Barış Sofrası

Cengiz Bektaş

Deneme

Cengiz Bektaş

Barış Sofrası

Evrensel Basım Yayın-165

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

ÖNSÖZ

Bu çalışmada önce on bir yazı bulacaksınız. Bunlar Ege’nin bir ayırıcı değil birleştirici olarak algılanması inancımın bana yazdırdıkları...

İkinci bölümde, kimi Yunanistan gezilerimin yazıları var...

Hepsi barış için, dostluk için...

Barış, insanlaşmanın ortamıdır.

Barışı sağlamayan us us değildir.

Cengiz Bektaş

BARIŞ İNSANLAŞMANIN ORTAMIDIR

KÖTÜ/OLUMLU

Syn. Herkül Milas’ın son çalışması Türk Romanı ve Öteki adlı araştırmasından, Yunan yazınında, Türkler’in oldukça kesin çizgilerle, yönetici/sıradan insan olarak iki bölüğe ayrıldığını öğrendim. Bu ayrımın ilk bölüğü olan yöneticilerin kötü, ikincilerin de normal, ya da safça olumlu olarak görüldüğü, anlatıldığı açıklanıyor.

KÖTÜLER YÖNETİMDEN ÇEKİLDİKLERİNE GÖRE

Yunanlılar’ın bugün, yazında geçen ilk kesimle, (Osmanlı çağındaki yöneticilerle) ilişkileri kalmadı doğal olarak. Buna göre Yunanlılar’ın bugünün Türk halkına olumsuz bakmamaları gerekmez mi?

Türk yazınının Yunanistan’a bakışını bir yana bırakalım, Türk halkının Yunan halkına kötü gözle bakmadığına, benim yaşadıklarım, bölük pörçük de olsalar, tekil de olsalar, tanıklık edebilir. Bu tanıklık bize gelecek için daha iyimser olabileceğimiz şöyle bir yoruma götürebilir: Halklar birbirine düşmanca bakmıyorlar... Kötü durumlar, kötü politikacıların ya da çatışmalardan çıkarları olanların işi...

Geçmişte de, Atatürk’ün, Venizelos’un dışında, her iki yakada da, yönetenlerin, kimi çıkarlar uyarına propagandalarıyla, düzenlettikleri ders kitaplarıyla dostluğa yararlı olmadıkları, böylece kendi ülkelerine de zararlı oldukları söylenebilir.

ÇOCUKLARI AĞILAMAK

Ben Egeliyim.

Benim bölgem, Denizli’nin merkez ilçesi, Kurtuluş Savaşı alanı içinde değildi doğrudan... Ama ailemin erkekleri savaşlara katılmışlardı.

Buna karşın bana çocukluğumda Yunanlılar bir yana insanlar için kötü şeyler söylenmedi... (Bir insanı karalamak için İngiliz Siyasetli dendiğini anımsıyorum ancak...)

Yunanlılar için kötü şeyleri ilk kez tarih derslerinde duymaya başladım. Demek ki ilkokul dördüncü, beşinci sınıfta...

Bunun Yunanistan’da halk arasında, evde nasıl olduğunu bilmiyorum. Ama çocukların, eğitimde, azına çoğuna bakmadan ağılandıkları her iki yan için de gerçek... Bunun yaşanmış bir örneğini Midilli’deki Aya Paraskevi kentinin eski belediye başkanı Syn. Komninakos’dan dinlemiştim. Bergama’lı çocukların iki günlük Midilli gezisinden sonra, onları yakından tanıyan Midillili çocuklar okullarının duvarlarında asılı Türk karşıtı yazıları, resimleri yırtmışlardı.

MEMLEKET - ZORUNLU GÖÇ

Ben Yunanistan’ı ilk kez on beş yaşında, lisenin birinci sınıfındayken gördüm. Bir izci kampına katıldım orada... Atina’yı, az biraz da çevresini gördüm... Temis ile de yakın arkadaş olduk. O da beni çok sevmiş olacak ki, neden hıristiyan olmadığımı sordu. Besbelli ki onun için hristiyan olmak iyi insan olmak demekti. Atina’nın eğlence bölgesi Plaka’da bir “meyhane”de, tüm insanların, bir hafta önce İstanbul’da çıkmış Zeki Müren’in Manolya şarkısını koro olarak söylemeleri de elbette çok ilginçti benim için... Ama size asıl aktarmak istediğim, beni etkileyen, üzerinde düşündüren şu olay: Bir gün Atina’da, ünlü alanı Omiru’ya ulaşan bir anacaddede, torununun elinden tutmuş karşıdan gelen bir bey durdurdu beni... Omuzumdaki ayyıldızı görmüş olmalıydı... Rum ağzıyla Türkçe sordu:

— Türkiye’den misiniz evladım?

— Evet efendim!

— Neresinden?

— Denizliliyim efendim!

— Ah ben de Nazilliliyim... Neden buradayım bilmiyorum. Bizi zorla yolladılar buralara... Memleketi çok özledim.

Sonra çok düşündüm bu “zorla göç” üzerine...

Bugünkü Yunanistan’da yaşayanların üçte birinin Anadolu’dan göçtürülmüşler olduğunu öğrendiğimde de çok düşündüm...

Almanya’da öğrenciyken, Yunanistan’dan gelmiş öğrencilerle ilişkilerimizin, gurbette karşılaşmış hemşehriler gibi olduğunu bilmem söylememe gerek var mı?

Kimileri “rastlantı” diyebilirler, sonra da karşılaştım beni duygulandıran ama bir o kadar da düşündüren olaylarla...

Yunanistan’ın Epir bölgesinde, bozulan arabamın onarımı için bütün bir gün bana yardım eden güzel insan Yunanlı’ya “para” vermek istediğimde çok kırıldı. Özürler diledim sonra...

Otobüsümüzün patlak tekerini onarırken söyleştiğim Yunanistanlı usta önce çekinerek sonra açık açık söyledi:

— Ben inanmıyorum Türkler’in bize saldıracaklarına... Bunlar (Yunanlı yöneticiler) bizi korkutuyorlar... Hepimiz insanız... Selânik dışında çevre yolunda Üsküp çıkışını sorduğum bir aile (erkeği doktormuş) yolu göstermek için en az 10 km önümüzden gitti. .. Sonra geri döndü...

Yolu sormak için önünde durduğum Kavala yolu üstündeki kahvehaneyi işleten, ille bir kahvesini içmeden beni bırakmayan teyzenin Bilecik’li ağzıyla konuştuğu Türkçe’yi de unutmuyorum...

— Nerde nasıl öğrendin Türkçe’yi? Yaşına göre oradan gelmiş olamazsın!

— Evde... Annem babam Bilecik’ten göçmüşler buraya... Evde hep Türkçe konuşurlardı...

Bütün bu anlattıklarım, dedim ya, hep tekil olaylar... Dedim ya rastlantısal da olabilirler...

Olsun!

Gene de genellemeler yapmaktan kaçınmayı ya siyah ya da beyaz olmamayı duyumsatmıyorlar mı?

Kardak olayı ertesi, tüm TV’leri izledim. Hepsi İstanbul’da sokaktaki insana uzattılar ses almaçlarını, düşüncelerini sordular... Hiçbiri “savaş” demedi.

DEPREM

Depremi anlatmama gerek var mı?

Bana TV’de sorduklarında: “Deprem yerine Atina Ankara’dan daha çabuk ulaştı!” demiştim.

Atina depremine de ilk koşanlar Türkler’di...

Şimdi size aktaracaklarım da tekil olaylar...

KUZGUNCUK

Ben 22 yıldır Kuzguncuk’ta oturuyorum... İstanbul’un Kuzguncuk’unda...

Kuzguncuk önce Yahudiler’in, sonra Ermeniler’in, daha sonra Rumlar’ın, şimdi de Türkler’in çoğunlukta olduğu bir yer...

Yüzlerce yıl bir arada yaşamışlar dört ayrı inanış...

İki sinagog var, bir Ermeni kilisesi, iki Rum Ortodoks kilisesi, bir cami, bir de mescid var Kuzguncuk’da... Cami ile Ermeni kilisesi, sinagogla Rum Ortodoks kilisesi duvar komşuları...

Bu çağda az şey mi?

Ders almalı değiller mi tüm insanlar böyle bir durumdan... Bu bir arada var olabilmekten...

Kuzguncuk’la ilgili bir çalışma yaptım.

1996’da yayınlandı.

O çalışma için kimi kişileri konuşturdum.

Sare Teyze şöyle anlattı Kuzguncuk’u:

Kardeş gibiydik

Hep birlikte oynardık

Evlerimize girer çıkar,

birbirimize gider gelirdik.

Bahçelerde çeşit çeşit erguvanların

arasında sofralar kurulurdu

Toprağı bol olsun Camcı Koço’nun omuzuna elini atıp sürdürmüştü:

Kardeş gibi değil miydik Barba?

Üzüncümüz sevincimiz

Hep birlikte...

Ne güzel eğlenirdik.

Neydi o panayır günleri?

Laternalar kurulurdu İcadiye’nin dört

               yerinde.

Herkes dans ederdi...

Üç gün üç gece...

Madam Z. (Rum) şunları anlattı:

1912’de Kuzguncuk’da doğdum. Annem Babam da burada doğmuşlar. Babam 60 yıl önce öldü. Kuzguncuk Rum İlkokulu’na gittim. Hâlâ duruyor, ama boş. Dördüncü sınıftan terk ettim. Erken çalışmaya başladım. İstanbul’da kayışçılarda, Kuzguncuk’ta kravatçılarda çalıştım. Çok zor evlendim, kimseyi beğenmedim. Çocuğum olmadı, istemedim; ayrıca da hep çalıştım. Beyim de Rum’du. Vefat etti, 12 yıl önce. Çok flörtüm vardı. Gençliğimde yeteri kadar eğlendim. Beyim elektrikçiydi. Geçinmek için ikimiz de çalıştık. Kuzguncuk’ta Bağcı Sokak’ta doğdum. Ahşap, iki katlı bir evdi. Bu evde ise 12 yıldır oturuyorum. Çok ev değiştirdik. Bir ara Almanya’ya gittik, birkaç yıl. Sanırım 1966’da gittik, çok durmadık.

Bu mahallede (İcadiye Caddesi) çok Türk ve Ermeni yoktu. En çok Rum ve Musevi vardı. Türkler’den çok kibar aileler vardı. Çok iyi geçiniyorduk. Çok mukaddes insanlardı. Komşu Musevi ailelerle çok gidip gelme olmazdı. Selamlaşırdık, sokakta konuşurduk yalnızca. Gençler çalışmak zorundaydı. Ailelerine pek yardım etmezlerdi. Ancak kendilerini geçindirirlerdi. Ama aileleriyle birlikte otururlardı. Gençler okuldan sonra iş hayatına atıldılar. Çok zengin Rum aileleri vardı ama çok değil, daha doğrusu burada değil. Akşamları İcadiye’de piyasada gezerdik. Başka şeylere paramız yetmezdi. Sandal sefalarını biz bilmeyiz. Bir yere gitmek, piknik yapmak para isterdi. Biz yapamadık. Şimdi, Allah var, öylesine geçiniyorum. Kilise her pazar açıktı. Eskiden de her pazar giderdim. Pazarları kalabalık olurdu. 27 Temmuz’da kilisenin isim günü olurdu. Her taraftan gelirlerdi. Panayır olurdu. Akşamları bir aşağı bir yukarı gezerdik. Gençken daha topluydum, balık etinde (gülerek)... Rum kızları daha serbest dolaşırlardı. Tutucu olan aileler de vardı ama, genelde değil. Sokakta Rum-Musevi-Ermeni-Türk gençleri birlikte gezerlerdi, kızlı erkekli... Karışık evlilikler oluyordu. Aşk başladı mı ötesine bakılmaz. Boşanma, eh pek yoktu. Şimdi daha çok. İstanbul’a gezmeye gitmezdik. Kocam kıskançtı. Yalılarda daha çok yüksek zümre olurdu. Benim onlarla pek ilgim olmadı, başkalarını bilemem. Ermeni dini ile Rumlar’ınki daha çok benzer. Ayrıcalık olmazdı. Herkes kendi dinine dönüktü. Kimse kimseye karışmazdı. Ama şimdi Türkler’den kiliseye gelen çok oluyor; papaza çocuklarını, hastalarını okutmak için...

6-7 Eylül’de Kuzguncuk’ta ölen olmadı. Çok yakılıp yıkıldı. Bizim mahallede yerli Türler yağmacıların girmelerine izin vermediler. Koyun sürüsü gibi indiler. Ağabeyimin gazinosunu yağmaladılar. Ağabeyim yaralandı, hastaneye kaldırıldı. Olay yirmi dört saat sürmedi. Beyoğlu’nda 18.00 sıralarında başladı; buraya birkaç saat sonra 20.00-21.00 sıralarında geldiler. Sabaha karşı da kesildi. Herkes evine kapandı. Burada ölen olmadı. Yaralanan oldu. Papazın evini yaktılar. Kiliseyi ateşe vermeye çalıştılar ama yanmadı.

Asıl başka yerlerde çok daha fazla şeyler yaptılar. En çok bizlere (Rumlar’a) saldırıldı. Belki bilmeden Ermeni ve Museviler’e de saldırılmıştır. Sonra gene basacaklar diye korktuk, hep evlere kapandık. Derken yavaş yavaş göç başladı. Benim ailemden o vakit giden olmadı. Sonra gittiler. Yunanistan’da kardeşim var. Bir kez gittim. İki ay kaldım.

Vapurumuz çok sık gelirdi. Kaptan, yetişemediğimizi görünce beklerdi. Şimdi çok değişti.

Yalnız yaşıyorum. Aşağıda Rum bir aile daha var. Karadeniz’den gelen aileler buranın havasını değiştirdiler. Yeni yeni dükkanlar açıldı. Bu çarşı çok daha küçüktü. Arada alışverişe Üsküdar’a gidilirdi. Rum aileler arasında yardımlaşma olurdu. Kilise hafif bir şey yardım ederdi. Bizde de oruç vardır. Her şeyi yeriz, yalnızca zeytinyağsız... Bir ay-kırk gün tutulur. Şimdi bir hafta anca tutuluyor. Rumlar’ın yemekleri Türkler’inkine benzer. Ermeniler’in güzel yemekleri vardır. Dolmaları ünlüdür. Midye dolması... Musevi yemeklerini bilmiyorum, yemedim. Onların mutfağı kokar.

Bir Rum karı koca da şunları anlattılar:

Bay S. ve Bayan İ.

(İkisi de doğma büyüme Kuzguncuklu Rum karı koca.

Bayan İ.’nin doğduğu ev Dağ Hamamı yakınında. Kuzguncuk’u çok seviyor. Bay S.’nin doğduğu ev yanmış. Marko Paşa İlkokulu’na gitmişler. S., tahıl uzmanı. Bayan İ., evkadını, evde dikiş dikerek para kazanırmış.)

Gençliğimizde halkevi vardı, Nejdet Bey’in gazinosu yanında. Temsiller verilirdi. Kuzguncuk böyle kalabalık değildi. Denize Cemil Molla’nın parkında girerdik. Havuz vardı. Kimse rahatsız etmezdi. Kadınlı erkekli girilirdi. Geceleri kapılarda oturulurdu, şezlonglarla... Museviler’le ilişkiler iyiydi. Koruya çıkardık. Fıstıkların arkasında pazarları hasırlarla salıncak kurulurdu. Kuzguncuk için Küçük Paris derlerdi. Burada lise bitiren parmakla gösterilirdi. Birkaç doktorumuz vardı. Mühendis çok az çıktı. Kadınlar evde çalışırlardı... El örgüsü, kazak... T. Bey ördürürdü triko kazakları.

Dikiş dikenler vardı. Kravat işliği vardı. Piyasanın ekserisi bu işlerle uğraşırdı. Balıkçılığı Museviler yapardı. Gümüşbalığı çıkardı. Faytonlar vardı. Şevket Mocan Yalısı’nın önünde (Fethi Paşa Yalısı, Pembe Yalı) takılırdı faytoncu; iner, atı ile çekerdi. Üsküdar’a alışverişe gidilirdi. Şimdiki PTT gazino idi. Dışarıya kanepe çıkarılırdı. Laternalar vardı. Panayır yeri gibi olurdu. 27 Temmuz, Rum-Ortodoks kilisesinin isim günü, hastalar ziyarete gelirdi. Geceden gelip bahçesinde kalanlar olurdu. Okulla koruya götürürlerdi. Bir ağaç vardı... Bütün sınıfın çocukları el ele verir anca sarardık çevresini... Şimdi yok...

Akşam karanlık basınca komiseri görünce kaçardık çocukken... Çocuklar akşamları katiyen sokakta kalmazlardı. Çok saygılıydık. Madamın ekmeğe mi ihtiyacı var? Ok gibi fırlar giderdik. Sokaklarda havagazı lambaları vardı. Her şey gizli olurdu, buluşmalar, sevişmeler... Rumlar’ın bakkal dükkanları vardı. Bu çarşı bu kadar çeşitli değildi. Kahveler vardı; pazar günleri gidilirdi. Kuzguncuk sessizdi; havası temizdi... Böyle araba geçmezdi ki... “Yunus” yazma fabrikası vardı. Daha ilerde, Çukuryalı’da yazmaları kuruturlardı. Küçük Cami (Üryanizade Camii) parkının orda, Cemil Molla yağ fabrikası vardı. İskelede Ermeni pastahanesi vardı. Vapur iskelesinin üstü sinemaydı. Kadınlı erkekli ailecek gidilirdi. Sabaha kadar gezilse kadına laf atılmazdı. Koruda yemek yenirdi. Bu evde 1951’den beri oturuyoruz. İki çocuk büyüttük. İnsan ilişkileri çok sıcaktı. Çok yardımlaşılırdı. Kardeş gibi geçindik. Kuzguncuk kalabalıklaştı iş değişti. Bostanlar vardı. Sebzeyi oralardan alırdık. Zerzavatçı, tavukçu, ekmekçi eşekle geçerdi. Fenerler vardı. Lamba kullanırdık.

Ramazanda biz de dikkat ederdik. Sokakta bir şey yemez, sigara içmezdik. Kurbanda et gönderirlerdi. Burada öyle zenginler yoktu. Cami sonradan yapıldı. Ramazanda davullar çalardı. Onlar da bizim paskalyaya gelirlerdi. Cenazelere eşlik ederlerdi. Rumlar’ın cenazesinde giyinilir, yolda okuyarak gidilir. Eğer ölen genç bir kızsa beyaz gelinlik giyilirdi. Ermeniler’de sokakta tören yok. İsa’nın vaftiz günü vardır. 8 Ocak... O gün, kilisenin papazı tahta haçı suya atar, haç bir ipe bağlı olurdu. Bütün gençler haçı sudan çıkarmak için yarışırlardı. Kim bulursa papazla ev ev dolaşıp para toplardı.

Yalılarda çok eskiden gayrimüslimler oturmuş. Yalıdakilerle aramızda statü farkı yoktu. Babadan kalma yalılardı. Kuyumcu, tüccar, memur olurlardı. Babam Mocan Yalısı’nda çalışmıştır. Babam Niko Usta... Mocan’ın hamamının çatısını yapıyor. Şevket Mocan babamdan başka ustayı sokmamış içeri. Babam gibi büyük usta olarak bir de Kani Kalfa vardı. Babamla ikisi bir yapıyı baştan sonra yapabilirlerdi. Babam da Kani de Rum.

Babam 20 yıl önce öldü. Kani Kalfa’nın çırağı Yani Kalfa vardı. O da iyi yetişti, Rum’du... Rum Vasil Kalfa vardı. Tenekeci Mihail vardı. o da Rum’du... Dülger ve marangoz Dimitro vardı. O da Rum... Tenekeci Sabetay vardı, Musevi... Türk olarak Kambur Ömer var.

Elli yıldır buralarda; Rum ustalarla çalışmıştır. Ötekiler ya göç ettiler ya da öldüler.

Kuzguncuk’ta hava akşamları mis gibi kokardı. Şarkılar söylenirdi. Gece yarısı denize girilirdi. Mocan’ın kayıkhanesinden buraya dek aradaki yapılar yoktu. Kemerli sarnıçlar vardı. Mocan kayıkhanesinin oraya yazmalar asılırdı. Denize oradan girerdik. Çinili köşk vardı. Geceleri sokak aralarından gözümüze çarpar, fener gibi parıldadığını görürdük. Lakerda basardık. Ermeniler’in dolmaları ünlüydü. Uskumru dolması yaparlardı. Her evde bakır mangal vardı. Mangalda yemek pişirilirdi. Mutfaklarda ocak vardı tabi... Soba yoktu...

Tatlılar, midye dolmaları, incir, gül reçelleri, paskalya çörekleri tüm evlerde yapılırdı. Yılbaşına yuvarlak çörek yapılırdı. Rumlar zeytinyağlıları iyi bilirlerdi. Helvaları ünlüydü. Ermeniler titiz ve meraklıydılar. Evleri için de öyle... Tokmaklara özen gösterirlerdi. Oymalı, kakmalı yaparlardı. Yukarıda dere vardı çok temiz. İcadiye’nin altı boştur. Her evde foseptik kuyusu vardı. Dere akardı... tahta köprüler vardı. Kurbağalar vardı... Dere boyunca ceviz ağaçlarının altında otururduk. Derenin bir ucundan girer, asfaltın altından geçer, denize çıkardık. Asfaltın üstünde kapakçıklar vardı. Yıkanmak için hamama gidilirdi. Hamamlar dolu olurdu. Her gün sabahtan 5’e dek kadınlar, 5’ten sonra erkekler içindi... Pazar günleri öğleye dek erkeklere, sonra kadınlaraydı. Dağ Hamamı’na Ermeniler bakardı. Hamamda eğlence, ziyafet olurdu. Gelin günü olurdu. Kadınlar kapatırdı... Nakkaştepe çilek tarlası idi. Kadınlar toplardı. Çukurbostan’da (köprü altı) domuz mandırası vardı. Türkler bundan şikayetçi değildiler. Yazlık, tatil vb. diye bir konu yoktu. Her şey için Kuzguncuk yetiyordu. Pazar günleri Tomruksuyu-Küçük Çamlıca’ya çıkardık. Koruya, Nakkaştepe’ye çıkılırdı. Mangallar götürülürdü... Izgara yapılır, kahveler pişirilirdi. İnsanlar gene kendi aralarında otururlardı ama ortak oyunlar oynanırdı. Uçurtma uçurulurdu.

Birbirimizin dillerini de öğrendik. Ermeniler Rumca bilirdi. Rumlar Musevice bilirdi. Yahudiler Fransızca bilirdi. Az buçuk Rumca da konuşurlardı. Türkler Rumca bilirdi. Bir Madam Despina vardı, Rum, Türk, Musevi, çalışan annelerin çocuklarına bakardı. Sokaklarda başıboş çocuk olmazdı. Ermeniler’in mezarlığı Bağlarbaşı’ndaydı. Yahudiler’inki dere içinden çıkılıca Nakkaştepe’deydi. Rumlar’ınki köprü altında.

BEN CENNETİMİ YAŞAMIŞIM

Bir başka çalışma için bundan yirmi beş yıl kadar önce Pelitköy çevresinde, o günlerde 75’lik bir ustanın ardına düştüm.

Beş altı gün uğraştıktan sonra bulabildim onu...

Duymuşmuş onu aradığımı...

İki kısa tümceyle söyledi söyleyeceğini, Rumlar’la, Türkler’in bir arada yaşadıkları günleri sorduğumda:

— Bırak beni!

Ben cennetimi yaşamışım!

Kısacası diyorum ki halklara inanalım.

TÜRKİYE İLE YUNANİSTAN
ARASINDAKİ İLİŞKİLER...

(Uluslararası mı, sivil toplumlar arası mı?)

Sivil toplumun gerçekleşmesine çalışmanın, önümüzdeki en önemli sorumluluk olduğuna inanıyorum.

Bu yolda çalışmanın zorlukları var elbette...

Öyle ya, bir yandan göçle “aidiyet”ini yitirmiş insanlarımızla, her şeye karşın, çağdaş kimlikli toplumumuzu oluşturmaya çalışacağız, bir yandan, çevreciliğin doğası gereği, onu, ulusçuluk sınırlarından kurtaracağız, bir yandan da başka ülkelerdeki sivil toplum örgütleriyle işbirliği içinde, sorunları kaynağında, kökeninde karşılamayı bileceğiz.

Çokuluslu ya da ulussuzlaşmış şirketlere karşı, onların dayatmaya çalıştıkları sömürünün küreselleşmesine karşı, batıdaki, ikiyüzlü olmayan, yeterince “aydınlanmış” sivil toplum örgütleriyle yardımlaşarak, birlikte, tüm insanlık adına, insana yakışır bir çevreyi oluşturabilmek için, yeni, çağdaş, bağımsız örgütlenmeleri, ulusal yasaların kısıtlamalarına karşın başarmak zorundayız.

Bence, çıkar yol bu yönde.

Çevre sorunlarında sınırlar olabilir mi?

Elbette olmaz!

Deniz kirlenmesine, hava kirliliğine, pasaport denetimi, vize uygulaması yapabilir misiniz?

Demek ki komşunuzla işbirliği yapmadan çevre sorunlarını çözemezsiniz.

Somutlayayım:

Edremit Körfezi üçgenini düşünün... Bir kıyısı Midilli, öteki iki kıyısı Anadolu... Yalnızca bir yakasındakilerin ya da yalnızca Midilliler’in çabaları yeter mi körfezi temiz tutmaya... (Yemeğe bir sineğin düşmesi bile yetmez mi?) Bergama’daki siyanür buharları, kirlenen, ağılanan toprak yalnız bu yanın sorunu olabilir mi? Elbette Midillililer de paylarını alacaklardır öldürücü buhardan, atıklardan... Bundan kurtulmaları için örneğin Avrupa Birliği içinde olmaları yeter mi?

Her şeyden önce komşunuzla işbirliğini, birlikte davranmayı bileceksiniz... Elbette sivil toplum örgütleriyle, elbette doğrudan oralılarla...

Bu ilişkiler savaş durumu içinde sağlanabilir mi?

Çevre sorunlarına duyarsız olanlar, bunların çözümünü, yönetim düzeneklerini de ele geçirmiş olanlara bırakanlar, gelecekteki çevre savaşlarının (çözümlenmemiş her çevre sorunu geleceğin bir savaş nedenidir) sorumlularıdır elbette...

Her iki yanda da, aydınlar, sivil toplum örgütleri, çevre sorunlarını çözebilmek için barış ortamını kurmanın sorumluluğunu herkesten çok taşıyorlar. Kendi yöneticilerinin ilişkilerine, onların sözümona ulusçu kararlarına, uluslararası şirketlerle anlaşmalarına bağlı kalmakla durumlarını ağırlaştırıyorlar ancak...

Türkiye’deki ve Yunanistan’daki bütün sivil örgütlere sesleniyorum... önce onlar birbirlerine el uzatmayı bilecekler.

Önce onlar bir araya gelmeyi, kucaklaşmayı, sorunların üzerinde “sivil” olarak birlikte düşünmeyi bilecekler.

ULUSLARARASI KURULUŞLARIN, ÜNİVERSİTELERİN,
SİVİL TOPLUM ÖRGÜTLERİNİN SORUMLULUKLARI

Okulla, eğitimle, basınla, radyoyla, TV ile oluşturulan “kimlik”leri aşabilmek elbette kolay değil.

Bizi sıradanlaştırmaya, belli raflara yerleştirmeye çalışanlara karşı, kişilikli-özgür seçmelerimizle kültür çevremizi oluşturabilmek elbette zor.

Ama ne olursa olsun, aynı olayların, karşı iki yakada, başka başka, sözümona tarihsel yorumlarıyla, bizi kendilerine göre biçimlendirmeye, geleceğimizi ipotek altına almaya çalışanlara karşı elimiz kolumuz, düşünme gücümüz bağlı kalmamalı.

Bir şeyler yapmak, geleceğe çocuklarımız için bakmayı becerebilmek zorundayız. Kendi kısa süredeki çıkarları için savaş ortamı oluşturmaktan çekinmeyenlere karşı, geleceği sevgi ortamına dönüştürmeye çalışmamız aklın gereğidir. Çocuklarımızı sevdiğimizi söyleyebilir miyiz başka türlü?

Tarih, günün masa başında belirlenmiş uluslarının ulusçuluk süzgecinden geçirildi mi, “taraflar” oluşturulmuş oluyor.

Taraflar oluşunca, “kim haklı?”, “kim haksız?” sorularıyla sözümona “gerçek” aranmaya başlıyor. Bu arayışın amacı, genelde, gerçeği bulmak değil, kendi gerçeğini tek gerçek olarak pazarlamaya çalışmaktır. Bu çabanın adı da “kapı kulu” tarihçiliğidir. Kapı kulu tarihçiliğinin verdiği tüm “haklı”, “haksız” yargılardan kuşku duyuyorum.

Haklı olmak istemiyorum. Geleceğin “barış” olması için sürekli bir şeyler yapan biri olmak istiyorum. İnsanlık onurumu ancak böyle koruyabileceğime inanıyorum.

Ulusçuluk sınırlarını aşabilmiş kişileri, toplulukları, onların kurdukları uluslararası (uluslarüstü) örgütleri bu yolda yardıma çağırıyorum. Bir de “sivil toplum” örgütlerini... Mimarlık, (onun geçmişini ortaya çıkaran arkeoloji) toplumun aynası... Hem de hiç yalan söylemeyen bir ayna...

Kendi adıma, daha önceden gelen pek çok yanlışı, çarpıtılmış bilgiyi, antik çağ yapıtlarını, özellikle halk yapı sanatı ürünlerini inceleyerek, onları üreten ve ürettirenleri ya da yakınlarını dinleyerek düzeltebildim.

Özellikle Türkiye ve Yunanistan halklarının iç içe, yan yana, bir biçimde bir arada yaşayıp, birlikte ürettikleri dönemlerde yarattıkları yapıtların, bize anlatacak, bizi düzeltecek pek çok yönleri var.

Yüzlerce, giderek binlerce yıl bir arada yaşamış, yaşayabilmiş insanları, köktenci ulusçuluk tohumlarıyla birbirine düşürenlerce, iki tarafa, sofralarında her gün bir tabak eksilmesi bahasına akıl almaz silahları satanlarca, elbette bu satışlarını sürdürebilmek için, yaratılan düşmanlık ortamını yaşıyoruz son yıllarda...

Bu ortam böyle giderse bir gün elbette her şeyden önce insanlarımıza, insanlığa zarar verecektir.

Bugünden, karşılıklı olarak, kültür yapıtlarını,

yok etmeye,

bakımsız bırakıp

yıkımına neden olmaya,

kötü, saygısız kullanıma dek varan ölçüde zararlar verilmektedir.

Gittikçe büyüyen, günün birinde savaşlara neden olabilecek çevre sorunlarını, ancak birlikte çözebilecekken, çözümsüz bıraktığımızı da unutmamamız gerekiyor...

EGE BİR KÜLTÜR ÇANAĞI

Türkiye ile Yunanistan arasındaki bir düşmanlığın akıldışı oluşu, yalnızca silah satıcılarının çıkarına, her iki yanı da yoksullaştıran çok yüksek savunma giderlerinden ötürü değil elbette... Yüzlerce, binlerce yıllık ortak yaşamdan gelen, birlikte üretilmiş bir kültürün yapıtlarının, kendi ellerimizle yıkımı da akıldışı... Hele bu ortak birikimin üzerine, barış ortamında, birlikte eklenebilecek güzellikleri, çağdaş kültür adımlarını düşünüp de, nelerin kaçırılmakta olduğunu algılarsanız, büsbütün bunalırsınız bu akıldışılıktan...

Ege gerçek bir kültür çanağıdır.

Eski çağlarda, en ucuz, en kolay taşınımın su yoluyla olduğunu, girintili çıkıntılı kıyıların, en az iki limanlı yüzlerce adanın, su araçlarına doğal sığınma olanakları sağladığını da düşünürseniz, bunu kavramak kolaylaşır.

Ege çanağının çevresi, daha başta, çeşit çeşit insan topluluklarıyla doludur. İnsanlar, birbirleriyle, hem su yolu hem uygun iklim nedeniyle, daha kolay, daha sık buluşurlar. Belki de böylece ilk “kozmopolit” toplum oluşur. Bugünün sözümona ulusal sınırlarını silin kafanızdan bunu iyice görebilmek için...

Homer Anadolulu’dur, ama tüm Ege çevresinin insanını söyler. Tümünün ortak dilini oluşturur bir bakıma...

Binlerce yıldır üretilenler, tapınaklar (son yüzyılların camileri de) stadyumlar, agoralar, stoalar, bazilikalar, okullar (medreseler), hamamlar, çarşılar bu söylediklerimi kanıtlar.

Bu kozmopolit toplum, Helenimsi denilen süreçte de, bir yaşam kültüründe, bir teknede iyice yoğrulur... Rengi şu, rengi bu demeden, güzel olan, doğru olan alınır. Bugünkü yapmacık kimlikler yoktur o çağlarda... Bütün yapıtlar, Ege’nin güneşine, ışığına, renklerine, iklimine, coğrafyasına göre üretilir...

Şimdi bir de son yüzyılda yapılanlara bir bakın!..

Birilerinin yaptığı ön tanıma dayanan bir ulusçuluk uyarınca, sen, kimi ürünlere-yapıtlara benim diyorsun; kimilerine de ben benim diyorum. Sonra da ben, kendimi kanıtlamak yoluna seninkileri yok etmeye çalışıyorum, sen de benimkileri... Örneğin biz, papazın evini, “geleneksel Türkevi” diye korumaya alıyoruz da, kilisesini depo olarak kullanıyoruz.

Karşı kıyıda, camiyi yıkıma bırakıyorlar da, onu yaptıranın evine, akroter şu bu takıp, kendilerinin diye bildikleri renklere boyayıp Hellen etmeye çalışıyorlar.

Batı Anadolu’da görüp incelediğim yüzlerce evin yaptıranı (bugünkü ayrımlara göre) Türk, yapanı Rum...

Neden?

Çünkü biri savaşa, askere gitmek zorunda, öteki değil... Elbette, kesintisiz-sürekli olması gereken işleri askere gitmeyen yapacak...

Neye göre yapacak?

Yaptıranın ölçülerine, beğenisine, isteğine, olanaklarına göre değil mi?

Bizde askere gidenler Türkler, gitmeyenler Rumlar, Ermeniler, Yahudiler...

Ege çanağının batısında, kuzeyinde de bunun tersi... (Örneğin Bulgaristan’da.)

Şimdi, ortaya çıkan yapıtın (bugünkü kavramlarla) milliyeti ne? Kim, neye göre ayırtlarını belirleyebilir?

Kimi kez aynı yapıya, ya da uygulamaya, örneğin çakıl döşemeye, biz Rum diyoruz, karşı kıyıdakiler Türk...

Kimi süslemelerine, simgelerine bakarak, gene en çok yüz-yüz elli yıllık kavramlarla bu Türk bu Rum denilenleri bile, ek süslerden, yüzeysel simgelerden arındırırsanız altta aynı coğrafyayı, aynı iklimi, bir yaşama kültürünü, aynı teknolojiyi, aynı mantığı bulursunuz üç aşağı beş yukarı...

Buraya dek neyse ne...

İşin kötüsü bundan sonra...

Örneğin biz, “Türk” dediğimizi koruyoruz, “Rum” dediğimizi yıkıma bırakıyoruz. Kültür çanağımızın karşı kıyısında da tersi oluyor bu işin...

Sonunda kim yarar görüyor bu türlü davranıştan?

Kimse!

Olan ortak olduğumuz kültüre oluyor...

Midilli’de bir bakıyorum, bir cami, işlik olarak kullanılıyor ya da yıkılmaya bırakılmış... Cunda’da, Ayvalık’ta da bir kilise yıkılmak üzere, ya da pislik içinde...

Oyunlarımız, zeybeklerimiz, türkülerimiz gibi ayıplarımız da bir demek ki...

Şu gün şu saatte bile her iki yanda da, bizim coğrafyamızdan, iklimimizden doğmamış kurallarla, yok etmek üzerine çalışıyoruz!..

“Durun” diyorum!..

Kaldırın bu düşmanlığı, bu akılsızlığı ortadan!..

İnsanca, dost bağlarını, mutluluk tezgahlarını kuralım.

ON SAYFA TARİH BİLMEK!

Foça’da, bugüne dek Anadolu’da hiçbir kentimizde görmediğim bir kuruluşla karşılaştım:

Foça Tarihi Araştırma Merkezi.

Hiç duydunuz mu daha önce böyle bir kuruluşu?

Foça Belediyesi, çarşı içindeki iki katlı bir yapısının ikinci katının, bir yönetici, bir kitaplık odası, bir de büyükçe oylumdan oluşan bölümünü buna ayırmış. Tertemiz düzenlenmiş; başına da Sanat Tarihçisi Syn. Nevin Köylü’yü getirmiş.

Yönetici odasında Foça’yla ilgili basılı ne varsa buluyorsunuz. Salonda da Foça’nın geçmişi, panolarla, baştan bugüne anlatılıyor. Yakın geçmişten fotoğraflar da bir köşede sergilenmiş...

Ben, azıcık da eleştirel gözle, panoları incelerken, bir-iki Foçalı da gelip kentlerinin tarihine bir göz attılar.

Sevgili Salah Birsel’in, adını unuttuğum bir başkasından aktardığı söz, etkilemişti beni yıllar önce:

“Çok değil, on sayfalık doğru dürüst tarih bilgimiz olsa her şey değişirdi.”

Bu sözün doğruluğu o günden beri kanıtlandı durdu bana...

Denizli’de “Yaşama Kültürü” konulu bir konuşma yapmıştım...

On yıl oldu mu?

Oldu gibi...

Kızarlar, gücenirler demeden acı acı eleştirmiştim onları...

Örneğin demiştim ki: Sekiz on katlı “apartman”ları diktiniz. Gözüm yok! Daha da varsıllaşın... Ama, üst katlardan babanızı, ananızı, bir çarşafla çuvallayıp indirmiyor musunuz ölünce? Onları hiç düşünmediniz, bu koca yapıları yaptırırken... Yaşlılarınız hastalanınca ne olacak? Bu asansöre sedye girecek mi? Bu merdivenlerden tabut vb. indirilebilecek mi? Düşünmediniz! Şimdi ben nasıl inanayım sizin atalarınızı sevdiğinize? Bir Denizlili can dostum, konuşmamın sonunda söz almış, gözleri yaşlı, sesi boğazına tıkana tıkana bir dilekte bulunmuştu: “Bir gün gel de biz kimiz, neyiz onu anlat!” demişti.

Bu işin bir “resmi tarih”i var, bir de sivil tarihi...

Okullarda okutulan; sultanların, kralların, yönetenlerin, gücü elinde tutanların tarihi değil mi? Durmadan savaşları, onların sonundaki anlaşmaları (sanki halkın anlaşmaları) belletmezler mi bize? Ya bizim tarihimiz? İnsanların tarihi?

Bence bütün kentlerimizin belediyeleri, Foça’daki gibi bir merkez kurmalılar. Orada hem yörenin belgeleri toplanmalı, hem de isteyen gidip çalışabilmeli...

Öğrenebilmeli, öğretebilmeli... Bir araya gelip, kendi geçmişlerini güne bağlaya bağlaya, geleceklerini insana yakışır biçimde nasıl kurabileceklerini konuşup tartışmalılar insanlarımız...

Bakarsınız gelecek kuşaklardan, doğru dürüst tarih bilenler çıkar böylece...

Örneğin şu Ege’mizin iki yanında, önyargısız birileri, insanları konuştursalar, “sivil tarih” çalışması yapsalar, neler öğreniriz kim bilir?

ATİNALI ELİ

Eli geldi Atina’dan.

Eli’yi tanımıyordum önceden...

Sevgi adına, dostluk adına, insanlık adına yapmaya çalıştıklarımdan ötürü tanımak istemiş beni...

(Azıcık utanıyor insan)

Bir dilden konuşuyoruz: Türkçe...

Ne güzel konuşuyor!

O da diyor ki:

“Hiç düşmanlık bilmiyorum halklar arasında... ama bu politikacıları nasıl sokacağız yolumuza?..

Dostluk adına, kardeşlik adına yaptığınız şeylerde, beni de katın hesaba... Ne yapabileceksem, ben de elimden geleni ardıma koymak istemiyorum.”

Geçenlerde bir TV canlı yayınında sordular bana:

“Depremden sonra bu kardeşlik havası, sıcaklığı nasıl sürdürülebilir?”

Dedim ki:

“Bu yaklaşım bile doğru gelmiyor bana... Halklar, yetersiz politikacıların gösterdikleri gibi uzak değiller birbirlerine... Depremden önce de değildiler.

Ellerimizi birbirimize uzatmamızı engelleyenler kötü politikacılar. Deprem, bu politikacıların bile önleyemeyecekleri biçimde iyice ortaya çıkardı insanlığımızı.”

İnsanlık bir kez ağır bastı mı, “çıkar”ın politikacısı da vız gelir işte...

Kötü politikacı onun kanı, bunun kanı diye çağdışı zırvalarken, halk “kardeşim” der...

Sakın ola Yunanistanlı politikacıdan da Yunanistan halkının davranışını beklemeyin. [Kırılırsınız...] Gene halktan bilirsiniz... “Bunlar değişmiyor işte!” diye düşünmeye kalkarsınız.

Biz halkla politikayı birleştirelim yeter! Halk doğrudan yansıyabilsin kurultaya yeter! Ortalığı ikinci, üçüncü, dördüncü sınıf adamlara bırakmayabilelim yeter!

Zeytinli Fırın Sokağı şiirimden iki alıntıyla bitirmek istiyorum:

Tersane adasında

Ateş yaktık kıyıda

Seni okuduk Elitis

İnsanların

İnsanlarımızdı her zaman

Bir mutluluk sofrası özlemi

Aramızdaki deniz

...

Denizin bu yakasında

               dün gece

Seni okuduk Elitis

Seni herkes doğru anlasın istedik

Ateşimizin dumanları

Dağılıp gitsin bu sevgisizlik.

20.9.1999

EY SEVGİLİ OKUYUCUM

Midilli’deyim... Sizin gibi düşünen insanların “Hoş geldin” diye sevinçle sarılmaları gerçek mutluluk... Beni aşağıdaki satırlarla karşıladılar. (Türkçe onların Türkçe’si) Yazılanları sizinle paylaşmak isteğimi bastıramadım:

“Ege’de birlikte var olma ve iletişim için sivil komite.

Olağanüstü çelişkili bir dönem yaşıyoruz. Sefillik ve refah yan yana en uç biçimleriyle kendilerini gösteriyorlar. Medeniyet tekrar sınav veriyor. Umutsuz mülteciler, göçmenler gelişmiş ülkelere akın ediyorlar. Bölgemizdeki milli, ırksal ve din çatışmaları beraberinde sayısız tahripler doğuruyor. Özellikle yaşadığımız bölge Lesvos da bu olumsuzluklardan fazlasıyla etkileniyor.

Ege’de gerilim süregeliyor. Bölge aşırı silahlanıyor. Ülkelerindeki politik-ekonomik-etnik baskılardan kaçan kadın-erkek-çocuk mülteciler sahillerimize umut arayışı içinde iltica ediyorlar. Arnavutlar ve diğer göçmenler legal ve illegal, aramızda yaşam mücadelesi veriyorlar. Çingeneler kendilerine özgü yaşam ve ticaret biçimleriyle cüzi bir gelir peşindeler.

Yukarıda belirtilen olaylar doğal olarak tepki doğuruyor. Biz olumlu, yararlı ve yapıcı tepkilerden yanayız. Sürekli gerginlik ve çatışma ortamı doğurup toplumları bölme amacı güden milliyetçiliği, ırkçılık ve yabancı korkusunu kınıyoruz. Tüm bunları kültürümüz için kabul edilemez, geleceğimiz için tehlikeli görüyoruz. Bütün bu problemlere karşı duyarlı, dürüst, ileri görüşlü vatandaşları ve ilgilileri destekliyoruz. Barış ortamı içinde farklı olana saygıyı, insanlığı, günümüz şartlarına uyumu savunuyoruz. Dış politika hükümetler tarafından icra ediliyor. Politik yakınlaşmaları, uzlaşmacılığı, tahriklerden kaçınmayı destekliyoruz. Savaş tehditlerine hayır diyoruz. Ülkemizdeki kamuoyunu da etkilemeye çalışarak çatışma, savaş ve felaketi zorunlu gibi görenlere hayır diyoruz. Barışı, birlikte yaşamayı karşılıklı işbirliğini aynen bizim gibi arzulayan milyonlarca Türk insanını özellikle görmezden gelerek tüm Türk toplumunu düşman, barbar vs. olarak nitelendirenlere hayır diyoruz.

Biz vatanseverliği, milliyetçilikten ayırıyoruz. Vatan savunuculuğu ile sistemli düşmanlık yaratıcılığının, saldırgan görüşlerin, savaş atmosferinin ve komşularımızın farklılıklarını küçümsemenin çok ayrı şeyler olduğunu düşünüyoruz.

Ege’nin her iki sahilinde de gelişme, olmasını anlaşmazlıklara barışçı çözümler bulunmasını, ortak çevrenin korunmasını ve gerilimlerden uzak olmayı istiyoruz.

Lesvos ve komşu Türk sahillerindeki insanlar ve örgütler arasında tanışmayı, karşılıklı anlayış, politik ve ekonomik tüm barışsever ilişkileri geliştirmek için atılacak her adımı destekliyoruz. İki ülke arasındaki kronik gerilimlerden dolayı “Yatırım için tehlikelidir” diye nitelendirilen bölgemizde bu ilk adımlar ekonomik gelişme için olumlu bir atmosfer doğuracaktır. 3000 yıllık Lesvos-Küçükasya tarihi bunun en belirgin kanıtıdır. Tabii bölgenin gelişmesinde karşılıklı silahlanmanın azaltılması da önemli bir rahatlama sağlayacaktır.

Farklı milletlerden, kültürlerden, renklerden insanlarla var olan şartlarla birlikte olmayı istiyoruz. Mülteciler için her türlü destek ve insani faaliyetleri takdir ediyoruz. Zaten bizlerle yaşayan ve genellikle kendilerine sunulan zor şartlarda çalışan yabancıların aramıza katılmalarında bir sakınca görmüyoruz. Biz insanların ırk, renk, dil ve din farklılıklarından dolayı sınıflandırılmasına karşıyız. Sonuç olarak her birimizin çabası kaçınılmazdır. Kaçırdığımız her fırsat toplumlarımızın geleceğinin aleyhinedir.”

Siz de adınızı yazmaz mısınız bu yazının altına?

MİDİLLİ’DE DEDİM Kİ...

YALNAYAK KOŞUYORUM

DENİZDEN İÇERİ

KOYAK KOYAK

YEL GİBİ

YÜZÜM GÜLEÇ

YÜREĞİM KUŞ

BAŞIMDA KANATLARIM

                         1997

Bu bizim coğrafyamız...

Dört mevsimin bütün yönleriyle yaşandığı, üzümün olgunlaştığı, şaraba döndüğü yer...

Elmanın kokusunu, zeytinin altın rengini, insanın içini yıkayan yağmuru paylaşırız burada...

Denizin, göğün mavisini...

Her biri ayrı bir uygarlık yatağı pek çok ırmağın, bir sofrada buluşmaya gelir gibi aktıkları Ege burası...

Belki de insanoğlunun ilk aştığı deniz.

Aşıp, kendine güvenini kazandığı, kendini kanıtladığı deniz... Ayıran değil, birleştiren deniz...

Girit, Miken, Anadolu... Güneyi, kuzeyi, doğusu, batısı, uygarlıklar beşiği...

Uygarlığa, insanoğluna, ilk gerçek kenti, böylece de insan olma ortamını armağan eden coğrafya... Her biri başlı başına bir uygarlık, bir devlet, bir tarih olan kentlerin yöresi...

İlk burada, önceden bilindi güneş tutulması...

İlk planlı kent burada yaratıldı... Demokrasiyle ilk burada yüzleşildi. Bugün bile tartışıp duruyoruz Prien’den ötürü... Önce kent tasarımı doğdu da oradan mı kentte demokrasi düşüncesine gelindi? Yoksa demokrasi düşüncesinden ötürü mü kent (Prien) böyle tasarımlandı?

Kenti kent yapan kültür kurumlarının yaratıldığı yer burası...

Tiyatronun, stadyumun, odeonun, gymnazyumun, okulun, hamamın, kitaplığın, sağlık evinin, yontu okulunun, yazın okulunun, coşkunun (Dionisos) aklın (Apollon) dengesinin arandığı iklim...

Bütün iklimlerden insanların aktığı, insanın ortak dilinin yaratıldığı, Homer’in Sappho’nun, sevginin, lirizmin, Hesiodos’un, gezginliğin coğrafyası.

Bir sofra bu deniz, bir şölen, bir güzel insan...

Her kokunun, her rengin, her güzelliğin içinde eridiği, hem eridikleri, hem birbirlerini erittikleri bir kazan...

Buraların tarihi de

          coğrafyası da

          çevresinin sağlığı da

burada yaşayanlardan sorulur elbette.

Bizi bize bıraktıklarında, bütün soruları, sorunları iyi günde de kötü günde de insanca yanıtlamayı bilmişiz...

Araya birileri girdi mi, hele hele o birileri cennetimize göz koyan kendi çirkin politikalarını soktular mı işin içine, birbirimize düşmüşüz.

Dün de böyleydi,

bugün de böyle!..

Halklarını tanıyan, onlardan kopmamış olan, akıllı yönetici öne düştü mü, daha kolay olmuş her şey...

İyi de hep böyle yönetici iyi olunca mı iyi olunacak... Atatürk, Venizelos aklını mı özleyeceğiz hep...

Onlar örnek olmuşlar, birbirlerine güvenmişler... Federasyonun düşünüldüğü bile olmuş.

İnsanlar ne zaman kendi seslerini duyuracaklar...

Ben halklar arasında korku gördüm, ama düşmanlık görmedim...

Yunanistan’da halkın arasında hep dostluk gördüm... onları hep kötü politikacılar, silah satıcıları, hükümetler korkuttular.

Örneğin ailem bana düşmanlık öğretmedi. Ama okullar düşmanlık sokmaya çalıştılar usuma...

Tarihler hâlâ yönetenlerin tarihleri...

Halkın tarihini yazan yok hâlâ...

Yazılsa görülecek... Acı çeken halk ders almayı biliyor.

Zoraki göçte neler yaşanmış en iyi halk biliyor... Bakın Foça’da deniz kıyısında bulduğum bir tabak kırığı bana neler anlattı avucuma aldığımda:

ÇEYİZ TABAĞI

Mavi çizgi

Mendereslenmiş

Kıyısında

Tabağın

Kırığı

Avucumda

Ortası yıldız

Ay çevresi

Mor kırmızılı

Çiçekler

Ay ay ay

Erik çiçekleri

Badem çiçekleri

Deki şeftali çiçekleri

Güneşin

Düş çiçekleri

Mutlu çiçekler

Bir iki üç kuşak çalkalanmış

Kırığı kıyıda

Düğün kırığı

Coşku kırığı

Kaçmanın kırığı

Komşu kırığı

Komşumu arıyorum

Hu

Yıkılmışlığın

Kardeş kırığı

Hu

Çocukluğumu arıyorum

Hu

Avucumda

Akanta verdiğim üzüm

Yitirdiğim yüzüm

Daralan damarım

Sancıyan yüreğim

Tabağın kırığında

Zaman

Yılanın ağzında

Almanlar bombalarken Sakız Adası’nı, halkı, Çeşme halkından yardım gördü... Başka kimden görecekti ki...

İkinci Dünya Savaşı’nda Trakya sınırında Türk erleri gizlice yardım ettiler Yunanistanlı komşularına.

Bir musibet bin nasihattan yeğdir demişler ya... Şu son depremlerde kanıtlanmadı mı bu?

Politikacılar hâlâ aymazlık içindeyken insanlar birbirlerine koşmadılar mı? Türkiye’deki İzmit depremine yardım Atina’dan, en önce geldi. Atina Türkiye’den yardıma koşanları bağrına basmadı mı?

Nasıl özlemişiz birbirimizi, her alanda görülmedi mi?

Aramızda sorunlar var... Elbette var...

Sorunsuz insan var mı?

Ama ne demiş insanoğlu? Hayvanlar koklaşa koklaşa, insanlar konuşa konuşa.

Ben inanıyorum konuşa konuşa aşılamayacak hiçbir sorun yok...

Hepsini birden masaya yatırmak elbette gerekmiyor. Önce ellerimizi akıllarımızı bir buluşturalım. Bir elin nesi var iki elin sesi var...

Bir yerine iki akılla elbet daha kolay çözeceğiz...

Geride kalanları aşmalıyız.

Geriye bakarak yürünmez... Düşülür...

Gelecek için birşeyler yapmalıyız, çocuklarımız için...

Çocuklarımızın yüzüne bakabilmek için... onları dünyaya getirmekten utanmayabilmemiz için...

Utanacağımız bütün düşmanlıkları temizleyebilmeliyiz çocuklarımızın ders kitaplarından...

Birbirlerine güven duymaları için gereken ortamı yaratmak, onlara karşı borcumuzdur...

Ticaretimizin, turizmimizin barış ortamında nerelere varacağı bilinmiyor mu?

Çok mu zor barışı sağlamak... Hiç değil!

Düşmanlık çok daha zor... Düşmanlık çok pahalı, çok utanç verici, insana hiç mi hiç yakışmayan bir şey...

Çok kısa süre önce olanaksız sanılan kimi yakınlaşmalar gerçekleşiverince hepimiz mutlu olmuyor muyuz? Bizim zorumuzla politikacılar “Halklarımıza kulak vermeliyiz” demediler mi? Bundan bir yıl önce, Yunanistan’da elli kadar bilim adamı, mimar, sanat tarihçisi, arkeolog bir araya geldiler İstanbul’da... Üç gün konuştuk tartıştık... Sonunda “Hangi dönemden olursa olsun hiçbir kültür yapıtına zarar verilmemelidir” kararını aldık. Atina’lı bir profesör söz alıp dedi ki:

— Benim burada oluşumu, burada olanları bir hafta önce birisi bana söyleseydi inanmazdım.

Ama bu düş değil gerçek.. Gerçeğe halklarımız ulaşacaklar... Birileri gölge etmesinler yeter...

Bu yazıyı da Zeytinli Fırın Sokağı şiirimin bir başka bölümüyle bitiriyorum:

Çağrılımsınız

Zeytinli Fırın Sokağına

                    çağırıyorum sizi

Mor çiçek çardağı altına

Gül bahçesine

İsmail Kaptan anlatacak size

Cenneti

          tanrıların değil

          insanların yarattığını

06.12.1999

BARIŞ

...

Bizi ayıran duvarlar

Bizden yolumuzun çatalı

Elimizle konmuş zorluklarımız

Kayanın çiçeklendiği ilde diş dişeyiz

...

Almanya’dan yollayıp Türkiye’de Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın “Türkçe” dergisinde yayınladığım ilk şiirden bir dörtlük bu ... Tam kırk yıl önceden.

Sakın umutsuzluk sanmayın... Uyarı bu... Barış için...

Bakın ne diyorum çok kısa aralıkla gene kırk yıl önce yayınladığım üçüncü şiirde:

BİR EV ÇİZECEĞİM

Bir ev çizeceğim bölümsüz doğu-batısız

Verin ellerimi

Serin gölgelerde kişiler çizeceğim

Ağusuz çocukluklar

Sen-benin biz olduğu çağ

Ayrı bölüm düşkünü yok aramızda

Çalışmanın büyüsü irelecek

Evimizin düzeni yerinde

Yüzyılların tümü birden yaşanacak

Kötü tümceleri de seveceğiz iyilerce

Geleceğimiz bizden utançsız

Çalgılar susacak ses sürecek eylemimizde

Evimizde öldürmeyi öğreten inanışlar anılmayacak

Bilinmeyen ötelere el kaldıran papazlar olmayacak

Demirci Müller’in gözlerindeki kuşku

Senin benim kuşkum

Tinimizi tanrılığa yetiştirmeyi bileceğiz

Tuna içimizde doğup kocayacak

Birbirimizi çiçek olmuş yaprak olmuş göreceğiz

Kurumuş dudaklarımızda sıcaklık

Dağlarda döğülmüş sular evimizde

Yeşil otların üzerinden çakıl temizliğinde

İnancımız üzerine evrenimiz

Evimizde ağaçlar kökleri bizde

Bir ev çizeceğim bölümsüz doğu-batısız

Verin ellerimi

Verin ellerimi

Kişiler çizeceğim

Hem barış özlemi, hem umudu...

Dedim ya kırk yıl öncesinden... İlk dizelerimden beri...

BARIŞ sözcüğünün karşısındaki açıklama şu, sözlüklerde:

“Savaş halinde olmama durumu.”

“Savaşmama durumu.”

Keşke yetebilseydi böyle bir tanım...

Asım Bezirci’nin de dediği gibi, ne yazık ki, günümüzde, bu eski tanımlar yetmiyor BARIŞ’ın ne olduğunu anlatmaya...

Bugün savut(silah)larla savaşmadan da barış durumu yok edilebiliyor. İnsanlar baskı altında tutulabiliyorlar... İnsanlara “şiddet” uygulanabiliyor...

Ne demişmiş Mahatma Gandhi daha o günlerde:

“Yoksulluk, şiddetin en acımasız biçimidir.”

Demek ki barış olması için illa savaş olmaması yetmiyor.

Bu, barışın bitim çizgilerinin (sınırlarının) genişlemesinden değil üstelik, savaşın çeşitlendirilmesinden...

“İkinci Dünya Savaşı” diyorlar ya, ben (Avrupa’nın) paylaşım savaşı diyorum... İşte o savaştan sonra başlayan “soğuk savaş” öylesine çeşitlendirdi ki savaş kavramını... Apaçık ambargo uygulamaları, sömürü, baskı, açlık, temel gereksinimlerin kısıtlanması, toplumsal adaletsizliğin körüklenmesi, yıldırma, korkutma, kültür emperyalizmi, toprağı, suyu ağılamalar... (Bergama’yı düşünün... Karadeniz’e atılan bidonları düşünün...) Beyaz zehir, enflasyon sarmalı... İletişim kısıtlanması, engellenmesi, düşünceyi dile getirme özgürlüğünün olmaması...

“Barış” yalnızca savutlarla savaşmanın değil, her türlü bireysel, toplumsal baskının tüm boyutlarıyla kalktığı durumdur... Kişinin, tüm yeteneklerini insanca geliştirebileceği bir ortama kavuştuğu durumdur... Barış, insanlaşmanın ortamıdır.

“Barış” sınırlanamaz bir durumdur.

Yanı başınızdaki insan sömürülürken, aç bırakılırken, öldürülürken, siz barış içinde olabilir misiniz?

Uluslar için de böyledir...

Aziz Nesin’in dediği gibi, yeryüzünün bir yerinde bir insanın hakkı yeniyorsa, bu, hepimizin hakkının yenmesi demektir.

Barış ya hepimiz için vardır ya da yoktur. Azı, birazı, eksiği olamaz barışın...

Barışın var edilmesi, korunması için yasalar, şunlar bunlar yetmiyor elbette... Bunu hepimiz, ne yazık ki bugün bile, uygulamadan biliyoruz. Örneğin İkinci Paylaşım Savaşı’ndan çıkmış ülkelerin, ötekileri de çağırıp, bir araya gelip 1945’te kurdukları “Birleşmiş Milletler’in anayasası ne diyor:

“Uluslararası barış ve güvenliğin sürekliliğini sağlamak için...”

Sağlanabiliyor mu uluslararası barış, güvenlik?..

’95’te Dünya Barış Konseyi

“Uluslararası anlaşmazlıkları tehdit ve silahla değil, görüşme yoluyla çözme; sömürgecilik, ırkçılık ve saldırganlığa son verme; atom bombalarıyla öteki kitlesel kırım araçlarını yasaklama; silahlanma yarışını durdurma ve yabancı askeri kaldırma, siyasal düzenleri ayrı uluslarla barış içinde birlikte yaşama...” diyor...

Barış içinde birlikte yaşama...

Becerilebiliyor mu?

(Ben demiştim ki kırk yıl önce:

Kötü düşlerimizi buzlarda dondurdu

Bu dağı geçen yeşil

Bu gölü bu yaz üretti

Bizim “Atomumuz” “Hidrojenimiz”

Dişdişeyiz)

(“Atom bombalarıyla öteki kitlesel kırım araçlarını yasaklama; silahlanma yarışını durdurma...”)

Sözlerinin altına adlarını koyanlarla, savutları ürettirenler başka başka insanlar mı?

1975’te Helsinki Sonuç Bildirgesini onaylayanlar,

“Irk, cins, dil ve din ayrımı yapmaksızın, insan haklarına, düşünce, vicdan, din ve inanç özgürlüğü başta olmak üzere temel özgürlüklere saygı...” demiyorlar mı?

Peki bunun da altına adlarını yazanlar, örneğin bundan böyle savut üretmiyorlar mı? Dil, din ayırmıyorlar mı?

Peki 21. yüzyılda bu din savaşlarını çıkaranlar, körükleyenler, onlara savut satanlar kimler?

Benim bildiğim, bugün depolarda bulunan savutlarla yeryüzü yüz kez ya da daha çok yok edilebilirmiş...

(Elbette ancak bir kez yapabilirler bunu; sonra birkaç dakika içinde, ikinci bir kez düğmeye basmak için kimse kalmaz ortalıkta...)

1960/70 arasında, yalnızca on yılda, kalkınmakta olan ülkelerin tümünün gelirlerinin toplamına eşit para harcanmış savutlara... Neden?

“Birinci Dünya Savaşı” da “İkici Dünya Savaşı” da paylaşım savaşı değil mi? Sömürgeciliğin (eskisi yenisi) sınır saptama savaşı değil mi bunlar?

Yalnızca ikinci paylaşım savaşında 52 milyon kişi yitirilmiş, 34 milyon kişi de sakat kalmış.

Neden?

Durun, kendimize de bir bakalım...

Oktay Rifat ne diyor bakın:

O GÜN BU GÜN

İlk padişah Sultan Osman

Sultan Osman’dan

Kalmış bize yadigar bu vatan

İleri ileri arş ileri

İran Seferi Bağdat Seferi Girit Seferi

Estergon Kal’ası bre dilber aman

Niş Kosova Çaldıran

Altım toprak üstüm yaprak

İleri ileri arş ileri

Kırım Seferi Irak Seferi Rus Seferi

İleri ileri

Pesarofça Karlofça Kaynarca

Kaynarca Pesarofça Karlofça

Karlofça Pesarofça

İleri be kardeşim ileri

İnebahtı Pireveze Pilevne

Ilgıt ılgıt kanım damlar çimene

İleri ileri

Mısır Seferi Yemen Seferi Kanal Seferi

Tanzimat Meşrutiyet Cumhuriyet

Dayan hey dizlerim dayan

Viyana Sevir Lozan

Ve dünya kadar nutuk

Ve dünya kadar ferman

Gene köylümüzün elinde kara saban

Gene halkımız yarı aç yarı tok

Perişan

(Oktay Rifat, Aşağı Yukarı, 1952)

Yeryüzü geçmişte savaşlarla dolu...

Hele Anadolu...

Toprağın ilk sürüldüğü, durmadan üreten, ürettiğine durmadan el konulan bu yer, durmadan kurban verdi.

İlk bilinen o olduğu için, Troya’dan bu yana “savaş” denince Anadolu düştü usa...

Geçmişin büyük bölümünde, bölük pörçük süreler dışında, savaştan göz açamadı Anadolu insanı...

Bir anımı aktarmak istiyorum:

Babadağ (Denizli) evlerini inceliyordum... Tek odalı, önü hayatlı, belki 80-90 yıllık bir evi gösterdiler. Odanın tavanı bir sanat işiydi... Öyle güzel süslenmişti ki çıtalarla... Ortasına da kare bir göbek yerleştirilmişti. Bu göbeğin hemen yanında bir delik vardı, parmak girecek büyüklükte... İncelemeci gözüyle bakmayınca görülmeyecek...

— Bu ne? dedim...

— Dene bakalım! dedi, evin erkeği...

Bir masa getirdiler, üzerine çıktım... Parmağımı o deliğe soktum. Göbek, bir kapı gibi, yukarı doğru açılmaz mı? Soran bakışlarıma yanıt verdiler.

— Askerden kaçma deliği!

Daha ev yapılırken düşünülmüş askerden kaçma deliği...

İşte bu koşullarda yapıldı Kurtuluş Savaşı...

Neden savaş?

Biliyorsunuz, önce topladık doyunduk,

sonra avladık doyunduk...

Yetmedi, yetmez oldu; topraktan besinimizi üretmeyi bildik.

Var yılında yok yılını düşündük, artık ürettik.

Derler ki, artık üründen oldu, ne olduysa...

Öyle mi ki?

Besinimizi topladığımızda, kendisi oturup bizim topladığımıza göz koyan, hazıra konan olmadı mı? Avımızdan aslan payını alan, giderek bize zırnık koklatmayan olmadı mı?

Ya böyle doldurulan besin depoları, korunmadan olabildi mi?

Saldırılara karşı korunmak için düzenler kurmadık mı?

Savutlar üretilmedi mi? Evlerimizi, kalın sırt duvarlarıyla omuz omuza yapmadık mı?

Korunmaya çalıştık...

Yetmedi...

Korunma duvarları, kaleler yaptık... Yetmedi...

Besbelli bu işin kökleri içimizde baştan beri...

Troya ne?

Çanakkale ne?

İnsanlaşmak kolay değil işte...

“Hayat-ı milliye tehlikeye maruz kalmadıkça harp bir cinayettir” demiş Mustafa Kemal...

İlk ozanımız Homer de kargışlamıyor mu savaşı durmadan:

“Savaş kahreder.”

“İnsanları yok eden savaş...”

Ya Tevfik Fikret,

“Lanet sana lanet sana ey harb-ı mukaddes.” demiyor mu?

Nâzım’ı falan da düşünüp, çoğunluğu da böyle sanabilir miyiz?

14.7.1950’de İstanbul’da bir avuç insan “Türk Barış Sevenler Derneği”ni kurmuşlar örneğin... Ama tam on beş gün sonra tutuklanmışlar.

Beş aylık bir yargılamadan sonra kurucular, on beşer aya “mahkûm” olmuşlar.

20.4.1970’te gene İstanbul’da, bilim adamları, sanatçılar, yazarlar, hukukçular Barış Derneği’ni kurdular. 12 Eylül’de kapatıldı dernek...

– Sovyetler Birliği yanlısı, olmak,

– var olan düzene ve NATO’ya karşı olmak,

– var olan düzenin yerine Marksist bir düzen kurmayı istemekle suçlandılar.

Oysa istedikleri,

– nükleer savutların yasaklanması,

– ırkçılığa, sömürgeciliğe, yeni sömürgeciliğe son verilmesi,

– insan haklarının korunması,

– Birleşmiş Milletler kararlarına saygı,

– Helsinki Senedinin imzalanmasıydı...

1982’den 1988’e dek tutuklu kaldılar bu yüzden...

Savut üreticilerinin, savut satıcılarının, karaborsacıların yararına, para karşılığı, savaş körükleyiciliği bile yapanlar vardı.

Yusuf Ziya Ortaç kendisi anlatıyor, dört odalı bir ev alabilecek para karşılığı savaş şiiri yazdığını...

İkinci paylaşım savaşı sırasında da ırkçıları tutan kişiler bir yana, günceler, dergiler yok muydu?

Azım Bezirci, “Şairlerimizin Diliyle Barış” adlı yapıtında bir bir saymış dökmüş bunları...

Biz onlara değil, kendimize, günümüze bakalım...

Barış çocuklarımızdan başlar...

Onları zehirlememekten...

Bu konuda bilinçli olmaktan...

Şap ile şekeri ayırt edebilmekten...

Örneğin, “Ne olacak bu bir oyuncak!” deyip; çocuklarımıza oynamaları için savut, uzay savutu, ışın savutu, tank, savaş uçağı biçiminde oyuncak almamaktan...

Böyle oyuncaklar satanları önlemekten başlıyor barış savaşımı...

Böyle oyuncaklar alanları önlemekten başlıyor barış savaşımı... Kim getirirse getirsin çocuklarımıza armağan diye getirilen bu türlü oyuncakları evimize, yuvamıza sokmamaktan... Çocuğa bunu anlatmaktan:

“İster

Çelik

İster

Plastik

Tahtadan

Işıktan

Utanıyorum savutlarınızdan

İnanmayın çocuklar

Yalan

Çiçek atmadı hiçbir savut hiçbir zaman”

Bir de okul kitaplarını “düşmanlık”lardan arındırmakla başlar barış... “Tarih” adı altında çocuklara, gençlere savaşları değil, barışı anlatmakla başlar.

Biz ve ötekiler olmamaktan; “biz”, “hepimiz” olmaktan geçiyor barış... Bunun tersini düşünenleri aydınlatmaktan...

Olacaksak elbet böyle insan olacağız birgün.

İnsan olmanın yolu, çok uzun da olsa, üzerinde kalmayı bilmeliyiz.

İNSAN OLMAK

Bir kıymık kopardım obsityenden

Kılı kıpırdamadı Hasandağın

Çoktan yaktım ateşi

Bir soluğun bütün koyak

Toprağı sürdüm

Ürettiğim taneler

Lokmam

Bir adımım bütün yeryüzü

Kayayı oydum

Musa’yı İsa’yı Muhammed’i koydum

Bütün yolları

Birleştirdim suları

Bir kulacım bütün zaman

Yürürüm

Bitmez yollar

Onbin yüzbin yıl

İnsan olmak

Zor

Çeyrek yüzyıl önce yazdığım şu dizeleri bir kez daha okurken umudumu hiç yitirmemiş olduğumu düşündüm:

ANIMSIYORUM

Çocuk gülüşleri geçiyor önümden

Önce biri

Sonra çoğul

Bir ağız

Bir yürek

Gülüşmek

Anımsıyorum

Çocukluğuydum kırılıp dökülmeyen oyuncakların

İğde yapraklarının

Doğan güneşin

Alnımda damla

Ellerimde tersi yüzü

Ayaklarımda çamur

Görüyorum

Utanmak istemediğim çağımda

Çocuk ellerini

Mayıs çiçekleri yerine ölüm oyuncakları

Yanlış göz parıltıları

Anımsıyorum

Çocukluğuydum alınıp satılmayan oyuncakların

Yunus seslerinin

Yetmiş iki millet kardeşlerin

Ot su değnek atım

Güneşe daha güneşe uçurtmalarım

Tabancasız topsuz tüfeksiz

Tanksız uçaksız

Sevgilerimle yalnız

Gine de umut diyorum

Göğüs göğüse sevdiğim çağımda

Kavakların ak yeşili

Ele gelen ak ışık

Önce üçümüz beşimiz

Bir gün hepimiz

Bir ağız

Bir yürek

18-25.09.2000

SEFERİS

Bir Ozan Seferis.... 1990’da İzmir’de doğmuş...

Birinci büyük savaş çıkıncaya dek, demek ki on dört yaşına dek, İzmir’de yaşamış.

İzmir, özellikle o günlerde, Anadolu’nun ürünlerinin dışsatımına aracılık edenlerin, varlıklı levantenlerin kenti... Çocukları özel dadılarla büyüyen, özel eğitmenlerle, özel okullarda, yabancı dillerle yetişen levantenlerin kenti... Seferis’ler levanten değil elbette... İzmir onların vatanı... Ama Yorgo Seferis de bir levanten çocuğu gibi büyütülüyor işte.

“Bu nedenle Türkçe bilmiyordu,” diyorlar kimileri... (İnanabilir misiniz?) Haydi, İzmir’de okuldan eve, evden okula diyelim dadılarla... Yazlarını geçirdiği Urla’da iki katlı küçük dayı evinin üzerinde bulunduğu sokakta çocuklarla hiç oynamamış demek ki... Kimbilir ne zor olmuştur çocukluğunu yaşamasını önlemek...

Oysa benim başka tanıklıklarım böyle söylemiyorlar.

Bin dokuz yüz yirmilerin başlarında yapılan değişimde (mübadelede) buradan Yunanistan’a göçmek zorunda kalanlardan benim karşılaştıklarımın hepsi (ikinci kuşaktan, orada doğup büyüyenler bile) Türkçe biliyorlardı. Oradan buraya göç edenler de varlısı varsızı hepsi Rumca biliyorlardı.

Ama herkes kendi “dünya görüşü”yle bakıyor işte çevreye... Varlıklılar; yoksulların, emekçilerin dillerini bilmiyorlarmış, bilmek de istemiyorlarmış... Nasıl “pazarlık” ederlerdi ki?

Şimdi bunları yorumlamaya kalkışmak istemiyorum.

Yalnız, yıllardır Türkiye’yle Yunanistan’ın kardeşliğini, dostluğunu, barışını gerçekten isteyenlerin daha çok solcular, emekçiler olduğunu da söylemeden geçmeyeyim.

Durup dururken neden Seferis’ten söz ediyorum? Değil mi? Daha ikinci tümcemden anlaşılmıştır doğal olarak... 2000 yılı Yorgo Seferis’in doğumunun yüzüncü yılı. Bu nedenle İzmir’de “Seferis İzmir’de” başlıklı, üç gün süren bir toplantı yapıldı geçen hafta. İşin ilginç yanı, örgütleyen Yunanistan Kültür Bakanlığıydı, Ege Üniversitesi’nin, İzmir Ticaret Odası’nın yardımlarıyla... Aslında ne güzel değil mi? Bu yandan, o yandan çoğalmalı bu ilişkiler. Orada bildiri vermeye çağrılan Türkiye’den üç dört kişiden biri bendim. Ancak katılabildiğim son oturumda bildirimi sundum.

Seferis’ten okuduğum, şiirlerinin bir bölüğünün toplandığı ilk yapıt Almanca’ydı. Almanyalı önemli bir ozan olan Hans Magnus Enzensberger çevirmişti Almanca’ya...

1962’de, Suhrkamp (Frankurt) yayınevinde yayınlanmıştı... Gurbette okuduğum Seferis benim için ülkemden biriydi. Çağdaştı hem de... Türkiye’de “De” yayınevince 1965’te yayınlanan, Cevat Çapan’ın çevirdiği “Destansı Öykü”, Türkçe’deki ilk Seferis idi. 16 yapraklı, küçücük sevimli bir yapıt... Bugün de tadına vararak okunabilecek bir yapıt...

Kimilerine göre, Türkiye’li kimi ozanları etkilemiş bu yapıt... Ben yazın araştırmacısı değilim. Ayrıca yüreğim daha çok, bugünün insan ilişkilerine sevgi, dostluk katkılarında bulunan ürünlere açık... Elimde değil...

Benim “Seferis İzmir’de” toplantısına sunduğum bildirim de bu açıya dönük olacaktı elbette... Öyle de oldu.

16.10.2000

SEFERİS’İN BÜYÜK TASARIMI

“Şu yeryüzünde cennet diye bir yer varsa, bizim Kırkıca o cennetin bir parçası olsa gerekti. Ormanlarla kaplı dağlık bir bölgede kuruluydu köy. Önümüzdeki denize kadar göz alabildiğince uzanan Efes Ovası... Ve baştan başa yemiş bahçeleriyle, incirlerle, zeytinlerle, tütün, pamuk ve susam tarlalarıyla dolu olan bu ova bizim köye aitti.

Hani köylüyü iliğine kadar sömüren büyük toprak ağaları vardır ya, bizim orda yerleri yoktu onların. Ve o çağda, tarlaları zorbalığa getirip ipotek altına almak da kolay bir iş değildi.

Kendi arazisinin efendisiydi köylü. İki katlı bir evi vardı köyde herkesin.

Ayrıca ceviz, badem, elma, armut, kiraz ağaçlarıyla ve sebze bahçeleriyle çevrili bir yazlık evi vardı. Ve hiç kimse bahçesini çiçeklerle donatmayı ihmal etmezdi. Ve dört bir yandan fışkıran akarsuların ne kış, ne yaz kesilmezdi türküsü... Buğdayla arpa yetiştiği vakit, tarlalarımız altın yaldızlı bir denizden farksız olurdu. Bizimkiler gibi verimli, dalları ürün bolluğundan yerleri yalayan, özsuyu ünlü, yusyuvarlak, simsiyah, pırıl pırıl zeytinli ağaca başka hiçbir yerde rastlayamazdınız. Yavaş ama sağlam bir gelir kaynağıydı zeytinyağı. Ama incir...

Köylünün kemerini altınla dolduran incir! Sadece Aydın ilinde değil, bütün Şark’ta, Avrupa ve Amerika’da bile ün salmıştı incirlerimiz. Derisi var mı yok mu anlayamazdınız, öylesine inceydi; Anadolu’nun o canım güneşiyle ballandırılmışlardı. Anadolu’nun sıcak ikliminden midir, yoksa verimli oluşundan mı ne; türkü söylemeye müthiş yakındık. Türküler söyleyerek uyanırdık hep; bayramlara olduğu kadar, cenaze törenlerine de türküler söyleyerek giderdik... Evlenmeye karar veren delikanlı, her şeyden önce bir ev yapmak zorundaydı; kaçınılmaz bir yükümdü bu, çünkü kız çeyiz olarak ev getirmezdi asla. Ve delikanlı evinin temellerini kazmaya koyulduğunda, bütün arkadaş ve komşuları kolları sıvar, ona tuğla taşır, harç kararlardı. Bütün bu işlere, tutku ve şehvet taşan türküler eşlik ederdi.

* * *

1914’e gelinceye kadar köyde adam öldürüldüğü işitilmiş şey değildi.”¹

Manoli Aksiyotis’in ağzından aktarıyor bunları Dido Sotiriyu... Burada anlatılan Şirince Köyü... Efes’in 8-9 km içerisinde... Ama bütün Batı Anadolu’yu anlatabilirsiniz bu sözlerle, tanımlamalarla...

Seferis’in tam da 14 yaşında, bırakıp gitmek zorunda kaldığı yeri de, coğrafyayı da anlatabilirsiniz bu sözlerle... Fazlası var, azı yoktu onun köyünün... Bir de denizi vardı çünkü... Tüm yaşamında hiç unutamadığı, “Körfez’in öbür yakasındaki birinin durmadan ve amansızca sardığı bir iplikle bağlıyım bu kıyıya” dediği Urla iskelesiydi onun coğrafyası...

Yıllar sonra oraları yeniden gördüğünde

“Yeniden, daha doğrusu her zaman bu toprağa bağlılığımı duyuyorum... Bu meltem, bu renkler, bu sıcaklık, bu ışık onları geride bırakmayı güçleştiriyor” diyecektir.

Bu coğrafya benim de coğrafyam.

Bu coğrafyadan Seferis koparılıp alınmış.

“Ev diye neyim varsa çekip aldılar elimden. Zaman çığrından çıkmış bir zamandı: Savaşlar, yıkımlar, sürgün:

Gün olur göçebe kuşları vurur avcı,

Gün olur eli boş döner. Benim zamanımda

Av boldu, birçok kişi vuruldu saçmayla;

Kalanlar ya dönerler, ya da çıldırırlar sığınaklarında.”²

14 yaşında bir çocuğun ayaklarının altında coğrafyasının kaymasının onda ne etkiler yapacağı böyle bir olayı yaşamamış olanlarca bile duyumsanabilir.

Elbette bundan sonrası onun için bir büyük arayıştır. Dur durak bilmeyen bir arayış... “Dünyanın uçsuz bucaksız bir otele dönüştüğü bu zamanda.” Yitirilen cennetin arayışı... “Aidiyet” arayışı bir bakıma... Ama bir yandan da kendi içinde yolculuktur bu.

“Ve ruh

tanıyacaksa kendini

bakması gerek

yeni bir başka ruha:

Aynanın içinde gördük yabancıyı ve düşmanı.”³

Herkül Milas ile Özdemir İnce’nin çevirisiyle bir şiirini sunuyorum, İzmir’li Seferis’in

Önce onun yolculuğunu duyumsayın istiyorum çünkü.

BİR YABANCI DİZE ÜZERİNE⁴

Mutludur, Odysseus’un yaptığı yolculuğu yaptığı için.

Mutludur, yola çıkarken, bir sevginin sağlam donanımını

İçinde duyduysa: Kanla uğuldayan damarlar gibi

bütün vücuduna yayılmış.

Müzik gibi yenilmez ve sonsuz, bozulmaz ahenkli bir sevginin...

Çünkü biz doğunca doğdu ve biz ölünce ölür mü ölmez mi,

               ne biz biliyoruz ne de bir başkası.

Yardım etse de etmese de bu aşkın nasıl bir şey olduğunu

               söylesem diye yakardım tanrıya,

               büyük bir mutluluk anında;

bazen gurbetle kuşatılmış durumda, oturup uzak uğultusunu

               duyarım: Tıpkı açıklanmayan, fırtınayla karışan

               denizin sesi

Ve durmadan karşıma çıkar Odysseus’un görüntüsü, gözleri

               kızarmış: Dalgaların tuzundan

Ve harlı ocağından yükselen dumanı, kapının yanında

               beklemekten yorulmuş köpeğini bir kez daha görmek için

               iyice bilenmiş özleminden kızarmış gözleri

Koca gövdesiyle dikiliyor, bizim dilimizde sözcükler

               fısıldayarak ak düşmüş sakallarının arasından –üç bin yıl

               önce konuştuğumuz gibi dilimiz.

Uzattı halatların ve dümenin nasır sıvadığı avucunu, derisi

               kuru poryazdan, kavurucu sıcaktan, kardan yıpranmış.

Kovmak istiyor sanki aramızdan tek gözlü insanüstü

               Kiklops’u seslerini duyunca her şeyi unuttuğum

               Sirenler’i, Skila’yı ve Harivdi’yi;

öylesine karmaşık canavarlar ki bunlar, düşündürtmüyorlar

               bize onun da ruha ve bedene karşı savaşmış bir insan

               olduğunu bu dünyada

Yüce Odysseus o; tahta atın yapılmasını öneren ve Truva’yı

               kazandıran Akatlar’a.

Tahta atı nasıl yapacağımı, nasıl fethedeceğimi kendi

               Truva’mı, öğretmek için bana gelmiş galiba.

Alçakgönüllü ve sakin konuşuyor çünkü; çabasız, sanki beni

               babammış gibi tanırcasına

ya da kış bastırınca, yelin kudurduğu saatlerde ağlarına yaslanıp

               yaşlı gözlerle Erotokritos’un şarkısını söyleyen yaşlı

               denizcileri gibi çocukluğunun;

mermer basamakları inen Aretis’in haksız alınyazısını öğrenip

               uykusunda korktuğunu o bir zamanlar

Bana o zaman acıyı anlattı: Gemi yelkenlerinin anılarla şiştiğini

               ruhunun dümene dönüştüğünü duymak

Ve tek başına olmak gece karanlığında ve harman yerinde

               bir at denli başıboş.

Doğaya gömülüşlerini görmenin acısını anlattı yoldaşların;

               dağılmışlar birer birer.

Ve nasıl da bir tuhaf yürekleniverirsin ölülerle konuşunca,

               yaşayanlar artık yetmeyince sana.

Konuşuyor... Pruvadaki denizkızının iyi yontulup

               yontulmadığını nasıl anlayacağını bilen ellerini

               görüyorum hâlâ.

dalgasız masmavi denizi sunuyorlar kışın yüreğinde bana.

Bugünün dizeleriyle eskil coğrafyada dolaşıyor Seferis...

Bu şiir bir tasarımdır benim için.... Bir bakıma herkese önerdiği, benimsemelerini istediği... Kendini Homer’e bağlayan yollarda...

Homer...

Çağını ve dilini döktüğü şiirini, uluslararası bağ düzeyine çıkaran gene bir İzmir’li ozan, savaşı anlatırken savaşı lanetleyen...

“Savaş kahreder⁵

Savaş beladır

Kan ağlatan savaş

İnsanları yok eden savaş

Gözyaşı döktüren savaş

Adamı öldüren savaş

Yırtıcı savaş

Canlara kıyan savaş”

               diyen Homer...

Gerçek insansal duyguların, değerlerin, erdemlerin altını duyarlılıkla çizen Homer...

Homer’le tasarımının köklerini bulur Seferis...

Bütün ozanların bulmaları gereken kökleri...

İnsanlar ve ülkelerarası sınırların kaldırılmasında, uluslararası barış dilini oluşturmada sorumluluk üstlenenlerin kökenidir bu...

Homer’den yenenle yenilenin arasına sıkışıp kalmadan, savaşın insan dışılığını vurgulamayı öğrenir besbelli:

“Ve biz, tam on yıl, Helen uğruna boğazladık birbirimizi.”⁶

O artık ben, sen, o değil “biz”dir. Biz diyecektir...

Kendi bütün çizgilerini aşmak, çevre nereye giderse gitsin, karşı koyuşun, göğüslemenin, bütün yitirdiklerine, acısına, yalnızlığına ya da aldatıcı alkışlara, çıkarlara karşı koyabilmek onun da onurudur artık.

Geçmişin, bugünün, geleceğin bilincini kendi bedeninde, bir temel taşı, alt yapı olarak var edebilmek ozanlığın ilk koşuludur onun için de...

Bağlandığı Homer coğrafyasında sorumluluğu omuzlamayan kişi ozandan sayılmaz. Bu coğrafyada gelenek, her durumda insan olan insanın yanında yer almaktır. Homer’den beri böyledir bu...

Ne anlatılırsa anlatılsın (ister savaş, doğa, kan, ister su, toprak, ateş) insanı söylemenin geleneğidir bu...

Ezilenin yanında yer alıştır. İnsandan yana olmayanlara karşı koyuştur.

Barış, insanlaşmanın ortamıdır.

Barışı sağlamayan us, us değildir.

Ozanın ülkesi bundan böyle bütün yeryüzüdür yeniden...

İşte Seferis’in Büyük Tasarımı...

Bu büyük tasarımın içinde yer almaya çağırıyorum iki kıyının tüm ozanlarını...

30 Kasım 2000

PİRE’DEN GÜNEYDE ÜÇ ADA
AİGİNA, POROS, HYDRA

Pire’de bindiğimiz vapur, yapacağı işe göre tasarlanmıştı. Bir günlük gezilerin vapuruydu. Yolcularını, bir güne sığdırabileceği sayıda limana götürüyor, şöyle bir gezip görebileceklerince bir süre limanda bekliyordu. Oldukça iyi bir öğle yemeği, içki, çay-kahve veriyor... Müzik dinletiyor... Bol bol da Yunanistan’ın güzelliklerinden, XIX. yüzyıl Avrupa’sının yalan yanlış inandığı gibi, dünya kültürünün beşiği olduğundan söz ediyordu. (Oysa Troya’da son yıllarda yapılan kazılar, Avrupa uygarlığının kökeninin, beşiğinin Anadolu olduğunu kanıtladı.) İngiliz, Fransız, Japon dillerinden, aralıksız (dilim varmasa da söylemek zorundayım) propaganda yapıyordu.

Şimdi onlara öykünerek biz de yapalım demiyorum... Şöyle kendimize doğru dürüst bir bakalım yeter. Yıllardır yazılarımda, konuşmalarımda söyler dururum: Neden kıyılarımızı tanımıyoruz, neden tanıyıp, değerlendirmiyoruz?

Böylece, ilişkisiz insanların, kuruluşların, kıyılarımızı kapatıp, kendi ceplerine göre değerlendirmelerine ses bile çıkaramaz, bu gidişi önleyemez duruma düşmüyor muyuz? Kıyılarımızı tanıyıp bilmenin, en dar olanaklara uygun yollarını, örneklerini verip durduk bir avuç insan... Yalnızca “Mavi Yolculuk”larla değil... Yalnızca “Yeşil Yolculuk”larla değil... İstanbul’da bir günlük motor gezileriyle örnekledik...

Yurtdışından gelen üniversite öğrencilerine, yazar-çizer dostlara bile en güzel armağan, böyle bir gezi oluyordu.

Teknemiz, en doğal gereksinimlerimizi bile karşılayacak nitelikte olmasa da, katılanlar büyük mutluluk duyuyorlardı. Bir kez daha öneriyorum. Birileri bunu düşünmeli...

Yalnızca yurtdışından gelen gezginler için değil, kendi yurttaşlarımızın da katılabilecekleri günlük geziler düzenlenmeli... Buna uygun tasarımla yapılmış teknelerimiz olmalı belli başlı limanlarımızda... Sakın İstanbul’da büyük otellerin üst gelir düzeyindeki konukları için kullanılan “akşam yemekli” teknelerini düşünmeyin. Benim demek istediğim, hiç olmazsa orta gelir düzeyinde olanların da yararlanabilecekleri böylece ülkelerini kıyıdan tanıma olanağına kavuşabilecekleri, yemeli, içmeli, eğlenceli ama bu arada da “konulu geziler” için tekneler, düzenlemeler...

Ben kendi gezime döneyim:

AİGİNA

Pire limanından, ünlü Averof zırhlısının az ötesinden palamarlarını çözen vapurumuz, hemen güneye yönlendi. Denize, kıyılara, yeni dostluklara dalarak geçen, bir saat mi, iki saat mi olduğunu anımsayamadığım yolculuğun ardından Aigina adasının batısındaki, Argos’a, anakaraya bakan yüzündeki Aigina kentinin limanına yanaştık.

Aigina Limanı

Bodrum’da gibi değil mi? Hayır Aigina’da

Sonradan bir ansiklopedide okudum. Aigina, Pire’nin 26 km güneybatısındaymış... Adının anlamı, bizim dilimizde “fıstık” demekmiş. İÖ 1300 yılından beri oturuluyormuş... Antik yerleşme, çağdaş kentin hemen yanı başında. Öylesine bitişik ki, belki de kimi bölümleriyle altında... Önemli bir limanmış Aigina... Öteden beri sözü geçen bir deniz ülkesinin özeği... Atina’nın rakibi... Bu nedenle Perslerle bile anlaşmış... Ama, ünlü Salamis Savaşı’nda (İÖ 480) ağırlığını Atina’dan yana koyunca sonucu da değiştirmiş... (Salamis Savaşı’ndan gemilerini kurtarabilen tek amiral, Halikarnassoslu / Bodrumlu Artemis biliyorsunuz).

Atina’nın buna teşekkürü ne olmuş biliyor musunuz? Bir süre sonra Aigina adasını boşaltmışlar. Aiginalılar’ın yerine kendileri yerleşmişler. İsa’dan 430 yıl önce...

Aiginalılar da gidip Sparta’ya sığınmışlar. Çeyrek yüzyıl sonra geri dönme olanağına kavuşmuşlar ama pek de kullanamamışlar bunu.... Kısacası yediği “zorunlu göç” vurgunundan pek de kurtulamamış kent...

Daha sonra Makedonyalılar’ın ardından da Romalılar’ın borusu örtmüş Aigina’da...

XV. yüzyılda Venediklerin, XVI. yüzyıl ortalarından XIX. yüzyıl ikinci çeyreği başına dek Osmanlıların elinde... 1826-28 yılları arasında Aigina, artık bağımsız olan Yunanistan’ın başkenti... Ama Yunanistan’ın Almanya’dan yollanan kralı, başkentliği Aigina’dan Atina’ya taşıyor. Böylece bugün Aigina’ya yalnızca bir dinlence, bir “turist” kenti olmak kalıyor.

Aigina’da çanak-çömlek yapımı geleneksel bir uğraş... Bir de fıstık... Bizim “Antep fıstığı” dediğimiz fıstık... Sokak satıcıları, dükkancılar, satış köşkleri... Herkes fıstık satıyor gezginlere... Tutarı da tutturabildiklerine...

Oturanların sayısı şimdilerde on beş bin çevresinde olmalı (1981’de 11.127). Daracık sokakları, kıyı kahveleri, lokantalarıyla tam bir Ege kenti... Yabancımız değil elbette... Ama bizim “turistik” kentlerimizden çok daha renkli...

Aigina Limanı’nda yakayı
ele vermiş bir ahtapot

İlk kez bundan yirmi yıl önce sormuştum: Kim böyle bembeyaz ediyor bütün kıyı yerleşmelerimizi?

Başlangıçta bir temizlik duygusu getirir gibi oluyordu da ona mı kandılar bilmiyorum.

Ama yaşama sevincinden yoksunmuşlar gibi bir duyumsamaya neden olmuyorlar mı çoktan beri?

Aigina’nın en çok manav dükkanı gibi kullanılan teknelerinden hoşlandım.

POROS

Denizin öte yanı anakara... Poros ile anakara arası Boğaziçi gibi sanki.

Aigina’dan Poros adasına geçtik. Poros kenti, Pelopenes anakarasıyla, ona çok yakın Poros adasının birbirine bakan yüzlerine kurulmuş... Bu nedenle Poros kentinin oturanlarında, adada otursalar da, adalıların kuşatılmışlık duygusu yokmuş... Atinalı bir ana, oğlunun Poros adasında askerlik yapacağı belirlenince pek üzülmüş... Ona, oğlunun isterse beş dakikada karşıya yüzebileceği anlatılınca yatışmış.

Poros’un saat kulesi

Duvarlarla bütünleşen sokak

Kısacası bir boğaza kurulu Poros... Sanıyorum onun da 15.000 çevresinde oturanı var... Topoğrafyası daha devingen... Bir de saat kulesi var her yeri gören...

Denize inen dar yolları, dik merdivenler olarak çözülebilmişler. Eğime uyan yolların üzerine dizili yapılarının alt katları neredeyse tümüyle dükkan... Turizm, kişilikleri yuvarlayan damgasını buraya da vurmuş... Turizmin bu yanı üzerinde düşünülmeye daha başlanılmadı desem yeri...

Poros’un denize inen merdiven-sokaklarından biri...

HYDRA

Poros’tan daha da güneye indik. Bu bölgedeki adaların (Saronikos adaları) sonuncusuna... Hydra’ya yanaştık.

Limanın sol köşesinde Hydra derebeyinin evi, şimdi Denizcilik Okulu

Hydra 50 km²’lik bir ada... Hydra, Yunanca’da “suyla ilgili” demekmiş. Osmanlı dönemindeki adı da Çamlıca... Demek ki çam ormanlarıyla kaplıymış ve bol su kaynakları varmış. Oysa bugün, ekilebilir bir alanı nerdeyse yokmuş. Su da sarnıçlardan yada anakaradan tankerlerle sağlanabiliyormuş.

Osmanlı yönetiminde olduğu XV. yüzyıl sonunda önemli bir denizcilik ülkesi olmuş. Böyle oluşu da sanırım çam ormanlarıyla ilgili... Öyle ya, tekne yapımında önemli çam ormanları.

Hydra’da dantel gibi bir çan kulesi

Hydra’ya XVII. yüzyılda çok sayıda Arnavut yerleşmiş.

Deniz tecimi gelişmiş... Osmanlılar’a karşı ilk ayaklanma 1770’te olmuş ama başarısız...

Yunanistan bağımsızlık savaşı başında (1821-1832) (o günlerde oturanları 30.000 imiş) Arnavut ve Yahudi tecim filoları vargüçleriyle destek vermişler.

Hydra Limanı’ndan

“Tüfek icad oldu mertlik bozuldu” ya, buharlı gemiler çıkınca Hydra’nın deniz tecimi de gerilemiş... Bugün oturanları 3.000... Her şeyi de “turizm”e bağlı.

Söylenen sayıya inanmak güç ama, yılda 1.150.000 kişi geliyormuş adaya gezgin olarak. Hydra’ya son çağlarda birçok yabancı, sanatçı yerleşmiş. Bunlar benim okuyup öğrendiklerim. Bir de kentin belediye başkanının söyledikleri var. Onları da aktaracağım.

Hydra, hilâl biçiminde bir liman... Vapurumuz bu hilâlin kuzey ucuna yanaştı. Bu, sanırım bir zamanlar Hydra’nın beylerinden Tsamados’un evi daha doğrusu sarayı iken şimdi Denizcilik Okulu olarak kullanılan yapının da iskelesiydi...

Belediye başkanı, yakın çalışma arkadaşlarıyla birlikte iskelede karşıladı bizi.

Hydra’da evleri, çevre yamaçlara, bir basamaklı tiyatroya oturtur gibi yerleştirmişler. Tiyatronun ortası (orkestrası) teknelerle dolu liman...

Düzgün yontulmuş taşlarla kaplı liman çevresini, kentin özeği olan rıhtımı, hep birlikte yürüdük. Hep birlikte dediğim, Abdi İpekçi Ödülü’nün kurucusu olan Bay Politakis ve konukları... Kültür müsteşarlığından yeni ayrılmış olan Prof.Dr. Emre Kongar, Zeynep Oral, Alaşehir ve Karadeniz Ereğli’si belediye başkanları, milletvekili Kemal Anadol ve bu yıl ödül alanlar...

İtalyan filmlerindeki gibi bir yürüyüşten sonra, bir saat kulesinin altından geçip (bizim Kuzguncuk’taki gibi) eskiden manastır olan, şimdi belediye olarak kullanılan yapının avlusuna girdik. Merdiven çıkıp, üst kattaki, belediyenin onur salonuna alındık. Meyve suyu ve lokumla karışık badem ezmesi sundular... Bay Politakis bizleri belediye başkanına tanıttı. Belediye başkanı, “Hoşgeldiniz” dedikten sonra, kentini anlattı:

Hydra, yetiştirdiği denizcilerle ünlüymüş...

Bir de, Seçimle ilk belediye meclisi burada oluşturulmuş (1715). Belediye başkanlarının (anladığımca) hemen hepsi denizci... Bunlardan birine, Osmanlı-Rus savaşındaki yararlıklarından ötürü, Ege Donanması Komutan Yardımcılığı rütbesi de vermişler, Osmanlılar. Giderek bir başka Hydralı’nın da, Ege Donanması Komutanı olduğunu öğrendik. Belediye başkanı gencecik... Otuz yaşında mıymış ne... Sevgi doluydu... Karadeniz Ereğli’siyle kardeş kent olmaları için hemen oracıkta sözler alındı, verildi.

Emre Kongar bir konuşma yaparak noktaladı “Belediye ziyareti’mizi... Elbette bütün bu konuşmalar nedeniyle bana çok az süre kaldı fotoğraf çekmek için...

Vapur kalkmak üzereyken zor attım adımımı içeriye...

Pire yolunda güneş batarken hepimiz bir dostluk denizi düşünü kuruyorduk sanırım.

MİKEN,
Agamennon’un Gömütü, Epidauros Tiyatrosu...

Atina’dan otobüsle pek erken çıktık yola...

Batıya doğru...

Korent kanalını atlayıp, Mora Yarımadası’na kuzeybatısından girdik...

Mora Yarımadası’nın, doğrudan güneye sarkan üç parmağından sonra, azıcık yukarıda, güneydoğuya yönelmiş dördüncü parmağı olan Argolis Yarımadası’nın Mora’ya birleşme yerindeki Miken’e gidiyoruz önce...

Agamennon’un başkentine...

Agamennon da kim demeyin? Troya kralı Priamus’un küçük oğlu (Hektor’un kardeşi) Paris’in kaçırdığı Helena’nın ilk kocası Menelaos’un ağabeyi Agamennon... Helena falan elbette işin öyküsü... Olayın aslı, bitek Anadolu’yu yağmalamak, soymak... Üstüne üstlük bu işin adını da “kahramanlık”a çıkarmak... Böyle böyle altın varsılı olan Miken, iki dağın arasında bir küçük dağ yavrusu... Bir tepe...

Kendiliğinden Akrapol kısacası... En eski çağlarda buralara gelenler, “kent kurmanın tam yeri” demişlerdi kuşkusuz. En eski çağlarda dediğim –bugünkü bilgilerimize göre– son tunç çağı... Evet, o çağda başlıca yerleşim özeği burası... Troya’nın öteki kutbu işte...

Troya’ya olduğu gibi buraya da, H. Schliemann adı bağlanıyor. İzmir’li Homer’in İlyadası’nı okuyarak yola çıkan Schliemann için bunun böyle olması doğal...

Miken’de kazılar 1840’da başlamış ama, en önemli buluşları 1876’da H. Schliemann yapmış. (Buradan da hazine yürütmüş mü, saptayamadım.)

Eski çağların yapıları, arkadan gelen yeni dönemlerde yıkılmış... Herkes kendi çevresini kurmuş... Şimdi Miken’de görülenler İÖ ikinci binin ortalarından...

Bizim eskiden “devasa” dediğimiz, ancak devlerin, kiklopların kaldırabileceğince çok çok büyük oldukları için batılıların kiklopyen dedikleri koskoca taş (konglamera) bloklarla yapılmış Miken’in iç kalesi...

Kuzeybatısında ünlü aslanlı kapı var...

Kentin ana giriş kapısı, özellikle, bu kapıların iki yanındaki söve taşları ve onlara oturan lento taşı gerçekten çok iri... Onun üzerinde de, üçgen biçimli, gene tek parça bir taş var. Bu taşın ortasına bir kolon, iki yanına da iki aslan oyulmuş. “Yüreğiniz varsa yaklaşın bakalım” der gibiler.

Bu üçgen taşın iki yanına dizelenen taşlar, birbirinin üzerinden, ortaya doğru azar azar kaydırılarak üçgenin tepesine ulaşıyorlar. Böylece kapı boşluğunun üzerine gelen duvarın ağırlığı iki yana aktarılıyor, lento zorlanmıyor... Kemer yapımında olduğu gibi... Ama daha kemer yapmayı bilemiyorlar... Kemer çözümüne varışın ilk adımları...

Bu kapıdan, aslanlara aldırmayıp geçtiniz mi, hemen, sağ yanda çember planlı bir yapı görüyorsunuz. Burası kralların gömütlüğüymüş.

Çok şey çıkmış buradan; altın, gümüş, fildişi, bronz, terracota...

Ölülerin yüzlerini örttükleri yüz biçimi verilmiş altın levhaları bilirsiniz kitaplardan... Ondan da... Bu gömütlükten güneydoğuya doğru az ötede, dörtgen planlı odalardan oluşan bir yapı var.

Taş aralarında saklı kalan yanık buğday tanelerine bakıp, bunların yiyecek depoları olduğuna inanmışlar kazıcılar...

Kapıdan girince sağa sapmayıp doğru yürürseniz yaklaşık 3,5 m genişlikte bir yol, rampa olup yukarıya tırmanıyor. Taşları yürünmekten cilalanmışçasına pırıl pırıl... Üzerlerinden yürüyebilmek bayağı bir başarı. Çevredekiler de uyarıyorlar hemen, sizden önce düşenler... Yolun sonunda sarayın girişine ulaşılıyor. Sarayın güneybatı girişine... İki bölümden oluşuyor saray...

Aralarında basamaklar var, hem de epey çok... Otuzu aşıyorlar mı ne? Sarayın bugün görünen kalıntılarının İÖ 14. yüzyıldan olduğu kanısındaymışlar bilim adamları... İç kalede, burada çalışanların evleri de var... Bunlardan biri de üç katlıymış. İzlerinden anlaşılıyor. Bir başka ambar yapısının da İÖ 15. yüzyıldan olduğu sanılıyormuş...

İÖ 16. yüzyılda Miken sanatı, Girit-Minos sanatının etkisindeymiş... (Balıkçı’ya gelinceye dek, Girit sanatının Anadolu’ya atladığına inanılırdı biliyorsunuz. Balıkçı bundan kuşku duyan ilk kişi... Bugünkü veriler de onun yanılmadığını gösteriyor.) Girit-Minos uygarlığının yıkılmasından sonra Miken, Ege’de en üstün güç olmuş. (Girit’de koruma duvarları bile yapılmamış. Duvar süslemeleri de çiçek, böcek, deniz yaratıkları, hep barışçıl görüntüler... Kimbilir barbarlarca nasıl alt üst edildi yaşamları...)

İÖ 1400-1100 arasında Pelopennesos Yarımadası en parlak dönemini yaşamış...

Mikenliler bütün kıyıları talan etmişler... Bu kıyılardan biri de Troya işte... Homer’in anlattığı, Troya’nın savunması...

İÖ 1100’lerde Dor akınlarıyla yakılıp yıkıldığı sanılıyor Miken’in... Güçlü koruma duvarlarından ötürü küçücük bir kent-devlet olarak yaşamını sürdürmeyi başarmış gene de.

AGAMENNON GÖMÜTÜ, ATREUS HAZİNESİ

Miken’in iç kalesinin az ötesinde, Atreus Hazinesi diye bilinen ünlü “Agamennon Gömütü” var. Buraya giriş, gene ancak devlerin kaldırabileceği taşlarla yapılmış, birbirine koşut iki duvarın arasında kalan bir geçitten (dromos)... Bu geçitin sonunda dev bir kapı var. Buradan gömütün ana oylumuna giriliyor.

Kapının üstünü kapatan Lento taşının altında durmaya korkuyor insan... Ağırlığı 120 tonmuş... (Elbette ölçememişlerdir de, hesaplamışlardır.) Uzunluğu 9 metre, derinliği (genişliği) 5 metre, yüksekliği (kalınlığı) 0,90 metre...

Bu kapıdan, ister istemez, hızlı adımlarla geçtim... İçine girdiğim oylumun (15 metre çapında bir çember, yüksekliği de bir o kadar) üst örtüsü arı kovanına benziyor. (Bu nedenle bu gömüye, “Arı Kovanı” da deniliyor.)

Çeper duvarı oluşturan taş sıraları birbirlerine göre ortaya doğru çıkıntı yapa yapa, koni biçimli oylumun tepesine ulaşıyorlar.

Bu ana oylumda törenler yapılıyormuş. Buradan geçilen bir yan oylum var... Kayaya oyulmuş... Gömütler oradaymış... Zifiri karanlık... Elimde fenerle bile olsa çok duramadım. Neme gerek, ayağımdan falan tutuverirler bakarsın.

NAUPLİ

Bir günlük gezinin, hem bir solukluk dinlencesi hem de öğle yemeği için, Miken’den doğrudan güneye iniyoruz. Argos’u geçip Naupli’ye ulaşıyoruz. Osmanlı’nın “Anaplı” dediği yere... Argolis’in merkezi Naupli... Adını taşıyan körfezin dibi... Naupli Körfezinin en önemli limanı...

1540’da Venedikliler’den Osmanlılar’a geçmiş... Sonra gene Venedikliler’e (1686) gene Osmanlılar’a, 1822’de de Yunanlılar’a.... Üstelik, 1834’e dek Yunanistan’ın başkentliğini yapmış. Yunanistan kilisesinin İstanbul Patriği’ne karşı bağımsızlığı da 1833’de burada duyurulmuş.

Körfezi gerçekten çok güzel. Kent tam bir Ege kenti... Azıcık Ayvalık, azıcık İzmir... Bakkal dükkanına girip “Merhaba” diyesim geliyor içimden...

Sonra da sormak:

“O geçen gün verdiğin Bozcaada şarabından var mı daha?”

EPİDAUROS

Epidauros, Naupli’ye göre, tam batıda... Argolis Yarımadası’nın batısındaki Naupli Körfezi’nden, yarımadayı dikine kesip, doğusundaki Aigina Körfezi kıyısındaki Epidauros’a geçtik. Epidauros eski çağda önemli bir tecim yeri...

Ama asıl, İÖ 4. yüzyılda, sağlık merkezi olarak çok ünlü... Bizim Bergama’nın Asklepion’u ondan sonra ikinci... Gerçekten bizim Asklepion’dan çok daha büyük. Yeryüzünde o günlerin en büyük sağlık merkezi işte. Burada bir Artemis tapınağı, bir stadion, gymnasionlar, hamamlar, hastahane varmış. Ören yerinde varsıllığı duyumsayabiliyorsunuz bugün de... En önemli yapısı, günümüzde de ayakta duran (Yunanistan’ın eski çağdan en sağlam kalmış yapısı) tiyatrosu.

Akustik açıdan da en iyi olanı... Yunanistan’da zaten üç tane mi, dört tane mi ne biliyorsunuz eski çağ tiyatrosu... Tiyatro yapıları asıl Anadolu’da... Sayısız... Neredeyse tümünü gördüm, yayınlayacağım bir gün.

Epidauros tiyatrosu gerçekten çok güzel... İÖ 4. yüzyılın son çeyreğinde yapılmış. Mimarı genç Polykleitos...

Orkestrası, ortasında tam yuvarlak bir alan... Yirmi metre çapında... Bunun da tam ortasında durdunuz da el çırptınız mı, 110 m çapındaki tiyatronun tüm izleyicisi duyuyor sesi... Ovaya bakan yanında, yıkık olarak, sahne yapısının temelleri var. Sahne yapısı orkestraya teğet...

Asıl izleyici bölümü çok iyi korunmuş... Oturma basamakları yatay bir gezemekle (diazoma) ikiye bölünmüş... Altta otuz dört, üstte yirmi, toplam elli dört oturma sırası var. Alt bölüm 12, üst bölüm 22 bloğa ayrılmış dikine dağılma yollarıyla. 15.000 kişi alıyormuş...

Epidauros tiyatrosu, yalınlığıyla, oranlarıyla beni gerçekten çok etkiledi. Ünü yersiz değilmiş... Yeryüzünün her yerinden onu görmeğe geliyor insanlar... (Burada da Japonlar ne çok.) Hemen herkeste hem saygı hem sevgi uyandırıyor.

Günün ışıkları Epidauros’ta bitti. Böyle olması da doğruydu...

Epidauros tiyatrosunun üstüne başka bir şey görmek istemiyordum, en azından o gün... Aigina Körfezi’nin doğu yakasına, Pire’ye dönerken, Tiyatro’nun içinde kendi kendime türkü söylüyordum.

MİDİLLİ

(Azra Erhat’ın Anısına)

“Ayrılığın süresince hoş geldin Grinna...”

               Sappho⁷

Sevgili Azra Erhat’la, Sappho üzerinde çalıştık, 1976 yılında üç-dört ay kesiksiz...

Sonra aldım onu Bergama’ya, Midilli karşısındaki Kuzey Ege kıyılarına götürdüm.

Sappho Midillili ya... onun coğrafyasına girsin istedim bir daha...

O günlerde Midilli’ye gidemiyorduk...

Sonradan 1978’de ortak yayınladığımız “Sappho, Üzerine Konuşmalar, Şiirlerinin Çevirileri” adlı betikten, söyleşimizin bir küçük bölümün buraya almak istiyorum önce:

Cengiz Bektaş: Şimdi azıcık Sappho’nun yurdu üzerinde –hepimizin yurdu demek bu– dursak biraz da.

Azra Erhat: Şu Midilli adasına gidemedik ki... Burnumuzun dibinde oysa... Geçen gün ışıklarını gördük. Sappho çağında iki-üç büyük kent vardı orada. Biri de, bugün bütün adaya adını veren Mitilene. Sonra bu ad değişerek, bizde, Midilli oluyor. Biz gidemedik ama, Ege’nin bir parçası işte, bitkisiyle renkleriyle, yeriyle, göğüyle... Bizim, ne bileyim, Bergama’dan, Kaz Dağı’ndan aşağısı işte...

İonya’ya dek inen toprak parçası nasılsa, karşıki ada da odur herhalde.

Cengiz Bektaş: Kuşkusuz... Bugün insanların çizmiş oldukları çizgiler, dikenli teller, demir perdeler nerede doğada? Geçenlerde Vassilikos’la bir konuşma vardı. “Cumhuriyet”te... Ortada bir deniz, Ege, ve çevresi... Neden iki yanı karşı olsun birbirine? Yaşam görüşü, anlamı yönünden, neden ayrılsınlar birbirlerinden? Bütün çevreye böyle bakmak, neler kazandırmaz bugünün insanlarına, topluluklarına?..

Kendilerine pazar sağlamak için, Avrupa’nın anamalcılarının, bütün olan bir imparatorlukla uğraşmak yerine, onu parçalara ayırarak daha kolay sömürebileceklerini düşündükleri için, ulusçuluk tohumu atarak parçaladıkları, dikenli tellerle parsellettikleri yöre burası. Bugün, gene işlerine öyle geldiği için, değişik toplulukları bir çerçevede toparlamak isteyenler, o zaman parçalamak üzerine çalışıyorlardı. Çin’e afyon sokar gibi, burada da yanlış inanç tohumları serpiyorlardı.

Ben bölemiyorum parçalara bu yöreleri, doğaya aykırı bu. Hani o gün Cunda’da Hasan Kaptan söyledi ya, iki saatte varılıyor, küçücük bir motorla, Ayvalık’tan karşıya. Kentten kente 18 mil... Kuş uçuşu daha yakın. Önce de konuştuğumuz gibi yer biçimleri, iklimi, denizi, bitkileriyle, hiçbir ayırımları da yok.

Azra Erhat: Evet, anladığımca öyle. Bu yöre, Aiolya denilen bu bölge, Ege’de, en renkli, bitki bakımından en çeşitli yöre olsa gerek. Biliyorsun, daha yukarısı, Troya. Kaz dağıyla falan daha engebeli. Aşağısı ise İonya; daha sıcak belki de daha kavurucu... Karya da öyle... Midilli ve karşısındaki kıyılarımız belki de Ege’nin en tatlı yöresi...

Alkaios çıkmış buradan. Sappho çıkmış. Daha sonraları, Yunan çağının sonlarına doğru bir Longus çıkmış. Longus’un Dafnis ile Kloe adlı pastoral romanı var. 11-12 yaşlarında iki çocuğun aşkını anlatıyor. İkisi de çoban...

Kızın keçi sürüleri var, oğlanın koyun... Birlikte otlatıyorlar sürülerini. O doğanın içindeki yaşamlarında birbirlerine tutkuyla bağlanıyorlar ve aşkı tanımaya çalışıyorlar. Bilmiyorlar nasıl yapılacağını... aramaları ve cinsel ilişkiyi kurmak için çabaları... Çok güzel ve tatlı bir dille anlatılıyor. Bütün o kırsal yaşamın renkleri filan...

Ondan sonra, biri kızı kaçırıyor; oğlan üzülüyor... Kısacası, sonradan gördüğümüz pastoral romanların kaynağı, özü...

Cengiz Bektaş: Soğuk iklimlerde, insanlar, kuşkusuz daha çok evlerine kapanıyorlar. Bu türlü, bizim yöremize benzeyen, olanaklı ülkelerde insanlar daha çok dışarıdalar. Bir kez doğayla daha çok kucak kucağa yaşıyorlar bir de birbirleriyle daha çok karşılaşıyorlar; hem gün süresince, hem de mevsimler süresince... Bu yüzden de karşılıklı etkileşim, iletişim, duygular yönünden üretim, daha çok...

Azra Erhat: Evet, doğal bu...

Cengiz Bektaş: “Kent tasarımı, gerçekte, insanların çalışma süresinden sonrasını düzenlemektir” diyordu bir batılı... Nasıl, nerelerde karşılaşacaklar, bir araya gelecekler; birlikte neler yapacaklar? Bu açıdan bakıldığında, daha önemli bir yön çıkıyor ortaya. O güzel coğrafya içinde, insanların birbirleriyle karşılaşma süresi artınca; konuşma, etkileşim, duygularda eş etkenler altında bir arada daha çok olmak nedenleriyle, çok daha güzel şeyler ortaya koyabilme olanakları doğuyor. Bu işin coğrafya yönü doğal olarak; ekonomi-politik ve öteki yönleri başka...

Azra Erhat: Bana bir şey anımsattın, şu anda doğdu içime. Acaba, diyorum, bunca sözü edilen Yunan mucizesi, şu söylediklerinin sonuncu değil mi?

Cengiz Bektaş: Bakın ben buna, ama daha önce de belirttiğim gibi coğrafya etkeni yönünden inanıyorum azıcık. (Yöreselciliğin kısıtlı bakış açılarına düşmenin sakıncalarının da altını çizerim.)

Ama, her şeyi Yunan’a bağlayanlara, bu “mucize”yi yalnız Yunan’a bağlayanlara da bu nedenle karşı çıkıyorum. Yunanlı dediğimiz kişilerin batı Anadolu kıyılarını “istila” ettikleri çağlarda, burada onlar gelmezden önce var olanları unutmak, “taraf tutmak” oluyor bence. Örneğin, bugün Amerika İtalya’ya ekonomik yönlerden egemen diye İtalya’daki tüm uygarlık çizgisini Amerikan saymak gibi bir şey bu bence.

Azra Erhat: İnsanlar böyle bir iklimde; yaşadıkları çevre içinde, sürekli olarak, günün her saatinde ve yaşamın her aşamasında birbirleriyle ilişkideler. Hem de adalarla, denizle, bitim çizgileri olmadan alış-veriş yapabiliyorlar. Bunun, Yunan’ın ilk çağda böylesine bir insanlık alışverişi kurulabilmesinde; bu yüzden, sanatın, düşüncenin, felsefenin doğmasında payı olsa gerek.

Cengiz Bektaş: Doğayla çok iç içe oldukları, Sappho’nun tüm yapıtlarıyla ortada. Onun yapıtlarıyla, ortasında bulunduğu doğayı tanımlayabiliyoruz.

Azra Erhat: Evet, göğü, ayı, güneşi, çiçekleri, ne bileyim, her şeyiyle...

Cengiz Bektaş: Ayrıca o çağın, tanrılarını yaratırken bile, doğrudan insanca duygulardan; insanlarla, doğa güçlerinin ilişkilerinden kaynak aldığı ortada.

Azra Erhat: Bu iş daha önce neden olamamış? Şu geçenlerde katıldığımız klasik filoloji seminerini düşün. Biz Yunan’dan söz ederken, elbette ki 19. yüzyıl Avrupa’sının, yalnız Yunan’ı yüceltmesinin ve ondan önceki kaynakları hiç saymamasının yanlışlığının bilincindeyiz. Biliyoruz ki Mezapotamya var, başkaları var. Ama Mezapotamya’da bugüne dek ortaya çıkan yapıtlar, bize o insan sıcaklığını vermiyor. İnsan, orada çok kısıtlı kalıyor. Tanrılar var; ama ilişki kuramamış tanrılarıyla; insan dile gelememiş, bizim anladığımız anlamda dile gelememiş. Bütün gerçekliği, sıcaklığı, gevşekliğiyle, Ege’de dile gelebilmiş. Bunda bence, elbette coğrafyanın etkisi var.

Cengiz Bektaş: Burada bir şey düşüyor usuma; Sabahattin Eyüboğlu’nun mavi gezide, kişilerin birbirleriyle azıcık sürtüşmeye düştüklerinde, “verin Akdeniz’in yeline geçsin gitsin” demesi... O iklim, kişileri, daha hoşgörülü de yapıyor belki.

Ben Sappho’da buluyorum bu insanca hoşgörüyü. Bu insanca hoşgörüyle, yufka yönlerini de göstermekten kaygı duymuyorlar. Kendilerini, en gerçek yoldan, ortaya koymaktan çekinmiyorlar.

Azra Erhat: Bütün bunları yalnız “hoşgörü” ile anlatmak yanlış bence. Bir kez bunlar, kavgacı kişiler. Bu hiç kuşkusuz. Alkaios da öyle, Arkhilokhos da öyle...

Cengiz Bektaş: Kavgacılar ama, doğaya koşut, bu kavgacılıkları. Şakır şakır yağmurdan sonra, birden, bir köşeden, mavinin patlayıvermesi gibi: insanlar da uzun sürdürmüyorlar kötümserliklerini, çatışmalarını...

Azra Erhat: Bunu, örneğin Homeros’un destanlarında da görüyoruz. Durmadan birbirleriyle çatışıyorlar ama, gene barışıyorlar, araya başkaları giriyor falan... Çok tatlı bir insan alışverişi var. Doğayla da tam bir alışveriş içinde. O iklimde başka türlü de olunamaz. Dediğin gibi Sappho’da da görüyoruz bunu Kuzeyli bir kişi bu ilişkiyi, bu rahatlığı duymaz, duyamaz.

* * *

Yıllar yılı yüreğimin bir köşesinde kalakaldı Azra’yı Midilli’ye götürememenin ağırlığı... Assos’tan, Behramkale’den, gündüzleri elimi uzatsam değecekmişçesine yakın düşen; geceleri, beş-altı köyünün ışıklarını karşı yamaçtan ışıl ışıl görüp, arabamı sürüversem denizi atlayıp yanlarına varacakmışım gibi gelen Midilli... Hem çok yakındı işte, hem çok, çok uzak...

İzmir’den Bergama’dan kuzeye çıkarken ana yoldan, yapılarını gördüm kaç kez Midilli kentinin... Vapurla İzmir’den İstanbul’a giderken kıyıda, aşağıya yukarıya giden arabalara el salladım. Kimbilir kimler vardı içlerinde?..

Güre’nin üstündeki Kavurmacılar köyünden, Sarıkız Tepesi’nden kaç kez Midilli’yi gösterdim çevredekilere... Edremit körfezinde, çevresindeki kimi yerleşmelerde, eli yüzü düzgün bir ev görsem, sorup soruşturup azıcık araştırsam, ustalarının Midillili olduğu çıkıyordu ortaya... Bütün bu kıyıdaki büyük, çok büyük zeytin, zeytinyağı küpleri de Midilli’den gelmiş oluyorlardı...

Uzattığımdan anlamışsınızdır, denk düşürüp bir türlü gidemediğimden, takıntı gibi bir şey oldu bende Midilli... En çok ağrıma giden de, hızlı bir deniz taşıtıyla bir saatte gidebileceğimiz kıyıya, kışın ulaşabilmek için, önce Atina’ya, oradan da Midilli’ye uçmanın gerekmesi... Olimpic Hava Yolları her gün bir uçak kaldırıyor adaya... Uçak alanı, Midilli kentinin güneyinde, Neopolis’in oralarda...

Vapurla derseniz... Kendi işletmesi var adanın... Pire’den, Selanik’ten, Volos’tan, Aleksandroupolis (Dedeağaç) ve Kavala’dan, haftada bir yolcu taşıyor adaya... Selanik’ten 208, Pire’den 188 mil (15-16 saat)...

Olmadı, olamadı işte bir türlü...

Derken efendim...

1996 yılının Haziran ayı sonlarına doğru, Bergama Belediye Başkanı sevgili Sefa Taşkın telefonla aradı beni:

— Biz özel bir taşıtla Midilli’ye gidiyoruz. Sizin de bizimle gelmenizi istiyoruz.

Ne güzel bir çağrı değil mi?

Neden mi çağırıyorlar? Türkiye Yunanistan Dostluk Derneği Başkanıyım da ondan mı? Olabilir... Ama öyle sanıyorum ki, Sefa Taşkın benim Midilli takıntımı biliyordu da ondan...

Böyle bir çağrı alınır da durulur mu?

Elbette koşulur!..

Pasaport, vize...

30 Haziran 1996 Cumartesi günü Ayvalık iskelesinde buluştuk erkenden. Yaz aylarında, salı, perşembe, cumartesi günleri 9.00’da kalkıp, akşam geri dönen motorlarla, düzenli bir işletme varmış artık... Ne güzel... Gidiş-dönüşün tutarı da 65 dolarmış.

Bizim işlemlerimiz uzun sürdü, bir iki yabancıyı da alıp, 9.30’da çıkabildik yola... Belediye başkanı, belediye meclis üyeleri, avukat, esnaf, öğretmenler ve eşleri, öğrenciler, davulcu, klarnetçi, 40-50 Bergamalı, bir de ben... Bir de yanı başımda kimselerin göremediği Azra Erhat.

YALINAYAK KOŞUYORUM
DENİZDEN İÇERİ
KOYAKLARA YEL GİBİ
YÜZÜM GÜLEÇ
YÜREĞİM KUŞ
BAŞIMDA KANATLARIM

Yol iki saat sürdü güle oynaya...

Midilli limanından içeri süzüldük...

Midilli adını biz tüm adaya vermişiz. Adanın adı Lesbos...

Onun başkentinin adı Mitileni... Ya da Mitilene... Azra Erhat’ın dediği gibi, Mitileni’den geliyor bizim koyduğumuz Midilli adı...

Lesbos, eski Helen abc’sinde v, b okunuyor ya... Onun için Lesvos yazılıyor ama Lesbos okunuyor. Latin abc’si ile yazanlar Lesbos yazıyorlar. Adada kimi yerlerde, betiklerde şurda burda Lesvos yazılı görünce şaşırmamalı. Britanica’ya göre 1630 km²’lik, Larousse göre 1750 km2’lik bir ada... Ege Denizi’nde, Girit ve Eğriboz’dan sonra üçüncü büyüklükte... Kabaca, köşeleri yuvarlatılmış tepesi kuzeyde bir üçgen biçiminde... Edremit körfezinin ağzında... Hani sağ alt ucunu yukarı kaydırıp Anadolu’ya doğru itelerseniz, körfezi tastamam tıkayacak... Edremit Körfezinin kuzey kıyısıyla arasında Müsellim kanalı var. Anadolu’yla, bir bu kanalla, bir de doğusundaki Midilli kanalıyla ayrılıyor.

Anadolu’ya en yakın yeri, kuzeyindeki Methymna (biz Molva diyoruz) kentinin oralarda...

Kaz Dağları’nın güney eteklerinde, Assos’la (Behramkale) Babakale arasında durup denize yüzünüzü döndüğünüzde yaklaşık 8 km uzaklıktasınız adaya. Bir gün Babakale’den tekneyle çıktık, ortalara dek ilerledik de, Molva’yı, kalesini gördük karşıdan... Akşamüzeri dönerken kaleyi aydınlatan ışıklar yanmıştı... Pek görkemliydi Molva Kalesi... Oraya varıversek, eski bir sandığa konulmuş kitaplardan tüm geçmişi öğreniverecektik.

Midilli üçgeninin tabanında iki kıstak –ikiboğaz– var. Biri doğudaki Malya (Maleas/Zeytinburnu) burnunun hemen yanında, öteki daha batıda...

Bu daracık boğazlardan içeri girdiniz mi (ancak küçük teknelerle) sonrası genişliyor bir torba gibi... Doğudakinin adı Geras (Türkçe de Yero) batıdakinin Kalone (Türkçe de Kalonya).

Pek ayrıntılı olmayan bir haritaya baktım, beşi çevre denize, beşi bu iki körfeze akan küçücük dereleri var. Birisinin kıyısında, çınarların dibinde azıcık durakladık da kendimi bizim Güre’de Kızılkeçili’de, işte oralarda bir yerlerde sandım. Sıcak su kaynakları da var. (Belki de bu yüzden Güre’yi düşündüm.)

En yüksek dağı, ancak uzaktan görebildiğim Lepetymnos (Karakaş, 968 metre). Ondan ancak bir metre daha alçak bir de Olympos Dağı var... (Beş-altı haritanın yalancısıyım) Bu dağın 600 metresine kadar çıktım.

Biz, adanın Anadolu’ya en yakın limanı olan (liman aramazsanız, Zeytinbirnu’ndan –Malya–, Dikili’nin Kilik burnuna 17 km) Ayvalık’tan yaklaşık 28 km uzaklıktaki Midilli’ye yanaşmaktayız.

Midilli, Dikili’ye de hemen hemen eş uzaklıkta...

Adanın iklimini düşününce şimdi, Bergama Belediye Başkanı Sefa Taşkın’ın, Midilli’nin, daha sonra anlatacağım Agiassos köyünde söylediği bir tümce düşüyor usuma:

— Bizler, sizlerle aynı yağmurda ıslanıyoruz!

Bir iklimin çocuklarıyız kısacası: Sıcak, kurak yazlar, ılık yağışlı kışlar...

Ada bütün Yunanistan’ın en güneşli (bir yılda en çok güneşli gün sayısı olan) yeri... Adanın, görebildiğim, orta ve doğu bölümü zeytin ve çam... Batısı böyle değilmiş, kayalıkmış, kıraçmış... O yaka da, Sappho’nun doğum yeri olan Eressos’da, tarih öncesi çağdan, taşlaşmış bir orman varmış.

Zeytincilikte, Yunanistan’da birinciymiş Midilli adası.

Elbette bütün meyve ağaçları var. Bir yerinin inciri ünlü, bir yerinin üzümü.

Sappho elmalarından söz ediyor:

Buraya gelin şimdi Giritliler

kutsal avluya, elma kokulu

ve günlük dumanlarının tüttüğü

sunaklar dolu

Elma dalları arasında serin

bir su şırıldar, tüm koru güllerle

gölgelenir, titreşen yapraklardan

uyku dökülür.

Atların otlağı çayır, yoncalar

çiçek açar, bal kokuları eser

anasonların...

Eressos’ta tarih öncesi çağlardan
kalma bir ağaç

Tüm adada oturanların sayısı 1971’de 97.013, 1981’de 88.603... Gittikçe azalıyor, bütün adalarda olduğu gibi... Bu arada Atina’da oturanların sayısının, neredeyse tüm Yunanistan’dakilerin dörtte birine ulaştığını da söylemeliyim. Adanın başkenti Midilli’de oturanların sayısı da 24.991. Bütün bu sayıları, 1989’da basılmış, P.Lesvios’un yazdığı, Sotiris Taubis Yayınevi’nin Lesbos adlı bir betiğinden aldım.

Ege’deki en eski yerleşim birimlerinden biri Midilli.

1929-1933 yılları arasında Winifred Lamb adındaki arkeolog bayan, Midilli kentinin az kuzeyindeki Thermi’de yaptığı kazılarla, İÖ üçüncü binden, beş katmanı olan bir tunç çağı yerleşmesi ortaya çıkarmış...

Troya I ve II yerleşimleriyle eş buluntular saptamış... Bu yıl Troya’da Hitit mührü bulundu ya, sanırım Midilli’de de bulunacaktır. Hitit’ler Lazpa diyorlarmış Lesbos adasına...

Troya’da da, Thermi’de de, balıksırtı taş duvar örgüsü var. Hani biz bugün, yeni yapılacak yapının temelini atarken, içine bir şişe yerleştiririz ya... Şişenin içine de yapıyı yaptıranın, tasarlayanın, üstencinin adlarını, temel atma gününü, öngörülen gider tutarını yazdığımız bir kağıdı ve bir metal parayı koyarız ya... Yaklaşık bir buçuk hektar büyüklükteki Thermi köyüne giriş yolunu koruyan (Troya’da da böyle) güney burcu duvarının en alt taş sırasının, aşağı yukarı ortasına gelen bir yerinde de içi toprak dolu bir vazo bulunmuş...

Rudolf Nauman, Eski Anadolu Mimarlığı (Türk Tarih Kurumu yayınlarından) adındaki yapıtında bu kap için şunları yazıyor:

“Bu temele, kuşkusuz bir rastlantı sonucu girmemiştir, tam tersine, burada, yapıyı tanrıların korumasını sağlamak için, duvarların içine bağışlar katılmasını gerektiren bir kült geleneğiyle karşılaşmaktayız.”

(Bana göre bu, yapının tarihini saptamaya da yarar. En azından bugün o nedenle yapılıyor.)

Thermi’de (II. katmandaki yerleşmede) Mersin’de görülen savunma düzeninin özdeşi var. Burada da, bitişik yapılmış evlerin kalınlaştırılmış sırt duvarları, savunma duvarı olarak yeterli sayılmış... Yalnızca köyün girişi, özellikle burçlarla berkitilmiş, korunmuş... Thermi’deki evlerin kapıları da köşelere yerleştirilmiş; açılınca, odanın içi birden görülmeyecek biçimde düzenlenmişler. Anadolu’da, batı etkisinin girdiği son çağlara dek yapıldığı gibi...

Troya’da olduğu gibi Thermi’de de Megaron tipi yapı var. (Megaron’un en eski örnekleri, Denizli’deki Beycesultan’da bulundu.) Bu yapılarda bulunan kaplar da, idoller de hep aynı... Kısacası Nauman’a göre (yukarıda adını verdiğim yapıtında yazıyor) Thermi ile Troya, hem çağdaştırlar hem de aynı halkın elinden çıkmışlardır.

Bütün bunları Azra’ya:

“Bak, seni götüremedim ama, kuzey Ege adaları ve kuzey-batı Anadolu bir kazan... Bir yakayı gördün mü, ötekini de görmüş say kendini” demek için anlatıyorum.

Ben de hiç yabancılamadım kendimi...

Yalnız coğrafyadan ötürü değil, insanlardan ötürü de hiç mi hiç yabacılamadım.

“Tarih”e gelince onu herkes bir değişik anlatıyor. Bir gün şu kesimden, şu kraldan, şu ulustan ötürü değil de yalnızca insan kaynaklı ve amaçlı yazılıp anlatıldığında, elbette görülebilecek gerçek...

“Tarih” elbette o coğrafyanın tarihi... Coğrafya, yalnız deresinden, gölünden, dağından taşından ötürü değil ki, elbette insanından ötürü de belirleniyor. Yaşamak için bu coğrafyayı seçmiş olanların tarihi, halkın tarihi kısacası, ora halkının tarihi... Oradan, yüzlerce, binlerce kilometre ötedeki, şu ya da bu yolla yöneticiliği ele geçirmiş olanların çıkarlarına göre mi yazılmalı tarih bugün de?

Elbette birgün aşacağız bunları...

Gene de; şimdilik, bugünkü kitaplarda yazılı olanları sıralayacağım size:

Thermi’deki İÖ üçüncü bindeki yerleşmeden sonra, bugünkü bilgilere göre, İÖ İkinci binin tam ortasında (İÖ 1507) Lesbos’a Pelags’lar gelip yerleşmişler. Gene bütün batı Anadolu kıyılarına olduğu gibi... İÖ 1393’ten 1184’e dek Akhaların elindeymiş buraları... İÖ 1100-1000 de de Aioller’in...

Sonradan gelenler, önceden gelmiş olanlarla, yerlilerle, elbette harmanlanırlar hep... Yönetenlerin dili de geçerli dil olur çıkar... Kültüre gelince, kazana bir renk daha katılmış olur işte... Kazan varsıllaşır...

Midilli’de yaşayanlar (bütün adalarda olduğu gibi) denizle baş etmeyi bilmek zorundalar... Denizle baş etmeyi bilince de, karşı kıyılara, başka adalara, özellikle anakaraya doğru çevrelerini genişletmeye çalışacaklardır... Böyle olunca da çıkar çatışmaları başlar... Örneğin Midillililer, Atinalılarla çatışmışlar durmadan... Ama Atina koca bir deniz birliği kurmuş, onlar da uymak zorunda kalmışlar buna...

Persler, Lidya’yı ele geçirince (İÖ 527) Lesboslular da ister istemez onlara baş eğmişler. Atina ve Deniz Birliği pek uzaklarda kalmış... Giderek Perslerin seferlerine bile katılmışlar... Mısır seferine, İÖ 513’te Darius’un İskit seferine...

İÖ 499’da bütün İyonya ile birlikte Persler’e başkaldırmışlar ama becerememişler; büsbütün onlara bağımlı kalmışlar... Ancak İÖ 479’da Pers donanmasını bozguna uğratıp, zincirlerini kırmayı başarabilmişler. Besbelli güvence için de, Atina önderliğindeki Delos birliğine girmişler. Düzenli vergi vermişler bu birliğe... Ne var ki Peleponez savaşında, Molva kenti dışında, adalılar Atina yanını tutmamışlar. Atina öç almak için Midilli’ye saldırmış, kentin duvarlarını yıkmış, binlerce Midillili’yi öldürmüş. Adayı 3000 Atinalı paylaşmışlar. İÖ 405’te bu kez Spartalıların eline geçer Lesbos... Böylece sürmüş bu, bir Atinalılar’ın, bir Spartalılar’ın eline düşmüş... Siz varın yerlileri düşünün, giden vuruyor, gelen vuruyor...

Ada İÖ 377’de Attik deniz birliğine girmiş. İÖ 334’de başlarındaki oligarşiyi atıp, Büyük İskender’e bağlanmışlar. İskender, kardeş gibi çocukluk arkadaşlarına, Erigyios ve Leomedon’a, önemli görevler vermiş. İskender ölünce, Mısırdaki komutanı Ptoleme’ye bağlanmışlar. Pompeus’un, Pontos kralı Mitridat’ı İÖ 88’de de yenmesinden sonra da Roma’ya... Kimbilir kaçıncı kez Midilli Akrapolü yerle bir edilmiş, adalılara ağır cezalar uygulanmış. Çiçero, Roma senatosunda, pek övmüş adanın doğa güzelliklerini, eşsiz konumunu, yapılarını, bitek ovalarını... İÖ 62’de Pompeius Midilli’ye gelmiş. Midilliler onun onuruna öyle törenler yarışmalar, düzenlemişler ki... Tavlamışlar onu... Yarı özerklik koparmışlar. Gene de, Roma, adayı, gözden düşmüşlerin sürgün yeri olarak kullanmış hep... Sonrası herkesin bildiği gibi, MS 395’de Roma ikiye ayrılmış. Midilli Doğu Roma’ya kalmış... Onlar da göz ardı etmişler, sürgün yeri olarak kullanmışlar... Örneğin İS 809’da İmparatoriçe Eirene (İren) sürülmüş buraya...

Slavlar, Sarazenler, Ruslar, Venedikliler, Haçlılar, Araplar, önüne gelen yağmalamış Midilli’yi...

1091’de Selçuklular ele geçirmişler. İzmir Emiri Caka Bey almış adayı... 1204 sonrasında Venedikliler’in; ardından, yeniden Bizans’ın olmuş... 1354’te İmparator Ioannis Palaiologos V, kızkardeşi Maha ile evlenen Ceneviz soylusu, tecimeri (tüccar) Francesco Gatteluiso’ya çeyiz olarak vermiş Midilli’yi... Gatteluiso iyi bakmış adalılara... Böylece tecimini yoluna koymuş, giderek güçlendirmiş... Yazını (edebiyatı), güzel sanatları desteklemiş, kaleyi onartmış... 1401 yılında, bütün adayı altüst eden depremde, II. Francesco, sarayının yıkıntıları altında ölmüş. 1445’te Bulgardan dönme Kaptan-ı Derya Baltaoğlu Midilli’yi almak istemiş, Midilli’yi yakmış, yıkmış... Bunu ve bundan sonrasını ünlü tarihçi Hammer’de anlatıyor. Ama ben size Ord. Prof. İsmail Hakkı Uzunçarşılı’nın yazdığını aktarmak istiyorum. Uzunçarşılı, Türk Tarih Kurumu yayınları arasında çıkan “Osmanlı Tarihi” adlı yapıtının 2. cildinin 35. sayfasında şöyle yazıyor:

“Midilli adasının zaptı:

“Limni adasıyla beraber Midilli adası da Gateluzi denilen Cenevizli ailenin elinde idi. Deniz Katalanları denilen korsanların tasallutundan Ege adalarını kurtardığı için Bizans İmparatoru Yuannis tarafından Midilli adası, Gateluzi’ye varilmiş ve kendisinden sonra çocuklarına intikal etmişti. Bu aile daha sonra Limni, İmroz ve Taşoz adalarını da ele geçirerek birer prenslik vücuda getirmişlerdir.”

Fatih Sultan Mehmet zamanında Midilli ile Limni’yi aynı aileden olan iki kardeş idare ediyorlardı. Bunlar, Sultan II. Murad zamanında Baltaoğlu Süleyman Bey tarafından yapılan tazyik üzerine senede dört bin duka vergiyi kabul etmişlerdi.

1455 veya 1459 senesinde Dominik adındaki büyük biraderini öldürüp idareyi eline almış olan Nikola veya Nikürezüs bir taraftan Osmanlılar’a bağlı görünüyor ve diğer taraftan Latinlerle gizlice muhabere ediyor, Latin donanmasının yardımından ümitli olarak muayyen vergisini ihmal ediyordu; bundan başka Akdeniz’de faaliyette bulunup Osmanlı sahillerini tahrip eten Katalan korsanları icabında kaçıp Midilli’ye sığınarak Midilli beyine vurgunlarından pay veriyorlardı.

Bunlardan daha mühim olarak Papa tarafından Doğu Akdeniz adalarını nüfuz altına almak için gönderilen donanma, Midilli’ye gelip Midilli prensiyle Osmanlılar aleyhine olarak ittifak bile yapmış ve bir kısım Latin askerleri adayı muhafaza etmek üzere burada bırakılmıştı. Midilli Prensinin Latin askerlerini kabul etmesi ve Papa ile ittifakı duyunca Gelibolu Sancakbeyi ve Donanma Kumandanı Hadım İsmail Bey yüz elli parça gemi ile derhal adaya gönderildi; Papa donanması bunu haber alınca Sakız’a kaçtı, İsmail Bey adaya çıkarak merkezi olan Midilli şehrini kuşattıysa da alamayarak döndü. Osmanlı donanmasının avdetinde Papa donanması tekrar adaya geldiyse de Latinlerin, Türk donanmasından kaçarak kendilerini muhafaza etmediklerinden müteessir olan Midilli şehri ahalisi bunlara yüz vermemişler ve aynı zamanda Türkler’e karşı muhalefetin vehametini anlayarak Osmanlı hükümdarına bir heyet gönderip aflarını istemişlerdi. Bunun üzerine istekleri kabul edilip eski muahede yenilenmiş ve bu suretle iş tatlıya bağlanmış ve Osmanlı planı mucibince Midilli işinin halli münasip zamana bırakılmıştı.

Nihayet Osmanlı sahillerinin pek yakınında bulunup korsan yatağı olan ve Aragon korsanlarının Türk sahillerini vurup getirdikleri ganimetlerden hisse alan ve daha açık tabirle korsanlarla birlikte hareket eden Midilli Beyi’nin hakkından gelinmesi kararlaştırıldı. Bu sırada Sultan Mehmet Edirne’de bulunuyordu; Edirne’ye davet ettiği deniz ümerasiyle adanın zaptı hakkında görüştü ve bunun üzerine iki yüz geminin hazırlanmasını emretti.⁸

Her şey tamam olduktan sonra 1462 senesinde büyük küçük iki yüz parça gemi ile Mahmut Paşa denizden ada üzerine yürüdü ve adanın merkezi olan Midilli önüne asker çıkararak şehri kuşattı; adet olduğu üzere muharebeden evvel şehir ve kalenin teslim edilmesi teklif olundu ve red cevabı alınarak muharebe başladı. Bursa yoluyla hareket eden padişah, adanın karşısındaki Edremit körfezine inmiş ve oradan da Ayvalık’ın güneyindeki Ayazmend’e (Altınova) gelmişti. Sultan Mehmed muhasaranın iyice sıkıştığı bir zamanda bir harb gemisiyle adaya geçti ve durumu inceledikten sonra tekrar Ayazmend’e döndü. Midilli halkı daha fazla dayanamayacaklarını anlayarak ada prensiyle beraber teslim olmuşlar ve bunun adanın diğer şehir ve kaleleri takip etmiştir (1462)⁹

Mahmut Paşa adanın idaresinin tanzimine memur edildi. Ada halkı üç kısma ayrıldı ve bir kısmı yerleştirilmek üzere İstanbul’a sevkolundu.¹⁰

Adaya Papa’nın amirali tarafından muhafız olarak bırakılmış olan korsan askerleri öldürüldü.¹¹ Teslim olan Midilli Beyi Nikola, ailesi ve maiyyeti ile birlikte İstanbul’a gönderildi.¹²

Midilli Kalesine muhafız olarak iki yüz yeniçeri ile üç yüz azap askeri konuldu.

Midilli zaptından iki sene sonra 1464 senesi Nisan’ında yani Venediklilerle başlayan muharebenin ilk devrinde Venedik donanması tarafından bir buçuk ay kadar muhasara edilmişti; bunun üzerine Mora seferinde bulunan Mahmud Paşa’ya mevcut maiyetiyle Gelibolu’ya hareket ederek donanma ile Midilli’ye yetişmesi emrolunmuştur.

Mahmud Paşa yüz on kadar gemi ile Gelibolu’dan hareket etti; Bozcaada’da Türk donanmasını kontrol eden Venedik gemilerinden ikisi yakalandı ise de diğer ikisi kaçarak Türk donanmasının gelmekte olduğu haberini yetiştirdiğinden telaşa düşen Venedik amirali, Türk donanmasının ada önüne gelmesinden sekiz saat evvel oradan kaçtı ve giderken de ada muhasarasında kendine yardım etmiş olan bazı Rumları alarak Ağrıboz adasına nakletti.¹³

Midilli adası, 1912’ye dek Osmanlıların yönetimindedir. Dile kolay 450 yıl...

Bir Hellen tarihçisinin, Nikos Svoronos’un, Panayot Abacı’nın 1988’de dilimize çevirdiği “Çağdaş Hellen Tarihine Bakış” adlı yapıttan kimi alıntılar yapmak istiyorum:

* * *

“Türk egemenliği altında bulunan Hıristiyan halkların hukuksal statüleri, İslam hukukuna göre belirlenmişti. Buna göre Osmanlı egemenliğini direnmeden kabul eden halklara, kişisel özgürlük ve servet sahibi olma hakkı verilir, ayrıca dinsel inançlarına karışılmazdı. Buna karşılık eski Araplarca cizye olarak bilinen, Hıristiyanları’n ise haraç dedikleri kafa vergisi vermek zorundaydılar. İlk sultanlar genellikle bu İslam hukukunu uyguladılar. Bu hukuka göre işgal edilen tüm topraklar sultanın malı sayılır ve hizmetlerine karşılık savaşçılara, gazilere ve imparatorluğun diğer ileri gelenlerine dağıtılırdı. Bu “ayrıcalıklar” boyutları ve hak sahiplerinin sorunluluklarına göre has, zeamet, tımar olarak adlandırılırdı. Ayrıcalık sahiplerinin çeşitli gelirleri vardı. Devlet vergileri, ondalıklar (aşar) ve diğer yükümlülükler de devlet dairelerinden elde edilirdi. Ayrıca çok sayıda ırgatların çalıştığı çiftlikler üzerinde hak sahibiydiler. Böylece Asya, Trakya, Makedonya ve Teselya bölgelerindeki verimli toprakların çoğu, ya tam mülkiyet olarak ya da tımar şekliyle Türkler’in eline geçmişti. Toprakların bir bölümü de dinsel örgütler olan vakıflara bırakılmıştır. Hıristiyan köylüler, tımarlarda tarım işçisi veya serf olarak çalıştırılırlardı. Bunların ekonomik ve sosyal koşulları henüz tam araştırılmamıştır. İşgallerin ilk zamanlarında Türkler, genel olarak Bizans ve Frenk soylularının haklarını ellerinden almışlar ve serflere özgürlük vermişlerdi. Böylece işgal için elverişli koşullar oluşturulmuştu. Ayrıca on beşinci yüzyıldan başlayarak, kimi sultanlar, egemenlikleri altında bulunan kimi bölgelerin halklarını Trakya ve Küçük Asya’ya yerleştirmeye koyulmuşlardı. Hıristiyan halkın elinde ancak Makedonya, Batı Teselya, Epir, Orta Yunanistan, Pelopenez ve adaların dağlık bölgeleri kalmıştı. Sonraları sayıca az olan Türkler, Hıristiyan ve Yunanlı soylulara verimli topraklar dağıtmaya başladılar.

Türkler ayrıca, büyük Ortodoks manastırlarına, evvelce egemenliklerinde olan çok geniş toprak alanlarını da bırakmışlardır. Hellenizm için çok önemli olan bu olay üzerinde durmak gerekir. Çünkü manastırların büyük güçleri ve ekonomi alanındaki rolleri buna dayanır. Türk ağalarına (beyler, sipahiler, zaimler) ve Yunanlı soylulara bağlı serfler dışında, Türk egemenliği sırasında köylerde serbest yaşayan ve İslam hukukundan yararlanan küçük toprak sahipleri de vardı.

Çünkü bu hukuk, serbest toprakların çiftliklere ve çiftliklerin serbest topraklara dönüşmesini yasaklıyordu. Gayrimüslümlerin yükümlülükleri başlangıçta, Bizans ve Frenk dönemindeki yükümlülüklerinden çok daha hafifti.

* * *

Osmanlı İmpratorluğu’nun kuruluşunu izleyen ilk yüzyıllarda, gerek köylerde gerekse kentlerde, “eşraf, erkan, ihtiyarlar, ayan” olarak bilinen ileri gelenler (müslim ve gayrimüslimler), iltizam ve yerel yönetim işlerinde, merkeze bağlı devlet memurlarıyla işbirliği yaparlardı. Bu düzen, on altıncı yüzyılda gerçek bir cemaat yönetimi ve yerel yönetim olarak kurumlaştı. Daha sonra padişah fermanlarıyla resmiyet kazandı. Belirli çiftliklere bağlı olmayan, her özgür köyün yerel yönetimi vardı? Bir köy ya da kasaba, halkın dinsel bileşimine göre ayrı bir cemaat oluştururdu. Müslüman cemaatler, Hristiyan cemaatlar ya da karma cemaatlar oluşturulabiliyordu. Aynı köy ya da kasabada, Müslüman cemaatleri, Yahudi cemaatleri gibi. Her cemaatin kendi yönetimi vardı. Osmanlı İmparatorluğu’nun doğuşu ve gelişmesinin araştırılması gereken bu yerel yönetim sistemine uygun olarak Rum cemaatleri oluştu ve gelişti. Bu cemaatler, Osmanlı İmparatorluğu’nun sağladığı kolaylıklardan ve vergi sisteminden yararlanarak gelişti, yetkin cemaatler durumuna geldi.

* * *

Sakın bu alıntıları, pek çok kişinin yaptığı gibi, “bakın bir Yunanlı tarihçi bile böyle yazıyor” demek için yaptığımı zannetmeyin. Gerçekte Sayın Nikos Svoronos’un yaptığı kolay bir iş değil... Tarih yazımı bugün de onlarda da bizde de, bütün öteki devletlerde de, ulusçulardan kurtarılmış değil... Bu “sahibinin sesi” olanlara karşın, “insanlık” onurunu korumak elbette kolay değil... Size birkaç bilgi daha aktardıktan sonra bu konuda kimi düşünceleri de iletmek istiyorum.

Midilli Kalesini 1677’de onarmışlar Osmanlılar. 1771’de Rus donanması Midilli Limanı’nda Osmanlı gemilerini yakmış, kaleyi bombalamış...

1814’de Yunanistan’ın bağımsızlığı yolunda Odesa’da kurulan “Filiki Eteria” 1817’de Midilli’de etkili olmaya başlamış. (Bu dönem, bence, en iyi Herkül Milas’ın “Yunan Ulusunun Doğuşu” yapıtında anlatılıyor. İletişim Yayınlarından 1994’de çıktı...)

1821’de Eressos (Midilli’nin batı ucunda, Sappho’nun doğum yeri) körfezinde Osmanlı donanması bir kez daha kundaklanmış. Tanzimatın ilk yıllarında Osmanlı İmparatorluğu, eyaletlere ve liva(sancak)lara bölünerek yönetilmiş... Midilli, Rodos-Bozcaada-Limni-Sakız ve Kıbrıs adalarıyla birlikte Cezair-Bahrisefit eyaleti içindedir.

Enver Ziya Karal’ın “Osmanlı Tarihi”nin VII. cildinde de (Türk Tarih Kurumu Yayını) 1876’da bu düzenin sürdüğünü Midilli’nin, Rodos, Sakız, İstanköy, Kıbrıs’la birlikte gene Cezair-Bahrisefit eyaletinin içinde olduğunu okudum.

1850’de zeytin katliamı yaşanmış adada; pek çok adalı Anadolu kıyılarına göçmüş.

1867’de korkunç bir deprem olmuş... Bin kişi ölmüş... Çok çok büyük zarar görmüş Midilli.

1905’de uluslararası bir filo (İngiltere, Avusturya, Fransa, Rusya) Midilli’yi işgal etmiş... Böylece II. Abdülhamit’e, parasal denetime “evet” dedirtmek istemişler. Gümrük, posta, telgraf işlerine el koymuşlar. Almanya araya girmiş. II. Abdülhamit üç vilayette denetime evet demiş, filo çekilmiş...

Derken Balkan Savaşı... Ardından da Yunanlılar: 8 Kasım 1912’de adaya çıkmışlar...

1922’de büyük değişimde (mübadele) Midilli’den az insan gitmiş Anadolu’ya (25.000 dediler), ama Anadolu’dan Midilli’ye çok insan gelmiş (150.000 (?) dediler) Edremit’ten, Ayvalık’tan...

1923’te Lozan antlaşmasıyla, silahlardan arındırılmış olmak koşuluyla Yunanlılar’ın olur ada...

4 Mayıs 1941’den 10 Eylül 1944’e dek de Alman istilasını yaşar...

Bugün Yunanistan’ın Ege vilayetinin başkenti Midilli.

Böylece tarih dersi gibi bir sürü tarihi art arda sıralamaktan ben de sıkıldım elbette... En çok da böyle bir konuda, geçmişi incelemek istediğimde, okuduklarımdan sıkılıyorum...

Neden mi?

Neden olacak, dedim ya, hangi ulustan iseler, o ulusun düdüğünü çalıyorlar sözümona tarihçiler de ondan... Kazıyıp, alttaki halkın gerçek tarihini bulup çıkarmak pek zor.

Herkül Milas’da seçip almış, adını ettiğim yapıtına, bu konudaki kimi saptamaları... Bir örnek vereyim:

“Tarih disiplinine yapılan en büyük haksızlık etnomerkezci olmaktır. Bu tutum n-tane etniği bir o kadar “tarih”e bölerek geçmişteki olguları bireysel ve biricik –yani mucizevi hale getirir... Böyle olunca tarih açıklanamaz, anlaşılamaz.” (Divitçioğlu)

“Ulusçu tarih anlayışı kendi ulusunu ‘iyi’ ‘haklı’ vb. görür; karşı tarafı tersine kötü sıfatlarla niteler.” diyor Herkül Milas’da...

Sakın bunu gene yalnız bizde böyle sanmayın...

Bakın Yunanistan yakasındaki tutumu da şöyle anlatıyormuş 1987’de Sboronos:

“Politik tarihçiliği temel tarihçilik olarak kavrayan çağdaş Yunan tarihçiliğinin etnosentrik eğilimi, özellikle çağdaş tarih söz konusu olduğunda, çok az istisna dışında egemen olmuş ve bir tür ‘resmi’ tarih yazıcılığı oluşmuştur.

Bu tarihçilik ise zihinsel bir tutuculuk içinde her türlü problematiğe kapalı kalmaktadır.”

Adrakhas’da 1983’de şöyle diyesiymiş:

“Yunan tarihçiliği ‘taraflı tarihçiliğe’ kayıp, kimi zaman boyutlarını değiştirmiş, kimi zaman tarihsel verileri yok etmiştir. “Tarihsel gerçeklik” aranmıştır; “kim haklı” sorusu sorulmuştur. Yani tarihte haklı ya da haksız bir şeyin varlığı kabul edilmiştir... Yunanistan’da tarihçilik temelde ideolojikti, ulusal ve ulusalcı idealleri vurgulamaya yönelikti... Bugün de bu yönün değiştiğini söylememizi haklı gösterecek yaklaşımlar pek artmamıştır.”

Görüyorsunuz işte, her iki yandan yazarlar, aynı şeyden yakınıyorlar.

Ben de yakınıyorum bu kapıkulu tarih yazıcılarından... Çünkü bunlar günümüzü, geleceğimizi karartıyorlar... İki halkın düşman olmasında çıkarları olanların ekmeğine yağ sürüyorlar.

Sözümona ginelenmesin diye tarihi kendi bildikleri gibi yorumlamaya kalkışıyorlar ama, ginelenmesi için ellerinden geleni yapmış oluyorlar.

Midilli tarihi deyince sözün uzayacağı buralara geleceği belliydi.

Oysa dalgakıranı dönüp içine süzüldüğümüz limanda rıhtıma yanaşıyoruz bile...

Video çekimi yapanlar, gazeteciler dışında, otuz kırk kişilik bir küme bekliyordu bizi... Sanırım gümrük nedeniyle bir parmaklığın ardındaydılar...

Bizi çağıran örgütlerden kimi sorumlular, parmaklığı aşmışlar tekneye dek gelmişlerdi. Yunanistan Barış Komitesi Midilli Bölgesi Başkanı Maria Turvali, Yunanistan Komünist Partisi Milletvekili, Avrupa Parlamentosu üyesi Stratis Korakas, Sefa Taşkın’ın yakın arkadaşı, onun aracılığıyla benim de dostum olan Stratis Balaskas, Agiassos Belediye Başkanı Nikos Susamlis, Agia Paraskevi Belediye Başkanı Apostoli Komini Nakas, Midilli Memur ve İşçi Sendikası Başkanı Tsagaralis Tomas, Sakız adasından buraya bizim için gelmiş gazeteciler Giannis Tzovmas, İrene Tzovmas... Maria hepimize tek tek birer karanfil sundu. Arkada bekleyen kıpır kıpır kümenin açtığı koca bir bezin üzerine

“Hoşgeldiniz Barışsever Türkiyeli Dostlar!” yazılıydı.

Her şey öylesine bildiğimiz türdendi ki...

Sıcacık el sıkışmalar, sarılmalar, omuz sıkmalar...

Ha Bergamada’sınız ya da Ayvalık’ta ha da Midilli’de...

İyi hoş da, şimdi biz nasıl anlaşacağız? Dünyanın öbür ucunda konuşulan bir üçüncü dille mi?

Çevirmen olarak eğitimci Aris (Lazaris) ve eşi Fatoş yetiştiler neyse ki... Evet anladığınız gibi Fatoş bir Türk kızı... Durun size Stratis’i de anlatayım...

Stratis, iri kıyım, sarışın mavi gözlü bir adam...

Ülkesinde tanınmış bir gazeteci... Hem Midilli’de yayınlananlara, hem Atina’dakilere yazıyor. Bir gün altı yaşındaki kızının elinden tutar, Bergama’ya gelir. Kızına kendi dedesi Stratis Pergaminos’un evini göstermek için...

Domuz alanında, hemen evinin önündeki çam ağaçlarından birine asılmış olan dedesini anlatır kızına. Stratis’in dedesinin evi bugün de duruyor.

Domuz alanının yeni düzenini tasarlıyorum şu günlerde ben... Oradaki bir yapıyı da satın aldı Bergama Belediyesi. Yaz okulu olarak onarım tasarımını yapıp armağan ettim ben de... Onarılıyor. Gelecek yıl, belki de bu yıl, güzel şeyler başlayacak orada...

Stratis, Bergama’da Sefa Taşkın’la tanışıyor elbette. Sefa’nın dedesi de, Midilli’nin, hemen önünde öldürüldüğü gümrüğünün son müdürü... Sefa da, Stratis’in konuğu olur Midilli’de... Onların sarılmaları birbirlerine, iki halkın kucaklaşması gibidir bu öyküyü bilenler için... Stratis, Kardak krizi günü Midilli’den telefon etti bana sordu:

— Ne diyorsun?

— Bana kalsa iki bayrağı da dikerim oraya!

— Ben sana bu soruyu, Türkiye-Yunanistan Dostluk Derneği Başkanı olduğun için soruyorum. Gazeteye yazacağım... “Resmi” demecin olacak...

— Yaz, böyle yaz! dedim...

Yazmış o da... Sonradan kimi dostluk yanlısı, savaş karşıtı kişilerden olumlu yankılar aldım. Yunanistan’da herkes, tüm Türkler’in onlara düşman olduklarını sanıyor... Selanikli bir ozan (Selanik Üniversitesinde öğretim görevlisi) hanım şöyle demişti bana:

— Biz her gece, “Acaba bu gece Türkler bize saldırırlar mı?” kuşkusuyla uyuyoruz.

Nedenlerine daha sonra değinirim belki... Stratis işte bunu aşmaya çalışanlardan biri...

Bir dost, bir barışçı kişi...

Korakas da, dedim ya, Yunanistan Komünist Partisi’nin, yöresinde sevilen bir milletvekili.

Sefa Taşkın’ın ailesiyle aynı köyden... Yöresinde Komünist Parti’den başka bir parti, milletvekili çıkaramamış daha...

Bir köyün içinde yan yana yürürken, kahvelerde oturanların bile ayağa kalkıp onu sevgiyle alkışladıklarına tanık oldum.

Midilli kentinin kuruluşu da Batı Anadolu’daki antik kıyı kentlerinin kuruluşu gibi.

Kıyının önünde bir küçük adanın, anakaraya bakan iç yüzüne yerleşmişler insanlar önce... (Bu adanın üzerinde bugün ünlü Midilli Kalesi var.) sonra da ada ile kara arası dolmuş ya da doldurulmuş... Son dönemlerde yapılan araştırmalarla, yapılar nedeniyle kazılarla (1988), kuzeydeki limanla, güneydeki limanın birbirine bağlı oldukları kanıtlanmış...

Böylece, adadaki yerleşme, hem denizden hem de karadan gelecek tehlikelere karşı kendini daha kolay savunabiliyor kısacası...

Kent anakaraya da taşınca, oraya (batı yönüne) çokgen bir koruma duvarı yapılmış... Görmedim ama elli metrelik bir bölümü günümüze dek kalabilmiş...

Kuzey limanının tabanı da, düşman gemileri demir atmasınlar diye taş kaplıymış. Bizim Knidos eski çağ kentinde de öyleymiş ya... Halikarnas Balıkçısı’nda öğrenmiştim...

Güneydeki limanın çevresi bugünkü Midilli’nin yüreği... Kıyıyı bir cadde çiziyor. Batı yönünde kıyı caddesine koşut bir Ermou Caddesi var. Bildiğiniz çarşı caddesi... Tüm alış-veriş orada... Ermou Caddesinden yukarı çıktınız mı kuzey limanına ulaşıyorsunuz. Toplum yaşamının belkemiği gibi... Güney limanın çevresi kaldırım kahveleri, aşevleri, barlar vb...

Pasaport, gümrük işlemlerimiz bitince çantalarımızı, bavullarımızı bir otobüs aldı gitti...

Hep birlikte kıyıdan kıyıdan, güney limanının doğu yakasından yukarıya doğru yürüdük...

Biz 43 kişiyiz, bir o kadar da onları sayın. Yürüyoruz... Oralarda bir yerlerde sağa sapıp, İşçi-Memur Sendikasının toplantı salonuna gittik.

İlk toplantımızı hemen yapacakmışız meğer.

Konuşmalar masasına Sefa, ben, Maria Tsagarelis Tomas ve çevirmenimiz Aris oturtulduk. Sırayla konuşmalar yapıldı... Bana geldiğinde sıra, üç aşağı beş yukarı dedim ki onlara:

— İki saatte geldik karşı kıyıdan... Evimize gelmişiz gibi karşılandık. Kendi iklimimizdeyiz, her şeyimizin bir olduğu ilk adımlarda belli... Bu nedenle şimdi ben size İngilizce konuşamam... Türkçe konuşacağım... (Aris olmasa söyleyemezdim elbette bunu) Ama aramıza bir üçüncü dilin girmesini istememem onların da çok hoşuna gitti, alkışladılar...

Ekledim sonra: “Yıllarca karşı kıyıdan baktım ve hiç anlamadım neden kardeş olamadığımızı... Biz halkız ellerimiz bir an önce birleşmeli...”

Dostluk barış dolu, bizi birbirimize düşürmeye çalışanlara karşı konuşmalar yapıldı. Maria, tüm halkları barış içinde yaşamaya çağırdı. Tsagarelis Tomas, “Sofralarımızdan eksilen yiyecekler karşılığı silah alıyorlar, silah satanlar bunu böyle istiyorlar.” dedi...

Sefa, “Savaş değil barış istiyoruz.” dedi...

Sonra gene yürüyerek güney limanının çevresini dolandık. Sappho’nun önünden geçtik. Karşı kıyıdaki otelimize geldik. Sappho’nun taş yontusu önünden geçerken, Azra kulağıma pek de hoşnut olmadığını belirten bir şeyler söyledi sanki... “Güzelim Sappho bu mu yahu?” der gibiydi...

Güney Limanı

Otele yerleşildikten, el yüz yıkandıktan sonra, bu kez otobüsle kuzey limanına gidildi. Orada bir kıyı lokantasında iki uzun masada yemek yenildi.

Bu yemeğe Yunanistan’ın Ege ilinin valisi de katıldı. Yenilerde yapılan bir düzenlemeyle Yunanistan’da valiler, yörede seçimle görev başına geliyorlarmış.

Vali Aleksos Maxielis’in ailesi de Bergama’dan gelmiş Midilli’ye... Geçen yıl babasını götürmüş Bergama’ya... Yaşıtlarıyla duygusal anlar yaşamış babası...

“Gelin el ele verelim. Dostluğu, barışı yok olmamak üzere kuralım.” dedi vali...

Kuzey limanı çevresinde, Anadolu’dan “değişim”de gelenler yerleştirilmişler. Sizin anlayacağınız bizim Batı Anadolu kentlerindeki “Muhacir Mahalleleri” işte... Bizim Denizli’de de vardı. Onlar bir arada yaşarlardı. Yunanistan’a gelenlerin, neredeyse Yunanistan’ın o günlerdeki oturanlarının yarısınca olduğunu söylemiştim. Yunanistan’ın yerlileri de onları pek içlerine almamışlar. İzmir’den gelenler örneğin “Nea Symrna” – Yeni İzmir’i kurmuşlar... Yeni Kayseri, Yeni Manisa, Yeni Keşan, Yeni Malkara... Uzayıp gidiyor...

Midilli’nin muhacir mahallesinin kıyısında bir anıt var...

Eteğinde ve kucağında çocuklarıyla bir ana... Anadolu’ya bakıyor.

Hemen kıyı caddesinin üzerinde bir de cami var. Şimdi elektrik işlerinin deposu mu, onarım yeri mi ne olarak kullanılıyormuş...

Stratis Balaskas:

“Görüyorsun işte” diyor.

Tam ben düş kurmaktayken...

Düşümde diyordum ki, “Şimdi Midilliler bu camiyi onarsalar, cami olarak kullanacak kimse olmadığına göre, kültür merkezi, müze vb. gibi onurlu bir işlevde kullansalar. Biz de örneğin Cunda adasındaki kiliseyi onarsak da kültür merkezi olarak kullansak... Bunların karşılıklı açılışlarını, düğün, dernek gibi yapsak...”

Kim ne derse desin ben inanıyorum bir gün bunların gerçekleşeceğine...

Öğle yemeğinden sonra Midillili’ler saat 17’ye dek “Siesta” yapıyorlarmış... Biz de elbet onlara uyacaktık. Ama ben daldım sokaklara... Bergama’da mıyım, Ayvalık’ta mıyım diye çektim evlerin, dükkanların, kiliselerin fotoğraflarını...

Bir de minaresi yıkık, örene dönmüş bir caminin alnında kuşevi bulmaz mıyım!... Yeni Cami imiş adı...

Otelde buluşuldu akşam... Otobüsle yola çıktık. Batıya doğru tepelere çıktık... Gerçekten güzel bir çam ormanından geçtik. Geras körfezi kıyılarına indik... Kentro’da bir çınara uğradık.

Güre’nin doğusunda Kızılkeçili’deki çınardan selam söyledim ona...

* * *

Zeytinin bin yılı

Çamın uzun havası

Her çınar bir gökyüzü

          Günler

          Yeniden

          Dağlalesi

Çınarın dibindeki suda ellerimizi yıkadık.

Yolcu yolunda gerek!

Tepelere tırmandı otobüsümüz. Altı yüz metre yükseklikte Agiassos’a girdiğimizde yüreğim ağzıma geleyazdı. Durun size önce bir Agiassos evinin rölüve çizimlerini göstereyim.

M. Gr. Zagorissiou ile Ç.N. Giannoulelis’in savaş yıllarında gerçekleştirdikleri (1943-’44) “Lesbos’un Geleneksel Mimarisi” adlı yapıttan aldım bu çizimleri...

Bunları görünce, “Kuşadası’nda mıyım nerdeyim?” diye şaşırmamı anlayabilirsiniz... Benim Kuşadası’ndan bir çizimimi de ekliyorum bu çizimlerimin yanına...

Benzerlikleri bir de sözle anlatmaya gerek var mı? Birbirinden bilgisi olmayan kişilerin eş duyarlıkları da ilginizi çekecektir elbette...

Agiassos 3-4 bin oturanı olan küçük bir dağ köyü... Bergama ve çevresinden gelenlermiş halkı... Nazilerin giremedikleri, girmeyi başaramadıkları bir köy... Bu köyde bir kitaplık var... Sıkı durun: Yirmi beş bin ciltlik mi ne?

Hava kararırken bir alanda toplanıldı. Yediden yetmişe bütün köy oradaydı... Bergamalılar aralarına karışmışlardı... Alanın ortasında bir boşluk bırakılmıştı. Boşluğun bir kıyısında uzunca bir masa vardı. Masanın arkasına bizler sıralandık. Agiassos Belediye Başkanı Susamlis “Ege barış denizi olmalı” dedi konuşmasında. Korakas, savaşa, savaştan çıkar sağlayanlara karşı olmaya çağırdı herkesi... Sefa Taşkın burada da söyledi, aynı yağmurda ıslandığımızı... Ben önce kalabalığın saydamını çektim, konuşmaya başlamadan... Sonra dedim ki:

“Bu görüntüyü ömrüm boyunca unutmayacağım. Onu elimden geldiğince Anadolu’da her yerde göstereceğim.

Sizin barışı ne denli içtenlikle istediğinizi anlatacağım.

Yaşasın halkların dostluğu!”

Sonra köyün korosu bir dinleti sundu hepimizin yüreğini titreten burnunu sızlatan... Sonra da halk oyunları oynandı sırayla... Midillili çocuklar, Bergamalı çocuklar, bizim çocuklarımız... Sonra herkes birbirine karıştı. Agiassoslu yaşlı kadın, kolumu omuzumu öpüyor, sevgi sözleri söylüyordu durmadan...

Yürüdük köyün yollarına, dükkanlar açık, her yer ışıl ışıl, herkes sevgisini göstermeye çalışıyor birbirine... Sappho konuşuyor içimde, Hektora Andromakhe’nin düğünü anlatıyor:

Koşarak geldi İda’lı ulak...

dikildi alanın ortasına...

...

Asyanın tüm kentlerinde yayıldı ünleri

“Hektor ve dostları getiriyorlar taba’dan

pınarları kurumaz Pakia’dan

Işıl ışıl gözlü güzel Andromakhe’yi

altın bileziklerle gemilerle denizden

güzel işli erguvan giysiler renk renk süsler

sayısız gümüş kupalar ve fildişleriyle”

Böyle deyip kalktı hızla sevgili babası,

Yayıldı sanki geniş alanlarına kentin,

güzel tekerlekli arabalara binip hemen

İlios oğulları koştular katırları, tüm

kalabalık, kadınlar, ince bilekli kızlar,

Priamos kızları, bindiler arabalara,

at koştular erler savaş arabalarına

gençler ve kalabalık aktı kentten dışarı

Tanrılara eş Hektor ile Andromakhe

binince arabalarına, tüm Troyanın

halkı, kadın-erkek eşlik ettiler onlara,

güzel İlyon’a doğru, genç kızlarla birlikte

...

Karşılandılar mersin, tarçın, günlük kokularıyla,

Kadınlar sevinç sesleri, yetişkin erkekler

gür sesle yükselen sevimli ezgiler ile

kutladılar güzel, lirli, okçu tanrıyı ve

tanrılara eş Hektor’la Andomakhe’yi

Köyün çıkışına yakın bir park içindeki yemek yerinde, bahçede “U” biçimli koskoca bir masa düzenlenmişti... Hep birlikte oturduk. Yedik, sağlığa, onura, barışa, dostluğa, kardeşliğe içtik... Söz yetmedi, müzik yetmedi, hep birlikte halaya kalkıldı...

Midilli’ye yine otobüsle dönerken Azra fısıldıyordu Sappho’nun bir dizesini:

Bil ki anımsayacaklar bizi sonra da.

30 Haziran (1996) Pazar günü sabahı, güneşi, otel odamın balkonunda karşıladım. Bergama, karşıda, sağ yanda, ağzı gözüken bir koyağın içinde... Güre’yi görmemi Midilli Kalesi önlüyor sanki...

Kahvaltıdan sonra önce Halim Paşa Konağına gidildi... Konağı, çok doğru olmasa da iyi onarmışlar, ünlü naif ressam Theofilos’un yapıtlarını sergileyip, onun müzesi yapmışlar. Theofilos Türkler’i hiç sevmemiş, onlara karşı elinden geleni ardına koymamış ama resimleri naiv, güzel. Doğuştan Midillili değil, sonradan olma... Uzun uzun kaldım resimlerin önünde... Stratis Balaskas bir de betik armağan etti bana... Durun bu betikten onun bir resmini göstereyim size... Theofilos’un resimlerinden, Halim Paşa’nın konağından ayrılıp Midilli sokaklarına daldık. Küçük Asya sokağıyla Bergama sokağının kesiştikleri köşede topluca bir anı fotoğrafı da çektim.

Bir ara sokakta eski bir yapıya girdik. Girince de şaşırdık... Eski bir yağ fabrikasıydı burası. Kültür evine dönüştürülmüştü...

Burada da konuşmalar yapıldı...

Vali Aleksos Maxielis “Gelin el ele verelim” dedi... Stratis Balaskas medyayı bir güzel eleştirdi. İnce düşünmediklerini söyledi. Sanki çığırtkanlığını yaptıkları savaş, onların yaşadıkları ülkede değil de başka ülkelerde çıkacakmış gibi davrandıklarını, oysa ne olursa iki ülkeye birden olacağını söyledi...

Sefa Taşkın da halklar arasında sorun olmadığını, yöneticiler ne derlerse desinler, halkın barış köprüsünü oluşturacaklarını söyledi... Ben, barış, dostluk konusunda çocuklar için bir şey yapamadığımızdan, yapılmadığından yakındım. Her iki ülkedeki ders kitaplarının karşılıklı düşmanlıktan temizlenmeleri zorunluluğunu dile getirdim. Çocuklarımızın buluşmalarını sağlamalıyız dedim... Az sayıda da olsa, Herkül Milas’ın yaptığı Yunanca çevirisini kimi dinleyicilere verdikten sonra da Zeytinli Fırın Sokağı şiirimi Türkçesinden okudum.

Zeytinli Fırın Sokağı

“Türkiye’de Yunanistan’da –başka ülkelerde de– bomboş evler gördüm. İnsan korkuları gelip geçmişti içlerinden, ölüm gibi... Tersane adası, Fethiye Körfezinde, Kaya, Fethiye’den içerde... İkisi de Yunanistan’daki Türkiye’deki benzerleri gibi boşaltılmış. Zeytinli Fırın Sokağı Tersane Adasında. Adını ben koydum.”

Tersane adasında

Ateş yaktık kıyıda

Seni okuduk Elitis

İnsanların

İnsanlarımızdı her zaman

Bir mutluluk sofrası özlemi

Aramızdaki deniz

Tersane adası altmış yıldır

          bomboş bir köy

Evler kuru kafalar gibi

Göz ve ağız boşlukları zifiri karanlık

Ateşleri külleyip

Kapıları kitleyip gitmişler

Dönmemeyi hiç düşünmeden

Zeytinlere son kez bakmadan

Tekneler dolusu insan

Böyle bir gecede üstü örtülesi çocuk

          /üşümesin

Nerelerdedir şimdi

Denizin bu yakasında

          dün gece

Seni okuduk Elitis

Seni herkes doğru anlasın istedik

Ateşimizin dumanları

Dağılıp gitsin bu sevgisizlik

Ritsos

          Elitis

               Vasilikos

Çağrılımsınız

Zeytinli fırın sokağına

          çağırıyorum sizi

Mor çiçek çardağı altına

Gül bahçesine

İsmail Kaptan anlatacak size

Cenneti

          tanrıların değil

               insanların yarattığını

Zeytin sıkacaklar insanlarımız

Binlerce yıl öncesinden

Portakal nar getirecekler

Ahlat hurma incir

Zeytinli sokağın fırınını

          /ben örmüş olacağım

Somunu

          /sıcacık

Elime bölüştüreceğim

Elma çalısı

Kekik kokulası

Yeşilin yeşilleri

Size cennetin insanlarını anlatacağım

Bir bir balıklarımızı

Koca orkinos dedeyi

Çatık kaşlarına bakmayın sinavritin

İyi yüreklidir kendisi

Baba torik palamutlar

Ve de küçücükler

Lapin kupez sarpa mercan

Sonra az irileri

Kefal sargoz çupura

          daha niceleri

Denizimiz döker içini

Kaç kez zindan olur

          bu cennet

Elimiz kolumuz

          bağlı mı daha

Binlerce yıldır

          bizi birbirimize düşürenlere

Hiç mi sesimiz çıkmayacak

Ritsos

          Elitis

               Vasilikos

El bir yürek bir acı bir

Savunmaya çağırıyorum sizi

Bu kez hiç olmazsa bu kez

Teodorakis

          baştan beri sevdik türkülerini

Zeybek mi oynadığım

          sirtaki mi

Yüreğim ağzımda

kaç zeytin dağına

kaç incir ovasına

Yankıladım seni

Var olsun dedim senin için kaç kez

Kırılmak hiç istemiyorum sana Teodorakis

Bir türkü yaz bize

Bir deniz sofrasında

          hepbirlikte söylenen

Hepbirlikte söyleyeceğimiz

          türküler yaz bize

Ritsos

          Elitis

               Vasilikos

                    Teodorakis

sayamadıklarım daha

çağrılımsınız

Dağlardan aşıracağım

Kaya’ya götüreceğim

Büyük kilisenin avlusuna

          /bir bir dokunalım isterim çakıllara

          /binlerce el sıcaklığına

Birlikte dinlemeliyiz duvarları

Pencere kapı boşluklarını

Sönmüş ocakları

Dört bin göz ev

Dört bin ağız

Birlikte dinleyelim istiyorum Elitis

İnsan korkularına çağırıyorum sizleri

Çağrılımsınız Ritsos

Bu ocaklara bir bir

Dükkanlara

Nerde Maria’nın Fatma’nın basmaları

Marifatma

Nerde küçüklerin defterleri kalemleri

Ev içleri

          çivit mavisi

Dışları kar beyaz

Işıl ışıl ay ışığı

Bir dize sizden

          bir dize bizden

Ağıtlar düzelim

Boş evlere

Ev önleri sıcacık kucak

Şöyle buyur Ritsos

Buradan Kaya’ya doyum olmaz bak

Komşular da kurmuşlar sofraları

Sağımız solumuz türkü

İçimiz dışımız sevgi

Ak duvarlara mor çiçekler

Sağlığına Elitis

Sağlığına Ritsos

İçelim Vasili

Teodorakis haydi merhaba

Dinle bak

          bu türküyü bir denizin bütün kıyıları

                                   birlikte yaktı

Ağlamak yok

          Vasilikos

Ağzından yel alsın o ne biçim söz

Bizim hüznümüz

          her zaman yaratır yaşamı

Kekik kokar

Elma kokar

Bağ kokar

Ateşi külleyip gittilerdi

Öyle çıktılardı yola

Anadolu

Anatanrıça

Bu kaçıncı düşüş yola

Acılı ana

Bu kaçıncı yas

Şarapla yıkanmış kemiklere

          dokunalım korkmadan

Elitis

          Ritsos

               Vasilikos

Elimiz değsin

Dağın taşın insansız

Zeytinlerin öksüz

Bademlerin yoksul kalışına

Çağrılımsınız

Kapkara insanların önlerine çıkmağa

Kırk harami yollarını kesmeğe

El bir

          yürek bir

          acı bir

Bir ağız bir göz efelenmeğe

Yeterin

          yeterin be

Öğle yemeği için Midilli kentinin kuzeyindeki Thermi’ye daha doğrusu Thermi iskelesine gidildi, oraya gidişte ancak uzaktan görebildiğimiz kule evleri ile ünlü Prgi’den geçtik. Soframız hemen kıyıdaki bir çınarın altında kuruluydu. Kıyıda yiyeceğimiz deniz ürünleri temizlenmekteydi.

Az ötede Birinci Ulusal Mimarlık dönemimizden sayabileceğimiz, boş, bakımsız, “terk edilmiş” bir otel var. Önünde yapılan kazılarda, eski çağlardan kalıntılar çıkarılmış.

Otelin adı Sarlıdje Palas’mış... “The Sacret Water, The Mineral Springs of Lesvos” adlı bir betikten (belki “albüm” demek daha doğru olur) öğrendim. İçine giremediğim için, bu betikten aldığım iki fotoğrafı görmenizi istiyorum:

Ne söylüyor siz kimbilir bu fotoğraflar?

Thermi’deki yemekten sonra gine Midilli’ye dönüldü...

Siesta süresinde ben gene Midilli sokaklarına daldım. Kısacık bir süre de olsa kıyıda dolaştım.

Akşam, bu kez daha uzun bir yolculuğa çıktık. Geras körfezinin kuzey kıyılarına yaklaştık ortasından tam kuzeye döndük. Kutsal Cuma anlamına gelen Agia Paraskevi kentçiğine ulaştık. Kentin girişinde indik otobüsümüzden... Eski bir yağ fabrikasıydı burası...

Bir köyün ortaklaşa malı olarak kurulmuştu... Söyleneni yanlış anlamadıysam en eski fabrikaydı ya da en eskilerden biri en azından... Ömrünü tamamlamıştı. Yeni bir fabrika da yapılmıştı... Bu eskisini sosyal-kültürel bir merkeze dönüştürmüşlerdi.

Darısı, Edremit Körfezi çevresinde boş duran bir sürü fabrikanın başına diyoruz Azra’yla birbirimize bakarak... Bir de konukevi oluşturmuşlar, çevresindeki yönetim vb. yapılarda... (Bergamalı çocuklar burada konakladılar iki gece).

Bizi fabrikanın önünde karşılayan Belediye Başkanı Apostoli Komini Nakas ile birlikte yürüyerek kente girdik sonra...

Sokaklara kurulmuş masalara oturmuşlar kadın, erkek, çoluk, çocuk Agiya Paraskevililer...

Sonradan öğrendim, sabahtan duyurulmuş kentlilere, “kimse evde yemek pişirmesin akşam hep birlikte yenecek” diye... Belediye değil, varlıklılar üstlenmiş tüm yeme içme giderlerini... Çarşı yolunun azıcık genişlediği alanda kurulmuştu bizim masalarımız... Gene konuşmalar... Komini Nakas, Sefa, ben... Müzik, çocukların halk oyunları, hep birlikte halay... Unutulacak gibi değil bu gece...

Bütün bir kent sokakta, kardeşliği bağırıyor, dostluğu, barışı...

Bu haykırışın içtenliğini anlayabilmek için kıyılı olmak gerek... Savaşa “karar” verenlerin tepelerine düşmüyor ki bombalar...

Ama yalnızca korkudan sanmayın bu yakınlığı... Yüzyıllardan, iklimden, insanlıktan, akıldan, aydınlıktan, güvercinlerden...

Ayrılmak gelmiyor insanın içinden...

Çok az uyuduk gece...

Gece yarısı balkona çıktım. Baktım yan balkonda sigara tüttürüyor Azra’da... Belli uyku tutmamış...

1 Temmuz 1996, pazartesi

Sabah erkenden fırladım sokaklara...

Geleceğim, elbette geleceğim gine! Olsun, bir kez daha arşınladım çarşıyı...

Çarşı da uyanmıştı erkenden!...

Ayrılmak zor oldu bizim için...

Bir de çocukları görseniz... Bergamalı ve Midillili çocuklar...

İki göz iki çeşme her birinde...

Hepimizi duygulandırdılar... Herkes bizi uğurlamaya gelmişti. Midillili bir kızla evlenip Agia Paraskevi’ye yerleşmiş inşaat işçisi Mesut bile...

Teknemiz dalgakıranı dönüp de, göremez oluncaya dek el salladık birbirimize... Alkaios’a, Sappho’ya, Arkhilokhos’a, Terpandros’a, Arion’a, Namık Kemal’e, Theoflos’a ve Elitis’e el salladık... Azra: “Eh artık bir yirmi beş yıl daha yaşarım.” diyor, yüzünü Anadolu’ya döndürürken...

Bergamalı Nazmi’nin içinden geldi besbelli, çıkardı klarnetini başladı üflemeye... Gerçekten içinden geldiği gibi çalıyordu. Dalıp gittim hem onun hem Ege’nin anlattıklarına... Dört mevsimin bütün ayrıntılarıyla yaşandığı, her biri bir uygarlık beşiği olan pek çok ırmağın, bir çanağa akar gibi içine karıştığı deniz Ege...

Belki de insanoğlunun ilk aştığı deniz... Kendine güvenin aynası böylece... Homeros’un “hasatsız deniz”, Bedri Rahmi’nin “deniz dediğin bir tarladır” dediği...

Ne olursa olsun, kim ne anlatırsa anlatsın, savaşı sevmeyen deniz...

İnsanoğluna, uygarlığa, insanı yaratan kenti armağan eden deniz bu... Her biri başlı başına bir devlet, bir uygarlık, bir coğrafya, bir tarih olan kentleri...

Milet, Thales’in güneş tutulmasının kenti, ilk soranın, “neden?” “nasıl?” diyenin... Hippodomus’un Prien’i, ilk planlı kent... Belki de bu yüzden demokrasiyle ilk yüzleşmenin kenti... Demokrasi mi kent tasarımından doğdu, kent tasarımı mı demokrasiden, tartışır dururuz bu gün de Prien’den ötürü... Coşkunun (Dionisos) ve aklın (Apollon) dengesi... Bergama’nın ve Prien’in... Matematiğin, olimpiyatın, tek ruhun denizi...

Homer’in yarattığı ortak insanlık dilinin denizi, insanın her türlü durumunun... Sappho’nun, sevginin, lirizmin denizi; Hesiodos’un, geçmişin, geleceğin denizi...

Bir sofra bu deniz, bir şölen, bir insan, bir güzel kalabalık... Bir güzel kazan, her rengin, her kokunun, her güzelliğin kazanı...

Karadeniz’i Akdeniz’e bağlayanların, adadan adaya atlayanların, açıklara yelken açanların denizi.

Ayıran değil, birleştiren cennet! Bu denizin tarihi, coğrafyası, insanı, temizliği, çevresi, elbette çevresindekilerden, iki yakasındakilerden birden sorulur. İşte Midilli işte Edremit Körfezi; biri pislenirken öbürü temiz kalabilir mi? Biz bize kalsak sorunları çözmeyi biliriz. İşin içine başkaları girdi mi savaşmışız hep...

Şimdi de öyle...

İşte bakın son olaylara...

Yönetici akıllı oldu mu, işler daha kolay olurmuş eskiden de...

İyi de hep yöneticinin aklına mı kalmalı işler, yirmi birinci yüzyılda bile? Artık bizim akıllanmamızın çağı değil mi?

Atatürk, Venizelos, bir çağlarda, artık iyi yolda bir şeyler olması gerektiği gerçeğine varmışlar. Federasyonun bile düşünüldüğü günler olmuş... Elçilerimizin bile birleştiği günler... Evet bizim Tahran Büyükelçimiz, Yunanistan’ın elçiliğini de üstlenmiş bir tarihte... İkinci Avrupa (dünya diyorlar) savaşında Türk erleri Yunanistan sınırından içeriye yardıma koşmuş. Çeşmeliler Sakızlılar için kazan kaynatmış.

Komşuyuz biz; bakmayın ayrı ayrı vır vır ettiğimize, bir yürek dilini konuşuruz.

Ben halk arasında, ne yalan söyleyeyim, korku gördüm ama düşmanlık görmedim.

Yunanistan’a bunca yıldır geldim gittim. Bunca yıldır gelip geçtim oradan... Halk arasında tek kötülük görmedim. Yol sordum, kilometrelerce önümden gidip yol gösterdiler. Yer sordum, kahve içmeden bırakmadılar. Kaza geçirdim, bütün bir gün yardım ettiler. Hep dostluk hep yakınlık, hep insanlık gördüm halk arasında...

Ya hükümetler, ya politikacılar?.. Neden onlar başka... Neden durmadan ağılanmaya çalışılır genç kuşaklar! Nedir o okul kitaplarının durumu? Herkes birbirinden kahraman! Tencere dibin kara! Seninki benden kara!

Kim yarar görür bu sevgisizlikten, bu düşmanlıktan, silah satıcılarından başka? Yunanistan bu yıl 12,5 milyar dolarlık silah alacakmış... Kimbilir biz ne kadar alacağız? Nereye varacak bu işin sonu?

İnsanlar savaş istemiyorlar

Halklar savaş istemiyorlar.

Düşmanlık üretenleri sevmiyor halklar!

Kardak olayının ardından Ege’nin Anadolu kıyısındaki belediye başkanları “savaş istemiyoruz” diye güncelerde duyurular yayınlatmadılar mı?

Kitaplar, müzeler temizlenmeli...

Güven, sevgi için yeniden tanışmalı, gelecek için tanışmalı... Çocuklarımıza düpedüz doğruları söylemeyi bilmeliyiz. Halklar, sivil örgütler birbirlerine el uzatabilmeliler.

Kentler kentlerle, dernekler derneklerle kardeş olmayı bilmeliler.

Art arda Kardaklar gelmemesi için, aşımızdan, boğazımızdan, üstümüzden, başımızdan almalarına izin verilmemeli... Tüm yazarlar, çizerler düşündüklerini apaçık söyleyebilmek için, söyledikleriyle barış, dostluk üretebilmek için savaşım vermeliler.

Kavganın, düşmanlığın, kötülüğün değil; sevginin, iyiliğin, güzelliğin ortak sözcüklerini, dilini üretmeliler bıkıp usanmadan...

Klarnete... Avukat Fuat’ın yanık sesi katıldı usuldan...

Kıyıları birbirinden ayırmıyor çizgimiz, birbirine birleştiriyor...

SAKIZ

Sakız Limanı

Otuz bir Ocak (1997) Cuma günü 15.30’da ayrıldık Çeşme’den, koca bir tekneyle... Hani şu gulet dediklerindendi “Gülsu”... Yoksa onca insan nasıl sığışırdık?

Gazeteciler vardı aramızda... Çoğunluktaydılar... Politikacılar, eski bakanlar, milletvekilleri, belediye başkanları, sivil toplum örgütlerinden kişiler... Kalabalıktık...

Teknede ev sahipliği yapan Çeşme Belediye Başkanı Nuri Ertan, kıyıdan ayrılır ayrılmaz anlatmaya başladı:

“Sakız Çeşme’den 9 mil uzakta... (Yapıları görülüyor Çeşme’den...) Elli altmış bin oturanı var bütün adanın (Meydan Larousse’da 64.700 yazıyor). Yeryüzünün sayılı deniz ticareti filolarından birine sahip olan Yunanistan’ın gemilerinin çoğu Sakız Limanı’na bağlı... Niarkos’unkiler, Livanos’unkiler falan... Kaptanlık okulu var... Yunanistan’ın Ege Üniversitesinin kimi birimleri de burada...

Denizcilik dışında koyunculuk, balıkçılık var Sakız Adası’nda. İsli balığı Norveç’ten alıp kendi balıkları diye satıyorlar. 19. yüzyılın sonuna doğru, çok güçlü bir depremle (İzmir’le birlikte) yerle bir olmuş Sakız kenti...

Milletvekilleri, Papandreu’nun partisi Pasok’tan, seçimle gelen valisi “Yeni Demokrasi”den...”

Nuri Ertan sürdürüyor: “Sakızlılar –bize yüz Alman geleceğine beş Türk gelsin!– diyorlar” (Çeşmeliler de Helenler için böyle söylüyorlarmış. Nuri Ertan, 1943’teki Alman bombardımanını anımsıyor. Sakızlı direnişçileri tüketmek için tepelerine bomba yağdırıldığını... Çeşme’den her şeyin görüldüğünü... Anaların Çeşme alanında, adadan kaçanlar için kazan kaynattıklarını anımsıyor...

Dalgaları korkulu Sakız Boğazı’nı geçiyoruz. En dar yeri yedi milmiş bu boğazın (Meydan Larousse’da böyle yazıyor. Ana Britannica’da 8 km). Limandan limana 9 mil dediler... Bizim “Sakız” dediğimiz adanın Helence adı Khios ya da Khio...

İtalyanlar Scio diyorlarmış... İtalyanca adını neden yazdığımı, “tarih” bölümünü okurken anlayacaksınız.

Bizim “Sakız” dememiz adanın değerli ürünü sakızdan ötürü... Sakızın Helencesi: Mastika... Şu bildiğimiz “mastika” sözcüğü işte... Mastikanın nelere yaradığını yeri gelince anlatacağım.

Sakız adası, Midilli’nin güneyinde, bizim Çeşme yarımadasının karşısında... Çeşme yarımadasıyla Sakız adası, sözcüğün tam anlamıyla burun burunalar.

Küçükken haritalara baktığımda, bir genç kadın yüzüne benzetirdim bu adayı, Anadolu’ya bakan... Burnun üzerinde Sakız kenti var... Gerçekte, ağzı batıya çok açık “U” biçiminde... Sanki büyük bir kraterin yarısı...

Sakız adası 831 km²... Kuzeyden güneye uzanan bir sıradağın, su üzerinde kalan 50 km’lik bölümü... En yüksek tepesi, kuzeyde Pelineo, 1297 m.

İklimi, kışları yumuşak, yazları ılımlı, sağlıklı... Bağcılık var, zeytin var... Bir de Sakız ağaçları...

İskender’in yanında bulunup önemli olayları yazan Theopomos’un, Theokritos’un yurdu... Homer de bir süre Sakız’da yaşamış... (Sakızlılar İlyada ile Odisse’nin burada yazıldığına inanıyorlar) Ondan sonraki Sakızlı ozanlara Homeros’un oğullar denmesi de bundan... Sakız’ı görünce, Homer’in buraya neden “Kayalık” dediğini de anlıyorsunuz.

NEOLİTİK’TEN BU YANA...

Şimdilik bilinen bu...

Sakız’da, Embrio ve Agio Galas’ta (Sakız kentinin güneyinde, adanın, Anadolu’ya bakan yüzünde) yapılan kazılarda, neolitik dönemden, Helen öncesinden, Miken çağından (İÖ 6000-2000) kalıntılar saptanmış... Bronz çağı aydınlanmış adanın... En önemli bulgulardan biri de Anadolu’nun Ulu Burun kıyısında bulunan “batık”mış... İÖ 1420’den... Teknede “Chian Turpentini” (bir tür sakız sıvısı) bulunmuş. Bu ürünlerden İÖ 1550’de “Eber’in papirüsleri”nde söz ediliyormuş.¹⁴ Demek ki sakız firavunlarca biliniyordu... Biliniyormuş gerçekten, üç ayrı türüyle... Adanın en eski oturanları Pelaglar, Lelegler, Karyalılar... Hepsi Batı Anadolulu... Ada, İÖ 9. yüzyılda İyon birliğine katılmış... Panion’un on iki kent devletinden biri olmuş... İÖ 6. ve 5. yüzyıllarda yontuculuk okulu ünlüymüş. İÖ 546’da Pers kralı Kyros almış adayı... Perslerin yenilmesinden sonra da Delos Birliğine katılmış... İÖ 412’de başkaldırmış bu birliğe... Ama hemen bastırılmış, yıkılmış...

İÖ 378’de ikinci Atina Birliğine katılmak zorunda kalmış... İÖ 354’te gene başkaldırmış... Bu kez bağımsızlığını elde etmiş ama sonrasında iç savaşlarla alt üst olmuş... Bizim Avrupa Birliği öykümüz gibi değil mi? Girsen bir türlü, girmesen bir türlü... Aslında öyle değil, Şikago’nun gangasterler çağı gibi... “Ya haraç karşılığı korurum, ya da seni bana karşı kimse koruyamaz!” Ne yaparsınız, o çağlar böyle işte... Yalnız o çağlar mı? Sonrası da öyle değil mi?

Roma, Bizans dönemlerinde şarap tecimi gelişmiş...

İÖ 7. yüzyılda Arap baskınlarından baş alamamış.

İS 1089-’92 yılları arasında Selçuk Sultanı Birinci Kılınçaslan’ın kayınbabası Caka Bey’in elindeymiş...

1124-25, 1172, 1204-25 yıllarında da Venediklilerin...

1261’de Osmanlılara karşı korumak koşuluyla Cenevizli Zaccaria ailesine verilmiş Bizanslılarca... Sonra gene geri almışlar, 1346’da gene Cenevizlilere verilmiş...

Görüyorsunuz işte, küçüklerin bilinen durumu bu... Kendini koruyabilmek, yaşamını sürdürebilmek için ona buna vergiler verip durmuş...

Cenevizliler ünlü “Maona”yı kurmuşlar... Maona bir tekel... Paylaşımlı ortaklık tekeli... Elbette Sakız için... Ve gene elbette gelirin bir bölümü adanın savunmasına, daha doğrusu korumacılarına ayrılmış. Maona çağında Cenevizli Gioustiniani ailesi bir tür aristokratik demokrasi (?)¹⁵ kurmuş... Güvenlikleri de İtalyanlarca garanti altına alınmış.

Duyumsadınız kuşkusuz, ta firavunlar çağından beri her şey sakız için...

Maona bakın ne kurallar koymuş:

10 lt (3.2 kg)’ye kadar sakız çalana para cezası veriliyormuş. Ödeyemezse, kırbaçlanıp bir kulağı kesilebiliyormuş. 10-25 lt çalanın yüzüne kızgın demirle damga vuruluyormuş. 25-40 lt çalanın burnu ve sağ kulağı kesiliyormuş. 50-80 lt çalanın burnu, iki kulağı kesilip ayrıca damgalanıyormuş. 100-200 lt çalanın ya da ikinci kez 100 lt çalanın cezası ölümmüş.

Çalıntı sakızı alanların cezaları da böyleymiş... Çalanı ele veren de ödüllendiriliyormuş. Sakızı Maona’nın dışında kimse toplayıp satamıyormuş. Maona’nın yazıcıları, korucuları, gözcüleri, muhasebecileri, müdürleri varmış.

1566’da Osmanlılar Sakız’ı alana kadar sürmüş Maona...¹⁶

Osmanlı döneminde Sakız halkına ayrıcalıklar tanınmış. Sakız Adası, sakız üretenler ve üretmeyenler diye ikiye ayrılmış. Sakız üreten bölgeye özerklik tanınmış. Sakız emini (sakız vergisi toplayan kişiler) her yıl Ağustos’ta adaya gelip 20.000 okka (26.000 kg) sakızı alırmış. Böylece Sakızlılar bütün öteki vergilerden (hayvan, içki vb.) kurtulurlarmış. Ama daha önceki cezaların geçerliliği de sürmüş.

Ayrıca hırsızlık malı satanlar, alanlar, korsanlar, toplayıcılar için de cezalar konulmuş.

Sakız köylerinde geceleri kapılar kapatılırmış. Osmanlı döneminde Cezayir-i Bahri Sefid vilayetine bağlıymış Sakız... ama Fransız, Venedikli, Helen korsanlar, onu ele geçirme için ardsız arasız saldırmışlar, becerememişler bu işi... 1821’de Samos’lu Lykurgos Logothetis, bir filo ile gelip adalıları kalkışmaya kışkırtmış. Gerçekten de 1822’de Sakızlılar yönetime karşı ayaklanınca, güzel güzel geçinip gittiklerini sanan Osmanlılar çok bozulmuşlar. Kötü kırmışlar Sakızlıları... Başlangıçta, sakız üreten köylere dokunmamışlar. Amiral Kanaris Osmanlı sancak gemisini yakıp, pek çok Osmanlı subayını, kimi yazıcıları öldürünce, görevliler böyle bir buyruk almamalarına karşın, galeyana gelip önlerine geleni öldürüp, her şeyi yakıp yıkmışlar.¹⁷ Binlerce tutuklu İstanbul’a, Mısır’a yollanmışlar. Ya zorla İslamlaştırılmışlar, ya satılmışlar. Neden sonra, çoğu kadın olan, sakız üreten köylüler bağışlanmış, adalarına dönebilmişler. Sakız kırımından esinlenen Delacroix, olayın ünlü resmini yapmış. Victor Hugo da “Kios’un Çocukları” şiirini yazmış. Kırıma uğrayanların Helen kaynaklarında verilen sayısı gerçekten korkunç... 25.000 kişi öldürülmüş, 47.000 kişi de tutsaklığa yollanmış...

1832’de, özerkliklerine yeniden kavuşmuşlar. 1853’te (II. Mahmut dönemi) Sakız köylüleri “barışta ve savaşta tüm vergilerden bağışık tutulmuşlar.

Osmanlı sarayında sıkıntıyı gidermeye, daha pek çok şeye sakızın iyi geldiğine inanılırmış. Anlaşılan bu nedenle sakız üreten köyleri hep hoş tutmaya çalışmışlar.

Sakız adası neredeyse dört yüzyıllık Osmanlı yönetiminden sonra 1912 yılının 11 Kasım’ında Yunanistan’a verilmiş. Lozan Antlaşması’yla da adadaki Müslümanlarla Anadolulu Rumlar, değiş tokuşa edilmişler.

SAKIZ NEREYE NE UZAKLIKTA

Sakız Limanı’na varışımız kırk dakika mı ne sürdü?... Atina’dan da uçakla kırk dakika... Her gün iki-dört kez uçak varmış... Pire’den 147 deniz mili uzaklıkta... On saat sürüyormuş vapur yolculuğu... Bu bağlantı da günde iki kez... Selanik’ten de haftada bir... Selanik’ten de haftada bir... Selanik’e uzaklığı 200 mil... Yirmi bir saat sürüyormuş... Kavala’dan 177 mil, on yedi saat...

KARDEŞLER GİBİ KARŞILANDIK

Sakız Limanı’nda bizi, bu buluşmanın örgütleyicisi, gazetecisi Tçumas, Midillili gazeteci dostumuz Stratis Balaskas, Abdi İpekçi ödülünün kurucusu, Girit asıllı, Atinalı Andreas Politakis, bölgenin Komünist Partisi’nden milletvekili Korakas, daha başkaları karşıladılar. Bir otobüsle, gene limanın alt kıyısındaki Chandris oteline götürdüler, yerleştik...

Stratis, Sefa Taşkın’la beni hemen dışarı çıkardı. Bir kahveye oturduk... Oradan bir başka yere, bir başka yere... Çevremizdeki halka gitgide büyüyerek.

“Sefer”den dönmüş, sonunda kıyıya vurmuş denizciler gibiydik. Arkadaşlarımız bize “hoşgeldin” çekiyorlardı işte... Yalnız olunamaz bir akşamdı... Lodos masamızda neler yoktu neler, ortak denizimizden.

Gece yarısına doğru otelde gene lokantada buluşuldu, bütün gelenlerle ve karşılayanlarla... Her masada tartışmalar, söyleşiler, geç saatlere dek...

Neydi şu politikacılardan çektiğimiz...

ABDİ İPEKÇİ’NİN ÖLDÜRÜLDÜĞÜ GÜN

Ertesi gün (1 Şubat 1997) Abdi İpekçi’nin öldürülmesinin yıldönümüydü. Adaya gelme nedenimiz olan “Kardak Olayının Birinci Yılında Sakız Barış Etkinliği Toplantısı”, Homeros adına yapılmış kültür merkezinde sabah 9.00’da başladı... Öğle yemeği için verilen iki saat ara dışında yoğun biçimde sürdü...

Toplantının iki mimarından biri Sakızlı gazeteci Giannis Tçumas (öteki İzmir’den Yeni Asır’dan Süleyman Gençel) amacı en az sözcükle açıkladı: Barış için savaşım!

Gerek Türkiye’den gelenlerin, gerek Yunanistan’dan toplantıya katılanların konuşmaları alt alta yazılsa, sanıyorum altına adını yazmayacak tek kişi yoktu aramızda....

Kimlerin söylediğini bir yana bırakıp, söylenenlerden kimi tümceleri almak istiyorum buraya... Bir gün yolu Sakız’a, Midilli’ye düşecek olanlar, bu konular üzerinde düşünmek isteyenler, anımsasınlar bu sözleri:

Kin duvarlarını yıkmak istiyoruz.

Ege, birlikte davranırsak, ekonomik açıdan da güçlü bir

yöre olabilir.

Daha önce çok uzun süre, bir arada sevgiyle, barışla

yaşadık.

Sık sık buluşmalıyız.

Geleceğin savaşlarının nedeni “çevre” olacak besbelli...

               Bunu bu yörede önlemenin yolu bugünden birlikte

               alacağımız önlemlerden geçiyor.

               Savaş çok pahalı...

               Barış akıllı insanların işi...

               Toprakları değil insanları özleyelim.

               Birlik olup Amerikalılara şunlara bunlara, bizlere

               savut (silah) satanlara, “bizi rahat bırakın” demeyi

               bilmeliyiz.

               Gerçekte onlar bizleri yazları garson olarak görmek

               istiyorlar.

Ankara ve Atina halkların gerisine düşüyorlar.

Öğle yemeği için ara verilince sokaklara fırladım... Yıllar yılı duyduğum Sakız evlerini görmek için... Kenti şöyle bir tanıyabilmek için...

Küçücük Sakız Limanı’nın tüm çevresi cadde... Kıyı caddesi... Bir yanı su, bir yanı yapılar... Bir havuzu çevreliyor gibi... Buna dik sokaklar, içerilere dalıyorlar... Liman, özek; sokaklar da ondan çıkan ışınlar... Ya da “bütün yollar limana çıkar...” Bu ışınları (sokakları) kesen, liman caddesine neredeyse koşut, kuzeyden güneye inen iki ana cadde var... Liman’ın kuzeyinde Castro denilen, Türkçe “Kale Mahallesi” diyebileceğimiz bölge var... Gerçekten orta çağ kalesi içinde bu bölüm... Karaya ve açık denize karşı savunma duvarları ve onun üzerinde burçlar... Kendinizi bir batı Anadolu kıyı kentinde sanabilirsiniz bu sokaklarda...

Karşılaştığım insanlarla Türkçe konuşabilirim duygusunu taşıdım hep...

Homeros kültür evinde yeniden toplanıldığında, önce Abdi İpekçi Ödülü kurucusu Andreas Politakis konuştu. Yunanistan seçiciler Kurulu’nun 1997 Ödüllerini açıkladı... Benim de saydı adımı... Türkiye Yunanistan Dostluk Derneği Başkanı olarak bana da söz verdiler... Çocuklardan söz ettim onlara... Çocuklara karşı sorumluluğumuzdan...

“Gelecek çocuklarımızın ne durumda olmalarını istiyorsak, bugün de öyle davranmak zorundayız... Barış ortamında mı olmalılar, savaş ortamında mı?” Dedim onlara...

Bir de küçük şiirimi okudum:

Açıldı mı kapı

İç de duyar sevinci

          dış da

Pencere içe mi bakar

          dışa mı

          belli mi

Sevgi ne yandan gelirse gelsin

Girer içeri

Öğleden sonraki konuşmaların bence en etkilisi, 1996 Haziran’ında konuğu olduğumuz Midilli’deki Aya Pareskevi kentinin belediye başkanı idi...

Bergamalılarla Midilli’ye yaptığımız geziyi anlattı. Okullarındaki hazırlıkları gözden geçirmek için gittiğinde çocuklar ona sorular sormuşlar... Bilmek istedikleri, gelecek olan Türkler’den onlara zarar gelip gelmeyeceği imiş.

Bizlerle birlikte gelen Bergamalı çocuklarla iki gün dostluktan ve biz oradan ayrıldıktan sonra yaptıkları ilk şey neymiş biliyor musunuz? Okullarına gidip, duvarlarındaki, Türkler’e karşı yazılı çizili afişleri yok etmek...

Düşünün! Bundan güzel ne olabilir? Düşünün! Türkiye’de ve Yunanistan’da çocukları düşmanlıkla ağılayanlar ne kötü kişilerdir... Toplantı gece yarısına doğru şu basın bildirisiyle sona erdi:

BARIŞ BİLDİRİSİ

1. Bugüne kadar ortaya çıkan sorunlar sadece iki ülke arasında başlayacak olan diyalog süreci ile ortadan kaldırılabilir. İki ülkenin sınırları arasında bir sorun yoktur. İli ülke de birbirlerinden toprak talebinde bulunmamaktadır. İki ülkenin sınırları “Lozan Antlaşması”nda ortaya konulduğu gibidir.

2. Düzenlenen toplantılar her yıl tekrarlanacak, bir yıl Yunanistan’da, diğer yıl ise Türkiye’de yapılacaktır. Böylece iki ülke arasındaki sorunların diyalog süreci içinde ortadan kaldırılması yönünde önemli gelişmeler sağlanacaktır.

3. Yunanistan’ın Türkiye’ye koyduğu vizenin kaldırılması böylece iki ülke insanının yakınlaşmasının sağlanması gerekmektedir. Bunun için çalışmalara başlanmıştır. İki ülke arasında kadınlardan çocuklara kadar her grubun birbirine yakınlaşması sağlanacaktır.

4. İki ülkenin birbirini yakından tanıması ve birlikte çalışmaların arttırılması sonucu barış ortamının sağlanması için basın mensupları olarak her türlü girişimde bulunacağız...

Sonra da otele gidip yattığımızı düşündüyseniz pek yanıldınız... Elbette Taverna’ya gidildi... Hep birlikte halay çekildi...

Ertesi gün de kahvaltımız geç bitti elbette...

Önce Sakız Üreticileri Birliği’ne gidildi. Birlik yapısının tam önünde bir sakız ağacı vardı. Bodur bir ağaç... Daha sonra, yetişkininin daha iri olduğunu gördüm ama gene badem ağacı, şeftali ağacı gibi bir şey işte... İki-üç metre, en büyümüşü beş metre yükseklikte. Yavaş büyürmüş... Yaşını başını alması 40-50 yıl sürermiş ama 5-6 yaşından sonra sakız vermeye başlarmış. 12-15 yaşından sonra 320 gramın üzerinde, en çok en çok 1 kg sakız verirmiş. Yüz yılın üzerinde yaşarmış. İki yüzyılın üzerinde olanları olduğu söylenirmiş.

Sakızağacıgiller (Meydan Larousse’ta Antepfıstığıgiller yazıyor) ailesinden birkaç ağaca (pistacia lentiscus, pistacia terebinthus, pistacia vera) verilen ortak admış sakız...

Sakız ağacı, yapraklarını kışın dökmeyen küçük bir ağaçmış. Koyu yeşil yaprakları; siyah üzüm biçiminde meyvesi var. Anavatanı, Suriye’den İspanya’ya Akdeniz, hem de çorak yerleri... Bizim Çeşme yöremizde de sakız üretimi yapılırmış eskiden.

Sakız ağacının meyvelerinden, yenebilen bir yağ çıkarılırmış. Ama asıl özelliği, gövdesinin Haziran, Temmuz, Ağustos, aylarında çentilmesiyle dışa akan, bir tür reçine, ya da zamk olan “sakız”...

Çizilen yerlerden akan sakız damlalarının bir bölümü yere düşüyor, bir bölümü de ağacın üzerinde donup kalıyor. Yere düşen damlalar kirlemesin diye ağacın dibine, adanın yalnız güneyinde bulunan beyaz bir toprak seriliyor. Onun üzerinden neredeyse saydam sarı damlalar toplanıyor (Topladım).

Ağız kokusunu gideren sakızı, Türkiyeli, Yunanistanlı hanımlar çiğnemekten hoşlanıyorlar. Menengiç (pistacia terebinthus) denilen türünün kestane rengindeki odunu pek güzel damarlı olurmuş (Ben neden bilmiyorum ki?) Bunun kabuğundan Chio terementisi denilen (menengiç sakızı) bal kıvamında, koyu renkli, keskin kokulu, yağlı bir reçine elde edilirmiş. Bu da idrar ve solunum yolları antiseptiği olarak kullanılırmış.

Bakın Sakız Adası’ndaki Sakız Üreticileri Birliği’nin yayınladığı, hem de Türkçe, bir tanıtım yaprakçığında neler yazıyor.

“Sakız, pistacia lentiscus var chia adlı ağaçtan çıkar. Bu ağaç Sakız Adası’nın güney yörelerinde bulunur. Sakızın geçmişi çok eskilere dayanır. Eski Yunan yazarlarından Pilinus, Dioskuridis, Galinos, Teofrastos, Apollodoros ve Ermolaos, sakızın ilaç olarak kullanıldığını yazmışlardır. Hippokrates bile ilaç yapmak için, sakızı kullanırdı. Romalı kadınlar dişlerini aklaştırmak için sakızdan yapılmış kürdanlar kullanırlardı.

Dioskuridis, “Adadakiler sakız yağından yapılmış ilaçları kullanırlardı” diye yazmıştır.

Eski Yunan doktorları sakızdan, kuduza, yılan sokmalarına, mide, bağırsak, akciğer hastalıklarına karşı çeşitli ilaçlar yaparlardı.

Onuncu yüzyıldan sonra, sakızın ünü, Sakız Adası’nı aşarak yayılmış ve bütün dünyada ünlenmiştir. Sakız çeşitli amaçlarla yirmi beş ulusal ilaç kuruluşlarınca kullanılmaktadır.

Sakızın kendine özgü bir lezzeti ve hoş bir kokusu vardır. Galinos (bizim Bergamalı) diyor ki: “Sakız, kronik öksürük için çok iyi bir ilaçtır.”

Günümüzde sakızdan altı ürün üretilmektedir.

Sakız, ülser için birebir olduğu gibi kan basıncını da düşürür. Kolsterin ve şeker hastalığına karşı da kullanılır. Kanser, siroz gibi hastalıklara karşı da sakızın önemi büyüktür. Sakız Adası’nın özgün bir ürünü olan ve tüm yeryüzüne buradan yayılan sakızın yukarıda belirtilen önemi ve yararları her geçen gün daha iyi anlaşılmaktadır.

Yeryüzünün pazarlarında önemli bir yer tutan bu ürün, yalnız Sakız Üretenler Birliğince pazarlanmaktadır.”

Birliğin bu küçücük yayınından anlıyoruz ki, Sakız, rakıdan dondurmaya, diş macununa, her şeye giriyor. Bizde, bilirsiniz, muhallebiye de konulur.

Özel bir reçel de yapılır sakızdan... Küçükken, anımsıyorum, bir bardak suyla, bir tatlı kaşığıyla getirilirdi.

Çeşitli güzellik kremleri, yağları, ressamların kullandığı yağlar, boyalar, ciklet üretiliyor sakızdan.

Bize de, ciklet, reçel, rakı gibi kimi örnekler armağan edildi. Hepimize eskileri de anımsattılar böylece... Bir de içecek sundular ayaküstü: Somata.

Acıbademden yapılan bir tür şerbet... Acıbadem sübyesi... Çay gibi sıcak da içilebiliyor ama soğuk da...

Bunu Sakız’da öğrenmedim. Gelip geçtikçe Burhaniye’de içerdim, sekiz-on yıl öncesine dek... Sonra bulunmaz oldu. Sakızdan dönünce yolum gene Burhaniye’ye düşünce, gidip eskiden Somata içtiğim kahvede sordum:

— Bir somata getirebilir misiniz?

— Somata yok efendim!

— Neden?

— Kimse istemiyor, biz de yapmıyoruz.

— Somata’yı aldığınız yer de yapmıyor mu artık?

— Yapmıyor. Ama, şuradaki (Belediye’nin sokağında caminin karşısında) lokumcuya bir sorun... Eskiden biz onlardan alırdık. Belki sizin için gene yaparlar.

Üşenir miyim? Dert edindim bir kez...

Gidip dükkanı buldum. Eli yüzü tertemiz orta yaşın üzerinde bir hanım ve eşi işletiyorlar. Onlara sordum...

— Yok! Yapmıyoruz, çünkü pek soran yok!

— Ben dilesem, yapar mısınız?

— En az on kilo alırsanız yaparız.

On kilonun karşılığının bir bölümünü ödüyorum...

— Bir hafta-on gün sonra gelin alın.

Bir hafta –on gün sonra gittiğimde, birbirlerine bakıp azıcık utanarak:

— Görenler çok istediler, sizin somatadan iki-üç kilosunu sattık... Diyorlar...

Seviniyorum içimden:

— Olsun! Diyorum! Benim için gene yaparsınız!

Sezdiniz elbette, Sakız’la ilgisiz görünen bu konuyu neden anlattığımı...

Sonradan görmeler yüzünden her şeyimizi unutuyoruz. Etle ya kırmızı şarap içilir, ya ayran, ya da üzüm şerbeti... Eskilerin deyimiyle tahammür eden içki içilir etle... Ama coca cola içilmez... Bir tür barbarlıktır bu... Ne var ki, coca cola satıcılara daha çok kâr bırakınca kırk yıllık kebapçıda bile üzüm şerbeti bulamaz oluyorsunuz.

Koruk şerbeti de böylece kalktı ortadan... Sayıp dökmeyeyim, başka içeceklerimiz de...

Çeşme’de sakız üretilmemesi neden? Ya çok tembeliz, ya usumuz yok...

Bir somata sunmakla gördünüz mü neler düşündürdüler bana Sakızlılar?

Sakız Üreticiler Birliği’nden çıktık, otobüsümüze bindik, kentin güneyine yöneldik.

Güneye inişten sonra adanın ardına dolanacakmışız...

Kentin içinde Halk Bahçesinin de açıldığı büyük (ana) alandan geçtik. Castro’ya giriş de buradan... 1865’te Sultan Mecid “ziyaret” edecek diye yapılan Mecidiye Camisi’nin önünde duraladık.

O gelecek diye yapılmış Mecidiye Camisi ama, gelmemiş Sultan Mecid... Bugün Bizans yapıtları müzesi olarak kullanılıyor.

Kapalıydı, dün de bugün de... Gezemedim... Nasıl olsa bir kez daha gelirim.

Armolia’ya varmadan önce sakız ağaçlarının bol olduğu bir yerde durup kendimiz, yerden ve ağaçların üzerinden sakız damlaları topladık. Tepesindeki, 15. yüzyıldan, Çeşme Kalesi’yle aynı yıllarda yapılmış Ceneviz Kalesi duraduran, çömlek ve şarap köyü Armolia’yı geçtik... Pirgi’ye vardık.

Daha sonra önlerinden geçeceğimiz Olimbi ve Mesta köyleri gibi bütün buralarda Ceneviz izleri apaçık... Daha dün bırakıp gitmişler gibi...

Hepsi önemli sakız üretim köyleri...

Ama Pirgi’deki yapılar gerçekten ilginç... Mimarlıklarıyla değil, yüzlerinin süslemeleriyle... Hepsi söz birliği etmişler... Aykırı davranan yok.

Biri siyah, öteki ak, iki sıva katmanı çekiliyor duvara... Sonra üstteki, çizilen biçimlere uygun olarak kazınınca ilginç bir süsleme çıkıyor ortaya...

Pirgi’nin ana alanında, çevremizdeki evlerin tümü, kilise, hepsi bir telden çalıyorlardı. Hep bir ağızdan bir Ege köyü türküsü söyler gibiydiler... Aklı karalı, azıcık Egeli hüzünlü.

Mecidiye Camisi bugün Bizans yapıtları müzesi olarak kullanılıyor.

Daha sonra geçtiğimiz Mesta köyünde Bodrum’u anımsamamak olanaksız.

Paşalimanı’nda (Limenas) barbunya, Sakız rakısı, coşkulu konuşmalar, “nutuk”lar bildiğimiz “Ege” işte...

İkindi saatlerinde döndük Sakız’a... Gene kardeşler olarak sarmaşdolaş ayrıldık birbirimizden... Daha geç kalamazdık... Kalamazmışız... Yoksa Sakız Boğazı karşıya geçmemize izin vermezmiş... Böyle dediler bilenler... Biz gene de bir-iki saat daha kalamaz mıyız sularındaydık. Sakız Boğazı, bilenleri doğruladı. İçimizden kimileri gerçekten alt üst oldular. Rengi atanlar... Haydi ötesini söylemeyeyim...

Çeşme’ye vardığımızda Nuri Ertan’ın sunduğu işkembe çorbasıyla herkes kendine gelebildi.

Dipnotlar

1- Benden Selam Söyle Anadolu’ya, Dido Sotiriyu, Türkçesi: Atilla Tokatlı, Sander Yayınları, İstanbul 1974.

2- Ardıç Kuşu’nun ilk şiiri “Denize Yakın Ev”.

3- Destansı Öyküler’den dördüncü şiirin başı.

4- Alıştırmalar Defteri (1928-1937)-

5- Bütün bu nitelemeler Odysseus’tan alınmadır.

6- Seyir Defteri (III) Helen’in şiirinden.

7- Sappho, Üzerine Konuşmalar, Şiirlerinin Çevirileri, s. 77, Azra Erhat-Cengiz Bektaş, Cem Yayınevi, 1978, Cumhuriyet Kitapları 1999.

8- Halkondil, (1632 basımı) donanma miktarını yirmi beş kadırga ve yüz kadar da top, silah ve nakliye gemisi olarak göstermektedir (s. 219) Hammer’de altmış kadırga ve yedi gemi kaydı vardır. (C. III, s. 73). Ben metinde Kritovulos’un yazdığını tercih ettim.

İbni Kemal Midili’nin zaptını aynı tarihte yapılmış olan Eflak Seferinden sonra gösterir.

9- Kritovulos fethinden sonra Midilli halkının üçe taksim edilip bir kısmının İstanbul’a gönderilerek bir kısmının da cizreye yani başvergisine bağlanıp adada bırakıldıklarını ve üçüncü kısmının da harp esiri olarak askerlere taksim edildiğini ve adayı muhafaza için bırakılan Latin askerlerinin de öldürüldüklerini yazmaktadır.

10- Ali, bu hususta şöyle diyor: “... halkı dört kısma taksim olunup efrenciyyü’l-asi olup muavenete gelen bekarların boyunları vuruldu ve eshab-ı sanayii ve ehl-i ziraat imaret-i bîlad için takdir-i cizye ve haraçla ibka olundu ve murahik (büluğa ermemiş çocuk) mertebesinde olup efvar-ı iman cibahında nümayan olan ebkar ve gılman arayiş-i can-ü dil-i mücahiden kılındı ve beray-i kisb ve ticaret ol kaleye gelenlerin murad üzre malları iğitnam kılındıktan sonra reha olundu ve hakim ve kadı nasbolup...”

11- Halkondilde Midilli’de müdafaada bulunan korsanların üç yüz kişi olup bunların sur harcinde katledildiklerini yazar.

12- Nikola Gateluziyo ile beraber onun biraderi Dominik’in oğlu Lucio da İstanbul’a nakledilmişse de Nikola ile yeğeni Müslüman olmalarına rağmen kendilerinden şüphenilerek aynı sene içinde öldürülmüşlerdir.

13- Hammer Venedikliler’in Mora’ya hücumunu 1463 ve Venedik donanmasının Midilli’ye taarruzunu da 1464 olarak göstermiş ise de Kritovulos’un kaydına göre bu tarih doğru değildir; çünkü Venedikliler Mora’da 1464’te mağlup olmuşlar ve aynı sene içinde yetmiş kadar harp gemisi ve üç bin askerle Midilli’yi muhasara etmişlerdir.

14- Perikos, John; The Chios Gum Mastic, 1993

15- Aynı yapıt

16- Aynı yapıt.

17- Periko, John; The Chios Gum Mastic, 1993