Elin Pelin

Bir Türk Kadını

Uğruna

Öykü

Bulgarca Aslından Çeviren
M. Türker Acaroğlu

Evrensel Basım Yayın – 243

Bir Türk Kadın Uğruna

Elin Pelin

Birinci Basım: Ekim 2003

Çeviren: M. Türker Acaroğlu

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah. Alhatun Sk. No: 27 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) - Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Bir Türk Kadını

Uğruna

Yaşamöyküsü - Yapıtları - Sanatı

“Elin Pelin, her büyük ülkeye şan,
onur, övünç verebilecek bir yazardır.”

(Maksim Gorkiy)

Ünlü Bulgar öykü yazarı Elin Pelin (asıl adıyla: Dimitr İvanov Stoyanov) Sofya’nın Baylovo köyünde doğdu (18.VII.1877), Sofya’da öldü (3.XII.1949). Ataları, XVIII. yüzyılda, Tatar-pazarcık ilinin Otluk-köy (bugünkü adı: Panagürişte) ilçesinin bir köyünden Bay-lovo köyüne göç etmiş (bu yer adı, Bay-lo erkek adından gelir; Sofya yöresinde oturan, etnik yapısında ilk Türk-Bulgar öğesi bulunan Şoplar arasında kullanılır). Dedeleri gibi, Yoto Varciyata (Kireççi Yoto) adlı babası da aydın bir kişiymiş. Çocuklarının okuyup yazması gibi, köyün eğitim-öğretim işleriyle de ilgilenirmiş.

Elin Pelin, çocukluk yıllarını bu köyün pek hoş çevresinde, aydın ruhlu, doğuştan alaycı halkı arasında geçirmiş. (Elin Pelin takma adının ikinci sözcüğü olan Pelin, Bulgarlar arasında erkek adı olarak kullanılır; yapraklarında ve öteki bölümlerinde çok acı ve ıtırlı bir madde bulunan, hekimlikte kullanılan bir bitkinin Türkçe adıdır; apsent denilen içki de bundan yapılır. Sofya yöresinde Pelin-ov soyadına rastlanır.)

Daha sonraki öğrenimini Sofya, İzledi (Zlatitsa) ve Otluk-köy’de yapmış, ama bunda da pek direşken olamamış. Daha çok, ders kitabı olmayan yapıtları okumaya dalmış. 10. sınıfta liseyi bırakmış. Şakacı, yaramaz bir öğrenciymiş. “Sınıfın neşesi” derlermiş ona. Daha o sırada “Bılgarski pregled”, “Voynişka sbirka” vb. gibi dergi ve gazetelere yazı göndermeye başlamış.

Doğduğu köyde ancak bir yıl öğretmenlik yapmış. Bu sıralarda eğitim-öğretim yaşamıyla ilgilenmiş, öğretmenlerin ruh ve düşüncelerini tanımış, böylece yaşam görüşlerini zenginleştirmiş. Sofya’ya giderek (1899) liseyi bitirip Resim Okulu’na girmek istemişse de başaramamıştır. Boyaciev, Bojinav, Prof. Balabanov vb. gibi o çağın ünlü kişileriyle tanışarak çıkardıkları “Letopisi”, “Prosveta” vb. gibi dergilerde yazılarını yayınlamaya başlamış, hemen okurların dikkatini çekmiştir.

Milli Eğitim Bakanı Prof. Şişmanov, onu Sofya Üniversitesi Kitaplığı’na memur olarak atamış (1903), bir yıl için Paris’e kütüphanecilik stajına göndermiştir (1906-07). Dönüşte Bulgar Ulusal Kitaplığı’nda göreve başlamış (1908), bu kütüphanecilik görevi 1926’ya dek sürmüştür (tam 18 yıl). Daha sonra İvan Vazov Müzesi’ne yönetmen olmuştur (1944’e değin). Bulgar Bilimler Akademisi üyeliğine, Bulgar Yazarlar Birliği başkanlığına seçilmiştir (1940). Ölümünden 9 ay önce, 1949 Nisan ayında 70. yaş dönümü, tüm Bulgaristan’da büyük törenlerle kutlanmıştır. Sofya’nın 24 km doğusundaki Yeni-köy (Novo-selo) ilçesine 1950’de (Elin Pelin) adı verilmiştir.

İLK YAZILARI

Elin Pelin’in ilk yazıları, halk öyküsü türündeydi. O çağın Bulgar aydınları, bir “avam hayatı” yaşardı. O yazılar, yazın örnekleri değil, ancak “çağın çizgileri” olmak yönünden ilgi çekicidir. Gerçek bir yazın alanına girmesi için, o yoldan geçmesi gerekti. Eleştirmenin biri, onu değerlendirirken “köy yoksulluğunu işlemiştir” derse de bu yargı, yazarın sanat yaşamının ilk yılları için pek geçerli değil.

KÖY YAŞAMINI ANLATAN KÜÇÜK ÖYKÜLERİ

Bulgar köyünün ilk gerçek betimlemesini Elin Pelin yaptı. O çağın Rus yazarlarından “izlenimci tasvir”, yani lirik betimleme türünü benimsemişti. Böylece kendini buldu. Konuları gibi; dili, biçemi de yenidir. Betimleri kısa olduğu denli, coşku vericidir de. Yaşam betimleri, görünümler, anlatım yolu lirikliğinin derin izlerini taşır. Kuramsal olarak bireyselcilerin dünya görüşüne yabancı olduğu halde, yaşamda özgürlük sevgisi yüzünden onlara pek yakın gözükür.

En iyi yapıtlarında yaşam, sevinç, kaygısızlık egemendir. Gerçekte bunlar gençliğin en güzel öyküleri, türküleridir. Pırıl pırıl bir ışık, bu öyküleri aydınlatır. Elin Pelin dünyayı Âdem’in, yani gençliğin gözüyle görür. Onun için her gün bayramdır, her gün parlaktır, her gün yenidir. “Toprak” ve başka öykülerinin en güzel parçalarında bu çobanlama (pastoral) mavisi pırıldar.

GERÇEKÇİLİĞİ

Yazar, yaşamın kimi alanlarını pek özel, çok öznel bir açıdan görür. Yaşamı iyi tanıyan bir adamın ustalığıyla betimlemesini ortaya sürer. Böylece köyün daha nesnel bir görünümüne varır. Bu, bir yaşam gerçekçiliği ve doğalcılığıdır.

Çocuk ruhu da, Elin Pelin’in en güzel kimi öykülerine konu olmuştur.

Genel olarak yapıtlarında köyün karanlığına, “karanlığın gücü”ne çok yer verir.

İnsanların temel duygularının, hırslarının yazarı olarak, Elin Pelin, küçük öykü türünde pek ustadır. Uzun öykülerinde ise, bir sabırsızlık görülür.

“Gerak’giller”

Bulgar yazınının en önemli yapıtlarından biri olan “Gerak’giller” (1911) adlı uzun öyküsünün konusu, köyde ataerkil yaşamın yıkılışıdır. Ailenin huzur ve mutluluğunu anlatan ilk sayfalar, çok iyi kurulu öykünün en güzel parçalarıdır. Bu güçlü ailenin sonu, beklenmedik bir sonuçla noktalanır. Ancak bu öykü, ilginç konusu, koçaklamalı (epik) niteliği, köy yaşamından ustaca çizilmiş bir dizi tablosu ile Bulgar düzyazısının en büyük yapıtlarından biri sayılmaktadır.

“Toprak”

Elin Pelin, “Toprak” (1922) adlı uzun öyküsünde de bahar ve gençlik bayramını anlatırken insanı şaşırtır, büyüler. Böyle anlarda coşkuyla konuşur, sonsuz esinli bir ozan gücü gösterir. Kişileri sanki dupduru, bereketli bir pınardan fışkırır gibidir. Tsveta adındaki genç kızın sevimli yüzü ile al başörtüsünün görünüvermesinde, Fransız resim ustalarından Alfred Sisley’in (1839-1899) bayram tablosundan bir şeyler vardır.

Hızlı olayların yazarı olduğundan, şaşırtı ile biten, ozanca açıklama ve karşılaştırmaları çok güçlüdür. Canlandırıcı bir düş gücüyle –tıpkı ilkel insan gibi– tablolar çizer. Görüş açısının yeniliği, anıların özlüğü insanı şaşırtıp büyüler. Hele o gözlem ve duyguların ilkel dünyası pek özeldir. Onun asıl yazı türü, küçük öyküdür, izlenim’dir. Uzun gelişimler, karışık serüvenler, çapraşık ilişkiler onu pek ilgilendirmez.

“Toprak”, bir cinayetin ruhbilimini verir. Enü toprağa bağlı, toprağı çok seven bir adamdır, ama rakıyı da o denli sever. Tsveta’yı reddedip Stanka ile evlendikten sonra, genişleyen toprak işleriyle uğraşacağı yerde, içkiye dadanır. Ağabeyinin tarlası, çiftliğini derleyip toparlamasına engel olmaktadır. Başkalarından istediği denli toprak satın alabileceği halde, bu tarla onun için bir saplantı (fikr-i sabit) olur, onu cinayete değin sürükler. Cinayetin hızlı bir dizemi (temposu) vardır. Enü’nün suçu bile bile (taammüden) işlenmiştir. Kahramanın daha sonraki durumu –“iyi”liğe dönüşü– duygusal bir açıklamayla verilir.

“Toprak” öyküsü Bulgarlarca filme alınmış, bu film Türkiye’de de gösterilmiştir.

Elin Pelin, iyiliğe hep duygusal bir gözle bakar. Örneğin, “Koca Öküz” öyküsündeki Belço’ya karşı sevecen davranışında bir tatlılık var. Acı karayıkımları, umutsuzlukları anlatırken kullandığı biçem ise, epey ağırdır.

“Kirli Güç”

Aşırı tutkunun uğursuz, şeytanca gücü, “Kirli Güç” (1909) adlı bir başka uzun öykünün konusunu oluşturur. İlgi çekici, çapraşık bir ruhbilim sorununu ortaya koyar. Bunun baştarafı da pek güzeldir: Genç konuklarda görülen nedensiz sevinç, mutluluk, çiy düşmüş yaz sabahının şiiri, gençliğin kaygısızlığı, ırmak kıyısındaki eğri büğrü patikada türküler mırıldanarak yürüyen Mladena adındaki genç kızın mutluluğu; bütün bunlar, ancak Elin Pelin’in yazabileceği “ozanca” bir biçemle şuraya buraya serpiştirilmiştir. Daha sonra, Tsekovitsa’nın büyüleyici “kirli güc”ünün anlatımında ise, bambaşka bir yazar olur. Düşmüş bir kadının bayağılığı ve hayasızlığını temsil eden bu kadın, kişiyi baştan çıkarıcı bir canlılıktadır. Bu uzun öyküyü, yazar, İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra roman biçiminde yeniden kaleme almak istediyse de ancak birkaç bölümünü yazabildi, bunlar da 9 Eylül 1944 devriminden sonra yayımlandı.

GÜLMECE YÖNÜ

İnsancıl düşkünlükleri, zorunlu ve “doğal” günahları gülerek, şakalaşarak anlatırken, Elin Pelin, bambaşka bir adam, benzersiz bir yazar olup çıkar. Genellikle insanları gülünç durumlarda görmeyi, hele “Şop” denilen Sofya yöresi köylülerinin içki hırsı, dikkatsizliği, doğalcılığı ile eğlenmeyi, Bulgarların kusurlarıyla alay etmeyi pek sever. Güldürü öykülerinin en canlı kişilerinden birkaçı çoktan cins adı olmuştur. Aleko Konstantinov’un “Bay Ganü”sü gibi, Elin Pelin’in “Pijo ile Pendo”su da pek ünlü adlardır (1917). Yazarın gülmecesi canlı olduğundan eğlendirici, güldürücüdür. “Cıgaralarımın külü” (1905) güldürü öykülerinden bir başka cildin adıdır.

***

Elin Pelin, bir köy çevresinden yetiştiği için, köyden zengin gözlem ve izlenimler edinmişti. O yüzden, Bulgar köyünün en büyük sanatçısı oldu. Köy yaşamını, köylünün yaşam koşullarını “ozanca” anlatır, kişilerin ruhunu olduğu gibi açıklar. Ulusal ve toplumsal düşüncelerin etkisiyle, eski toplumun bozuk düzen işlerine dikkati çeker. Köylüyü canlı olarak anlatan, ilkokul öğretmenlerince pek aranan “Köy Sohbeti” (1902-03) adlı bir dergi çıkarmıştı. Bu dergide, “birilerine ana, öbürlerine üvey ana işlemi” yaptığını ileri sürdüğü Bulgar devletine karşı sert tutumunu belli eder. Bundan sonra, 1904-37 yılları arasında birçok öykü kitabı yayımladı.

İki ciltte toplanan ilk öyküleri (1904, 1911), Bulgaristan’ın bağımsızlığından sonra geçen ilk otuz yıl içindeki Bulgar köy yaşamını coşkuyla anlatan bir “vakayiname” değerindedir. Bunlarda demokrat sanatçı, köy gerçeğindeki toplumsal karşıtlıkları gösterir. Yoksul halkın acılarını, yönetimden hoşnutsuzluğunu tüm ayrıntılarıyla anlatır. Yazarın düşün ve şiir dünyası en iyi olarak “Andreşko”, “Suç”, “Koca Öküz”, “Tırpancılar”, “Öbür Dünyada”, “Tanrı’nın Belâsı”, “Deli Kadın”, “Spas Tepesi” vb. gibi öykülerde açığa vurulur.

Birinci Dünya Savaşı’nda, daha sonraki yıllarda yazarın sanatındaki gerçekçi-eleştirel keskinlik biraz azalır. Bu dönemde Yiğite Bir Demet (1917) adlı öykü kitabını yayımlar. Bu savaş öykülerinde, o çağın koyu ulusçu propagandasının izleri görülür. Ben, Sen, O (1936) adlı öyküler kitabı, köy ve kent halkı arasındaki rüşvetçilik gibi ahlâk bozukluklarını açıklar.

ÇOCUK KİTAPLARI

Elin Pelin, çocuklar için de yapıtlar verdi. “Veseluşka” (1908-10), “Çavçe” (1913-14), “Ateşböceği” (1920-32) dergilerini çıkardı. Duru Derecikler (şiirler, 1913), Issız Ormanlar (şiirler, 1919), Yan Bibiyan (1933) ve Yan Bibiyan Ay’da (gençler için düşsel roman, 1934) adlı kitaplarını yayımladı.

9 Eylül 1944 devriminden sonra “Eylülcü Çocuk” dergisine yazı yardımında bulundu, toplumcu konularda çocuk öykücükleri yazdı.

***

Elin Pelin, Bulgarların en çok sevdiği yazar olduğu gibi, dış ülkelerde, özellikle eski Sovyetler Birliği’nde, bugünkü Rusya’da da pek ünlüdür. Maksim Gorkiy’ye göre, “Elin Pelin, her büyük ülkeye şan, onur, övünç verebilecek bir yazardır.”

Başkaca yapıtları: Manastır Asmaları Altında; Leylek Yuvaları; Bir Yaz Günü (üçü de öykü kitabı); Kara Güller (düzyazı şiirler) vb.

Bütün yapıtları Sofya’da T. Borov, K. Genov ve P. Rusev’in yönetiminde 10 cilt biçiminde topluca basıldı (1958-59). Genov’un Elin Pelin’in Yaşamı ve Yapıtları (1956), Rusev’in Balkan Savaşına Dek Elin Pelin’in Sanatı (1954) ve P. Pondev’in Öykü Ustaları: Elin Pelin, Yordan Yovkov (1962) adlı kitapları anılmaya değer.

Son elli-altmış yılda Elin Pelin’in birçok öyküsü Türkçeye çevrilip sanat ve yazın dergilerinde yayınlandı. Sayısı pek çok olan bu öykülerden çoğu M. Türker Acaroğlu, Oğuz Peltek, Âdem Şakar, Muzaffer Esen, Bilgin Adalı, Hüseyin Dallı vb. tarafından –çoğunlukla Bulgarca asıllarından– dilimize çevrilmiştir.

Bulgar yazınından beş küçük öyküyü içeren T. Acaroğlu’nun Birimiz Hepimiz İçin (1944) adlı kitabının son öyküsü, Elin Pelin’den çevirdiği “Bizim koca öküz”dür. “Toprak” adlı uzun öyküsü de tarafımızdan, doğrudan doğruya aslından dilimize çevrilip İstanbul’da çıkan günlük “Son Posta” gazetesinde 1948 yılında tefrika edilmişti. Şimdi bu kitaba alınırken, dili yalınlaştırılıp yenileştirilmiştir. Yine tarafımızdan düzenlenen, 20 Bulgar yazarından 35 öyküyü bir araya getiren Bulgar Hikâyeleri Antolojisi’nde de en büyük yer Elin Pelin’e verilmiş, tam 9 öyküsü o kitaba konulmuştur (1967).

Gülşah Özer’in Elin Pelin’den çevirdiği Yan Bibiyan, Bir Yumurcağın Serüvenleri adlı çocuk romanı da 1996 yılında İstanbul’da Evrensel Basım Yayın tarafından yayımlandı.

Kültür Bakanlığınca 2001 yılında yayımlanan Çağdaş Bulgar Edebiyatı Öykü Seçkisi adlı kitapta da Elin Pelin’den çevrilmiş dört küçük öykü yer almıştır.

Gelecek yıllarda, Elin Pelin’in başlıca öyküleri dilimize de aktarılacaktır, umudundayız.

M. Türker Acaroğlu

Nisan 2003, Avcılar-İstanbul

BİR TÜRK KADINI UĞRUNA
YA DA ERMİŞ SPRİDON’UN GÖZLERİ

Yoksul bir kunduracıydı. Kesici aletlerini üzerine serptiği küçük alçak masasına eğilerek, Tanrı üzerine mutlu düşüncelere dalarak gün boyunca çalışırdı. Tek dinlenme zamanı, kuru ekmeğini yavaşça, sessizce yemeğe oturduğu ya da gözlerini küçük pencereden kendisine hep acıma duygusu veren dışarıdaki Tanrısal dünyanın bir parçasını görmek için kaldırdığı vakitlerdi.

Ak saçlı soğuk kışla altın başlı yakıcı yaz, onu aynı biçimde sevindirirdi. Güneşin karları erittiği ilkyaz günlerinde, Ermiş Spridon, ufak dükkânının çökük saçağından düşen damlacıkların şıpırtılarını dinlemeyi ya da karşıda küçük kilisenin önündeki bahçede leylakların nasıl tomurcuklandığını, elmaların nasıl çiçeklendiğini seyretmeyi severdi. Çiçeklerin, dar ve durgun sokağı dolduran tatlı kokusu, dalgalar halinde, daracık dükkâna girer; delikanlının ruhunu temizliğe doğru daha çok harekete getirirdi. Böylesi günlerde Ermiş Spridon gökleri özel bir sevinç ve umutla düşünür, kimi kez alçacık iskemlesinden kalkarak göklere bakmak için pencereye dayanırdı.

Genç ve yakışıklıydı. Ama ona yapılan övgüler, ruhunu birtakım anlamsız günahlarla çöle çevirip kurutamıyordu. Tövbe ve yerinmeler içerisinde yalnız Tanrı’ya yalvarıyor, hiçbir günahı olmadığı halde kendini ona yaraşır bulmuyordu. Tek düşüncesi, içini öylesine temizlemekti ki, ruhu karşıki kilisenin önündeki elma ağacı gibi açsın, kokusu ak elma çiçeğinin arıları beslediği gibi erdemleri beslesin!

Tinsel güzelliği de ölümlü kalıbına iyi bir görünüş veriyordu. Bu yoksul delikanlı, pek güzeldi. Yüzü bir ermiş temizliğiyle parlıyor, zeki alnında ancak ayrımsanan ak ve pembe bulutlar, bir mayıs sabahının gökyüzündeki gibi birbirini kovalayıp akıyordu. Tanrı’ya ilişkin nesnelere hep sevimli bir dalınç halinde bakan mavi gözlerinde, gökyüzünün tüm ışıklarının titreştiği bir göl derinliği vardı.

Kasabanın güzel ve varlıklı kızları, çokluk delikanlının kunduracı dükkânının bulunduğu bu ıssız sokaktan geçerler, bayramlık ayakkabı ısmarlamak bahanesiyle onu görmek için fırsat kollarlardı. Bu, dindar genci ürküttü. İpekli kadınların şen kahkahalarıyla gürültülerini duyunca, gözlerini yere diker; dışarıda, küçük sokakta durgunluk geri gelinceye dek öylece kalırdı.

Her tür baştan çıkarılmadan kaçınmak üzere, dükkânın önüne küçük bir sandık kül koymuştu. İskarpin ısmarlamaya gelen kadınlar oraya basar, kunduracı da ölçüyü bu basışın izinden alırdı. Çünkü saf delikanlı ermişlik orucunu bozacak olan kadına ilişkin tüm arzuları içinden atmak; gözlerini ayartılmanın gölgesinden, ellerini vücuduna dokundurmaktan korumak istiyordu.

Bir gün, Ermiş Spridon, üç ayaklı alçacık sandalyesinden ayağa kalkmış, gökyüzünün maviliklerinde, kuşkusuz, bir meleğin dans ederek oynattığı bir ak bulutun güzelliğine bakmak isteğiyle pencereye doğru gidiyordu ki, dükkânın önünde yaldızlı bir lüks fayton durdu. İçerisinden genç bir Türk kadını çıkarak kapıyı vurdu. Yaşmağı hafifçe aralık olduğundan, Ermiş Spridon, baştan çıkmanın çekiciliği ruhuna dek işlemesin, diye Tanrısal gözlerini hemencecik yere eğdi.

Kadın yavaşça kapıyı açarak içeri girdi. Kadınla birlikte, bu loş ve yoksul dükkâna, dışarıda egemen olan bahar gününün tüm güzelliği de girmişti. Ermiş Spridon, çeşmenin uyanık gürültüsü ile serçelerin aşk savaşımlarını, bir genç kızın türküsünü, birtakım delikanlıların erkekçe kahkahalarını işitti. Yaşamın bu sevinçleri bilinmeyen kadınla birlikte küçük dükkâna girip kalmıştı.

Genç adam başını daha çok eğdi, ne diyeceğini bilemiyordu.

O vakit kadın büyük bir incelik, derin bir yumuşaklık ve sanki bir şiirle, yeni yaptıracağı iskarpinleri için ölçü alması dileğinde bulundu.

— Lûtfediniz de dışarıya çıkınız, sayın bayan! Sandıktaki küle basmanızı rica edeceğim. Ölçünüzü ben sonra oradan alırım, dedi tatlılıkla Spridon.

Kadın kahkahalarla güldü. Delikanlıya öyle geldi ki, birtakım genç adamlar dükkânı önünde birikmiş, içeriye binlerce taze kokulu güzel çiçekler atıyorlar. Ellerini yüzüne kapadı. Ricasını öyle bir alçakgönüllülükle yeniledi ki, genç Türk kadınının yüreği burkuldu.

— Hayır, hayır! diyerek sustu kadın. Daha sonra sözlerine şunu ekledi:

— Hayır, ben ölçümü doğrudan doğruya ayağımdan almanızı istiyorum.

O vakit Spridon ayağa kalktı. Ölçüyü kaptığı gibi, gözlerini açmaksızın, bilinmeyen kadına yaklaştı. Uzun ipek giysisini azıcık toplayan kadın, güzel ve uyumlu ayağını kaldırarak üç ayaklı alçacık sandalyeye bastı. Spridon eline aldığı şeridi, ayağın çevresine doladı. İşte o an umulmadık bir şey oldu. Ermiş genç, mutlu düşüncelerini Tanrı’ya ulaştıran teli yitirdi. Kendisini işine vererek gözlerini –ölçünün ne gösterdiğini görmek üzere– açtı. O zaman göz ucuyla, koyu ipek çoraba güzelce bürünmüş enfes ayağı görüverdi. Dindar gencin ruhunda çöküntüye benzer bir şeyler oldu. Az kalsın, sonsuza değin yitip gitmiş olacaktı! Ancak inancının sapasağlamlığıyla kurtuldu. Bunca süre kendisine bir dayanak noktası olan ermişliği, istencine bir çelik tavı vermişti. Uyanan arzularına başkaldırdı. Çarçabuk, masa üstündeki bizi kapar kapmaz, baştan çıkma eğilimi gösteren gözüne sapladı. Korkunç acıların yanında, Ermiş Spridon, düşmekten kurtulan ruhunun sevincini de yaşadı. Et zevkinin baygınlığı içinde, elini indirmeksizin, bize daha şiddetle basarak öteki gözünü de çıkardı. Gerçi onun bir günahı yoktu, ama saflık hırsından dolayı, ermiş genç, kendine çekici, baştan çıkarıcı, günah getirici şeylerden yansımış ışıkların geçebileceği kaygısıyla, ruhunun pencerelerini sonsuza dek kapamak istemişti.

Gözlerini yitirdikten sonra, artık çalışmıyordu. Küçük dükkânını kapayarak, kıyılarını söğüt ağaçları kaplamış büyük bir ırmağın aktığı bir ormana çekildi. El yordamıyla çubuklar kesiyor, güneşe karşı oturup sepetler örüyor, bunları kasabaya giden köylülere bir parça ekmeğine satıyordu.

Çevre öyle durgun, öyle rahat, öyle sevindiriciydi ki, kimi kez ırmakta oynaşan küçük balıkların suda çıkardığı sesleri dinliyor, uzun süre kıyılarda sessiz sessiz oturuyordu. Arıların vızıltısı, huş ağaçlarının hafif sesi, şimdi yatışmış olan ruhunu büyük bir hazla dolduruyordu. Bir yerden öteye koşarak geçerken, otlar arasında ancak sürünerek yürüyen karınca gibi varlıkları ezmesin, diye ayaklarını düz yola çıkarması için Tanrı’ya dua ediyordu. Sabahları ve akşamları doğarak öğle üstleri ölen taptaze, yepyeni bir rüzgâr, tüm bitki, çiçek ve ıhlamurlardan derlediği kokuları bu kör ve göçebe delikanlıya taşıyor, içini hazla dolduruyordu.

Bu şaşırtıcı sessizlik ortasında Ermiş Spridon’un yüz kez arınmış düşünceleri Tanrı’ya varıyor, saatlerce zeki ve bağışlayıcı gülümsemesini derin bir dalgınlık içinde süzüyordu.

Ancak, genç adamı bir şey sinirlendiriyordu: Ormanı dolduran kuşların aşk cıvıltıları... Ermiş Spridon güvercinlerin, kumruların, bülbüllerin, çalıkuşlarının, bütün öteki kuşların nasıl daldan dala sıçrayarak seviştiklerini duyuyor, bu onu tedirgin ediyordu. Taş toplayarak ormanın her yönüne atıyor, ıslık çalarak elleriyle devinişler yapıyor, böylece onları kovalamaya, kaçırtmaya çalışıyordu. Ama onlar durmadan bağırışıyor, ötüşüyor, birbirlerine sesleniyordu. Delikanlının düşünme yetisinde, tüm çabasına karşın, kuşların hırslıca teslim oluşları ister istemez canlanıyordu. Bir gün genç adam dehşetle anladı ki, ruhunda çıkaramadığı, çıkaramayacağı daha başka gözler de vardır.

Örmekte olduğu sepetçiğin üzerine eğilmiş, düşünüyor, anlıyordu ki, önceleri dünyayı maddesel gözleriyle seyrederken, şimdiki gibi, hep o dünyayı ruhunun kapalı gözleriyle seyrettiği şu andaki gibi bir acıyı asla duymamıştı. İçinde kemirici bir rahatsızlık belirdi. Bunun nedenini anlamadığı için, Tanrı’ya karşı bir günah işlediği sanısına kapıldı, gece gündüz dua etmeye başladı. Ama gün günden azalacağına, iç rahatsızlığı gittikçe artıyordu.

Bir gün bir sepetin son örgülerini tamamladığı sıra, sonunda gözlerini oyduğu o çekici görüntüyü anımsadı. Önünde, az kalkık eteğiyle duran, ipek çoraplı nefis ayağı görünen güzel kadını tinsel gözleriyle apaçık görüyordu. Spridon, boş yere, bu denli açık ve çekici olan o görünümü kovmak istiyor, ama yapamıyordu. Kör yüzünü ne yana çevirirse çevirsin, orada bu Türk kadınını görüyor, kahkahasını işitiyordu. Yüksek sesle bağırarak Tanrı’yı yardıma çağırmak istedi. Boşuna! Gözalıcı hayal gitgide büyüyor, kendisini bütün bütüne kaplıyordu. Bunu görmediği, mavi gözleri henüz parıldarken görmek istemediği biçimde görmeye başlamıştı. İşte, korkunç arzular damarlarındaki kanı kaynatmaya başlamıştı. Dua etmek istiyorsa da, ağzından, uyuyan ormanda bir baykuş sesi gibi yankılanan sımsıcak aşk sözlerinden başka bir şey çıkmıyordu.

— Tanrım, ne diye beni üzüyorsun? Sana varmak için gözlerimden oldum. Hâlâ daha sana çok uzağım. Sana nasıl erişebileceğimi bana öğret. Bana doğru yolu göster, Tanrım!

Ermiş Spridon, secdeye varmak için, gözleri üzerine yere kapandı. Yeniden başını kaldırıp gökyüzüne döndüğü vakit, genç ve taze yüzünde mavi gözleri –ki içinde tüm göklerin ışıkları görülebilir– yeniden parlayıverdi!..

DÜŞKURUCU RÜSTEM

Köy hekimi Goran amca, poturunun paçalarını dizkapağına değin kıvırmış, omzunda küçük torbası, eğilmiş, dere içinde sülük topluyordu. Ağır ağır yürüyor, durgun suda uykuya dalmış her taşı dikkatlice çeviriyor, uçlarında akıntıların tatlı tatlı okşadığı kadife kumlara bakıyordu. Şapkası ensesinde, bir kulağına dayalı olarak duruyor, ama işine o denli dalmış ki, onu doğrultmaya vakit bulamıyor, hareketsiz boynunu yere eğmiş yürüyor, dişleri arasında eğik tuttuğu lülesiyle tütün içiyor, sülük arıyordu. Mayıs güneşinin öğleüstü ışıkları doğruca üzerine düşüyor, yazın sıcak geçeceğinin habercisi olan küme küme ufacık parlak sinekler sırtındaki terli gömleğe yapışıyordu.

Böylece, yerlere eğilmiş söğüt ve sorgun ağaçları arasından vadiyi güçlükle geçerek, derenin ağır aktığı, çokça yayıldığı, hemen hemen çıplak kıyılar arasında güneşlendiği geniş çayırlığa çıktı. Azgın otlarla kaplı uçsuz bucaksız çayırlar güneşin altında gülümsüyor, cırcırböcekleri de bir bayram havası içinde hep bir ağızdan gayrete gelerek ötüşüyordu. Güneşin yüz verip şımarttığı, susuz ovanın selâmladığı dere, ağır ağır, durgun durgun akıyor, kıyı boyunca altın kumu okşuyor, sanki içini çeker gibi ara sıra şırıldıyordu. Çevredeki otlar da, çiçekler de derenin canlandırıcı nefesine dokunmak istiyorlardı.

Goran amca, çevreye bir göz atmak üzere doğruldu.

Az ötede, çayırlar içinde bir adam, başıboş dolaşıyordu. Her adımda durup elindeki değnekle sanki bir şeyler araştırırcasına uzun uzun otları eşeliyordu.

Islak avucunu kaşları üstüne koyan Goran amca, uzun uzadıya ona baktıktan sonra, ağzından lüleyi çıkarıp bağırdı:

— Rüstem, hey Rüstem!

Delikanlı çayırlar arasında durdu, kulak kabartıp döndü. Goran amca el salladı. Rüstem, yüzünde sanki çoktan unutulmuş bir gülümsemeyle, Goran amcaya doğru yürüdü. Goran amcanın karşısına gelip dere kıyısında durdu, bir çoban gibi değneğine dayandı. Kupkuru, genç, esmer Çingene’nin yüzündeki gülümseme yitip gitti. Kulakları üzerindeki eski, yıpranmış kalpağının altından çirkin, kapkara saç lüleleri sarkıyordu. Yırtık, kirli gömleği genişçe açılmış, altından cılız, arık göğsü görünüyordu. Eski al bir kuşak, bu fidan boylunun belinde bir sargı bezi gibi duruyordu. Eski püskü, yamalı poturunun paçaları, dizlerine dek açıktı, çıplak ayakları üstünde serbestçe sallanıyordu. Kıyıda yel gibi hafif, bir su böceği gibi dereye atlamaya hazır, öylece duruyordu. Derince bakan kara gözlerinde uzak bir hayalin alevi yanıyordu.

Goran amca:

— Bir serseri gibi niye çayırlarda dolaşıp durursun, para dolu keseni sakın kaybetmiş olmayasın? dedi.

Çingene delikanlı gülümsedi, utanıp eğilerek, değneği ile bir taş parçasına vurmaya başladı.

— E, işte, dolanıp duruyorum, ne yapayım?

Goran amca eğilip yine dere boyunca adım adım yürümeye başladı.

Rüstem sordu:

— Bulunuyor mu, buluyor musun?

Hekimle birlikte, kıyı boyunca yavaş yavaş yollandı.

— Pek yok, ama ilâçlık kadar bulunuyor.

— Ama şimdi hekimlerin sülük kullanmayı yasakladıkları söyleniyor, doğru mu?

Goran amca sertçe:

— Hekimler ne bilir sanki! deyip doğruldu. Yalnızca para almayı bilirler, o kadar. Bir şey anladıkları var mı onların? Hastalandın mı, yatırırlar seni hastaneye, oranı yoklarlar, buranı yoklarlar, dilini çıkar, gözlerini aç, aksır, öksür, nefes al derler, hastalığın ne olduğunu anlamazlarsa, sana beş paralık zehir verirler, hepsi bu. Ertesi gün sigaralarını tüttüre tüttüre içerler, kahkahalarla gülerler, derdini anlamak için seni delik deşik edip yararlar, işte o kadar.

Goran amca dereden çıktı, ellerini poturuna silip lülesini tütünle doldurdu, elini sallayıp coşkun konuşmasını sürdürdü:

— Şimdi dünyayı saran bu hastalıkları kim getirdi, sanırsın? Hekimler getirdi bunları Avrupa’dan, deney yapmak için. Eskiden biz yalnızca kızamık, çiçek, bir de kara çıban hastalığını bilirdik. Seyrek rastlanırdı, ilâcı da kolaydı bunların. Ya şimdi!.. Bağırsak dolaşması, türlü türlü veremler, sinir hastalıkları, migrenler, adını bilmediğim daha bir sürü hastalık. Hiçbirinin ilâcını da bilmezler. Ne kadar hekim, o kadar ilâç.

Goran amca lülesini birkaç kez hızlı hızlı çekti, yavaş yavaş yakındaki söğüt ağaçlarına doğru yürüdü.

— Oturup biraz dinlenelim.

Rüstem de ardından yollandı. Gölgeye varınca, Goran amca omzundan torbasını indirdi, otlar üstüne ağır ağır oturdu, şapkasını çıkardı. Yanık uzunca yüzünden çizi çizi ter akıyordu. Karşısında duran Rüstem, onun lülesini nice büyük bir istekle tatlı tatlı çektiğine bakıyordu.

Hekimlere öfkesini sessizce sürdüren Goran amca Rüstem’e:

— Otursana, dedi.

Rüstem yavaşça yere oturdu, sisli uzaklara gözlerini dikti.

Goran amca konuşmasını sürdürdü:

— Şarlatandan başka bir şey değil onlar. Yeğenim anlatmıştı, askerliğinde hastalanmış, hastaneye götürmüşler. Orada ona türlü türlü acı ilâçlar, tozlar içirmişler, az kalsın zehirleyeceklermiş oğlanı. Bir gün bir çorba getirmişler. Bir yudum tatmak istemiş, bir de ne görsün: Kaşığında yüzüklü bir insan parmağı...

Rüstem ürkerek gözlerini Goran amcaya dikti.

Ama o artık hiçbir şey demedi. Gözleri çayırlıkta bir yere dikilmişti. Orada, köye giden yolda küme küme insanlar yürüyordu. Başak tutmuş ekin tarlalarından boşanıp bütün yolu kaplamışlardı. Keskin gayda sesleri geliyordu o yönden.

Goran amca:

— Düğün mü var? diye Rüstem’e sordu.

Rüstem:

— Yok, düğün değil, seçim! dedi. Bunlar Şuplivtsi köyünden geliyor.

— Kurtlar yesin kafalarını! dedi hekim, dişleri arasından tükrüğünü cıklattı: Seçim peşinde koşuyorlar, kavga ediyorlar, birbirlerini öldürüyorlar, kin ve nefret yaratıyorlar da ne oluyor? İyi olmuyor, daha kötü oluyor! Halk mı? Kurtlar yemiş kafasını. Türlü çeşitli pantoloncuların, hekimlerin, hayırsız adamların aklına uymuş, kim bilir ne büyük işler başardığını sanıyor. Yoksul musun, dostum, işin duman. Hep seni aldatırlar, hep başkalarının elinde maşa olursun. Evin bomboş, çocukların aç, çıplak, onları doyurmak için köyde kapı kapı dolaşıp bir torba un ararsın, o pantoloncu ise sana nutuk atar: “Ey, dostum, sen hiçbir şeyin yok sanırsın, ama doğru değil, sen dünyada en büyük zenginliğe sahipsin, seçmenlik hakkın var senin.” Eline bir aday listesi sıkıştırır, sen de enseni kaşır, listeyi seçim sandığına atarsın, böylece hırsız sandıktan çıkıp seni yönetmeye gelir. Ben katılmıyorum bu işlere. Bütün bunları gördükçe tiksiniyorum, çocuklarıma da böyle yapmalarını öğütlüyorum. Onlara gerekli değil. Bırak, koyunlar kendilerine çoban seçsin, seçecekleri ya bir Kurt ya da bir Baykurt, birbirinin kardeşi keratalar... Uzak durun, çocuklar, diyorum oğullarıma, havlayın, köpekler gibi uluyun, ama koyun olmayın. Bu iğrenç işlerden koruyun kendinizi.

Goran amca lülesini avcuna silkeledi, kuru bir ot parçası koparıp çubuğunu temizlemeye başladı. Hekimin öfkesine, hoşnutsuzluğuna yabancı olan Rüstem, olduğu yerde kımıldamadan durup düşünüyordu. Gözleri hep uzaklarda dolaşıyordu. Güneş iyice yakıyor, dere de sanki söğütlerin gölgesinde durmuş, kımıldamıyordu.

Hekim iç çekerek:

— Ah, gönül, gönül, sen de çile çekmemişsen, bundan böyle hiç çekmezsin! dedi.

Ağaç kökleri dibinde su uykulu uykulu şırıldadı, sonra yine uykuya daldı. Hekim, bir hayli sustuktan sonra, konuşmayı sürdürdü:

— Dolaşıyorum kırlarda, oğlum, gölgelerde yatıyorum, gökyüzünün yüksekliğine bakarak düşünüyorum, kendi kendime: Sevgili Tanrım, diyorum, neden bana şöyle bir güç, yetenek vermezsin: He deyince, her şey oluversin! Görürsün, dünyayı cennete çeviririm. Ne hastalık olur, ne çile, ne de yoksulluk.

Çingene delikanlı iç çekti. Hekime dönerek korka korka sordu:

— Goran amca, bizim buralarda doğaüstü gücü olan, “dört yapraklı yonca” denilen büyülü bitki bulunabilir mi?

Hekim, kaş altından bakarak:

— Bulunur! Bulunur, ama zor, dedi.

Çingene, yaşanmamış uzak bir mutluluk içinde derin bir iç çekerek:

— Ah, bulabilsem! dedi.

— Ender bulunur bir ottur o, Rüstem, pek nadirdir!

— Artık iki yazdır arıyorum onu, Goran amca, iki yaz daha arayacağım, ama elbette bulacağım onu.

Çingene delikanlı karanlık, belirsiz umutlarla bir mum gibi yanıyordu.

İkisi de sustu. Bir an için, sanki her şey dinmiş, sesler kesilmişti. Güneşin altından küçük bir bulut geçip kayboldu. Yakın bir yerde, bir ağaçkakan koca bir söğüt ağacının kabuğuna gagasını önbiliyle üç kez vurup saklandı.

Rüstem, iç çekerek:

— İnsanın elinde bu ottan bir tanecik olsa, başka hiçbir şey istemez, dedi. Her istediği olur: Gökten yıldızları yere indirecek atı da olur, gizli defineleri de bulur, gönlüne göre bir kız da alır.

Hekim gülümsedi.

— Hım, Akima senin aklını almış, oğlum. Kadınlara karşı zaaf gösterme. Hiçbir yonca otu sana yardım edemez. Bir gölge gibi dolaşırsın kırlarda, gönlün çile çeker.

Utancından Rüstem’in yüzü kızardı, gözleri bir aşk anısıyla nemlendi.

— Akima istemiyor artık beni.

— Gönül rızasıyla olmazsa, kızı kaçırırsın.

— Kaçırdım bir kez, Goran amca, ama yalvardı, yakardı, ağladı, sızladı, ben de bıraktım. Acıdım kendisine.

— Yumuşak yüreklisin sen, oğlum.

— Daha bıldır bana dedi ki, Rüstem, seni bir yıl bekledim, artık bekleyemem. Kilitliyorum kalbimi. Ancak dört yapraklı bir yonca ile açabilirsin onu. O vakitten beri nereye gitsem, dört yapraklı yonca ararım. Kırlarda gezmediğim, dolaşmadığım yer kalmadı. Otları bir bir eşeleyip aradım. Yemeyi, içmeyi unuttum, hep gezip, dolaşıp ararım.

Derin bir düşünceye dalan hekim:

— Ara, kuzum, ara, belki kısmetin vardır, dedi. Nasıl yaşarız, hayal peşinde koşmazsak?

Tütün kesesini çözdü, lülesini silkeledi, yavaş yavaş tütünle doldurup nefes çekmeye başladı. Gün ortası çoktan gelip geçmişti, söğüt gölgeleri sanki susamış gibi dereye uzanmıştı.

Hekim, başını önemle sallayarak, lülesinden ağır ağır nefes çekerek:

— Rüstem, senin beyaz gugukkuşu gördüğün var mı? diye sordu, anlamlı anlamlı.

— Görmedim, amca.

— He, benim de gördüğüm yok...

— Var mı, acaba? diye merakla sordu Rüstem, gözlerini faltaşı gibi açarak.

— Var, var, ama nerede? Bir bulayım da ondan sonra gör sen beni. Vaktiyle babamla birlikte tâ Tuzluk¹ yöresine gidip aramıştık beyaz gugukkuşunu. Görenler varmış oralarda.

— Ne yararı olacak sana bu kuşun? Yazın guguk guguk diye öter, kış geldi mi, uçar, gider deniz aşırı ülkelere.

— Eh, oğlum, sen hiçbir şey bilmiyorsun! Çok eski zamanda, bir mağaraya bir kilise hazinesi gizlemişler. Ama, bilsen, ne hazine! Üç yüz manda derisi, hep altınla dopdolu. Sakladıkları zaman, mağaranın kapısına dek kayaya beş yüz basamak oymuşlar, sonra birer birer hepsini örtüp ortadan kaldırmışlar. Deliğin başında bir yılan beklermiş. Ama nasıl bir yılan, bilir misin? Çok büyük, korkunç bir yaratık.

— Ya, öyle mi? dedi Rüstem korkarak.

— Ama, diri değil bu yılan, oğlum. Yapay, elle yapılmış. Tam yüz okka balmumundan yapmışlar, pulları altından, gözleri cevahir gibi değerli taşlardan.

Çingene delikanlı, hekimin büyüleyici sözlerinden şaşakalarak, ağzı açık dinliyordu.

— İşte beyaz gugukkuşu bu mağarada yaşıyor. Tanrı ona ölümsüzlük vermiş, yani hiçbir zaman ölmeyecek, ilelebet yaşayacak. Bu beyaz gugukkuşu vaktiyle bir padişahın kızı imiş. Saray kolcularından yoksul bir askere gönül vermiş. Babası kızmış bu işe. Alev alev yanan bir fırına attırmış eri. Kızı dayanamamış bu acıya, o da kendini ateşe atıp yanmış, kül olmuş. Tanrı, bu kızın ruhunu beyaz bir gugukkuşu haline dönüştürmüş.

Hekim birkaç kez öksürdükten sonra sustu. Dere, sanki bu garip masalı sürdürürcesine, düzgün, sakin, hafifçe şırıldıyordu. Sevdalı kızın kahramanca hareketinden coşkuya gelen Rüstem’in kalbi, taşkın bir biçimde çarpıyordu.

— E, sonra ne olmuş, Goran amca?

Hekim uyuşan ayaklarını uzattı, inleyip ayağa kalktı:

— Bu beyaz gugukkuşunu görürsen, önünde saygıyla eğilip şöyle bağıracaksın: Ey duducuk, ak gugucuk, o seni hâlâ seviyor! O zaman o seni alıp mağaraya götürür de gizli hazineyi teslim eder sana.

Hekim yine dereye girdi, eğilip kumda sülük aramaya koyuldu.

Rüstem:

— Dört yapraklı yoncayı bulup ele geçirdikten sonra, bu gugukkuşunu da görebilirim ben! dedi. Ayağa kalktı, güneşe bakıp çayırlık içinden yollandı, değneğiyle otları eşelemeye başladı.

Gün susmuş, nefes keserek derenin düşkurucu türküsünü, düzensiz derin iç çekmelerini, dokunaklı sözlerini dinliyordu.

Bir ağaçkakan, yaşlı bir söğüt ağacının kabuğuna gagasıyla birkaç kez sert sert vurdu, sonra o da dikkatle dinlemeye koyuldu.

ANDREŞKO

— Erken varırız, bayım. Hava kararmadan varırız. Köy şuracıkta, korunun altında! Görüyor musun? Şu karşıki alçak yamaç var ya, işte onu aştık mı, de ki köydeyiz!

Bu sözleri söyleyen genç arabacı, kamçısını atlar üzerinde savurup şaklatarak, kışkırtıcı, gür bir sesle haykırdı:

— Dii, hey!.. Dii, baylar!..

Arabanın dört tekerleği, köy yolunun şurasında burasında görülen çamurları daha bir şiddetle çevreye saçtı. Arabanın artık yıpranmış gövdesi, sıkıntılı, ıssız, yağmurdan cıvık cıvık olmuş ovada boğuk boğuk gıcırdadı. Köylü bir daha haykırdı, oturduğu sandığın üzerine adamakıllı yerleşti, kalın yağmurluğunun ıslak kukuletasını başından çıkardı, incecikten bir türkü tutturdu.

Arabanın içinde oturan şişman bay, kocaman kurt derisi kürkü içinden:

— Oğlum, neydi senin adın? diye seslendi.

Delikanlı, ince ince türküsünü sürdürüyordu.

Bay, yüksek, çatlak bir sesle bağırdı:

— Hey, oğlum!..

Delikanlı:

— Ha? diyerek arkasına döndü.

— Adın, adın? Senin adın neydi?

— Andreşko!

— Haaa, Andreşko ha... Seni kurnaz, seniii! Siz yok musunuz, hepiniz tilki oldunuz. Siz köylüler, hepiniz düzenbaz oldunuz. Yalnız yalan söylemeyi, düzenbazlık etmeyi bilirsiniz... Sonra da kendinizi öyle bir satarsınız ki!.. Mahkemede görürüm... Öyle kuzu gibi, saf saf görünür, ama aslında kurt oğlu kurttur. Yargıçla oyun oynarlar.

— Cahil milletiz biz bayım, bize boyuna bağırıp çağırırlar. Size öyle gelir, ama hiç de öyle değil. Bizim köylüler cahil oldukları için, kurnazlık taslarlar. Cahillikten, yoksulluktan.

— Yoksulluktan, yoksulluktan ha! Gidi meşşe odunu keratalar, gidi! Yoksulluktan sızlanırlar, ama hayvan gibi de içki içerler.

— Keyiflerinden mi, dersin?.. Yok, yok, keyiflerinden değil... İçerler, içerler... Hepsi içer. Zevk için içerler, ama keyiflerinden değil... Sizin gibi bir adam bunu defterine yazmalı...

— Ne dedin, yoksa sen de mi çektin, dostum!.. Gençsin daha, bıyıkların bile terlememiş... Sizin köylüleri bir kalemde yazıver, gitsin: Kalp millet, vesselam!

Delikanlı:

— Bunu sen yaz bayım, biz yazma, okuma bilmeyiz, dedi. Cılız atlarına dönerek bağırdı:

— Diii, baylar, diii!

Sonra da düşünceye daldı.

Atlar biraz canlandı, sonra onlar da düşünceye daldı. Bay, kurt derisi kürkünün kocaman yakasını kaldırıp içine gömüldü, o da düşünmeye daldı. Yolun kıyısında tek başına duran ağaç üstüne, tüyleri kabarmış bir karga kondu, kuru dalda sallandı, acı acı öttü, o da düşünmeye daldı. Üzüntü veren kış havası da düşünceliydi. Gökyüzünde kalın, parça parça, yağmur dolu, kapkara kış bulutları ağır ağır, yavaş yavaş süzülüyordu; bunlar üzerinde de düşünceli, soğuk göğün mavi parçaları göze çarpıyordu. Yeryüzü çamura, suya batmıştı. Köylerin, dereciklerin, uzak ormanların, dağların öteye beriye dağılmış, ölgün, bitkin görünümleri kara kara gözüküyordu. Ovada ölü gözleri gibi bulanık, soğuk, büyük su birikintileri ışıldıyordu.

Küçük araba derin, vıcık vıcık çamurun içinde yavaş yavaş sarsılıyor, batıp çıkıyor, sağa sola yalpa vurarak yol alıyordu. Arabanın yan tahtalarından biri hiç arasız, tekdüze, boğuk, saygısız bir ses çıkararak takırdıyor, kurt derisi kürklü bayın sinirlerine çarpa çarpa sabrını tüketiyordu. Yakasını açtı, semiz yüzünü ileriye uzattı:

— Bu Allah’ın belası kapak da nedir? diye bağırdı. Bir türlü rahat vermiyor insana.

— Arabanın tahtası vuruyor, bayım. Bilgiç bir adam gibi söylenip duruyor. Söylediğini ne kendisi anlıyor, ne de başkaları.

— Kurnazsın sen, Andreşko, kurnazın birisin. Evli değilsen, kızları kandırmayı becerirsin, herhalde. Genç evlenirsiniz siz, güzel de karıcıklarınız vardır, öyle değil mi?

— Sen ne dersen de, bayım, ama evli kadınlarda daha bir hesap var... Ben bunu çok iyi bilirim. Sen kimsin, bayım, bizim köye hangi iş için geliyorsun?

— İcra memuruyum ben.

Andreşko döndü, yolcusunu dikkatli dikkatli süzdü.

— İcra işi için mi geliyorsun?

— Pek doğal, icra için. Sizin köyden birisi bana oyun ediyor, ama bu kez göstereceğim ben ona Hanya ile Konya’yı. Belalı bir haciz işi var! Her zaman elimden kurtuluyor... Şeytanlık ettiğini anladım, akşama onu bir enseleyeyim de görsün gününü... Buğdaycıklarına bir haciz koydum mu? Hem onun aklı başına gelir, hem size bir ders olur. Bir daha da öyle yan çizmeye kalkışmazsınız. Çürük yumurta ile yağ satarak, bal satarak tüccarları, kentlileri aldatırsınız... Ama, dur hele sen, sünepe köylü, hükümet öyle kolay kolay aldatılamaz. Bir gün yakalar adamı, hem de adamakıllı yakalar. Size kırbaç gerek, kırbaç; ancak böyle yola gelirsiniz. İşi sarhoşluğa vurdunuz, düştünüz, bozuldunuz. Bir gün vergi ödeme gücünüz kalmayacak, devleti batıracaksınız... Devletin yüksek çıkarları sarsılacak! Ah, neye ben kral olmadım, kendi bildiğimce iki gün, yalnız iki gün yönetsem, sizi gökyüzündeki meleklere benzetirdim, ama...

İcra memuru kürkünün düğmelerini çözdü, vücudu yumurtadan çıkan civciv gibi kürk içinde kımıldandı.

Andreşko yapmacık bir saflıkla karşılık verdi:

— Ey bay memur, Tanrı dünyayı yaratmış, bakmış, kadınlara sakal gerekli değil, vermemiş; bakmış, eşeğe uzun kulaklar gerekli, vermiş.

— Sen pek çok gevezelik etme de sür arabayı, artık hava karardı. Benden çok para aldın, şeytan çocuk!.. Yirmi kilometrelik yere tam üç leva! Bizi yolmayı iyi bilirsiniz siz... Sür bakalım, sür gitsin, şu kart hayvanlar uyudu, kaldı, anlaşılan.

Andreşko:

— Diii, baylar! diye bağırdı, kırbacını şaklattı.

İcra memuru, öfkeli öfkeli:

— Atlara baylar diyorsun ha, dedi. Kardeşlerim, desen daha iyi edersin.

— Sonra darılırlar, bay memur!.. Baylar demezsem, onurlarına dokunur... Onlar da baydır. Görevleri tıpkı memur görevi: Saatle. Sabahleyin kalkarlar. Belli saatte onlara su veririz. Sonra arabaya koşarız, yani daireye giderler. Akşama dek çekerler. Akşamları gene belli saatte su içerler, yani “gazete okurlar”, sonra uyurlar... Tam bir memur yaşamı.

— Söyle bakalım, dostum, kafayı nerde çektin sen? Çok gevezelik etme de sür arabayı, geç kaldık. Bir hileci gözü var sende, hileci gözü.

— Bay memur, korkmayın, kurt yoktur.

Arabacı bu sözleri öyle bir sesle söyledi ki, icra memuru ürkek ürkek dolaya bakındı:

— Ben kurttan korkmam, dostum, ama hava soğudu. Soğuk almaya niyetim yok.

— Çulunuza sarının, bay memur. Bizim “baylar” hiç soğuk almadan sızlanmaz. Çul çok ısıtır.

Memur kendi kendine:

— Amma yezide çattık ha, dedi. Sonra sert sert döndü:

— Sür, hayvan herif, sür!

Öfkeli öfkeli kabararak kürkünün içine gömüldü, sustu.

Andreşko: “A, a, bir kez düştün elime, dostum!” diye düşündü. Arkasına dönerek ciddi ciddi sordu:

— Demek, hacze ha? Kimin cancağızını yakacaksınız gene, bay memur?

Memur, epey sustuktan sonra, öfkeli öfkeli yanıt verdi:

— Stanoyço diyorlar, biri var, şöyle alçak boylu, kalınca enseli...

— Tanrım! Demek, onun buğdayını haczedeceksiniz ha? Yoksuldur o, bay memur, dokunmayın ona!

Memur gene sustu. Hava gittikçe kararıyordu. Atlar, ardında köy olması gereken yamacı güçlükle tırmanıyordu. Andreşko ne bağırıyor, ne de kamçısını savuruyordu. Konuşmayı da, türküyü de bıraktı, yalnız düşünmeye daldı...

Yamacın ardını aşıp ovanın öbür yanına geçtiklerinde artık hava kararmıştı, köy ise hâlâ daha görünürlerde yoktu. Su altında kalmış toprak üzerinde, incecik, soğuk bir rüzgâr esmeye başladı. Bulutlar, öbek öbek dağlara doğru çekildi. Soğuk, dondurucu göğün mavi kubbesi açılıyor, genişliyor, yükseliyordu. Aradan çok geçmeden, üzerinde yıldızlar, buzlu ışıklarıyla yıldızlar ürperdi. Hava, yaman soğudu. Atlar gittikçe daha yavaş yürüyordu. Memur, durmadan kızıyordu:

— Hey andavallı, sürsene! Donacağız.

Andreşko, isteksiz isteksiz atlara bağırdı, kamçısını atlar üstünde yavaşça savurdu, ama onlar hiç işitmemiş gibi yavaş, bitkin, arabayı sürüklüyordu. Andreşko zavallı Stanoy’u düşünüyordu, yarın icra memuru onun buğdayına haciz koyacaktı, şimdi arabasıyla götürdüğü icra memuru.

Bunu öğrenince, Stanoyço:

— Bu belayı başıma sen getirdin, Andreşko, diyerek, ona sövüp sayacaktı. Stanoy içli çocuktur.

Andreşko: “Yardım etmeli bu adama, yardım etmeli,” diye düşündü.

Çevre karanlıktı, yerde çamurdan, diz boyu, koyu çamurdan başka bir şey gözükmüyordu. Bu çamur denizinde yol yitip gidiyor, ama gene onun içinde gidiyordu.

Bir yerde Andreşko dizginleri çekip atları durdurdu.

— Dur hele, bay icra memuru, yolu şaşırmayalım!

Delikanlı, karanlığı gözden geçirmeye başladı. Memur, daha önceki şakacı halinden iz kalmayan yüzüne bakarak:

— Oğlum, dedi, aç gözlerini, karışmam sonra... Yersin dayağı...

Andreşko dizginleri çekti, kamçısını şaklattı, memura:

— Sıkı durun, bay memur, dedi.

Uzakta, ileride, karanlığın içinde köyün ışıkları parlıyordu. Gelen köpek havlamalarından, köyün yakın olduğu anlaşılıyordu. Birkaç adım sağda, durgun suyun kapladığı geniş bir alan, inci gibi ışıldıyordu.

Memur:

— Bu ne? diye sordu.

— Bataklık, bay memur... Yol, içinden geçer. Sığdır, hiç korkma... Yalnız tektük çukurlar vardır.. Kaç kez buradan geçtim, arabayla, yayan... Dii, baylar, dii!.. İyi tutun, bay icra memuru!

Atlar, içinde gökyüzü görülen soğuk suya daldı. Ölçülü ölçülü, ileri doğru gittikçe daha derine batarak suyu cumburdatıp yol alıyorlardı. Bataklığın ölgün, parlak yeşil suyu kımıldayıp canlandı.

Bir ara memur:

— Dur, hayvan herif... diye bağırdı, kürküne sarılı olduğu halde ayağa kalktı.

— Boğacaksın beni, andavallı!.. Arabaya su doldu, görmüyor musun? Durdur arabayı! Durdur şunu!

Kızıp köpüren memur, küfretmeye başladı.

Andreşko atları durdurdu. Alt tahtalarına değin suya gömülen araba, bir ucu delinip geçilmez karanlığın içinde yitip giden gölün ortasında kalakaldı.

Andreşko, atlara:

— Dii... İleri! diye bağırdı.

Gür, gürbüz sesi gecenin içinde çınladı, gözle görülmeyen ıssızlık içinde boğuldu. Yakın bir yerde yaban kazları uçuşup gürültüyle yitip gitti.

Andreşko, kendi kendine:

— Buradan çıkmak için bizim de kaz olmamız gerek, dedi, yoksa...

— Ah, hayvan! hele bir çıkalım, seni eşek sudan gelene dek döveceğim! Boğulacağız be, öküz herif!

Andreşko:

— Boğulmayız, bay memur, boğulmayız, merak etme, korkma, dedi... Bu zifiri karanlıkta, kim olsa, yolu şaşırır.

Sonra da kayışlarla uğraşmaya koyuldu. Bağlıyor, çözüyor, sürüyor, ileniyordu. En sonra yine sandığa oturdu, kamçısını sallayıp bağırdı:

— Dii!.. İleri!..

Atlar çabalayıp davrandı. Biri arabanın okundan kurtuldu, bataklığın içinde serbestçe cumbur cumbur yürümeye başladı. Öbürü arabada tek başına kaldı.

Memur:

— Yahu, ne oldu? diye bağırdı.

Andreşko, atın arkasından:

— Dur!.. Dorço... Dorço... Dorço! diye sesleniyor, geriye çevirmeye çalışıyordu... Ama sudan ürkmüş olan at, döndü, sahibinin sesini işitmeden yavaş yavaş kıyıya doğru, karanlığın içinde yitip gitti.

Korkusundan tir tir titreyen icra memuru, arabada duruyordu.

Bu sırada Andreşko çabucak öbür atın üzerine atladı, durmadan, güçlü, gür bir sesle:

— Dorço, Dorço, Dorço! diye bağırarak kaçan atın ardından yollandı.

— Hey, nereye gidiyorsun be?.. Bu yaptığın nedir, be hayvan herif? Deli misin, divane misin?.. Ah, seni aşağılık köylü, seni! Sana gösteririm ben!..

Karanlığın içinden alaycı bir kahkaha ona yanıt oldu.

— Hey, hayvan herif, beni burada bırakıyorsun, ha! Ölüp gideyim diye, kurtlar parçalasın diye, ha! Oğlum, yapma, rica ederim.

Memur ağlamaklı, titrek bir sesle konuşuyordu.

Andreşko’nun sesi karşılık verdi:

— Korkma, bay memur, korkma... Kurtlar bataklığa girmez... Çulunuza iyice sarının, üşümezsiniz... Yarın sabah erkenden gelirim... Arabanın içinde ot var, alta yayın. Sizden kira da almayacağım...

Memur, yalvarmaya başladı:

— Oğlum, şaka etme! Şaka etme! Beni burada bırakma!.. Gel!.. Çıkar beni buradan!

— Karanlık, bay memur, karanlık, göz gözü görmüyor!.. Hem at da kaçtı... Sana yardım etmek elimde değil...

Memur, karanlığın içinden gelen bu alaycı sesi işitiyor, korkudan tüyleri diken diken oluyordu. Nasıl olur, demek, burada kalacaktı. Bir ucu görünmeyen soğuk, yemyeşil bataklık suyun orta yerinde!

Umutsuzluk içinde:

— Gel be, Andreşko!.. Sana istediğin kadar para veririm! Kurtar beni!.. Öleceğim be!.. Çoluğum çocuğum var! Yezit oğlan, hiç acıma nedir bilmez misin sen? diye bağırdı. Ama artık ona ses veren olmadı.

O zaman bay memur umutsuzca, çılgınca, avazı çıktığı denli köye doğru bağırdı:

— Hey, yezit... Hayvan... Haydut... Öküz... Meşşe odunu! Gel!.. Kurtar beni!.. Acı bana be... Hayvan... İt... Şop!..² Ah, ah! Yetişin, kurtarın!

Yerine oturdu, kürkünün içine gömülerek çocuk gibi ağladı.

Ama karanlık kendisine hiç yanıt vermedi.

ANGELİNKA

Stanka halanın, Sofya’da kendi öz evinde oturan, rahmetli kocasının bilmem hangi hizmetlerinden ötürü üç aylık alan bir uzak akrabası vardı. Adı Dımşa teyze idi. Stanka hala, bu akrabasını Tanrı’nın günü en az üç kez anar. Rastladığı kimselere onun için bir şeyler söylemeden geçmez. Adını da öylesine hoş bir söyleyişi vardır ki, “bizim Dımşa” ya da “Dımşa teyzeniz” sözcüklerini söylerken, yanık yüzü mutlu bir gülüşle açılırdı. Stanka halanın ölçüsüz sözleri, övünmeleri sürekli bir sel çağıltısı halinde nasıl da içten bir sevinçle türküsünü söyler, oyununu oynardı! Öksürür, aksırır, soluk alır ya da bir işi tez elden bitirmek isterken kazara sussa bile, düşüncelerinin nasıl hep o parlak hayale gülümseyip durduğu gözlerinden okunurdu.

Dımşa teyze! Stanka halanın büyük övüncü idi.

Biz çocuklar Dımşa teyzeyi hiç görmemiştik. O bizim çocukluk hayalimizde gizemli bir kentte oturan, iyi kötü her davranışını yazan uzak, güçlü, erişilmez bir büyücü olarak yaşıyordu. Yüzünü güzel, güleç, parlak bir biçimde donanmış gibi tasarlıyorduk. Saf umutlarımız, onu Tanrı ile Meryem Anayı koyduğumuz lacivert gökyüzünde arıyordu.

Dımşa teyze kimi daha çok severdi? Bu, kimi kez kavgayla biten çocuk tartışmalarının en sık görülen konularından biriydi. Dımşa teyze! Stanka halanın bizim yaramazlıklarımıza, gürültülerimize karşı kullandığı en çetin silahı idi.

— Susun, çocuklar, yoksa Dımşa teyzenize yazarım ha! demesi yeterliydi. Biz de susardık; uslu uslu, durgun bir hal alırdık; erdemlerimiz bu görünmez Dımşa teyzenin parlak sancağı altına uysal bir kuzu sürüsü gibi dolardı.

Dımşa teyzenin oturduğu tahtın bulunduğu o gökyüzünde bir yıldız gibi sarışın, iyi huylu, uslu bir yaratık daha vardı. Bu, Dımşa teyzenin kızı küçük Angelinka idi. Adı hep Dımşa teyzeninkiyle birlikte anılır, gönüllerimizde gizli bir kıskançlık uyandırırdı.

O sıralarda ben on iki yaşındaydım. Halamlardaki işim gücüm koyunları otlatmak, her cumartesi günü de eşeğe binip dağdaki sığır çobanlarına azık götürmekti. Orada iki gece, yıldızların altında çok güzel iki dağ gecesi geçirirdim. Ufak kulübede sönmek üzere olan ateşin çevresinde yatarak çobanların gizemli masallarını dinler, yanık yüzlerinde alevin yankılarının nasıl oynaştığını seyre dalar, sanki bir orman perisinin eteklerinde büyülenerek uyurdum. Dışarıda büyük bir dağ sessizliği vardı, yalnızca peri kızlarının hafif gürültülerini, köpeklerin hulyalı ulumalarını, gece kuşlarının gizemli seslerini, sığırların tatlı tatlı geviş getirmelerini, kimi kez de bir ineğin derin solumalarını duyardım. Üzerimdeki çatıda açılmış ufak bir pencere vardı; mavi gökyüzünün bembeyaz yıldızları oradan iyice gözüküyordu. Korkular ve hayallerle dolu bu geceler, Angelinka’dan başka dünyada hiç kimseyi düşünmüyordum. Adı bile bana binlerce temiz, mutlu düşünce esinlerdi. Onu, kilisede resmini gördüğüm küçük melekler gibi gülümseyen, parıldayan yüzü ile beyaz bir serçecik gibi seken ufacık bir şey olarak tasarlıyordum. Onun yiğit koruyucusu oluyor, hayalimde onu dünyada her tür kötülükten koruyordum. Onu kaçırmak isteyen ateşli ejderhayı gebertiyordum. Onu gizemli yeraltı ülkelerinde arıyor, yalnız bir bakışımla bulutlar arasından yere indirdiğim bir kartalın kanatları üstünden kurtarıyordum. Onu altın bir arıya çeviren yaman büyüleri çözüyor, bilinmez ülkelerin fatihi olarak onunla birlikte oralarda yaşıyordum.

Hayallerimin kraliçesini gözlerimle de görmeyi ne denli çok istiyordum!

Bir pazartesi günü, dağ dönüşü, Stanka hala mutluluktan şaşkın bir halde beni kapıda karşıladı.

— Al, bak! Dımşa teyzenden bir mektup var.

Stanka halaya bakınca, onda her şeyin sevinçle güldüğünü sandım: Yüzü de, unla ağarmış eğri büğrü yazması da, giysisi de, ayakkabıları da, kıvrık yenleri de, dirseklerine değin hamura bulanmış elleri de gülüyordu sanılır.

Çoluk çocuk çevremi kuşattı. Ben de eşeğin boynuna yaslanıp Dımşa teyzenin çocukça yazılmış, büyük harfsiz, nokta-virgülsüz, basbayağı bir selâm-kelâmdan oluşan sevinçli mektubunu coşkudan boğularak hecelemeye koyuldum: “Sevgili kardeşim Stanka, miraç günü kilisenize yüz sürmek ve armağan sunmak üzere köye geleceğimizi sana bildiririm. Kilise bayramı olduğu için, o gün kızımı da yanıma almak niyetindeyim.” Mektubun sonunda, benden başka herkese selam vardı.

Gözleri yaşaracak denli coşmuş olan Stanka hala:

— Gördünüz mü, gördünüz mü? diye soruyor, benden mektubu ikinci, üçüncü kez yeniden okumamı istiyordu.

Herkes sevinçliydi, yalnız ben, evin yabancısı olan ben sevinemiyordum. Öksüz yüreğimde biriken tüm zavallı gözyaşlarımın gözkapaklarıma doğru nasıl yol aldıklarını duyuyordum. Eşeği ahıra götürdüm. Yeryüzünün mutlu insanlarından habersizce, onun başını kardeşçe kucaklayarak dayanılmaz acımın selini ona boşalttım.

Miraç günü evde değil, dağda bulunacağımı, ne Dımşa teyzeyi, ne de kızı Angelinka’yı göreceğimi düşününce, kendimi üç kat mutsuz sezdim.

Stanka halam yoğun bir hızla işe koyuldu. İki gün içinde evde her şey değişti. Duvarlar badanalandı, avlu ile yol ıslatılıp süpürüldü, gelen sanki Dımşa teyze değil de metropolitti. Ama ben hiç sevinemiyor, her şeye acıyla bakıyordum.

Miraç günü arifesi olan cumartesi günü eşeğe binmiş, Stanka halaca uğurlanıp dağa yollandığım sırada acımı gizleyemeden kapı dibinde bir kız çocuğu gibi umutsuz gözyaşlarıyla ağlamaya koyuldum.

Beni seven, bana tıpkı bir anne gibi bakan iyi yürekli Stanka hala buna şaşakaldı.

— Niye ağlıyorsun, yavrum? Hele bak, öyle şey olur mu hiç! Koskoca adam ağlar mıymış? Seni böyle görse, Dımşa teyzen ne derdi?!

Stanka halanın bu sözleri üzerine, onun bu denli ince bir azarla avuttuğu küçük adam, daha çok ağlamaya başladı. Eşeğin yelesine kapanarak hıçkırıklar arasında ancak:

— Dağa gidiyorum ben, Dımşa teyzeyi göremeyeceğim, diyebildi.

— Ha, bak, sen orada kalacak değilsin, yavrum! Sana söylemeyi unuttum. Yarın erken buraya dön.

Sert, katı eliyle beni okşadı, haç çıkarttı, yola vurdu. Ben rahatça, umutla dolu, eşeği dürterek uçup gittim. Arkama bakınca gördüm ki, Stanka hala bana doğru koşuyor, yaman el hareketleriyle avazı çıktığı denli:

— Sakın orada kalayım deme, hemen buraya dön, e mi? diye bağırıyordu.

Miraç sabahı erkenden yalçın dağ yolu ile ivedice köye yollandım. Dımşa teyze ile Angelinka’yı düşünerek, yüreğim coşkuyla çarpıyordu. Koşuyor, zıplıyor, türkü çağırıyor, uykudan uyanan, daldan dala sıçrayan kuşları sesimle rahatsız ediyordum. Dağ içindeki alanlarda yere iniyor, çalılıklar arasında yer yer sararan henüz çiyli çuhaçiçeklerinden topluyordum. Kocaman bir demet yaptım. Bunu iki elimle bir yavru gibi kucaklayarak önümde taşıyordum.

Aşağılara inince çayı geçtim, çayırlığa ayak bastım. Kilise çanlarının Tanrısal sabah sesiyle karşılaştım, ta köye dek bu ses benden ayrılmadı.

Eve gelince eşekten indim, coşkudan bir türlü kendimde içeri girecek denli güç bulamıyordum. Ellerim, ayaklarım titriyordu, yüzüm de elimdeki çiçeklerden daha solgun olmalıydı.

Sonunda yüreksiz birkaç adımdan sonra, kapı eşiğinde durdum. Evin orta yerinde iyi yürekli Stanka halanın kıvancı, bizim parlak ülkümüz Dımşa teyze tahtta otururcasına üç ayaklı bir iskemleye kurulmuştu. Başında, solmuş iki gülle süslü buruşuk bir siyah şapka vardı. Güllerin dibinde, sanki tavan boyunca yükselen, dökülmüş iki kara devekuşu tüyü dalgalanıp duruyordu. Bu tüyleriyle Dımşa teyze kanatlarını yaymış, bir şey bekleyen kocaman bir siyah kelebeği andırıyordu. Sırtına kırmızı bir şal almıştı. Burnu ile ağzı arasında ince tüyle örtülü büyük bir açıklık, çenesinde seyrek uzun kıllar, gri gözlerinin çevresinde sayısız kırışıklıkların yanlara çekip kaydırdığı kaşlar ile yüzü kuru ve kemikliydi. Gürültü ile konuşuyordu. Ağzında karanlık bir mağara önündeki taşları andıran yeşilimsi iki eski diş gözüküyordu. Bana sevgiyle baktı. Durgun bakışlarında o denli sevgi, saflık, iyilik vardı ki, kimsece isteklendirmeden, kendiliğimden ilerledim, damarlı elini terbiyelice, korku ile karışık bir saygıyla öptüm.

Dımşa teyzenin çevresindeki çocuklar, dalınç halindeydi. Tansıkla ortaya çıkmış bir kutsal resim önündeymişçesine gözyaşlarına boğulan Stanka hala ise, dizlerinin dibinde oturuyordu.

Bu sırada, hayalimin o vakte değin bilmediği bir varlık, kapkara odaya güneşin bir ışın demeti gibi giriverdi. Bu, Angelinka idi. Benden daha küçüktü. Baştan aşağı beyazlar giyinmişti. Mavi ve kırmızı fiyonklarla sıkılmış yumuşak altın saçları, omuzlarına serbestçe dökülüyordu. Onda yeryüzünde yaşayan bir insan hali yoktu. Benim düşlerimi bile aşıyordu. Kendimi ona yakıştıramadım, ama gönlüm sevinçle dolup taştı. Büyük çuhaçiçeği demetini göğsümde sıkı sıkı tutuyordum. Titreyen ellerimden bir bir yere düşmeye başladılar.

Angelinka annesinin yanında bir iskemleciğe oturdu. Üzerindeki fiyonklar dalgalandı, hışırdadı. Öyle sandım ki, ev içerisine binlerce kır kelebeği dolup uçuştu. Birden geri dönmesiyle, iri mavi gözlerini bana şaşkınlıkla dikti. Ağzını açtı, türkü söylercesine güzel, şaşılası bir sesle:

— Ne çok çiçek, ne çok çiçek! dedi.

O zaman titreyerek, utancımdan yerin dibine geçerek ona yaklaştım. Tüm çiçeklerimi, bir kurban yerine bırakırcasına, eteklerinin üstüne bıraktım. Serpilen çiçekler ayacıklarının ucuna düştü. Angelinka bunları neşeli, gönül borçlusu bir haykırışla aldı.

Stanka hala ile Dımşa teyze gülüşerek uygun bir şeyler söyledilerse de ben hiçbir şey duymadım. Utancımdan içeride daha çok kalamadım, çıkıp koyunlarımın yanına kaçtım.

Ertesi gün Dımşa teyze ve Angelinka, bir kez daha göremeden, Sofya’ya gittiler.

Ancak ondan çok sonraları, her ne zaman uslu sürümün ardından kaval çalarak gitsem, yırtık çoban abamın altındaki göğsümde ufacık bir yürek, son kerte sevgiyle çarpar dururdu.

Şimdi o küçük Angelinka’yı anımsadıkça, bunun bir gerçek mi, yoksa bir düş mü olduğunu hâlâ daha anlayamıyorum.

DEĞİRMEN YANINDA

Yaşlı değirmenci Ugrin Baba, çürüyüp yosun tutmuş değirmen oluğunu, altında çöken duvarı bir kez daha büyük bir dikkatle gözden geçirip koltuk değneğiyle topallaya topallaya kapıya varabildi; yorulduğu için oturup biraz dinlenmek istedi. Ayağının kırık kemiği, bu küçük gezintide kımıldadığı için, şiddetli ağrılardan zonkluyordu. Yaşlı adam boğuk bir sesle inledi, şapkasını çıkardı, duvara yaslanarak:

— Ah, dedi, ihtiyar yaşta sakat da kalacağım!

Güneş, batıdaki uzak mavi dağların ardında batmıştı. Oradaki son kızıllık da artık yitip gidiyor, yavaş yavaş akşamın derin, lâcivert, sonsuz alacakaranlığı beliriyordu. Yazın o sıcak günü sönüp gitmiş, hafif, serin bir akşam yeli esmeye başlamıştı, yeryüzünde. Ovanın bir yerinde, yanık bir orakçı türküsünün son yankısı da göklere dek yükselip acı acı uzaklaşmış, dinmişti. Akşamın alacakaranlığı da, hiç sezilmeden, yavaş yavaş kaybolmaya, ortalık kararmaya başlamıştı. Göklerde parlak yıldızlar birbiri ardınca titreşiyordu. Yakın gölden kurbağa sesleri duyuldu. Şaşılası akşam sessizliğinde, topluca çıkardıkları seslerin çelik gibi yankısında sanki yatıştırıcı ve düşgörücü bir ürperti vardı. Değirmenin üst yanından köye giden yolda, orakçıların gürültülü konuşma ve gülüşmeleri kesilmişti. Dere üstündeki eğri patika boyunca düzenli bir çıngırak sesi duyuldu.

Değirmenin gürültüsü de sanki artmıştı.

Ugrin Baba çakmağını birkaç kez çakıp lülesini yaktı, ayağa kalkmaya çalıştı, ama hasta ayağı buna izin vermedi.

— Milena... Milena... nerede kaldın? diye bağırdı, biraz telaşlıydı, dikkatle gözlerini karanlığa dikti.

Değirmen ardındaki küçük bahçeden duru bir kadın sesi:

— Buradayım, diye yanıtladı. Buradayım, burada.

Yaşlı adam, biraz öğüt verircesine:

— Hadi, derlen toplan artık, geç oldu! diye bağırdı.

Milena’nın yanıtı:

— E, bırak da çiçekleri sulayayım... Sıcak yakmış, kavurmuş her şeyi!

Çıngırak sesi düzenlice, yavaşça yaklaştı, bahçe yanındaki yolda durdu. Karanlıkta bir cıgara ateşi ışıdı. Milena doğrulup korka korka o yana baktı.

Avlu yanında, çalılığın koyu gölgesinde bir adam duruyor, yanı başında da yüklü bir eşek rahat rahat dikenleri otluyordu.

Karanlıktan genç bir erkeğin yavaş, kararsız sesi geldi:

— İyi akşamlar, Milena!

Milena’nın vücudunda hafif yollu ürpermeler belirdi. Yalınayak, kolları sıvalı, gür sarı saçlarını toplayan ufak beyaz başörtüsüyle, bahçenin orta yerinde bir peri kızı gibi duruyordu. Endişeyle:

— Tanrı iyilik versin, Svilen! diye yanıtladı, hemen kaçmak istedi.

Svilen, yine:

— Çiçekleri çok geç suluyorsun, dedi.

Milena duraladı. “Tanrım, Tanrım!” diye düşündü, yanıt vermedi.

Svilen atılganca konuştu:

— Ne yapıyorsun, nerelerde geziyorsun? Birbirimizi görmedik, çoktan beri.

Milena, utanarak:

— E, bilirsin, şimdi iş zamanı, dedi.

— Evleneli beri, çıkmaz oldun hiçbir yere?

— Niye çıkayım?

Svilen, alay edercesine:

— Niye çıkasın?.. Kim bilir? Anlaşılan evde daha iyisin... Stoyan’ın yanı başında! dedi.

Milena yanındaki söğüt ağacından bir dal kopardı, yanıt vermeksizin, başını eğerek yapraklarını yolmaya başladı.

Svilen konuştu:

— İnsan alışıyor!.. Değişiyor insan gönlü!

Çite dayanmış, cıgara içiyordu. Yanı başında da eşeği uslu uslu duruyordu.

Milena dalın yapraklarını hep öyle sinirli sinirli koparıyor, yanıt veremiyordu. Svilen’in sözlerinin kendisine ne denli dokunduğunu seziyor, doğru düşünmediğini, haksız olduğunu söylemek istiyordu ona. Yüreği hızlı hızlı çarpıyor, korkunç bir şey göğsünü dalgalandırıyor, sözlerini boğuyor, bir dolu gibi boşalmaya hazır gözleri gözyaşlarıyla doluyordu.

Svilen, ağır ağır sözünü sürdürdü:

— Çare yok, dünya böyle! Duygusuz bir dünya... Belki de böylesi daha iyi. Biriyle seviş, ötekiyle evlen, rahatına bak... Sat kendini, keyfine bak... Yeter ki, canın sağ olsun.

Milena, kısık bir sesle:

— Svilen, öyle deme, nedenini bildikten sonra... dedi.

— Duymuyorum.

Milena, gene kısık bir sesle yineledi:

— Neden böyle oldu? Nedenini bilirken, beni azarlama sakın!

— İşitmiyorum! Daha yakına gel, bak, ne denli ürkeksin!

Milena:

— Babam hasta, derlenip toparlanmalıyım... Bugün kaynanamı evde yalnız bırakıp buraya, babamın yanına geldim, dedi. Korka korka yaklaştı.

— E, darılmazlar mı sana?

— Benim için hep bir... Babamı böyle bırakacak değilim ya, onlar için...

Svilen sustu. Milena:

— Ya sen, Svilen, sen nasılsın, nasıl yaşıyorsun? diye sordu.

Svilen:

— Ben mi? Ben çok iyiyim. Yaşıyor, çalışıyor, içiyorum. Senin tanıdığın o şen şakrak, deli dolu Svilen öldü, yok artık. Şimdi karşında gördüğün bu Svilen bambaşka biri... Somurtkan, kötü, sarhoşun teki, dedi, cıgarasından bir nefes çekti.

Cıgaranın zayıf ışığı kumral saçlı yuvarlak yüzünü, mavi gözlerini aydınlattı. Milena, çılgınca seviştikleri yıllarda olduğu gibi, onu yine yakışıklı buldu. Sözleri de yalan gibi geldi kendisine. Parmağını sallayarak:

— Ah, ne adamsın sen, ne adam! diye payladı onu: Galiba sen hiç değişmemişsin... Duyduğuma göre, Kunka Popova ile birlikte...

Biraz suskun kaldıktan sonra Svilen:

— E, ben seni daha unutmuş değilim ki... dedi. Bana öyle geliyor ki, seni pek kolay unutacak değilim, senin beni unuttuğun gibi... Kadın değil misiniz? Beş paralık sebat yoktur, sizde.

Sesinde bir titreme oldu.

— Svilen, böyle deme... Bilsen, ben seni ne denli çok... düşünüyorum... ve hâlâ daha ne denli seviyorum...

Kısık bir ağlama ile boğularak konuşamadı. Ellerini yüzüne kapadı.

Svilen çitten kolunu uzatarak, bir elini yüzünden çekti. Tatlı, okşayıcı bir sesle:

— Şşşt! Gözyaşı istemem, dedi. Gözyaşı istemem! Beni hâlâ daha sevdiğini söylüyorsun. Yalnızca acı, üzüntü... Böyle budalaca aşk olur mu?.. Gizli kapaklı. Eh!.. Boşuna. Hadi, ağlama! Bunca zaman sonra bir kez karşılaştık, onu da ağlamakla geçirme!

Milena hıçkırarak ağlamaya başladı.

— Svilen, Svilen!.. Ne denli acı çektiğimi bilir misin?.. Bilmezsin. Sen hiçbir şey, hiçbir şey bilmiyorsun!

— E, sus artık, sus!

Svilen Milena’yı daha yakınına çekti, erkek kolunu oynak vücuduna güçlüce sardı. Milena göğsüne yaslanarak, eski günlerdeki gibi, dudakları öpücükte birleşti, şimdi bu artık bir günah öpücüğü idi.

Söğüt ağaçları yavaşça, rahat rahat bir şeyler fısıldaştı. Değirmen boğuk boğuk uğulduyordu. Mavi gökyüzünde ise, yıldızlar birbiri ardınca titreşiyor, durmadan titreşiyordu.

Yaşlı adamın cılız sesi duyuldu değirmenden:

— Milena... Milena! Nerde kaldın, be çocuk?

Milena ürperdi.

— Geliyorum, geliyorum! dedi, yüksek sesle. Ah, Svilen, hiç aklımdan çıkmıyorsun, hep seni düşünüyorum. Tanrım, diyordum, bir yerde karşılaşsak da sadece konuşsak!

— Hepsi bu kadar mı?

— Daha ne olacak?..

— E, hadi konuş, bakalım... Dinliyorum...

— Eh, Svilen, nasıl adamsın sen! Neden evlenmezsin? Sanırım, o zaman bunca üzülmem, düşünmem seni... Alışırdım öbür insanlara da... Şimdi onlardan hiç hoşlanmıyorum! Böyle oluyor, insan kendi gönlünü aldatınca! diye konuşuyordu Milena, rahat rahat, tatlı tatlı kendisine bakan uslu eşeğin alnını eliyle okşuyordu. Ona seslenerek:

— Marko, Marko! dedi. Güzel, boz eşecik, hiç kimseye söyleme... sen, kendi halinde hayvancağız, kaç kez bize tanık olmuştun!.. Sesini çıkarma, söyleme kimseye, boz Marko!

Svilen gülümsedi.

Milena kendinden geçmişti.

Yaşlı adamın cılız sesi gene duyuldu:

— Milena!.. Kızım!

Milena, yüksek sesle:

— E, geliyorum, hadi! dedi, şunları ekledi: Neye çağırıyor beni şimdi? Hele beklesin... Ah, Svilen!.. Bilmem, beni hâlâ seviyor musun? Ama ben... Stoyan iyi adam, arı gibi çalışkan... İnan ki, dövsem, çocuk gibi ağlar da bana bir şey, hiçbir şey demez... Ama gene de nefret ediyorum, ondan... Belki de bunun için nefret ediyorum... Sense nice deli dolusun, kötüsün, ama...

Svilen, içini çekerek:

— Evlenip birlikte yaşamak kısmet değilmiş bize! dedi.

— Bu işte kabahat senin, senin, Svilen!

— Kabahat yoksullukta! Anlatmıştım sana... Başkasının evinde oturuyorum... Babamın ağır borçlarını ödüyorum... Hep ırgat, ırgat, elâlemin kulu kölesi olmuşum. Yanım sıra sen de benden çok üzülecektin... Ne diye senin gençliğini karaltayım, yaşamını zehirleyeyim... Düşündüm, taşındım... çok düşündüm, ama karar veremedim.

— Beni daha çok sevmiş olsaydın, karar verirdin.

— Sen yine bunu biliyordun!.. Ama daha sonra da beni hep böyle suçladın.

Yaşlı adam gene bağırdı:

— Milena!

Söğüt ağaçları ardında kuru bir öksürük başladı.

— Geliyorum, geliyorum!

— Biraz daha kal, dedi Svilen.

— Svilen, bırak beni, yalvarırım, çok geç oldu...

— Hayır, biraz daha dur!

Svilen çiti atladı.

Gökyüzünde yıldızlar yan yana, sessizce titreşiyordu. Söğüt ağaçlarının yüksek kapkara gölgeleri, hafif hafif bir şeyler fısıldaşıyordu. Değirmen durmadan, boğuk boğuk uğulduyordu.

Yaşlı adam, yine:

— Milena, diye haykırdı. Milena, nereye kayboldun? diye öfkeli öfkeli gene bağırdı, ama uzun süre yanıt veren olmadı.

Bir hayli zaman sonra, köye giden yolda bakır çıngırağın sesi düzenlice yine duyulmaya başladı. Birden sessizlikte durgun bir erkek türküsü çınladı, geceleyin bu türküde bir gariplik vardı:

Hey gidi gençlik yılları, hey,

Ne de çabuk geçip gittiniz!..

Bu ses derinlere daldı, acı acı titredi ve dindi.

FELAKET

Acaba ne olmuştu? Neşeli, capcanlı, hep güleryüzlü olan Papaz Piomiy, neden böyle üzgün, düşünceli bir halde kilise odasının eşiğinde oturuyordu?

Bu güzelim yaz günü, üzüntüyle mi geçecekti?

İşte! Gün ışığına, neşeye boğulan geniş manastır avlusunda memnun, mutlu olan keşişlerin durgun yaşamı, ne denli sessiz ve gürültüsüz geçiyordu! Keşişlerin Aglida Nine dedikleri Papaz Sisoy, her zamanki gibi yine manastırın dış kapısı önünde, sessizce, sanki makineleşmiş gibi, çıkrığında iplik eğiriyordu. Bu kutsal ocağın konuğu olan iki genç kız, kol kola girmişler, avluda kurula kurula geziniyor, neşeyle konuşuyorlardı. Saat be saat yanlarından geçen Papaz İgnatiy ise, onlara saygıyla tememnalar çakıyor, gülerken ağzı kulaklarına varıyordu. Kilisenin kurşun kaplı damında güvercinler sevişiyordu. Avlu içinde gezinen iki güzel tavus kuşu, güne karşı şişiniyor, sevinçle bağrışıyordu. Çevreyi saran orman ve Balkan tepeleri, gökyüzünün açık maviliklerinde yıkanıyordu. Her şey, eskisi gibi, alınyazısına boyun eğerek düzenli yaşamını sürdürüyor, derin bir gönül borcu duygusuyla bu Tanrısal şirinliğe sahip olan dünyaya geldiğine seviniyordu.

Bu durgun Tanrısal sessizlik içinde, iki manastır çeşmesinin tatlı, tekdüze şırıltısı işitiliyor; kulaklara, gönle, bilince, ruha nazikçe fısıldıyor; uyu, uyu, uyu diye tatlı tatlı ninniler söylüyordu.

Bu neşeli yaşamdan yalnızca Papaz Piomiy uzak duruyordu. Kendinden geçmiş, dalgın dalgın, kilise odasının eşiğinde oturuyordu.

Keşişler yanından gelip geçiyor, her biri kendi işinin peşinde, o ise onların selamlarını bile zoru zoruna alıyor, başını kaldırıp yüzlerine bile bakmıyordu. Böylece bir, iki, üç saat geçti. Öğle üstü yaklaştı. Papaz hâlâ daha yerinden kımıldamıyordu.

Rahip, elinde büyük bir olta ile yüzü büsbütün kızarmış, kan ter içinde kalmış bir halde dereden dönüyordu. Piomiy’in yanından geçerken torbasından hâlâ kımıldamakta olan iki iri alabalık çıkardı. Neşeli bir adam olduğu için, balıkları göstererek, şakacı bir sesle:

— Papaz Piomiy, görüyor musun? Hâlâ kımıldıyorlar, dedi.

Papaz Piomiy başını kaldırdı; rahibe, onu iki adım geri çekilmeye, hemen ciddi bir tavır takınmaya zorlayan, kederli bir gözle baktı.

Rahip, papazın telaş ve derdine katılırcasına:

— Ne var Papaz Piomiy, ne oldu? diye sordu.

Papaz Piomiy göğüs geçirerek ayağa kalktı. Yüzü bir “ikona” gibi solgundu. Az önce bir arabanın çiğnediği bir insanı andırıyordu.

Rahibin telaşı arttı. Daha ürkmüş bir halde sordu:

— Ne oldu, Papaz Piomiy, hastalandın mı yoksa?

Oturup duruyor, düşünüyor, hep göğüs geçiriyordu. Nasıl olur? Böyle yiğit bir kişi!..

Papaz Piomiy’in sesi, mezardan geliyormuş gibiydi:

— Derdim nedir, biliyor musun, peder? dedi. Sen bunca yıl emek ver, vakit yitir, kaygı göster, bütün bu yaptıklarına sevineceğin sırada...

Rahibin telaşı daha da arttı:

— Tanrım, sen yardımcı ol! diyerek bir haç çıkardı, şunu ekledi:

— Söyle, Papaz Piomiy, ne olmuş?

Piomiy:

— Mahvoldum ben, peder. Çaresiz bir hale düştüm. Meğer insanın umutları ne denli aldatıcıymış!.. dedi. Derin bir göğüs geçirdi. Rahip ise, onu yatıştırmaya çalışıyordu:

— Kahretme kendine, papaz. Belki de daha her şey elden gitmemiştir.

Piomiy’in sesi titriyordu:

— Hayır, hepsi, tümden gitti, dedi.

— Üzülme, papazım. Söyle, itiraf et! Bir günah mı işledin, ayartıldın mı, herhangi bir hastalığa mı tutuldun?

— Bunlardan daha kötü, peder.

— Allah, Allah! Yine sevdaya kapılmış olmayasın, sakın? Hay Allah belasını versin! E, anlat bakalım.

Papaz Piomiy, çaresizce ellerini aşağıya saldı:

— İnsan iyiliğe, Allah’a, emeğe... her şeye karşı inancını işte böyle yitiriyor, dedi, yine eşik üstüne oturdu. “Şarap, üç yılık şarap gitti” diye ağlamaya başladı, sonra hıçkırıklar içinde konuşmayı sürdürdü:

— Ama ondan ne mal olacaktı, biliyor musun sen, peder? Aktı, gitti, yerine gelmez artık!

Rahip:

— Deme yahu, diyerek ellerini kavuşturdu.

Her iki rahip uzun uzun sustu. Birbirine bakmıyorlardı. Biri felaketini anlattı, ötekiyse onu tümüyle anladı, bu üzüntünün acısını duydu. Az sonra rahip, Papaz Piomiy’in yanına oturup, aynı şeyi seven, aynı şeye inanan, ancak bununla karşılaşıp anlaşan insanlara özgü bir davranışla sordu:

— Hay Allah kahretsin! Nasıl oldu bu iş?

— Dün gece fıçının çemberi kopmuş, şarap son damlasına varıncaya dek akmış, gitmiş.

— Son damlasına dek mi?

— Evet, son damlasına dek ya!

— Felaket!

Papaz Piomiy ayağa kalktı:

— Gel, gel de gözünle gör. Kederimden ellemedim bile. Ne olduğunu gördüm, fıçıyı bir iki kez ırgaladım, gözüm görmesin, diye oradan uzaklaştım.

Tam bu sırada, ünlü Papaz Gerasim ivecenlikle yanlarından geçiyordu. İki rahibi üzüntülü görünce duraladı; kadınsı ince sesiyle:

— Rica ederim, ne olmuş? diye sordu.

Yanıtı, sert bir biçimde, rahip verdi:

— Ne olacak, Piomiy’in şarap fıçısı akıp gitmiş.

Papaz Gerasim de derde katıldı:

— Vah, vah... E, şimdi n’olacak?

Az sonra, Papaz Nikifor, ardından Maksim, onun ardından da Teodosiy ve ötekiler geldi. Manastırın tüm keşişleri bir araya toplandı. Aglida Nine bile çıkrığını bırakıp gelmişti. Hepsi dişlerini gıcırdatıyor, kızıyor, biri ölmüş gibi, bir şeyler fısıldıyordu.

Papaz Piomiy, onları felaketin olduğu küçük izbesine götürdü. Hepsi büyük bir ilgiyle fıçının başına toplandı. Gevşeyen tahtaların aralıklarından hâlâ daha şarap sızıyordu.

İzbenin tek penceresinden hafif bir ışık giriyor, fıçıyı melankolik bir aydınlık içinde bırakıyordu. Dökülen şarabın hoş kokusu izbeyi doldurmuştu. Keşişler fıçının çevresini sardı. Sakallı yüzlerinde derin bir acının belirtisi okunuyordu. Sanki çemberi kopmuş bir fıçı önünde değil de felaketten parçalanmış bir insanın yüreği karşısında bulunuyorlardı.

İçlerinden biri, gizemli bir sesle fısıldadı:

— Allah rahmet eylesin!

Hepsi büyük bir yasla ezik, umut ve inancını tümüyle yitirmiş bir halde, köşede üzgün üzgün duran keşiş Piomiy’e bakıyordu. Çevresindekilerin hepsi susuyor; kimse, hiç olmazsa avutucu bir söz bulup söylemiyordu.

İGLİKA

Bayırda güneşe karşı yayılan küçük bir sürü koyun ve keçi, tatlı tatlı körpe ot otluyor, daha yeni yeni gelişen fundalığı hışırdatıyor, şen şen öten, sakin ve düzgün bir çıngırak sesi geliyordu, uzaklardan. Yaşam verici güneş, canlanan yeryüzünde geniş ve sıcak ışık dalgalarını saçıyordu. Yaşam coşkulu ve hızlı, yeniden canlanıyor, fışkırıyor, çevredeki her şeyi tazeliyordu.

On altı yaşındaki İglika, yalınayak, kısa kollu entarisiyle sürü içinde ağır ağır dolaşıyor, çocuksu emellerine dalmış, örekesiyle yün eğiriyor, ara sıra da yolunu şaşıran, yaramazlık eden hayvanlardan birine, çocuğuna seslenen bir ana gibi bağırıyordu:

— Pşt, küçük zilli, nereye gidiyorsun? Dikenlik içinde yünlerin yolunacak!

— Mırkuşka, sopayı yersin ha!

Koyunlardan kimisi uslu uslu yanına gelir, ıslak burunlarıyla ellerini yalar, saf, ahmak gözleriyle ona sevimli sevimli, anlamlı anlamlı bakar, sanki derin, sessiz ve sonsuz kederine bir teselli isterdi, ondan.

İglika omzunda asılı büyük torbayı karıştırır, ekmek kırıntıları bulup çıkarır, avucuyla onlara verir, gönül alıcı bir sesle kovardı onları:

— Hadi, hadi, savulun, gidin, şimdi ötekiler de ister.

Koyunlar, şükran dolu gözlerle kırıntıları yalayıp yer, sanki gerçekten ötekiler görmesin, diye başlarını eğerek geçip giderdi.

Sarı safran ve çuhaçiçekleriyle dolu küçük bir alanda genç çoban kızı, örekesini bir yana atıp büyük bir istekle çiçek toplamaya başladı. Körpe, masum, çocuksu yüzü, tıpkı şu ilkyaz günü gibi parlıyor; derin, mavi, neşeli, temiz gözlerinde, tasasısızlık ve sevinç, çiy taneleri serpilmiş gibi parıldıyordu.

Genç kız küçük alanda koşuyor, çiçek koparıp topluyor, bunlardan bir demet yapıyor, bir şeyler mırıldanıyor, türkü söylüyordu.

Ansızın, çevredeki koyunlar ürkerek kaçıştı. Küçük çıngırak, hızlı hızlı, telaşlı telaşlı çalmaya başladı.

İglika sıçradı, bir keçinin durduğu kocaman bir taş üstüne çıktı, avcı kokusu alan bir dağ keçisi gibi ürkek ürkek çevreye bakındı.

Çalılar arasından, omzunda tüfeğiyle bir orman bekçisi çıkıverdi; yüzü kıpkırmızı, yorgunluktan kan ter içinde kalmıştı.

Taş üstündeki kızı görünce, güçlü ve dinç bir sesle:

— Günaydın, güzel kız! dedi.

İglika ürktü, utandı. Tanımadığı bu bekçiyi daha önce iki kez ormanda görmüştü. Ondan önce, İglika’nın çok iyi tanıdığı Martin Baba buraları beklerdi. Yaşlı, kısa boylu, zayıf, iyi bir adamdı. Gözleri bir dağ canavarının gözleri gibi parlayan, kara, koca bıyıklı şu genç, uzun boylu, iriyarı adama hiç benzemezdi.

Genç kız taştan yere indi, koyunlara şşit diye bağırdı, arkalarından yürüdü. Bu adamdan uzaklaşmak için acele ediyor, ama ondan niçin bunca korktuğunu kendisi de bilmiyordu.

Bekçi, bir çocuğa seslenircesine:

— Acelen ne? Nereye gidiyorsun? Bak, çiçek demetini de unuttun, diyerek çiçekleri uzattı ona. Ne güzel çiçekler derlemişsin!

Bekçi renkli büyük bir mendil çıkarıp yüzünün terini silmeye başladı:

— Bu yerleri daha tanımıyorum, patikayı kaybettim, o yüzden üstüm başım yırtıldı, fundalıkta... Tüh, hava amma sıcak ha!

İglika gitmeyi unutmuş, karşısında mıhlanmış gibi duruyor, onu dinliyor, terini nasıl sildiğine bakıyordu. Mendili bastırdıkça yüzü kâğıt gibi beyazlaşıyor, daha sonra yanmışçasına kızarıyordu.

— Kimin kızısın sen? diye sordu, ansızın.

— Değirmenci Nikola’nın.

— Demek, bir değirmeniniz var?

— Hayır, yok... Babam başkasının yanında çalışıyor.

— E, önemi yok. Aynı şey.

— Aynı şey değil, dedi İglika, gülümseyerek.

— Adın ne senin?

— İglika (Çuhaçiçeği).

— Kız da güzel, adı da güzel.

Orman bekçisi kızın yanağına dokundu, şakacıktan.

İglika utandı, yüzü kızardı. Kaçmak istiyordu, ama durdu, kaldı.

— Kaç koyun otlatıyorsun? diye sordu bekçi, bir taş üstüne oturdu.

— On bir.

— Ya keçiler?

— On dokuz.

— Bir de sen, dedi bekçi, el çırparak, gülümseyerek.

— Bir de ben, eder yirmi, dedi İglika, çabucak, şaka yollu. Bu şen gülüşten, daracık entarisi altında kabaran olgun meyve gibi yuvarlak, körpe göğüsleri dalgalandı.

— Çok neşelisin, küçük bayan, dedi bekçi, kendi bacağına vurarak.

— Sen kentli misin? diye sordu İglika, çünkü “küçük bayan” sözü kendisine pek garip ve gülünç gelmişti.

— Sofya’nın orta yerinden.

İglika, bir çocuk saflığı ile:

— Uuu! diye şaşıp kaldı. Yerinde olsam, hiçbir zaman ayrılmazdım kentten. Kent daha güzel.

— Hayır, küçük bayan, yanılıyorsunuz! Köyde yaşamak, benim daha çok hoşuma gider; çünkü burada güzel kızlar var. Kentte böylesi yok. Kendi kendime şunu dedim: Evlenirsen, köyden kız almalısın...

Bekçiyi dikkatle dinleyen İglika, durmadan onun kırmızı güzel yüzüne bakıyordu.

— Uuu! Evli değil misin? diye bir kez daha şaşıp kaldı. Bunca koca bıyıklı adam, hem de evli değil!.. Yalan, inanmam buna!

Bekçi kahkaha ile güldü, sonra bıyıklarını burarak alçak bir sesle sordu:

— Yavuklun var mı senin?

— Utanmaz mısın, be? diye yanıtladı İglika. Yaşım küçük henüz.

Utancından kıpkırmızı oldu, hemen gitmek istedi.

Orman bekçisi:

— Küçüksün, ama al işte. Daha ilk bakışta vuruldum sana, dedi. Öylesine sürekli, yüzsüz-arsız bir bakışı vardı ki, kız bundan ürktü.

— Alacağın olsun! deyip öfkeli öfkeli yürüdü, sürünün ardından.

— Dinle beni, İglika, darılma bana. Gene burada buluşuruz. Gelirsin, değil mi? O zaman beni sevip sevmediğini söylersin. Yarın gelmezsen, bir daha beni hiç göremezsin, dedi bekçi, ardından.

Kıza uzun süre baktı. Kız, dikenlerden tırmalanan çıplak, tombul ayaklarını koruyarak fundalıkta gözden yitip gitti. Tüfeğini omzuna atan bekçi de ormana daldı. Yüzünde, tuzağını ustaca kurmuş bir avcının hoşnutluğu ve coşkusu vardı.

İglika, oraya bir daha asla gitmemeyi, yeni orman bekçisiyle hiç karşılaşmamayı düşünüyordu. Ama, ertesi gün, sürüyü çıkarınca, neden gene aynı alana geldiğini kendisi de anlamamıştı. Kendisini aklamak için:

— Ona küseceğim, konuşmayacağım artık onunla. Görsün, bakalım, ne diye konuşuyor böyle! diyordu.

Sürüyü yatıştırınca, çuhaçiçekleri derledi, bir demet yapmak üzere sıcak toprağa oturdu. Dünkü gibi, ağır ağır, dikkatlice demet yapıyor, bir türkü mırıldanıyor, çiçeklerle konuşuyordu. Ama bugün orman bekçisinden söz ediyordu onlara.

Yine sıcak ve güzel bir gündü. Çevre yine öyle aydınlık ve tazelik içindeydi. Havada uçuşan küçük sineklerin kanatları, güneşe karşı altın gibi parıldıyordu. İglika alacalı bir hanımböceği yakaladı, avucuna alarak ona çocuksu hayalinin gizem dolu, düş benzeri küçük şarkısını söylemeye başladı: “Hanımböceği, söyle bana, nereye gelin gideceğim?”

Böcek yavaşça kanatlarını açıp titredi, yükseldi, yükseldi, gözden kayboldu.

İglika böceğin uçtuğu yönü kaybetti, bir acı çöktü yüreğine. Ortalık sanki derin bir sessizliğe dalmış gibiydi. Çıngırağın sesi bile duyulmaz olmuştu. Ansızın basıveren sessizlikten, küçük hanımböceğinin açtığı gizden ürkmüşçesine çevresine bakındı, yine demet yapmaya koyuldu.

Ama o ne? İşte, sürüde bir kaçışma oldu. Küçük çıngırak birdenbire çaldı. Fundalıktan orman bekçisi gürültüyle sıçradı; dünkü gibi kırmızı yüzlü, yakışıklıydı.

— Günaydın, güzel kız!

İglika karşılık vermek istedi, ama bir şey diyemedi.

Orman bekçisi ona yakın bir yere oturdu, yarım kalan demeti eline alıp gözden geçirmeye başladı.

— Neden bunu tamamlamıyorsun?

İglika:

— Ver onu bana! diyerek çekip aldı elinden.

— Al, ama işi bitirdikten sonra bana vereceksin onu.

— Belli olmaz, dedi İglika, sert ve kabaca.

Ansızın öfkelendi bu koca bıyıklı adama. Yaşlı Martin Babayı anımsadı, çok iyi bir adamdı, acıdı ona. Birden:

— Martin Baba nerede şimdi? diye sordu.

— Başka yere atadılar onu.

— Çok iyi bir insandı... Ne güzel alacalı örekeler yapardı!

— İyi! Elbette iyi olacak... Onun gibi yaşlı bir adam kötü olabilir mi? Tek bir dişi bile kalmamıştı. Ya bak benimkilere!

Orman bekçisi, kuzu karşısında bir kurt gibi dişlerini gösterdi, gülerek sözlerine şunu ekledi:

— Canım isterse, yerim seni.

Bu sözler İglika’nın hoşuna gitmedi, fırlayıp ayağa kalktı.

Can sıkıcı bir suskunluk oldu. Orman bekçisi:

— Ne düşündün? diye sordu. Otur, demetini bitir.

İglika biraz ofladı, pufladı, sonra otlar üzerine dağılmış çiçekleri topladı, oturup sessizce demeti tamamlamaya koyuldu. Bekçi:

— Öfkelenince daha da güzel oluyorsun, dedi.

İglika yine yanıt vermedi.

Orman bekçisi çantasını karıştırdı, bir parça şeker çıkardı, kızın kucağına attı.

İglika alıp öfkeyle fırlattı.

Bekçi bir şeker daha attı ona.

— Amma sıvışık şeysin ha! dedi İglika, gülmekten kendini alamadı.

Bekçi bir şeker daha attı. İglika aldı, gezleyip (nişan alıp) ona vurmak istedi. Bekçi ağzını açıp başını ileri uzattı:

— At ağzıma.

İglika şekeri alnına çarpttı. Kahkaha ile gülmeye başladı.

— Gördün mü, nasıl!

— Aç ağzını, bak ben tam hedefi nasıl bulduracağım, dedi bekçi.

Küskünlüğünü çarçabuk unutan İglika, her çocuk gibi oyuna daldı. Ağzını açtı.

Bekçi ona yaklaştı, elini uzattı, açmış bir güle benzeyen ağzına eliyle şekeri koyuverdi.

İglika gülerek şekeri kıtır kıtır çiğnedi.

Bekçi koca bir yığın şekeri otlar üstüne döktü, birer birer kızın dolayına dizmeye başladı.

— Dur bakalım, yetecekler mi seni sarmaya.

— Hey, kapı bırak, çıkamam sonra! dedi İglika, şen şen, çevresinde nasıl dolandığına bakarak. Onun her eğilişinde güzel erkek yüzünden dalga dalga gelen sıcaklığı duyuyordu. Hoşuna gitti bu oyun. Bekçi kötü görünmüyordu ona artık. Başka insanlara benzemiyordu. Bunca şeker, bunca şen ve şakacı adam, böylesine tatlı, güzel sözler! Bir düş gibi geliyordu, korkuyordu ondan, ama bırakamıyordu. Herkesin boyun eğdiği, her istediğini yapabilen, güçlü kuvvetli, zengin bir sultan gibi görüyordu onu.

Bekçi, onu çepeçevre sardıktan sonra:

— İşte, bu bizim evimiz, dedi. Sen de, sözgelimi, benim eşim.

Yükseklerden ufak bir kır sıçanını izleyen bir kartal gibi kızın gözlerine süreklice baktı, baktı.

İglika gözlerini yana çevirdi.

— E, neme gerek böyle ev? Biraz yağmur yağdı mı, eriyip gider! dedi.

— Ben sana başka bir ev yaparım. Yeter ki, bana gelesin, dedi bekçi, kızın ellerini kaba pençeleri arasına aldı.

— Bırak beni! Yalan söylüyorsun, beni aldatıyorsun! diyerek İglika kendini çekip kurtarmaya çalıştı.

O vakit orman bekçisi güçlü kollarıyla bir çocuk gibi kucakladı onu, sakin ve yumuşak bir sesle konuşmaya başladı:

— İglika, sen güzel bir kızsın! Küçük değilsin artık. Koskoca bir kız olmuşsun. Seni seviyorum, seninle evlenmek istiyorum. Sen orada, kentte bir sultan gibi olacaksın. Herkesten daha iyi, daha güzel olacaksın. İstediğin giysileri diktiririm sana. Ne dersen, her şeyi, her şeyi veririm sana.

İglika, boğazlanmış körpe bir buzağı gibi bıraktı kendini onun kucağına, kendinden geçmiş, teslim olmuştu. Tatlı sözlerinden büyülenmiş, utanmış, dayanamamıştı.

— Söyle bana, istiyor musun beni, İglika? diye fısıldıyordu orman bekçisi, kızın üstüne abanarak. Şu ilkyaz gününün olağanüstü sessizliğinde onun büyüleyici sözleri sanki göklerden geliyor gibiydi.

İglika, güç halle:

— İstiyorum, istiyorum, diyebildi.

Orman bekçisi onu yavaşça sıcak toprağın otları üstüne koydu.

***

Akşamüstü, bu güzel ilkyaz günü bitip giderken, İglika, başı eğik, sürüsünün ardından köye doğru gidiyordu. Yanı başında, kendisinden iki kat iriyarı, tüfeği omzunda orman bekçisi yürüyordu, ona diyordu ki:

— Sen merak etme. Yarın gene oraya getir sürüyü. Bu hafta her gün buluşalım. Sonra nişanlanırız, ötesi artık kolay.

İglika onu inançla dinliyordu. Çocuksu emelleri pek güzel bir gelecek çiziyor, küçük bir sinek gibi altın bir örümcek ağında yitip gidiyordu.

***

Ertesi gün sürüsünü yine oraya, aynı alana götürdü.

Gün, dünkü gibi yine güzel, yine sıcaktı. Ancak İglika artık türkü çağırmıyor, fundalıkta uslu uslu otlayan koyunlara bağırmıyordu. Yalınayak, başıkabak, elinde örekesi, kocaman bir taş üstünde tahtta oturur gibi oturuyor, masallardaki yetim kalmış padişah kızını andırıyordu. Uzaklara, aşağıya, yolun ormana büküldüğü yere dikmişti gözlerini. Ötelerde bir kimse belirince, bir dağ keçisi gibi çabucak sıçrar, telaşla taş üstüne dikilir, coşkudan bayılırcasına aşağılara bakardı uzun uzun. Gözleri gerginlikten bulanır, yaşarırdı. Gözlerini siler, eliyle gölgelik yapar, yine bakardı. Burun delikleri genişler, yüreği anlaşılmaz, tatlı bir ürpermeyle dalgalanırdı.

Bütün günü coşkulu bir bekleyişle geçirdi, ama orman bekçisi gelmedi. Bir yanda duran çiçek demeti solmuştu. Akşamleyin, bitkin ve umutsuz, eve döndü, sürüsüyle.

Ertesi gün yine aynı yere gitti, yine bekledi. Ama boşuna. Onun için derlediği çiçekler, elinde pörsüyüp soluyordu. Uysal koyunlar uslu uslu yanına gelip uzun uzun, dalgın dalgın bakıyordu ona. Onların bu kaygısız bakışlarında kederli, sessiz, dostça bir soru vardı. Ama İglika onları okşamıyor, eliyle onlara ekmek ufağı vermiyordu; onlar da derin bir iç çekerek geçip gidiyordu.

Orman bekçisi yine gelmedi. Dördüncü gün de, beşinci gün de gelmedi. Onun yerine yaşlı Martin Baba çıkageldi.

— Yine sen mi, Martin Baba? Ya öteki? diye sordu İglika, şaşkınlık ve ürpermeyle.

— Varna iline gitti o... Yerini değiştirdiler. Karısı hastaymış da. Ya sen nasılsın? diye sordu iyi yürekli Martin Baba.

İglika yanıt vermedi. Başı dönmeye başladı. Sersemlemiş olarak bir taş üstüne oturdu.

Zavallı yüreciği, şimdiye dek hiç duymadığı bir acıyla yanıp sızladı.

İLK KAR

Geceleyin şiddetli bir rüzgâr esti. Sabahleyin hava azıcık yumuşadı, kar yağdı. Aşağı çökmüş külrengi gökyüzünden birbirini kovalarcasına ufak ufak kar tanecikleri düşüyor, havada arılar gibi uçuşuyor, çirkinleşen yeryüzüne pek temiz, yumuşacık bir ak örtü seriyordu.

Sesler kesildi, köy gizlendi, sanki kar taneciklerinin ipek gibi yumuşak hışırtısı altında her şey uykuya daldı. Bacalardan ince mavimtırak sütunlar halinde dumanlar çıkıyor, dinsel törenlerdeki tütsülerden çıkan dumanlar gibi göklere uzanıyordu.

Kola Radin amca cam yerine sararmış bir gazete parçası yapıştırılmış pencere yanında bacak bacak üstüne atmış oturuyor, dalgın dalgın tek cam parçacığından dışarıyı seyrediyordu. Bu cam parçacığı alçacık, karanlık, tavanı isli, paçavralar, çeşitli marangoz aletleri, ev eşyası ile dopdolu odacığın tek gözüydü. Yolunmuş bir kuluçkayı andıran Kola’nın karısı, sıcacık toprak sobanın başına oturmuş, kendir tarıyordu. Kendirin hışırtısı, tarak dişlerinin gıcırtısı odayı kimi madensel sineklerin boğuk, tembel, uyutucu bir ahenkle uzaklardan gelen vızıltısını andıran bir sesle dolduruyordu.

Dışarıda kar serpiştiriyor; avluyu, domuz ağılının saman örtüsünü, aç serçelerin siperlendiği avlu duvarını, ot yığınını, odunları, arabayı, dikili direğin tepesini bile örtüyordu. Direğe bir saksağan kondu, önüne ardına bakındı, gagasıyla bir şeyler araştırdı, derin düşüncelere daldı. Kuru saçak altında bir ayağı üstünde duran horozun başı düşmüş, kuyruğu sarkmıştı. Çevresindeki tavuklar birbirine sokulmuş düşünüyor, bakınıyor, hayale dalarcasına gözlerini yumuyorlardı. Köpek bir yerden çıkageldi, avlu ortasında durdu, uçuşan karlara doğru esnedi, tembelce gerindi, ağır ağır ahıra doğru yollandı.

Kola amca, içini çekerek:

— Amma da tavşan havası ha! dedi, tüyleri yolunmuş kalpağını bir kaşı üstüne indirdi.

Karısı, çenesi ayrılacakmış gibi esneyerek:

— Aman senin bu tavşanlarından bıktım, usandım, dedi. Onları düşünde mi gördün? Adam gibi kalkıp bir iş yapsan olmaz mı? Odun getirmek gibi işler hiç aklının ucundan geçmez mi senin?

Kendiri taramayı sürdürdü.

Kola amca, karısını küçümsercesine sustu. Karı lafına hiç kulak asmazdı. Kendi kendine:

— Bir av köpeğimle bir tüfeğim olsa, sen istediğin kadar çene çal, dedi.

Başı, derin düşüncelerle, omzu üstüne yaslandı.

Kola amca, elli yaşlarında, kısa boylu, boynu da kısa bir adamdı; uğrak omuzları kendisini bir parça kamburlaştırıyordu. Avcıydı, düşüncelerinde tavşanla haşır neşir olurken, yüzü de tavşan suratına dönmüştü. Kulakları geri kaykılmış, hep tetikteydiler. Bir gözünün üst kapağı yoktu, öteki gözü uykudayken bile, o hep açık dururdu. Karmakarışık, sarı, seyrek bıyıkları, her yana uzanmıştı.

Şimdi, özlemle dışarıya bakarken, düşünceleri karlı yamaçlarda kopoylar gibi tavşan peşinde koşuyordu. Ne yazık ki, Kola amcanın ne tüfeği, ne de av köpeği vardı! Tüfeğini borca karşılık meyhanede rehin bırakmış, köpeği ise ava gidecek adam bulunmadığından üzüntüden ölmüştü.

Ellerini yıpranmış poturunun ceplerine sokmuş Done Kozitsa, küçük küçük adımlarla avludan geçti. Kola amcanın komşusu, akranı olan bu adam da kendisi gibi yoksul, kendisi gibi avcıydı. Yalnız şu var ki, Done’nin ömrü boyunca hiçbir zaman bir tüfeği olmamıştı. Ava balta ya da çapayla giderdi. Tavşanlara saldırmazdı, ama porsuklar, tilkiler, kokarcalar için canını verirdi. Kapanlar kurar, ilmikler atar, kurt kuyuları kazar, yemlemeler yapar, daha yakalanmamış kurt ve ayıların derilerinden alacağı sanal gelirlerle yaşardı. Kışın karda kara bir leke gibi uzaktan tanınmasın diye karısının beyaz gömleğini giyer, köy kıyısında tilki beklerken geceler boyu titrer, onları aldatmak için kurnazca horoz gibi öterdi. Ama ağır soğuk algınlığından başka eline bir şey geçmezdi.

Bu sabah ilk karı görünce, onun yüreği de hoplayıp zıpladı. Ancak iki gündür tütünsüz kaldığından, dünya başına yıkılmış, bıkmış, usanmıştı. Uzun süre kara baktı, ocak başında kaşındı:

— Dur, varıp komşu Kola’dan bir cıgara alayım, biraz da kızdırayım onu, dedi.

Tüm yoksulluğuna karşın Done şen şakrak adamdı, hırçın Kola amcayı kızdırmayı, onun bitmez tükenmez küfürleriyle eğlenmeyi severdi.

Eşikte çarıklarından karı silkeledi, bir tilki sessizliğiyle Kola amcanın odasına girdi. Kirpi sırtını andıran seyrek sakallı yüzü, soğuktan morarmıştı. Selâm verdi. Kulaklarına değin yayılan ağzını öylesine büzdü, yüzüne öyle bir görünüm verdi ki, Kola amca Done’nin tütünsüzlükten gözlerinin karardığını hemen anladı. Selâmını alarak ceplerini silkelemeye başladı. Bir cıgaralık tütün birikinceye dek bu işi sürdürdü. Done titrek parmaklarıyla cıgarayı sardı. Yapmacıklı yüz görünümünü değiştirdi, bu kez gözleri de buna katıldı:

— Kokarca şimdi nerelerde gizlenir acaba, şunu yakalayıp sıcak derisini yüzsem! dedi.

Kola amca çok anlamlı bir biçimde göğüs geçirdi:

— Bugün gitmeliydik, Done! Vakit yitiriyoruz! Havaya bak. O yaramaz tavşanlar karda kim bilir nasıl taze izler bırakmıştır!

Done, güçlü bir özlemle:

— Eh, eh, eh! diye sesler çıkardı. Kirpiye benzer başını on kez salladı.

Tütün kokan lülesini ağzından alan Kola amca:

— Ama, hava da ne hava, yani! Öyle değil mi?

— Havaya diyecek yok, ama sen ardına takılıp gidilecek mal değilsin ki! Daha sabahtan sana seslenmeyi düşünmüştüm. Bu karda, evine girdiğin gibi ormana dal, al kokarcayı, geri dön, bak keyfine.

Kola amca gücenmiş gibi:

— Vay, amma da kolay yakalıyorsun şunları! dedi.

— Doğru, onları kolayca yakalıyorum, ama tek başıma yapamıyorum. Sense tavşancısın, işime yaramazsın. Aklın fikrin tavşanda.

— Hızlı koşanını yakalayamazsan, kurnazını hiç yakalayamazsın!

Kozitsa:

— Yakalamak neyse, ama yalnız hayvancıkları korkuttuğunla kalıyorsun, dedi.

— Senin gibi kutsuzun biriyle gidersem, ne olacağı belli.

— Bilmem ki, kim kutsuz!

İki komşu kavgaya hazırlanıyordu.

Kola’nın karısı, derin derin esneyerek:

— Siz burada çocuklar gibi inatlaşırken, tavşanlarla tilkiler ormanda sağ salim geziniyorlar, dedi.

Kozitsa, kışkırtıcı biçimde şöyle söylendi:

— Ne de olsa bizim avluda tavşan kemiği bulunur, ama sizinkinde o da yok ya!

Kola amca aynı biçimde yanıtladı:

— E, Done, un tavşan kemiğinden daha gereklidir.

— Bunun için mi, komşulardan ödünç un alıp geri vermiyorsunuz?

— Bağışla beni, Done, ama sanırım biz onu geri vermiştik.

— Sen beni bağışla, Kola.

— O üç tavşan derisini una karşılık saymamışmıydık, ha?

— Tavşan derilerini kokarcadaki paya karşılık saymıştık.

— Kokarca benimdi, Done.

— Nasıl senin olurmuş, birlikte yakalamadık mı onu?

— Bağışla beni, ama o birlikte yakaladığımızdan sen payını almıştın.

Done kurnazca gülümsedi:

— Kokarcayı sen tek başına yakaladın, öyle mi?

— Yok, seninle birlikte yakaladım.

— Tavşancı kokarcadan söz ediyor. Sen daha kokarcanın izlerini bile tanımazsın.

Done ayağa kalktı. Hasmını ta kalbinden vurmuştu. Kola amca öfkeden köpürdü. Kulakları kımıldamaya başladı. Kapaksız gözü parladı. Birkaç kez burnundan soludu:

— Dinle behey divane, sen kime anlatıyorsun bunları? Ben araba dolusu deri satmış adamım, be!

Kozitsa, öldürücü bir alayla:

— Satıyordun, ama koyunların açlıktan öldüğü vakit, diye yanıtladı.

Kola amca küfretmeye başladı. Yerinden kalktı. Kümbetin ardında dayalı duran sopayı eline aldı.

Done Kozitsa, amacına ulaştığını görünce, ellerini ceplerine soktu, iki büklüm oldu, kapıdan fırladı, bir gelincik gibi avluyu aşıp gitti.

Dış kapı önünde durup gür bir sesle gülmeye başladı. Sesi bütün mahallede çınlıyordu. Köpek havlamaya başladı. Kola amca ev kapısında durdu, kükremiş, öfkesinden titriyor, bildiği bütün küfürleri savuruyordu. Bulgarca küfürlerin yetmediğini görünce, bir zamanlar Romanya’dayken öğrendiği küfürleri de kullanıyordu.

Komşu sessiz evlerden üstü başı perişan kadınlarla saçları dağınık çocuklar merakla sokağa fırlamıştı.

Kendir çöpünden üstü başı bembeyaz olmuş Kola’nın karısı da evden çıkıp kocasını içeri çekti:

— Hadi be, küfrettiğin yeter artık! Gir içeri, elâlemin maskarası olma! Görüyorsun, Done seni kızdırıyor. Done, senin de Allah belânı versin!

— Kızdırıyormuş! Beni kızdıracak, ha! Tüfeğim rehinde olmasaydı, ben ona gösterirdim gününü. Tavşan vurur gibi vururdum onu.

Kola amca kapıyı hızla çarpıp içeri girdi, ama yine geri döndü. En büyük küfrü unutmuştu. Onu da savurduktan sonra, burnundan soluya soluya içeri daldı.

Done Kozitsa yol ortasında durup gülmeye başladı, soğuktan titreşen adamlara komşusunu nasıl kızdırdığını anlatıyordu.

Kar tanecikleri ise, birbiriyle yarışırcasına yeryüzüne düşüyor, sessizliğe gömülen köyü hızla örtüyordu.

KOCA ÖKÜZ

Çocukluğuma, evimizin sıcak ocağına, kıyısında oynadığımız, şen bir genç kız denli ivecen bir çayın aktığı doğduğum köye ilişkin, parlak bir gülümsemeyle beni selamlayan bu sevimli yurt tablosuyla ilgili anılarım arasında, imgelemde bizim koca öküz Belço’nun iri kemikli gövdesi hep gözümün önüne gelir.

Öküz, ruhunun büyük sessizliği önünde bel bağlamış, uzun yıllar sapan çektikten sonra artık güçten düşerek kocamıştı. Babam onu, daha küçücük bir buzağı iken alıp beslemişti; yazgıya boyun eğerek söz dinleme ve işle geçirdiği tüm yaşamını biliyordu. Bu yaşlı, özverili dostunu babam çok sever, hiçbir tersliğini anımsamaz, artık işe yaramaz duruma gelmiş olduğu halde, ona bütün gönlüyle acırdı. Ne satmak, ne de daha çok işe koşmak isterdi. Kocalık yıllarını özgür, yeğnil geçirmesine izin verirdi.

Zavallı Belço!.. Ne kurbanlık bir halin vardı, ne durgun bir ruh taşırdın! Köyde en iriyarı hayvan sendin. Bir rebap gibi alnının üstünde kıvrık, koyu kurşuni boynuzlarınla, kara beneklerle bezenmiş apak bir gövden vardı!..

Belço, her zaman, çocukların özenleriyle avludaki sayvanın altında yatardı. Biz onu okşar, yiyecek getirir, boynuzlarını kocaman çiçek demetleriyle süslerdik. Bunlarla o, yaşlı bir köy çalgıcısına döner, gülünç olurdu, ama bize kızmazdı. Bu iyi yürekli koca hayvan, pek sessiz, sevimli, zeki, üzgün iri kara gözleriyle, bize dostça bakar, sanki bir şey söylemek isterdi. Biz, gözlerimizi onun gözlerine diker, susardık. Sonra sorardık:

— Ne var, Belço?.. Ha... Söyle?.. Bir şey ister misin?..

Belço başını sallar, derin bir soluk alır, dişsiz ağzıyla yavaş yavaş geviş getirmeye başlardı.

Ona bol bol yem verirdik. Durmadan yer, durmadan geviş getirirdi, buna karşın dehşetli cılızdı. Böğürleri derine çökmüştü. Kaburgaları sayılıyordu. Kürek kemikleri, arka kemikleri, tüm kemikleri Kocabalkan’ın sivri tepeleri gibi göze çarpıyordu.

Her sabah Belço kalkınca üstündeki samanları silkeler, derisinin yatmaktan örselenmiş yerlerini yalar, sayvan altından çıkar, çaya su içmeye yollanırdı. Yolda ağır ağır, sessizce, kaygısızca yürür; sanki ardında bıraktığı işin büyüklüğünü anlamışçasına, ağırbaşlı bir tutumla başını kaldırırdı. Çökük böğürleri, üzerlerinde çiçek demetlerimizin bulunduğu güzel boynuzları, tertemiz kılları, tüm iri kemikli vücuduyla çok çalımlı, kurumluydu.

Belço çaya gidip su içer, gene sessizce, hiçbir yana bakmadan, sayvan altındaki yerine dönerdi. Akşamüstü hiç çağrılmadan, kimsece haydanmadan, gene yapayalnız çıkarak yeniden geri dönerdi. Bu küçük gezinti saatlerini hiç şaşırmazdı, halk bunlardan –bir saatmiş gibi– vakti anlardı.

Yaz gelince, onu köyün sığırlarıyla birlikte otlağa gönderirdik. Ama, öteki sığırlar ormanlara doğru uzaklaşarak yamaçlar, kayalar üstüne tırmandıklarından, bu, ona güç gelirdi. Birkaç akşam geri kalıp geç döndü. Bir gün yitip gidince, babam bütün gece ormanlarda onu aradı, durdu.

Çok gerilerde kalmış, yorulmuş olarak bir yol üzerinde yatıyor bulundu.

Bundan sonra babam Belço’yu sığırlarla değil, buzağılarla göndermeye karar verdi. Bunlar uzaklara gitmezler, ormanlara sokulmazlardı. Artık onun için yitme tehlikesi de yoktu.

İlk gün Belço bu yaramaz küçüklerle gitmek istemedi. Bunu kendisince bir alçalma sayarak daha köyden çıkmadan geri döndü. Küçük buzağı çobanı, boşuboşuna onu götürmeye çalışmıştı. Belço ona karşı öyle kızgınca solumuş, boynuzlarını ona doğru öyle dehşetle çevirmişti ki, çoban da ürkerek onu serbest bırakmıştı. Ertesi gün, kafa tutmalar ve duraksamalardan sonra, gitmeye razı oldu. Ama öğleüstü onuru kırılarak yine geri döndü. Buzağılar, kalkık kuyruklu, özgür sıçrayışlı bu çılgın küçükler, yaramazlıklarıyla onun arına dokunmuşlardı.

Birkaç gün sonra Belço’nun direnişi yenilmişti, bir filozof durgunluğu ile yazgısına boyun eğdi. Halk, onun nasıl gittiğini seyretmek için özellikle kapılara çıkıyordu. Buzağılar toplaşıp da çobanın yönetimi altında, bir toz duman bulutu içinde yola düzüldüler mi, Belço onlara koşut olarak yerini alıyor, tıpkı öğrencilerin yanında giden bir öğretmen gibi, kıyıdan yürüyordu. Zaman zaman yaramazlık eden bir buzağıya karşı derin derin soluyor, ona sivri boynuzlarını gösteriyordu.

Sabahleyin erkenden, Belço, buzağı çobanının sesini duyar duymaz, kapıdan dışarı çıkıyor; köy meydanını, güneşin ilk ışıklarının çiy damlacıklarını yeni yeni parıldattığı yeşil ovaya doğru çevrilmiş gözlerle geçiyor; sürdüğü tarlalara, işlediği, bir zamanlar genç, dinç iken otladığı çayırlara uzun uzun bakıyordu. Nemli gözleri üzgün üzgün uzaklara dalıyor, buna doyamıyordu. Tıpkı bir insan gibi, derin derin içini çekiyordu.

Bu sessiz, işini artık Tanrı’ya bırakmış ruhun içinde, acaba, neler dönüyordu?..

Belço ansızın hastalandı. Artık sayvandan çıkmıyor, ovayı seyretmek için meydana gitmiyor, yatıyordu. Vücudu şişmiş, tüyleri dikelmişti. Sesle titriyordu. Gözleri hasta hasta bakıyor, içlerinde bir acı okunuyordu. Üstünü çullarla örttük, yem verdik, ama uzanmadı bile. Su verdik, burnunu soktu, tiksinirmişçesine başını çevirdi, acı acı inledi. Hemen, hayvan hastalıklarından da anlayan nalbandı çağırdık. Onu iyi bir yoklamadan geçirdi, kuyruğundan tuttu, kulaklarını çekti, göz kapaklarını çevirdi, sonra burnuna bir kamış sapı ile kara bir acı toz üfleyip bıraktı.

Belço birkaç gün acılı, bitkin bir durumda yattı. Getirdiğimiz yiyecek ve içeceklere baktığı bile yoktu. Dehşetli zayıfladı. Gövdesi bir tahta gibi yassılaştı. Yiyip doğrulmaya başladığı vakit, ayakta ancak durabiliyordu.

Güzel bir ilkyaz günüydü. Pazardı. Değişik giysili halk, sevinçle kiliseden dönüyordu. Bahçemizdeki yaşlı erik ağaçları çiçek açmış, bir düğüne süslenmiş nineler gibi gülümseyerek birbirlerine eğilmişlerdi. Geceleyin biraz yağmur yağmıştı. Hava taze, gök temiz, bulutsuzdu. Güneş, sanki halkla birlikte kiliseden çıkmış gibi neşeli, güzel, parlak bir biçimde yamaçlar üzerinde yükseliyordu.

Belço’nun bile daha iyice bir hali vardı. Biz onun iyileşmekte oluşuna sevinmiş, taze ısırgan, danakıran, erik, çuhaçiçeklerinden büyük demetler yapmış, boynuzlarına takmıştık. Onu okşuyor, tarıyorduk. O da memnunluktan baygın baygın gözlerini süzüyordu.

Bir süre sonra ağır ağır bizden ayrılıp canlandı. Bacakları üstünde güçlükle durarak eskisi gibi güzel, görkemli, ama çok daha cılız, kapıdan dışarı çıktı. Onu durdurmak istedikse de anamız, gezinmesine izin vermemizi söyledi. Ardından gittik.

Belço çayın yolunu tuttu. Epeyden beri onu görmemiş olanlar, yolda durup: “Zavallı Belço!..” diye söyleniyorlardı...

Çaya vardı, su içti, uzun uzadıya bekledi, görülmemiş bir devinimle, eve döneceği yerde, hemen oracıkta bulunan tarlamıza doğru yürüdü. Daha yeni yetişmekte olan çavdarlar yelden sallanıyor, bıldırcınlar ötüşüyor, küçük kelebekler oynaşıyordu. Belço tarlanın sınırına gelince durdu. Ona, yakın, tanıdık bir şeymiş gibi baktı, kıyıcığından birkaç ot sapı kopardı. Ansızın tüm vücuduyla sarsıldı. Hastalara özgü derin bir solukla yere yuvarlandı. Korkmuş, ağlamaya başlamıştık. Eve bildirmek için koştuk.

Babamla birlikte geri döndüğümüzde, Belço’yu tarla kıyısında, çiçekli sınır üzerine gerilmiş başı, mavi göklere doğru genişçe açılmış üzgün, sessiz ve güzel, ama artık bakışsız gözleriyle ölü yatıyor bulduk.

Bizim koca emekli, özverili, bu sessiz dostumuz böylece göçüp gitti.

Vaktiyle sürdüğü, son kez olarak yorgun başını koyduğu tarlanın kıyısına bizim koca öküzü, bir insan gömer gibi, derin bir gömüte gömdük. Ak taşlarla çevrili bu gömütün üstünde bahar aylarında görkemli otlar biter. Bu ıssız, sonsuz dinlenme yerinin bulunduğu noktaya halk “Belço Mezarı” adını verdi.

Ne zaman köyümü ziyaret etsem, iki sevgili gömütün önünde eğilmeyi hiç unutmam: Anamınki ve Belço’nunki.

KONUK

Günahkâr toprağın üzerine sisli, karanlık bir gece çökmüştü. Ansızın gelen bir güz soğuğundan ürküp titreyen köyceğiz, korku ile sis ve karanlık içinde susmuştu.

Kiril’in karısı:

— İyi yürekli Tanrım, alçakça düzenlerden bizi uzak tut, her birimizi kötü rastlantılardan koru! diye duasını bitirdi, haç çıkararak uyuyan çocuklarına dikkatlice baktıktan sonra yatağa yattı.

Karanlık odadaki kandilin sönük ışığı, eşyanın iri gölgeleriyle oynaşıyordu. Bu kandil, kutsal köşedeki Meryem Ana resmi önünde titriyordu.

Dışarıda nemli bir güz yeli delice esiyor, yaşlı armut ağacının dalları içinden geçiyor, ölü sarı yaprakları pencerelere gürültüyle çarpıyordu. Su bakraçlarının asılı durduğu çürük ağaç, dışarıdan acı acı ses veriyordu. Halatta sallanan demir kilise çanı, şiddetli rüzgârın kaptığı cenaze törenine değgin bir sesle ara sıra sessiz gecede yeğnil, kesik kesik çınlıyordu.

Çocuklarının ölçülü soluk alışlarını dinleyen Kiril’in karısı, artık uyuklamaya başlamıştı. Ancak, birden uyandı. Birisi kapıyı çalıyor, gibi geldi ona. Başını kaldırıp dinledi. Kudurmuş yelin acıklı türküsünden, ölü yaprakların ağlayışından başka bir ses işitilmiyordu. Birkaç dakika sonra, kapıya açıktan açığa vurulan üç darbeyle Kiril’in karısı ayağa kalktı.

— Tanrım! diye düşündü. Sakın, Kiril dönmüş olmasın... pek de geç!

Elinde mum, sofaya çıkıp seslendi:

— Kim o?

Yabancı bir ses:

— Benim, hala, ben... diye karşılık verdi. Hiç beklemediğin bir konuk!

Sesinden tanıyamadığı konuğu incitmemek için hoş bir tutumla:

— Kimsin sen? diye sordu.

Öteki:

— Beni tanımadın mı? diye seslendi. Hakkın var! Ben, Velin!

Kiril’in karısı bu Velin’in kim olduğunu birden anımsayamadığı için yanıt vermedi. Ama, ses dışarıdan ona açıkladı:

— Velin... beni unutmuş olacaksın... canım, kardeşinin, Gero’nun oğlu...

Kiril’in karısı kapıyı açarken, sevinç gözyaşları arasında:

— A a! Oh, halacığının, benim kusurumu bağışla... Seni tanıyamadım! Velinço, sen misin, halacığının... sen misin be? Ah, Tanrım!.. seni kayıp biliyorduk biz, halacığının... Hoş geldin, safa getirdin! diye söylendi.

Uzun boylu, iriyarı, her tarafı yamalı, tozlu topraklı, esmerleşmiş serseri yüzlü, kumral, karmakarışık saçlı bir herif içeri daldı. Eğilip Kiril’in karısının elini öptü. Kadıncağız sevinçle ağlayarak ona bakıyor, gözlerini ondan ayıramıyordu.

— Nerelerde kaldın, be halacığının? Çıkıp gittin de bir daha görünmez oldun! Bir habercik bile alamadık senden. Bunca yıl gelip geçti! Enişten sorup soruşturur seni... Onunla kavga etmekten artık usanç getirdim... Biz öldüğünü duyarken, meğer sen sağ, esen imişsin, be halacığının! Öksüz kaldınızdı, dört bucağa dağıldınızdı, halacığının... Sizleri pek göresim geldi! Ben seni şu kadarcık bilirdim, sen ise...

Kadın onu içeri aldıktan sonra lambayı yaktı, ocak başına bir iskemle koydu.

Velin:

— Benim öyküm uzundur, geniştir, halacığım! diye kolunu salladı. Yıllar geçti aradan... uzun yıllar... Büyüdük... gezip tozduk... dünyanın durumunu öğrendik!

— Nereleri gezdin, halacığının? Nereye gittin? Ne yaptın?

Velin, delik çarıkları görünmesin, diye ayaklarını iskemle altına gizleyerek:

— Ben mi, halacığım? dedi. Daha pek küçükken ticarete başladım, buna alıştım, geçinip gidiyoruz işte. Belki duymuşsundur, Filibe’de çalışıyorum ben... Bir mağazam var... Oradan evlendim, para kazanıp yaşıyorum...

Onu dinleyen iyi yürekli Kiril’in karısı:

— E, Tanrı versin de öyle olsun! dedi.

— Yaşam işte böyle, halacığım... Çalışıp çabalarsan iyi yaşarsın, yoksa sürünürsün... Namuslu, saygın bir adam gibi yaşamak ister misin; çalış, önemli olan bu.

— En önemlisi bu, halacığının!

— Namuslu ve saygın... hem insanlar seni sevip sayar, hem de senin onlardan hiç korkun olmaz... İnsan, kendi durumunu düzeltince, bilir misin, çok dayanıklı oluyor. Her şeyin başı para; akıl öğreten de o, dünyayı çeviren de o. Ben bunu bilirim. Aslında, daha küçük bir çocukken bunu anlamışımdır hala. Varlıklı olmayı amaç edinmiştim... Tanrı’ya şükürler olsun!

Kiril’in karısı yeğenine bakıyor, onun ağır, derin düşünceli sözlerini dinliyor, ama kuşku duyuyordu. Çünkü Velin’de öyle varlıklıya benzer bir yan göremiyordu. Kalın, kırmızı bir boyna iliklenmiş börek gibi yağlı yakalı bir çirkin, kirli gömlek, etli bir gerdan, güçlü bir gövdenin baskısıyla dikişleri patlamış renksiz koyu bir palto Velin’i ürkünç yapıyor, insanda güvensizlik uyandırıyordu. Gözleri oda içinde kaygıyla dolaşıyor, halasının bakışları karşısında memnun, mutlu görünüyordu. Yalnız tok, durgun sesi; ağırlığı ile, lamba ışığının ortaya çıkardığı şeyi gizler gibi oluyordu.

Velin halasının kuşkularını anlayınca, kahkahalarla güldü, güldü.

— Halacığım, bana bakarak ne düşünüyorsun öyle? Zavallı Veliçko, çingeneler gibi yalana alışmış, sanıyorsun değil mi? Senin yerinde olan herkes öyle sanmakta haklıdır... Evet! Ama, bütün bunlar bir siyasettir, çakar mısın?

Velin, sesini alçaltarak, gizemli bir şey söyledi.

— Cebimde bir milyon taşıyorum! Hem, hepsi de napolyon! Hırsızlardan, haydutlardan başka türlü korunma yolu var mı? Tanrı saklasın, insanın ciğerini bile sökerler de ruhu bile duymaz! Oysa, böyle olunca, kim bilecek, –cüzdanına vurarak– burada bir milyon olduğunu!?

Kiril’in karısı bir haç çıkardı, şaşkınlıktan gözleri faltaşı gibi açıldı.

— Bir milyon, ha! Aman, Tanrım... Velinço, bir milyon! Çok para bu, Velinço! Kiril eniştene de bir azıcık verirsin, değil mi, halacığının? Onun pek çok borcu var, düştü zavallı, şunları ödesin...

— Bu pek doğal, halacığım... Ben sizi canım gibi severim, elimden gelen yardımı esirgemem!

— Ömrüne bereket, evlâdım!

— Size yardım ederim, hala! Namusum üzerine söz veririm!

— Peki, Velinço, peki... sen akıllısın, halacığının, baban da öyle değerli bir adamdı ki... kendine iyi bak... insanlar kötü oldu... çok kötü! dedi Kiril’in karısı; gönlü ferahladı, büsbütün yoksullaştıkları tam şu sırada buraya gelen varlıklı yeğenine karşı içinde korku ile karışık bir saygı belirdi.

— Dünya kötüleşti, halacığım, çok kötüleşti! Bakarsın, biri senin dostundur, seninle iyi konuşur... öyle görünür, ama fırsat bulunca, al işte böyle, iki parmağı arasında seni eziverir! En iyisi, kendini korumalı... Köyde misin, kurt olsan bile it gibi ürümelisin!

— Demek öyle, halacığının! Paran var, ha?

— Para mı dedin? Çok şükür Yaradanıma... Sofya’ya mal almaya gidiyordum da aklıma esti: Dur, yahu, dedim, senin şuracıkta hısım, akraban olacak.. Onları görmelisin... Tanrı göstermesin, muhtaç iseler yardım da etmelisin... Hısım hısımın karnını doyurmaz, derler; ama hısımsız olmak da ağır, acı bir şey!

— Öyledir, halacığının, öyle... Tanrı seni bize yollamış, çok yaşa, evlâdım! diyen Kiril’in karısı, yine sevinçten ağlamaya başladı.

— Bak halacığım, ben şöyle düşünürüm: İnsan dediğin nedir ki? Bugün var, yarın yok... Hiç kimse yarın ne olacağını bilemez! Ben de: Varayım, şunları bir göreyim, dedim, zatı yarın ne olacağımız belli değil!

— Tanrı kötülükten saklasın, halacığının!

Velin:

— Oh! diye içini çekti. Doğrusu, halacığım, ben yorgunum... Çok yol aldım, oysa yayan yürümeye alışık değilim... Ticaret dolaşmak ister. Gerçi faytonlar, trenler istediğin kadar var, ama... işte aldandık bir kez... Öylesine yoruldum ki, kan ter içinde kaldım.

— Belki sen açsındır da, halacığının?

— Açım ya, diye güldü Velin, halasının hayalinde gitgide büyüyor, gitgide canlanıyordu.

Kadın acele bir ateş yaktı, tavada yumurta pişirdi, şarap buldu, sevgili konuğuna varsıl bir sofra hazırladı. Velin buna nasıl teşekkür edeceğini bilemezken, kadıncağız aceleyle çıkardığı yemeğin belki kendisine uygun düşmediği gibi sözlerle nasıl özür dileyeceğini bilemiyordu.

— Biz köylüyük, halacığının... Belki sen bunlara alışkın değilsindir...

— Sen işine bak, halacığım... Her şeye alışığım, ben...

— Bir evin de var mı, Velin?

— Var ya. E, hala, bana konuk olarak gelmelisin! Hem istersen birlikte gideriz, evimi gör de şaşakal. Küçük bir sarayım var benim, sarayım! Nice paşalar benden daha aşağıda oturur.

İyi yürekli Kiril karısı:

— Tanrı vere de doğru ola! diye haç çıkardı.

— Benimle gel, hala, birkaç gün bizde kalır, karımı, çocuklarımı görürsün; bizim konuğumuz olursun. Pek sevinirler!

— Sen evli misin, Velinço?

— Evliyim, halacığım. Karım sizi hiç tanımaz, ama keramete bakın: Çokluk sizi düşünde görür de sonra bana anlatır, tıpkı olduğunuz gibi, onun düşlerine girermişsiniz!

Hala kadın gene ağlamaya başladı.

— Ya çocuklarınız, Velinço?

— Beş tane, topu da oğlan!

Kiril’in karısı bir şey diyemiyordu. Gözlerinden boşanan iki dizi yaş, gönlündeki sevinç, coşku, mutluluk duygularının derecesini gösteriyordu.

Dışarıda rüzgârın şiddeti iki kata çıkmıştı. Geceleyin kilise çanı yine çalıyor, avluda su bakraçlarının asılı durduğu çürük ağaç yine acı acı sesleniyordu:

Velin:

— Oh! diye içini çekti. Uykum var, halacığım... Çok uykum var!

Kiril’in karısı yepyeni kilimler, şilteler çıkardı. Velin’in yatağını dikkatle hazırladı. Velin, terli olduğu bahanesiyle üşümekten korktuğu için soyunmadan yattı. Odaya yeniden bir karanlık çöktü. Kandil ışığı ev eşyasının iri gölgelerini, kesik ve titrek, duvarlarda yine kovalamaya başladı. Zaman zaman Kiril’in karısı da düşünde kesik kesik, titrek titrek konuşuyordu.

Köşeden Meryem Ana resmi –tatlı, sevecen, üzüntülü– bakıyordu.

Sabahleyin Kiril’in karısı, bunca yıl görmediği sevgili yeğenini gün ışığında dikkatle seyretmek için, erkence kalktı; ama konuğun yatağını bomboş buldu. Üstelik, dün akşam duvarda asılı duran Kiril’in yepyeni çakşırlarıyla iç çamaşırları da ortalıkta yoktu.

Gündüzün tozlara gömülmüş iki jandarma eri, yorgun atlarını Kiril’in kapısı önünde durdurup karısına:

— Yenge, dediler, dün akşam hapisten kaçan bir akraban buraya sığınmış. Onu aramak için, eve gireceğiz.

LEPO

Genç asker Lepo Görgin, yaz çalışmaları için izinli olarak köye dönüyordu. Geniş yoldan saparak orman içinden Prokopov’ların değirmenine giden dik patikadan aşağı doğru hızlı hızlı inmeye başladı.

Sıkıntılı bir haziran sıcağı havada titreşiyor, takatsız kalan her şey susuyordu. Çevrenin bu sessizlik ve kayıtsızlığı içinde yalnızca aşağıdaki değirmen, sanki tek bir canlı varlıkmış gibi, durmadan gürlüyor, değirmen çakıldağının tekdüze tırık-tırakları uzaklara dek yayılıyordu.

Lepo, yakası açık asker ceketi, ağır asker çizmeleriyle, çevik adımlarla yürüyor; omzunda başaşağı asılı duran, henüz satın aldığı yepyeni avcı tüfeğinin kayışını düzeltiyordu. Sık sık durup parmakları üstüne basarak yeşil yapraklar arasından sabırsızlıkla değirmene doğru bakıyordu. Belki herhangi bir yerden Voyka’nın beyaz yenleri gözüne ilişiverir, diye düşünüyordu. Değirmencinin kızı Voyka’yı ölesiye bir aşkla seviyordu.

Uzun bir süre onu görmemişti. Şimdi göğsünde yüreği önlenemez bir biçimde çarpıyor, bütün taze kanı yüzüne doğru yolluyor, yüzü ateş gibi yanıyor, kan ter içinde kalıyordu. Acele ediyordu. Değirmen önündeki küçük köprüde, onun kendisini nasıl bir güleç yüz ve sevinçle karşılayacağını düşünüyordu. Yüzünü, gözlerini, ağzını, bir kulağının altında iki mi, üç mü, kaç tane beni bulunduğunu tam olarak gözönüne getiremiyordu. Tutuşan kanı hayalini boğuyordu. Voyka, mavi gözlerinin sevdalı bakışıyla aydınlanan sevimli, tatlı bir gülümseme olarak dikiliyordu önüne. Hayalinde yalnızca bir kuyruklu yıldız gibi parlak ve yumuşak, altın sarısı saçlarını apaçık görüyordu. Akşam rüzgârının bu saçlarla hafif hafif nasıl oynaştığını bile görüyordu. Lepo’nun yüreğindeki alev gözlerinde ışıyor, güneşten yanık yüzünde oynuyor, kendisini düşünceli, kararlı, umutlu, coşkulu kılıyordu.

Voyka, Prokopov’ların değirmenini kira ile işleten Gorçilan Babanın kızıydı. Küçücük, güzel bir yabanıl yavruydu; serbest ve şakacıydı, ama pek utangaç değildi. Hoşa gittiğini, beğenildiğini sezerdi, onun için cilveli, hoppa idi. Daha yirmi yaşına bile basmamıştı, ama pek çok delikanlıya göz etmiş, laf atmış, akıllarını başlarından almıştı. İnsan uzun süre bu bakışlardan kendine gelemezdi. Babası yoksuldu, kira ile tuttuğu değirmenden başka hiçbir şeyi yoktu. Ama umurunda değildi Voyka’nın. İstediği gibi yaşıyordu. Kasabada üç-dört yıl hizmetçilik yapmıştı. Saçlarını kurdele ile bağlamayı, temiz pak giyinmeyi, boynunu açık tutmayı, gömleğinin dantelli yenleriyle oynamayı öğrenmişti. Ellerinin en ufak bir hareketiyle yenleri omuzlarına düşer, kolları açılırdı. Delikanlıların hoşuna giderdi bu, kendisi de zevk alırdı bundan. Ardından söylenen övgü dolu sözleri, iç çekmeleri duydukça titreyerek böbürlenir, kıvrak hareketler yapar, sanki havada vızıldamaya, çiçekten çiçeğe konmaya, sokmaya, güneşte parıldamaya hazır bir arıya dönüşürdü.

Lepo yakışıklı bir delikanlıydı. Çocukluğundan beri köylerde varsıl kimselere ırgatlık ederdi. Yiğit, çalışkan, becerikli bir oğlandı. Kimi dağda çobanlık yapar, kimi ova köylerinde çift sürer, kimi de çiftliklerde arabacılık ederdi. Voyka’ya vurulunca, bıraktı her şeyi, köye döndü, kır bekçisi oldu, başladı her gün Gorçilan Babanın değirmeni dolayında dolaşmaya. Voyka tutsak etmişti onu, alay ediyordu onunla, üzüyor, kıskançlık çektiriyordu ona. Bazen belki seviyordu onu. Kim bilir? Bir kadının ne vakit gerçekten, yürekten sevdiğini hiç kimse bilemez. Voyka sık sık onunla karşılaşır, uzun uzadıya konuşur, gözlerinin içine öyle bir bakardı ki, Lepo aşağılamaları, bütün kötü şeyleri unutur, hemen hemen ağlamaklı bir sesle hiç işlemediği günahlarının bağışlanmasını isterdi. Böyle anlarda ak bir kuzu gibi yavaşça, sessizce sokulurdu ona. Lepo eline dokunan yumuşacık saçlarını hisseder, ama ne okşamaya, ne de sevmeye cesaret ederdi. Yalnızca bu mutlu anı kovmamak için titrememeye, kımıldamamaya çalışırdı. Voyka başını iki eli arasına alıp art arda birkaç kez dudaklarından öptükten sonra:

— Sakın kımıldama, yoksa bir daha beni göremezsin, derdi.

Zavallı Lepo taşlaşmış gibi kımıldamadan durur, ateş gibi yanardı.

Kimi kez, Voyka Lepo’nun orman içinden geldiğini ya da köprücükten geçtiğini görünce, özellikle değirmene girip saklanırdı. O vakit Lepo dere boyundaki koca ceviz ağacının gölgesine oturup Gorçilan Baba ile sohbet ederdi. Gorçilan Baba üstü başı, yüzü gözü un içinde kalmış, kendini dirsek payandasına vermiş, lüle ile tütün içer, yaşam üzerine felsefe yürütürdü. Lepo rahat değildi, sanki diken üstünde otururdu, üzüntü çekerdi, Voyka’nın görünmesini beklerdi, dalgın dalgın dinlerdi. Gorçilan Baba uzun uzun anlatırken, onu böyle dalgın görünce:

— Hey, kaz çobanı, kendine gel! diye bağırırdı.

Kahkahalarla, neşeli neşeli gülerdi. Şiddetle öksürüp yine gülerdi. Lepo ise kıpkırmızı olur, kabahatliymişçesine gülümserdi.

Sonunda, üzüntüsü dayanılmaz bir hal alınca, bir bahane bulur, kalkıp giderdi. Ancak o zaman Voyka, elinde örekesiyle değirmenin kapısından dışarı çıkar, kurnazca gülümseyerek:

— Lepo, akşamüstü gel, götür beni köye. Yolda yalnız başıma gitmekten korkuyorum, diye bağırırdı.

Bu sözler Lepo’nun yüreğine bir merhem gibi gelir, üzüntüsü büsbütün yitip giderdi. Güneş karşısında bir çöl adamı gibi, büyük bir inançla ona dönerek:

— Ben hemen şimdi dönerim, derdi.

Az sonra Lepo geri döner, birlikte köye yollanmaları için akşamı beklerdi.

Voyka yolda yanıbaşında yürür, elini avcuna alır, parmak uçlarına basarak:

— Bak, boyum seninkine denk, derdi.

Lepo sevdadan erimiş, bitmiş olarak onun yanıbaşında durur, gözlerinden bir vaat beklerdi. Voyka:

— Birbirimize çok yakışıyoruz, derdi.

— Eh, sen beni sevmiyorsun. Çok fenasın, Voyka!

Voyka bir bardak gibi onun başını iki elinin arasına alır, onu coşkuyla öper, buruk bir acıyla şöyle derdi:

— Benim oğlum yine güceniyor bana. Voyka seviyor onu! Bir kez daha, bir kez daha, bir kez daha!

Lepo elini uzatarak ona coşkuyla sarılırdı. Voyka o zaman geri çekilerek gözdağı verircesine:

— Pşıt! Eller cebe! derdi.

Lepo boyun eğerek ellerini cebine sokar, saf saf gülümser, Voyka ile yan yana yola koyulurdu.

Gorçilan Babanın biraz içkili olup da değirmen taşının ve çakıldağının dinmeyen takırtısında derin bir uykuya daldığı kimi geceler, Voyka odasının alçacık penceresinden çekine çekine çıkıp dere boyundaki fundalığa giderdi. Lepo nefesini keserek beklerdi onu orada. Birbirine sarılmış olarak otlar üstünde sabahlarlardı.

Ama kimi geceler Voyka dışarı çıkmaz, Lepo da boşuna beklerdi. Yapraklara çiy düşer, gökyüzünde yıldızlar yitip gider, bülbüller öte öte yorulur, Lepo ise tetikte beklerdi. Kimi kez küçük pencereye yanaşıp yavaşça tıklatır:

— Voyka, seni bekliyorum! derdi.

Ama ses veren olmazdı. Beklemekten yorulmuş, düşünmekten bunalmış, uykusuzluktan bitkin halde köye doğru yollanır, sonra çayırlığı geçip deli gibi boşuna dolaşırdı yollarda. Sabahleyin gün doğarken yine değirmen yanında olurdu. Voyka köprüye eğilmiş, soğuk suyla yüzünü yıkardı artık. Altın bir çağlayan gibi dökülürdü omzundan saçları, derede yıkanırdı uçları. Güneşin ilk ışıkları dökülürdü çevresine. Söğütlerin koyu gölgeleri, sakin sakin uyurdu bendin sularında. Her şey sessiz, sakindi. Yalnız değirmen dereyle amansız bir biçimde boğuşur, sanki onunla öfkeli öfkeli konuşurdu:

— Sen hep akarsın, akarsın; akacaksın, akacaksın!..

Lepo öte yakaya atlar, dikilirdi Voyka’nın karşısına:

— Günaydın!

Voyka, soğuk sudan kızarmış ıslak yüzü ile doğrulur:

— Uuu, Lepo... Sen sanki bütün bir yıl uyku uyumamışa benziyorsun. Gözlerine baksan a! derdi.

— Gözlerimi nasıl görürüm? Seninkileri ver de benimkileri göreyim, diyerek neşeli yanıt vermeye çalışırdı Lepo, ama ağzından zehir akardı.

Lepo artık kendi iradesine egemen değildi. Voyka büyülemişti gönlünü, onsuz yapamıyordu artık. Her türlü acıya katlanıp ortadan kayboluyordu.

Çok geçmeden, askere gitti Lepo. Hareketinden önce bir akşam Voyka onu değirmene çağırdı, çok ağladı, sızladı. Kendisi de ağlayıp sızladı. Voyka kolunu omzuna atmış, ne diyeceğini bilemiyor, yalnızca şunu yineliyordu:

— Lepo, Lepo, sensiz ne yaparım ben!

Lepo, acı acı:

— Unutursun beni, unutursun! diyordu.

— Asla, asla! Dönmeni beklerim. Sözümü unutma!

Birkaç ay geçmişti, o vakitten beri. Şimdi Lepo yine dönüyordu, gönlü buradaydı, son buluşmanın anısıyla coşku içindeydi. Çevredeki her şey: Yeşillikler de, serinlik de, şu değirmenin doğal gürültüsü de, yosunlu taşlarla oynaşan derenin köpüklü suları da, her şey o buluşmayı anımsatıyordu ona. Lepo’nun yüreğinde umutlar kanatlanıyordu. Islık çalarak, gözünün önünde parıldayan sevimli Voyka’ya gülümseyerek çevik adımlarla ilerliyordu.

Değirmenin gürültüsü daha yakından, daha iyi işitiliyordu. İşte çatısı da göründü. Tatlı bir gevşeklik geldi Lepo’ya. Soluğu kesildi. Bacakları titriyordu. Koca bir kayın ağacının gövdesine dayandı. Değirmenden ansızın gelen neşeli, oynak armonika seslerine, coşkun bir genç haykırışı da katılıverdi. Bu kaygısız sesler delice bir tasasızlıkla vadiye yayılıyor, derenin şırıltısı bunlara karışıyor, değirmen çakıldağı da çılgınca takırdıyordu.

Lepo şaştı kaldı bu işe. Böyle tasasız, tatlı tatlı çalgı çalan kimdi acaba? Patikadan çarçabuk dereye indi, sessizce fındık ormanına girip durdu, bakmaya başladı. Değirmen önünde, bir ceviz ağacının gölgesinde, koca bir kütüğün üstüne Bakkal İvanço oturmuş, kendinden geçmiş bir halde, başını bir o yana, bir bu yana bükerek çalgı çalıyordu. Bacak bacak üstüne atmış, ayağındaki cilâlı çizmeler parıl parıl parlıyordu. Önünde duran Voyka, yalınayak, boynu açık, saçları taranmış, omuzlarından sarkmış, dalgın dalgın dinliyordu. Bakkal İvanço ona bakarak gülümsüyordu. Yeleğinin cebinden ağır bir gümüş köstek sarkıp sallanıyordu.

Kötü bir seziş, kurşun gibi yaktı Lepo’nun yüreğini. Sevgi, kıskançlık, hakaret çarpışıyordu yüreğinde. Bir anda, bütün renkli umutları, gök mavisi emelleri sönüp gitti. Aldatıldığını görmüştü, daha fazla durup bakamazdı, sık ağaçlı ormana saptı.

Uzun süre, nereye gittiğini düşünmeden dikenler ve dallar arasına sokuldu. Armonikanın şen, kıvrak sesleri geliyordu ardından yarışırcasına. Bütün ormanda görünmez bir horon varmış da kendisini çember içine almış gibi geliyordu ona. Yüreğindeki kıskançlık, korkunç bir biçimde artıyordu. Dayanamıyordu artık. Uzaklara kaçtı, takatsiz kalınca yattı bir alana. Elinin parmakları, yaralı bir kartalın tırnakları gibi yere batmıştı acılardan.

Armonikanın kaygısız sesleri Lepo’ya dek uzanmıyordu artık, ama ince kıvrık bıyıkları, eğik şapkası, gümüş kösteği ve parlak çizmeleriyle Bakkal İvanço’nun tasasız hayali gözünün önünden gitmiyor, üzüyordu onu. Öç almak için türlü-çeşitli plânlar geçiyordu aklından, alev halinde. Voyka onu aldatmıştı. Unutmuştu verdiği sözleri. Başkasını seviyordu. Ama Lepo, ondan ayrılmaktansa, mezara girmeye razıydı. Kaçıracak ya da buna razı değilse, öldürecekti onu.

Lepo bunun üzerinde bir hayli durdu. Voyka’yı gözünün önünde vurulmuş, öldürülmüş görürken, düşünceleri bellisiz bir kanlı sevinç sisine gömülüyor, aşkının intikamı alınmış oluyordu. Ya da hayır! Bütün bir yıl elâlem arasına çıkamasın, herkesin maskarası olsun, diye saçlarını dibinden kesecekti.

Akşamüstü Lepo ayağa kalktı, tüfeğini omuzlayıp bir sarhoş gibi yola koyuldu. Her şey bitmiş, sona ermişti. Yalvarmayacaktı artık ona. Yanına da gitmeyecekti. Ama tatlı anılar kapkara düşüncelerine üstün geldi, özlemle doldu yüreği. Yine değirmen yanına inip köprüden geçti. Bakkal İvanço orada değildi artık. Voyka değirmenin eşiğinde tek başına oturuyor, örekesiyle iplik büküyordu. Lepo’yu görünce, ansızın doğruldu. Sevinmediğini anladı Lepo. Şaşkın, endişeli selâm verdi Voyka’ya. Kasketini çıkarıp eliyle oynamaya başladı. Boğuk bir sesle:

— Beni tanıdın mı? diye sordu.

Voyka biraz sertçe:

— Tanıdım, neden tanımayacakmışım! diye karşılık verdi.

— Ama, beni gördüğüne sevinmedin...

— E, eskiden ne olduysa olmuş, geçmiş, bitmiş...

Voyka içeri girdi, az sonra yine kapıda göründü:

— Sen de beni unut, Lepo!

Ağlayası geldi Lepo’nun. Hiç aklından çıkmayan Voyka, şimdi kendisini rahatça, soğukça reddediyor, uzaklaştırıyordu. Zayıf, önemsiz, aşağılanmış gördü kendini.

Gözdağı verircesine öfkeli:

— Görürüz, görüşürüz! dedi, kasketini başına geçirdi, hızla dönüp ormana doğru yollandı.

Hırçın Voyka alındı bundan:

— Beni korkutamazsın! dedi ardından sinsi sinsi.

Lepo geç vakit köye döndü. Üzüntüden kırgın, bitkindi. Eve girmek istemiyordu canı. Ahır önünde bir taş üstüne oturdu. Köpek geldi yanına, tanıdı onu, başladı dizlerine sürünmeye. Lepo sırtını okşadı, ama bir şey demedi. Başı eline dayalı, gözleri karanlığa dikili, bir hayli durdu orada. Ama hiçbir yere bakmıyordu. Bakışı umutsuzca, kan ağlayan yüreğine dönüktü. Evde ışık söndü. Köy, güzel yıldızlı gecenin yumuşacık kucağında tatlı tatlı uykuya daldı. Acemi bir çocuğun öttürdüğü çoban düdüğünün son sesleri de dindi. Bir yerden gelen tatlı bir çıngırak sesi de kesildi. Gecenin sessizliği; hiç durmayan cırcırböceklerinin türküleri, köy kıyısındaki bataklıktan gelen çelik gibi güçlü, ısrarlı kurbağa viyaklamalarıyla doldu.

Lepo ayağa kalktı, avlu içinde gezindi, kısa bir süre duraksadı. Sonra ahıra girip ineği okşadı; küçücük bir buzağı ineğe sokulmuştu, onu da okşadı. Taze biçilmiş kokulu otları kıtır kıtır yemeye çalışan yaşlı ata bir şeyler söyledi, çıkıp kazık gibi dikildi avlu ortasına. Voyka, Voyka, diye haykırıyordu içinde bir şey. Voyka, Voyka, diye yineliyordu hep bir ağızdan cırcırböcekleri ile kurbağalar.

Lepo sessizce sokak kapısından çıkıp ovaya doğru yollandı. Kıskançlık ve üzüntü onu ileriye itiyor, ama nereye gideceğini bilmiyordu. Karanlıkta amaçsız yürümeye başladı. Dünyada yapayalnız kaldığını sanıyordu. Bir köpek bile havlamadı ona. Büyülerle kovulmuş bir ruh gibi gidiyor, engebeli toprakta sendeliyor, boş yere yürüyordu. Bir hayli gitti. Ovayı iki kez boydan boya gezip dolaştı. Tanyeri ağarırken çayırlığa saptı, bir ot yığını yanına yuvarlandı, çok yorgun olduğundan ölü gibi uyuyup kaldı.

Ertesi gün uyandığında güneş gökyüzünde parlıyor, çobanlar koyun ve keçi sürülerini dinlence için gölgeliklere götürüyordu. Lepo bir asker gibi çabucak fırladı, çevreyi gözden geçirdi. Her şey sakin, sessizdi. Ovada işçilerin çalıştığı görülüyordu. Bir yerden türkü sesleri yankılanıyordu. Yakın bir yerde bir tırpancı çekiçle vurarak tırpanını biliyor, çekicin düzenli sesi şen şen yayılıyordu çayırlığa. Karşı yamaçtan tatlı bir çıngırak sesi geliyordu. Ancak bu sevimli yurt manzarasında birden Voyka’nın yüzü belirdi, yine üzüldü. Çok göresi geldi onu. Ama dünkü aşağılamayı anımsadı da yüreği kan ağladı.

Lepo tüfeğini omzuna atıp yine değirmene doğru yollandı. Kızgın ovayı bir hayalet gibi geçip ormana vardı. Oradan esen serin bir yel, ipek mendil gibi okşadı yanan yüzünü. Değirmenin bildik gürültüsü geldi kulağına. Bütün sevimli anıların –dünkü öldürücü anıya dek– hepsi gözünün önüne geldi. Yüreği sanki kafatasına çarpmış da parçaları tüm vücuduna yayılmış gibi geldi Lepo’ya. Yüzü sapsarı oldu, dizleri kesildi, sanki korkunç bir ağırlık asılmışçasına devrildi bir kütük üstüne.

Uzakta, değirmenden gelen Bakkal İvanço geçti yoldan, at üstünde. Altındaki at huysuzlanıyordu. Dizginlere asılıyor, mahmuzlarıyla ata vuruyor, çizmeleri güneşte parıl parıl parıldıyordu. Dünkü kıskançlık yine aldı pençesine Lepo’yu. Ayağa kalktı, eğri patikadan ormana doğru yürüdü.

Dere boyundaki koca kayaların yanına inince, kayaların ardında durdu. Orman sessizdi. Yalnızca değirmenle Lepo’nun yüreği uğulduyordu. Kulak kabarttı. Suda bir kimse yıkanıyor gibi geldi ona. Kayanın üstünden dikkatle baktı. Sık kızılağaçların gölgelediği bir yerde Voyka yıkanıyordu, çırılçıplak, dağdan düşme bir kar yığını gibi bembeyazdı. Kızılağaçların oynak yaprakları arasından güneş ışıkları bir yağmur gibi düşüyor, Voyka’nın güzel vücudunu altın pullarla kaplıyordu. Voyka balık gibi suya dalıyor, ürkek ürkek doğrulup korka korka çevresine bakıyor, bir peri kızı gibi kulak kabartıyordu. Islak, yumuşak saçları göğsüne yayılıyor, işlenmiş altın gibi parıldıyordu.

Lepo bir dakikacık donakalmış, taş kesilmiş gibi durdu olduğu yerde. Kıskançlık ve aşağılanma, kafasını karıştırdı. Tüfeği doğrulttu, kendini unutmuş ve deli gibi nişan alıp ateş etti.

Keskin, şiddetli bir feryat vadiyi kapladı, umutsuz bir yankı uyandırdı, baştan aşağı Lepo’yu bir tel gibi yarıp geçti. Tüfeği bir yana atıp deli gibi kaçtı oradan.

Akşamleyin dere kıyısında Voyka’nın çırılçıplak vücudunu, kanlar içinde, ölü buldular.

Ertesi gün köylüler Lepo’nun kasabaya gidip hükümet makamlarına teslim olarak her şeyi anlattığını öğrendiler.

MESLEĞİNİZ NEDİR?

Mahkeme başkanı:

— Tanıklardan İvan Stoyanov İvanov gelsin, dedi.

Kapıyı az aralayan mübaşir, gürültülü koridora doğru yüksek sesle bağırdı:

— İvan Stoyanov İvanov!

— Efendim! diye seslendi güçlü bir erkek sesi. Sanki hep buradaymışçasına, hiç çekinmeden hızla salona girdi, yarı köylü, yarı kasabalı kılık kıyafetiyle orta boylu bir adam. Salondaki yargıçlara, sanıklara, avukatlara, dinleyicilere kurnazca, çarçabuk bir göz attı; hemen gözlerini mahkeme başkanına dikerek sessizce beklemeye başladı.

Mahkeme başkanı:

— Adınız, soyadınız, ne zaman, nerede doğdunuz, evli misiniz? vb. gibi basmakalıp soruları, özdevimli bir biçimde soruyordu.

İvan Stoyanov İvanov, her soruya, bir asker gibi, çarçabuk, kesinlikle yanıt veriyordu.

Başkan gene özdevimli olarak, daha sonraki soruya geçmeye acele ederek sordu:

— Mesleğiniz³ nedir?

Tanık İvan Stoyanov İvanov, gene hiçbir şeyden çekinmeden:

— Partizanlık, diye yanıtladı.

Başkan, sanki otomobil lastiğinin patlamasıyla direksiyonu durduran bir şoför gibi, sıradan soruları kesiverdi, başını kaldırarak hoşgörüyle gülümsedi, sanki verilen yanıtı duymamış gibi yeniden sordu:

— Ne, ne dediniz? Mesleğiniz nedir?

Dinleyiciler arasında bir kımıldama, bir fısıldaşma oldu. Kalemi kaldıran kâtibin eli havada kaldı. Ruhları şimdiye dek göklerde dolaşan, yüzlerinde ise sanki bu insan kavgalarından dünyaya küstükleri okunan aldırışsız mahkeme üyeleri ansızın uyanarak çevreye korku ile, şaşkın şaşkın baktılar.

Genel olarak, tanığın yanıtı, lastiği patlayan otomobil yolcularını etkilediği gibi, salonda herkesi etkilemişti.

Oysa tanık İvan Stoyanov İvanov, söylediği sözün yaptığı etkiyi bile ayrımsamadan, yargıcın soruyu yinelemesiyle, daha kesin olarak yanıtladı:

— Partizanlık, sayın yargıçlar, mesleğim partizanlıktır.

Şimdi herkesi bir neşedir aldı. Yargıçlar daha insanca bakıştı. Fısıldaşan, yüksek sesle gülüşen dinleyicilere bile hoşgörüyle baktılar, hiçbir uyarıda bulunmadılar.

Orta yaşlı, dazlak kafalı, ağırbaşlı bir adam olan mahkeme başkanı, kendini hiç bozuntuya vermeyen tanığı büyük bir merakla baştan ayağa süzdü, dava ile ilgisi olmayan kimi sorular sordu. Şaşılacak şey, avukatlar da buna karşı çıkmadı, protesto etmediler.

Başkan:

— İlginç bir meslek, dedi. Kaç yıldan beri bu meslektesiniz?

— Kendimi bildim bileli, sayın başkan. Partizan olmadığım bir günü anımsamıyorum.

Başkan yine sordu:

— Peki, nerede öğrendiniz bu mesleği?

— Doğuştan, sayın yargıç, o benim yüreğimde var.

— Evet, ama doğuştan var olan bir yeteneğin gelişip meslek haline gelebilmesi için, ne de olsa, çalışmak, uğraşmak, çabalamak gerek, değil mi? Bir kemancı çalışmadan, eğitim görmeden usta kemancı olabilir mi?..

— Doğru söylersiniz, sayın başkan. Ben mesleğimi meyhaneler, gazeteler, köyler ve kasabalardan öğrendim. Bu, en kolay meslektir. Çenen varsa, laf etmesini bilirsen, tamamdır.

— Bu kadarcık mı?

Tanık azıcık düşündü.

— Yok, efendim. Yüreğin bu meslek sevgisiyle yanmalı. Tiksinmeyi, yadsımayı bilmelisin. Elinde kara bir pala olacak, hasmını lekelemeyi, ona zarar vermeyi, onu sıçan deliğine dek kovalamayı bileceksin. Bu, bir hırstır, sayın başkan: Avcılık, kumar, içki düşkünlüğü gibi. Bu insanı sarhoş eder, zevk verir.

— İyi, ama sen mesleğine o denli kötü nitelikler sayıp döktün ki....

— Savaşım sırasında her şey hoş görülür.

— Savaşım ne uğruna yapılıyor? Hak ve adalet uğruna mı? Bir düşünce, bir ülkü savaşımı mı? Yoksa yurt uğruna mı?

— Parti uğruna bir savaşım.

— Sen hangi partidensin?

— Bu, önemli değil, hiç önemi yok, bunun. Hangi partiden olacağını hasmın belirler.

Dinleyenler arasında yine fısıldaşmalar, gülüşmeler duyuldu.

— Hangi hasmın?

— Sende olmayan, hiçbir zaman da olmayacak olan bir şeyden dolayı kendisine kıskançlık damarının kabarmasına neden olan şu köydeki ya da o kasabadaki hasmın. Yüreğinde bu kıskançlık alevi bir kez yandı mı, şeytan seni bulup herhangi bir partiye sokar. Artık üzüntülü geçmişe “esen kal!” dersin.

Yargıçlar şaşkın şaşkın bakıştı. Mahkeme başkanı hoşgörüyle gülümsedi. Karşısında duran, acaba, kafadan sakat bir adam mı, yoksa normal bir kişi miydi? Bunu anlayamıyordu.

Ancak, tanığın açık seçik görüşleri, onun çok normal, aklı başında, sağlam düşünceli bir kimse olduğuna başkanı inandırıyordu. Bu düşünce, çağdaş tüm aydınlarca beslenmiş, adamakıllı betonlaştırılmıştır. Gazetelerin, mitinglerin, meyhanelerin, kahvehanelerin, propagandaların, toplantıların, kongrelerin, pankartların, sloganların, röportajların, tartışmaların, Millet Meclisi tutanaklarının oluşturduğu bu düşünce, Bulgar siyasal eğitiminin bu büyük okulunun tüm kapılarını parlak bir sınavla geçmiştir. Sıradan bir kimse bile buradan bir aydın olarak çıkar, herkesle boy ölçüşebilir.

Bu düşüncede, kuşkusuz, Bulgarlığa özgü ancak bir şey kalmıştır: Kendisiyle, bütün dünya ile alay etme gücü.

Mahkeme başkanı, kendi kendine:

— Bari bu da yitip gitmesin, dedi. Bu alay etme gücü sayesinde, belki bir gün sağduyu yeniden canlanabilir.

Başkan:

— E, geliri var mı bu mesleğin? diye sordu.

— Pek değil, sayın başkan. Beni kırıp geçirdi, batırdı. İşimden, gücümden, çocuklarımdan, ailemden oldum. Ama bırakamıyor, onunla yaşıyorum. O benim yüreğimi umutlarla besliyor.

— Ne gibi umutlar?

— Bunu ben de bilmiyorum.

Dinleyiciler yine gülüştü.

— E, şimdi mesleğini ne olarak yazalım?

— Partizanlık, diye yazarsınız.

— Yasalarda böyle bir meslek yok.

— Bu, yasaların da üstünde bir meslektir.

— “Serbest meslek” diye yazalım.

— Yok, “halk mesleği” diye yazın, dedi tanık, gülümseyerek.

Mahkeme başkanı işini sürdürdü.

ORAKÇI KADIN

Hissiz gökkubbe altındaki geniş ova ıssızlaşıyordu. Sıcak yaz artık kırları yakıp kavurmuş, ardından köylü emeği çirkin bir görünüm bırakmıştı. Yolun iki yanı, göz alabildiğine, ezilip yassılaştırılmış anızlıktı. Ekin saplarından yapılan demetler çekilmiş, çayırlar biçilmiş, köyün hayvanları buralarda başıboş dolaşmaya başlamıştı. Olgunlaşan mısırlar içe dokunucu hışırtılar çıkarıyordu. İçlerinden boz renkte bulut bulut serçe sürüleri kalkıyor, tozlu yollara dolu yağarcasına iniyordu. Biçilmiş çayırlar üstünde karatavuk kuşları uçuşuyordu, alçaktan. Başının üzerinden bir karga umutsuzca gaklayıp uçuyor, bir acı çöküyor yüreğine, üzüyor insanı.

Orak zamanı çoktan gelip geçmiş, bitmişti.

Ama köyün alt yanında, uzakta, geniş ovanın orta yerinde tek başına biçilmeden kalmış, başakları kavrulup bükülmüş bir tarla var, olduğu gibi duruyor. Daha alacakaranlıktan beri orada ak yenli, başörtüsünün uçları sarkmış, güzel bir gelin görünüyordu. Keskin bir orak parıldıyordu elinde, geçtiği yerden ekinler deste deste yere seriliyordu. Kavrulan başaklardan solgun buğday taneleri yağmur gibi dökülüyor, saçma gibi yayılıyor, sert anızların üstüne; kalbini vuruyordu, genç orakçı kadının. Siyah gözlerinden dolu gibi gözyaşları boşanıyor, durmadan akıyordu, sessizce.

Tarlanın sınırında dikenli bir armut ağacına asılı duran alaca bir salıncak vardı. Ansızın, nazlı bir bebeğin kısık sesi geldi, oradan; bu ses sivri bir şiş gibi deldi ananın yüreğini. Elindeki orağı bir yana fırlatarak delicesine koştu, yorgun argın, terli; bağıran çocuğu kucağına aldı, hafifçe salladı, şefkatle üzerine eğilerek:

— Ağlama anam, sus kızım, sus da biraz ekin biçeyim! dedi.

Daha sonra gözyaşlarını silerek küçüğe ninni söylemeye başladı.

Çocuk sustu, körpe kollarını anasının boynuna sardı, sanki bu acıklı ninniye kulak verdi. Vaktiyle dedelerinin, şimdi babasının, anasının söylediği, belki bir gün kendisinin de hep öyle acıklı bir sesle söyleyeceği ninniyi dinliyordu. Anasına bakarken, kuru ve soğuk yanaklarında bir gülümseme parladı.

Hasta Sava Baba, yakındaki gölgede, eski püskü bir çergeye sarınmış yatıyordu. Bembeyaz, karmakarışık saçlı kafası, altın başaklı bir demet üstünde ölü gibi kımıldamaksızın duruyordu. Toprak rengi almış kupkuru yüzü, cansız gibiydi. Takatsız bir halde soluyordu. Yanmış, çatlamış dudakları güç hal ile kımıldıyordu. Gelinini çağırmak için köy muhtarı yollamıştı onu buraya. Birtakım candarmalar gelini arıyormuş. Zavallı ihtiyar, değneğine dayana dayana zorla sürüklenmişti, buraya dek. Zayıf, takatsız bacakları tutmaz olmuştu artık.

— Gelin, biraz su ver! dedi, bitkin bir halde, yattığı yerden doğrulmaya çalışarak.

Lazarinka hemen çocuğu bıraktı, endişeyle testiyi alıp hastanın ağzına uzattı.

— Ah, baba! Ne diye gelirsin buralara? Takatın yok, otursan a evde...

— Ne yapayım, be kızım?.. Geldiler, zorla yolladılar, ben de ister istemez geldim!..

— Görmüyorlar mı, hasta olduğunu? Can alıcı mı bunlar?

— Evde oturmaktan bıktım, usandım, gelin kızım! Yatmaktan da bezdim... Biraz gezineyim, dedim, belki kemiklerim kımıldamaya başlar da sana yardım ederim. Sen git, gelinim, git, mademki çağırıyorlar! Ben biraz yattıktan sonra yavaş yavaş dönerim, köye.

— Ben gitmeyeceğim, baba? Anladın mı? Ne gerek var gitmeme?.. Doyno’yu hapse tıktılar ya, ne alacakları varsa, ondan alsınlar... Bana dokunmasınlar!

— Ah! diye içini çekti yaşlı adam, sustu, sanki bir anafora yakalanmıştı. Daha sonra moraran dudakları yine kımıldadı: Doyno!.. Beni perişan eden odur, o. Günahı boynuna! Seni de bedbaht etti, gelinim, seni de.

Lazarinka bir şey demedi. Kaynatasının ne denli haklı olduğunu görüyor, ama yine dokunuyordu bu sözler, aşağılayıcı gibi geliyordu ona. Gizli bir protesto, içini dalgalandırıyordu. Doyno’yu seviyor, hakkında kötü laflar söylenmesi üzüyordu onu. Yıllar önce Doyno gelip babasının kulübesinden bir kartal gibi kapmış, ta dağ başına götürmüştü onu. Ne günler geçirmişlerdi, ne günler!.. O vakitten beri Doyno onun her şeyi idi. Adam öldürme yüzünden bir ay önce hapse atılmış olsa bile, onun hakkında hemen öyle mahkemeymiş, belâ imiş gibi olur olmaz laflar duymak istemiyordu.

Ama çok üzgün olan yaşlı adam, dilini tutamadı, dermansızlıktan kısılmış titrek sesiyle şunları söyledi:

— O... bu cinayeti nasıl işledi? Söyle, babası eşkıya mıydı, ha? Deli başı dayanamadı mı biraz?.. İşte ben, bana bak! Ömür boyu neler gelmedi başıma, ama sabrettim, köpek gibi dayandım... Yoksulluk, yoksulluk, ama bugüne dek namusumla yaşayıp geldim ben! Ya o? Ah, o!.. Sen olmasan, şu yavru olmasa, ilenir, lânet olsun, derdim ona.

Lazarinka kendini tutamayarak, hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı:

— Yine de ilendin ona, dedi. Baba, sevmez miydi, bakmaz mıydı sana?

Yaşlı adam gözyaşları içinde:

— Kim inkâr eder bunu, gelinim? dedi. Kim söyleyebilir?.. Doyno sağ olsun, Tanrı uzun ömür versin! diyerek elini kalbine koydu, yumuşadı, çok etkilendi: Ama işi oraya dek götürmesi gerekli miydi, oraya değin? Adam öldürmek! Yarabbi, yarabbi!

Şiddetli bir öksürük, Sava Babanın cılız sözlerini kesti. inleyerek ak pak olmuş başını yeniden altın başaklı demek üstüne koydu.

Gelin yanıtladı:

— Az mı dedim ona, be baba, az mı dedim, çatma şu herife, diye. Varlıklı adam, Doyno başa çıkabilir mi onunla? Bunları hep söyledim ona.

— Bilirdin nasıl adam olduğunu da niye söyledin ona? Keşke sussaydın...

Lazarinka başörtüsünü gözlerine dek indirdi, utancından yüzü kıpkırmızı oldu.

— Susamazdım ben! Nasıl susayım?.. Bir değil, iki değil, her gün, her gün sataşmaya başladı bana! Para verecek oldu... Dayanabilir miydim? Ben kimim? Bu arsız, terbiyesiz, utanmaz adama tahammül edebilir miydim?

Yaşlı adam derin bir iç çekerek:

— Oh! dedi. Doyno, oğlum, ne olacak şimdi senin halin?!

— Serbest bırakacaklar, salıverecekler onu, baba.

— Adam öldüreni hiç öyle kolayca salarlar mı, gelinim? Ah, oğlum kodeste çürüyüp gidecek! Biraz sabırlı olamaz mıydı? Boyun eğmek gerek biraz.

Lazarinka sertçe:

— Boyun eğmek, boyun eğmek, hep boyun eğmek! dedi. Ne zamana dek boyun eğmek? Doyno onu gebertmeseydi, bugün de rahat bırakmazdı beni o herif!

— Sen de mi, gelin? Sen de mi o akıldasın? Onun için çağırıyorlar seni de mahkemeye!.. Hadi git, bak bakalım niye çağırıyorlar?.. Anlaşıldı, bu tarla bugün de biçilmeden kalacak.

Yaşlı adam yerinden kalkmaya çalıştı, ama yapamadı.

— Kalkma, baba, kalkma, yat... Ben gitmeyeceğim!

— Git, gelinim, git. Gelip seni zorla götürmesinler!

— Gitmeyeceğim işte... Ne yapmışım ben? Tarlamın ekinini biçilmeden bırakır mıyım hiç?

— Git, gelinim!.. Git!

Yaşlı adamın cılız, bitkin sözleri bir acılar denizinin dalgaları arasında boğulup gitti. Feri kaçmış gözlerinden iki karanlık pınardan gelircesine boşanan gözyaşları, zayıf kuru yüzünü bol bol ıslattı. Lazarinka, küçük bir güvercin gibi cıvıldayan yavrusunun salıncağına kapanarak hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı.

Öğleüstü olmuştu. Issız ova üstündeki lâcivert, derin gökyüzü üç kat daha ıssız olarak uzanıyordu. Yabancı yolcular geçti yoldan. Ekini biçilmeden, tek başına kalmış bu tarlaya şaşkın gözlerle baktılar. Oradan, mezarlıktan gelircesine boğuk bir kadın çığlığı duyuluyordu. Yolcular, geçip gittiler uzaklara...

ÖBÜR DÜNYADA

Köyde Mateyko Babanın öldüğü haberi yayılınca, kimse inanmamıştı buna; çünkü severdi o şaka etmeyi, sonra kendisi için önceleri böyle bir şey de duyulmamıştı. Ancak Yovka Ana onun son saatlerini anlattığında, Mateyko Babanın bu kez şaka etmediğine herkes inandı. Adamcağız odundan dönmüş, indirmiş yükü eşekten, bağlayıp ot koymuş önüne, eve girip ocak başına oturmuş, piposunu yakmış, ansızın bir sancı... ah, ah... derken...

Komşular üşüşmüş, Yovka Ana da gitmiş. Ne etsinler, kimseciği yoktu yoksulun. Bir kendisi, bir de güvercin gibi boz renkli, bir manastır kadını gibi uysal eşeği. Gitmiş Yovka Ana. Ama can durdurulabilir mi ki, durdursun? Haç çıkar, ıstavroz çıkar, dedim, diyor Yovka Ana, ama kımıldayamıyor. Bir şişecik rakı getirmişti, hastayı dolaşmaya gelenlerden biri. Mateyko Baba rakıyı alıp gülümsedi, gözlerinin içi parladı ve... teslim etti ruhunu.

Gülümseyerek teslim etti ruhunu. Ama, acaba, cennete mi gitmişti ruhu o zaman, yoksa rakıyı görünce mi gülmüştü, bunu kimse bilemez.

Mateyko Baba öbür dünyaya yollandığında, kendisi gibi pek çok yolcunun bulunduğu bir yol kavşağında durdu ilkin.

— Uğurlar olsun! diye selam verdi, pek çok düşünmeden: Bre ağalar, cehenneme giden yol hangisi? diye sordu.

Hepsi şaşkın şaşkın baktı ona.

— Cehenneme, cehenneme giden yolu soruyorum, dedi yine yüksek sesle.

Gösterdiler ona cehennemin yolunu. Mateyko Baba doğruca bu yolu tutturdu.

— Beni mutlak oraya koyarlar, bari vaktinde yetişeyim, diyordu kendi kendine. Benim gibi bir yoksulun cennette yeri mi olur... Cennet kodamanlar için, varlıklılar için. Bu yırtık pırtık üst başla, bu nasırlı, çatlak ellerle, kim bırakır beni cennete? Seksen yıl bir it gibi çile çektim de şimdi mi rahat yüzü göreceğim? Gerçekten, hakça yaşamaya, Tanrı yolundan sapmamaya çalıştım, ama kim sorar bunu sana? Tanrı oturup da benim gibilerin hesabını mı tutacak? Biz, daha doğar doğmaz, şeytanın defterine yazılmışız. Hep doğru yolda olduğumu, hiçbir günah işlemediğimi de ileri sürecek değilim. Sarhoşluğumda günah işlediğim olmuştur, elbet! İçiyordum! Gerçekten, kaygı, kasavet dağıtmak için içiyordum, ama şu var ki, içiyordum. Öyle de yok, böyle de yok, ne olursa olsun, deyip içiyordum... Cehennemde hazırladım ben yerimi. Oraya, oraya gitmeliyim şimdi.

Böyle düşüncelere dalmış, yürüyordu Mateyko Baba. Ama, ansızın gocuğunun arkasından asıldı biri.

— Dur be insan, nereye gidiyorsun?

— Görüyorsun ya, cehenneme.

— Cehenneme mi? Yolunu şaşırmışsın sen, baba!

— Yoo, şaşırmam ben. Bakma sen benim cahil olduğuma, kimin cennetlik, kimin cehennemlik olduğunu bilirim ben.

— Ama sen, cennete yazılmışsın... İşte, ben seni oraya götürmek için yollanmış bir meleğim.

— Git yoluna be çocuk, alay etme yaşlı kimselerle, ayıptır bu...

İyilikle olmayacağını gören melek, yaşlı adamı kucaklayıp uçtu aydın göklere. Pek güzel İzmir buhuru kokuyordu oralar, küme küme melekler uçuşuyordu ellerinde fesleğenlerle, Tanrı’yı yüceltiyorlardı kendilerinden geçerek.

— Nereye götürüyorsun beni, be çocuk? Darılır orada sana efendilerin. Görmüyor musun, rakı kokuyorum, diye bağırıyordu, Mateyko Baba, asılıyordu kaçmak için, ama melek gitgide daha hızlı uçuyor, daha parlak göklere götürüyordu onu. En sonunda ulaştılar cennet kapılarına. Altından, en değerli taşlardan yapılmıştı kapılar. Gün gibi parlıyorlardı. Elinde gümüş bir anahtar, koltuğunda büyük bir defterle Aziz Peter bekliyordu kapı önünde.

— Hangi köydensin sen? diye sordu Mateyko Babaya, başladı defteri karıştırmaya.

Mateyko Babaya başka bir çıkar yol kalmamıştı. Hık-mık ederek:

— E, Poduene köyündenim...

— Po...?

— Poduene’den! diye bağırdı Mateyko Baba. Aziz Peter’in sağır olduğunu sanmıştı.

— Po... Po... Po... diyerek başladı defterin yapraklarını çevirmeye Aziz Peter. İyi, günahsızsın.

— Olamaz! Yanlışın var, Aziz Peter.

— Neden yanlışım olacakmış? Helvacı kâğıdı değil ya bu, Tanrı’nın eliyle mühürlenmiş koskoca bir defter, diyerek çıkıştı ona Aziz Peter.

— Peki, ama sonra pişman olmayasınız, dedi Mateyko Baba.

— Neden?

— A be adam, çok içki içiyordum ben, günahsız olduğuma inanmıyorum.

— Çok içki içmişsin, ama çok da acı çekmişsin, onun için bağışlanmış günahların, dedi Aziz Peter, açtı cennetin kapısını ona.

— A be Aziz Peter, zavallı eşeğimi de getirebilsem buraya, diye yalvarmaya başladı Mateyko Baba, ama melek iteledi onu cennete, şaşkınlıktan bitiremedi sözünü.

Mateyko Baba cennete girince, yalan dünyayı kendisinden çok önce bırakıp giden yaşlı karısı geldi aklına.

— Beni buraya koyunca, onu cennetin ortasına yerleştirmişlerdir. Ben sarhoşluk ediyordum, hem ara sıra dövüyordum da onu. Tanrı’nın ineğinden daha uysal bir insandı, her şeyi bağışlardı... Ya, ne olurdu onsuz benim halim?

Bir meleğe dönerek sordu:

— Ey, kanatlı çocuk, Trena adında bir kocakarı var mı burada, Matey’in karısı?

— Hangi köyden? diye sordu melek.

— Poduene’den.

— Var ya, dedi melek, yanına aldı yaşlı adamı, başladılar cenneti dolaşmaya.

— Amma hoş, amma güzel yer! diyordu Mateyko Baba. Yalnız masum, günahsız insanların görebileceği cennetin bu güzelliğine hayrandı.

— Peki, Papaz Nikolay da burada mı? diye sormaya başladı, küçük meleğe.

— Kim?

— Küçük kiliseden Papaz Nikolay, hani şu bize faizle para veren papaz... Utanıyorum onu görmeye. Borcum vardı ona, ama öldü, borcum da ölüp gitti.

— Papaz Nikolay katran kuyusunda yanıyor, baba.

— Aman, deme yahu!

— Lamı cimi yok!

— Eh, Tanrı adamı, din adamı, rahipti ya!

— Bunun önemi yok, hep bir... Burada iplemezler kimseyi, herkese ameline göre işlem. Rahipmiş, ama günah işlemiş. Piskopos, piskopos ama, o da cehennemde.

— Vay canına!

— Cezasını çekecek o da, baba... Gerçekten bir piskopostu, ama adıyla, sanıyla böbürleniyordu, yalnızca kodamanları sayıyordu insan olarak, yoksula hiç bakmıyordu. Tiksiniyordu onlardan. Sadaka vermesi de, bir an önce onlardan kurtulmak içindi... En pahalı giysiler giyerdi, türlü çeşitli yemekler yerdi, her gün. Halka verirdi talkını, kendi yutardı salkımı... Bu, günah değil mi?

Mateyko Baba eliyle alnını silerek:

— E, dedi, bilir miyim ben, günah mı, değil mi? Cahil insanlarız biz, anlamayız. Sen şimdi onu bırak da beni bir meyhaneye götür, bir kadeh rakı içeyim, çünkü ateş gibi yanıyor boğazım.

— Baba, burada meyhane yok! dedi küçük melek.

— Ya, yok mu?

— Yok, yok!

— Bu güzellikler ortasında meyhane bulunmasın? Olur şey değil bu! Azıcık güç, kuvvet almak için nerede durup dinlenir, nerede bir rakı içer insan? İşte ben, ta yeryüzünden geliyorum, yorgunum... Orada papaz bize, cennette canın ne isterse var, diyordu, oysa... Keşke cehenneme gitseydim. Orada meyhane var, değil mi?

— Orada var.

— Öyleyse, rica ederim, beni oraya götür. Bir yudum rakı olmayınca, neme gerek buranın rahatlığı? Cehennem gerçekten kötü, ama ben alışkınım: Acı çekerim, ama iyi bir saatte unuturum çilemi.

— Olmaz, baba!

— Ah! diyerek derin bir iç çekti, yaşlı adam. Hapishaneye benziyor burası! İstediğin yere gidemedikten sonra!

— Alışırsın, baba! diyerek onu avutmaya çalıştı melek.

— Ah, daha da mı alışacaklarım var! diyerek derin bir iç çekti Mateyko Baba, başladı kurnazlık etmeye.

— A be çocuk, iyi olur, bir de meyhane açsanız burada. Tanrı Babayı görürsem, doğruca söyleyeceğim ona, iyi olur, bir meyhane açılırsa... Her şeyi bırak, ilkin vergi memuruna bir yer yok burada konaklamaya!

— Vergi memuru yok burada, baba.

— Yok mu?

— Yok ya!

— Oh, hele şükür, gerçekten rahat edeceğim burada! diye sevinçle haykırdı Mateyko Baba, ıstavroz çıkardı, sözlerine şunu da ekledi:

— İşte, bunu en çok beğendim, burada!

Bir an önce yaşlı karısına kavuşmak üzere, onu aramaya, yollara düzüldü.

ÖĞRETMENİN RUHU

Krivo-Şkolo köylüleri, öğretmenlerinin hasta olduğunu, bir gün ölüverirse kendilerini şaşkına döndüreceğini çoktan biliyorlardı.

Hain bir hastalıktan sararıp solmaya başlamıştı. Yüzü günden güne kararıyor, vücudu zayıflıyor, gözleriyse yanıp tutuşuyor, ürkünç bir parlaklık kazanıyordu. Daracık göğsüne kuru bir öksürük yerleşmiş, acımasızca tırmalıyor, zavallıcık öksürüyordu. Köylüler, akşamüstü cılız öğretmenin okuldan yorgun argın döndüğünü, her yirmi adımda bir duralayıp süreklice öksürdüğünü görüyorlardı.

— Hoca iyi tahta yarıyor, pek yakında kendisini mıhlayacağız, anlaşılan, diyorlardı.

— Bu lanet okul, sağlığını yuttu onun. Bu domuz ağılı yedi, bitirdi onu!

Gerçekten, okul alçacık, daracık, tahta değil, toprak döşemeli, ufak pencereli, pis odalı, kapılara dek çocukla tıkabasa doluydu. Burada çalışıyordu, öğretmen. Cılız göğsü, yıllar boyu süreklice kanını tazelesin diye Tanrı vergisi havayla birlikte, köy hastalıklarının barındığı tozu, pislikleri yutuyordu.

Güzel bir gün, okuldaki işini bitirdikten sonra, öğretmen, evine döndü, yatağına uzandı ve öldü. Bu iş başarıyla sonuçlandı. E, dünyada her şey fanidir!

Zavallı öğretmenin ruhu fırlayıp ortaya çıktı; cansız, kupkuru bedeni bıraktı, eşikte oturup yeri her neresi ise –cennet ya da cehennem– kendisini alıp götürecek gökyüzü elçilerini beklemeye başladı.

Bekledi ruhcağız, bekledi, ama ne gelen vardı, ne de giden!

Okul eşiğinde oturmuş, düşünüyordu:

— Ne biçim iştir bu? Ama ben memnunum, geri dönmesini de bilirim!

Ancak, az önce koruyucusu olduğu kupkuru ölü bedene baktı da geri dönerse pek de mutlu olmayacağını anladı. Gene köyden köye sürülmek, gene alacaklılar, yine muhtarlar, yine çamur, soğuk...

Daha çok öfkelenmeye başladı, ruh:

— Ne büyük haksızlık! Şu bir deri, bir kemik kadavranın pis kokusunu çekeyim diye beni burada tutup bekletiyorlar. Şimdi şuracıkta gülünç biçimde uzanıp yatan bu beden, yıllarca beni hep birlikte sürükledi, yalnız emeller ve ülkülerle besledi. Bıktım, usandım. Bambaşka bir dünya düşlemiştim ben, şimdi de öbür dünyaya göçüyorum. Bakalım, orada işler nice?! Yoksa, yine gazetelere okur mektupları mı yollayacağız?

Öfkeden, soğuktan tir tir titriyordu, ruh.

Kıştı. Kupkuru donmuş bir kar, her şeyi örtüyordu. Masmavi soğuk bir pus, ovaların, ormanların üstünü geniş bir giysi gibi kaplamıştı. İnce bir buz katmanı bürümüş ağaçlar gıcırdıyordu. Yollarda herhangi bir canlı gözükmüyordu.

Ama, işte pus ortasında bir yerde koşar adımla gelen tanımadık iki yolcu göründü. Birbiri ardınca öylesine hızlı yürüyorlardı ki, çevrelerinde kardan bir fırtına kopuyordu.

Ruh, kendi kendine:

— Breh, breh! deyip titredi. Sakın, bu gelen bizim müfettiş olmasın? Eh, işimiz var! Bugün çalışma günü, okula giderse, bomboş olduğunu görür! Nerde öğretmen? Öldü. İzinsiz nasıl ölür? Al sana tekdir, tevbih, para cezası... İşine son verme... Ama şimdi bence hepsi boş.

Korkudan, ruh daha kendine gelmemişti ki, iki yolcu çıkageldi.

Bunlar Melek ile Şeytan’dı. Yorgunluktan ancak soluk alabiliyorlardı.

Suratını ekşiten öğretmen, onlarla tokalaşmak bile istemedi.

Şeytan pek serbestçe, arkadaşça ona dönerek:

— Bağışlayın, sevgili dostum, dedi. Geciktik de seni soğukta bıraktık, üşüttük... Ama, kabahat Melek’te. Öğretmen ruhları, diyor, sabra alışıktır. Şurada burada kimi sabırsız, yüksek memurlar vardır, bilirsin, onların işini vaktinde görmezsen kızarlar. Önce onları toparlayalım, diyor. Pekâlâ, diyorum ben de, neden olmasın? A, ben de onun aklına uydum!

Şeytan kahkahalarla gülmeye, donmuş ellerini ovuşturmaya başladı.

Ruhun hoşuna gitti bu.

— Bak sen, şu Şeytan dedikleri ne sevimli bir efendiymiş, diye düşündü. Oysa bize onu kuyruklu, boynuzlu, bilmem neli diye gösterirler! Amma şakacı adam, ha! Arkadaş, ben seninle tanışmak isterdim.

Öğretmenin ruhu, elini uzattı.

— A, biz zaten tanışıyoruz sizinle, dedi Şeytan, elini sıktı, gene içten gülmeye başladı.

— Canım ne denli cıgara çekiyor, bilsen, dedi öğretmen. Sizde tütün var mı?

— Buyurun, dedi Şeytan, ona bir cıgara verdi. Değersiz, önemsiz bir şey, ama gene de zevk veriyor, öyle değil mi?

Yine şen, kaygısız kahkahalar savurmaya başladı.

Düşünceli, suskun, kıvrılmış kanatlarıyla bir kıyıcıkta duran Melek, öğüt veren bir davranışla:

— Delikanlı, sakın yalan söyleme! diye söze karıştı. Sesi sertti, yüzü de, sanki bir Bakanlık şube müdürününki gibi, buyurgan bir belirti taşıyordu.

— Daha nazik olunuz, Bay Melek, dedi ruh. Ben delikanlı değilim, gördüğün gibi, epey yaşlıyım!

— Al, işte, dedi Şeytan, Meleği göstererek. Melekler hep böyledir. İki paralık bağımsızlıkları yoktur, ama müdür gibi konuşurlar. Tanrı kulu olmakla övünürler. Kul köle olmaktan başka bir şey değillerdir. Biz, şeytanlar, bambaşka bir halkız, özgürüz biz, gücümüz de burdan gelir bizim.

Bu sözler ruhun hoşuna gitti.

— Bay Şeytan, ben seni çok beğeniyorum! dedi.

— Öyleyse, dostum, hadi gidelim! dedi Şeytan. Atlayıver kanatlarıma!

— Hayır, olmaz! diye karşı çıktı Melek. O kuşkulu bir adamdır. Hesabı görülmeli. Çok acı çekmiş! Günahsız çıkabilir!

— Evet, ben çok acı çektim, dedi ruh.

— Acılar çektiğini biliyoruz, diye karşılık verdi Şeytan. Siz insanlar pek budalasınızdır. Hep çektiğiniz acılarla övünmeye bayılırsınız. Başka bir şeyle övün, bakayım. Savaştığın, aştığın, kendi gücünle elde ettiğin, istencinin çabasıyla kazandığın bir şeyle övün bana! Sizse ne yapıyorsunuz? Evet, ben çok acı çektim, ben çok sıkıntılı günler yaşadım! Şu melekler de hep hesap peşindeler! Adamcağız hesaptan yakayı sıyırmak için ölüyor da bunlar hâlâ daha Mahkeme-i Kübra peşindeler.

— Bari burada bizi rahat bıraksalar da şu hesaplardan bir kurtulsak, diye konuştu ruh. Şeytanın sözleri pek hoşuna gittiğinden, ona hayran hayran bakıyordu.

Melek, kocaman bir defteri açtı, dikkatle inceledi, bir köy bayan öğretmeni gibi, cırlak bir sesle konuşmaya başladı.

— Hocam, sen günahsız bir adammışsın, benimle birlikte cennete gelmeni sana emrediyorum!

Ruh, alay ederek:

— Bana mı emrediyorsun? dedi. Bu “emrediyorum” sözü, sende bir jandarma ruhu bulunduğunu açık seçik belli ediyor... Böyle ruhlardan ben pek iğrenirim!

— Sen cennetliksin, günahsız adam, benimle gelmelisin!

— Sizin şu cennetinizde neler var, kuzum, insanları aldatıp duruyorsunuz? dedi Şeytan.

— İstediğin her şey var! Irmaklardan sütle bal akar, her yön açık, parlak, tertemizdir. Herkes her şeyi bilir, orada insan aklı için gizli kapaklı bir şey yoktur.

Şeytan güldü:

— Şuna bak, hocam, nelerle övünüyor: Sütle, balla! Bunlarla, dostum, yeryüzünde zengin olan herkes övünebilir. Süt ve bal! İnsanın mutluluğu bunlara mı bağlı, yahu?.. Her şey apaçık, her şey parlak, her şey tertemizmiş! İnsan ruhu giz olmadan, karanlık olmadan, bilinmezlik bulunmadan mutlu yaşayamaz. O, göklerde bilindiğinden daha çok gururludur, kurumludur. Ona gerekli olan karanlıktır, çünkü o güneş olmak ister. İnsanoğlu, bilmecelerden örülü bir duvarla boğuşur. Bu boğuşma olmadan yaşayamaz, azizim, yok olur, küf tutar... Anlaşılan, siz cennette küf nedir, bilmiyorsunuz. Yaşlı bir profesörü kokla, küfün ne olduğunu anlarsın.

Şeytan soğuktan ellerini ovuşturmaya, zıplamaya, ıslık çalmaya başladı.

— Üşüdüğünüzü görüyorum, dedi öğretmen. Ben de üşüyorum, diye sözlerine ekledi.

— Oysa Melekceğiz terledi bile, diye karşılık verdi Şeytan, Meleğe kurnazca gülümsedi.

— Tanrı Babaya seni gene şikâyet edeceğim, dedi Melekceğiz, öfkesinden ağlamaya başladı: Bak, görürsün sen! Bu felsefenle sen yalın ruhlu birçok kişinin aklını karıştırırsın.

— Şuna bak, dedi Şeytan, kul ruhuna bak! Ancak efendisinin türküsünü çağırır, ona kulluk eder, hafiyelik yapar. Başkaca bir şey bilmez, azıcık incittin mi, hemen şikâyete koyulur.

Şeytan gene ıslık çalıp gülmeye başladı. Ağlayan Melekceğizin omzuna dokunarak:

— E, sevgili dostum, dedi, ben hiç kimseye şikâyet etmem, kimse de bana şikâyete gelmez! Bana bak, kendi kendimin kulu, kendi kendimin efendisiyim ben! Bir rüzgâr gibi özgürüm. Tram-tara-ra-ram, ra-ram! diye türkü söyledi, ruha dönerek: Hocam, dedi, hadi, gel benimle, şu ince ruhlu Melekceğizi kendi haline bırak!

— Sizin yanınızda gerçekten bir rüzgâr gibi özgür olacak mıyım? diye sordu öğretmen.

— Pek doğal olarak! diye yanıtladı Şeytan. Bu bizim ilkemizdir: Tüm insanları özgürlüğe kavuştururuz! Meleklerin yardımıyla yeryüzü mutsuzlardan, kul ve kölelerden çekilmez bir duruma geldi.

Ruh, coşkuyla sordu:

— Her istediğimi orada söyleyebilecek miyim? Örneğin, partiler... gazeteler... politika?

— Hadi canım sen de! diyerek Şeytan eliyle ağzını tıkadı. Yürü, gidelim artık!

— Hadi öyleyse! diye bağırdı öğretmen.

— Dur orada, suçsuz, günahsızsın sen! Gitme onunla! diye haykırdı Melekceğiz.

— Çekil ordan be! diye haşladı onu ruh, tiksintiyle. Şeytanın kanatlarına sıçrayarak, bir rüzgâr gibi özgür ve şen, uçup gitti, uzayda kayboldu.

PERİ KAYALARI

Elli yıl yabanıl ormanlar ve çöllerde av peşinde ömür tüketmiş ünlü dağ avcısı Çumak’la⁴ ikimiz, Koca-balkan’ın ta ıssız derinliklerinde av ararken kaybolmuş, şırıldayan bir derenin kıyısında, kayın ağaçlarının koyu gölgesinde rahatça dinleniyorduk. Çevre durgun, görkemli bir dağ sessizliğine gömülmüştü. Sanki dereler ve çağlayanlardan kopan gürültünün yabanıl yankısını içip yutuyordu. Karanlık ve serin kuzlarda durmadan gürleyen bu dereler ve çağlayanlar, sanki dağ ve ormanların güçlü, dinçleştirici türküsünü taşır gibiydi. Üst yanımızda hızla yükselen metin, dik, yüce tepeler; çıplak, kayalık alınlarını kaba bir güzellikle gökyüzünün maviliklerine cesaretle nakşediyordu. Daha yükseklerde, bu kurumlu devlerin üstünde, alacamenekşe rengindeki gökyüzünde dağların padişahı bir şahin, ağır ağır, rahat rahat, erişilmez ve cesur uçuşlar yapıyordu.

Yabanıl, gür, kokulu ıtır çiçekleriyle döşenmiş nemli, yemyeşil toprağa sırtüstü serbestçe uzanmış, yaşlı Çumak’ın iriyarı, güçlü kuvvetli, iri kemikli vücudunu seyre dalmıştım. Yanımda oturan, açık başını özenle eğen Çumak, hiç şaşmayan tüfeğini temizliyordu. Yüksek, çıkıntılı, sivri kenarlı alnı üstüne dökülen gümüşi kır saçlarının terli kısa perçemleri, bu diktörtgen, kupkuru, ama sapasağlam, kıpkırmızı yüzü pek güzel süslüyordu. Her zamanki gibi, yüzünde dayanıklı ve neşeli bir ruhun kurumlu dinginliği okunuyordu. Sarkık gür kaşları, kahverengi gözlerinin avcı bakışı, uçları ta omuzlarına dek inen gümüşrengi ipek uzun bıyıkları, yiğit bedeninin bütününe olağanüstü bir çekicilik ve saygınlık veriyordu.

Tüfeği kaldırdı, şaka yollu, uçsuz bucaksız yükseklerde kapkara bir nokta gibi görünen şahine nişan aldı. Güneşin altından geçen şahin, karşıki yamaçlara, mavi kayalara küçük bir bulut gibi karanlık bir gölge seriyordu.

— Silaha gerekli doğrultuyu gözle verseydim, bu lânetli kuşu vururdum.

Gökyüzünde onu izlemeye başladı. Kuş uzun süre yükseklerde dönüp durdu. Kimi vakit ağır ağır aşağılara doğru kendini bırakıp hareketsiz kanatlarıyla boşlukta geniş daireler çiziyor, kimi vakit güçlüce çırpınıp hızla yükseliyor, maviliklerde yitip gidiyordu. Sonunda kıvrılıp bir şeytan gibi aşağıya süzüldü, karşıki yalçın kayalara görkemlice kondu.

Yaşlı Çumak, uzun uzadıya düşündükten sonra:

— Bunlara Peri kayaları derler, dedi. Bu yüce ve tehlikeli kayalara ayak basmamıştır, yılan doludur oraları. Dünya kurulalı beri oraya insan ayağı basmamıştır, basacağı da yoktur. Uzak ve yakın, tüm köy ve mezralarda yaşayan insanlar, bu kayaların tepelerinden sabah ve akşam güneşinin yıkandığı Akdeniz kıyılarının göründüğüne inanırlar.

Yaşlı avcı göğüs geçirdi, dingin ve düzgün bir biçimde bana bu Peri kayalarının şaşılası efsanesini anlatmaya başladı. Sesi, sanki kalbinin derinliklerinden geliyordu. Batan güneşin son ışıklarıyla aydınlanan kayalar, gökyüzünün boşluğuna nakşolunuyordu. Yalçın, yüksek, uzak, erişilmez, salkım saçak, yosun tutmuş kayalardı, bunlar. Çevreleri sarp yarlar, gevşek topraklar, ormanlar, gelişigüzel saçılmış molozlar, derin ve dipsiz uçurumlarla dopdoluydu.

Bu tepelerin derin eteklerinde vaktiyle bir köy varmış. Kulübelerden oluşan bir dağ köyüymüş, bu. Ormanlar içinde birbirini kaybetmiş gibi dağınıkmış, bu kulübeler. Halkı, tıpkı orman çocukları gibi özgür ve serbest; korku bilmez, sınır tanımaz şahinler gibi yaşarmış. Karanlık ormanlar içinde gün boyunca avcı tüfeklerinin patlayışı işitilir, geniş meralarda otlayan semiz hayvan sürülerinin çıngırakları gürültüyle yankılanırmış. Gölgelikler genç kızların türküleri, delikanlıların bağırış çağırışları, tatlı kaval sesleriyle çınlarmış.

Ancak bu ayak basmamış kayalar, ıssızlığı ve çalımıyla, aşılmadık kuz, çıkılmadık tepe bilmeyen gözüpek gençlerin gönüllerine sanki bir azar ve alay bakışı fırlatır gibi görünürmüş. Genç ruhları, gizli bir utanç ezermiş. Gizlice bir ah çekmeden bu kayalara bakamazlarmış. Sivri tepelerinden, ateşten güneşin yıkandığı denizi görebilmek isterlermiş.

En yüksek yerden en güzel şeyi görmeyi hangi genç istemez? Ama tehlike ve bilinmezlik dolu bu yola kim çıkabilir? Her ana titriyor, oğlunun bu büyük yiğitliğin ününe kapılması düşüncesinden ödü kopuyormuş. Delikanlılarsa hep bu düşünceyle yaşıyor, sık sık göğüs geçiriyorlarmış.

Dünyanın en güzel genç kızı olan Magdalina da delikanlıların gönüllerinde başka bir acı ve üzüntüymüş.

Magdalina, babasının keçilerini bu dağ otlaklarında kaygısızca otlatır, orman çiçekleri toplar, bunlardan demetler, çelenkler yapar, türküler söylermiş. Güneş, her akşam batarken, Magdalina’nın babasının kulübelerinin bulunduğu tepeleri son ışınlarıyla aydınlatırken, dünyanın en güzel çoban kızıyla vedalaşırmış. Bir çocuk gibi koşup sıçrayan, başı altın sarısı çuhaçiçeklerinden ördüğü bir çelenkle süslü bu çoban kızı, çok sevdiği sürüsünü toplarmış.

Delikanlılar onun peşinden gizli gizli yanıp tutuşur, kavallarından dökülen altın ezgiler şen ormanları ağır ağır titretir, Magdalina’nın ününü ta uzaklara götürürmüş.

İşte her yerden anlı şanlı delikanlılar onu babasından istemeye başlamış. Zenginler onu mal mülk gücüyle satın almaya çalışıyor, yoksullarsa tutuşmuş gönülleriyle bu dağ ecesini kazanabilmek için ölmeye hazır olduklarına ant içiyorlarmış.

Yaşlı baba:

— O daha pek küçük, diyormuş. Ama akşamleyin, sürüsüyle eve dönen kızının, gençlik ateşiyle al al olmuş yanaklarını, dağ pınarları gibi parlak ve durgun, coşkun arzuların yandığı gözlerini gördükçe, düşünceye dalıyormuş. Kızını istemeye gelenlere daha sonra şu yolda yanıtlar vermeye başlamış:

— Ben onun kalbine egemen değilim. Varsın, istediği delikanlıyı seçip evlensin.

Magdalina ise, kaygısızca babasının keçilerini güder, peşinde deli divane olan, hep yolunu bekleyen, gözetleyen, yabanıl ormanlarda sürüleriyle karşılaştığı delikanlılara sanki hiç aldırış etmezmiş. Genç gönüllere bu, fena halde hakaret sayılırmış. Bir gece ansızın kim olduğu bilinmeyen biri, babasının kulübelerini tutuşturmuş, yalımlar bütün dağı aydınlatmış. Babasını bu da korkutmamış. Sakin sakin, herkese şu yanıtı verirmiş:

— Beni de yaksalar, bir yararı olmaz. Kızım Magdalina, bırakın, kendi eşini kendisi seçsin.

Çok geçmeden, bir sabah bütün sürüsünü ağılda acımasızca boğazlanmış bulur. Yaşlı dağlının kalbi kan ağlar. Yaşlı ruhunu acı ve öfke kaplar. Üzgün kızını kucaklayarak der ki:

— Sana hiç darılmıyorum, kızım. Benim sözümü bilirsin. Kalbinin egemeni değilim. Seçeceğin delikanlı, bence de seçilmiş sayılır.

Magdalina’nın yanıtı şu olmuş:

— Beni Peri kayalarının tepesine kim çıkarırsa, ona varırım.

Şaşıran delikanlılar umutsuzluğa düşmüş. Bu, onlarla gizli bir alay değil miymiş? Ayak basmamış kayalara onu kim çıkarabilir? Oraya uçmak için şahin kanadı kimde var?

Birbirinden gizlice bu delikanlılardan her biri Peri tepelerini gezip dolaşmış, dönüşte pek derin düşüncelere dalmış.

Olası değil, olamaz!

Yalnız Perun umutsuzluğa düşmemiş.

Açık alınlı, kara gözlü, parlak bakışlı, dik başlı, boylu boslu, esmer yüzlü bir delikanlıymış. Magdalina için yanar, tutuşurmuş. Ya ölmeye, ya da onu almaya karar vermiş. Boyuna Magdalina’yı gözlüyor, onun çuhaçiçeklerinden ördüğü çelenkleri çalıyormuş.

— Magda, diyormuş, seni sevdiğimi görüyorsun. Korkmuyorum, seni kayalara çıkaracağım.

Magdalina ürpererek:

— Ancak o zaman seni sever, senin olurum, demiş.

Delikanlı sormuş:

— Ya kazaya uğrayıp ikimiz de ölürsek?

— Ölürsek, birlikte ölürüz, demiş kız ve şunu sormuş: Ya beni kayalara çıkaramazsan?

— Bana inancın yoksa, gelme.

Ertesi gün, bütün yakın köy ve kulübelerin insanları, düğüne gidercesine bayramlıklarını giyerek, ayak basmamış tepenin eteklerindeki alana akın etmiş. Magda ile yiğit sevgilisinin yalçın kayalara nasıl tırmanacaklarını görmeye gelmişler.

Yaşlılar Perun’u azarlıyormuş:

— Aptal! Bir kadın uğruna kendini mahvedecek!

Delikanlı:

— Bir aşk uğruna! diyormuş.

Çevreden biri genç kıza:

— Magdalina, demiş, kendine acımıyorsan, bari ona acı!

— Ya o harika denizi görürsem? diye yanıtlamış kız.

— E, ne olacak?

— Ne mi olacak? Perun’un beni sevdiği doğru mu? Bunu anlayacağım.

— Başka?

— Başka ne gerek!

Genç kız, oğlanın elinden tutarak:

— Hadi artık gidelim! demiş.

Aşağıda, alanda toplanan insanlar, iki gencin taşlar ve çalılar arasında nasıl sıçradıklarını, yarları nasıl tırmandıklarını, yağmurdan aşınmış kayalıklarda ayaklarına destek ararken nasıl çabaladıklarını, delikanlının kız arkadaşını nasıl bir incelik ve dikkatle kucaklayıp bulutlara doğru götürdüğünü nefes keserek izliyorlarmış.

Magdalina oturup dinlenirken, Perun çevreyi dolaşarak geçit yeri arıyor, basamak olacak taşları yerine koyuyor, tutunacak çalılar buluyormuş. Sonra yorgun argın geri dönüyor, kızı yine yukarılara götürüyormuş. Onlar bir uçuruma dalarak uzun zaman gözden kaybolunca, insanlar ürpererek başlarını yere eğiyormuş. Ama işte yiğit delikanlı, değerli arkadaşıyla el ele, yeniden dipsiz uçurumlar üstünde asılı olarak görünüyormuş.

O denli yükseklere çıkmışlar ki, artık gözle görünmez olmuşlar. Ancak tehlikeli kayaların tepesi daha da yücelerdeymiş.

O vakitten bu yana uzun yıllar geçmiş, ama Magdalina ile Perun bir daha geri dönmemiş.

Onların ayak basmamış kayaların tepesine varıp varmadığını, bugün de kimse bilmez. Ama herkes bu aşkı, bu yiğitliği şaşkınlıkla anlatıp durur.

PİŞMİŞ KABAK

Valilikte arşiv memuru olarak çalışan Duşko Dobroduşkov, bir gün kimi evrakı imzalatmak üzere valinin evine gittiğinde, onu karısı ve çocuklarıyla birlikte bütün olarak fırında pişmiş kabak yerken buldu.

Evrakı imzalayan vali, kabaktan bir parça keserek nezaketle arşiv memuruna uzattı:

— Buyurun, Bay Duşko, bakın, ne harika bir kabak! Yalnız biraz yanmış, ama zararı yok. Kusura bakmayın.

— A, teşekkür ederim, teşekkür ederim, sayın valim! Ben kabağın böylesini... hiç sevmem, dedi arşiv memuru, utanarak.

— Nasıl olur? Siz köylüsünüz, rica ederim, kabağı sevmez olur musunuz hiç?

İsteyerek ya da istemeyerek, kendisine köylü olduğu anımsatılınca canı sıkılırdı Duşko’nun. Utancından yüzü kızardı.

Başını sallayıp surat asarak:

— Evet, ama, sayın valim, bilir misiniz, bu gibi şeyler mideme dokunuyor, dedi.

Gözleri, istemeyerek şekerleşmiş kabak parçasına kaydı. Kızarmış kabağı, iştah açıcı yanmış kabuğunu görünce, ağzı sulandı. Kabağa düşkün olduğunu anlarlar, diye yutkunamıyordu da.

Vali yine nezaketle ısrar ediyordu:

— Hadi buyurun, alın, sıkılmayın! Bunca yıl kabak yemedim, ama gene de benim mideme dokunmuyor!

Duşko:

— Yiyemem, sayın valim, midem kabul etmez, bir yudum bile alamam, dedi, kendi kendine söylendi: Bak, ne divaneyim ben, almalıydım!

Daha çok imrenmemek için, saygı ile eğilerek veda edip dışarı çıktı.

Kendini sokakta bulunca, ağzının suyunu rahatça yuttu, kendi kendini payladı:

— Divaneyim ben, divane, işte o kadar! Seni kovuyorlar mı, kaç, git; bir şey mi veriyorlar, al, iç et, ama hani bende o kafa!

Duşko, yazık, diyerek parmağı ile başına vurdu. O tatlı kabak parçası yine gözünün önüne geldi: Güzel, sıcacık, şekerleşmiş, incecik bir buğu tütüyor üstünde.

— Gerçekte, dünyada en çok sevdiğim bir şey varsa, o da fırında pişmiş kabaktır, diye düşünmeye başladı, kendi kendine, sokakta başını eğmiş yürürken.

— Domuz gibi kabak yerim. Ama şu iğrenç adı “kabak” olmasa! Kabak! Söylenişi pek kaba, allah belâsını versin! Budalaca, köylüce bir şey. Filânca kabak yiyor, adam değil, diyecekler, kültürsüz, kaba saba adam, tek sözle: Hınzır, diyecekler. Bir gün köye gidip sadece kabak yiyeceğim! İnsanlardan uzak olarak!

Hayalinde yalnızca tatlı, güzel, hoş kokulu kabak görmeye başlamıştı.

O günden sonra Duşko Dobroduşkov sinirli, huzursuz oldu. Pişmiş kabak görüntüsü, kendisini izlemeye başladı.

Masasına oturup çalışmaya başladı, ama hep kabağa gidiyordu aklı. Bir şeyler yazıyor, dermansız kalana dek yazıyordu. Ama kâğıt üstünde hızlı hızlı gıcırdayan kalemin ucu, kendisine öyle geliyordu ki, hep: Kabak, kabak, kabak, diye fısıldıyordu...

Kalem odasında arkadaşlarından biriyle kavga edince, hemen ona “pişmiş kabak” ya da “niye kızarıyorsun öyle, pişmiş kabak gibi” ya da “kendine bir bak, rica ederim, ayyaşın tekisin sen, kafandan tıpkı pişmiş kabak gibi buğu çıkıyor,” diyordu.

Geceleyin uykusunda üzücü kabak görüntüsü yine çıkıp geliyordu. Düşünde bir ova görüyordu, ama ne ova! Uzun, geniş, uçsuz bucaksız bir ova! Fırında pişmiş kabaklar tekerleniyordu, bu ovada! Tatlı bir buğu dönüyordu, her birinin üstünde. Duşko bu ovada dolaşıp kabaklara bakıyor, koparmak istiyor, ama eğilince yitip gidiyordu kabak. Yine ovada yürüyor. Ova, ama ova da değil, galiba bir kalem odası, güya geniş bir yazıhane! Orada bir yerde kocaman bir kabak beliriyor, tekerlenmeye başlıyor kendisine doğru. Büyüyor, büyüyor, bir ev kadar, bir kilise kadar, bir dağ kadar oluyor, daha da büyüyüp kendisine doğru daha hızlı, daha güçlü tekerlenmeye başlıyor. Duşko korkudan titriyor, kaçıyor, kaçıyor, bacakları kısalıyor, kısalıyor. Acayip kabak kendisine yetişip üstüne atlıyor.

Arşiv memuru, kan ter içinde, titreyip uyanıyor.

Her gece bu düşü görmeye başlıyor.

Bir akşam valilik sekreterlerinin bir şöleni vardı.

Aşçı Kalço’ya bir güveç hazırlatıp eğlenmeye başladılar. Daha çok şarap içebilmek için, acılı yaptırdılar güveci. Kuşkusuz arşiv memuru da çağrılmıştı oraya.

Şarap, söylevler, türküler! Yurttan türküler mi istersin, sevda türküleri mi, hepsi var. Sonra şerefe, sağlığa kadeh kaldırmalar, yiyip içmeler. Sayın valinin sağlığına, kuşkusuz, “laf aramızda kalsın” diyerek içmeler, kentin “cins-i lâtifleri” (güzelleri) şerefine, yüce Bulgaristan şerefine, kralın şerefine, Bulgar halkının şerefine, yazıhanedeki pirelerin şerefine vb., vb. kadeh kaldırıldı, içildi.

Son olarak Bay Duşko da ayağa kalktı, bir sandalye üstüne çıktı. Öksürdü, coşkuyla kaldırdı kadehini:

— Baylar, sayın meslektaşlar, iyi yürekli dostlarım!

Ancak bu sözler arasına, kendisini durmadan izleyen o korkunç pişmiş kabak yine teklifsizce gelip oturdu. On dört yıllık memurluğu süresince koruduğu düşünce arşivini altüst etti, kafasında.

Duşko, sözlerini sürdürmeye çalıştı. Eliyle güçlüce bir jest yaptı. Alçacık tavana doğru kaldırıp elini birkaç dakika görkemlice tuttu. Coşkulu gözlerle arkadaşlarına bakıyordu.

— Herkese eşit refah, yani... kısmen...aşağı yukarı...

Ama kabak yine tekerlenip geldi, düşünceleri arasına. Duşko kendini büsbütün güçsüz hissetti. Elini indirdi, arkadaşlarına dönüp yumuşak, tatlı, hatip coşkusundan uzak bir sesle konuşmaya başladı:

— Ne yapalım, bilir misiniz, dostlarım, hadi bir gün fırında bir kabak pişirelim! Şöyle, arkadaşça. Kim bilir, kaça patlar, demeyin. Çok bir şey tutmaz! Yine böyle eğlenelim.

Kısa bir sessizlikten sonra, hepsi “yaşasın” diye bağırdı. Kalço’nun aşçı dükkânı alkışlarla inledi.

— Kabul! Kabul!

— Hemen bu akşam! diye bağırdı biri.

— Ka-buuul!

Beş dakika içinde bir katılım cetveli yapıp aralarında para topladılar, bir kabak satın alıp fırına yolladılar.

Duşko mutlu düşüncelere daldı.

Bir saat sonra kabak pişince, kendisi getirmek istedi, gitti.

Ancak...

Pek hoş kokan kabak tepsisiyle tam dönerken, karanlıkta sayın vali ile karşılaştı.

— A-a-a, Bay Duşko! dedi vali, fırında kabak pişirttiniz, demek! Sevindim, çok sevindim buna! Herhalde, mideniz artık düzelmiş olmalı!

Duşko dilini yuttu, bir şey diyemedi.

Kabağı arkadaşlarına götürdüğünde, hepsi onun ölü gibi sapsarı kesilmiş olduğunu gördü.

— Nen var? diye sordular, şaşkınlıkla.

— Fenalaştım, diye karşılık verdi Duşko, köşedeki bir iskemleye çöküverdi, hüzünlü, dilsiz gibi kaldı orada. Birtakım kara kara düşüncelere dalıp gitmişti. Tatlı kabağı büyük bir iştah ve sevinçle yiyen arkadaşlarına bakmıyordu bile.

— Duşko, gel kardeşim, al, ye, diye buyur ediyordu arkadaşları.

— Canım istemiyor, diye karşılık veriyordu, acıklı acıklı, gözü yaşlı, şunu da ekliyordu sözlerine:

— Fenayım, çok fenayım, çocuklar!.. Ölüyorum...

SAĞDICIN KONUKLARI

Ne güzel bir ilkyaz günüydü! Tanrı’nın her günü gibi geldi, geçti. Köyde hiçbir yenilik, hiçbir olağanüstülük olmadı. Hep aynı mutsuzluklar, hep aynı acılarla sevinçler. Yarın bayram. Çatlak kilise çanı, titrek sesiyle bunu günahkâr köye haber verdi. Sesi duyan tarla işçileri, gün batmadan ivedi ivedi evlerine döndü. Köyün eğri büğrü yollarında arabalar gıcırdadı, çiftçilerin yüksek sesle bağırışları duyuldu da ortalığa bir sessizlik, bir arife durgunluğu geldi. İnsanlar da, hayvanlar da dinlenecek. Ova, tatlı ilkyaz güneşiyle sessizce pişecek, kara nadaslar yumuşacık olacak, altın tohumlar, altın umutlar –ürün beklemek üzere– oraya gömülecek.

Güneş kızıl, kanlı battı; bir alacakaranlık ortalığı bastı. Köyün alt yanındaki kuyudan gürültülü bir hora havası gelmeye başladı; kızların tiz gülüşleri, yüksekçe çınladı.

Her yer sessiz, durgun.

Yalnız Drajo’gillerde neşeli bir söyleşi var.

Oğlu Stoyço ile gelini Yana –bir ay önce eve aldıkları genç kadın– uzun bir yolculuğa hazırlanıyorlar. Üç köy ötesindeki dördüncü köye, sağdıçları Milen’e konuk gidecekler. Bütün gece yolculuk ederlerse, ancak sabahın erken saatinde orada olurlar.

Yaşlı kaynata Drajo Amca, kuru otla dolu arabayı kendisi yağlayıp hazırlıyordu.

Bir kız gibi şen ve hamarat kaynana, bir bodruma, bir eve koşuyor, armağanlarla dolu büyük alaca bez torbaları taşıyordu. İyi giyimli, tıraşlı, gösterişli, sabırsız Stoyço, arabaya koşulmuş genç danaların yularlarını elinde tutarken, yaşlılardan gizlice, sanki nikâh için süslenmiş karısı Yanka’yı dikizliyordu. Yan tarafta beceriksizce duran Yanka, şarapla dolu alacalı yatığı (ağaçtan yapılmış ağzı dar, karnı şiş kabı) utana sıkıla kucağında tutuyordu.

Drajo Amca arabayı bir daha gözden geçirdi, daha toy denilecek genç oğluna da baktı, babaca:

— Hem gözünü dört aç, dedi, arabada bir hasar olmasın, sonra köye varamazsın... Haydi şimdi, çek arabayı!

Stoyço yularları çekti, bir haç çıkarıp yola koyuldu. Yanka, kaynatası ile kaynanasının elini öperek arabanın peşinden gitti. Yaşlılar onu hayır dualar, sağdıç Milen’e çok selamlarla uğurladılar.

Daracık sokaklardan sessiz sadasız geçen araba, köyün öte yanında durdu. İkisi de yumuşacık ot yaygı üstüne çıktı. Stoyço öküzleri dürttü, daha çok hızlanan arabanın tıngırtısı gençlere bir şeyler söylemeye başladı.

Durgun gece, okşayıcı bir biçimde her yanı kapladı. Gökyüzünde binlerce yıldızcık, melek gözleri gibi, bakışlarını aşağıya dikip günahkâr toprağı sevgiyle gözledi. Tepeciklerin ardından yüzerek çıkan dolunay, tatlı tatlı gülümsedi, sanki bir an için durup çevresine baktı da karagözlü bir sürü ortasında genç bir çoban gibi, yıldızlar arasında sessiz sadasız dolaşmaya başladı.

İşte, bütün bir gün, Yanka ile Stoyço bu geceyi şiddetle arzu etmişlerdi. Issız yolda, arabada yapayalnızdılar! Karanlık, sessizlik! Ne aksırıp öksüren yaşlı kaynata, ne de kulak misafiri olacak sinirli kaynana var. Bundan başka bir mutluluğu kim isteyebilir?

Stoyço öküzlere seslenirken gözdağı verircesine üvendireyi salladı, gürbüz kolunu Yanka’nın düzgün, güzel vücuduna attı.

Yanka, ürkek ürkek:

— Yapma, Stoyço, görürler bizi, dedi, ona yaklaştı.

Stoyço:

— Köyde değiliz ki, görsünler bizi, diye karşılık verdi, Yanka’nın körpe kırmızı yüzünü okşamaya başladı.

Yanka, gülerek:

— Oh, Tanrım, kırda olduğumuz aklıma bile gelmedi! dedi.

Stoyço düşlere daldı:

— Sağdıç Milen şen şakrak adamdır, herhalde, bizi kral gibi karşılar.

— Bana ne armağan verir, acaba?

— Hele karısı, çok sabırsız, çok tezcanlıdır, geldiğimizi bilse, bütün gece göz kırpmaz.

— Yarın sabah ansızın onlara baskın yaparız, şaşırtırız onları biraz.

Yanka, ellerini çırparak:

— Ne kıyak bir şey olur!

Stoyço, içten:

— Sağdıç Milen konuksever adamdır, dedi. Kim bilir, sofraya ne tür şaraplar çıkarır!

Yanka, onu hoş bir biçimde payladı:

— Vay, sen hep içki içmeyi düşünürsün!

— Yanka, paylama beni, öperim gerdanını!

— Hey! Hele şuna bak!.. Ne de yakışır ya!..

— Dur hele, yakışır mı, yakışmaz mı, şimdi görürsün.

— Yapma be! Ah, Stoyço, ne biçim adamsın sen? Başörtümü buruşturdun!

— Sesini çıkarma oradan!..

— Şuna bak, ya, susayım mı!..

Arabada bir gülüş, bir kahkaha çınladı; gönüllü, neşeli bir el şakasıdır başladı.

Yanka’nın bembeyaz başörtüsü arabanın korkuluğunda yitip gitti, uzun üvendire hafifçe yere yuvarlandı...

Her şey gizlendi.

Acar öküzler, rahat rahat, kaygısızca yol ortasında durdu. Onları süren ne o coşkun ses, ne de üstlerinde korkutmalık sallanan o uzun üvendire vardı. Bir süre öylece duraladılar, düşünüp taşındılar da boyundurukla birlikte yere uzanarak tatlı tatlı, kayıtsızca geviş getirmeye başladılar...

Gökyüzünde solgun ay şeytanca gülümsedi, afacan yıldızlara kendi diliyle bir şeyler fısladı. Onlar da aşağılara şeytanca bir göz attılar; şakacı, cilveli biçimde göz kırptılar; uzun uzadıya baktılar; şafak söküp tanyeri ağarıncaya dek bu böylece sürüp gitti.

***

Dağlar ardından doğan altın güneş yücelere çıktı, her yere ılık ışınlarını gönderdi, yolun orta yerinde hâlâ daha hareketsiz duran arabayı okşadı. Dinlenceden memnun öküzler yatıp geviş getiriyordu. Stoyço ansızın uyandı, Yanka’nın eteğini çekti.

— Yanka, hey, gün öğle üstünde!

Yanka uyandı, ürkek ürkek çevresine bakındı, el çırptı.

Gönülden gelen ortaklaşa bir gülüş, geniş ovada, canlı ve kaygısızca çınladı.

SEVGİ

O akşam papaz Luka orakçılarını erkenden dinlenmeye yolladı, başka geceler gibi hora tepip eğlenmelerine izin vermedi.

Güzel kızı İvka arkadaşlarını sokak kapısına dek uğurladı, karanlıkta onlarla şakalaşıp gülüştükten sonra bir şeyden ürkmüş gibi eve döndü, küskün küskün anasının çevresinde dolanmaya başladı.

Babasının bu davranışı, yüreğinde kötü bir düşünceye yol açtı. Onun her şeyi bilme olasılığı karşısında titredi.

Tarlada bütün bir gün onun sorucu, sert, soğuk bakışlarının kendisini izlediğini sezmişti.

Zihninden:

— Farkına vardı! Tanrım, neden kendimi korumadım? düşüncesi geçti.

Uşakları Dobran ile kendi arasında geçen sataşmalara, türkülere, şakalara, söylenmemiş sözlere, gizli bakışlara ilişkin sevinçli, güzel, taptaze anılar önünde büyülenmiş gibi duraladı.

Onu seviyor. Ah, onu ne denli seviyordu!

Bu akşamı, bütün bir gün hayalinde canlandırdı. Serin karanlıkta oyun oynamak, türkü çağırmak, gülüp eğlenmek. Dobran’ın yanıbaşında hora tepmek, gizli gizli fısıldaşmak, kimse görmeden, kimse duymadan...

Oysa şimdi...

Babası varlıklı adam, hem de tanınmış. Kaba, sert. İvka bunu bilirdi. Orakçıları bunca erken yollaması, iyiliğinden ötürü değil.

Dobran da susmuyor, tam tersine, yanından geçerken hep laf atıyor:

— İvka, diyor, baban bunu neden yaptı, anladın mı? Planlarımızı biliyor da bozmak istiyor... Ayıracak bizi, birbirimizden.

İvka bu düşünceyi kovmak istiyor:

— Yok, Dobran, şimdi rahatsız da ondan, diyor.

Dobran:

— Bilirim, bilirim ben... diyerek sırıtıyor, harmana doğru gidiyor. Yalnız kalınca derin derin inliyor. O da acı çekiyor. Hoşnutsuzluğunu açıkça belli ederek:

— Eh papaz efendi, papaz efendi, her şeyi bil bakalım, ne olacak? diye düşündü, taze yeşil bir ot yığını üzerine sırtüstü uzanıverdi. Gözleri, sık yıldızlı samanyolunun parlak sisli kuşağının yayıldığı gecenin bulutsuz gökyüzünün büyük, üstün görünümüne takıldı. Büyükayı ile Küçükayı yıldızları mavi gökkubbede kutsal bir biçimde hüküm sürüyordu. Gitgide kötülük ve hoşnutsuzluktan temizlenen Dobran’ın ruhu açılıyor, duruluyor, dinginlik ve hazla doluyordu. İşte, Tanrı’nın şu titrek yıldızları altında İvka ona sonsuz bir aşk yemini etmişti.

— Ya babası? O, istediği kadar dırlansın!

Dobran, oturduğu yerden, kavalını acı acı üfledi.

Bu coşkun yaz gecesinin derin sessizliğinde garip sesler titreşti. İlkin, kaval, hafif ve oynak, çağladı; bir an için sustu, acıklı acıklı nefes aldı; ağır, yorucu işler arasında durgun, gönülden kopma köy sevinçlerinin içli türküsüne başladı, ağlıyordu sanki. Sonsuz derecede içli sesler birbiri ardınca titreşiyor, dökülüyor, birbirine karışıyordu. Gecenin ortasında umarsız bir ağlama gibi birbirini kovalıyordu. Yavaş yavaş kıvrılıyorlar, büyüyorlar, bol bol gözyaşları halinde akıyorlardı. Daha sonra geniş, sonsuz bir denizin dalgalarıyla boğuşan, af dileyen, umutsuzca göklerden yardım, kurtuluş bekleyen genç bir insan gibi, şiddetle özlenen bir mutluluk gibi boğuk boğuk inliyorlardı.

Akşam yemeğinden sonra serin havada papaz Luka bahçede oturup kalmıştı. Kavalı duygusuzca dinliyor, tiksintiyle Dobran’ı düşünüyordu. Onuru fena halde kırılmıştı. Biricik, nazlı kızı İvka; ahırda hergelelerin yanıbaşında yatan bir uşağı sevsin! Akıl alacak şey değildi bu.

Evin kapısı açıldı. Ocaktaki ateşin gürleyen yalımında İvka’nın ürkek ürkek çevreyi gözleyen uyumlu boyunun parıldadığını görünce, papaz, hışımla yerinden fırladı. Dişlerini sıkarak, ölçülü adımlarla ona doğru yürüdü.

— Şunu adamakıllı bir pataklayayım da aklı başına gelsin, diye düşündü.

Ama İvka kapıyı azıcık kapadı, yitip gitti.

Papaz Luka harmana yöneldi. Ay ışığının aydınlattığı uzun boyu, kapkara bir hortlak gibi, yavaş yavaş, ölçülü adımlarla yürüyordu. Harmanı çevreleyen beyaz duvarın üzerinde iri gölgesi, gizemli bir biçimde ilerliyordu.

Dobran farkına vardı, çalgıyı kesti. Papaz Luka yaklaşınca kavalı sakladı, saygı ile ayağa kalktı.

Papaz duraladı. Dayanıklı, boğuk bir sesle:

— Dobran, dedi, şimdiye dek sen bana hep boyun eğmiştin, ama...

Papaz ne diyeceğini bilemiyordu. Öfkesinden titriyor, ama kendini tutuyor, daha yumuşak, daha az incitici sözler arıyordu. Dobran da papazın kendine ne diyeceğini bilmiyor, susmuş, bekliyordu.

Papaz, şimdi artık biraz daha yumuşak:

— İşinden memnunum, diye sözünü sürdürdü. Ancak, öyle şeyler görüyorum ki...

Dobran her şeyi anlamıştı. Gözlerini yere indirdi; anlatılmaz bir utanç, alnını ateşler içinde bıraktı.

— Yaptığın şey ayıptır... En iyisi, sen buradan git, bir daha buraya ayak basayım deme... Bir şeyler olabileceğini aklından çıkar, artık. Anladın mı?

Dobran susuyordu.

Papaz:

— İşte bu kadar, diye lafı kesti, ölçülü adımlarla eve yollandı.

Avluda Dobran, şaşkın şaşkın, inledi. Sonra kapıları açıp kinci, incinmiş ruhu ile bomboş sokaklarda yitip gitti.

Papaz Luka, akşamdan beri olduğu gibi, suratı asık, kızgın eve girdi. İvka ile anası ocak başındaydılar. Kadın kocasının gözlerine, sorucu bakışlarla, baktı. Durgun bir sesle:

— Papazım benim, dedi, yine nerelerde kaldın, ayol, pek geç oldu.

Papaz Luka, parlayan alevlerin oynaştığı ocağın başında bir sandalyeye çöktü, hiç konuşmuyordu.

Karısı yine tatlı bir sesle:

— Hadi yat artık, dedi, bütün gün güneşte yanıp kavruldun.

Papaz:

— Uykum yok benim, dedi, az sonra ekledi: Dobran’ı işten kovdum...

Musluk üzerine eğilmiş, bir iş yapan İvka, birden korkuyla doğrularak babasına baktı. Papazın karısı, düşünceli, durmadan kocasına bakıyordu. Evin içinde bir sessizlik... Ocağın parlak alevleri sevinçle oynaşıyor; beyaz duvarlar, kap kacak, ev eşyası üzerinde sevimli, neşeli bir ışık titreşiyordu. Köşede kedi keyifle mırlıyordu. Papaz Luka, düşünceli düşünceli başını eğmiş, öfkeyle Kudüs işi uzun tespihini takırdatıyordu. Hareketsiz yüzünde hiçbir anlam yoktu. Ateşin durgun ışığı bu yüzde de oynaşıyor, şaşılası bir biçimde onu aydınlatıyordu. Uzun, sıkıcı bir sessizlikten sonra, hiç kımıldamaksızın, kendi kendine söylenircesine, konuştu:

— Onu kovmak gerekti.

Güceniklikle içini çekti.

Karısı sordu:

— Peki, ama bunun nedeni?

Papaz, kızına bakmadan, aşağılama ile:

— Nedenini İvka söylesin, dedi.

Papazın karısı, işi düzeltmek isteğiyle:

— Aman, sen de! dedi.

Papaz:

— İvka sana söyler elbette, diye yineledi.

Ayakta duran İvka, elindeki kabı musluk taşına bırakıp döndü, ellerini yüzüne kapadı, sessizce ağlamaya başladı. Bu ise babasını büsbütün kızdırdı:

— Ağlıyorsun, ha? diye bağırdı... Neden ağladığını biliyorum ben... Defol!

— Hadi, hadi, çocuğu azarlama öyle... dedi karısı.

— Defolsun buradan, gözüm görmesin. Yoksa gebertirim onu!

— Hadi ordan, sen de! Çıldırdın mı, be papaz?

— Sus! Sen de kabahatlisin zaten...

İvka dışarı çıktı. Kadın, papazı azarlamaya başladı. Papaz bağırdı, çağırdı; sonra küçük kapıdan bahçeye indi, sinirli sinirli bir cıgara yakarak iri kapkara gölgesiyle çimenler üstünde aşağı yukarı gezinmeye başladı.

Köy, bu serin, güzel temmuz gecesinin kucağında uyuyalı çok olmuştu. Dolunay gökyüzünde şen şatır yüzüyordu. Hiçbir yandan ses sada çıkmıyordu. Yalnız köy değirmeninin uzak, boğuk sesi, kırdan doğru gelen titrek kurbağa seslerine karışıyordu. Yemiş ağaçları arasına uslu uslu çömelmiş emekli köy evceğizleri; işlerinden yorgun, argın düşmüş köylüleri dikkatle koruyarak, tatlı tatlı dinleniyorlardı. Karanlık köy görünümünün üstünde, köy umutlarının bir tılsımı, acı çeken gönüllerin bir avuntusu olan kilise haçı aya karşı yükseklerde parıldıyordu. Kilisenin hemen dibinde bir sıra uzun kavakağacı, üzüntülü dev rahipler gibi, göğe yükseliyordu.

Birden, korkunç bir kadın çığlığı sessizliği yırttı; umutsuzca, dehşetle yükseldi; gökkubbeden yansımışçasına köyün üstüne korkunç, uğursuz bir biçimde düştü. Sonra yinelendi, üçüncü kez duyuldu. Uykularından uyanan köpekler, uğursuzca ulumaya başladılar. Gece ürperdi.

Papaz, şaşkın ve ürkek, duraladı. Korkmuş, çılgına dönmüş bir durumda karısı ansızın önünde belirdi, ivedice cübbesini çekiyordu. Sonra kendini umutsuzca yerlere atarak ağladı, sızladı.

O çılgın, o uğursuz haykırış köy üstünde yeniden yankılandı.

Papaz ürperdi... Korkmuştu:

— Kadınım, kalk! diye karısını ayağa kaldırdı. Ne oluyor?

Dilsizleşmiş, umudunu kesmiş olan kadıncağız, korkuyla papazın cübbesini çekiyordu.

Acı, kötü sezintiden şaşkın papaz Luka:

— İvka? İvka nerede? diye sordu.

Göğsünden bir uluma halinde çıkan boğuk çığlıkların sürüklediği kadın bir şey diyemeden, yerlere eğilerek papazı cübbesinden eve doğru çekiyordu.

Merdiven altındaki gölgelikte İvka, kanlı ve cansız, yatıyordu. Annesi cesedinin üzerine yığıldı.

Köyün her sokağından uykulu, korkulu insanlar fırlayıp papaz efendinin avlusuna doluştu. Çığlıklar, haykırışlar yankı buldu. İvka ölü olarak yatıyordu. Kalbine keskin bir hançer saplamış, cansız eli bunu hâlâ orada tutuyordu. Ay, kapanmış sık siyah kirpikli, sevimli apak yüzüne tatlı bir ışık serpiyordu. Taşkın göğüslerini örten işlemeli beyaz gömleğinde güller gibi kırmızı lekeler görülüyordu. Genç arkadaşları, ölünün çevresini alarak acı acı ağlaştılar. Papazın karısı bayılmıştı.

Herkesten uzun boylu papaz Luka ise, birkaç kişinin yardımıyla oracıkta duruyor, çılgın ve umarsızca kolunu sallayarak anlamsız gözlerle çevresine bakınıyordu.

Halk şaşkın şaşkın kaynaşıyordu. Birbirine, bu genç, iyi yürekli kızcağızın neden kalbine hançer saplamış olduğunu soruyordu. Yaşlı biri haç çıkararak dedi ki:

— Biz yaşlıyız... Genç kalpleri anlayamayız...

SILZA MLADENOVA

Sınavlar birkaç gün önce başarıyla sonuçlanmıştı. Şimdi öğretmen Sılza Mladenova, daracık öğretmen odasında, başını küçük masa üstüne eğmiş, çocukların diplomalarını dolduruyordu. Duvarlarda örümcekler artık yuva yapmaya bile başlamıştı. İçinde yırtık birkaç kitap bulunan dolaptan, duvara kırık bir kanat gibi asılmış iki yarım küreyi gösteren bir coğrafya haritasından, kara tahtadan, boncuklu aritmetik cetvelinden, üstünde okul hademesinin tüyleri dökülmüş kalpağı duran buzlu kabartma küreden, sanki hiçbir zaman yanmamış duygusu veren eğri büğrü teneke sobadan, her şeyden bilgiye karşı bir küskünlük, bir güvensizlik, bir mahmurluk havası esiyordu. İnsan iskeleti, alaycı bir gülümsemeyle köşeye dönmüştü. Bozulmasın diye ilaçlanmış karga, bükük boynu ile dolabın yüksekliğinden ona bakıyordu. Sanki Edgard Poe’nun uğursuz kargası gibi: “Artık, asla!” sözlerini korkuyla söylemeye hazır gibiydi.

Dışarıda, duvarla çevrili geniş avluda sevimli bir mayıs güneşi çevreyi yakıyordu. Ayağından bağlı bir keçi tırnaklarını kemiriyor, sevincinden sık sık bağırıyordu. Herkes işinde gücündeydi. Köyde arılarla serçelerin tatlı, uyuşturucu seslerinden başka bir şey işitilmiyordu.

Bayan öğretmen sinirli sinirli, ivedi ivedi yazıyor, başını kaldırıp bir kez bile dışarıya bakmıyordu. Zaman zaman saçlarının alnına düşen buklelerini düzelterek yazmaya koyuluyordu. İki gün sonra evleneceği için, hepsini çabuk elden bitirmek istiyordu.

Mürekkep kalemine yeni bir uç takarken:

— İki ya da üç gün kaldı, diye düşünüyordu. Evet, iki ya da üç gün!

Tam bir haftadır, günleri hep birer birer saydığı halde, yine şaşırıyordu. İşi o denli çoktu ki, günlerin nasıl geçtiğini anlamıyordu. Buna karşın, kendisine öyle geliyordu ki, zaman doğadışı bir biçimde geçmekte, her gecenin sonunda eskiyen gün yeniden yerine gelmektedir. İşte bugün yine hangi gün –çarşamba mı, yoksa perşembe mi?– olduğunu unutmuştu.

Birden:

— Bugün günlerden nedir, Pene Ağa? diye sorarken, soba ardındaki köşeye dönmüştü.

Ama artık orada lülesi ağzında iyi yürekli sağır okul hademesi Pene Ağa’nın iki kat olmuş kalıbı uyuklamıyordu. Sınavlarla birlikte ilişkisi kesildiği için, sorusu yanıtsız kaldı.

Sılza Mladenova kendi dalgınlığına güldü. Kuş kadarcık yüzü, mutlulukla parlıyordu. Düşünceleri kendisini artık uzak olmayan, tüm gönlünü, tüm sevgisini verdiği mutluluğuna götürüyordu. Kendini sevgilisinin koluna girmiş, çiçek açmış bir erik ağacı gibi baştan ayağa beyazlara bürünmüş, kutsal bir anı olarak sonsuza değin saklayacağı küçük, yapma ak çiçeklerden tacı ile gelin olmuş görüyordu. Güneşli bir sis gibi ince duvağı, başından topuklarına uzanıyordu. Ufacık beyaz iskarpinleriyle yeğni yeğni yürüyor; küçük kasabanın bütün bir sokağı boyunca, ta kiliseye dek küme küme kapılara birikmiş, kendisini kıskançlıkla seyretmekte olan hemşerilerini bakışlarıyla selamlıyordu. Güneş bayram günlerindeki gibi parıldıyor. Bahçelerde güller hep açmış, bölmeler arasından Sılza’ya gülümsüyor. Bando takımı görkemlice çalıyor. Bunu duyan halk pencerelerini açarak: “Bugün Sılza Mladenova evleniyor! Sılza Mladenova evleniyor, bugün!” diyorlar. Kilisede ilçenin tüm öğretmenleriyle on iki bayan öğretmen toplanmış; içlerinde en güzeli Sılza’dır. Kilise kapısından içeriye giriyor, bütün bakışlar kendisine çevriliyor. Sılza gelinliğini –öğrendiği gibi– ucundan tutarak sevdiği adamın kolunda, hep beyazlar içinde, mutlu ve âşık, bir alay halinde halkın önünden geçiyor.

Evet, düğün günü, bir genç kızın yaşamında en önemli gündür. Onun için olabildiğince eğlenceli, görkemli geçmesine bakmalı. Daha küçüklüğünden beri Sılza ürperişlerle bu günü düşlemişti. İşte o geliyor... parlak ve güleç, geliyordu.

Aşkının kısacık tarihçesini belleğinde okurken, yüreği bu güzel, küçük, tatlı şiirin anısı önünde şiddetle çarpıyordu. Ders yılı başında, yaprakların sararıp döküldüğü bir güz günü, köyüne yakın bir köyde gecikmiş, akşamı etmişti. Dönüşte, köyün daha yeni tanıştığı öğretmeni kendisiyle birlikte gelmişti. Adı Dobran Gorev idi. Bu ad o denli hoşuna gitmiş, bu ona o denli yakışmıştı ki, Sılza böylesine uygun bir adı ona nasıl bulabildiklerine şaşıyordu. Dobran Gorev, öğretmenliğini doğduğu köyde yapıyordu. Babası muhtar, kardeşi meyhaneci, kendisi öğretmendi, ama bununla birlikte meyvecilik, arıcılık, tavukçuluk ile de uğraşır, hatta sepet, dolap, savurma makinesi bile yapardı.

Yolda yalnızca öğretmenlik işlerinden, okullardaki kararsız durumdan, yöntem aşamalarından konuştular.

— İnsanlar, diyordu Dobran, gramofonu, sinematoğrafı, röntgen ışınını, telsiz telgrafı, uçağı buldular da eğitbilimde bir şey yapamadılar... Çok yazık! Hep şu beş aşamayla uğraşıp duruyoruz.

Dobran anlatırken Sılza onun yanında yürüyor, iri zeki gözlerine bakıyordu. Geniş köylü yüzüne hiç de uymayan bakışları, Sılza’yı ta içten okşuyordu. Gece olmuştu. Ay parlıyordu. Sılza köye ne çabuk geldiklerini anlayamamıştı. Meğer ne kolay şeymiş... Ertesi gün ondan uzun bir aşk mektubu almıştı.

Sonra her gün buluşmaya başlamışlar, anlaşmışlardı. Sılza onu sevmiş, ailesiyle içli dışlı olmuştu. İşte şimdi, iki gün sonra evleneceklerdi.

Sılza’nın isteği üzerine nikâhları doğduğu kasabada kıyılacaktı. Artık her şey hazırdı... Sılza Mladenova kendini gene çiçek açmış bir erik ağacı gibi beyazlara bürünmüş, sevgilisinin kolunda gelin olmuş gördü...

Ansızın ürktü. Kapı açılıyordu. Gürültülü bir kalabalık, nişanlısı Dobran, ceketini omzuna atmış babası, geçkin bir kadın olduğu halde pudra ve ruj kullanan kaynanası Zlatana, birer birer, ağır ağır içeri giriyorlardı. Daha ilk bakışta önemli bir iş için geldikleri anlaşılıyordu. Dışarıda birkaç ayak sesiyle fısıldaşmalar duyuldu.

Kaynanası:

— A, Sılza’cığım, diye söze başladı. Böyle güzel bir havada kapanılır mı hiç?

— Şu diplomaları bitirivereyim, dedim de...

Ceketini yerleştirmek üzere omzunu kaldırırken, kaynatası:

— Bana bak gelin, dedi. Biz neye karar verdik, biliyor musun?

Sılza birden ürperdi. İyi bir haber işitmeyeceğini sezinliyordu.

Bunak herif:

— Karar verdik, diye sözünü sürdürdü. Düğünü köyde yapacağız.

Kaynanası:

— Hem böylesi daha uygun olur, diye ekledi.

Nişanlısı:

— Gereksiz yere masraf yapmaktan çekindik, dedi yavaşça. Bunun için umarım, sen de karşı çıkmazsın. Bu gibi düğün törenleri artık çoktan suyunu çekti. Geri düşünceli olmayan biz öğretmenler, kimi şaşılası görünümlerle halkı eğlendirmekte bir anlam bulmamalıyız!

Pudralı, rujlu kaynanası yeniden:

— Hem düğünü köyde yaparsak, daha cafcaflı olur, diye sözlerine ekledi.

Sılza Mladenova sarardı, soldu, dudaklarını ısırdı. Düne değin öz canı gibi konuştuğu bütün bu insanlar, şimdi kendisine ne denli uzak, ne denli yabancı, ne denli kalpsiz görünüyordu. Onları karşısında tatlı düşünün mücevherlerini çalmaya gelmiş hırsızlar olarak görüyordu. Kendisini umutsuz, aşağılanmış, acınacak bir durumda gördü. Ne diyeceğini bilemiyordu... Dobran bir kıyıda kayıtsızca duruyor, elinde bir kalemle bir deftere bir şeyin hesabını yapıyordu.

— Bilir misin, kasabada bir düğün kaça patlıyor? derken ivedice Sılza’ya döndü. Hiç yoktan bunca para harcamak... Olur şey değil!

Sılza Mladenova ellerini gözlerine kapadı, ağlamaya başladı.

— A... Bu gözyaşları da ne oluyor sanki? dedi kaynanası.

— Budalalık! dedi kaynatası.

Dobran dışarı çıktı. Oda kapısı önünde bir fısıldaşma başladı.

Kısık bir ses:

— Paracıklarını niçin harcayacaksın? diyordu. Onu karı diye aldığın için sana şükretsin!

— Bir köylü kızı alsın, diye onu kaç kez zorladım, ama kim dinler! Al sana şimdi bir kokana... Yaşam boyunca gözyaşı döksün... diyordu...⁵

— Peki, ama köylü kızı bana her ay yüz sekizi getirmez ki...

Yabancı bir ses, ürkek ürkek:

— Aylığı yüz sekiz mi? diye sordu.

Dobran sevinçle:

— Evet, yüz sekiz, dedi.

— Seninki de yüz sekiz...

— Yüz sekiz, yüz sekiz daha, eder iki yüz on altı, dedi Dobran, kahkahalarla ekledi: Dokunmayın bana, yitiren ben olayım...

Sılza, nişanlısının bu aşağılamalı sözlerini bir düşte gibi dinlerken, yüreciğinin zehirle dolup taştığını sezinliyordu.

— Eh... Ağlarsın, ağlarsın... Elbet bu da geçer... Biz köylüyüz diye tepemize çıkacağını sanma sakın! deyip kaynanası da dışarıya çıktı. Yüksek sesli kahkahası, koridordaki başka seslere karıştı.

Sılza başını kaldırıp çevresine bakındı. Odada kimsecikler kalmamıştı. Dışarıda nişanlısı hâlâ daha konuşuyordu. İçtenlikten uzak, kupkuru, iğrenç, hayasız bir sesi vardı.

— Kadın kısmının kafasını vaktinde ezmeli, diyordu. Ardından: Yüz sekiz, yüz sekiz daha, eder iki yüz on altı!

Zavallı küçük öğretmen, bu kaba saba köylüler arasında kendini kurtlar arasında kalmış bir kuzu olarak görüyordu. Yüreği zehirle taşmış, onur kırıklığıyla yaralanmış... Ağlamaya başladı. Kanepenin üstüne kapanarak gözyaşlarını salıverdi.

Arkasında, gelenlerden birinin rastgele çevirdiği insan iskeleti alaycı alaycı gülüyordu. İlaçlanmış kuzgun, bükük boynuyla dolabın yükseltisinden ona bakıyor, sanki Edgard Poe’nun uğursuz kargası gibi: “Artık, asla!” diye, insanı korkuya düşüren sözlerini söylemek istiyordu.

SUÇ

İşte. Gurbette geçen üç yıllık bir serseri yaşamından sonra, Lipo yeniden köye dönüyordu. Yalınayak, iri kalçaları ve baldırlarının basıncıyla patlamış daracık setre pantolonlu, geniş omuzlu, terli vücuduna muşamba gibi yapışmış kirli gömleği, pis kıvırcık saçlı, renksiz hasır şapkalı bu yirmi yaşındaki delikanlı çok daha yaşlı görünüyordu. Lipo, omuzlarından aşırdığı kocaman sopasına ellerini yelpaze gibi dayamış, ağır ağır İsker suyu boyunca yürüyordu. Çırçıplak ayakları güneşin kızdırdığı yolun üstündeki un gibi yumuşak kalın toz içine derince dalıyor, ardından koca bir bulut yükseliyordu.

Keyif verici yol çayın aktığı güzel koyakta kıvrılıyor, kimi kumsal kıyılardan geçiyor, kimi taşlı yokuşlara tırmanıyordu. Çevrede yeşile bürünmüş yüce tepeler, ormanlar vardı. Mavi gökyüzünde bir temmuz güneşi bunların üzerinde durmuş, yakıp kavuruyordu. Yamaçlar arasındaki boğucu havada güçlükle soluk alan çay, ovada düzlüğe çıkmak için gürültü patırtı ile sağa sola atılıyor, öfkeleniyor, hızla ilerliyordu.

Tüm buraları Lipo pek güzel tanırdı, ama şimdi bir yabancı gibi yanlarından geçiyor, vaktiyle babası ile birlikte kıyısında köyün sığırlarını otlattığı çayın gürültüsünü bile duymuyordu. Ardında köylerinin bulunduğu öndeki ağaçlı bayırlara doğru adım adım, yavaş yavaş yürüyor, pek yakında ölen anasını, bir çocuk olarak bıraktığı, ancak şimdi bir gelinlik kız olarak göreceği kardeşini, babasını düşünüyordu.

— Ah, diye içini çekti. Onlara küçük bir armağan bile götüremiyorum. Yıllarımı boşu boşuna geçirdim! Köye varınca, yiğitçe işe koyulurum. Tarlaları gerektiği gibi işleyip kendimizi gene toparlarız... Moruk bir kez borçları ödedikten sonra, artık bir şeyden korkum kalmaz...

Lipo yeni bir evi nasıl yapacakları, arkada nasıl bir bahçe bulunacağı, köyün en güzel kızıyla nasıl evleneceği, onun kendisiyle babasına nasıl güzel güzel giysiler dikeceğini dalgın dalgın düşünüyordu. Her pazar günü ilk çan sesini duyunca, karısıyla birlikte kiliseye gidecek, ısmarlama ile yeni yaptırdığı kutsal tasvirin önünde bir mum yakacaktı. Herkes onları selamlayacak, herkes onlara imrenerek bakacak, mutluluklarına hayran olacaktı! İleride bunların hepsi olacaktı. Lipo’nun şimdiye dek el atmadığı zanaat kalmamıştı! Polis olmuş, çöpçülük yapmış, uşaklık etmiş, demiryolu bekçiliğinde bulunmuş, hiçbirinde başarılı olamamıştı. Ama geçmiş olur ki, cihan değer... Geçmiş zaman insana bir ders, bir ibrettir. Nasıl yaşamak gerektiğini artık öğrenmişti.

Ormanda küçük bir pınar başında Lipo dinlenmek istedi, bir ağaç gölgesine sırtüstü uzandı. Ağacın dalları arasından gökyüzü görünüyordu. Kayın ağacının yeşil yaprakları güneşin ışıklarıyla yavaşça oynaşıyor, çevredeki kuşlar sıçrıyor, güvercinler cıvıldaşıyordu. Bütün bunlar, Lipo’ya bir çocukken küçük Nikolina’yı sevdiği zamanları anımsatıyordu.

Ansızın, sık ağaçlar içinde kuru dalların çıtırdadığı, bir adamın kesik kesik öksürdüğü işitildi. Ufak tefek, kupkuru, 45-50 yaşlarında, orman bekçilerininki gibi bir ceket ve şapka ile köy poturlu, tüfeği omzunda bir adam doğrulup pınara indi.

— Merhaba, diye selamladı Lipo’yu, sesi kısıktı, yeniden şiddetle öksürdü.

— A... babacığım! Sen misin, yahu? diye Lipo ayağa kalktı.

— Evladım! Lipo! Dönüyorsun, ha?

Orman bekçisi, oğlunu tanıdıktan sonra, ancak bunları söyleyebildi.

Hastalıklı bu sıradan adamın yüreğinde yılların biriktirdiği güçlü, sıcak bir sevgi, şefkat dalgası fışkırdı, sesini kıstı. Utangaç, biraz kabahatli olan Lipo, babasının yüzüne bakmaya cesaret edemeyerek, bir saman çöpünü ellerinde evirip çeviriyor, ne diyeceğini bilemiyordu. Tam karşısına geçip oturan babası şapkasını çıkardı, içini çekti.

— E, yavrum, demek, artık eve dönüyorsun? Ama mevsimsiz dönüyorsun. Daha iyi bir zaman seçmeliydin!

— Neden, babacığım? diye Lipo sordu, saman çöpünü dişleriyle kesip yere attı.

— Neden mi? Çünkü öküzler yok artık... Neyle çalışacağız? İneğin biri öldü. Eşini de ucuz-pahalı borcumuza karşılık çorbacıya verdim de bir parça ferahladım. Kollarım bağlı kaldı...

— Bunun için mi orman bekçisi oldun?

— Bekçi oldum, ne yapayım! O kurt herif şimdi muhtar oldu da bana ağız açtırmıyor. Ona hizmet ediyorum. Aylığım otuz kâğıt, ama salt onunu veriyor, üstünü borca kesiyor... Gün boyu ormanlarda serseri gibi dolaşıyorum. Düşünüyorum, düşünüyorum da çıkar bir yol bulamıyorum. Kafam çatlayacak... Ne idim, ne oldum!

Yaşlı adam, kır saçlı başını yere eğip sustu. Sesi bir hıçkırık gibi kesildi. Kuru bir öksürük, göğsünü parçalıyordu.

Lipo babasına bakıp acıdı. Onu yüreklendirmek için iyi, avutucu bir şey söylemek istiyorsa da, ne diyeceğini bilemiyor, uygun bir sözcük bulamıyordu.

— Bu kötü üniforma ruhumu sıkıyor, oğlum, beni boğuyor... Artık tarlama sahip değilim ben... Ah! diye inledi yaşlı adam, sesi titriyor, kan ağlayan yüreğini açığa vuruyordu. Solgun yüzünde uysal bir belirti vardı.

— Sen işine bak, babacığım... Şimdi zaman böyle, ne yapalım? Yavaş yavaş her şey düzelir. İşte ben de geldim, sapasağlamım da! İşe koyulur, başa çıkarım. İnsan geçmiş günleri düşünmeye başladı mı, koyuver artık onu... Korkmayalım..

— Ah oğlum, oğlum! diye içini çekti babası: Neyle çalışacaksın, kupkuru elle olmaz ki... Sabanım sayvan altında çürüyüp kaldı. Benimki gibi, onun yüreğini de kurt yedi...

— Ne olursa olsun, baba, ama sen bu denli kara düşünceli olmamalısın... Alt tarafı, biz, çocukların, varız.. Bize bir parça bel bağlamalısın... Ben ve İvka... eli, kolu tutar insanlar değil miyiz? Neden üzülüp ürküyorsun? diye söylendi Lipo, babasını avutmak istiyordu, ama yaşlı adam başını çevirip ona bakmadı bile. Başını eğmiş, gözlerini yere dikmiş oturuyor, sanki oğlunun sözlerini duymuyordu; bunlarda ne bir güç, ne bir sıcaklık, ne de bir avuntu buluyordu.

Uzun bir sessizlikten sonra, bir düş içindeymişçesine söylendi:

— İvka’dan söz açtın, değil mi? Yüzüme nasıl bir ayıp çamuru sürdü, bilsen!

Lipo başını kaldırıp korkuyla babasına baktı. Güneşin esmerleştirdiği yüzü, sıtmalı gibi sarardı. Gözleri, geniş ve şaşkın, oyuklarından fırlamıştı. Dudaklarını ısırarak, babasının henüz söylemediği şeyi duymak istedi. Ama yaşlı adam hiçbir şey demedi.

— Ne var, ne oldu, baba? diye Lipo yine sordu.

— Sana söylemeye utanırım, oğlum! diye yanıt verdi babası, oğluna hiç bakmıyordu: Artık insanlar arasına çıkmayı göze alamaz oldum... Güç şeymiş... Bunu da mı görecektim ben...

Bunu duyar duymaz, Lipo sanki bir düğmeye basılmışçasına ayağa kalktı, dişlerini gıcırdattı:

— Kim olduğunu biliyorum! Bizi kemiren o kurdun oğlu... Neno... Aslında bazı şeyler duymuştum ben...

— Evli adam, ama bak işte! Namusumuzu berbat etti. Şimdi ne yapacağımı bilmiyorum! dedi yaşlı adam, üzüntülüydü, kımıldamadan öylece duruyordu: Ben zayıfım, onlarla başa çıkamam. Ah, oğlum, köye gitmesen, çok daha iyi edersin! Halkın alayı ve diliyle orada yaşayamazsın sen. Başına bela gelir. En iyisi, kasabaya dön de bildiğin gibi yaşa. Burada Tanrı bizim yardımcımız olsun!

— Mahkeme var. Mahkemeler böylelerinin hakkından gelir! Sakın affetme! Baba, her şeyini sat, sav, ama bunu bağışlama sakın... Bu ülkede hak ve adalet varsa, o herif kodese tıkılmalı. Yoksa, ben hapse girerim, ama bunu onun yanına komam! dedi Lipo, öfkeden titriyor, yumruklarını geniş çıplak göğsüne indiriyordu.

— Böylelerine mahkeme vız gelir, oğlum.. Sen mahkemeye ver, dilediğini yap, et, gene o haklı çıkar. Bugün aşağıdaki yola çıkıp onu beklemeyi düşündüm. Kasabaya gitmek üzere atını hazırlıyordu. Kızın yüzüne bakamıyorum, onu bir yere gönder bari, diyecektim, dedi yaşlı adam, tüfeğini omuzlayıp gitmeye davrandı.

Lipo düşündü, taşındı, artık yola çıkan babasına baktı, onu durdurdu.

— Hayır, olmaz, baba; sen köye dön, uslu uslu otur. Ben kasabaya gider, bir avukata danışırım; ondan sonra... görürüz.

— Ah, oğlum, diye içini çekti yaşlı adam, biz öyle bir tuzağa düşmüşüz ki, ne denli deprenirsek, o denli batıyoruz... Böyle işler için ben hangi yüzle mahkeme kapılarında dolaşırım?

— Sen beni dinle, babacığım. Bu iş için kellemi rehine korum. Köye dön, iki gün sonra yine burada buluşuruz.

Babası durup düşündü, sonra kolunu savurdu, içini çekti, köye giden patikaya saptı. Kambur, sağır, üstü başı yırtık yaşlı adam çalılar arasında güçlükle yürüyordu. Kuru bir öksürük yeniden göğsünü parçaladı. Lipo uzun süre arkasından baktı, sonra yüzükoyun yere kapanıp hıçkıra hıçkıra ağladı.

Ayağa kalktığında, gün öğle vaktini aşmıştı, çevreyi şiddetle yakıyordu. Orman kuşları bile susmuştu. Ağaçların hiçbir yaprağı oynamıyordu. Yalnız İsker çayı aşağıda hep aynı biçimde gürlüyordu.

Lipo yaşlı gözlerini sildi, pınardan bir yudum su içti, değneğini eline alıp geldiği yoldan gerisin geri döndü. Ormandan çıkınca durup aşağıya baktı. Karşıki tepelerden tozlu bir yol iniyor, çay boyunca bir kumaş gibi uzanıyordu. Yolda bir atlı, yavaş yavaş gelerek türkü çağırıyordu.

Lipo sel çukurundan aşağı koştu, yolun koruluğunda duraladı, soluk aldı. Bu adamın, bugün babasının karşılaşmak istediği Neno olduğunu fark etti. Yüreğinde bir ateş yandı. Bir an dünyanın tüm mahkemelerini unutup öcünü kendi eliyle almayı düşündü.

Neno yaklaşınca, birden yola fırladı, atın dizginlerine sarıldı, bir çılgın gibi bağırdı:

— İn aşağı!

Neno ürktü. Güzel kırmızı yüzü sarardı. Ata mıhlanmış gibi duruyor, Lipo’yu tanıyamıyordu.

— İn aşağı, diyorum! diye yinelediği Lipo, titriyordu. Neno boyun eğdi, attan indi. Yolunu kesen bu adamın kendisinden para isteyeceğini sandığı için uzun meşin kesesini çıkarıp önüne attı. Ağır kese toz içine gömüldü, şıkırdadı; kaytanı da bir yılan gibi yola uzandı. Lipo eğilip keseyi aldı, bir kez savurdu, şaşkın Neno’nun kafasına öyle bir şiddetle çarptı ki, yere yıktı.

O vakit Lipo iri değneğiyle kafasına ağır, ezici darbeler indirmeye başladı. Öyle hızlı ve güçlü vuruyordu ki, sanki bir yılanı tepeliyor gibiydi. Neno artık kımıldamadı. Kafası yassı bir pide haline gelmişti. Yolun üzerine, Lipo’nun giysilerine kan ve et parçaları sıçrıyor, ancak o, öç alma hırsına kapılmış, buna aldırış etmeden hâlâ daha vuruyor, vuruyor, vuruyordu...

At uzağa kaçmıştı. Korkunç sahneye ürkek ürkek bakıp kişniyordu.

Bu kanlı koyakta boğulmuş İsker suyu, kıyılarını gürültü ve şamata ile dövüyor, geniş bir soluk alabilmek üzere ovaya doğru hızla, alabildiğine uzaklaşıyordu.

TIRPANCILAR

Taze, serin, olağanüstü bir gece basmıştı. Sonsuz Trakya ovası karanlığa gömülmüş, sanki yitip gitmiş, kurbağa ve cırcırböceklerinin tekdüze sesleri içinde derin bir dinlenceye dalmıştı. Uçsuz bucaksız yıldızlı gökyüzünden bir rahatlık ve serinlik esiyordu. Yeryüzü hırslı bağrını açmış, zevkten ölüyordu.

Meriç ırmağı, boğulanlarla dolu bulanık sularını sessizce şırıldatıyor, söğüt ve sorkun koruluğu ile kaplı karanlık kıyıları arasında tembel bir durgunlukla akıp gidiyordu. Gizemli derinliklerinden nem ve serinlik esiyordu, ara sıra.

Irmak kıyısındaki çayırlardan apaçık bir erkek sesi geldi, sessizliğe gömüldü:

— An-dre-ya-ya-ya, An-dre-ya-ya-ya!

Uzaktan biri:

— Geliyorum, ge-li-yo-rum! diye seslendi.

Az sonra bir ateş parıldadı. Oynak alevler kabardı. Çevredeki karanlığa yayılan alevlerin cılız ışığında insanlar göründü. Bunlar Zağara yöresinden beş köylüydü; tırpanları omuzlarında, uzak Trakya’da iş aramaya gelmişlerdi, burada otlar daha erken yetişirdi.

Kara kuru, zayıfça bir delikanlı olan Lazo, ateşin yanına çömelmiş, çalı-çırpıyı, kuru dalları ateşe sürüyordu. Ötekiler, yağmurluklarına sarınmış, ateşin dolayına yatmış, yorgun argın, alevlerin oynayışını seyre dalmış, susuyordu. En yaşlısı, ellilik bir adam, dirseğine dek çıplak, demir gibi koyu, parlak, sağlam koluna başını dayamış, hayallere dalmış, cıgara içiyordu. Blagolaj karşısında yatıyordu. Durmadan kıpırdanıyor, kısa yağmurluğun altına ayaklarını da sokmaya çalışıyordu. Sarı dağınık bıyıkları, yüzünün yarısını kaplıyordu. Kalın, gür kaşları altında kurnaz, zeki gözleri fır fır dönüyordu.

Lazo:

— Niye sustun, Blagolaj? Devam et, dedi, kuru dalları ateşe sürüp yattı.

Blagolaj, önünde bir yumak gibi büzülmüş yatan minik beyaz köpeği okşadı, bir kez daha kımıldanıp söze başladı:

— Bir varmış, bir yokmuş, bir ülkede, bir padişah kızı varmış... Güzelmiş, o denli güzelmiş ki, onun gibisi yokmuş! Saçları ipek bir su gibiymiş, ardında altın gibi parıldarmış. Gözleri şu karanlık gece gibi simsiyahmış, her gören ölesiye âşık olurmuş ona.

— Ah! diye içini çekti Lazo.

— Sus! dedi ötekiler.

— Çok yalan söylüyor, dedi Lazo.

Blagolaj, dosdoğru gözlerine baktı.

— Masal bu be, çocuk!

— Uydurma... boş laf bunlar! dedi Lazo, birkaç adım ötede, sorkun koruluğunda rahatça otlayan eşeğin karaltısına doğru karanlığa dikti gözlerini, bir kararsızlık ve korku ile.

Blagolaj, sertçe:

— Bu bir masaldır, anladın mı? dedi, şunları ekledi: Gerçek sana ne gerek? Neyi ele alıp anlatayım? Sözgelimi, Todor Babanın yırtık pırtık çakşırını mı, yoksa papaz babanın buruşuk külâhını mı anlatayım sana? Ya da omuzlarında tırpanları, torbalarında bir kuru darı, mısır ekmeği ile bir hafta yol tepip Trakya’ya çayır biçmeye gelen bizim gibi yoksul, çıplak, sefil insanlardan mı söz edeyim sana? Bütün bunlar, dostum, bir gerçektir. Ama bu iğrenç gerçek senin neyine gerek?

Lazo yanıtladı:

— Peki, ama senin anlattığın o garip şeyler neyime gerek?

— Garip, ama güzel! Dinleyip, dinleyip, dalıp gidiyorsun... Ansızın bu garip şeyler sana gerçekmiş gibi gelmeye başlıyor, dalıp gidiyorsun. Masallar bunun için vardır, insanlar bunları bunun için uydurmuştur. Türküler de bunun için... seni gerçeklerden çekip çıkarmak, insan olduğunu sana anlatmak için vardır.

Blagolaj sözlerini sürdürdü:

— Bu padişah kızı, bilir misiniz, ateşmiş, ateş! Üç şehzadeyle tam üç kez evlenmiş, üçü de daha ilk gece kızın kollarında can vermiş. Saçlarının dalgalarında boğularak... Bir peri kızı öpücüğüne benzer öpücükleriyle engerek yılanı gibi ağızlarından girip kanlarını, al kanlarını emer, içermiş...

Blagolaj bu son sözlerini sertçe, dişlerini sıkarak söyledi, sanki bir bıçak saplamıştı. Dinleyenler bu darbeye hırslı bir çığlıkla karşılık verdi. İstemeyerek göğüslerden sürekli, ağır bir mırıltı çıktı. Lazo yumruğunu yere vurarak inledi:

— Vay cadı karı, vay!

Masala dalan arkadaşları “sus” işareti yaptı.

Lazo içten bir sesle:

— E, sonra ne olmuş? diye söylendi.

Blagolaj, durgun bir sesle:

— Sonrası var mı, bunun? Daha ne olsun? dedi.

Lazo yine:

— Cadı karı! diyerek iç çekti. Hey, Blagolaj, ben razıyım böyle ölüme, sana söylüyorum, razı olabilirim.

Arkadaşlarından biri:

— Sen ha, buna razısın? Görsem bile, buna inanmam, dedi, ateşi dürterek, ince ince, alaylı alaylı gülmeye başladı: Senin Penka da altın saçlı. Ama sen hâlâ daha yaşıyorsun.

— Benim Penka başkadır, o...

Şimdiye dek susup bir şeyler düşünen Stamo:

— Bunun için onu bırakıp buralara dek çıkageldin ya!.. Dostum, senin yüreğin de ölü! Evleneli daha bir ay olmadan bıktın, usandın ondan, bırakıp geldin buralara.

Sert bir bakışı, hareketsiz bir yüzü vardı. Ateşin ışığı taşa vurmuş gibi oynaşıyordu, yüzünde. Sesi ağır ve pürüzlüydü.

Lazo, aldırmaz bir tavırla:

— O benim bileceğim bir iş, deyip sineye çekti.

Stamo yine:

— Başka birini bulmak da onun işi, eğer bulmadıysa şimdiye dek, diye konuştu.

Bu belli belirsiz taş dokundu Lazo’ya, sesinde bir ürkeklik vardı:

— Duy da inanma, diye karşılık verdi.

Sürekli bir sessizlik bastı. Artık iyice yanan öksülerin son alevleri ateş üstünde hızlı hızlı, cılız cılız titreşiyor, sönmek üzereydi. Uzak bir yerden sanki kurşunla vurulmuş bir canın incecik, acıklı iniltisi duyuldu, korkunç bir biçimde yükseklere çıkıp sanki gök kubbeye çarpmış gibi Meriç’in gizemli sularına düştü, boğulup öldü. Tırpancılar ürkek ürkek bakıştı. Soruşturuyordu, gözleri. Blagolaj gizemli bir biçimde parmağını kaldırdı, uzun süre kulak verdi:

— Kukumav, dedi.

Sorkun koruluğunda ürken eşeğin çıngırağı boğuk boğuk çaldı, telaşla. Minik köpek sıçradı, karanlığa doğru havlamaya başladı. Bu gizemli gecenin ıssızlığında sanki bir uğursuzluk vardı.

Lazo derin bir “ah” çekti.

Blagolaj:

— Ah, vah et, oğlum, haklısın!.. Gencecik gelini bırakıp buralara gelmişsin! diyerek kurnazca takıldı. Yine masal ağzıyla konuşmaya başladı:

— Gençlerin kanı delidir, coşkundur, çocuklar! Kocalarının bırakıp gittiği genç gelinlerin eşlerine sadık kalmadığına hiç şaşmayın!.. Papaz Mihail sakalını, külâhını attığında ne demiş, bilir misiniz? “Başımdakini çıkarıp atmak kolay, ama yüreğimdekini, gönlümdekini çıkarıp atamıyorum.” Böyledir işte, gönül dedikleri şey.

Öteden Stamo:

— Penka için bu çok kolay, eski âşıkları hazır, diye seslendi, uzanıp yattı. Başka biri de kurnazca:

— Ama Penka da bir kenara atılacak gibi değil ha, dedi.

Lazo yine ürkek ürkek karanlığa baktı. Stamo’nun taş gibi sözleri yüreğine dokundu.

Ateş sönünce, karanlıkta kaldılar. Hepsi susmuştu. Bir yıldız kaydı, gökyüzünü ateşten bir çizgiyle kesip biçti.

— Yoksulun biri ruhunu teslim etti, dedi Lazo.

Blagolaj yerinden kımıldamaksızın:

— Ya da genç bir gelin teslim oldu, başka birine, dedi, şunu sordu: Lazo, sen kocası Stoyan’ı aldatan genç gelinin türküsünü dinledin mi hiç? Masal gibi uydurma değil. İstersen, türküyü söyleyivereyim sana?

— Bence hep bir. Mademki eşekçe şakalar yapıyorsunuz! dedi Lazo.

Ansızın kalın, tatlı, titrek bir ses yayıldı karanlığa; acıklı, duygusal bir türküydü bu. Stoyan’ın genç karısının ihanet öyküsünü anlatan bu sözler, renkli ve kokulu çiçekler gibi, birbiri ardınca bir demet halinde örülüyor, sonsuz bir acı, seslerden oluşan bir sel gibi boşanıyordu.

Genç Stoyan askere giderken, daha dün evlendiği genç karısına: “Beni seviyorsan, sakın Gurgul pınarına suya gitme!” diye tembih etmiş. Ama daha Stoyan gözden kaybolur kaybolmaz, karısı genç Gurgul’u anımsamış. Giyinip kuşanmış, kulağına bir bağlam çiçek takmış, ak bakraçlarla su ağacını omuzlayıp doğruca o uğursuz pınara gitmiş.

... Genç Gurgul onu karşılamış orada.

Genç gönlü hoplayıp zıplamış,

Kapkara gözleri parıldamış...

Blagolaj türküyü burada kesip doğrulur gibi yaptı:

— Nasıl, bu türküyü beğendin mi, Lazo? diye sordu.

Lazo yanıt vermedi.

— Uyuyor, dedi Blagolaj, dirseğine dayandı.

— Ya uyuyor, ya da ağlıyor, dedi Stamo.

Blagolaj alaylı bir biçimde:

— Yerinde olsam, inanın vallahi, şimdiden geri dönerim, dedi.

Lazo yatıyor, düşünüyordu. Arkadaşlarının alayları sivri iğneler gibi kalbine saplanıyor, acılardan nefes almasını güçleştiriyordu. Bu şaka yollu sözler gerçek de olabilir, diye düşündü, bir an için. Gerçi Penka kendisini seviyordu, ama insan gözden ırak olunca, gönülden de ırak olur, demişler...

Beni daha dün aldı, bırakıp gitti, başıboş gezmeye, diyecek ve işte... Türküde anlatılan acıklı öykü, aklını köye götürdü. Orada da bir pınar vardı. Köyün alt yanındaki sık çalılıklar içinde gizli... Onun Penka’sı da sabah, akşam oraya gider...

Lazo’nun göğsünde üzüntülü, derin bir nefes gezindi.

Gece ilerlemiş, çevredeki her şey derin bir uykuya dalmıştı. Eşeğin çıngırağı da artık boğuk boğuk çalmıyordu. Küçük beyaz köpek, sönmüş ateşin yanıbaşında, bir yumak gibi büzülüp uyumuştu. Cılız alevcikler ateş üstünde ancak parlayıp sönüyordu.

Meriç’in kapkara suları uykulu kıyılar arasında durgun durgun akıyor, gecenin anlaşılmaz masallarını anlatıyordu.

Tırpancılar birbiri ardı sıra uykuya daldı. Ateş sönmeye yüz tuttu.

Yalnız Lazo uyumuyordu. Şakalar genç yüreğini bulandırmış, karıştırmıştı. Aklından birbiri ardınca daha acıklı sahneler gelip geçiyordu. Düşünceleri kendisini köydeki Penka’ya alıp götürdü. İncecik, kıvrak, kar gibi bembeyaz görünüyordu Penka kendisine. Kapının eşiğinde durmuş, ovadan uzak yörelere doğru giden tozlu yola üzüntülü gözlerle uzun uzadıya bakıyordu. Lazo onu bırakıp bu yol boyunca gitmişti, gurbete. Kahrolası bir kazanç için onu bırakmıştı... Ne yapsın, yaşam ağır olmuştu! Yarın sabah erken kalkacak, bir dağ keçisi gibi çevik, su almak için pınara koşacaktı...

Belki de orada... ah, bilir miyim, kimi bulacak? Horonda ona çok takılıyor, sataşıyor, şakalaşıyordu. Pek azgındır, becerikli biridir de... Penka da... kadındır, güvenebilir misin ona?!

İşte. Pınarın çevresi gür, yeşil yapraklı çalılarla sarılı. Penka’nın güzel yüzü, bu yeşillikler içinde beliriyor, ardından gülümseyen bir erkek... Yabancı bir erkek...

Lazo birden kendine gelip ayağa kalktı. “Ne arıyorum ben buralarda?” dedi kendi kendine, yağmurluğu üstünden çekip attı.

Gece suskundu. Yalnız cırcırböcekleri, hep bir ağızdan hafif hafif: Penka, Penka, Penka, diye cırlıyordu.

***

Sabahın alacakaranlığında tırpancılar uyanınca, Lazo’nun yanlarında olmadığını görüp anladılar.

YEL DEĞİRMENİ

Köyümüzün dört bir yanındaki güzel görünümüne, Lazar’ın bitmeden bırakılmış yel değirmeni iskeleti bile engel olmuyor. On yıldır, köyün üst yanındaki çıplak tepede koca dişli bir canavar gibi duran bu iskelet, halk arasında bir cinler periler ocağı söylencesi olmuş, şeytan haçına gerilen viran kanatlarını cinlerle periler sallıyormuş.

Bele dek dikenli otların bürüdüğü, ürkek tarla sıçanlarının, kertenkelelerin, ağulu yılanların dolaştığı bu ıssız, çöllük yerde yağmurlardan, güneşten solan iskelet durumundaki bu yel değirmeni, her ne denli ıssız, bırakılmış da olsa, Şop (Batı Bulgaristan) düzlüğünden ta sonsuz Filibe ovasına değin, tek yel değirmenidir. Kuraklık yılının da biricik anısıdır. Şakaları, canu gönülden, merakla başlanıp yarım bırakılan çeşitli tasarılarıyla ünlü Dıbak Lazar’ın becerikli, usta elinden çıkmıştır.

Köyde, tüm ilçede yaman bir kuraklık olmuş, her şey yanıp kavrulmuş, pınarlar, kaynaklar kurumuş, hayvanlar susuzluktan kırılmıştı.

Köyün üst yanındaki taşlıktan kaynayan, şırıl şırıl akan o yaşam verici köy deresi, gün günden azalıp kurumaya yüz tuttu. Sanki üç başlı bir dev sömürüyordu, bu derenin soğuk, duru sularını. Kaynağından süzülürcesine, cansız cansız akıyordu. Kuraktan yanan toprak da, susamış gibi emiyordu, bu suları. Aşağıda, dere boyundaki sazlık, çayırlık yer, dolu vurmuşçasına sararıp solmuştu. Hep ıslak, yamyaş olan kıyıları, şimdi çatlıyordu.

Bir gün, birçok su değirmeninin koyağı dolduran canlı, neşeli tıkırtısı diniverdi.

Bir kaygı aldı, köylünün yüreğini. Değirmenlerin durması, korkuttu onları. Pek yakına değin uğuldayan ağır kayalar, kuru buğdayı öğütüp un yapamayacaktı, artık.

Koyakta dört ceviz ağacının yeşilliği arasında kiremitleri görünen Dıbak Lazar’ın değirmeni de durdu. Bir ıssızlık, yabanıllık çöktü dolaya. Bir üzüntü kapladı, hep şen olan Dıbak’ın yüreğini.

Komşu değirmenciye:

— Korçan Baba, bizim kızlar susuyor, türkü çağırmıyor artık. Ne edeceğiz ha? diye söyleniyordu.

Dudağının bir ucu alaylı bir gülümsemeden çok dokunaklı olarak büzülüyordu.

— Ha? Ne diyorsun, Dıbak? diye yüksek sesle soruyordu, don-gömlek, beline dek göğsü açık, ceviz altında bir şeyler yontan sağır Korçan Baba.

Dıbak, yüksek sesle bağırarak:

— Diyorum ki, ey kır kafa, benim kızla senin koca nine, türkü çağırmıyorlar artık! Ne yapacağız? diyordu.

— Sabır, sabır, en başı sabır, Dıbak! Sen kızma, öfkelenme, yaşlanırsın, diye yanıt verirdi, Korçan Baba.

Korçan Baba, yetmişlik, dayanıklı, sağlam, kır saçlı bir yaşlı adamdı. Güneş yüzlü, bir dağlı gibi kırmızı benizliydi; iyi yürekli olduğu yüzünden belliydi. Şakacı, biraz sağır, biraz topal, piposu hep ağzında, göğsü açık, hırıltılı solumasıyla benzemiyordu, herkese. Değirmende oturuyordu. Gün boyunca değirmen önünde bir şeyler yontar, türkü mırıldanır, yanan piposunu çekip çekiştirirdi. Yaşlı karısı çoktan ölmüştü. Başka köye gelin giden biricik kızı da ölmüştü. Kızının kocası da rahmete kavuşmuştu. Yalnızca güzel kız torunu Hristina, yaşlı adamın yanında kalmıştı.

Genç oluşu, bekâr oluşu ile kendisinden ayrı olan Dıbak’la sessiz, içten, pek şen, şaşılası bir dostluk kurmuştu.

Dıbak, kumral bir leventti. İri mavi gözleri, apayrı bir güzellik veriyordu, sevimli yüzüne. Ergendi, pek aklına gelmiyordu, evlenmek. Köyde insan otuzunu aştı mı, zor evlenir. Aslında vaktiyle delikanlılığını iyi geçirmiş, çapkınlığı, pek güzel hora tepmesiyle ün kazanmıştı. Ama, on yıl, dülgerlerle Romanya’da dolaştı, biraz para kazandı. Dönüşte artık uslanmış, çapkınlığı kalmamıştı. Babasının tek kalıtı olan değirmeni onarmış, oraya bağlanmıştı.

Burada, sağır komşusu Korçan Baba ile dost oldu. İkisinin de becerili, usta elleri vardı, ikisi de gün boyu iki değirmen arasında güneşte tekerlekleri ispitlerken şakalaşırlardı.

Dıbak’ın yaratıcı kafası, kimi zaman olağanüstü tasarılar kurardı. Korçan Babanın değirmenci kafası, bu tasarıları her zaman doğru bulur, yorulmak bilmez elleri de yardıma koşardı. Adamakıllı başlanırdı, işe. Testere, keser, balta elden düşmezdi, günlerce. Ancak, yarıya dek gelindi mi, bırakırlardı işi tamamlamadan.

Böylece, bir aba dolabı yapmaya başladılar, bir gün. Dıbak gerekli araç gereci satın aldı, Korçan da kolları sıvadı, işe. Tak-tuk derken, bütün bir hafta çalıştılar. Dört direkli yapının iskeleti artık belli olunca, sağır değirmenci birkaç adım geri çekildi, gülümseyerek:

— Dıbak, niye vaktimizi yitiriyoruz? Aba dolabı istediğin kadar!

— Sus be, Korçan Baba, sus da şeytan duymasın!

— Tarak yapsak, anlarım, yararlı olur, ama aba dolabı...

— Haklısın, Korçan Baba!

Dıbak ile Korçan tarak tasarısı yaparken, aba dolabının bitirilmeden kalan çatısı, bütün bir ay süresince yağmur altında kaldı, açık saçık, tarak tasarısından da bir şey çıkmadı.

Şimdi, dere kuruduktan sonra, değirmenleri durunca, bu iki komşu bir hayli tasalandı.

— Kötü oldu, Korçan Baba, kötü!

— Kötü, Dıbak, kötü! Kurbağaların ötüşüne bakılırsa, sonu gelmeyecek bu kuraklığın. Halk da öyle bir yol tutmuş ki, bitmez bu kuraklık. Ne Tanrı’yı tanıyorlar, ne de şeytandan korkuyorlar. Değirmenlerimiz ıssızlaşacak, Dıbak!

Dıbak, gülümseyerek:

— Yel değirmeni yaparız, be Korçan Baba, dedi.

Yaşlı değirmenci bir parça düşündü.

Bu şaka, Dıbak’ın kafasında yel değirmeni düşüncesini doğurdu. Tasarısını olgunlaştırdı, zihninde.

— Olmayacak şey değil bu, diyordu içinden. Köyün üst yanındaki rüzgârlı tepe, bu iş için biçilmiş kaftan. Orada bir yel değirmeni, kurak olmayan zamanlarda da çalışır.

Dıbak, bu düşüncesini Korçan’a açtı. Korçan güldü:

— Be çocuk, demek, aba dolabı, tarak bir ibret olmadı, sana!

— Olamaz mı, diyorsun? Tepede her zaman rüzgâr var, hem de köy kıyısında. Aba dolabına, tarağa hazırlanan araç gerecin hepsi, bu işe de yarar. Yalnız beş-altı kiriş gerek daha. Yel değirmeni ustalığını bilirim. Çalışmak gerek, yalnızca.

— Çalışması benden, yeli senden, diyerek şaka etti, Korçan Baba.

Dıbak, tasarıyı, hesapları enine boyuna açıklayınca, yaşlı adam da onaylayıp meraklandı.

Çok geçmeden, köyün üst yanındaki rüzgârlı yüksek tepeye, birkaç araba dolusu yapı taşını çıkardılar. Ertesi gün, tepesinde bir haç ve çelenkle koca bir direk yükseldi, orada. İki değirmenci de ünlü yapının sağlam taş temelini atmaya başladı.

— Yetmedi bunlara aba dolabı ile tarak, şimdi de bir yel değirmeni! diye alay ederek konuşuyordu, köylüler. Dıbak’ın giriştiği bu yel değirmenini görmek isteyenler toplanmaya başlamışlardı, tepe üstüne.

— Bir değil, iki değirmene yetecek kafalarındaki yel, diye şaka ediyordu, kimileri.

Ancak, işçiler aldırış etmiyorlardı buna. Yapı gün günden büyüyordu. İki hafta sonra, yüksek ahşap çatısı hazır olmuştu.

“Çok sürmez, pek yakında bırakırlar, bu rüzgâr işi de,” diyordu herkes, ama Dıbak ile Korçan hiç ara vermeden çalışıyordu. Köyde, gün boyunca balta ve keserlerin vuruşu duyuluyordu. Kendilerini büsbütün bu işe vermişlerdi. Yorulmadan, durmadan, dinlenmeden çalışıyorlardı. Uzun yaz günleri, terlerini yüzlerinde kurutan yakıcı güneşin altında, don gömlek, sabahtan akşama dek balta, keser ellerinden düşmüyor, çalışıyorlardı. İşlerine o denli dalıyorlardı ki, konuşmaya bile vakit bulamıyorlardı. Ama Korçan Baba ara sıra şöyle diyordu:

— Dıbak, bana bak, bu emeğimiz de boşa gidecek, işi bitirdik ki, yağmur da yağacak! O zaman bizim kızlar tıkır tıkır başlayacaklar, türkü söylemeye, biz de bırakacağız, bu baykuş yuvasını.

— Vur keseri, Korçan, vur! Bitirelim de ne olursa olsun! diye yanıt veriyordu, Dıbak. Güçlü, umutlu bir göz atıyordu, yaşlı adama.

— Ah, koca eşek, ben de ne diye uyarım, senin aklına! diyordu gülümseyerek sağır baba. Yontup kakmayı sürdürerek yavaşça şöyle mırıldanıyordu:

— Ah, ben ko-ca e-şek,

Ne di-ye u-ya-rım se-nin ço-cuk ak-lı-na!

Kimi kez de Dıbak’ın güneş yanığı yüzüne gizlice bakarak ona tatlı tatlı şöyle diyordu:

— Lazar be, senin evlenmen gerek. Yel değirmeni gençliğini yok ediyor senin!

Dıbak, iri, mavi gözleriyle ona bakarak yürekten gülmeye başlardı.

Yel değirmeni, gün geçtikçe, bir şeye benziyordu. Örtülmemiş damına iki ustanın inip çıktığı görülüyordu, köyden.

Bir gün Dıbak, Korçan Babanın yel değirmeninin yüksek kanatlarından Vitoşa dağının ardında, uzaklarda bir ak bulut gördüğünü söyledi. Bu sevinçli haber, meyhanelerden hemen evlere yayıldı, oradan da ta kırlardaki yorgun işçilere dek erişti. İşçiler, işi bırakıp bunca zaman bekledikleri yağmuru karşılamak üzere köye koştular. Her şeyi yakıp kavurmuş olan kuraklığın sonu geliyordu artık. Kilise çanı, yortu çanı gibi başladı vurmaya. Köyün güzel kızları “Vay dudul” oyununu oynamaya başladılar. Kıvrak türküleri yayıldı, köy sokaklarına:

Yağ yağ yağmur,

Tarlada çamur,

Teknede hamur,

Ver Allah’ım yağmur!

Gülüşmeler, haykırmalar aldı, yürüdü, şen sesler yükseldi. Acı çeken köylülere bayram gelmişti. Davul ve gaydalarla “Vay dudul” oyununu kızlar, ta sevinçli haberin verildiği yel değirmeninin bulunduğu tepeye değin götürdüler; yanıp kurumuş, kavrulmuş otlar üstünde çılgınca bir hora tutturdular. Erkekler, düğüne gidercesine, yatıklarla geldi. Batıya dikilmişti, gözlerin topu. Ak bir bulutçuk belirmişti, orada, Vitoşa’nın üstünde, ardından da daha küçük birkaç bulut sökün ediyordu. Kocabalkan’dan da bir bulut geliyordu, bunlara doğru. İlki gibi, o da parça buçuk ufak bulutlar getiriyordu, arkasında. Kimi dağılıp gidiyor, kimi toplanıp daha büyük, kara kartal bulutları gibi oluyordu. Uzaklarda, maviliğin içinde de duman gibi başka küçük bulutlar beliriyor, büyüyüp çoğalıyor, hızla beriye doğru geliyordu.

— Yağacak, yağacak! diyordu köylüler, sevinçle, yüzleri gülüyor, yürekleri serinliyordu.

Dıbak ile Korçan, her ikisi de hiç aldırış etmeden çalışıyordu, çatının üstünde.

Korçan Babanın on sekiz yaşındaki canlı, çevik kız torunu yüksek merdivenden tırmanıp yel değirmeninin tepesine, kanatları altına çıktı, şımarıkça başladı dedesine bağırmaya:

— Dede, bak, ben nerdeyim!

— İn oradan, kız, düşüp sakatlanacaksın, diye bağırdı, dedesi.

— Tutunuyorum ben, tutunuyorum, diye haykırdı, şen şakrak Hristina, doğruldu, değirmen tepesinin üstünde. Daha sonra, küçük bir kumru gibi, ak gerdanını uzatarak saçak üstünden aşağıya baktı, el çırparak:

— Aman, ne yüksek! dedi.

— Küçük kız, oynama, aşağıda görmeyelim seni, dedi Lazar, kaş altından seyrediyordu, neşeli kızı.

Kız ona dönüp sataşır gibi dilini çıkardı. Sonra elinden keseri çekip direklere vurmaya başladı.

— Kız, uslu dur! dedi Dıbak.

— Ya! Ben de yapabilirim yel değirmeni, sizin gibi.

Daha sonra sağır dedesine dönüp bağırdı:

— Dede, bana bak, ben de senin gibi bir ustayım!

— Ya, Dıbak daha usta, dedi aşağıdan biri, şaka yollu.

— Hey, küçük kız, keserimi ver, oyalama beni, dedi Lazar, kızar gibi görünerek.

Hoşuna gitmişti, bu oyun.

Hristina, dilini gösterdi ona. Açık gök mavisi gözleri, Lazar’a dikildi. Dolgun, kumral, güzel, söbe yüzü neşe, sevinç saçıyordu çevreye, ta yüreğine dek gidiyordu, kart delikanlının.

— Senden dedene şikâyetçi olacağım, dedi şaka ederek.

— Ol, dedi Hristina, keserle yontmayı sürdürerek yeniden dilini çıkardı ona.

Dıbak, işine dalmış olan yaşlı sağıra bağırdı, gülümseyerek:

— İhtiyar, sor bakalım, şu senin toruna, burada ne arıyormuş?

— Arayan bulur.

Aşağıda, onlara bakan delikanlılar gülüştü. İçlerinden biri, şaka yollu bağırdı:

— Hey, Dıbak, çatma kıza!

Hristina, yukarıdan keseri gösterdi ona, atacakmış gibi yaparak, şımarıkça gülümsedi. Aşağıdaki yine haykırdı:

— Aha, sen şaka ediyorsun, ama Dıbak’ta şaka yok.

Hepsi gülüştü. Dıbak utandı, ama başka tür bir merakla kızın güzel boy-bosuna, nazik ellerine, geniş, düz omuzlarına, yavaşça dalgalanan ak kenarlı göğüslüğüne kayıyordu gözleri.

— Amma hoş bir yabantavuğu! dedi, içinden.

Parça buçuk bulutlar, yavaş yavaş büyüyor, ufku kaplıyordu. Değirmen çevresinde şen bir hora başladı. Hristina keseri Dıbak’a bırakmadan, bir kedi gibi merdivenden iniverdi.

— Ey, kız, oyun yapma! Bırak keserimi!

— Gel de al! diye haykırdı, aşağıdan Hristina, hora oynamaya başladı.

Dıbak, aşağıya indi, oyunu seyretmeye durdu. Hristina, sanki özellikle delicesine oynuyor, gülümseyerek genç değirmenciye bakıyordu. Sonra horadan ayrılıp sol eli böğründe, sağ eliyle de bir mendil sallayarak koştu, gaydacının önünde durdu:

— Rıçenitsa! diye bağırdı.

Gaydacı, hemen Rıçenitsa oyun havasına çevirdi. Hristina, o güzel başını bir parça eğriltti, ansızın çökerek, elini de kaldırarak mendili sallamaya, bir ileri, bir geri atlayıp oynamaya başladı. O canlı, kıvrak oyun havasına pek güzel uyuyordu.

Çalgı pek usta işiydi. Gaydacının parmakları altından öylesine şen ve oynak, o denli canlı ve hoş sesler çıkıyordu ki, insanın sırtındaki giysileri bile oynar, yüreği de kasırgaya tutulmuş bir yaprak gibi, bu çalgı sesine uyup gidecek gibi çarpardı.

Vaktiyle oyunda ün kazanmış Dıbak dayanamadı. Soluğu kesildi, yüreği çarptı, kendini unutarak geçti Hristina’nın karşısına, sessizce, bir bez parçası gibi solgun, başladı oynamaya.

Hayranlık, coşkunluk sesleri yükseldi yüzlerce kişiden, yüzlerce göz bu iki oyuncuya bakıyordu. Korçan Baba daha yakından görmek üzere yel değirmeninin damından yere inince, sevinçten gözleri parıldadı.

Dıbak, sanki yerlere basmıyordu. Başını eğmiş, dolayına hiç bakmadan, yel gibi oynuyor, ayaklarıyla hiç kimsenin yapamayacağı devinişler yapıyordu.

Ancak, az sonra, sanki bir şey aklına gelmiş gibi, birden durakladı.

Hristina, karşısına dikilip:

— Bir yarışa hazırım seninle! dedi.

— Oh, alacağın olsun! dedi, seyircilerden biri.

— Yeneceğim onu! dedi, kız.

— Yenersin! dedi Dıbak, kendine güvenerek.

— Yenerim! dedi, Hristina, ayağını yere vurarak. Oyunda ünlüydü, güveniyordu kendine, ama Dıbak’ın ne yapabileceğini de bilmiyordu.

Mertçe, meydan okurcasına yeniden:

— Yenerim seni, dedi.

— Yenemezsin, dedi Dıbak, onun saflığına inanır bir bakışla.

— Aha, yenemeyecekmişim!

— Yenemezsin, elbette.

— Yenemez miyim? Pekâlâ! Haydi, bir bahse girelim mi? Razı mısın, buna?

Dıbak güldü.

— Razı mısın, bahse girmeye? dedi yine Hristina.

— Peki, girelim, dedi Dıbak, kesesinden kırmızı bir şeride dizili birkaç altın çıkarıp şunu ekledi:

— Beni yenersen, hepsi senin olsun!

Hristina, coşkuyla, ciddi ciddi:

— Sözünde duracak mısın? dedi.

— Söz sözdür! Sen ne vereceksin?

— Ha, de bakalım! dedi, kalabalık içinden biri. Bir gülüşme koptu.

Korçan Baba, sevinç içindeydi.

— De bakalım, ne olacak, şimdi! dedi. Lazar’a dönerek:

— Dıbak, yenecek seni, benim torun! dedi.

— A! Sen ne vereceksin? diye yineledi Dıbak, ısrarla.

Herkes bu kurnaz Hristina’nın şaka ettiğini, bu işten vazgeçeceğini sanıyordu. Ama mert duruyordu, Hristina. Azimli olduğu, gözlerinden belliydi. İlkin benzi attı, sonra ateş gibi oldu, yüzü. Utanıp başını eğdi, dudaklarını ısırdı. Daha sonra, gözlerini ondan ayırmayan Dıbak’a bakarak kesinlikle:

— Beni yenersen, senin olacağım! dedi.

Bakışıyorlardı. Ateşlendi, Dıbak’ın bakışı.

— Peki, dedi gülümseyerek, sözünün eri misin?

— Öldür beni, sözümden dönersem! diye yanıtladı Hristina.

İkisinin de gözleri parladı. Sevinçle gülüştü, oraya toplanmış olan halk. Korçan Babanın da yüzü sevinçle gülüyordu. Okşayacağı geliyordu, yaramaz torununu.

Gayda başladı. Ses, çıtırtı kalmadı.

Oyuncular karşı karşıya geçip hep birlikte başladılar oynamaya.

Dıbak, çevik devinimlerle Hristina’nın karşısında oynuyor. Hristina, parmaklarının ucuna basa basa Dıbak’ın çevresinde, tüy gibi, bir öte, bir beri koşuyor. Her ikisi de birbirini baştan aşağı süzerek, sanki birbirinden üstün olduklarını göstermek istercesine, karşı karşıya oynuyorlardı. Hristina mendil sallayarak, bir kuğu gibi ak gerdanını bükerek verdi kendini büsbütün oynak çalgı sesine. Yüzü parladı, kendinden geçercesine o fesleğen gözler yarı yumuldu, o yuvarlak göğüsler titredi.

Dıbak ise, büsbütün kendinden geçmişti. Ellerini ardına çaprazlamış, bir geyik gibi çöküyor, pek güzel devinimlerle rakibinin karşısına geçip olduğu yerde coşarak durmadan oynuyordu. Daha sonra, terleyen yüzünün iri ter tanelerini yere düşürmek için başını sarsarak geri atlayacakmış gibi devinişler yapıyordu. Onun her adımını izleyen Hristina, parmakları ucuna basarak yel gibi ona doğru koşuyor. Dıbak da ileri atılıyor. Hristina istemeyerek ona o denli yaklaşıyor ki, soluğunu, parlayan erkek yüzünün sıcaklığını duyuyordu. Dıbak yavaş yavaş uzaklaşarak, sezdirmeden onu da çekiyor, sanki şaka ediyordu, Hristina ile. Onun her devinişinde bir üstünlük, bir erkek üstünlüğü belli oluyordu. Hristina, istemeye istemeye uyuyordu ona. Dalgın dalgın yenmeye çalışıyordu, Hristina. Bir saatlik bir yarışmadan sonra iyice duraladı, soluk soluğa yetiştiremiyordu, iyice yorulmuştu. Yüzünün terini silerek, yorgunluktan bitkin bir halde:

— Bittim artık... Yenildim! dedi.

Yaman bir utançtan ağlayası geldi.

— Yenildiğimi biliyorum, diye yineledi kendi kendine.

Gaydacı kesti çalmayı.

Dıbak son bir devinim yaparak, o da soluk soluğa, yorulmuş olarak durdu. Şen bir gülüş koptu kalabalığın arasında. Yüzlerce göğüs soluk aldı. Bakmaktan kamaşan yüzlerce göz rahatladı. Hristina’nın kız arkadaşları başladı onunla şakalaşmaya. Korçan Baba gülümsüyordu.

Dıbak terini siliyordu, yüzünden.

— E, beni yendin, biliyorum! dedi Hristina, utanarak, yüzünü gizledi elleriyle.

Kalabalığın arasından yine şen sesler duyuldu:

— Bahis, bahis yerine gelmeli! diye bağırdı kimileri. Başladılar Hristina’ya sataşmaya.

Hristina başını kaldırıp ağlarcasına:

— Ne var? Ben sözümden dönmüş değilim!

Gürültü dindi. Pek mertçe söylenmişti, bu sözler.

— Evet, sözümde duruyorum! diye yineledi Hristina, Dıbak’a dönerek.

— Sahi mi? dedi Dıbak, yeniden duymak için.

— Sahi, elbette! dedi Hristina.

Dıbak, yaklaşıp herkesin gözü önünde altın dizisini Hristina’nın boynuna taktı.

— Öyleyse, götüreyim seni bize.

— Götür! dedi Hristina, koluna girerek.

Lazar gülümsedi, aşağıya, köye doğru yollandılar.

Cümbür cemaat halk da arkalarından yola düzüldü.

Korçan Baba da arkalarından bağırdı:

— Hey, Dıbak, ya yel değirmeni?

— Ben kendime başka bir yel değirmeni buldum! dedi Dıbak.

Sağır yaşlı adam canu gönülden öyle bir gülüş güldü ki, piposu düştü ağzından.

TOPRAK

I.

Podgore köyü meydanındaki küme küme yaşlı karaağaçlar dibinde gözüken yeni kilisenin dolayına bayramlıklarını giymiş halk toplanıyordu. Durmadan çalan kilise çanının sesi dalga dalga köy üzerine yayılıyor, tüm ovayı dolduruyordu. Sancaklar kiliseden meydana çıkarken, dualar okunuyordu. Gümüş rengi uzun giysisiyle rahip öne atılınca, halk da arkasından yürüdü. Aşağıya doğru kayan alacalı bir yürüyüş kolu, köyün yeşillikleri arasında yitip gitti. Az sonra köy ucuna çıkan ipek al sancaklar, şosedeki köylü kalabalığını da yanına alarak, yola düzüldü. Süslü püslü giysilerin alacalığı külrengi karayolu üstüne çiçekler gibi serpildi, şimdi artık daha şiddetli yakan güneşin altında titredi.

Hıdrellez’in ilk haftasıydı. İki aydır bir damla yağmur yüzü görmemiş olan köylüler, yağmur duasına çıkıyordu.

Sabahtan beri kilise çanı durmadan hızlı hızlı çalıyor, geciken kadınlarla çocuklar da geniş karayolunu kaplayan uzun insan kalabalığına katılıyordu. Ağır adımlarla yürüyen papaz, duaları uzata uzata okuyordu. Kutsal kitabı elinde açık olarak tutan yaşlı kilise uşağı, boğuk sesiyle ona eşlik ediyordu. Sancaklar, sanki üzerlerine görünmez melekler konmuş gibi, yavaş yavaş ilerliyordu.

Çevredeki dalgalı toprakta uzun kuraklıktan halsiz düşmüş yeşil ekinler sanki canlanıyor, başı açık yürüyen sahiplerinin bitmez tükenmez dua yinelemelerini sanki umut ve dikkatle dinliyordu. Henüz ilkyaz başlangıcıydı. Yol boyunca rastlanan ufarak alanlarda, gölgeliklerde Paskalya artığı kızıl yumurta kabukları hâlâ daha ortalıkta duruyordu. Yaz aylarına çok var daha. Umut kesilmez. Bakarsınız, bir yağmur her birini canlandırıverir. Üç gün içinde tarlalar olgunlaşıverir.

Papaz:

— Bize acımalısın, Tanrım! Dualarımızı kabul eyle! diye okuyup buhurdanla her yeri tütsülüyordu. Kalabalık, bu sözleri uzata uzata sessizce yineliyordu.

Bahçeleri sulayan, kuraklıkta aktığı değil de ağladığı sezilen dere üstündeki köprücüğü geçtikten sonra, kolbaşı yolu bırakıp çayırlığa saptı. Karşıdan, şoseden doğru bir atlı göründü, durakladı, çevresine bakındı, atını dürtükledi, kalabalığın önüne çıktı.

— Enü, Enü Kunçin! dediler.

Enü Kunçin atından inip şapkasını çıkardı, rahibin eline sarıldı. Her zaman olduğu gibi, canlı canlı:

— Âyin mi? dedi. Bilseydim, kasabaya gitmezdim. Nerede yapacaksınız?

Kilise uşağı:

— Şu tepede, Gramada’da! derken eliyle belirli bir yeri gösteriyordu. Rahip durakladı:

— Her zaman orada yaptığımız için, gene orada yapmayı düşündük, dedi.

— Hayır, olmaz, rahip efendi, en iyisi bizim çayır, iki karaağaçlar çayırı... Hem orada gölge de var, su da var. Gramada’da güneşten kavruluruz, dedi Enü. Gözleri parlıyor, taze yüzü kızarıyor, coştukça coşuyordu.

Atına pek yakından hayran hayran bakan bir oğlanın eline yuları tutuşturdu:

— Hadi, eve götür! dedi.

Oğlan yuları kaptığı gibi atın üstüne atladı, köye doğru fırlayıp gitti.

Enü’den sonra, kardeşi İvan da şosede yayan olarak gözüktü. Durup baktı, yavaşça yaklaştı.

Yaşlı papaz yüzünün terini sildi, buhurdanı salladı, yolu gösterdi.

— Hayır, olmaz, benim çayıra, karaağaçlara gidelim. Orası çok güzel.

— Olmaz, Enü! Orayı önceden seçmiştik. Gramada bir otlaktır. Kimse gücenmez. Yağmur duası şunun, bunun toprağında olmuş, demesinler.

— Hayır, hayır, peder, bırakmam seni. Karaağaçlara gideceğiz. Sonra, orada şölen de olacak!

Enü ters yöne dönmüş, kolunun bütün açıklığı ile uzaklarda görülen sık yapraklı bir ağaç kümesini gösteriyordu.

— Çekil yolumuzdan, Enü! Alıkoyma bizi. Ha orası olmuş, ha burası; hep bir değil mi? Toprakların hepsi Tanrı’nındır. Elverir ki, dualar gönülden olsun...

Enü diretiyordu:

— Hayır, olmaz! Benim çayıra gideceğiz.

“Benim çayıra” derken gözleri kıvılcımlanıyor, göğsü kabarıyor, sanki bütün vücudu irileşiyordu.

Çevresindeki halka dönerek:

— Şölen var be, şölen var orda! diyordu.

— Enü be, dedi birisi, bırak bizi, gidelim. Tanrı duamızı yerine getirdikten sonra, elbet senin çayıra da yağmur düşer.

— Peki, ama neden olmasın? Çayır benim olduğu için söylemiyorum, hayır, yeri çok uygun. Gölge de var. Gramada’da güneşten yanarız. İvan be, diye kardeşine döndü, sen söyle, karaağaçlara gitsek daha güzel olmaz mı?

İvan, kayıtsız, sessizce:

— Bence hep bir, diye yanıtladı.

— Hep bir olduktan sonra, niçin gitmeyelim? Hem burası daha yakın.

Halk gülüştü. İşte bu yalandı. Karaağaçlar Gramada’dan daha uzaktı.

— Enü, oyalama bizi! dedi papaz.

Enü ona baktı, gülümsedi. Dileğini neden kabul etmiyorlardı? Bunda ne kötülük vardı? Yoksa, kıskançlık mı, nedir?

Umutsuz bir durumdaydı. Şapkasını bir elinden ötekine geçirdi.

Rahip ona acımıştı:

— Karaağaçlar olsun, hadi karaağaçlara! diyerek buhurdanı salladı, duaya başladı, o yöne yürüdü.

Al sancaklar titredi. Kilise uşağının boğuk sesi gürledi. Uzun yürüyüş kolu yeniden canlandı.

Halkın çepeçevre kuşattığı rahip, şimdi dualarını uyumluca okuyordu. Başları üstündeki yaşlı iki karaağaç, bir tek yaprağını bile kımıldatmıyordu. Rahibin yanıbaşında duran Enü, durumdan memnun, haç çıkarıyordu. Yağmur duası okunan, daha üç köyün halkını alabilecek genişlikteki çayırını gözleriyle bir baştan bir başa dolaşıyor, yüreği onun kadar genişliyordu. Dolayındaki kalabalık içerisinde, öne eğik başlar arasında, kadınların bembeyaz yenleri, menevişli giysileri ortasında al ipek bir başörtüsü parlıyor. Enü’nün gözleri önünde her şey, tıpkı bir tarla, tıpkı gür çiçekli bir çayır gibi, birbirine karışıyor, her şey eşitleşiyordu. Şimdi övünçlüdür, gönlü bir ışıkla doludur. Bütün bu okunan dualar, yakılan buhurdanlar hep kendisi için... Tarlalarını, çayırlarını zihnen dolaşarak, başkalarının değerli topraklarını da düşünerek içinden: “Şu da benim olsa, o da benim olsa!” diyor. Elinde olmayarak içini çekiyor, avucuyla dizine vuruyor. Çakır gözlerinin önünde, bu geniş insan tarlası içinde kıpkırmızı bir çiçek yeniden sallanıyor. Uçları sırmalı al başörtüsü kalkıyor. Parlak, gül gibi küçük bir güzel kız yüzü ortaya çıkıyor. İki iri kara göz Enü’ye bakıp, utangaç, yere iniyor.

— Tsveta Kominkina! Ne vakit bunca güzelleşmiş?!

Kulaklarına düşen saçlarını düzeltmek üzere, Tsveta, elini kaldırdı. Beyaz yenleri dirseklerine dek sıyrıldı. İnce yuvarlak elleri ustaca oynadı. Kara gözleri utançla, gizlice Enü’ye bakıyor, titreyerek yere iniyordu. Enü kendi kendine gülümsüyor. Kardeşi İvan kalabalığın ortasında, uslu uslu, dingin duruyor, tertemiz bir bakışla duaları dinliyor, hızlı hızlı tapınıyordu. İvan yerini değiştirirken, bilmeyerek al ipek başörtüsünü kapadı. Enü onun gözlerini arayarak, az öteye çekilmesini anlatmak istedi, ama İvan anlamadı. Kardeşinin kendisine bir şey söyleyeceğini sanarak, yavaşça ona dokundu.

— Ne var?

— Hiç.

Enü gülümsüyor, durmadan Tsveta’ya bakıyordu. Tsveta anlıyor, şaşırıyor, elinden bir şey düşürüyor. Bir yaban ıtırı. Eğilip yerden alıyor, hemen doğruluyor. Enü’ye bakıyor. Enü de hâlâ daha ona bakmaktadır. İnatçı bakışı Tsveta’ya dayanç veriyor. Dudakları yeğnil bir gülümseme ile kımıldarken, Tsveta başını çevirip saklanıyor.

Yağmur duası sona erdi. Halk küme küme kaynaştı, köye dönmeye başladı. Kurak toprağın üzerinde güneş yakıp kavuruyor. Vakit öğleüstü. Dualarla temizlenen kırlar, ekinler sevinçli bir bekleyişle gökyüzüne bakıyor, bir bayram yaparcasına ışıklar saçıyor. Enü yolda rahiple birliktedir, onun kulağına bir şeyler fısıldıyor. Kimi kızlar yolun üstünde durup onları bekliyordu. Tsveta da oradaydı. Yola çıkınca Enü gülmeyi bırakıp somurttu, ona bir kez daha bakma gücünü kendisinde ancak bulabildi. Paskalya günü on yedi yaşını bitirmiş, artık bir genç kız olmaya başlamıştı. Kızlık süsünden dolayı henüz utanıyordu.

Enü arkadaşlarını buldu, kendi önlerinde yürüyen kızlara sataştı, ama köye değin gözlerini Tsveta’dan ayırmadı.

Bir yıldan beri açmış olduğu meyhaneye uğradı, hizmetini gören garsona emirlerini verdi. Ayaküstü azıcık yemek yedi, uzun çizmelerini iyice parlattı, çıkıp gitti. Ne yapacağını bildiği yoktu. Yüreği, bir taze şarap gibi kaynıyordu. Komşu meyhaneye girdi, şununla bununla konuştu, eve döndü. Az sonra yeniden çıktı. Köy, sıcak ve durgundu. Yağmur duasından dönen halk yollara dökülmüştü. Bunların yüzünde iyi, tertemiz bir şey okunuyordu.

Enü sokaklarda bir serseri gibi dolaştı. Çeşme başında durakladı. Söğüt ağacından bir çubuk kesti. Suya gelen kızlar, birbirlerine bir şeyler diyerek gülüştüler. Enü onlara gelişigüzel bir laf attı. Daha sonra bunu pek ters, çok acemice buldu. Söğüt çubuğunu dişleyerek, kararsız, üşengen adımlarla köyün kenarına çıktı. Tüm parlaklığı, dingin güzelliği ile ova, yakın ağaçlık yamaçları, otlakları, su kaynaklarının küçük koyakları ile koskoca köy merası önünde upuzun açıldı. Söğütlerin, kızılağaçların yeşil tepeleri gözüktü. Enü durup köye baktı. Gözleri, yemiş ağaçları içinde yitip gitmiş Tsveta’ların alçacık evini, ufacık avlusunu buldu, orada uzun süre kaldı. Ortalıkta hiç kimse gözükmüyordu. Enü kırlara doğru yollandı. Kızgın toprağın, yeşil tarlaların ince özel kokusuna bayıldı. Bu koku; tarlalar, çayırlar satın alan toprak adamı çalışkan Enü’yü uyandırdı, kendisine çağırdı. Enü kendi tarlalarını dolaşmaya başladı, ekinleri çiğneyip geçti. İri iri, doymaz adımlarla çavdar ekili ilk tarlasını gezdi. Parlak çizmeleriyle başı açık yürüyor, sınırlarda duruyor, her yana bakınıyordu. Bir ayrıkotu koparmak, bir taşı yerinden atmak üzere eğiliyor, yine ilerliyordu. İşte ikinci tarlası, işte çayır, işte nadas! Her yerde durup her şeye bakıyordu. Eğilip yerden bir avuç toprak alıyor, onu ezip kokluyor, saygı ile yine yere bırakıyordu. Geniş adımlarla yürüyerek elleriyle birtakım devinimler yaparken, Tanrı’nın kötü ruhları dünyadan kovmak üzere gönderdiği savaşçıya benziyordu.

Böylece Enü bir tekini kaçırmadan bütün tarlalarını dolaştıktan sonra, yağmur duası yapılan karaağaçlara varınca, bir parça soluk almak istedi. Gölgeye oturduğunda, sekiz-on yaban güvercini uçuştu, Enü’nün çayırı üzerine kıvrıldı, güneşin doldurduğu boşlukta yitip gitti.

II.

Bu iki kardeş, Kunço oğlu Enü ile İvan, babalarından kalma mirası paylaşmış oldukları halde, birlikte otururlardı; çünkü Enü henüz bekârdı. Tarla, mal, otluk, samanlık, ev –ne varsa– her biri kavgasız, gürültüsüz, gönül rızasıyla yakın akrabanın, yargıcın huzurunda paylaşılmıştı. Ölen ana-babalarına saygı gösteriyorlardı. Paylaşım hemen ölüm sonrasında olduğu için, kederli iyi duyguları bırakmış değildiler, henüz. Aslında İvan iyi huylu, özveriliydi, ama Enü’nün göstermiş olduğu alçakgönüllülük herkesi şaşırttı. İvan gerçekten kavga fırsatı vermedi, ancak Enü’nün hırçınlığı biliniyor, köyde herkes bu paylaşım sırasında büyük bir kargaşa bekliyordu. Ama olmadı. Ancak bir nokta Enü’yü bir parça sinirlendirdi. Mallar için kura çekilirken, Enü’nün büyüttüğü Zvezdelin (Yıldız) adındaki yağız at İvan’ın payına düştü. Enü sarardı, sonra kızardı, öfkesini gizlemedi, tam tersine dudaklarını ısırıp:

— Kısmetsiz bir adamım, vesselâm, dedi.

Küçük kardeşini çok seven İvan safça güldü, iyi temiz gözleriyle ona bakarak kardeşçe dedi ki:

— Enü, benim payıma düşmüş olsa da ben Zvezdelin’i sana bırakıyorum. Ufak bir tayken ona hep sen bakardın, onunla sevinir, onunla övünürdün. Varsın senin olsun!

Ağabeyinin bu sözleri üzerine, Enü onun eline sarılıp öptü; daha sonra her ikisi de uzun süre sustu.

İvan evleneli artık birkaç yıl olduğu halde, çocuğu yoktu. Kendisi için de, karısı için de sürekli bir dert kaynağı idi, bu. Evine kapanmış, insanlar arasına çıkamaz olmuştu. Karısı da kiliseler, manastırlar peşinde koşuyordu. İyi kalpli, sevimli bir kadıncağızdı. Sık sık hastalanırdı. Elâlem içinde utancından, kederinden solgun, ürkek, hatta işkilli olmuştu. Evlerinde mutluluğun izi bile yoktu. Salonu sonsuz bir sessizlik kaplamıştı. İsa Peygamberin yüzünün göründüğü kutsal resim çerçevesi önünde hemen hep yanan bir kandilin cılız ışığı kendiliğinden söner, korkunç bir sessizliğe gömülürdü. Pencerelerde dizili saksılardaki çiçekler, raflardaki kalaylı eski bakır sahanlar, dolaptaki alaca çizgili kilimler, tuğladan kocaman soba, dibinde uyuklayan kedi, temizlikten biçimlerini yitirmiş her şey, bir tek çocuk sesinin bozmadığı bu ıssızlık, bu sessizlikten acı çekerdi. Bu sessizlik, görünmez bir hüküm süren tutumla ev içinde gizlenmişti. İvan ile karısı onu rahatsız etmek, öfkelendirmekten korkarcasına her vakit sessiz, âdeta fısıltı ile konuşurlardı.

Yalnız Enü bu evdeki ölü ruhu canlandırır, ona bir yaşam verirdi. Güçlü sesi, gençliği, canlılığı, yürekliliği, gönlünü taşıran umut ve emelleri buraya dış dünyanın ürperişini, yaşamın parıltısını getirirdi. Gülüşü çınlar, insanı avuturdu. Gençlik, tazelik saçan konuşmaları sevindirir, şenlendirirdi. Çokluk kardeşinin odasına girer, aynanın karşısına geçer, kıvırcık saçlarını alnına döker, ince bıyıklarına sevinir, gür sesle türkü söylerdi. Şaşkınlıktan dilsizleşen nesneler sanki güvenle ona yaklaşırdı. Nesnelerin sonsuz düzeni bozulurdu. Kedi yerinden kalkar, sandalyeler yer değiştirir, dolaplar açılıp saçılırdı. Genç bir kızken coşkun ve taşkın olan yengesi onu okşarcasına paylar, kardeşi İvan ona gülümseyerek bakar, onunla övünürdü.

Ancak Enü eve pek az gelirdi. Bir meyhane açmıştı. Uşağı, öğle ve akşam yemeklerini oraya taşırdı. Çok vakit orada yatıp kalkar ya da bütün gece “sedenka” denilen eğlence toplantılarında dolaşır dururdu.

Ara sıra yengesi Anna, biraz dargın:

— Enü kardeşim, sen artık eve bir konuk gibi bayramdan bayrama gelir oldun, der, onu ayıplardı.

Yağmur duası günü Enü eve erkence geldi, akşam yemeğine de kaldı. Hem sessiz, hem kırgın bir hali vardı. Yengesi çakırkeyf olduğunu sandı.

Kardeşi İvan, ocak başına oturmuş, rahatça sigarasını içiyor, hem de ağıllar üzerine bir şeyler anlatıyordu. Karısı da yemeği hazırlıyordu. Ocağın öbür ucunda bulunan Enü, düşünceli düşünceli ateşe bakıyor, zaman zaman sanki aklına gelmiş de paraları yerinde duruyor mu, diye cebine el atarcasına elini alnına götürüyordu. Sonra kapı dibine gitti, alnını doğrultarak eşik üstünde durdu, sessiz ilkyaz gecesinin derinliklerine baktı. Dereden doğru, uzakta kurbağaların dinmez bağırtıları işitiliyordu. Yakınlarda sevinçle havalanan bir ağustosböceği, türküsünü yorulmadan yineliyordu.

Yengesi:

— Enü kardeşim, otur, yemek yiyelim, dedi.

Enü dönüp sofraya geçti. Yengesi gülümseyerek ona baktı. Bu genç, taze, düşünceli delikanlı kendisini güldürmüştü.

Enü, yengesine sıkılgan bir gülümsemeyle:

— Abla, dedi, ben evlenmeye karar verdim. Ne dersiniz?

Kardeşi İvan bir filozof gibi ona baktı.

— Evlen kardeşim, dedi yengesi, tam vaktidir, ne duruyorsun?! Hadi biz de bir parça şenlik görelim.

— Tam zamanı kardeşim, dedi İvan. Kendi çocuğuna gülen bir adam davranışıyla gülümsedi.

— Evleneceğim kızı da seçtim. Bugün gördüm onu. Çok hoşuma gitti.

Yengesi merakla:

— Kimdir, kim o? diye sordu.

Enü başını öte yana çevirdi. Latife yollu ensesini kaşıdı. Utanmış görünüyordu.

Yengesi:

— Kimdir, kim o? Söylesene, be kardeşim, diye üsteledi.

— Söylemeye utanıyorum. Uygun görmeyeceğinizi biliyorum.

— Neden uygun görmeyelim? Sen beğendikten sonra, biz haydi haydi beğeniriz.

— Tsveta Kominkina...

Yengesi el çırparak sevinçle bağırdı.

Kardeşi de uygun bulmuştu:

— Daha dün bir çocuktu o, ne vakit bir genç kız oldu! dedi.

— Paskalyadan beri bir serpildi, bir serpildi ki... dedi Anna. Bugün yağmur duasında onu ben de gördüm, bir resim gibiydi.

Bu söz Enü’nün hoşuna gitti. Bugün onu yağmur duasında nasıl gördüğünü anlattı. İlkin nasıl tanıyamadığını, sonra nasıl beğendiğini dile getirdi.

— Güzel kız, dedi.

— Babasının durumunu bildiğim için bu kıza acıyorum, dedi İvan. Köpeklere bile borcu var. Malı, mülkü, nesi varsa çevresine saçıp duruyor. Çocukları çalışkan, ama onlara nasıl bakacak, bilmem.

Yengesi ekledi:

— Bir-iki olsalar, neyse; ama tam dokuz tane. Tsveta en büyükleri, anası onu delice sever. Bizim Tsveta, derken sanki Tanrı’yı anar.

Enü, kendisini haklı göstermek istercesine:

— Güzel kız! Güzel kız! dedi.

Ocaktaki ateş gürül gürül yanıyordu. Şu canlı konuşmadan nasıl keyifli haykırışlar, sesli gülüşler, şakalar sıçrarsa, ocaktan da zaman zaman kıvılcımlar sıçrıyordu.

Yemekten sonra Enü, kendine güvenle evden çıktı. Gönlü yeğnil, tertemiz bir şeyle doluydu. Düşünceleri, geleceğe doğru koşan dizginsiz atlara benziyordu. Bu gelecekte, şimdi nasıl bunca tarla ve çayır kendisininse, Tsveta da kendisinin olmuş görüyordu.

III.

Su ağacı omzunda, Tsveta Kominkina, bahçelerin çitleri arasındaki dar, eğri patikadan ufak tefek adımlarla ilerliyordu. Akşamları köy kızlarının su almaya gittikleri pınardan dönüyordu. Bahçelerin bulunduğu koyak üzerine akşam karanlığı çökmekte olduğundan, Tsveta ivecen davranıyordu. Patikaya karşılıklı olarak ikişer ikişer dizilip saklanmış kızlarla delikanlılar, fısıltıyla konuşuyorlardı. Tsveta onların yanından geçerken utanarak yere bakıyordu. Değirmen deresi üstündeki köprücüğü aşıp meydanlığa kavuşunca, yaşlı bir söğüt ağacının iri kütüğü dibinden Enü ansızın çıkıverdi.

— Tünaydın, Tsveta!

— Tünaydın, Enü ağa! diyebildi. Korku ve coşkuyla sıçradı.

— Belki senin ağan olabilirim, senden çok daha yaşlıyım, onun için dur da bir yudum suyunu içeyim.

Tsveta durup durmama konusunda kararsız göründü. Ama, iyi huylu bir kız olduğundan reddedemedi. Yüzü kızardı, gülümsedi, utandı.

Enü şapkasını çıkardı, hafifçe su ağacını tuttu, başını eğdi, beyaz bakraçtan su içti, Tsveta’ya baktı. Tsveta gidecek olduysa da Enü bırakmadı.

— Çok ivecensin.

— Bırak beni, Enü ağa, anam bekler.

Kızcağız telaşlandı. Yüreği, yakalanan bir kuş gibi çarpıyordu. Bir coşku, şimdiye değin bilmediği bir utanç kendisini yakıp kül etti.

— Bunca ivecen davranmakta ne var, canım. Anan seni pınar başına bir kız olarak gönderdiyse, yalnız gel, demedi ya. Elbet bir gün yanına birini alırsın. Gel, beni al, Tsveta!

— Sen ne diyorsun, Enü ağa, ben daha küçüğüm.

— Serçe de küçüktür, ama yuva yapmasını bilir.

Tsveta’nın iki kız arkadaşı yanlarından geçerken şaşkın şaşkın baktılar. Kıskançlıkla “Tünaydın” deyip uzaklaştılar!

Tsveta cesaretini tümüyle yitirdi. Utanç, içini ateş gibi yakıyordu. Şimdi arkadaşları ona ne diyeceklerdi?

Bir kuruntu, bir korku ile “Yetişin!” dercesine:

— Yanka, Yanka! diye bağırdı. Bekleyin beni, birlikte gidelim.

Enü, dargın:

— Öyle mi? dedi. Pekâlâ! Mademki istiyorsun, git öyleyse.

Geri çekildi, geçmesi için geniş bir yol açtı, kimseye görünmemek için koyağa yollandı.

Tsveta dönüp baktı. Bu, kabahatli, ama bağışlatıcı nedeni olan bir insanın bakışıydı. Kızcağız deneyimsizdi, utanıyor, ürküyordu. Af diliyordu.

Enü, bu bakışı yakaladı. Kızı yendiğini anladı. Yüreğini genişçe bir övünç kapladı.

Tsveta eve gönül üzgünlüğü içinde döndü. Niçin durup onu dinlememişti? Bakalım, ne diyecekti? Kızdığı için artık kendisine ya bakar, ya bakmazdı. Tsveta evde şaşkın şaşkın geziniyordu. Yemek yiyemedi. Hasta gibi yatağına uzandı.

Bu gece ilkin, şimdiye dek kendisine pek tatlı uykular getirmiş olan çocukluk düşlerinden ayrıldı. Kafası zonkluyordu. Yatakta ateş üstündeymiş gibi birbir yanına dönüyor, göğsünde öyle bir ağırlık duyuyordu ki, bağırmak istiyordu. Gözlerinin önünde Enü’yü görüyordu. Onu nasıl bırakmıştı, son sözleri, gülümsemesi ne acıydı, ne dargın ayrılmışlardı!

— Enü ağa, bekle, dur, gel! diye haykırdı. Bu sözlerden utandı. Anası duyacak, diye korktu.

Ama Enü gidiyor, gidiyordu. Koyaktaki söğütler arasında yitip gitti, bir daha dönüp bakmadı. Onu artık hiçbir zaman göremeyecekti.

Yataktan sıçradı. Kor gibi yanan alnını pencerenin soğuk camına dayadı. Örgülü saçları omuzlarına düştü. Bir kimseden korunurcasına, ellerini göğsüne çaprazladı. Karamsarlıkla dışarıya baktı. Ayın iri yuvarlağı karşıda görünüyor, onun ölü ışığı altında her şey uyuyordu. Avlular, bahçeler, evler, ot yığınları: Hepsi cansız iri gölgeler halinde birbirine sokulup oturmuşlar, uyuyorlardı. Pencere üstündeki saçakta kırlangıçlar yuvalarında uyku ile uyanıklık arası bir halde bağrışıyorlardı. Karşıki duvardan yol üstüne koyu bir gölge düşüyordu.

Kim o?

Tsveta yavaşça perdeciğin arkasına gizlenip baktı. Gölgeden iri bir erkek vücudu çıktı. Yavaş yavaş, sakına sakına geçip evlerinin önünde durakladı. Alçacık duvarın üstünde doğruldu. Enü! Ayışığı onu iyice aydınlatıyordu. Enü! Geceleyin gizlice kendisinin oturduğu, şimdi uyuduğu evlerinin önüne geliyordu. Orada uzun süre kaldı, pencereye öpücükler yolladı, gene yavaş yavaş, sakına sakına çekip gitti.

Tsveta ardından uzun uzadıya baktı. İçi açıldı. Yeğnil bir uykuyla gözkapaklarını yumdu. Usulca yatağa düşüp uyudu.

IV.

Enü, tam bir hafta, eve uğramadı. Yengesi, uşakla yemeğini gönderirken, eve gelsin, diye haber salıyordu. Enü utanıyordu. Yengesinin Tsveta Kominkina’yı soracağını biliyordu. Oysa, onu düşündükçe, yüreği sızlıyordu. Miraç arifesiydi. Geceleyin iyi bir bahar yağmuru yağmış olduğundan, hava yıkanmış gibi temiz, güzel, şendi. Toprak, kendisini sıkan, yakan, çatlatan ateşten kurtulmuş, gevşemişti; yeniden taptaze bir yaşam bulmuşçasına yeğnilce soluk alıyordu. Bahçelerde sık yemiş ağaçları temizlenmiş, tazelikten parlamıştı. Bunların yeşil yeşil gülümsemeleri, köyün eğri büğrü sokaklarını şenlendirmişti.

O yüzden bugünkü “hora”⁶ dansı da daha şen, kızlar da daha güzel, giysileri de daha renkli görünüyordu. Çevrede ne çok çiçek vardı! Başlar ne denli süslüydü! Bütün köy buraya çıkmıştı. Yaşlılar ıhlamur altında oturuyor, kollarında tuttukları çocuklarıyla kadınlar dolayda duruyordu. Yalnız Enü ortada yoktu. Tsveta’yı görmeye çıkmış olan yengesi, birkaç kez onu meyhaneden çıkar, kapı önünde durur, gene içeri dalarken görmüştü. Daha sonra Zvezdelin’e binmiş, bir yana savuşmuştu.

Bugünkü “hora” dansının en güzel demeti Tsveta idi. Birkaç gün içinde serpilip açılmıştı. Herkes ona bakıp hayret ediyordu. “Bakın,” diyorlardı, “şu Tsveta Kominkina’ya bakın! Ne zaman delikanlı kız olmuş!” Ancak Tsveta herkes gibi şen değildi. Sanki tasalı, rahatsızdı. Enü’nün yengesi onu gözden ırak tutmuyordu. Tsveta’nın çokluk Enü’nün meyhanesine baktığını gördü. Enü atına binip bir yana savuştuğunda, Tsveta, “hora” dansını bırakıp anasının yanına gitti, bir daha oyuna katılmadı.

Enü’nün yengesi ona uzaktan bakıp hoşnut oluyordu. Onu daha yakından iyice görmek, her şeyi belleğine yerleştirmek, Enü’nün zevkini bir kez daha övmek istiyordu. Tsveta uzun boylu, ince belli, düz yuvarlak gerdanlı bir kızdı. Al ipek başörtüsü altında, kulaklarından örgülü yumuşak saçları, dümdüz uzanıyordu. Gözleri üstünde kaşları yüksekçe kavislenmiş; bakışları duru, parlak. Ağzı, bir çilek gibi ufak. Yanağının birinde küçük bir gamze, çenesine yakın kara nokta biçiminde bir ben var.

Anna dayanamadı. Tsveta’nın annesinin yanına giderek selam verdi.

— İlçovitsa teyze, dedi, seni kutlamaya geldim. Maşallah, sizin Tsveta artık delikanlı bir kız olmuş, nazar değmesin ama!

Tsveta ile tokalaşırken de gülmesini tutamayarak dedi ki:

— Sen ne vakit büyüdün, kız, hani daha dün bir çocuktun. Seni gördükçe, vallahi, içim açılıyor. Ama “hora”yı neden bıraktın? Sen onun bir gülüsün, kız, git de onu süsle!

Tsveta kızardı, bozardı, ne diyeceğini bilemedi. Benliği okşanmış olan anası, nazlı çocuğuna bakarak:

— E, Anna, dedi, gençlerin işi ne, büyürler.

Anna ile Tsveta’nın annesi şundan bundan bir hayli konuştular. Tsveta sessizce bir kenara çekilmiş, duruyordu. Kambur Stanka yanına gelip solgun yüzüyle gülümsedi, arkadaşça elini uzattı.

— Oyunu niye bıraktın, Tsveta?

— Dinleniyorum da...

Stanka, dalgınmış gibi yaparak, Anna ile Tsveta’nın anasının neler konuştuklarını dinliyordu. Kulağını onlara vermiş, her bir sözü işitmek istiyordu. Başını eğri gösteren kamburlaşmış kalkık omzuyla biraz yamuk, halsiz vücudu, Tsveta’nın yanında, taptaze, henüz tomurcuklanmış bir kavak dibinde çürük bir kütüğü andırıyordu. Gözlerini durağan bir noktaya dikmiş, şaşkın şaşkın bakıyordu.

Veda sırasında, Anna:

— Hoşça kal, İlçovitsa teyzeciğim, dedi. Tsveta benim pek hoşuma gitti. Kim bilir, ilerde belki elti oluruz...

Tsveta yere baktı. Stanka’nın hastalıklı yüzü, birisi ışığını söndürmüşçesine karardı.

V.

Enü kırda at oynatıyordu. “Hora”nın kıvrak uyumunu, türküleri, gaydayı, delikanlıların şen kahkahalarını işitiyor, kızıyordu. Pınarbaşı karşılaşmasından sonra kendisinden kaçan Tsveta’nın bu davranışına fena halde içerlemişti. Onu bir daha görmemişti, ama aklından hiç çıkarmıyordu. Kafasında Tsveta, bir gümüş saçma gibi yuvarlanıp uğulduyordu. Pınarbaşını düşündükçe, yüreğinde bir ısırgan beliriyor, kendisini boğuyordu. Gündüzleri işinin peşinde ya da meyhanesinde kendini avutarak katlanıyordu, ama geceleri yapayalnız kalınca, Tsveta’nın evi önünden hiç olmazsa iki kez gizlice geçmedikçe rahat edemiyor, uyku uyuyamıyordu. Bu uzun, coşkulu, yatıştırıcı gezintiden sonra da uyuyamazsa, tek başına kadeh kadeh üstüne rakı çekiyor, cıgara içiyor, uyuşup kalıyordu. Böyle gecelerin sabahında yüzü sararıp soluyor, başı ağrıyor, ele güne rezil oluyordu. Bu yüzden, kendisine pek kızıyordu.

Ancak, kimi zaman nereden, nasıl geldiğini bilmediği bir umut, içine bir yüreklilik doldurunca, yeniden yaşam buluyor, ansızın güçleniyor, her şeye gücü yeten bir egemen kesiliyordu. O vakit yağmur duasında gördüğü Tsveta’nın dindarca eğilmiş sevimli yüzünü kısa bir süre yeniden görüyor, gülümseyerek verdiği selamı alıyordu.

Şimdi kırlarda öfkeyle atını sıçratıp oynatıyordu. Mahmuzlarla atı hiç acımaksızın dövüyor, dizginleri alabildiğine çekiyordu. Nasıl olduğunu bilmeden, Enü kendisini köye en yakın olan ilk tarlasında buldu. Geceki yağmurdan nemlenmiş, ağır kuraklıktan sonra bir parça soluk almış, boy atmış olan tarlası, gözlerinin önünde yemyeşil bir kadife gibi uzanıyordu. Bu görünümle Enü, tüm dertlerini unuttu. Atıyla tarlasının sınırlarını dolaştı, ona iyiden iyiye baktı, uzun süre sevinç duydu. Az ötedeki çayırına da gitti. Bu çayır kuraktan pek cılız kalmıştı, ama Enü gelişeceğini umuyordu. Yüreği şiddetle çarpıyordu. Toprak, gizemli kokusuyla kendisini yeniden sarhoş etti. Tıpkı bir kır bekçisi gibi, tarladan tarlaya gezip dolaştı. Şimdi artık köyden pek uzaklaşmış bulunduğundan, şen sesleri işitmiyordu. Utangaç Tsveta, kafasından çoktan silinmişti. Korkunç bir felaketi atlatan verimli toprak, geniş geniş yayılıyordu. Bu toprağın kokusu, kendisini yeni baştan sardı. Aç, obur gözleri; iyi, güzel her tarlaya çekemezlikle bakıyordu. Kendisininkilerle yan yana duran kardeşinin tarlaları, ona daha güzel, daha büyük görünüyor, zehirli bir kurt ikide bir içinde depreştikçe homurdanıyor, dişlerini gıcırdatıyordu.

Böylece bütün kırı dolaştıktan sonra, hep aynı yollardan gerisin geri dönüp köye yollandı. Uzaktan, eğlence seslerini gene duydu. Bu sesler, ekinlerinin köklerinin nem emdiği toprağın derinliklerinden gelircesine, kulağına gürültülü bir gençlik türküsü iletti. Toprağın üzerindeki görkemli istenci eriyip gitti. Kötü bir düşünceyle yüzü karardı.

Köy yakınlarında, Tsveta’nın babası İlço Kominkin’e erişti. İlço dayı, bir yerden köye dönüyordu. Enü atını mahmuzladı, öfkeyle dizginleri çekti, selam vermeden geçip gitti.

— Nereye böyle, Enü? dedi İlço.

Enü, dokunaklı:

— Kör müsün be? diye yanıtladı. Köye gidiyorum.

İlço sustu. Enü’nün tez darılır bir çocuk olduğunu biliyor, ona sataşmak istemiyordu.

Enü arayı epey açmıştı. Ama birden atını çevirdi, geri dönüp İlço’nun karşısına dikildi:

— İlço dayı, dedi, küçük bir hesabımız olduğunu elbet unutmuş değilsin. Neden bana uğramazsın? Gel artık bu hesabı görelim.

Bu söz İlço dayının hiç hoşuna gitmedi:

— Doğaldır, böyle asıntıda bırakacak değiliz ya, Enü, elbet bu hesabı da görürüz.

— Görürüz... Ama ne zaman? diye bağıran Enü, atını yine köye doğru sürdü.

“Hora” dağılmıştı. Kızlarla delikanlılar, öbek öbek evlerine dönüyordu.

Çeşme başında Enü Tsveta’ya rastladı. Stanka ile dostça el ele vermiş, yürüyordu. Enü, onları görünce atını dürttü. At sıçrayıp şaha kalktı. Tsveta ile Stanka ürkerek kuşlar gibi bağırıştılar, koşarak yoldan çekildiler. Enü, onlara hiç bakmadan, bir şey demeden geçip gitti. İki genç kız gene yola çıktı. Ama, artık söyleşiyi kesmişlerdi, birbirlerine bakmıyorlardı bile.

VI.

O akşam Enü rakıyı fazlaca kaçırdı. Meyhanesinde bir satış işlemi oldu. Bu yüzden köylüler birbirini ağırlamaya koyuldu. Geç vakte dek içildi. Enü de onlarla birlikte içiyordu. Kanyak gibi sapsarı, keskin, yıllık küçük bir fıçı erik rakısı açmıştı. Dostları şen adamlardı. Hep omzuna ilişik ceketi ve tamburasıyla Gavril, ayrılmaz dostu Bazunek oradaydı. Gavril çaldı, Bazunek oynadı: Bayılıncaya değin. Enü de oyuna katıldı, ama rakı bacaklarının dermanını kesmiş, ayakta duramıyordu. Yüzü morarmış, gözleri körelmiş, göz kapakları kapanıyordu.

Bir süre geçtikten sonra, sandalyenin birine çöktü, başını eğdi, horlamaya başladı. Uyandırmak için neler yapmadılar, ama hiç gözünü açmıyordu. Bazunek kulağı dibinde cıgara kâğıtları yaktı, burnunu çekti, yararı olmadı. En sonunda şiddetle sarstı, kafasını doğrulttu, bağırdı:

— Enü be, kalk, bana bir kadeh rakı ver de seni evereyim... Sözde seninle hısım olacağız.

Enü gözlerini açtı, eliyle alnını sıvazladı, ayağa kalktı.

— Enü, rakı ver bana, kambur Stanka’yı alayım sana. Güzel değil, ama iyi yüreklidir. Sonunda, mal mülk sahibidir. Köyün en varsılı onlar değil mi? Otlağın yarısı onların. Moruk yarın ölünce, bunun üstüne kim konacak? Stanka. Başkası var mı? Yok.

Enü durağan, apaçık gözlerle Bazunek’i dinliyordu. Ölü denecek denli sarhoş yüzüne yavaş yavaş bir can gücü gelerek onu bir insan biçimine soktu. Bazunek, belki de şaka olarak, bu toprak delisi adamın kafasına bir düşünce sokuyordu. Verdikleri bir kadeh rakıyı almadı, artık içmek istemiyordu. Bazunek onu sarsarak daha çok içmeye zorlayınca, Enü kızdı, onları bir bir dışarı attı.

Bu gece, yatmadan önce, yatağında uzun süre oturdu: Başını elleri arasına almış, rakıdan sersemleşmiş olarak, Stanka’nın malını mülkünü hesaplıyordu. Bu düşünce, pek açık değildi. Kafasındaki rakı seli içinden yükselen bir duman gibi tütüyordu. Bu duman, Tsveta üzerindeki parlak düşüncelerini karartıyordu.

Ertesi sabah, Anna yengesi onu görmeye gitti. Odasında kahvesini içiyordu.

İvan’ın karısı, dostça:

— Kardeşim Enü, dedi, nerelerde kaldın böyle? Sen bizi unutuverdin.

— Öyle oldu, abla, gelemedim.

— Sana pek gücendim, kardeşim, gene de dargınım... Tsveta’yı görmemiş olsaydım, bu dargınlığım hiç, ama hiç geçmezdi.

Enü şaşkınlık ve merakla yengesine baktı, yüzü kızardı.

— Ben onu dün “hora”da gördüm. Sen gelmedin, ama ne güzel bir “hora” idi, bilsen! Senin gelmeyişine herkes şaştı, doğrusu... Bak Tsveta –işte o denli olur– pek güzel bir kız! Bugüne bugün köyün en dilberi o! Onun gibisi yad illerde de bulunmaz.

Enü, bu sözlere kızdığı halde, kendini tutarak:

— Beğendin, desene? diye sordu.

— Kız, bir harika! Bir de tatlı konuşması var! Ben anasıyla da görüştüm.

— Sakın, beni nişanlamış olmayasın?

— Daha değil, ama buna hazırım. Sen yalnız bana söyle; çiçek demetini elime aldığım gibi, evlerine koşarım.

— O denli ivedi davranmayalım, abla... Tsveta’nın nesi var ki?.. Bir güzelliği. E, güzellik de zamanla geçip gider.

— Ha, maşallah, bu da iyi! dedi Anna, şaşkın şaşkın. Daha ne istiyorsun? Gençlik, güzellik... Yetmez mi?

— Babası borç içinde, çok çocuklu. Başıma bela mı alayım? Sonra ne yaparım? Gelir getirecek bir parça toprakları olaydı bari, oysa...

Yengesi buna pek şaştı.

— Âlâ, âlâ! dedi. Bu zamanda, böyle bir düşünce! Toprak, varlık dediğin şey nedir ki? Ben güzelliği daha üstün tutarım.

— Ben varlıklı olmak, çiftlik sahibi olmak istiyorum. Atıma binip dolaşmaya çıktım mı, bir ucundan öte ucunu görmemeliyim.

Enü’nün ayık kafasında Stanka’nın babasının geniş tarlaları, çayırları uzandı. Bunu yengesine söylemek üzere ağzını bile açtıysa da yalnız gülümsemekle kaldı. Utanıyordu.

Kaynının sözlerini bir şaka niyetine alan yengesi, ona gene Tsveta’dan söz etmeye başladı. İçtenlikle ona sarılmalı, güzelliğinden dolayı memnun olmalı imiş. Anna, bir tatlı düşler evrenine daldı. O gelince, evleri nice şenlenecekmiş, kendisi nasıl sevinecekmiş, hep birlikte nasıl işe gideceklermiş!!

— Tanrı sizlere yavrucak da verir, inşallah! Eh, ne yapalım, bizimki olmadı; ama biz sizinkilerle avunuruz.

Yengesinin sözleri, Enü’nün gözünü açtı. Tsveta’ya beslediği güzel duygular, dünden beri solmuştu, gün yüzü görünce yine açıldılar. Yengesinin tatlı düşlerine latif şakalarla, iyi düşüncelerle, güzel sözlerle yardım etti. Kendisi de canlandı. Yeniden Tsveta’yı görmek istediğini duydu. Sıçrarcasına, hemen ayağa kalktı. Ancak, ilk karşılaşmanın anısı içini yakıyordu. Gene yerine oturdu. Kendi kendine konuşurcasına:

— O benden tiksiniyor! dedi.

Yengesi şaşkınlıkla:

— Nerden anladın, bunu? diye sordu.

— Bir kez pınar başında görüşmüştük; kaçtı benden.

Enü her şeyi olduğu gibi anlattı; ancak işi bir parça abartıyordu. Yengesi anlatılanları iyice dinledikten sonra:

— Olamaz, dedi. Kızcağız daha dün serpildi. Mutlaka utanmıştır, belki de ürkmüştür. Dünkü çocuk, deneyimsiz... Alıngan olduğun için, buna kötü bir anlam vermişsin... İster misin, bu işin aslını astarını ben anlayayım?..

— İsterim ya...

Enü’nün yüreğinden sanki bir taş eksildi, ruhu ağırlıktan sıyrıldı.

VII.

İvan’ın karısı pek sabırsızlanıyordu. Ev işlerine dinginlikle bakamıyordu. Daha çok Tsveta’ların mahallesini seçerek köyde şuna buna çıkmak üzere kesinlikle bir neden yaratıyordu. Tsveta’nın annesine rastlamak için evlerinin dolayından geçiyor, kapılarının önünde oyun oynayan çocukları sorguya çekiyordu. Tsveta’ların bahçesinin bulunduğu köyün alt yanındaki pınar başına uğruyor, bir türlü kimseyi göremiyordu. Enü de sabırsız olmuştu. Meyhaneyi bırakıp saat başı evi yokluyor, yengesinden hayırlı bir haber almak istiyordu. Bir şey sormak, onuruna ağır geliyordu, ama yengesi onun bakışlarından anlıyor, yeni bir şey söyleyemeyeceğini dolayısıyla anlatmak istiyordu. En sonunda, Anna dayanamadı, bir gün başını alıp Tsveta’lara gitti. El gün görüp de anlam çıkarmasın, dedikodu yapmasın, diye gizlice içeri daldı.

Tsveta’nın anası, İvan’ın karısının bu ziyaretini hiç beklemediği için şaştı, kaldı. Duyduğu bir şey vardı, ama bunu şaka sanmıştı. Anna, neşeli gözükerek şundan bundan söz etti. Dedi ki: “Rastgele şuracıktan geçiyordum, birkaç gün önce “hora”da pek hoşlandığım Tsveta’yı bir göreyim dedim.”

— Teyze, onun bana elti olmasını ne denli isterdim! diye sözlerine ekledi. Sustu.

— Ne diyorsun, Anna, bizim kızımız daha pek küçük. Gerçi kız evlat, yaban evlattır, ama kısmeti kim olacağı bilinmez ki...

— Bizim Enü onu pek beğenmiş, teyze. Bana hep ondan söz açıyor, hep onu övüp duruyor...

Tsveta’nın anası, İvan’ın karısının evlerine salt ağız aramaya geldiğini anladı. Bu, ona bir yandan övünç, memnunluk; öte yandan da üzüntü, acı verdi. Her nedense, Enü’ye kanı bir türlü ısınamamıştı. Onu nerede görse, bir ürküntü, bir tiksinti duygusuna kapılırdı. O dimdik başı, o kaş altından bakışları, o başkalarına saygısızlık halini hiç beğenmezdi. Ama Enü çalışkandı, varlıklıydı. Bu, her şeye bedeldi. Çalışmayı sevmeyen, içki içen, elinde avucunda nesi varsa, hepsini yiyip bitiren kendi kocası, ona az mı çileler çektirmişti?! Bari kızcağızı daha mutlu olabilseydi! İyi yürekli, zeki, hamarat, güzeldi. Acaba Tanrı onu da kapkara bir yaşam sürmek, mutluluğun ne olduğunu bilmemek zorunda mı bırakacaktı? Bu düşünceyle Tsveta’nın anasının yüzü parladı. Uzun süredir, sevinmediği denli sevindi. Yoksul evlerinin damına alacalı kuşlar gibi konuveren yeni, güzel umutlara kapıldı. Bir kez daha:

— Küçük, dedi, bizim kızımız daha pek küçük... Sizin Enü de... iyi çocuk. Hangi ana kızını ona vermek istemez?.. Ama bizim Tsveta daha dün serpildi, varsın o da delikanlı kızlık güneşinde bir parça açılıp saçılsın... En güzel sevinç budur.

— Pek doğru söylüyorsun, İlçovitsa teyze, ama bir kızın kısmeti çıktı mı, evermeli...

O sırada Tsveta içeri girdi. Tıpkı oğlan çocukları gibi, neşeli bir ıslık tutturmuştu. Elinde ak kır çiçeklerinden koca bir demet vardı. Anna’yı görünce duraksadı, somurttu; daha sonra geniş geniş, çocukça gülümsedi. Göğsünde yüreği bir bıldırcın gibi hopladı. Anna’yı selamladı, elini uzattı, ne diyeceğini şaşırdı. Anna, güler yüzle, bir alay övücü söz söyledi, sorular sordu. Gözlerini, çocukça bir utançla kızarmış bu güzel yüzden ayıramıyordu.

Anna, en sonunda:

— Sizi ziyarete geldim, ama biraz da görücü gibiyim, dedi.

Tsveta büsbütün şaşaladı. Annesine bakıp çekildi. Coşkudan bacakları tir tir titriyordu. Düşecek sanısıyla başını kutsal resimlerin yerleştirilmesine özgü rafın altındaki duvara dayadı. Yavrusunu bağrına basmış, tertemiz iri gözlerinden iri iri gözyaşları dökülen Meryem Ananın eskimiş resmi, kendi üzerine eğiliyordu.

Tsveta, olup bitenlerden habersizdi. Enü’nün kendisine laf attığı günden beri gönlünde bir yara açılmış, tatlı, çekici ağrılar ve isteklerle yaşamaya başlamıştı; ama insana güç verecek coşkun, olgun bir sevi duygusundan yoksundu. Tsveta daha bir çocuktu. Yaşam ona göre henüz sessiz bir ovada güneşin ısıttığı yemyeşil bir tarla gibiydi. Başını duvara dayamış düşünürken gözkapakları, halsiz, kapanıyordu. Dehşet! Karanlıklar içinde bilinmeyen dipsiz bir uçuruma yuvarlandığını sandı. Düşüncesiyle nice tatlı anlar yaşadığı Enü, kendisine yabancı, ürkünç göründü. Tıpkı bir avcı gibi, kendisine doğru koşuyor, kendisi de küçük bir kuş yavrusu gibi, bir yere saklanmak istiyor, ama önünde bir dipsiz uçurum beliriyor, barınacak başka bir yer kalmıyordu.

Birden, anasının sesini duydu:

— Tsveta, Tsveta!

Tsveta doğruldu, çevresine bakındı, başını Meryem Anaya çevirdi; istemeyerek bir haç çıkardı, neşesiz ve bitkin, kapıya yollandı.

Anna, ona araştırıcı gözlerle bakıyordu. Tsveta güzeldi, ama harlı bir ateşin üstünden geçmiş bir çiçeği andırıyordu.

— Ben... işi kendi aramızda görüşüp konuşalım, diye geldim. Başkası söyleyeceğine, biz ne diyecek, ne düşüneceksek, kendimiz bilelim daha iyi... Enü benim kaynımdır, onu kötüleyemem ya, doğal olarak överim onu. Ama siz kendi kendinize iyi düşünüp taşının, dedi Anna. Sonra Tsveta’ya dönerek:

— O, bir parça dargın olduğu halde, çok seviyor seni... dedi.

— Söylesene, bana neden dargınmış? dedi Tsveta, gülerek.

— Çocukluk, ne olacak... Sözde onunla konuşmak istememişsin, onu kızların yanında küçük düşürmüşsün...

— Ona söyle de beni bağışlasın, Anna abla... O gün o denli utandım ki... Korktum da... dedi gülerek Tsveta, yüreği ferahladı. Karanlık uçurum ortadan yok oldu. Mutlu düşüncelerinin ısıttığı yerine geçip oturdu...

Umutsuz olan annesi, çocuğunun yüzünün parladığını görünce, yine canlandı, sözde azarlayarak:

— Seni gidi Tsveta seni, bana bir şeyceğiz söylemezsin, değil mi?..

— Söyleyecek bir şey de olmadı ki, anne... Enü ağam nasıl bir adamdır, bilirsin... Her kızla şaka eder, benle de şakalaştı... o kadar.

— Bana dediğine bakılırsa, Tsveta, o senle hiç de şaka etmemiş. O günden sonra bir tuhaf olmuş... İşte ben de bunun için geldim, sizinle konuşmak istedim. İyi insansınız, ben sizi iyi olarak tanırım... Tanrı vere de ikiniz de mutlu olasınız...

— Tanrı vere, Tanrı vere! dedi anası.

Tsveta hemen Enü ile kendisi için uzun, ateşli bir duaya başladı... Ancak bunu pek belli etmedi. Tanrı’nın huzuruna sessizce, yere bakan gözlerle sundu.

— Senden Enü’ye selam götüreyim mi? diye sordu Anna.

— Çok selam! dedi Tsveta. Suya koyduğu demetten bir ak çiçek ayırıp sessiz bir durumda Anna’ya uzattı.

Tsveta Anna’yı uğurladıktan sonra, baharın ilk gezintisinden dönen bir arı gibi sersemleşmişti. Yerinde duramıyordu. Suya gitmek üzere bakraçları eline aldıysa da sokak kapısından dışarı çıkmaya cesaret edemeyerek geri döndü. Sokağa çıkmaktan utanıyordu. Kendisine öyle geliyordu ki, köyün tümü artık her şeyi bilmektedir, sanki herkes onu görmeye çıkacak:

— Bakın, Enü’nün nişanlısı geçiyor! diyecek.

Tsveta, ne yapacağını bilmiyordu. Sandığını açarak yeni giysisini prova etti, avlu içerisini süpürdü, kapı önünde durarak sokağa baktı. Ama insanları görünce, bahçeye girip saklandı. Her yanda küme küme çiçekler açmıştı. Yabanıl geyik otları kokuyordu. Çitin dibinde ıtırlar vardı. Hepsini birer birer gezdi, dolaştı. Kimini temizledi, kiminin yapraklarını düzeltti, kimini de sevdi, okşadı. Kendi kendine Enü ile konuştu... Ona gizlice bir şeyler söyledi, ama sonra utanıp arıların yanına gitti. Kovanlardan yaldızlı kıvılcımlar halinde çıkıp havada vızıldaşıyorlar, sonra gene yerlerine dönüyorlardı. Ev işleri, tutumluluk konusunda ibret alınacak bu hayvanlara uzun süre dalgın dalgın baktı. Düşünceleri, tıpkı bunlar gibi, bir bir Enü’ye varıyor, ama geri dönmüyordu; orada, tüm köy otlağının, bütün ovanın göründüğü yüksek damlı, iri pencereli güzel, tertemiz ağa evinin çevresinde uzun, pek uzun dolaşıyordu. Mutlu, memnun, oradan köyü seyrediyor, omzunda Enü’nün erkek elini sezinliyordu... Bu düşüncelerden sonra yüreği, şu arı kovanları gibi, balla doldu. O denli yüklüydü ki, buna dayanmak zordu.

Tsveta, işi birisine açmak istiyordu. Hemen Stanka’yı anımsadı, çok sevindi; bunca apansız gelen bir mutluluğun yükünden kurtulmuş gibiydi. Birkaç çiçek koparıp dar sokağı koşarak geçti, Stanka’gilin büyük ahırlar, ambarlar, samanlıklarla çevrili geniş avlusuna daldı. Bu sayvanlardan birinin altında, beze sarılmış bir harman makinesinin ağır, soğuk gövdesi duruyordu.

Stanka, evin önündeki gölgeliğe oturmuş, örgü örüyordu. İşine pek dalmış olduğundan Tsveta’nın geldiğini anlamadı, gölgesi güneşi örtünce titredi. Çocukluk arkadaşı olan iki genç kız, sevinçle selamlaştı. Stanka sakat vücudunu doğrultarak Tsveta’yı içeri çağırdı.

— Burada otursak, dedi Tsveta, daha iyi.

El ele vermiş olarak kaldılar.

Stanka’nın zeki, üzgün, iri gözleri uzun süre Tsveta üzerinde dolaştı. Onu hiçbir vakit böyle canlı, böyle ateşli, böyle güzel görmemişti.

— Bugün ne olmuş sana, Tsveta, kendine hiç benzemiyorsun.

— Sarhoşum, sarhoş! dedi coşkuyla Tsveta, bir ayağı üzerinde bir kez döndü, elindeki çiçekleri beklenmedik bir devinimle Stanka’nın başı üstüne serpti.

— Ah, Stanka, bilsen neler oldu, neler!..

Stanka şaşkın şaşkın ona baktı; gönlüne doğan bir duygunun ya da kıskançlığın kötü gölgesi yüzünde belirdi. Sakat kimselerde, sapasağlam, mutlu insanlara karşı hep böyle bir duygu bulunur.

— Ne var, ne oldu? diye merakla sordu, ama yüzündeki durgun kayıtsızlık değişmiş değildi.

— Nişanlanıyorum...

Stanka yere baktı.

— Enü ile nişanlanıyorum... Bugün yengesi bize gelmişti... Aramızda söz kestik... Ama yalvarırım, Stanka, dilini tut, bunu ancak sana söylüyorum.

Stanka birdenbire Tsveta’nın elini bıraktı, sapsarı kesildi, duvara sürünerek döşeme taşlarına yuvarlandı, oturduğu sandalyeye başını çarptı.

Tsveta ürkmüştü. Korkuyla bağırdı, eğilip arkadaşının başını tuttu, kaldırmaya çalıştı. Ancak o, bir kafatası gibi sarkıyordu.

Stanka’nın anası, şaşkınca evden fırladı; çocuğunun durumunu görünce, başına vura vura ağlamaya başladı.

Tsveta:

— Çabuk su getir, Dona teyze, fenalık geldi ona! dedi.

Stanka’nın anası, bir çanak su getirdi. Tsveta’nın demetinden yere düşmüş bir çiçek sapı ile Stanka’nın solgun yüzüne su serpti. Stanka titreyerek gözlerini çılgınca açtı, yavaşça:

— Enü... diye mırıldandı.

Tsveta utanarak başını yere eğdi. Stanka sayıklarken kendi gizini ele verecek, diye düşününce ürperdi.

Anası Stanka’ya yeniden su serpti. Stanka yine gözlerini açarak bir Tsveta’ya, bir de anasına bakıp gülümsedi.

Tsveta:

— Stanka, şekerim, kalk! diyerek onu yeğnilce doğrulttu.

Stanka başını kaldırdı.

— Tanrım, ansızın nasıl da fenalaştım...

Onu sandalyeye oturttular.

— Şimdi artık bir şeyciğim kalmadı...

Anası:

— İçeri girelim mi? diye sordu.

— Yok, burası daha iyi... Şimdi geçer... Birazcık başım döndü, o kadar.

VIII.

Stanka yatağa düştü. Hastalığı öyle ağır bir şey değildi, ama herkesi üzüyordu. Cılızlaştı, sessizleşti. Bacakları tutmadığı için gezinemiyor, gün boyunca pencere önündeki yatağında oturup düşünceye dalarak dışarısını seyrediyordu. Ağrıyan bir yanı yoktu. Ancak bir halsizliğe uğramış, bir-iki hafta içinde tümüyle zayıflamıştı. Tsveta, her gün onu ziyarete gelirdi. Enü’den, mutluluğundan başka bir şeyden söz açmazdı. Daha nişan olmadığı halde, yüzük alıp vermişlerdi; Enü onlara gider, Tsveta Enü’gile gelirdi, hele İvan’ın karısından hiç ayrıldığı yoktu. Tsveta, parlak bir eğlence içinde yapılacak büyük bir nişan törenine hazırlanıyordu. Yepyeni giysiler, süslü armağanlar dikiliyordu. Artık Enü’nün nişanlısı olduğunu tüm köylü biliyor, bu haberle herkes oyalanıyordu. Böyle bir olay çevresinde her zaman görüldüğü gibi, kimi Tsveta, kimi Enü üstüne türlü çeşitli söylentiler döndü, dolaplar çevrildi, iftiralar atıldı. Tsveta’nın gönlü çokluk kırılıyor, ama her şeye göğüs geriyordu; çünkü Enü kendisini seviyor, koruyordu.

— Sen el-günün masallarına kulak asma, Tsveta! diyordu. Tsveta, mutluluğunu hep Stanka ile paylaşmak isterdi. Stanka ise, onu ürkmüşçesine büyümüş gözlerle dinlerdi. Tsveta’nın ruhundan kahkaha, çığlık ya da acılı gözyaşları taşmaya başlayınca, Stanka söyleşiyi başka yola çevirirdi. Bir kelebek denli yeğnil, renkli Tsveta avluyu aşıp gidince, Stanka birisi yanına gelip üstüne taş yığmış sanırdı. Tsveta’dan iğrenmeye başlamıştı. Yatağı üzerinde uzaktan onun geldiğini gördü mü, yalnız ve yalnız mutlu Tsveta’nın öyküsünü duymasın, diye kendini ağır hasta ya da uykuda gösterirdi.

Stanka’nın anası, kızına her gün nesi olduğunu sorardı. Papazı okumaya, afsuncu karısını üfürmeye çağırmak isterdi, ama Stanka inatla bırakmazdı.

Anası kızının hastalığının herhangi bir hastalığa benzemediğini, gönlünde bir ağrı bulunduğunu görüyor, acısını öğrenmek istiyordu, ama Stanka her sefer aynı yanıtı veriyordu:

— Bilir miyim, ne olduğunu? Bir şeyciğim yok benim.

Geceleri derin bir uykuya dalarak sayıklıyordu. Anası, o duymasın, diye yavaşça yanına yaklaşıp Stanka’nın ağzından çıkan şaşırtıcı, birbirini tutmaz laflardan acısını anlamaya çalışıyordu. Stanka uzun süre sayıklıyor, bir sıtmalı gibi yatağında güçlükle dönüyordu...

— Tsveta, yalvarırım sana... Şu dikeni çıkar. Atla, atla... Tanrım, ne güzel çiçekler!.. Ben onu kaldıramaz mıyım? Bak, ne yeğnil taş... Bez... küçük kulübe...

Stanka’nın sayıklaması korkunçtu. Karanlık yatak odasında bu şaşılası, tutarsız sözler, birtakım önbililermiş (kehanet) gibi çınlıyordu. Anası kızını uyandırmak için yavaşça dürtüyor, ama Stanka, derin ve ağır, uyuyordu. Uyanınca da artık uyuyamıyordu.

Tsveta bir-iki gün gelmese, Stanka gene acı çekmeye başlardı. Tsveta’nın bilmeden yüreğine döktüğü zehir, çekici olmuştu, çünkü bunda tatlı bir ad –Enü– vardı. Bunu duymaya gereksiniyordu. Onun nereye gittiğini, ne yaptığını, ne düşündüğünü bilmek istiyordu. Bunu da ancak Tsveta’dan öğrenebilirdi. Bu yüzden, anasını onu çağırmaya gönderirdi.

Tsveta hemen gelirdi. Elinde şişlerle arkadaşının yatağı dibine oturur, örgüsünü örerek anlatırdı. Gözleri durmadan yanan, şaşılası güzel alevlerle parıldar, yüzü kızarır, dudaklarından gülümseme eksik olmazdı. Enü adını gerekli, gereksiz her yerde bin kez anardı. Stanka onu hırsla, geniş geniş açılmış gözlerle, dalgın düşüncelerle, korkulu bir yüzle, sanki ölülerin geçişini seyredermişçesine dinlerdi. Sonra yavaş yavaş yatağına uzanarak gözlerini yumar, ağır bir sesle fısıldardı:

— Beni yalnız bırak, Tsveta, dinleneyim.

Arkadaşını yalnız, rahat bırakmak isteyen Tsveta kalkar, ayak uçlarına basarak gürültüsüzce çıkıp giderdi. Çünkü Stanka’yı çok severdi. Böyle en mutlu anında Stanka’nın kendisine karşı gösterdiği ruh soğukluğunun nedenini bir türlü anlamıyordu. Her şeyi hastalığına yoruyor, iyileşmesi için Tanrı’ya yalvarıyordu.

Tsveta kapıları kapayınca, Stanka yatağında doğrulur, istemeyerek öfkeli öfkeli parmaklarını çıtlatır, Tsveta’ya gözdağı verir, sonra yatar, gözlerini kapar, Enü’yü düşünürdü.

Uzak akrabasından Bazunek, bir gün Stanka’gile gelmişti. Fitil gibi sarhoştu. Stanka’yı görmek üzere buradan geçmişti. Stanka’nın anasının kendisine bir şey ikram edeceğine güveniyordu. Stanka, yapayalnız, yatıyordu.

Bazunek, kollarını sallayarak bağırdı:

— Ne o, Stanka, yatıyor musun? Ha, bak, ben senin hastalığının ne olduğunu biliyorum. Ama sen ahmağın tekisin, neden Bazunek amcana söylemezsin?.. O elinden gelen her şeyi yapar da ille seni kurtarır... Enü’yü sen pişmiş bir tavuk gibi önünde göreceksin... Hani, nişanlanmış, diyorlar ya, boş laf o... Söz verilmiş, söz alınmışmış... Ama İlço’gilin Tsveta’sı ona layık mı?.. Onun ruhunu avutur mu?.. İster misin, ben onun aklını başına alayım?..

Stanka titredi. Bu adam, gönlünün gizlerine kabaca dokunuyordu, ama bir kurtarıcı gibi geliyordu... Atak sözleri kendisine çaba, cesaret verdi... İçinde bir savaşım isteğidir uyandı... Şimdi güçlü olduğunu, ayağa kalkmak için bir neden bulunduğunu görüyordu...

Başını doğrultarak karyolaya oturdu.

— Neler söylüyorsun, Georgi amca?..

— Herhalde, budalaca laflar değil... Sen yalnız bana izin ver... Ben çok şey bilirim. Bunu da ben anladım, sana yardım edebilirim... O domuzu, Enü’yü ben tanırım! Toprak delisidir, o. Toprak için canını verir...

Stanka, açıklayacak bir başka şey bulamadı... Sanki bütün yaşamı boyunca hep bu günü beklemişti, ivedice işe başlamak istiyordu... Kendisine ansızın her şey olabilir gibi göründü.

— Bakalım, bana yardım edebilir misin, Georgi amca?..

— Sorar mısın, yavrum... Ben neden geliyorum, buraya? Beni Tanrı gönderiyor. Ben onun buyruğu ile geliyorum, buraya...

— O halde sen ne yapacağını da bilirsin...

— Bilirim ya! Sen yalnız bana izin ver, bekle, kimseden korkun olmasın.

— Bildiğini yap, göster kendini, Georgi amca... Senin iyiliğini hiçbir zaman unutmam.

IX.

Enü, köy topraklarının en güzel yerinde, kardeşinin ve kendisininki arasında koskocaman bir tarla satın alıyordu. Enü, burada bir çiftlik kurmak niyetindeydi. Köyden uzakça olduğu halde, yeri pek güzeldi. Deresi, suyu tatlı pınarı vardı. Enü’nün biri kalıttan, biri satın alınan en büyük çayırlarından ikisi de orada bulunuyordu.

Pazarlıkta köylülerin birçoğu bulundu. Enü herkese ikram ediyor, kendisi de içki içiyordu; kızgın kafasıyla pek öfkeli görünüyordu. Satıcı, Enü ile uzun uzadıya uğraştı. Paraya gereksinmesi vardı, Enü’ye çok borcu da vardı. Şimdi hem borcunu ödesin, hem elinde biraz para kalsın, istiyordu. Enü inatçılık ediyordu. Bir fiyat vermiş, oracıkta kalakalmıştı. Bunun iyi bir fiyat olduğuna ilişkin gösterdiği kanıtların sonu gelmiyordu. Bir köşeye çekilmiş köylüler işin bitmesini bekliyorlar, çünkü her iki yandan da birkaç kadeh rakı koparacaklardı. Enü’ye daha çok vermesi, satıcıyı biraz daha indirim yapması konusunda kandırmaya çalıştılar. Herkes yüksek sesle bağırıp çağırıyordu. Her biri kendi sözünün son ve kesin söz olmasını istemek yarışına çıkmıştı. İlkin Bazunek Enü tarafını tutuyordu, ama sonra o da fiyatı yükseltmek üzere karşı tarafla birlik oldu.

— Enü be, dedi, sen bir çorbacısın, ama bizsiz yapamazsın. Tarlanın değerini ver ki, ürününe güvenesin. Sen onun parasını yüz kat çıkarırsın, ama bizim güvenimize de layık olmaya çalışmalısın. Bilirsin ya, bir gün herkesi dolandırdığını söleyiverirler! Bunları senin çıkarın için söylüyorum.

— Doğru, çok doğru, Georgi Ağa! dedi Enü, bir kadeh rakı çekti, düşündü. Sonra kesinlikle: Pekâlâ, dedi, veriyorum. Sizin dediğiniz gibi olsun.

Satıcı ile alıcı “tokalaştılar”, pazarlığı “kestiler”. Satış senedi yapıldı. Enü pey akçesi verdi, tanıklar imza etti, sonra içkiye dalış yaptılar.

Bir süre sonra Bazunek hileci, gizemli bir davranışla Enü’yü odaya çağırdı. Enü, belki o da bir şey satar, sanısıyla kolundan tutup içeri çekti.

— Kapıyı iyi kapa! dedi Bazunek.

— Ne var?

— Enü, sen bir iş adamısın, toprağı seversin, ben her şeyi bilirim. Ama bir şeyde yanlış davrandın, şanına yaraşır koca bir mülkü elinden kaçırdın. Sen kambur Stanka ile evlenmelisin... Kız pekâlâ kız, nesi var? Babasının malı, mülkü, bilirsin ya, hepsi sana kalacak... Anası, babası moruk, ömürleri tükenmiş, bir kızları var... Doğrusunu istersen, onun ömrü de pek uzun süreceğe benzemez. O halde?

— O halde?..

— O halde, düşün, taşın. Gökten zembille inercesine böyle bir varlığın gelişi... ne demektir? Bunun sahibi sen olmalısın, çünkü o ancak sana yaraşır. Ama sen ne yaptın? Bir kör gibi, gittin de en yoksul evin kapısını çaldın, elin uşaklarını beslemek için... Tsveta iyi kızdır, ama kadın kısmı bir çuhaçiçeği gibi açılıp solar... Çok yanıldın, çok... İğneyle kuyu kazmaya kalktın⁷.

Bazunek’i dinlediği sıra Enü’nün gözleri faltaşı gibi açılıyordu. Bulduğu bu ender şeyin ağırlığına dayanamayarak karyolasına yıkılırcasına çöktü...

— Büyük bir çılgınlık yaptım, Bazunek! derken elini alnına vurdu...

— Daha geç kalmış sayılmazsın, her şey düzelebilir... Fırsatı kaçırma... Devlet kuşu insan başına ömründe bir kez konar, kaçırdın mı, artık yakalayamazsın.

Enü’nün kafası altüst olmuştu. Birdenbire yaşamda korkunç bir yanılgının önünde bulunduğunu anlayıverdi. Stanka’dan kendisine çok sık söz etmişlerdi. Onun kendisinden ayıramadığı güzel gözlerini de çokluk görmüştü. Ama onu hiçbir zaman düşünmemişti. Şimdi geniş tarla ve çayırları, iki bahçe ile değirmeni, dağdaki orman ve otlağı ile onun babasının tüm mal ve mülkünü gözlerinin önüne serdi, bu varlığın bütününü kucaklamak istiyordu, ama kolları bağlıydı. Kendi kendini bağlamıştı... Büyü ya da düzenle gözlerini körelten Tsveta’ya karşı bir kin, bir hınç duydu. Ayağa kalktı, yumruğunu masaya vurarak dedi ki:

— Aptalın biriyim ben, vesselam... Buna sahip olmak varken, elimden kaçırdım.

— Yok, yok Enü... Daha vakit var, fikrini değiştirirsin...

— Sonra, ne derler?..

— Adam sen de, umurunda bile olmasın. Serçeden korkan, darı ekmez...

— Bunu düşünmeliyim...

— Ama kısa kes... Bu işte çok düşünme sökmez.

Enü, pek çok içmiş olduğu halde ayılıverdi. Altından kalkamayacağı iri bir kaya ile birisi sanki üstüne çullanıyordu. Pişmanlık, aşağısama, utangaçlık duyuyordu. Bir çocuk kendisini aldatsın da koskoca bir varlığı elinden kaçırsın! Akıl alacak şey değil! Yerinde duramıyordu. Atını getirmelerini söyledi, köylüleri meyhanede bırakıp yeni satın aldığı tarlayı görmeye gitti. Ancak köyden çıkar çıkmaz, atını Stanka’gilin değirmenine sürdü; ona alıcı gözüyle baktı, koyverilmiş öküzleriyle oracıkta bekleşen dört ekin arabasını iki kez saydı. Daha sonra, kaymak gibi taptaze, yumuşak bir yeşilliğe bürünmüş bahçelerin yanından geçti. Oradan otlağa yollanıp Stanka’nın babasına ait bütün tarla ve çayırları gözden geçirdi. Her birinin önünde duraklıyor; her birinin önünde pişmanlığını yere tükürüyor, elini alnına vuruyor, kendi kendisine kızıyor, Tsveta’ya karşı kin ve hıncı gitgide artıyordu.

— Nasıl oldu da yanıldım, nasıl oldu da yanıldım? diye yineliyordu. Düşüncelere dalmış bir hükümlü gibi, başını yere eğerek ağır ağır gidiyordu.

Rastgele, Tsveta’ların ufak parçalar halindeki cılız toprakları kıyısından da geçiyor, o zaman öfkesi kabarıyor, Tsveta’nın babasına yüksek sesle kabaca küfürler savuruyordu.

— Nereden bu kurtları başıma musallat ettim, diri diri yutacaklar beni! diyerek yumruklarını sıkıyordu. İçindeki şeytan, Tsveta’ların evine dalmak, kırbacı eline almak, her birini pataklamak isteğini kışkırtıyordu.

X.

Enü, üzüntülü ve keyifsiz, meyhanede dolaşıyordu. Hiç kimse yoktu. Bugün herkes işteydi. Kollarını bağlamış, başını yere eğmiş, bir aşağı bir yukarı dolaşıp düşünüyordu. Kaç gündür, ne eve uğradığı vardı, ne de son zamanda görüşmeyi sıklaştırdığı Tsveta’lara... Tsveta, kaygılı, kötü sezintilerle onu bekliyor, kimseyle konuşmuyor, dışarı çıkmıyordu. Enü ise, artık onu düşünmek bile istemiyor, zihninde adı, sevimli yüzü canlanınca öfkeye kapılıyor, kendisini bağlanmış, aldatılmış sezdikçe köpürüyordu.

Şimdi, aşağı yukarı gezindiği gibi, Stanka’gilin tarlalarını düşünerek kaç dekar tuttuklarını hesaplıyordu. Suratı asık, ürkünçtü.

Birdenbire, bir komşu kızı hızla, soluk soluğa içeri daldı. Korkuyla bir tezgâha, bir de meyhanenin köşelerine baktı.

Enü, kızgın:

— Ne var? Kimi aradın? diye sordu.

— Enü ağa, Anna ablam dedi ki, şimdicik eve gidecekmişsin. Tsveta ablam da onlardaymış...

Ürperen Enü, ayağını öfkeyle yere vurdu.

— Söyle ona, gitmeyeceğim bakalım. Tsveta ablan da geldiği yere dönsün. Ben onun yüzünü görmek istemiyorum, artık.

Kızcağız ürkerek meyhaneden fırladı, koşa koşa haberi Anna ablasına iletti.

Bunu duyunca, Tsveta sarardı, gözlerini yere dikti, bir sözcük daha etmeden, gitmeye hazırlandı. İvan’ın karısı, onu bırakmak istemedi. Elinden tutarak okşayıcı sözlerle gönlünü almaya, geçirdiği ağır acıyı yumuşatmaya, onarmaya çalıştı; ama Tsveta usulca elinden sıyrıldı:

— Her şeyi anladım, Anna abla, dedi... Kabahat bende değil... Yargıyı Tanrı versin!

Sonra merdivenleri ağır ağır inerek büyük bir sevinçle ayak bastığı bu geniş avluyu ufak tefek adımlarla geçti, bükük boynu ile sokağa çıktı. Rastladığı kimseler durup durup ona baktılar, ağladığını sandılar.

Bundan sonra, bütün bir hafta içerisinde bir şey duyulmadı. Ne Enü, ne Tsveta insan yüzüne çıkıyordu. Ama çarçabuk her şey anlaşıldı. Enü Tsveta’dan vazgeçmiş. Tsveta yüzükle çiçek demetini geri göndermiş. Enü ile ilgili hiçbir şey anımsamak istemiyormuş.

Az sonra Enü Stanka ile nişanlandı, halk yoruma başlayıncaya dek, düğün işi de olup bitti.

Enü karısını, bir çırpıda başa çıkan, ancak henüz tamamlanmamış yeni bir eve götürdü. Kabahatliymiş gibi, kardeşinden ayrıldı. Onu öz kardeşi gibi seven yengesi, kendisinden soğudu. Beriki onu görmekten çekiniyor, öteki ise yolda rastlaşınca ona bakmaktan ürküyordu.

Stanka, bir gül gibi açıldı. Sarı, üzüntülü yüzüne bir kan, bir renk geldi, sevinçten parladı; güçsüz gövdesi sanki yeni bir güç kazandı, bayağı düzeldi. Bayram olup olmadığını düşünmeden, her gün ipek mendiller, yeni giysilerle geziyor, Türk liralarından bir gerdanlığı boynundan eksik etmiyordu. Kendini yalnız ev işlerine vererek küçüklüğünden beri taptığı Enü’ye bir tutsak oldu. Enü, daha önce tasarladığı yerde bir çiftlik kurmaya hazırlanıyordu. Satın aldığı tarlaları, çayırları gruplandırıyordu. Aynı yerde, Stanka’nın babası da ona baştanbaşa ekilmiş iki kocaman tarla armağan etmişti. Enü, o yeri dikenli telle çevirdi. Ancak kardeşi İvan’ın koca bir tarlası, oraya demir bir çivi gibi sokulmuş olduğundan, kırk-elli dekarlık bir toprağı içine alan geniş kareyi bozuyor, çiftliğini parçalıyor, tel örgüsünü eğriltiyordu. Enü bunu hiç istemezdi, ama katlanıyordu, çünkü daha ayrılalı pek az olmuştu, babalarının gömütünü henüz ot bürümemişti. Başka bir tarla ile değiş tokuş etmeyi kardeşinden istemek aklına esiyordu, ama bunun gibi bir yerde, bunun gibi güzel bir tarlası yoktu. Bunu satın almayı ise, hiç istemiyordu, çünkü kardeşi bunu dünyada satmazdı. Baba toprağına, kutsal bir toprak değeri verirdi.

Her gün Enü, ahır ve samanlık yapımı için çiftliğini dolaşıyor, her gün oraya değil, sanki yüreğine bir çivi gibi batan kardeşinin tarlasına öfkeleniyordu. Kimi zaman bu onu o denli kızdırırdı ki, bütün bütün köpürmüş, öfkelenmiş, alevlenmiş olarak dönüp körkütük içerdi. Şarabı bilmez, yalnız rakı içerdi. Stanka –karısı– ilkin onun bu sarhoşluğunu şaka niyetine almıştı. Onu evde sevinçle karşılar, bir çocuk gibi güler, çizmelerini çıkarır, sarhoşça gevezelikleriyle eğlenirdi. Ancak, pek çabuk dayanılmaz bir yaratık olmuştu. Karısının acınacak durumu, sinirine dokunuyordu. Stanka ona bir eş gibi davranıyor, onun da kendisine bir eş olmasını bekliyordu. Onunla paylaşacağı şeyleri, onun tasarılarını, düşüncelerini, kazanç ve zararlarını bilmek istiyordu, ama o kendisine hiçbir şey açmıyordu. Stanka’ya sevecence katlanıyor, her zaman ona kurban gittiğini bilmesini istiyordu. Onun yanında olabildiğince az kalmaya bakıyordu. Gündüzün meyhanede duruyor ya da kır işlerine gidiyor, geceleyin Stanka’nın beklemekten usanıp uyumuş olduğu geç vakitler eve dönüyordu. Sabahleyin erkence, çabucak evi bırakıp meyhanede kahvaltı ediyordu. Yavaş yavaş Stanka’dan uzaklaşıyor, onu unutuyordu. Stanka da Enü’ce sevilmediğini, zavallılığıyla ona ağır geldiğini anlamakta güçlük çekmedi. Buna sessizce, dayançla razı olup bir kadının gücündeki her türlü araca başvurarak düne değin inandığı mutluluğunu elden kaçırmamaya çaba gösteriyordu. Vücudunun sakatlığı yüzünden ona pek çok acımışlardı, şimdi başka bir şey için de acımalarını istemezdi. Yaşamda bir utku kazandığını biliyordu, herkes de bunu böylece bilmeliydi. Onun için Stanka her şeyi örtbas etmeye çalışıyordu. Gizlice falcı ve afsuncu karılarını çağırdı, büyü yaptırdı, Enü’ye göstermeden evin içine otlar, tütsüler, sular serpti. Ancak o daha beter, daha hırçın, daha kaba oluyor, eve daha az geliyordu. Artık geceleri de gelmez olmuş, meyhanede yatmaya başlamıştı. Stanka arıklaştı, pörsüdü, çöktü.

Enü ise, bambaşka bir adam oldu. Pek genç olduğu halde şişmanladı, yüzü tombullaştı, ağzı sanki genişledi, yürüyüşü ağırlaştı. Toprak satın almayı sürdürüyor, bunları çiftliğine katıyor, hep oralarda dolanıyor, tel örgüsünün yerini değiştiriyor, gün günden kardeşinin tarlası nasıl gözüne battığını görüyordu. Bu tarla, Enü’ye rahat vermiyordu. Buna nasıl sahip olacağını, çiftliğini nasıl toparlayacağını düşünüyordu. Bu düşünce durmaksızın kafasında vızıldıyor, geceleri kendisini uykudan uyandırıyor, içki içtiği sıralar da büsbütün çileden çıkarıyordu. Kimi zaman bu düşünce kendisini o denli öfkelendiriyordu ki, kardeşine bir düşman gözüyle bakmaya başlıyordu.

XI.

Tsveta’nın kendini toparlaması çabuk oldu. Gençliği, hamaratlığı; çektiği acıya, uğradığı onur kırıcı şeye üstün geldi. Belki de bütün bunlar onun iyiliği içindi. Herkesle barıştı, el-günün dedikodusunu budalaca bulduğu için pek ilgilenmedi. İlk sevgisi kısa sürmüş, kolayca kırılmıştı. Ama, kendisini yıkamamıştı. Enü’nün zavallı Stanka ile evlenmesi ise, onu büsbütün memnun etmişti. Eskisi gibi güzel olduğu için de herkes ona sevinçle bakıyordu.

Bütün bir yıl Stanka’yı görememişti. Stanka hiçbir yere çıkmıyordu. Bir gün rastgele köy bakkalında karşılaştılar. Stanka onu görünce şaşırdı, çabucak kaçmak istedi. Tsveta ona selam verdi, apaçık bir sevinç gösterdi.

— Nasılsın, Stanka... iyi misin?..

Stanka, arkadaşına elini uzattı, öyle üzgün baktı ki, Tsveta ona acıdı. Her ikisi birlikte çıkarak sessizce yürüdüler.

— Tsveta, kardeşim, bağışla beni, cancağızım... Ben sana büyük bir kötülük ettim, dedi, sesi boğuk boğuk çıkıyordu, gözlerini yere dikerek, içini çekerek şunları ekledi: Onun için, Tanrı da beni cezalandırdı.

— Artık her şey unutuldu, Stanka... Alınyazısı bozulmaz.

— Büyük bir yanlış yaptım, Tsveta. Sana karşı çıktım, şimdi de mutsuzum. O da... Seni almış olsaydı, o da başka türlü olurdu... Onun gözünde hiçbir değerim yok... Mala, toprağa tamah etmiş, başka şey düşündüğü yok... Pek acılıyım, kardeşim. Çokluk senin yanına gidip içimi dökmek, ağlamak istiyorum, bana en yakın sendin... ama kabahatliyim, utanıyorum...

Stanka kendini tutamayarak ağlamaya başladı. Tsveta’nın omzuna başını hafifçe yaslamış, mendilini çıkarmış, gözyaşlarını siliyordu. Yolda kimse bulunmadığı için, acısını alabildiğine bıraktı, sesle hıçkırıp ağladı.

— Yüreğim pas tuttu, kardeşim. Senin yanında ağladığım sürece hafifliyorum. Tanrım, neden bana doğru yolu göstermedin de en yakın olana karşı günaha soktun? Tsveta, benim sevgili Tsveta’cığım, sakın bana darılma, kızma. Ben cezamı gereğinden çok çekiyorum. Her halde ben çok kötü bir insan olmalıyım ki, Tanrı beni küçükken cezalandırmış... Ama sen dilini tutmalısın, kardeşim. Başkaları bir şey bilmemeli... Bilmeleri Enü için de hayırlı olmaz...

— Ağlama, Stanka... Neyin var bilmiyorum, ama hepsi geçer... Dünyada acısız, kaygısız kimse yoktur, diyerek Tsveta onu avutmaya çalıştı.

— Benimki kimsede bulunmaz, Tsveta.

Enü’gilin kapısına varan sokağa saptılar. Tsveta Enü’gilin evinden çıkıp gittiği günden beri buradan geçmiş değildi. Bu anıyla yüreği burkuldu. Kaçmak istiyordu. Ama Stanka elini tutuyor, gözyaşlarıyla ıslatıyordu.

— Beni unutma, kardeşim, benim için kötü şeyler düşünme, dedi Stanka, onu kucakladı, başını umutsuzca göğsüne bıraktı...

O sırada nal sesleri işitilince, Tsveta ile Stanka ivedice vedalaştılar. Stanka sanki kaçıyordu, ardından kapıyı hızla çarptı. Tsveta ağır ağır, düşünceli düşünceli yürüyordu. Köşeyi dönerken, birdenbire, atına binmiş olan Enü ile karşılaştı. Zvezdelin sıçrıyor, yelesini kırıyordu. Tsveta ürkerek kıyıya çekildi, sanki duvara yapışıp kaldı. Enü, onu görür görmez, atını durdurmak istedi, sarhoşça bir davranışla seslendi:

— Günaydın, Tsveta...

Ancak Tsveta ona bakmadan ivedi ivedi yürüdü. Enü atı çevirmiş, ardından yüksek sesle, çılgınca bağırıyordu:

— Tsveta, Tsveta, dur, sana yalnız bir çift söz söylemek istiyorum, yalnızca bir çift söz... Af dilemiyorum... Ancak şunu söylemek istiyorum: Sevgisiz yaşam sıfırdır, bir cıgaraya bile değmez.

Enü yoluna engel olmak istiyordu. Tsveta pek korktuğu için, önüne gelen ilk kapıya daldı.

XII.

Enü yine atına binmiş, çiftliğe gidiyordu. Bir öğlen sonu idi. Kapkara yaz bulutları gökyüzünde kaynaşıyor, uzaktan gürültüsü işitiliyordu. Ansızın bir sağanak geldi, yine güneş açtı. İri kurşuni bir bulut güneşi kapladı, Enü’nün çiftliği üstünde durdu, uzakta kararan ormana çakılıp kaldı. Daha sonra orada tertemiz, dupduru, tüm bir gökkuşağı kıvrıldı. İki ucu ıslak çayırlarda sona eriyor, oralarda yaldızlı kıvılcımlar titreşiyordu. Enü’nün ardında kalan köy, bütün bir ağaçlık ova güneşten parlıyordu. Tüm toprak taze bir hava alıyor, sanki yeni doğmuşa benziyordu.

Zvezdelin, uslu ve keyifli yürüyordu. Parlak gerdanını kırıyor, sallıyor, efendisini duygu ve övünçle taşıyordu. Sık sık yaptığı bu çiftlik gezintilerinden pek hoşlanıyor, yoldaki güzel görünümleri seviyor, hele yakın pınarın suyuna bayılıyordu. Koyağı aşarak meşe ve kayın fidanlarından sık bir ormanın kıyısındaki yüksek düzlüğe tırmandılar. Issızlıkta gugukkuşunun bir köşeye çekilmiş, düzenli sesi duyuluyordu. Bu ses, toprakla ilgili korkunç birtakım düşüncelere dalmış olan Enü’yü uyandırdı. Birdenbire Zvezdelin’in gemini çekip durdurdu. Gökkuşağı, tüm çevreyi kaplayan kurşuni bulutun üstüne çakılıp kalmış gibi duruyordu. Enü bunu ancak şimdi görebildi. Gugukkuşu, ölçülü ve düzenli, durmadan ötüyordu. Ormanın taptaze yeşilliği ortasından gelen bu ses, yerden göğe değin boşluğu dolduran sessizliğe, gizemli bir anlam veriyordu.

— Gu-guk, gu-guk, gu-guk...

Enü, bu ötüşleri saymaya başladı: Bir, iki, üç... Ama sonra bir şeyi anımsayarak dönüp çevresine bakındı, kalın sesiyle ormana bağırdı:

— Gugukkuşu, söyle bana, daha kaç yıl yaşarım ben?

Zvezdelin ayağı ile toprağı eşeliyordu.

Gugukkuşu, bir daha seslenmedi. Enü gülümsedi, yeniden düşüncelere daldı.

Zvezdelin ağır ağır yola çıktı. Enü’nün kafası, ansızın önü alınan bir ırmak gibi, rahatsız, karıştı; akıntı bulamayınca, gerisin geri etti; Tsveta, güzel Tsveta’ya, o güzel anıya döndü. Renkli gökkuşağının parlak görünüşü gözlerini kamaştırdı, bunun ortalık yerinde Tsveta’yı gördü. Yüreği ağrıdı, burkuldu. Ormanın bir yerinde gugukkuşu yeniden seslendi:

— Gu-guk, gu-guk...

Enü, Zvezdelin’in yularını çekip durdurdu, yüksek sesle haykırdı:

— Gugukkuşu, Tsveta beni seviyor mu?..

Guguk, yanıt vermedi.

Enü durakladı, sanki bir küçümsemeyle kendisine bakmakta olan dilsiz ormanı gözden geçirdi, atına yol verdi.

Çiftliği yakındı. Tel örgü, gözlerinin önünde, kardeşinin geniş tarlasıyla parçalanmış bir büyük örümcek gibi uzanıyordu. Bu tarla içerisindeki, Enü’nün daha çocukluğundan beri tanığı, belki yüz yıllık meşe ağacı, kurumlu kurumlu yükseliyordu. “Dedemin tarlası” derlerdi ona, babaları da öyle derdi. Enü ne vakit buraya gelse, bu meşeli tarlayı kesinlikle görür, kendi tarlaları ortasında yabancı bir hayvan yavrusu gibi uzandığını gördükçe kin ve kıskançlık duyardı. Tel örgünün kesik yoluna bakarak bayağı homurdandı.

Şimdi oraya yaklaşırken, meşe ağacı dibinde bir adamın dolaştığını gördü.

Enü atını dürttü, daha hızlı gitmeye başladı. Kendi toprakları içerisinde bu adam kim olabilirdi? Enü toprağını kıskanır, yabancıların ayak basmasına izin vermezdi. Daha önce iki sığırtmacı dövdüğü için herkes ondan korkardı. Atılgan, öfkeli, kavgaya hazır bir halde Enü meşe dibine vardı, ama bu adam çıka çıka kardeşi İvan çıktı; Enü yumuşadı, utandı.

— Günaydın, ağa, dedi.

— Günaydın, Enü.

Bu sırada gökkuşağı gökten silindi, güneş de bir bulutun ardına gizlendi.

— Şu tarlayı bir göreyim dedim, diye söylendi İvan. Meşeyi keserek karşıdan ben de bir çit çekmeyi düşünüyorum. O zaman bütün tarlam tel örgüyle çevrilmiş bulunacak. Senin çit benim çok işime yaradı.

Enü’nün içine ağır bir şey çöktü. Ama sustu, suratını astı, dudaklarını ısırdı, burnunu karıştırdı.

— Pek güzel bir toprak edindin! dedi ağabeyi.

— Neye yarar, istediğim gibi toparlayamadıktan sonra... dedi soğukça Enü.

— Neden?

— Senin tarlan buna engel oluyor...

— Aman, Enü, ben de bir şey sandım. Yerinden oynar bir şey olsa, hadi kaldırıp atalım, ama bu topraktır, olduğu yerde durur. Ne yapalım? dedi gülerek İvan.

— Onu bana satmaz mısın, ağa?..

— Babamdan kalmadır, nasıl satarım? Hem sen başkasının malına pek göz dikme, Enü... Ne olacak sanki? Sende olanlar sana yeter de artar bile...

— Kör olası merak, ağam... Bu yeri tostoparlak, yusyuvarlak bir şey yapmak niyetindeyim... Ortadan kesik, kırık olarak gördükçe, gönlüm de kırık sanıyorum, vallahi... Hadi, değiş tokuş yapalım, ağa, dedi Enü.

— Beni şaşırtıyorsun, Enü... dedi İvan, gülümsüyordu: Kime çekmişsin sen böyle, bilmem ki... Soyumuzda böyle bir toprak delisi adam yoktu... Sakın öyle olma... Sana onu hibe edebilirim, ama değiş tokuş etmeyi, satmayı aklından çıkar... Burada böylecene durması daha iyi. Hiç olmazsa, başkalarının da toprak sahibi olduğunu anımsarsın, dedi şaka yollu İvan.

Enü gene surat astı, yere baktı. İvan onun gözlerinde kıvılcımların çaktığını görüp gülümsüyordu.

— Ağa, senin çoluk çocuğun da yok; bunca mal mülk neyine gerek? Sat gitsin onları...

Bu söz İvan’a pek ağır geldi, onuruna dokundu.

— Bunu senden beklemezdim, Enü. Böyle konuşmak niye?.. Senin de çocuğun yok...

— Benimki daha belli değil, ben daha dün evlendim, ama sen evleneli artık...

İvan, durgun:

— Tanrı’nın işine karışmak olmaz... dedi. Canı sıkılmıştı. Bir sözcük daha söylemeksizin, yürüyüp gitti. Boynunu bükerek yavaşça tarlayı geçti, yola çıktı.

Enü, ardından uzun uzadıya baktı. Kin, bakışlarını kızıla boyuyordu.

XIII.

O gece Enü, hiçbir vakit içmediği denli içki içti. Bağırdı, çağırdı, küfretti, kadeh kırdı, tabancasını havaya boşalttı, kimilerini müthiş bir biçimde korkuttu.

— Benim dostum yok, diye bağırıyordu. Kardeşim, yarim yok benim... Hepsi bana düşman. Tekmil köy benden tiksiniyor, ama benim kimseden korkum yok; hepsine hadlerini bildiririm.

Enü ağır yumruklarıyla masaya vuruyor, masa tahtaları çatırdıyordu.

Pazar günü sabahtan akşama dek sarhoşluktan ayılmadı, kötü kötü rakı kokuyordu. Gözlerine donuk bir renk geldi, küçüldüler. Yüzü, uykusuz bir adam gibi, morarıp şişti. Sesi kısıldı. Gündüzün meyhane odasında yüzükoyun bir kütük gibi uyuyor, akşamüstü uyanınca yine içmeye, meyhaneye gelenlere ikram etmeye başlıyordu. Geceleyin geç vakte değin sarhoşlarla birlikte oturuyor, masada sızıp kalıyordu. Uşak lambayı söndürüp yatıyordu, sabahleyin kalkınca da efendisini ya hâlâ daha masada ya da bir kadavra halinde döşemede upuzun buluyordu.

Bütün bu hafta içinde Enü bir kez olsun evin semtine uğramadı. Yemeğini uşak meyhaneye getiriyordu, ama rakıyla zehirlenmiş olduğundan pek az yiyor, iştahı bir türlü açılmıyordu. Karısı birkaç kez yanına gelip eve dönmesi için yalvardı, yakardı. İlkin onu görür görmez ürktü, pek bozulmuş, çirkinleşmiş buldu. Enü eve dönmek istemiyordu. Karısına sanki bir körmüş, bir deliymiş gibi, acıyarak bakıyordu. Sarhoş olduğu halde, ona kaba bir şey söylemedi. Sessizce masaya oturdu, ona uzun uzadıya baktı, en sonra yavaşça dedi ki:

— Sen eve dön, karıcığım... Benim çirkefliğime bakma sen. Ben de gelirim. Bir gün, hiç kuşkun olmasın, ben de gelirim, hep burada oturacak değilim ya.

Çevrede onları dinleyenler gülüşüyorlar, sataşıyorlardı. Karısının buna pek canı sıkıldı. Ama belli etmedi, bir şaka ile oradan ayrıldı. Evde pek çok ağladı. O gece İvan’gile giderek daha çok ağlayıp inledi.

— İvan ağa, Anna abla, ona bir kez anlatın, siz onun en yakınısınız, onu bu halde komayın, aklını başına alın! Yalvarırım size.

İvan kızdı, kardeşine acıdı. İkisi birlikte büyümüşlerdi. İvan, Enü’yü severdi. Onun için kaygılıydı.

— Bu oğlan sefil olacak, dedi.

— Git, İvan, git. Onun aklını başına al, onu eve getir. Birkaç gün evde kalsın. O pis rakıyla zehirlendiği yeter artık...

İvan yavaşça kalkıp meyhaneye gitti. Enü, fitil gibi sarhoş, tezgâhın ardında birisine rakı dolduruyordu; ağzını öylesine pis biçimde yamultuyordu ki, sözlerinden bir şey anlaşılmıyordu, dili dönmüyordu. Gözleri kanlı, bulanıktı. İvan içeri girince, Enü başını kaldırdı. Tutarsız sözlerle gevezeliğe başladı:

— Bu da benim kardeşim değil. Kardeşim olsaydı...

İvan, yanına varıp kulağına:

— Enü, gel gidelim, dedi, bak sana ne diyeceğim...

Enü:

— Ben seni tanımıyorum ki... Sen kim oluyorsun? diye zevzeklendi, bir kadeh kaldırdı.

İvan kadehi elinden alıp yere fırlattı.

— Yeter artık! Senin daha çok içmene izin veremem.

— S-s-sen kimsin be? diye inledi Enü.

— Ben sana kim olduğumu gösteririm. Babam seni bana emanet etti. Ben de onun adına leke sürmene izin vermem, duydun mu? dedi öfkeyle İvan, onu omzundan yakaladı: Gel, hadi gidelim!

Enü ağabeyine yabanılca baktı, onu itelemeye kalktı. Ancak rakı gücünü tüketmiş olduğundan, kendi kendine sallanıp durdu.

İvan, onu tezgâhtan dışarı çıkardı. Belinden sıkıca yakalayıp köşeye götürdü. O sırada Enü keskin tırnaklarını ağabeyinin yüzüne batırdı, onu tırmalamaya başladı. İvan elini güçlüce tutup aşağıya ittiyse de, yüzünde bir acı duyunca duvarda asılı, sineklerin pislettiği aynaya baktı, yüzünün kanlar içinde olduğunu gördü. Artık dayanamadı, Enü’ye şiddetli birkaç tokat attı. Enü korktu, büzüldü, sustu, güçsüzlere yaraşır biçimde başını yere eğdi. Sonra döşemeye upuzun yatıp hayvanca uludu:

— Öldür beni, öldür beni... Ne duruyorsun?.. Gebert beni!..

İvan, birkaç adam çağırdı. Onlar bacaklarından, o da kollarından, başından tutup Enü’yü bir ceset gibi eve götürdüler. Karyolaya uzanır uzanmaz, Enü horlamaya başladı.

XIV.

Ağabeyine karşı Enü güçlü bir hınç duymaya başladı. Toprağında bir gedik açan tarlayı satın almayı birkaç kez denedi, ama olmadı. Enü’nün çiftlikte söylediklerinden İvan alınmıştı. Kardeşiyle buluşmaktan çekiniyor, meyhanesine de hiç uğramıyordu. Karısı, Stanka ile görüşmeyi kesti. İvan’la karısı Tanrı’nın buyruğu üzerine çocukları olmamasına zaten alışmışlardı, ama Enü’nün sözleri onların acısını tazelediğinden, kendilerini yapayalnız, aşağılanmış, sanki cezaya uğramış saydılar.

Enü, sarhoşluktan ayılmak bilmiyordu. Meyhanesini hep sarhoş olarak açıp kapıyordu. Toprak hırsı da sönmüyordu. Ağabeyine beslediği kin, çiftliği ortasındaki tarlaya karşı öfkesi bu hırsını daha da kamçılıyordu. Artık herkese şöyle diyordu:

— Topraklarımın orta yerindeki tarlasının içinde yükselen o meşe ağacını gördükçe, neredeyse gömütümün üstündeymiş sanıyorum; o yana bakamıyorum.

Böyle söylediği sıra titriyor, kaşlarını çatıyor, kızarıyor, morarıyor, tezgâh önüne gidip birkaç kadeh rakıyı birbiri ardısıra yuvarlıyordu.

Bir öç hırsı içinde kaynıyor, tutuşuyordu. İlkin bu düşüncelerini savıyor, kovuyordu. Atına atlayarak kırlara ya da kente gidip bunlardan kaçıyordu. Bu düşünceler onu suskun yapmıştı. Yalnızlık içinde elinde olmadan ürkerek, titreyerek, haykırarak korkunç, biçimsiz planlar kuruyordu. Vicdanı bunlarla savaşımdan güçsüz kalıyor, bu savaşım bir acıyla gövdesini eziyor, bu ağırlık altında inliyordu. Ama boşuna! Rakıyla ortaya çıkan suçlu düşünceleri deliriyor, serbestçe dans ediyor, Enü’de bunları yola getirecek güç kalmıyordu.

Stanka, sanki bir bulutla örtülmüşçesine karardı. Tüm mutluluk umutlarını yitirdi. Enü’yü kendisine bağlamak için yaptığı denemeler, girişimler, sanki onu çarptı. Hatırını sormalara Enü kabaca karşılık veriyordu. Hoş, nazik sözlerine öfkeyle homurdanıyor, aşağılayarak alay ediyordu. Bu da Stanka’yı büsbütün yaralıyor, karamsarlığa sürüklüyordu.

Ancak susarak kimseye durumundan yakınmıyordu. Kimi kez Tsveta’ya gidip ağlamak, yüreğinin ağrılarını dökmek istiyordu. Ama onuruna yediremiyordu. Başkalarının acımasını üzerine çekmekten tiksiniyordu. Böyle bir iç savaşım sırasında daha çok üzülüyordu.

Enü, ağabeyinden öç almak, onu ortadan kaldırmak düşüncesinin baskısı altında gün günden çirkinleşiyor, daha çok ürkünçleşiyordu. Sarhoş olduğu sürece tüm vücudunu kaplayan bu düşünce, artık ayık olduğu zamanlarda da kendisini bırakmıyordu. Şimdi derin bir düşünceye dalmış, soğuk bir plan kuruyor, adım adım korkunç sonuca doğru gidiyordu. Düşünüyordu: Çocuksuz olan ağabeyi ortadan kalkacak olursa, karısı başka biriyle evlenir, onun tüm malına, mülküne Enü konardı. Bu düşünce onu yakıyor, coşturuyordu; ivedice tezgâh dibine koşup rakı kadehlerini yuvarlıyordu. O vakit kızgın kafasında köy topraklarının kuşbaşı görünümü canlanıyor, kendi toprağının iri yeşil lekelerini, bunların ortasında ağabeyinin tarlasında bir bulut gibi kapkara kocaman meşeyi görüyordu. Enü dişlerini gıcırdatıyor, bir yere bağlıymış gibi inliyordu.

Halkın arasında bunun için sık sık söyleniyor, çokluk şunu yineliyordu:

— O meşeyi bari kesse de gözüm görmese, kökleri sanki yüreğimi deliyor.

Halk bunu İvan’a yetiştirirdi, o da gülümseyerek, ama acı acı:

— Söyleyin ona, derdi, söyleyin ona, pek yakında keseceğim. Mademki gözüne batıyormuş, keseceğim... O bir güzel ağaçtı, ama Enü’nün hatırı için keseceğim.

XV.

Bir gün erkenden, ortalık daha ağarmadan, Enü atına binip kente yollandı. Karısı ile meyhanedeki uşak, onu uğurladılar. Yola çıkarken Stanka ile vedalaşmadığı halde, oğlana meyhaneden ayrılmamasını, gözünü dört açmasını tembihledi. Eğri büğrü sokaklardan geçerek köyün kıyısına çıktığında, köy uyuyordu, daha. Güz başlamıştı. Geçen gün yağan yağmurlarla ova bir ilkyaz gibi yeşermişti. Bu geniş yeşilliğin ortasında yeni sürülmüş tarlalar kararıyor, temiz güz havasını bir toprak kokusu dolduruyordu. Enü, bu kokuyu emiyordu. Yavaş yavaş gidiyor, çevresine bakınıyordu. İşte daha dün sürülen bir tarlası, yol kıyısında. Onun nefesini duyuyor, kendisini çağırdığını işitiyordu. Atını oraya çevirdi, bakmaya gitti. Her yanını gezdi, dolaştı. Az ötede, bir başkası. Enü onu da gözden geçirdi, toprak hırsı kanını coşturdu. Atını tarla, çimen demeyip dosdoğru sürüyor, tan vaktinin alacakaranlığında gün korkusundan karanlıkla birlikte kaçan o gulyabaniye benziyordu. Bu gezinti sırasında bile kafası işledi, durdu, yavaş yavaş yüreği gene ağabeyine karşı kin, hınç, kıskançlık duygularıyla kızıştı. Uzakta, yeşiller üzerinde bir bulut gibi yükselen sık yapraklı meşe ağacının tepesini görünce duraksadı, inildedi, dişlerini gıcırdattı, oraya yöneldi.

Güneş doğuyordu, artık; çiçeğe susamış ilk ışıklarını ovaya saldı. Enü atına kamçıyı bastı. Kapkara düşünceleri, sanki aydınlıktan ürkmüş gibiydi.

Enü çiftlik için hazırladığı yerdeki topraklarını gezdi, ağabeyinin tarlasına da bir göz attı. Koca meşe henüz uykudaydı, ama dallarında serçeler cıvıldaşıyorlar, bu konuda bir yarışa çıkıyorlardı. İvan’ın tarlasının yarıdan çoğu sürülmüş, saban da izin üstünde duruyor. Anlaşılan, İvan bugün onu tamamlamaya gelecek. Köy yolunda insanlar sökün etmeye başladığından, Enü atına atladı; çayın hemen ötesinde kararan, geçenlerde satın aldığı bir parça ile genişlettiği korusunu dolaşmak istiyordu. Belki de artık öküzleriyle çalışmaya gelen ağabeyi ile herhangi bir rastlantıdan çekiniyordu. Orman ıssız, ıslaktı, çiğ vardı. Enü, ormanın derinliklerinde bir patikaya daldı. Bu patika, yeni aldığı korudaki su kuyusuna götürür. Çayın aktığı koyağı geçerek koru üzerindeki çıplak tepeye çıktı. Buradan tüm ova, tüm köy, tüm çiftliği görünüyordu. Ağabeyi İvan’ın sabanı koşarak tarlayı sürmeye hazırlandığını gördü. Enü, dişlerini gıcırdattı. Aklından:

— Niye tüfeğimi yanıma almadım? düşüncesi geçti.

Enü attan indi, sık ve gür çalılıklara bağladı. Gene düzlüğe çıktı. Çevrede kimseler yoktu. Davarlar, karşıki yamaçlarda sürüne sürüne öteye geçiyordu. Tarlalarda tek-tük çiftçiler gözüküyordu. Enü, saban ardında yürüyen ağabeyine bakıyordu. Öküzlere bağırdıkça, Enü sesini duyuyordu.

— Bu tarlayı sen daha fazla süremeyeceksin... diye mırıldandı, kuşağından bir rakı şişesi çıkardı.

— Yok, yok... Ya sen, ya ben, diye düşündü, gözlerini ağabeyine dikti.

Uzun bir süre, içmeksizin, şişeyi elinde tuttu. Öç düşüncesiyle bu tatlı içki onu daha çok sarhoş ediyor, kızgın bir hale sokuyordu. Enü en sonunda doğruldu, şişeyi kaldırıp iri iri yudumlarla yarı etti. Sonra çalı dibindeki atın yanına gitti, otlar üstüne, mahmur, serildi. Kenti unutmuştu bile. Bir başka güç, onu buraya mıhlamıştı. Kıyıcı düşünceleri, ateşli ve coşkun, yüreğini korkunç tasarılarla doldurdu. Bunların içinde Enü büsbütün eriyip gitti. Bunları rakıyla besliyor, okşuyor, çağırıyor, güçlendiriyor, yüreklendiriyordu. Elde edeceği toprakların zevkine dalarak uyudu.

Uyandığında, öğlen olmuştu. Başında bir ağrı vardı. Şişede kalan rakının sonunu da ivedice yuvarladı, kafasını sallayıp kalktı. Düzlükten gene bakınca, ağabeyinin öküzlerini tarla boyundaki sınırda otlatmakta olduğunu gördü. Her halde, dinlenmek üzere koyverilmişlerdi.

Enü, çalılık içinde dönüp duran atını çözdü, daha aşağıda bulunan bir çayırın ot kümesine bağladı, ölçülü adımlarla ormandan çıktı. Çiftliğine yaklaşırken, hiçbir yerde ağabeyine rastlamadı. Enü:

— Belki de suya gitmiştir, diye düşündü. Ama, meşe altına gelince, İvan’ı gölgeye uzanmış, uyur buldu. Meşe ağacının kütüğü derince kesilmişti.

— En sonunda, kesmek aklına gelmiş... Ama geç... çok geç...

Ağabeyi bir kenarda sessiz bir uykuya dalmış, başı altına şapkasını koymuştu. Sinekler yüzünde geziniyordu, ama o yorgun bir işçinin sessiz, derin uykusunu sürdürüyordu. Çevrede hiç kimse yoktu. Enü:

— En sonunda kapana kıstırdım seni, diye düşündü... Keşke kamayı yanıma alsaymışım.

Kütük dibinde baltayı gördü, almak istedi, çekindi. Ayrıntılıca tasarladığı ağabeyini öldürme düşüncesi, bunu gizlemek için ona binlerce tasarım, binlerce proje kurdurmuştu.

Hiç düşünmeden, sanki bir düşteymiş gibi, eğildi, yerden iki eliyle kocaman bir taş aldı, var gücüyle kaldırıp ağabeyinin kafasına indirdi. Taş, korkunç bir çatırtıyla sıçradı. İvan titreyerek kalkmaya çabaladıysa da başı sarkıverdi. Kan fışkıran açık ağzıyla ürkünç bir biçimde arkaüstü yuvarlandı. Elleri, ayakları, can çekişircesine, tepreşip gerildi.

Enü, hızlı adımlarla oradan uzaklaştı. Tel örgüyü geçerken duraksadı, aklına bir şey gelmişti, ivedice geri döndü. Kandan artık yüzü belli olmayan zavallı ağabeyine baktı, baltayı eline aldı, çarçabuk meşeyi devirmeye davrandı. Ağaç sallanıyordu. Dallarından kopan ölü yapraklar, ağabeyinin cesedi üstüne serpiliyordu. Taze yongalar, çevreye dağılıyordu. Az sonra ağaç kütürdedi, bir yana yaslandı. Enü baltayı fırlatıp meşenin dallarına yapıştı, ağabeyinin cansız gövdesine doğru sürüklemeye çalıştı. Büyük bir gürültü ve çatırtı ile çöken ağaç, dingin yatan İvan’ın üstüne çullandı, onu tümüyle örttü. Bu korkunç yerden koşar adım ayrılan Enü, orman içine daldı. Dolayda hiçbir insan bulunmadığı için, onu kimse görmedi.

Gece olup karanlık ortalığı iyice bastırdığı, kırlarda artık hiç kimse kalmadığı bir sıra, Enü atına bindi, ormanın öbür ucundan çıktı. Yollardan kaçarak tarlalar, çimenler içerisinden kente doğru yol aldı.

XVI.

Rakı bitmişti, ama onu durmadan yakan pek karışık sorun da bitmişti. Artık her şey apaçıktı. Enü bir suç işlemiş, bir olup bitti yapmıştı. Birdenbire, kolayca ulaşılan bir şeyin önünde dimdik duruyordu. Karşısında şimdi ancak bir çöl vardı. Toprak hırsı, kaygılar, sıkıntı ve acılarla yorulmuş olan tüm yaşamı sona ermiş gibiydi. Sonsuz bir sessizlik içinde, geceyi dünyadan uzak bir durgun boşluk sanıyor, bu boşlukta bir ruh gibi yavaş yavaş yürüyordu. Ama kafası vücuduyla birlikte ilerlemiyor, tersine geriliyor, anıları arıyordu. Pek uzakta ölmüş, ama şimdi bir tansıkla dirilen kimi ufak anılarla dinlenmek istiyordu.

Enü’nün gözleri önünden ağabeyine ayrılmaz biçimde bağlı bulunan bir çocukluk anısı, özgür ve yeğnil, gelip geçti. Oyunları, ormanlar ve kırlarda gezip dolaşmaları, çayda yıkanmaları. Ne sevimli, ne sıcak bir anı! Sonra, ana sevecenliği! Babasını da anımsadı; büyük yortularda onları ellerinden tutup kiliseye götürürdü. Ona coşkunluk veren bu yortu günleri, tam bir mutluluktu. Her adımda, sessiz, uslu, kin tutmaz, iyi yürekli olan İvan’ın ona yoldaşlık ettiğini görüyordu.

Böylece, o korkunç şeyden sıyrılmış olan Enü kapkara ovada unutulmuş bir adam gibi yürüyordu. Gece, yıldızlarla süslü, sıcaktı. Enü’yü her tehlikeden gizliyor, uslu bir ana sevecenliğiyle ona tüm ufak anıları taşıyor, bir bir anlatıyordu. Ağabeyi, saf bakışı, candan gülümseyişi ile yaşamının tüm güzel olaylarına karışıyordu...

Önüne bir duvar çıkmışçasına, ansızın duraksadı. Sanki biri ona soruyordu:

— Bu iyi adamı –ağabeyini– neden öldürdün, Enü? Neden? Neden? Neden?

Enü, korkuyla yineliyordu:

— Neden? Neden? Neden?

Yakıcı bir ateş, nefesini tıkadı. Elini doğal olarak hemen kuşağına götürdü, rakı şişesini buldu. Ama çoktan boşalmıştı.

— Neden? Neden? Neden?

Gözlerinin önünde korkunç cinayetin görünümü canlandı. Öldürdüğü ağabeyinin ecel titremesini, beklenmedik bakışını, ağzından boşanan kanları apaydın gördü. Onun durgun horultusunu işittiğinde, atın eğerine yaslandı, bundan kendisini korumak istiyordu. Elini alnına götürdü, haykırırcasına bağırdı:

— Ağabey, ağabey, sakın bu bir düş olmasın?!..

Hayır, bu bir düş değildi.

Enü, yarı gecede bir köpek gibi kıvranarak çirkin, kupkuru, umutsuz bir ağlayışla ağladı. Bir kurtuluş yolu bulmak, geceden, gecenin korkulu kefeninden, çemberinden sıyrılmak üzere atını çılgınca kamçıladı. Her yön hemen aydınlansın, istiyordu.

XVII.

Tanyeri ağarırken, Enü kente vardı. Dünden bugüne, ilk kez canlı insan yüzü gördü.

Güneş, kendisini düşten uyandırmışçasına, cılız sinirlerini germişti. İşte yaşam, kendisini tam anlamıyla uyuşturmuş olan yaşamın karşısında bulunuyordu. Bütün bunlar belki de korkunç bir düş gibi geçecek, unutulacaktı.

Enü her zaman indiği hana inerek atını ahıra bağladı, meyhaneye daldı. Ancak bacakları gövdesini sağlamca tutmuyordu. Geceden beri sarhoş ve kayıtsız olan meyhaneciyi selamladı, bir masaya oturdu, rakı istedi. Garson bir ufak şişe getirdi, kadeh koymadı. Enü şişeye baktı, elini sürdü, içmeden bıraktı, kalkıp dışarıya çıktı, bir serseri gibi kentte dolaşmaya başladı. Sokaklarda bir avanak, nereden geldiği bilinmeyen bir herif haliyle geziniyordu. O korkunç olay yaşamını sanki ikiye bölüyor, bir parçası ötekinin nerede olduğunu bilmiyordu. Tanıdıklarıyla karşılaşıp konuştu, ama kendisine ne dediklerini duymadı, onlara ne söylediğini de anımsamıyordu. Gördüğü polislerden çekiniyor, gizlenmeye çalışıyordu. Ruhu, belirsiz bir korku ve acıyla sarsılıyordu. Bakışları sönmüş, sanki yok olmuştu. Ağabeyini düşünüyor, köye gidip onu görmek, sapasağlam olarak kucaklamak istiyordu: O korkunç olayın ortadan kalkmasını istiyordu.

Belki de bütün bunlar gerçek değildi. Belki bütün bunlar ona öyle gelmişti, ağabeyi de sağ salimdi. Öyle olmuş olsaydı, Enü tüm o topraktan vazgeçer, hepsini ağabeyine bırakır, ilkin olduğu gibi, onun yanında yaşamaya giderdi. Enü’nün yüreğinde gözyaşlarıyla dolu bir sıcaklık birikiyordu. Acı acı:

— Ağabey, ağabey, ağabeyim!.. diye inliyordu.

Öğle üzeriydi. Enü kentin sokaklarında cansız bir şeymiş gibi, yorgun ve bitkin, yürüyordu. Hiç anlamadan, indiği handa olduğunu gördü. Burası sessizdi. Bir masada kimileri öğle yemeği yiyordu. O da usulca yemeğe oturdu. İştahı yoktu. Rakı istedi. Ancak, bunun tadını iğrenç buldu, boğazından geçmiyordu. Ama Enü mihaniki olarak alıştığı için içerdi. Ancak ikinci şişeden sonra tadını duydu, hoşlandı. Artık şişe şişe üstüne getirtti. Meyhanede bildikleri için, hiç kimse buna şaşmıyordu.

İspirto bir can, bir ruh verdi ona. Korkulu bir düşten uyandığını sezdi. Bu anlamsız acıdan kurtulmuş olduğuna sevindi. Bu güzel duygu ile daha çok içti, içti. Birkaç saat sonra kalktı, borcunu ödeyip çıktı. Şimdi nereye gittiğini biliyordu. Ağabeyine bir armağan alacaktı. Nasıl olsun? Gümüş bir saat kordonu, tıpkı kendisininki gibi. Sonsuza dek barışmak için. Sarhoş haliyle kuyumculara girerek değerli bir gümüş saat kösteği aldı; mutlu olarak geri döndü. Olup biten bu şey, bir gerçek değildi. O bunun öyle olmasını o denli istiyordu ki, öyle olduğuna da inanıyordu. Her duraksamada, en yakın meyhaneye dalıp rakı içiyordu. Bu içki onu büyülüyordu. Ona kötü olarak gözüken her şeyi düş, sis, yel evrenine götürüyor, bir iyilik, bir acıma denizinde yüzüyordu. Kalabalık sokaklarda sallana sallana gözyaşlarıyla ağlıyor, bir ruh yalnızlığına gömülmüşçesine ağlıyordu. Böylece gene hana döndü, atına atladı, bir şişe daha içerek yola düzüldü. Hemen gidip ağabeyini kucaklamak istiyordu.

Atını hızlı sürüyor, üstünde ancak durabiliyordu. Atı yönetemiyordu; gemi öteye beriye çektiğinden, at şosenin bir o yanına, bir bu yanına koşuyordu. Böylece kentten birkaç kilometre ayrılınca, Enü karşıki ıssız yolda yavaş yavaş bir öküz arabasının gelmekte olduğunu gördü. Daha uzaktan, ağabeyinin öküzlerini görüp tanıdı, sanki yere çakılmış gibi, durdu, titredi. Bu, onu ansızın sarhoşluktan ayıltmıştı. Aldanmış olmamak için, arabaya dikkatle bakmaya başladı. Hayır, aldanmamıştı, öküzler ağabeyinindi. Arabanın bir yanında bir kadın, öbür yanında bir erkek yürüyordu. Sakın, ağabeyi olmasın? Enü, atını olanca hızıyla arabaya doğru sürdü. Karşılarına çıktı. Yengesi, arabayı durdurdu; bitkin, üzüntülü bir durumu vardı, iri iri gözyaşlarıyla ağlıyordu. Korkulu, acılı bir sesle çığlığı bastı:

— Ah, kardeşim Enü, Enü, Enü... Bak, neler geldi başımıza, neler geldi senin ağanın başına...

Enü, içi parça parça olmuşçasına:

— Ne oldu? Ne? Nasıl oldu? diye sordu; uzağa, pek uzaklara kaçmak istedi...

Arabada İvan ağabeyi, sırtüstü serilmiş, bir yorgana sarılmış olarak yatıyordu. Ak çoraplı ayakları dışarıya sarkmış, ancak kımıldıyor. Başı, kalın bir sargı içinde. Yalnız burnu ile ağzı gözüküyor. Burnu morarmış, ağzı yarı açık, buruşmuş, ağır ağır nefes alıyor.

Yengesinin yanındaki adam, babası, durumu Enü’ye kupkuru, kısaca anlatıyor:

— İvan, Enü’nün çiftliği içindeki tarlayı sürmeye gitmiş, meşeyi de kesmek istemiş. Çoktan beri bu işi yapmayı kurarmış. Bilmem, nice kesmiş, meşe üzerine devrilip ezmiş. Çevrede hiç kimse olmadığı için, görülmemiş. Akşamüstü eve dönmeyince, geceleyin aramaya çıkmışlar. Ne canlı, ne ölü bir durumda bulmuşlar. Ancak kımıldıyor, güçlükle soluk alıyormuş. Şimdi arabaya attık, hastaneye götürüyoruz. Böyle bir şeyi aklım almıyor, doğrusu, diye sözünü bitirdi, yaşlı adam.

Enü, yere bakarak bir düşteymiş gibi dinliyordu. İlk düşüncesi, suçunun bilinmeyişi oldu. Oh, kurtulmuştu...

Enü daha çok soru sormadan, bir sözcük daha söylemeden yengesiyle yaşlı babasını bırakıp kendi yoluna gitti.

XVIII.

Enü, yüreği yeğnilmiş olarak eve döndü. Ağabeyinin iyileşeceği, düzeleceği umudu, sanki onu korkunç cinayet karabasanından kurtarmıştı. Keşke ağabeyi iyileşse, keşke kurtulsaydı! Enü ona her şeyi olduğu gibi anlatacak, ondan af dileyecekti. İvan kendisini bağışlardı. Onun yüreği o denli iyi, o denli sevecendi. O zaman yine kardeşçe, yine birlikte yaşarlar. Ne toprak, ne mal istiyordu!.. Varsın tüm kötülükler batsın, yalnızca iyilik, güzellik, doğruluk kalsın! Yeni doğan bu cömert düşünceler içini öyle bir ışığa, saflığa boğuyordu ki, Enü’ye işlediği cinayet sanki hiç olmamış, hiçbir iz bırakmamış gibi geliyordu.

Eve kapanarak hasta gibi yattı. Çevresinde Stanka kaygıyla dönüp dolaşıyor, onun bu ani durgunluğuna, sabrına memnun oluyordu. Hep başucunda durmak istiyorsa da, o kovuyor, bu dünyadan uzak, yatağına gömülmüş olarak korkunç olaydan kurtulduğunu, ağabeyinin yaşadığını düşünmeyi pek tatlı buluyordu. Kendisini unutuyor, kimi zaman yitirdiği sahibini bulmuş bir köpek gibi uluyordu. Kardeşçe bir sevgi ve sevecenlikle İvan adını anıyor, ona yalvarıp af diliyordu.

Kimi zaman bir iş, kimi zaman ziyaret için köylüler yanına gelirdi. Enü’nün ağabeyinin felaketi yüzünden hastalandığını sanırlar, onu avutmaya çalışarak felaketin nasıl olduğunu anlatırlardı. Kimse kimseden kuşkulanmıyordu. Herkes meşenin nasıl devrildiğini, İvan’ın nasıl kaçmak istediğini, ama bir taşın buna nasıl engel olduğunu, dalların nice yolunu kapadığını, koskoca ağacın onu nasıl ezdiğini uzun uzadıya anlatıyordu.

Enü bütün bunları korkuyla dinliyordu, ama ne de olsa içi açılıyordu.

İki gün sonra yengesi köye döndü. İvan’ı hastaneye yerleştirmişti. Daha hiç konuşamıyor, az görüyor, bir kulağı duymuyormuş. Ama hekimler iyileşip kurtulacağını söylemişler.

Enü’nün umutları güçleniyordu.

Artık hiç kimse kendisinden kuşkulanmadığı için yataktan kalktı, meyhaneye gidip gelmeye başladı, birkaç kez içki içti, pazar günü karısıyla kiliseye gitti. Uzun süre kiliseye gittiği olmamıştı. Şimdi, içeriye bir korku, bir ürpertiyle giriyordu. Kimsenin bilmediği o şeyi, bir Tanrı biliyordu. Enü, başını eğerek uzun süre ağabeyinin yaşaması için dua etti. Ağabeyine, köye döndüğü vakit, her şeyi açıklayacaktı, bunun için kendi kendine söz verdi, ant içti. Artık içinin yeğnileşmesinden başka bir şey düşündüğü yoktu.

O gün, Enü içki içmedi. Yaşamında ilkin, borçlularından birinin bir tarla satma önerisini geri çevirdi. Hem bu tarla, çiftliğine pek yakın bir yerdeydi. Artık o semte gitmeyi bile göze alamıyordu. O yeri korkuyla düşünüyordu. Yine bir gün meyhanede içtikten sonra herkesin önünde dedi ki:

— Bana çiftlik miftlik gerekli değil, gayrı. Oraya bir daha ayak basacak olursam, şu ayacıklarım kırılsın!.. Orayı satacağım ben. Ağabeyim orada ezildi, şimdi tiksiniyorum o yerden. Onu ya satacağım, ya da hibe edeceğim... Kiliseye ya da okula bağışlayabilirim.

Enü’nün toprak hırsını bilen köylüler, bu sözlerini bir şaka gibi dinlediler, alaycı alaycı gülüştüler. Ancak, ansızın gelen bu yeni düşünce, onu gitgide büyülüyordu. O gece bu düşünceyle uykudan uyandı, bir daha uyuyamadı. Bu toprağın bir bölümünü okula bağışlasa, nice olur? Bunun, işlediği günahın bir kefareti olacağına kendi kendini inandırıyordu. Oysa, asıl neden, Enü’nün oradan ürkmesi, oraya gitmekten çekinmesiydi. Onu satmayı bile onuruna yediremiyordu. Bu düşünce, yakasını bırakmıyordu. Her gün bunu kendi kendisine, halka yineliyordu. Sonunda dediğini yaptı: Muhtarlığa gidip tanıkların önünde kilise ile okula birer parça tarla ve birer çayır bağışladığını söyleyip imzayı bastı.

Köylüler, bu işe pek şaştı. Nasıl oldu da tüm toprakları yutmak isteyen bir Enü, topraktan vazgeçti, bir parça toprak bağışladı?!..

— Görüyor musun, kardeş sevgisi insana neler yaptırır! diyorlardı.

XIX.

İvan’ın karısı her hafta kente gidip geliyor, her kez biraz daha umutsuz olarak eve dönüyordu. İvan’ın yaraları geçmiş, konuşamıyor, hiçbir şey anımsamıyormuş. Ama gözleri görmeye başlamış. Bu haberler, Enü’yü yeniden karamsarlığa sürüklüyordu. Önceleri içtiği denli içmeye başladı, hiç ayılmak bilmiyordu. Artık ne şunu, ne bunu düşündüğü vardı. Bu yıl, şarap ve rakı da çıkarmadı. Gün günden, içkileri tükendikçe meyhanesi de kapanmaya başladı, en sonunda tümden kapısını kapadı.

Enü, artık başka meyhanelerde içki içmeye gidiyordu. Herkese ikramda bulunuyor, paralarını cömertçe harcıyordu. Stanka ise, evde bir gölge gibi oturuyordu. Kendisine kimi işler bulmaya çalıştıysa da yapamadı. Tarlaların birçoğu sürülmedik, ekilmedik olarak duruyordu.

Enü biriktirdiği paraları yiyip içti; şimdi bir iş tutmadığı için kimi toprak parçalarını elden çıkarmaya başladı. Ucuz veriyor, pazarlığı hemen kesiyor, varlıklı köylülerden kimisi bunları satın alıyordu. Enü paraları cebe atınca, bir-iki haftada içip bitiriyordu. İlkin yanıp tutuştuğu ağabeyini sağ salim görerek af dilemek düşüncesinden yavaş yavaş soğuyordu; çünkü artık İvan’ın iyileşmeyeceği söyleniyordu.

Enü, ağabeyinden söz edilmesinden hoşlanmıyordu. Stanka bir şey söylemek üzere ağzını açsa, sertçe sözünü keserek:

— Evet, biliyorum, yeter, diyordu.

Bir gün Anna, her hafta olduğu gibi, arabayı koşup kocasını görmek için kente gitti. Noel yortusuna pek az bir süre kalmıştı. Kar yoktu. Ancak, yerlerde yoğun bir sis vardı. Hastaneden, artık İvan’ın çıkması gerektiğini anlattılar. Yaraları kapanmış olduğundan, daha çok yatamazdı. Sağır, dilsiz, belleksiz olarak kalacaktı. Zamanla, iyi bakılırsa, iyileşebilirdi.

Anna için yapacak bir şey kalmamıştı. Kocasını alıp köye getirdi. İvan yolda durgun, uslu, zekâ parıltısından yoksun bakışları, pek az kırptığı durağan gözleriyle arabada bir otomat gibi duruyordu. Hiç kımıldamaksızın oturuyor, hiç kimsenin bilemediği yaralı bir büyük gizemi ruhunda dikkatle saklıyor gibiydi.

Ertesi sabah Enü meyhaneye gitmek üzere çıkıyordu. Bir çayır satmayı aklına koymuştu. Kar vardı. Hava nemli, soğuktu. Tam sokak kapısını açacağı sıra, inek böğürmesine, köpek ulumasına benzer bir şaşılası ses işitti. Titreyerek dönüp baktı. Kendi avlusunu ağabeyinin avlusundan ayıran alçacık çitin yanıbaşında bulut gibi iriyarı bir adam dinelmiş, durağan iri gözlerini ona dikmiş, bakıyordu. Enü duraksadı, korktu, ürperdi. Bu adam, İvan ağabeyi idi. İlkin Enü onu tanımamıştı. Yüzü pek çok değişmiş, bambaşka bir durum almış. Ağzı yamulmuş, bir dudağı yukarı kaymış, bir yanağı kabarmıştı.

Bir an için Enü yerli yerine mıhlanmış gibi kaldı, sanki birisi ayaklarına pranga vurmuştu. Yüreği korkuyla doldu. İvedice sokağa fırladı, derin bir soluk aldı, meyhaneye koştu. Hızla içeriye daldı, oturamadı, gene dışarı çıktı, bir serseri gibi dolaştı, durdu, az sonra geri döndü, bir şey unutan bir adam haliyle yine duraksadı, sonra daracık bir sokağa gizlendi, hemen köyden ayrılıp ormana doğru yürüdü.

Enü neredeyse koşuyor, ardına bakmayı gözüne yediremiyordu. İzleri üstünde ağabeyinin yürümekte, korkulu gözleriyle onu delip geçmekte olduğunu sanıyordu. Enü adımlarını sıklaştırmış, kaçıyordu. Sis ortasında kapkara, boğucu bir sise benziyordu. Uzaklarda biçimi bellisiz ağaçlık tepeler kararıyor, düz ovadan oraya doğru koşuyordu. Yol boyunca ölü tarlaların arasında kendisininkiler de vardı. Ancak bu tarlalar, eskisi gibi, onu yolundan alıkoyamıyordu. Eskiden içini hazla dolduran nemli toprak kokusu, şimdi onu boğuyor, ağır basıyordu. Bir panik halinde kaçıyordu. Aklını başından alan, kendisini rahat bırakmayan korkunç hortlaktan saklanmak için kaçıyordu. Sisler içindeki koca meşe ormanına dalınca, dolaba girercesine, önüne gelen ilk çalılığa sokuldu, bir kurt gibi sindi. Çevresine bakındı, yorgunluktan bitkin, boğuk bir sesle inledi:

— Bütün bunlar niçin, neden oldu? Kardeşim benim!..

Acı acı ağladı, sızladı. Gocuğuna sarınmış hıçkırıyor, durmadan akan bol gözyaşlarını bırakıyordu. İlk önce üşümüyordu, ama sonradan felaket başgösterdi, dipsiz bir uçuruma yuvarlanmış yaralı bir canavar gibi büzüldü.

XX.

Enü, durgun bir hal aldı. Yazgısıyla mı barıştı, yoksa yaşaması için bir destek mi buldu bilinemezse de birdenbire yaşlandı. Eskiden kurumla yükselen başı eğildi, sanki kendi içine gömüldü. Keskin kılıç kolları sarktı, şimdi ellerini poturunun ceplerinden çıkarmıyordu. Durmadan, dinlenmeden içki içiyor, tarla tarla üstüne, çayır çayır üstüne satıyordu. Ağabeyinin felaketine de alışmıştı. Onun ürkünç kalıbından, sessiz bakışlarından korkmuyordu, artık. Çokluk elinden tutup onu gezmeye çıkarıyor, kiliseye götürüyordu. Yanındayken hiç konuşmuyordu; yeğnilce eline dokunarak sessiz sadasız bağışlanmasını diliyor, içinden şöyle diyordu:

— Ağabey, Tanrı bana dargın, ama çılgın halinle sen ona pek yakınsın. Benim için de ona dua etmelisin.

Bir şey satıp içki içtiğinde, çevresinde bulunanlara kısık bir sesle yavaşça diyordu ki:

— Artık hiçbir şey... hiçbir şey istemem. Dünyada insana gerekli hiçbir şey yokmuş. Meğer hepsi boşmuş, boş...

Stanka’ya da iyi davranmaya başladı. Ama Stanka hastaydı, vücuduna bir inme inmişti, uzun süren ağır bir acı sonunda öldü. Evde, Enü yapayalnız kalmış, bir tılsım gibi yaşıyordu. İvan’ın karısı ona yemek gönderir ya da eve çağırır, çamaşırlarını yıkar, içinde yalnızlık, kimsesizlik gezinen evini silip süpürmeye giderdi.

Bellekten yoksun olan İvan, kimi zaman bu evde kardeşinin yanına gelir, onun sessizliğine kendi korkunç sessizliğini de katardı. Ocak başındaki sandalyeye oturur, gözlerini bir noktaya diker, hiç kımıldamazdı. Enü onun dizlerine kapanır, ayaklarını öper:

— Beni bağışla, ağabey, bağışla beni, derdi.

Dört-beş yıl böylece geçti. Enü elinde avcunda ne varsa, hepsini satıp savmış, köyün en yoksulu olup çıkmıştı. Evi bir yıkıntıya dönüşmüş, kendisi çirkinleşmiş, şişmanlamıştı; yaşlı bir adama benziyordu. Omzunun biri, kendisine bir şey sorarcasına, yüzüne doğru sinirli sinirli oynamaya başlamıştı. Meyhaneleri dolaşarak insanların acımasına sığınıyor, bir kadeh rakı vermelerini bekliyordu. Kimi kez onu bu bir kadeh rakı uğruna birçok işe koşarlar ya da ahırları temizlemeye gönderirlerdi.

Tsveta, uzak bir akrabasıyla evlenmişti. Üç çocuğu vardı, pek mutluydu. Çokluk İvan’gile uğrar, her seferinde zavallı Enü için ekmek, domuz yağı, peynir gibi bir şeyler bırakırdı. Enü yırtık pırtık dolaştığından, Tsveta gene Anna eliyle kocasının eski giysilerini ona verirdi.

En sonunda bir gün, işlerine yardım etsin, hayvanlara baksın, diye onu evlerine aldılar, çünkü kocasının bilmem neden bir ayağı sakatlanmıştı. Tsveta ona bir kardeş gibi davranıyordu. Enü burada kendisini bir parça topladı, işine dikkatli oldu, ama rakıdan vazgeçmedi. Bu hırsı hiç sönmemişti. Meyhanelerde bir kadeh rakı için meyhanecilere yalvarıp yakarıyordu. Kimileri bu sefil adamla eğlenirler, bir kadeh rakı için ondan tavşan gibi zıplamasını, horoz gibi ötmesini, maymun gibi kaşınmasını isterlerdi.

Bir kış günü, birden hastalandı. Rakıdan zehirlenmiş vücudu, daha çok dayanamadı. Üç-dört gün sonra, gözlerini yumdu.

Tsveta onun için pek çok ağladı. Dışarıda korkunç bir kış vardı. Kar, evlerin damlarına dek çıkmıştı. Cenazeyi gömütlüğe götüremediler, kiliseye bıraktılar. Köylüler onu rahmetle andı. Her ölüye yaptıkları gibi, ellerinin üstüne bir mum koydular, ama kiliseden çıkarlarken bunu söndürmeyi unutmuşlardı. Geceleyin bu mum ölüyü tutuşturdu. Birkaç gün sonra, ortalık açılınca onu gömmeye gittiklerinde, kömür gibi yanmış, kül olmuş buldular.

GERAK’GİLLER

I.

Yordan Gerak Baba, köyün en varlıklı adamıydı. Bu çevik, çalışkan adam, tüm yaşamını işle güçle geçirmiş, babadan kalan malı mülkü iki-üç kat çoğaltmıştı. Zeki yaradılışı, ticari yeteneği ile basbayağı para da biriktirmiş, köydeşleri arasında en ileri adam olmuştu. İyi yürekli, uysal tabiatlıydı. Biraz cimri de olsa, hesaplarında o denli pintilik yapmazdı. İnsanlara yardım eder, köy işleriyle pek yakından ilgilenirdi. Bunun için onu herkes sever, sayardı.

Kalabalık aile bireylerinin yaşadığı kocaman ak evi, köyün orta yerindeydi. Pek uzaktan görünürdü. Çorbacı (varsıl) evi olduğu, ta karşıdan belliydi. Avlu içi koskoca bir mahalle sığacak denli geniş olup kale gibi çepeçevre ak duvarla sarılıydı. Ortalık yerde, göklere ok gibi saplanan bir çam ağacı yükseliyordu. Tüm ilçede tek çam ağacı buydu. Fidanı kutsal Rila dağlarından getirilmiş, Gerak’gillerin dedelerince çok eski çağlarda buraya dikilmişti. Bu ağaç, onların aile flamasıydı. Tüm soy-sop, onunla övünürdü. Kutsal gölgesinde birkaç kuşak büyüyüp yetişmiş, soyun birçok yaşlı insanı son günlerini hep onun altında geçirmişti.

Yordan Babanın ardı ardına doğmuş üç oğlu vardı. En büyüğü Bojan, ortancası Peter, en küçüğü Pavel idi. Her üçü de evli, çoluk çocuk sahibiydi. Hepsi yaşlılarla bir arada oturuyordu. Ev güzeldi, büyüktü, daha bir o kadar kişi alırdı.

Gerak’ın oğulları ile gelinleri, onun komutası altında giderler, evi yönetirler, kır işlerini yaparlardı. İki uşakları vardı. Mateyko Margalak Baba da onlara yardımcı olurdu. Onun hiç kimsesi yoktu. Yordan Baba ona acıdığından, yanına almıştı. Yordan Baba meyhanecilik yapardı. Meyhanesi yol kıyısında uzun, eski, alçak bir yapıydı. Avluyu çepeçevre saran kalın duvar çemberinin başı, taşı sayılırdı.

Yordan Baba, oğullarını meyhaneye yaklaştırmazdı. Hesabını kendi yapar, kendi bilirdi. Oğullarına da bu ağır gelmezdi, alışmışlardı artık. Rastgele babalarının yerine kaldıkları ya da başka bir nedenle orada bulunduklarında, kendilerini bu meyhanenin sahibi değil de bir uşağı gibi görürlerdi. Onların sözü, kır işlerinde geçerliydi. Kırların, tarlaların, çayırların efendileriydiler. Hele en büyüğü Bojan, iş canlısıydı. Aklı fikri hep kırda, işteydi. Yüzü, koyu buğday rengindeydi. Ruhu, bereketli toprağın umut ve kaygısıyla göklere, bulutlara, güneşe bakardı.

Orak zamanı gelince, Gerak’gillerin evinde büyük bir canlılık görülür. Sabahları, daha şafak sökmeden yaşlı Gerak’ın sesi avluda işitilmeye başlar. Irgatların yattığı ahırları, sundurmaları dolaşır, yüksek sesle bağırır:

— Kalkın, çocuklar. Hadi, iş başına!

İri, sarı bir köpek yaşlı adamın çevresinde yalanarak kuyruğunu sallar, dizlerine sıçrar. Avluda yatan kazlar ürker, tıslayarak kaçışırlar. Samanlığın saçaklarından bir güvercin bulutu yükselir, anızlara doğru uçar. Çam ağacının dallarında serçeler cıvıldaşır. İşçiler, kadın, erkek, çoluk, çocuk hepsi kaçışır, sonra bir sürü halinde kırların yolunu tutarlar.

Yordan Baba onları dış kapıya değin uğurlar; doğuda duru ufukta beliren pespembeliği görünce, coşkuyla:

— Hava güzel olacak, der. Toprak Ana bugün de insan teriyle yıkanacak!

Sonra gidip meyhaneyi açar, döşemeyi ıslatıp süpürür, bir kahve pişirip kapı önünde temiz havada içer.

Yoldan gelip geçen köylüler, onu saygıyla selamlar. Yaşlı adam hepsine kardeşlik duygusuyla yanıt verir, kolay iş, bol bereket diler. Öğle üstü atına biner, kırda, köylülerin deyimince, yine kudurur, işçileri dolaşır.

Gerak’ın meyhanede tek ve baş yardımcısı karısı Marga Anaydı. İri, dolgun, dinç, çevik bir kadındı. Şen tabiatlı, tüccar ruhluydu. Yordan Baba meyhanenin başı ise, Marga Ana da canıydı. Her şeyi o düşünür, o yapar, kabı-kacağı yıkar, yolculara ayrılan iki odayı temizler, ocağı yakar, bodrumu havalandırır, fıçıları haşlar, köylülere bir genç kız gibi hizmet ederdi.

Gelinlik çağından tutun da yaşlanıncaya değin, tam kırk yıl meyhanede erkekler arasında bulunmuş, bazen örekesiyle, bazen çocuğu kucağında hizmet etmişti. Hep şen, hep güleç olduğu halde, aleyhinde tek bir kötü laf işitilmemişti. Meyhanede kavgaya, çirkin söz söylenmesine izin vermezdi. Sarhoşları kovardı. Herkesin saygısını kazanmıştı. Köylüler, onun yanında, dillerinin tespihi olan küfürlerden çekinirdi.

Gerak, ananın bu yeteneğini değerlendirir, ona güvenir, zekâsına dayanır, onunla övünürdü. Her ikisi de sevgi ve güven içinde yaşamlarını sürdürmüşlerdi. Çocuklarına ün, varsıl bir kalıt bırakmak isterlerdi.

Marga Ana, evinin de tam anlamıyla hanımıydı. Gelinlerini, torunlarını severdi, ama sürgit hepsine ağırbaşlı davranırdı, buyurduğu bir işin yapılmasını isterdi. Oğullarına çıkışsa, azarlasa da onlar önünde baş eğerlerdi. Koca adam oldukları halde, hiçbir zaman karşı koymazlardı. Ana gün boyunca bir meyhaneye, bir eve koşar, avluda her şeyin yerli yerinde olup olmadığını denetler, tavukları, domuzları, ördekleri yemler, onlara insanlarla konuşurmuş gibi çıkışır, yem vermeye çağırırken, sesi tüm mahalleyi çınlatırdı. Yüksek sesle konuşur, şakrak sesiyle kız gibi gülerdi.

Ama, ilkyazın Marga Ana ansızın öldü. Gerak’gillerin evinde her şeye düzen veren ağırbaşlı, iyi hava da onunla birlikte yitip gitti. Yordan Babanın saçları ağarıverdi. Güçlü, buyurucu eli bu gücünü yitirdi, dizginleri salıverdi. O denli düzgün giden aile arabası, çığırından çıktı, taşlığa saptı.

Nereden geldiği pek belli olmayan küsüşmeler, didişmeler, çekişmeler yılan gibi evin içine sokuldu. Bunca yıldır, ortak bir ocağın içten ateşiyle ısınan durgun aile yaşamı zehirlendi.

Bunun nasıl olduğunu, hiç kimse anlayamıyordu. Gelinler arasına bu kıskançlık, ağabey kardeş arasına bu güvensizlik nerden gelmişti? Yordan Baba, sert davranışı ve sözleriyle onları yatıştırmak istedi; ama bu laflar artık eski gücünü yitirmişti. Yaşlı adam, iyiliğin de, kötülüğün de insanda, pilicin yumurtadan çıktığı gibi doğduğunu biliyordu. Ancak, kendi çocukları arasında neden kötülük doğduğuna bir türlü akıl erdiremiyordu. Neden, acaba? Bunun üstünde uzun uzadıya düşündü. Bu düşünce saçlarını ağartıyor, uykusunu kaçırıyordu.

Yordan Baba, gelinleri arasında hemen hemen her gün didişmeler, çekişmeler olduğunu duyuyordu. Bunlar kaba, çirkef laflarla doluydu. Bu kavgaların nedeni, hep ufak tefek şeylerdi. Bir gün Peter’in çocuklarından biri, Bojan’ın çocuğu üstüne çamur sıçratmıştı. Bojan’ın karısı, hemen atılarak çocuğu dövdü. Buna içerleyen Peter’in karısı, ağlayan çocuğunu kurtardı:

— Gel, yavrum, gel, bu yılan seni yutacak, dedi.

— Yılan doğurursun, inşallah!.. diye yanıtladı Bojan’ın karısı.

Peter’in karısı biraz daha uysal tabiatlıydı. Yüreğinde iyi duygular beslerdi. Ancak çok duyguluydu. Bir parladı mı, zor tutulurdu.

— Yılanlar senin gözlerini oysun, diye yanıt verdi.

Bojan’ın karısının elinde, kepek dolu bir ağaç tekne vardı. Bir avuç dolusu kepek alarak Peter’in karısının yüzüne fırlattı. İki kadın, birbirinin saçına yapıştı. Avluda bir çığlıktır koptu. Yordan Baba gürültüyü meyhaneden duydu, dışarı fırladı. Gelinlerinin yüzü gözü kan içinde, yoluk tavuklar gibi birbirinin üzerine atıldıklarını görünce, çorbacılık onuru yaralandı. Yanlarına gitti, ağır elini kaldırıp her ikisine de birer tokat aşketti.

— Benden utanmıyorsanız, bari çocuklarınızdan utanın, dedi.

Mahcup olan Peter’in karısı kaçıp bodruma saklandı; ama Bojan’ın karısı, piliçleri çalınmış bir kuluçka gibi, karşısına dikildi, derin bir öfkeyle:

— Hey bunak herif, sen başkasının işine karışma, dedi. Tekneyi kaptığı gibi, diri bir hayvandan bir tutam et koparan kurtlara özgü bir yürüyüşle oradan uzaklaştı.

O günden sonra iki elti, birbiriyle bir ay konuşmadı. Evde asık surat çalışıyorlar, yılan gibi fısıldaşıyorlardı. Onların öfkesi çocuklarının, özellikle Yordan Babanın küçük oğlu Pavel’in karısı olan sessiz, nazik, yumuşak yaradılışlı, akıllı Elka’nın başında patlıyordu. Tüm evin işi onun üzerine kalmıştı. Ancak hamarat Elka, hiç karşı çıkmadan, sessiz sadasız çalışıyordu. Kimsenin kötülüğünü düşünmezdi. Önceki dirlik düzenliğin yeniden geri gelmesini diler, eltilerinin barışmasını isterdi. Onlarsa kudurdukça kudurur, olur olmaz şeyler için ona çatar, hep kusurunu bulur, hoşnutsuzluk gösterir, oğlu küçük Zaharinço’yu yok yere azarlarlardı.

Yordan Babayı kaygılar, düşünceler sarmıştı. Artık meyhanede durmak istemiyordu. Esnaflığı oğullarıyla sürdürmeye çalıştı, ama bu da sökmedi. Otuz beşini aşmış olan Bojan, pek açgözlüydü. Paranın üstüne titriyordu. Kurnaz ve cimriydi. Çekmeceden para aşırır, veresiye defterlerine fazla yazar, saf ve yoksul köylüleri aldatırdı. Yordan Babanın ortanca oğlu Peter ise, bambaşka bir adamdı. Geniş yürekli, tasasızdı. İşe düşkün değildi. Gün boyunca av peşinde koşar, içki içer, olur olmaz kimselere borç verirdi. Küçükçe yüzünde her zaman kaygısız bir gülümseme dolaşır, bu da onu herkese sevdirirdi. Temiz yürekliydi, herkese inanıverirdi. Kendisini yedebilene, aldatabilene canını vermeye hazırdı.

Yordan Baba baktı, gördü ki, bu böyle olmayacak, meyhaneyi kapadı. Kırk yıldır, meyhanecilik yapardı. Bu meslekten para kazanmıştı. Kendini bu meyhanede efendi, güçlü hisseder, köylülerin ona beslediği saygıya, korkuya burada sevinirdi.

— Pavel evde olsaydı, bu iş böyle olmazdı, ama kim bilir... diye düşünüyordu.

II.

Pavel, Yordan Babanın en küçük oğluydu. Çevik, hesabını bilir, açıkgözdü. Vaktiyle babası, onun iyi bir adam olacağını çok ummuştu. Öğrenim görsün, diye onu ortaokulda okuttu. El-gün içinde laf açıldıkça:

— Ne de olsa, Pavel öğrenim gördü, demeyi unutmazdı.

Serseriliğe kapılmasın, diye daha on sekiz yaşındayken Pavel’i köyün en güzel kızı Elka ile evlendirmişti. Elka, yoksul bir ailedendi. Ancak Pavel onu delice seviyordu. Boyu bosu yerindeydi. Yüzü küçük, buğday benizliydi; iri, cana yakın gözlerinin tatlı bir bakışı vardı. Şen gönüllü, canlı bir kızdı. Tarlada türkü çağırmaya başladı mı, sesi tüm kırları çınlatırdı. Duyanlar, elinden orağı bırakarak durup dinlerdi.

Pavel, düğün sonrası hemen askere gitti. Kışlada kendisini sevdirdi, şen ve yakışıklı bir delikanlıydı. En önemlisi de parası boldu, her gördüğüne ikramda bulunurdu. Orada şımardı. İçkiye alıştı. Askerlik hoşuna gitti. Süresi dolduğu halde, eve dönmedi, orduda kaldı.

Bu davranışı babasını gücendirdi. Kardeşlerinin kıskançlığını körükledi. Öteki gelinler, karısına hor bakmaya başladı. O zavallı ise, tek başına onların arasında yaşıyor, sessizce, usulcacık işine bakıyordu. Ancak, o zamanlar Marga Ana daha sağ idi. Elka’yı öz kızı gibi severdi. Ona acır, onu savunurdu. Kaynanasının ölümü üzerine, genç gelin koruyucusuz kaldı.

İlk yıllarda Pavel sık sık izin alıp eve gelirdi. İzninin tümünü köylülerle içki içerek geçirir, çingenelere çalgı çaldırırdı. Çok para ile bahse tutuşur, Rusça birtakım pis pis türküler söyler, hora meydanında, başkalarının gözü önünde yanaklarını makaslar, kendisini utancından yere çalardı. Karısı sönük kara gözlerini hep yere diker, bakışında derin, gizli bir acı ve kaygı okunurdu. Köyde, öteki kadınlar gibi, asla kahkahayla gülmezdi. İnce dudaklarında solgun bir gülüş vardı. Gülerken, yandan yeğnilce eğri, sık, ak dişleri görünür, o zaman güzelliği bir kat daha artardı.

Birkaç yıl sonra, Pavel izne de seyrek gelmeye başladı. Yalnızca büyük bayramlarda birkaç günlüğüne uğrardı.

İnandırmak istercesine önemli bir tutumla:

— Ne yaparsın, vatan hizmeti. Daha çok izin vermiyorlar, derdi.

Pavel, sık sık babasına acındırıcı mektuplar yazıp para isterdi. Durumundan yakınır, yalvarır, para göndermezse, kendini öldüreceğini söylerdi.

Yaşlı adam, oğlunun isteğini yerine getirmeye çalışır, günlerce kaygılar içinde kıvranıp dururdu. Ancak, gelinlerle ağabeyleri artık Pavel’i kıskanmaya, ondan tiksinmeye başladılar. Hiç durmadan babalarının artan borçlarından söz ediyorlar, yükün tümünün kendilerinin sırtında olduğundan yakınıyorlar, Pavel’in karısına, çocuğuna baktıklarını, Pavel’in ona on para vermediğini söylüyorlardı.

Yaşlı adam, Pavel’i daima bir baba sevgisi ve şefkatiyle karşılıyordu. Aile geçimsizliklerini unutuyor, onun her yaptığını bağışlıyor, hiç yanından ayrılmıyordu. Bu durum, öteki oğullarını bir kat daha öfkelendiriyordu. Ama o bunu görmezlikten geliyor, yalnız sabahları, eskiden alıştığı gibi, kapalı meyhaneye gittiğinde, örümceklerin ağlarını ördüğü bu ıssız, karanlık yerde başını eğiyor, herkesten gizlice, aşağı yukarı gezinip düşünüyor, iç çekiyordu. Ağabeylerinin hoşnutsuzluğunu anlayan Pavel, babasının acılarını seziyordu. Canı sıkılıyor, bir an önce buralardan uzaklaşmak istiyordu. Ağabeylerinin, babasının, köylülerin yaşamı, kendisine bayağı, ilkel görünüyordu. Elka’dan da soğumuştu. Onu çirkin, albenisiz buluyordu. Böyle biriyle nasıl olup da evlendiğine şaşıp kalıyordu. Geceleri karısının gizlice döktüğü gözyaşları kendisini kızdırıyor, tiksinti uyandırıyordu.

Bir kış mevsimi, Elka’yı kasabaya götürdü. Orada oturacaklardı. Ama çok geçmeden, onu gene köye yolladı. Kıskançlıklarından, eltileri adını “Kasabalı” koydular. Azıcık araları açılsa, hemen yapıştırırlardı:

— E, biz basbayağı insanlarız, senin gibi kasabada oturmadık!

En sonunda Pavel hiç gelmez oldu. Uzak bir Tuna boyu kentinde başka bir alaya atandı. Ne yaptığını kimse bilmiyor, hiçbir haber de gelmiyordu. Yalnız ara sıra, kendini içkiye vermiş, kötü bir yol tutmuş, metreslerle yaşarmış, uçarı bir yaşama dalmış, diye kötü kötü söylentiler gelirdi. Bunların nereden çıktığı pek belli değildi, ancak uzun süre ağızdan ağza geziyor, büyüdükçe büyüyor, başkaları da bunlara inanıyordu. Yortu günleri Elka kiliseye gittiğinde, herkes ona acıma dolu gözlerle bakıyordu. Arkasından, yavaşça şöyle konuşurlardı:

— Zavallı gelin, alınyazısı ne kötüymüş! Nasıl dayanır, bilmem!

Elka bunları işitmezlikten gelir, oğlu Zaharinço ile birlikte, dolayına bakmadan geçip giderdi. Ancak, bu acı sözler yüreğine bir diken gibi batar, kendisini uzun süre üzerdi.

Çokluk eltileri kuduzca üzerine atılır, kıskançlıkla:

— Biz senin kocanın halayığı değiliz, derlerdi. Karısına bakacak değiliz. Seni de yanına alsın, ne haliniz varsa görün. O keyfine bakıp gezsin, yarın da hazır mirasa konsun, öyle mi! Aldanıyorsunuz! Bu toprağa el sürmedi, sağlığımız elden gitti, çalışıp uğraşırken. Daha şimdiden paylaşalım da herkes malını mülkünü bilsin.

Bu sözleri bile bile, isteyerek Yordan Babanın yanında söylüyorlardı. Zavallı adam, acıdan eriyip bitiyordu.

Yaşlı adam, boğuk bir sesle:

— Sağlığımda ayrılmanıza izin vermem, diyordu. Ben mezara, malım mülküm mezata.

İlenme ile bağışlama, ruhunda uzun süre çarpışıyor, yaşlı adam bu arada bitkin bir durumda susuyordu. Yüreği acılarla dopdoluydu. Sonunda güç halle kendini toplar:

— Çocuklar, derdi, çocuklar, niye birbirinizi yersiniz, bilmem. Varlığım her birinize yetip artar. Her şeyinizi hazır ettim. Niçin kardeşçe yaşamazsınız, beni ihtiyar yaşta niye üzersiniz?

Yaşlı Gerak, küçük Zaharinço’yu kucağına alıp uzun uzun okşardı. Zaharinço iki-üç yaşlarında bir çocuktu. Durgun, hastalıklı bir hali vardı. Anasının üzgün bakışını, babasının kıvrık burnunu almıştı. Yengeleri ondan hoşlanmıyor, ikide bir azarlıyordu. Yavrucak, her çocuğun yaptığı gibi, hıçkırıp ekmek isteyecek olsa:

— A, bu ayı yavrusu doymak bilmiyor, diye bağırıyorlardı.

Anası yakında değilse, üzerine atılıp döverlerdi. O zaman çocuk dedesinin yanına koşar, hıçkırıktan tıkanacakmış gibi olur, uzun süre kendine gelemezdi.

Çocuğun gözyaşlarını silen yaşlı adam:

— Ağlama yavrum, ağlama, çoğa varmaz, onlar dedeni de döverler, derdi.

Yordan Babanın yaralı yüreğinin derinliklerinden gelen yumuşacık sesi, gelinlerini daha çok öfkelendirirdi. Bojan’ın karısı dayanamaz, somurtarak hemen karşılık verirdi:

— Baba, sana dokunan yok, sus orada!

Zaharinço evde olup bitenden bir şey anlamaz, ama anasının üzüldüğünü sezerdi. Yengeleri anasını paylarken, onun dizlerine sarılır, ince sesiyle:

— Ağlama ana, ağlama! diye yalvarırdı.

Bojan’ın karısı, evdekilerin hepsinden kötüydü. Uzunca boylu, kupkuru bir kadındı. Kaba, uzun yüzünde iri benleri, erkek gibi bıyıkları vardı. Herkesle kavga eder, herkese, kocasına bile, kin beslerdi. Kocası onu çokluk olur olmaz şeyler için acımasızca döverdi. O zaman, dolapta sakladığı rakıdan biraz içer, odasına kapanıp kendisini hasta gösterir, haftalarca dışarı çıkmazdı. Evde herkes, onun inat yüzünden yattığını bilir, hiç kimse ona acımazdı. Yalnız büyük kızı Yovka sık sık anasını görmeye gider, uzun süre başucunda kalır:

— Ne oldu sana, ana? diye sorardı. Canın bir şey istemiyor mu? İşte rakı şişesi, iç istersen!

Bojan’ın karısı şişeyi eline alır, susamış gibi içerdi. Yanakları sıtmalı gibi kızarır, gözleri kanlanır, daha sonra ağzını çirkin çirkin şapırdatarak kızına:

— Sakla şişeyi de görmesin o deyyuslar, derdi.

Yovka uzun boylu, annesi gibi çirkin, ama iyi huylu, yumuşak yürekli bir kızdı. Yüzü kuru, solgun, hatta saydamdı. Hastalıklıydı. Gizli bir illet, bu gönlü yüce, sevimli kızcağızın sağlığını kemiriyordu. Kökünü kurt kesmiş bir çiçek gibi, gün günden solup kuruyordu. Yovka herkesi sever, herkesle iyi geçinmek isterdi. Evdeki hır gür yüreğini parçalardı. Elka yengesine acır, onu herkesten çok severdi. Gönlü ona pek yakından bağlıydı. Çok kez onun odasında kalır, Zaharinço’ya sokulur, birlikte yatarlardı. Sık sık Elka ile ilgili korkunç, şaşılası düşler görürdü. Yovka her akşam evlerinin önündeki eşiğe oturup buradan gün batımını, gökyüzünde ateş gibi yanan, kanlı izler bırakarak uzak dağların ardına gizlenen güneşi seyretmeyi severdi. Gözleri kaygılı, yüzü bir melek gibiydi. Zavallı kız bir şeyler düşünür, ama bunu kimse bilmezdi; çünkü kendinden hiç söz etmezdi. Yovka çokluk Elka yengesini düşünürdü. İkisinin de gönülleri anlaşıyor, birbirlerini sessizce seviyorlardı. Yovka’nın anası Elka’ya kuduz bir köpek gibi atılıp ağzı köpüre köpüre türlü ilenmeler, çeşitli sitemler yağdırdığında, Yovka gözlerini belertip kollarını açarak solgun bir halde anasının karşısına dikilir:

— Ana! Ana! diye bir çığlık koparır, daha sonra bitik bir halde yere kapanırdı.

III.

Marga Ananın ölümü, Pavel’in yolsuz davranışları, evdeki kavga gürültü, yaşlı Gerak’ın sapasağlam yürek gücünü altüst etti. Yuvarlak, yumuşak yüzünde ağır yaşam koşullarının bıraktığı derin kırışıklar belirdi. Ağarmış başı eğildi, sanki omuzlarına battı. Adımları yavaşladı, ağırlaştı. Bakışları üzgündü. Önceki neşesi kalmamış, yüreği acılı, yüzü kaygılıydı.

Eskiden hasat zamanı kendini çok mutlu hisseder, gençleşir, dinçleşirdi. Büyük bir çalışma isteğiyle coşar, güçlenir, bir çocuk çevikliği gelirdi, bedenine. Ama şimdi, kayıtsız karşılıyordu, orak zamanını. Gene herkesten erken kalkıyor, evdekileri işe özendiriyor, ama sesinde eski dinçlik kalmamıştı, güçsüzdü. Oğullarıyla gelinleri, daha önceki gibi, söz dinler, boyun eğer değildi. Kendi başlarına buyruktu. Bu durum, yaşlı adamı çok üzüyordu. Ancak susup kime darılacağını bilemiyordu. Eskiden alışık olduğu üzere sabahları kalkıp gökyüzüne baktığında, önceki gibi: “Amma güzel hava, ha! Toprak ana, yine insan teriyle yıkanacak!” diye söylenmiyordu. Yavaşça göğüs geçiriyor, durgun bir sesle:

— Bugün hava ağırlaşacak, belki de yağmur yağacak, diyordu. İnsan her zaman sabahı görünce aldanmamalı.

Yordan Baba evine pek seyrek girerdi. Odasını sıkıntılı, dar bulurdu. Vaktiyle sevinçle çocuklarını büyüttüğü bu yerde, şimdi ne sevinç, ne de sevgi kalmıştı. Kendisini burada eski anılarından, küçük torunlarından başka tutacak bir şey yoktu. Kendi sözüyle, kuş gibi hoppa, tertemiz ruhlu torunlarını okşamak, pek hoşlandığı bir şeydi. Onları gördükçe:

— İlerde sizleri neler bekliyor acaba, neler? diye acıyla düşünür, gözlerini onlara dikerek hiç görmemiş gibi bakar, kalırdı. Kimi kez işi çıkar, evde daha uzun bir süre kaldığı olurdu. Canı sıkılır, bir şeyler ararmış gibi bir o odaya, bir bu odaya girip çıkar, bir yerde duramazdı. Onu kendi kendine konuşup gülümserken görenler vardı. Daha önceleri gibi, hep birlikte toplanıp sofrada yemek yemezlerdi. Kim ne zaman isterse, o zaman gelir ya da hiç gelmezdi. Oğulları bu eski töreyi bozdukları için, kendisi de düzenlice sofraya oturmazdı. Kimi zaman, avluda bir şeyle uğraştığı sıra, gelinlerden biri kapıdan şöylece bağırırdı:

— Baba, yemeğe buyur, bekliyoruz! Çorba soğumasın!

Yordan Baba bu sözlerde hep bir gizli alay sezer, kötü düşüncelere dalarak işini sürdürürdü. Bu kez ardında öfkeli mırıltılar duyardı:

— İstemezsen, kabahat kimin, ihtiyar, çocuk gibisin. Aç olan, çağırmadan da gelir.

Yortu günleri ya da boş olduğu zamanlar, Yordan Baba kapalı meyhanede vakit öldürürdü. Anahtarı kendisindeydi. Kimi kez orada gecelediği de olurdu. Bu karanlık, ıssız, havasız, ruhu gibi acıklı meyhaneye, ne sokaktan, ne evden ses gelirdi. Dingin, ıssız bir yer olan burada, düşünceleriyle baş başa kalabiliyordu.

Zavallı ihtiyar:

— Ne idim, ne oldum? diye göğüs geçiriyor, yatağında uzun süre devinimsiz kalıyordu.

Kapalı kepenklerin arasından oynaşan güneş ışınları içeri giriyor, meyhanedeki tozlu nesnelerin üstüne düşüyor, sonra yavaş yavaş sürünerek yitip gidiyordu. İçerisi kararıyor, yaşlı adam başını kaldırıp sanki bu ışınları ararmış gibi çevresine bakınıyor, düş görürken aldatılan bir insan gibi, alnını ovuşturuyordu.

Gerak’gillerin evinde, hatta tüm köyde, yaşlı Gerak’ın gizli parası olduğu, olağanüstü bir giz gibi konuşuluyordu. Söylentiler, varlığını birkaç bin altına çıkarıyordu. Oğulları buna inanmıyordu; çünkü bu, inanılacak gibi değildi, sonra babalarının borcu da vardı. Ancak, el-günün söylentileri tasarılarını gıcıklıyordu. Bojan’ın, Peter’in karıları, birbirine görünmeden, yaşlı adamı gözetliyor, altınların yerini bulmaya çalışıyorlardı. Sarhoş olduğu vakit, Peter, meyhanede herkesin yanında şöyle konuşurdu:

— İyi ediyor, ihtiyar! Bu körolası paracıkları varsın gizlesin. Ne vakitse, onları gene bu kör boğaz yiyip içecek.

Bojan ise, tam tersini yapıyordu. Kurnaz, içinden pazarlıklı bir adam olduğundan, babasının tek bir kuruşu bulunmadığına, bu mal mülkün parayla satın alındığına, paraların hep bu toprağa verildiğine herkesi inandırmaya çalışıyordu. Bojan bunları ağzıyla söylüyordu, ama yüreği rahat değildi. Paralara el koymaya can atıyor, aklından türlü tasarılar geçiriyordu.

Yaşlı adam, meyhane anahtarlarını kimseye vermiyordu. Evden birinin bir iş için oraya gitmesi gerektiğinde, Gerak kapıyı kendisi açar, kendisi kilitlerdi. İşte bu durum, Bojan’ın dikkatini çekti. Herhalde, paraları burada saklıyor, diye kuşkuya düştü, onu gizlice gözlemeye koyuldu. Çokluk hiç işi olmadığı halde, babasının yanına gidiyor, uyku sersemi gibi öteye beriye bakınıp bir şey arar gibi yapıyor, kendi kendine mırıldanıyor, çıkıp gidiyordu. Yaşlı adam, oğlunda herhangi bir kötü niyet ya da kuşku sezmezdi. Ama onun bu davranışı gitgide canını sıkmaya başladı. Bojan bunu seziyor, kurnazca kendini koruyordu. Babasına özel bir özen gösteriyordu. Yaşlı adam bir şeye gücendiği, uzun süre sofraya gelmediği zaman, Bojan, yanına gidip sevecenlikle yüzüne bakıyor, dalkavukça şöyle diyordu:

— Baba, gel be... Benim hatırım için gel. Acıyorum sana, doğrusu. Biz senin çocukların, değil miyiz? Niye bizden kaçıyorsun? İnsanlık hali, kabahat işlediğimiz oluyor, sen de bizi bağışlayıver!

Bojan, Peter’in karısının, kendi şirret karısının saldırılarından, babasını aynı iki yüzlülükle koruyordu.

Onun yanında biri, babası için acı bir laf söyleyecek olsa, Bojan hemen üstüne atılıyor, sivri burnu öfkeden toprak gibi sararıyordu. Çok kez vurmaya yelteniyordu, ama yaşlı adam onu önlüyor, titrek bir sesle:

— Yapma, oğlum! Benim için başkasıyla kötü olma! diyordu.

Bojan, babasıyla baş başa kalmaya da fırsat buluyor, yapmacık bir acımayla şöyle diyordu:

— Üzme tatlı canını, baba, her şey düzelir. Rahmetli anam vakti, saati gelmiş ki gitti. Biz varız, a canım. Seni yalnız bırakmayız. Sen karıların lafına kulak asma. Pavel için de o denli üzülme. Onun da aklı başına gelir. Bir gün o da evine, barkına döner. Kuş bile yuvasını unutmuyor da o mu unutacak? Geniş yürekli ol, baba! Eskisi gibi ol. Anımsar mısın, biz küçükken, neydi o günler! Senin gönlün şen olursa, baba, bütün evimiz de şenlenir!

Bu sözler, Yordan Babanın yumuşak gönlünü eritirdi.

“Geçti o günler! Hepsi bitti!” dercesine başını sallardı.

Ancak susuyor, yalnız derin bir göğüs geçiriyor, gözleri yaşla doluyordu.

IV.

Bir yaz günü, Peter günü denilen yortu sırasında, Pavel köye çıkageldi. Sessiz, durgun bir sabahtı. Daha yeni sona eren gecenin serinliği duyuluyordu. Köy uyanmış, köylüler sokaklarda ivedice işe gidiyorlardı.

Yordan Baba başı açık, meyhane kapısı önünde oturmuş, eski bir yuları onarıyor, yanında direni omuzlamış olan Matey Margalak Babayla bir şeyler konuşuyordu. Pavel, onlara yaklaştı. Duralayıp selam verdi. Sağlam yapılı, boylu boslu asker, ak keten gömlek giymiş, kılıç kuşanmıştı. Babası başını kaldırıp baktı, ilkin oğlunu tanıyamadı. Pavel’in yüzü solgun, arık, hastalıklı görünüyordu. Gözlerinin çevresinde iri kara halkalar oluşmuştu. Ona hâlâ daha şaşkın şaşkın bakan, ne diyeceğini bilemeyen babasının elini öpmek için eğildi.

— Nasılsın, baba, iyi misin? diye sordu, mendiliyle alnının terini sildi.

— A! Pavelço, hoş geldin, oğlum!

Yaşlı adam doğrulup oğlunu alnından öpmeye koyuldu.

— Sana ne olmuş böyle, oğlum? Bizi unuttun gitti sanıyordum... Ses, selam yoktu. Biraz kötülemişsin. Otur, otur da dinlen biraz. Eh, oğlum, geldin ha... Baba ocağı en sonunda aklına geldi!

Margalak Baba, ince, cırlak sesiyle söze karıştı:

— Yordan, kuş bile gözü nerde açıldıysa, oraya döner, dedi, kar gibi ak sakalını bitik bir halde salladı. Pavelço, babanı sevindireceksin, karın avunacak, Zaharinço da... Her akşam, ceviz ağacına çıkıp sana haykırıyor. “Baba, baba,” diyor. Gel, gör beni, ne denli büyüdüm.

Pavel eşiğe oturdu. Babası, eski yular elinde, durdu, kaldı. Sevinçten ne diyeceğini bilemiyordu. Yalnızca:

— Bak sen, bak hele! Geldi be! diye mırıldanıyordu.

Gözleri yaşlı, sesi titrekti.

Üzgün yüzü kapkara yanmış, saçı gibi ak evliya sakalı keçeleşmiş, kısa boylu, yaşlı Matey Baba, omzundan direni indirdi, gözlerini ovuşturmaya başladı. İhtiyar yaşında karı kızandan, yakınlarından yoksun kalmış, kimsesiz bir adamdı. Bir kızı vardı, ama daha küçükken kasabada bir eve hizmetçi olarak verilmişti. Orada büyüdü, yetişti, yitiklere karıştı. Nerde kaldığını, ne olduğunu kimse bilmiyordu. Kötü yola saptığını söylerlerdi. Mavi gözlü bir kızdı, at başlıklarına takılan mavi boncuklar gibi maviydi, gözleri. Yordan Baba Matey’in kendisine komşu olan mülkünü, bir-iki parça tarlasını satın almış, kendisini de yaşlılıkta açlıktan ölmeyecek denli yardım için, evine almıştı. Margalak Baba, yazgısına boyun eğmiş, uysal bir adamdı. Her kötülüğün bir sonu bulunduğuna, bu dünyanın hep böyle gitmeyip bir gün düzeleceğine umut ve inanç bağlamıştı.

Margalak Baba, gözyaşlarını silerek:

— Babana çok kez söylemişimdir, dedi. Karına da söyledim ya: Pavel bir gün mutlaka dönecek, onda yürek var. Bilsen, oğlum, üzüntüden Elka’nın benzi toprak gibi soldu. Gene de ağzından kötü bir laf çıkmadı. Temiz yürekli o.

Pavel başını eğip bir şey demedi. Bu sözler, pek hoşuna gitmemişti. Ayaklarını uzatıp çizmelerini yukarı çekti. Kalın, boğuk bir sesle:

— Çok toz var. İstasyonda araba yoktu, yayan geldim... E, Matey Baba, sen nasılsın, bakalım, halin nicedir?

— Tanrı’ya bin şükür, oğlum. Herkes gibi, yaşayıp gidiyoruz. İşte, çukurda ot destelerini çevirmeye gidiyordum, babanla lafa tutulduk, geciktim. Haydi, hoşça kalın. Ben yoluma gideyim. Yolum epey uzak... Yaşlandım artık, gücüm kuvvetim kalmadı.

Matey Baba, ince arık ayakları üstünde sendeleyerek, diren omzunda, dönemece saptı, gözden yitip gitti.

Doğuda güneş, orman tepeleri ardından gözüktü. Sırtların serdiği uzun gölgelerle çukurları dolduran kısa gölgeler, yavaş yavaş silindi. Kırlara dökülen ışık demetleri, ortalığı doldurdu. Meyhane yanındaki büyük avlu kapısı açıldı. Gerak Babanın gelinleri, konuşa konuşa oradan çıktılar. Yalınayaktılar. Başlarında ak örtüleri, ellerinde orak, tarlaya ivedi ivedi gidiyorlardı. En son Elka çıkıp kapıyı kapadı.

Pavel’i görünce, üçü de duraladı, şaşkınlıkla bakıp kaldılar. Peter’in karısı Bojan’ın karısını koluyla dürterek:

— Baksana, bu bizim Pavel değil mi? dedi.

— Bak sen, bak sen, konuğumuz varmış da hiç haberimiz olmamış, diye Pavel’i güler yüzle karşılayıp tokalaştılar.

Elka ise, şaşkınlık ve sıkılganlıkla bir köşeye kısılıp kaldı, coşkudan sapsarı kesilmişti. İki yana sarkan ak başörtüsünün altında ufacık yüzü güzel ve yumuşak görünüyordu. Acı dolu iri gözleri yaşardı, ürkek ürkek baktı. Toy bir kız gibi, bu adamın önünde ne yapacağını bilmiyordu. Kocasının imgesini ruhunda, düşüncelerinde ölmüş bir adam gibi saklamıştı. Yeniden dirileceğini hiç aklı almıyordu. Bu durumuyla Elka, ormanda gizli, sık dallar arasından, gökyüzünde süzülen şahini gözeten bir güvercine benziyordu.

Peter’in karısı haykırdı:

— Elka, Elka be... Bak sen, nasıl duruyor! Gel, yaklaş da kocana bir hoş geldin de.

İyi saatine rastlarsa, o herkesten iyi kalpli olurdu.

Utancından yalınayakları birbirine dolanan Elka, bir gölge gibi kımıldadı. Bir şey diyemedi, Pavel’e elini uzattı. Pavel, ağır ve soğuk bir tutumla, uzanan eli tuttu, kuru bir ilgiyle yüzüne baktı. Elka, daha çok sıkılarak bir kıyıya çekildi, gözyaşlarını gizleyebilmek için yüzünü çevirdi.

Pavel, karşısında dikilen, şuradan buradan bir şeyler soran kadınlara:

— Çok erkencisiniz, dedi.

Elka kocasına, hâlâ daha ürkek bir güvercin bakışıyla, şaşkınlık dolu gözlerle, kaş altından bakıyor, inanası gelmiyordu. Kendisini çokluk aldatan bir düş gördüğünü sanıyordu.

Yordan Baba, sarkık ellerinde yular olduğu halde, oğluna bakmaya doyamıyordu. Gelinlerinin bu dakika doğal bulduğu ilgisi, gönlünü okşuyordu. Yüreğindeki acı geçmişi unutuyor, her şeyi bağışlıyor:

— İşler düzelecek. Kötülük sürekli bir şey değil. İnsan yüreğinde egemen olan şey iyiliktir, diye düşünüyordu.

Peter’in karısı:

— Kusura bakma, Pavel, biz yürüyelim, çünkü gün ilerliyor. Orakçılarımız var. İvedi gitmemiz gerek. Peter ile Bojan yukarıki tarlaya, demet bağlamaya gittiler. Siz babamla, Allah ne verdiyse, hazırlayıp yiyin. Biz akşama daha erken döneriz.

Pavel:

— Siz işinize bakın, abla! diye yanıtladı.

Yaşlı adam, Bojan’ın karısına dönerek:

— Gelin, Elka evde kalsa, iyi olur, dedi.

— Eh, isterse, varsın kalsın. Kalsa da bir, kalmasa da. Bir iş yaptığı yok aslında.

Bojan’ın karısı, hınç dolu bir sesle, dişleri arasından yılan gibi fısladı, yapmacık bir gülümsemeyle:

— Haydi, haydi artık, geç kalıyoruz, diye sözlerine ekledi.

İki elti, yolda tam bir hizaya gelince arkaya dönüp Elka’ya kin ve alay dolu gözlerle bakarak yürüdü.

Elka utandı, sıkıldı, yardım arayan gözlerle bir Pavel’e, bir babasına baktı, ama onların da bir şey demediğini görünce, sessizce eltilerinin ardından yollandı; başını öne eğdi, ivedi ivedi yürüdü. Ak başörtüsünün uçları geriye doğru bir güvercin kanadı gibi çırpındı.

İki gelinin bu ani hıncına şaşıp kalan yaşlı adam gücendi, eşiğe oturup kopuk yuları onarmaya koyuldu.

Pavel, Elka’yı, derenin ardındaki sokağa sapıncaya dek bakışıyla izledi. Sonra kalkıp gerindi, ovalara bir göz attı.

Buradan, köyün büyük bir bölümü ile köy deresi görünüyordu. Pavel, küçüklüğünde bu derede oynamayı pek severdi. Delikanlılığındaysa, Elka ile burada buluşurlardı.

Şimdi köy boş, ıssız, dingindi. Yalnız uykulu çocuk sesleriyle araba tıngırtıları duyuluyordu. Köyü ikiye bölen geniş, kumlu yol, gübre dolu avlular, kırmızı kiremitli damlar, dere boyundaki yüksek söğüt, ceviz ağaçları, hepsi aydınlığa daha yeni göz açmış, güzel sabah havasında taze, durgun, memnun görünüyorlardı.

Köyün arkasında, güneşin yaldızladığı bereket yüklü bir ova uzanıp gidiyordu. Koyu yeşil armut, erik ağaçları, fundalıklar, otlu sınırlar, işçi ve orakçı ile dolu bu ovayı süslüyordu. Orta yerinden kıvrıla kıvrıla bir yol geçiyordu. Pavel, yengeleriyle karısının bu yolu tuttuklarını gördü. Peter’in karısı ile Bojan’ın karısı yan yana yürüyordu. Elka, başını yere eğmiş, onlardan epey gerideydi. Elindeki orak parlıyor, başörtüsünün uçları hâlâ daha kanat gibi çırpınıyordu.

Pavel, ona uzun uzadıya baktı, durdu. En sonunda Elka, tarlalar arasında görünmez oldu. Pavel, ona bakarken yüreğinde ne acıma, ne üzüntü, ne sevgi, ne sevinç duyuyordu; hiçbir şey duymuyordu. Elka kendisine yabancı, uzak, şaşırtıcı geliyordu. Kendi kendine:

— Bu kadın nasıl yaşıyor, acaba? diye kaygısızca düşünüyordu.

Kırların ardına gelişigüzel serpilen tepeler, maviliklere karışıyor, çevreni sarıyordu. Onların üstünde, pamuk gibi apak, küçük bir bulut sarkıyor, güneşte gümüş gibi parlıyordu.

Pavel, bu geniş tabloyu seyrediyordu. Bu görünüm karşısında gönlü bir kitap gibi, yaprak yaprak açılıyordu. Bu sayfalarda uzak, bulanık, tatlı anılar okuyordu. Anılar kendisini sıkıntıya düşürdü.

Yaşlı Gerak, gelinlerin Elka’ya aşağısama dolu gözlerle baktığını, onun da ağlayarak, tek başına ardlarına düştüğünü gördü. Zavallı, belki de evde kalmak isterdi, ama bunca yıl aşağısama gördüğünden, gözüne yediremedi. Pavel’in gözleriyle gönlü de onu çağırmadı, burada kalmasını istemedi. Yaşlı adamın sözleri işitilmedi, havada kaldı. Gerak Baba, kendini tutamayıp ağladı. Başını önündeki işe eğdi, gözyaşlarını göstermemek için, oğlunun yüzüne bakamıyordu. Bir konuşsa, hıçkıracaktı. Kendi kendine:

— Bu, böyle gelmiş, böyle gider, diye söylendi. Daha iyi olmaz. Sevgi insandan kaçıyor. İnsanlar artık kardeş değil.

Baba oğul, uzun süre sustular. Baba ağlamaktan konuşamıyor, oğlu bezgin ve yorgundu. Ne soracağını bilmiyordu.

En sonunda, yaşlı adamın acılı yüreği dayanamadı. Acı bir haykırışla boşandı. Yuları elinden attı. Titreyen ellerini kaldırdı, gözyaşlarından boğulan bir sesle, önünde dimdik duran oğluna:

— Oğlum, dedi, görüyor musun, onu nasıl incitiyorlar? Zavallıya arka çıkan da yok. O susar, susar. Günah, vallahi. O da insan, onun da canı var. Gençliği evimizde yok olup gitti.

Yaşlı adamın bu sözleri Pavel’i hiç ırgalamadı. Tam tersi, bu sözlerden yüreğinde kararmış, tatsız bir duygu belirdi. Birisi, içine tükürmüştü, sanki. Köye döndüğüne pişman oldu.

— E, ondan tiksiniyorlar... Ne yapıyor onlara da iğreniyorlar? diye isteksizce bir yanıt verdi. Bu sorun üstünde daha çok konuşmak istemiyordu.

Yaşlı adam yatışmıştı:

— Onlara bir şey yaptığı yok, be oğlum, ne yapacak? O da herkes gibi çalışıyor... Ama peşini bırakmıyorlar, işte; insaf, acıma yok onlarda. Herkes kendi sepetini örmeye bakıyor, başkalarına bakmıyor. Hepsi ejderha gibi bir ağız açmış, eline geçeni alıp saklıyor, sanki dünyaya kazık çakacaklar. Mal mülk istediğince. Hepsine yeter de artar bile. Bir o kadar kişiyi daha besler. Gene de kuş darısı denli ufacık bir şey için kavga ederler. Zaharinço’dan ne olur? El kadar bir çocuk. Tatlı, sevimli, hepsini sever. Kolayını bulsalar, bir yudum suda boğarlar, yavruyu. Ağaların da, yengelerin de “ayrılacağız da ayrılacağız” diye bir ağız açmışlar. Herkes malını, işini bilsinmiş. Ne engel var? Ağa-kardeş gibi yaşayıp yardımlaşsalar, iyi geçinseler ya? Ama kıskançlıkları, bencillikleri, kötü yürekleri, bir de şeytan buna engel oluyor. Şeytan ele geçirmiş, onları. Ruhlarına bir de bakkal dükkânı açmış, iyi ile de, kötü ile de ticaret yapıyor.

Yaşlı adamın sesi coşkudan boğuldu. Başını ellerine dayayıp sustu. Babasının sözlerinden bıkkınlık getirmiş olan Pavel, kupkuru bir sesle:

— İşine bak sen, baba! Her derdin bir dermanı bulunur, dedi.

Orak gibi sarkan bıyıklarını bükerek, ileri geri, sinirli sinirli gezindi, daha sonra, dalgın, köyün dört ucunu seyre daldı.

Yaşlı adam, yıllardan beri yüreğinde biriken acıları oğluna sayıp döktü. Ama, asla bir acıma ve avutma izi göremeyince, kendini yine yalnız, gücenik, kimsesiz hissetti. Yordan Baba gözlerini, aşağıya, köyün üstüne çevirdi. Dört uzun servi ağacı arasında kırmızı kiremit damlı kilise yükseliyor, üstündeki haç yıldız gibi parıldıyordu. Uzun süre kımıldamaksızın bakıp kaldı. Sonra, yine kopuk yuların üzerine başını eğdi. Yüzü görünmüyordu. Ağlıyor mu, yoksa düşünüyor muydu? Anlaşılmıyordu.

V.

Pavel, beklenmedik bir zamanda gelmişti. Ama gelmesiyle de durum değişmedi, kimse sevinmedi. Elka’nın, gücenmiş, susuz kalmış bir bahçe gibi yanan yüreği, doyumlanmadı. Acısı kat kat büyüdü; çünkü bu kez, sevdiği, düşlediği, gece gündüz gelmesini beklediği kimse tarafından aşağılanmıştı. Pavel, kendisini okşayıp sevmedi. Gelişinin ilk gecesi Pavel’in odasına girdiğinde, Elka, sevgilisinin yanına ilkin giren bir yeni gelin coşkusuyla eşiği geçmişti. Sevgiye susamış bir kadındı. Yalnızlık acısını gideren okşanma, Pavel ile birlikte olma isteğiyle yanıp tutuşuyordu. Kocasının yanına son gücüyle, ürkek ve sıkılgan, sanki yakıcı sıcakta soğuk su pınarına doğru emekleyen yaralı bir asker gibi gitmiş, yatağına girmişti. Ama, Pavel uyuyor ya da kendini uyur gösteriyordu. Sanki cesetten esiyormuş gibi bir soğukluk geliyordu, üstünden. Elka, solgun yüzünü kocasınınkine yaklaştırdı. Elini tutarak aşk isteklerinin tüm gücüyle sıktı. Pavel, gözlerini açtı. Donuk, yabansı bir bakışı vardı. Gözleri sanki: “Defol burdan!” diyordu. Elka bunu anladı. Yaralanan yüreği kanadı. Ancak hâlâ daha düşlerinde yaşayan mutluluğunu, emellerini, umutlarını, tek dayanağını göğsüne bastırıyor, onu elden bırakmamak, almak, elinde tutmak, ona sahip olmak istiyordu. Ama Pavel güçlü elleriyle onu hızla itti. Kaba bir sesle:

— Beni rahat bırak, niye şımardın öyle! dedi.

Elka bu sesin tüm acılığını, bu adamın tüm kayıtsızlığını hissetti. Yavaşça geri çekildi. Mumu söndürdü. Köşedeki minderde tatlı tatlı uyuyan Zaharinço’nun yanına kıvrıldı. Yapayalnız kaldığını, sokağa atıldığını, kimsece istenmediğini, tatlı bir sözden, sevecen bir bakıştan çok uzak, derin bir uçurumda bulunduğunu anladı. Yalnız bu yavrucak, ince yüzünü tatlı bir uykunun bürüdüğü bu küçük yavru, onun en yakını, canı, kanı idi.

Onu bağrına basıp yanıbaşında bütün bir gece ağladı.

Pavel, çocuğuna karşı da soğuk davranıyordu. Birkaç kez kucağına aldı. Konuşacak oldu, ama çocuk ona bir yabancı gibi bakıyor, alışamıyordu. İlkin gördüğü bu şaşılası bıyıklı adam onun ilgisini çekiyordu. Kılıcı, düğmeleri, sırma şeritleri çocuğun ilgisini çekmişti, ama sözlerinde bir baba sevgisi yoktu, küçüğü kendine çekmiyordu.

Bojan ile Peter’in karıları, Elka’nın acı çektiğini görüyorlardı. Bunun nedenlerini seziyor, gizliden gizliye seviniyorlardı. Elka’ya öldürücü bir acıma ile bakıyorlardı. Elka bunu adım başı hissediyordu. Kendisine iş vermiyorlar, orağa giderken çağırmıyorlardı. Elka ile, sanki hastalıklı, ölüm döşeğinde yatan biriyle konuşurlarmışçasına çekingen, yumuşak, kurnaz bir sesle konuşuyorlardı. Bu davranışlarıyla, zavallıyı daha çok incitiyorlardı. Elka yengesinin yardım ve avuntuya ne denli gereksinme duyduğunu, duyarlı yüreğiyle yalnızca Yovka anlayabiliyordu. Yovka hep onun yanı başında bulunmaya çalışıyor, ev işlerine yardımcı oluyor, Zaharinço yaramazlık edip anasına musallat olduğu sırada onu avutuyordu.

Ağabeyleri de Pavel’e soğuk davranıyordu, özellikle Bojan, babasının Pavel’e düşkünlüğünü biliyordu. Pavel’in bu gelişi, ona kuşkulu görünmüştü. Birkaç yıl hiç ses etmediği halde, şimdi böyle iş zamanı, ansızın niye geliyordu? Bojan, babasının gizli varlığını daha çok düşünmeye, ikisini baş başa konuşurken izlemeye başladı.

Peter, kuşku nedir, bilmezdi. Evde, Pavel’e karşı gitgide artan kıskançlık, onun geniş, açık gönlünde kök salamamıştı. Kardeşini gönlü yüce bir gülümseyişle karşıladı, nasıl yaşadığını uzun uzun sordu, soruşturdu. Bir pazar günü, köylülerle görüşmek üzere, onunla meyhaneye gitti. Şarap ısmarladı. Sağ salim kavuşmak kısmet olduğu için, candan sevindiği besbelliydi.

Çokça içtiğinde:

— Pavlü, diyordu, gel, vazgeç şu budalaca memurluktan, yeter artık serseri serseri dolaştığın kasabalarda, dön buraya, yaşayalım insan gibi, üç arşın bıyık bırakmışsın, ama bu kargışlanmış memurluğun sana göre bir iş olmadığını hâlâ daha anlamamışsın. Yoksul olsak hani, hiçbir şeyimiz olmasa, var, git, sürün. Oysa biz? Köyün eşrafından değil miyiz? Bir uşak gibi gezip tozma, gel de işinin başına geç. Ha, şöyle kırlara çık, kiliseye girercesine kasketini çıkar, uzaklara bak, elinle heeey bu benim, de! Babamızda para var, Pavlü, varsın gizlesin onları, gün yüzü görmesinler, ne vakitse gene bizimdir, onlar.

Peter konuşurken ayağa kalkıyor, kadeh elinde, ölümsüzlük düşüncelerinin sahibi bir hatip gibi, havada iri iri daireler çiziyordu. Meyhanedekiler onu dinliyor, güvensizlikle gülüyorlardı. Kimisi şaka yollu:

— Bojan, diyorlardı, Bojan sağ olsun, altın şeytanın kuyruğunu o tutacak.

— Bojan benim ağamdır... Becerebilirse, varsın, alsın. Tilkiyi yakalayan kapalı kapan değil, açık kapandır... Kadeh kadeh içtiği şaraptan başka, Peter, kendi sözlerinden de sarhoş oluyordu. Bir oyuncu gibi konuşuyor, açılmış, renkli çiçekler gibi, sözleri dökülüyordu, ortalığa.

Pavel içmekten, konuşmaktan çekiniyordu. Peter her yeni kadehi burnuna uzattıkça:

— Yeter kardeşim, diyordu, iyi değilim, fazla içemeyeceğim...

Ancak Peter ardını bırakmıyordu:

— İç, be Pavel! Kurbağa, karada öter mi?.. Kaç yıldır görüşmedik. Bir içelim, bari!

Pavel, geri çeviremiyordu.

Gecenin geç vaktinde eve sarhoş döndüler. Ev halkı, yemeği yemiş, yatmıştı. Yaz geceleri kısa olur. Sabahleyin, şafak sökmezden önce kalkıp orağa gidecekler. Elka yatmamıştı, bekliyordu. Onlara yemek çıkaracaktı. Sabahtan kiliseye gittiği için, üstünde yeni giysileri vardı. Evde ötede beride geziniyor, bir şeyler yapıyordu. Yeşil çoraplar üzerine giyilmiş alaca terlikleri, sessizlik içinde yeğnilce şıpırdıyordu. Ufak bir ağustosböceği cırlayıp duruyordu. Ocakta yavaşça yanan ateşin aydınlığında, Elka’nın gölgesi duvarlarda hızlı hızlı dolaşıyordu. Eğilip doğruluyor, sofrayı kuruyor, bir şeyler almak üzere gidip geliyordu. Şarabın etkisinde kalan Pavel, karısını göz ucuyla izliyor, göğüslerinin gömlek altında yeğnice kımıldayışıyla ürperiyordu. Ama bunlar temiz istekler değil, ahlaksız bir adamın düşünceleriydi.

Yemekten sonra, yatak odasına girdiklerinde, Pavel karısına saldırdı, kucaklamak istedi. Ama karısı bağışlayıcı bir gülümsemeyle yeğnilce itti, halsiz ve acılıydı.

— Sevmediğin bir kadından ne istersin? dedi.

Pavel gülümseyip ikinci kez saldırdı. Gülüşü çirkin, edepsizdi. Elka, kendisine yapılan bu kabalıktan iğrenerek bir kıyıya çekildi. Ancak Pavel iri ve güçlüydü. Elka’yı bir yumak gibi kucağına aldı, ıslak sarhoş dudaklarıyla öpmeye, pis pis laflar da söylemeye başladı. Elka, bunları ilkin duyuyordu. Onuru kırılıyor, utançtan boğuluyordu. Ağlayıp sızlıyor, yalvarıyor, yakalanan bir balık gibi tepiniyordu. Kendi kocasının koynunda değil de iğrenç bir karabasan içinde bulunduğunu sanıyordu. Namusunun kirlendiğini hissediyordu. Ancak Pavel, zavallının iniltilerini güçlü kolları arasında boğuyor, zorbalığından delice zevk alıyordu.

VI.

Pavel neden gelmişti? Yalnız on beş gün izni vardı. Baba ocağını, yakınlarını, çoluk çocuğunu görme isteğiyle gelmişe benzemiyordu. Çok canı sıkılıyor, zamanını nasıl geçireceğini bilmiyordu. Günler, yıl denli uzun geliyordu, ona. Evde duramıyordu. Aile kavgalarına kızıyor, dayanamıyordu. Gündüzleri herkes işe gittiğinde, köy ıssızlaşıyordu. Yalnız yaşlı, sakat nineler yol boyunda, gölgelerde, eskiler içinde uyukluyor ya da sürüngenler gibi çeşme başlarında oturuyorlardı. Çocuklarla köpekler bile kırlara çıkıyordu.

Köy üstüne dayanılmaz bir boğucu hava çöktüğünde, Pavel, evin önünde oturur, sararmış ekinlere tembelce bakardı. İnce bir söğüt çubuğu ile çizmelerine vurur, bir derviş gibi, uzun süre iskemlede sallanır, dururdu. Daha sonra merdivenlerden ağır ağır iner, avluda biraz gezinir, vakti anlamak için güneşe bakar, ilgisiz bir tutumla büyük çamın serçe dolu tepesine gözlerini diker, sokağa çıkar, bir kez daha güneşe bakar, sonra tembel tembel meyhanelere yollanır, söyleşecek bir kimse arardı. Orada herhangi bir yolcu ya da rakı içmek, tütün almak için tarladan kaytarmış bir köylü bulurdu.

Kimi zaman, akşam serinliğinde Pavel, ovada gezintiye çıkar, tarlaya, orakçıların yanına giderdi. Babası, ağaları, yengeleri, bütün çoluk çocuk hepsi oradaydı. Hastalıklı Yovka da oraya giderdi. Çalışmaz, bir ağaç gölgesinde oturur, başak saplarından abajur örer ya da çocukları oyalardı.

Pavel anızlara gelir, ayaklarını açarak durur. “Kolay gelsin” der. Hep elinde tuttuğu ince değnekle eline şap şap diye vururdu.

Onlarda orak biçen başka köyden beş-on kız canlı, yüksek sesle yanıtlarlardı. Peter de içtenlikle yanıt verir, durup bir cıgara sarardı. Terden gömleği sırılsıklam olurdu. Tozlu yüzünde ince kara ter damlacıkları süzülürdü. Hasır şapkasını çıkarır, yüzünü siler, boynundaki alaca mendili düzeltir, güneşte bir demet başak üstüne otururdu. Serinlemek için gömleğinin düğmelerini çözer, dudaklarını tutkuyla ısırarak cıgara içmeye başlardı.

— Amma sıcak hava be, derdi, tarla kavruluyor sanki. Buğday taneleri, gözyaşı gibi dökülüyor.

Orakçı dolu kırlara bakardı. Orakçılar kimi doğruluyor, kimi eğiliyorlar, sanki kutsal bir toprağa saygı gösteriyorlardı.

Pavel’in yengeleri de kızlarla birlikte orak biçiyordu. Elka da biçiyordu. Ama biraz uzaktaydı, yapayalnızdı. Alaca bulaca orakçılar sırasından kovulmuş gibiydi. Kızların ne konuşmalarına, ne kahkahalarına katılıyordu.

Pavel gelince, soluğu büsbütün kesilir olmuş, yüreği hızlı hızlı çarpmaya başlamıştı. Sanki göğsünden dışarı fırlayıp tarla içinde bir keklik gibi sıçramaya başlayıverecekti. Gözleri önünde yıldız gibi ufacık kıvılcımlar dolaşıyor, bakışı donuklaşıyordu. Dinlenmek, biraz soluk almak için doğruluyor, ama kocasının yüzüne bakmıyordu. Herkesin gözlerini kendi üzerine diktiğini seziyordu, yer yarılsa da içine girseydi.

İki küçük çocukla bir kocakarı desteleri topluyor, Bojan ile Peter de Yordan Babanın yaptığı bağlarla demetleri bağlıyorlardı. Yaşlı adam, bağ yapmak için her demetten en uzun sapları çekiyordu.

Bojan’ın büyük bir çalışma hırsı vardı. Sırtına yalnızca bir gömlek, başına geniş kenarlı bir hasır şapka giymiş, demetlerin üstüne, değerli bir vurguna atılırcasına yükleniyordu. Çabucak, yorulmadan, yarışırcasına çalışırdı. Bağlanan her demeti, cimrinin altın dolu torbayı kaldırdığı gibi, yerden biraz kaldırır, sonra tapınağa vurur gibi, kutsayan bir tutumla bunları dokurcuna yığardı.

Pavel gölgede, Yovka’nın yanında oturuyordu. Şapkasını çıkarmış, dirseğine dayanmış, yere uzanmıştı. Bu sırada, vücudunun herhangi bir yarasına dokunulmuşçasına yüzünü ekşitiyor, can sıkıntısından, tarlaların altın parlaklığından kamaşan gözlerini kırpıştırıyordu. Onun gelişine yürekten sevinen Yovka, safça sorular soruyordu:

— Amca be, senin oturduğun yerde kadınlar kentli mi, köylü mü?

Pavel isteksizce:

— Kentli, diye yanıtlıyordu.

— Hep şemsiyeyle gezerler, öyle değil mi?

— Evet, öyle.

— Bizse burada yanıp kavruluyoruz, Tanrı’nın güneşinde.

Pavel susuyordu.

— Kurbağa yiyen insanlar varmış, bunun aslı, esası var mı?

— Almanlarla İtalyanlar.

— Tüh be, diye tiksintiyle yüzünü ekşitiyordu, Yovka.

Gözlerini onlara dikmiş, ilgiyle dinleyen küçükler bağrışarak kaçışıyorlar, sanki kurbağalar aralarına düşüyormuş gibi iğrenerek tükürüyorlardı.

Pavel’in canı konuşmak istemiyordu. Eski şen, dinç, konuşkan Pavel değildi, artık. Çocukların sorularından usandığı için kalkıyor, boş yere oflayıp pufluyor, uyku sersemi gibi dalgın bir durumda anızlardan, biçilmiş, artık ıssız kalmış çayırlara doğru iniyordu.

Ne anız üstlerinden, ne de patikalardan yürüyordu. Sınır boylarından, yabanıl otlar içinden gidiyordu. Hiç kimseyle karşılaşmak istemiyordu. Bir tanışı ya da akranı “nasılsın, iyi misin, ne vakit geldin?” diye soracak olsa, bu sorular ona kurnazca bir soruşturma gibi geliyordu. Suçluymuş gibi yanıt veriyor, kekeliyor, karşısındakinin yüzüne bakamıyordu.

Bir gün Pavel orakçıları dolaştı, yanlarında biraz oyalandı, sonra yakındaki koyağa uğradı. Üç kardeş meşe ağacının kökleri altından kaynayan soğuk pınarın yanındaki gölgeye oturdu. Burası dingin, sessiz, uyunacak gibi serin bir yerdi. Pavel, uzun süre arkası üstü, beyni körelmiş bir durumda, hiçbir şey düşünmeden yattı. Dolayda böceklerin tekdüze, kesilmek bilmeyen cırıltıları duyuluyordu. Pavel bunları dinliyordu. Kendisine öyle geliyordu ki, atılan taştan oluşan su damlacıkları gibi, o da ince çemberler haline geliyor, tümüyle yayılıyordu. Bütün orman böcekleri bu çemberlerin çevresine konmuş, onları ivedi ivedi çekiştiriyorlar, genişletip çoğaltıyorlar, demir çemberler ise, durmaksızın dönüyor, zıngırdıyordu.

Yakındaki çalılar içinden bir hışırtı duydu. Pavel başını kaldırıp baktı. Babası gelip pınar başında durdu, şapkasını çıkardı. Akşam oluyordu. Meşelerin büyük gölgeleri koyağı aşmış, karşıki anızlara yayılmıştı. Yakında bulunan bir üveyik özenle, incelikle eşini çağırıyordu.

Yordan Baba oğluna yumuşak bir sesle:

— Sen burada mıydın? dedi. Bense artık köye gittin sanmıştım.

— Bu güzelim yerden ayrılmaya kıyamadım. Belki biraz da kestirmişim.

— İyi görmüyorum seni. Hasta mısın, nesin?

— A... Bir şeyim yok.

Pavel, burnundan bir şeyler mırıldandı, parmağındaki yüzüklerle oynamaya başladı. Durgun bir hali vardı.

— Geldin, ama şen değilsin. Bizlerden kaçıyorsun, sanki yabancıyız sana.

Gerak Baba bunları gelişigüzel, şaka yollu söyledi, ama sesinde bir acı vardı. Oğlunun yanıbaşına oturdu. Pavel, geleli beri ilkin babasıyla baş başa kalıyordu.

— Eh, Pavel, orada nasıl yaşıyorsun? Niye gelip işinin başına geçmiyorsun? Bak, ben yaşlandım artık. Yakında ananın yanına gideceğim. Sense gurbette, memurlukta... Nasıl bir memurluktur bu, bilmem? Nene gerekti?

Gün batmak üzereydi. Akşam yavaş yavaş basıyordu. Gölgeler de, aydınlık da, hava da yeğnilmişti. Sert anızlar, kırlar, biçilmiş çayırlar, tarlalar, dereler, tüm toprak nazikleşmişti, sanki görünmez Tanrısal bir el okşamıştı, yeryüzünü.

Yaşlı Gerak’ın yüreği de tıpkı böyle duygulu, yumuşaktı. Pavel:

— Ne yapayım? Bu yolu tuttum bir kez, dönemem, diye yanıtladı.

— Ne yararını gördün, bu yolun? Hiç. Ne para kazandın, ne de yaşama yararlı bir iş yaptın. Bizden uzak, kentlerde kim bilir nasıl yaşıyorsun? Her şeyden soğumuşsun. Seni doğuran, yetiştiren toprağın yabancısı oldun. Bir bak! Şu karşıda gördüğün tarlalar, çayırlar hep bizim. Sizin için kazandım onları, gene size bırakmayı düşünüyorum. Toprak güzel, bereketli, gönül gibi yumuşak. Bir ekersin, yüz alırsın. Eee?.. Ama senin ellerin sabandan utanıyor, artık!

Gerak, yumuşak bir sesle konuşuyordu. Azarları ince, sıcak, okşayıcıydı. Sözlerinin ardında, söylenenlerin işitilme isteği, bu büyük, gizli dilek seziliyordu.

Pavel yanıt vermedi. Babasının gözlerine bakmaktan çekiniyor, hep yere bakıyordu. Sinirli sinirli önündeki otların tepelerini yoluyordu. Uzun bir susuştan sonra, babası:

— E, köye kesin dönmeyi düşünmüyor musun? diye sordu.

Pavel:

— Hayır, diye kesin bir yanıt verdi. Benim düşüncem başka.

— Nasıl?

— Kentte ticarete atılmak istiyorum.

— Bu, o yararsız memurlukta paslanmaktan çok daha iyi. Yalnız şu da var: Ticaret anapara ister.

Pavel canlandı:

— Ben de aslında bunun için geldim ya, dedi. Sen bana yardım edersin, baba. Bir dükkân açmak istiyorum. Şöyle bakkal dükkânı gibi bir şey, ama daha büyükçe, bir mağaza.

Yaşlı adam göğüs geçirdi, umutsuzca başını sallayarak:

— Geç kaldın, oğlum, dedi. Babanda para kalmadı, artık!

Pavel’in benzi uçuverdi. Tüyleri diken diken oldu. Babası bunu anlamamıştı; oğlunun önerisine şaşıp gücenmişti. Düşünceli gözlerle yere bakıp yavaşça başını sallıyordu, sanki söylememek için ağır sözlerini buraya, yere gömüyordu.

— Sen de görüyorsun, baba, bu meslek canıma yetti. Beni bozdu. Bunu anlıyorum. Yanıldım. Senin katında da, kendi gözümde de kabahatliyim. Şimdi bu yanlışımı düzeltmek istiyorum. Bütün umudum sende! Babamdır, bana yardımcı olur, diyordum. Oysa, bak, sen ne konuşuyorsun!

Yaşlı adamın yüreği burkuldu:

— Kaç para gerek sana? diye sordu.

— Beş bin leva...

Gerak şaştı, kaldı:

— Beş bin leva! Sen beş bin levanın ne demek olduğunu bilir misin?

Yaşlı adam gücendi; parası olduğunu, her zaman, herkesten gizlerdi. Şimdi oğlu bunca para istemekle, kendisini dile düşüreceğini sanıyordu.

— Beş bin leva! Beş bin leva, diye yineliyordu. Siz beni milyoner mi sanırsınız? Bende beş bin leva olabilir mi? Nerden bulacağım bunları?

— Sende yoksa, mal ve mülkün bir bölümünü ipotek edip Ziraat Bankasından alırız. Bana ancak sen yardım edebilirsin, baba.

Babası:

— Ne! diyerek sözünü kesti, ayağa kalktı. Ağabeylerin ne der, bana? Hiç razı olurlar mı? Sen ne dediğini duymuyorsun, oğlum.

Pavel sert bir sesle:

— Olursa olur, deyip ayağa kalktı. Olmazsa, ben gene kışlaya döner, memurlukta tükenip giderim. Senin yardımın olmadan, hayırlı bir iş tutamam.

Baba oğul hiç sezmeden yola koyuldular, koyağı geçtiler, anızlar içinde köy yolunu tuttular.

Yan yana yürüyüp susuyorlardı. Babası hiç çevresine bakınmıyor, bıyığının ucunu ağzına almış, dişleriyle sinirli sinirli çiğniyordu. Pavel, babasının bu durumunu gözlüyordu.

Sıcaktan, ağır işlerden bitkin, yorgun orakçılar, her yönden köye dönüyorlardı. Erkekler iri adımlarla önden yürüyor, ardlarından sallana sallana, sıcaktan çirkinleşen sırtlarında herhangi bir yük ya da çocuklarını taşıyan yanık yüzlü kadınlar sürüklenircesine yürüyorlardı. Başka bir semtte kızlar türkü söylemeye başlıyorlar, ancak yüksek bir kahkaha atarak gene susuyorlardı. Kırlar artık uykuya dalıyordu. Daha biçilmemiş buğdaylar akşam serinliğinde başaklarını gökyüzüne dikmiş, sanki rahat rahat soluk alıyorlardı. Geciken güvercinler çifter çifter, karınları tok, durumlarından memnun, ivedi ivedi ormana doğru uçuyordu.

Pavel ile babası köye girdi. Yaşlı adam birden durdu:

— Pavel, dedi, sen bu işi ayrıntılıca düşündün mü?

— Düşünmemiş olsam, söyler miydim?

— Pekâlâ! Ben sana bu parayı veririm, ama kimseye söylemeyeceğine dair bana söz ver. Ağalarına bile.

— Susarım, söylemem.

Bu sırada arkalarından at üstünde Bojan çıkageldi. Onlara kuşkulu kuşkulu baktı. Atı durdurdu, selam verdi, küskün bir tutumla:

— Neye bunca geciktiniz, dedi.

— Pınar başında lafladık.

Bojan öfkeyle, burnundan soludu, atını dürtüşledi, geçip gitti.

VII.

Yağmur yağıyordu. İki gündür, iş havası yoktu. Islak ovalar dinleniyordu. Nemlenen anızlar altın parlaklığını yitirmiş, kararmıştı. Yollar çamurdu. İnsanlar sinekler gibi meyhanelere toplaşmış, içiyorlardı. Kötü havadan, kızgınlaşan demetlerden, çürüyen destelerden söz ediyorlardı.

Bojan odasında yatıyor, dışarıya çıkmıyordu. Soğuk algınlığından yakınıyordu. Karısı ekmek hamuru hazırlıyordu. Peter’in karısı, sayvan altında çamaşır yıkıyordu. Elka ise, ev içinde başka bir işle uğraşıyordu. Havanın sıkıntısı her birinin öfkesini daha da arttırmıştı. Bir şeyden ötürü aralarında kavga etmişler, konuşmuyorlardı. Yovka başını trabzana dayamış, sundurmada oturuyordu. İncecikten yağan yağmuru seyrediyor, düş gücünün kanatlarıyla gizemli, hoş, tinsel bir evrende uçuyordu. Çevresine çocuklar yığılmış, dere boyundan topladıkları ufak ak taşlarla oynaşıyorlardı.

Saçak altında, kuru bir yerde Peter, bir tekerleği onarıyordu. Başı açıktı. Kendini büsbütün işe vermişti. Pavel basamaklarda oturuyor, az önce aldığı bir mektubu onuncu kez okuyordu. Mektup (Lübitsa) imzasını taşıyordu. Bozuk bir Sırpça ile yazılmıştı. Nazik sözlerle başlıyor, şu gözdağı ile sona eriyordu: “Ey Bulgar domuzu, parasız gelirsen, seni alırım sanma...” Pavel, bu son satırları her okuyuşta dişlerini sıkıyordu, çenesi iki yana kımıldıyordu. Buna karşın, memnun görünüyor, mektubu okumaya doyamıyordu.

Kapalı meyhanenin küçük kapısından birdenbire babası çıkageldi. Ürkünç bir bağırışla:

— E, şimdi... Bunu da yaptınız! Bunu da yaptınız, diyerek durdu.

Yüzü sararmaktan geçmiş, morarmış, ürkünç bir durum almıştı. Gözleri fırlamış, saçları karmakarışıktı.

Umutsuzca kollarını yayarak başını, göğsünü dövmeye başladı.

— Lanetler olsun! Ruhu cehenneme gitsin!

Yaşlı adam pek çok inliyordu; çığlık atmak istiyor, ama haykıramıyordu. Çünkü kara, önüne geçilmez bir güç, kendisini boğuyordu.

Düşlerine dalmış olan Yovka, ansızın ürperdi. Dövünüp inleyen dedesini görünce, acı bir çığlık atarak kaçtı, gitti. Pavel ile Peter koşarak babalarını iki yandan tuttular. Yaşlı adam:

— Çekilin, yanıma sokulmayın! diye bağırdı; çocuklarının elinden kurtulmak istedi.

— Benim evlatlarım değilsiniz! Babanızı soydunuz! Tanrı belanızı versin, belanızı versin sizin!

Pavel ile Peter bakıştılar. Babalarının durumunu görünce, vurulmuşa döndüler. Ona ne diyeceklerini bilemiyorlardı. Yaşlı adam, onların kollarına yaslandı, eski bir yapıdan düşen bir taş gibi, eşik üstüne yığılıverdi. Başını elleri arasına alarak:

— Beni soydular, soydular! diyerek inliyordu.

Bu sırada, Peter ile Bojan’ın karıları, bir de Elka, yaşlı adamın yanına koştular. Ağlaşmaya başladılar. Her birinin eteklerine yapışan çocuklar da ağlıyordu. Küçük Zaharinço ile hastalıklı Yovka, dedelerinin dizlerine sarılarak acı bir çığlık kopardılar. Ne olduğunu bildikleri yoktu, ama yaşlı adamın acısı onlara da geçmişti. Bojan da geldi. Telaşla sordu:

— Ne oldu, ne oluyor?

Karısı, hıçkırıklar arasında:

— Biri, babamı soymuş, dedi.

Bojan sararıp solmuş, titreyerek:

— Kimin soyduğu belli, dedi.

Peter ile Pavel birden atıldılar:

— Kim?

Yaşlı adam çabucak doğruldu. Biraz kendine gelmişti, ancak hâlâ daha titriyordu. Oğullarına:

— Bana bakın, hey! diye seslendi. Bunu yapan sizlersiniz. Paralarımı verin bana! Kilisede sizlere ileneceğim. Beş yüz altınımı almışsınız. Paracıklarımı isterim ben. Kim aldıysa, versin, affedeceğim onu. Vermezse, kilisede lanetleyeceğim...

Bojan, Pavel ile Peter’e tiksintiyle bakarak:

— Kim aldıysa, versin, dedi.

Pavel öfkeyle:

— Ben mi? Benim üstüme mi atıyorsun? diye bağırdı.

Tir tir titriyordu. Öfkeli, kızgın, Bojan’a vurmaya kalktı. Elka çığlıklar içinde koştu, kocasını kucakladı:

— Pavel, Pavel, yapma, yalvarırım!

Pavel karısını iteledi. Peter, Bojan ile Pavel’in arasına girdi. Bojan bağırıyordu:

— Buraya iyi niyetle mi geldin, sanki? Bana el de kaldırıyorsun. Seni haydut, hırsız seni!

Peter, Bojan’a:

— Bojan, Pavel değil, sen, sen, seni gidi kurnaz tilki, seni, dedi. Ne zamandır, fırsat kolluyordun. Biz görmüyor muyuz, sanıyordun?

Peter elini kaldırıp Bojan’ın kafasına ağır bir yumruk indirdi. Kadın çığlıkları köyün tümünü çınlattı. Bir anda, her yandan köylüler üşüştü. Çitlerin ardından meraklı başlar yükseliyordu. Pavel ile Peter, ağabeyleri Bojan’ı yere, çamur içine devirdiler, ağır vuruşlar indiriyorlardı. Çevrede kadınlar, çocuklar çığlık koparıyordu. Elka, düşüp bayılan Yovka’nın başucunda umarsızca ağlıyordu. Birkaç köylünün desteklediği Yordan Baba, ellerinden kurtulmaya çabalıyor, bağırıyordu:

— Kırın birbirinizi, itler! Kırın! Keşke hiç doğmasaydınız!

Sokakta insanlar telaşla koşuyorlar, birbirine soruyorlar, aralarında konuşuyorlardı:

— Ne var, ne oluyor, bu çığlıklar ne böyle?

— Gerak’giller birbirini kırıyor!

— İhtiyarı soymuşlar!

— Bojan yapmıştır. Pavel ile Peter bunu beceremezler.

Kimileri yüksek sesle gülüyordu.

Muhtarla kır bekçisi de geldi. Bekçinin omzunda ağır bir tüfek vardı. Saçı sakalı uzamıştı. Gerak Babayı meyhanesine çekip soruşturmaya başladılar. Matey Margalak Baba bir kıyıda duruyor, gözyaşları ak sakalından süzülüyordu. Meyhane içi karanlık, havası pisti. Tavanda tozlu uzun örümcek ağları sarkıyordu. Gerak, muhtarı yatağının dibine götürdü, onun gözü önünde alaca kilimi kaldırdı, döşeme taşlarından birini çıkardı. Altında, el sığacak denli büyük, iyi sıvanmış, derin, boş bir kuyu vardı. Gerak umutsuzca:

— İşte, dedi, bütün varımı, yoğumu burada saklıyordum. Topu topu beş yüz altındı. Kırk yıl boyunca bir bir biriktirmiştim. Şimdi ise... Lanetler olsun!

Muhtar:

— Yordan Baba, dedi, sence kim almıştır, bunları?

— Kim mi? Bilir miyim, kim olduğunu? Bojan olmalı. Tanrı belasını versin! Sık sık buralarda dolaşırdı. Dünden beri kendini hasta gösteriyor. Arayın evini.

Muhtar, bekçi ve Yordan Baba, Pavel ile Peter’i çağırdılar. Bojan’ın oturduğu odaları aramaya gittiler. Her şeyi altüst ettiler, iki sandık kırdılar. Dolapları açtılar, tavan arasına çıktılar, ama bir şey bulamadılar.

Bojan, kanlı başı bağlı, sayvan altındaki iki tekerlekli bir arabanın dingiline oturmuş, susuyordu. Yanı başında ise, ağlamış bir çocuğu elinde tutan karısı oturmuş, ilenmeler yağdırıyordu. Gözleri ağlamaktan kızarmış, çirkin yüzü çarpık gibi yamuk, yüzündeki kıllı benler, kendisini daha çok çirkinleştiriyordu. Yırtık, ağlamaklı sesi, köyün tümünden işitiliyordu.

— Ne arıyorsunuz evimde? Tanrı belanızı versin! Biz hırsız mıyız? Parası varsa, korusaymış a! O beli kılıçlı, hayra mı geldi, sanırsınız?

Sokak kapısına üşüşmüş olan halk, kadının bu sözlerine gülüyordu. Bojan’ın babasını soyduğundan herkes emindi. Sayvan altında başı bağlı, düşkün bir halde duruşuna bakarak:

— Ne tilkidir o! diyorlardı. Kendini peygamber gibi gösteriyor.

Muhtar ile Gerak Baba, belediyeye gittiler. Tek başlarına uzun uzadıya konuştular. Daha sonra, Yordan Baba, başı öne eğik, eve döndü. Halk ona yol açıyor, acıma dolu gözlerle bakıyordu.

Köylüler, birer ikişer evlerine dağılıştı. Gerak’gillerin sokak kapısı önünde, yalnız ürkek, her şeyi görüp anlamak isteyen bir öbek çocuk kaldı.

Peter ile Pavel, meyhaneye gitti. Daha yeni bir cenaze töreninden dönmüşçesine üzgündüler. Peter yumruklarını cebinde sıkıyor, kendisini acımalı bir ilgiyle çevreleyen köylülere:

— Paralara acıdığım yok, diyordu, ama bizim ihtiyara üzülüyorum. Zavallı, hepten çöktü. Onun da aklına şaşarım ya. Bu zamanda yere para gömülür mü?

Sarhoşun biri, alaycı bir sesle:

— Elbette, bu zamanda para yerde durur mu, cinlere karışıverir, dedi.

Kısa boylu, köyün en yoksulu sayılan Terskuyruk İlo da:

— Ben kendi paracıklarımı niçin yere gömmüyorum? diye alay etti. Üstü başı o denli döküktü ki, kulakları bile yamaya benziyordu. Onun bu sözlerine herkes gülüştü. O da sırıtarak bir köşeye çekilip şakalarını sürdürdü.

Pavel tezgâha dayanmış, muhtarla gizli bir şeyler konuşuyordu. Yanlarına birtakım yoksullar sokuluyorlar, enselerini kaşıyorlar, birbirlerini dürtüyorlar, bir şeyler duymaya çalışıyorlardı.

Akşamüstü yağmur dindi. Bulutlar, iri parçalar halinde dağılıyordu. Aralarından ortaya çıkan mehtap, yıkanmış gibi tertemiz, güzel, parlak, yeniydi. Az sonra sesler kesildi, her şey yatıştı. Yalnız gece karanlığında, sarhoş Terskuyruk İlo’nun evinde yüksek sesle söylediği abuk sabuk laflar işitiliyordu:

— Köydeşler, soydular beni! Paracıklarımı aldılar!

Hınçlı, ürkünç bir sesle kahkahaları basıyor, baykuşun ötüşü gibi, gecenin sessizliğini bozuyordu.

VIII.

Pavel, izninin sonunu beklemeden gitti. Baba ocağında yaşam dayanılır gibi değildi. Karanlık meyhane odasında yatan, bir hasta gibi inleyen babasıyla vedalaştı. Yaşlı gözlerle:

— Elveda, baba, dedi, sakın tasalanma. Biz seni bırakmayız. Ben işimden çekilip döneceğim.

Yaşlı adam, güvensizlikle başını salladı, hiç yanıt vermedi. Duvara dönüp gene inlemeye başladı.

Peter, karısı ve çocukları, Pavel’i sokak kapısına değin uğurladılar. Zaharinço ile Elka, geriden yürüyordu. Pavel vedalaşıp yollandığında, karısı sesle ağlamaya başladı.

Pavel belli bir hoşnutsuzluk ve soğuk bir tutumla:

— Ağlama bakayım, ağlama bakalım, dedi.

Çocuğunun yanağını sıktı, atına bindi, bir kez daha “Allah’a ısmarladık” deyip gitti. Ardından Margalak Baba, cılız ayakları üstünde iki yana sendeleyerek atı yeniden köye getirmek için kente yayan gidiyordu.

Gerak’gillerin evinde durum kötüleşti, dayanılmaz bir hale geldi. Sanki yaşlı adamın paraları değil de tüm evin onur ve namusu çalınmıştı! Bojan, Pavel ile Peter’i kendisini dövdükleri için mahkemeye vermişti. Gerçi yarası ağır değildi, ama kendini adamakıllı dövülmüş gösteriyor, hâlâ yatakta yatıyordu. Bütün işlere yalnızca Peter bakıyordu. Yaşlı adam gün boyu meyhane odasında duruyor, hiçbir yere çıkmıyordu. Artık hiçbir şeyle ilgilenmiyordu. Ya inleyerek yatakta yatıyor ya da derin derin düşüncelere dalmış, felaket yüzünden karamsarlığa kapılmış, oda içinde bir ileri bir geri geziniyordu. Bu ufak, ıssız odada attığı ağır, yavaş, ölçülü adımların gürültüsü boğuk, gizemli bir halde çevreye yayılıyordu. Ardından birinin gözleyerek kendisini izlediğini sanıyor, korku ile ivedice ardına dönüyordu. Kimseyle, hiçbir şey için konuşmuyordu. Öğlen ve akşamları Elka yanına gidiyor, bir tutukluya götürüyormuş gibi, yemek veriyordu. Elka ona çok acıyor, çokluk onu konuşturmak istiyordu, ama yaşlı adam susuyordu. Bir gün Elka, Zaharinço’yu yanına gönderdi. Kapıyı açamayınca, çocuk haykırmaya başladı:

— Dede, aç kapıyı bana, dede!

Yaşlı adam kapıyı açtı, torununu içeri aldı, kucağına oturttu, yaşlı gözlerle onu uzun uzadıya okşadı.

Gerak Baba ne denli çok düşünürse, paralarını Bojan’ın aldığına o denli inanıyordu. Ancak oğlunun katı yürekli olduğunu bildiğinden, geri vereceğini ummuyordu.

Hırsıza kilisede ilenmeyi düşündü, ama niyetini papaza söylemek isteyince, baba yüreği sızladı, düşüncesini dile getiremedi.

Evdeki yaşam dayanılacak gibi değildi. Kuşku ile cinayet, bir çatı altında yaşayamazdı. Evi düşmanlık ile aşağısama dolduruyor, yürekleri eziyordu. Ev işleri yüzünden aralarında yakın bir ilişki bulunan Peter ile Bojan’ın karıları birbirine eski düşman gözüyle bakıyorlardı. Çocuklarının bir araya gelip oynamalarına izin vermiyorlardı. Aralarında Elka solgun bir gölge, şaşılası bir düşgörüntü gibi gezinip susuyordu. Gizlice, derinden derine bir acı çekiyordu. Geceleri, herkes uykuya daldıktan sonra, Yovka’nın odasına girerdi. Hasta kız, minderinde otururdu. Arık, solgun, tüy gibi yeğnil vücudunda giysi yoktu, sanki. Odasında gizemli bir loşluk vardı, sessiz ve temizdi. Hastanın yatağı başında bir yeşil testi bulunurdu, başka bir şey yoktu. Ermişlerin resimlerinin bulunduğu raftaki kandilin açık, oymalı kapısından çevreye yayılan alacakaranlığın durmaksızın titreyen gölgesi, hemen hemen odanın yarısını kaplıyordu. Açık pencereden, ay ışığında, avlu içi görünüyordu. Tüm nesneler, gölgeleriyle birlikte, uyumuş gibiydi. Uzatılmış araba, kanatlarındaki övendire, sayvan saçağına dayanmış merdiven, tınaz makinesi, harman kazığı, altında mandanın yatıp geviş getirdiği iri çam ağacı görünüyordu.

Hastanın yanıbaşında sessizce oturan Elka, solgun yüzünü nazikçe okşuyordu:

— Bugün daha iyisin, kardeşim, diyordu.

Yovka, kutsal bir düş görüyormuş gibi gülümsüyordu. Bakışı, donuk pencerenin karşısında durgun duruyordu. Kendini sorumlu gören bir davranışla:

— Bugün anam gene darıldı sana! diyordu.

Elka:

— E, zararı yok. Ben ona gücenmiyorum ki... diye yanıtlıyordu.

— Ne diyorlar, yenge? Dedemin paralarını gerçekten babam mı aşırmış? diye Yovka soruyor, ürkek ürkek çevresine bakınıyordu.

Elka’nın yüreği, belli belirsiz bir korkuyla dolup taşıyordu:

— Eller istediği şeyi konuşur. Onlarda Tanrı korkusu yok ki...

Her ikisi de, neşesiz düşüncelerine dalmış bir halde, uzun süre susuyor, yeğnilik veren, tatlı, sıcak gözyaşlarıyla sessiz sessiz ağlıyordu.

Yaşlı Gerak, evde ortak yaşamın olanaksızlaştığını görünce, oğullarını ayırmaya karar verdi.

Orak işleri bittikten sonra, köyün ileri gelenlerini topladı. İlkin ekin demetlerini dört eşit bölüme ayırdı: biri Bojan’a, ikincisi Peter’e, üçüncüsü Pavel’e, dördüncüsü de kendisine. Avlu içini de böyle bölüştüler. Tarla ve çayırlar için kura çektiler. İki yandan merdivenli olan konak, ikiye bölündü. Yarısını Bojan’a, yarısını Peter’e verdi. Kendine avlu ile birlikte meyhaneyi bıraktı; buraya Pavel’in avlusunu da kattı. Elka ile Zaharinço’yu yanına aldı.

Bu bölüşme doğrulukla yapılmıştı. Kimsede hoşnutsuzluk uyandırmadı. Daha ertesi gün, Bojan, kendi payına düşen yeri bir çitle böldü. Harman etti, ırgat tuttu. Mutlu, memnun görünüyordu. Muradına ermişti. Bütün gün avluda başı açık geziniyor, ölçüp biçiyor, buyruklar veriyor, karısı ile çocuklarına yüksek sesle çıkışıyordu. Yoldan geçenler durup bakıyorlar:

— Bundan böyle o ağalık edecek, ötekilerse kölelik... diyorlardı.

Bojan, büyük bir açgözlülük ve oburlukla harman dövüyor, buğdayı ambara döküyordu. Çite takılıp kalan başakları, yere dökülen taneleri bile topluyordu. Kendi paylarına düşenleri gagalamak için ürkek ürkek ilerleyen serçeleri, küfürler savurarak kovalıyordu. Harman vakti, Tanrı’nın her şeyi bunca bereketli verdiği bir sırada, bir avuç buğday tanesi için el açan dilencileri, bir de cerre çıkmış papazları bağırıp söverek kovuyor, sonra da, sanki soyguncuların baskınına uğramışçasına, uzun süre rahat olamıyordu.

Akşamları evde tek başına oturuyor, ocağın ışığında büyük bir dülger kalemiyle sonu gelmez hesaplar yapıyor, herhangi bir kimsenin kendisini görüp görmediğini anlamak üzere, ikide birde çevresine bakıyordu.

Bojan hiçbir yere çıkmıyordu. Bir yerde beş kuruş harcarım, diye korkuyordu. Folluktan yumurtaları kendisi topluyor, onları satmak için yortu günleri, kuşatmadaymış gibi, hep evde kalıyor, yumurtacı Moşe’nin geçmesini bekliyordu. Onunla uzun boylu pazarlık yapıyor, kavga ediyor, kızıyor, paraları aldıktan sonra, aldanmış olmamak için elleri titreyerek üç-dört kez sayıyordu.

Bu cimriliği dillere destan oldu. Köylüler ona ilişkin türlü çeşitli olaylar anlatmaya başladılar. Terskuyruk İlo, bir gün Bojan’ın sokağa atılmış birkaç karpuz kabuğunu alıp çakısıyla içlerini oyarak yerken gördüğüne yemin ediyordu.

Bu, Peter’in gücüne gidiyor, ona ağır geliyordu.

Yeni aile ocağına karşı meraksız bir ilişkisi vardı. Yüreğinde Bojan’a karşı güçsüz bir kıskançlık belirdi. Vaktiyle, babasının dillere destan paralarından kendi eline de bir şeylerin geçeceğini düşünürken, geniş yüreğine tasa çökmezdi. Rahattı. Ama şimdi!

Şimdi ise, yalnızca toprağı vardı, geniş ve kuru bir toprak parçası. Bununla boğuşmak gerekti. Her şey çalışmaya bağlıydı. Ancak, yüreği yeğnildi, kuş yüreciği gibiydi. Kendi gönlünce yaşamayı severdi. İşten ürküyordu. Göklerden rahmet bekleyen geniş fundalık sarmış toprağa bakıyor da düşünceleri, bu toprağın üstünden kuzgun sürüsü gibi, kapkara ve neşesiz bir halde dolaya yayılıyordu.

Peter, düşlere dalıp içmeye başladı. Boş düşler iş azmini yok ediyor, sarhoşluk içini kemiriyordu.

Karısı, onu meyhanelerde aramaya çıkıyor, eve sürükleyip götürüyor, azarlıyor, kötü kötü ileniyordu. Herkes kadının bu felaketiyle alay ediyor, şakalaşıyordu. O ise, kabahatli kendisiymiş gibi, neden gösteriyor, herkese dönüp elini havada sallayarak yüksek sesle:

— Böyle olmaz bu! Her şeyi benim sırtıma yükledi. Bana yardımcı olacak kimse yok. Çocuklar çelimsiz, hiçbir işe yaramıyorlar! diyordu.

IX.

Pavel’in gidişinden az sonra, Elka fena halde değişti. Tümden zayıfladı. Yüzü soldu, sarı, hastalıklı bir hal aldı. Gözlerinin altında mor lekeler çıktı. Bütün gün çalışıyor, ama davranışlarında dermansızlık seziliyordu. Güzel, çevik vücudu güçsüzlükten sönüyordu. Gezinirken ayakları kesiliyor, hemen yere düşüp yıkılacakmış gibi sendeliyordu. İştahı kaçtı, yemek yiyemiyordu. Bir-iki lokma yutar yutmaz, hemen sofradan kalkıyordu.

Bu, artık önceki Elka değil, her gün eriyip biten soluk bir gölgesiydi.

İlk günlerde Elka dayandı, hiç kimseye yakınıp sızlanmadı. “Zayıflamışsın, nen var?” diye sorulunca, gülümsemeye çalışır, bir rahatsızlığı olmadığını söylerdi. Ancak yüreği eziliyordu. Hısım akrabasının, başkalarının ona acıyarak bakması, tüm varlığını yok ediyordu.

En sonunda, tümden güçten düştü. Yolda dinlenmeden, dolu kovaları çeşmeden eve zar zor getiriyordu.

Çokluk evin bir köşesine ya da saçak altına ansızın düşüyor, bir yumak gibi kıvrılıyor, uzun süre yatıyor, kafası dövülmüş bir köpek gibi can havli ile sanki uluyordu. Kimi zaman odasına kapanıyor, ezik, bitik bir halde yatıyor, anlatılmaz acılarla ağlayıp sızlanıyordu:

— Tanrım, acımalı Tanrım, niye almazsın canımı?!

Bu boğuk inilti, meyhane odasının üzüntülü sessizliğini korku içinde bırakıyordu. Sanki yapının temellerinde diri diri gömülmüş bir insan yatıyordu.

Yaşlı Gerak, artık hazinesinin, altın perisinin yaşamadığını bildiği karanlık, sıkıntılı odasından yavaşça çıkıyor, hasta gelininin ağladığı oda kapısını yeğnilce açıp eşikten, ölgün, bitkin bir sesle soruyordu:

— Derdin ne, gelin? Hasta mısın, yoksa? Hep ağlayıp inliyorsun! Neden söylemiyorsun?

Elka, parçalanan yüreğinin acısıyla, gözyaşlarıyla boğulan bir sesle:

— Hastayım ya, pek iyi değilim! Ben öleceğim, diyor da başka bir şey demiyordu.

Evin tüm işleri, Margalak Babanın cılız ellerine kaldı. Su taşır, avluyu süpürür, hayvanları salıp bağlar, inekleri sağar, kimi zaman ekmek hamuru bile hazırlardı. Elka’ya da, yaşlı çorbacısına da koruyucu bir melek sevecenliğiyle kol kanat gerer, felaketlerine üzülüp ağlardı. Zaman zaman Peter’in karısı ona yardıma koşar, Elka’yı, kaynatasını dolaşır, bir şeyler getirirdi. Yovka, evde yattığı yerde, hep Elka yengesiyle dedesini düşünürdü. Gidip onları görmek isterdi, ama annesi izin vermezdi. Yovka da gün boyunca buna üzülür, Meryem Ananın resmi önünde, herkese barış ve sağlık göndermesine dua ederdi.

Elka’nın hastalığı üstüne türlü çeşitli söylentiler yayıldı. Kimileri cin çarpmış, Bojan’ın karısı büyü yapmış, Pavel başka biriyle evlenebilmek için zehirlemiş, diyorlardı. Ancak gerçeği bilenler pek azdı. Pavel, genç karısına pis, ayıp bir hastalık bulaştırmıştı. Zavallı kadın, bunu gizliyordu. Köy kadınları, bunu korku ve fısıltı ile birbirine söylüyorlar, hastaya acıyorlardı; ama ziyaretten ürküp utanıyorlardı.

Elka artık bir yere çıkmaz olmuştu. Pencere boyundaki mindere büzülmüş, başını eğmiş, eli kolu bağlı, taş gibi durgun, sessiz duruyordu.

Yalnızca birkaç yaşlı kadınla yakın akrabası yanına gidip yiyecek bir şeyler götürüyorlardı. Hastanın odasına, ölü evine girercesine ellerini kirli gömleklerinin geniş yenlerine sokmuş bir durumda, ürkerek, yavaşça giriyorlardı. Yüzleri üzgün, yanıbaşına oturuyorlar, korkunç bir umutsuzlukla ileri geri sallanıyorlardı.

— Zavallı Elka, bu güzelim gelin neye dönmüş böyle?!

Bu ziyaretler, Elka’yı üzüyordu. Utanıyor, iyilik dilemelerinden tiksinti duyuyordu. Yalnız kalmak, eriyip tek başına ölmek istiyordu.

Pavel’i düşünmeyi sürdürüyordu. Ancak hayaline gelen o kaba adam, gençliğini söndüren, kendisini rezil eden, yıkan Pavel değildi. Seven, uzakta bulunan, istenen, sanki kendisinin hiç görmediği, vaktiyle olağanüstü kızlık düşlerinde gördüğü bambaşka bir Pavel’i düşlüyordu. Düşsü anılarına dalınca, bir an için acılarını unutuyor, bu sevimli, uzak yüze gönül okşaması ile gülümsüyordu. Bu gülümseme yüzünde aniden parlıyor, ormanda tek başına kalan bir kavak ağacının tepesinde son güneş ışığının parıldaması gibi, çarçabuk sönüyordu. Elka, bu hayali kafasında daha çok yaşatabilmek üzere gözlerini kırpıştırıyor, kuruyan dudakları:

— Pavel, Pavel, sevgili Pavel’ciğim! diye fıslıyordu.

Güz mevsimi geliyordu. Rüzgâr, Elka’nın odasına ara sıra birkaç sarı yaprak atıyordu. Çocuklarla kızlar artık üzüntülü, acıklı iri güz çiçekleriyle süsleniyordu. Yaşlı çam ağacı hışırdıyordu. Geceleri, sanki dallarında yılanlar boğuşurmuşçasına fısıldıyordu.

Elka, uzaklardaki dağlara, kapkara yağmur bulutlarının nasıl çöktüğünü, kırlara asık suratla nice baktığını yatağından seyrediyordu. Yüreğinde dayanılmaz bir acı dolup taşıyordu. Daha çabuk sararıp solmaya başladı.

Bir gün Peter, yanına geldi. Saçı sakalı uzamış, gözleri çökmüş, sarkık bıyıklarının uçları ağarmıştı. Nefesi daha uzaktan rakı kokuyordu. İçeri girdi, bilmem neden, şapkasını çıkardı. Elka, bundan çok ürktü. Şapka, hasta yanında değil, ölü yanında indirilir, diye biliyordu.

Coşkuyla:

— Elka, dedi, böyle olmaz bu. Yarın öküzleri koşup seni kente, hastaneye götüreyim. Böyle üzülmek olmaz.

Elka:

— Aa, istemem, istemem! diye inledi.

“Hastane” sözcüğü onu olumsuz etkiledi.

— Böyle olmaz. Hekimler her derdin çaresini bulur. Sen bizim yakınımızsın. Çürüyüp gitmene göz yumamayız ya.

Elka, büyük bir telaşla hemen:

— İstemiyorum, istemiyorum! dedi.

Üzüntüyle ışıldayan gözleri, yalvarırcasına Peter’e dikildi, korunmak istercesine köşeye büzüldü.

— Aman, sen de... Neden istemiyorsun? Seni orada kesecek değiller ya, ilaç verecekler...

— İstemem, istemem! Oh, istemiyorum!

Peter, olduğu yerde, bir-iki döndü, elleriyle şapkasını sıktı, ensesini kaşıdı, çıkıp gitti:

— Senin iyiliğin için yapıyorum, bunu... Nasıl istersen.

X.

Güz sona eriyordu. Kararmış ufukların ardından boz bir sis yükseliyor, günlerce tepelerde duruyor, korkunç düşüncelerle kırları seyrediyordu. Ağaçların çıplak dallarında sararmış son yapraklar titreşiyor, sonra yere düşüyorlardı. Geceleri şiddetli bir rüzgâr çıkıyor, kuduz köpek gibi uluyarak ıssız köy sokaklarında karanlıkla çarpışıyor, ıslık çalıyor, köy meydanında, çitsiz yoksul avlularında büyük bir hızla oynuyor; kepenklere, kapılara vuruyor, damlarda periler gibi koşuyor, bacalarda deli gibi bağırıyor, yoksulları acımasızca ürkütüyordu.

Elka’nın bir yere çıktığı yoktu. Pencere kıyısına büzülüyor, gün boyunca odasında oturuyordu. Ellerini dizlerine bağlıyor, dul kadınlar gibi, başına bir kara başörtüsü bağlıyor, yüzünü göstermemek için iyice sarınıyordu. Yaşlı gözlerle üzgün üzgün dışarıya bakıyordu. Düşünceleri, gökyüzünde parçalanan bulutlar gibi, dağılıp gidiyordu. Bunlarda ne tek bir umut ışığı, ne de bir mavi gök parçası vardı. Evin içi, uçurum gibi boş ve ıssızdı. Bu ağır sessizliğin verdiği sıkıntıdan, bakraçlıkta asılı duran su bakraçları bile zıngırdıyordu. Elka, ara sıra tavan arasında sıçanların tıkırtılarını, damda gezen kedilerin yumuşak adımlarını duyuyordu. Gerak Baba da hiçbir yere çıkmıyordu. Zaharinço dışarıda çocuklarla oynuyordu. Bırakılmışa benzeyen bu ıssız evde, yalnızca yaşlı Margalak Baba bir çekilgin (münzevi) gibi ortalıkta dolaşıyordu.

Her şeye karşın, günler daha çabuk geçiyordu. Ancak geceler Elka için korkunç birer kıyınç (işkence) idi. Saçakların gölgeleri silinip oda karanlıklara gömülünce, Elka’nın ruhunu ölüm kaygıları kaplıyordu. Uyuyamıyordu. Bütün gece arkası üstü yatıyor, solgun ışıklı kandilin aydınlatamadığı karanlığa gözlerini dikiyor, birbirinden acı düşünceler beynini yakıyordu. Geceler pek ağır geçiyordu. Dışarıdan hiçbir gürültü gelmiyordu. Yalnızca kimi kez bir kapak şiddetle kapanıyordu. Ağaçların çıplak dalları, sinirli sinirli fısıldaşıyordu. Bir köpek, uykulu uykulu havlıyordu. Bu ıssızlık içinde, kendini diri diri gömüte gömülmüş sanan Elka, için için inliyordu.

Bişitik odada ise, zaman zaman yaşlı adamın derin göğüs geçirmeleri ya da döşeme üstünde ağır ağır yürümeleri duyuluyordu. Kapalı bir canavar gibi, uzun süre ileri geri geziniyordu.

İşte böyle bir gecede, ocak başında yatan Margalak Baba ansızın uyandı. Biri kapıyı şiddetle çarparak dışarı çıktı, gibi geldi, kendisine. Dışarıda tasalı gece hıçkırıyordu. Yaşlı adam kalkıp mumu yaktı. Şiddetli bir fırtına uğulduyor, rüzgârın hızından çitler çatırdıyordu. Yaşlı adam kapıyı yokladı. Kilitli değildi, hemen açtı. Hırçın rüzgâr içeriye saldırdı, yaşlı adamın ak saçlarını savurdu, mumu söndürdü. Matey Baba dışarıya baktı. Karanlıkta, sokak kapısına doğru giden bir kadının ak yenlerini gördü. Hemen geri döndü. Elka’nın odasına baktı. Kandilin gölgesinde Zaharinço, tatlı tatlı uyuyordu. Elka’nın yatağı bomboştu. Bulanık, kötü bir sanı, yaşlı adamın yüreğini korku, acıma ile doldurdu. Hemen dışarı fırladı, şapkasını almayı bile unuttu. Sokağa çıktı. Her taraf zifiri karanlıktı. Rüzgâr acımasızca kudurmuştu; yaşlı adam, soğuk rüzgârın baskısıyla ayak üzre güç halle duruyordu. Saçı, sakalı dalgalanıyordu. Gözleri yaşardı, hiçbir şey görmüyordu. Dolaydaki ağaçlar uluyor, rüzgârdan iki kat olup yerlere dek eğiliyordu. Gökyüzündeki kara bulutlar, ürkünç periler gibi, birbirini kovalıyordu. Ansızın parçalandılar, aralarından ayın ölgün yüzü belirince, kadının ak yenlerini aydınlattı. İleri gidiyor, rüzgâra karşı can havli ile savaşıyordu. Yaşlı adam, tüm gücünü toplayarak:

— Gelin! diye haykırdı.

Fırtına, argın sesini boğdu.

— Gelin! diye yine bağırdı. Ama bunu kendisi bile işitmedi.

Sesini duyuramayınca, peşine düştü. Rüzgâr kudurmuş gibi üzerine atıldı, yere serdi, ters çevirip durdurdu. Kara periler, ay ışığını yeniden kapladı. Yaşlı adam, bütün gücünü toplayarak yine yola düştü. Cılız bacaklarıyla koşuyor, ileri doğru eğilerek sanki başıyla fırtınayı yarıp uçmak istiyordu. Karanlığa saplanan gözleri, bir şey görmüyordu. Soluğu kesiliyor, yaşlı yüreği yorgunluktan hızla çarpıyordu. Ama Margalak Baba yere yıkılmıyordu. Rüzgâr yönüne koşuyor, ayakları tümsekli yolda taşlara çarpıyor, tüm çabasıyla bağırmaya, kimsesiz kalmış zavallıya kurtarıcı sesini işittirmeye çalışıyordu. Zavallı kadın, bu karanlık gecede bir serseri gibi dolaşıyor, yok olmaya gidiyordu. Yine:

— Gelin!.. Elka! diye haykırdı.

Ancak ağzı, dili tutuluyordu.

Gökyüzündeki koyu bulutlar, yine savaşta yırtılan kara bayraklar gibi savruldu. Aradan, solmakta olan ay göründü. Margalak Babanın gözleri önünde, ıssız, fırtınadan ürpermiş olan kırlar aydınlandı. Köy dışına çıkmıştı.

Yaşlı adam duraksadı, uzaklara baktı. İleride, rüzgâra karşı hızla yürüyen Elka’nın şaşılası boyu bosu göründü. Elka, saparak değirmen yolunu tuttu. Su bendinin şırıltısı, uzaktan geliyordu. Sanki rüzgârın uğultusuyla yarışırcasına su şırıldıyordu. Yaşlı adamı acıma ve umutsuzluk boğdu. Kimden yardım istemeli, kimi çağırmalıydı? Ağarmış başını kaygılı gökyüzüne doğru kaldırdı, kuru ellerini umutsuzca uzatarak:

— Cömert Tanrım, sen koru bu masumu! diyebildi.

Ay soğuk, ilgisizce yürüyordu. Yol boyundaki ağaçların iri gölgeleri, çılgınca oynaşıyordu. Ovada hırçın rüzgâr uğulduyor, kudurmuş kasırgalar karanlık içinde arsızca oynaşıp duruyordu.

Yaşlı adam, Elka’nın yoldan aşağı inip ağaçların ardındaki karanlıkta yitip gittiğini gördü.

— Gelin!

Matey Baba, tüm hızıyla alt yola saptı. Rüzgâr biraz dindiğinden, yaşlı adam daha kolayca koşuyordu. Yorgunluktan kesilmişti. Ayakları sürükleniyor gibiydi.

Yaşlı adam, yakında şırıldayan su bendinin çevresindeki ulu karaağaçları görüyordu. Ağaçlar arasında, yenleri ak bir peri kızı kollarını kavuşturmuş, boynunu eğmiş, suya bakıyordu.

— Gelin!

Yaşlı adam umarsızlıktan şaşırmış bir durumda koşuyor, karanlığı dağıtmak istermişçesine elini savuruyordu. Dikenlere, böğürtlenlere tutunarak görülmedik bir çabayla küçük yamaca tırmandı, en sonunda su bendinin dolayındaki karaağaçların yanına vardı. Elka, yerde, dikili bir taş gibi, dimdik durmuş, kolları göğsünde, kara duruk suyun aynasına bakıyordu.

Margalak Baba:

— Gelin, diye haykırdı, güçsüz bir halde yere yığıldı.

Elka ürkerek döndü. Yaşlı adam büyük bir çabayla ona doğru kollarını uzattı, bir şeyler fısıldamaya çalıştı.

Elka:

— Margalak Baba, diye bağırdı, ona doğru koştu.

— Gelin, yavrum, burada ne arıyorsun?

Yaşlı adam, elinden tuttu.

— Otur, yavrum, otur, çünkü ben çok yoruldum. Ah, canım çıktı.

— Ölmek istiyorum, Margalak Baba. Artık yaşamayacağım. Ben bu dünyaya layık bir insan değilim, artık.

Margalak Baba, Elka’yı çocuk gibi okşayarak:

— Deme öyle, yavrum, öyle deme de günaha girme, diyordu.

Elka’nın gözleri yaşardı. Bu içten, candan okşayış, hasta, acı çeken gönlünü avuttu, yalnız olmadığını sezinledi. Coşup içli içli ağladı.

— Matey Baba, ölmek istiyorum ben, ölmek!

— Bana baksana, Elka, böyle konuşma. Çocuğunu düşün. Kime bırakacaksın, onu? Anasız ne yapar o zavallı? Tanrı’dan umudunu kesme, o senin derdine deva yollar.

— Bana hiç kimse yardım edemez, baba.

— İş öyle değil, yavrum. Beni dinle. Ben seni Seslav manastırına götüreyim. Orada Meryem Ananın kerametli resmine yalvar. O seni iyi eder, acıması vardır, seni iyileştirir.

Elka, hıçkırıklarıyla boğularak:

— Sağ ol, eksik olma, Matey Baba, dedi. Benim yaşamım yıkıldı, kaydı. Ben kime gerekliyim, artık? Beni seven var mı?

Yaşlı adamın yanı başına oturdu. Yalınayak, başörtüsüzdü. Soğuktan titriyordu. Matey Baba onu abasına sardı.

— Ağla, yavrucağım, ağla, ağlamakla yeğinleşirsin.

Rüzgâr, hep aynı hızla esiyordu. Koca karaağaçlar çıplak dallarını sallıyor, ağlamaklı bir sesle hışırdıyordu. Bent önüne biriken suyun üstüne yapraklar, kuru dallar düşüyordu. Ayın solgun yüzü, suyun aynasında görülüyordu.

Elka, hıçkırıklar içinde:

— Baba, ben artık nasıl yaşarım? Ellerden utanıyorum, dedi.

Soğuktan mosmor olmuş, titriyordu. Acılardan güçsüz kalmıştı.

— Öyle düşünme, kızım. Biz günahkâr kullarız. Herkesin bir derdi var. Tanrı cömerttir. Düzeleceksin, çektiklerini unutursun. Çocuğunu büyütecek, onunla kıvanacaksın. Umutsuzluğa kapılma...

— Sağ ol, baba, eksik olma.

— Kalk, şimdi gidelim. Baksana, üşümüşsün. Kalk, yavrum, kalk!

Yaşlı adam ayağa kalktı, hasta geline doğrulması için yardım etti. Belinden tutup yavaşça destekledi. Bir baba sevecenliğiyle:

— Haydi, yavrum, dedi.

Sevecenlik ve acının iki yabansı hayali gibi, geriye döndüler. Fırtına kuduruyor, saçları savruluyordu. Bentten aşağı düşen suların korkunç uğultusu işitiliyordu. Bulutlar, ayın yüzünü yeniden kaplıyordu.

XI.

Elka’nın hastalığı ağırlaşmıştı. Son isteği olan Meryem Ananın kerametli resmini öpme umudu da suya düştü. Çoğa varmadı, öldü. Basbayağı bir sandığa upuzun yatırıldı, sonsuza dek rahatlamıştı; ancak acı, sevimli yüzünde son ana değin izlerini bırakmıştı. Cenazesi, sulusepken yağan karlı bir kış günü kaldırıldı. Yer, diz boyu çamurdu. Cenaze arabasını Matey Baba yediyordu, başı açıktı. Kar gibi ak saçları karmakarışık olmuştu. Arabada, tabutun başucuna yüzüstü kapanmış olan Yovka, yüksek sesle ağlıyor, yengesi için en güzel sözleri sıralıyordu. Birkaç nine ile Yordan Baba, arabanın ardından geliyordu. Yaşlı adam büsbütün çökmüş, umutsuzluğa düşmüştü. Halk onu uzun süre görmemişti. Şimdi böyle çökmüş, kırarmış, cılızlaşmış, solgun ve buruşuk bir yüzle görünce, pek şaştılar. Zaharinço’nun elinden tutmuştu. Çocuk yavaş yavaş yürüyor, eliyle gözlerini ovuşturuyordu. Ne olduğunu bildiği yoktu, ama herkesin üzüntüsü ile Yovka teyzesinin çığlıkları, yüreğini parçalıyordu. Peter gözyaşlarıyla ağlıyordu. Bojan, cenaze törenine gelmedi. Köy dışında bir tarlaya sınır çiti örüyordu. Gömütlüğe giden cenaze alayı, yanından geçerken, bir yabancı gibi şapkasını çıkardı, cenaze alayı geçtikten sonra yine işine koyuldu.

Gerak Baba, evde Zaharinço ve Margalak Baba ile kaldı. Yalnız başına yaşıyor, hiçbir yere çıkmıyordu. Gün günden güçten düşüyordu. Kulakları sağırlaştı, gözlerinin feri kaçtı. Bacakları tutmaz oldu. Kışın bütün gün odasında, soba başında büzülüyordu. Uyur mu, uyanık mı belli değildi. İlkyazın güneş ortalığı ısıtınca ve yaz günleri, kapı önüne çıkıyor, kızgın taşların üstüne yatıyor, gün boyunca güneşleniyordu. Peter’in karısı yemek getiriyordu; ama yiyemiyor, kaşığı ağzına götüremiyor, döküyordu. Biri, “nasılsın?” diye sorsa, hemen yanıt vermiyor, soruyu iyi anlamamış gibi biraz düşünüyor, sonra tümüyle bir yabancıymış gibi yanıtlıyordu:

— İyiyim... Güneşleniyorum, diyordu.

Gözleri çukura kaçtı, ufaldı, sulanmaya başladı. Hep ağlar gibi görünüyordu.

Herkesi bıktırıp usandırdı. Artık ondan hiç kimse hoşlanmıyordu. Yalnız çarçabuk büyüyen Zaharinço sık sık yanına gidiyor, ona bir şeyler soruyor, ayağa kalkmasına yardımcı oluyordu. Yaşlı adam:

— Sağ ol, yavrum, sağ ol, benim oğlum, diyor, başını okşuyordu.

Bir kış günü, Peter, Zaharinço’yu yanına aldı. Kulaklarına bir mendil bağladı:

— Haydi, yüreyelim! dedi.

Zaharinço yola çıktı. Nereye gittiğini bilmiyordu. Sekiz yaşlarındaydı.

Köy kıyısında köylülere rastladılar. Köylüler duraksadılar:

— Nereye böyle? diye sordular.

Hızlı adımlarla ilerleyen Peter:

— Kente götürüyorum onu, bir iş arayacağım, dedi. Sonra, ona bakacak kimse yok, diye sözlerine ekledi.

Zaharinço’nun gücüne gitti, bu. İçin için ağladı. Bir şey demedi. Gözyaşları yanaklarında donuyordu. Yol, ucu bucağı görünmeyen bir kar çölünde uzayıp gidiyordu. Kar üstünde yürüyorlardı. Amcası ivedi ivedi ilerliyordu. Zaharinço ardından koşuyor, geri kalmamaya çalışıyordu. Yüreğine taş düşmüştü. Bir şey onu boğuyordu. Düşteymiş gibi yürüyerek akranları, dedesi, yengesi, çam ağacının kaldığı köyden uzaklaşıyordu. Onları acaba bir kez daha görebilecek miydi?

Birkaç yıl aradan sonra, Gerak’gillerin geniş avlusundan iz kalmadı. Mal mülk bölündü, çitlerle çevrildi. İşlenip bitirilmemiş samanlıklar, sayvanlar, ot yığınları ötede beride gelişgüzel yükseliyordu: Her yerde su çukurları, gübrelikler görünüyordu. Peter’lerin merdiven başında pis bir çirkef çukuru vardı. İçinde domuzlar ağnıyordu.

Peter, harmanına engel olan koca çam ağacını kesti. Dedelerinin saygı gösterdiği bu kutsal ağaç, torunlarının baltasıyla yere devrildi, çamurlar içinde uzun süre yattı.

Bojan boyuna mülk satın alıyordu. Cimriliğinin haddi hesabı yoktu. Yovka iyileşti. Delikanlı kız oldu. Ancak hâlâ daha cılız ve sıskaydı.

Pavel’den hiçbir haber alınamıyordu. Nerede olduğunu, ne iş yaptığını bir bilen yoktu.

Yaşlı Gerak Baba, tümden çöktü. Güneşli yere güç halle sürüklenebiliyordu. Koca bir yılan gibi, bütün gün güneşlendiği halde, hep soğuktan sızlanıyordu.

Güzel, aydın bir ilkyaz günü, Gerak Baba, meyhane kapısı önüne dek çıkmış, güne karşı yüzüstü yatıyordu. Margalak Baba, yanından geçerken, bir şey sormak üzere durakladı. Yaşlı adam, hiç kımıldamaksızın yatıyordu. Başucunda bir sürü halinde sinekler vızıldaşıyordu.

Matey Baba:

— Yordan, Yordan, diye bağırdı, omzunu dürttü.

Ama, Yordan Baba, hiç kımıldamadı.

Margalak eğilip elini tuttu. Biraz duraksadı:

— Aaa, ölmüş, dedi. Vücudu soğumuş bile. Büsbütün soğumuş!..

BİTTİ

Dipnotlar

1- Tuzluk: Kuzey-doğu Bulgaristan’da, Deliorman bölgesinde engebeli bir yöredir. Sakar-balkan dağının kuzey-batısına düşer. Halkının çoğunluğunu Türkler oluşturur. Başlıca yerleşim merkezi Osmanpazarı (Omurtag) kentidir. Eskiden bu yörenin başlıca geçim kaynağı koyunculuktu. Çobanlar, koyunların yemini tuzla karıştırarak ovanın belli başlı yerlerine döker, buraya “Tuzla” adını verirlerdi. Bu yöreye, buranın yerli Türk halkı zamanla “Tuzluk” adını vermiştir –ç.n.

2- Şop: Sofya köylüsü –ç.n.

3- Yazar, bu öyküde “meslek” anlamına gelen, Türkçeden Bulgarcaya geçmiş “zanaat” sözcüğünü kullanır –ç.n.

4- Çumak: Türkçedeki “değnek” anlamına gelen çomak sözcüğünden Bulgar ağzına göre değiştirilmiş bir takma addır –ç.n.%

5- Sılza: Bulgarcada “gözyaşı” demektir –ç.n.

6- Hora (Horo): Bizim “horon”larımıza benzer, birçok kişi tarafından el ele tutuşarak oynanan bir tür Bulgar ulusal dansıdır –ç.n.

7- Aslı: Taşlı bir toprakta domuz ahırı yapımına kalktın –ç.n.