî kuştin.”

Sebra wî nedihat û êdî bi şev nediçû malê jî. Ji xwe kesekî wî tunebû û cihê ku lê dima ne tu xanî bû, hema bibêjin li kuçeyê radiket. Vê dawiyê nedixwest ji Cafeyê bi dûr bikeve û êdî bi piranî li kuçeya ber Cafeyê radiket.

Sibehekê xwediyê Cafeyê ew û çend polîs li ber derî dîtin. Ku xwediyê Cafeyê ji wan ve xuya bû, polîsan bangî wî kir. Gotin, “ ev camêr dibêje we çivîkek kuştiye, ev çi ye? Ka ji me re bibêjin ji kerema xwe re?”

Xwediyê Cafeyê him şaş bûbû û him jî xemgîn, ji ber ku bi vî halê wî zivêr bûbû ji ber ku pir ji Derdo hez dikir. Kir ufeuf û hêdî hêdî çîroka Derdo ji polîsan re vegot. Lê dema wî çîrok digot, Derdo bi dizî ji cem wan çûbû. Fêm kiribû ku polîs tiştekî bi wan nakin. Lê carekê kîn ji wan girtibû û li tiştekî din difikirî. Kuçe bi kuçe digeriya û hey ji bêhişî dipeyîvî digot, “Leylan Cafe hiii… Leylan Cafe… erê Leylan Cafe… de hûn ê bibînin. Hûn ê bibînin bê çivîk çawa tên kuştin? Hûn ê derdê Derdo bibînin. Hûn ê bibînin ka çawa mirov dibêje ‘Derdo tu çi derd î.’”

Ji kuçeyekê derdiket diket kuçeyeke din. Li ber dîwarên kevirî her û her tim plan çêdikir. Kaxet ji bêrîka xwe derdixist û lê dinêrî. Pênûs jî derdixist û wekî ku binivîse li ser kaxetê dibir û tanî.

Sibehê zû rabibû wê rojê, hema hama bibêjin şeveq bû. Çi pereyê ku pê re hebû bi wan, çûbû ba benzînfiroş, benzîn kirîbû û berê xwe dabû Cafe Leylanê. Pêşî debokê benzînê yê dev vekirî avêtibû şaneşînê û dû re bi derbika niftikekê dinya li xwe û dora xwe ronî kiribû.

Heta ku telefonî xwediyê Cafeyê kirin û ew jî hat, alawên êgir di ser Cafeyê re diçû ezmanan… dixana alawan û ya pirtûkan digihişt erşê Xwedê û heft tebeq dadigirtin.

Xwediyê Cafeyê li sînga xwe dixist û him hêsir dibarand him jî digot; “law Derdo ez bi qurban, tu çi derdî law.”

ÎNSIZÊ BENDERUH

Ez hey li Harguliyan digerim, lê kes xwe xuya nakin, dibe ku newêribin an êdî ew jî xwe ji vî bajarî dihesibînin. Vay ez hatime ber qahweyek din jî. Gelo ez herim vê qahweyê? Wê yek hebe gelo, yekî ku ji min fêm dike, bi zimanê min zanibe? Ez pir tiştan naxwazim, yekî bersiva min bide hebe bes. Bi rastî cergî ku ez hatime vî bajarê metropol, yê ku ji welatê min dûr, ez gelekî heyîrî mame û gelekî tengezer û bêhnteng jî bûme. Li Hargulê digotin; “ku tu herî wî bajarî li serê her kuçeyekê teqez tu yê yekî Hargulî bibînî.” Lê min li serê tu kuçeyan tu Hargulî nedîtin ku li bendî min sekinîne. Îjar ez ê vê newalê jî –biborin vê qehweyê jî- sax bikim.

Min piyê xwe bi semtekê avêt ku kes veneciqe û ziq li min nenêre. Wekî ku ez diketim qehweyên din, ez çûm li ser maseyekê rûniştim. Maseya qahweyê wekî yên me bûn, qahwe jî wekî yên ku em diçûnê bûn, lê nizanim gelo dê mirov çawa bin?

Li ser maseyê çend heb rojname û tasikek şekir hebû. Wekî berê xwelîdanik tunebûn ku mirov cixareyê vexwin. Lê ji bo cixareyê du kursî danîbûn ber derî. Du kes li ser bûn û dixan bi ser xwe dixistin ev 2. Li hundir li ser du maseyan mirovan bi kaxetan dilîstin. Maseyek nêzî min bû û çar kesan dilîstin du kesan jî li wan temaşe dikirin, ev bû 8. Di navîna qahweyê de çayxaneyek biçûk hebû dixana kela avê di ser serê qahwechî re belav dibû, ev bû 9. Li dawiya qahwexaneyê du maseyên din jî ku her yek çar heb li dorê bûn, hebûn û wekî ku bi qumarê dilîstin, ev bû 17. Yekî din jî wekî min tenê li ser maseyê rûniştibû û rojname dixwend an jî wekî ku dixwend. Dihn bû çi bû nizanim, ji ber ku bi awayekî ecêb devê xwe tev dida û carinan dimizmizî jî, min got ez ê niha baş li ser ecêbiya wî bifikirim û min li yên din temaşe dikir ev bû 18. Bi tevî min jî vê gavê 19 heb hebûn li vê qahweyê. Her yek bi tiştekî diştaxilîn. Min jî dest bi xwendina rojnameyê kir.

Min dest bi xwendinê kir lê ji alîkî jî dixwazim hîn bibim ku ji vana kîjan ji welatê min e. Qet nebe ez çend peyvan jê bibihîsim. Heke ne ji bajarê min Hargulê be lê ji bajarekî nêzî wê be jî bes. Dibe ku em çend peyvan ji hevdu re bikin. Min nîvsaetek din rojname bi nêvî kir lê hê bi dengekî nizm jî bi zimanê min kes nepeyivîbûn. Hûn dev ji peyva zimanê min û nizmiyê berdin, kes bi deng nedipeyivîn. Yên bi kaxetan dipeyivîn jî bi humegum bûn, ne dengên wan dihatin min û ne min fêm dikir. Ji xwe bawer nakim ku wan jî ji hevdu fêm dikirin, tenê lîstik ji ber kiribûn û dema xwe dibuhartin, dibe ku hevdu jî nas nedikirin, kaxetan ew bi hevdu dida naskirin. Dem dibihartin lê …

Min çayek bi zimanê wan xwest ji qahwechî. Çayeke tenik. Welatê wan ji yê me xweştir e û bajarê wan jî. Lê wekî min got qahwe, ji bilî çend cûdatiyên biçûk wekî yên welatê me ne. Çaycî jî xêrhatinek bi kilkirina serê xwe kir û çû bi bêdengî çayek anî. Dema ku anî, min jê pirsî, ka ev çay a kû derê ye? Wî jî bi zimanê xwe bersiv da ku ya ber perê behrê ye. Çaya ku min jê hez nedikir, lê ji bêgavî min ê vexwara. Tiştek nabe qet nebe min fêm kir ku way zane bipeyive. Zane lê ew jî bi şêweya vî welatî dipeyive. Lê ne diyar e ku ji kû ye. Ji ber ku ev metrepol mirovan zû bi zû wekî xwe dike. Lê ka çawa min ê fêm bikira, kî ji kû ye? Yan jî Hargulî hene yan na?

Lê belê çend rêbazên min hebû ku bi kar bînim. Dibe ku fêdeya wan hebe û min dest pê kir.

Erê deng ji kesî dernakeve, min got: Lê ez ji wan re zanim , niha ew ê bibînin ku em kî ji ku ne. Ez ê pêşî ji vê qahweyê dest pê bikim ku çiqas Hargulî li vê qahweyê ne. Dû re jî ez ê hesabê jimara Harguliyan li vê metrepolê bikim.

Min kaxetek derxist û xêtikek ji jor de kişand heta jêr û bi du beşan kir. Ji bo navên “Yên Hargulî” û “Yên Ne Hargulî” lê binivîsim. Û min dest pê kir û yeko yeko li wechhê wan nêrî;

1.1- Pêşî yê derve, ew her duyên li derve rûniştibûn; hinekî bi pêşbinî be belkî, lê ez ne bawer im ku her duyên li derve rûniştine Hargulî bin. Ji wan yek jê xuya bû ku ji xwe hez dikir; temerîka xwe bi paş de qulupandibû, bedil û qutikekî paqij û birqonek li xwe kiribû, bê rih û por zer bû. Him wechh û him tevgerên wî nedişibiya Harguliyan. Min ew li rêza “Ne Hargulî” yê lêkir.

1.2- Min li yê kêleka wî nêrî, bawer bike ew jî wekî yê kêleka xwe bû. Lê bi hev re nedipeyivîn. Belê, tenê ji bo cixarekişandinê derketibûn derve, li hundir qedexe bû. Ev jî xuya dike ku hurmeta wan ji zagonan re heye û li himber wê tiştekî nabêjin. Lê li alî Hargulê ev tunebû, ku zagonek ji bo tenduristiya mirovan bûya jî, li himber derdiketin û bi cih nedianîn; ji wan re bûbû wekî tebietekê ku her tiştî zagonê derew e an nebaş e û li hundirê qahweyan cixare vedixwarin. Ji ber vê tevgera wan û bedenzerikbûna wan min her du jî nexist rêza Harguliyan.

2.1- Yên li ser maseya nêzî min, giş mirovên temenê wan di ser pêncî re bûn. Diyar bû ku giş teqawitbûyî bûn ku xema wan î kar tunebû û hatibûn di vî bajarê ku kar dirije de ketine qahweyê. Du hebên ku berê wan li min bûn, wekî petatên birijî, serçavên wan bi deqên reş û golên spî di navê de xuyabûn. Birihên wan reş î stûr, riha wan spî. Simbêlên wan ji cixareyê zer bûbûn. Te digot qey şopa titûna Hargulê xuya ye.“Erê bi telaq ew jî ji alî me ne, ma qey zor e.” Ew hinekî zû ketin rêza Harguliyan.

2.2- Ji maseya nêzî min ê sisêyan û çaran ku paşê her duyan jî li min bû; tenê pozê yekî di nava bestukura paltoyê wî re xuya bû. Û pozê wî jî ziravik û tûj bû. Rûqemirî û qermîçokan serçavê wî dagir kiribûn. Min ew qermîçokên qemirî şiband çemên me yî bi zîvirok. Diyar bû ku li derdora Hargulê komira darînî pir çêkiriye û pir kul û derdên alemê kişandiye, ew jî taybetiyek ali herêma me ye û min ew bi wê sedemê jî xist rêza Harguliyan

2.3- Yê kêleka wî jî qemirî bû û çav kort û por weşiyayî bû. Eniya wî çarqozî û eyn wekî apê min î mezin ku serê xwe dida ber şîmaqan. “Erê welleh ew jî bi xêra apê min ket lîsteya Harguliyan. Ez ê niha xwe pê bi bidim naskirin.”

2.4- a- Her duyên ku li kêleka vê maseyê rûniştibûn jî wekî hev bûn û her duyan jî destekî xwe dabûn ber rûyen xwe û di destên din de jî tizbî hebûn û hey ziq mabûn li kaxetan dinêrîn. Tizbiyên wan; ya yekî, wekî ya apê min î nîvdîn bû ku ji tirsa çûyina eskeriyê çelqiyabû, tizbiya yê din jî reş wekî kevirê alî me bû. Pirê caran destên xwe dirêjî nava lîstikê dikirin û dimizmizîn. Çiqas lîstikvanan xwe aciz dikirin jî lê ew bi wê yekê aciz nedibûn. Ew jî ne dûrî Harhguliyên me bûn ku destên xwe dirêjî her karî dikirin û pozê xwe tevlî karê her kesî dikirin. Min ew jî ji ber vê taybetiyê û kişandina tizbiyan xistin rêza Harguliyan.

Ez dibêjim ên ku heta niha min li wan nêrî ye ne hewceyî tu nişanên din in ku lêkolînê bikim. Ne hewceyî ku ew bi zimanê min bipeyivin ku ez bibêjim ew Hargulî ne, niha ez ê wan bibînim, ez ji wan re zanim. Bawer bikin ew ê ji bêgavî diyar bikin ku ew Hargulî ne, lê bi çi awayî, nizanim, em ê bibînin. Beşa e, ez derbasî ser maseya din bibim.

3- Maseya dawiyê ya kêleka çepê yî li ber dîwêr; mirovên vê maseyê piçekî ecêb xuya bûn. Tevgerên wan jî ne normal bûn, wekî bi qumarê bilîzin, xwe melisandibûn ser maseyê lê ji çar heb şekir pê ve tiştek nexuyabû. Erê qumar bû. Ev qumar bû hat bîra min, min ev lîstik li deverek Hargulê dîtibû, ji ber ku qumar li qahweyan qedexe bû, bi vê lîstikê dilîstin. Ew jî dilîzin; çar şekir li ser maseyê ye û li bendî ne ku mêş li ser şekirekî deyne, ew şekir yê kê be ew qezenc dike. Lê ji bîr kiribûn ku ev bajar ne wekî yê wan e û mêş hindik in. Ev saetek e ku ez hatime hê kesî qezenc nekiriye Xwedê zane, tenê carinan mêşek tê li dora şekiran digere bîstikekê û dîsa dihere. Hinekî derve sar e, heke ne wisa bûya wê mêşê jî xwe li hundir nediqewimand. Em werin ser rewşa mirovan. Hema dîsa bi nimre ez bibêjim:

3.1- Yê vê nimarê xortekî hîjdeh nozdeh salî bû. Por reş, brû stûr, gepdagirtî, qilafet grover û qemer bû. Erê ew jî qemer bû. Birînek wekî ya satoreyan li eniya wî xuya bû, bi qasî 8 kêlan dirêj. Min ew jî şiband biraziyê xwe. Yekî mizur û caris bû, biraziyê min, ji xwe nediqeriya û hey bi xelkê re li hevdu dixist. Ji xwe yê wisa jî li ba me pir bûn. Ew bi lezgînî ket lîsteyê. Ma ew ne ji Hargulê be dê ji kû be, tu Hargulên din li dinyayê hene gelo? Na.

3.2- Yê vê nimarê jî xort bû. Tilîkek wî ya şahadetê tunebû ya destê rastê. Ji xortên Hargulê gelekan vê tiliya xwe jêkiribûn ji bo neçin leşkeriye. Bi wê jî nedihatin ser ji bajarê xwe, ji welatê xwe direviyan û dihatin nava vî bajarê mezin xwe vedişartin, ji bo neçin leşkeriyê. Xortekî zihîfokî, bi keder û silfetê wî isma ken li ser tunebû. Te digot qey aniha bavê wî miriye yan jî ji işkencexaneyê derketiye û hatiye qahweyê. Bi vê sedemê min ew jî xist rêza Harguliyan. Erê ez aniha gişan dixim rêza Harguliyan lê hê heye nirxandin. Ez ê niha îstatistîkekê çêkim wê rêjeya Harguliyên me li vê derê derkeve holê. Em herin nimareya din.

3.3- Yê vê nimareyê jî wekî tê texminkirin ciwan bû. Cûdatiya wî ji wanê din a girîng gopalê wî yê li kêleka wî, bi dîwêr ve bû. Min hinekî li bedena wî nêrî ka ji bo çi gopalê wî heye. Pir neçû ku min nigê wî yê protez ferq kir. Diyar bû ku di qezayekê yan pevçûnekê de nigê xwe yê rastê winda kiribû. Ez ê wî jî têxim rêza Harguliyan lê ji bo demek kin, dibe ku di dawiya nirxandina mezin ew ji lîsteyê derkeve û here alî din.

3.4- Yê çaran ku li ser vê maseyê ye jî, ciwan e ji xwe. Yê herî ez êşandim ev bû û yê ku min pir lê nêrî û li ser fikirîm jî ev bû. Erê veşartibû lê guhê wî yê rastê di nêvî re jêkirî bû. Xortekî sorik î qemer bû. Ango ne çerm reş bû lê qemer bû. Bin çermê wî sor bû lê ew sorahî li ber tavê qemer bûbû. Min ev guhjêkirin çend caran li alî Hargulê dîtibû, lê ji bilî guhan ên pozjêkirî jî hebûn li wê derê. Bi piranî ji bo namûsê ev beşên bedenê dihatin jêkirin. Ji ber ku evîndariya eşkere bi piranî qedexe bû û carinan li mirovên bêrehm rast dihat. Heke evîndariya qedexe li dê û bavekî an mirovina pir dil hişk rast bihata, dibe ku bihata kuştin jî. Lê yên kertikekê bi rehm bûn, poz an guh jê dikirin û ew bera nava mirovan didan. Bi piranî vê bizavê, hêza xwe ji oldariyê distend, ango hêz; qedexebûna bi hev re kêfxweşiya jin û mêran bû. Lê belê di oldariyê de jî ceza li axiretê ji alî Xweda tê dayîn, li dinyayê hinekan xwe dixist şûna Xwedê û ev ceza li xortan dibirîn. Ev cûre cezabirîn li alî me, ne li her derê wê, belê li cihên ku pir cahilî pê de dibû, hebû. Min ji ber wê yekê îjar ew xortê guhjêkirî jî rasterast xist rêza Harguliyan. Ez çûm maseya din a dawiyê.

4.1- Yê yekê ku li ser maseya dawiyê rûniştibû bi kum bû, riha wî wekî ya sofiyan bû û tizbiyek sedûyek di dest de bû. Temenê wî li dor 40’î bû. Îjar em herin cem ên din ku li ser vê maseyê bûn.

4.2- Ev jî temenê wî li dor çilî û kum li serî, rih dirêj û tizbî di dest de.

4.3- Ev jî bi kum û rih e, çil salî û tizbî di dest de.

4.4- Yê çara jî wekî her sêyên din bû.

Ez ê van her çaran bi hev re lêkolîn bikim. Ji ber ku her çar wekî hev bûn. Tiştê sosret ev bû ku her çaran qertên xwe yî teqawîtiyê jî danîbûn ser maseyê û lê dinêrîn. Û tiştekî din î ecêb jî her çar jî qemer bûn, qemeriya ku me gotibû û kumê wan jî spî bû. Yek jî nedikeniya û bê navber bi tizbiyê selawat dikişandin. Ji ber qemerbûna wan, bi ciwanî teqawîtbûna wan û bi wê ciwaniya xwe devjêberdana ji karê dinyayê û li qahweyê wext derbaskirinê ango ji jiyanê zivêrbûn û xwestina zûmirinê, min ew jî xistin rêza Harguliyan.

5.1- Yê ku bi tena xwe li ser maseyê rûniştiye û min ecêbiya wî gotibû; wî jî weke min rojname diqulipand û car bi car jî li dora xwe dinêrî, wekî dînan bû. Min digot qey dipeyive lê nedipeyivî, tenê devê wî li hev diket û bi wê re carinan wechhê xwe tahl dikir, tirş dikir û carinan jî wek bi hinekan re bikene wechhê xwe bêhemd dikenand. Ferqa vî merivî ji yên din ku livên wekî mirovên temam xuya dikir, lê tenê deng dernedixist. Qet nebe min digot va ye ev dipeyive an wekî ku dipeyive. Carinan jî li mirovên ser maseyan dinêrî û bêhna xwe teng dikir, heta carekê tilîka xwe jî li wan kil kir û destê xwe li maseyê xist. Carinan jî mirov digot qey wextî rabe û ji van mirovana re xeberan bide. Diyar bû ku ew jî wekî min ji vê rewşa bêdengiyê pir zivêr bûbû. Ji xwe heke lal be jî, dê hê pir ji vê yekê re bêhnteng be. Lê diyar bû ku dîn bû, ji ber ku qet nedisekinî, dema li rojnameyê dinêrî jî û dema nedinêrî jî bi heman şêweyê devê xwe û destê xwe dilivand. Ji ber wê yekê jî min hewce nedît ku pê re bipeyivim. Lê min hêvî dikir ku ew berî min li vê qahweyê neteqe, berê ez biteqim bi ser van mirovana de, dû re bila ew. Hê min û yê nîvdîn li hevdu dinêrî, du kesên din jî ketin hundir, yekî ji wan hêdî hêdî xwe da kêleka maseyekê. Yê din jî ji bo rojnameyan hat û li ser maseya min rûnişt, lê bê silav û kulav. Neyse, bi wan re min nirxandina xwe dirêj kir ku wan jî tevlê bikim. Her wiha hejmar jî ji xeynî min gihîşt bîst hebî. Hinekî hesab jî rast bû. Ev her duyên dawiyê jî hema pêşî wê têketa rêza Harguliyan, lê divê berê lêkolîn û îstatistik bi encam bibe.

6.1- Ji wanê ku nuh hatibûn yek jê dişibiya xalê min, pozê wî topik, wechhê sor û qemirî, çavên zerî. Hingî şerab vedixwar wechhê xalê min sor bûbû û pir jî li ber tava Hargulê digeriya, wê tavê jî ew diqemirand; eyn wekî rehmetî. Kêfa min jî jê re hat ku min dikira jê re bigota merheba. Lê li vê derê min nedî kesî ji kesî re gotiye merheba. Îjar min got; ev çawa dibe bila bibe ji derdora Hargulê ye. Ew çû yek.

6.2- Yê kêleka min reş bû, an esmer, an qer. Simbêltûj û porgijik bû. Çavên wî wekî yên aliyê çiyayiyên Hargulê bûn. Diyar bû ku pir li ber colên pez şev bihartibûn. Bi Xwedê ew jî eyn wekî kirîbên me bûn û min ew jî bi lezgînî xist rêza Harguliyan.

7.1- Û Çaycî; min tenê, ji bo van mirovana pirs ji çaycî dikir û bersiv ji wî digirt, dema ku çay dibir û tanî. Li gor ku ew bi xwe dibêje; “ev milkê qahweyê yê wî ye, Harguliyên ku hûn behs dikin, pir li vê derê milkan nakirin, tenê li ber destê xelkê dixebitin û nabin xwediyê karên xwe” Lê ew ne wisa ye û pêşî fikiriye ku karê xwe bi xwe biafirîne, bi deyn û wir de, wê de, bûye xwediyê vê qahweyê û ‘gule gule xwe xwedî dike’ Her wiha dibêje ku ew bi destgirtî ye û pir bi kêf e. Ku yek çayê dixwaze, wekî teyrê baz difire û çayê dibe. Û dîsa cûdatiyek din jî ya çaycî ku pirkêfxweşbûna wî ye, fesîh dipeyive û devliken e, wekî ku tu xem û êş nedîtibe. Ji ber wê yekê, ji xwe ewle ye û ji bedena xwe hez dike û ez bawer im wê ji alî dilxweşiyê bi ser keve jî. Dawî jî ew dikeve rêza “Ne Hargulî” yê.

Belê; min lêkolîn û lênêrîna xwe ya li ser mirovên ve qahweyê bi vî awayî xelas kir. Îjar çawa ez ê bigihîjim encamekê ku bi rastî û qetî ev kesana giş ji Hargulê ne. Ji bo ku mirov ji rastiya tiştekî bawer bike hinek îstatîstîk pêwist in. Di dawiya van îstatîstîk û lêkolînan ku bi piranî ev mirovana Hargulî derkevin ez zanim ez ê ji wan re bibêjim çi. Lê heke bi piranî derneketin, ji xwe tu mafê min tune ye ku wan bi silav nedanê tawanbar bikim. Lê min baş kir ku piştî îstatîstikê biryara xwe bidim. Ji bo her biryar û tawanbarkirinê lêkolîn pêwist e, min jî wisa kir. Ji xwe, ji tiştên zanistî re kes nikarin bibêjin kirt jî. Bawer bikin ez kêfxweş bûm. Lê ez ê rêbaza lêkolîna xwe jî bibêjim, wisa ye:

METOD:

1- Di vê lêkolînê de, bi temamî bîst kes hatin lêkolînkirin. Lê di rêjeyê de ez ê xwe jî bihesibînim, dibe 21. Ev kesana giş di hundirê qahweyê de bûn.

2- Ji bilî çaycî bi kesekî re nehat peyivandin; ji ber ku kesî silava min venegerand û tenê bi humegum ragihandin bi hevdu re dikirin.

3- Li gor şikl, dirûv û tevgerên wan nirxandin hatiye kirin.

4- Qerbûna Harguliyan ji wan re tiştekî taybet e. Ji ber ku, him serma hişk û him germa havînî ya hişk ku li welatê wan heye ew qemirandiye, ev nîşan wekî ya Harguliyan hatiye pejirandin.

5- Tizbî, kum û riha sofiyan, li ber zagonan rêzgnegirtin, bi ciwanî dev ji dinyayê berdan jî taybetiyên Harguliyan hat hesabkirin.

6- Ya herî girîng, BIRÎN bû. Ji ber ku di van salên dawiyê de şerekî mezin li ser erda wan qewimiye hema hema giş bi birîn in, ên birîndar an qop an kêmûzûv, giş wekî Hargulî hatin hesabkirin.

ENCAM:

1- Çayçî û du hebên ku li derve rûniştî, ne Hargulî bûn, an ji 21’an 3, ne Hargulî bûn. Ev jî dik %14.285714.

2- Yên mayî 18 heb in ew jî giş dikevin rêza Harguliyan (tevlî min). Ev jî dike %85.714286. Ku mirov gilover bihesibîne, ji %14 ne Hargulî ne, ji %86 Hargulî ne.

NIRXANDIN:

Min lêkolîn û îstatîstîkên li ser vê qahweyê û mirovên di hundir de kir. Bi piraniyek mezin Hargulî derketin. Lê ez ê îjar encama xwe bi kê re parve bikim û ya girîng ez ê çawa ji wan re bibêjim, “bi Xwedê hûn giş Hargulî ne, lê hûn ji eslê xwe bi dûr ketine û hûn bibêjin em ne Hargulî ne jî, di dawiya lêkolînan de derdikeve holê, ne hewceyî ku hûn xwe veşêrin.” Ev gotina ji wan re girîng e, gelo ez dê karibim bibêjim?

Hê ez wisa difikirîm ê nîvdîn î rojname di dest de, hat û li ber min xwe da ser kursiyê. Ya ecêb dest bi peyvê jî kiribû. Hema min jî bi derbekê re lêkolîna xwe ji wî re vekir û alîkarî jê xwest. Wî got, “pir hêsan e ku mirov fam bike ‘ka ev kesana Hargulî ne an na.’ Ez karim alîkariya te bikim û ji wan re encama lêkolîna te bibêjim. Ne hewce bû ku te ev lêkolîn jî bikira, mêze bike ez çawa aniha wan gişan bipeyivînim û tiştekî din jî bikim û fikra te jî têxim pratîkê.”

PRATÎK Û ÇALAKÎ:

Yê nîvdîn rabû û berê xwe da aliyê wan û him destê xwe kil kir û him jî got: “hey min di dê û xwehê we Harguliyan n… no! Çima hûn dengê xwe nakin, ma ne hûn giş ji Hargulê ne?

Piştî wî;

Bi carekê yên qahweyê giş rabûn û gişan bi hev re “em giş di dê û xwehê te n… tu zanî. Ma tu nizanî, em ji xeberan tenê dienitin.”

SELMANDIN:

Ji ber ku ev lêkolîn zanistî ye, heta ramanek li dijî wê an berovajî wê dernekeve, em ê ji bêgavî vê lêkolîn û encamnameya lêkolînê rast bihesibînin. Û ji ber ku ev qahwe li navenda vê metrepolê ye jî, tê wê maneyê ku serjimara vê metropêlê ji %86 Hargulî ne. Stop.

MA EZ ÇEP IM?

Dozger her ku tiştek jê dipirsî wê bersiva ku ezber kiribû dida, “ji bo ku ez ji vê sosretê xelas bibim min wisa kir.” Deh rojan di nexweşxaneyê de mabû, hê jî bi zorê li ser piyan disekinî. Bi lez û bez dozger ew anîbû cîhê keşfê û pirs li ser pirsê jê dikir.

“Te bi kîjan destî gulle berra xwe da?”

“Destê rastê”

“Hiii…” û dîsa dipirsî dozger :

“Niha ev bavê te ye û ev jî birayê te ye ne wisa?”

“Erê wisa ye.”

“Baş e, kî pir bi te re dixeyidî? Tu zanî ne wisa ku bavê mirov bi çûkaniya mirov zane û wê hezkirina zarokî bi bavan re dimîne heta ku zarokê wî mezin jî dibe. Lê birayê mirov pir bi wê yekê nizane hinekî jî rikberî jî heye di nava zarokên malekê de. Îjar gelo bavê te an birayê te? Yê ku pir li te dixist kî bû?”

“Birayê min. Lê carinan bavê min jî.”

Ji xwe ditirsiya, ji zimanê xwe ditirsiya ku ew tiştekî xerab bibêje. Ne ji radestkirina birayê xwe, ji wî bixwe ditirsiya ku dozger fam bike û zanîbû dawiyê jî dê çi bê serê wê.

“Bavê te got here berra xwe bide ne wisa?”

Bavê wê, bavê wê ketibû pêşiya lawê xwe ji bo qîzê nebe. Lê law li wî nehatibû. Law ji derdorê hîn bûbû û wekî dîkê ribaze di hundirê malê diqûriya. Cergî ku bavê wî ji dest ketibû wî xwe wekî pêxember dihesiband, lê pêxemberekî dinyanedîtî û cirnexweş. Newêrîbû navê wî bîne ser zimanê xwe.

“Na… na ! Kesî negot, min wisa kir.”

“Destgirtiyê te kî bû?”

“Destgirtîyê min..? Destgirtiyê min tune.”

Çawa tunebû destgirtiyê wê… Heke ew tunebûya dinya jî tune bû ji bo wê. Heke ew tunebûya, ba kêlîkekê jî nediliviya bêyî wî. Hebû… Hebû; ma ne ew bû ku di şilî û şepeliyan de bangî wê dikir û diçûn bin darên perê bajêr. Ne ew bûn ku kîjan rojên nexweş, kîjan rojên bi berf û baran bû, ji mal derdiketin ji bo ku kes li dû wan neyên û digeriyan li kolanên bajêr û di nava hezkirinê de winda dibûn. Belê ew bûn… Ew bûn lê îro yarê wê wekî qûnika cixareyeke vemirî ku tevlî rijika xwe, li ser dilê wê xwe tev nedida. Tenê wekî serê derziyê ku di canê wê re çenikekî here, hatibû bîrê dema ku gotibû, “destgirtiyê min tune”

“Lê kê li te wisa kir? Kê tu herimand?”

Çavê xwe wisa girt ku wekî dozger destê xwe têxe kezeba wê û bi tilîkên xwe qelêş qelêşî bike. Bû tofana dilê wê û dixwest bibêje, “wisa neke dozger, wisa nebêje. Tu dadger î tu hiqûqnasekî xwende yî. Herimandina çi? Ma tu zanî herimandin çi ye ez heyran? Ka tu bibêjî, te tu carî hezkirin dîtiye an na? Ka lêvikên yaran dişibin çi, de bibêje? Ka te tu carî bêhna dilan seh kirye an na ? Ka te tu carî çav vexwariye an na? Ka te tu carî xwêdana sîngan tahm kiriye an na? De tu bibejî dozger, de bibêjî, herimandin çi ye?” Nikarîbû wisa bigota, tenê bersiv da, tenê ew mafê bersiva kurt ji xwe re didît.

“Yekî… yekî… yekî cîranê me.”

“Qey te û wî ji hevdu hez dikir?”

“Çiii..? Na bi Xwedê, bi zorê bû.”

“Ê baş e. Te di temenê xwe de ji kesî hez kiriye?

Dev li diranê xwe kir. Damarên wê di argûşkên wê de bel bûn. Belê dozger rast gotibû. Eyn wisa “Tu carî û di tu dewr û deman de min ji kesî hez nekiribû, heta dema kaniya dilê min li nêrîneke bi baran rast hatibû. Erê dozger rast dibêje, lê hezkirin ne ev e, ya ew dibêje ne ya min e. Heger ew bûya, heger mirovan hezkirinek wisa dîtibûya û çend heb mînak li darê dinyayê hebûya û ku pêxemberan ew mînak bihîstibûna wê ayetên xwe li gor wê yekê binivîsandana û mirovan ev hezkirina wê bi ecêbî nedîtana. Ne ew û ne kesekî din dikare hezkirinek wisa bibîne. Tobe...” Belê wê ji kesî hez nekiribû, tobe dikir li ber destê dozger.

“Na na. Tobe tobe. Hezkirin çi ye?”

“Çima ?”

“Hezkirin nexweş e. Pir pîs e.”

Ne ev bû ya ku dixwest bibêje esil, gotina wê ev bû, ya tenê di hiş de zîl dabû;“belê hema em bibêjin min ji yekî hez kir. Belê hema em bibêjin min ji tiştekî hez kir, dozger. Hema ji kevirekî ey dozger, ji kevirekî. Hema ez mirov bûm û min ji kevirekî hez kir, em bibêjin. Hema min destê xwe danî ser kevirê wekî yaqût û zumrud û min çav, dev û lêv tê de dît. Hema min serê xwe danî ser sînga wî kevirî û raketim. Ma te tu carî ji daran, ji çeman, ji mêrg û kaniyan hez nekiriye dozger? De bibêje, ma ev bela han; ji bo wî kevirî û hezkirina dinyayê ya ku min neafirandiye, ya ku xaliqê mezin çêkiriye nehatiye serê min? De safî bike dozger, tu dozgerê nûnerê edaletê, de… de safî bike vê qebhetê.”

Bi peyva xwe re carekê li bavê xwe nêrî û dû re du caran li birayê xwe.

Dozger jî li wan nêrî û dîsa pirsî:

“Van peyvana tu dibêjî an hinekan bi ber te xistiye?”

“Na ez dibêjim, ma hezkirin çi ye, ne pîs e?”

“Çawa hezkirin çi ye? Madem wisa ye, ka tu ji bavê xwe hez dikî an ji birayê xwe?

Dîsa di hişê wê de tirs û biryar, peyv û biryar, rastî û jiyan, hezkirin û tirsa dinyayê tevlî hev bûbûn. Û bi vê peyvê re bi carekê re maça bi tirs hate bîrê; “Li bin dareke bi dirrîk rûniştibûn, havalê wê gotibû ‘min maçî bike’, wê jî gotibû “Lê ku dema ez te maçî bikim û di ser vî dîwarî re serê birayê min xuya bibe û li me binêre, ez ê nebêjim çi û tu yê nebêjî çi? Lê ku hat û di bin van dirrîkana de me li kêleka hevdu bibîne û çavê xwe ziq bike û diranê xwe biqirriçîne em ê bibêjin çi? Tu nizanî birayê min ku bêhna wî teng dibe, devê xwe digre, diranê xwe bi hev de dikute. Wekî conegayekî ye, damarên argûşkê wî dibe wekî damarên parsuyê boxeyekî û çavê wî tije xwîn dibe. Hingî hilma di pozê xwe re dide û distîne firnikên wî pêlan li kefa devê wî çêdike.”

Lê hevalê wê hê jî bi mirovane fikirîbû û gotibû, “Na na. Tiştek nabe wey. Ma qey birayê te ne mirov e? Qey ne xort e? Qey tu carî li qîzekê an jinekê nenêriye di xortaniya xwe de?” Na birayê wê mirovekî hovane bû û îro roj hatibû ku xwişka wî bibêje, “ez ji wî hovî hez dikim” yan jî “jê hez nakim.” Bê bersivmayîn jî sûc e di vê erkê de, got:

“Êêê.. iii ez ji bav û birayê xwe her duyan jî hez dikim.”

“Ka te digot hezkirin ne baş e, qey tu ditirsî?”

“Nizanim? Na.”

Awirên wê dîsa deng bi dilê wê xistibû, di hundirê xwe de digot, “ma ez ê ji çi bitirsim dozger , ma ez ê ji mirinê bitirsim qey? Tew û tew… Bi Xwedê ez ji mirinê natirsim, lê ji bo tiştekî ditirsim ku bimirim, ditirsim ku jiyan biqede; ditirsim ku ez wê hewa ku ew dikişîne hundirê xwe careke din nebînim. Ditirsim ku ew barana ku wî şil dike jî nebînim careke din. Ditirsim ku ew bayê ku porê wî dike pêl jî nebînim. Ez bimirim ez ê vana nebînim. De dozger. Hema ez dibêjim, “min bera xwe daye,” hema ez dibêjim, “ez buxtana dixim stûyê bav û birayê xwe”, de min bigire dozger, de. De min têxe paş deriyê hesinî, bila qe. De min têxe qulikên ku hew ronî tê re xuya ye, de. Tenê bila ez wê roniya ku ew dibîne bibînim bes e. Tenê ez wê serma ku ew di bedena xwe de hîs dike, hîs bikim bes. De dozgerê min, li derve nehêle vê bedenê. Tu min li derve bihêlî bav û birayê min nahêlin ez bimînim. De safî bike vê bobelatê dozger, de safî bike.

“Te gotibû min bi destê rastê bera xwe dabû ne wer?”

“Erê. Aha li ser vî pûşê hanê.”

“Baş e çima tu ew qas dûrî bajêr hatî?”

“Çavê min girtî bûn, nizanim çawa hatim.”

Carek din li birayê xwe nêrî û dozger jî li wî nêrî.

“Çawa çavê te girtî bû? Lê tu çawa di nava van kortal û keviran re hat heta bin vê darê?”

“Iii.. çavê min didît, didît…”

“Ne te got, çavgirtî bûm?”

“Na, na min şaş got, yanî di tariyê de hatim, dinya reş bû, dinya tarî bû.”

“Ne way bavê te dibêje, bi roj çûye?”

“Weleh wê demê reş bû, nizanim çawa hatim.”

Belê, dilê wê pê dida gotin; “dinya reş bû. Erê, dinya jî reş bû û rê jî reş bû. Bavê min jî reş bû, birayê min jî reş bû û ez û diya xwe jî reş. Paçikê li ser çavê min jî. Ewr reş û erd reş bû. Devançe û gulle jî. Xwîna ji min herikî jî reş. Hema tê çi bikî bikî dozger de safî bike ez heyran vê sosretê, de…hê ku tu jî reş nebûyî… de.”

“Dinya reş bû wê rojê tiştê zanim.”

“Baş e… de ka te çawa bi destê rastê gulle bera xwe da, bibêje ji me re?”

Darikê ku dozger ji dêleva demançeyê dabû destê wê di ser serê xwe re bir cihê ku gulle pê de çûbû, aliyê çepê. Dozger û mirovên wê derê giş şaş man. Ji ber ku gulle li aliyê çepê li bin guhê wê ketibû. Lê wê digot bi destê rastê min berdaye xwe.

Dozger dîsa pirsî.

“Ev ne bi destê çepê be te bera xwe dabe?”

Got, “belê belê” û li birayê xwe sê çar caran nêrîbû.

Keçik şaş bûbû û dozger ew di ser derewê de zeft kiribû. Bi peroşî demançe xist destê xwe yî çepê û bi halekî xerab bi guhê xwe ve zeliqand. Got: “aha wisa min bera xwe da.”

Dîsa li birayê xwe nêrî. Lê dozger îjar dirêj dirêj li wê û birayê wê nêrî.

Dozger dîsa pirsî: “ma tu çep î qîza min?”

“Na, na! Ma ez çep im?”

“Yê ku bi destê rastê berda be, ne birayê te be?”

“Na … Na ! Welleh ez çep im! Welleh ez çep im. Rastî ev e.”

Dozger êdî dev ji keçikê berda û zîvirî ser birayê wê, çavê xwe jê neqetand, heta ji wir bi rê ketin.

EV JÎ NIG IN QEY?

Bi wechê xwe yî tirş li pêlavên ku li ber dikanê hatibû danîn dinêrî. Bi şid rahişt qondereyeke pêşiya wê fireh û di destê xwe de zîvirand vî alî, wî alî. Carinan destê xwe dixist hundirê wê û hey di ber xwe de dikir niçeniç: “Law ma tew ev mirovên aniha çi ne law? Dîn bûne qey? Ma ev jî pêlav in ku dixin nigên xwe ji bo Xwedê? Qey ecêb ji ecêban mezintir hene. Bi Xwedê aqilê kesî di cih de nemaye, hemû kes çelqiyane.”

Yê dikandar bi dengê wî re dît ku Hemîdo li pêlavan dinêre, hinekî bi ken û qerf ber bi wî de çû: “Hemîdo ma qey te yek neeciband ezheyran? Ka tu dixwazî ez ên hundir jî gişan derxim der, ma ev nig bûn çi kurro, ma tu hero diro lê dinêrî?”

Hemîdo wekî ku gepa xwe tijî av bike, nepixand û di bin çavan re li dikandar nêrî. Ji kerba dilê xwe û bêhntengiya xwe, tu peyv nedît ku ji dikandar re bibêje. Lê belê tiştek jî negota wê biteqiya, got, “ma çima tune? De tu jî here qûna xwe li avê xe, çima tune ye? Ma ku ez ne ecibînim ka tu li ber çi yî?”

Dikandarên navçeyê gişan ew nas dikirin. Nas dikirin ku Hemîdo qeza û bela ji ber pozê xwe derdixe, mêş nikare xwe lê deyne. Ji ber wê yekê jî ku çi bigota kesî deng nedikir, hinekî di bin simbêlan re pê dikeniyan û bêdeng henekê xwe pê dikirin û hew.

Bêyî ku bi dikandar re şer bike hêdî hêdî paşê xwe da dikanê û berê xwe da malê. Tizbiya kehrîbar a bi hebên xwe yî mezin di dest wî de hey şeqeşeqa wê bû. Tizbî jî ji ber Hemîdo ketibû emana Xwedê. Carê ji ser peyarêkê dadiket, li ser rê dimeşiya û hey nigê xwe jî li erdê dixist. Ku li kortalan rast dihat dîsa diçû ser peyarêkê û digot: “ma ev mirovana nizanin rêyan jî çêbikin, nizanin peyarêk jî çi ne? Her der kortal û celx in. Hela tu lê binêr, ev derana wekî qelşên nizanim… çî wan e.”

Ku ji tizbiyê aciz dibû cixare derdixist û dikişand. Qûnika cixarê jî kiribû wekî lîstikê, di devê xwe de dibir û tanî, mirov digot qey benîşt dicû. Du sê kêlîkên piştî vexwarinê, aciz dibû û cixareya ku hê nîvco nebûbû diavêt erdê û bi pêlavên xwe, wekî ku mirov esarê bike dieciqand. Carinan hinekan jê re digot, “erê bes e bes, ma tu yê çi bikî ji wê çixareyê? Way vemirî çû. Ma tu çi jê dixwazî?”, lê belê dilê wî qet rehet nedibû, dixan dikişand û hey dikişand hundirê kezeba xwe.

Bi hetîketiyeke mezin û wekî xwe ji ber mirovan veşêre ku nedixwest bi rê de çav li serê kesî bikeve, her tim li erdê dinêrî û dimeşiya. Mirovên tê re derbas dibûn bi kêf silav lê dikirin û derbas dibûn. Lê belê koneyên wekî Hesko her ku ew bi rê de didîtin miheqeq peyvek davêtinê û diketin xulqê wî. Carinan jî li pêşiya wî disekinîn heta ku ew bi wê serberjêriya xwe li bin guhê wan diket.

Îjar Hesko qey êdî jê ditirsiya, ji dûranî bangî wî dikir digot, “Hemîdo qurban ma qey nigên te guh li te nakin?” Lê wî qet lê ho veneda û bi teqlan, bi lez û bezekê û bi silametî hatibû nêzîkî mala xwe.

Dikira li kuçeyê bizîviriya dengekî zirav î tahl kete guhê wî. Bi carekê serê xwe bilind kir û bi dengekî bilind û kef bidevketî bi ser mêrikekî de kire barebar: “Ev tu çima bê edeb û bê heya maye kuro? Ma qey bavê te, diya te, kalikê te, eşîra te, xoceyê te terbiyeyek nedaye te law?” Mêrikê ku berê xwe dabûyê, şaş û metal û li ser piyan cit sekinîbû, lê dinêrî. Qet tu pêwendî û têkiliya wî bi Hemîdo re çênebibû heta niha û qet fêm nekir ku ji bo çi wisa dibêje. “Çi apo, ma min çi kiriye?”

Hemîdo hê bêhtir hêrs dibû û dijûnên xwe berdewam dikir, “ma qey vê dera serê çiyayê gundê bavê te ye law? Ev çi fîkefîka te ye? Qey tu fedî nakî tu li ba min difîkînî hii… tu fedî nakîîî!?”

Mêrik her du destên xwe rakir hewa û bi ecêbmayî dîsa bera ber xwe da, hilmek ji kûr de kişand û bi nîvkenî, “Haaa … ma xalo tu ji wê re dibêjî. Li qusûra min nenêre, hişê min ne li serê min bû, hema ji xwe ez carinan difîkînim, ma çi bi vê yekê heye xalo?”

Xalo carekê li kerê şeytên siwar bûbû û êdî daketina wî zahmet bû: “Kuro ma tu nizanî vê dera bajar e law, ma her ku kî aqilê wan biçelqe û bê li vir bifîkîne ka wê vê derê bibe çi? Ma wê nebe meydana qeşmeran? Ma xelk ê nebêjin, “ma qey ev welatê fîkfîkçiyan e law!?”

“Na xalo, na wey… ma ka kî difîkîne Xwedê ji te razî, qey ev jî hawe ye, ma tu dibêjî çi?” Haya wî ji xulqê Hemîdo tunebû ku paşê xwe bidê û bi rê de here. Bêhna wî jî hêdî hêdî teng dibû û bûyer ji adetê derdiket. Kesek di wê derê re nediçû û nedihat ku bûyerê biqedîne û mêrîk jî bi ser de diçû, “xalo ma tu tiştan ji bêrîka xwe derdixî çi ye, qey bêhna te ji derek din teng bûye Xwedê ji te razî?”

Belê, ji xwe wisa bû. Reîsê wî îro bi xeyd jê re gotibû, “xweşik birê ve here, haya min ji te heye, nigê te xwar in, te bi derên şaş de dibin.”

Lê ji xwe haya mêrik qet ji vê yekê çênabe. Û wî jî hey bersivên tûj didan Hemîdo “Fîkandin û hey fîkandin… ma çi qewimiye..? Welleh tew tu jî haaa!”

“Na lo, tu lê binêr… ma ez qeşmerê te û bavê te me law? Ne merheba ne silav û tew tu min bi tiştekî nahesibînî, her ji xwe re li hundirê i…iii… mala xwe bifîkîne hey teresê heram î pîs.”

Ne hesabê malê û çarşiyê, ne jî hesabê çarşiyê û malê li hevdu dikir û ne jî yê ser rê ji Hemîdo re li hev dihat.

Jina wî her êvar ji ber wî diket tev. Dîsa li hêwanê bi cîraneke xwe re rûniştibû dipeyivî û hey radibû û rûdinişt digot: “Nizanim ez ê îşev çi xwarinê çêbikim? Ez tirşikê çêdikim, dibêje ‘a herro tirşik?’ Ez girarê çêdikim, dibêje ‘ma herro diro girar?’, fasûliyan çêdikim, ew jî wisa. Nizanim ez ê çi xweliyê li serê xwe bikim.” Cîranên gellac jî nedisekinîn, di vê dawetê de xwe kil dikirin û yeka cîran digot, “hema tu jî tiştekî îro çêneke”.

“Ê ma îjar wê min bixeniqîne û wê tew bibêje, ‘ma tu ji tiştekî re nabe’, bi Xwedê ez heyirî mame.”

Jina wî rast digot, lê ku Hemîdo heta here malê sax bimîne baş e. Hindik mabû ku mêrik kulmikekê li textika eniya wî bixe. Ew jî hey dipeyivî; “heke tu nizanî ji xwe re ji mezinan bipirse, terbiye çi ye, izzet û ihsan çi ye, bielime. Kî bifîkîne û di ber min re here ew xebera ji min re didin, careke din di vê kuçeyê re nere temam”. Berî ku mêrik tiştekî jê re bibêje, bi xwêdan û helkehelka xwe, paşê xwe da mêrik û bi lezgînî ber bi malê ve meşiya. Mêrik jî ji neçarî wekî xwe ji dînekî xelas bike, destê xwe rakir hewa, got: “Ya rebî tu belayê ji ber nigê mirov derdixî” û bi niçeniç ji wê derê meşiya. Heta bi dûr ket jî di ber xwe de digot: “Na bavo, kes nikare bifîkîne. Dinya a wî ye heyran. Ev dîkê qoqo ye, çi ye law?”

Ku Hemîdo nêzîkî li malê kir, wekî her car kûçikê wê kuçeyê jî bi nûzenûz dîsa nêzîkî wî bû û dikira xwe li bin guhê wî xista. Hemîdo erînekê çengî hewa bû. Wî kir wajewaj û kûçik jî bi dengê wî re kir wajewaj. Kûçik jî ketibû tora wî. Êdî xeberên xwe rêz dikirin: “Hey kûçikê kuçeya dêlikan, hey bêxwedî mayo, hey min di qafikê xwediyê te ..hayo, ma ev çi ye tu hero diro tê pêşiya min?” û bi vê yekê jî nedihat ser, îjar berê xwe da paceyên kuçeyê û bi dengê bilind, “ ma qey hûn fedî nakin malîno, ma qey hûn kûçikê xwe bernedin kuçeyê wê tiştek ji we kêm bibe? Qey ev kûçikê piştkurmî tunebe wê gur we bixwin di nava vî bajarî de? Ma hûn çima kûçikan xwedî dikin law? Ya jî qereza we bi min re heye hii?” Lê belê kesî berê xwe nedidayê û tiştek jê re nedigotin. Hinek jinan perdeyên paceyan vedikirin ku didîtin Hemîdo ye dîsa digirtin û diçûn ser karên xwe. Lê belê hey û hey ew di ber xwe de dipeyivî, digot; “na yabo, ne kes bersivê didin û ne kes dibêje, ‘ka ji bo çi tu ew qas bêhna xwe teng dikî’.”

Bi wê hêrsê çûbû ber pêlikên xaniyê xwe. Hê nû piyên xwe avêtibû pêlika pêşî, tepikek bi nermî li serê zarokê ku di ber re derbas bû, da. Bangî wî kir û hinekî destê xwe di serî da. Bi baldarî li pozê wî dinêrî, got: “Bi Xwedê xîlika te ji simbêlê reîsê me xweşiktir e.” Bêhna wî hinekî hatibû ber, lê ku zarok ji hinda wî çû dîsa wechê wî tirş bû û berê xwe da pêlikên malê.

Her ku gavek davêt ser pêlikekê piyên xwe bi şid li betonê dixist û xeberek dida. Bi pêlikê re, bi dîwêr re, bi paceyê re û bi derî re şer dikir û dimeşiya. Jina wî ku derî lê vekir qet bi ber çavan neket û hema yekser got ; “keçê ma ka te çi çêkiriye Henê? Ka zû bîne hey agir bi te û mala te ketê…”

Henê bi ricifê ketibû, li paş wî bû, belê nikarîbû deng bikira. Tenê dengekî bi inteint û nizm jê derket: “Ma çi bûye? Hela bisekine kuro, bêhna xwe fireh bike…” Bi dengê wê re Hemîdo zîvirî û çavên xwe dirêjî nava çavên wê kir, got: “Çi bisekine hi, çi bisekine lêê? Ma qey tu nizanî ez ji sibê de li daireyê bi hezar mirovên kulûcan re mijûl dibim, qey tu nizanî ez heta êvarî bi tirilyonan pereyan dijmêrim, lê îjar şîv jî tunebe qey ez ê xwe çer bikim hi? Ma qey ne hêja ye ez te di ber hev de biheciqînim, yan jî di beroşê de bikelînim”

Henikê hey li ber digeriya, “ erê ha… û wê kêfa xelk û alemê li me were. Ê qesr û qonaxan jî wê bi me bikenin. Erê kuro bi Xwedê tu dibetilî ez zanim, ma qey nizanim. Lê heyfa te, bêhna xwe teng neke. Ka tu dibêjî çi ez ê ji te re çêkim. Hema tu hero diro wisa dikî, cîran li me guhdarî dikin. Ma tu ji her kesî aciz dibî, îjar em çi bikin? Ma qey tiştekî baş nayê pêşiya te, qey kesekî baş tuneye li vê dinyayê?”

Lê wî, wekî ku peyvên Henê ji xwe biqewirîne destê xwe berovajî ber bi wê kil dikir û dibû pelipela devê wî, “na na, ne betilbûn e, ne betilbûn e… tew, tew ew mirovana. Ew cîranana, ew hevalana, wanê tu dibêjî, wan mirovana. Tew ev bajar… vî bajarî emrê min xwar… belasebeb… ne tu, ne ew û ne ev dinya… biteqize tu jî.”

Henê ji peyvên wî tirsiya û ziq mabû li devê wî dinêrî. Bi barînek Hemîdo re piloz bû û bi lezgînî ji bo xwarinê bazda hundir û di ber xwe de jî digot: “Ê ma tu dinyayên din hene?” Vê peyva xwe gotibû lê belê ji tirsan diricifî û li alîkî jî di ber derî re lê dinêrî.

Ew jî li ser kursiyê rûniştî û li hêwanê, hey di ber xwe de dipeyivî. Qet nedisekinî. Her ji bîstekê carekê navê hinekan diket nav lêvên wî û ji wan re xeber dida. Her carê berê xwe dida dereke xênî û bi tiştekî re dixeyidî. Henekê xwe bi her tiştî dikir. Bi kêzikan re jî dixeyidî.

“Ev çi rism e bi dîwêr de ye..? Ev çi mase ye ku xwaro maro ye..? Ev çi kursî ye ku çîrkeçîrk jê tê..? Ev çi terlik e ku li nigê wî nayê..? Ev eyneya ku gemarî ye… Ev porê ku spî bûye… Ev îşlikê ku xwêdanê di bin çengê wî re avêtiye… Ev çi û ev ne çi ye..?” Her tişt bi kerb dihat ber devê wî.

Êdî ji peyvê jî betilî bû û bi helkehelk bêhnekê sekinî. Rabû çend gav li dora kursiyê avêt û hêdî hêdî dîsa hat û li ser rûnişt. Serê xwe xist nava destên xwe û berjêr kir, bi her du destên xwe serê xwe heciqand, çavên xwe girtin û diranên xwe şidandin heta ku qirçînî ji wan hat. Çavê xwe yî ji hêrsan sor bûyî hêdî hêdî vekir. Tenê li nigên xwe dinêrî. Nigên ku pêşiya wan fireh û bi qozî bûn. Kin bûn û du tilîkên wî yî rastê jî qop bûn. Nenûkek nigê rastê hingî ku nigê xwe li kevirên ser rê xistibû bi birîn bû û xwîn di hinekan de reş bûbû.

Deng jê biliyabû û çavê xwe santîm bi santîm li ser nigên xwe digerand. Bi vê gerê re, mal, xanî, zarok û hema mirovên ku nas dikir gişan li pêş çavê wî dîlan dikirin. Wekî her yekî ji wan, dirêşek di dest de bû û di çavê wî radikirin. Bi çarekê barîn pê ket; “ma ev çi nig in law..? ma ev çi nig in? Qey Xwedê nigên wanî daye min tenê..? Qey ev jî nig in laaaw?.. Tu carî berê min bi cihekî xweş venekirin van nigên min î xwaro maro… hey nigên min. Hey hûn bê xwedî bimînin law… hey ez di kana we de bimîzim…”

Nigên wî li ber çavan bûbûn wekî du dûvpişkên mezin. Êdî nedixwest li wan binêre. Bi hêrs rabibû ser piyan û serê xwe li dîwarê himber dixist. Ne carekê, ne du caran. Û hey digot: “Ma ev çi nig in law, ma ev çi nig in?” Cara ku li erdê ket jî got: “Ma ev çi jiyan e laaaw..? Ma ez çi meriv im laaaw..?”

Heta ku jina wî xwe gihandê, peyvên dawî ji deva derdiket; “ma ev çi dinya ye laaaw… ma ev çi mirin e laaw… ev çi cehen… nem e… law?”

DI SERŞOKÊ DE MIRIYE

“Mêrê wê miriye” digotin, “di serşokê de.” Wekî mirina gelek kesên li vî welatî. Çar çarşef li çar daran bi dar de kiribûn, bûbû wekî kozikek çarqozî ya zarokan. Keldûmana avê bi hewa diket. Tenê serê melê û çend zilaman di ser çarşefan de xuya dibûn. Dişuştin Apê Xelef.

Mirov, li derveyî kozikê kom bi kom bûn û bi pistepist dipeyivin. Yekî digot: “dibêjin dema ku serê xwe şuştiye, ji halawa germ bêhna wî çikiyaye û dilê wî sekiniye”.

Jin li nêzî kozikê li erdê bi komî rûniştibûn. Pistepista wan jî bû. Yekê ji wan digot, “ev halawa serşokê giran e, vay îsal çend heb jin jî, mêr jî bi vî awayî dimirin.”

Dînê navçeyê jî hatibû wê derê, Sînoyê dîn. Sîno ji Sefîyanê bû. Sefîyanê nêzî bajaroka Mezrayê bû. Sal duwazde meh li sûka Mezrayê bû Sîno û wekî ajansê digeriya.

Ji ber ku kesî nedixwest li ber meyt bikenin, nedixwestin Sîno nêzî wan bibe. Lê wî hey pirs li ser pirsê ji mirovan dikir.

“Gelo apê Xelef ji bo çi miriye?” Her kesî heman bersiv didan, digotin: “di serşokê de dilê wî sekiniye Sîno”. Sîno tilîka xwe yî dirêj di zikê wan re radikir û digot, “ bi Xwedê hûn derewan dikin, hûn dibêjin ez dîn im loma.”

Sîno di navbera çarşefan re ket hundirê kozikê û nêzî melê bû, tilîka xwe di zikê wî jî rakir; “mele, mele… mele-kele, bibêje lo, ka Apê Xelef ji bo çi mir?” Mele li bendî bû ku kesek avê bîne û li destê wî bike, bi veciniqandinekê zîvirî ser Sîno û got: “law Sîno tu ji kû derket lo? Ma ji bo çi Sîno, emrê Xwedê, emrê Xwedê, qeder hatibû mir, ma ji bo çi.”

“Bi şeref û qur’ana ku tu dixwînî te jî rast negot looo, melleyê mizawiiir.” Sîno wisa got û li bendî weaza ku mele dest pê kir nema. Meşiya nava mirovên xelek xelek li derdorê li ser tutukan rûniştî bûn. Çavê xwe li yekî ku rastiyê jê re bibêje digerand.

Pêrgî mamoseteyê dibistana wê taxê hat. Kêfa wî hat ku wê ew rastiyê bibêje, nêzî wî bû û ji wî jî pirsî; “xoce tu dibêjî Apê Xelef ji bo çi mir?” Mamoste xwe guripan û destê xwe li pêşiya zikê xwe kir yek û devê xwe topik û girover kir; “Sîno tu zanî, ‘şane’ hene di bedena mirovan de û ji vana hinek jê dimirin, hinek jî nû dibin, ango nû çêdibin. Heta ku yên mirî ji yên zindî pirtir dibin mirov jî dimirin, yê wî yanî yên Apê Xelef jî teqez şaneyên mirî pir bûbûn loma ew jî miriye.” Sîno bi zorê xwe zeft kir ku xeberan bide, hema yekderb got; “ bi Xwedê tew derewa te bi terî bû xoce, ma tu dibêjî qey hê ez delû me?” û ji ba wî bi dûr ket.

Bêhna Sîno pir teng bûbû, diçû ku behsa qederê û poşmaniya ji jiyanê dihat kirin. Ma qey wî nizanîbû çi bûye; qey wî nizanîbû Apê Xelef wê rojê di 65 saliya xwe de, di wê meha tirmehê de gotibû ez ê kêfekê bikim û bi dora jina xwe ketibû. Gotibû; “ tu zanî em ê îşev rojeke ku me qet tahm nekiriye tahm bikin, tu zanî îro tiştekî ku qet me nekiriye, em ê bikin.”

Û jina wî wê êvarê ketibû tatola wî. Wê çi bikirana? Wê jî texmîn dikir û hinekî bi wê jî dilxewşiyek çêbibû û amadekarî jî dikir. Serê xwe şuştibû, her derê xwe paqij kiribû, diranên xwe, devê xwe baş şuştibû û hinek bêhn jî pêyde kiribû û di xwe dabû. Wê jî dixwest dilxweş bibe, di wê payîza emrê xwe de.

Lê wê evarê hê ji serî de giraniyekê xwe dabû ser Apê Xelef. Zûde wî û jina xwe rojek wisa bi peroş nebihartibûn. Her ku saet diçû laşê wî jî giran dibû. Li ser sînga wî wekî dirêşan tê radibû. Ji jina xwe re gotibû, jina wî sînga wî û ser milê wî firkandibû. Lê dîsa nebûbû. Rabibû û tevlî wê yekê jî dest bi henekan kiribû û destê xwe di bedena jina xwe re gerandibû.

Hê kêfa wan nehatibû ser rûyê wan, lê wekî destekî ketibû hundirê sînga wî. Ew şidandibû û bi ser jina wî de xistibû. Wekî bi tayê ketibû jina wî û bi dengekî ku neçe derve qîriyabû.

Tibabekî sekinîbû, nizanîbû wê çi bikira. Çûbû ber paceyê, vekiribû û car din girtibû. Hatibû ber Xelefê xwe, bi girî pê re peyivîbû, destê wî firkandibû, ji peroşî nizanîbû wê çi bikira. Bêhnek din ku hişê wê hatibû serî, dîsa destê wî rakiribû, sînga wî tev dabû. Serê wî hejandibû. Bi kelogirî di hundirê odeyê de tibabekî geriyabû û hey geriyabû.

Ji ber ku kes tunebû nîvsaetekê li dora wî çûbû û hatibû û dawî derpî û fanêrê wî bi zorê lê kiribû. Hatibû ber paceyê ku bike gazî lê berî wê, fedî û eyb hatibû bîrê. Wê alemê ji wan re bigota çi? Wê ji wan re bibûya wekî qebhetê û wekî benîşt têketa nava devê sî û sê zimanên dinyanedîtî. Hatibû ber wî, fikirîbû û giriyabû, fedî kiribû, dîsa giriyabû û qîriyabû. Çûbû serşokê û tasek av anîbû bera ser serê wî dabû, laşê wî hêdî hêdî kişandibû nêzî serşokê û danîbû. Çarek peyda kiribû û avêtibû ser. Hê nû di pacê re kiribû hawar; “Xelefê min di serşokê de… dilê wî sekinîîî.”

Apê Xelef miribû. Ma çawa Sîno nizanîbû. Bêhna wî ji derewan teng bûbû. Ji pirsan jî aciz bûbû û carekê ji nişka ve û bi bêhntengî barîn pê ket; “hey milletê hay ji xwe tune !” bi barîna wî re her kes zîvirî alî Sîno. Sîno: “çima hûn nabêjin di nava nivînan de miriye? Çima hûn nabêjin bi şabûna jina xwe re dilê wî sekiniye? Hey ziqnebûtno, hey kerrikrişkno, terrîhişno?”

Peyva xwe got û berî ku hinek pê re bixeyide bi lezgînî bi dûr ket. Lê kesî dengê xwe nedikir û serê gelek kesan di ber wan de bû.

XEYIDÎ

Ew ji malê derket. Ez qederekê li mal mam, min nizanîbû ez ê çi bikim. Dû re min xwe ji bavê xwe vedizî, ez jî bi dû wê ketim. Pir dûr çûbû, nedigihîştimê. Min li ber çem nêzîkî lê kir. Ew di çem re derbas bû, ez sekinîm. Hinek av jî diherikî, lê ne li gor qama min î kin bû û şurt û kendalên çem jî pir bilind bûn. Ji wê yekê xof û tirsê bedena min zeft kiribû. Hêdî hêdî dîsa kelek di hundirê min de bilind dibû. Her diçû diya min bi dûr diket. Bi dûrketinê re wajewaja min jî bilind dibû. Ne min karibû çem derbas bikira û ne jî karîbûm vegeriyama. Min nikarîbû dev ji diya xwe jî berdaya û min wê kêlîkê bêriya bavê xwe jî kiribû, ji tirsa bû çibû, nizanim.

Bavê min û diya min ji hevdu xeyidîbûn. Dîmenê qutiya titûnê ku bavê min avêtibû diya min û li hestiyê çavê wê ketibû, ji bîra min nediçû. Min û xwişk û birayê xwe kiribû qîreqîr. Dibe ku ji wî awayî be bavê min wekî carên din bi hutikan neçûbû diya min û tenê bi xeberan şer domandibû. Peyvên ku wekî guleyên tematîkê ji devê diya min derdiketin, bûbûn wekî zîpikên baranê û dihat xwarê li qada malê. Dilê min dihat guvaştin û min xwe bi wê ve dizeliqand. Lê bavê min wekî ku tiştek nebûbe, radihişt qutiya xwe û titûna wê ku belawela bûbû, dida hevdu.

Her ku hişê min diçû malê, min digot qey wextî bedena min bifelişe. Min li besta çem dinêrî, li şurt û gihayê bilind dinêrî. Bayê ku li wan dixist, xuşexuşa wan wekî dengê maran dihat guhê min, ev yeka jî ez bi erdê ve dizeliqandim. Rimilka ber çem bi vegevizandina min re tevlî hêsirên min bûbûn û bi destê min ve dihat seyandin. Hêdî hêdî jî kêzik û moriyan xwe li min digirtin û dihatin. Her ku ez bêhnekê carekê radibûm û min li diya xwe dinêrî ew jî belav dibûn ku rûdiniştim dîsa dihatin temaşeya min. Lê nedisekinî, nedizîvirî û li min nedinêrî diya min.

Bavê min jê re digot, “ tu dîn î”. Diya min qey dîn bû... Dîn bû û diya min bû… Her ku bêhna wê teng dibû pirsgirêkek ji ber xwe ve derdixist û dikarîbû hetanî sibehê bipeyiviya. Tu kesî jî nikarîbû bisekinanda. Heta ku bavê min lê dixist. Lê wê demê jî dida ser rê û diçû gundê mala bavê xwe. Dema ez hê biçûk bûm ez li pişta xwe dikirim, dibe ku ez êdî mezin bûbûm îjar, ya jî ew hê pir dîn bûbû.

Ez newêrîbûm vegeriyama malê jî. Min digot dê bavê min ji bo ku ez bi diya xwe re hatime li min jî bixe. Min hey bi girî li diya xwe dinêrî û digot, “wextî bizîvire û li min binêre.” Lê diçû, bi germa havînî re diçû, ew û leylan tevlî hev dibûn û diçû, êdî li ber çavên min kil dibû û diçû û bê sekin diçû.

Dihat bîra min ku carekê hemşîreyek hatibû gundê me ji bo derziyan li me bixe û lawê wê jî pê re hatibû. Ku diya wî ji wî ve winda dibû, wî jî bi qêrîn dikir gazî; “ yadêêê ! yadêêê !” diya wî wê gavê dev ji karê xwe berdida û bi dengekî şewat û bilind bangî wî dikir, “ ha kurê miiin” û bi lezgînî diçû hinda wî.

Min jî wê kêlîka li ber perê çemê çola Xwedê dixwest wekî wê jinikê, diya min jî bisekiniya. Lê belê tenê bisekiniya û li min binêriya, bes bû. Min zanîbû dengê wê nayê min, lê hê xuya bû, bizîviriya bes bû. Her ku bi dûr diket, tirsa min jî pir dibû. Û bi dûrketinê re hêviya vegera li min jî êdî winda dibû. Tenê bisekiniya bes bû, wê dinya giş bibûya ya min.

Giriyê min êdî dibû niqrîskên giran û bêhn li min diçikandin. Carinan vediketim û min li diya xwe dinêrî. Carinan jî min li erdê dinêrî û bi dîtina şopên kertikên tekerê terextorê carinan ez aş dibûm. Bi aşbûnê re jî dengê çirçirkên pirêzeyê dihatin guhên min. Wê demê jî min hîs dikir ku ez didebixîm. Her ku diya min ji min bi dûr diket serê min hê pir diêşiya. Min digot qey çavê min jî diwerimî. Tilîkên min diricifîn û carinan bi niqrîskan dizîvirîm aliyê malê û dengekî bi tirs û nizm ji qirika min derdiket, min digot, “ bavoooo”. Ez ji bavê xwe bi dûr ketibûm… û diya min ji min bi dûr diket. Wekî ku werîsek bi nigê min ve girêdayî û serî di dest diya min de ye, yek jî bi destê min girêdayî û serî di dest bavê min de û ez di hêlekanê de, kil dibûm di navê de.

Kêzik û morî jî êdî pir bûbûn li dora min. Du kêzxatûnan, yeka biçûk û yeka mezin jî xwe li ser destê min danîbûn; xweşik bûn, bi deq bûn û li ser pişta destê min bera hevdu didan. Min dest wan neda. Ya mezin dabû dû ya biçûk.

Min digot berî ku diya min bigihîje serê kolikê ku li pêşiya wê ye, kêzxtûna biçûk dê li ser movika tiliya girdekê bisekine û diya min jî wê bisekine. Nêzîk jî bû. Çû serê kolik û hêdî hêdî di alî din re diqulipî. Kêzxatûn jî hat ser movikê. Pêşî nigên diya min ji min ve winda bûn, hêdî hêdî bedena wê jî winda bû û min digot berî ku serê wê winda bibe dê bizîvire û li alî min binêre û bisekine. Kêzxatûna biçûk sekinî û li ya mezin zîvirîbû zûde.

Lê belê diya min nedizîvirî… Dûr diket… Nedisekinî û winda dibû… Ez li wir hiştim û winda bû.

Min jî tiliya xwe yî qelaqûçkê da pêşiya kêzxatûna mezin û ew ji ser destê xwe bi çiprîskekê avêt… û winda bû.

EREBÊ

Ereba min, ezheyran;

Ne hewceye ku ez bibêjim “ez ji te hez dikim”, îjar ez dibêjim qey mijar hatiye radeya ku em bi malbatî bên te bixwazin. Ez dibêjim qey çend rojên din. Bi Xwedê sond dixwim. Ji xwe çend roj mane, îjar ku em bi ser kevin û şaredariyê bistînin, ez ê te ji xwe re bînim. Ez ê bi te re bizewicim hema kî çi dibêje bila bibêje, ma ne mirin e. Lê ji bo Xwedê, xwe aciz neke, ez jî nizanim çi wextê? Ka dema hilbijartin bi pişt ket û em bi ser ketin. Serkeftin ez dibêjim; ka bibe nebe, ew jî heye. Lê îjar omidiyên me dibêjin, “teqez”, lê gelek caran wisa hatiye gotin. Her ku dema hilbijartinê tê em dengê xwe dihesibînin, didin ser hevdu, li hevdu dixin, par dikin û ji hevdu derdixin, em lê dinêrin, dibêjin em ê bi ser kevin, lê du saetên dawiyê, erê saet dibe dehê şevê xweziya me di qirika me de dimîne, tu zanî ji xwe. Bi wê re jî tu ji xeyalê min bar dikî, diherî. Ev seremonî her hilbijartin wisa dubare dike, ev çend dem in li Mêrdînê.

Lê îjar… bi Xwedê îjar ez jî wekî wan difikirim û dibêjim em ê bi ser kevin. Ji ber çi ez dibêjim? Ji ber gelek sedeman; yek jê partiya me, Partiya Zer, yanî ya ku omidiyên me piştgiriyê didinê, bi awayekî bêtirs tevdigere, ya duduyan; mirovên omidiyên me jî bê tirs in û hinekî jî êdî ji xwe hez dikin, baweriya wan bi wan re çêbûye. Ev bawerî bi qasî tiliya qelaqûçkê be jî, dawî dawî bawerî ye, ma ne bes?

Tu bi baldarî nameyê dixwînî ne wer; lê ku partiya we, yanî ya ku omidiyên we piştgiriyê didinê, Partiya Spî, bi ser keve em ê çi bikin? Ez nikarim nêzîkî te bibim. Tu jî dibêjî, ‘ya we bi ser keve ez ê jî nikarim nêzîkî te bibim.’ Tu jî mafdar î. Em ne dijminê hev in, lê ez nikarim bibêjim di dîrokê de me tiştek bi hevdu nekiriye li vî bajarî û em ê tiştekî bi hevdu bikin an nekin jî nizanim? Bavê min digot, “dema em diçûn bajarê Mêrdînê ji bo em mastê xwe bifroşin û ji xwe re tiştinan bikirin, bajariyan zarok dixistin pêşiya me û kevir datanîn me. Ji ber wê yekê me jî teneke dixistin serê xwe. Carinan li kuçeyên bajêr dibû teqeteqên tenekeyan. Carinan jî heddadên Sûka Ga, hesinê germ davêtin pêşiya me û digotin, “xalettî hela bi xêra te ka wî hesina’. Ku me radihişt hesin, destê me bi hesin ve dizeliqî.” Wê yeka, hêsîrtiya me xuya dikir û zalimiya bajariyan. Lê ez aniha nikarim bibêjim wekî berê ye her tişt, ew jî rast e. Em jî di bajêr de ne û hêdî hêdî ji we pirtir dibin. Îjar tu yê bibêjî heke hûn ji me pirtir in ji bo çi hûn bi ser nakevin? Nekeve meraqan ez ê niha ji te re bibêjim.

Ereba min;

Wekî min got, bajar bajarê me her duyan e. Yanî em jî lê dijîn û hûn jî lê dijîn lê omidiyên we dibêjin ev bajar ê me ye. Em Ereb in. Baş e lê em jî Kurd in û ji bav û kalan de em li derdora bajarê we Mêrdînê ne. Çarhawirdor em in. Û nizanim jî, dibe ku di nava bajêr de jî kalikên me hebûne. Ji ber ku her û her qedexe û veşartin li ser dîroka me hebûye. Ji ber ku gelek dîrokzan dibêjin, “kalikên kalikên we, yanî hûn ereb, ji derek din hatine.” Tiştek nabe hûn ji kû hatibin bila qe. Erê tu dibêjî, “ma ka mirovperweriya te, çima tu me biyan dihesibînî.” Na, ne ez we biyan dihesibînim , ez tenê dibêjim, “em jî xwediyê vê derê ne.” Erê dibêjin, “ka koka we, ka bermahî û avahiyên we? Bi qasî tiliya qelaqûçkê jî tune ye.” Lê dikarim bibêjim ku heger bermahiyên me hebûne jî, wekî min got, behsa wan hatiye qedexekirin û hatine windakirin. Ma kî dizane? Ma gelo navê bajêr ji kû tê? Bi Xwedê navên wekî, Merdo jî, Mirdî jî, Marde û Mêrdîn jî, giş li zimanê kurdî tên. Lê tu navê ku li erebî bê nexuyaye. Tenê “Erdoba” dibêjin, lê “Edûba” heye di zimanê me yê kevin de, ew jî dikare bibe nîqaş. Dîsa dibêjin “Marde” qewmekî Îranî ne û Îraniyan ew anine li Mêrdîn bi cih kirine. Ma ne tu zanî Kurd merivên Îraniyan in. Û dîsa dibêjin heta sala 1400 jî Hurriyan hikum li Mêrdînê kirine, dû re Bedewî û kurdên Zagrosan hatine bi cih bûne.

Tiştekî din jî, ma ne dibêjin binê Dêra Zaferan perestgeha Zerdeştiyan e. Di binî de cihê îbadeta agirperestan heye, ew mahzena ku di binê dêrê de ye, li alî wê yî rojhilat paceyek heye û serê sibehê tav dide hundir gişî. Dibêjin, ev der ên Zerdeştiyan e û dema ku tav derdiket îbadet dikirin. Ji kevirên ser wê, ên sermaxê jî xuya ye ku pir kevn e, ne wekî tebeqên jor ên dêrê ne. Kevirine pir mezin û pan in her yek li dora 2 m2 ne û qet xerc an heriya kilsê di nava wan de tune, lê li hewa sekinîne. Pêşî mirov ecêb dimîne, lê dema mirov dipirse an baş difikire, mirov dibîne ku di hundir de derbasî hevdu bûne û kilît bûne, ji ber wê jî li hewa disekinin. Îjar mirov dikare bibêje ev yên filehan e. Lê gelo berî ku Kurd mislimantiyê bipejirînin, li ser kîjan olî bûn. Erê dibêjin Zerdeştî yan Êzîdî, lê gelo qey nabe ku hinek ji wan fileh bûn. Ez bawer im, dema berî misilmantiyê teqez hinek Kurd dê fileh bin. Û navê wê derê qurbangeha tavê ye. Zerdeştîyan jî rûmeta qurbangehên xwe pir zanîbûn. Her wiha diviyabû roniya tava sibehê bide hundirê wê…

Ereba min, delala min;

Ez serê te neêşînim, te gotibû, “em giş xwişk û birayên hev in, ma çima omidiyên we dema behsa ereban dikin û dibêjin, ‘bajarî’ wekî behsa mirovên xayîn an nebaş dikin.” Erê bersiv ev e; em xwişk û birayên hev in. Ji xwe omidiyên me hingî ji kesên derveyî xwe re dibêjin ‘em bira ne’, maneya biratiya di ferhengan de jî hatiye guherandin. Yê ku ji wan re dibêjin, ew birayê me ne giş serdest in û li ser serên wan hikum dikin. Pêşî serdestên wan ku ji wan tirsiyane, gotine, “bisekinin em birayê hev in”, lê ev ji bo xapandinê bûye her tim. Dibe ku tu nizanibî hinek ji omidiyên me kawik in, bi rastî jî gotine, “em bira ne.” Yanî ji te bêtir omidiyên me dibêjin, ‘em û tirk û ereb birayên hev in.’ Biratî çi ye? Ma biratî ne ku yên ji malekê û ji dê û bavekî ne? Belê. Gelo em ji dê û bavekî ne. A din ku em ji bavekî bin jî dem tê bira ji hevdu vediqetin û her yek malekê ji xwe re ava dikin. Ne hewce ye ku mirov wan bi zorê bi hev ve bizeliqîne. Dibe ku cîran bimînin lê nabe bira heta hetayê di malekê de û wekî “yek” bê hesibandin. Mafê her kesî heye ku azad bijî û mala xwe, welatê xwe li gor hiş û ramana xwe bi rê ve bibe û azad bifikire. Hinek biratiyê bi vî awayî fêm dikin. Lê hinek kes û serdestên me; heke bira di bin fermana wan de be, ew e biratî, heke ew bira bixwaze bi serê xwe bijî û xwe bi rê ve bibe, wê demê ji bo wan ew ne biratî ye.

Bi Xwedê zanim min serê te êşand û name jî dirêj dibe bi vî awayî. Lê heta serê mirov neêşe mirov paçikan lê girê nade, mirov li dermanan jî nagere û mirov nizane ku tenduristî û aramî çi ye û rûmeta wan jî nizane. Îjar min qala hesabkirinê kir delala min, wa ye omidiyên me hesab dikin dibêjin, “dê partiya me qezenc bike.” Bajar biçûk e tu zanî, her kes, her kesî nas dike û dizane wê kî dengê xwe bide kê. Hesabkirin hêsan e li vî bajarî bi qasî tilîka qelaqûçkê. Lê heke di hesab de şaşî hebe hesabdayîn jî tune ye bi qasî tiliya qelaqûçkê. Ez vê agahiyê dikarim bi te re jî parve bikim, wisa ye ev hesab;

Partiya Zer: 14.000 deng

Partiya Spî: 12.000 deng

Partiya Sor: 8.000 deng

Partiya Kesk: 6.000 deng

Partiya Reş: 2.000 deng

Yên Bêdeng: 16.000 deng

Ne ku ez propagandaya omidiyên me dikim. Kurtepistek bin kayê ye ev. Îjar hesab li cem te. Erê tu yê bibêjî, “heke hesab li cem min be, ez wisa nafikirim. Ji ber ku beriya her hilbijartinan omidiyên we wisa dihesibînin. Hûn hinekî xwîn germ in û zû radibin ser tapanê. Hinekî jî gundîtiya we xuya dike ev hesab. Ku halan bê û têkeve ser devê we hûn dibêjin ‘temam e’. Lê ne wisa ye ezheyran, konevanî ne wisa ye, polîtîkbûn ne wisa ye. Bajarî jî, ne wisa ne. Tiştên xwe, hesabên xwe û danûstendinên xwe zû bi zû diyar nakin. Heta û heta ku hewce be diyar bikin jî, şaş dibêjin û hinekan jî dixin nava we û we ji hevdu belawela dikin. Ez dikarim bibêjim, bajarî dikarin gundiyan li ser tilîka qelakûçkê bireqisînin. Ya duduyan jî omîdiyên me heta ku bi ser kevin xwe ji her kesî re dikin ax. Dikarin dest û piyên kesibekî jî maçî bikin. Tew destên dewletê dikarin qet ji devê xwe dernexin. Ji xwe konevaniya bin kayê ya vî bajarî jî ev e. Tên cem we dibêjin, “em birayên hev in” lê diherin ba serdestan jî dibêjin, “evana terorîst in.” Ev jî ji ber ku xwe hindik dibînin, ditirsin û dibe ku bi vî awayî xwe diparêzin. Ango biratiya ku yên me jê fêm dikin ne wekî du xalên ku tu qal dikî, ev xalek sisiyan e ez bawer im, tiştekî ecêb e, ez vêya wekî bi dizî ji te re dibêjim.”

Ereba min, Karîxezala min;

Erê bi Xwedê ev ya te jî bi piranî rast e, ma ne di wê sala berî 2000’î de, dîsa hesabê me li hevdu derdiket. Lê roja dawî, piştî êvarî dema di tariyê de sindoqên dengan ji taxek perê bajêr hatibû, di rê de bi alîkariya polêsan bi îşaretek tilîka qelaqûçkê hatibû guherandin. Wê demê yên we digotin, tiştek nabe em birayên hev in. Namzetê we jî bi dizî ji erka dewletê re gotibû, “heke ne ez bim wê terorîst qezenc bikin”. Minakên wisa pir in; wekî di hilbijartinekê de jî, 14.000 dengên omidiyên me di sindoqan de xuya dibe. Lê dema jimartina di lijneyê de, karmendek ku temamê dengan dinivîsîne, tenê çar hezaran dinivîsîne. Hilbet jê tê pirsîn çima wisa bû? Ew jî dibêje, “bêhemdî bû, tilîka min a qelaqûçkê şaş çûye ser bişkoka kompîturêa delete.” Kesî ji we jî û ji me jî negotiye, “ev “bêhemdî” çi ye, an “tilîka qelaqûçkê” ji kû derketiye? Gişan li devê dewletê nêrîne û wisa encam eşekere bûye. Tabî dibe ku ji tirsan bû jî. Ji alî tirsê mafdar bûn jî, ma ne wê dema 1999’an hê kesî nikarîbû bigota, “kurd” îjar wê çawa li himber hakimê dewletê bigota, “kirt.” Ji ber wê yekê jî, wê demê tilîka qelaqûçkê dikarîbû gelek tişt bikira. Lê aniha ew tirs nemaye wekî min got û dê çêbibe bawer im. Kê dikaribû behsa tilîkê bikira. Bawer bike wê bigotana, “înat e ev, me tiliya xwe xistiye nav çiyê xwe û xistiye nav dewê we, de hûn ê çi bikin, bikin.” Bibore delala min hinekî hêrs bûm, lê bawer bike wê demê tenê tilîkên wan ên şahadetê û yên qelaqûçkê bi rûmet û serdest bûn, ê me jî bindest. Her dem me jî du tilîkên xwe rê wan dida tu jî zanî, tilîkên ku me jê re digot, torîtemer û yên meşkalêsê, lê tu carî kesî ew nedidît û rûmet ji wan re tunebû.

Erê… îjar ez zanim fikrên te li ser vê mijarê, li ser mêranî û cesaretê jî heye. Tu yê bibêjî cesaret û tirs û mêranî ne bes e. Ez vê zanim ku tu dibêjî; “Teknîk jî divê, divê mirov zanibe kîjan tilîk ji çi karî re dibe. Her tilîkek hunerek e. Di her tilîkekê de divê marîfetek hebe. Ne ku hema mirov bi tilîkeke xwe bigire û yên din nebîne. Heke wisa be mirov dawiyê dê bi koka gelek tiştan bigire.”

Li ser teknîk û zanebûnê jî tu her tim vêya dibêjî; “di dema şerê me û Fransiyan de, bajariyên me lûleyên sobeyan wekî namlûya topan di paceyan re derxistine û Fransî xapandine, bi wî awayî bajarê Mêrdînê jî ji dagirkeriyê xelas bûye.”

Ev jî marîfet e tabî, marîfetek bajarî ye. Erê, lê ne ku omidiyên me tiştên wisa nizanin, zanin lê pir nizanin xwe mezin bikin û ji xwe hez bikin. Wekî min berê jî got, kalikên me pir bi marîfet bûn û çend sedsal berê jî gelek bajar jî di dest wan de bûn, lê mala xayîntiyê neava. Belê tu zanibî êdî omidiyên me jî, hêdî hêdî digihîjin ser qeweta xwe yî berê û bajariyeke modern ava dikin. Tu bawer diki nakî, tu zanî; lê, êdî ez bawer dikim ku omidiyên me dê bi ser kevin û em ê dawetek mezin pêk bînin. Lê dixwazim tu bawer bikî, êdî naxwazim heta dawiya emrê xwe jiyana xwe bi nameyan derbas bikim. Bila em ji hevdu bawer bikin, bila em ji hevdu netirsin û bi hev re bigerin li bexçeyên Zinarê, li ber çemê Xursê û Bûnisra. Em ê bi hev re li serê Qirqizê avabûna rojê û Çiyayên Mazî temaşe bikin û li serê Qalitmêran hilatina wê bibînin. Û em ê li ser Zincîriyê, Berriyê û li alî din di ser Hopê re li şênkahiya Sûrgiçiyan temaşe bikin. Bila bi rastî tilîkên me yî qelaqûçkê ji tiştekî re bibin; em ê kelehê bi dest bixin û şahiyek mezin çêbikin û bi hev re dîlanê bikin.

Karîxezalê;

Ez dibêjim bes e ev hisreta aramiyê. Bawer bike,tu zanî bawerî nêviyê xelasiyê ye. Bi soz jî ez ê ji bo ku tu bawer bikî sibeha wê rojê kevokekê bifirînim û beytikekê ji vê strana ku ez her roj dibêjim, diyarî te bikim. Rehme tu yê bikî para min vê stranê, ji bo em bibin para hevdu;

Ereba min de lê lê lê

Malxerabê min ê digot sibe ye

Sed carî sibe ye

Karîxezala dilê min

Min ê digot sibe ye sed carî sibe ye

Stêrkên rûesmanê Mêrdînê çima wanî qube ye

Min dî karîxezala min li binê beriyê digeriya

Min bang kir û got:

Xezala min, tiştekî derew di vê galegal û gotinê de tune ye

Bawer bike em di hezkirinê de bi ser ketine xilafetî tê tune ye

Agir têkeva mala fesad û gelacan bextê wan tune ye

Sed derewî dikin ji bo mala me xera bikin xema wan tune ye.

Heke bi vê kilamê min piçekî dilê te xweş û nerm kiribe, ez ê bi şevan rehet rakevim êdî û li bende sibehan bimînim da ku xwe bigihînim te.

Bi silavên ji dil û hinavên germ. EZ.

SERPÊHATIYA MIN Î BER DERÎ

Ez îro zû rabûme Xwedêgiravî. Min zûdeee cilên xwe li xwe kirine. Li leşkeriyê ez hîn bûme ku di 5.05 xulekan de cilên xwe li xwe bikim, di şeş kêlîkan de taştê bixwim û derkevim derve. Lê cûdatiyek di navbera wê demê û vê demê de peyde bûye li min. Ez hinekî bêhiş im, tiştan ji bîr dikim. Carinan ez xwe jî ji bîr dikim û di navbera cillixwekirinê de radihêjim pirtûkekê û dixwînim. Heta di pirtûkê de behsa cilan neyê kirin ez bi hiş xwe ve nayêm. Dema ku ez bi hiş xwe ve têm jî, navê pirtûkê ji bîr dikim. Tew nivîskarê wê -dev jê berdin-. Lê îjar ne wisa, bi awayekî din pêvajo didome. Tu nebêjî ez hatime ber deriyê odeyê, bê hemdê xwe.

Çavê min î şelpitî, şîlaqa aviya şevê, bûye wekî mezeloqa japon. Min şuşt jî jê neçû. Porê min ê ku her qevdek ji xwe re seriyekî dikişîne, ne bi şeh û ne bi joleyê rast nabe. Pantorê min î Spanyol hê li min e, dibînim. Bereket ku xanima min her roj ûtî dike û wekî textik e, wekî mirov nuh bikire. Her çend salan modeya wî derbas dibe, lê ez li bende disekinim heta car din bibe mode. Cildirû mexsûs salê carekê modeyê diguherînin. Lê ez jî ne hindik im ha -gelek kesên din jî ne hindik in-. Min jî sê pantorê her yek bi modayekê stendiye. Her ku modeya kîjanî tê, ez wî li xwe dikim. Sakoyên min jî hê yên kujê yexa wan dirêj û kin hene. Xelkê teyare kirîn, xelk çûn ser heyvê, hê cilên min nebûne ÎGS, hê QÇŞ ne (Qerpalên Çarçiya Şewitî).

Bi saya Xwedê û bi saya xwîna min ku dilopek baş di rehê min de maye, min destê xwe avête destika derî... hêê û yellah… Min dîsa jî got qey ez li ber deriyê derve me, haya min ji qufleya bi derî de dardakirî tune bû. Bi şid min derî kişand. Lê bêxwediyê derî çima li pozê min neket. Nizanim ecelê pozê min hatibû çi bû? Nizanim wî xwe li derî xist an derî li bin guhan ket? Sûcdar û mafdar ne diyar in. Dema li pozê min ket û xwîn bi ser min de hat û ez bi xwînê mijûl dibûm, pê re deriyê derve ji min ve xuya bû.

Hiii ihi! De ka îjar ez ê çi bikim. -Law ne tu bî ne ev bêhişiya te be lo. Ma qey tu nikarî bi rehetî derkeve derve jî -? Bi lezgînî min paçikek danî ser. Lê belê çiriyabû mîrat. Hîn destê min li ser bû. Çavê min li zimanoka ku qufle pê dakirî, ket. Ew jî şikestibû. Min dev ji pozê xwe û xwîna wî berda, ez bi dû zimanokê ketim. Ket bîra min ku xanima min bibîne wê bibêje çi. De bi Xwedê wê bibêje, te çima ev şikand. Qet li pozê min nanêre û wê li dora zimanokê here û were. Pozê min çi ye bavo... Ma kî li ber pozê min dikeve ezbenî? Lê xwediyê xanî me ji xênî derxe?

Lê ez jî dizanim ez ê bibêjim çi ha. Ez ê bibêjim û ez ê bêjjjim: “ma qey ev hesin ji pozê min çêtir e, ma çenikek hesin e, ma çi ye?” Welleh lo... Ma zimanok li ba xerat, biborin li ba hesinkar çêdibe, lê pozê min? Bi Xwedê tu kes nikare vî pozê min î bedew wekî berê bike. Ma tixtor dikarin? Na bi Xwedê! Qey wê çend kêlan bidinê û hew. Lê gelo wê wekî berê bibe? Gelo îjar mirov, bi vî pozê çiriyayî wê ji min re nebêjin, kemo? Belê... Lê îjar ev fikra xanima min ne bû bêdadî hûn bi Xwedê kin?

Bi rastî xanima min pir ji min hez dike haa! Lê... aax, ax… ne ew hûrik mûrik fikirandina wê bûya, wê çi baş bûya.

Dikare sê saetan bi ser pisîkekê de bike barebar.

Dikare ji bo mirîşkê li cihê xwe hêk nekiriye, êxur tevdî xera bike.

Dikare ji bo bizinê êmê xwe nexwariye, êgir bi kadînê xe.

Ji bo Bankamatik xerabe û meaşê wê nedabiyê, dikare bankê tevlî xebatkarên wê bişewitîne.

Dikare, heke yekî ji gelê Hebeşîstanê şaşiyek kiribe, wî gelî gişî tawanbar bike û bibêje hûn nabin dewlet.

Û ji bo helbestvanekî ku li gor dilê wê helbest nenivîsandibe, dikare wî bi Etariyê tawanbar bike.

Dikare ji bo niqutek mîza lêwik ku li derpiyê wî dikeve, wî têxe girtîgehê û sê sal û neh mehan ceza bike.

Kuro ma derî jî qet ji min re negot, “hêdî”. Yan jî negot, “ez deriyê yekemîn im”. Hema deng jê derketa bigota, “yek !” û bes bû. Qey ew jî Meteryalîst e bavo! Nexwe Meteryalîst dibêjin, “dema otobos ji ser rê tê, hûn bisekinin wê li we biqewime”. Rast dibêjin haa, ma kî dikare li pêşiya otobosê bisekine wey ?! Ev jî, derî jî tiştekî wisa ye. Xwezî deriyê me îdealîst bûya û xeyal bûya. Ji xwe wê demê ez û xanima xwe jî ji hevdu nedixeyidîn.

De werin vî kerî di vî buhurî re derbas kin. Kî tê bila bê. Lê yên ku bên alîkariya min divê zewicî bin û panzdeh salê wan î zewacê be. Hinekî jî nivîskar bin wê baş be. Ji bo ku heta sibehê ranekevin û li ser min, derî û xanima min binivîsin . Qey ez wê demê wan dibînim ka mêr çawa ne.

Min got, “de çi dibe bila bibe, ya çoyek li erdê ya yek li hewa. Tu ferq û merq û dolar tuneye”. Lê hela hûn nabêjin min çima hê sola xwe nexistiye pê. Gelo ez ê xwas biçûma kar, vê zivistanê. Nigê min wê bixeyîdin îjar. Ji xwe her tiştî min ji min xeyîdî ne ji ber vê pênûsê. Îjar nigê min jî bixeyîdin a baş ew e. De sola min jî ev sê sal û nîv in ez dixim pê. Gewr î boz î rewan e. Sosinê gulik û qeytan e. Ne diqete û ne diçire -mîrat ma tu biqetî qey wê dinya xera bibe, ev sê sal in te ez zeft kirime û tu bernadî-, ez jê zivêr dibim jî ew ji min zivêr nabe. Tu dibêjî qey sola min ji min çêtir zane enflasyon û den-fîl-as-yon a welatê me. Miheqeq tiştekî wiha heye. Heke ne wisa bûya qey wê têketa rehetokê. Bi rastî ne ku bêaqiliyan dike, ma wê yekî wekî min li kû bibîne. Ez tev de pêncî kîlo me. Ma heke ne van nigên sivik bin, qey wê here ser sergo, jê û pêv? Ew jî vê yekê dizane, ji ber wê yekê ye ku dema ez bi rê ve diherim dike çîrkeçîrk. Min jî digot qey kevn bûye ji ber wê yekê. Lê ez aniha tê gihîştim ku ji kêfan e. Belê ez jî lê miqate me haaa! Ne ji ber hezkirina min, ji bêgavî û tunebûna pereyên hûr. Yên hûr tune ne, yên gir jî pêde nabin li ba min. Ew pereyên ku min li boyaxa wê daye jî ne hindik in. Bila qe. Ma qey ê nû boyax nabin? Belê ew jî.

Sola min li ser refê ye. Yên biçûk jî hene yên zarokan. Ji ber wê yekê jî ew xwe qure dike. Solek min î leşkeriyê heye, ew jî daketiye binê refan û stûxwar e. Cergî ez ji leşkeriyê hatime min ew xistiye qeydê. Muzeya solan tune ye, hebûya, min dê bavêtayê.

Ez û sola xwe li hev baniyan, lê belê ka hûn nabêjin îjar ez dê behsa çi bikim an min çi ji bîr kiriye? Ma hûn di kû re zanin ezbenî... - Ma di bîra min nayê wê çawa di bîra we de bê-.

Şemsiyeya min! Ma vê baranê ka ez ê bi çi awayî derkevim hûn nabêjin? Dibe ku min di serî de behsa baranê nekiribû, lê zivistan e bavê min. Ma bê baran û berf dibe? Zivistanê berf divê, Adar û Gulanê gef divê. Havînî jî çi divê, ew jî kêf divê. De îjar ne şemsiye jî -dîsa min ji bîr kir-, min şewqeyê xwe ji bîr kiriye, şewqeyê xwe.

Ji xwe berî wê min şemsiye bi kar dianî, îjar min ji bîr kiribû ku min ew bi şewqe re guheriye. Hero diro min û şemsiya xwe li hev dixist. Ji ber ku wê bi ya bê dikir û bi ya min nedikir. Ba bi kû de diçû, ew jî bi wî alî de diçû. Mirovên li dijî ba diherin mêr in. Teqez şemsiya min jî ba ber ketiye. Bawer bikin min evîndarê wiha neditiye. Vî bayî nizanim çend şemsiyên min bi xwe re birin. Dîsa nizanim çend heb bi birîndarî teslîmî min kirin. Carinan çar pênc heb birîndarê mala Bavê Lalo li hundirê xênî erz û namûsa wan herimî, çêdibûn.

Dikandar ji ber kirîna min î şemsiyan dewlemend dibû û ez her diçûm xizan dibûm. Ji ber wê yekê jî min rabû şewqeyek ji Sûka Ga kirî -Soqil Beqere, Sûk El Beqere-. Heke “Ga” ye heke “Çêlek” e ez jî nizanim. Lê bi ga re, şewqe jî lê tê firotin. De îjar ez hero ji dêleva şemsiyeyê şewqe li ser serê xwe qebûl dikim. Ji xwe serê min çargoşe ye. Dema dikeve hundirê şewqe dozer jî nikare bide alî.

Bayê kur?..

Ew çiye bavo?! Ba ji wê de tê, ez jî ber bi wî diherim. Şewqeyê min qet xwe tev nade. Tew baran û berf li ber wî hebê tizbiya Sofî Xeto ne. Ew ne tiştek in. Ez wî tînim heta nava çavên xwe û destmala xwe lê digerînim û li himber wî bayê ûcaxkûr dimeşim. Qet ez nabêjim tu ji kû tê diherî kû. Kêf kêfa Emerê Misto ye. Şemsiye çi ye îjar? Êdî şewqe bi rastî jî bûye SST (Serokê Serên Tazî) û Bûye DCH (Dildarê Ciwanê Haco). Ma pêşiyên me negotinê bila serê we û qûû..... biborin, nigên we necemidin? Belê gotine. Lê em guh nedin pêşiyên xwe, em ê guh bidin mêşên kê.

Ez dibêjim qey min tiştek ji bîr nekir û min derîyê dawiyê vekir. Min xwe wekî çivîkekê, wekî pinpinîkekê avêt derve. Min got qey ez azad bûm. Ji hundirê ifnikî, ji bêhna cixareya ji êvar de di hundir de nikinî, ji hewa xerîb, ji tenêtiyê -zarok ne li mal bûn-. Ji aloziya xwe û çîrokan, ji fîlmên televîzyonan û balîfa hişk xelas bûbûm.

Çiqas xweş e ev azadî. Heta niha digotin, min bawer nedikir. Lê dibêjin heta mirov azadiyê nebîne mirov rûmeta wê nagire. De hela sibehê derkevin ber derî hûn ê bibînin ku azadî çiqas xweş e. Ne hewceyî deriyê zîndanê, derkevin ber deriyên xwe hûn ê azadiyê bibînin. Heta niha we ferq nekiribe ku azadî çiqas xweş e û we hîs nekiribe li ber derî, ez we şermezar dikim.

Lê ew çi ye gelo?..

Belê welleh... Min dîsa tiştek ji bîr kir...!

Hey haaat û hey çû... Ma ne hê deriyê hewşê heye ...!

RÊWÎ

Belêê… Belê. Dinya wisa ye, diherike... Bi kêf e, bi qerf û henek e, bi ecêb e û nasekine. Way em hatin dawiya rastiyan… Lê dawiya xewnan, dawiya xeyalan nayê. Belê yên rast jî dîsa bi xewnan derdikeve û tê selmandin û wisa dewir dibe çerxa felekê; tirs jî, kêf jî û keftarên xewnan jî ne bê sedem in. Tu zanî min xewnek der barê te de jî dît wê şeva han, ez ê ji te re bibêjim.

Ez û tu bûn û yên malî, di xewnê de; min dît te bi destê min girt û şidand. Piştî ku te rûyê xwe ber bi rûyê min ve anî, bêhna te ya kevin hat min. Ew bêhna ji zaroktiya te de di bîra min de mabû. Wê bêhna, dîsa hestên bavîtiyê xwe ranegirt ku heta tu bi rê kevî. Di paş çavên min re xwe bera ser hinarikên min da û berjêrî çenga min bûn. Te li çavê min nenêrî. Nizanim devê te negeriya an te nexwest bavê xwe bi çavên şil bibînî. Dibe ku nezelaliya xewnê bû.

Wekî gogê tu zîz bû, pengizî û te piyê xwe avêt pêlikên ku muavên li ser û li bendî te bû. Te digot qey tu ji diya xwe tenê yî, pêşî te xatir ji wê xwestibû û ji bo ku ez dilê te xweş bikim, te xatirxwestina min hiştibû dawiyê. Na welleh… de min jî gotibû qey tu ji canê min tenê qetiyayî wê kêlîkê, bêyî ku diya te bînim bîra xwe. ‘Ka kî yê dilê min xweş bike’ min got ji xwe re?

Wekî mirov di nava deryayeke bêdawî de be; ez, tu û otobos tenê. Ne bajar xuya bû û ne dengên rêwiyan dihat guhê min. “Law û qîz çi ne?” min digot berê. Min digot “ma zarok çi ne? Ew ê her gav li ba min bin û ez ê her roj bi wan şa bibim.” Me henek dikirin tevlî xwişk û birayên te. Em li sûkan bi hev re digeriyan û carinan li parkan me qeşîr û dendik dixwarin. Bi henekên te, bi liv û tevgerên te em dikeniyan. Tu her ku mezin dibû, em jî bextewar dibûn û me digot, “ew ê mezin bibe û dibistanê bixwîne li bajarên mezin.” Kêfa me dihat bi wê yekê… Lê ne bi vê ecêbê.

Dema ku otobos hêdî hêdî ji ber çavên min winda dibû, wê girêka ku di qirika min de asê bûbû, digot, “ew derew bû… wan rojên ku we bi hev re derbas dikirin, derew bû. Derew bû ew kêfxweşiya we. Derew bû ew kenê we yî dîwar jî dê êdî bi hisreta wî bin.”

Belê… Derew bû û her ku tu bi pêş de diçû, ez li dû te dimam û me ken dihişt ji yên ku dê van deman di pêşerojê de bijîn re.

Min digot qey tu bêyî min nikare bi tu derê de jî here. Min digot qey destê te ne di destê min de be, tu nizanî bi rê ve jî here. Lê ji dêleva destê min, te çenteyekî mezin xist destê xwe û ne bi min re, bi otobosê re, tevlî gelek mirovên nenas tu bi rê ketî. Ne ber bi kuçeya ku em lê digeriyan, lê ber bi derine hê mezin û dûr, li ser rêyeke dinyaya mezin tu diherikî êdî.

Tu bi pêş de diçû, ez li dû te dimam, delal.

Dinya dizîvirî, pê hesiyam û tu pê re ketibû pêşbirkê. Zîvirandina dinyê tu mezin û bi hêz dikir, lê ez ji hêz de dixistim, pê hesiyam wê kêlîkê. Êdî hişê min î rastîn dihat serê min û min fêm dikir candarî. Êdî xweşiya jiyanê wê bedena te xweşik bike, lê ji ber ku min ew xweşikî tahm kiriye qey, êdî li bedena min fêdê nake, can.

Dihat bîra min heta çend sal berê; heta rojek berê jî tu li tengala min bû, ez li pêşiya te. Û çend kêlik berê jî ez û tu kêlek û kêlek dimeşiyan. Lê bi kêlîka ku teker zîvirî te ez derbas kirim. Kêfa min hat ku te sola min di taqê re avêt. Û dîsa min wê kêlîkê fêm kir tu yê êdî her û her min derbas bikî. Min fêm kir ku çima yek bi yek hêmanên jiyanê ji min bi dûr dikevin û tenê dimînim.

Min li ser rêya ku tu pê de diçû dinêrî. Rê wekî çemekî bi heybet diherikî û tu li ser, ez jî di navê de wekî ku li dareke bi heybet mabûm asê. Wê ava, dê te bi dûr xista ji min û darê jî dê nehişta êdî ez bi te re bimeşim.

Şiyar bûbûm, hat bîra min, min ji te re gotibû di rojên perwerdehiyê de:

Tenêbûn… Tenêbûn xweş e min digot. Mirov tenê be azad e… û çi bike wê bi dilê xwe bike. Ne xizim, ne malbat, heta ne bav divê tune be li ser serê mirov. Lê ne bi wê ecêbê… Te sola min di taqê re avêt kurê min. Ji vê peyva han pê ve tiştek li vê rewşê nayê; ‘helal be ji te re.’ Lê min negotibû… Min negotibû ku bav bêyî zarokên xwe azad e. Kesî jî negotiye, Îsa jî Mûsa jî. Lê ez ê ya xwe bibêjim ji te re :

Çemekî ez ajotime bi pêlên xwe re

Nizanim kê ez avêtime vê oxirê

Ne serav im ne binav

Bi darekê ve aliqîme axirê

Di nîvjiyanê de li nêzî peravê

Ne karim xelas bim û ne av min dibe êdî

Guliyên darê kulîlk vedan

Bi kenê min bi firê ketin çivîk

Lê bi koka darê re kevin dibim ez.