Enver Gökçe

Bütün Şiirleri

şiir

DOĞA BASIN YAYIN
Dağıtım Ticaret Limited Şirketi
Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul
T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87
www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın 173
Bütün Şiirleri: Enver Gökçe

Epub Tasarım: Papersense Stüdyoları

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç
Kapak Uygulama: Devrim Koçlan

© Evrensel Basım Yayın 2001
Birinci Basım Ekim 2001 - İkinci Basım Ekim 2005
Üçüncü Basım Kasım 2012

Bütün Şiirleri

kendi diliyle özyaşamı

Gurbet yurdumuzdur bundan böyle:

1920 Yılında Doğmuşum:

Ankara’ya gelişimiz çok soğuk, hemen hemen kışın yeni başladığı bir zamana rastlar. O zaman dokuz yaşındayım. Yağmurlu bir günde köyden ayrıldık. Arapkir’e, oradan da Hekimhan, Kangal yoluyla Sivas’a kadar kara yoluyla ve kış vaktinde yolculuğumuzu sürdürdük.

Ulaşım yolları iyi değildi. Hatta o koşullarla zor ilerliyorduk. Ve hayvanlarla geliyorduk. Hanlarda yata yata. O zaman uzun bir yolculuktan sonra, on bir günde Ankara’ya gelebildik.

Ankara yeni kurulabilen on beş bin nüfuslu küçük bir kasaba görünümündeydi. Şehir bugünkü Ulus ve Ulus’taki heykel çevresinde ve Samanpazarı denen yer etrafında, Ankara Kalesi’nin çevresinde toplanıyordu. Bundan böyle burada yaşayacaktık.

Okul yaşamı başlıyor:

Derken ’929 yılında o zamanlar, Ankara’da Hüseyin Avni isminde bir zatın yönettiği hususi bir ilkokul vardı. Oraya paralı girip okunuyordu. Okullar yeni başlamıştı. Ben gecikmiştim zaten. Bu okula kayıt oldum. İlkokulu burada okudum ve bitirdim. ’935 ve ’936 yıllarında Cebeci Ortaokulu’na devam ettim. Lise tahsilime gene Ankara’nın Gazi Lisesi denen ünlü okulda devam etmiştim. ’939 yılında öğrenimimi tamamladım.

Bu yıllarda yeni yeni okuyor, tat alıyor, gelişiyor ve kendimi yetiştiriyordum. Ta ilkokuldayken bu sevgi içimize atılmıştı. Celalettin Tevfik Bey adlı bir öğretmenimiz vardı. Bu öğretmen bana kendi derslerinde eski şairlerden (N. Kemal ve başka şairlerden) ünlü şiirleri okur ve okuturdu. Bana şiirin güzelliklerini anlatırdı. Bu öğretmene karşı, bana okuma sevgisi aşıladığı için, saygım büyük olmuştur. Yine Gazi Lisesi’nde edebiyat derslerine Feyziye Abdullah ve İsak Refet gelirlerdi. İsak Refet edebiyat hocamız oldu. Bu hocalar beni yönlendirdiler edebiyata. Ben de mümkün mertebe faydalandım. Bu hazırlıklarla üniversite yaşamına başlamış oldum. Dil Tarih Coğrafya Fakültesi’nde Türkoloji adlı bir bölüm vardı. Burayı seçtim.

Devrimci düşünce ve derneklerle ilişkiler:

İşte üniversiteye devam etmem sırasında, daha doğrusu devrimci fikirlere olan yakınlığım dolayısıyla, fakültenin ilk yıllarından itibaren, bazı derneklere ve yayınlara yöneldim. Bunlarla bağlantı kurdum.

“Ülkü” dergisi adlı ünlü Halkevi dergisinde çalışmaya başladım. Görevim düzeltmenlik ve dergi çıkarma tekniği üzerindeydi. O zaman dergiye Ahmet Kutsi Tecer ve Bedrettin Tuncel yön veriyorlardı. İdare kısmında Ahmet Serdaroğlu adlı sevdiğim bir insan çalışırdı.

Dergiye, Nurullah Ataç, Ahmed Hamdi Tanpınar, Ahmet Kutsi Tecer zaman zaman uğrarlar, ve konuşurlardı.

Ben bu arada, gene Ankara’da çıkan bir dergide, bir şiir yayınlamıştım. Bu şiir Ahmet Kutsi Tecer tarafından görülerek beğenilmemiş, (bu şiir, “Köylülerim” adlı ve “Dost Dost İlle Kavga” adlı kitabımda yayınlanan şiirdir) bana Ahmet Kutsi Tecer tarafından şiirin çok kötü olduğu söylendi. Benim şiiri bırakarak düzyazı yazmam istendi. Ben de o zaman, Ahmet Kutsi Tecer’e “ben daha kötüsünü de yazarım” diye güya esprili olarak cevap vermiştim.

Sanat yaşaminda yeni arkadaşlar:

“Ülkü”de birkaç yeni arkadaş tanıdım. Bunlardan bir tanesi Sefer Aytekin’di. O zamanlar çok devrimci bir rol oynayan Sefer Aytekin, hayatımda unutamadığım insanlar arasındaydı.

O zamanlar Ankara’da bulunan Arif Damar (Arif Barikat) ve bugün de edebiyatımızın bilinen kişilerinden Mehmed Kemal de benim ilk edebiyat arkadaşlarımdır. Mehmed Kemal’le aynı mahallede otururduk. Benim ilk arkadaşlarımdan birisidir. Yine Ceyhun Atuf Kansu da daha ilkokul çağında, belki de ilk tanıdığım en eski arkadaşlarımdan birisidir. Kendisiyle hususi bizim mektepte beraber okumuştuk. Bu arkadaşlardan sonra şair Niyazi Akıncıoğlu’nu tanıdım. Bunlar “On Beşinci Yıl” isimli kahvenin devamlı sakinlerindendi.

Öğretmen öğrenci ilişkileri:

Belirli hocalar dışındaki hocalarla ilişkimiz her şeyden önce bir talebe hoca münasebetinin dışına çıkmazdı. Yani siyasi bakımdan yahut diğer yönlerden herhangi bir fikir alışverişinde bulunmak olmazdı. Yalnız devrimci hocalarımızdan Pertev Naili Boratav, Behice Boran, Niyazi Berkes ve karısı Mediha Berkes’le aramız gayet iyiydi.

İşçi arkadaşlar:

O sıralarda gene dergi ve gazete çıkarırken birçok matbaacı, mürettip işçi arkadaş tanıdım. Bunlardan bir tanesini hiç unutamam. Bu Hasan isimli bir işçidir. Ve sonra adına Mürettip Hasan isimli şiiri yazdım. Çok iyi, Anadolu halkından bir gençti Hasan. Hasan’la daha sonra ’951’de büyük tevkifatta da karşılaştık. Onu da tutup getirmişlerdi. Zavallı Hasan beş seneye mahkum olmuştu ve veremdi de. Sonunda çok yaşamadı zaten.

Dergicilik yılları ve kararlı bir tavır:

O zamanlar gençtik, sıhhatliydik tabii. Her işi benimseyerek yapıyorduk. Bu yüzden bizim derginin çıkışında mesela “Ant” dergisinin çıkışında, ortaya getirilişinde büyük yararlarım olduğu doğrudur. Ve bu işleri hiçbir şey beklemeden, kendiliğinden ve tabii olarak yapıyorduk.

Sanatçılık ilişkilerimiz gelişmeye başladı.

Ben gençliğimde de kesin olarak içki taraftarı değildim. Bu yüzden o zamanki ünlü Ankara meyhanelerinden hiçbirine gitmedim, gitmezdim. Ve arkadaşlarımı da bu yerlere gitmekten men ettim.

Yine bu devrede ünlü halk ozanları, Aşık Ali İzzet, Aşık Veysel, Habib Karaaslan gibi temiz şairlerin hepsiyle teker teker tanıştım, ilgilendim. Onların gerçekten temiz bir halk yüzleri vardı. Ve bu taraflarıyla az çok ilgilendim ve temaslar kurdum.

O gün iki şey vardı ortada benim için. Bir yanda Garip hasta sanat anlayışı diğer yanda dinamik halk edebiyatının yüzü. Bunlar karşı karşıya getirilince, ben elbette ki kendi sınıfımdan gelme halk ozanlarından taraftım. Bu yüzdendir o devrede bu şairlerin yanında olmam. Nitekim halk ozanları bu işte gerçek yerlerini göstermişler ve her zaman doğrunun, güzelin yanında olmuşlardır.

Biz tavrımızı belirlemiştik.

’945 yılında, yani Garipçilerin edebiyatımıza egemen oldukları bir çağda dergi yayınlamaya ihtiyaç duymuştuk. Bu devre henüz toplumcu akımı güçlendirmeye çalıştığımız bir devreye rastlar. Orhan Veli ve arkadaşları o zaman devrimci şiirleri yoksayan ve yozlaştıran bir çalışma içindeydi. Ve bu sebeple biz “Ant” çevresinde, küçük bir topluluk da olsak, devrimci sanat sorumluluğunu üstlenmiştik. Daha evvelden “Yeni Edebiyat” dergisi tarafından yürütülen akımın mümessili olarak karınca kaderince çalışmalarımızı sürdürüyorduk. Bu devrede biz, bir avuç devrimci genç tarafından ele alınan anti-faşist ve devrimci bir gençlik ve onun devrimci sanatı etrafında yeni bir akımın mümessili toplumcu sanatı ortaya çıkarmayı amaçlayan gençlerdik denebilir.

Bizim varlığımız aslında önemsizdi, küçüktü, ama doğruydu. Biz bu doğrudan dolayı bir aradaydık.

Burjuvazinin sanat silahşörleri:

Bu sırada Nurullah Ataç ve arkadaşları bizim bu tumumumuzdan habersiz gibi görünüyorlardı. Bizim adımızı yok saymak için ellerinden geleni yapıyorlardı. Rahmetli Nurullah Ataç yalnız kendi dar çevresinde ve Orhan Veli etrafında yaygara koparıyordu.

Bu devredeki edebiyat çalışmalarımızın yararlı olduğu kanısındayım. Buna rağmen onların bu tavrı yüzünden birçok yetenekli genç körelip gitti. Hatta denebilir ki Nurullah Ataç ve arkadaşları bu devrede bizim bu sınıfsal karşı koymamıza, güçlenmemize, bilemeden yardım etmişlerdir.

O günkü tavrımızın sadeliği ortadır.

Türkiye Gençler Derneği kuruluyor:

’948 yılında, o zaman anti-faşist bir dernek kurmuştuk. Türkiye Gençler Derneği davası denildi bu davaya. Bu derneğin yüz elli kadar üyesi olmuştur. Ve harp sonrası devresinin bir parçasıdır.

Demek her türlü anti-faşist ve demokratik fikirli genci bir araya getiriyordu.

Derneğin Ankara Denizciler Caddesi’nde bir ahşap evde merkezi vardı. Faaliyetleri arasında halka her türlü yardım vardı. Örneğin, halkın hasatına bilfiil iştirak etmek, katılmak gibi faaliyetler bunlar arasındaydı.

Hatırladığıma göre, o zaman dernek, içlerinde ben de olmak üzere, sekiz on üyesi İstanbul Ankara arasında bir yürüyüş tertip etmişti. Bu Ankara İstanbul yolculuğu beş altı gün sürdü ve tamamlandı.

Turancılar rahatsız oluyorlar:

Derneğin birçok yapıcı işe yönelmesi, Ankara çevresinde bulunan ırkçı Turancıları rahatsız etmeye başladı. Dernek fakülte ve Ankara çevresinde yaygınlaşmaya başlamıştı. Bu nedenle ırkçı Turancılar derneğin gidişine karşı birtakım eylemlere giriştiler. Gösteri yapmaya başladılar. Derneğin yıkılması etrafında tehditler çoğaldı.

Biz o zaman safça, yirmi otuz kişi, bir odacık yerde toplandık ve elimizde sopalarla gelenleri bekledik.

Turancıların etkinliği çoktu o zamanlar:

Turancılar saldırdı. Dernek yıkıldı, birkaç saat içinde. Kitaplar yırtıldı. Sokaklara atıldı. Dernek üyelerinden yakaladıkları birkaç kişiyi dövdüler. Fakat dernek faaliyetine devam etti. Dernek etrafında birtakım provokasyonlar aldı yürüdü.

Dernekçilik tutuklulukla sonuçlanıyor:

Sonucunda dernek üyelerinden iki kız arkadaş, biri Melahat Kürşal, diğeri Nural ve ben, Mehmed Kemal, Şevki Akşit tevkif edildik. Gerekçe olarak dernek üyelerinin komünizm propogandası yaptıkları ileri sürülüyordu. Bu yüzden tutuklandık. Ankara cezaevine götürülüp tıkıldık.

Üç ay devam eden sorgudan sonra hiç kimseyi mahkum edemediler. Hepimiz beraat ettik. Böylece üç ay boşu boşuna geçti.

Yaşayan anıların şiirleri:

Bu devre hapishanede birkaç tane şiir yazdım. “Görüşmeci” isimli şiir bu devrenin mahsulüdür. Görüşmeye arkadaşlarım, kendi ailemden kız kardeşim gelirlerdi. Bu şiiri daha sonra “Görüş Günü” adıyla yayınladım.

Görüş Günü

Bugün görüş günümüz

Dost kardeş bir arada

Telden tele

Mendil salla el salla

Merhaba!

İzin olsun hapishane içinde

Seni

Senden sormalara doyamam

Yarım döner cıgaramın ateşi

Gitme dayanamam

Gene bu devrenin anısı olarak “Fakültenin Önü” adlı şiir, bu gösterilerden sonra yazılmıştır.

Fakültenin Önü

Fakültenin yanı demirden köprü

Fakültenin önü bir sıra kavaktı

Biz bir garip yiğit kişiydik

Bütün hürriyetler bizden uzaktı

Faşistler camlara yürüdüler

Kürsüleri kırdılar, höykürdüler

Tığ taber şahı merdan

“Tanrı dağı kadar Türktü bunlar

Hıra Dağı kadar müslüman”

Ve de kanlı bıçaklı düşman

Gökler ışıyordu yer yer

Ortalık ala şafaktı.

Bu şiir de olayları günü gününe yansıtan en iyi bir şiirimdir.

Yüz Umut:

Bu sırada memlekette büyük bir umut başlamıştır. Demokrat Parti memleket için büyük bir ümittir. Ve Türk halkı da Demokrat Parti madrabazlarının peşinden gitmektedir.

Benim kişisel durumumsa, fakülteyi bitirmişim, iş arıyorum. O zaman Milli Eğitim Bakanı olan Tahsin Banguoğlu benim üniversiteden hocamdır. İş için müracaat ediyorum. Bana verilen cevap bir sürü bahaneden sonra yine de beklememdir. Nihayet işten ümidimi keserek başka bir ekmek parası kazanmak için yeniden çeşitli işlere girişiyorum.

Bu arada İstanbul’da Yurtlar Müdürlüğü’nde bir işe talibim. Neticede Yurtlar Müdürlüğü’nde yönetim memurluğu işini alıyorum.

Memurluğa girer girmez:

Yurtlar Müdürlüğü’nde görevime 1950 yılının içinde, Ekim ayına doğru başladım. İlk görevim Çarşıkapı öğrenci yurtlarındaydı. Daha sonra çalışmalarım beğenilmiş olacak ki, birçok yurtların kuruluşunda görev aldım. Çarşıkapı’dan sonra Yıldız Teknik Okulu yurdunda yeni görevime başladım. Bu arada kısa bir müddet için Denizcilik Yurdu’na ve tekrar Kadırga Öğrenci Yurdu’na atandım. Bu devre benim hayatımda çok önemli bir devredir.

’951 Büyük Tevkifatı:

Bu devre ’951 Tevkifatı’nın başladığı devredir. ’951 Tevkifatı İstanbul’da Ekim ayında başlatıldı.

Gazetelerde okuduğumuza göre Sevim Tarı isminde bir kadın Paris’e giderken yakalanmış. Bunun üstünden bir süre geçti. Bundan sonra, buna dayalı olarak Tevkifat başlamıştı. Ben de birkaç öğrenciden sonra Eylül’e doğru tutuklandım. O zaman Kadırga Öğrenci Yurdu’nda bulunuyordum. Daha önce yurt binasında kaldığım odanın arandığını, didik didik her tarafın araştırıldığını görmüştüm. Bu olayın üzerinden bir hafta geçti ki, tutuklanma günüm geldi.

Devrimciler bir bir tutuklanıyor:

O zamanlar İstanbul 1. Şubesi gelip geçici hapishane olarak kullanılıyordu. Teker teker o günün devrimcileri ve demokrat fikirli gençleri alelacele tutuklanıyordu.

Aşağı yukarı tevkifat için bütün hazırlıklar bitmiş olacak ki, büyük darbe indi. TKP Tevkifatı denilen meşhur ’951 Tevkifatı olayı başlamış oldu. Bu tevkifatta alışılmamış birçok yıldırma yöntemleri uygulandı.

Gene tabutluklar, falakalar ve her türlü insanlık dışı işlemler yapıldı. Ve sonuçta yüz altmış sekiz insan askeri mahkemede yargılandı. Gereği şekilde hepsi de cezalandı. Ben şahsen bu davada hiçbir fayda görmediğim için avukat bile tutmadım. Ayrıca birçok, gene hapishaneden tanıdığım insanlar da savunmalarını kendileri verdiler. Epeyce direndik. Fakat sonuç olarak şunu söyleyeyim, yüz altmış sekiz kişi bu davada hepsi hüküm giydiler. Bunların isimleri ve aldıkları cezalar yayınlanmıştır.

Ben savunmamı kendim yaptım. Hatırladığıma göre o zaman çok iyi bir savunma hazırlamıştım. Yapılan isnatları reddettim. Bazı arkadaşlarımla olan temaslarımın kanuni olduğunu, gizli bir örgüt tarafından yönetilmediğimi iddia ettim. Fakat kaale alınmadı.

Ben savunmamın özünde Marksizmi istediğimi beyan etmiştim. Mahkeme bildiğini okudu. Sonuçta yedi seneye mahkum edildim. Ayrıca bu cezanın üçte bir bölümlük kısmı kadar da sürgün cezam vardı. Böylece mahkeme sonuçlandı ve herkesi cezaevlerine dağıttılar.

Mapushaneler ve sürgün:

İlk toplandığımız yer İstanbul 1. Şubeden sonra Harbiye Cezaevi’ne, tekrar İstanbul 1. Şubesine ve Yıldızdaki Güvercinlik adı verilen eski bir binada tutuklu kaldık. Böylece iki yıl 1. Şube bir yıl da ............

İleri cezaevleri statüsüne göre bütün Türkiye hapishanelerine dağıtılmış olduk. Son parti Adana cezaevine gönderildik. 1. Şubede kaldığım zaman içinde işkence yapıldı. Havasız ve hatta ekmek ve su bile verilmediği günlerde iki yıl 1. Şubenin ünlü odalarında gün geçirdik.

Bu arada içerde, birçok kanunsuz işlemlerin yapıldığı doğrudur. O sırada ruhi depresyon geçirenlerin ve intihara yeltenenlerin sayısı da oldukça kabarıktır.

Adana’ya kadar parmaklarımızdan ve ellerimizden kelepçeli olarak getirildik. Siyasi koğuşa yerleştirildik. Adana’da Zeki Baştımar, Mihri Belli, Şevki Akşit de bulunuyordu.

Yedi yıl Adana’da tamamlandı. Adana cezaevinden sürgün yerime gönderilmek üzere salıverildim. Sürgünü geçireceğim Çorum’un Sungurlu kasabasına geldim.

Her gün Sungurlu’nun bir karakolunda ispat-ı vücut ediyorduk, kendimizi gösteriyor ve imza atıyorduk. Kalacak yerimiz yoktu, iş yoktu. Halimiz Allaha kalmıştı. Böylece sürgünümüz günlerce devam etti.

Neden sonra oradan başka bir yere, iş bulabileceğim bir yere naklimi yaptırmayı istedim. O zaman Sungurlu mahkemesine başvurarak Ankara’ya naklimi istedim. Böylece sürgünün bir kısmı Ankara’da geçti.

Mapushanede günlerimiz:

Hapishanede herkes kendine göre bir işle meşgul olurdu. Günlük hapishane hayatının dışında benim işim gene sanat oldu. Şiirle uğraşıyordum. Bu arada benim önemli yapıtlarımdan birisi olan Yusuf ile Balaban’ı yazmaya başladım. O devrelerde böyle bir şiir çalışması yapacağım belliydi. Birtakım sıkıntılar başlamıştı ve şiirin ilk mısraları dökülmeye başladı. Ve; “Zaman akar, zaman geçer / Zaman zindan içinde” dizeleriyle başlayan şiir kafamda şekillenmeye başladı. Ve sonuçta otuz şiirlik bir destanı kısa bir müddet içinde, zannederim bir ay içinde bitirmiş oldum. Destan böylece tamamlanmış oldu. Ben de rahatlamıştım ama, asıl iş bu parçaların dışarıya çıkarılmasıydı. Neticede o işi de başardım. Destan sağsalim dışarıya çıktı. Fakat daha sonra aynı titizlik destanın saklanmasında gösterilemedi. Ve eser tamamen bugün elimden çıktı. Kayboldu. Bugün destanın elimde kalan parçaları arasında sonradan, “Başlangıç”, “Uy Kirpi Kız Kirpi”, “Bu Balabanın Dünyadan Göçtüğüdür,” ve “Kirtim Kirt” adlı Son Bölüm kalmıştır.

Destanı birçok arkadaşım okumuştur. Dışarda da okunmuştur. Elden ele geçtiğini de öğrendim hatta. Destanı, Ahmed Arif de okumuştur.

Hapishanede günlük çalışmalarımın arasında Fransızca da önemli bir yer tutar. Orhan Suda ile o zaman aynı ranzada kalıyorduk. Bana dil bakımından çok yararları dokunmuştur. Orhan Suda ile her gün aynı ranzanın etrafında günümüzü geçirirdik. Ve çalışmalarımız bitince akşamları volta atardık. Böylece günler akıp geçti.

O zamanlar edebiyatla uğraşan Hilmi Akın, Arif Ünal (Ahmed Arif) ve ayrıca saz çalışmalarına devam eden Ruhi Su ve devlet tiyatrosundan şimdi rahmetli olmuş Ulvi Uraz ve Kemal Bekir gibi ünlü sanat adamları bulunuyordu. Şükran Kurdakul da o zamanlar tutulup getirilmişti: Sonuçta o da üç sene sekiz aya hüküm giydiği için cezasını geçirmeye çalıştı aynı hava içinde. Değerli bir gençti.

İstanbul ve 27 Mayıs öncesi:

Süleyman Ege ile İstanbul sokaklarını, Beyazıt’ı karış karış her gün gezer dolaşırdık. Adnan Menderes’e karşı yürütülen miting ve gösterileri izlerdik. İşte tam bu sırada yani 28-29 Nisan’da Beyazıt’ta birtakım gösteriler yapıldı. Aynı gün de Turan Emeksiz’in öldüğü yahut ta ertesi gün Beyazıt Meydanı hınca hınç doluydu. Turan Emeksiz herkese gösteriliyordu. Benim bu olayı anlatan “Turan Emeksiz” adlı şiirim bu devrede yazılmıştır.

Bu gösteriler her gün devam ediyordu.

Bizler de birkaç işçi arkadaşla habire Beyazıt Meydanı’nın etrafında dolanıp duruyorduk.

Yeniden sürgün:

Bir gün evimden alınarak götürüldüm. Olaylardan korkan eski yöneticiler ve Ankara Sıkıyönetim Komutanlığı bir liste yapmış. Bu listede adımız vardı. Tutuklandık. Bizim kendi istediğimiz bir yere ama sıkıyönetim dışında herhangi bir bölgeye gitmemiz teklifi yapıldı. Ben o zaman, kendi memleketim diye, bildiğim ülke diye ve bunca uzun süren hapislik ve sürgünlükten sonra biraz nefes alırım diye Erzincan’ı seçmiştim. Zaten Ankara, İstanbul ve İzmir dışında bir yer seçmemiz gerekiyordu. Böylece Erzincan’a gitmeye karar verdim. Uzun bir yolculuktan sonra Erzincan’a geldim. Birkaç günüm şurda burda gözaltında tutularak geçti. Yollarda bir değişiklik olmadığı için köyüme çok zahmetli gelebildim.

O zamanlar köyden birkaç kişi bu işten sevinmez göründülerse de, çoğunlukla kendi halkım tarafından gayet iyi karşılandım. 21 Mayıs devrimi başladı. Köyün radyosundan devrimin yapıldığı okundu. Menderes’in de yakalandığı okundu: Bundan sonradır ki, şuraya buraya sürülen arkadaşlar da özgürlüklerimize kavuşmuştuk. Böylece ikinci sürgün de bitince hayat kavgasının içinde kaldık.

Küçük bir gazetede düzelticilik:

Eskiden beri tanıdığım Fethi Giray bir günlük gazete çıkarmaya başlayınca ben de iş için müracaat ettim. O zamanlar için küçük bir parayla gazetenin düzeltmenlik görevine başladım.

Bu gazete küçük tirajlı bir reklam gazetesiydi. Bir ara İsmail Gençtürk isimli genç bir delikanlı da bize yardımcı olarak yanıma verildi. İsmail Gençtürk her haliyle bir memleket çocuğu olduğu belliydi. Biz onunla altı ay kadar beraber çalıştık. Nihayet gazete ’963 yılına doğru kapandı.

Bu arada bozulan sağlığımın tedavisi için kaplıcalara gittim. Haymana, Kızılcahamam ilçelerindeki kaplıcalardan şifa aradım.

Gazete kapanınca yeniden işsiz kaldık.

Dünyanın büyük ozanlarından biri Neruda:

Pablo Neruda çevirilerini sürdürüyordum.

Neruda, bilindiği gibi dünyanın en büyük şairlerinden birisidir. Şiirle uğraşmam dolayısıyla Neruda’ya eğilimim gün geçtikçe artıyordu. Neruda çarpıcı ve büyük bir ozandır. Dünyayı ve insanları seven birisi. Başından da büyük olaylar geçmiştir. Gizli yaşadığı, sürgünde kaldığı yıllar olmuştur. Büyüklüğü biraz da buradan gelmektedir. Benim ona ilgim de bu bazı yakınlıklardandır.

Yeniden İstanbul’un arkadaşlığı:

İstanbul’a gittim. Daha önceleri de gitmiş olmama rağmen, İstanbul’u pek tanımıyordum. Yerleştim. Hatta Menekşe’den bir ev de tuttum. Birçok çalışmam olacaktı. Çevirileri de hızlandırmıştım.

“Ant” dergisiyle de bir ara ilişkim oldu.

Bir spor dergisinde de düzeltmen olarak çalışıyordum.

Bu dönemde en önemli iş diyebileceğim çalışmam, Meydan Larus’taki çalışmamdır. Bu işi bana Yaşar Kemal bulmuştu. Yaşar Kemal eski bir dosttu. Çevresi de şimdi genişti. Bu iş beni çok rahatlattı.

Bu iş kısa sürdü.

Sakıncalılığımızdan dolayı dergiyle ilişiğimiz kesildi. Bu kararı bana o zaman derginin önemli bir yönetmeni olan Günay Akarsu isimli arkadaş tebliğ etti.

İstanbul’da çocuk yayınları yapan bir yayınevi vardı. Bu yayınevinin Dünya Masal ve Efsaneleri adlı bir dizisi vardı. Çin, Hint, Eski Mısır gibi dünya uluslarının masal efsane kolleksiyonlarını çevirdim. Yedi sekiz kitap tutuyordu. Basılmak üzere hazırlıklar yapılmıştı.

Ekonomik sıkıntılar başgösterince, kendi köyüme yerleşmem gerekiyordu. İstanbul’a veda ederek kendi köyüme yerleştim. Kitapların basılıp basılmadığı konusunda bilgi alamıyorum. Bir kazık daha atılıyor bize.

Her yıl kış aylarında köyümde bulunuyordum. Yazları gezebileceğim zamanlarda dışarı çıkıyordum. Ankara, İstanbul gibi şehirlere geliyordum.

Bu arada şiir üzerindeki çalışmalarım ve çevirilerim devam etti.

Ben sanattan ne anlıyorum:

Ben sınıf edebiyatı yapıyorum.

Türk halkının hayatın her dönemde aktif olan, güzel olan, büyük olan bu halkın sanatını yapmaya çalışıyorum.

Bence sanat her şeyden önce bu sınıfın yaşam kavgasındaki gücünü kudretini ortaya koymasındadır.

1940 yılına gelinen zamanlarda Türkiye’de çeşitli sanat görüşleri varolmuştur. Bilhassa endüalist sanat biçimine karşı ve toplumcu yanı olan cereyanlar bu devrede etkili olmuştur. Gayet tabii olarak bu toplumcu yanı kuvvetli olan akımın içindeydim. Ve içinde olacağım. Hani eski bir söz vardır: İnsan nasıl yaşarsa öyle düşünür. Bu çok doğrudur. Yani düşüncesini, yani bilincini onun sosyal hayatı, sosyal pratiği belirler. İnsana kendi çevresinde olan ilişkiler gene diyalektik bir bakışla açıklanabilir. Sanat ise daha karmaşık bir olaylar zinciridir. İyi, başarılı bir eseri meydana getirebilmek için önce sosyal bir içerik, sonra da estetik bir kılıf zorunludur.

Sosyal içeriği ve estetik yönü kuvvetli eserler ancak başarılı olur. Ben büyük sanatçılarda bu içeriği ve estetik yanın kuvvetli olduğunu görmüşümdür. Örneğin, Nâzım’da ve Neruda’da bu sosyal ve estetik yönler bir bütün halinde ortaya konmuştur. Güzel ve kuvvetli olmak burdan gelmektedir.

Bir sanatçının doğru, devrimci bir yönde bir şeyler verebilmesi için, pratik ve teori arasındaki işbirliğini daima göz önünde tutması gerekir. Dünyayı ve olayları ancak diyalektik metodun ışığında kavrayıp yorumlayabiliriz.

Sanatta, bilinçle duyarlık arasında tam bir uyum olmalıdır.
Ne salt bilinç ne salt duyarlık tek başına yeterli değildir. Bir sanat eserinden, devrimci sanattan söz ettiğimizde, devrimci bir görüş açısından hareket ediyoruz. Yani dünyamızı insanca yaşanacak bir hale getirmek için şiiri ve sanatı sosyo-politik bir mücadelenin tanımlayıcı araçları olarak görüyoruz.

Baştan bakıldığında asıl mesele, insanın görüşlerinde kararlı olmasını meydana getirmiştir. Sadece namuslu olmak da yetmez. Sonuna kadar hem namuslu hem de sapına kadar bilinçli olmak şarttır. Gerçek sanatçı, pazarlıkların, küçük hesapların insanı değildir ve olamaz da.

Şimdi benim yapmak istediğim bir iş var. ’951 Tevkifatını yazmak. Eğer sağlığım el verirse, ömrüm vefa ederse, ’951 Tevkifatının destanını yazacağım. Bunun için kafamda bazı tasarılarım vardır. Eğer bu işi başarabilirsem çok mutlu olurum.

Genç sanatçı arkadaşlar:

İyi bir sanatçı olmak için önce, kendi halkını sevmesi daha doğrusu bu halkın içinden, bu halkın en devrimci sınıfına bağlılık göstermesi; içtenlikle bunu yapmak şarttır.

Hayatı tüm yönleriyle seveceksiniz.

İyilik kötülükleriyle, pisliğiyle, fakat seveceksiniz.

Suyunu, dağını, toprağını, çevreyi de kendisi kadar her şeyini seveceksiniz. Bunu sevdiğiniz bir sürede, bunları yapıtlarınıza geçirebildiğiniz ölçüde büyük ve yol gösterici olacaksınız.

Ben, Türk halkının içinden çıkmış, halkımızın özelliklerini yapıtlarında yansıtmaya çalışan genç sanatçı arkadaşlarımı şimdiden kutlarım.

(Ankara, 1977-1980)

sanat ve sanatçı üzerine*1

Enver Gökçe

Bugün şairi ve şiiri eski anlayış ve tariflerin çerçevesinden kurtarmak zamanı gelmiştir. Bu, sanatçıyı –insanlığını inkâr demek olan– sosyal gerçeklikten tecrit edip onu “soyut boyutta” bir yaratık saymak ve sanatçının yarattığı eserleri: “Tanrısal bir ustalık”, “bir ihsan”, “bir Tanrı vergisi saymak”, belirli bir sosyal topluluğun görüşlerini yaymaktan başka bir şey değildir.

Doğayı ve toplumu bir gerçek olarak almayan, doğa ve toplum olaylarını, insan ve akıl üstü izahlarla, mantık dışı endişelerle kavramaya çalışan bir felsefe anlayışı sanat ve entellektüel hayatımıza adamakıllı işlemiştir. Kafaları bu pisliklerden kurtarmak ve her şeyden evvel bir insan olan, doğaya ve topluma sımsıkı bağlı bulunan sanatçının sosyal varlığını ortaya koymak lâzımdır.

Sanatçıyı sosyal problemlerin, halk hayatının, sosyal davaların dışında görenler, menfaatleri icabı, rahata alışık olanlardır, sosyal gelişmenin hızlandırılmasından korkanlardır, taşlaşmış, yosun tutmuş değerleri muhafaza etmek isteyenlerdir, hastalıklı melankoliklerdir. Oysaki hayat bütün hareketi, aktivitesi, ileri atılışlarıyle diri, canlı ve değişiktir. Hayat dinamizmine can katan, hayatı öven, kötülükleri protesto eden, insanlığımızı yükselten sanatçılardan huylananlar, onları fildişi kulede tutmak istiyorlarsa, korktukları içindir.

Ressam olsun, müzisyen, aktör, romancı, şair olsun, genel olarak ortaklaşa bir işçilikleri vardır. Renkle, sesle, kelimelerle, artistik-sosyal bir dünya kuruyorlar. Hayatımızı yazmış-çizmiş oluyorlar. Bizi dile getiriyorlar, gözümüzle, hayalimizle, sinirlerimizle oynuyorlar. Bir heykele dokunmak istemişizdir, bir bakış bizi kılıç gibi bölmüştür, bir çift sözle yumrukları sıkmış veya ağlamaktan yığılıp kalmışızdır. Çırılçıplak bir bozkır manzarasında belki ölüm, belki yaşamak arzusu duymuşuzdur. Bir tablonun, bir resmin, bir şiirin, bir bestenin bize ettikleri böyle şeylerdir. Sanatçı, yaşadıklarımızı bize yaşatıyor, düşündüklerimizi düşündürüyor. Sanatkâr kişi, bizi, en güzel, en çirkin, en unutulmaz şekilde, en dokunaklı, en gerçek şekilde hikâye ediyor, insanoğlunun hayatı, macerası, esprisi yaşatılıyor, sanatçı yaşadığımızı doğruluyor.

İnsan nasıl yaşarsa öyle düşünür. Sanatçı bizi nasıl düşündürmüşse öyle yaşamıştır. Ve bizleri de o türlü bir yaşayışa ve düşünceye çağırıyor. İnsan yaşayışının mahiyeti ve sanat eserlerinin ortak özelliği budur.

İnsanoğlu ise sosyal gelişmenin çeşitli konaklarında bir başka türlü yaşamış, bir başka türlü düşünmüştür. Üretim araçlarının, teknolojinin her değişmesinde yeni bir toplum düzeni ortaya çıkmış ve bu toplum tipine uygun düşen bir düşünce tarzı oluşmuştur. Her sanat eseri devrin sosyal-ekonomik şartlarına uygun bir içerik ve estetik anlayışı yaratmıştır.

Yüzyılımızın toplum tipi bölümlü bir toplum tipidir, bağdaşık olmayan, sosyal grup ve zümrelerin çatışmalarının içinde geliştiği ve bu sosyal grup ve zümre çatışmalarının gittikçe keskinleştiği bir toplum tipidir. Bu toplumun düşünce ve eylem gerçeği, karşıtlıklar taşımaktadır. Bundan dolayı bu tip bir toplumun sanat eğilimlerinin çeşitli yönlerde dalbudak salması, mevcut sosyal-ekonomik şartların bir sonucudur.

***

Bugünkü genç Türk şiiri, yüzyıllardan beri sürüp gelen eski şiirimizin son kalıntılarıyla yan yana. Yalnız, eski şiiri safdışı ede ede gelişiyor.

Bizim, artık insana tövbe dedirten ve altı yüzyıl süren bir klasik şiirimiz vardır. Kendi şartları içinde büyük söz üstadları da yetiştiren ve cansız, insansız ve soyut olan bu şiirimizden kurtulmak için, yüzyıllık bir fikir ve sanat yolu da zorla katedilmiştir. İdealizm ve idealizmin klâsik doğu edebiyatında önemli bir unsuru olan “soyutlama”cılık, bizim halk edebiyatımıza ve yeni edebiyatımıza dahi adamakıllı damgasını vurmuştur. Tanzimattan bugüne kadar olan fikir ve sanat hayatımızdaki gelişmeler ve yenilikler inkâr edilemez. Bununla beraber yeni bir Türk şiiri ve romanı vs. ancak demokratik cumhuriyet devriminden sonra doğal mecrasına yönelebilmiştir. Bugün Türk şiirinde ve şairleri arasında hâlâ eski sanat değerleriyle yetişenler, hâlâ eskiyi terennüm edenler, hâlâ “soylu ve seçkin” sayılan, öznel bireyci mırıltılarla kalem oynatanlar vardır.

Bugün şiirimizde, halk davalarına karışan, sosyal hayata saçının her teliyle bağlı olan sanatçılarımız vardır.

Bugün şiirimizde, eski söyleyişi, eski dünya görüşünü atan, hayata bilfiil katılan sanatçılarımız, hümanist kültürü, insanlığın daha iyi bir geleceğe olan inancını haykıran şairlerimiz vardır.

Bugün hâlâ fikir ve sanat hayatımızda önemli mevkileri ve imkânları olan sosyal mürteciler ve sahte sanatçılar vardır.

Fakat her şeye rağmen genç Türk şairleri devrimci bir sanat anlayışına varmışlardır. Şiir gökten yere inmiş, sokağa, “meydan”a çıkmıştır. Günlük hayat, somut olan hayat, sosyal hayat, ızdırap hayatı, ümit bağlanan şeylerin hayatı, genç şairlerimizin yeni ilham kaynaklarıdır. Genç şairlerimizin çoğu, halkçı, demokratik bir içerikle beraber, yeni bir estetik de kurmuşlardı. Eski edebiyatımızın laf cambazlığı, eski dilimizin mollalığı, eski estetiğin şarklılığı yıkılmıştır.

Eski şiirin son kalıntıları tasfiye edilen söz alanında söyleyecek tek beyitleri kalmıyor. Bugünün şairleri hayat örsünde döğüle döğüle, pişe pişe günlük bireysel eğilimlerden de kurtulacaklar ve sanatımız daha yüksek ulusal ve hümanist bir karakter alacaktır.

Bu fikir ve eylem yüzyılında, sosyal ilerlemenin, insanlığın mutluluğu yollarında; insanın birey olarak ödevi ne ise, sosyal toplulukların, örgütlerin, politikacıların ödevleri ne ise, sanatçının da ödevi odur: Sosyal gelişmeyi hızlandırmak, köhnemiş gerçekleri değiştirmek, insanın insanca yaşamasını sağlayarak, şartları hazırlamak ve sosyal görevde bilfiil vazife almak, hayata bilfiil katılmak.

Hayatımızın ve aşkımızın şarkısını söyleyen şair, hakkımızı koruyan şair, ulusumuzdan yana olan şair, hümanist şair, barışçı şair, bizleri birbirimize sevdiren şair, kötülüklerin yok edilmesi için savaşan şair; meydan senindir.

Sanatın ve düşüncen gerçek olsun.

Yeryüzü, Sayı 3, 15 Kasım 1951

dost dost ille kavga

yusuf ile balaban destanı¹

bu yusuf’un dünyaya
bir hoş geldiğidir²

1

Ay karanlık

Gecedir.

Anamdır.

Yatar Of’ınan.

Kıpır kıpır

Ağrısı şuracığında,

Karnının

En yumuşak

Yerindedir.

De gayri

Gel kan revan

Türkülerle gel,

Ağıtlarla

İnce sularla.

Yusuf kardaş,

Ak kardaş!

Bu senin

Dünyaya,

Hoş gelip

Sefalar

Getirdiğindir.

2

Bir hışımla

Geldi geçti

Şu dağları

Deldi geçti

Kim?

Kim?

Kim?

Kim?

Kim olacak?

Yusuf

Yusuf.

3

Bentleri

Yıktı

Su;

Kısrağa

Aştı

Aygır at.

Yaşamak

Değişti

Gün oldu.

Doğrultu, S. 2, 1979

başlangıç

Zaman akar, zaman geçer,

Zaman zindan içinde;

Biz mapusta gürül gürül yatardık

Yılan çıyan içinde.

Getirdiler ite kaka bir yiğit,

Ayak çıplak

Ak bir mintan içinde.

Zaman zaman içinde

Işık duman içinde

Ve râviyan-ı ahbâr

Ve muhaddisân-ı rûzigâr

Şöyle rivayet

Ve hikayet ederler kim:

Beni âdem zor bezirgân içinde

Vardı bir Balaban.

.................................

uy kirpi kız kirpi

Kırmızı parıltılı ve narin

Bir kiraz dalı

Irgalandı

Has bahçenin içinde

Döktü çiçeğini bir bir

Ve gazaba geldi

Eğinli Bekir:

“Yıkılsın İstanbul,” dedi

“Yıkılsın İzmir

Lan hani benim ekmeğim,

Bu ne bok kader

Toprağım yok, tarlam yok.

Ne kadar

Toprak var dünyada oysa

Ömrübillah herkese yeter”

Irmağın üstünden

Bir sürü geçti allı pullu

Herhal meri keklik

Gider öyle gider.

Havada bulut

Havada alaca karga

Karganın ağzı var dili yok

Bekir’in arkası yok.

Dedi karga: yok

Ahmed’in de yok.

Demiri eriten kömür

Yiğidi eriten kahır

Ölem desen ölemezsin ki

Dünya dediğin de ne ki

Bir alabalçık sökemezsin ki

Dünyanın halısı kilimi çok

Bekir’in tarlası yok

Bir kirpi açıldı dikeninden

Gelincik yüzlü!

Uy kirpi kız kirpi

Bekir’in tarlası yok

Dedi kirpi: yok

Mehmed’in de yok.

Munzur’un başı kar ile duman

Bu belalı başınan

Kime gidem yavri

Avuçta yok elde yok

Bir çekirge atladı

Eğri bacağıynan

Çekirgenin ağzı var dili yok

Bekir’in tarlası yok

Dedi çekirge: yok

Zeyneb’in de yok.

bu balaban’ın dünyadan göçtüğüdür

Aklı karalı seçilirken su,

Aklı karalı seçilirken ova,

Aklı karalı seçilirken dağ

Çakal, kurt, kuş, yılan ve tosbağa

Ve ışırken ıpıl ıpıl üzümler

Işırken orman

Yusuf kuytuda otururdu

Gözünü kekitmeden

Elinde filinta tüfek...

Karşıdan gelirdi Balaban

Ak yelek, gümüş köstek

Atı zorlayı zorlayı.

Yusuf bağırttı barutu

Yalağın kenarından:

“Al” dedi “lan”

Düştü Balaban

Kanı şorlayı şorlayı

....................

kirtim kirt*2

Can yoktu ki sevdalara düşe,

Kurt yoktu ki kızıl kana üşe

Yoktum ki yol geçe

Yoktun ki haber ulaşa

Gül yoktu ki, dal yoktu ki...

Ve döne döne ateş

Döne döne madde

Gökler yarıla dürüle

Dağlar savrula devrile,

Kırıla döküle yıldız

Sular evrile çevrile

Döğüşe döğüşe madde

Değişe tokuşa madde

Öyle bir vakte erdi ki devran

Döne döne esir

Döne döne gaz

Döne döne atom

Döne döne madde

Döğüşe çekişe madde

Vuruşa vuruşa madde

Ve zaman değişe değişe

Yosun titreşe, yeşilleşe

Işık dura değişe

Öyle bir vakte erdi ki devran

Ha dedi kırdı zincirini

İçerdeki adam

Demir bağrışa bağrışa

Zindan çağrışa çağrışa

Şöyle buyurdu ki Yusuf

Dört kitaptan daha büyük:

“Demek bu hayat,

Önce sana bana yük

Demek su kimin

Toprak kiminse

Motor, elektrik ve ışık kiminse

Demek sultan odur.

Demek insan bölük bölük.

Yaşıyorsan ölüyorsun demek.

Nasıl yaşıyorsan

Öyle düşünüyorsun demek

Demek insan

En yüce mertebede hayvandır

Yeni anladım

Alet kullanan ve yapan.

Tilki tarlayı masallarda sürer,

Manyetoyu çeviremez tavşan.

Devril başımdaki kader

Dökül dilimdeki yalan

Tutuş beynimdeki kibrit

Kirtim kirt

Kirtim de kirt

Kirtim de kirtim

Kirtim kirt”

Bir yandan demirciler

Demir döğer denge denk

Bir yandan boyacılar

Boya vurur renge renk

Bir yanda

Kurtuluş savaşları

Bir yanda esaret

Bir yanda termonükleer çağ

Bir yanda balistik şirret

Evvel madde

Ahir fikir

Dolan göğümdeki hava

Salın yanımdaki fakir

Salın proletarya

Geber başımdaki bit

Kirtim kirt

Kirtim de kirt

Kirtim de kirtim

Kirtim kirt

dergilerde kalanlar

gelmeyen bahar

Gel kardeşim, gel beri

Hey kurt hey kuş hey börtü böcek

Ah gidenler gelir mi geri

Açar mı bugün dört bahardır kanayan çiçek

Demek

Daha bizim yaşımızda

İnsanlar ölecek.

1943

ağıt³

Teller iletmez haber, direkler devrileli

Kara haberdir göklerde kuşlar görüleli.

Anam, bacım yok içinde, neremdir yareli?

Adapazar! Erzincan oldun, türkülerdesin;

Bir bahar akşamında ölün, yüreklerde yasın,

Şahan mı vurdu kolun, yaralı turna mısın?

Doyulmaz dünyada; insanın çilesi ölüm.

Ne çare, geldi türküler yakılası ölüm

Ah! böyle mi kahredilir? Yıkılası ölüm.

Bu muydu çarşın, mahşer mi kurmuşlar yerine?

Yine mi “çağrışak kurtlar ve kuşlar” yerine!

Karalar giymişiz kutlu kumaşlar yerine.

Gurbette yar vardı, mendili işlenilmemiş,

Tarlalar hazandır, tütüne başlanılmamış,

Bir mendil ver n’olur, çevresi yaşlanılmamış.

Ağlarım; bu yürek sevdaya uyası değil,

Türküm var: Harput, Diyarbakır mayası değil.

Garibim: İçimde Eğin’in havası değil.

Bir yaprak sarmadım yarana yaran çözerim.

Bir mısra gülmedim, dosta ağıt dizerim,

Uğruna destan yazılası, Adapazarım.

Ülkü, S. 43, 1943

bir alıp satıcı gönül

Düştüm bir öylesi çekilmez derde,

Ne ölümü düşünürdüm, ne yaşamak korkusu,

Ne sır aradım herşeyde, ne gariplik var serde,

Ne kara sevda, ne sevmek ne sevilmek arzusu

Artık her şarkı dokunur bana bu şehirde.

Hasret nedir bilmezken o kadar

Şimdi, her an, her yerde gurbetteyim.

Çünkü daha görmediğim güzellikler var,

Öyle bir yürek koymuşlar ki içime neyleyim,

Her yere gönlümü vermeden geçemem dostlar!

Ben deli miyim bilmem mi neler ettiğimi.

Bir han köşesinde yatmayınan Kerem diyorlar,

Ne tuhaf bu insanlar derdini dökmeyinen

Çaresiz derde bulunmaz merhem diyorlar.

Ah... Bir alıp satıcı gönlüm var gezer çarşı çarşı,

Başım güneşe düşmüş yanmayı öğrenir.

N’olur böyle duradursun cama güneşe karşı,

Gönül heryerde bir kardeşim güzel heryerde bir...

Ülkü, S. 54, 1943

türkiyem⁴

Senin emekçin olaydım

    şen olası türküsüfakültenin

dost kokusu, dost selamı Türkiye

Ankara, 1945

vatandaş

Ne, bizden geri, deniz aşırı şarkılar,

Ne tadılır ne bölünür nimetler bizsiz.

İnan kardeşim inan

Ne yalan bu dünya,

Ne insan fani...

Acılar görmüşüz, geceler görmüşüz, ölmeyi görmüşüz.

Aydınlıklar görmüşüz, kahramanlar, dostlar görmüşüz.

Görmüyor musun, görmüyor musun?

Ellerimiz ellerimizde... gidiyoruz.

Sizlerden söz açıyorum

Teklifsiz, pervasız, işkilsiz.

Ateşe vurulu batıl ve eski kitaplar

Sizden öte...

Neler varsa

Mesut insanlık için bühtan edici

Sizden öte...

Ve bir yanda yıkılmış zulmün kalası

Bir yanda salınır devasa gövden.

Bir yanda sevmediklerin,

Bir yanda demir pencere, bir yanda tarih

Bir yanda sen.

Yani bir yanda

Yüzyıllar boyunca saflarında

Yangınlar çıkardıklarımız.

Bir yanda –hayal etmesi zor–

Ferah ve cömert dünyamız

Ve mürettip, hasatçı, öğrenci, öğretmen.

Kınadık, yüz çevirdik, düşman kesildik

Şol aşkı bilmezlenenlere.

Dünyalar durdukça mesuduz

Bu dünya üzerinde

Yaşamak aşkına, yıldızlar aşkına

Demir ve ekmek aşkına mesuduz...

Hey dağlara taşlara kâr eden türküm

Aşikâr etsen de kendini

Şöyle bir sular gibi salsak, boy versek

Uzun ömrümüzü, yiğit ömrümüzü, taze ömrümüzü,

Sefil ömrümüzü, deli ömrümüzü, gelin ömrümüzü...

Güneşte güneşlesek

Dal kırsak, toplasak, ateşlesek

Broy broy desek dağlarda

Gül gülistan içinde görseler bizi.

İster öv, ister yer, ister sev beni

Güneşin taşlarda mavileştiği

Nehir boylarınca söylenir

Sevinç şarkılarım yoksa da

Şimdi, bütün kederli ezgileri

Ümide kurban ediyorum.

Satırlarımla olsa da çok mu, bir de ben seni

Bizden olan bütün dünya şairleri gibi

Yâdediyorum.

Sen ne hakîm, ne evliya, ne kul, köle, ne şövalyesin

Sen yirminci yüzyıl insanı!

Dost dediğim, yâren dediğim, kardeş dediğim

Ekmeğim benim,

Gülüm, bağım, bostanım benim:

VATANDAŞ.

Ant, 1.6.1945

memleketimin şarkıları

Ben, bizden olan bütün insanların dostu;

Adı, haritalarda bile bulunmayan

Bir köyündenim Anadolu’nun.

Güzel şeylere hasrettir memleketim,

Güzel şeylere hasret bu dünya.

Yıllardır, kanda ve ateşte mısralarım

Yanan şehirlerin,

Ağır tankların tekerlekleri arasında.

Biliyorum,

Yaylım ateşlere girilmiştir gönlümüzce

Pasifik kıyılarından Volga’ya kadar.

Benim arzumanım kaldı

Hürriyet boylarında tank oynatanlarda.

Bütün kıtalarda

Tulû arzda, islâm içinde, küffar içinde

Mülhit, mümin ve vatanseverim.

Fakir, cefacı topraklarım içinde

Mendil tutanım, diz vuranım, baş çekenim

Zeybekte, halayda, tamzarada...

Ben küçük Yusuf’um Çit köyünde

Çapak çapak elâ gözlerim;

Kıl keçim kısır, annemin memesi yara.

Benim saçlarım belik belik,

Bıyıklarım burma burma

Gözlerim kara kıyma renginde, ama

Erzincan oynamış ağlamışım

Irgatlık etmişim el kapısında.

Dolu vurmuş bahçelerimi,

Çekirge inmiş tarlalarıma.

Ben bir yolcuyum hemşeri

Manisa bağlarından geçtim

Aydın incir tarlalarından.

Çığlıklar getirdim

Üzümleriyle beraber çürür gibi düşen

İnsanlarımdan.

Sıcak tuzsuz gevreklerinizi yemişim

Alaca karanlıkta... Buca’lı işçilerim.

Unutur muyum seni

Derdini, ekmeğini bölüştüğüm

Türküleriyle bizi ağlatan memleketlim.

Karadeniz’in Rumelikârı tütünü,

Bende türküler oldu ağlamaklı,

Bende türküler oldu dizim dizim.

Doldurdum sineme, ciğerlerime

Doldurdum derdi mihneti

Pamuk tozunu, kömür tozunu;

Memleketimin şarkıları kadar acı çektim.

Ben Ahmet Çavuş’um

“Attığım kurşunlar gitmezdi boşuna”

“Şimdi kuzgunlar iner taze leşime”.

“İki kere kesemden everdiğim”

Dost dediğim kıydı bana.

Ben Kürtoğluyum derim ki “Yiğitlik kadim”

Ben Nazif’im “Urfa’ya karşı vurdular beni”

Ağlasın Urfa.

Ben şairim

Halkların emrinde, kolunda, safında.

Satırlarım vardır kahraman,

Satırlarım vardır cılız, cesur ve sıtmalı.

Ahdim var:

Terli atlet fanilalı göğüslerden

Püfür püfür geçeceğim.

Bir de âşıkım, kanlı bıçaklı

Yar için serden geçeceğim.

İnan ki ciğerparem, inan ki sevgilim

Bu hususta:

“Üçten, beşten, senden geride kalan değilim”

Ant, 1.7.1945

ilk adım

Bir mermi de benden aslanım,

Bir mermi de benden.

Bir mermi de benden zafer topları

Mukaddes namlular!

Daha gelmesin mi bahar,

Daha gülmesin mi ağlayanlar?

Yıllardır kan içinde, sargı içinde

Unuttunuz mu

Sevmesini, şakalaşmasını?

Çekik gözlüler,

Kıvırcık saçlılar, ablak yüzlüler!

Küller mi saz beniz etti sizi

Yabanî güller, dost bakışlar, otlu çiçekler!

Ve sizler:

Adana, Aras pamuğu kadar

Sevdiğim yüzler!

Yayla türkülerim kadar

Memleketlilerim kadar

Sevdiğim yüzler!

Altıya mı değdi yaşlarınız

Otuz dokuz doğumlu çocuklar?

Ömrünüz, gözleriniz, uykularınız

Sığınaklarda geçti harp boyunca.

Oylum oylum ateşleri gördünüz mü

Cepheden dönenleri sordunuz mu?

Tanır mısınız

Ay nedir, gün nedir, elma nedir?

Güneşi gözlere doldurmak güzelken

Hey küçük kardeşler hey

Görün ne hale koydular dünyamızı.

Şimdi zafer topları gürlüyor

Avrupa’da.

Ve deniz ötesi kıtalardan

Şarkılar...

Şimdi kazaska oynuyor Avrupa.

Şimdi silah yerine bayrak tutanlar...

Hiçbirini tanımadığımız,

Oyunlarını bilmediğimiz

Mişiganlılar, Oksfortlular, Ukranyalılar.

Şimdi, göz aydın etme zamanıdır.

Yeni bir dünya doğuyor.

Şorul şorul giden kan pahası.

Müjdeler, müjdeler olsun

Yeni bir dünya doğuyor

Zincir seslerinden

Verem basillerinden uzakta...

Büyük ölülerini bağrına basıp

Yaralı insanlarımız

Kahramanlarımız konuşuyor:

“Benim olsun, senin olsun, bizim olsun,

Hani kardeşlerimiz vardı ya

Bu dünyada.

–Kız kardeşlerimiz, annelerimiz, şairlerimiz–

Dumdum kurşunuyla vursalar da

Her zaman böyle döğüşeceğiz:

Gırtlak gırtlağa, diş dişe, tank tanka

Demokrasi için,

Eşitlik ve hürlük uğruna”

Bir mermi de benden aslanım

Bir mermi de benden

Bir mermi de benden

Zafer topları, mübarek namlular!

Ant, 16.5.1945

kardeşlik acıları

Yıllar var ki sizleri düşünüyorum:

Yanan şehirlerim,

Düşmana ekmek veren tarlalarım

Teknelerim, ocaklarım, öğretmenlerim!

Ve sizleri:

Caddeler, tarlalar, fakülteler,

Nehir boyları, şehirler, ordular

Aşklarım, hünerlerim, sefaletlerim!

Ellerime ateş düştü

Yüreğime, gövdeme, kollarıma.

Biliyorum ey demokrasi!

Bütün şairlerin ölür

Barikatların susar

Ve yanar da limanların, iskelelerin

Zafer gülleri sensiz açmaz

Böyle bir macerada.

Kardeş, kardeş!

Alkış tutan ellerini kesmedim,

Tanklarımla tarhlarını ezmedim.

Ben kendi halimle müthiş kişi

Ben sevici, sert ve delişmen...

Ve hürlük kardeşlik çırasını

Kendi hissemce götüren insan.

Biliyorum bu dünyada

El değmediğimiz, nice doyumlu,

Sıcak, ölümsüz ve kederli şeyler vardır.

Biliyorum bu dünyada

Gökyüzü ve denizyüzü

Cümle çiçek ve cümle yemişler vardır

Biliyorum bu dünyada

Yalnız ve “yalnız insanlar

Yani kardeşler vardır.”

Beni şehir şehir beni,

Beni köy kent beni

Beni usul, beni yolca götür

Kardeşlik treni!

Ağır yaralılar taşıyorum

İncinmesin kollarım, ayaklarım, ellerim.

Işıltılı gündüzlere gitmeliyim

Acılar, darağaçları, kelepçe demirleri!

Bayram şenliklerine,

Demokrasi şenliklerine gitmeliyim

Uğruna şiir yazılan, döğüşülen, ölünen insanlar!

Yeter değil bana

Zaferlerin,

Yıllardır gece hücumlarına

Sokak savaşlarına katlandığım.

Ant, 1.5.1945

bir ihtiyar

Gidiyorlar!

Atları, terkileri,

Göğüslerinde gümüş köstekleri yoktur.

Gidiyorlar!

Baş açık, yalın ayak, ardı arkasına

Ümitten gayri ekmekleri yoktur

Sen

Vermişsin de sırtını meşeye

Koca ihtiyar!

Yolların, yolcuların

Akşamla değişen şeylerin haricindesin.

Hatıralarınla yaşıyorsun:

İşte yine

Getirdiler bohçasını önüne

İşliği, çakmağı, tabakası

Çorabı, çakısı, ayakkabısı

Ve Zonguldak treni,

Zonguldak madeni, kömür havzası,

Çakmağı, işliği, ayakkabısı.

Ötede insanlar gidiyorlar.

İşte yine getirdiler bohçasını önüne:

Sarsan bir cigara daha

Vursalar orta telden Emrah’ı

Yüreğin tutar mı söylemeğe

Başa gelen halleri?

Bir buçuk ay gezdin dağları

Avutmadı gönlünü

Toprak kokusu, kekik kokusu, çiğdem, çiçekler.

Keklikler konardı

Bir o taşa bir bu taşa

Ha deyip de çekemedim tetiği.

Kınasını oynatamadığın

Düğününde oynayamadığın

Körpe kuzu düştü yadına,

İndin bahçeye:

Dayadın sırtını duta.

Domatesler kızarmıştı,

Yılı değildi bal armudunun,

Adam boyunu geçmemişti tınaz

Sonra malûm...

Şimdi toprağa bakamıyorsun.

Çifte salsan kara öküzü

Gözlerine bakamıyorsun.

Bütün gözler onun gözleri

Bütün çalışanların emeği,

Onun emeği,

Sonra malûm...

Zonguldak treni

Kömür dağları, kömür madeni

......

İnsanlar gidiyorlar

Gurbete,

Şehire,

Kâra,

Sen bir efkâr gelmiş de ağlıyorsun.

Söz, 1946

dost

Ben berceste mısraı buldum

Hey ömrümce söylerim

Gözden, gezden, arpacıktan olsun

Hey ömrümce söylerim!

Bizsiz Ilgaz’ın çam ormanları güzel değildir.

Hayda günlerim hayda!

Sırtını düşmana verdikçe

Murat dağları güzel değildir,

Dost dost ille kavga!

Biz olmasak gökyüzü, biz olmasak üzüm,

Biz olmasak üzüm göz, kömür göz, elâ göz;

Biz olmasak göz ile kaş, öpücük, nar içi dudak;

Biz olmasak ray, dönen tekerlek, yıkanan buğday,

Ayın onbeşi;

Biz olmasak Taşova’nın tütünü, Kütahya’nın çinisi,

Yani bizsiz

Anne dizi, kardeş dizi, yâr dizi

Güzel değildir.

Gel günlerim gel de dol

Gel Aydınlım, İzmirlim,

Gel aslanım Mamak’tan

Erzincan’dan, Kemah’tan

Düşmanlar selâm ister

Gözden, gezden, arpacıktan!

Adana’nın pamuğu dokumada;

Diyarbakır, Afyon, Kütahya fabrikada

Ümit işkencede mahzun

Emek işkencede mahzun

Tenim, ayaklarım üryan

Ekmek işkencede mahzun

Ve Divrik’in demiri arabada

İşçi-köylü ve işçi birarada

Söyle türküler yadigârı kardeş

Söyle ağrılar yadigârı kardeş!

Neden alınterleri

Nimetler, haklar haram oldu sana

Gel günlerim gel de dol

Gel Aydınlım, İzmirlim

Gel aslanım Mamak’tan

Erzincan’dan, Kemah’tan!

Düşmanlar selâm ister

Gözden, gezden, arpacıktan!

Sana selâm olsun

Hürriyetlerin meçhul olduğu dünya

Canım Türkiye,

Memleketimiz!

Çalışan halklarıyla ümmi

Çalışan halklarıyla garip,

Irgadı, esnafı, madencisi, iptidaî aletleri

Kadınları, erkekleri, hapishaneleri;

Başı boş suları, dumanlı vadileri, yoz topraklarıyla,

İşsizleri, realist şairleri, mücahitleri,

Sokak şarkısı, keten helvası,

Akşam Haberleri satanlarıyla memleketim!

Sana selâm olsun

Sürgünler, mahkûmlar, hastalar!

Alacağın olsun

Seni İstanbul seni

Seni Bursa, Çankırı, Malatya,

Sizlere selâm olsun üniversiteler!

Öğretmenleri alınmış kürsüler,

Öğretmenler!

Sizlere selâm olsun

Hürriyeti yazan eller, dizen eller!

Sizlere selâm olsun makineler

Entertipler, rotatifler, bobinler!

Bu gülünç, aşağılık,

Namussuz şeyler dışında,

Sana selâm olsun

Zincirin, zulmün kâr etmediği,

Kırbacın kâr etmediği

Büyük tahammül!

Gel günlerim gel de dol!

Gel Aydınlım, İzmirlim,

Gel aslanım Mamak’tan

Erzincan’dan, Kemah’tan!

Düşmanlar selâm ister

Gözden, gezden, arpacıktan!

Gün, 15.7.1946

gök mustafa

Hüseyin anlatıyordu

Bir candarma gelmiş bizim köye

Keşkek komuşlar önüne yemiş

–Sevmemiş–

Bal komuşlar parmaklamış

–Sevmemiş–

Bir Gök Mustafa varmış

–Sağ mı bilmem–

Gülü gülüvermiş de candarmaya

“Neyliyek ağa,

Sana yumurta mı pişirek?”

Demiş.

Söz, 1946

1909-1946

        (Saffet Korkut için)

Bir Saffet Hoca vardı dost bağında

Hürriyet yoktu sağlığında

Gün geldi gitti incecikken

Yiğitken, güzelken, gencecikken.

Şimdi ne kadar dost varsa arkasında

Hasatçı, öğrenci, öğretmen

Ne kadar gül varsa toprağımızda:

Daldırma gül, ak gül, gonca gül;

Ne kadar sevgili varsa arkasında:

Tiyatro, iş, kitap, şiir, marş

Yanar yanar ağlaşır cümlesi

Çoban ateşi hatırasında.

Gâvur müslüman demezdi

“Kendisi için bir şey istemezdi”

Yatak ölümü beklemezdi

Gitti vadesiz, gencecikken

Yiğitken, güzelken, incecikken

Ölüm, adın kalleş olsun!

Söz, 1946

39 harbi

Gitsem de gitsem...

Bir an için terk-i diyar etsem

Biliyorum şu giden yoldur

Nehirdir, ordudur

Ve insanlara ait bir macera, bir sefer

Ama

Hicret mi, zafer mi, bozgun mu görsem

Görsem

Dost dediklerime zincir vuranlar kimdir?

Açık ve Türkiyeli avuçlarımı

Sıcak sakladım

Buz tutmuş

Eller içindi,

Şimdi sargısız, merhemsiz çaresiz geliyorum

Şarapnel yarası kollar!

Şimdi uzaklardan teklifsiz ve senin için geliyorum

Kurşun yaralarından haber beklediğim

Yabancı değilim yoksa

Bir tanışmazlığım vardır

Ve unutulmuşluğum.

Çıksam, çıksam dağ olsa da yücesine

Duyar mıyım, duyar mıyım top seslerini

At boynundan aşan yiğidim

Şu terkedilmiş toprak

Şu yanan köy

Şu devrilmiş araba

Şu tank altındaki

Senin sevdiklerin mi?

Kömür işlenirdi,

Kalem oynardı, yol döşenirdi,

Güneşe selâm durulurdu,

Her gün başında

Varsam görsem

Görsem her şey yerli yerinde mi?

Sana düşman oldum

939 harbi

Beni dostlarımdan ettin,

Beni mahzun ettin

Sefil ettin

Şair ettin!

Sana bin teşekkür

Büyük ızdırap

Bana sevmeyi

Bana hakikatı

Bana insanları öğrettin.

Ant, 1945

fakültenin önü⁵

Fakültenin yanı demirden köprü

Fakültenin önü bir sıra kavaktı

Biz bir garip yiğit kişiydik

Bütün hürriyetler bizden uzaktı

Faşistler camlara yürüdüler

Kürsüleri kırdılar, höykürdüler

Tığ teber şahı merdan

“Tanrı Dağı kadar Türktü bunlar

Hıra dağı kadar müslüman.”

Ve de kanlı bıçaklı düşman

.......................

.......................

Gökler ışıyordu yer yer

Ortalık ala şafaktı.

mürettip hasan

Alınmıştır,

Ağzım dilim elimden

Konuşamam yanarım.

Unumu elemişim,

Eleğimi asmışım

Ölüm de ne, vızgelir

Ama yanarım.

İnce derde hele bir

Düş de gör

Nicedir

Kardeşim!

Parmaklarım yazı dizer

Yorulur;

Kurşun kasalara dökülür derdim

Bir türkü bilirim

“Var git oğlan var git”

“Mekanın ara”

“Nerede karnın doyarsa”

“Vatanın ora!”

Hey anam hey

Yine de hey hey!

Mürettip Hasan deyip de geçme

Ben adamın anasını bellerim

Punto hesabı

Katrat hesabı.

Meydan, 15.5.1948

görüş günü

Bu gün görüş günümüz

Dost kardeş bir arada

Telden tele

Mendil salla el salla

Merhaba!

İzin olsun mapusane içinde

Seni

Senden sormalara doyamam

Yarım döner cıgaranın ateşi

Gitme dayanamam

türkiye yaşanmaz oldu⁶

I

Türkiye yaşanmaz oldu!

Her gün bir başka zehir.

Görmedik,

Bir bahçe, bir çiçek, bir şehir

Görmedik bir gülen,

Hasılı bir ferah, bir rahat:

Uğruna çekilen,

Derttir, mihnettir

Senden yana olduğumuz sebeptir

Kollektif hayat!

II

Türkiye yaşanmaz oldu!

Gel gör halimiz yaman!

Haramiler, bezirgânlar elinden

Aman, el aman!

Kesilmiş mümkünüm, çarem

Vay ne hal olmuş memleket

Vay ne hal olmuş vatan!

Güzel yarim İstanbul’dan ne haber?

Dil-Tarih’ten, Emekçi’den, Sendika’dan?..

Şiddetin sabahı yakındır

Dayan dizlerim dayan

Ankara 1947

ibrahim

Yan binmişsin eşeğe

Kasketi de yıkmışsın afilli

Kaşın üstüne.

Bir günün beyliği beylik

Aldırma sat anasını;

Olmasa da olur

“Mükeyyifat”tan sayılır

Gaz, tuz ve şeker.

Hadi sür

Paçanın kokusunu aldı seninkiler!

Küçük Yılmaz bekler şehir ekmeği

He oğul, he!

Senin de şanın var

Hadi şöyle gir de köyden içeri

Ayaklarını sallaya sallaya,

Bozkulağı anırta anırta

Ko desinler Şahmaran’ın bağı var!

Yağmur ve Toprak, Ekim 1948

turan emeksiz⁷

Bir yürüyüş eylediler sabahtan

Ilgıt ılgıt kan gider loy loy!

Dayan dizlerim dayan!

Ağla gözlerim ağla!

Namlu puşt olmuş, at ayağı puşt.

Yine düşman elindeydi vatan

Bir oğul çıktı Malatya’dan:

Anası Yılmaz çağırırdı

Haram süt emmemişti anadan.

Ve Beyazıt derler bir büyük alan

Düşman sarmıştı sağı solu

Düşman çok, cephane yoktu.

Yetişmemişti daha Cemal Paşa kolu

Amandı el aman!

Tank paletleriydi alanda dönen

Kusan namlulardı, kalleş ölümcül

Ve vuran ve kıran ve haykıran

Malatyalı şöyle baktı bir

Ana baba günüydü herhal

Her yönde toz duman!

Vay anam vay!

Bu belâlı başınan

Kime ne diyem

Nerelere gidem

Ya derdime derman

Ya katlime ferman!

Başı daralınca Yılmaz’ın

Baktı atacak taşı yoktu

Baktı eli durmuş, ayağı durmuştu

Vurulmuştu.

Çıkardı yüreğini kan içinde

Çarptı kötünün kafasına

Hay bu nasıl devran?

28

Nisandı

Yavri

Hey!

Ham

Meyveyi

Kopardılar

Dalından.

Mayıs 1960

köylülerime

Anamız birdir, aynı memeden emmişiz dostlar.

Kan kardeşiz, sizlere kanım kaynıyor.

Sizlerle beraber herk ettik toprağı,

Beraber yattık hapiste, beraber teskere aldık

Ve maniler yaktık hasret için;

Gülemediysek de boş verdik beraber...

Halay mı çekmedik kol kola,

Horon mu tepmedik diz dize,

Çepken mi vermedik rüzgâra?

Koyun koyuna yattık toprak duvarlarda

Sıtmayla, sığırla, davarlarla...

Daha da yatarız dostlarım daha da...

Gün gelirse eğer

Halay çeker, türkü söyler gibi yanyana

Mavzer mavzere verip de

Düşmana kurşun da atarız.

Sizlere kanım kaynıyor, yabancı değilsiniz bana...

uyan alim

Yıllardır susmuşum lâl

Yanım yörem Tepegöz, Şahmaran!

Yürek çın çın eder ama,

Erdemli ve yiğit

Bir gerilla bıçağıdır, çatal

Derman sorar kurda kuşa derman!

Dağlar gül gülistan içinde

Al al!

Bir ben kalmışım

Rüsvay, malamat, üryan!

Adı görklü Marx yadıma düşende,

Uyan derim Alim

Uykudan uyan!

Türk Solu, 7 Ocak 1969

bir milli kurtuluş türküsü

Zalım!

Hami de kötü dinli gâvur,

Nasıl da bağdaş kurmuş toprağıma

Gülümü harmanımı savurur!

Kara gözlerini

Sevdiğim oğlan,

Bize oldu olan

Topla Antep’i, Çukurova’yı

İzmir’i, Urfa’yı, Konya’yı

Haydi ha!

Ne durursun Munzur!

Engini de deli gönül engini

Kutlayalım şol kurtuluş cengini

Hayını,

Kompradoru, pezevengini

Vur

Kara yeğenim vur!

Türk Solu, 28 Ocak 1969

ne fayda!

Sen benimsin,

Ciğerpârem, sevdiğim

Gülden ağır

Söyleyemem sana!

Saçlarına

Kızıl güller takayım

Salın da gel,

Bir o yana

Bir bu yana!

Meğer

Müşkil işmiş hürriyet

Savunmayla yetmiyor

Bir başka sevda!

Telden

Demirden geçsen

Mapusu delsen

Ne fayda!

ayaklar baş olacak

Kan giderdi

Bir yanda

Yaşamak

Kan gider

Kan revandı

Bir yanda ölüm

Hayırlıydı

Yaşamaktan

Bir yana

İçi sevdalarla

Dolu

Yemyeşil

Bir daldı.

Ve ölüm ile

Sevda ile

Kan ile

Dönerdi devran.

Gün oldu

Cemreler

Titremeye başladı

Topraktan.

Olmaz olsun

Şu tanklar

Motor sesleridir

Tırtıllı traktörler

Bana yakışan.

Gün oldu

Dinledi

Dile geldi

Beşiğindeki bebek:

“Ne kadar

Sınıf

Ve

Tabaka varsa

Sömürücü

Kan içici

Ve

Çanak yalayıcı

Ve

Ne kokar

Ne bulaşır

Lümpene kadar

Hepsini ben

Gömmeye gelmişim

Ayakları çıplak

Bir çığırtkan gibi

Avaz avaz

Haykırırım hâlâ

Ayaklar baş olacak

Ayaklar baş

Haydi ha...

Türkiye Yazıları, Mayıs 1977

hastir lan!⁸

Ben gider oldum

    kardaşlar.

Ve de

    kız kardaşlar,

Ben gider oldum,

    Gayri

    Haram bana

Bu toprak damlar

    Bu ağaçlar,

    Bu taşlar bana.

Apat dediğin

    Şişirilmiş oto lastiği

    Ve bir kaç

    tahtadan ibaret

    Bir saldır.

Suda yüzer.

    Oğul, uşak, bir de karım

    Kurt bana

    Hastir çeker

    Kuş bana

    Yılan bana

Hastir çeker

    Çiyan bana

Lan kardaş

    Bu nasıl yara

    Kanar her yerimden.

    Döğülmüşüm

    Söğülmüşüm

    Koğulmuş.

Siktir çekilmişim yani

Kendi öz yurdumda.

Bir meri keklik gibi

    Çeker giderim.

Sanat Emeği, S. 24, 1980

yapabilsem

Tortop

Edip

Fıratı

Avuçlarımda

Göve

Savurabilsem

Sonra da

Kanlı

Görkemli

Munzuru

Tutup

Sapından

Yere

Çalabilsem.

Yaba, S. 18.1981

panzerler
üstümüze kalkar

keban dedikleri

Munzurum

Pus

İçinde

Savrulur

Karla

Rüzgârla

Aşağıda

Domates

Biber

Fideleri

Çalışır

Derin

Kuyularda

...

Ve

Keban

Dedikleri

Bir

Küçük

Şehir

Yediğim

Ağu da

İçtiğim

Zehir

Oy kurban

Ölem

Ben

Ölem

Kuytularda.

yıldız boklarıdır üşüşür

Şu

Pır pır

Maviş

Maviş

Yamyaş

Gecede

Yıldız

Boklarıdır.*3

Üşüşür

Keban

Toprağının

Üstüne

Gel

Kardaş

Çözüver

Kuşağını

Aç

Kar

Gibi

Bembayaz

Ekmeğini

Upuzun.

Biraz

Ceviz içi

Az

Kuru

Kaymak

Bir de

Çay

Demliyelim

Kerpeten

Gibi

Tavşan

Kanı

Olsun.

külli topraksız ve horlanmış

Bu

Sular

Döner

Ha

Döner

Karasu

Murat

Çemişgezek

Engü

Ve

Miran

Döner

Ha

Döner.

Ağaçları

Toprak

Damları

Ve

İnsanlarıyla

Miran

Çayı

Bizim

Çayımız

Patlar

Çanakçı

Dağlarından

Ve

Gözesinden

Kökler

Ağaçlar

Derin

Yarlar

Arasından

Kıvrılarak

Düşer

Aşağılara

Belki

Bin

Yıldan

Fazla

Sular

Cefalı

Topraklarımızı
Ve

Kürtler

Aleviler

Çingeneler

Yaşar

Toprak

Damlar

Ve

Çadırlarda

Dünyadan

Habersiz

Gaz

Lambasının

Işığında

Bakarlar

Birbirinin

Gözlerinin

İçine

İşkilli

Gülerek

Ve

Korka

Korka

Külli

Topraksız

Külli

Arkasız

Ve

Horlanmış

böğürtlen köklerinden
ve yarpuzlardan

Böğürtlen

Köklerinden

Yayla

Çiçeklerinden

Ve de

Yarpuzlardan

Pırıl

Pırıl

Cam

Gibi

Serin

Sulardan

Doğar

Çemişgezek

Suyu.

İçinde

Gezer

Üçbuçuk

Dört

Kiloluğu

Alabalığın

Alabalık

Kılçıksız

Lop

Bir

Ettir

Ve

Tadına

Doyum

Olmaz

Ve

Serin

Suyu

Sever

Gazel

Dökümü

Başladı

Tümcek

Yaylıma

Çıktılar

Kızartılı

Pullarıyla.

Ve

Yalarlar

Taşları

Yosunları.

sağda gider

Sağda

Gider

Dört

Eşek

Dördü de

Gaz

Yüklü

Dört

Boz

Eşek

Dördü de

Tuz

Yüklü

Dört

Boz

Eşek

Dördü de

Bez

Yüklü

Dört

Boz

Eşek

Deh

Gaz

Yüklü

Dört

Boz

Eşek

Yuh

Bez

Yüklü

Dört

Boz

Eşek

Çüş

Tuz

Yüklü

Dört

Boz

Eşek

Ört ki

Ölek

Sağdıcım

Ört ki

Ölek...

kısrağa aştı

Dağda

Dağ

Yüzü

Yok?

Ekinlerde

Ekin

Demir

Değnek

Demir

Çarık

Gezersin

Kimbilir

Yürekteki

Sevdayı?

Hay

Kardaş

Görklü

Kardaş

Kurt

Ne

Bilsin

Akar

Su

Ne

Bilsin

İnce

Belli

Karınca

Ne

Bilsin

Bu

Hayat

Bu

Zulüm

Toprağının

Kararmış

Zühresi

Ay’ı

Bentleri

Yıkar

Su

Kısrağa

Aşar

Aygır

At

Yaşamak

Değişir

Yaşamak

Ölümden

Üstün

Sadece

Unutma

Sen

Şu

Bitmeyen

Kavgayı

and olsun şart olsun

Ben

Böyle

Taşların

Çukurların

İçinde

Kalmışsam

Yalnızsam

Hor

Görülmüşsem

Arkasızsam

Ve

Böyleyse

Bahtı

Siyahım

Yemin

Kasem

Olsun

Ve

And

Olsun

Şart

Olsun

Yerde

Kalmaz

Ahım.

bizim caddelerimizde de

Açmaz

Açamaz

Deme

Hiç

Bir

Zaman

Bu

Nar

Çiçeği.

Açacaktır

Elbet

Bizim

Caddelerimizde de

Bayram

Olacak

Halkın

Üstüne

Böyle

Kalksa da

Faşist

Namlular

Namert

Ellerdir

En

Sonda

Bir

Bir

Kırılacak,

ah len ah

Üşürülmüş

Yılan

Dilli

Bir

Hançerdi

Kardeşim

Yüreğime

Göğsüme

Kollarıma

“Bir

Dönüm

Mülk

Kan

Değerdi

Bizim

Buralarda

Kebanda

Ezirganda

Al

Sizin

Olsun

Helâl

Benden”

Sırtımda

Alacalı

Mintan

Boynumda

Yazma

Afilli

Kasketim

Düşmüş

Yere

Ayağımda

Kara

Kabar

Ayağımda

Soğuk

Kuyu

Lastiği

Boynu

Buruk

Kalmışım

Böyle

Ah

Len

Ah.

dayan ha yıkılma

Acı

Bir

Rüzgârdır

Eser

Dağlardan

Ovalardan

Kapkara

Kanını

Kurutur

Yoksulların

Sonra

Kıtlık

Pahalılık

Ve

Faşizm

Dayan

Ha

Yıkılma...

Ülkemiz

Yoksul

Ülkemiz

Fakir

Ve

İşçiler

Öğrenciler

Düşer

Yanyana

Düşer ya

Vatanın

Bir

Yanı da

Ölür.

Ve

Şahin Aydın

Kerim Yaman

Böyle

Düşüyorsa

Bir

Bir

İnsan

Daha

Özgür

Olsun

Diyedir.

meri kekliğim

Bir

Elde

Çatal

Bir

Elde

Dehre

Dalar

Dikenlerin

Kengerlerin

Peşinde

Kaderimmiş

Söğerim

Oy

Meri

Kekliğim

Yeter

Çektiğim

Dut

Kurusu

Söpürge

Tohumu

Yediğimiz

Ve

Bir

Godik

Arpa

İçin

Sivas

Kapılarından

Geri

Çevrildiğimiz

Günleri

Defledik

Meri

Kekliğim

Yeter

Çektiğim

Yol

Parası

Veremedim

Diye

Şu

Dağları

Bana

Açtırdılar

Şu

Yolları

Bana

Hacizlere

Gitti

Suna

Gibi

Keçim

İneğim

Meri

Kekliğim

Kore

Dağlarında

Tabakam

Kaldı

Mapus

Damlarında

Özgürlüğüm

Hey

Meri

Kekliğim

Yeter

Çektiğin.

rotatifler
grayderler
dozerler

Kıvrım

Kıvrım

Yemyeşil

Bir

Engerektir.

Soğulur

Yüce

Dağlar

Arasından

Başıma

Vurur

Gümbürtüsü

Fıratın

Biter mi

Bu

Tipi

Fısırtılar

Ve

Çakal

Sesleri

Kurt

Ulumaları

Kapılarda

Adam

Boyunu

Aştı

Kar

Ve

Kuş

Kuşa

Süt

Vermez

Daha

Ve

Dağ

Gibi

Kümbetlere

Sokmuş

Başını

Helezonlu

Başını

Savurur

Kar’ı

Bir

Sağa

Bir

Sola

İşler

Rotatifler

Grayderler

Dozerler

Çıldırmış

Doğa

Vuruşur

Makina

Ve

İnsanla.

ve de
“gâvur içinde yesirdiler”

Hepten

Suya

Verdik

Çünkü

Suyu

Yoktu.

Toprağı

Gazı

Tuzu

Işığı

Yoktu

Bu

Köyleri

Suya

Verdik

Eli

Ayağı

Tekerleği

Kağnısı

Yoktu

Ve

Atı

Arabası

Yoktu

Bir

Kaç

Kıl

Keçi

Bir

Kaç

Torba

Çökelik

Ve

Tulum

Peynirine

Hasrettiler...

Ve

De

“Gâvur

İçinde

Yesirdiler”

Sanki

Çarıklarını

Yemiştiler

Gün

Olmuş

Ve

Dut

Kurusu

Süpürge

Tohumu..

Haybedendi

Yaşamları

Ümmiydiler

Gurbetçiydiler

Gülmemişti

Hiç

Biri...

Ve

Soğuk

Asvan

Pulur

Hıdır-öz

Ve

Huni

Su

Payniği

Zalbar

Ve

Pul

Ve

Güci

Kırani

Haskini

Henisik

Hulmin

Karapınar

Ecüzlü

Vahşin

Venk

Ve

Payamlı

Ve

Süderek

Haritadan

Silindiler

Bir

Sabah...

dönerdi türbinler döner

Salkım

Salkım

Tan

Yelleri

Estiğinde

Ve

Sular

Suları

Dövende

Gümbür

Gümbür

Işık

Düşerdi

Hançerlere

Karşın

Işık

Düşerdi

Ve

Dönerdi

Türbinler

Döner.

panzerler üstümüze kalkar

Panzerler

Üstümüze

Kalkar

Armut

Çiçeğindeyiz

Meğer

Sokakta

Düşenler

Var

Ve

Okulda

Gösteride

İşkencede

Ve

Mağarada

Kışda

Karda

Kıyamette

Silahlı

Silahsız

Ve

Yalnız...

kimi göbek toplar
kimi madımak

Keban

Çukuruna

Bahar

Gelmiş

Palu

Mahlesine

Bahar

Çarşıda

Yeşil

Soğan

Çelem

Ve

Havuç

Dağlarda

Nergisler

Keban

Tepeleri

Munzura

Bakar

Yukarlarda

Göl

Dağının

Etekleri

Arapkire

Doğru

Ve

yamada

Allı

Pullu

Beyaz

Peştemallı

Başörtülü

Üç

Etekli

Kadınlar

Kimi

Göbek

Toplar

Kimi

Madımak

Ve

Keban

İle

Elazığın

Arası

Un

Uçmaz

Kepek

Kaçmaz

Viraneler

Var...

onlar yoksul eti yerler

Bak

Şu

Dağlara

Alı

Al

Moru

Mor

Saf

Saf

Omuz

Omuza

Dünya

Elvan

Elvandır.

Bu

Dirlik

Düzenlik

Kavgasında

Yunus

Kollar

Daldırma

Gül

Ve

Yürek

Kocamandır.

He

Vallah

Kocamandır.

Kalabalık

Yücedir

Kalabalık

Vatandır

Ah

Len

Ah

Onlar

Yoksul

Eti

Yerler

Ve

İçtikleri

Kandır.

göze göz dişe diş

Haydı

Ha

Kardaş

Yürü

El

Ele

Halay

Çeker

Gibi

Yürü

Mavilim

Kostak

Kostak

Göze

Göz

Dişe

Diş

Ve

Kısasa

Kısas

Yürü de

Şu

İşler

Bitsin

Hay

Babey

Allahına

Yürü...

bir kalleş düzenci geceden

Karlı

Dağlar

Of

Dediler

Of

Dedi

Cilo

Of

Dedi

Munzur

Of

Dedi

Ağrı

Ve

Nemrut.

Ve

Keşiş

Ve

Süphan

Dağı

Of

Dediler

Of

Dedi

Toroslar

Ormanlarımız

Limanlarımız

Şehirlerimiz

Ve

Bilcümle

Nehirlerimiz

Of

Dediler

Bu

Terazi

Bu

Ülker

Tanıktırlar

Geçtiğinizi

Gördüler

Hışımla

Ve

Dolu

Dizgin

Bir

Kalleş

Düzenci

Geceden

Ve

Batak

Göllere

Karanlık

Göllere

Gittiğinizi

Alkanları

Gördüler

İlle

Görkemli

Yalnızlığında

Gökkubbenin

Hey

Benim

Kara

Sevdam

Kalleş

Kaderim..

karlı kabalaklı dağ

Şu

Evren

Şu

Ülker

Şu

Samanyolu

Şu

Ay

Şu

Zühre

Şu

Kervan

Kıran

Benden

Çok

Evvel

Vardı

Benden

Sonra da

Var

Olacak

Hey

Dağ

Yüce

Dağ

Karlı

Kabalaklı

Dağ

Essin

Bağrıma

Çığların

Buzulların

Rüzgârı

İşlesin

Yüreğime

Soğuk

Zemherinin

Kar’ı

Göğsü

Güzel

Kaba

Dağlar

Hey

Dağlar

Verin

Bana

Ala

Geyikleri

Kurtları

Kartalları

Açsın

Koyun

Gözleri

Hıra

Çiçekleri

Nergisler

Elvan

Elvan

Fışkırsın

Su

Gözeleri

Yerli

Kayalardan

Yıldızları

Tutayım

Bir

Bir

Anadan

Üryan

Kulaklara

Küpe

Olsun

Küpe

Hem

Dillere

Destan

Ne

Ayak

Bassın

Toprağıma

Koca

Götlü

İt

Suratlı

Gâvur

Ne

Kırk

Ayaklar

Yesin

Ne

Yılan

Kırkan

Yani

İçerdeki

Düşman

Sütümü

Ekmeğimi

Yoğurdumu

Kaba

Ardıçların

Çamlarınla

Sığırların

Davarların

Ve

Asi

İnsanlarınla

Berhudar

Ol

Muzaffer

Ol

Daha da

Özgür

Ol..

gözüm başım üstüne

Şu

Dünyada

Ayrılık

Var

Ölüm

Var

İlle de

Zulüm

Var

Gözüm

Başım

Üstüne

Hangi

Kitap

Yazıyor

Kardaş

Ben

Çalışam

Eller

Ala..

cevahir yürekliler

Zulüm

Bayraklarına

Küfrettiğimiz

Çağdı

Fırat

Akardı

Munzur

İnlerdi

Ciğerparem

Ve

Cevahir

Yürekliler

Daha

Sağdı

Ve

Malatya

Dağlarında

Keban

Deresinde

Yaban

Keçileriyle

Seğirttim

Kurda

Kuşa

Yem

Oldum

Ben

Halkın

Ulusuydum

Yani

Doğdum

Yeniden

Şimdi

Mor

Işıklı

Ağulu

Bir

Kenger

Dikeni

Oldum

Ve

Yılan

Kemiği

Boğazlara..

Döner

Ha

Dönerim

Kanlı

Alıcılar

Gibi

Düşmanın

İman

Tahtasına...

yarım kalanlar⁴

yanarım, alınmıştır
ağzım dilim elimden

Yanarım,

Alınmıştır ağzım dilim elimden

Konuşamam yanarım.

....

Sen ey yedi kol ışıklı

  güneş başlı kavs-i kuzeh

  sen ey elleri öpülesi hoca.

Yüreğim, sevincim acım,

  çakır gözlü, ince uzun parmaklı

     darbukacım.

Ve sen ey saçının tek telini sevdiğim.

....

Yine iki mars bir oyunla

Tavlada haklarım sizleri,

Yine berbat şiirlerimden okur

Yine çilingir sofrası kurarız bir akşam,

Ve ben Eğin kürküleri söylerim.

....

Onlara nisbet

kollarımı boyunlarınıza dolayıp,

Size satılmış provokatörlerin geçimişini anlatacağım.

Ve sizden uykusuz geceler boyunca içtiğim

sigara paketlerinin acısını alacağım.

1942-1943

[...]

Dünyanın

Yarısı

Kızıl

Çağla

Yarısı

Kan

İrin

Ve

Çok

Şükür

Hayvanlar

Gibi

Sürüp

Çıkarılır

Faşizm

Harlı

Yangınında

Devrimin

Yarın Dergisi, S. 39

türkiyem

Senin Emekçin Olaydım

Şen Olası Türküsü

Elvan elvan

Burcu burcu

Kokun Gelir Türkiyem.

1980 yılında hatırladığı kadarıyla yazıp,
A. Doğan’a verdiği şiir, Yaba, S. 23, 1982

türkiyem

Senin emekçin olaydım

    şen olası türküsü

dost kokusu, dost selamı Türkiye

Ankara 1945

El yazısıyla İlhan Başgöz’e ait bir kitapçığın arkasına yazılmış biçimi

İnci mercan

    balıklara nasıl bakarım

    eski bakır oldunuz.

[...]

Senin

Emekçin

Olaydım

Şen

Olası

Türküsü

Elvan

Elvan

Burcu

Burcu

Kokun

Gelir

Bana

Türkiyem.

[...]

Pare pare halkım olmuş,

Urba bin, dert bin, ayak bin pare

Yaşamağa düşmüşler öylece

Baştan ayağa yare.

Asfaltları ben döşedim

Şu rayları ben...

Telgrafın tellerini ben

Telgrafın tellerine kuşlar mı konar

Telgrafın tellerinde ben

Ben senden mülhemim kardeş

Yaralı kardeş, bin yerinden

Ben senden mülhemim endüstri

Kömürden

çelikten

    demirden

Binlerce türkünü topladım

Aşk ile, kalb ile, fikrile

Tuğlacı, dülger ve ırgat dilinden

Kokun gelir bana taze

Kokun gelir bana dost!

Dost elinden can elinden.

Ben senden mülhemim deniz

Memleketimin denizlerinden.

1945

Yazko Edebiyat, S. 16, 1982

[...]

Bu kavga

Sana bergüzar olsun

Ey

Temmuzda donanmış dağlar

Ey

Yazı yabanı turlayıp geçtiğimiz

Ey

Ayı izi kurt izine karışmış

Gazdan

Ve gök taşından yapılmış madde

Ey özgürlük

Ey madde

Seni ateşlere yakarım.

[...]

...
Her şeyin bir vakti var

Döllemenin ve ölmenin

Dökmenin vakti var

Ve sökmenin

Öldürmenin ve şifanın

Yıkmanın vakti var

Ağlamanın vakti var

Ve gülmenin.

...

ekmek

Ateşte

Suyla

Ve undan

Yapılmışsın

Ekmek

Kalkıyorsun

Hafifçe ey.

...

üretime başlayalım

Üretime başlayalım

Pay alalım pay

Bu çelişki de ne

Hay kardaşım hay

Bireyci olmayalım

Hep birlikte işleyelim

Can derdine düşmeyelim

Yaba, S. 23, 1982

Yıkalım çelişkiyi

Beraber işe başlayalım

Hay kardaşım hay

Bireyci olmayalım

Hep beraber işleyelim

Can derdine düşmeyelim

Vay kardeşim vay.

...

[...]

Kardeş

Gelecek öyle bir gün

Öyle bir gün ki:

O zaman kalbim öyle ölgün ki

Açacak felek bir mezar başıma...

.............

.............

vefakâr kardaşıma.

6.8.1938

Mehmed Kemal’e verdiği fotoğraf arkası yazısı.

Enver Gökçe Üzerine, Damar, S. 120, 1991

[...]

Bu dünyayı seninle sevmişim ben

Benim sensiz bu dünya nemdir ey dost

“Yüce dağ başında bir koca kartal

Açmış kanadını dünyayı örter

Bazı yiğit vardır ölümden korkar

Ben korkmam ölümden er geç yolumdur”

Sansaryan Han 3 no’lu hücrenin duvarı.

Aktaran İlhan Başgöz

Yazko Edebiyat, S. 18, 1982

Dipnotlar

*1- Enver Gökçe’nin 50 yıl önce “Yeryüzü”nde yayınlanan ve onun sanat anlayışını tüm yalınlığı ile açıklayan bu yazıyı (genç kuşakların anlamakta zorlanacakları düşüncesiyle bazı sözcükleri günümüz Türkçesine göre değiştirerek) Enver Gökçe sevenlerin ilgisine sunuyoruz (İhsan Atar).

*2- Dokuma tezgâhlarının çalışırken çıkardıkları ses.

*3- Ateş böceği

*4- Bu bölümdeki şiirler İhsan Atar’ın şairden kalan elyazmaları üzerinde yaptığı çalışmalar sonucu ortaya çıkmıştır.⁹

1- “Yusuf ile Balaban” otuz şiirlik bir destandır. Fakat çoğu kaybolmuş, geriye ancak “Bu Yusuf’un Dünyaya Bir Hoş Geldiğidir”, “Başlangıç”, “Uy Kirpi Kız Kirpi”, “Bu Balaban’ın Dünyadan Göçtüğüdür” ve “Kirtim Kirt” başlıklı şiirler kalmıştır.

2- “Bu Yusuf’un Dünyaya Bir Hoş Geldiğidir” isimli şiir, Doğrultu Sayı: 2 / Ağustos ’79’da şu notla yayınlandı.
“Yusuf ile Balaban’dan
“Enver Gökçe, ‘Dost Dost İlle Kavga’nın yayımlandığı sıralarda yitik destanı ‘Yusuf ile Balaban’ı hatırlamaya çalışıyor, aklına gelen mısra kırıntılarını bana not ettiriyordu. Bir gün ‘Yeni Adımlar’ dergisinin yönetim yerine yüzü ışıl ışıl geldi ve ‘Ağabey –bu niteleme Enver Gökçe’nin büyük-küçük ayırmadan herkese karşı kullandığı bir nitelemedir– yaz, destanın bir bölümü aklıma geldi.’ dedi. Söylediklerini yazdım. Daktilo ettim. Noktalamasını yaptı. Metin iki nüsha mıydı da bir nüshası bende kaldı bilmiyorum. Notlarımı düzenlerken elime geçen bu şiiri ‘Doğrultu’ okurlarına sunuyorum. Mehmet Ergün.”

3- Şiir o dönemde meydana gelen ve büyük yıkımlara yol açan Adapazarı depremi için yazılmıştır. Daha önce aynı yoğunlukta bir deprem geçiren Erzincan’a anıştırma bu yüzdendir. Aynı zamanda bu şiir şairin bilinen ilk şiiridir.

4- “Türkiyem” şiiri için Ayko yayınlarının 1981 baskısında şöyle bir not var:

“Bu kitabın hazırlık çalışmaları 1977’den beri sürüyor. Elinizdeki kitaptan çok daha geniş bir boyutta düşünülüyordu. Resimler, eski dostlarından anılar... gibi. Çeşitli nedenler yüzünden bu gerçekleşmedi. Örneğin kendisinden Enver Gökçe ile ilgili anı istenen 18 arkadaşından yalnızca ikisi anı yolladılar. Hilmi Artan ve İlhan Başgöz... Onlara teşekkür borçluyuz. Ama anıların tümü gelmediği için Enver Gökçe’yi tanımada yardımcı olacak bir anılar toplamı oluşmadı. Gelecekte böyle bir toplamı oluşturabilmek umuduyla Hilmi Artan ve İlhan Başgöz’ün anılarını da şimdilik koymuyoruz.

“Ama İlhan Başgöz’ün mektubundan şu bölümü Enver Gökçe’nin bir şiirini açığa çıkarttığı için kitaba almamız zorunlu.

“‘Kitabınıza başka bir yardımda bulunayım. Kitapçıklarımdan birisinin arkasına Enver kendi el yazısı ile bir şiir yazmış. Yıl 1945 olmalı. Çok kısa ama, bence onun en güzel dizeleri arasına konacak kadar güzel bir şiir. Şiirde başlık yok. Kendisine okuyun, bir başlık koysun. Bana sorarsa “Türkiyem” diyebilir. Siz de kitabınızın dış kapağına, fotokopisi ile beraber (el yazısının fotokopisini ekliyorum) bu şiiri koyun.

TÜRKİYEM

Senin emekçin olaydım

Şen olası türküsü

dost kokusu, dost selamı Türkiye

Başarı dileklerimle

İlhan Başgöz

1 Nisan 1980’”

5- Türkiye Gençler Derneği faaliyetleri nedeniyle üç ay tutuklu kalan şair, “Görüş Günü” ve “Fakültenin Önü” adlı şiirleri hapishanede yazmıştır. “Fakültenin Önü”, DTCF’ye yönelik faşist saldırıyı anlatmaktadır.

6- “Kendi Diliyle Özyaşamı” hazırlanırken, Enver Gökçe, “Oy Beni” isimli şiirinde bazı değişiklikler yaptığını bildirmiştir. Şiirin birinci ve ikinci bölümünün ilk dizeleri “Oy nidem, nerelere gidem” biçimindeyken, şair, “Türkiye yaşanmaz oldu!” biçiminde değiştirmiş, bu dizeyi şiirin başlığına da taşımıştır. Yine birinci bölümün son dizesini, “Kardeşçe hayat!” iken “Kollektif hayat!” biçiminde değiştirmiştir.

7- Enver Gökçe 27 Mayıs öncesi öğrenci gösterilerini izlemek amacıyla birkaç matbaa işçisi arkadaşıyla Beyazıt’a giderdi. Şiir bu eylemler sırasında öldürülen Turan Emeksiz’i anlatmaktadır.

8- Aydın Doğan’ın belirttiğine göre Enver Gökçe bu şiiri ölümünden önce şöyle değiştirmiştir:

HASTİR

Ben

Gider

Oldum

Kardaşlar.

Ve de

Kız kardaşlar,

Ben

Gider oldum,

Artık

Haram bana

Bu

Yollar

Bu ağaçlar

Bu taşlar

Dağ bana

Hastir çeker

Taş bana

Kurt bana

Hastir çeker

Kuş bana

Lan kardaş

Bu nasıl yara

Kanar

Her yerim

En derinden

Ölürüm

Kederimden

Söğülmüşüm

Döğülmüşüm

Koğulmuş

Ve

Kırık

Kolum kanadım

Çekip giderim

Bir Meri keklik

Gibi

Hazır apatım

Apat

Şişirilmiş

Oto lastiği

Ve

Bir iki

Tahta parçasından

İbaret

Bir saldır.

Suda yüzer.

Bir de kürek

Hazır apatım

Oğul, uşak,

Bir de

Ev külfeti

......

Ben gider oldum

Kardaşlar

Ben

Gider oldum.

Yaba, S. 23, 1982

9- Bu bölüme alınan tamamlanıp son şekli verilmemiş şiirlere Enver Gökçe tarafından yazıldığı söylenen aşağıdaki dizelerden de söz etmek gerekiyor. Daha önce Belge ve Ayko yayınlarından çıkan Enver Gökçe kitabında da bu şiirin bir bölümü yer alıyor. Arif Damar’ın aktarımına göre; Aragon’un, Fransa faşist işgal altındayken “Elsa’nın Deniz Gözleri” gibi aşk şiirleri yazmış olduğunu öğrenen Enver Gökçe buna karşı bir şiir yazmış ancak daha sonra Aragon’a haksızlık ettiğini söylemiştir. E. Gökçe’ye ait olduğu söylenen şiir, A. Damar’ın hatırladığı kadarıyla şöyledir:

ARAGON

Alnındaki kanlı sargı

Dünkerk ric’atından kalmadır

...

Şimdi atletleri alınmış stadlar

Kapatılmış üniversiteler

Üniversiteliler

...

Bütün yazılacak şeyler

Bunlar için,

Dargınım sana Aragon

Enver Gökçe Üzerine, Damar, S. 120, 1991

Aktaran Arif Damar