Cambazlar
Savaşı Yitirdi

Sağanak

Adnan Özyalçıner

1991 Haldun Taner Öykü Ödülü

toplu öyküler 3

Adnan Özyalçıner

Cambazlar Savaşı Yitirdi
Sağanak

Evrensel Basım Yayın-156

Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

Çekirdeği Dünya Öyküler

Aydın Çubukçu

Kendi etkisinin bilincinde olmayan insan için, dünya bir nesneler ve eşyalar karmaşasıdır. Anlaşılmaz, boğucu, insanın hep üstüne üstüne gelen, ezen bir yığın.

Her biri nereden doğduğu, nasıl olup da bizim hayatımıza girdiği, sonra neden bizi etkilediği belli olmayan, devinimlerinde de, durdukları yerde de, hiç umulmadık bir anda, istemediğimiz bir yerde, beklemediğimiz biçimde yolumuzu kesen, eski bir zamandan kalmış ya da daha dün yokken bugün burnumuzun dibinde bitivermiş, yapmak istediğimizi değiştiren, yaptığımızı bozan, kendi bildiğini okuyan, denetleyemediğimiz ve yönlendiremediğimiz bir sürü şey... Dikiş makinesi, işportacı tezgahı, seyyar satıcı arabası, cenaze arabası, bozuk para, keçi, horoz, musalla taşı, Amerikan çikleti, cip, otomobil, belediye otobüsü, simit, vapur, kaldırımda bir tükürük, kedi, köpek, dolmuş... eşyalar ve nesneler...

Onların ilişkileri... Alınıp satılmaları, üretilip tüketilmeleri, yapılıp yok edilmeleri, şurayı burayı süslemeleri, kirletmeleri, birbirlerini eskitmeleri, yok etmeleri, dün şunun malı iken, bugün ötekinin olmaları, dolaşıp durmaları...

Onların bulundukları yerler... Kentte bir meydan, bir mahalle, mahallede bir ara sokak, sokakta evler, evlerde odalar, çay bahçesi, park, köprü, tavukçu dükkanları, çorbacılar, muhallebiciler, çarşı, cami avlusu, hastane, fabrika, tarla, köprüaltı, meyhane, orman...

Ve buralarda, onlarla birlikte hareket eden, onları yapan ve anlamlandırmaya çalışan insanlar, köylüler, göçmenler, işçiler, seyyar satıcılar, kapıcılar, çamaşırcılar, turşucular, balıkçılar, onların diğer insanlarla ve kendileriyle ilişkileri... Kavgaları, ayrılıkları, sevdaları, bir ineğin, bir ekmeğin, bir eşyanın peşinde koşuşturup durmaları, birbirlerini ezmeleri, birbirlerini kovalamaları, gitmeleri, gelmeleri, askerlik yapmaları, iş aramaları, ölüme ağlamaları, düğünde oynamaları, çocuk doğurmaları, öldürmeleri, ölmeleri...

Nesneler, mekan ve insan, üçü birden hareket ettiklerinde, ilişkiye girdiklerinde ya da giremediklerinde “olay” meydana gelir.

Ve dünya bunlardan ibarettir.

Dışımızdaki varlığı hayatımıza sokan, onu anlamlandıran ya da iyice anlamsız kılan, bize ait ya da bize karşı yapan, dolaylı ya da dolaysız olarak onunla ilişkilerimizdir. Ama Türkçe’de, “ne ise ne” gibi umursamaz bir tutumdan, soğuk ilgisizlikten, ilişkisizlikten doğmuş gibi duran bir sözcüktür nesne! Varoluşun duraklarını, süreçlerini, bağıntılarını, etkileşmelerini ayırt etmeyen, bunlar hakkında duyguları, algıları kapalı, etkisiz ve olan bitenin dışında kalmayı seçmiş olmayı dile getirir gibidir. Olay, biraz korkutucu, kaçınılması gereken bir durum gibi yerleşmiştir dilimize. “Aman bir olay çıkmasın da!” tedirginliği de, her ilişkiye, her duruma, her varlığa “olay” deme sıradanlaştırması da, yine boş verme ve uzak durma seçimidir.

Oysa olay, dünyayı anlamanın tek anahtarıdır. İnsan-nesne-mekan ilişkilerinin düğüm noktasıdır olay. Hem, bu üç öğenin ilişkilerinin en yoğunlaşmış bütünlüğüdür, hem de her birinin tek tek ya da birlikte anlaşılabilme olanağıdır. Olay düğümü çözülünce, bileşenlerin her biri çözülmüş olur. İster kimyager olun, ister gökbilimci, ister öykücü, ilgilendiğiniz varlığı anlamanın yolu, onun içinde yer aldığı olay bütünlüğünü çözmekten geçer. İnsanın da eylemini, etkisini, giderek varlığını anlamak için, onun bir olay içinde aldığı yerin, olay içinde ilişkiye girdiği nesneler üzerindeki etkisinin ve etkilenmesinin anlaşılması gerekir.

Olay yoksa, nesne-nesne, insan-insan, nesne-insan ilişkisi de yoktur.

***

Adnan Özyalçıner’in öyküleri, hemen hemen tümüyle bir olay üzerine kurulmuştur. Ama Özyalçıner hiçbir öyküsünde olayı anlatmakla kalmaz; çünkü olay, sadece bir kabuktur. Olup biteni, insanları ve eşyaları, ilişkileri ve değişimi toparlayan, çerçeveleyen, onların birlikte oluşlarının açıklamasını içeren bir biçimdir. Her olay, daha derindeki bir gerçeği açığa çıkarmak için kendisinden hareket edilecek bir başlangıç noktasıdır. Oradan öze gidilir.

Özyalçıner’in bulduğu özde ise, çoğunlukla bir yabancılaşmanın açılımı vardır.

İlişkisiz olduğumuz bir nesnenin bizi etkilemesi, beklenmedik bir durumun ortaya çıkması, bir nesnenin asıl yapılış amacından başka bir yerde kullanılmasının tuhaf sonuçları, bizim yarattığımız bir nesnenin, bizim tarafımızdan belirlenmemiş bir etkiyle karşımıza dikilmesi, tek kelimeyle yabancılaşma, Adnan Özyalçıner’in öykülerinin temel öğesidir.

Yabancılaşmayı anlamanın ve anlatmanın yöntemi ise, onun üzerinde yükseldiği çelişmeyi bulup sergilemektir. Böylece, biçim, içerik ve öz, birbiri içinde hayat bulan, farklı hareket biçimleri kazanarak birbirini etkili kılan değişken kurucu öğeler olarak değer kazanırlar.

Uyumsuzluk, karşıtlık, çelişki, Adnan Özyalçıner öykücülüğünde, toplumsal ya da bireysel gerçekliğin kaçınılmaz öğeleridir. Olaya hareket ve gerilim kazandıran, bir çelişme eksenindeki gelişmedir. Sonunda çelişme çözülür ya da açık kalır: ama her durumda, gerçeklik yazarın amacına uygun biçimde apaçık bilinir hale gelir.

***

Olay anlatmak, öykücülerin, sanatçıların tekelinde değildir. Dedikoducular, gazeteciler, reklâmcılar da bir olayı anlatabilirler. Toplumbilimciler, tarihçiler de kimi zaman sanatçıların, öykücülerin kullandığı araçlarla olay anlatmayı seçebilirler. Adnan Özyalçıner öykücülüğünün ayırt edici iki özelliği vardır.

Birincisi; Özyalçıner, sonradan anlatacağı bir olayı izlemekle yetinen bir tanık değildir. Örneğin, bir kenti, İstanbul’u anlattığı iki ayrı öyküsünde (Sur ve Yağma), farklı iki yöntem kullanır. Sur, İstanbul’u, kendi deyimiyle “betimleyici” bir görüşle anlatırken, Yağma, toplumsal tabakalar arasındaki çelişkileri öne çıkararak anlatır. Böylece görünüşün farklı yüzlerini, değişen araçlarla tanımlamaya girişir. Bu çözümlemeci tutum, aynı zamanda incelenen, anlatılan sorunların kaynağını bulmaya yönelik bilimsel bir “tanı koyma” çabasını da yansıtır.

İkinci özellik, tam da bu noktada kendisini gösterir: Tanıklık, bir bakıma “yargıyı başkasına bırakma”dır. Oysa, Özyalçıner bu kaynağı gösterirken sınıf çatışmalarına işaret etmekle aynı zamanda taraf da tutar, yargıyı da verir. Tuttuğu taraf, bütün öykülerinde doğrudan değilse bile dolaylı olarak sürekli kendilerinden söz ettiği emekçilerin tarafıdır.

Yöneten-yönetilen, emek-sermaye, ezen-ezilen, köle-efendi, nesne-insan çelişkilerini inceler ve anlatırken, incelediği nesneyi kendisine bulaştırmamaya özen gösteren bir biyoloğun çekingenliğinden çok uzaktır. Öyküsünü anlattığı nesne ile hesaplaşır, onu tanımakla yetinmez, eleştirir, dövüşür.

Özyalçıner’in bu özelliği, öykücülüğünü başka olanaklarla zenginleştirmeye, öykü aracılığıyla araştırdığı ve anlattığı gerçeği, başka araçlarla da sergilemeye yöneltmiştir. Gazetecilik, onun öykücülüğünün uzandığı uçlardan biri olmuştur. 1980’de Çağdaş Gazeteciler Derneği’nin Yılın Başarılı Gazetecisi Ödülü’nü “Çamlıca” adlı röportaj öyküsüyle almıştır.

Çelişkili görünse de, onun “nesnellik” anlayışı, öznel “yan tutma”yla örtüşür. Bunun sayesinde en umutsuz, en karamsar olayları taşıyan öykülerde bile, emekçilerin geleceğine dair aydınlık, iyimser bir atmosfer sezilir. Bu umut, çok somut bir karşılık bulmuştur. Günümüzde Adnan Özyalçıner, binlerce işçi ve emekçi tarafından izlenen bir yazardır. Son öykü-röportaj kitabı Ayak İzleri, İsmet Ispalarlı adlı bir işçi okuru tarafından şöyle değerlendirilmiştir: “... hem bizim gibi insanların yaşamlarında ne gibi mücadeleler vermek zorunda kaldıklarını anlatması hem de okuma alışkanlığı kazandırması açısından büyük önem taşıyor. Bunun yanında bu gibi eserleri okumak, biz emekçileri, gazetemize yazı yazabilecek bir aşamaya kadar geliştiriyor... gücünüzü yükseltip sınıf öfkenizi bileyen bu kitabı bitirip de kapağını kapadığınızda ‘Ben dolaşmasam da o coğrafyada benim de ayak izlerim var’ diye düşünmeden edemiyorsunuz. Teşekkürler Özyalçıner.”

***

Varlıkların hareketinden ve ilişkilerinden olaylar doğar. Olay bir sonuçtur, ama aynı zamanda, yöntemsel olarak varlığın özüne giden yolun, tarihsel olarak da başka ilişkilerin, tümüyle değişmiş bir dünyanın başlangıcıdır. Sonucu bir başlangıç noktası olarak görebilmek için, sürekliliği, içten doğuşu, insanlar üzerindeki etkisinin yol açacağı yeni gelişmeleri görebilmek gerekir. Bunun için de, bilimsel bir dünya görüşü ile donanmış olmak, kitlelerin gücüne ve harekete geçirilebileceğine inanmak gerekiyor. Adnan Özyalçıner, bu özelliklerinin karşılığını, yanında olduğu sınıftan almış bir öykücüdür.

Cambazlar
Savaşı
Yitirdi

Giriş

Gizli Yaşam Öykümden

Geçenlerde bir ansiklopediden telefon ettiler. “Yalnızca doğum yılınızı yazmışsınız bize,” dediler. “Doğum tarihinizin gününü, ayını da söyler misiniz?” söyledim. Ardından başkaları hakkında ne kadar az şey bildiğimizi düşündüm. Ya kendimiz için ne biliyorduk? Birçoğu uçup gitmiş. Belleğimden silinmiş. Silinmeyenlerse? Onlar da yok. Çünkü yazılmadı.

Anılara dalmak, onları bir bir sıralamak uzun süreç işi. Bu yazımda bunu yapmak istemiyorum. Yaşam öykümden kimi noktalara değinerek kendimi biraz daha tanımak, belki biraz daha tanıtmak amacındayım. Gün olur, bir araştırmacının, yazarlarla, edebiyatla yakından ilgilenen bir incelemecinin işine yarayabilir. Ya da benim için boş bir avuntudan öteye gitmez. Bu sayfalar içinde sıkışıp kalır. Kitabın sayfalarıyla birlikte sararır gider.

Önce şunu söyleyeyim. Ansiklopedicilere doğum tarihimi şıp diye söyleyemedim. Çünkü ben de net olarak bilmiyordum. Nüfus cüzdanımı çıkarıp baktım. 18.2.1934 yazıyor. Ama doğrusu bu da değildi. Annemle babamın bana söylediklerine, 80 yaşın üstündeki halamın da tanıklığına göre, karlı bir yılbaşı gecesi saat 12’de doğmuşum ben. Annemle babam doğum saatimi elifi elifine saptayamayacaklarına göre ya 12’ye bir kala ya da 12’yi bir geçe doğmuşumdur. 12’ye bir kala doğmuşsam doğum tarihimin 31 Aralık 1933, 12’yi bir geçe doğmuşsam 1 Ocak 1934 olması gerekiyor. İşte size eleştirmenlerin arayıp da bulamayacakları üç doğum tarihli bir yazar.

Gelecekteki eleştirmen arkadaşlara böyle bir konu bıraktığım için, hele hele üç doğum tarihli bir yazar olduğum için mutlu saymalıyım kendimi. Çünkü ister istemez bu doğum tarihi sorunu yüzünden benimle uğraşacaklar, dolayısıyla beni unutulmaktan kurtaracaklardır.

Üç doğum tarihi olan bir adamın bir tek soyadı olacak değil ya. Benim de soyadım iki tane. Nüfus cüzdanımın ‘Aile ismi, yani lakap ve şöhreti’ yazısının karşısında güzel bir elyazısı ve rengi şimdi kahverengiye çalan koyu bir mürekkeple yazılmış Özyalçıner soyadım yazılı. Üstünde aynı mürekkeple bu soyadının verildiği 3.5.1937 tarihi. Bu tarihin üstündeyse çok silik bir mürekkep ve incecik bir yazıyla yazılmış olan ikinci soyadım Çelik bulunuyor. Özyalçıner’in üstündeyse belli belirsiz o silik mürekkebin görünmeyen çizgisi yer alıyor. Onun için ikisi de açıkça okunuyor. Bu yüzden banka ya da postaneden para çekerken Özyalçıner adına da Çelik adına da para çekebiliyorum. Kimsenin gıkı çıkmıyor. İkisi de ben değil miyim nasılsa.

Çelik soyadımı 1953 yılında mahkeme kararı ile verdiler. Halam Samiye Çelik’le eniştem Nuri Çelik’in manevi evlatları olarak onların nüfusuna kaydedildiğim için bu değişiklik yapıldı. Ama dediğim gibi benim güzelim eski kafakâğıdım iki soyadımı da sildirmeden, soldurmadan sararmış sayfaları arasında sıkı sıkı saklıyor. Ben de onu aynı titizlikle saklıyor, hiç yanımdan ayırmıyorum. Onu yitirirsem Özyalçıner’i de yitirdim demektir. Buna ne ben dayanabilirim, sanırım ne de siz.

Benim kafakâğıdımın öyküsü burada bitmez. Elli yıllık bir yaşam saklıdır onda. Bütün eski nüfus kâğıtları öyledir. Karton bir kapak içinde 32 tam sayfa silme yazı, imza ve mühürle doludur. Giz dolu yaşam kitapçıklarıdır onlar. Her biri ayrı bir serüven olan evlilikleri, boşanmaları, askere gidiş gelişleri, ölümleri, karne verildi damgalarıyla kıtlık yıllarını, savaş yıllarını, bir öykü kitabı gibi anlatır. Yenileriyse önlü arkalı el kadar bir karton parçasından başka bir şey değil. Kendi gibi tanıttığı kişiyi de tek boyutlu olarak gösteriyor. Yalnızca ad ve soyadı olarak, yani yaşamayan biri olarak. Daha doğrusu geçmişi olmayan gelgeç biri gibi.

İyi yazı yazdığıma, yazacağıma daha orta birdeyken inanmıştım. Halicin kıyısındaki Eyüp Ortaokulu’nda okuyordum. Gel gör ki Türkçe öğretmenim yazdığım kompozisyonları beğenmiyordu. Çünkü, onun alışık olduğu türden şeyler yazmıyor, kendime göre bir şeyler çiziktiriyordum. Sözgelimi, benim ‘ilkbahar’ konulu kompozisyonumda ne ağaçların yeşerdiğinden söz ediliyor, ne de cennet gibi yemyeşil çayırlarda kuzular meleyip otluyordu. Benim bahar kompozisyonumda Eyüp’ün kel tepeleri, daha o zamandan kokuşmaya başlamış olan Haliç vardı.

Yazarlık yeteneğimi ortaokul üçte Türkçe öğretmenim İsmail Ulçugür, kompozisyonlarımı beğenerek onayladı. Ardından İstanbul Erkek Lisesi birinci sınıfındayken edebiyat öğretmenim Salim Rıza Kırkpınar beni bu konuda yüreklendirip destekledi.

Lise sıralarında yazılarıma pek yüz vermeyen edebiyat öğretmenim Hakkı Süha Gezgin oldu.

Gerçekçiliğime kızıyor olmalıydı. Ona göre odanın penceresinden yağan karı seyretmeye doyum olmazdı. Kar taneleri, ağaç dallarında bahar çiçekleri gibi dururdu. Bana göreyse karnın tok, odan sıcak olmadıkça böyle bir duyguya yer yoktu. Üstelik çok da yapmacık bir şeydi bu. Bunu böyle yazınca da anlaşamıyorduk.

Okul kompozisyonları dışında yazı yazmaya ortaokul sıralarında başladım. İlk öyküm, Eyüp Camisi’nin avlusunda karşılaştığım bir dilenci çocukla ilgiliydi. Anadolu’dan gelip aç kalmış, işsiz kalmış, bu yüzden dilencilerin eline düşerek dilenciliğe alıştırılan temiz yürekli, kimsesiz bir köylü çocuğunu anlatıyordu. Gece, herkes yattıktan sonra, Eyüp’te, yanında okuduğum halamın elektriksiz evinde, gaz lambası ışığında, sabaha kadar oturarak yazdım bu öyküyü. Çok eski, tozlu defterlerimin birinde hâlâ duruyordur belki de. Bu öyküyü yazmaya beni iten, konudan da anlaşılacağı gibi, toplumsal bir çelişki, bir acıma, acınma duygusuydu.

Yazar sözlükleri, yayınlanmış ilk öykümün tek sayı yayınlayabildiğimiz ‘Demet’ dergisinde çıktığını yazar. Oysaki ilkokul sınıf dergilerinden birinde daha önce ‘Fedakâr Arkadaş’ adlı bir öyküm yayınlanmıştı. İlkokul anılarımdan çıkardığım bir öyküydü bu. Dergi, bir sahne resmi yayınlayarak, ilkokul çocuklarından öykü yazmalarını istemişti. Kız kardeşim o sıralarda ilkokuldaydı. Böylece onun sınıf dergisinin çağrısına uyan ben oldum. Onlar da beni ilkokul öğrencisi sanıp öykümü yayınladılar.

Demet dergisine gelince Naim Tirali’nin kardeşi Ahmet Tirali’yle birlikte çıkardıydık o dergiyi. Derginin, şiirler dışındaki bütün yazılarını ben yazdım. Ahmet Tirali de ağbisinin matbaası Yenilik Basımevi’nde bastırdı. Derginin ikinci sayısı çıkamadı ama benim bir sanat dergisinde yayımlanan ilk öykümle birlikte tüm yazılarımın yayınlandığı ilk dergi de o oldu.

Çok sonraları A.Ç. rumuzu ya da imzasız olarak, Adnan Özyalçıner imzalı yazı ve öykülerle birlikte, birden çok yazımın yer aldığı ikinci dergi, 1972 Mayısı’nda çıkarmaya başladığımız “Yeni a Dergisi”ydi.

Bir de Tanju Cılızoğlu’nun çıkardığı “13” dergisinde, 10-15 sayı sürekli olarak ‘Kenar Mahalleden Notlar’ başlığıyla öykülerimi yayınlarken İbrahim Seferzadeler imzalı kimi yazılarla imzasız ya da başka imza taşıyan kimi yazılar yazdım.

Edebiyata genellikle şiirle başlanır. Ben tek dize şiir yazmadan doğrudan öyküyle başladım işe. Ama bu, hiç şiir yazmadım anlamına gelmez. Çünkü Akşam gazetesinin sanat sayfasında Adnan Çelik imzasıyla bir şiirim yayınlandı. Bence bu şiir, şiirden çok bir toplumsal çelişkiyi alışılmış bir biçimde belirtmekten öteye gitmiyordu. Sözcük özeninden dize dengesi ve ölçüsünden yoksundu. Bir çelişkiyi, çelişkili sözcük ya da görünümlerle ortaya koymaktan öteye de gidemezdi zaten. Bir öykü şiirdi bu.

Yayınlanan ikinci şiirim, Rüknettin Resuloğlu’nun yönettiği “Yelken” dergisinde Adnan Özyalçıner imzasıyla çıktı. O zaman yedek subay öğretmen olarak Bitlis’teydim. Yıl, 1965 olmalıydı. “Yelken” dergisine her sayı bir yazı yazmak için anlaşmıştım. Mehmet Seyda da aynı anlaşmayı yapmıştı. Anlaşmamızın özelliği şuydu: Yazı paralarını biz almıyor, o sıralarda yoksunluk içinde bulunan hanım şairlerden bir arkadaşımıza bırakıyorduk. İşte her ayki yazılarımdan biri yerine bir ay da şiir yazdım. Sanırım sözcük özeni, dize denge ve düzeni açısından pek fazla kusuru olmayan bir şiirdi. Çünkü artık düzyazılarımda da sözcük özeni ve dengesine dikkat ediyordum. Kısacası sözcükleri çok seviyordum. Düzyazı, şiir benzeri öykümsü metinlerden oluşan Sur kitabım iki yıl önce çıkmıştı. Şiiri, şiirsel olanı bildiğimi sanıyordum. İşin ilginç olan yanı, bu şiir, yardımcı olmaya çalıştığımız hanım şair için değil de bir başka hanım şair için yazılmıştı. Ama bir sevda şiiri falan sanılmasın. Belki gelgeç bir tutku. O hanım şair, eninde sonunda bir objeydi benim için. Öyle de kaldı. Şiirse söylediğim gibi yardım için yazılmıştı.

Şiir itisinin düpedüz sevda olduğunu daha sonraları öğrenecektim. Şiir o zaman zorlayacaktı beni.

26.11.1966 ile 31.8.1969 tarihleri arasında “Sennur’a Dizeler” adlı yirmi şiirlik bir kitapçık oluştu. Çeşitli tarihlerde yazılan bu şiirler, tarafımdan elyazısıyla ciltli bir deftere yazılarak kendisine armağan edildi. Eli yüzü düzgün, yüzüne bakılır şiirler olduğunu sanırım.

Sennur Sezer’le 1960’ta ilk kitabım Panayır’ı imzalatmaya gelen bir okurum olarak tanıştım. O zamanlar Doğan Hızlan’la birlikte Cumhuriyet gazetesinde çalışıyorduk. Sennur Sezer’i Cumhuriyet’e getirip benimle tanıştıran da odur.

O günden sonra Sennur, öteki hanım şair arkadaşlarımız gibi arkadaşımız oldu. 1960’tan 1966’ya kadar altı yıl yazarlık arkadaşımdı. 1966’daysa sevda mı baskın çıktı, şiir mi üstün geldi bilmiyorum. 3 Ağustos 1967’de Sennur Sezer’le olan yazarlık arkadaşlığımızı hayat arkadaşlığına dönüştürdük.

18 Ekim 1969’da kızımız Ayşe Bengi doğdu. 23 Nisan 1972’de oğlumuz Ahmet Emre dünyaya geldi.

O gün bugündür birlikteyiz.

O gün bugündür başka şiir yazmadım. Yazacağımı da sanmam.

Askerlik dönüşü Mehmet Seyda’yla birlikte James Sullivan imzasıyla bir polis romanı yazdım, yayınlandı. Evlendikten sonra da geçim derdiyle gölge yazar olarak iki roman yazdım. Gazetelerde ünlü bir film yıldızının adıyla tefrika edildi. Bunun dışında Sennur Sezer’le birlikte fotoroman senaryoları, film öyküleri, radyo piyesleri yazdık zaman zaman. Elde ettiğimiz parayla 1969’da yarı hissesi benim, yarı hissesi halamın olan bir kat aldık Aksaray’da. Uzun süre orada oturduk. 1986’da bir kooperatif yoluyla Merter’de satın aldığımız daha büyük bir kata taşındık. Burada, ilk kez, kaloriferli bir katta yaşamaya başladım.

Uzun öykülerin dışında, kendi imzamla hiç roman yazmadım. Yazmaya da yeltenmedim. Bilmem neden. Hep öykücü kaldım. Küçük öykücü. Öyle de kalacağımı sanıyorum.¹

Babamın Yaşadığı

Günler

Cambazlar Savaşı Yitirdi

Haliç’e inen sokaklar, hem dar, hem karanlıktır. Birbirine bitişik evlerin çoğu taştandır. Her biri en az, iki katlı. Kapıları demirden. Aralık bile olsalar iterek açamazsınız. Çocukların gücüyse bu kapıları yerinden oynatmaya bile yetmez. Evlerin birinci kat pencerelerinin hepsi demir parmaklıdır. Sokağın karartıklığı bu kesme taşlı duvarlarla paslı demirlerden gelir. İki yandaki evler, aşılmaz iki duvar oluşturur. Arnavut kaldırımı döşeli bu sokakların hepsi de yokuştur.

Balat’a inen Draman yokuşu da öyledir. Yalnız burası parke taşıyla döşenmiştir. Otomobiller, arabalar, kamyonlar buradan inip çıkarlar. Fatih’i, Karagümrük’ü Haliç’e bağlayan en işlek anacaddelerden biri sayılır bu yokuş.

Draman yokuşunun üstündeki sette Draman Camisi vardır. Yokuşun başını boydan boya kaplar.

Caminin arkasında Çarşamba’nın, Beyceğiz’in, Derviş Ali mahallesinin evleri sıralanır. Çoğu tahta. Tuğla olanları da vardır. Hemen hepsinin arkalarında irili ufaklı bahçeleri olduğundan çevre oldukça yeşilliktir. Sokaklar da aydınlık. Aydınlık olduğu için de dar görünmezler. Pencerelerde demir parmaklık yerine kafesli cumbalar bulunur. Onun için aşağıdaki sokaklar, ne kadar boş ve bırakılmış izlenimi verirse buradakiler olduğundan kalabalık ve gürültülü görünür. Yağmur buralara ince ince yağar. Güneş bütün evlerin camlarını parıldatır. Yağmur sonrasında yıkanıp tertemiz olur. Bütün çamur, çer çöp, yağmur sularıyla aşağıdaki sokaklara akar. Yağmur dindikten sonra da bulanık suların akması sürer. Buradaki sokaklar, hiç güneş görmediğinden ya da geç gördüğünden kolay kurumaz. Kurusa da sel sularının sürüklediği bütün pislik, koca koca kaldırım taşlarının arasında kalır. Taşların üstünde bıraktığı lekeler, uzun süre çıkmaz.

Caminin yayıldığı setin altından boydan boya Draman caddesi geçer. Cadde, Çarşamba’nın dik yokuşundan aşağı inerek buraya gelir. Tepede kaldığı için orası güneşlidir. Burası bayağı kuytudur. Camiyle karşı dükkânların gölgesi, caddeyi karartmıştır. Güneş, tepede görünmez. Onun için hep kışta kalmış bir sokak gibidir. İki büyük ağacın arasındaki turşucu dükkânı da bu sanıyı pekiştirir. Vitrininde gün boyu sarı ampuller yanar durur. Dükkânın geceyi çağrıştıran kirli aydınlığı, insana uyku verse de cam turşu kavanozlarını ışıl ışıl aydınlatarak onlara iştah açıcı bir görünüm sağlar. O dönemde Draman, turşusuyla ünlüdür. Üst mahallelerdeki herkes, turşusunu buradan alır. Akşamları küçük çinko tencereler, cam, porselen, toprak kâselerle kapıda sıra beklenir. Draman yokuşu, bir iki dükkân alttan aşağı kıvrılır.

Alttaki mahallelerde oturanlar, buraya pek çıkmaz. Onlar, Balat’taki fırınlardan anasonlu galeta, acıbadem kurabiyesi, üstü çikolatalı, içi sarı kremalı küçük pastalar alırlar. Çayla yerler.

Draman yokuşu geçilip turşucudan uzaklaşınca cadde dümdüz uzar. Bundan sonrası aydınlıktır. Güneş her yerdedir. Parke döşeli caddenin iki yanı da göz alabildiğine kırlıktır. Caddeye soldan yarı toprak, yarı arnavut kaldırımlı sokaklar girer. Bunlar, yakındaki ya da az uzaktaki ev topluluklarıyla başka sokaklara ulaşır. Sağ yan tümsektir. Bu tümseğe tırmanan herhangi bir sokak yoktur. Dik bir bayırdır burası. Yer yer kayalıktır. Üstü otlarla kaplı tümsekten Haliç görünür. Cadde, açıklıkların ortasından düzlüklerin içinden Salmatomruk’a kadar uzanır. Oradan da ucu surlara varır. Buradan isteyen Tekfur Sarayı kalıntılarına, isteyen Kariye Camisi’ndeki Bizans mozayiklerini görmeye yönelebilir.

Salmatomruk’ta yokuşu tırmanmayı göze alanlar, Edirnekapı’nın hemen altındaki Acıçeşme tramvay durağına çıkabilirler. Yokuş aşağı inmeyi yeğleyenlerse Ayvansaray’a ulaşırlar. Orada Haliç, her zamanki paslılığı içinde durgun bir göl gibidir. Tümsekten de bakıldığında aynıdır.

Cadde boyunca uzanan tümseğin tam karşısı geniş, boş bir alandır. Camiden sonraki evlerin bittiği yerde başlar. Doğrudan doğruya Karagümrük’e çıkan yarı toprak, yarı arnavut kaldırımıyla döşeli uzun yolun köşesini de içine alır. Caddeden yüksekte, karşıki tümsekle hemen hemen aynı düzeyde bir yerdir.

Cambazlar, her yıl, işte buraya gelirdi. Yaz başlarında çadırlarını kurmakla işe başlar; güz gelince, bir gece içinde koca koca direkleri, direklerin arasına gerili teli, çadırları söküp giderlerdi. Sabahleyin ince bir yağmur çiselerken arsa bomboş kalırdı. Yerinden çıkarılmış direklerin bıraktığı taze çukurlarda birikmiş yağmur suları da olmasa buraya cambazların gelip gittiğine kimse inanmazdı.

O günler, güzel günlerdi. Bizim mahalledeki insanlar, sabahları, Haliç’teki fabrikaların düdükleriyle uyanırdı. Babam da bu fabrikalardan birinde çalışıyordu. Ayvansaray’daki cıvata fabrikasında ateşçiydi. Bitişiğindeki fabrikalardan ikisi un fabrikası, biri de ünlü Nur Kalem Fabrikası’ydı. Babamın fabrikasında çiviyle cıvata üretiliyordu. Bütün gün, ateşin başında demiri su gibi eriten babam, ateşe şerbetliydi neredeyse. Kış günlerinde gece oturmasına konuklar geldiğinde mangal ateşinde mısır patlatılır, çeşitli öyküler anlatılırdı. Babam, usta bir anlatıcıydı. Anlattıklarına herkesi güldürürdü. Ama o, bununla yetinmezdi. Kızgın kömür ateşini avucunun içine alıp uzun süre elinde tutardı. Herkese elinin yanmadığını göstermekten, özellikle kadınların kendisini hayran hayran izlemelerinden çok hoşlanıyordu. Onun için gösterisini birkaç kez yinelerdi. Babamın bu olağanüstü gösterisine bir tek annem ilgi duymazdı.

“Aman aman, senin ateşçiliğin de, demirci ustalığın da yetti artık ayol,” diye söylenirdi çoğunlukla.

Hafta sonları dayım gelirdi. Dayım, deniz eriydi. Gemileri, Camialtı’nda onarımda olduğu için evci çıkıyordu. Onun için cumadan bırakıyorlardı onu. O da, Camialtı’ndan Kasımpaşa’ya, vapur iskelesine yürüyor, oradan, bir kayığa binip Balat’a geçiyordu. Balat’ta üstü çikolatalı, iri, sarı kremalı, vanilya kokan pastalardan iki tane sardırıp Draman yokuşunu çıkarak bize gelirdi. Tütüncüden kendine de bir küçük şişe rakı alırdı. Evde, iki gün, akşamları, çay bardağına doldurup içerdi rakısını. Babam içmediği için, dayım kendi başına, minderin üstünde oturur, oradan gökyüzüne bakardı.

Dayımın getirdiği pastaları çok seviyordum. Birini hemen yerdim. Ötekini babam gelince ona gösterirdim. Yemekten sonra ikincisini yerken annemle babama da tattırırdım.

Dayım gelir gelmez cebinden çıkardığı pastaları elime tutuşturur, saçımı okşardı. Öteki cebinden çıkardığı rakı şişesini pencerenin içine bırakırdı. Sokağın esintisiyle akşama kadar soğurdu rakı. Annem, elime beyaz çinko kâseyi tutuşturup Draman’a turşu almaya gönderirdi hemen.

“Taze taze al gel, yollarda oyalanma.”

Dayım, biraz da pastırma almamı söylerdi. Ardından:

“En iyi meze turşudur,” der, “Şu Draman olmasa buraya belki de kolay kolay gelmem,” diye takılırdı anneme. Annem kızardı:

“Aşkolsun, o nasıl söz,” diye sitem ederdi.

Dayım, babam gelmeden, rakısını, peynir, turşu, pastırma, zamanıysa bir dilim kavun, domates, salatalık gibi mezelerle içerdi. Babam, fabrikadan geç gelirdi. Demir ocağının ateşinin sönmemesi için gececi arkadaşı gelmeden çıkamazdı. O gelince, yatsı ezanı sıralarında, sofraya otururduk. Annemin dayım için aldırdığı turşunun büyük bölümünü sofrada birlikte kaşıklayarak yerdik. Turşuya dalıp çıkan kaşıkların birbirine çarparak çıkardığı gürültüye bir ağızdan gülerdik. En çok turşu yerken gülüyorduk. Gülmekten gözlerimiz yaşarırdı. Bunda turşunun acısının da payı olabilir.

Cumartesi pazar, dayım beni gezmeye götürürdü. Babam evde olmazdı. İşinde olurdu. Daha önce de söylemiştim, demir ocağının sönmemesi gerekiyordu. Sürekli yanardı. Babam, ateşçi olduğundan başından ayrılamıyor, ateşi besliyordu. Hafta sonları, en mutlu günlerimdi.

Öteki günler de güzeldi. Sabahları, galetacılar, Balat’ın anasonlu galetalarından getirirlerdi. Sokak aralarında taze taze satarlardı. Biz, her sabah alırdık. Ben kahvaltı ederken babam işe gitmiş olurdu. Annem, aldığımız galetaları çayıma batırtırdı. Galeta çayın içinde şişer, kocaman olur, çayımı taşırırdı. Galetayı çayın içinden çıkarıp bir tabağa koyardık. Ben de iyice tatlanmış bu yumuşacık nesneyi çay kaşığıyla yerdim.

Öğlenleri, Balat’ın acıbadem kurabiyelerini satan çocuklar geçerdi. Bir lokma büyüklüğündeki bu küçük kurabiyeler, koca bir tabaka kâğıdın üstüne yapışık olarak satılırdı. Satıcı, kaç tane istenirse sayar, o kadar acıbademi kâğıttan yırtarak verirdi. Ben de acıbademleri yapışık olduğu kâğıttan çıkarır çıkarır yerdim. Kimisinin altında kâğıt yapışık kalırdı. Çıkmazdı. O zaman kâğıdıyla ağzıma atardım.

Günler böyle geçerken, her yıl olduğu gibi, o yıl da cambazlar geldi. Çocukların en büyük sevinç kaynağıydı cambaz.

Dramandaki arsaya önce iki çadır kuruldu. Sonra iki büyük direk çakılarak arasına tel gerildi. Direklerin çakılmasında, telin gerilmesinde cambazlar hiç çalışmadı. Beyaz atlet ve beyaz pantolonlarıyla ortalıkta esneyerek dolaştılar. İkisi de güçlü, şişkin pazulu, sırım gibi gençlerdi. Kocaman direkleri tuttukları gibi kaldırabilirlerdi. Biri sarışın, biri esmer delikanlılardı. Direkleri çakıp teli gerenlerse çelimsiz, kara kuru birkaç işçiydi. Orta yaşı geçmişlerdi. Zorlandıklarından oflayıp pufluyor, durmamacasına terliyorlardı. Üstleri başları toza toprağa bulaşmıştı. Cambazlarınsa giysileri tiril tirildi. Yapılanları izlemiyorlardı bile. İşçilerin başında beyaz gömlekli, kravatlı, şişmanca bir adam vardı. Gömleğinin kolları kıvrıktı. İşçilere, şöyle ya da böyle yapmalarını söylüyordu. Onlar gibi de terlemekteydi. Bu sırada cambazların yanından kısa kollu basma giysisiyle güzel bir sarışın geçti, cambazlara göz süzüp kırıttı. Onlar da gülümsedi. Kadın, işçilerle ilgilenen adamın yanına yaklaştı. Adam, bakmadan,

“Sen misin şekerim?” dedi. “Görüyorsun, hiçbir şeyi beceremiyorlar.”

Kadın, bir yandan sakız çiğnerken bir yandan konuştu:

“Sen kendini ne diye üzüyorsun sevgilim? Tele onlar çıkacak.”

Adamı, sakızlı ağzıyla, yanağından şappadak öptü. Adam gevşedi.

“Mis gibi kokmuşsun,” dedi. Kadın:

“Darılma ama sen de şu kalaslara çok yüz veriyorsun. Beni bile görmüyorsun,” diye söylendi. Ortalıkta boş boş dolaşan cambazlardan yana dönerek haklarında güzel şeyler söylemiş gibi yayvan yayvan güldü.

O yaz, cambazlar, en güzel gösterilerini sundular.

Balat’tan, Fener’den, Karagümrük’ten, Çarşamba’dan, Salmatomruk’tan, Ayvansaray’dan akın akın geldi insanlar. Gösteri alanının çevresini her gün, tıka basa doldurdular. Ön sıralardakiler, bağdaş kurarak, çömelerek oturuyordu. Arkalardan ancak ayakta izlenebiliyordu. Gösteri, ikindiden sonra başlıyor, hava iyice kararana kadar sürüyordu. Açıkta yapıldığı için biletsizdi. Yalnız kalabalık dağılmadan palyaço giysili bir cambaz, parsa topluyordu. Orada birikmiş kalabalık da, palyaçonun dolaştırdığı şapkanın içine, çoğunluk bozukluk olmak üzere bir şeyler atıyordu.

Cambazın gösterisi dışında, bizim mahalledekiler, asıl Balat’tan gelen Yahudi kızları ve Fenerli Rum kızlarıyla ilgiliydiler. Yahudi çocukları da bizim kızlara askıntı olmuştu. Bu yüzden, çocuklar, birkaç kez, birbirleriyle kapıştılar. İşi birbirlerinin mahallesini basmaya kadar vardırdıkları da oldu. Gene de güzel günlerdi o günler.

Sarışın cambazla esmer delikanlının telde yapmadıkları yoktu. Biri, ayağının altında şişelerle, telde, tramvay yolunda dolaşırmış gibi yürüyordu. Öteki telde gezerken elindeki sırığı bir yana bırakıyor, çoğunlukla, aşağıda, onu taklit ederek izleyen palyaçoya atıyor, palyaço da sırık kafasına düşmüş gibi boylu boyunca yere yatıyordu. Cambaz, yukardan, palyaçoya gülerek selâm verip ellerini iki yana açarak telde sırıksız yürümeye başlıyordu. Telin ortasına geldiğinde ayağı sürçüp boşluğa yuvarlanıyordu. Bilerek yapıyordu bunu. Tam düşecekken iki eliyle tele tutunmuş oluyordu. Boşlukta ileri geri bir süre sallandıktan sonra da bir sıçrayışta telin üstüne çıkıp ayağa dikiliyordu. Ardından ellerini açarak yeniden yürüyordu telde. Bu yürüyüşü koşar adım birkaç kez yineliyordu.

Bir başka gün, esmer delikanlı bisikletle telin üstünde ıslık çalarak neşeli neşeli dolaşırken, sarışını, ayaklarına bağladığı su dolu iki tenekeyle teli boydan boya yürüyüp soluk kesen numarasını yapıyordu.

Kapanış gösterisi, yerde yapılan oyundu. Kravatlı şişman cambazla kısa kollu basma entarili sarışın, bu oyunda başroldeydi. Şişman cambaz kont, sarışın kadın da kontun genç ve güzel karısı oluyordu. Telden inen cambazlarla palyaço da vardı oyunda. Esmer delikanlı, kontun karısının âşığını oynuyordu. Oyunun sonunda kont her şeyi öğreniyor, karısını öldürmek için, kadını, kalabalığın arasında, tabancayla kovalıyordu. O zaman, seyirci kalabalığı birbirine giriyor, kadın gibi, onlar da kontun elindeki tabancadan korkup kaçışıyordu. Kalabalığın arasında ya birdenbire ateş ediverirse diye. Sonunda, kont, kadını orta yerde kıstırıyor, tabancasıyla kadının tam kalbine nişan alarak üç el ateş ediyordu. Kadın, ölü olarak yere yığılırken kalabalıktan korku ve hayret çığlıkları yükseliyordu. Kont öldürdüğü kadını orta yerde bırakıp giderken esmer delikanlı koşarak gelip kadının başında diz çökerek yas tutuyordu.

Kalabalık, bu sahneyi soluk almadan izlerdi. Biraz sonra esmer cambaz, ayağa kalkardı. Kadını da elinden tutup yerden kaldırırdı. İkisi el ele gülümseyerek kalabalığı selâmlarken büyük bir alkış kopardı. Kalabalıktan, “Oh, kadın kurtuldu”, “Kurşunlar yalancıymış” gibi mırıltılar yükselirken palyaço şapkayı dolaştırmaya başlardı. Bundan sonra kalabalığın dağılması uzun sürmezdi.

Yahudi çocuklarıyla bizimkilerin tam bu dağılış sırasında itiştiklerini bir kez ben de görmüştüm.

O günlerde Necati Ağbi, mahalledeki bütün çocukları topladı. Sıcak bir gündü.

“Yarın Balatlılar’la savaşacağız,” dedi.

Necati Ağbi, hepimizden büyüktü. Liseye gidiyordu. Çok iyi de kavga ederdi. Şimdiye kadar onu bizim mahalleden de başka mahallelerden de kimse dövememişti. Söylediklerini can kulağıyla dinledik. Bu anlaşmalı bir savaşmış. Yenen, karşı tarafın mahallesinden serbestçe geçebilecekmiş. Necati Ağbi Balat’a gitmiş, bu konuda onlarla anlaşıp savaş koşullarını görüşmüş. Savaş, yarın öğlende Kurdağa’da yapılacakmış.

Kurdağa, Balat sırtlarıyla, Karagümrük’ün alt mahalleleri arasında kalan geniş bir alandı. Boş bir kırlıktı.

Sabahtan siperler kazıldı. Önlerine taştan yığınaklar yaptık. Ne kadar kesekâğıdı bulduksa hepsini toprakla doldurduk. Bunlar bombaydı. İçine çakıl ya da ufak taşlar koymak yasaktı. Savaşırken taş atmak serbestti. Çünkü bu bir uzmanlık işiydi. Taşı en uzağa atarak hedefe ulaştırabilen kazanırdı.

Öğle üstü, bizim mahallenin savaşçıları, siperlerdeki yerlerini aldı. Bizler, daha küçük olanlar, cephe gerisindeydik. Görevimiz, savaşçılara cephane taşımaktı. Yani önlerine irili ufaklı taşlar yığmak. Necati Ağbi, bir tümseğin üstüne çıkmış, elini gözlerine siper etmiş, aşağı bakıyordu. Güneş tam tepedeydi. İnsanın gözlerini yakarcasına kamaştırıyordu. Bu durum, aşağıların açıkça görülmesini engelleyecekti. Ama rüzgârı arkamıza almıştık. Böylece düşmana fırlattığımız taşların hızı artacaktı. Onlarsa rüzgâra karşı savaşacaktı. Sonunda Necati Ağbi:

“Öncüler göründü,” diye bağırdı, “Herkes siperlere!”

Cephe gerisindekiler ayaktaydı. Biz de çömeldik. Gerçekten de az sonra Balatlılar, kalabalık bir toplulukla Draman caddesinin setini hep birlikte aştılar. Sonra kırlığa boydan boya dağılarak üstümüze doğru çalımlı çalımlı yürümeye başladılar. Bizim siperlerin iki yüz iki yüz elli metre altında bir yangın yeri vardı. Yıkık duvarlarıyla yıllardır orada öyle dururdu. Eski bir konak kalıntısıydı. Orada toplaşıp yıkıntıların arkasını siper aldılar.

Necati Ağbi’nin elini gözünden çekip aşağı indirmesiyle savaş başladı. O da bir sipere girdi.

İki saat süren savaşın sonunda Balatlılar’ı yangın yerinden püskürttük. Birkaçını tutsak aldık. Tabanları yağlayıp kaçanları caddenin setine kadar sürdük. Setin üstünden kendilerini bayır aşağı bırakarak arkalarına bakmadan kaçtı hepsi. Necati Ağbi, daha fazla kovalamamızı istemedi. Nasılsa yenilmişlerdi. Anlaşmaya göre, kaçanların izlenebileceği son sınır burasıydı.

Böylece hiç kayıp vermeden savaşı kazandık. Balat’ta artık elimizi kolumuzu sallayarak dolaşabilirdik.

Aynı gün babamın çalıştığı fabrikada işçilerden birinin yağlı tulumu alev almış. Adam, korkuya kapılıp kendini dışarı atmış. Denize doğru koşmaya başlamış. Aklı sıra suya atlayıp ateşi söndürecek. Tersine o koştukça ateş daha da azmış, alevler her yanını sarmış. Babamlar, ne yaptılarsa arkadaşlarını kurtaramamışlar. Halicin kıyısında bir kül yığını olarak kalmış.

Ertesi gün, işçiler, fabrikayı kilitli buldular. Fabrikanın sahibi olan Yahudi patron, işçilerin parasını vermeden kaçmıştı. Sürekli yanan ocak sönmüştü. Babam, o günden sonra eline ateş almadı. Yanılıp aldığında da elleri yandı.

O hafta, dayımı evci çıkarmadılar. İlk kez eve gelmiyordu. Vanilyalı pastadan getirmedi. Gezmeye gidemeyecektik. Gemisini, apar topar onarımdan çıkarıp Camialtı’ndaki havuzdan Karadeniz’de bilinmeyen bir yere göndermişlerdi.

O haftadan sonra galetacılarla acıbadem kurabiyecileri mahalleye uğramaz oldu.

Babamın fabrikasının bitişiğindeki un fabrikaları kapanmıştı. Ekmek, vesikayla veriliyordu.

O arada cambazların son günü gelip çatmıştı. Sarışın cambaz, her yıl olduğu gibi, tel üstünde kurban kesecekti. Sabahleyin de toplanıp gideceklerdi.

O gün, cambaz kurbanı kestikten sonra telin üstünde bir güzel yüzüp aşağı indi. O inince yerdeki oyun başladı. Kontun, karısını kalabalığın arasında tabancayla kovalaması heyecanla izleniyordu. En sonunda kont, karısını orta yerde kıstırdı. Karşı karşıya kaldılar. Kont, öfkeyle soluyordu. Her zaman yaptığı gibi kadının kalbine nişan aldı. Üç el ateş etti. Kadın yere yığılırken yine ahlar vahlar duyuldu. Kont, kadının ölüsüne nefretle bakarak çadıra doğru giderken esmer cambaz, yerde yatan kadının yanına koşup geldi. Başında diz çökerek, yas tutarcasına bir süre durdu. Sonunda her zamanki gibi ayağa kalktı. Kadını da yerden kaldırmak için kolundan tuttu. Ama kadın ayağa kalkmadı. Gerçekten ölmüştü.

Cenaze, sabaha kadar orada kaldı. Delikanlı, bütün gece başında bekledi. Sarışın cambaz, kontu yakalamak için hemen çadıra koşmuştu. Ama boşunaydı. Kont ortalıkta yoktu. Kaçmıştı. Gazeteler, cinayeti ‘Cambazın İntikamı’ diye yazdılar.

Sabahleyin kadının cesedi tabuta konmuştu. Boş arsada, telin altında, öğleye kadar, öylece bekledi tabut. Esmer cambaz, gece olduğu gibi gündüz de tabutun başından ayrılmadı. Tabutu öğle namazında camiye götürmek için geldiklerinde cambaz onlarla gitmedi. Boş arsadaki telin altında, tıpkı oyundaki gibi, olduğu yerde diz çökmüş olarak kaldı.

Ertesi gün, arsaya bir manga er geldi. Direklerle teli söküp götürdüler. Kalasların yerine iki büyük ışıldak yerleştirdiler. Işıldakların çevresini kum torbalarıyla çevirdiler. Başına da birer nöbetçi er diktiler. Ötekiler, cambazların sökülmeyen çadırlarına yerleşti. Bu arada Kurdağa’ya da büyük, geniş sığınaklar kazıldı. Bütün kırlık delik deşik oldu. Oyun oynayacak yerimiz kalmadı.

Savaş süresince buralara bir daha cambazlar uğramadı. Bir ikisinin Anadolu’ya gittiği, orada çalıştıkları söylendi. Çünkü İstanbul boşaltılıyordu. Anadolu’da akrabası, tanıdığı olan aileler, yatak yorganlarını toplayarak kentten ayrılmaya başlamıştı. Mahallede her gün bir ev boşalıyordu. Trenlerle vapurlar tıklım tıklımdı. Kentte karartma vardı. Geceleri sokağa çıkılamıyordu. Pencereleri, ışık sızmaması için kalın battaniyelerle, kilimlerle örtüyorduk. Tramvayların lambalarıyla otomobillerin farları maviye boyanmıştı. Işıldaklar, her gece, karanlık gökyüzünü tarayarak düşman uçağı arıyordu. Canavar düdükleri çalıp hava alarmı verildiğinde sokaktakiler yol üstündeki sığınaklara koşuyor, evde bulunanlarsa evlerinin bodrumlarına kaçıyordu. Bizim evin bahçesinde de babamın kazdığı küçük bir sığınağımız vardı. Annem:

“Ne olursa olsun ben o mezara girmem,” diye diretiyordu.

Zaten o sığınak, gerçek hava akınlarından korunmak için yapılmıştı. Bugüne kadar olanlar alıştırmak içindi. Geceleri bütün ışıklar söndürüldüğünden bahçe sinemaları çalışmıyordu artık. Biz de denklerimiz hazır bekliyorduk. Karamürsel’e anneannemlere gidecektik. Dayımın gemisi de Gölcük’e gelmişti. Onun için o da oradaydı.

Biz gitmeye kalmadan savaş sona erdi. İlk iş, ışıldaklar yerlerinden sökülüp taşındı. Sığınaklar, taşla, toprakla dolarak zamanla kapandı. Üstlerinde yeniden ot bitti. Bu sırada cambazlar, birer ikişer boş arsalara gelmeye başladı. Karagümrük’te, Fatih’te, Çarşamba’da çadırlar kuruldu.

Draman’daki arsaya da geldiler. Burası hem hepsinden geniş, hem de ünlü bir yerdi. Bu konuda bir de Kasımpaşa’nın Bayram Yeri ünlüydü. En usta cambazlar orada tele çıkardı.

Draman’a gelenlerin arasında bu kez, kontla karısı gibi oyuncular yoktu. Beyaz atletli, beyaz pantolonlu, biri esmer, biri sarışın, sırım gibi iki genç cambazı andıran birilerini de görmemiştik. Toplulukta bir iki güzel kadın vardı. Onlar, yerde, varyete numaraları yapıp bacak gösteriyordu. Tek bir cambaz vardı. O da orta yaşlıydı. Artık göbek bağlamaya başlamıştı. Tele o çıkıyordu. Telin üstünde şöyle bir dönenip iniyordu. Telde yürürken elinden sırığını hiç bırakmıyordu. Bıraksa belki de düşerdi. Bir de aralarında boyuna terleyen şişman bir klarnetçiyle iyice zayıf bir dümbelekçi vardı. Bunlar, hem kadınlar oynarken çalgı çalıyor, hem de yerdeki oyunda rol alıyorlardı. Oynadıkları oyunsa bir şeye benzemediği gibi, klarnetçiyle dümbelekçinin soğuk soğuk komiklikler yapmaktan başka bir şeyden haberleri yoktu. Yanlarında palyaço da getirmemişlerdi. Arsayı tahta perdeyle çevirip içeri biletle adam sokuyorlardı artık.

Bunlardan olacak, tel, bana eskisinden daha kısa, daha da alçakmış gibi geldi. Belki ben büyümüştüm de ondandı. İlkokula gitmeye başlamıştım. Ya ötekiler, büyükler? Onlar, cambazla büsbütün ilgilenmez olmuştu. İzlemeye gelenler, hemen hemen çocuklardı. Eskisi gibi, Karagümrük’le Balat’taki ağbilerle ablalardan gelen pek yoktu. Çünkü hem Balat’takiler, hem Karagümrük’teki bahçe sinemaları, yaz geceleri, Ester Willams’ın renkli filmleriyle Judy Garland’lı, Fred Astaire’li güzel Amerikan müzikalleri oynatıyorlardı.

Bodrumdaki Hazine

Babam, iyi bir demirci ustasıydı. Demiri saatlerce harlı ateşin içinde tutar, kepçe gibi büyük demir potalarda eritirdi. Akkor halinde dövülen, şerbet kıvamında eritilen demirden yeni yeni eşyalar, kullanışlı, yararlı nesneler yaparlardı. Parkları çeviren renk renk parmaklıklar, onların ürünüydü. Çiçek işlemeli kocaman kocaman demir kapılar da onlarındı. En güzeli, parklardaki bütün salıncaklar onların elinden çıkardı.

Bu güzel iş uzun sürmedi. Savaş yılları gelip çatınca ortalıkta demir kalmadı. Hepsini savaşan ülkeler toplayıp tank, top, tüfek, bomba yapımında kullandılar. Eski çiviler bile toplanıp silâh yapıldı.

Ortalıkta bir tek paslı çivi bile kalmayınca, babamın fabrikası kapandı. O da işsiz kaldı.

Küçük evimizde annem, el makinesinde, mahalledekilere ufak tefek dikişler dikerek geçinmemize yardımcı olmaya başlamıştı. Babam da çok geçmeden bir fabrikada dokumacılık işi buldu. İşi bilmediğinden fabrikaya çırak işçi olarak girdi. Bu yüzden aldığı para çok azdı. Annemin dikiş dikerek yardımcı olması da yetmiyordu. Savaş yıllarında her şey ateş pahasıydı. Okulda doğru dürüst defter kalem bulamıyorduk. Kalemin kurşunları sertti, silik yazar, kağıdı yırtardı. Defterlerin kâğıtlarıysa samandan beterdi. Renkleri neredeyse siyahtı. Silgi hiç yoktu. Çünkü bütün silgiler eritilip savaş için kamyon lastiği yapımında kullanılıyordu.

Bir gün babam eve büyük bir sevinçle geldi. Elinde küçük küçük kesekâğıtları, gazete kâğıdından fişekler vardı. Kız kardeşimle ben, önce leblebi çekirdek sandık. Elinden almak istedik, vermedi.

“Bunlar tohum, bahçeye ekeceğiz,” dedi.

Biz, yüzüne şaşkın şaşkın bakarken annem,

“Efendi, ne tohumu, ne bahçesi?” diye kızdı.

“Basbayağı tohum işte. Bildiğin sebze tohumu. Ispanak, lahana, pırasa, havuç. Hepsinden var. Karnımızı bedavadan doyurmak için. Yazın da biber, domates, fasulye, patlıcan eker gül gibi geçinir gideriz.”

“Nane, maydanoz ekmeyi de unutma. Efendi, bunların yetişip bizi doyuracak hale gelmeleri günler, aylar alır. Hem ektiğin yerde bu dediklerin yetişir mi bakalım?”

“Neden yetişmesin?”

“Bahçe dediğin bir avuç yer. Güneş üstünden geçip giderken alttaki toprağa değmiyor bile.”

Annem doğru söylüyordu. Evin arkasında küçücük bir bahçemiz vardı. Hep karanlık olurdu. İçinde bir erik ağacı vardı. O da cılız mı cılızdı. Ağaç, ekşi mi ekşi erikler verirdi. Yeşilken yolunmazsa üst dallarda kalanlar, güneşi görünce sararır, tatlılaşırdı. Annem de onları toplar hoşaf yapardı. Bahçeden elde edebildiğimiz tek gelir o pırtlak eriklerdi. Yoksa bahçenin toprağı hep nemli olduğundan solucanla doluydu. Orada oynamazdık bile. Sokak daha güneşli olduğundan sokağa çıkardık. Bütün bunları babama anlatmak olanaksızdı. O kafasına koymuştu bir kez. Beş kuruş harcamadan bahçedeki sebzelerle bizi doyuracak, daha sonra bahçeye bitişik arsayı da bostan haline getirerek çıkardığı ürünleri komşulara satıp para kazanmaya bile başlayacaktı.

Ertesi gün pazardı.

Bütün aile bahçede toplandık. İlk kazma toprağa vuruldu. Nemli toprağın altından kıvıl kıvıl solucanlar çıktıysa da babam aldırmadı. Bir daha vurdu kazmayı. Bu kez, alttan kiremit parçaları çıkmaya başladı. İkinci, üçüncü kiremit parçasında babamın gözleri parladı. Heyecanla:

“Burada hazine var çocuklar,” dedi.

Kiremit parçalarını eline aldı.

“Bunlar, kırılan altın dolu küpün parçaları. O zaman altınlar da burada...”

Babam, kikir kikir gülerek ellerini birbirine sürttü. Kız kardeşimle ben, birbirimize sarılarak,

“Yaşasın, zengin olduk!” diye bağrıştık. Cılız erik ağacının çevresinde döndük.

Babam sessiz olmamız gerektiğini öğütledi. Onun da heyecandan içi içine sığmıyor, ama belli etmek istemiyordu. Annemse halimize için için gülüyordu. Kocasının iyimserliğini, sınır tanımayan hayalciliğini bildiğinden, gerçeği, çat diye yüzümüze vurdu.

“Üçünüz de delirmişsiniz. O kiremit parçaları, Fatih yangınında yanan evlerden kalma. Buraların eski yangın yerleri olduğunu, oturduğumuz evlerin yanan evlerin üstüne yapıldığını biliyorsunuz. Altını nereden çıkardınız?”

Bilgiçliğim tuttuğundan annemin sözüne karıştım.

“Ama buralarda Bizanslılar’dan kalma dehlizler, mağaralar da var. Bunu sen de biliyorsun. Yangın onlara bir şey yapmamış. Hazine niçin olmasın?”

Kız kardeşim ben sözümü bitirir bitirmez atıldı.

“Hem öyle mağaralar varmış ki, buradan giriyorsun, ta Yenikapı’ya, deniz kıyısına çıkıyorsun. İçinde kimbilir ne hazineler vardır.”

Babam, anneme,

“İste gördün,” dedi. “Çocuğunu okutup adam etmenin yararı bu. Tarihsel olarak burada hazine bulabileceğimizi sana da, bana da kanıtladılar. Aferin benim çocuklarıma!”

Annem, hayalimizi büsbütün yıkmak istemediği için,

“Aman siz de, ne haliniz varsa görün, ben karışmıyorum,” diyerek içeri girdi.

Babam, bahçeyi, bütün bir gün kazdı. Kaza kaza bodruma ulaştı. Ama oraya ulaşırken mutfak duvarı orta yerinden göçtü. Mutfakta toprağa gömülü olan su küpümüz parçalandı. Babam, bodrumu hızla kazıyor, bodrumdaki çukuru durmadan derinleştiriyordu. Çukurdan çıkan toprağı, iki küçük pencereden kürekle atarak sokağa yığıyordu. Soranlara da bodrumu düzelttiğini söylüyordu.

Bir süre sonra sokaktaki çocuklar, toprak tepeciklerini karıştırmaya, üstünde oyun oynamaya başladılar. Tüneller açıyor, topraktan evler, kentler kuruyorlardı. Akşam oldu, sokak lambaları yandı. Çocuklar hâlâ toprakla oynuyordu. Bir ara, toprağı en çok karıştıran çocuklardan birinin,

“Para buldum, para,” diye bağırması üzerine babam, bodrumdan kan ter içinde fırladı.

Sokak lambasının altındaki çocuk, ışıkta, parayı evirip çeviriyordu. Babam, çocuğun üstüne atılarak,

“Ver bakayım altınımı,” deyip parayı bir anda kaptı.

Çocuk, lambanın altına çöküp ağlamaya başladı. Babam, paraya baktı. Küflenmiş nikel bir onluktu bu. Dudak bükerek parayı çocuğa verdi. Çocuk sustu. Doğrusu büyüklüğü bir altın kadardı. Herkes kanabilirdi. Düşüne düşüne bodruma indi.

Babam, bodrumu gene kazdı. Çıkan toprağı sokağa yığdı. Toprağı karıştıran çocuklar, başka mahallelerden gelenlerle birlikte, gece karanlığında birkaç nikel onlukla bir iki küçük bakır ufaklık daha buldular. Kız kardeşimle ben de buldum. Öteki çocuklar gibi biz de bakkala koşup leblebi çekirdek, kuş lokumu, akide şekeri, karamela aldık. Bodrumdan çıkan hazine bu kadarla kaldı. Onları da, daha önce biz, kız kardeşimle ikimiz, yukardaki odanın tahta aralarından düşürmüş, karanlık bodrumda yitirmiştik. Şimdi buluyorduk. Evi baştan aşağı kazdıktan, delik deşik ettikten sonra.

Zaten babam da, hazine uğruna, her yanı alt üst olan evi, yeniden düzenleyip onarmaya yanaşmadı. Olduğu gibi sattı. Biz de kiracı olarak başka mahalleye taşındık.

Dokumacının Ölümü

Kapıdan girer girmez fabrikanın uğultusu kulaklarını buldu. Dış avlu, boşalan gececilerle, onların yerini almaya gelen gündüzcülerle dolmuştu. İki sıra halinde akıyordu işçiler. Kartların basıldığı saatin önünde beş altı saniyelik bir duraklama oluyordu. Ortalık aydınlanmamıştı daha. Gökyüzünün alacalı bir rengi vardı. Bacanın saldığı büklüm büklüm kara dumanlar, büsbütün karartıyordu gökyüzünü. Fabrikanın bütün ışıkları yanıyordu. Ardından:

“Derinlere dalmışsın Ahmet Aga!” diye bir ses duydu. Kartını çabucak basıp yürüdü. Bir iki kişi:

“Haydin, sallanmayalım!” diye söylendi.

Az önce arkasında seslenen arkadaşı, gelip koluna yapıştı.

“Bu ne dalgınlık yahu?”

Harmanda çalışan Osman’dı. İşi, kocaman yapağı çuvallarını, pamuk balyalarını sırtlamak. Aynı kasabadandılar. Ahmet, ufak tefek, çelimsizdi. Osman’sa enine boyuna, yapılı biri. Eskiden pehlivandı. Bileğini kimse bükemezdi. Şimdi koflaşmıştı. Ciğerleri yapağı tozu doluydu. Konuşurken boğazını temizler gibi kesik kesik öksürmek zorunda kalır, göğsü hırlardı.

“Aynı tramvaydaydık. Beni görmedin mi?”

“Bilmem, sabah mahmurluğundan olacak. Kalabalıkta etrafıma bakmamışım.”

“Ben sesleneyim dedim. Olmadı. Hem kalabalıktan yanına varamayacağımı düşündüm, hem kafanı öne eğmiş duruyor, kimseyi görmüyordun. Düşünüyor muydun, ayakta mı uyuyordun, anlamadım. Bir şey mi oldu?”

“Benim çözgü... Kopup duruyor lânet olası!”

Ana binanın iç avlusuna birlikte girdiler. Uğultu, biraz daha baskındı burada. Islak keçe kokuyordu avlu. Nemliydi. Dokuma dairesine, büyük, kalın demir bir kapıdan geçilerek girilirdi. Dokuma dairesi, hemen bulundukları kattaydı. Apre, bir kat üstteydi. Mermer merdivenlerle çıkılıyordu. Trabzanları pırıl pırıl cilalıydı. Müdür odası, idari bölüm de oradaydı. Yapağı bölümüyse bodrumda, yerin altındaydı. Demir bir asansörle karanlık bir boşluğa doğru inilirdi.

Dokumacıyla Osman, avlunun ortasında birbirinden ayrıldılar. Ayrı kapıların önünde durdular. Osman, düğmeye basıp demir asansör kapısının, duvar yarılırmış gibi, açılmasını beklerken dokumacı kulpuna yapıştığı koskoca demir kapıyı bütün gücüyle çekerek yarım araladı. Dokumacının araladığı kapıdan büyük bir gürültü fışkırdı. Osman gürültüye kulaklarını tıkamak üzereydi. Ayağının altındaki yer sarsıldı. Asansör durdu. Duvar yarıldı. Osman’ı içine çekti. Aynı anda, iki demir kapı da, arkalarından itiyormuş gibi, hızla üstlerine kapandı.

Dokuma dairesinde tezgâhlar, her günkü düzenli tıkırtılarıyla çalışıyordu. Dışarıya gök gürültüsü gibi yansıyan ses, burada duyulmuyordu. Dokumacı, sefertasını soyunma dolabına bırakıp mavi tulumunu ayağına geçirdi. Soyunma yerinde, ayağının ucuna kalkıp camın ardından yüzlerce tezgâhı, gözleriyle tarayarak kendininkini aradı. Çok geçmeden buldu onu. Uzaktan ışıldıyordu. O da onu görmüş gibi bir parıltı oldu tezgâhta. Gülümsemişti sanki. Pencerelerden girip çeliklerde yansıyan güneşin ilk ışıkları dokumacının gözünü aldı. Tezgâhın başında kimse yoktu. Yol yol iplik ırmaklarının aktığı öteki tezgâhlarda taraklar bir aşağı bir yukarı inip çıkıyor, tarakların bir an için araladığı iplikten çardakların içinde mekikler bir o yana, bir bu yana sekerek sıkı düğümler atıyordu. Kendi tezgâhında hiçbir kıpırtı yoktu. Güneşin ışığını yansıtıp duruyordu yalnızca. Tahta ayakkabılarını giydi. Boyu biraz daha yükselmişti. Hızlı hızlı tezgâhına doğru yürüdü. Aralardan geçerken bir iki kişi selâm verdi. Bakmadan aldı selâmları.

Tezgâhın başına gelince, kimse olsun olmasın, çevresini şöyle bir dolanırdı. Merhaba demek, kucaklaşmak gibi bir şeydi bu. Her gün yapardı bunu. Gececi Hasan ortada yoktu. Motor kapalıydı. “Bozuk olmasın sakın!” diye düşündü bir an. Şalteri indirdi. Motor çalışıyor, kasnak dönüyordu. Keyifli bir vınıltı çıkıyordu bu dönüşten. Bir süre dinledi. Sonra tezgâhın başına geçti. Mekiğe yeni bir atkı taktı. Yuvaya yerleştirdi. Avarayı açtı. Taraklar bir aşağı bir yukarı inip çıkmaya, mekik ipliklerin arasından bir o yana bir bu yana sekmeye başladı. Bir süre tarakların iniş çıkışlarını, mekiğin gidiş gelişlerini izledi. Yüreği ferahlamıştı. Tezgâh bozuk değildi. Peki bu herif ne demeye çalışmıyordu? Dokunan bölüme imzasını atmadığına göre paydos etmemişti daha. Nerede olabileceğini kestiriyordu. Avarayı çekti. Tezgâh durdu. Tahta ayakkabılarını betonda takırdatarak dokunan kumaş toplarının yığıldığı yere gitti. Düşündüğü gibiydi. Toplardan birinin içine girmiş horul horul uyuyordu.

Yakasından tutup ayağa dikti adamı. Hasan ondan hem daha genç, hem daha güçlüydü. Ama böyle suçüstü yakalanınca karşı koyamadı.

“Ne yapmak istiyorsun sen?” diye bağırdı dokumacı.

Burnundan soluyordu. Hasan, silkinerek yakasını kurtardı.

“Çürük olduğunu sen de biliyorsun. Kopuk bağlamaktan na şu parmaklarım nasır tuttu. Bak işte!”

Ellerini dokumacıya uzattı sertçe. Dokumacı, biraz geri çekildi. “Doğru! Ama bir şeyi unutuyorsun. Ben evliyim. Evde iki çocuk baba ekmek, baba şeker, baba balon, oyuncak diye her akşam üstüme tırmanıyor. Sen günlük şu kadar metreden haftalığını doğrulttun mu tamam diyorsun. Pazar günü bir sinema, bir gezme parası yetiyor senin için. Ondan sonra vuruyorsun kafayı.”

Hasan bu sözlerden utanır gibi oldu. Başını hafifçe eğdi.

“Çürüğünü işlemezsen sağlamını hiç bulamazsın. Bunu unutma. İki haftadır tezgâhta duruyor şu çözgü. On günde, bilemedin on beş günde kesseydik öteki arkadaşlar gibi sağlamını alırdık biz de.

Durdu, soluklandı dokumacı.

“Ama ne oldu? Sen işi asınca kopuk bağlamaktan ben de iş çıkaramaz oldum. İki haftadır her zamankinden az para götürüyorum eve. Ne hakkın var çoluğumun çocuğumun nafakasını kesmeye, ha?”

Son cümleleri bağırarak söylemişti. Sonra sakinleşti.

“Sen de benim gibi çalışacaksın arkadaş. Elbirliğiyle bu çürük çözgüyü bir an önce atmalıyız başımızdan. Anlaşıldı mı?”

Hasan, bir şey demedi. Başını salladı. Gözlerini ovuşturarak tezgâhlardan yana yürüdü. Dokumacı arkasından seslendi:

“Dur bir dakka!”

Hasan döndü. Dokumacı cebinden kırmızı dokumacı boyasını çıkardı.

“Al şunu,” dedi. “Gececiler çoktan paydos etti. Dokuduğun kadarını işaretle de git evde rahat bir uyku çek.”

O gün, çözgü yapmadığını komadı. Alttan üstten ikide bir koptu. Dokumacı, ağzıyla onca su püskürttü, ağırlıkları ayarlamaktan beli büküldü, gene de iplik, örümcek ağı gibi, tuttuğun yerden kopuyordu. Bütün gün, tezgâhın çevresinde fır döndü. Avarayı açtı kapadı. İplikleri tek tek bağlayarak çözgüyü sağlamlamaya, kumaşı da üretmeye çalıştı. Canı burnuna gelmişti. Bütün haftayı da böyle geçirdi.

Olmadık şeylere kızıyordu evde. Karısına olur olmaz çıkışıyor, çocuklarını azarlıyordu. Oysaki o, yaz akşamları, çocuklarını omuzuna alır, bahçede atçılık oynardı onlarla. Kışsa, eve kapanmışlarsa, güreş tutardı. Taklit yapar, gülünç öyküler anlatırdı.

Bütün keyfini kaçırmıştı şu çürük çözgü. Bir de sol böğründeki ağrı azıtmıştı bugünlerde. Eskiden de vardı. Seyrek olarak sancır, sonra geçerdi. Şimdiyse sol bacağı kasılıyor, ağırlıkları ayarlamak için çömelirken ya da ipliği bağlamak için çözgünün üstünden uzanırken iyice gerilmiş bir telin kopuşu gibi bir duyguya kapılıyor, böğrüne bıçak batar gibi oluyordu. Bundan irkiliyordu.

Çözgüyü dördüncü haftanın ortalarına doğru bitirebildiler. Aldığı para ona göreydi. Bu dört hafta içinde bir kere bile paydostan sonra Unkapanı’nda Yemiş’e uğrayıp kıçından yumuşamaya başlamış vuruk topatanlarla çatlak karpuzlardan götürememişti evdekilere. Ancak ekmeğe yetiyordu aldığı para. Vesikayla olduğundan onu da az veriyorlardı. Doyurmuyordu. Karısı, Karagümrük pazarı ile Çarşamba pazarından akşamüstleri tezgâhlar toplanırken kalmış sebzelerden ucuza ne bulabilirse onu pişiriyorlardı.

Dokumacı, çözgüyü cumartesi günü kesti. Aldığı avans haftalığını geçtiğinden hafta sonunda eline beş kuruş geçmediği gibi içeri borçlu kaldı. O hafta geceye dönüyordu. Pazar günü fabrika tatildi. Çözgüyü de kestiğinden tezgâhı silip yağladıktan sonra erkenden çıktı fabrikadan. Hava güneşli, sıcak ve güzeldi. Hemen eve gidemedi. Eli boş gitmekten sıkılıyordu. Sıkıntıdan terlemişti. Pazar da aynı sıkıntı içinde geçti. Hava yağmurluydu.

Pazartesi gününü, öğleye kadar evde uykuda geçirdi. Ter içinde kaldı. Karısı, sabahın köründe fabrikaların seslerine alışkanlıkla uyandıysa da kocasının işe akşama gideceğini düşünerek yeniden yattı uyudu. O gün, evcek geç kalkıldı. Anne, hep birlikte kaldıkları tek odalarında, çocuklarını gürültü etmeden doyurdu. Baba uyuyordu. Daha da uyuyacaktı. Onun için anne, çocuklarını bahçeye oynamaya gönderdi. Çocuklar odadan çıkınca, kapıyı içerden sessizce sürgüledi. Perdeleri inik duran yarı karanlık odada, parmaklarının ucuna basarak, yatağa gitti. Yorganın ucunu kaldırıp uyuyan kocasının koynuna girdi.

Kocasının yanından kalktığında saçları dağınıktı. Yüzü allanmıştı. Başını yemeniyle bağladı. Dudaklarını ıslattı. Kocasının kocaman ellerini kalçalarında duyuyordu daha. Kıpır kıpır ediyordu içi. Yatağa baktı. Kocası, yeniden uyumuştu. Ama artık terlemiyordu.

Hamamlık olarak kullandıkları yüklüğün kapısını açtı. Gazocağı orada duruyordu. Önünde çömeldi. Kibriti çaktı. Bir iki pompaladı. Ocak, az sonra tıslayarak yanmaya başladı. Üstüne vurulan kocaman tenceredeki suyu ısıtmaya koyuldu.

Eski konak bozması bir evdi oturdukları. Her odada başka bir aile barınıyordu. Her aile irili ufaklı üyeleriyle en azından beş kişiydi. Bunlara katılan çoğu bunak babaanneler, dedeler, anneannelerle kız kurusu teyzeler, halalar da cabası. Onun için gürültü patırtı hiç eksik olmazdı.

Kadın kocasını uyandırmamak için, odanın kapısını gürültü çıkarmadan yavaşça çekti. Sofaya çıktı. Sofa aydınlıktı. Güneş vurmuştu. Merdiven başındaki açık pencereden dışarı baktı. Bahçe kocamandı. Kelleşmiş top şimşirler dikiliydi. Ortada yıkık bir havuz vardı. İçini taşla tıka basa doldurmuştu çocuklar. İşte şimdi de taş atıyorlardı havuza. Gürültüleri yukarı kadar geliyordu. Onunkiler de katılmıştı aralarına. Gülümsedi. O da aşağı indi. Çocukların yanına uğramadan eski bahçenin kuytuluklarına yürüdü. Meyve ağaçları vardı burada. Ama ne dal, ne yaprak bırakmıştı kiracılarla çocuklar. Bahçeyi ot bürümüştü. Yer yer kır çiçekleri açmıştı. Gene de çiçekten, ottan çok çöp kokuyordu ortalık.

Kadın, konak bahçesini bitişik arsadan ayıran yarısı yıkık duvarın dibine çömeldi. Toprağı eşeledi. Beş altı yumru çıkardı. Eteğine koydu yer elmalarını. Ebegümeci topladı. Biraz sertelmişlerdi. Yaprakların arkaları iyice tüylüydü.

Çocuklar, bahçede oyuna dalıp gitmişlerdi. Kadın, odaya dönünce uyuyan kocasına sevecenlikle baktı. Sedirin altından bir gaz tenekesi çıkardı. Tenekenin içinde bulgur, tarhana, pirinç, mercimek gibi kuru erzak dururdu. Kesekâğıtların hepsi dibine inmişti. Biraz kırıklı pirinç ayırdı tepsiye. Bir iki tutam tarhana çıkardı. Sonra oturup bahçeden topladıklarını ayıklamaya girişti. Gazocağı tıslayarak yanıyordu.

Öğleyi biraz geçerek uyandı dokumacı. Karısına gülümsedi. Kadın,

“Su hazır, hemen gir!” diyerek yüklüğü işaret etti. Dokumacı, “Hı hı,” diye başını sallayarak yüklüğe gitti. Kapıyı kapattı. Az sonra çinko tabana çarpan suyun gürültüsü kapladı odayı. Kadın, o sırada perdeleri açtı. Dışarının bütün güneşi odaya doldu.

Dokumacı, kurunup giyindikten sonra kadın neşeyle sofaya çıktı. Pencereden sarkarak çocukları bahçeden çağırdı. Çocuklar gelir gelmez sofraya oturdular. Çorbayla ebegümecinden yediler. Suyuna ekmek bandılar. Gece için de babanın sefertasına pirinçli yerelması kondu. Evdeki tek somunun yarısı ayrıldı. Onlara dörtte bir, babaya, ağır işçi payı olarak, yarım ekmek veriliyordu.

İkindiye doğru, nevalesini alıp evden çıktı dokumacı. Sokakta yürürken fabrikayı, tezgâhını düşünüyordu boyuna.

Önce, her zaman yaptığı gibi tramvay yolundaki bahçeli kahveye gitti. Yeni çözgü var mıydı? Hasan çözgüyü bağlayabilmiş miydi? Nasıldı yeni çözgü? Yoksa çözgü yoktu da boş mu oturacaklardı? Kaç gün beklerlerdi? İçeri borçluydu zaten. Bir de yevmiye kaybederse? Hasan ne yapıyordu şimdi? Masaya oturduğunda bunları aklından geçiriyordu. Sonra kahve arkadaşları gazeteden haberler okudular:

“Alman orduları geriliyormuş.”

“Stalingrad’dan Almanlar’ı püskürtmüşler.”

Dokumacı, düşünceliydi.

“İyi mi, kötü mü?” diye sordu.

Tam bir karşılık alamadı.

“Gene de insanlar ölüyor, öyle değil mi?” dedi.

Sesinde belli belirsiz bir hüzün, bir acı vardı.

“Ölüyor, ölüyor da...” diye yarım yamalak bir karşılık verdiler.

Dokumacı, kahvecinin getirdiği sarı madenden şeker kadehi içindeki kuru üzümden bir tutamını ağzına attı. Üstüne demli çaydan bir yudum aldı.

Kahvenin bahçesindeki masalar, hemen hemen dolmuştu. Dokumacı, bahçeyi gölgelendiren yol kenarına dikilmiş iki koca çınarı gösterdi.

“Ortalıkta hiç serçe görüyor musunuz? Karga bile kalmadı. Kahveci, kuşları kovmak için ağaçlara taktırdığı çanları çalmıyor artık. Belki de söktürdü. Kulağınıza kuş cıvıltıları geliyor mu hiç?”

Çevresindekiler, hayır anlamında başlarını salladılar.

“Savaş bu işte. Her yere siniyor. Kuşlar gitmiş. Duvar dipleri kedi, köpek leşleriyle dolu.”

“İşsizlik, açlık, kıtlık cinayetlerin en büyüğü. Asıl savaş bu.” dedi biri. Bir başkası:

“Savaşta ölenler kurtuluyor bence. Acıyı bizler çekiyoruz. Kalanlar çekiyor,” diye tamamladı berikinin sözünü.

Dokumacı, gazeteyi arkadaşlarının elinden almış, resimlerine göz gezdiriyordu. Bütün resimlerde ateş ve kan vardı.

Kehribar ağızlığa takılı cıgarasını derin derin çeken emekli komiser bir suçluyu tokatlar gibi, dokumacının elindeki gazeteye bir tane vurdu. Gazete dokumacının elinden havalanıp yere düştü. Emekli komiser:

“Beşinci kol musunuz, nesiniz siz?” dedi. “Neler konuşuyorsunuz öyle? Bu meretlerin yarısı yalan yazar. Savaş bu. Hepsi olacak.”

Dokumacı, bütün kötülüklerin bir gün sona ereceğine inanıyordu. Bağırır gibi konuştu:

“Olmayacak işte. Kuşlar, geri dönecek bir gün, göreceksiniz.”

Ayağa kalktı. Kahvenin önünden gürültüyle geçen iki vagonlu Edirnekapı-Bahçekapı tramvayını izledi. Tramvay, top sahasına doğru uzaklaşırken gürültüyü de alıp götürdü. Dokumacı, komisere döndü:

“Bak,” dedi. “Ben oğlumu da, kızımı da okutacağım. Cahil kalmamaları için. Senin gibilere kanmalarını istemiyorum. Ben okumadım ama sana inanmıyorum. Onlara inanıyorum. Çocuklara demek istiyorum. Anladın mı şimdi?”

Kimseden bir karşılık beklemeden kahveden çıktı.

Tramvay yolundan yürüyüp karşıya geçti. Karagümrük’ün pazarıydı. Yan sokaklardan satıcıların bağrışları yansıyordu. Karısına para bırakamamıştı. Pazara gidemeyecekti. Bari yeni çözgü doğru dürüst çıksa. Elinde tuttuğu küçük sefer tasının sapını biraz daha sıktı.

Durakta, tramvayın gelmesini bekliyordu. Gökyüzünü tek bir bulut örtmüştü. Yarısı karanlığa bulanmıştı. Öteki yarısında kırmızımtırak bir ışıltı vardı. Güneş batıyordu. Her zamanki gibi gökyüzünde bir tek kuş bile görünmüyordu. Akşam olmuştu. Karanlığın korkusundan kuytulara sığınmıştı hepsi.

Dokumacı, fabrikaya paydostan önce vardı.

Daha tramvaydayken tramvayın karartılmış mavi ışıkları yandı. Sokaklar iyice karanlıktı. Evlerin perdeleri inikti. Dışarı hiç ışık sızmıyordu. Az sonra ışıldaklar işe koyulur, karanlık gökyüzünü, upuzun, ışıktan sopaları ile taramaya başlardı. Gecenin bir yerinden bir uğultu, bir çatırdama ya da homurtulu bir ses duyulur duyulmaz sirenler, kulakları sağır edercesine sürekli çalardı. Fabrikanın paydos düdüğü de sirenlere katılırdı. Fabrikanın düdüğünü öttürmesi bir şey değildi de, alarm verildiğinde, düdük ötmeye başlar başlamaz, bütün işçiler makineleri kapatarak sığınağa inmek zorundaydı. Dokumacının zoruna giden buydu.

Gündüzcülerin çıkmasını beklemeden dokumacı fabrikaya daldı. Tezgâhların düzenli gürültüsü, kulaklarında uğuldarken yüreğinde derin bir ferahlık duydu. Uçarı bir sevinçle çabucak soyundu. Çünkü içeri girer girmez tezgâhından yana bakmış, tarakların iniş çıkışlarından tıkır tıkır çalıştığını anlamıştı. Hemen tulumunu giyip tahta iş pabuçlarını ayağına aceleyle geçirdi. Ardından tezgâhın başına koştu. Çözgü su gibi akıyordu. Ağırlık inip kalktıkça çözgü yuvasında dönüyor, iplik ırmağı, rüzgârla harelenen su örneği, titreşerek tarakların arasından mekikteki iplikle sarmaşmaya koşuyordu. Mekik, her gidiş gelişinde attığı düğümlerine kimbilir kaç binincisini ekliyordu. Hasan, avarasının başında, gözlerini tezgâha dikmiş, önünde oluşan kumaşa dikkatle bakıyordu. Eliyle kumaşı okşarcasına sıvazlıyor, çıkıntı yapan bir düğümü, gergin kumaşın üstünden koparıp alıyordu. Kumaş, tertemiz ve pürüzsüzdü. Dokumacı, “Allah vere de bu gece ışıldaklar bir patırtı çıkarmasalar,” diye düşündü. Ne olursa olsun hızının kesilmesine razı değildi.

Hasan, başını kaldırdığında dokumacı yana kaydı. Görünmek istemedi. Yanda iki sandık dolusu atkı duruyordu. İkisi boşalmıştı. Atkı takılmış yedek bir mekik vardı birinin üstünde. Hasan, bir türkü tutturmuştu, avarasının başında. Tezgâhın tıkırtısına, mekiğin gidiş gelişlerine, tarakların iniş çıkışına uygun su gibi akan bir türküydü. Yılmazlığı, yenilmezliği, sevgiyi övgüleyen bir türkü.

Dokumacı, yüreği pırpırlanarak Hasan’a görünmeden ayrıldı tezgâhın yanından. Harman dairesine indi. Osman’ı buldu. Osman çalışıyordu. Makinelerin gürültüsünü bastırmak istercesine:

“Hayrola!” diye bağırdı.

Dokumacı, paçavraları didikleyen makinelerin yanından kenara aldı Osman’ı. Gürültü azalır gibi oldu. Elini omuzuna atıp dışarı çıkardı arkadaşını.

“Ne oluyor yahu?” diye sordu Osman. “Işıldaklar uçak falan mı düşürdü yoksa?”

Dokumacı, “Ne uçağı yahu?” dercesine elini salladı. Harman dairesinin demir kapısı açık kalmıştı. Gürültü hemen dar koridoru doldurdu. Burada içerdekinden hafifti ama saat tiktakı gibi tekdüze bir ses yansıyordu makinelerden. Bu da sıkıntı vermeye, birbirlerini kolaylıkla duymalarını engellemeye yetiyordu. Dokumacı, Osman’ın kulağına eğildi:

“Pazara Florya’ya kıra gidiyoruz. Haberin olsun!”

Osman, arkadaşının gözündeki ışıltıyı yakaladı. Gene de tam bir anlam veremedi.

“Bunun için mi indin buralara kadar?”

Dokumacı, başını salladı. Gözleri gülüyordu. Osman, gidip demir kapıyı ağır ağır itti. Gürültü kapının itilişindeki ağırlıkla, yavaş yavaş, harman dairesine geri döndü. Kapı, kapanınca da kesildi. Yerini, duvarları titreştiren bir vınıltı aldı. Dokumacı kıs kıs güldü.

“Bugünden hanıma ilet. Hazırlansın. Pita² Ayşe’den. Zeytinyağlı dolmalar seninkinden. Unutma, söyle...”

Osmanı’ı öksürük tutmuştu. Arada:

“Olur, olur da...” dedi.

Dokumacı:

“Anladım,” dedi. “Hurmaşisa³ neden yok diyorsun. O da var. Ama tatlısını pekmezle dökeceğiz. Şeker yok biliyorsun.”

Osman’ın öksürüğü geçmişti.

“Onu demiyorum canım,” diyerek derin bir soluk aldı. Dokumacı işi oldu bittiye getirdi.

“Tamam tamam, anlaştık. Geliyorsunuz. Ayşe çok sevinecek. Ha, az kalsın söylemeyi unutuyordum kaymak gibi bir çözgüm var. Görmelisin!”

Dokumacı, bunu söyledikten sonra, Osman’ın sırtına bir şaplak atıp demir ızgaralı dar merdivenlere koştu. Döne döne yukarı çıkan merdivenlerin ilk dönemecinde kaybolurken Osman, asansörü boşu boşuna aşağı çağırdığını ayırt etti. Kendi kendine gülümseyerek harman dairesinin kapısını araladı.

O hafta dokumacı en mutlu günlerini yaşadı. İlk gece, sabahın nasıl olduğunu anlamadı. Öylesine sarılmıştı işine. Yemeğini bile, yel gibi çalışan tezgâhı kapatmaya kıyamadığından, gözü makinede, avarasının başında, öyle ayaküstü kaşıkladı. Yüznumaraya bile ancak sabaha karşı bir kez gitti. Bütün bir gece tezgâhın yanından hemen hiç ayrılmadı. Pire gibi çevresinde döndü durdu.

Yalnız canını sıkan bir şey oldu. Böğründeki sancı, geceleri çalışırken iyice sıkıştırmaya başladı. Bazen düpedüz kıvrandırdığı oluyor, iki büklüm, olduğu yere çökertiyordu adamı. Hızı geçince de bir nabız gibi atıyordu ağrıyan yer. Hafta boyu sürdü bu durum. Ama pek aldırış ettiği yoktu. Bir haftaya kalmadan çözgüyü kesmek niyetindeydi. Hasan da umduğundan çok hızlanmıştı.

Dokumacı, perşembe günü avans aldı.

O gecenin sabahında fabrikadan çıkınca doğru Yemiş’e indi. Fabrika Süleymaniye’deydi. Yokuşu inince Yemiş’e varılıyordu. Motorlar Haliç’te sıralanmıştı. Hale kavun karpuz boşaltıyorlardı. Hamallar minare gibi üst üste yığılı sebze sandıkları sırtlarında, motorlardan rıhtıma uzatılmış daracık tahtaları yaylandıra yaylandıra mekik dokurcasına gidip geliyorlardı. Kavunlarla karpuzlar, motorlardan rıhtıma ikişer ikişer atılarak boşaltılırdı. Futbol topu gibi havada süzülen kavunlarla karpuzları uzun süre seyretti. Rıhtımdakiler, motorlardan atılan kavunlarla karpuzların birini bile yere düşürmeden, elden ele aktararak kavun karpuz sergilerine ulaştırıyorlardı. Sergiler, kavun karpuzla dolmuştu. Altın sarısı kavunlarla koyu yeşil karpuz tepeleri oluşmuştu. Bu tepeler, saydammış gibi güneşin ilk ışıkları altında pırıl pırıldı. Göz alıyordu. Adamların, bir sihirbaz ustalığıyla yere düşürmeden motordan sergilere sapasağlam ulaştırdıkları karpuzlarla kavunların arasından gene de çatlaklarla vurukları çıkıyordu. Dokumacı, motorların boşalışını her seyredişinde bu çatlaklarla vurukların nereden çıktığına şaşardı. Tuhaf gelirdi bu iş ona hep.

Dokumacı, sergicilerin sağlamları arasından bir kenara ayırdıkları çatlak karpuzlarla vuruk kavunların başına gitti hemen. Beşer tane seçip ayırdı. Çocuklar kimbilir nasıl sevinecekti. Onların sevinci, dokumacının yüzüne şimdiden yansımıştı. Karpuzlarla kavunlara gülümsüyordu. Hepsini önlerine koyacaktı. İşte hepsi önünüzde, yiyebildiğiniz kadar yiyin diyecekti. Karpuzu, çatladığı yerden eliyle ikiye ayırıp koyacaktı önlerine. İki elleriyle tutup ağızlarına götürdükleri karpuza yüzleri de gömülecekti. Sularını akıta akıta yesinler istiyordu. Yerde, ayaklarının dibinde küçük bir yığın meydana getiren kırkağaç kavunlarıyla yemyeşil Edirne karpuzlarına baktıkça gülümsemesi yayılıyordu yüzüne. Sergicinin:

“Hey hemşerim, paranı verdin, daha ne duruyorsun? Al, götür malını,” demesiyle kendine geldi.

Sergici, belki de onu küçük bir satıcı sanmıştı. Mahalle aralarında el arabasıyla satış yapan yoksul satıcılardan. Sergilerin önüne at arabaları yanaşmıştı. Boy boy karpuzlarla kavunların meydana getirdiği dağ gibi yığınlar, gelen arabalara yükleniyordu. Adam haklıydı. Ayağının dibindeki bu küçük yığınla, ötekilerin yanında, hem gülünç oluyor, hem de orada kalabalık ediyordu. Serin, taze eğreltilerin üstündeki yoksul bir tepecik oluşturan karpuzlarıyla kavunlarına bir daha baktı. Nasıl götüreceğini içinden ölçüp biçiyordu. Deminden beri onun için başlarında bekliyordu. Yanında büyük bir mendilden başka taşıyacak bir şey yoktu. O da alsa alsa üç karpuz ya da kavunu zor alırdı. Geriye kalanları koltuğunun altına nasıl sığdırsındı?

Ceketini çıkardı. Karpuzlarla kavunları, ceketinin içine doldurdu. Sergideki adam alaycı bir gülümsemeyle yaptıklarına bakıyordu. Ceketin düğmelerini ilikleyip kollarından bir bohça gibi bağladı. Sonra da bohçasını sırtladı. Sergideki adama dönüp göz kırptı.

Bohçası sırtında halden ayrılıp ara sokaklara saptı. Oradan Unkapanı’na çıktı. Sabahın ilk serinliği, ağır ağır yükselen güneşle basılıyordu. Unkapanı’ndan Zeyrek’e, oradan da Fatih’e yürüdü. Karagümrüğe geldiğinde güneş epeyce yükselmişti. Ter içindeydi.

Evlerinin bulunduğu yokuşu inerken kapının önünde oynayan çocukları, babalarını görüp koştular. O da gördü onları. Sırtına vurduğu kavun karpuz dolu ceketini unutup az daha iki kolunu birden açıp çocuklarını kucaklamaya koşacaktı. Boştaki eliyle, bacaklarına sarılan çocuklarının saçını okşadı. Yüzü, karşıdan vuran parlak güneşe yönelikti. Gözünü kırpmadan baktı. Sıcaklık, içini ılıttı. İki yanından gövdesini saran çocuklarıyla eve doğru yürüdü. Dar sokak güneş içinde apaydınlıktı. Sokağa gülümsedi.

O hafta hemen her yemekte biber, kabak, patlıcan kızartmaları, etli yaprak dolmaları, köfte, kızarmış patates yediler. Patatesli kol böreğiyle hurmaşisa da yaptı karısı. Teldolap tıka basa dolduruldu. Dokumacı, merdiven altındaki yarı karanlık bir köşeye çakılı olan dolabın başına sık sık gitti geldi. Tatlıdan, börekten atıştırdı. Üstüne de dolabın altında duran koca küpten bakır maşrapayla kana kana su içti. Suyu buz gibi tutuyordu merdiven altındaki sırlı küp.

Daha cumadan, pazara yapacakları kır gezintisinin hazırlıklarına başlandı iki evde de. Osman’ın karısı da, dokumacınınki de yemeklere sıvanmıştı. Osman, evde büyük bir uçurtma bile yaptı. Çatması, kuyruğu, terazilemesi tam iki gecesini aldı. Fabrikadan koca bir yumak sağlam ip getirdi. Osman, ikinci gece, uçurtmanın ipini gerdirip baktı. Gece yarısına doğru uçurtmayı alıp çocuklarıyla bahçeye çıktı. Küçük bahçede koskoca uçurtmanın uçuşunu sınarken gecenin karanlığı siliniyor, masmavi bir gökyüzüne doğru kuşlar kanat çırpıyordu.

Dokumacı, bir saniye bile, tezgâhının başından ayrılmadan çalışıyordu. Şimdiye kadar dokuduklarının en pürüzsüzünü, en sıkısını, en sağlamını dokuyordu. Kendi sıcaklığından bir şeyler katıyordu kumaşa sanki. Dokunan bölümü eliyle yokladığında bir ılıklık yayılıyordu kumaştan. Işık vuran yerleri altın gibi, gümüş gibi parıldıyordu. Dokuduğu iplikten başka bir şeydi sanki.

Cumartesi gecesi, gece yarısını biraz geçerek kesti çözgüyü. Paydosa daha çok vardı. Tezgâhı, öylece pazartesi sabahına kadar boş bırakmayı içi götürmedi. Oysaki, çözgüyü kestiğinden, sabahı beklemeden gidebilirdi. Sanki makine, onu boş bıraktığı için ilenecekti arkasından. Makinenin boş kalışı, bütün bir pazar günü aklını kurcalayacak, kır gezintilerini de zehir edecekti. Osman’la yüzerken yapacakları yarıştan, tutuşacakları güreşten, çocukların dört gözle bekledikleri uçurtma uçurmaktan hiçbir tat alamayacaktı. İyisi mi, elde hazır çözgü varken, değiştirmeliydi. Yeni çözgüyü bağlamalı, tezgâhı çalıştırarak bir iki metre olsun işleyip öyle bırakmalıydı. Pazartesi sabahı işe geldiğinde, avaraya asılır asılmaz, tıkırdamalıydı makine. Makinesi de, o da istim üstünde olmalıydılar her zaman.

Çözgüyü kesmek o kadar güç değildi de, çözgü bağlamanın kimi güçlükleri oluyordu. Çözgü denen, iplik sarılı dev makarayı, en az iki kişinin kaldırıp tezgâhtaki yuvasına oturtması gerekiyordu. İplik sarılı demir makara, yuvada ağır ağır dönerek çözülür, kumaşlaşacak iplikler taraklardan süzülüp mekiğin ipliğiyle düğümlenirdi.

İşte ne olduysa çözgüyü yerine oturturlarken oldu. Bitişik tezgâhtaki arkadaşının yardımıyla çözgüyü bağlayacaklardı. Ama ağır çözgünün bir yanına daha yapışır yapışmaz yürü sarardı dokumacının. Arkadaşının şaşkın bakışları arasında hemen olduğu yere çöktü.

Dokumacı, gözlerini hastanede açtı. Başında karısı duruyordu. Odada Osman vardı. Çocuklar, Osman’ın karısına bırakılmıştı. Bir apandisit krizi geçirmişti. Yarın sabah ameliyat edeceklerdi. Şimdi buz torbası koymuşlar, ağrıyı dindirmişlerdi. Osman’ın anlattıklarını sessizce dinledi dokumacı. Karısı, kolonya ile saçlarını ıslatıyor, elini alnında serin serin gezdiriyordu. Üzgündü kadın. Osman da bezgin duruyordu. Dokumacı, bunca üzüntülü durmalarına bir anlam veremiyordu. Osman’a Hasan’ı bulmasını söyledi. Osman şaşırdı:

“Ne yapacaksın Hasan’ı?”

“Tezgâhı soracaktım,” dedi dokumacı. Biraz boğuktu sesi. “Bomboş kaldı biliyorsun. Hemen bul Hasan’ı, gitsin çözgüyü tamamlasın. Bağlayınca da gelip bana işin nasıl gittiğini haber versin. Unutma!”

Dokumacı, ameliyattan sonra üç gün yaşadı. O üç gün de çözgünün bağlandığından ve işin iyi gittiğinden haberi oldu. Hasan her gün hastaneye uğradı. Çözgünün rengini, atkı sayısını, saatte kaç mekik atabildiğini, hepsini bir bir anlattı dokumacıya. Hasan anlattıkça, dokumacı, tezgâhının başındaymışçasına mutlu oluyor, gülümsüyordu.

Bayağı kendine gelmişti dokumacı. Ameliyatın üçüncü günü kocasının iyileşmekte olduğunu sanan anne, oğlunu, babasını görmeye getirtti. Oğlanı hastaneye sokmadılar. Dayısı, bir süre bahçede oyaladı çocuğu. Sonra bir hastane hademesinin yardımıyla hastanenin arkasına dolandılar. Babasını illaki görmek istiyordu çocuk. Dokumacının yattığı oda, birinci kattaydı. Pencereye tırmandırdılar çocuğu. Pencerenin arkasından birbirlerini gördü ikisi. Pencere kapalıydı. Açılmıyordu. Dokumacı, oğlunu camdan kendine bakıyor görünce yarım doğruldu. Güldü oğluna. İçinde yattığı yatağın apak örtülerini işaret etti. Ne dediği duyulmuyordu ama, çocuk anladı:

“Gördün mü, senden önce sünnet ettiler beni! Sen daha bekle!” diye gülümsedi.

O sırada dayısı ile hademe, doktorlarla hemşireler görür korkusuyla çocuğu aşağıya, bahçeye çektiler.

Bahçeye indirilen çocuk, camın arkasından da görmüş olsa babasının görüntüsünü yitirdiğinden, bir daha da göstermeyeceklerini bildiğinden ağlamaya başladı. Götürülürken hademeyle dayısının elinden kurtulup son bir çabayla duvara koştu. Tırmanmaya çalıştı. Biraz yükseldikten sonra kayıp yere yuvarlandı. Dayısıyla hademe onu yerden kaldırdığında ağlamıyordu.

Dokumacı öldüğü sabah, Hasan yanındaymış. Gececi olduğundan fabrikadan dönerken uğramış. Her günkü gibi çözgüyü, rengine, atkı sayısına, saatte kaç mekik attığına kadar anlatırken dokumacının öldüğünü anlayamamış. Öylesine güleç bakıyormuş.

Yazarın Notu:

Dokumacının ölümüyle babamın yaşadığı günler sona erdi.

Dokumacının ölümünden hemen sonra, güzel bir rastlantıyla, dünyada savaş bitti. Barış ilan edildi. Sanki dokumacının mutlu ölümü, iyimserliği sağlamıştı barışı. İlk anda insana öyleymiş gibi geliyor. Oysa ki dokumacı, ne atom bombasını, ne de Nagazaki ve Hiroşima’da yok edilen yüzbinlerce insanı biliyordu. Ayrıca dokumacının barışla birlikte sürüp gidecek olan savaş kışkırtıcılığı içinde geçirdiğimiz günlerimizden de haberi olmayacaktı. Toplu ve tek tek öldürümler, açlıklar, işsizlikler, haksızlıklar, tutsaklıklar, işkencelerle gene kan ve ateş yumağı içinde geçecek barış günlerini ise hiç bilmeyecekti. Onları biz yaşıyoruz, anlatmak bize düşer.

Aradaki Günler

Yazmacı Tahir Sokağı’ndan

Kırık Dökük Öyküler

Sokağın başına gelinceye kadar daha önce buraya gelmiş olabileceğimi hiç düşünmemiştim. Benim doğup büyüdüğüm mahalle öbür yakada, kentin eski ve yoksul kesimindeydi. Burasıysa oldum bittim kaymak tabakanın oturduğu yerlerdi. Eskiden paşalarla paşazadeler otururdu; şimdi de tüccarlar oturuyordu. Pırıl pırıl boyalı villalarla köşklerden, sık ağaçlı bahçelerden, bahçeleri bezeyen türlü renkteki, türlü kokudaki çiçeklerden, denize uzanan yalılardan belliydi. Surların içindeki eski kentte oturan benim gibi birinin buralarla bir ilişiği olamazdı. Tek ilişkim, kırk yılda bir Adalara gitmeye kalktığımda ya da Ada’dan dönerken, vapur daha sık olduğundan, bu yolu seçmekti.

Ada’ya gidiş dönüşlerim sırasında Bostancı iskelesine gidiş gelişlerimle kimbilir kaç kez bu sokağın önünden geçip gittim de görmedim.

Adını bir kâğıda yazıp yarı buçuk tarif ettiklerinde hatırladım birden.

“Bu Yazmacı Tahir Sokağı dediğiniz iskeleye giderken sağda, bahçeli, büyük kahvenin yanından sapılan sokak değil mi?”

“Evet evet! Mendireğe bakan sokak. Bağdat Caddesi’nin tam arkasında. Kadıköy dolmuşları da oradan kalkıyor. Kıyı boyunca uzanır. Ta Suadiye’ye kadar.”

“Tamam! Yazmacı Tahirliği şimdi daha iyi anlaşılıyor. Yalı sokağı olduğuna göre, bir zamanlar burada, yazmalarını, boyası çıkmasın diye denizde yıkayıp kıyı boyunda kurutan ünlü bir yazmacı vardı demek. Adı da Tahir’di elbet. İri yarı, tek başına yaşayan bir adamdı. O zamanlar kıyı boştu. Boydan boya kayalık ve kumluktu. Sabahları güneş vurdu mu kurutulmak üzere kıyı boyunca serilmiş yazmalarla tam bir renk cümbüşüne bürünürdü ortalık. O zamanlar köşklerle yalılar hem daha az, hem...”

Soluksuz sürdürecektim öyküyü. Bu sokakta yaşadığına yüzde yüz inandığım Yazmacı Tahir’i, sokağını en küçük ayrıntısına kadar anlatacaktım. Bırakmadılar.

“Önce git bir gör,” dediler. “Ondan sonra dilediğin gibi anlatırsın.”

Haklıydılar. Gerçekçi bir yazar olduğuma göre kurmacaya yer yoktu. Öyküyü Yazmacı Tahir’in kişiliğine uygun bir biçimde geliştirecek olsam da güzelim düşlemelerimi bir kenara iterek buraya kadar gelmem gerekiyordu. Görerek yazmam için. Görerek düşlenebileceğini unutmuş olmalılardı.

Her neyse, Bostancı’ya ilk kez, Bostancı’yı görmek için gelmiştim. Her zamanki gibi otobüsten indim. İskeleye yöneldim. İlk kez, iskeleye varmadan, kahvenin önünde adımlarımı yavaşlattım. Yazmacı Tahir Sokağı’nın başına gelip durdum. Sokak, benim durduğum alt baştan yukarı doğru, orta yeri hafifçe çukurlaşıp bel vererek, ip gibi uzanıyordu. İlk izlenimim bu oldu. Sokağın iki yanında, ipe dizili tespih tanelerini andıran renk renk otomobiller sıralanmıştı. Kıyı yönü olduğunu sandığım sokağın bana göre sol yanı boyunca da, sağ yana düşen Bağdat Caddesi yönünde de kesme beton yapılar yükseliyordu. Aralarda kısa sürede betona kesecek tozlu yıkıntılar görülüyordu. İki yandaki yaya kaldırımları kum, kireç, tahta parçaları gibi yapı artıkları kaplamıştı. Sokağın iki yanını kapatan beton bloklar öylesine yeniydi ki her yanı çiğ beyaza boyamıştı. Beton blokların geniş yüzeyleriyle sayısız camlardan, iki sıralı otomobillerin çeliksi ışıltılar veren boyalarından yansıyan güneş, göz açtırmıyordu. Onun için sokağın bu başı bir çöl görünümündeydi. Yakıcı ve kupkuru. Ne deniz, ne ağaçlar, ne eski bahçeler, ne gölgeliklere sokulmuş köşkler, hiçbiri yoktu. Yalılar görünmüyordu zaten. Yalnız mavi gök ve sonsuza doğru uzayıp giden yol.

Köşedeki kahvenin beton duvarlı yan yüzeyiyle bitişiğindeki özentili bir yapıya sahip restorana da vuruyor sokağın güneşi. Ama ikisi de korunuyor bu yakıcı güneşten. Kahvede soğuk biralarla karışık dondurmalar gidip geliyor. Tentelerin altında demli çaylar, bol köpüklü kahveler, renk renk gazozlar içiliyor. Restoransa kilitli kapılarının sarı, madeni tokmaklarıyla renkli camlarından, cilalı tahtadan oluşan kaygan yüzeyinden kızgın güneşi yüzgeri ettirerek açılmak için akşamı, sokağın gölgelenmesini bekliyordu. Şimdi uykudaydı. Ölüydü. Gece, dirilip coşacaktı. Çalgı çağanak. Sabaha kadar vur patlasın, çal oynasın. Sabahleyin herkes, gündüzki yorgunluklarının ağırlığı altında güneşin bezdirici sıcaklığına karşı güçlükle gözlerini açmaya çalışırken onlar, restoranı dolduranlar yarı sarhoş yataklara serilecekti. Güneş batana kadar ak çarşaflar altında uyuyacaklardı.

Sokağın ilk anda insana ölüymüş, bomboşmuş, bırakılmış gibi gelmesi bundandı belki de. Bütün yazlıklardaki sokaklar gibi.

Bu yüzden, ben de, başlangıçta sokağı bırakıp gitmeyi düşündüm. Gündüzün acısını çekenlere aldırmaksızın buraya ne diye gelmiştim? Ne işim vardı burada? Tam dönecekken durdum. Bahçe içindeki bir yıkıntıydı beni durduran. Mendireğe açılan küçük aralığı geçmiştim. Küçük iki kulübe vardı aralıkta. Birinin üstünde kargacık burgacık bir yazıyla ‘Denizciler Derneği’ yazıyordu. Önünde akşamdan kalma, sönmüş, paslı bir teneke mangal, kullanılmış kapkara bir ızgara duruyordu. Oraya buraya deniz gereçleri serpilmişti. Biraz ilersi iskeleydi. Mendireğin durgun denizine açılıyordu. İki kişi bir motorun şaftını takmaya uğraşıyordu tekneye. Yerde bir kanadı kırık bir pervane. Kıyıda yosun tutmuş çekekler. Çekilmiş sandallar. Adamların sakalları uzamıştı. Yüzlerinin, gündüzün acısı, denizin tuzuyla kavrulduğu belliydi. İskeleye bağlı motorların birinde iki denizci daha vardı. Pırıl pırıl boyalı tekneyi akşam için temizliyorlardı. Aralarında konuşan tek kişi yoktu. Sessizce cıgaralarını çekiştiriyorlardı. Mendireğin tam karşısındaki aralığının uzantısı Bağdat caddesini görüyordu. Oraya dolmuşlar sıralanmıştı. Yolcular, Bağdat Caddesi’nden gelip aralıkta biniyordu dolmuşa. Öndeki dolunca şoförü yudumladığı çayı yarım bırakıp arabasını gazlıyordu. O sırada arkadaki araba onun yerini alıyor, şoförü, yarım bırakacağı çayını söylüyordu. Bağdat Caddesi’nden aralığa gelenler bir türlü bitmiyordu.

Önünde durakladığım yıkıntı da çok geçmeden betonlaşacaktı. Bu belliydi. Ama şimdilik tozlu ağaçları, darmadağın olmuş bahçesiyle eski günlerini yaşamayı sürdürüyordu. Daha önce buraya gelmiş olabileceğimi işte bu sırada düşündüm.

Dayım askerdi. Çakı gibi bir bahriyeli. Mavili beyazlı paleti, rüzgâr estikçe sırtından havalanırdı. Şapkasının siyah kurdelesinde altın harflerle geminin adı yazılıydı. Dayım, askerlik yaptığı geminin komutanının emir eriydi. Ben, üç dört yaşlarındaydım. Çarşamba’da oturuyorduk. Dayım izinli geldiğinde beni gezdirirdi. Çarşamba’nın Haliç’e bakan sırtlarına götürürdü hep. Açıklık, güzel bir yerdi orası. Oradan denize bakardık. Eliyle bana karşı kıyıyı, Kasımpaşa yörelerini, Camialtı Tersanesi’ni gösterirdi. Gülümseyerek:

“Benim gemiyi görüyor musun?” derdi. “Tam şurada. Parmağımın ucunda. Bakıma aldılar onu şimdi...”

Ben yalnız parmağının ucunu görürdüm. O benim gemiyi görüp görmediğimi anlayamazdı. Uzun uzun gemisini anlatırdı. Bana haşlanmış mısır alır; ben onu kemirirken o anlatmasını sürdürürdü. Anlattıklarından pek bir şey anlamadığımı da bilmezdi. Çünkü hiç ses çıkarmadan sonuna kadar, anlatmaktan yoruluncaya kadar dinlerdim anlattıklarını. Genizden gelen bir sesi vardı. Bu sesten hoşlanırdım. Çoğunu anlamasam da bir masal tadı alırdım anlattıklarından. Bir gün bana:

“Anlattıklarıma boşver sen,” dedi. “Her şeyi gözlerinle görmek ister misin?”

“Gemiyi mi göstereceksin?”

“Iıh! Kaptan babanın evine götüreceğim seni. Cennet gibi bir yer orası. Gör bak! Gitmek ister misin?”

Gözlerimi sevinçle kısarak başımı salladım. ‘Kaptan Baba’ dediği, gemisinde emir erliğini yaptığı komutanıydı. O gün annemden izin aldık. Fatih’ten tramvaya bindik. Köprüyü tramvayla geçtik. Çok kalabalık vardı. Tramvay, çan çan diye çan çaldı hep. Deniz kocamandı. Cıyak cıyak bağrışarak vapurların, gemilerin direklerine konan büyük, beyaz kuşlar havada uçuyor, denize dalıyordu. Dayım, bu kuşlara ‘martı’ dendiğini söyledi. Bindiğimiz vapur kalabalıktı. Üste çıktık. Vapurun burnuna gittik. Dayım gibi başka askerler de vardı. Burası açık bir yerdi. Rüzgâr esiyordu. Dayımın mavi-beyazlı paletinin havalandığını, uçlarının uçuştuğunu, omuzuna pat pat vurduğunu o zaman gördüm. Dayım, yüzünü denize dönmüştü. Cıgara içiyordu. Öteki askerler de aynısını yapıyordu. Dayımla vapurda hiç konuşmadık. Yalnız o, bir ara yüzünü bana dönerek denizin ortasındaki Kız Kulesi’ni gösterdi. O sırada vapur Kız Kulesi’nin yanı başından geçiyordu.

Vapurdan inince yine tramvaya bindik. Ama bu tramvayın her yanı açıktı. Öteki gibi pencerelerinde camları yoktu. Zangırdamıyordu. ‘Yazlık tramvay’ diye düşündüm kendi kendime. Dayıma sormak istemedim. Yol boyunca bu da, öteki gibi, çanını çalıp durdu. Tramvaydan Bostancı’da indik. Dayım öyle dedi. İndiğimiz yerde büyük bir çınar ağacı vardı. Geldiğimiz tramvay, buradan dönüyordu. Çanını en çok dönerken çalıyordu. Gölgelik, genişçe bir alana inmiştik. Alanın arkası tren istasyonuydu. Trenler gelirken uzun uzun düdük çalıyorlardı. Olduğumuz yerden deniz görünüyordu. Orada da bir vapur iskelesi vardı. İskeleye doğru yürüdük biz. Ben, yeniden vapura bineceğimizi sanıyordum. Daha doğrusu vapura binmek istiyordum. Vapurdan çok hoşlanmıştım. Ama istediğim gibi olmadı. İskeleye varmadan iki yanı ağaçlıklı, iyice gölgelenmiş bir sokağa saptık.

Bundan sonrası düş gibi bir şeydi benim için. Çok mu az mı yürüdük bilmiyorum. Dayım, çamlar arasından sivri çatısı görünen bir köşkün önünde durdu. Köşkün türlü çiçeklerle bezeli, havuzlu, koskocaman bahçesine, çakıltaşlarıyla süslü bir yoldan yürüyerek girdik. Biz içeri girer girmez köşkten iki güzel kız çıktı. Beni kucaklarına alıp bakkala koşturdular. Ne kadar çikolata, şeker, kurabiye istediysem aldılar. Ne istediysem verdiler. Bir tanesi kucağından bırakıyor, öteki alıyordu. Bakkaldan köşke döndük. Dayım ‘paşa’ dediği amiralinin yanındaydı. Ben bahçede kaldım. Kızlar, havuzun yanındaki şezlonga oturttular beni. Önüme oyuncaklar koydular. Dayım, bir ara pazara gidip geldi. İçleri meyve ve sebzeyle dolu iki ağır sepetle döndü. Bir ara da tahta parmaklıklı bahçe kapısını boyadı. Ben, kızlarla havuzun başındaydım. Havuzun fıskiyesinden sular fışkırıyor, fışkıran sular beyaz bir topu bir aşağı, bir yukarı indirip kaldırıyordu. Yorgunluktan, mutluluktan topun iniş çıkışına baka baka uyumuşum. Uyandığımda akşam serinliği çıkmıştı. Kızlar, yemem için ekmekle sahanda pişmiş yumurta getirdiler. Elleriyle yedirdiler. Sonrasını bilemiyorum; orada mı kaldık, yoksa eve mi döndük? Dayım, oraya birkaç kez daha götürdü beni. Dayımın insanlıklarını dilinden düşürmediği paşayı da, paşanın karısını da hatırlamıyorum. Ama o iki kızı hiç unutmadım. İkisinin de kısa kesilmiş, dümdüz sarı saçlarını, mavi parıltılar saçan, bir su duruluğundaki gözlerini unutamam. Hele beni ikide bir kucaklayıp kucaklayıp öpüşlerinin tadını bir daha bulamadım dersem yalan söylemiş olmam. Dayım, sonraları, “Kaptan Baba’nın kızları...” diye anlattıydı onları. “Dünya ahiret bacılarım olsun, ikisi de çok güzel kızlardı.” derdi. “Kaptan Baba’yla hanımı oğlu gibi severlerdi beni. Kızlar da ağabey derledi bana. Ben de onları kardeş bellemiştim ha... Ah, ne güzel günlermiş o günler! Deli gençlik işte!” Bunları anlatırken dayımın sesinin buğulandığını sezer, bakışlarının dalgınlaştığını görürdüm. O köşke oralarda ‘Kaptanın Köşkü’ dediklerini de dayımdan duymuştum.

Bildiğim, hatırladığım bunlar. O zaman geldiğimiz sokak bu sokaktı bence. O köşk de buralarda olmalı.

Aradan yıllar geçti. Büyüdüm. Dayım, askerliğini de amiralini de unuttu. Büyük Ada’da yazları manavlık, kışları da balıkçılık yapıyordu. Bir gün olsun, karşı karşıya oturdukları halde, Bostancı’dakileri soramadım. O da anlatmadı. Eskileri düşünecek vakti olmuyordu belki de.

Ortaokula başladığımda İkinci Dünya Savaşı yeni bitmişti. Kıtlık yıllarında büyüdüğümüz için çoğu öğrencilerin ciğerleri zayıftı. Ben de incecik bir çocuktum. Verem taramacılar yaz kampına ayırdılar beni de. Kampın yöneticisi cimnastik öğretmenimiz Nevzat Bey’di. Kampa alınmıştık ama herhangi bir kamp yerimiz yoktu. Akşamları evlerimizde kalıyor, gündüzleri hocamızın arkasına takılıp deniz kıyılarına, çamlıklara, kırlara gidiyorduk. Kumanyamız: yumurta, köfte, zeytin, peynir, domates, salatalık, meyve gibi şeyler okulda hazırlanıyordu. Her sabah okuldan paketlerimizi alıp kentin çevresindeki yakın dinlence yerlerini boyluyorduk. Okulda çok sevdiğim bir tarih öğretmenimiz vardı. Sapsarı saçlı, masmavi gözlü. Oldukça da güzel. Çalışkan bir öğrenci olduğumdan o da beni çok severdi. Kamp gezilerimizden birinde yolumuz Bostancı’ya düştü. Dayımla gelişlerimdeki uzun aradan sonra, ikinci kez geliyor sayılırdım. Cimnastik öğretmenimiz, büyük çam ağaçlarının gölgelendirdiği, ortasında havuzu olan güzel bir köşkün bahçesine götürdü bizi. Ahşap köşkün sivri çatısını görünce yüreğim güm güm atmaya başladı. Bu köşk, o köşk olabilir miydi? Köşkün renkli camlı kapısından bizi gülerek karşılayanın tarih öğretmenimiz olduğunu gördüğümdeyse yüreğim duracak sandım. Hepimizi teker teker öptü öğretmenimiz. Sırtında yazlık, açık bir elbise vardı. Sarı saçlarını arkaya toplamıştı. Bahçenin ortasına büyük bir örtü serdi bizim için. Üstünde paketlerimizi açtık. Sonra, hep birlikte, güle oynaya yedik getirdiklerimizi. Ben hep sevgili öğretmenime bakıyor, lokmaları çiğnemekte de, yutmakta da güçlük çekiyordum. Öğretmenim, Kaptan Baba’nın beni küçükken bakkala götüren, sarılıp sarılıp öpen kızlarından biri olmasındı sakın. Onun için gözlerimi bir türlü yüzünden ayıramıyordum. O da, bu sürekli bakışlarıma yalnız benim sezebileceğim incecik bir gülümsemeyle gizlice karşılık veriyordu. Ah, o kızlardan biri olmasını ne çok istiyordum. İçimden ağlamak geliyordu. Ama bir türlü o mu, değil mi diye soramıyordum. Okulu bitirip birbirimizden ayrılıncaya kadar da soramadım bunu.

Yemekten sonra, başta cimnastik öğretmenimiz olmak üzere, soyunduk. Mayolarımız altımızdaydı. Cimnastik öğretmenimiz şişman, göbekli bir adamdı. O önde, biz arkada, birerle kolla köşkten çıkıp Bostancı asfaltında, Küçükyalı’ya doğru koşarak ısınma hareketi yaptık. Sonra da otomobillerin vızır vızır geçtiği asfalttan aşağı inip denize girdik. O gün, akşama kadar, orada kaldık.

Köşk, belki de aynı köşk değildi. Ama sevgili tarih öğretmenim Kaptan Baba’nın kızı olabilirdi. Ben öyle olmasını istediğimden bu düşünceyi kendime sakladım hep. Bu varsayımın mutluluğunu da, yıkıntısını da kimseyle paylaşmak istemiyordum; dayıma Kaptan Baba’yla kızlarının sonradan ne oldukları, neler yaptıkları konusunda soru sormaktan kaçınışımın tek nedeni buydu. O da, ben de susarak yaşadıklarımızı içimize gömdük. Acısını da, mutluluğunu da.

Sokağı görmeye karımla birlikte gitmiştim. O, bu öyküyü dinleyince çok duygulandı.

“Artık aradığımız bir şey var Yazmacı Tahir Sokağı’nda,” dedi. “Bu senin çocukluğun da olabilir, yıkıntıdan kurtulup ayakta kalabilmiş Kaptanın Köşkü de.”

“Kimbilir belki de, saçları artık aklaşmış da olsa öğretmenim ya da Kaptan Baba’nın kızlarıyla karşılaşırım. Bunca yıl sonra birbirimizi tanıyabilir miyiz bilemem.”

Ne olursa olsun, görmek istediğimiz bir şeyler vardı artık. Geçmişte yaşanmış, bugün yaşanan, yaşadığımız bir şeyler.

Bu düşünceyle sokağın üst başına doğru yürümeye koyulduk.

Deniz görünmez olmuştu. Yan yana, arka arkaya sıralanmış blok apartmanlar, deniz yönünü kapatıyordu. Sokağın üstüne çökermişçesine iki yanı da kapatan beton blokların arasından geçtik, koskoca bahçelerden içlerine beton bloklar sıkıştırıla sıkıştırıla önlerinde mendil kadar yeşillik kalmıştı. Çevresi betonla çevrili, ortasında birkaç çiçek. Çiçek öbeklerinden daha büyük, daha görkemli olarak sarı, mavi, kırmızı renkte, delikli, büyük çelik lambalar çimenliklerin ortasına oturtulmuştu. Geceleri cılız çimenlikleri bu lambalar aydınlatıyordu ayışığı yerine. Ben, yapay bir biçimde süslenmiş bu bloka bakarken karım karşı blokun balkonunu gösteriyordu. Yola bakan bu balkon arka balkon olmalıydı. Blokun ön yüzü deniz yönündeydi. Balkon, tıklım tıklım atılmış eşyalarla doluydu. Atılan öteberilerin arasında kapağı örtülü bir de televizyon vardı. Belli ki balkona atılan bu televizyon modası geçmiş siyah-beyazlardandı. Renklisi, denize bakan salonda, en son model koltukların, kanepelerin arasındaki en göze batar yerde, odanın en cilalı, en göz alıcı masasına kurulmuş olarak videosu, uzaktan kumandası ile her an en çiğ renklerle, en çiğ konuları sakız gibi çiğnemek, beyinleri hamur gibi yoğurmak için hizmete hazırdı. Şimdi pencerenin dışında var olmaya çabalayan doğanın yerini ekrandaki doğanın elektronik görüntüsü almıştı. Gerçeği ölüyor, öldürülüyordu.

Biraz daha yürüyünce bloklar arkamızda kaldı. İki yanlı, bırakılmış araba zinciri kesiksiz sürüyordu. Boydan boya sürüp giden sokağı çeşitli aralıklarla bir ucu Bağdat Caddesi’ne açılan, öteki ucu kimilerinde denize varan ara sokaklar, enlemesine kesiyordu. Zaten sokağın deniz gören yerleri, bu ara sokaklardı yalnızca. Oraları da lağım kokuyordu. Onun için ayakta kalabilen bütün bahçelerde sık dikilmiş çam ağacıyla manolya ağaçları göze çarpıyordu. Onlar da kesilip yerlerini yeni villalarla çok katlı apartmanlar aldığında, bütün sokağı baştan sona lağım kokusu saracaktı. Şimdilik, denizin yanına varıldığında kokuyordu sokak.

Bırakılmış Bir Bahçede Bırakılmış
Bir Köfteci Arabası

Sokağın ortalarına doğru, sokak birden eskidi sanki. Bize kalırsa ileri doğru yürüdüğümüzü sanıyorduk. Ama süreç olarak ve bulunduğumuz yer bakımından geri gitmiştik. Beton yapılar seyrelmiş, ağaçlar çoğalmıştı. Uzun bahçe duvarları yolun kıyısını kapatıyordu. Bu bahçelerden birinin kapısı açıktı. Bahçeyi uzun otlar sarmıştı. İki katlı, taş merdivenleri olan eski bir tahta konak, bahçenin yan tarafında yükseliyordu. Bahçe genişti. “Kaptanın Köşkü bu olabilir mi?” diye düşündüğümüzde, karımla ikimiz, aynı anda havuzu arandık. Otlar iyice uzun olduğundan havuz görünmüyordu. Yalnız konağın taş merdivenlerinin dibinde bisikletli bir gezginci kebapçı arabası duruyordu. Bomboş bir bahçede, camlarında perde olmadığında boş görünen iki katlı tahta bir konağın önünde boş bir camekânlı araba. Ön camında kırmızı, kocaman kocaman harflerle ‘Köfte Izgara’, ‘Sucuk Izgara’ yazıyordu. Yan camında bahçenin uzun, yeşil otlarıyla, arkadan bir ucu görünen denizin maviliği yansıyordu. Öteki camını da konağın gölgesi karartmıştı.

Camekânın camlarının temiz oluşu, arabanın akşamları işe çıktığını belli ediyordu. İki katlı evdeyse tek yaşam belirtisi görülmüyordu. Perdesiz camları toz içindeydi.

Bahçenin ortasına kadar yürüdük. Otların arasında da kalmış olsa havuzu belki buluruz diyorduk. Herhangi bir ize, bir belirtiye rastlamadık. O zaman bahçenin sonuna kadar gitmekten caydık. Yarı yerden döndük. Bu yüzden konağın arkasına da dolanmadık. Oraya dolansaydık, öyle sanıyorum, eskiden hizmetçilerin, aşçıların, uşakların oturduğu bölümde, şimdi de birilerinin oturduğunu görecektik: Odanın tek penceresinin camı silinmiş, yarıya kadar yukarı çekilmiş. Patiska perdesi rüzgârda sallanıyor. Önündeki çiçeklikte sardunyalar, küpeler, kınalar açmış. Fışkırırcasına çıkmış bir top fesleğenin kokusu, hepsini bastırıyor. İçerden çocukların sesleri geliyor. Anne, çocuklara seslerini olabildiğince kısmalarını söylüyor. Geceleri köfte ekmek satan babaları uyuyor şimdi. Onu uyandırmamaları gerek. Gece çok para kazanmak için gündüz çok uyumalı. İyice dinlenmeli. Dedeleri eskiden bu konağın aşçısıydı. O zaman kolaydı. Her gün, en azından on çeşit yemek. Şölenlerde kuşkonmazın, çerkes tavuğunun yanı sıra çeşit çeşit börekler, tatlılar, buzlu şerbetler... artan yemekleri konağın çalışanları bitiremez, mahalleye dağıtılırdı. Öyle bolluk vardı, insaniyet vardı o zamanlar. Dedeleri, çoluk çocuk burada oturmuştu. Babalarının büyüdüğü yer burasıydı. Gel zaman git zaman bolluk sona erdi. Yaşlılar, öbür dünyaya göç edince konağın da sonu geldi. Konak sahiplerinin çocukları, biri o yana, biri bu yana çekti. Tahta konakla uğraşacaklarına –tahtakurularıyla fareler vardı konakta– Bağdat Caddesi’nde dayalı döşeli katlar aldılar kendilerine. Babalarıysa ünlü bir aşçı olan dedelerinden yalnızca köfte yapmayı öğrenmişti. Onun için köfteci oldu. Kendi de yardım ediyordu kocasına elbet. Geçinip gidiyorlardı işte. Burada kira vermeden oturuyorlardı. Bekçi gibi. Yalnız, babaları, her akşam, on-on beş porsiyon, pişkin kızarmış köfteyi, kızarmış domatesi ve sivri biberiyle konağın sahiplerinin Bağdat Caddesi’nde oturan çocuklarına götürmek zorundaydı. Hem de sıcak sıcak. Beyefendiler, her akşam köfte ekmek yemekten bıksalar da bu zahmete konak geleneğini sürdürmek, aşçı dedeye duydukları büyük saygılarından dolayı aşçının oğlunu kırmamak için katlanıyorlardı. Köfteleri geri çevirmeyişlerinin tek nedeni buydu.

Kapalı Bahçe

Kapısı ardına kadar açık bu bahçeden ayrılınca önümüze iki kapısı da sıkı sıkı kapalı, sağlam duvarlı bir bahçe çıktı. Ortasından, kuru yapraklı, artık paslanmaya yüz tutmuş gibi görünen bir palmiye ağacı yükseliyordu. Başka ağaç görünmüyordu. Duvar boyunca yürüyünce nedeni anlaşıldı. Bahçenin bitimine bir plaj evleri sitesi yapılmıştı. İki katlı, sıra sıra ve sıkış sıkış odaları olan dört köşe beton bir blok. Yanı başı deniz kulübüydü. Yalnızca üyelerin yararlanabileceği Beden Terbiyesi Bölge Müdürlüğü’ne bağlı kulüplerden. Kapalı bahçeye plaj evlerinin ve kulübün bulunduğu yan sokaktan bir giriş vardı. Bu bahçe şimdi, plaj evleriyle kulübün otoparkı olarak kullanılıyordu. Eski köşkü burada aramak boşunaydı. Biz, yan sokaktan ayrılırken deniz kulübünün kapısından çıkan orta yaşlı bir kadın, plaj evlerinin balkonundan bakan çocuğun birine seslendi:

“Annen nerede, kalkmadı mı daha? Kulüpte kimsecikler yok. Masayı hazırlattım. Oyuna bekliyorum. Bu ne tembellik böyle anlamadım.”

Kızıl Saçlı Kadın

Artık sokak, ağaçlardan iyice gölgelenmişti, bahçelerin dışında, yol boyunca da ağaçlar vardı. Bunların birçoğu dut ağacıydı. Yola giden bahçelerin ağaçları olmalı. Gölgeleri koyuydu. İşte o gölgeliğin içinde tek katlı, kararmış tahtalarıyla küçük bir yapı gözümüze ilişti. Önünde son model bir otomobil durmuştu. Biz, biraz uzakta olduğumuz otomobilin çevresindekilerden yalnız kızıl saçlı olanını seçebildik. O tahta eve mi giriyorlardı, evden mi çıkıyorlardı? Pek anlaşılmıyordu. Biz yaklaşana kadar otomobilin çevresinde dolanıp durdular. Yaklaştığımızda, buranın da bir deniz lokali olduğunu üstündeki tabeladan okuduk. Otomobile binenler, deniz kıyısında sabah kahvelerini içmişler, şimdi dönüyorlardı. Uzaktan kızıl saçlı olarak gördüğümüz kadın, kınalı saçlı, yaşlı bir babaanne olmuştu güneşin çiğ ışığı altında:

“Artridim tuttu, artridim tuttu, aman of,” diyerek güçlükle eğilip ayaklarını ovalayarak otomobile binmeye çalışıyordu.

Tahirzadelerle Yazmacılar

Lokalin önünde çok durmamız gerekmedi. Aradığımız köşkün burada da olmadığı belliydi. Bir süre daha yürüdük. Sağımızda geniş bir bahçe vardı. Güneş vurmuştu. Bahçenin sonunu enlemesine uzun bir blok apartman kapatıyordu. Sanırım burası apartmanın arka bahçesiydi. Ön cephe caddeye bakıyordu. Buradan bahçeye açılan tek kapılı, uzunca, koridorumsu bir yol vardı. Yolun sağında blok apartmanla iyice çelişen alçacık bir kâgir ev görülüyordu. Küçük damının tepesinde televizyon anteniyle soba borusu yan yanaydı. Bahçeye açılan kapının üstündeki ‘Köpek Kuaförü’ tabelası, büsbütün şaşırtıcı, irkilticiydi. Bu tabela, köpek berberinin ikinci tabelasıydı bence. Asıl giriş caddedendi. Caddede kocaman, ışıklı bir tabela olmalıydı. Bana öyle geliyordu. Yoksa küçük kulübemsi ev burada oldukça, kimse köpeğinin tüylerini maşalatmaya buraya gelmezdi. Ya kulübedekilerden şampuanlarla yıkanmış, paklanmış köpeklerine bit, pire bulaşırsa. Hayvan hastalık kaparsa...

Kâgir evin, zamanında blok apartmanın şantiye binası olarak yapıldığı belli oluyordu.

“Peki şimdiye kadar ne diye yıkmamışlar?” diye sordu karım.

“Yıkamazlar,” dedim.

Şaşkınlıkla baktı yüzüme. Bozuntuya vermeden sürdürdüm konuşmamı:

“Seksenlik bir nine oturuyor orada da ondan yıkamazlar. Yazmacıların Cemile Nine derler ona.”

“Dur dur, sen sakın sokağa adını veren Yazmacı Tahir’e bir öykü yakıştırıyor olmayasın?”

“Neden olmasın? Yazmacı Tahir’in torunları iki koldan geliştiler. Bir kol, yazmacılık işi son bulana kadar direndi. Yazmacılık işini sürdürdü. Ailenin öteki kolu, toprak moprak, mal mülk derken, alavere dalavere Tahirzadeler olup çıktı. Bu blok apartman onların işte. Daha böyle kimbilir kaç tane var. Bu toprak, Tahirzadelere de, Yazmacılara da dedelerinden kaldı. Tahirzadelerin o kulübeyi neden yıkamadıklarını, Cemile Nine’nin de neden o kulübeden inatla çıkmadığını şimdi anladın mı?”

“Güzel bir öykü olabilir ama benzeri çok.”

“Benzerleri olmasaydı ben bu öyküyü ayaküstü uydurabilir miydim?”

Çatallaşan Yol

Bunca yürüdükten sonra sokağın sonuna ulaştığımı sanıyordum. Öyle olmadı. Tam sokak bitti derken yolumuz ikiye ayrıldı. Orta yerde gemi burnunu andıran ak boyalı bir ev vardı. Yol, bu evin sol yanı boyunca dosdoğru sürüp gidiyor, sağ yanı boyuncaysa kıvrılıp ilerdeki ağaçlıkların arasında gözükmez oluyordu. Oradaki yol denize çıkıyor olmalıydı. Oraya sapmadık. Dosdoğru yolumuzu sürdürdük. Bu durumda, aradığımızı bulmak, gerçeğe kavuşmak hakkımızdı. Ne gezer. Ev, orta yerde tam bir ada olarak kaldığından, evin arkasından boydan boya bir yol geçerek deniz yönünü, bir cetvel gibi, Bağdat caddesine bağlıyordu. Biz, yürümemizi sürdürdük. Yolumuzun sonuna gelmiştik. Sokağın bitimi görünmüştü. Kule gibi yükselen yeni bir yapı vardı burada. Kum yığınları, çimento, kireç bulaşıkları oraya buraya yayılmıştı. Ağaçları aşıp gökyüzüne ulaşan beton kulenin dibinde, eski bir bahçeden arta kalan iki ağaççık vardı yalnızca. Bir vişneyle, bir ayva. Vişneler kızarmıştı. Kumların içinden, molozların arasından özsuyunu bulup yemişlerini olgunlaştırmıştı. Ayva mozalaktı daha. Son umudum burasıydı. Arayıp bulamadığım köşk de, havuz da eskiden burada idiyse bile yıkılmıştı. Yok edilmişti. Zaten, sokak da burada çıkmazlaştı. Böğürtlenlerle, dikenli çalılarla önümüzü kesip ileriye geçit vermedi. Buradan Suadiye’ye geçmeyi umanlar, geri dönmek zorundaydı. Biz de, gerisin geri döndük. Çatal yolda, deniz yönünden gelen bir iki kişiyle karşılaştık. Onlar, daha hızlı yürüdüklerinden çabuk uzaklaştılar. Vakit öğleydi artık. Sıcak büsbütün artmıştı. Yolun sağ yanını kaplayan bahçeler boyunca, yol kıyısındaki dutların gölgeliklerine sığınarak yürüdük. Sokak bizimdi artık. Hemen hemen kimse görünmüyordu.

Aralanan Tül Perde

Genel olarak bakıldığında bu sokağa arka pencere sokağı diyebiliriz. Evlerin çoğunluğunun ön cepheleri ya deniz yönüne bakıyor, ya da Bağdat Caddesi’ne açılıyor. Kimilerinin kapıları da Bağdat Caddesi’ne çıkan ara sokaklarda. Yazmacı Tahir Sokağı’na, çoğunlukla, sarmaşıklarla kaplı çiçeklerle gölgelendirilmiş arka balkonlar bakıyor. İnsana hep yaprakların arasından, gölgeliklerden, perdelerin aralıklarından izleniyormuş duygusunu veren bir sokak burası. Bana kalırsa bütün bu evlerin iki girişi var: Caddenin görkemine uygun, öndeki gösterişli büyük giriş kapılarıyla arkadaki mutfak kapısı cinsinden küçük girişler. Gizli kapılar.

Sokağın gizemli sessizliğine uyarak yolun ortasından sokağın başına doğru yavaş yavaş yürüyorduk. Karımın üstünde siyah bir döpyes, benim üstümde de koyu renk bir elbise vardı. Sıcağa rağmen ceketimi çıkarmamış, kravatımı da gevşetmemiştim. Güneşin altında, iki kara gölge gibiydik ikimiz de. İzlendiğimizi bildiğimden yürürken iki yandaki pencereleri gözden kaçırmıyordum. Sokakta bizden başka kimse yoktu o anda. İşte o sırada tül perdelerden birinin hafifçe oynadığını gördüm. Karımı dürterek o yana biraz daha yaklaşmamızı sağladım. Biz, yaklaşınca perde iki ucundan aralandı. Saçları iyice aklaşmış iki yaşlı kadın, suratımıza bakıp geriye çekildiler. Ben, orada durdum, karıma da durmasını işaret ettim. Pipomu çıkarıp yaktım. O iki pinpon, biraz daha araladılar perdeyi. Ben, biraz daha yaklaştım pencereye. Yaklaşınca telâşla örtüldü perde. Şimdi sarmaşıklarla büyük yapraklı çiçeklerin loşlaştırdığı yarı karanlık odada iki pinpon, çenelerini uzata uzata, çukura batmış gözlerini belerte belerte bizi konuşuyorlardı. Karga gibi gaklayan:

“Ah kardeş, çok korktum,” dedi. “Kimki bunlar? Sakın Abdülhamit’in hafiyeleri olmasınlar.”

Kaz gibi tıslayan küçümseyerek karşılık verdi.

“Ayol artık hafiye mi kaldı? Taharri bunlar, taharri!”

“Con Türkler için mi geliyorlar? Onları mı arıyorlar yoksa?”

“Ayol ne Con Türkü, o iş çoktan bitti. Bunlar mekteplileri arıyor. Pulis bunlar. Gizli pulis, annadın mı? Bak biri de kadın, gördün mü? Hani senin torun geçenlerde bir mektepli çocuk getirmişti ya eve. Arka kapıdan soktuydu oğlanı. Sonra da günlerle sakladı. Sakın onu aramasınlar? Bak pencereye sokuldukça sokuluyorlar.”

“Affetmişsin onu sen hanım! Onlar benim torunun sakladığı çocuk için gelselerdi bugüne kadar beklemezlerdi. O zaman gelirlerdi. Bana kalırsa asıl senin gelinin kara bıyıklı şoförü için geldiler. O da onu arka kapıdan içeri almıyor muydu? Adam, esrarcı mıymış neymiş...”

Birinin cırtlak kahkahası, ötekinin çığlık gibi çıkan tuhaf bağırtısı içinde konuşmanın geri kalan bölümü anlaşılmaz bir biçimde sürüp gitti. Ana ne kahkahalar, ne bağırtılar, ne de konuşmalar sona erdi. Birbirine karışıp birbirinin içinde sürdü.

Biz uzaklaşırken havada bir mırıltı dolaşıyor gibiydi. Her yaprağın arkasına gizlenmiş bir göz de bizi sürekli izliyordu.

Her Öykü Başladığı Yerde Biter

Sokağın başına yaklaşmıştık artık. Sokak bitmişti. Öyküsü de bitmişti. Az sonra izlenmekten de, olanları izlemekten de kurtulacaktık. Her öykü başladığı yerde biter diye bir kural yok ama bizimki öyle oldu. Restoranın önüne geldiğimizde sokağın üst başından hızla, korna çalarak bir taksinin geldiğini görüp kenara çekildik. Taksinin arkasından üç kişi yuvarlanır gibi koşuyordu. Taksi sokağın başında durdu. Ardından koşan üç esmer genç de ellerini arabanın üstüne basıp soluk soluğa durdular. Taksinin bagajında koca bir sünger yatak vardı. Önden, elinde eşya dolu sepetiyle sarışın, uzun boylu bir delikanlı indi. Anlaşılan yatakla eşya sepetini Ada’ya götürüyordu. Görünüşte, bir yazlıktan başka bir yazlığa taşınıyordu. Böyle bir sokak görüntüsünün ortasında, bu sokaktan ya da birilerinden apar topar kaçtığını, ilk anda, kimse düşünmez sanırım. Delikanlı, şoförle birlikte bagajın başına gelince, üç tıknaz gencin üçü birden yatağa ellerini uzattılar. Aynı anda:

“Götürelim ağbi,” dediler.

Delikanlı önce:

“Yahu iskele şurası, bu yatak sünger. Ben kendim götürürüm” dediyse de, yüzleri güneş yanığı üç yeniyetme, üç kavruk genç, yüzüne aynı biçimde, yalvarırcasına bakıp, bir daha, hep bir ağızdan aynı sözü yinelediler:

“Götürelim ağbi!”

O zaman sarışın, uzun boylu delikanlı yarı gülümseyerek:

“Üçünüz birden mi götüreceksiniz?” diye sordu.

Bu söz üstüne üç kavruk oğlan da apışıp kaldı. Ne diyeceklerini bilemediler. Sarışın delikanlı, aceleci bir tonda, ortadan kaça götüreceklerini sordu. İlk ikisi sözleşmiş gibi aynı parayı söyledi. Üçüncüsü, hepsinden daha kavruk, daha ufak tefekti. Ötekilerin söylediği paranın yarısını söyleyip yatağı çabucak omuzuna vurdu. Berikiler, aralarına yeni katılan bu piçin acemice fiyat kırmasına içerlemişlerdi. Yatağı sırtlar sırtlamaz, ardından tekmeleyerek, oğlanı çelmelediler. Oğlan, sendeleyerek, yatak sırtında yüzüstü kumların üstüne düştü. Sarışın delikanlı, hamalın sırtından kayan yatağını, yere yuvarlanmadan, çarçabuk alıp kendi sırtladı. İskeleden vapura doğru koşar adımlarla yürüdü. Taksi, hemen hareket ederek caddeyi boyladı. Yüzü gözü kumlara bulanan, çakıllara gömülen kavruk oğlan, yattığı yerde, bir süre aptal aptal bakınıp durdu. Arkadaşları, alaylı alaylı gülerek arkalarını dönüp, birlikte yatıp kalktıkları inşaata yöneldiler.

Biz de o sırada kahvenin köşesini kıvrıldık. Koşarak otobüs durağındaki uzun kuyrukta yerimizi aldık. Ada vapuru, düdük çalarak iskeleden ayrıldı. Sokak, olağan sessizliğine bürünerek ardımızda kalmıştı.

Değişim

Ortalık yeni ışımıştı. Anacaddenin uzağındaki içerlek sokak boştu. Sessizdi. Uykulu evlerin duvarları dibinden, ortalığı koklaya koklaya giden bir köpek geçti. Bir yandan kuyruğunu sallıyordu. Sokağın ortasına gelince durdu. Burası, sarı badanalı, taş bir yapıydı. Üç beş basamakla çıkılan kapısı açık duruyordu. Kapının üstündeki kocaman kırmızı tabelada büyük harflerle bembeyaz ‘Polis Karakolu’ yazısı vardı. Aşağıda, basamakların altında, köpeğin durduğu duvarın dibinde demir parmaklıklı bir bodrum penceresi görünüyordu. İçersi karanlıktı. Duvarın sarı badanası, burada iyice solmuş, sokağın çamurundan, kirden yer yer kararmıştı. Yukarda, karakolun pencereleri aydınlıktı. Badanasında da herhangi bir kararmışlık göze çarpmıyordu.

Ortalık iyice aydınlandığı halde karakolun bütün ışıkları hâlâ yanıyordu. Karakolun içi de bulunduğu sokak kadar sessizdi. Nöbetçi polis, başını masadan kaldırdı. Gözlerini yumruklarıyla ovuşturdu. Masanın altındaki ayakkabılarını çıplak ayaklarıyla araştırdı. Bulup ayağına iğreti bir biçimde geçirdi. Gerinerek kalktı masadan. Bir sandalyenin arkalığında kuruyan çoraplarını aldı. Oturarak giydi. Ayakkabıları yeniden geçirdi ayağına. Sonra özenle bağladı bağlarını. Musluğa gidip bol suyla yüzünü yıkadı. Aynada saçlarını taradı. Kravatını düzeltip yakasını sıkıca kapattı. Odasına girip askıdaki şapkasını aldı, başına geçirdi. Yeniden çıktı odadan. Merdiven altındaki küçük aralığa yöneldi. Ağır adımlarla kapısında koca bir asma kilit olan bodruma yaklaştı. Kapıyı, önce, komiserin odasının kapısını çalarcasına, tıklattı. Sonra yumrukladı. Sonra da tekmelemeye başladı. Bir yandan da:

“Uyan artık ulan köpoğlu!” diye bağırıyordu. “Uyan da hazır ol!”

İçerden cılız bir ses geldi:

“Uyandım ağbi, hazırım!”

Polis gerisin geri odasına gitti. Şapkasını çıkarıp askıya astı. Masasına oturdu. Kravatını gevşetti. Daktiloya birtakım kâğıtlar geçirdi. Dura dura bir iki şey yazdı. İmzaladı altlarını. Sonra iğneledi kâğıtları.

O sırada bekçi girdi içeri. Gece devriyesinden dönüyordu. Bütün geceyi sokaklarda dolaşarak geçirmişti. Gözünden uyku akıyordu. Kafasında biri boyuna düdük çalıyormuş gibi kulaklarında bir çınlama vardı. Kapı dibindeki sandalyelerden birine yığılacaktı nerdeyse. Adımlarını zorlukla sürükledi. Polis, başını kâğıtlardan kaldırmadan:

“Bana bir çay alıp gel, Hasan,” dedi. “Çabuk!”

Bekçi:

“Başüstüne,” dedi.

Durdu bir an. Polis başını kaldırdı:

“Ne var?”

“Aşağıda bir köpek var.”

“Varsa var, kov gitsin.”

“Kovdum gitmedi.”

“Saçmalama. Git, çayı getir hemen.”

Bekçi başka bir şey söylemeden gitti.

Az sonra, dumanı tüten çay bardağıyla dönüp geldi. Polis şekerleri bardağa attı. Tam karıştıracakken durdu. Bekçi dışarı çıkmaya hazırlanıyordu.

“Dur,” dedi. “Bir tarafa kaybolma. Akşamki şoparı Adliyeye getireceksin.”

Bekçi, alışkanlıkla:

“Başüstüne,” dedi. Ardından:

“Merak etmeyin, gitmem,” diye mırıldandı.

Durduğu yerde fırtınaya tutulmuş gemi gibi sallanıyordu. İlk girişte gözüne kestirdiği kapı dibindeki tahta sandalyeye çöktü.

Polis, çayını karıştırmadan hızlı hızlı odadan çıktı. Bekçi oturduğu yerden sıcak çayın içinde kendi kendine erimekte olan şekere bakarken, gözkapakları ağırlaşıyordu. Aşağıdaki köpek, birini bekler gibi duvarın dibinde öyle dikilip duruyordu. Bekçi ne kadar kovalasa, korkutsa da yerinden kıpırdamıyordu. Tekmeleyince de kaçmadı. Kesik kesik, inler gibi sesler çıkarıyordu yalnızca.

Polis, adamı itekleyerek soktu odaya. Bekçi gözlerini araladı. Adamın üzerinde kirli bir ak gömlek vardı. Sakalı gelmişti. Kara yüzü, akşam kapatıldığı bodrumda havasızlıktan sararmış gibiydi. Ama gözleri fıldır fıldır bir o yana bir bu yana çevrilip duruyordu. Kasketinde örümcek ağı vardı. Ayağındaki kara pantolon talaşa bulanmıştı. Polis:

“Bu üst baş ne böyle” diye bağırdı. “Yerlerde mi yuvarlandın?”

“Yok ağbi, orada yumuşak bir yer buldum, kıvrılıp yattım. İyi de bir uyku çektim sayenizde.”

“Şuna bak. Biz burada seni beklemek için uyumazken sen nasıl uyursun be? Sende hiç utanma yok mu? Orası yatakhane mi? Seni oraya yatıp uyu diye mi kapattık yani?”

Polis tutukluya kızmıştı. Bekçiye döndü:

“Ah ah, biz akşam yanlış iş yaptık Hasan,” dedi. “Bunu bağlayacaktık ki... Sabaha kadar ayaklarına kara sular insin. Gözünü kırpmasın. O zaman anlardı Hanyayı Konyayı... Yalan mı?”

Bekçi uykudan ağzını açacak gücü bulamadı. Polisi doğrulamak için başını salladı iki üç kez. Polis, adama:

“Şurada üstünü başını silkele çabuk!” dedi. “Yargıç karşısına çıkacaksın. Utanman yok mu senin?”

Adam, pantolonuna bulaşan talaş kırıntılarını eliyle silkti. Kasketini çıkarıp pantolonunda çırptı. Polis, eliyle ‘Dışarı, dışarı’ diye işaret ederken bekçiye:

“Şunu buradan çıkarıp yüznumaraya götür, işesin,” dedi.

Adam:

“Hay Allah senden razı olsun,” diyerek yaltaklanacak oldu.

“Bırak şimdi bunları,” diye gürledi polis. “Ben sizin gibileri iyi tanırım. Çişini iyice et, adamakıllı boşalt içini. Adliyede akşama kadar beklersiniz belki. Sonra karışmam. Orada donuma ediyorum desen yüznumaraya gitmek yok. Artık o numaraları yutmuyoruz. Anlaşıldı mı?”

Adam, başını bilgiç bilgiç salladı. Bekçinin yedeğinde yüznumaraya gitti. Kapıyı açık bırakarak bekçinin gözünün önünde çişini etti. Odaya döndüklerinde, polis, tutukluyu baştan aşağı şöyle bir süzdükten sonra, beğendiğini gösteren bir gülümseme geçti yüzünden. Açık olan gömleğinin yakasını ilikletti. Kasketinin siperliğini düzelttirdi. Arkasında tuttuğu kelepçeyi, o gülümseme sırasında adamın bileklerine geçirdi. Kilitledi. Anahtarı bekçiye uzattı. Masanın üstündeki kâğıt tomarını da alıp bekçinin eline tutuşturdu.

Arkalarından:

“Haydi marş!” diye belirli bir neşeyle bağırdı.

Onlar karakolun merdivenlerini inerken o çoktan başını masaya koyup uyuklamaya başlamıştı.

Aşağı indiklerinde, bekçi merakla çevresine bakındı. Duvarın dibinde bekleyen köpek yerinde yoktu.

Bekçiyle tutuklu caddeye çıktıklarında vakit ilerlemişti. Otobüsler dolu, duraklar kalabalıktı. Güneş, büyük apartmanların duvarlarını yaldızlıyordu. Her iki kaldırım da, bir yerlere yetişmek için hızlı hızlı yürüyenlerle tıklım tıklım denebilirdi. Onlar da bir süre bu sabah kargaşalığının içinden ağır adımlarla geçtiler. Acelecilerden kimileri geçerken çarpıyordu. Önce özür dilemeye hazırlanıyorlar, ama kelepçeli adamla bekçiyi ayırt edince, “bu saatte ayak altında ne işiniz var?” gibisinden burun büküyorlardı. Bu yüzden onlar da çarpanlara pek aldırış etmedi.

Cadde göz alabildiğine uzayıp gidiyordu. Ucu görünmüyordu. Sis gibi belli belirsiz bir duman vardı. Caddeyi sonu yokmuş gibi, yürü yürü bitmeyecekmiş gibi gösteren de buydu. Asfalt, çoktan ısınmıştı. Genzi yakan kuru bir hava solunuyordu caddede. Art arda gidip gelen irili ufaklı taşıtların çıkardığı ekzos dumanları da kuru havayı büsbütün kirletiyor, hava yerine duman solunuyormuş gibi oluyordu.

İki durak daha yürüdüler. Bekçi Hasan, bacaklarında bir kesiklik duydu. Ekmek fırınlarından taşan taze ekmek kokusu içini bayıltıyor, başını döndürüyordu. Uykusuzlukla açlıktan olacak, gözünün ününde tuhaf tuhaf görüntüler beliriyordu. Gördüğü hayaller, götürdüğü tutukluyu bile unutturuyordu ona. Bir ara öylesine daldı ki, az daha önündeki beton elektrik direğine çarpıyordu. Tutuklu, elleri kelepçeli olduğundan, omuz vurarak bekçiyi az öteye itti, direğe çarpmasını engelledi. Bekçi o zaman kendine geldi. Daha uyanık olmak için kamburunu düzeltti. Palaskasını sıktı. Tabancasını yokladı. Evraklar cebindeydi. Tutuklunun caddenin kalabalığında, bekçinin yorgunluğundan yararlanıp kaçması işten bile değildi. Tutukluyu kalabalık arasında yitirebileceği düşüncesi, iyice kendine getirdi bekçiyi. Adımlarını açtı. Tutuklu da ona uydu.

Kalabalık arasında iki kişilik tören kıtası edasıyla uygun adım yürüyorlardı.

“Bir cıgara yakabilir miyim?” diye sordu yanındaki.

Bekçi yürüyüşünü bozmadı. Omuzlar dik, göğüs ilerde, yanındakine bakmadan konuştu.

“Şimdiye kadar senin gibi çok adam götürdüm adliyeye. Cıgara içilmemesi konusunda bir emir almış değilim. İstersen iç. Ama senin için kelepçelerle zor olmayacak mı? Onları adliyeye varmadan açamam.

“Olsun! Sen cıgarayı cebimden alıp ağzıma ver. Na şurada, kıç cebimde.”

İkisi de aynı anda, birbirlerine yapışıklarmış gibi, yan yana durdu. Bekçi, adamın arka cebini yokladı. Buruşmuş ezik bir cıgara paketi çıkardı. Yamulmuş bir tane aldı, adamın dudaklarının arasına sokuşturdu.

“Bir tane de sen al,” dedi adam.

Bekçi bir tane de kendi aldı. Buruşuk paketi, yerinden hiç kıpırdamadan eski yerine koydu. Sonra kibriti çakıp hem kendininkini, hem tutuklununkini yaktı.

Cıgara bekçiye iyi gelmişti. Bol bir duman çekip savurdu. Sinirlerine bir canlılık geldi. Bununla birlikte bir tutukluyla bir bekçinin, caddenin ortasında, yanlarından gelip geçen insanların arasında, oldukları yerde durarak fosur fosur cıgara tüttürmelerinden korktu. Biri bir şey diyebilirdi. Tutukluyu yan sokaklardan birine itekleyerek soktu. Bir apartman kapısının içerlek merdivenlerine oturup orada tüttürdüler cıgaralarını.

Bekçi kalkarken ne kadar yorgun olup her yanının döküldüğünü ayırt etti. Oturmak onu iyice gevşetmişti. Bu durumda, dünyada, yaya olarak adliyeye gitmeyi göze alamazdı. Üstüne çöktükleri merdivenlerden kalkıp caddeye çıktıklarında bekçi tutukluya sordu:

“Yoruldun mu?”

Bekçinin yarı yaşında genç bir adam olan tutuklu:

“Yoo,” dedi. “Yürümek çok iyi geldi. Ellerim kelepçeli olmasa çoktan tüymüştüm bile.”

“Sahiden böyle bir şey geçti mi aklından?”

“Neden geçmesin? Benim yerimde sen olsan başka türlü mü düşünürdün?”

Bekçi içinden hak verdi adama. Ama karşılık vermedi. Bir süre konuşmadan yürüdüler. Bir otobüs durağına gelince bekçi durdu. Tutukluyu da omzundan tutup durdurdu.

“Buradan otobüse bineceğiz. Biletin var mı?”

“Yorulmadığımı söyledim. Yürümek de hoşuma gitti. Bilete gelince, bilet de ne oluyor. Biliyorsun ben hiç kullanmam. Hiçbir zaman da boşu boşuna arabaya binmem. Biletim olsa da olmasa da. Ben yalnız iş için binerim otobüse. Cepçilikten yakalandığımı unuttun mu yoksa? Beni zorla otobüse bindirip yeni bir suç mu işleteceksin? Ama ben yoruldum diyorsan o başka.”

Bekçi, ne yoruldum ne de yorulmadım diyebildi. Çaresiz yürüdü. Tutuklu neşeli, sırıtkan, bekçi, somurtuk ve yorgundu. İşte bu anda hangisinin tutuklu hangisinin tutuksuz olduğu, ilk bakışta anlaşılmıyordu.

Adliyenin önü ana baba günüydü. Bir saati aşkın süredir yürüyüp geldikleri caddenin bütün kalabalığı buraya akmıştı sanki. Birkaç basamakla çıkılan geniş mermer tabanlı bir girişi olan büyük bir yapıydı adliye. Çevresi park gibi yeşillikler ve renk renk çiçeklerle bezeliydi. Ön tarafını aynı renklilikte arabalar doldurmuştu. Biri gidip biri geliyordu. Çok katlı bir yapı olan adliyenin pencereleri geniş ve yekpare camlıydı. İçerde duruşma sürerken, gözün bir an dışarı kaysa, ayakta olduğundan, renk renk çiçekler, yeşillikler, masmavi bir gökyüzüyle karşılaşırdın. Sultanahmet’in ince minareleri ve güvercinler.

Taşları karartık bu koskoca yapıda gün boyu sürüp giden soruşturmalara, ateşli savunmalara, suçlayanla suçlananın haykırışlarına cıvıl cıvıl kuş sesleri karşılık verirdi pencereler açık olduğunda. Kanat çırpışları yalar geçerdi camları. Kimi zaman açık pencereden bir serçenin içeri girdiği olur, suçlunun bölmesindeki parmaklığa ya da yargıcın kürsüsüne konardı. Kimi de bir güvercin girerdi pencereden. Tavana yükselir, kanat çırparak orada dönenip dururdu. Cami avlusundaymış gibi bir serinlik yalar geçerdi duruşma salonunu. O zamana kadar, kapı dibinde, put gibi dikelen mübaşir, yargıcın küçük bir işaretiyle küçücük kuşların, ister serçe, ister güvercin olsun, ya da ikisi bir arada, üstlerine vargücüyle atılırdı. Yargıcın yüksek kürsüsü üstünde duruşma sırasını bekleyen herhangi bir kalın dosyayı kaptığı gibi kuşları dışarı kovalardı. Ürken kuşlar, çıkış yolunu hemen bulamaz, kendilerini duvarlara vurup suçluların, avukatların, yargıçların, dinleyicilerin arasından birkaç kez geçtikten sonra pencereyi bulur canlarını kurtarırdı. Mübaşir de o sırada elindeki kalın dosyayı oraya buraya savurmaktan bir iki kişiyi hafifçe okşamış olurdu. Pencere indirildikten sonra duruşma sürerdi. Bu kez de sıcaktan, terlemekten kimin ne söylediği, ne yaptığı belli olmazdı. Yargıcın kararları da ona göre olurdu. Kışınsa soğukta aynı kargaşa sürüp giderdi. Pencereleri sıkı sıkıya kapalı olduğundan kuş muş girmezdi ama kaloriferler yanmadığı zaman koskoca binada ısınmak için herkes ellerini birbirine sürterdi. Elleri kelepçeli tutuklular bunu yapamazdı. Onlar donar, bekletildikleri yere yapışır kalırlardı. Jandarmalar da sürüklemek zorunda kalırdı. Sürüklenmekten de bir sürtünme doğardı. Bu kez de sürtünmeden çıkan seslerden kimin ne söylediği, ne yaptığı belli olmazdı.

Büyük kapısından sürekli olarak karıncalar gibi insanların girip çıktığı adliyenin önündeydiler şimdi. Tutuklu, bekçiye hiçbir güçlük çıkarmadan, kuzu kuzu izlemişti onu. Giriş kapısının önündeki geniş merdivenin ilk basamağına gelinceye kadar da sürdü uysallığı. Basamağın dibinde iki simitçi vardı. Biri bir başta, biri öteki başta duruyordu. Mis gibi susam kokuyordu ortalık. Bekçi, adımlarını basamaklara atmadan bir an durdu. Girdap gibi dönenen kalabalıktan mı, açlıktan mı neden başı döndü birden. Dizlerine bir kesiklik geldi. Oysaki işin sonuna gelmişti. Dişini biraz daha sıkmalıydı. Öyle yaptı. Elini, tutuklunun omuzuna koymak için kaldırdı. Adamın omuzuna koydu. Buyurgan bir tavırla sert sert:

“Haydi yürü!” dedi.

Tutuklu hiç oralı olmadı. Girip çıkanlara, durmadan gidip gelen arabalara, yapının karartık taşlarına, girişteki mermer tabanın aklığına, en son da masmavi gökyüzüne dalıp gitmişti sanki. Bekçi:

“Hey ahbap, ne oluyor?” diye adamı tartaklamak zorunda kaldı.

Adam, bakışlarını uçsuz maviliklerden indirerek bekçiye döndü:

“Biliyorsun, ben kalabalığın arasına giremem,” dedi. “Kurbanın olayım beni zorlama. Sonra sen suçlu olursun.”

Bekçi:

“Deli misin sen be?” diye çıkıştı.

Adam, kesin bir biçimde:

“Boşuna uğraşma, içeri girmem,” dedi.

Bekçinin adamı dürtüklemesi, tartaklaması, daha sonra itekleyerek alttan alta tekmelemesi para etmedi. Bu arada adam, dişlerinin arasından tıslar gibi konuştu:

“Yeter artık! Daha ileri gidersen suçlu sen olursun. İçeri giren avukatlara seni şikâyet ederim.”

Bu söz üzerine bekçinin aklı başına geldi. “Demek beni şikâyet edeceksin ha, önce ben seni şikâyet edeyim de gör,” dedi içinden. Kıs kıs güldü. Tam o sırada adliyeye girmekte olan eli çantalı, kafasında fotör olan kalın gözlüklü birini gözüne kestirdi. Avukatın ta kendisiydi bu işte. Acelesinden sekerek yürüyordu.

“Beyefendi, beyefendi!” diye bağırdı adama.

Adam, emekli savcıydı. Bekçinin sesini yabancılamadı. Eski günlerden kalma bildik bir sesti. Gülümseyerek olduğu yerde durdu. Yarım dönerek:

“Ne istedin?” diye sordu.

“Bana içerden bir jandarma yollayabilir misiniz efendim? Tutuklu gelmiyor. Ben de zor kullanmak istemiyorum.”

Esaslı bir bekçiydi bu. “Aferin,” dedi içinden. Adliyenin kapısına doğru bir iki adım atmışken geriye döndü. Yanlarına kadar geldi. Burnunun ucuna düşmüş gözlükleriyle ince ince süzdü ikisini de. Sonra bekçiye:

“Bravo size, tutumunuzu çok beğendim, jandarmayı hemen gönderiyorum” diyerek gitti.

Onlar basamağın dibinde oldukları yerde kaldılar. Adam, büyük kapıdan içeri girerken gözlüğünü yerine oturtup boyunbağını düzeltti. Boğazını da kesik kesik öksürerek temizledi. İçersi karanlıktı. Her tarafta lambalar yanıyordu. Kalabalığın yaydığı ekşimiş bir ter kokusu ile bayatlamış bir sıcaklık kaplamıştı ortalığı.

Gözlüklü avukat adliyenin kapısından girdikten sonra gökyüzünden kara bir bulut geçti. Güneşin önünde durdu. Ortalık bir anda karardı. Ama bu durum çok kısa sürdü. Güneş yeniden ortaya çıkınca ortalık eskisi gibi aydınlandı.

Tam o sırada, kapıda, sitenli bir jandarma belirdi. Basamaklardan inip çıkan kalabalığı şöyle bir taradı. Alt basamağın dibinde, şaşkın şaşkın çevresine bakınıp duran bekçiyi görünce ağır ağır yürüdü. Birkaç basamağı dura dura indi. Bekçiyle yüz yüze gelince, kısaca:

“Suçlu nerede?” diye sordu.

Bekçi, ellerini ovuşturdu. Ezilip büzüldü. Jandarma, gözlerinin içine bakıyordu. Bekçi, “kih kih!” diye güldü. Jandarmaya eğilmesini işaret etti. Sonra kulağına:

“Bir dakika benimle gel!” diye fısıldadı.

Jandarma, bundan hiçbir şey anlamadı. Bekçi, jandarmayı adliyenin yan tarafına götürdü. Orası sessizdi. Az ileride eski bir tarihi kalıntı vardı. Hipodrumun tribünleri görünüyordu. Taş basamaklara güneş vurmuştu. Burada kimse duymazdı onları.

“İnanmayacaksın ama,” dedi. “Bizim tutuklu köpek oldu.”

Neredeyse ağlayacaktı.

“Kendi ellerimle buralara kadar getirdim. Nasıl olduğunu anlayamadım. Birdenbire köpek oldu!”

Jandarmanın kılı bile kıpırdamamıştı. Duruşu gibi dimdik bakıyordu bekçiye. Bekçi, elini ayağını oynatarak:

“İşte bu!” diye çevrelerinde dönenip duran küçük köpeği gösterdi.

Fino cinsi, tüyleri kıvırcık bir köpekti. Kirden kömürcü çırağı gibi kararmıştı. Karnının altındaki tüylerden vaktiyle beyaz, soylu bir köpek olduğu anlaşılıyordu. Evden kaçarak sahibinden uzak kalması sevimliliğini kaybettirmemişti. Önlerinde salta durarak konuşmalarını dinledi. İkisinden de uzak durmadı, tersine “hev hev” diyerek yanlarına sokulmaya çalışıyordu. Gözleri ıslaktı. İkisine de yalvarır gibi bakıyordu. Yalnız, bekçi yaklaşmak isteyince biraz uzağa kaçıyordu.

Bekçi ne derse desin, neler anlatırsa anlatsın jandarma hiç tınmadı. Köpeğin kuyruk sallayışına, yaltaklanmalarına da aldırmadı. Çünkü ikisinin de Kafka’nın ‘Değişim’ öyküsünden, bir gün birdenbire hamamböceği olan Gregor Samsa’dan, ya da doğal evrim teorisinden, bu teorinin günün birinde, bugünkü gibi, tersine işleyeceğinden haberleri bile yoktu. Bekçi, bu yüzden bilimsel bir kanıt ortaya koyamamış, jandarmanın da, haklı olarak, “masal mı, palavra mı, yoksa üşütüklük mü, neyse,” diye düşündüğü bu olaya aklı pek yatmamıştı. Daha doğrusu aklı iyice karışmıştı.

“Evraklar yanında mı?” diye sordu.

“Yanımda.”

“Birlikte sorgu yargıcına gidelim. O bilir. Gel benimle.”

Adliyenin kapısına bekçi önde, elinde kâğıt tomarı, ardında siteniyle jandarma olduğu halde, işin kuralına uygun olarak vardılar.

Sorgu yargıcı, kâğıtlara bakıp bekçiyi dinledikten sonra, yazıcıya döndü. Daktiloya küçük bir kâğıt taktırttı. Yasa diliyle dolambaçlı bir şeyler yazdırdı. Altını imzaladı. Yazıcı, bekçinin getirdiği kâğıtlara yargıcın imzaladığını bir iğneyle ekleyip kâğıt tomarını jandarmaya uzattı.

Yargıç yüzünü pencereye dönmüştü. Birilerine, bir şeylere gülümser gibiydi. Onlara bakmadan:

“Şimdi al götür bunu,” diye buyurdu.

Gene, geldiklerinde olduğu gibi, bekçi önde, jandarma arkada duruşma salonunun çıkışına yöneldiler. Yeşilliklerin, renk renk çiçeklerin, masmavi gökyüzünün ve en aşağıda hâlâ ortalarda dönenip duran küçük, sevimli finonun gözlendiği geniş pencereli aydınlık duruşma salonunu arkalarında bırakıp yarı karanlık koridordaki sağır kalabalığın içine karıştılar. Koridoru dolduran kalabalığın arasında bir süre aynı biçimde yürüdüler. Oradan yan koridorlardan birine saptılar. Burada, jandarma, bekçinin arkasından omuzu başına geçti. Bu koridor da yarı karanlık sayılırdı. Ama kimsecikler yoktu. Az ötede bir jandarma bekliyordu. O Jandarmanın yanına varır varmaz, o da bekçinin öteki omuzu başında yer aldı. Koridorun sonu, demir parmaklıklı bir kapıyla dışarıya açılıyordu. Orası aydınlık ve güneşliydi.

Koridorun sonuna geldiklerinde, ortaya yeni çıkan jandarma, bekçinin omuz başını bırakıp öne atıldı. Elini aydınlığın içine daldırdı. Demir parmaklıklı kapı gıcırdamadan açıldı. Belli ki her gün kullanıldığından sürekli yağlanıyordu. Burası adliyenin arkasıydı. Yeşillikli alan da buradaydı. Demir parmaklıklı kapıya yanaştırılmış her yanı kapalı bir araba bekliyordu. Bekçi, dışarı çıkmış olmanın, aydınlığa yeniden kavuşmanın sevinciyle arabanın üstünde büyük harflerle yazan ‘Kapalı Cezaevi’ yazısını okudu. Yalnız büyük harfleri okuyabiliyordu. Gazeteleri de büyük başlıklarından izlerdi. İmzasını da büyük harfle atardı. Yazıyı okumuş olmaktan büyük bir sevinç ve mutluluk duydu. Yanındaki jandarmayla birlikte arka kapısı açık duran arabaya bindirildi. Öteki jandarma, onlar binince kapıyı kapadı, üstlerinden kilitledi. İçersi karardı. Göz gözü görmez oldu. Jandarma, bekçiyi bir bölmeye soktu. Bir körü idare eder gibi, elinden, kolundan tutarak ‘Otur’ deyip oturttu. Onu orada bıraktı. Kendisi kapının yanındaki bölmeye geçti. Oradan biraz aydınlık sızıyordu.

Araba hareket etti. Jandarmanın silâhının namlusu ışıkta yanıp söndü. Bekçi umutlandı birden. Jandarmanın oturduğu yerdeki kapının camlı penceresinden dışarısı görülebilirdi. Bir an için: “Köpek oralarda mı şimdi?” diye düşündü. Jandarmaya sormalı mıydı? Oralarda olsa da “Yakalayabilirler mi bakalım?” diye geçirdi içinden. Jandarmaya seslenmekten vazgeçti.

Gözleri karanlığa alışmıştı. Geniş bölmede tek başınaydı. Araba sarsıldıkça oturduğu uzun tahta sıranın üstünde zıplıyordu. Arabanın her yanı sacla kaplıydı. Güneş ısıtıyordu. İçerisi sıcaktı. Terledi. Tavana açılmış küçük deliklerden biraz ışık, biraz da hava sızıyordu. Arabanın üstünde okuduğu yazıyı düşünerek hafifçe gülümsedi. Ardından tam bir uysallıkla: “Gerçekten kapalıymış,” diye düşünüp başını önüne eğdi. Uyudu.

Son Tufan

Kentin hızla betonlaştığı günler. Tek yeşillik alan, kenti Haliç’ten Marmara’ya uzanan bir duvarla bölen surların dibi. Hepsi de birkaç top ağaç, bir tutam ot, ballıbaba, ebegümeci gibi yangınlıklarda, taşlık, çöplük, kurak arsalarda yetişebilen türden bir iki bitki. Duvarların yıkılarak toprağa yatmış, ya da toprağa sıvaşmış yerlerinden fışkıran küçük yabanıl incirler. Buraları, eskiden surları koruyan su dolu çukurların yerleri olmalı. Onun için bu kuytuluklar, eski nemi koruyor, gölgelik serin bir alan yaratıyor. Yeşillik boyunca bir iki yerde mendil kadar ekili toprağa da rastlanıyor. Burada maydanoz, dereotu, kıvırcık salata, taze soğan yetiştiriyorlar. Bostanlar için eski nem, sanıldığı gibi, yeterli olmuyor. Açılan arklardan, öbeklerdeki yeşilliğe sabah akşam su veriliyor. Gene de yeşilliğin ve surların burnu dibindeki kuru, kızgın asfalttan hızla geçen taşıtlar, güzelim salataları, maydanozları toza boğuyor. Akşamları su verilince çimentolanmış gibi ince bir beton tabakayla kaplanmış oluyor. Bunlar, son kalan bostanlar. Bana kalırsa ürünü hem geç olgunlaşıyor, hem de yetmiyor. Yeşermesi bile günler, aylar sürüyor. O zaman Adana, İzmir seralarının yarı ham yiyeceklerini tüketmeye başlıyoruz. O da yetmiyor. Dışardan getirtilen dondurulmuş sebze ve meyveleri tıkınıyoruz.

Şimdi gezgin satıcılar, kentin ağaçsız alanlarında, güneşin tam altına çektikleri elarabalarında, dıştan patatesi andıran, yumruk kadar, mozalak kivileri, naylonla bölmelenmiş güzel kutular içinde taneyle satıyorlar. Kivici, ananasçı, hindistan cevizci, çikitacı (maymun marka muz satanlar) ortalığı öyle dolduruyor ki, aralarında, kavun karpuzla şeftali, şam kayısı, kiraz ya da erik gibi tepeleme meyveyle yüklü arabalar pek görünmüyor. Belki de bir arada hiç bulunmuyorlar. Sanki kenti bölüşmüşler. Birinin olduğu yerde öteki yok. Bu da kentleşmenin bir başka türü. Yani her anlamda betonlaşmak.

Bu yüzden kentte çok fazla oyalanmıyorum. İşten çıkar çıkmaz Topkapı’ya, Kaleiçi’ne giden otobüse biniyorum. Yol boyunca uyukluyorum. Arkadaşlarım, uyuklamamı yaşlılığıma yoruyor. Bana kalırsa kentin görülecek yanı kalmadı. Gözlerimi yummam ondan.

Kale kapısından, iki yanlı, ayakkabı, çorap, çamaşır, saat, çakı, bıçak satıcılarının arasından geçilerek surun dışına çıkılır. Burada olup bitenler, ‘tam bir karmaşa’ olarak özetlenebilir. Birbirine girmiş çeşit çeşit minibüsün arasında, her türden gezgin satıcılar. Oradan oraya koşuşan insanlar. Taşıtların gürültüsü, satıcıların şamatası, üstüne yol açmak için durmadan klakson çalan kentler arasının dev gibi otobüsleri. En küçüğü iki katlı. Kaç adam boyu kimbilir? Yolun olanından da çoğunu kapatıyorlar. Biraz ötede Trakya Garajı var. İçi otobüs dolu. Onun ötesinde de, anayolun karşısında, Anadolu Garajı bulunuyor. Orası biraz uzakça.

Bütün bu düzensizlikten, keşmekeşten hoşlandığımı sanmayın. En kısa yoldan bunların arasından sıyrılıp anayola çıkıyorum. Bu saatte anayol gelip geçen taşıtlarla dopdoludur. Karşıya geçmek için uzun süre, yolun kıyısında dikeliyorum. Benim gibi başka bekleyenler de var. Onlar, Anadolu Garajı’na gitmek için bekliyor. Ben, karşıya geçince, surların dibine atıyorum kendimi. Ucu Yedikule’de denize ulaşan Topkapı surları boyunca yürüyorum. Gözlerimin aradığı yeşilliği, hafif bir serinlikle birlikte bu yolda buluyorum her akşam. Surların arasına sıkışmış küçük otlaklarda, akşam güneşi altında otlayan koyunları izliyorum. Geniş bir kırlıktaymışçasına ıslık çalarak yürüyorum. Silivrikapı’ya varmadan asfaltı geçip karşıya atıyorum kendimi. Burası boydan boya servilerin loşlaştırdığı büyük bir mezarlık. Mezarlığın arasından bodur taş duvarların daha da çukurlaştırdığı dar bir yola sapıyorum. Tökezleyerek. Bacaklarım birbirine dolanarak. Sokak bitince mezarlık da bitiyor. Karanlık arkada kalıyor. Büyük bir yağ fabrikasının arkasından bir süre yüründükten sonra yeniden anayola çıkılıyor.

Anayolun gürültüsü kulakları uğuldatıyor. Bir an kimin ne konuştuğu anlaşılmıyor. Bir şey duymuyorum. Çevre yoluyla anayoldan gelen ya da çevre yoluna sapacaklarla anayoldan gidecek taşıtların birleştikleri noktaya takılıyor gözlerim. Taşıtlar, dörderden sekiz şeritten ırmak gibi akıyor. Uğultu iki katına çıkıyor.

Kulaklarımı tıkıyorum. Demir parmaklıklı büyük üst geçitten karşıya geçiyorum. Demir köprü, yürürken taşıtların sürekli gidiş gelişlerinden sarsılıyor.

Karşıda modern görünümlü bir fabrika var. Anayola bakan yüzünde ürünlerini halka sunan gösterişli bir de mağazası bulunuyor. Çeşit çeşit ayakkabı üretiliyor burada.

Fabrikanın yanındaki bir yol aralığından sonra köşede büyük bir ticaret merkezi göze çarpıyor. Onun da bir yüzü anayola bakıyor. Bu çok katlı, çok odalı büyük iş hanının yanında, biraz aşağıda çinko damlı baraka türünden fabrikalar var. Kiminin arasından duman salan bacalar yükseliyor. En arkada kalan son kırlıklardan sonra kara taş yapısı ile Davutpaşa kışlası görünüyor. Onun uzantısında sosyal evlerin üst üste sıralandığı Tozkoparan mahallesinin blokları var. Daha da ötede Merter’in iç içe geçmiş apartmanlarının yükseltisi yer alıyor. Uzaktan, belirli bir alan içinde sıkıştırılmış da onun için gereğinden çok yükselmiş izlenimi veriyor. Bütün bu beton kümelerin arasına serpiştirilmiş gibi duran irili ufaklı birkaç minare, beyazlığı ile göz alıyor. En üstte, tepede ise gökyüzü uzanıyor. Kimi günler mavi, aydınlık. Kimileri de kara, boğunuk. Gündüzleri nasıl olursa olsun, akşamları güneş batarken kızıllaşıyor.

Benim evim de, uzaktan görünen bu beton kümelerin arasında. Köprüden karşıya geçtikten sonra, anayolun dışından, ara yollardan, fabrika aralarından, yokuşları inip çıkarak, toprak yollardan, otlukların içinden evime varıyorum.

Bir yıl, sabah akşam hep böyle sürüyor gidiş gelişlerim.

O yıl, kış da kurak gidiyor. Yağmur az az yağıyor. Kar, şöyle bir serpeleyip geçiyor. Bu kesin kuraklık, betonlaşmanın sonucu olarak gösteriliyor. Bunun arkasında da hava kirliliği, ozon tabakasının delinmiş olması var. Sonuçta bir çare bulunamıyor.

İlkyaz günlerinde gökyüzü şöyle bir bulutlanıyor, yağdı yağacak derken, bulutlar, kentin üstünden geçip denize doğru sürükleniyor. Orada dağılıp gidiyor.

Haziran başlarına kadar durumda bir değişiklik görülmüyor.

Yalnız, mayısın ortalarında, garip bir durumla karşılaşılıyor.

Güzel bir mayıs akşamı. Her günkü yolumu izleyerek eve dönüyorum. Üst geçidin demir köprüsünün ortasına gelince şaşkınlıktan oracıkta kalakalıyorum. Tam karşımdaki modern görünümlü fabrikanın, mağazayla fabrika yapısı arasında kalan büyük taş avlusunun ortasında koskoca bir gemi durmuyor mu? Şaşkınlığım geçince köprünün öteki yarısını koşarak geçiyorum. Şimdi köprünün sallandığını bile duymuyorum. Hemen geçidin merdivenlerini üçer dörder atlayarak iniyorum. Avlunun parmaklıkları arasından uzun uzun bakıyorum gemiye. Fabrikanın avluya bakan sarı badanalı büyük duvarını boydan boya kaplayan ak bir gemi bu. İki direkli, çift katlı kamaraları olan, iki güverteli koskoca bir nesne. Yarı şaşkınlık, yarı hayranlıkla izliyorum. Kendi kendime “Benim de bir gemim olsaydı,” dedim mi bilmiyorum. Sonra da şöyle düşünmüş olmalıyım: “İnsanın gemisinin olması için deniz kıyısında da bir evi olmalı. Nasıl derler, yalısı yani. Öyleyse bu geminin burada işi ne? Benim gibi onun da yalısı mı yok nedir?” Daha doğrusu neler düşündüğümü tam olarak bilemiyorum şimdi. Yoldan gelip geçenlerse yarı öfkeli, yarı kuşkulu bir sesle konuşup duruyor:

“Durup dururken bu gemi de nereden çıktı?”

“Ne diye getirmişler ki...”

“Yoksa denizi de mi kuruttular.”

Bunlar, çevre fabrikalarda çalışan işçiler. Durup bakmadan geminin önünden homurdanarak geçip gidiyorlar.

Bu durum beni de kuşkulandırıyor. Ertesi gün her günkü yolumu değiştiriyorum. Kentten, fabrikanın önünden geçerek beni evime götürecek otobüse biniyorum. Otobüs, iş dönüşlerinde tıklım tıklım oluyor. Ben, ilk duraktan bindiğimden oturuyorum. Kentin içinden geçerken her zamanki gibi uyukluyorum. Surları geçince gözlerim faltaşı gibi açılıyor. Fabrikanın önü durak olduğundan, otobüs burada bir süre duruyor. Otobüstekiler böylece fabrikanın avlusundaki gemiyi enine boyuna izleyebiliyor. Bir ipucu bulurum umuduyla bütün konuşulanlara kulak kabartıyorum:

“Bu işte ne gariplik var birader? Sen de görüyorsun, adam, işçilerine gemisinin bakımını yaptırıyor. Yatını bir güzel onartıyor.”

“Hangi adam bu?”

“Hangi adam olacak, fabrikanın sahibi.”

“Ha. Peki sonra?”

“Bunun sonrası mı var? Gemisinin bedavadan raspasını, boyasını yaptırıp kız gibi olduktan sonra denize indirecek.”

“Nasıl?”

“Nasıl getirdiyse öyle. Traylere bindirerek. Çekicilerle.”

“Sence bu alamet burada yapılmadı demek?”

“Cıık...”

Otobüs, freni boşaltıp hareket edince, kalabalık ileri geri sarsılıyor, bu ilginç konuşma da kesiliyor. Belki de ben duyamıyorum.

Gene de bu kısa konuşma içime su serpiyor biraz. İlk gün, beni tedirgin eden korku karışığı o duyguya gülüyorum şimdi.

Artık hep otobüsle gidip geliyorum. Gemiyle ilgilenenler, her gün artıyor. Geminin önünden geçerken, otobüs durakta durduğunda, her fırsatta konuşulanların birini bile kaçırmadan yakalamaya çalışıyorum. Kalın sesli bir adam konuşuyor şimdi. Kalabalıktan kendisini göremiyorum.

“Bizim bacanak, şuradaki ticaret merkezinde çalışıyor. Fabrikanın patronunu az buçuk tanır. Acayip bir adam diyor. Bu gemiyi ne zaman denize indireceksin diye sormuşlar, ne gemisi demiş adam. Gemi değil, heykel o! Demiş.” Arkadaşı, dalgın bir sesle:

“Heykel mi dedin?” diye soruyor.

“Ben demedim yahu, patron demiş, patron. Onu oraya güya heykel diye kondurmuş. Denizle bir ilgisi yok.”

“Haklısın. Bir süre önce de mağazanın damına koca bir balon bağlamıştı. Hatırladın mı?”

“Hatırlamam mı? Şişkin balon rüzgârda sallandıkça dükkân ne zaman havalanacak diye bakıp duruyordum.”

“Desene adam reklâmcı. Dikkat çeksin diye yapıyor bunları.”

“İnşallah öyledir.”

Kalın sesli adamın bezgin bir sesle “inşallah öyledir,” demesini unutmuyorum. Heykel işine onun da aklı pek yatmamış olmalı. Bu, beni de kuşkulandırıyor. Günler ilerliyor. Haziran ayından gün alıyoruz. Kuraklık sürüyor. Bir damla yağmur yok. Gemi, yerli yerinde, öylece, heykel gibi duruyor. Otobüstekiler gemiyle ilgili olarak ileri geri konuşuyor:

“Heykel meykel laf kardeşim. Geçen gün traylerciler çekicilerle dayanmışlar fabrikanın kapısına. Müdür çağırtmış. Patron kovmuş adamları. Müdür, patrona: Bu denize inmezse güneşte çatlar, su alır, ilk gezide batar sonra diyesiymiş. Patron gülmüş. Sen merak etme, demiş, ben onu öyle ziflettim ki daha bir ay dursa bir şeycik olmaz. Hem deniz de nereden çıktı. Bana göre burası da deniz, hem de uçsuz bucaksız bir deniz, deyip gülmüş.”

Ertesi gün, iki işçinin konuşmalarına tanık oluyorum. Alçak sesle konuştuklarından yerimden kalkıp yanlarına yaklaşıyorum:

“Bu işte bir bit yeniği var.”

“Hangi işte?”

“Şu gemi işinde canım. Boya fabrikasında çalışan bir arkadaşım var. Onların da arka bahçesinde bir tekne hazırlanmış. Bunun kadar büyük değilmiş ama olsun. O boya fabrikası da bundan küçük ne de olsa...”

Kendi esprisine kendi gülüyor. Arkadaşı,

“Deme yahu,” diye şaşırıyor. Sonra, o da, duyduklarını ekliyor:

“Şuradaki konfeksiyon fabrikasında da büyük bir pazar kayığı yapmışlar. Küreği, dümeni falan da varmış. Dışardan görünmesin diye garajda gizliyorlarmış.”

“Desene bizim patron da bir ay önce tekne yapımından anlayan bildiğiniz, güvenilir bir kimse var mı diye boşuna sormadı. Yelken de diktirmek istiyordu.”

“Doğru be. Ben de deniz zamanıdır, çoluk çocuk için soruyor sanmıştım.”

İşçilerin konuşmalarına benim gibi kulak misafiri olan bir komiser, arkadaşını kolundan dürtüyor. Heyecanla:

“Biliyor musun,” diyor. “Bugün bir telsiz emri aldık. İçişleri Bakanlığı fabrikalarda yapılan gemiler konusunda bilgi istemiş.”

Arkadaşı, karşılık vermeden, “adam sen de...” dercesine elini sallıyor.

Adamın bu davranışı, benim için son uyarı oluyor. Kafamdaki düğüm çözülüyor.

Kalabalığı dirsekleyerek ilk durakta otobüsten inip eve koşuyorum. Tam düşündüğüm gibi, daha evin kapısına varmadan yağmur çiselemeye başlıyor. Gece yarısı, fırtınayla karışık şiddetleniyor. Sabahleyin şiddetini artırarak dinmek bilmeden sürüyor.

Geçip Giden Günler

Kızgın Yaz

Mahalle kavruluyordu. Güneş, doğar doğmaz yattığımız odanın camlarına vuruyor, oradan da bir top ateş olarak yatak odasının açıldığı balkonun betonuna atlıyordu. O zaman sabah güneşini almayan ön taraftaki salonun camlarını açmak gerekiyordu. Akım sağlaması için güneşli balkonun kapısı da aralanıyordu.

İşte o anda, serinlik yerine, çöl sıcağı evin içini dolduruyordu. Hem de kum fırtınasıyla birlikte. Evin Vatan Caddesi’ne bakan balkon tarafı, salonun baktığı ara cadde delik deşikti. Su borularının döşenmesi için çukurlar kazılmış, kenarlarına kumlar yığılmış duruyordu. Evi saran kum fırtınasının nedeni buydu.

Sokak, tam bir savaş alanı gibiydi. Tozun toprağın kumun içinden, kâğıt, naylon kırpıntıları arasından, siperden sipere geçercesine, çukurlar atlanıyordu.

Üç dört çukur geçtikten sonra Vatan Caddesi’ne ulaştık. Karımla evde duramayınca, bu pazarı da böyle geçiremeyeceğimizi anlayınca deniz kıyısında bir yere bir çay içmeye gidelim diye çıktık. Duraktayız. Bir kıyıya kapağı atmak için otobüs bekliyoruz.

Cadde ayrı bir âlem. Kızgın güneş asfaltı yakıyor. Sıcak, buğu gibi tütmekte. Otlar kavrularak saman sarısına dönmüş. Ortalık ekşi ekşi çöp kokuyor. Ağaçlar da olmasa soluk alınamayacak. Caddenin ortasına hafif metronun kocaman sondaj tabelası dikilmiş. İnsan ister istemez, ağaçlara bir zarar verir mi bu sondaj işi diye düşünüyor. Çünkü sondajı yapan şirket, halka verebileceği rahatsızlık için şimdiden özür diliyor tabeladaki yazıda.

Otobüs geldi. Sandığımız kadar kalabalık değil. İçi fırın kızgınlığında. İnsan içinden eriyor gibi. Yollar sıkışık. Eminönü’ndeyiz. Kadıköy’e kalkan vapurların tam önünde indiriyor otobüs. İskele tıklım tıklım. Az ötede Üsküdar iskelesi var. İşportacıların kaldırımlara serdikleri öteberilerin üstünden atlayarak taşıt gürültülerine, bağrış çağrışlara aldırmadan oraya vardık. İki vapurluk insan birikmiş orada da. Galata Köprüsü onarım için açıkmış da ondanmış kalabalık. Şimdi ne Kadıköy’e, ne Üsküdar’a gidebiliriz. Binbir güçlüğe katlanıp gitsek de kıyılardan birinde kalıp kalmadığını bilmediğimiz eski kahveyi bulabilecek miydik?

Sonu belirsiz bir hayale bağlanmaktansa bulunduğumuz kıyıda bir yere gitmeliyiz.

“Sahil Yolu’na ne dersin?”

“İyi de, gürültülü değil mi?”

“Ne yaparsın...”

“Biraz deniz havası olsun yeter. Nasılsa eski kahvelerimizin kalmadığını biliyoruz. Yıkıldıklarını gördük.”

“Fazla umuda kapılmadan gidebiliriz öyleyse...”

Sirkeci Garı’ndan Halkalı trenine bindik. İlk istasyon olan Cankurtaran’da indik. Bizden başka da inen olmadı. İstasyon memuru da biletlerimize bakmadı. Gölgeye çekili tahta sıradaki yerinden kımıldamadı. Gülümseyerek baktı yalnızca. İstasyonun beton tabanı alev alev yanıyordu. Deniz karşıdan çarşaf gibi görünüyordu ama serinliği buraya ulaşmıyordu.

Surun oval kapısından bir özel arabanın yanı sıra geçip kıyıya çıktık. Araba gıcırtılı bir frenle dönüş yapıp Sarayburnu’na yöneldi. Karşı yandan bir belediye otobüsü, ardında rüzgârını bırakıp “vınn” diye geçti.

Denizle karşı karşıyayız işte. Ayakta yan yana dikilerek bakıyoruz. Arkamızda sur duvarları, yarı gölgedeyiz. Önümüzdeki kapkara asfalt güneşin altında kavruluyor. Kızgın yaz asfaltın ortasına çöreklenmiş. Geçit vermiyor. Az ötesindeyse deniz parıldıyor.

Hemen yanı başımızdaki tahta sıraya çöküyoruz. Gelip geçen taşıtlar denizin maviliğini bir açıp bir kapatıyor. Batık geminin leşi tam karşımızda. Biraz berisinde sondaj makineleri kıyıyı kapatmış. Çevrelerinde dubalar. Ne bir motor, ne bir kayık geçebiliyor. Hepsi ötelerden, pat patları bile duyulmadan, hayaletler gibi dolanıp gözden uzaklaşıyor.

Karşıya geçip denize iyice yaklaşmak var. Rıhtım taşlarına oturup ayaklarımızı sarkıtabiliriz. O zaman da güneş ensemize binecek. Gelip geçen taşıtlardan oturduğumuz yer sarsılacak. Onun için göze alamadık. Kızgın yaz, orada pusu kurmuş bekliyor.

Gölgelerin altından Kumkapı’ya doğru yürümeyi düşünüyoruz. Önünde üç sandalyelik yeri olan –onlar da kapılmış– küçük kahveyi geçiyoruz. Yanındaki meyhane de arkamızda kalıyor.

Güneş tepemizde şimdi. Kızgın yazı sırtlayıp yürüyoruz. Ağaçlar kalmadı. Yol boyunda bir otel, güneşte boş masalarıyla uyuklayan yan yana iki taverna var. Işıklı yazılarıyla geceyi bekliyorlar. Denize bakarak, denizi görerek serinlemek istiyoruz. Deniz yok. Kıyı boyunca alüminyum tahtaperdeler sıralanmış. Göz alıyor. Tahtaperdelerin ardından yansıyan gürültülere kulak kabartıyoruz.

“Denizi dolduruyorlar,” diyorum yılgın bir sesle.

“Kabahatlerini örtüyorlar ama,” diyor karım.

Ne olursa olsun, kızgın yaz egemenliğini sürdürüyor. Yakamızı bırakmıyor.

Teodora Sarayı’nın önündeyiz. Burası ağaçlık. Yüzyıllık ağaçlar. Altları yeşillendirilmiş. Tahta sıralar yerleştirilmiş gölgeliklere. Bir iki aile, çimenlerin üstüne kilimlerini sermiş oturuyor. Biz de sıraların birine oturduk. Sarayın mermer çıkmalarından, arkalarından tahta evlerin bel verdiği eski mahallelerin göründüğü büyük pencere boşluklarından bir serinlik yansıyor. En dipteki Bizans sarnıçları su sızdırıyor. Taşların ıslaklığı kapatılan denizi çağrıştırıyor. Küçük dalgaların yaladığı rıhtım taşlarını. Tarihin derinliklerinden gelen esintiyle serinliyoruz. Keyifle cıgarasını yakıyor karım. Ben, pipomu doldurup ateşliyorum. İlk dumanları savururken alüminyum tahtaperdelerin üstünden, geçen gemilerin direkleriyle bacalarını izliyoruz. Uzaklarda bir yeri gösterip:

“Deniz oradaymış,” diyoruz.

Bunu bilmek yetiyor. Boğazımız iyice kurudu. “Şimdi bir çay olsa,” demeye kalmadan elinde yuvarlak tepsisiyle biri, çimenliğe yayılan ailelerin önünden boş çay bardaklarını topluyor. Biraz uzağımızda. Duyuramam korkusuyla seslenmek yerine ardından koştum. O ağacın arkasına geçti, bu ağacın önünden çıktı derken adamı yitirdim. Caddeye yönelmemişti. Ardımızdaki duvarlardan yana yürümüştü. Ama orada da yoktu. Duvarlarda arka mahalleye, arka mahallenin asmalı kahvelerinden birine giden bir geçit olmalıydı. Bulamadım. Döndüğümde karım, cıgarasını bitirmişti. Eteğine dökülen külleri silkiyordu. Kalktık.

Yeniden güneşe çıktık. Kızgın yaz, kıskıvrak yakaladı ikimizi. Öylesine keskindi ki güneş ışığı, çevremizi göremiyor, önümüze bakarak yürüyorduk. Kafamızı kaldırdığımız bir anda duvarların ardından Küçük Ayasofya’nın kubbesini gördük. İyice kuruyan boğazımız, ikimize de Küçük Ayasofya’nın serin avlusunu düşündürdü. Şadırvan akıyor muydu? Su şıpırtılarını duyar gibi olduk.

“Buradan yol yoktur Küçük Ayasofya’ya,” dedi karım.

“Peki kahveci o yüksek duvarları nasıl aşıp geçti?”

“Bilmem.”

Hızla bir tren geçti yanı başımızdan. Az ötede tren yolunun altından geçen küçük, dar bir geçit vardı. Oraya doğru hızlandık. Geçidin öte yanından tahta evler görünüyordu. Küçük Ayasofya’ya buradan gidilebilirdi. Eğilip bakınca geçidin öte yanında yeşillikli bir ev altı çarptı gözüme. Asmalı kahve orası olabilirdi. Ama geçit çok pisti. Öylesine çöple dolmuştu ki yarı yarıya kapanmıştı denebilir. Basılacak bir yer yoktu. Caydık.

Tozdan topraktan her yer bombozdu. Güneş göz kamaştırıyordu. Kumkapı’daki balıkçı motorları, birbirine yaslanmış, kıpırdamıyorlardı. Balıkçı tablalarında gevşemiş balıklar sıralanmıştı. Yanı başlarında yeşil salata, roka, maydanoz, kırmızı turp, yeşil soğanlardan yeşilimsi öbekler yer almıştı. Her şey cansız bir tabloyu andırıyordu.

Balıkçı halinin yapıları iç içe geçmişti. Üst üste gibiydiler. Onlar da toza toprağa bulanmıştı. Aralarından ara sıra bir deniz parçasının ışıltısı yakalanabiliyordu. Halin karşısındaki setüstü meyhanelerde öğle sonrasının rakılarını ağır ağır yudumlayanlar vardı. Onlara bakıyordum. Sanki içlerinden biri, rakısını ağzına götürmeden ayağa kalktı. Uzaklarda bir şeyler araştırdı. Denizi arıyor olmalıydı. Gördüğüne inanınca ya da gördüğünü sanıp rakısını içti.

Yenikapı’ya doğru deniz büsbütün uzaklaştı. Kızgın yaz, her yeri kaplamıştı burada.

Damperli kamyonlar arka arkaya yanaşıp sırtlarındaki moloz yığınlarını deniz gibi görünen bir sığlığa boca edip duruyordu.

Bir zamanlar, bu kıyılar kıyı kahveleriyle dolup taşardı. Kıyılardan sandal kiralanır, denize girenler olurdu. Martılar uçuşur, motorlar kum yüklerdi. Şimdi ne bir martı vardı görünürde, ne de bir sandal. Kara kara gemiler kapatıyordu denizi.

Gene de biri, denize ayağını sokmak istese, denizle karşı karşıya kalmayı dilese, ufka bakmak için beş yüz metrelik moloz yığınını dere tepe demeden aşması gerekirdi. Çölde su arayan, vahaya varmaya çalışan biri gibi.

Kıyı böyleyken yol kenarı yeşillendirilip düzenlenmişti. Kıyı, uzakta da kalsa, burada oturulacak yerler vardı. Çay içilecek bir iki yer de bulunuyordu. Bunlardan bir tanesi, büyük bir araba galerisinden bozma olduğu için güneşi yansıtan beton bir taban üstüne kurulmuştu. Masaları, sandalyeleri hem yeni, hem güzeldi. Ama ağaçsız bir alanda, her masadaki güneşliklere karşılık, güneş aman vermek bilmezdi. Ötekisi daha gölgelikti. Çakıl Müzikholü’ne sırtını vermişti. Her ikisi de dökülen molozların tozunu toprağını hortum gibi çekiyordu.

Çakıl Müzikholü’yse, bir zamanlar deniz üstünde olan Çakıl Gazinosu, şimdi denizden en az bir kilometre uzaklıktaydı. Sabah akşam halkla dolup taşan salaş, bir şato görünümündeydi şimdi. Kapısında üniformalı adamlar bekliyordu. Şövalyeler. Bizlerden kimseyi içeri bırakmıyorlardı.

Daha ileriye gitmek istemedik. Yıkılan eski kahvelerimiz oradaydı asıl. Birçoklarının tavernalaştığı bu kahveleri yozlaşmış halleriyle görmeyi içimiz götürmedi. Halka kapılarını kapatmışlardı. Halk da oralardan uzaklaşmıştı. Her yerden püskürtülüyorlardı. Ortalıktaydılar şimdi. Amaçsız görünüyorlardı. Bıkkın ve solgundular. Gölgelik, çimenlik bir yer bulurlarsa, orada sessizce oturuyor, tozu toprağı, gürültüyü patırtıyı sineye çekerek serinlemeye çalışıyorlardı. Kıyıyı büsbütün bırakmamak için.

Bütün gördüklerimizi geride bırakıp Yenikapı istasyonunun altından geçtik. Kızgın yaza yenilmiş, çay içmekten de vazgeçmiştik. Gar Gazinosu’nun karşısında bahçelik bir kahve vardı. Orayı görünce dayanamadık.

Garson, biz girer girmez, boş bir masayı gölgeli bir yer bulup çekti. Muşambasını sildi. Çayları getirdi. Kahve doluydu. Gençler video seyrediyordu. Sesi gereğinden çok açıktı. Ve tren geçtikçe oturduğumuz yer sallanıyordu. Tam karşımıza, videonun bulunduğu duvara, boydan boya, allı yeşilli bir Yenikapı resmi çizilmişti. Kıyı, rıhtım, ağaçlar arasındaki eski yalılar, denizde pazar kayıkları, az ötelerinde kümelenmiş kadırgalar, arkalarda da Adalarla Yalova’nın sisler içindeki tepeleri. Vakit geceydi ve denize ayışığı vurmuştu. O zaman birden anladım, kızgın yaz geçip gidecekti. Garson gelince ikinci çayları söyledik.

Bahçe Sinemaları Peşinde

Demirkapı’dan Eyüp’e inen gidiş-gelişli uzun yolun iki yakası da atölyeler, yeniyetme apartmanlarla tıka basa doludur. Bu kargaşanın ortasında, kıyısında betona bulaşmış bir toprak görürseniz ya eski kırlığın kavruk bir parçasını ya da bir dere kalıntısının otçuklarından, çalılarından, dikenlerinden birini barındırır. Onun için göz alabildiğine uzayan, dümdüz asfaltın iki yakası da inişli çıkışlı tepecikler, keçi yolları, arnavut kaldırımlı dar sokaklardan oluşur. Toz toprakla beton, eskiyle yeni iç içedir burada. Bugün, hepsi birlikte eskimektedir.

Tıklım tıklım dolu Alibeyköy minibüsünün muavini, yarı yolda Eyüp Camisi’nin minareleri uzaktan görününce,

“Sinema, var mı inecek,” diye bağırdı.

Zınk diye de durdu. İşim Eyüp’teydi. Ama muavin “Sinema” deyince, dayanamayıp, her yanımı dışarıdaki sıcaktan daha çok yakan minibüsün motorunun üstünden kalkıp aşağı indim.

Dışarısı kavruluyordu. Minibüs, ben ayağımı yere basar basmaz, asfaltta kayarcasına, vınlayarak geçip gitti. Güneş tam tepedeydi. Asfalt yanıyordu.

“Sinema nerede?” diye sordum.

“İşte şurası,” dediler.

Yüzüme bir tuhaf bakıyorlardı. Çünkü, gösterdikleri yer, üstü açık bir demir atölyesiydi. Yüzlerinden akan pasları silmeden çalışan bir iki çocuk vardı orada. Sinema dedikleri yerin de yalnız sahne iskeleti sırıtıyordu bir uçta. Eski bir bahçe sinemasının kalıntısıydı burası.

Yapacak bir şey yoktu.

Eyüp’e terlerimi sile sile yürüyerek indim. Cami alanındaki ağaçların gölgesinde soluklanırken “Halk Bahçesi”ni düşünüyordum.

O günlerde Eyüp, bir başka mıydı, neydi? Haliç, bu kadar kokuşmamıştı belki. Akşamları, Haliç kıyısına, Bostan İskelesi’ndeki kahveye inilir, oturulurdu. Sandallarla Sütlüce’ye geçilirdi. Hatta orta yerdeki küçük adacıklara sandalla gezintiye çıkılırdı. Adacıklar, o zamanlar yeşildi. Üstlerinde ot biterdi. Vapur, Silâhtarağa’ya kadar salına salına gider, Kâğıthane iskelesine yolcuları bıraktıktan sonra derenin ağzından çarkedip dönerdi. Çocukluğumuzda kıyıdan balık avladığımızı bile anımsıyorum. İrili ufaklı kayabalıklarıydı avladıklarımız. Onları pişirmezdik. Zevk için avlardık. Bizim yerimize kediler bayram ederdi.

Akşam alacası çöktü mü, ellerinde tahtaya yapıştırılmış afişler, teneke borularla çığırtkanlar mahalleleri, çarşıyı dört dönerdi.

“Bu akşam, bu akşam Eyüp Halk Bahçesi’nde iki film birden...”

Halk Bahçesi, park kadar geniş bir alanı kapsıyordu. Ağaçlıklı, büyük bir bahçeydi. Akşam serinliğine ayrı bir serinlik katardı. Sahibi beyaz elbiseli, beyaz fotörlü ‘Sinemacı Cemil’ dedikleri biriydi. Halk, film başlamadan bir iki saat önce bahçeyi doldururdu. Kimi, akşam yemeğini de birlikte getirir, orada yerdi.

Başka bahçe sinemaları da vardı. Eyüp’ün tek kışlık sineması Şafak’ın da geniş bir yazlığı vardı. Alçak, tuğla duvarlı bir bahçeydi. Sinemanın bitişiğindeki fırının arkasına düşüyordu. Sinemanın sahibi fırının da sahibiydi. Onun için belki de fırının bahçesinden bozmaydı.

Daha sonra, iskele başında uzun süre fotoğrafçılık yapan Foto Mete de İslâmbey’e doğru, aynı adı taşıyan bir sinema bahçesi açtı. Karşısına da bir kışlık yaptırdı.

Yarışma da o zaman başladı. Kim daha çok müşteri çekecek? Önceleri kim filmlerin en acıklısını getirirse parsayı o topluyordu. Sonraları bu yetmedi. Halk Bahçesi’nin sahibi Sinemacı Cemil, müşterilerine bedava gazoz vermeye başladı. Ötekiler de bunu yapınca Halk Bahçesi’nde gazozlar ikiye çıktı. Uzun süre bu böyle gitti. Halk Bahçesi bu yüzden dolup taşardı. Hatta Halk Bahçesi’nin sahnesini gören tepelere akşamları halk birikir, filmleri bir bölük de oradan seyrederdi. Cemil bunu bildiğinden oparlörü sonuna kadar açar, ses tepelere kadar ulaşırdı. Artık ağaç dallarının engellediği görüntüleri üstten, alttan ya da yanlardan yarım yarım görmek önemli sayılmazdı. Sesten filmin tümü izlenebilirdi. Hem de püfür püfür yel eserken.

Bugün hiçbiri yok bu bahçe sinemalarının. Yerlerini apartmanlar kapattı. Tepeden bakılınca Haliç’in görünümünü bile örtüyorlar şimdi.

Bahçe sinemalarıyla ünlü bir semt de Karagümrük’tü. Aysu Sineması, Karagümrük’ün en eski sinemalarından biriydi. Geniş bir adaya yayılan Aysu’nun sahibi sinemanın bitişiğindeki hamamı da işletirdi. Hamamın arkası eski bir konak bahçesiydi. Yazın kışlık sinemanın filmleri bu bahçede oynardı. Bahçenin duvarları taflanlarla kaplıydı. Ortada bir havuzu vardı. Havuzda kırmızı balıklar yüzerdi. Film aralarında havuz başında çay, kahve, gazoz, limonata içilir, dondurma yenirdi. Havuzun fıskiyesinden fışkıran sular gecenin serinliğine serinlik katardı. O zamanlar Arap filmleri geçerliydi. Yusuf Vehbi’li, Enver Vecdi, Emine Rızık, Sabah, Ümmü Gülsüm, Beşare Vakim’li filmlerin biri gider biri gelirdi. Filmler, Türkçe oynardı, yalnız şarkıları kimi zaman Arapça olurdu. Türkçe sözlü, Arapça şarkılı diye yazardı afişlerde. Aysu’nun yazlığının geniş sahnesi bir bostana bakardı. Bekçiyi atlatıp bostanın duvarına tırmanan biz çocuklar, filmleri perdenin arkasından, tersten izlerdik.

Çiçek Sineması yalnız yazları açılırdı. Bu sinema, Karagümrük pazarının ortasındaydı. Bahar gelince boyacılar, badanacılar işe koyulur, bahçe duvarlarını renk renk badanalar, sandalyeleri göz alıcı renklerle boyarlardı. Kahve tipi sandalyeler mavi olurdu. Bunlar sahnenin önüne dizilir, aralarında bir kalas geçirilerek sabitleştirilirdi. Mavi sandalyelerden oluşturulan bu on sıralık bölüm, birinci mevkiydi. En ucuz yerdi. Arka sıralar da tahtaydı ama sandalyeleri koltuk biçiminde geniş ve renk renkti. Oraya lüks mevki ya da koltuk denirdi. Orası önlerden pahalıydı.

Film başlamadan çok önce, alabildiğine açılan oparlörlerden plaklar çalınırdı. Moda şarkıların biri bitmeden biri başlardı. Sinemanın önüne lüks lamba yakan leblebi-çekirdekçiler yerleşirdi. İnce uzun borularından duman tüten elarabalarında sıcak sıcak eğlencelik satarlardı. Kapıda dondurmacı da olurdu. Ama çoğunluk, külâh külâh leblebi-çekirdek alarak sinemaya girerdi. Bu sinema kapılarında türlü satıcıların içinde koz helva, susam helva, kâğıt helva satan satıcılar da vardı. En ilginci arabalı turşuculardı. Bir bardak acı turşu suyuna yarım salatalık koyarak satarlardı turşu suyunu. Turşu suyunu içer içmez göğsünü alev basan her delikanlı soluğu sinemada alır, film başlamadan sigarasını afili afili yakıp tüttürürdü.

Sinemanın bitişiği karakoldu. O yüzden bu sinemada öyle pek olay çıkmazdı. Polisler, filmi de, sinemadakileri de karakolun üst kat pencerelerinden cıgaralarını tüttürerek izlerlerdi. Başka bahçe sinemalarında zaman zaman kavgalar olurdu. İki kabadayı ya da ayrı mahallelerden delikanlılar, göz koydukları bir kız yüzünden kıyasıya çatışırlardı. Bu kavgalar, yaz yağmurları gibi gelip geçiciydi. Sinema çalışanlarının, gişecinin, belediye kontrolörünün, bazen de filmi yarıda kesme pahasına makinistin de araya girmesiyle tatlıya bağlanırdı. Birdenbire kızışan hava, perdedeki mutlu sonun, ağaçların yapraklarını titrete titrete esen yelin etkisiyle yumuşar, olanlar unutulurdu.

Bu sinemalara kol kola gelen sevgililer olduğu gibi, iki yabancı gibi gelip çıkışta birbirlerine gülümseyerek ayrılan bir genç kızla bir delikanlıya da rastlanırdı. Yaz aşklarının başı ya da sonu bu sinemalarda noktalanırdı. Noktalanmayanlar, öteki kış ve yazlar boyunca sürüp gider, genç kızla delikanlı aynı sinemaya bir gün, çocuklarıyla birlikte gelirlerdi.

Onun için Fındıkzade’deki Akasya Sineması geniş bahçesine aileleri çocuk arabalarıyla da alırdı. Apartmanların arka pencerelerinin ve balkonlarının baktığı mahallenin tam ortasındaki bu bahçenin müşterileri kadar pencere ve balkonlardakiler de, yani bütün mahalle, hem içerden hem dışardan filmi rahatlıkla izlerdi. Evde kavga kıyamet uyumayan çocuklarsa arabalarında mışıl mışıl uyurlardı.

Bahçe sinemaları genç, yaşlı, çocuk herkesin vazgeçilmez yaz eğlencelerindendi. Hepsi akşamdan dolup taşardı.

Mahallelerin sıkışıklığı içinde soluklanmaya elverişli yerler olan kentin ortasındaki bu bahçe sinemalarına yazlıklarda da rastlanırdı.

Büyükada’nın Mehtap Sineması bunlardandı. Kuleli damı, bembeyaz, tahtadan, görkemli yapısıyla Siplandit Palas’ın bitişiğinde, onun betondan geniş bir yan balkonu gibiydi. Yalnız sahnesi, Siplandit’le boy ölçüşecek yükseklikteydi. Siplandit’e göre, epey yerden bitme bir teras olmasına karşılık, o da, Siplandit gibi, Lido’nun üstünden denize bakardı. Gözünüzü yumduğunuzda, ağaçların aktardığı serinlikle ayaklarınızı denizin dalgacıkları yalar geçerdi. Önünden geçen faytonların çanları, çamlıklardaki ışıltılı yaz karanlığını çağrıştırırdı. Ya da balkonlardan birinde çınlayan billur iki kadehi. Merhabaya mı işaretti bu çınlama, yoksa az sonra kalkacak vapurla uğurlanacak sevgilinin Allahaısmarladığına mı, belli olmazdı.

Sinemanın oparlöründen genellikle napoliten şarkıların, caz plaklarının ezgileri dökülürdü.

Plak konseri, yasemin kokulu ada gecelerinde, faytonların düzenli tıkırtıları arasında saat ona kadar sürerdi. Saat onda evlerinin denize bakan balkonlarında, köşklerinin bahçelerinde kuş sütü eksik sofralardan kalkanlar, rakılarını, viskilerini yudumlayanlar, yemeğin üstüne bir de iskeledeki pastanede pastalarını, dondurmalarını gövdeye indirenlerin hepsi köşklerimiz, yalılarımız daha serin, daha güzel demez, akın akın sinemayı doldururdu.

Kentteki bahçe sinemalarından bir saat geç başlayan bu sinemalar tek film oynatırdı. Yılan Kadın, İki Yetime, Zenda Mahkûmları, Jane Eyre ya da Gene Kelly, Doris Day, Esther Williams’ın müzikalleri gibi filmler oynardı. Hepsi de orijinaldi. Türkçe kopyaları gelmezdi. Hatta İki Yetime’nin İtalyanca oynatıldığını sanıyorum. O filmden adanın halk kesimi pek bir şey anlamamıştı. Ama anlayanlar için bir hafta boyunca İtalyanca olarak oynadı İki Yetime.

En son kapanan yazlık bahçelerden biri Unkapanı’ndaydı. Hemen Zeyrek’in altında, su kemerlerine, eski haznelere bitişikti. Perde su haznesinin kale gibi gösterişli duvarına gerilmişti. İki su haznesi arasında kalan boşluk da sinema bahçesiydi. Caddeden geçerken ya da Plakçılar Çarşısı’nın kaldırımında durunca perdede oynayan filmi, belden yukarı da olsa izleyebilirdiniz.

Hep Türk filmleri oynatırdı. Özellikle de serüven filmleri. İtalyan makarna vesternleri benzeri filmlerin ünlü Türk aktörlerinden Yılmaz Güney’in filmleri ise hiç eksik olmazdı. Bir de arabesk şarkıcılarının filmleri başı çekerdi.

Sözünü ettiğim ünlü aktör, yurt dışında, genç denecek yaşta, üzüntüden ya da düpedüz yurtsamadan birdenbire ölünce, bu bahçe de kapandı.

Tepebaşı’nda bir bahçenin olduğunu söylediler.

Eyüp’ten çok geç dönmüştüm. Gece olmuştu. Ortalık gündüzki kadar sıcaktı. Yaprak kıpırdamıyordu bizim Vatan Caddesi’nde. Uykum yoktu. Otobüse atlayıp Tepebaşı’na gittim.

Gittiğimde saat yirmi dördü bulmuştu. Yukardan bakıldığında Kasımpaşa çukuru da, Haliç ve çevresi de, Fatih, Edirnekapı, Eyüp, Rami ışıl ışıl görünüyordu. Bunca ışık, bunca lamba, sıcaklığı çoğaltıyormuş gibi geldi. Öyle sandım bir an. Beyoğlu, buradan bakılınca karanlık sokaklar olarak görünüyordu. Tam karşıdaki çok katlı otopark inşaatı, yığma betonun büsbütün kararttığı karanlıkta sokak başlarını tutmuş gibiydi. İngiliz Konsolosluğu’nun sık ağaçlı karartık bahçe duvarları, kasvetli bir hava veriyordu. Bir iki ölgün ışık parçası izlenirse pavyonların, sazların bulunduğu Tepebaşı caddesine, Galatasaray aralığına çıkılabiliyordu. Oysaki Beyoğlu’nun, Kasımpaşa’dan bakıldığında, ışıklı, ışıkları dolayısıyla da çok çekici bir kent olarak göründüğünü söylerler. Beyoğlu’nun karşıdan vuran ışıkları dillere destandır orada. Dillere destan ışıkların çekiciliğine kapılıp Beyoğlu’na çıkanların, Kasımpaşa’yı bir daha dönmemecesine bırakanların, sonradan soluğu Tarlabaşı’nın izbelerinde aldığı da Beyoğlu övgüsünün yanı sıra söylenir. Tarlabaşı baştan başa yıkıldığına göre bu söylentinin geçerliği bugün için yok artık. Tarlabaşı gibi, öyküleri de tarihe karışacak.

Sinemayı buldum. Beton bir teras burası. Yolun düzeyinden az yüksekte. Kapkaranlık. Arkası Kasımpaşa çukuru. Uçurum. Oradaki duvar iyice yüksek. Uçurumu tutuyor. Yola bakan afiş tahtası boş ve karartık. Sinemanın altı, dehlizi demek daha doğru olur, pavyon olmalı. Dansözlerin renkli resimlerini aydınlatan ışıklı iki tabela bunu gösteriyor. Derinden bir yerden çalgı sesleri, kadın kahkahaları yansıdı, sonra gecenin sıcak karanlığında çabucak eriyip yitti. Dehlizin üstüyse ıssızlığını ve karanlığını inatla sürdürüyordu. Değişeceğe de benzemiyordu.

Dönerken, bahçenin bitişiğindeki küçük açıkhava kahvesinin sahibi,

“Bir şey mi aradınız?” diye sordu.

Ne demek istediğini pek kestiremedim. Gene de dayanamayıp sordum:

“Bu sinema oynuyor mu?”

Kuşkuyla yüzüme baktıktan sonra,

“Şimdi oynamıyor,” deyip arkasını döndü.

Sözü biraz daha uzatıp durumu öğrenmek amacıyla:

“Çayınız var mı?” dedim.

“Şimdi yok,” deyip sustu. Ardından sandalyelerden ikisini gürültüyle sürükleyerek, kahveyi kapatıyormuş gibi, masanın üstüne koydu.

Hiçbir şey öğrenemeden, daha doğrusu her şeyi öğrenmiş olarak Unkapanı Köprüsü’ne yöneldim. Gecenin ve ışıkların içinden geçtikçe direncim artıyordu. Geçmiş geride kalmıştı. Üzüntüm dağılmış, içim açılmıştı. Gece serinliyordu.

Küllük Nerede?

Küllüğün yerini bulmak şimdi çok güç. Eskiden Beyazıt alanı ağaçlıklı bir yerdi. İri çınarların, atkestanelerinin yanı sıra kaldırım kenarlarında akasyalar dikiliydi. Yaz başlarında erguvanlar açtığında bunlara atkestaneleriyle akasya çiçekleri de eklenirdi. Hafif bir yel esince, alan mis gibi kokardı. Alanın ortasında kocaman bir öbek vardı. Kenarlar da yemyeşil çiçek tarhlarıyla bezeliydi. Kocaman öbekle tarhlarda renk renk çiçekler açardı. Üniversitenin önünde fıskiyeli bir havuz bulunuyordu. Cami, bu havuzun altında, biraz aşağıda, yandaydı. Havuzun kenarına tahta sıralar konmuştu. Genellikle akşamüstleri, sahaflardan, Kapalıçarşı’dan dönen yaşlı kadınlarla erkekler, avare gençler, emekliler orada dinlenirdi. Sabahları, burada mahmurluklarını açan akşamdan kalmalar görülürdü. Günün öteki saatlerinde sıralara ilişen tek tük yorgun insanlar olurdu. Havuz başında günün her saatinde, gece yarılarına kadar birileri bulunurdu. Havuz başı hiç yalnız kalmazdı. Sıralarda oturanların önlerinden kapılarına kadar salkım saçak doluşmuş insanlarıyla, birbirini ağır ağır çeken iki vagonlu, yeşile boyalı, çoğunlukla ikinci mevki Edirnekapı-Bahçekapı tramvayı geçerdi. Hemen ardından kırmızı boyalı, birinci mevki, tek vagonlu Taksim-Beyazıt tramvayı hızlı hızlı gelir, havuzun öbür başından raylarda gıcırtılar çıkararak kıvrılırdı. Güvercinler, Beyazıt’ın görünümünün değişmez parçası güvercinler, alanın her yanında dolanır, tramvay geçerken havalanıp çınarlara konardı. Kimileri, geldikleri yer olan caminin avlusuna, kubbelere doğru uçardı.

Ağaçların arasından yalnız parça parça masmavi bir gökyüzü, bir de tramvay arşlarının aynı mavilikte kıvılcımlar saçtığı kalın bakır teller göze çarpardı. Alanın dört bir yanında camekânlı, tablalı simitçiler yer alırdı. Sabah ve akşam simitlerinin tadına doyulmazdı. Simitlerin küçüğü beş kuruştu. Büyükleri, burmalı olurdu. Onlar, on kuruştu.

Alanın karşılıklı iki durağı vardı. Kırmızı tabelalı ‘mecburi’ duraklardı bunlar. Ötekilere, ‘ihtiyari’ denirdi. Tramvaylar, inen olursa, biletçi çanı ‘inecek var’ anlamına iki kez çalarsa dururdu.

Beyazıt’taki kapalı durak, tahtadan, gri boyalı kocaman bir kulübe gibiydi. Arkasında, kubbeli taş bir yapı olan Belediye Kütüphanesi bulunuyordu. Durağın yanında gazeteci vardı. O zamanlar, her kapalı durağın yanında bir gazeteci olurdu. Gazete dışında her türlü dergi ve kitap da satarlardı. Yağmurlu havalarda kapalı duraklar, gazete satıcılarına dükkân görevi yapardı. Alanın bu kesiminde ağaçlar sıktı. Onun için hep gölgeliydi durak. Yazları serin olurdu. Fatih’ten, Edirnekapı’dan gelenlerin iniş durağı burasıydı. Kapalıçarşı’ya gidecekler burada inerdi. Taksim’den gelenlerin de iniş yeri burasıydı. Beyoğlu’na gidecek olanlar da Taksim-Beyazıt tramvayını burada beklerdi. Fatih-Harbiye tramvayı da buradan geçerdi. Beyoğlu’nun Şişli’ye kadar uzanan yolunun başlangıcıydı burası.

Alanın karşı kesimi açıklıktı. Orada kapalı durak da yoktu. Tramvay, yaya kaldırımında beklenirdi. Alanın ortasını süsleyen büyük öbek, fıskiyeli havuz, en güzel buradan görünürdü. Fatih’e, Edirnekapı’ya gidecekler burada beklerdi.

Karşılıklı durakların aşağısından, alanın altından geçen tramvay caddesi Aksaray’a iniyordu. Topkapı-Bahçekapı tramvayı, karşılıklı olarak, bu yoldan gidip gelirdi. Yedikule tramvaylarının da yolu aynıydı. Aksaray’dan dönüş yapan Harbiye-Aksaray gibi tramvaylar da bu yolu izlerdi. Beyazıt tramvay caddesi düzlüktü. Aşağısı yokuştu. Aksaray çukurda kalıyordu. Cadde, Topkapı’ya doğru yeniden yükseliyordu. Beyazıt tramvay caddesinin geçtiği düzlük alanda, yan yana yüksek binalar vardı. Atlarında bir sıra küçük dükkân. Dükkânların çoğu sucu dükkânlarıydı. Ağızları tülbentle bağlı musluklardan akan soğuk Hamidiye ya da Taşdelen suları bardak bardak satılırdı burada. Arada şerbet satanlar da vardı. Sucu dükkânlarında sürekli zil çalardı. Ortalık, çıngır çıngır öterdi. Bu da sevinçli, mutlu geçen bir yaz gününü, sonsuz bir bayram havasını yansıtırdı. Dükkânların arasındaki küçük sokaklardan Marmara sinemasının bulunduğu arka caddeye geçilirdi. O cadde, öndeki yüksek binalar yüzünden olacak, biraz karanlıkçaydı.

Tramvay caddesiyle arka cadde Çarşıkapı’ya doğru birleşirdi. Tam burada bir kahve vardı. Bu kahvenin yanından merdivenle inilen bir açıklık, bahçe sineması olarak kullanılırdı. Yazları, bu bahçeyi tiyatrolar kiralardı. Şevki Şakrak, Sadi Tek, Şahin Tek gibi tiyatrolar burada temsiller verirdi. Temsil aralarında şarkıcılar, türkücüler günün moda şarkılarıyla türkülerini okurlardı. Temsiller, çoğunluk ortaoyunu kırması şeylerdi. Ben, temsil aralarında çıkan şarkıcılardan Nigar Uluerer ile Şadan Adanalı’yı biliyorum.

Adanalı, ‘Bu dünyanın dört bucağı köhne bir meyhanedir’ gazeliyle ünlüydü. Buna bağlı olarak, ‘Makaram sarı bağlar’ı okurdu. Nigar Uluerer de: ‘Her yer karanlık’ı mı okurdu? Unuttum şimdi. Unutmadığım bir şey var: ‘Yangın olur, biz yangına gideriz’ diye başlayan tulumbacı türküsünü çok güzel okurdu. Bu türküyü asıl Radife Erten’den o zamanlar İstanbul Erkek Lisesi’nin bitişiğindeki Çifte Saraylar Bahçesi’yle Tepebaşı Gazinosu’nda çok dinledim. Yoksa Radife Erten de mi buraya gelirdi? Tam olarak bilemiyorum. Bu tiyatrolarda Sadi Tek’in Muhsin Ertuğrulvari Hamlet temsilinin perde arasında, bir bakardınız, ünlü bir illüzyonist çıkar, birkaç numara yaparak arayı şenlendirirdi. Temsil başlamadan önce ise, oryantal danslarla seyirci ısınırdı. Bunlar, Direklerarası döneminden kalan son varyete tiyatrolarıydı. Onun için kahve, program başlamadan çok önce dolardı. Meraklılar, gündüzden, kahvenin bahçe sinemasına bakan iki büyük penceresinin önünde yerini alırdı. Oyunlar, buradan kuşbakışı izlenirdi.

Marmara sinemasının, tiyatronun afişleri, iki caddenin kesiştiği yerdeki binanın yüksek duvarına asılırdı. Bunlar, alanın neresinden bakılırsa görünürdü.

Aksaray yönüne dümdüz gitmeyen tramvaylar, tam bu köşenin karşısından kıvrılıp alana girerdi. Alandaki açık durakta Edirnekapı-Bahçekapı, Fatih-Harbiye tramvayları beklenirdi. Taksim-Beyazıt tramvayı da bu durakta dururdu. Ama o yalnızca yolcularını indirirdi. İşte bu durakta tramvay beklerken arkanıza döndüğünüzde sık, ulu çınarların bulunduğu yemyeşil bir setüstüyle karşılaşırdınız. Arkada bulunan Beyazıt Camisi hemen hemen görünmezdi. Durağın alt başındaki Kapalıçarşıya çıkan dar sokakla cami avlusunun arasını kaplayan bu setin sık ağaçlıkları arasında olmalıydı Küllük. Çınarların, atkestanelerinin ve erguvanların arasında. Onun için dışardan bakılınca kendini ele vermezdi. Durağın tam arkasından ya da hemen yanı başından çok geniş olmayan arnavut kaldırımı döşeli bir yolla sete varılırdı. Yolun başındaki direkte ‘Emin Mahir Sönmez Lokantası’ yazılı bir tabela sallanırdı. Ağaçların gölgesinin vurduğu yoldan biraz daha içerilere, sağa doğru gözattığınızda apak masa örtüleri rüzgârla sallanan dışarı dizilmiş masaları ve camekânlı iç bölümüyle lokantayı görürsünüz. Aynı yolu gözlerinizle ya da cesaret edip kendiniz izlerseniz, lokantayı geçer geçmez, gölgelerle yeşilliğin iç içe geçtiği bir kuytulukta, hemen hemen caminin bahçe duvarının dibinde, kahvenin ağaç altlarına dağılmış üç ayaklı maden masalarını, açılır kapanır demir ayaklı sandalyeleri bulursunuz. Bütün masalarla sandalyeler doludur. Konuşan, tartışan, dinlenen ya da kendini dinlemek için sessizliğe gömülmüş insanlarla. Lokantanınki gibi arkada bulunan camekânlı kışlık bölüm ise boştur.

Çocukluğumdan beri, Küllük, kimlerin niçin gelip gittiğini bilmeden, öğrenmeden ilgimi çekmiştir. Hep içimden geçirdiğim halde hiçbir zaman babama: “Şurada bir çay içsek, şu lokantada biz de yemek yesek,” diyemedim. Diyemezdim. Biz, orada, bizi Karagümrük’e götürecek olan Edirnekapı tramvayını bekleyen kalabalıktandık. Ben, kalabalığın içinde Küllük’ü düşlerken Beyoğlu’ndan gelen kırmızı boyalı, birinci mevki Fatih-Harbiye tramvayından inen Peyami Safa önümde bir an durup hafifçe gülümseyerek Küllük’e yöneldi. Apaçık gördüm onu. Sanki yaşadım o anı. Belki de bu sanı, Peyami Safa’nın romanlarını okuduktan sonra, çok sonraları belirdi bende. Özellikle ‘Fatih-Harbiye’ romanının çağrışımından kaynaklanıyor olabilir. Ya Sait Faik’e ne demeli? ‘Havuz Başı’ öyküsü, sanki oradan gözlenerek yazılmış. Hem de saniyesi saniyesine. Sait Faik’i son yıllarında uzaktan tanımıştım. Görmüşlüğüm vardı yani. Ama çocukluğumda, Küllük’teki insanları izlerken, onu, orada sarı deftere öyküsünü not ederken gördüğümü sanmam nereden kaynaklanıyor? Peki, kendisini hiç görmediğim, tanımadığım Orhan Veli’nin ‘İstanbul’u dinliyorum gözlerim kapalı’ şiirini burada yazdığını nereden biliyorum? Daha doğrusu nasıl böyle bir sanıya kapılıyorum? Küllük’ün burnu dibindeki ‘Serin serin Kapalıçarşı’ tanımından mı, yoksa sırtında sandığıyla alandan geçen bir su satıcısının buraya kadar yansıyan çıngırak sesinden mi?

Bildiğim bir şey var. Ben, Küllük’e gidecek, oradaki yazarların, sanatçıların arasına karışacak yaşa ve duruma geldiğimde, Küllük yoktu. Beyazıt alanı, ağaçları, yeşilliği, tepesindeki masmavi gökyüzüyle birlikte ortadan kaldırılmıştı. Gerçi çevresi genişletilmiş, yeni yollar açılmıştı, ama alan çölleşmişti. Güneş, artık doğrudan doğruya, kaldırımlara vurup yüzümüze yansıyordu.

Bugünse setler biçimindeki inişli çıkışlı yapısıyla iyice alan olmaktan çıktı. Cami, yerli yerinde. Gösterişinden pek bir şey yitirmedi. Birkaç öbek güvercin ortalıkta döneniyor. Ama pek uçtukları yok. Bir köşede kenara atılmış gibi bir havuz boşluğu var. İçi su yerine çöple dolu. Alan, gürültücü bir turist ve satıcı kalabalığının ağırlığını sırtında taşıyan düzensiz bir otoparka dönüşmüş durumda. Bu kargaşanın ortasında Küllük neredeydi, hangi setin üstündeydi –belki de altındadır– derseniz gösteremem. Çünkü ben, Küllük’ü hiç görmedim.

Ödül Konuşması

Kendi Kendime Mırıldandıklarım

Değerli Konuklar,

İşte bir ödül daha. Yıllardır ara verdiğim sanılan öyküm için mi? Yoksa ara vermeden sürdürdüğüm öykülerin de mi payı var bu ödülde? Ne olursa olsun belki de ara vermediğimin kanıtlanmasını istedim düpedüz.

Düşündüklerim bunlar değil. İlk aldığım ödülü düşünüyorum şimdi. Genç bir yazardım. İkinci kitabım Sur’la 1964 Sait Faik Ödülü’nü almıştım. Doğrucası, benden daha yaşlı, daha deneyimli bir yazarla bölüşmüştüm. O seçiciler kurulunda Haldun Taner de vardı. Sonradan kendi anlattı. Aynı seçiciler kurulunda Refik Halit Karay ile Sabri Esat Siyavuşgil de var. Benim, zamanına göre avangarde sayılan öykülerime yüz vermek istemiyorlar. Daha klasik anlatımlı öyküleri olan Mehmet Seyda’nınkileri yeğlediklerini belirtiyorlar. Haldun Taner’se benim gençliğim, özgünlüğüm konusunda diretiyor. Ne dese, ne anlatsa boş. Sonunda kitaptaki öykülerden birinden bir parça okuyor. “Bu satırların neresi Sait Fait hikâyeciliğine aykırı düşüyor, söyleyin. Şu okuduğum İstanbul betimlemesine, anlattığı insanlara denecek var mı? Yok.” benzeri bir şeyler söylüyor. O zaman kimse itiraz edemiyor. Ödülün bütününü vermiyorlar ama bölüştürmeyi seve seve kabul ediyorlar.

Bugün de böyle bir bölüştürme var. Belki rollerimiz değişik. Onun için yeni ödüldaşımı o zamanki kendi yerimde görüyorum. Benden önde olacağına inanıyorum. Edebiyatta gelişme, ilerleme başka nasıl olabilir ki?

Yazarların eskiyeceğine, günlerinin dolacağına inanmıyorum. Önceki yazarlar yeni gelenlerle yenilenebilir. Haldun Taner’in Türk öykücülüğündeki çizgisi, Hüseyin Rahmi’den Memduh Şevket’e, onunla da günümüze uzanmıyor mu?

Ben Sait Faik’i okuduğum yıllarda ona özenerek öyküye başladım. Gene o yıllarda Haldun Taner’in Yaşasın Demokrasi kitabını okudum. Sait Faik’in öykülerine benzemiyordu onlar. Değişik, başka bir tadı vardı. Ahmet Halit Kitabevi’nin tozlu vitrinlerinde görüp aldığım o kitaptan sonra sanırım Tuş yayınlandı Varlık’ta. Onu da alıp okudum. Haldun Taner’in ince humorunu, dünyaya bakışındaki sevecenliği o zaman gördüm. O yılların edebiyat matinelerinde Şükran Güngör’ün Asuman Korad’ın sahnede okuyarak canlandırdıkları “Eller” ile “Konçinalar” öyküleri daha belleğimde dipdiri durur.

Bana gelince, öykülerimde yaşamımızın çelişkilerini, paradokslarını konu edindim. Çoğu dramatik sonuçlar içeriyordu. Sait Faik’in yanında Orhan Kemal de örnek aldığım yazarlardandı. Gerçekçi tavrı ilgilendiriyordu beni.

Öte yandan her çelişkinin, her paradoksun insanı gülümseterek düşündürebilecek yanları da vardır. Çelişkilere bu yönden yaklaşmak, gülmeceye, kara gülmeceye yol açan sonuçlara da götürebilirdi öyküleri. Sanırım bende de öyle oldu. Düşle gerçek, gerçekle gerçeküstü birbiriyle eşleşti. Bazen biri, bazen öteki öne çıktı. Üzüntülerle kaygılardan küçük mutluluklarla sevinçlere uzanan umutla yaşanan günlerin öyküleriydi bunlar. Dünden bugüne, oradan geleceğimize uzanan kurgularla örüldü.

Haldun Taner’in ince humorunu bu noktada gördüm. Çok önceleri, öyle yazmaya özenmesem de hoşlanarak izlediğim bu öyküleri, o zaman, daha iyi anladım.

Yaşamamıza değişik bir yönden bakıyordu Haldun Taner. Öykücülüğümüzde ayrı bir kanaldı.

Kendisini tanıdığım, dostluğunu paylaştığım Haldun Taner’in adına konan ödüle her şeyden önce Sait Faik Armağanı’nda beni desteklediği için katıldım. Bir de onun adıyla desteklenmiş olmaktan mutluluk duyacaktım. Böylece desteğinin sürdüğünü görmüş olurum gibi bir duyguya da kapıldım.

Asıl, kendi öykü çizgimde, Sait Faik’in yanı sıra, onun kadar beğendiğim, hoşlandığım bir yazar olan Haldun Taner adı da olsun istedim. Bunu da başardım. Mutluyum.

Sait Faik’ten de önceki en ilk ödülüme burada değinmek istiyorum. İstanbul Erkek Lisesi 1. sınıfındayken edebiyat hocamız Salim Rıza Kırkpınar, İstanbul’un anıtlarından birinin işleneceği bir kompozisyon ödevi vermişti. Ben surları yazmıştım. Surların tarihini, ansiklopedik bilgilerini sıralamadan bugünkü durumunu, sur dibindeki insanların yaşantılarını, çevrenin görünümünü anlattım. Ödevi hocam birinci seçip sınıfa örnek diye okuttu. İlk ödülüm buydu benim. Zaten resmi ödülüm olan Sait Faik Ödülü’nü de Sur adlı kitabımla kazandığımı söylemiştim.

“Cambazlar Savaşı Yitirdi” öyküsü de İstanbul surlarının çevresinde geçiyor. O günden beri öykülerimde surlardan hemen hemen hiç uzaklaşmadım. Öykülerimin, belki de İstanbul’un simgesi oldu bu yıkık duvarlar. Buradaki insanlar. Kenar mahalleler ve bütün bir yaşam.

Bütün bu düşündüklerimi bilirmişçesine öykümü değerlendiren seçici kurula teşekkürlerimi sunuyorum.

Bunlar, benim kendi kendime mırıldandıklarımdı. Şimdi sizler de tanık oldunuz. Beni dinlediğiniz için çok teşekkür ediyorum.

16. 3. 1991

Sağanak

 (Yıkım Günleri) 

(1993)

Genişletilmiş Basım

Birinci Basım:
Yıkım Günleri adıyla Bilgi Yayınları, 1972, Ankara

İkinci Basım:
Sağanak adıyla, Can Yayınları, 1993, İstanbul

Giriş

Yıkım Günleri Sürüyor

Kitaptaki “Yıkım Günleri” adlı öyküde, Şehzadebaşı Saraçhane alanında yapılan bir yıkım anlatılıyor. Caddenin genişletilmesi için ortadan kaldırılan adanın yıkımı anlatılırken, orada oturanların yıkımdan etkilenişlerine değiniliyor. Yıkılan adadaki yapılardan birinin bodrumunda barınan bir de topal bir satıcı vardır. Yazları, gelincikler, yeşil yapraklarla süslediği çavalyesinde taze badem hıyarı satan bu adam, güz günleri de yıkılan adanın köşe duvarı dibinde kebap kestane satar. Yıllar yılı sürüp gitmiştir bu. Yıkım tamamlandıktan, yani cadde genişledikten sonra topal kestaneciyle mangalını, sonra da gelincik ve yeşil yapraklarla süslü çavalyesine sıraladığı badem gibi kıtır kıtır olan parmak boyundaki körpe Çengelköy hıyarlarını bir daha kimse görmez. Daha doğrusu, topal kestaneci, her yıkımda ölüme biraz daha yaklaşır. Kestanelerini sattığı son yer, yıkımdan kurtulan eski bir türbenin mezarlık duvarının dibidir. Artık kestanecinin ölüp ölmemesi önemli bile değildir. Mangalının ya da çavalyesinin varlığıyla yokluğu da öyle. Çünkü caddeden uzaklaştırılmış, ölümcül bir köşeye itilmiştir. Böylece cadde eski renginden, eski havasından bir şey yitirmiştir. Artık o cadde değildir.

Caddenin, yüzyıllık çınarlarının kesimiyle gölgelik bir cadde olmaktan çıkarılıp güneşin yakıcılığına bırakılışından, çölleştirilişinden öyküde söz etmemişim nedense. Oysa çocukluğumuzda, taşıtların iki yanlı gidip gelmesinin yanı sıra, ortadaki ağaçlıklı yaya kaldırımında biz de çoluk çocuk gezinme olanağını bulurduk. Hiç unutmadığım bir şey var. Biz Karagümrük’te otururduk. Yaz günleri, akşama yakın saatlerde, insanlar bu caddeye, tıpkı kıra gider gibi, serinlemeye, gezmeye çıkarlardı. O zamanlar, küçük ara sokaklarında sıkılanlar, sevgilisiyle buluşmak isteyenler, hava aldırılmak istenen çocuklar, herkes, hepimiz caddeye gezinmeye çıkardık. Bahçeli kıraathaneler de caddedeydi. Babalarımız akşamları orada otururdu.

Öyküde anlattığım yıllar, genişlemek adına, yıkımın ilk başladığı, sonra da hızla yayıldığı yıllar. Yıkım çok önceleri, bir ağaç kurdu gibi, içten içe belki oymuştur kenti, ama püf deyince her şeyin iskambil kâğıtları gibi yıkılıvermesi o yıllara rastlar. Çünkü zamanın başbakanı İstanbul’a her gelişinde, yüksek bir yapının tepesinden ya da helikopterden, belki de uçaktan, gözünde kara güneş gözlükleri, kenti baştan sona şöyle bir tarardı. Görüşünü engelleyen neyse parmağını oraya uzatıp aşağı mı çevirirdi, yanındakilere zart zurt mu ederdi bilmem, ama ertesi gün, o sivrilik, başbakanın görüşünü engelleyen o ada, üstünde isterse yüz yapı, iki yüz yapı olsun, ortadan kalkardı. Ne caddeler, ne alanlar, o yıllarda, bu yıkımlardan kurtulamadı.

Yıkım günleri bugün de sürüyor. O günlerin aklı ya da akılsızlığı mı egemen yine? Bunu bilmem. Bildiğim, akıllıca olsun ya da olmasın, planlı programlı olsun ya da olmasın yıkımın kötülüğü, insanı etkilemesinde, yaralamasında, renkleri ve özellikleri yok etmesinde, kişiliği ortadan kaldırmasındadır. Yıkım karşısında istediğiniz kadar yapımcı olun, yok edileni yeniden var edemezsiniz. Bunu yapanlar zaten böyle bir şeyi de istemiyorlar. Tarihle, geçmişle birlikte kentin kişiliğinin, bilincinin de yok olduğunu görmüyorlar. Onu öldürüyorlar.

Geçen gün, bir arkadaşım, Çamlıca’da yeni aldığı evi tarif ediyordu. Küçük Çamlıca’da olduğunu söyledi. Öylesine değişmiş, yeni yapılarla, yeni kazılarla öylesine ters türs olmuştu ki Çamlıca, bir türlü evin yerini kestiremedim. Sonunda arkadaşım, “Boğaz Köprüsü’nün ayağına bakıyor,” dedi. O zaman anlar gibi oldum.

Ne geçmişe dönmekten yanayım, ne de geçmişe özlem duyanlardanım. Yalnız şunu sormaktan kendimi alamıyorum: Bir zamanlar, bir Göksu Deresi, çevresinde de Göksu Çayırı vardı. Pazar gezmeleri yapılırdı. Okul gezileri düzenlenirdi. Bir de Küçüksu Çayırı vardı. Yakınlara kadar hem de. Ne oldu şimdi, neredeler? Gezinti yeri olmaktan çıkmış bir biçimde ikisi de yerli yerindeler. Ellerini ovuşturup duran, ağızlarının suyu durmamacasına akan yapsatçıların gözetim ve denetiminde. Betonlaşmak için gününü bekliyor. Zaten bu halleriyle görmeye gitmek isteseniz de Boğaz’a giden bir vapuru güç bulursunuz. Üküdar’a geçip oradan otobüsle, dolmuşla falan... Bildiğimiz Boğaz iskelelerinin hepsi birer birer öldü. Yavaşlıklarından mı, eskiliklerinden mi kaldırıldı Boğaz vapurları bilmem ama Boğaz’da çok şey öldü. Boğaziçi yok artık. Yitirilen ne varsa turistik geziler, özel vapurlarla motorlara doluşularak sürdürülmek isteniyor.

Çağımızda en hızlı ne varsa, en ileride olan kimse ona, onlara ulaşmak istiyoruz. Çağdaşlığın bir gereği bu elbette. İşte hızlı deniz otobüslerimiz de geldi. Yirmi dakikada İstanbul’un bir ucundan ötekine uçarcasına gidiyor. Yarı yarıya boş da olsa önemli değil. Yeni bir olanak bu. Bizler, deniz otobüsünden yeni bir olanak olarak yararlanırken çürüyen iskelelerinde unuttuğumuz iki Boğaziçi vapuru, denizin ortasında, kafa kafaya gelip intihara kalkıştılar.

Vapurların intiharı ve deniz kazası engellenip şimdilik hafif atlatıldı, ama deniz otobüsleri çoğalıp öteki vapurların yerini aldığında, korkarım, İstanbul Limanı’nın ağzını kapatan Kız Kulesi’ni de ortadan kaldırmaya kalkarlar. Kız Kulesi’nin ortadan kaldırılması, karadaki kadar zor olmasa gerek. Molozunu kamyonlara taşıtıp denize dökemeyeceğine göre denizin içine yıkıp boğuverirsin Kız Kulesi’ni. Olur biter. Oralarda nasılsa Haydarpaşa Limanı’na ek ünitelerin yapımına girişilebilir. Böylece elverişli bir ortam sağlanmış olur.

Haliç deyince hep Orhan Kemal gelir aklıma. Orhan Kemal’in öyküleri gelir. Öykülerde, Cibali, Fener, Balat yolundaki yer yer daralan, iki yanında Bizans dehlizleri içine yerleşmiş fabrikalar, atölyeler bulunan caddeden geçen hurdası çıkmış Eyüp-Keresteciler otobüsü gelir. Yer yer Bizans duvarları ya da surlarıyla çevrili o sıkışık caddenin yarı karanlık, yarı gölgeli, azıcık güneşli durumunu yeniden görür gibi olurum. Oradan otobüsle geçerken karşıdan gelen bir başka otobüs, otomobil ya da yük boşaltan bir kamyon, at arabası yolu tıkamış gibi olur.

Bugün, bütün o gölgeli sokaklar, yarı karanlık cadde ortadan kalktı. Asfalt yol genişledi. Artık tıkanmıyor. İş yerleri ve duvarlar yıkıldı. Yeşil alanlar, Halice kadar uzanıyor. Halici açmanın, Halice açılmanın beton kırlıklar yapmaktan başka çözümü yok muydu demekten de kendimi alamıyorum. Bir Orhan Kemal öyküsü bulmak için çarçabuk kitaplığa uzanıyorum. Başka bir şey düşünmemek için de bulduğum ilk öyküye kendimi bırakıyorum.

Gelecekçi olmak, geçmişe özlem duyguları içinde olduğun yerde durup kazık gibi dikilmekten iyidir elbet. Geleceğe ulaşmak için durmayıp ilerlemenin de bir yolu, yordamı olmalı ama.

Yakın bir gelecekte Galata Kulesi’yle Beyazıt Kulesi’nin çevresinin, Çamlıca tepeleri nasıl düzleştiriliyorsa, usturaya vurulmuş dazlak bir kafa örneği, temizlendiğini görür, kulelerin yerlerinde de simgesel birer çelik yükseltiye rastlarsak kendimizi ilerlemiş, çağdaş hıza ayak uydurmuş mu sayacağız?

Caddeleri, güneşten korumak için, çölleşmeyi önlemek üzere, ağaçlandırma yerine, büyük tentelerle gölgelendirmeye kalkmakla mı uygar olacağımızı sanıyoruz?

Üç yanı denizlerle çevrili, çevresi kırlık, ormanlık olan güzelim kentimiz, her yıkımın ardından gelen betonlaşmanın yoğunlaştırdığı havasızlıkla doğal oksijenini gittikçe yitirdiğinden kentin havasını tazelemek üzere yakından konserve kır havası, deniz ve dağ havası getirmek isterlerse sakın şaşırmayın. Hem de bu havayı büyüklerimiz bize ithal yoluyla getirecekler. Özür dilerim, yanlış oldu, sunacaklar: İthalden amaç, kaçakçılığı, karaborsayı önlemek elbet. Her şey iyiliğimiz için açıkçası.

Yığınsal bir betonlaşmanın içindeyiz. Betonu, artık kazma kürekli ırgatlar yerine, büyük, döner, dev beton makineleri karıyor. İstediğin yeri saniyesinde betonlaştırıyor. Bu durumda bir avuç toprak kalmıyor. Toprak kalmayınca çiçekten yoksun kalıyoruz. Çiçekleri unuttuk artık. Renklerini de kokularını da. Ama kokularını unutmamamızı isteyenler var. İyiliğimiz için. O yüzden oda sipreyleriyle yatak odalarımıza, helalarımıza kadar evlerimiz çiçek kokularından geçilmiyor. Gerçeği bu kadar kokmazdı çünkü. Görmeden kokuyu algılayamayanlar için de kızıl gülle karanfilden, mor salkımlı leylağa kadar plastik çiçeklerimiz var. Herkes için. Gerçeğinden daha renkli, daha albenili.

Unutulan, yitirilen, yerine konulamayan ne varsa, kitaplarda bulabilirsiniz şimdi. İstanbul’u gezmek, dolaşmak, görmek mi istiyorsunuz. İstanbul’u mu seviyorsunuz, İstanbul’da yaşamayı mı özlüyorsunuz, hemen kitapları indirin raflardan.

Kentin İçinden

Yıkım Günleri

Karanlık evleri, az ışıklı dar sokakları, camı iyice buğulanmış küçük kahveyi geride bırakıp eski su kemerlerinin oval kapısından bu yana geçince çiğ bir aydınlığa battı. Bu soğuk gecede suya girmişçesine ürperdi. Caddenin cıvalı lâmbalarından yansıyarak troleybüs tellerinin bakırını ışıktan gümüşsü bir çizgiye dönüştüren sersemletici bir aydınlık, geniş caddeyi iki yanından kuşatan vitrinlerin renkli neonlarının uzantılarıyla caddenin orta yerinde sarmaşarak gelip geçen taşıtların cilalı metal yüzeylerinde, camlarında, ateşböcekleri gibi parıldayan kedi gözlerinde, fosforlu reklam tabelalarının sırıtkan pastel renklerinde far ışıklarıyla birlikte yansıyarak oradan oraya atlıyor, zikzaklar yapıyor, binlerce ışıktan çizgi, asfaltta uzayıp giden ışıktan yollar çizerek birbirinin içinde oynaşıp duruyordu.

Kamaşan gözlerini önce kırpıştırdı, sonra büsbütün yumdu. Koltuk değneğinin demirli ucunu yaya kaldırımının betonunda kaydırarak az sağa kaykıldı, sol eliyle İtfaiye Parkı’nı çeviren alçak demir parmaklığı, aşağı itercesine, bastırarak ağır ağır oturdu. Parmaklık soğuktu. Korkuluk boyunca dikilmiş iri top şimşirler, kemerlerin hemen dibindeki itfaiye alanından caddeye dikey olarak uzanan bu yaya kaldırımını gölgeleyerek ışığın çiğliğini biraz yumuşatıyordu. Siper aldığı top şimşirin önüne oturur oturmaz şimşirin kümbetiyle kendi kamburu yan yana gelince asfaltın üstüne gölgeden iki hörgüçlü bir deve çökmüş gibi oldu.

Cıgara yakacakken vazgeçti. Kalabalık artmıştı birden. Bağıra çağıra konuşarak geçidin üstündeki yaya kaldırımından, altgeçidin caddeye açılan merdiven ağızlarından sökün eden kadınlı erkekli, çoluklu çocuklu kalabalık caddeyi doldurmuştu. Yıllardır bu böyleydi. Gece yarısı sinemalardan boşalanların kalabalığıydı bu. Taşıtlar da sıklaşıp hızlanmıştı. Gülerek, konuşarak, şakalaşarak beş altı koldan ilerliyordu kalabalık. Dağınık kümeler onun bulunduğu yaya kaldırımın yönünde birikmeye başlamıştı. Üstüne üstüne yürür gibiydiler. Aralarında yalpalayan sarhoşlar, minibüsleri, taksileri durdurarak sevgilileriyle birlikte binip giden gençler vardı. Ama çoğunluk yürümekte inat ediyor, kaldırımın bu yönü gittikçe sıkışıyordu. Parkın tam önündeki durakta birikilecekti. Dilenci sanmalarından korkarak sıkıntıyla doğruldu. Değneğini koltuk altına yerleştirdi. Gövdesinin ağırlığını sağlam ayağıyla tahta destek arasında dengeledi. Hızla hareket edip çabuk çabuk karşıya geçti. Şimdi kaldırımdaydı. Değneğine bütün gövdesiyle abandığından kamburu biraz daha çıkmıştı. Değneğinin demiri çok kısa aralıklarla dövüyordu yeri. Işıklı vitrinleri hızlı hızlı geçti. Pencerelerinde gecenin bu saatinde bile ışık eksik olmayan iki yüksek apartmanın arasında hemen hemen göze çarpmayan karanlıkça bir boşluk vardı. Briketten yapılma, alçak, ensiz bir duvardı bu. Üstünü, ziftli muşambayla kaplı, pislik içinde bir dam kapatıyordu. Bitişik apartmanlardan atılan yapışkan, kokuşmuş çöplerdi bunlar. Dam iki metre kadar içeri uzanıyor, oradan ahşap bir yapının tahtaları yer yer kopuk, kapkara sırtı yükseliyordu. Ne bir pencere, ne de herhangi bir ışık. Cadde üstündeki briket duvarın altında bir yer, yarım metre kadar oyuktu. Oyuğu büyücek, paslı bir sac parçası örtmüştü. Devrilmesin diye de taş konmuştu dibine.

Oraya gelince koltuk değneği durdu. Demirli uç, taşı yuvarlayarak yana aldı. Sac parçasını da duvara sürttürerek iteledi. Adam, bunu yaparken yeni yağlanmış, sürgülü bir dolabın kapağını açmanın rahatlığı içindeydi.

Oyuktan önce değneğini soktu. Sonra da çömelip kıçını oyuğa verdi, sağlam ayağını içeri sarkıttı, geri geri kayarak delikte kayboldu.

Gözden kaybolmadan önce, pencereden bakıyormuşçasına, dirseklerini yaya kaldırımının betonuna dayayarak caddenin tozunu toprağını, çöpünü, asfaltın karasında donuklaşmış ışıkları, kalabalığın kimi yamuk, kimi boyalı, kimi kirli ayakkabılarını, lekeli lekesiz, ütülü ütüsüz pantolonlarını, bitişik apartmanın önüne yanaşan otomobilin boyasının pırıl pırıllığına karşılık altının bütün pisliğini, otomobilden inen kadının güzel bacaklarındaki tıraş edilmiş nokta nokta kıl diplerini bir süre yer altındaki deliğinden seyretti.

Bu delik, caddenin arkasındaki sokağa bakan iki bölüklü ahşap evin bodrumuna açılırdı. Bodrumdan çok, zamanında mutfak olarak kullanılmış malta taşı döşeli büyük bir avlu gibiydi. Tam bir ev altıydı. Evin bütününü kaplıyordu. Üstü üç dört basamakla çıkılan aynı genişlikte bir sofaya açılırdı. Sofa ortadan bölünmüştü. Arada birinden ötekine geçecek camlı kapı vardı. İki tarafta da iki ayrı merdivenle üst katlara çıkılırdı. Haremlik, selâmlık biçiminde yapıldığından her katın sofasından öteki bölüğe geçilebiliyordu. Evin her iki kapısı da altı aydır mühürlüydü. Yıllardır boştu ev. Sahibi yıktırıp yerine blok apartman çıkacaktı çünkü. Ama evin altındaki dükkânların kiracıları olan manav, saatçi bir de berber çıkmamakta direndiğinden ev bir türlü yıktırılamıyordu. Sonunda evin sahibi, çareyi, belediyeden “Yıkılma tehlikesi var. Oturulamaz” raporu alarak mühürletmekte buldu. Onun için altı aydır bodruma caddedeki delikten sürünerek girip çıkmak zorundaydı. Manavın öteden beri boş kaplarını koyduğu bir ardiye gibiydi burası. Kimse para filan istemediğinden burada yatıp kalkıyordu işte. Boş kapların arasında. Kazanların yerleştirildiği tuğla desteklerin hâlâ durduğu yıllardır ateş yüzü görmeyen büyük ocağın tam karşısında. Bacasını, soğuk gelmemesi için eski patates, soğan çuvallarıyla iyice tıkamıştı. Boş kapların yan yana konmasıyla meydana getirdiği bir sediri vardı. Alta kat kat boş çuvallar sermiş, üstüne de ince yatağını yaymıştı. Başucuna boş sandıkları üst üste yerleştirerek bir masa bile uydurmuştu. Kışın küçük bir sac sobada limon, portakal sandıklarının ince tahtalarını yakarak ısınırdı. Evin elektriği vardı. Mühürlendiğinden bu yana kesikti ama. Şimdi mumla aydınlanıyordu. Dükkândakiler komşulardan kordonla elektrik çektiklerinden çıkmaya niyetli görünmüyorlardı. O da onlarla birlikte direnmeye devam ediyordu şimdilik.

Mumu yakmadan, elyordamıyla yatağını bulup soyunmadan yattı. Yalnız kasketini çıkarıp başucundaki masaya bıraktı. Koltuk değneğini de oraya dayadı. Çok geçmeden de uyudu.

Düşünde tramvaylar bayraklarla donanmış, bir aşağı bir yukarı gidip geliyor. Caddenin ortasındaki atkestaneleri, pembeli beyazlı, salkım salkım çiçek açmış, park güller, menekşeler içinde cadde, en güzel giysilerini giymiş çocuklar, çocuklarının ellerinden tutan temiz giyimli ana babalarla hınca hınç dolmuş. Parkın arkasındaki kaymakamlık binası önünde belediyenin bando mızıkası ulusal havalar çalıyor. Kaymakam resmi giysileri içinde, önünden geçen güleç yüzlü çocuk alaylarını selâmlıyor. Kendisi de kâğıt helvacılar, simitçiler, tatlıcılar gibi İtfaiye Parkı’nın bir köşesine yerleşmiş, başında kasket yok. Saçlarını ortadan ayırıp bastıra bastıra iki yana yapıştırarak taramış, oturuyor. Yüzünün derisi güneş yanığı. Güleç. Çavalyesini kadife tüylü, taze çağlalarla tepeleme doldurmuş, yetiştiremediğinden, küçük terazisiyle çocuk bayramı için pırıl pırıl parlattığı sarı gramlarını bir kenara bırakmış, avuç avuç ölçerek satıyor yemişleri. Satmaktan çok, geçit süresince yorulup susamış çocuklara çavalyesindekileri üleştiriyor sanki. Hepsi de ekşimsi, buruk çağlayı ısırır ısırmaz, hafif terli yüzleri serinliyormuş gibi gülümsüyor, yutarken de küçücük burunları büzüşüyordu. Bando durmadan çalıyordu.

Gürültülere uyandı. Kaç yıldır bomboş olan evin merdivenlerini birileri çabuk çabuk inip çıkıyordu. Boşlukta güm güm ötüyordu gürültü. Sokak kapısı ardına kadar açık olmalıydı. Gözlerini kırpıştırdı. Alışık olmadığı bir aydınlık doldurmuştu içerisini. Örümcek ağlarıyla tozun kapadığı demir parmaklıklı pencerelerin camlarına baktı. Tül perdelerle örtülmüşçesine iç açıcı bir biçimde parıldıyorlardı. Her günkü pislik, rutubet kokusu karanlıkla birlikte çekip gitmişti sanki. O anda cadde yönündeki duvar, hızla sarsıldı. Sarsıntıyla bir kireç parçası kopup masanın üstünde duran mumu devirdi. Bu, yattığı yerden fırlamasına yetti. Koltuk değneğini kapıp kasketini kelleşmiş başına geçirmesiyle sokağı bulması bir oldu. Sokak kapısının iki kanadı da ardına kadar açıktı. Öteki bölüğün kapısı da öyleydi. Altı aydır her iki bölüğün kapısını da sıkı sıkıya kapalı tutan kırmızı mumlu mukavva parçaları yerdeydi.

Sokakta saatçi, pandüllü koca bir duvar saatini kucaklamış caminin avlusuna seğirtiyor, berber de dükkânının daracık kapısından büyük bir konsolu çıkarmaya çabalıyordu. İlk anda durumu kavrayamadı. Berbere,

— Sabah sabah ne oluyorsunuz böyle? diye sordu.

Berber, yüzüne lahavle der gibi bakıp başını iki yana salladı.

— Hey Allahın budalası, koş aşağıdan yatak yorganını kurtar. Herifler evi yıkıyor, sen uyu daha.

— Peki, manav ne diyor bu işe?

— Manavdan başlatacaksın. Sen kendine bak. Haydi çabuk ol. Altında kalırsın yoksa.

Gerçekten de bir bölük işçi dama çıkmış, kiremiti açmaya başlamıştı. O böyle durmuş yukarı bakarken berber,

— Daha duruyor musun be! diye bağırdı. Caddeye koca bir buldozer getirmişler. Senin duvara dayanmış duruyor. İki kere yüklendi mi bodrumun işi tamam.

O zaman aklı başına gelip çabucak bodruma indi. Şaşkınlığı ancak atabilmişti üstünden. Duvar güm güm ötüyordu. Kireçleri parça parça dökülmüş, ama daha yıkılmamıştı. Yatak yorganını dürüp omuzladı, mevsimine göre kestane, mısır kızarttığı emektar maltızını koluna taktığı gibi caminin avlusuna bıraktı. Maltızın asılı olduğu koluyla omzuna yüklediği yatak yorganını tutmak zorunda olduğundan, yol boyunca, maltızın demir ayakları bacağına dolaştı. Dizini dövdü. Dizkapağını acı acı sızlattı. Dışarıda hava güneşliydi, yanı sıra ısırıcı bir soğuk vardı. Taş avlu büsbütün üşüyordu. Şadırvanın musluklarından sürekli olarak damlayan suların tıpırtısı işitiliyordu. Her zaman bu tıpırtıları dua mırıltılarına benzetirdi. Şimdi de öyleydi. Saatçi, hiç durmadan gidip gelerek, her biri ayrı bir zamanı gösteren bir yığın saatle günün birinde bu saatleri tıkırtıyla işletip hepsinin aynı güneşli yaz öğlesinin ya da çisentili bir güz ikindisinin mutlu saatlerini açıkça belirleyeceği zemberekler, yaylar, vidalarla dolup taşan irili ufaklı, tozlu kutuları kucak kucak taşıyordu. Avluda, namaz saatleri dışında koku, tespih, namaz hocası satan müezzin eşyalara sözde gözkulak oluyordu. Başında yün takkesiyle arkalıksız iskemlesinde uyuklarmış gibi gözleri yumuk, mırıltıyla tespihini çekiyordu. O, avluya girer girmez, müezzin gözlerini açmaya gerek duymadan,

— Hah, geldin mi sen? diye tane tane konuştu. Fesüphanallah, git de şu Mıstafendiyi dükkânından çıkar yahu. Hepiniz kendi canınızı kurtarmaya bakıyorsunuz. Öteki ümmeti Muhammed’e ne olursa olsun. Fesüphanallah, ne adamlar var şu dünyada.

Manav, caddeye açılan köşedeydi, ama caddeyi görmezdi. Cadde üstünde katranlı, kara bir duvar vardı yalnız. Dükkân, caminin rutubetle kararmış kesme taştan avlu duvarının uzayıp gittiği dar aralığa bakıyordu. Boşaltılmıştı. Mustafa Efendi, oporta yerde bir sandalyenin üstüne tünemiş, sessiz sessiz oturuyordu. Mavi önlüğü, az yana yatık kasketi, uzamış kırçıl sakallarıyla her günkü gibiydi. Önünde bir sandık elma duruyordu. Ak etiket üzerine özenle yerleştirilmiş, bir tomar kesekâğıdı sandığın bir köşesine sıkıştırılmıştı. İçinde kara kara gramlar olan bir el terazisi de sandığın önünde, yere bırakılmıştı. Mustafa Efendi, sandalyesinde uyuklayarak müşteri bekliyor olacaktı. Oysaki bakarken hafifçe kısılan çukura kaçmış mavi gözleri her zamankinden daha kocaman görünüyordu şimdi. Tuhaf bir biçimde de parıldıyorlardı. Yaklaşır yaklaşmaz,

— Pılını pırtını topladın mı? diye sordu. Sesinde gizleyemediği bir ağırlık, bir zorlama vardı.

— Topladım. Yatağımı, maltızı, ne varsa hepsini işte.

— Çavalyeyi unutmadın ya?

— Bak onu unuttum işte. Aklıma gelmedi şaşkınlıktan, zaten eskimişti de...

Heyecanla,

— Koş, al çavalyeni! diye bağırdı manav. Kapların arkasında olacak. Sana söylemeden onartıp saklamıştım. İlkyaz için. Çağla zamanı geldiğinde sağlam görünce sevinesin diyerek... Haydi git, git al onu...

Aşağı indiğinde, geniş evaltını toz bulutu içinde buldu. Kireçli kuru hava öksürtüyordu. Duvarın iç kısmı, dışarıdan indirilen ağır darbeler altında hemen hemen göçmüştü. Masa olarak kullandığı meyve sandıkları devrilmiş, çavalye de devrilen sandıkların arasında dökülen sıvalarla, göçen toprağın altında kalmıştı. Yepyeni sapı kireç tozuna batmıştı. İlkyazda çağlayla tepeleme doldurur, sapının örgüleri arasına kırmızı karanfiller tuttururdu. Çağlanın körpe yeşili bütün caddeyle alanı ilkyazın kokusuyla doldurmaya yeterdi. Gökyüzü uçuk mavi olurdu. Üşütmeyen bir rüzgâr etekleri hafifçe uçururdu. Çağlalar sertleşip kabuklandığında parmak boyundaki badem hıyarları çıkardı. O zaman çavalyeyi ıslak yapraklarla döşer, hıyarları bir bir sıralardı. Uçlarında pörsük, sarı, küçük çiçekleri olurdu. Çavalyenin sapında da kırmızı gelincikler. Taze ceviz zamanı, beyaz beyaz süt gibi ceviz topaklarının enli incir yapraklarının koyu yeşili üstündeki görünüşlerine doyum olmazdı. Akşamüstleri, bütün gün yapraklardan sızan incir sütünün kokusuyla karışan cevizin iyotlu kokusu, yeni kesilmiş karpuzlar gibi kokar, deniz kıyılarının serinliğini duyururdu. Genzine dolan kireç tozları, boğulurcasına öksürtüyordu şimdi. Duvardan her an yeni bir parça koparak çavalyeyi büsbütün örtüyor, duvardaki gedik gittikçe büyüyordu. Cadde oyuktan açıkça görünür olmuştu artık. Balyozun düzenli vuruşuyla birlikte caddenin uğultusu da içeri dolmaya başlamıştı.

Döndüğünde manavı aynı durumda buldu. Çavalyeyi sormasına vakit bırakmadan, kelimeleri birbiri ardına, makine gibi sıralayarak duvarın yıkılmakta olduğunu, evin altındaki kaplarla öteberinin molozlar altında kaldığını, bu yüzden dükkânı hemen bırakıp herkes gibi cami avlusuna gitmesi gerektiğini yalvarırcasına anlattı. Mustafa Efendi’nin karşılığı kesindi:

— Beni buradan hiçbir kuvvet çıkaramaz... diye homurdandı. Diri diri adam gömmüyor ya bunlar.

Bodrum duvarının yıkılmaya başladığının haberi ne de olsa sarsmıştı manavı. İnatçı durgunluğunu bir tedirginlik sarmıştı. Gözleriyle çevresini kuşkulu kuşkulu araştırmaya başladı. En küçük gürültülere bile kulak kesildi. Dükkânın arkasından düzenli aralıklarla gelen gümbürtülere dikkat edince ayağının altındaki ahşap döşeme sallanıyormuş gibi oldu. Yerinden sabahtan beri ilk doğruluyordu. O sırada, damdan üst üste iki kiremit dükkânın önüne düşüp gözünün önünde tuz buz olunca daha çok duramadı. Elma sandığıyla terazisini, gramları kucakladığı gibi soluğu caminin avlusunda aldı. Sandığı yere kor komaz kasketini gözlerinin üstüne yıkıp çabucak bir cıgara yaktı. Orada yığılı duran karmakarışık eşyalarla arkadaşlarının yüzüne ilk anda bakamadı.

Yıkım öğleye doğru iyice hızlandı. Herkes, eşyalarını cami avlusundan yerleştirilmek üzere bir yerlere taşırken, kestaneci, maltızını hazırlayıp caddeye işe çıktı. Kestanelerini çizip kovaya ıslatmıştı. Taşıyacak başka yeri olmadığından yatağıyla yorganını avlunun ortasında, açıkta, öylece bıraktı.

Cadde, her günkünden geniş, uçsuz bucaksızmış gibi göründü gözüne. Gökyüzü de öyle. Alan öylesine geniş, öylesine açıklıktı, bir yağmur boşansa sığınacak yer yoktu. Başını sokacak bir damaltı buluncaya kadar tepeden tırnağa suya batardı. Ama güneş de alanı eskisinden çok etkilediğine, daha çok kızdırdığına göre kuruma olanağı da vardı. Alanı gözleriyle şöyle bir taradı. Sabahki güneş kaybolmuş, gökyüzü bulanıklaşmıştı. Isırıcı bir rüzgâr esiyordu. Rüzgâra açık da olsa geçidin merdiven ağzı iyi olurdu bu saatlerde. Sahanlığa sığınma olanağı da vardı çok üşürse.

Dört köşe, büyük beton çiçekliğin yanı başına oturdu. Sırtını yapma öbeğin duvarına verdi. Beton soğuktu. Çiçek yerine kuru, sivri sivri çalılar vardı öbekte. Maltız, aldığı esintiyle çıtırdadı. Kıvılcımlar savruldu. Sonra ağır ağır , ıslak kestaneler pişmeye başladı. Kavrulmuş kestane kokusu yayıldı havaya.

Merdivenleri koşarak iki öğrenci çıktı. Yaşlı bir kadın, yaramaz bir kız çocuğunu sürükleyerek indi merdivenleri. Birileri daha inip çıktı merdivenlerden o sıra.

— Yüz gram yetmiş beş, kebap kestane yüz gram yetmiş beş! diye bağırdıysa da aldıran olmadı.

Rüzgâr öbekteki çalıları sallayarak tuhaf bir ses çıkartıyordu. Çalıların kök saldığı toprak kül gibiydi. İncecik, kupkuru. Kestanelerin kavrulurken çıkardığı koku, yıllar öncesi kül olup giden evlerle birlikte bahçelerde daha sapları üstündeyken yanıp kavrulan karanfillerin kokusunu getirdi burnuna.

İstanbul öylesine bir yangın görmemişti. Günlerce sürmüş, evden eve, mahalleden mahalleye atlaya atlaya bütün bir semt alev alev yanmıştı. Alevler basıldıktan çok sonra da kalıntılar için için yanmaya, sağlam kalmış birkaç evi de rüzgârın sıçrattığı kıvılcımlarla tutuşturmaya devam etti.

Dört beş yaşındaydı o zamanlar. Yangında kaybolmuştu. Evinden, annesinden, babasından uzaklara düşmüştü. Zaptiyeler günler sonra başıboş dolaşırken bulmuşlardı. Anasını babasını yangınlıklarda bulur umuduyla Çarşamba taraflarında bir arsalığa getirip bırakmışlardı. Ne ev, ne bahçe, ne de çiçek kalmıştı. Yeşil otlar bile kavrulup kül olmuştu. Kalıntılar daha tütüyor, öbek öbek insanlar kül yığınlarını karıştırarak boşu boşuna sağlam kalmış öteberilerini araştırıyordu. İşte orada iki büklüm, gözleri hemen hemen görmeyen, bir deri bir kemik kocakarının biri, torunum diyerek yapıştı buna. Kucaklayıp uzun uzun öptü. Ama o, böyle bir ihtiyarı hiç hatırlamıyordu. Derdini anlatacak gücü olmadığından, dinleyecek kimseyi de bulamadığından bu duruma boyun eğdi. Zaten zaptiyeler, kocakarı onu kucaklar kucaklamaz çekip gitmişti. Oracığa çevredekilerin yardımıyla kalıntılardan bir kulübecik çatıp yerleştiler. Herkes öyle yapmıştı. Yanmış tenekelerden, kavruk tahtalardan, partal çuvallardan küçük küçük kulübeler ot biter gibi doldurdu yangınlığı. Dokuz yaşındayken kocakarı öldü. Kulübeye kocakarının akrabası olduklarını söyleyen kalabalık bir aile sahip çıktı. Onu attılar. Kendi çocukları yetiyordu, bir de elâlemin piçine mi bakacaklardı. Yangınlıklarda yatıp kalkmaya başladı. Dilenerek, karamela, şeker satarak bir süre karnını doyurdu. Evsiz kaldığı o soğuk kışta bir cami yıkıntısına sığındı. Hastalandı. Birileri hastaneye götürmüş. Uzun süre yattı. Koca kış, körpe kemiklerinin canına okumuştu. Hastaneden belkemiği eğrilmiş, sırtı kamburlaşmış olarak çıktı. Üzgün değildi. Gerçi sırtına hayatı boyunca taşıyacağı bir fazlalık yüklenmişti, ama hiç değilse uzun süre sıcak bir yerde beslenme olanağı bulmuştu. Hastaneden çıkınca gazete satmaya başlamıştı. Bir gün tramvay kesti bacağını. O uzun gıcırtıyı, demirin demire sürtünmesinde çıkan o yürek tırmalayıcı gıcırtıyı biliyordu yalnız. Arada bacağı yoktu sanki. Acısını duymamıştı ilk anda çünkü.

Kesik ayağına vurdu. Uyuşmuştu. İskemlesinde kaykıldı biraz. Rahatlamıştı. Kestaneleri çevirmek için maşaya davranacaktı, ama boşuna. Hepsi kömür kesmişti. Toplayıp beton çiçekliğe, çalıların dibine attı.

Rüzgâr, kestaneleri tartarken teraziye basıyordu. Çiklet çiğneyen kıvırcık saçlı delikanlı hile yaptığını ileri sürerek hır çıkarmak istedi. Bunu söylerken ağzını çarpıtmış, bir omzunu hafifçe yukarı kaldırmıştı. Soğuk soğuk bakarak üç dört kestane daha attı ufak kesekâğıdına. Hiç ses çıkarmadan, pişen kestaneleri çevirdi. Oğlan, kızın yanında kasılarak uzaklaştı.

Beton bloklarının meydana getirdiği kocaman yapıların ortasında tek başınaydı. Buranın bu kadar ayakaltı olduğunu şimdiye kadar anlayamamış olmasına kızdı. Öfkeyle doğruldu. Buraya çok sık gelmezdi zaten. Cadde, karşıda, alana açılıp genişlemeden küçük bir kıvrıntı yapıyordu. Orada bir saçakaltı vardı. Kıyıda. Bu yörenin biricik parkı olan İtfaiye Parkı’nın karşı köşesindeydi. Hem kuytuydu, hem bütün alanı görebiliyordu. Bulvar Parkı yerle bir edilip fırının köşesinden sonra sığındığı mescidin duvarı da mescitle birlikte yıkılınca burayı seçmişti. Alandaki üçüncü köşesiydi. Dördüncü köşe yoktu. Orası aşağı doğru inen düz ve geniş bir asfalttı.

Islak kestaneleri, delikli, kızgın tenekenin üstüne dizdi. Cızırdadılar. Üstlerinde ot bitmiş eski su kemerleri cami yıkıntısında yattığı günleri hatırlattı yeniden. Aradan kaç yıl geçtiğini düşünmedi bile. Onun için yıllar, hatta zaman diye bir şey yoktu. O hep çağlanın çıkışını, ardından badem hıyarlarının sandık sandık hale gelişini, Değirmendere fındığını, mısırın koçan bağlayıp diş diş tanelenişini, Bursa kestanesini kollardı. Bütün hayatı ilkyaz, yaz sonu ve güz olarak geçip gidiyordu. Önündeki maltızda cızırdayan kestaneler güzü gösteriyordu. Ne bu geçit, ne şu Belediye Sarayı vardı bir zamanlar. Hatta tel örgüyle çevrili, mermer sütunların bulunduğu şu eski saray kalıntısından da kimsenin haberi yoktu. Toprağın altında yatıyordu her şey. Şimdi gazetelere resmi basılıyor, turistler gelip gelip toprağın derinliklerine hayranlıkla bakıyor, kazı da bir yandan sürdürülüyordu. Parçalanmış da olsa toprağın altından çıkarılacak bir avuç mermer, üç beş tuğla parçası için ha babam çalışıyordu işçiler. Yerin altından çıkarılan o tozu toprağı, tel örgülerin içindeki kulübelerinde dört bekçi birden koruyordu. Kulübenin sobası gece günüz tüterdi bu yüzden.

Eskiden dardı bu cadde. Ortasında ağaçlıklı geniş bir yaya kaldırımı uzanırdı. Kızlarla oğlanların akşam gezintisine çıktıkları yoldu bu geniş kaldırım. Yaya kaldırımının iki yanı tramvay yoluydu. İtfaiye Parkı’nın sırasında, köşedeki fırının dibinde otururdu o zamanlar. Karşıda küçük bir mescit vardı. Açık kapısından şadırvanda aptest alan biri görünürdü hep. Kötülüklerden, haksızlıklardan arınabilmenin mutluluğunu, güzelliğini düşündürürdü ona bu görüntü, yanı sıra akıp giden su. Fırın boyunca bozacının, şekercinin ve başkalarının sıralandığı birçok dükkân vardı. Geç vakitlere kadar otururdu o zamanlar. Sinema dönüşlerini beklerdi tezgâhının başında. Boş kaldıkça fırındakilerle yarenlik ederdi. En çok da pişirici İsmail’le. Maltızı sönmeye yüz tutunca fırından köz alırdı. Ateşi canlandırır, kestaneleri sıcak tutardı. Müşteriye verirken her seferinde ellerinin yandığını duyardı. Ellerini ısıtan bu sıcaklık yüreğine de bir ılıklık salardı nedense. Ya da ona öyle gelirdi. Onun yanı sıra boyacılar da otururlardı. Fırının duvarı ılık olurdu da ondan.

İtfaiye garajıyla parkın arkasındaki kaymakamlığa açılan, sonu su kemerlerine dayanan sokağın ortası, caddedeki gibi ağaçlıklı bir yaya kaldırımıydı. Bu yaya kaldırımının başında bir gazeteci kulübesi vardı. Sabahları kulübenin önünde hep birlikte, pişirici İsmail, boyacı Kâmil, bozacıda çalışan garson Hasan (Parlak Hasan da derlerdi aralarında) semtin delikanlılarıyla birlikte (çoğu liseye, üniversiteye gidiyordu) çay içip günün haberlerinden konuşurlardı. Maçların sonuçları tartışılırdı. Kimileri imam da katılırdı aralarına. O zaman pek şaka yapamaz, birbirlerine takılamazlardı... Ciddi konulardan açarlardı. Herkes birbiriyle dosttu, arkadaştı. Herkes, her zaman, iç içeydi. Birdi, beraberdi. Her zaman oturulabilecek, kirası ucuz, güzel bir oda bulunabiliyordu.

Şimdi düşünüyordu da o günlerde daha çok satış yapıyormuş gibi geliyordu. Sanki daha çok kazanıyordu. Ya da para daha kıymetliydi. Belki bunların hiçbiri değil de bunca yalnız kalmadığı için daha mutluydu. Mevsimler bile daha düzenliydi. Çağlayı badem hıyarı izliyor, arada taze fındık, sonra püsküllü mısır, hemen ardından da kestane çıkageliyordu. Doğadaki bu düzen onunkini de tıkırında işletiyordu.

Tam o günlerdeydi. Mescidin arkasında yokuşun hemen başında iki katlı bir evde oturuyordu. Sokak kapısının yanındaki tek küçük oda onundu. Somyası, masası, sandalyesi, hatta çalar saatiyle aydınlık, güzel bir odaydı. Yere serili küçük bir kilimi bile vardı. Ev sahibi genç bir duldu. Kocası Kore’de şehit olmuş, bu ev kalmıştı. Daha çocukları olmadan ölüp gitmişti delikanlı. Uzak illere gitmiş, bir daha da geri gelmemişti. Kadın uzun yıllar beklemişti. Sonunda, komşular evlendirmek için sıkıştırınca, “Ben ancak sakat bir adamla evlenirim,” diyerek yaşlı komşularını aklınca aldatmaya çalışmıştı. Nasılsa öyle bir adamı askere almazlar. İsterse dünyanın en yoksulu, en garibi, en çirkini olsun. Tazenin yazgısına başkaldırırcasına öne sürdüğü bu düşüncelere herkes şaşmış, böyle bir şey yapabileceğine kimse pek inanmak istememişti, ama ne olur ne olmaz, kestaneciyi de oraya kiracı olarak göndermekte gecikmemişlerdi. Mutfağı birlikte kullandıklarından ara sıra karşılaşırlardı. Kadının ufak tefek yardımları olmuştu. Odasını süpürmek, camları parlatmak, kimi sabahlar bir bardak sıcak çay sunmak gibisinden. Dostça bir ilinti vardı aralarında. Yaz boyu böyle sürüp gitmişti.

Yaz sonuna doğru, mısır zamanıydı. Sütlü ve körpeydiler daha. Ateşi görür görmez sünüyordu taneler. Ama şeker gibi tatlıydılar.

Bir gece sinemaların boşalmasını beklerken maltızın başında uyuyakalmıştı. Gürültüye uyandı. Bir yük tramvayı koca koca rayları arkasına takmış, sürükleye sürükleye götürüyordu. O gece ve ertesi geceler rayların sökülmesi sürüp gitti. Projektör ışığında parkeleri söküp rayları çıkardılar, sonra sürükleyerek götürdüler. Bacağını bu meretlerin üstünde bırakmış olmasına rağmen, cız etti içi raylar götürülürken. Gümüşsü bir parıltı içindeydiler. Sabaha kadar seyretti yıkımı. Binlerce mumluk ışıklar altında karınca gibi çalışıyordu işçiler.

Ertesi sabah, gazetecinin önü her zamankinden daha kalabalıktı. Bütün esnaf oradaydı. Dükkânları tehlikedeyse de yapılanın yurt yararına olduğuna karar verildi. Yarı üzgün, yarı sevinçli işlerinin başına döndüler.

Çok geçmeden mescidin üst ve alt sırasındaki bütün dükkânlar yıkıldı. Mescidi bıraktılar, ama çevresi olduğu gibi temizlendi. Oturduğu ev de yıkılanlar arasındaydı. Kadın, ev yıkılmadan çekip gitmişti. Hem de uzak bir şehre. Karşıdaki temizlik bittikten sonra yıllardır ekmek parasını çıkardığı köşeye sıra geldi. Fırından başlayarak bozacı, şekerci bir gecede yerle bir oldu. Ertesi sabah köşenin ortadan kalktığını görünce ciğerini söküp atmışlar gibi geldi. Çalışamadı o gün. Çınarlarla atkestanelerini de bir günde devirdiler. Kel kalan yaya kaldırımını caddeye katarak yolu genişlettiler. Genişletilen yol asfaltlandı. Tramvayın yerini daha hızlı giden otobüsler aldı. Yıkım sonrası yola gitmeyip boşta kalan açıklık, hemen park olarak düzenlendi. Uzun boylu uğraşmalarına gerek yoktu. Yola giden konağın bahçesi kendiliğinden parktı zaten. Yetişkin çamları, fıskiyeli havuzu, hatta havuzdaki kırmızı balıklarıyla. Oturulması için banklar yerleştirildi. Çevresine tel çekildi. Arka tarafına da iki salıncak bir tahterevalliyle uyduruk bir çocuk bahçesi yapıldı. Hepsi o kadar.

Akşamüstleri dolup taşardı park. Yaz günleri denizden aldığı esintiyle anlatılmaz bir güzelliği vardı. Setüstü bir yerdi. Yeşil çimenlerle bezeli geniş tümseğiyle değme çay bahçelerine taş çıkartırdı. Bulvardan bakılınca yüksek bir yapıyı andırırdı. Artık bu parkın köşesiydi onun yeri. Sabah akşam orada otururdu. Şimdi geride kalan boşluğu üstünden koca koca otobüslerin yağ gibi kayarak geçtiği fırının tam karşısında. Mescidin yıkık duvarı dibinde.

Park günleri, yüreklere saldığı ferahlıkla mutluluk kadar uzun ömürlü olamadı. İki denizi birleştiren geniş bulvarın karşısında Belediye Sarayı yükseleli beri, yıkım buyrukları birbirini kovalıyordu. Saraydan verilen bir buyrukla otobüslerin yerini troleybüslerin alması istendi. Bu yüzden caddeyle alan bir daha elden geçti. Bulvar parkı buldozerlerle bir gecede yıkılıp bütün çiçekleri, düzenli tarhları, gelişkin ağaçları, havuzu, havuzdaki kırmızı balıklarıyla toprağa gömüldü. Gömülenlerin yerin altına iyice yerleşebilmesi için toprağı sulayıp ağır silindirler geçirdiler üstünden. Sonra da bir güzel asfaltladılar. Mescit de yıkılarak oradan yeni bir yol açıldı. Böylece cadde biraz daha genişlemiş oldu. Beton, her gün, oburca yeni bir doğa parçasını yutuyordu. Çok geçmeden geçit için yeni bir yıkım başladı. Buldozerler, günlerce, aylarca toprağın altında üstünde gitti geldi. Dağa çıktılar, uçurum indiler. Delik deşik edildi her yer. Sonunda yerin altından üste doğru kat kat döşendi geçit. Geçit köprüsüne renk renk tahta koltuklar kondu. Akşamları koltuklara kurulup alttan hızla gelip geçen taşıtların seyredilmesi için. Merdiven ağızlarına öbek öbek çiçekler dikildi.

Bütün bu olanlar herkesin bir yana dağılmasına yetmişti. Kendisi sakat olduğundan bir yerlere kıpırdayamamıştı. Ama gazeteci Hacı, kulübesi yıkıldıktan sonra, duyduğuna göre, gene sokaklarda gazete satmaya başlamıştı. Koşacak gücü olduktan sonra varsın satsındı. Pişirici İsmail Yenikapı’da bir simitçi fırınına kapağı atmış diyorlardı. Kimileri de Taşlıtarla’da ortak fırın açtığını söylüyordu. İkisini de gidip göremezdi. Onlar da gelmiyordu. Giden bir daha uğramıyor, nereye gittiyse orada yapışıp kalıyordu. Eski su kemerlerinin arkasındaki Siirtliler’in kahvesine gitmeye başladı o da. Halden tanıdığı Arap çocuklarıyla yârenlik ediyordu. Ama aksayan bir şey vardı. Terazinin dengede durmayışı gibi bir şey. Çağlanın ardından badem hıyarı, arada taze fındık, hemen ardından da mısır gelmiyordu artık. Gelse de cılız taneli, yalnız koçandan ibaret şeylerdi. O zaman günü geçmiş badem hıyarlarını suya basarak, ıslak çuvallara sararak idare ediyordu durumu. Mısırlar olgunlaşınca hıyar satmayı bırakıyor, bu sefer de kestaneyi bekliyordu. Onlar da istediği kıvamda olmuyordu. Kof ya da kurtlu çıkıyordu.

Gerçi alanla caddenin uygar görünüşüne diyecek yoktu. Ortalığı öylesine açıp genişletmişlerdi ki tepedeki gökyüzü bile bir kat daha büyümüştü. Ama nedense onun yüreği gittikçe daralıyordu. Gün geçtikçe güçsüzleşiyor, çöküyordu.

Birden iri bir tuğla başını sıyırarak geçip düştü önüne, az ötede ikiye bölündü. Sıcağın altından başını uzatınca yukarıdan bir işçinin elindeki kazmayı sallayarak bir şeyler anlatmaya çalıştığını gördü. Maltızını biraz geriye alıp yer değiştirdi. Duvarın bir yerini onarıyorlardı belki. Tak tuklar artınca bitişik saçağın altına geçti. Çok geçmeden belediyecinin biri dikildi önüne. Azarlayıcı bir tavırla,

— Ne lâf anlamaz adam olmaya başladın birader! diye girişti. Ölümüne mi susadın?

Neye uğradığını anlamamıştı. Koltuk değneğine tutunup sağlam ayağı üstünde zıplayarak doğruldu. Şaşırmıştı.

— Buranın yıkıldığından haberin yok mu?

Başını hayır anlamına salladı. Yutkunarak:

— Burası da mı? diyebildi.

Belediyeci, gösterdiği bu saflıkla bilgisizlik karşısında yumuşamıştı.

— Haberin yok mu, bütün bu ada baştan başa gidiyor.

Belediyecinin yumuşamasından yararlanarak,

— Bu küçük adacığın caddeye ne zararı vardı, bilmem ki... dedi. Alanla da doğrudan doğruya bir bağlantısı yok. Memur olarak siz de görüyorsunuzdur durumu.

Belediyeci, bunun üzerine kafasının arkasını bir iki kaşıdı, içtenlikle gülümseyerek:

— Bana kalırsa da bir zararı yok... dedi. Yani bizce bir zararı yok. Memur olarak benim, vatandaş olarak da senin düşüncen böyle. Ama büyüklerimiz öyle düşünmüyor. Geçen gün, ben de senin söylediğin gibi pattadan mühendise bu lâfı ettim. Ne dese beğenirsin: “Sizin adacık dediğiniz o çirkin kümbete burnunun dibinden bakıyorsunuz azizim. Bir de benim odamdan bak bakalım!” demesin mi? Hiç üşenmedi. Aldı beni, Belediye Sarayı’nın en üst katındaki odasına çıkardı. Kendi eliyle tutup geniş pencerenin önüne götürdü. “Şimdi bak bakalım da kararı sen ver!” dedi. Bir çirkin görünsün gözüme, bir yampiri dursun. Yengeç gibi bir şey. Hakkınız var demek zorunda kaldım. Hesap kitap adamının bakışı bizimkine benzemiyor. Nereden, nasıl bakılacağını biliyor. Ya...

Soluklandı. Elini yeri süpürüyormuş gibi üst üste sıkıntıyla salladı.

— Hemen toparlan. Şu gerilerde bir yer bul kendine. Orada oturursun bundan böyle. Sakatsın, bir de canından olma buralarda.

— Belediye memurunun “geriler” diye işaret ettiği yer, büyük türbenin duvarının dibiydi. Pencerelerindeki demir parmaklıklar arasından iri mezar taşları sırıtıyor, kara kara serviler yüksek taş duvarların üstünden başlarını eğiyordu. Doğrama tahtadan iki kanatlı ağır bir kapısı vardı. Üstünü kurşun kaplı kubbe gibi bir sundurma örtüyordu. Tam oraya, kapının dibine, sundurmanın hemen altına aldı maltızını. Önce iskemlesini götürdü. Oraya koydu. Sonra gidip maltızını aldı. İskemlenin önüne yerleştirdi. Kendi de neden sonra yerleşebildi iskemleye.

Artık yavaş yavaş anlıyordu. Bütün bu büyük yapılar, süslü alanlar, öbeklerde kış yaz açtırılan çiçekler, bir şeyleri çarçabuk örtüp gizlemeye çalışmaktan ileri gelen bir göz bağcılığından başka bir şey değildi. En son sığındığı pis bodrumdan bile kovalamışlardı işte. Haksızlığı, yoksulluğu, yoksulların sığındığı yerleri yıkıp ortadan kaldırarak, onları arka sokaklara, kenarlara, köşelere sürerek yok etmek istiyorlardı. Manavı, saatçiyi, berberi bir daha göremeyeceğini biliyordu. Şimdiden özlemleri yüreğini doldurdu. Bir umut, bunlar gittiği kahveyi biliyorlardı. Ararlar mıydı onu, yoksa gelecek güneşli günler, ilkyaz, ilkyazın yemişleri çağlalar, badem hıyarları bu son yıkımla molozların altında kalan çavalyesi gibi büsbütün gömülüp gitmiş miydi?

İlk defa caddeden, insanlardan uzaklaşmak zorunda kalıyordu. Kimse asfaltı bırakıp bu toprak yolu geçerek ona kadar gelmezdi. O da gelen geçenin hızına koltuk değneğiyle sekerek ayak uyduramayacağına göre rüzgâr teraziye bütün gücüyle basmıştı demek.

Belediye Sarayı, geçit, bulvar, su kemerleri artık çok uzağındaydı. Koskoca alanda onca uygarlıktan onun payına düşen biricik yerdi bu mezarlık. Buraya bile sakatlığına, yaşlılığına acıdıklarından göz yummuşlardı. Hava yağdı yağacak. Kesik ayağı usuldan sızlamaya başlamıştı. Maltız sönüyordu. Yelpazelemek için en küçük bir istek duymadı. Olaylar, günün yorgunluğunu büsbütün artırmıştı. Neredeyse uyuyakalacaktı oturduğu yerde. Birden karşıki yıkımda çalışan işçilerden biri koşarak gelip dikildi önüne. Üstü başı toza toprağa batmıştı. Terlemiş yüzünden güç fışkıran sağlam bir delikanlıydı. Elinde, altı isten kararmış, yamuk, büyücek bir bakır tepsi tutuyordu. İçinde bir avuç kadar kıyma, iki üç yumurta, bir kaşık yağ ve tepeleme doğranmış soğan vardı. Bir şey demeden öylece dikilmiş duruyordu. Anlamıştı. Hemen, üstünde soğumaya yüz tutmuş kestaneler olan delikli tenekeyi kaldırıp yelpazeyi kararmış kömürlere doğru sallamaya koyuldu. Küller uçuştu. Kömürler bir iki çıtırdadı. Bu sırada işçi de eğilmiş maltızı alttan üflüyordu. Solukları bir körüğünkü kadar güçlüydü. Ateş canlanmıştı. Kestanecinin sabahtan beri asık olan yüzünün sarkık, sarı derisi canlanan ateşle gerilip pembeleşiyor, ilk defa mutlu bir gülümsemeyle aydınlanıyordu.

Yük

Tüylü, sıcak, diri battaniyeyi bir türlü atamıyordu üstünden. Pazardaki o uysal, uykucu develerden biri, her nasılsa ürkütülüp azdırılarak açıkça üstüne salınmış, dağ gibi hörgücü ile yatağa çökmüştü. Tekmeledikçe abanıyordu. İyice dolaşmıştı. Ne zamandır annesini çağırmak istiyordu. Aklınca çağırıyordu da. Ağzını bir karış açıyor, uzun uzun öyle duruyor, ıkınıyor, yüzü kıpkırmızı kesiliyor, ama bir damla ses çıkmıyordu. Kupkuruydu, apacıydı ağzı.

Çekiyorlardı. Haramiler. İpinden tutup acımadan çekiyor, sürüklüyorlardı. Umacılar. Bağlanmıştı. Kurtulmak için çırpındıkça da dolaşıyordu. Konağa götürüyorlar, horozların ötüşlerini, kanat çırpışlarını dinletiyorlar. Zorla, iplerle sıkı sıkıya bağlı olarak. Sonra da omuzlarına vurup uzun uzun koşturarak tavandan atıyorlardı yatağa. Islanıyordu. Dişleri vuruyordu. Tavan yanıyordu tepesinde. “Lâmbadan.” Gündüz müydü, sabah mı olmuştu, yoksa akşam mı bastırıyordu? Ya da gece yarısıydı. Öyle olmalıydı. Konakla lâmbalarının söndüğünü hiç hatırlamadığı bu tepedeki ücra yerin kendini bildi bileli yanan, inadınaymış gibi boyuna yanan sarı lâmbaların, daha da sönmeye, hiç de sönmeyecek olan kirli lâmbaların bir çeşit tabutu andıran dar odacıkları arasında durmamacasına mekik dokuyan umacılardan korkup birdenbire ateşlenmişti.

Gözlerini yumdu yeniden. Hemen yumar yummaz mı yoksa çok sonraları, umacılar onu iyice hırpaladıklarından kendinden geçip karanlığa yutuluşunun sonunda mı koşucu terliklerin serin eli alnında gezindi. Gözlerini açtı. Annesini ayırt eder etmez –tepede yanıp duran lâmbayla birlikte sarkıyordu annesinin, yüzü– tedirgin edici bir ağlama tutturdu. Ağlama boyunca, kadının, artık serinlik vermekten uzaklaşarak dirildiğinden sıcaklaşıp ağırlaşan eli, çocuğun alnından çekilmedi. O zaman başını yastıkta iki yana sallayıp sarstı eli. El, büsbütün bastırarak dolaşıyordu alnında. İtti. Kadın kalkıştı.

— Nasılsın?

Ses etmedi. Gözlerini indirip başını belirli bir dargınlığın etkisinde, hareketini usandırıcı bir biçimde uzatarak öte yana çevirdi. Üstelemeden,

— Peki peki... dedi kadın. Nasıl istersen.

Ardından ofladı. Esneyerek dibi çöplü, tepesinde de el kadar gökten başka bir şey olmayan karanlık aralığın cılız aydınlığına yöneldi. Yüzünü cama yapıştırıp gözlerini yukarı, göğe dikti. Yataktan gizlice onu gözleyen çocuk. “Gene,” diye düşündü, “gidecek gene. Bugün de, her günkü gibi bugün de...” Kadın az sonra pencerenin önünden büyülenmiş ya da korkmuş gibi geri geri çekilip odaya çevrildi. Yatağa baktı. Yalnız baktı. Çocuk, çok iyi tanıyordu bu unutmuş yüzü. “Gidecek” dedi içinden. Öbür yana çevrildi.

Kadın, çok sonra terliklerini sürüyerek geldi. Hazırlanmıştı. Kurulu bir oyuncak bebeğin sınırlı hareketleriyle önce battaniyeyi üstünden çekip aldı. Koluna yapışarak yarım doğrulup oturttu. Üstündeki çamaşırları sıyırıp terini bir havluyla kuruladı. Sonra serinlik veren yeni çamaşırlar giydirdi. Elinden tutup yüznumaranın kapısına kadar götürdü. Orada donlarını indirip içeri yolladı. Çocuk, bütün bunlar olup bitene kadar gözlerini açmadı. İçeriden de:

— Sen git, ben kendim yıkarım! diye seslendi.

Yüznumaradan çıkınca, gözlerini yarım açarak, elyordamıyla donlarını bulup ayağına geçirdi. Aceleyle, yeniden yatağına sokulmak üzere odasına yürüdü.

Yataktayken, kadın, aynı kurulu bebeğin soğuk hareketleriyle çaya doğranmış tatlı, ıslak ekmekten, arada bir de tuzlu peynirden yedirdi. Sonra terliklerin sürüklenerek uzaklaştığını duydu. Ardından da kapının kapanırken çıkardığı gürültüyü. Bu gürültünün etkisiyle olacak, gözlerini, sarsılarak, korkuyla, o her günkü, korku olmaktan çok alışkanlığın kazandırdığı kalıplaşmış korku davranışlarıyla olduğunda çok, iri iri açtı. Açar açmaz da lâmbayı gördü. Sarsıntının etkisiyle sallanıyordu. Yataktan sıçrayıp ön odaya koştu. Salonun beş altı lâmbası da birden yanıyordu. Az sonra pencerelerden karşı apartmanın odaları da içeri doldu. Onun da lâmbaları yanıyordu. Böyle zamanlarda, lâmbalarla bir başına kalıp ne yapacağını bilmediği, şaşırıp kaldığı anlarda oyuncakları denerdi. Lâmbaları unuttuğu an, katı oyuncaklar, dondurulmuş taş bebekler dilediği sesi verirler, istediği kılıklara girerlerdi. Ama bu, lâmbaları unuttuğu için mi böyle oluyordu, yoksa böyle olağanüstü bir olayla karşılaştığından mı lâmbaları unutup gidiyordu, bilinmez. Zaten bu eskiden böyleydi. Konağı tanımadığı günlerdi. Konağı gördükten, babaannesini tanıdıktan sonra ne lâmbalara, ne de oyuncaklarına söz geçirebiliyordu.

Birden elindeki oyuncak horozu ayırt etti. Süslü, alçıdan yapılmış, kumbara horozlardan biriydi. Ötmeyen, hiçbir zaman da ötmeyecek olan bu parayla şişerek donmuş, ölü horozu var gücüyle yere çaldı. Alçı parçalanıp, bozukluklar yere saçıldı. Yüreğinde, yeniden, tortulanmış eski korkusunu kabartan parçalanışın çıkardığı gürültünün itmesiyle olacak, bütün oyuncaklarını teker teker yere çalıp kırdı. Kıramadıklarını da dibi çöplü aralığa bir bir attı. Pencereyi de öylece açık bıraktı. Dipteki çöpler, yukarıdaki el kadar delikten sızan güneşin etkisiyle pişip kötü kötü kokuyordu. Yaptıklarından soylu bir sevinç duydu. Öte yandan da, durup sırtını üşüten bir titremeyle dudağı sarkmış, boşanmaya hazır yüreğini burkan bir acı tedirgin ediyordu onu. Bu, gündüzleri yaptıklarını akşamları babasına bir bir söyleyen bilgiç kargaların, bugün de, aynı şeyi yapacaklarının yüzde yüz bilinmesinin verdiği o çocukça korku muydu? Yoksa konaktaki dolabı açtığından “alın piçinizi!” diye açıkça kovulup büsbütün buraya gönderildikten sonra, artık oraya gitmek şöyle dursun, evde bir daha konak sözünün bile ağıza alınmamasının sezdirdiği, çocuk yüreğini ezen, bir çeşit yok olma duygusunun açtığı yara mı ürpertiyordu onu?

Onlar götürmediğine göre, kendi gidecekti konağa. Belki de annesi, ondan gizli, her gün oraya gidiyordu. Babası da işten çıkınca oraya uğruyor olmalıydı. Yalnız onu götürmüyorlardı. Artık annesini de babasını da orada yakalayabilirdi. Kuyunun yanı başındaki çardakta. Yolu biliyor sayılırdı. Koca koca bir sürü vapurun durduğu denizin oradaki uzun köprüye giden otobüslerin ardına düşer, onların gittiği yolu izlerse konağa yarı yarıya ulaşmış olurdu.

Kapıyı, annesinin yaptığı gibi, hızla çekti. Ama ancak üçüncü çekişte kapatabildi. Kilidin yuvasına oturduğu duvar, sarsıldı bu zorlamadan. İçeride lâmbaların da sarsıldığını düşünerek gülümsedi çocuk. Lâmbaları hatırlaması hiç de canını sıkmamıştı şimdi. Tersine sevindirmişti. İlk iki katın merdivenlerini ikişer ikişer atlayarak sonrakileri de seke seke, birazını da, merdiven korkuluklarından kayarak indi. Apartmanlarının bulunduğu güneşsiz sokağı koşa koşa geçti. Anacaddeye çıkınca soluklandı. Köprüden geçeceğini umduğu bir otobüsün ardına takıldı. Koştu koştu. Az sonra otobüs hızlanınca geride kaldı. Soluksuz kalıncaya kadar koşusunu sürdürdü. Sonra durdu. Ardından başka biri sökün etti o sıra. Beriki yeniden yola koyuldu. Ama şimdi koşmuyor, yürüyordu. Uzaktan otobüsün ne yana saptığını gözetledi. İki otobüs, sonra da kendisi aynı dönemeci kıvrıldı. Artık yalnızca dikkatini kullanarak izlediği otobüslerin ne yana saptıklarını gözlüyor, ona göre ağır ağır oraya doğru korkusuzca yürüyordu.

En sonunda, tepeden, denizi gördü. Koca koca vapurları, parmaklıklı, uzun demir köprüyü. Koşa koşa, çabucak indi yokuşu. Parmaklıkların yanında durdu. Aralıklardan denize baktı. Başı geçmiyordu. Güneş içindeydi deniz. Tütüyordu. Küçük küçük kayıklar, bir kıyıdan ötekine gidip geliyor ya da oporta yerde durup duruyorlardı. Parmaklıklardan denize oltalarını sarkıtmış, yalnız sırtları görünen üç beş adam vardı. Öyle duruyorlardı, kıpırdamaksızın. Adamların ayakları dibindeki naylon torbalarla teneke kutularda çırpınan parmak kadar balıklara ilgiyle baktı. Ama uzun boylu oyalanmadan yürümesini sürdürdü, köprü upuzundu. Git git bitmiyordu. Alttaki büyük gözlerinden birine küçük bir vapur girdi. Ne olduğuna bakmak için karşıya geçti koşarak. Otomobiller, otobüsler vızır vızırdı. Ustalıkla sıyrıldı aralarından vapuru görmek için. “Köprüler vapurları yer miydi acaba?” Çömelip parmaklıkların arasından gözlemeye koyuldu. Çok geçmeden dumanlarını yüzüne püskürterek bir de onunla alay edercesine üst üste düdük çalarak gözden çıkıp uzaklaştı küçük vapur. Vapura dilini çıkararak çömeldiği yerden kalkarken, ince bir sisle kaplı olan kemerleri gördü. Omuz omuza vermiş bir sıra adamdı sanki. Yolu kesmişlerdi. Biraz yaklaşınca yan yana sıralanmış, aydınlık bir sürü kapıdan başka şey olmadığını anladı kemerlerin. Yolu herkese, her taşıta ayrı ayrı açıyordu. Koca koca fırlak taşlarla iki yanından incecik suların aktığı bir sokakla yarı bölüğünü yıkık, yosunlu, uzun bir kale duvarının kapattığı yokuş tam oradaydı işte.

Gelişlerini, özellikle sır küpü gecelere mi bırakıyorlardı; yoksa, sönmemecesine yanan lâmbaların koyulttuğu karanlıktan ötürü, herhangi bir vakitte dışarı çıkıp sınırsız geceyle mi karşılaşıyorlardı? Ya da babasının yüzünden, onun işten çıkması beklenildiğinden değişken geceye mi kalınıyordu?

Üşüntülü bir geceydi. Konağa götürülüşünün ilk gecesiydi bu. Caddelerde iki sıralı, koca koca lâmbalar, durmamacasına parıldıyor, homurtulu, çılgın taşıtların yanı sıra kaldırımlarda, kurulu taşbebek hareketlerinin ağırlığı altında ezilerek sanki yürümeye zorlanan bezgin bir kalabalık, birörnek dalgalanışlarla –bir öncekini sürdürmek, tamamlamak dürtüsüyle– birbirlerinin ardı sıra sallanarak gidiyordu.

Onlar, yokuşta kalabalıktan ayrıldılardı. Gecenin üşüntülü olduğunu da o zaman ayırt etmişlerdi. Üçü de aynı anda ürpermişti. Yokuş karanlıktı. Sokağın iki yanını tutan sinsi iki yılan fısıltıyla ayaklarını sarıyordu. Yokuşun bitimindeki arsalıkta, türbenin eğri taşları, su akışını andıran bir sesle birdenbire ışıyıverdi. Yokuşta olduğu gibi burada da yalnızdılar. Her şeyi bilmenin korkusuzluğu içinde göğe kaldırdılar başlarını. Sapsarı, testekerlek bir ay doğmuştu üstlerine. Baba, mezarları mı, yoksa gökteki güleç ayı mı belirttiği iyice anlaşılamayan bir gülümsemeyle, belki de hem mezarlardan hem gökteki aydan yana kısaca,

— Babam! dedi.

Anne,

— Büyükhanımın kocası, diye ekledi.

Baba, bu kez, çocuğun kulağına eğilerek, fısıltıyla,

— Deden! diye tamamladı.

Sonra hızlı hızlı türbenin köşesini kıvrılan sokağa saptılar.

Her seferinde böyle olurdu bu. İşin tuhafı, her seferinde de gökte ay olurdu. Aynı tekerlek yüzlü, sapsarı, güleç ay.

Sokak, irikıyım bir incir ağacının bekçilik ettiği iki kanatlı, büyük, tahta bir kapıyla bitiyordu. Sanki kapı bir uçuruma açılıyordu. Bir bitime. Bir çıkmaza. Ya da doğrudan doğruya aydedeye çıkılıyordu kapının ardından. Ne ev, ne bir şey, yalnız o üşüntülü gecenin göğü, bir de mezarlıktan beri adım adım izleyen ay.

Kapının iki kanadını da, tortop olmuş, yılanlı, soğuk iki büyük tokmak bekliyordu.

Babası, tokmaklara yanaşmadan –hatta onlardan, uyanacaklarından korktuğu için olacak, açıkça uzak durmaya çalışarak– sessizce, bilinmez bir köşecikte gizlenen, karanlığın yuttuğu, küçük, kara bir makaraya asıldı. Demir, gürültüyle kalktı. İncir ağacı sallandı. Sokaktaki bodur evlerin camları sarsıldı. Sonra kapılar içinden bir kapı, ancak bir kişinin, hem de iki büklüm olarak geçebileceği kadar dar bir oyuk, ağır ağır, tepesinde ayın ışıdığı yeşil bir çardakla çıkrıklı bir kuyunun bulunduğu geniş bahçeye açıldı.

Konak, içeri girilip kapının demiri yerine oturtulduktan sonra kendini gösteriyordu.

Birdenbire, çatırtıyla gerinerek kapkara gövdesiyle göğü boydan boya kapattı. Az sonra güleç Aydede, camlarını ışıtarak onu da karanlıktan koparıp aydınlığına çekti.

Babasıyla annesi hemen çardaktan yana seğirtip yumuşak minderli sedirlere yayıldılar. Baba, çıkrığı işleterek kuyudan su çekti. Sonra kovayı olduğu gibi ağzına dikerek kana kana içti suyu. Annesiyle onun da avucuna döküp içmelerini söyledi. Yüzlerini yıkattı. Buz gibiydi su. Gene de uykusu gelmişti. Annesinin dizine başını koyup kıvrıldı. O sıra Büyükhanım çardağa indi galiba. Fısıltıyla konuşulduğunu, bir eteğin, çok geniş, belki bahçe kadar geniş, uçsuz, serin, kokulu bir eteğin hışırtısını duyar gibi olmuştu. Bir ara da ayağa kalkılıp el öpüldü galiba.

Uyandığında ortalık yeni yeni ağarıyordu. Aşağıları belki de büsbütün karanlıktı. Ağarmaya başlamamıştı daha. Büyük pencereli, göğe açılan, geniş bir odadaydı. Yüksek bir karyolada yatıyordu. Itır kokulu yatağın içinde, aşağılarda kanatlarını çırparak öten, karanlığı dağıtmak için çırpınan bir horozu dinledi. İçini gıcıklandıran upuzun bir ipek entari giydirmişlerdi. Bütün bu aklık içinde uzayarak yitip gitmişti sanki. Korka korka.

— Anneeee! diye sızlandı.

Uzakta bir kapı gıcırdadı. Bu kez, sesini yükseltip,

— Anne! diye bağırdı.

Kapı gıcırtıları gittikçe yaklaşıyor, camların sarsılırken çıkardıkları zangırtı duyuluyordu. Sonunda yattığı odanın kapısı açılarak hışırtılı eteği ve bütün gövdesini baştan ayağa örten ak başörtüsüyle Büyükhanım belirdi eşikte.

— Bakındı aslanıma, uyanmış. Sabahın hayrolsun!

— Annemi istiyorum ben!

Büyükhanımın buruşuk yüzü gerilerek,

— Olur... dedi. Annen gelecek. Sen şimdi kalk da kahvaltını et.

Çocuk, ses etmedi. Büyükhanım,

— Durun, aslanımı ben kendi elceğizimle giydireyim, diyerek ona yaklaştı.

Odayı baştan başa kaplayan hışırtılı, gecenin serinliğini taşıyan, kokulu eteğiyle sardı onu. İniltili çıkrığın sırrı, serin çardağın aydedesi, mezarlık, kokulu yaz geceleri, geniş bahçe, bodrumların arabı, gündüz boş odaların karanlık köşeleriyle kalın perdelerin kıvrımları arasına gizlenen ve eski tozlu eşyaların karanlığına sığınarak geceleri bir bir dirilen, yürüyüp ortalıkta salına salına gezinen bütün ölmüşler, eski konak sakinleriyle sardı onu.

Arabistan’dan hurma getiren, çölde susuz kalınınca kanları su yerine geçen uysal develerin masalını dinledi. Masal biter bitmez de pazara develeri görmeye gittiler. Bütün bunlardan sonra akşam, gene de çok çabuk gelip çöktü. Az sonra da babası iş dönüşü onu alıp eve götürdü.

Bu yalnız onların olan, ıssızlık içindeki gidiş gelişler ne kadar sürdü, bu masallardan çıkma, kutsal, törensi yaşamayı kaç kez yineleyebildiler bilemiyordu. Bir gün, gene her zamanki gibi sokağa çıktıklarında –geceydi gene– Ay’ı hemen caddede çınar yapraklarının arasında buluverdiler. Sıcak, sıkıntılı bir geceydi. Yokuşu onlardan başka birkaç kişi daha tırmanıyordu. Üstelik caddeden geçen bir bisikletli, sağını solunu kollamadan hızla yokuşa yönelip arkadaşlarına, “Hey, bu yol kestirme, buradan gelin!” diye bağırarak onları da oraya çekmişti. Bisikletliler karanlık yokuşu farlarıyla yol yol aydınlatarak ve durmamacasına kornalarını öttürüp zillerini çalarak ortalığı gürültüye vermişlerdi.

Terliyorlardı. Yapışkan, vıcık vıcık bir ter akıyordu her yanlarından. Türbenin oradaki arsalıkta, gürültüyle ortalığı toza boğarak top oynuyorlardı çocuklar. Her zamanki gibi başlarını göğe kaldırdıklarında, ayın yerinde olmadığını gördüler, onları artık eskisi gibi izlemekten yorularak, bir yanda takılıp kaldığını üzüntüyle ayırt ettiler.

Türbeyi kıvrıldıklarında, konağın kapısının iki kanadını da ardına kadar açık buldular. Konak da bahçenin ortasında dikeliyordu açıkça. Bütün eski hantal evler gibi. Göz boyayan büyüklüğüyle eskisi gibi sağlam görünüp içten içe hazırladığı çöküntüsünü hızla sürdürüyordu. Bütün camları ışık içindeydi. Lâmba ışığı içinde. Çardağın yaprakları dökülmüş, yalnız dayaklarıyla ayakta durabiliyordu. Çıkrık sökülüp atılmış, suyu yukarı çekene kadar ılıtan paslı bir tulumbaya bırakılmıştı kuyu. Her ışıklı odada top gibi patlayan karmakarışık gürültülerin sahibi bir sürü insan, bahçede, uzun sofalarda dolaşıp duruyordu.

Büyükhanımın odası, arkalarda, elden geldiği kadar gürültüden uzak bir yere taşınmıştı. Alt katta, küçük, az pencereli, yer yataklı, gaz lâmbalı bir odaydı. Büyükhanım onları sessizce ayaklı bir bakır mangalın başında karşılamıştı. Kara bir maşayla külleri karıştırıyordu. Yüzü büsbütün buruşmuş, sırtına herkes gibi küçük, soluk bir basma entari geçirmişti. El öpülür öpülmez mangalın altından küçük bir ispirto ocağı, cezve, şekerlik çıkmış, mavi ateşe kahve konmuş, o da, o sıralarda, annesinin dizine yaslanıp uyuyakalmıştı. Uyku arasında, susulup kapıları sıkı sıkıya kapalı yüke göz kırpılmadan bakıldığını, yarım yamalak ayırt etmişti.

Uyandığında, Büyükhanımın ayakucunda üstüyle yatıyordu. Ortalık daha ışımamıştı. Büyükhanım, yüzünü yüke çevirmiş, ellerini tavana açmış, gözleri kapalı mırıldanıyordu. Neden sonra ellerini yüzüne götürüp, yataktan yana çevrildiğinde, artık iyice çukurun dibini bulmuş sönmekte olan gözlerinde o diri ıslaklığı sezdi. O anda da olanı biteni birdenbire kavradı. Büyükhanımın buruşuk yüzü gerilerek gülümsedi. Karşılığında o da, dişlerini açığa vurarak pembe dudaklarını yaydı. Yükün kapısı zorlanıyordu. Sanki içindekiler, tozlanmış ölülerle yıpranmış, gölgeli eski eşyalar, dışarı çıkıp yeniden ortalığı sessizliğe boğmak için tahtaları esnetip çatırdatarak yüklüğü büyük bir gürültüyle uçurmak, böylece konağı bir daha tümüyle ele geçirmek istiyorlardı. Büyükanneyle torunu birbirlerine sokularak bir köşeye büzülmüşler, gözlerini büyük büyük açmışlar, çıkrığın iniltilerini, artık ortalıkta görünmeyen Büyükefendinin (aydedenin) birörnek öksürüğünü, yüksek karyolaların gıcırtılarını, karanlık, kalın kadife perdelerin hışırtılarını dinliyorlardı. Çocuk, daha çok duramadı. Büyükhanımın kucağından birdenbire fırlayarak ne zamandır zorlanıp duran tahta mandalı çevirdi. Yükün kapısı, uzun bir gıcırtıyla ağır ağır açıldı. Odadakinden az daha koyu, eskimiş, tozlu bir karanlıkla az daha serin, kısa, küflü bir esinti ortalıkta şöyle bir dolanıp yeniden yüke döndü. O kadar. Büyükhanım önce sessiz sessiz, sonra yavaş yavaş sesini yükselterek, en sonra da dövünerek ağlamaya başladı. Bir yandan da mantosunu giyip başörtüsünü örtünerek onu kolundan tuttuğu gibi dışarı sürükledi. Şekerciye kadar öylece sürüklendiydi. Sokakta da ağlamasını kesmemişti Büyükhanım. Telefonu çırağa açtırttı. Çırağın eline tutuşturduğu ağızlığa:

— Alın artık şu piçinizi benden! diye var gücüyle boşandı.

Burada, türbenin yanı başındaki arsalıkta beklemişti annesini. İşte şimdi de aynı yerdeydi. Annesiyle babasını bir de Büyükhanımı, sonra da açıkta kalan ölüleri çardağın altında eliyle koymuş gibi bulacaktı belki de. Kimbilir belki de annesiyle babası, bir de Büyükhanım, toz içindeki ölülerin dolabına... Ölülerle birlikte... Bu yüzden türbeyi kıvrılmakta güçlük çekiyordu. Sonunda, kum yüklü bir araba türbeyi kıvrılmak üzereyken arkasına takılıp okun çıkıntısına yerleşti. Gözlerini yumdu. Araba az sonra durdu. Belli ki konağın önüne gelmişlerdi. Yere atlayıp gözlerini açtı. Hangi konak? Konağın yerinde yeller esiyordu. Kapı da, incir ağacı da yoktu ortalıkta. Uçsuz bucaksız diye bilinen bahçe, arka sokakla birleşip küçük toprak bir yolun, çöplüğe dönmüş, kokuşkan bir yangınlığın bütün yoksulluğunu yüklenerek toza boğulmuştu. Kuyu kurumuş olmalı ki tulumba sökülmüş, yerine küçücük bir terkos musluğu yerleştirilmişti. Çardağın yerinde de kulübemsi bir yapı vardı. Beri yanda da birkaç işçi, harç karıp konağın eski yerine taşıyorlardı. Oradaysa beş altı usta, gözle görülebilir bir çabuklukla düzgün kırmızı tuğlaları üst üste koyup dar odalarında durmamacasına lâmba yakılan karanlık kuleleri, gökyüzünü kapatarak, çıkıyorlardı.

Arabacı, yan tahtayı açmış, kürekle ıslak kumu yola boşaltıyordu. Ellerini arkasına kenetleyip göğsünü ileri çıkararak tane tane,

— Buradaki konağa ne oldu amca? diye sordu.

Arabacı, başını kaldırmadan, baştan savma,

— Ne olacak, çöktü! diye homurdandı.

Neden sonra gözü çocuğa şöyle bir ilişiverince kızgınlıkla doğrulup,

— Ulan piçkurusu, dedi, benimle maytap mı geçiyorsun sen. Ne yani. Konağı nereden bileceksin sen. Hah hah ha! Şuna bak be! Allallah, ne günlere kaldık yahu! Ulan yaşın ne başın ne senin daha. On yıl önce yıkıldı bu konak hey, ne belledin! Bir de geçmiş karşıma bilirmiş gibi, buradaki konağa ne olmuşmuş, amcaymış, zartmış, zurtmuş. Haydi bakalım yaylan ayağımın altından.

— Ya Büyükhanım... diyecek oldu.

Yutkundu. Arabacı,

— Hadi hadi, kafamı karıştırıp durma. Yallah! diye bağırdı.

Arkasından da koca küreği salladı. Çaresiz döndü o da. Türbeyi kıvrılıp pazaryerine yöneldi.

Nalburun önündeki açıklığa gitti. Şöyle bir iki dolandı, baktı, ne gelen var ne giden. Güneş açıklığı kızdırıyordu. Nalbur, dükkânının önünü gölgeleyen akasyanın altına sandalyesini atmış, çayını yudumluyordu. Adamın yanına yaklaşıp usul usul,

— Bugün develer yok mu amca? dedi. Gelmeyecekler mi?

Adam ilkten,

— Ne devesi be? diye homurdandı.

Tıpkı arabacı gibi söylemişti bunu. Sonra çocuğu iyice süzerek,

— Sen develeri nereden biliyorsun? diye sordu. Ardından da karşılık beklemeden: “Pöh!” diye, gülmeyle homurtu arası bir ses çıkardı. Boşalan çay bardağını ağacın dibine bıraktı. Çocuğun hüzünlendiğini ayırt edince yufka yürekliğinden olacak:

— Hangi develeri soruyorsun sen çocuğum? diye ilgilendi yeniden.

— Çok eskiden buralara kömürcü develeri gelirdi. Kaç yıl varki gelmez oldular. Kömürcüler de artık kamyonla taşıyorlar yüklerini evlât, sen kimin evini soruyorsun...

Çocuk, ne zamandır aradığı tutamağı, ne istediği soruluyormuş gibi biten son cümlede yakalamışçasına,

— Hurmacı Araplar’ın develerini! Kanları su yerine geçen uysal develeri! Çöl develerini! diye büyük bir sevinçle çınlattı açıklığı.

Nalburun suratı birdenbire tatsızlaştı. Kısa süren sallantılı bir bekleyişten sonra da gevşeyip sarktı.

— Hay kerata, hay! dedi. Kimden dinledin bu deve masallarını sen?

Daldı. Az sonra uykulu uykulu:

— Bekle bekle... diye ekledi. Elini gevşekçe ufukta gezdirdi. Neredeyse sökün ederler. Dinle bak çıngıraklar, işte bak onlar. Dinle! Onlar işte...

Bu inanılmaz düşün çekimiyle de birdenbire uyudu. İkisi de, o anda, dükkânda çırağın kutulardan çıkardığı bakır çanları sallayarak her birinin ayrı ayrı çınlamasını sınayan köylüyü görmemişlerdi.

Nalbur, deve çanlarının çınlayışına uygun horultular çıkarırken, çocuk, açıklıkta gölgeli bir köşe seçip sevinçle nalburun yanından uzaklaştı. Orada, bir taş bularak köşeye yerleşti. Hurmacıların develerini bekleyecekti. Bilgiç kargalar, nasılsa babasına oğlunun pazaryerinde olduğunu, develeri beklediğini yemeden içmeden yetiştirirler, onu da buraya, yanına gönderirlerdi.

Kuşlarla İnsanlar

Duvarları ne zaman ayırt ettim kesin olarak bilmiyorum. Bu ayırt ediş birdenbire mi olmuştu, yoksa yavaş yavaş mı gelişti kestiremeyeceğim. Kendimi bildim bileli sokakta olmayı sevdiğimi söylemeliyim. Aslında, bu, sevmekten de öte bir şey olsa gerek. Daha doğrusu bir zorunluluk. Çünkü başımdan geçmiş küçük, büyük hangi olayı hatırlarsam hatırlayayım sokak baş yeri almakta gecikmiyor. Kendimi her arayışımda ya da hatırlayışımda sokağı buluyorum başucumda, daha garibi sokakta karşılaşıyorum kendimle ve hatıralarım dediğim –hani şu hayat denilen geçmiş– aslında benim olmaktan çok sokağın olan, bende, attığım her adımda ölüp ölüp de sokakta kesintisiz yaşadığını, sürdüğünü bildiğim bütün o şeylerle. Bütün o karmaşıklıkla. Sokakla, elimden geldiğince iç içe yaşadığım bir gerçek. Gene de geceyi geçirdiğim, demek yatıp uyuduğum bir odam ve boğazımı körletecek kadar para kazandığım önemsiz bir işim var. Ama evim için yataktan, yatıp uyumaktan ve upuzun bir karanlıktan başka bir şeyin sözünü edemem. Evde yaşanmış bir olayım yok çünkü. (İşim için de aşağı yukarı aynı şeyi söyleyebilirim.) Ne bileyim ben, sözgelişi bir kedim bile yok. Fareleri hiç bilmeyişim, hiç mi hiç duymayışım bu yüzden olsa gerek. Kedisizlikten. En küçük bir çatışmanın çıkmadığı o boşluktan. Tekdüze saat zamanının kısırlığından. Düpedüz zamansızlıktan, olaysızlıktan. Sonra eşyalarım, sözgelişi bir masam, bir ekmek kutum, bir kuru sandalyem, bir saatim, bir aynam da yok. İşimdeki masayla sandalyeyi, üstündeki ıvır zıvırları, yüznumaradaki aynayı kendimin saymayacağım anlaşılmış olmalı. Bana bağlı bir kadının, karımın ya da annemin olmayışını da bu yoklara bağlayarak pekâlâ olağan sayabiliriz.

Şehir, kendimi bildim bileli tıklım tıklımdır. İnsanla, taşıtla ve yapıyla. Bunlara yaya kaldırımlarındaki çınarları, tepede birbirine girmiş elektrik tellerinin üstünde kesik kesik, paramparça görünen gökyüzünü de ekleyebiliriz. Ya duvarlar? Duvarlar yapılardan ayrı şeyler olmalıydı. Yapıları oluşturan parçalar değil de, kendilerini oluşturan egemen bütünler olmalıydılar. Bunca yıldır, yapıdır diye önemsemeyerek ayırt edemeyişimi bu yolla açıklayabilirim ancak.

Çok eskiden bomboş bir toprak parçası olmalıydı şehir. Bomboş bir gökyüzü. Sonra biri gelip günlerden bir gün, kazmasını indirmişti toprağa. Amacı kimsenin ayak basmadığı bu yerlerde, toprağın altında yatan gömüleri ele geçirip zengin olmaktı. Cılız, yoksul, üstelik her kapıdan kovulmuş bir adamdı. Yaşaması kovulmakla başlardı. Hem de büyük dedikleri bir kapıdan kovulmakla. Tanrı kapısından. Patron kapısından. Bu durumda yapacak başka bir şey de yoktu. Kazdı kazdı. Toprağı didik didik etti. Ama sağlam yapı taşlarından, uçsuz mermer yataklarından başka bir gömü bulamadı. O zaman, kazmasıyla söküp çıkardığı yapı taşlarını kabaca yontup üst üste yığdı. İlk duvardı bu. Mermerden aynı kabalıkta bir sütun yontup üstüne dikti. İlk yapı da böylece oluştu. Duvar sütunla kaynaşmış yapı olmuştu. Uyuyan toprak tedirgin edilmişti artık. Yoksulun cebinde nasılsa kalmış bir tane yere düşüp yeşermişti. İçinde ne var ne yok ortaya çıkarılmış, açığa vurmuştu toprak kendini. Kabaracak, yükselecekti. Yeşeren tanelere ilk koşan kuşlar oldu. Ardından, onları izleyen insanlar sökün etti. Arabalar dolusu. Yaya. Çocuklar ve kırık dökük bir yığın öteberiyle. Taşlar yontuldu, yapılar için. Günü gelince mezarlarda da kullanılabilirdi. Çünkü taşlardan silâhlar da yontulabiliyordu. Taneler çoğaldı. Çitler çevirdi çoğalan yeşertili taneleri. Çoğaldıkça da pekiştirildi çitler. Çocuklar büyüdü. Yeni yeni çocuklar doğdu. Ölenler oldu. Doğum törenleriyle ölüm törenleri karmakarışık, sanki iç içe sürdürüldü. Yas hangisinde? Sevinç hangisinde? Yas da sevinç de birlikte, sınırsız, iç içe sürdürüldü. Yapılar yükseldi. Duvarlar örüldü. Pazar kuruldu. Herkes belli günlerde tapınağa gelirdi. Pazar da o günlerde kurulurdu. Tapınağın çevresi ana baba gününe dönerdi. Tanesi olan tanesini getirirdi. Bir torba, bir çuval. Kavaflar güzel ayakkabılar, sağlam çarıklar yapıp getirirlerdi. Dokumacılar çeşit çeşit kumaşlarla donatırlardı tapınağın mermer basamaklarını. Kilimler, halılar, yumurta, süt, yağ, sağmal inekler, toprağı sürmek için güçlü öküzler, tahta sapanlar, sapan demirleri, bakır kaplar, toprak kâseler, testiler, keçiler, eşekler... Daha bir sürü kalabalık. Değişilirdi bütün bunlar o gün. Akşam olunca herkes duvarlarının ardına çekilirdi. Sessizleşirdi alan ve şehrin bütün sokakları. Kimse kimseyi çekiştirmezdi. Zengin yoksulu açgözlülüğünden ötürü kınamazdı. Çünkü yoksul zenginin biriktirdiği altınlara aldırmazdı. Altın kana bulanmamıştı daha. Satın alma gücü pek kısırdı, hemen hemen yok gibiydi. Herkesin yapacak bir işi vardı. Ve yapılacak işler sayısızdı. Şehir daha boştu, iyice dolmamıştı. Gökyüzü egemenliğini sürdürüyordu daha. Yıldızlar, sessiz gecede parıltıyla yanardı.

Parktaydım. Ağaçların arasındaki küçük açıklıkta parıldayan yıldızlar çağrıştırmış olmalıydı bu yoğun, yaratıcı kuruluş serüvenini bana. Ama şimdi bu hızlı serüven çoktan sona ermişti. Bitmişti her şey. Artık serüven adına sürdürülen yalnızca şu basit, ama acı veren, hepimizin bildiği küçük ilişkilerdi.

Kadın ne zamandır beni kolluyormuş. Biraz dalgınlığımın gevşetici ılıklığından sıyrılmanın, biraz da ilerlemiş gecenin gittikçe soğuyan havasının etkisiyle titreyince, sırada, şöyle bir toparlandım. İnce yağmurluğumun önünü kavuşturdum. Yakalarımı kaldırdım. Uzun süredir hareketsiz kalan ellerimi birbirine sürtüştürdüm. Ayaklarımı, yeri örten çakıllarda bir ileri bir geri iki üç kez oynattım. Tam karşımdaki sıradaydı. Lâmbanın altındaki, parka gidip gelen bu çeşit kadınların bir çeşit vitrini olan o sırayı seçmişti. Bacakları bilinen ölçüde, alışık olduğum biçimde açıktı. Dudak boyası, pudrası, allığı, koluna yapışık, onun ayrılmaz bir parçasıymış gibi duran siyah rugan çantası, kimbilir kaçıncı rengi olan yapış yapış, biryantinli saçları, sırıtışı, eksiksiz yerli yerindeydi. Bugün yaşayan canlı bir orospudan çok cansız, eskiden yaşamış –belki de hiç yaşamamış, hayali– bir orospunun basmakalıp resmini andırıyordu. Daha doğrusu resimle orospuyu, dünle bugünü, canlıyla cansızı, yaşanmışla yaşanmamışı ayırt etmeksizin kadına bakmayı denemiştim kendi kendime. O resimlerdeki kadının bu, bu kadının da o resim olması bir an için ilgilendirmişti beni. Giderek heyecanlandırmıştı bile diyebilirim. Bütün bunlar çok kısa sürdü.

Yerimden kıpırdanınca, gideceğimden korkarak, oturduğu sıradan kalktı, yanımdaki sıraya ilişti güleç bir yüzle. Çantasına davrandı oturur oturmaz. Cıgara çıkaracaktı. Biliyordum. Oysaki az önce kalkarken atmıştı. Hep o oyun. Kibriti bekleme oyunu. Ondan önce davranarak paketimi uzattım.

— Buradan buyurmaz mısınız?

Yanaştı.

— Çok mersi!

Gülümseyerek bacaklarını değiştirdi. Açıklığı benden yana döndü. Derinleşti. Gölgeli. Hafif hafif sallıyordu. Yaklaşarak kibriti çaktım. Gözkapaklarını açıp kapadı. Gülerek yeniden teşekkür etti. Sigarasının dumanını savurduktan sonra,

— Sinemadaki filmi beğenmedim de... dedi, yarısında çıktım. Eve gitmeden şöyle biraz hava alarak kendime geleyim dedim. Açıklıkta neyse, ama kapalı yerlerde tek başına sıkılıyor insan.

Sorgulu sorgulu baktı.

— Haklısınız, dedim. Ben hiç gitmem sinemaya. Ne de başka kapalı bir yere.

— Yanınızda arkadaşınız olsa da mı?

Güldüm:

— Olsa da. Hem arkadaşım olmadı ki hiç. Edinmedim yani.

— Tuhaf.

Başımı salladım. Birden sırnaştı. Ama orospulara özgü o içten ilginin sırnaşıklığıydı bu.

— Annen, kardeşin ya da herhangi bir kadın arkadaşın da mı yok? diye çabuk çabuk sıraladı.

— Yok, dedim ilgisizlikle.

— İstersen... dedi.

Durdurdum.

— Boşver, istemem.

— Ama ben... diye kendini savunmaya girişecek oldu. İlgilenmediğimi görünce sustu, toparlandı. Açık bacaklarını bitiştirdi. Eteğini çekiştirdi. Ben, dedi, belki inanmayacaksın. Hiç kimse de inanmaz ya buna. Ben gerçekten hava almak için gelmiştim buraya. Ama yapamadım. Hava almaya çıkmış bir kadın gibi davranamadım. Yalnız bir kadın gibi. İlk defa bir satılık kadın olarak değil de küçük bir kadın olarak, herhangi bir kadın gibi, kendim için gitmiştim bu gece sinemaya. Sıkıldım sonunda ama. Alışmamışım uzun boylu film seyrine. Yalnızlığa. Birlikte gittiğim iğreti erkekler, ne de olsa, parça parça yalnızlığımı alıp götürmüşler. Kim olursa olsun ikinci bir kişinin tutsağı olmaya alıştırmışlar. Para karşılığında da olsa, geçici süreler için de olsa tutsaklık tutsaklıktır eninde sonunda. Üstelik ayrı ayrı düşününce geçici saydığın bu süreler yaşamın boyunca yinelenmişse... Boyun eğdikten sonra ha birinin buyruğu altına girmişsin, ha bininin.

Aynı ilgisizlikle,

— Bak bu güzel işte, bunu beğendim! dedim.

Kimbilir bu konuşmalar daha da ne kadar uzayacaktı. Uykum yoktu çünkü. Yerimden kalkmaya da niyetim yok demekti bu. Kadınsa ilgisizliğimle soğukluğum karşısında büsbütün kamçılanmışçasına bütün içtenliğiyle konuşarak, duygulanmalarını öne sürerek, artık iyice ustalaştığı dişilik sanatının da yardımıyla beni yumuşatıp belki ilk defa paraya dayanmayan duygusal bir bağlantı –gerçekte yaşamaya fırsat bulamayıp uzaktan uzağa özendiği, yıllardır özlemini çektiği hayali bir genç kızlık bağlantısı– kurma savaşını sürdüreceğe benzerdi. Hiç değilse ben kalkıp gidene kadar konuşacaktı. Tam o sırada caddede bir gürültü oldu. Bir kalabalığın karmakarışık “tutun”, “hırsız var”, “yakalayın”, “sıkı tutun”, “polis, polis yok mu polis?”, “bekçi bekçi!” diye bağrıştığını duyduk. Yarı yarıya kadından kaçmaktı amacım. Çarçabucak kalktım. Koşarak çıktım caddeye. Kadının da, “Durun, beni bekleyin,” diye arkamdan seğirttiğini duydum. Koşmamı kesmedim. Kadın da koşuyordu. Sesler, parkın bulunduğu caddeye paralel, aşağıdaki geniş caddeye çıkan kitapçı, manav, kasap, şıracı, gazete ve içki satışevi gibi bir iki dükkânın bulunduğu, işime gider gelirken kestirmeliğinden dolayı hemen her gün inip çıktığım, az yokuşlu, işlek ara sokağın başından geliyordu. Sokağın bir yanını dükkânlarla üstlerindeki çoğu tek, kimi çift odalı eskiden kalma evler kapatıyordu. Öte yanı boydan boya yüksek bir duvarla kaplıydı. Dibinde ayakkabı boyacılığı yapan Çingene çocukları, sabah akşam işe gidiş ve işten çıkış saatlerini sektirmeyen topal bir simitçi, öğleüstleri bir şamcı, bir de günün her saatinde ucuz kitap satan bir sergiciyle şemsiyeler, şapkalar, duvarlara asmak için magazinlerden çıkarılmış renkli resimler, yaldızlı çerçeveler, cam resimlikler yapıp satan, eskilerini onaran ufak tefek bir ihtiyar olurdu. Kalabalık, duvarın dibindeydi. Yoğun bir kara leke gibi duruyordu. Duvarın bu başı biraz karanlıkça olurdu. Sokak lâmbası epey aşağıdaydı. Dükkânların üstündeki odalardan bir ikisinin ışığı, gürültüye uyananlarca yakıldığından, çiğ, zeytinyağı yeşili bir aydınlık vuruyordu duvarın dibine şimdi. Uzunca bir merdiven dayalıydı duvara. Gene de tam tepesine erişmeye aşağı yukarı bir o kadar daha isterdi.

— Ne olmuş? dedim.

İki üç ağız aynı anda bana dönerek,

— Yakaladık! dedi.

Soluk soluğaydılar.

— Kimmiş?

— Moruğun biri, dedi bir tanesi.

Bir başkası,

— Kır bıyıklarından da utanmamış... dedi.

— Ne yapmış? diye sordum.

— Daha ne yapsın, merdiveni dayamış duvara, yukarı tırmanıyordu. Yaka paça indirdik.

Karşıdan, sırtında pijaması olan bir adam titreyerek geldi.

— Durun yahu! dedi. Ne olmuş, kimmiş bakalım.

Kalabalığı açtı. Ben de sokuldum.

— Yahu, bu bizim Hüseyin Efendi! diye bağırdı adam.

Bana döndü. Karşıki şıracıydı. Çabuk çabuk başımı salladım. Sanki ağzımı açıp söyleyeceğim herhangi bir söz, bir isim her şeyi açıklayacaktı.

— Şemsiyeci, dedim bir solukta.

— Şemsiyeci ya, dedi şıracı başını hızlı hızlı sallayarak.

— Yahu Hüseyin Efendi... dedi sonra adama dönerek. Ne oldu böyle?

Hiç ses etmedi Hüseyin Efendi. Susuyor, şaşkın şaşkın kalabalığı süzüyordu. Gözlerinin ondan ona gidip gelişi, gövdesinin kasılışı tuzağa düşürülmüş yırtıcı bir hayvanı andırıyordu. Çevresindekiler insan değildi sanki. Tuzağı çevreleyen avcılardı. Kanına susayan düşmanlarıydı. Kendisini tanımış olan komşusuna da çevresini alan öteki yabancılara baktığı gibi, düşmanca bir korkuyla bakıyordu. Kaçmak için fırsat kolladığı belliydi. Şıracı, kalabalığa döndü:

— Hüseyin Efendi öyle şey yapmaz... dedi.

— Nasıl yapmaz! dediler hep bir ağızdan. Duvara tırmanırken yakaladık. Bir de merdiven getirmiş. Boşuna mı getirmiş merdiveni yani?

— Hırsızlık için değil de belki karşı odaları gözetlemek için tırmanmıştır merdivene, kimbilir... dedi biri yılışarak.

— O da suç, dedi bir başkası sertçe. O da suç. Milletin karısını dikizlemek... Hem de bu yaşta.

Birkaç kişi itişip halkayı biraz daha daraltarak:

— Utanmadın mı be adam!

— Namussuz alçak!

— Namussuz hergele!

— Piç herif!

— Piç! diye bağrıştılar.

Şıracı, kalabalığın bu durumundan ürkerek korkuyla bağırdı Hüseyin Efendi’ye:

— Konuşsana, söylesene bir şeyler!

Hüseyin Efendi, bütün konuşulanları olduğu gibi komşusunun bu öfkeli çıkışını da tam bir sessizlikle karşıladı. Kılı bile kıpırdamamıştı. Duymamıştı sanki. Şıracı, bu kez omzunu tuttu. Sarstı.

— Hadi Hüseyin Efendi, dedi, çocuk olma, konuş! Konuşmazsan karakolu boylayacaksın, sonra da hapishaneyi. Karışmam bak.

Yay gibi sıçradı birden. Kalabalık sıkıştı.

— Kaçmak istiyor, dikkat edin kaçacak!

Hafifçe tartaklayarak yeniden çökerttiler duvarın dibine.

— Eh, dedi şıracı o zaman elini sallayarak. Ne halin varsa gör be! Kendi düşen ağlamaz. Ben gidiyorum işte. Sarhoş musun nesin be!

Dediği gibi de burnundan soluyarak çekip gitti.

O sırada da bekçiyle polis geldi. Usulen,

— Hadi beyler, dağılın bakalım! dedi polis. Gece gece işiniz ne buralarda. Eviniz barkınız yok mu sizin?

Şemsiyecinin de koluna dokunup bezgin bir sesle,

— Sen de kalk da gidelim babalık! dedi.

Kalabalıktan iki üç gönüllüyü de tanık olarak alıp arkalarına taktılar. Kalanların da kimi aşağı, kimi yukarı dağıldı. Karşıki lâmbalar söndü. Aşağıdan bir köpek gelip ihtiyarın daha ılıklığını yitirmemiş olan yerine alışkın alışkın, bana aldırmadan kıvrıldı. Arkadan biri gelip omzuma dokundu. Az önceki kadındı. Şaşırdığımı, koyu bir unutkanlığın o yarı acıklı, yarı gülünç sırıtışı içinde adeta korkuyla bakakaldığımı görünce,

— İyi geceler dileyecektim de... dedi.

Bu da kendince bir çağrı cümlesi olsa gerekti. Son bir uyarma. Hafifçe gülümsedi, sonra hızlı hızlı yukarıki caddeye yürüdü.

Ardından gidemezdim. Duvarları ayırt etmiştim birden. Her gün, altlarından öz gölgeleri gibi gelip geçtiğim duvarları bütün çıplaklıklarıyla ayırt ediyordum. Bütün korkunçluklar, bütün gülünçlükler, demek bütün eskimişliklerle anlamsızlıklar, hepsi, her şey, kısacası bütün bir hayat, bütün bir tarih bu çıplaklığa giriyordu. Ve ben bütün bunları, bir gece yarısı, birdenbire ayırt ediyordum.

Şemsiyeciyle olsun, okunmuş ucuz kitap satıcısıyla olsun, alıveriş dolayısıyla, gelip geçici günlük ahbaplıklarım oldu. Daha çok öğleüstleri, yemek tatili sırasında bir yandan kürdanla dişlerdeki yemek artıkları karıştırılırken öte yandan gerekliymiş gibi sürdürülen küçük, anlamsız, kendini tok duymanın, sözümona mutluluğun gevezelikleriydi bunlar.

Yine bir öğleüstü olmalıydı. Şemsiyeci küçük bir kargaburunla uzunca bir telden kestiği parçaları kıvırıp ederek cam resimliklere ayaklar yapıyordu. Bir de kaldırıma çadır kadar kocaman iki kara şemsiye açmıştı. Arada bir işinden başını kaldırıyor, bir kenara bıraktığı cıgarasını alarak bir nefes çekiyor, “Ucuz şemsiyeler, yağmura, kara şemsiyeler...” diye bağırıyordu. Ben, ağzımda cıgara, yanında dikilmiş onu seyrediyordum. Bir ara bana dönüp boncuk gözlerini kısarak,

— Sen niye şemsiye kullanmıyorsun? diye sordu.

— Yağmurluğum var, dedim. Ayrıca şapkam da var. Ondan.

— Öteki kullananların yağmurluklarıyla şapkaları yok mu yani? diye kurnaz kurnaz güldü.

— Vardır elbet. Vardır ya, o zaman da şemsiye fazlalık olmuyor mu?

Birden sünüp burnunu çekiştirdi.

— Gençsin, dedi. Yağmurluğun da, şapkan da olmasa olur. Suya batsan güneş çıkıp kurudun mu tamam. Ama yaşlılar öyle mi ya? Damla ıslanmaması, damla soğuk almaması gerek yaşlı insanın. Palto, paltonun üstüne naylon yağmurluk, boyun atkısı, eldivenler, şapka... Şemsiyeni de açtın mı... değme keyfine... Yağmur ya da kar durdu mu şıp kapat. O pırıl pırıl havada şimdi bastonun olan şemsiyeye dayana dayana, ağır ağır, tadını çıkara çıkara yürü. Evine, çocuklarına. Manava uğrayıp biraz öteberi almayı unutmamalısın ha... Çok değil, otuz beş lira. Otuz beş liraya veriyorum bu koskoca şemsiyeyi.

Ayakları üşümüş ya da uyuşmuş olmalıydı. Tabanlarıyla hızlı hızlı yeri dövdü bir iki. Sonra hiç konuşmamışız gibi yeniden, asık bir suratla işine koyuldu. Ben de başımı yukarı kaldırdım. Duvara. Duvarın tepesine. Görünürde bir hurma ağacı vardı. Sarı, olgun hurmalarla nakıl gibiydi ağaç. Yaprakları dökülmüş, bir o sarıtop hurmalar kalmıştı cılız dalları eğen. Duvarın sayısız deliklerinde tüneyen kuşlar, ikide bir pırr diye kanat çırparak yükseliyor, olgun hurmaları gagalıyorlardı. Kuşların her kanat çırpışında ihtiyar, işini bırakıyor, yerden aldığı uzunca bir sopayı sallayarak kuşları kitapçıdan yana ürkütüyordu. Kitapçı da yerden kavradığı irili ufaklı taşları, ağaçlardan yemiş düşüren çocuklar gibi, aşağıdan yukarı dikine atarak bu yana kovalıyordu ya da büsbütün göğe uçsunlar, kaçsınlar istiyordu.

— İşte böyle bütün gün uğraş dur... dedi ihtiyar. İş mi yapacaksın, kuş mu kovalayacaksın?

— Aldırmayın, dedim.

Küçücük gözlerini kocaman kocaman açtı:

— Aldırmayalım da tepemize sıçırtalım ha! Ona katlanırım bir bakıma ya. Şemsiyelerime, yaldızlı çerçevelerime, hohlaya hohlaya pırıl pırıl yaptığım camlara, sanki inadınaymış gibi, hep de nişan almıyorlar mı, tepem atıyor işte o zaman. Ne kuş, ne Tanrı bırakıyorum. Deli olmak işten değil. Lâhavle çekip ya sabıra sarılıp parlatıyorsun yeniden, temizliyorsun. Bakıyorsun bir alıcı. Eşyaların pırıl pırıl. Güneş ayrı ayrı vurmuş her birine. Her birinde ayrı bir güzellikle yansıyor. Eh diyorsun, ellerini sürtüştürüyorsun. Namussuzlar tam o anı bekliyorlarmış gibi, bir ikisi olsa neyse, beşi, onu birden boşalıvermiyorlar mı sana. O bok hurmaların yüzünden midir nedir bilmem, bir de ishal olmuyorlar mı! Ne eşyalardan, ne de alıcının üstbaşından hayır kalıyor. Adam apar topar kaçıp gidiyor. Bir daha da senin semtine uğramıyor. Hadi bakalım sen sen ol da sev bu kuşları. Sabahları ayrı ayrı öp her birini. Bana bıraksalar hepsini acımadan teker teker öldürürdüm. Önce bir sapan yapmayı düşündüm. Her gün beş altı tane haklardım. Eğlenceli de olurdu. Gelip geçenlerin yüce merhameti bu işi yapmama engel olacaktı ama. Beni öldürmeye bile kalkabilirlerdi, kuş katili diyerek. Belki belediye, Hayvanları Koruma Derneği falan da işin içine karışırdı. Ama bir gün, kimseye sezdirmeden, köklerini kurutacak bir yol bulacağım. Bulacağım bir gün.

Ben de iş olsun diye fare zehirini salık verdim. Kuşların yuvalandığı duvardaki deliklere birer tutam koydun mu olur biterdi. Fare zehirine bulanmış arpa, buğday bol bol satılıyordu eczanelerde nasılsa. Gözleri şeytansı şeytansı parladı.

— Hiç aklıma gelmemişti, dedi. Sırtıma vurdu.

— Hay yaşayasın! Ne de olsa gençsin. Kafan benimkinden iyi çalışacak elbet. Çalışacak ki kalkınalım.

Gülmemek için güç tuttum kendimi. İhtiyar bayağı inanmıştı sözüme. Ertesi günü de hepsini unuttum gitti. İhtiyarın da unuttuğunu ummuştum. Kuşları sopasıyla kovalamaya günlerce devam etti. Yalnız bir gün kitapçı bir şey çıtlattı:

— Yahu bu moruk iyiden iyiye bozuyor kuşlarla. Geçen gün, yukarıdaki yuvalardan birinden ayağının dibine bir yavru düştü. Ne de olsa örselenmişti hayvan, ama biraz su versen, bırak suyu, gagasını ağzına sokup biraz tükürüğünden veriversen dirilir giderdi. Bu, kaşla göz arasında ezmiş olmalı hayvanı. Bana ölüsünü gösterdi. Pestil gibi yamyassı, kıçından da barsakları pırtlamış. Bööö! Acımadan ezdiğini gözümle görmüş gibi biliyorum. Tek birinden biri eksilsin...

Artık anlıyorum. Duvarlar ve duvarların sayısız deliklerinde tüneyen kuşlarla, duvarların dibindekilerin arası açılmıştı. Düzelmemecesine. Her şeyi yapabilirlerdi birbirlerine. Eski iyiliksever beylerin, konaklarının bahçelerini çeviren yüksek duvarlara, kendileri bu dünyadan göçüp gittikten sonra da bazı canlılara barınak olsun diye özel olarak açtırdıkları deliklerde yaşayan kuşlarla duvar diplerini bekleyen bu kana susamış canavarlar savaştaydılar. Şimdi boştu duvarların arkası. Bir, içlerini ağulu otların bürüdüğü eski, kimsesiz bahçelerle servili, kocaman taşlı tamtakır mezarları, kutsal gömülermişçesine saklıyorlardı artlarında. Bir de yüksekliklerinden dolayı yalnız kuşların erişebildiği, başka yerde pek bulunmayan o hayrat hurmaları.

Duvarları ayırt edişim bana epey tuzluya oturdu sayılır. Önce parkta karşılaştığım orospuyu, bulunabileceği yerlerde günlerce aradım. Taşbasması, yağlıboya ya da en son ofsetle basılmış türlü türlü kadın resimleriyle şehrin hemen her yanında bol bol karşılaştıysam da onu bulamadım. Kendine benzettiği ya da onlara benzemeye çalıştığı bütün bu resimleri, kitapçı vitrinleri önünde durarak seyreder sanıyordum. Onlardan biri önünde de elimle koymuş gibi bulacağımı umuyordum. Aldanmışım. Yoktu. Kimbilir belki de denk gelmemişti. Daha çok da durmadım üstünde. Onun yerine başkalarını getirdim eve. İlgisizliğimi yitirmiş, yalnızca seyirci olmaktan kurtulmuştum. Bu yüzden bir ayna edindim. Bir iki sandalye, bir masa, şarap içmek için bir iki bardak, kapkacak, yemek pişirebileceğim ve ısınabileceğim bir elektrik ocağı vb. Daha başka da, sevmek denirse buna, bir kedi besliyorum. Uyuz bir şeydi ilk getirdiğimde, şimdi palazlandı. Fareler uykumu kaçırmaya başladıkları için zehirliyorum onları. Düşlerimden ediyorlar geceleri beni. İşimle de ilgilenmeye başladım. Sözgelimi patrona kızıyorum artık. Çok çalıştırıyor, az para veriyor. Şimdilik içimden sövüp sayıyorum. Evlenmeyi de düşündüğümü söyleyebilirim en son.

Kök

Dünyanın her yerinde, şehir, şehir dışı diye bir şey vardır. Çoğunlukla şehri çeviren duvarlarla, hani şu bildiğimiz kimi yerleri yıkık, kimi yerleri ilk günlerdeki gibi ayakta olan surlarla belirtilmeye çalışılmıştır bu. Surlar yoksa, hiç değilse, şehre kuşbakışı bakan, daha çok da kollarını iki yana cömertçe açıp şehri bütünüyle kucaklamış gibi duran bir köşecikteki o küçük eskiçağ kalelerinden ayakta kalabilmiş mazgallı bir burç ya da kuleyle yapılmıştır bu ayrım. Şehir, nice büyümüş olursa olsun, nice istiflenmiş gıcır gıcır para tomarlarının görünümündeki yapılarla tıka basa dolmuş olursa olsun, ıssızlıkta durup duran o burç, o kule ya da şehri çeviren duvarlar, insanı korkutacak kadar görkemlidir, büyülü bir güçleri vardır, yanlarına varılamaz. Şenlik günlerinde, tarihsel değeri olan bütün yapılar gibi, onlar da ışıklandırılır. Buysa bütün yarasaları ürkütür. Cansız taş yığınlarına karşı duyulduğu için yersiz ve anlamsız sayılan korkuyu pekiştirir. Yıkıntılar büsbütün büyür gözlerle yüreklerde.

Bir de şu olabilir. Ne sur, ne kale vardır. Şehir uçsuz bir ovanın ortasındadır. Demek şöyle: Koskoca ve bomboş ovanın küçük bir bölümünde, sıkış sıkış birbirine bitişmiş, üst üste yığılmış bir dam kalabalığı. Her biri ayrı yönleri gösterebilecek yetenekte olan parmakların, kıvrılıp toplanarak, tıkız bir yumruk biçiminde, kısılıp taşlaşışı gibi bir şey. Dam kalabalığından az uzakta, ya bir kayalık vardır. Kel bir tepe. Ya bir ırmak geçer. Taştan köprüsü vardır. Ya bir koru ya da düpedüz anıt dediğimiz yazılı, yazısız taşlardan biri dikilidir, oporta yerde, upuzun.

Dünyanın her yerinde, şehirle şehir dışı belirlenmiştir böylece. Şehir soylularındır, paralılarındır. Dışıysa çingenelerindir, göçmenlerindir. Demek, sabahları ellerinde küçük yiyecek çıkınlarıyla kadın erkek, çoluk çocuk şehrin büyük yapılarındaki çalışma yerlerine gelen, akşamları da geldiklerinde olduğu gibi, yine şehri bir baştan bir başa geçerek evlerine dönenlerin. Tabla ya da camekânlarında ufak tefek satan gezgin satıcılar hep oralarda oturur. Burunlarını ezercesine camlara bastırıp dışarıyı seyreden şehirdeki çocukların dört gözle bekledikleri macuncular, koz helvacılar, simitçiler, çörekçiler, kurabiyeciler, kamış düdük satıcıları, elma şekerciler... Bir de, macuncu babalarıyla birlikte dolaşıp da, her satıştan sonra, baba, çevresini alan şehirli çocuklara klarnet çalarken darbukayla ona eşlik eden, suratları kapkara, ama dişleri apak ışıldayan küçük satıcılar.

Büyük bir şehir bizimkisi. Yaygın, dağınık bir şehir. Bu yüzden şehir, şehir dışı diye bir şey ayırt edilemez belki. Zaten öteki şehirlerdeki gibi, bu ayrımı, kesinlikle sağlayabilecek ne bir sur, ne bir ırmak, ne bir ağaçlık, ne bir burç, ne de herhangi bir kayalık ya da nişantaşı var. Yalnız yapılar, taşıtlar, şehrin üstüne kurulduğu tepeler, demek o büyük toprak parçası, geniş alanlar, süslü anıtlar, büyük camiler, tek tük kiliseler, anacaddeler, ara sokaklar, gökyüzü, bir de kara bir kalabalık. Kısacası şehir diye bir şey var. Bütün o büyük büyük yapılara girip çıkan, paydos saatlerinde, yollara dökülüp taşıtlara doluşan, ya da yürüyüp duran insanlar da var ayrıca. Ayakkabı boyacıları, yüzleri kapkara, kirli ocakçıları, bok içinde lağımcıları, dilencileri, eskicileri, hırsızları, yankesicileri ve bütün öteki gezgin satıcılarıyla yoğun bir şehir dışı kalabalığı.

Bütün bu kalabalık, her gün iç içeydi, omuz omuzaydı. Neredeyse, birbirlerinin soluğunu alıp vereceklerdi. Yine de birbirlerinden habersiz, biri ötekini ayırt etmeden yaşarlardı. Her gün, küçük büyük onlarca olay, şehrin günlük, tekdüze yaşantısında sivri çıkıntılar yapar, çizelgenin inişli çıkışlı düzenini sağlardı. Yalnız o kadar. Çünkü bu olaylar gelip geçici oldukları için, belli bir süre içinde başlayıp bittikleri için, üstelik bu çeşitli olayların tanıkları bütün bir şehir değil de, her birinde, tek tek üç beş kişi ya da belli bir topluluk olduğu için şehrin genel yaşantısında en küçük bir sapma yapamaz, kalabalığı uyaramazdı. Böylece kalabalık, birbirinden habersiz, biri ötekini ayırt etmeden yaşamasını sürdürürdü.

Teneke mahallesinde ilk uyanan kadınlardır. O gün uyandıklarında, tek göz odalarını dolduran tanrısal bir aydınlıkla karşılaştılar. Alışılmadık, çiğ bir aydınlıktı bu. En karanlık köşelere kadar sokulmuştu. Bütün çıplaklıklarıyla aydınlatıyordu her şeyi: Uykuda uzayan sakalları, burun deliklerinden fışkırmış kara kılları, seyiren, kalın ama renksiz dudakları, iplik iplik akan salyaları, kâğıt yüzlü, cılız çocukları, yıpranmış kilimleri, ateşi geçip küllenmiş mangalları, mangal altlarında tortop olmuş üşüyen kedileri, gazı dibine inmiş, ışıkta iyice cansızlaşmış lâmbaları, çoluk çocuk birlikte sığıştıkları sedirlere serili, sabah ayazında üşüten incecik yatakları. Demek tükenmekte olan her şeyi. Odalarını, her şeyiyle, ilk kez bunca açığa vuran ışığın yorganları da saydamlaştırarak, altlarına sığınmış, çıplak, pörsük gövdeleri ortaya çıkaracağından korkan kadınlar, kocalarını gevşekçe de olsa saran bacaklarıyla kollarını çözüp kalçalarını kocalarınınkinden ayırdılar. Gerçek bir utanma duygusunun etkisinde mi, yoksa ilk kez her şeyi –bu arada kendi kendilerini de– böylesine bir aydınlık içinde görmenin, duymanın heyecanı, şaşkınlığı, giderek de öfkeyle karışık korkusu yüzünden midir nedir pençe pençe kızarmıştı yanakları.

Kadın kocasını dürtükleyerek,

— Hişt hişt, dedi. Kalksana, uyansana, ölü toprağı mı örtündün yoksa. Uyan, çabuk, ne olursun uyan!

Son sözlerinde, kadının çeneleri takırtıyla vurmaya başladı. Bu onu büsbütün korkuttuğundan bir de ağlama tutturdu. Adam ağlamaya uyandı. Gözlerini ovuşturarak açtı. Tıraşı iyice gelmiş çenesini, sonra yanaklarını hart hart kaşıdı. Karısına döndü. Kadın, yatağın içine oturmuş, yüzünü ellerine kapamış ağlıyordu. Omzundan tutup sarstı.

— Sus yahu, çocuk uyanacak! Ne oldu, nen var?

Kadın odanın içini gösterdi eliyle.

— Işık, dedi kesik kesik, her yan ışık içinde. Korkuyorum, korkuyorum!

Adam bakındı. Gerçekten de öyleydi. Keskin, çiğ bir ışık içinde, her şey, eskisinden çok başka bir görünüm almıştı. Flüoresanla aydınlatılan vitrinlerdeki eşyalar gibi. Bilinen sarı ışığa getirildiğinde vitrinlerdeki görünümlerini yitiren eşyalar gibi. Adam önce,

— Garip şey... diye dudak büktü. Sonra gözü pencereye ilişince:

— Hay Allah! diye gülümsedi.

— Aç gözlerini, aç! diye de karısını dürtükledi.

Kadın, yüzünü ellerinden kaldırıp gözlerini açar açmaz çığlığı bastı.

— Bi... Biri var orada.

Gerçekten de bir karaltı belirmişti pencerede. Adam, don gömlek fırladı yataktan, pencereye koştu. Dışarısı görünmüyordu. Koluyla silmeye koyuldu camı. Dışarıdan da biri, koluyla, aynı biçimde, onun hareketlerine paralel olarak içerisini görmek için cami siliyordu. Az sonra, camda kır sakallı, suratında yalnız gözleri yaşayan bir adamla yüz yüzeydi.

— Hay Allah, Kerim Babaymış! diye bağırdı.

Pencereyi iki eliyle, şöyle bir silkeleyip hızla kaldırdı. Masmavi bir gök, uçsuz bir aklık ve donuk donuk ışıyan güneş. Ellerine hohladı. İçeri,

— Gördün ya kar işte, kar yağmış! dedi.

— Gördüm, dedi kadın fısıltıyla.

Uyanan çocuğunu kucaklayıp göğsüne bastırdı.

— Kar yağmış bak! dedi. Kar!

— Ne olduysa bana oldu, dedi Kerim Baba öteden. Herkesler yakaladı beni bu sabah odaları dikizlerken. Hiç kimseyi bastıramadım uykuda. O en tatlı, o en çocuksu uykuda. Anlarsın ya, o işten sonraki uykular gibidir bu sabah uykuları. Geç kalmışları da ya o uykudadır, ya da işlerini yeni bitirmiş dalmak üzeredirler. Hey be! En azılı katiller bile, öylesine tatlıdır, öylesine yumuşacıktır ki o zaman. Sabahleyin insan birini uyurken seyretti mi, o gün hiçbir kötülük yapamaz, elinden gelmez bu. Değil şehre yeni gelmiş andavallı birini, para babası, şişkin cüzdanlı bir varlıklıyı bile çarpamazsın. Çarpsan bile öyle çaylakça bir şey yaparsın, polis şıp biter ensende... Böyle günlerde yapacağın tek iş vardır: Bir köşeye çöküp kasketi çıkarmak. Bir de bol olur o gün kısmeti insanın. Bir de bol... Ama bugün yazık ki uyanıktı herkes. Çocuklar bile. Gerçek yüzleriyle ayaktaydı hepsi. Korkmuş, etleri seğiren, karmakarışık, karanlık yüzleriyle. Her kötülüğü işletebilecek korkunun, yoksulluğun, öc almanın ve umutsuzluğun yüzüydü bütün yüzlerde çöreklenen. Rıza Usta söverek kovaladı bile. Arkamdan da bir şey savurdu, ama eriştiremedi. Bir sizin evdeydi umudum. Bu son evde. Bu en son uykuda. Bu en umutlusunda. Yazık oldu, yazık! Çekeceği var şehirdekilerin bugün. Polise de iş çıktı. Hey be! Boynu bükük, aşağılanan pis bir dilencinin yerinde, işinin ustası, yoksulluğun, umutsuzluğun öcünü almasını bilen bir yankesici, bir kapkaççı ne demektir bilirsin... Haydi eyvallah! Sen inmiyor musun?

— İniyorum, iniyorum elbet. Daha sonra ama. Kök toplamam gerekecek. Elimdekiler tükendi de.

— Pazarola!

— Pazarola!

Pencereyi indirdi. Karısı kalkmış, küçük taşlıkta mangalla uğraşıyordu. Kızı yatakta yarı doğrulmuş, iri çocuk gözleri pencereye dikili oturuyordu.

— İyice soğumuş ortalık be! dedi adam. Bir gece içinde, birdenbire, nasıl da yağmış bunca kar.

Kadın,

— Adam olaydın vızgelirdi bu soğukla onca kar... diye mızıldadı.

— Başlama yine!

— Ne başlamim. İşte ortada her şey, apaçık. Batasıca köklerinden ne kaldı elinde. Olsa da kime satacaksın. Kar da bindirdi mi sana şimdi üstüne üstlük. Bir kat yerine iki kat, akşama kadar, kök sökeceğim diye eşele dur, önce karları, sonra da toprağı. Batasıca şey! Ama ötekinin umurunda mı kar, buz. Sabahleyin çıkıyor, on adım ya yürüyor ya yürümüyor, fabrikanın otobüsü alesta. Biniyor bütün işçiler. Dırrr. Akşamları hava kararmadan evdeler. Odalarında sobaları gürül gürül. Çaydanlık da üstünde... Yıkanmak için, istedikleri anda, suyu da kaynatabilir soba. Rıza Ustalar işte! Kadın, sabahtan beri ısınan odada, incecik entarisiyle çıplacık. Kıpır kıpır. İnsanın kendi sıcaklığı yetmiyor hiçbir zaman. Dokun, dokun bana da bir bak. Katılmış etler. Duyarlığını yitirmiş, taşlaşmış, ölü soluğundaki gövdeler. İkimizinki de. Dokun bak, göreceksin. Ama nerede, sen de benim gibi soğuksun, ölüsün. Benim soğukluğumu nasıl ayırt edebileceksin.

Adam pantolonunun düğmelerini ilikliyordu. Kısaca,

— Deli deli konuşuyorsun... dedi.

Kızı yataktan kalkıp pencereye gitmişti. Gülümseyerek dışarıyı gözlüyordu. Ara sıra, odadan yana döndüğünde, aynı gülümseme içindeki bakışlarını babasının yüzünde de sürdürüyordu.

— Bak dinle, diyordu karısı öteden. Bomboşsun işte. Ne bir fabrika düdüğü ne de zil sesiyle oturup kalkıyorsun? Sözümona kendi zamanını kendin kullanıyorsun. Kendi kendinin adamısın. Öyleyse perdeyi indirip girelim yatağa var mısın. Akşama kadar. Akşama kadar... Uzun, uzun bir süre... Uykuyla uyanıklık arasında, umutsuzlukların, yoksunlukların katılttığı etlerimiz, sevişmekten, ne sevişmesi aslında mıncıklanmaktan yumuşadığından geri gelecek sıcaklığımızla... Ah uzun uzun sevişmek... Ama nerede, gideceksin. Sen de, ötekiler gibi, az sonra, tin tin yola düzülmek zorundasın. Akşama da, yorgun argın, belki de ekmeksiz, yüzde yüz de isteksiz döneceksin. Neymiş efendim, başkalarının çaldığı düdükle hareket etmiyormuş ya... Talimli bir eşek değilmiş ya, ona bakmalıymışız. Bakalım, bakalım, ama sonuçta onlar, o talimli eşekler, kendi yetersiz sıcaklıklarını destekleyecek bir kucak odun, nefislerini körletecek bir dilim ekmek getirebiliyorlar her akşam. Yorgunluklarını, umutsuzluklarını biraz olsun unutturabiliyor bu onlara. Ya sen? Bir sana yararı olmayan şifalı köklerinle, bütün gün boşu boşuna, arşınla sokakları, ha babam arşınla, arşınla dur, dön dur.

Yanan mangalı getirip odanın ortasına bıraktı. Kenarına çaydanlığı da sürmüştü.

— Yalan mı? dedi.

Adam kırgın,

— Doğru, dedi, dön dur. Bir insan ötekiyle durup dururken mi kavgaya tutuşur sanıyorsun. Durup dururken mi öldürür biri ötekini. Şeytanın işi yok. Kötülüğü yapanı, şeytanın art bacağı olan alçağı öldürmekle kötülüğün ortadan kalkacağını sanırsın o anda. İnanırsın da buna. Tanrıya inanırcasına inanırsın. Düşünmeden sallarsın bıçağı alçağın canevine. İçerideyken ayırt edemezsin pek. Ama çıkınca iş anlaşılır. Kötülüğü yapanı öldürmekle büsbütün körüklemişsindir kötülüğü. En başta sen, kötülüğe engel olmak için kötü kişiyi ortadan kaldıran sen, öldürülenin sırasında ikinci bir kötü kişi olmuşsundur. Nice iyi niyetli olursan ol, nice haklı olursan ol toplum dışı bir adamsındır artık. Çoluk çocuğunla birlikte hem de. Talimli eşekliği kodunsa bul. Kim işe alır içeri girmiş çıkmış, ne idüğü belirsiz adamı. Açıkça değil, ama dolaylı olarak, her yerden, sepet havası çalarlar. Yapacak başka ne vardır? Ya ister istemez yüklendiğin işi sürdürürsün. Hırsızlık, şu, bu. Bir başına olsan iyi. Girer çıkarsın. Kışları içeride, yazları dışarıda. Çoluk çocuğu düşünerek, namusumla yaşayayım dersen, ne yapar eder, üç beş kuruş bulup buluşturur, bir şeyler alıp satmaya başlarsın en iyisi. Ne uzayıp ne kısalırsın. Yoksulluğu da sineye çeker gidersin böylece. Üstelik bu katlanışın getireceği, senin söylediğin bütün yoksunlukları da yüklenerekten.

Kadın hiç sesini çıkarmadı. Yalnız kocasının elini hafifçe sıktı kalkarken. Kızı somurtmuştu. Dokunsan ağlayacaktı.

Tepede buzlu bir karpuz lâmbasını andıran güneşin karın uçsuz aklığında yansıyan ışınları, ortalığı, göz kamaştırıcı, ışıktan başka hiçbir nesnenin egemen olamayacağı bir ıssızlığa boğmuştu. Yoldan geçen kara bir köpek, şaşkın bir tavuk ya da kedinin bir anlık, uçucu bir leke olmaktan öte bir varlıkları yoktu sanki.

Adam bir süre, sabahtan beri yürüne yürüne az çok basılmış olan anayoldan gitti. Sonra, şehre giden yolun ters yönündeki, kırlara açılan, dizboyu karın içine vurdu. Omzunda büyükçe bir çapayla bir kürek, koltuğunun altında da dürülmüş boş bir çuval taşıyordu. Evlerden çokça uzaklaştıktan sonra, dümdüz giderken birdenbire diklemesine kesilen bir yere geldi. Orayı ustalıkla indi. Tepenin altında, eğrilemesine duran küçük bir ağacın bulunduğu, kuytu bir yerdi burası. Kar bile beş altı metrekarelik bu küçük düzlükteki yeşilliği, büsbütün örtememişti. Az ötesinde gerçek bir uçurum ve yeniden yoğun kar başlıyordu. Kürekle yeşillikteki karları şöyle bir temizledikten sonra, çapayla donmuş toprağı, küçük küçük, katı kabuklar kopararak didiklemeye başladı. Ellerine hohlayarak, çapayla, uzun bir süre, toprağın donan üst kabuğunu aldı. Alt tabaka hem yumuşak, hem sıcaktı. O zaman kürekle işe girişti. Çok geçmeden, kapkara toprağın içinde, altın çubuklarını andıran, kalınlı inceli, açık sarı kökler belirdi. Cebinden bıçağını çıkardı, çapayla çevrelerini iyice açtığı kökleri, kesip kesip, getirdiği çuvala doldurdu. Son çıkardığı kökün topraklı yanını temizledikten sonra, bıçakla kestiği büyücek bir parçayı çiğnemek için ağzına atıp çuvalını sırtladı. Aynı yoldan, sırtında yarı yarıya kökle dolu çuvalı, küreğini karlarla, kimi, küçük bir çocuğun oyuncak arabasını sürükleyişi gibi hızlı hızlı, kimi de bir köylünün inatçı eşeğini çekeleyişi gibi ağır ağır sürükledi evlerin oraya kadar.

Çamur içindeydi şehir. Sokaklar karanlıktı. Damla kar yoktu. Büyük yapılar, elektrikli taşıtların karmakarışık telleri ve kelleşmiş çınarların kuru iskelet dalları, her yerde, büsbütün kapatamıyordu göğü. O tanrısal dam, yer yer de olsa, ışıldamasını sürdürebiliyordu. Bir bu, gece şehrin uzun, dar sokaklarına da karın yağdığını açığa vuruyordu. Bunu da, ancak şehrin dışındaki geniş açıklıkları silme dolduran karı görüp soğuğunu etlerinde duyarak titreyenler ayırt edilebilirlerdi. Kalın paltolara, atkılara sarınmış, şapkalı şemsiyeli şehirlilerse, herhangi bir şeyi görüp duymaktan artık iyice uzaktılar. Ne sıcak ne de soğuk onları uyarabiliyordu. Sokakların onlar için, bir yapıdan ötekine giden üstü açık, uzunca koridorlardan öte bir anlamı kalmamıştı sanki. Başları önlerinde, kendilerinden başka hiçbir nesneyi ayırt etmeden, bir kapıdan ötekine, hızlı hızlı gidip geliyorlardı. Şehrin köşe bucağında, sabah karanlığında yerlerini alan gezgin satıcıların yaygaraları da, bana mısın demiyordu gelip geçenlere. Ellerine hohluyor, yerlerinde ter ter tepiniyor, aralıklardan göğü gözleyerek jilet, çakı bıçak, çakmak, Ronson çakmaktaşı yerine sanki şehir dışını, burada damlası bile kalmayan, kendi kulübeleriniyse yarı yarıya örten karı, soğuğu, umutsuzluklarını bağırıyorlardı. Gene de onlarla deliğinden para atılıp istenileni veren, bir çeşit makineyle ilgilenildiği kadar ilgileniliyordu.

Adam, çuvalını açıp, içinden, önce dikdörtgen bir kontrplak parçası çıkardı, sonra altın çubukları gibi ışıldayan kökleri, bu kontrplak parçasının üstüne sıraladı. Sığındığı köşe, açıklık bir yer sayılırdı. Dört yanı parmaklıklarla çevrili, büyücek bir türbenin mezarlığıydı sırtını verdiği yer. Yüzü, gelen geçenle karşı dükkânlara dönüktü. Az ötede, kısa aralıklarla, jilet, çakı bıçak satan biriyle elde çakmak, çakmaktaşı, benzin, fitil satan bir başkası tezgâh açmıştı. Biraz sonra, camekânı tepeleme dolu bir simitçi gelip köşeyi tuttu. Öğle üstü olmalıydı. Paydos yakındı. Simitçinin başı, tek tük derken, birden kalabalıklaştı. Karşı dükkânların sırasındaki kahve dolmaya başladı, çakmaklarına benzin, taş, yay, fitil alanlarla sigaralarını tellendirenler çoğaldı. Tek tük de jilet, çakı bıçak alan oluyordu. Onun yanına uğrayan yoktu. Bütün övgüleri havaya gidiyordu.

— Baş ağrısına, diş ağrısına, idrar zorluğu çekenlere, bel gevşekliğine, kum sancısına, ülsere birebir köklerim var. Şifalı kökler! Lokman hekimin son buluşu! diye bağırıp duruyordu boşu boşuna.

Onu kendinden başka dinleyen yoktu. Hiç de olmamıştı. Olmayacaktı da. Her gün bu böyleydi. Şehrin kalabalığında sersemlemiş bir iki köylüden, yetmişlik, ilençli, yarı bunak yaşlılardan başka köklerle ilgilenen çıkmazdı pek. Kendi de, akıntıya kürek çektiğini biliyordu. Kimseyi inandıramadığını, inandıramayacağını. Çoluğunu çocuğunu geçindirecek parayı kazanamayacağını. Aptalca bir uğraş, bir didinme içinde olduğunu. Ama yine de, koca günde, köklerle ilgilenecek bir kişi bile, onu, ertesi gün için umutlandırmaya yetiyordu. Cebinde, ikiye dürülü, yıpranmış bir şifalı kökler kitabı vardı. İlgilenene hemen onu çıkarıyor, sattığı kökün dallı budaklı resmini, yaprakları beşer onar açarak gösteriyor, hangi hastalıklar için, ne türlü kullanılacağını uzunu uzun açıklıyordu. Sonra da, gün boyu, gelen geçenlerin gözünde, basit bir ağaç parçasını, tanrısal bir nimetmişçesine överek, kendi kendine konuşan bir delibozuk ya da ne idüğü belirsiz bir kökü, düpedüz bir odun parçasını, şehirlilere şifalı kök, diye yutturmaya kalkışan bir düzenbaz olup çıkıyordu.

Öğleden sonra, ortalık seyreldiğinde, yüz yüze baktığı yerin bir kuyumcu olduğunu ayırt etti. Simidini yiyip yere çömelmiş, cıgarasını yakmış, karşı dükkânları gözden geçiriyordu. Karnını doyurmuş birinin dalgacı bakışlarıyla kahveyi, kumaşçıyı, aktarı derken camekânı tepeleme bilezik dolu kuyumcuyu ayırt etti. Işıl ışıldı her yan. Kaldırımı bile, enikonu ışıtıyordu altınlarla elmaslar, yakut ve benzeri taşlar. Güneş sanki bir orada ışıyordu. Sanki yalnız altınlar, elmaslar, yakutlarda yansıyarak varlığını ortaya koyabiliyormuş gibi. Öteler karanlıktı, uyku veriyordu. Altın çubuklarını andıran kökler karşıkilerin ışıltısından simsiyah kesilip odunlaşmışlardı gözünde. Tam kestircekken, gözlerini açtı bu aykırılık, bu çelişme. Uykunun damlası kalmadı. Ayağa kalktı. Elinde olmayarak ceplerini karıştırdı. Birkaç bakır onluk, beş altı nikel yirmibeşlik şangırdadı. O sırada, kim ceplerini yoklasa, birkaç bakır onluktan, beş altı nikel yirmi beşlikten, çok çok da, yüzde on gümüş katılmış üç beş tane liralıktan başka bir şey bulamayacakmış gibi geldi ona. Sendeki, bendeki bütün paralar eritilip, bu camekânda, altın olarak, göstermelik tepelenmişti sanki. “Karın doyurmayan bir yığın altın simit,” diye düşündü.

O ara kuyumcunun çırağı koşarak bu yana geçti. Önünden geçip jiletçiden bir paket jilet aldı. Jiletçi uyuyordu, uyandı. Jileti verdi. Parayı aldı. Sonra yine uyudu. Az sonra çırak yeniden bu yana seğirtti. Ona,

— Patron istiyor seni! dedi.

Der demez de, dükkânına koştu. O da büyülenmiş gibi, az önce faltaşı gibi açılan gözleri öylece donmuşçasına, testekerlek, kendisi de kaskatı ve dimdik karşıya yürüdü. Yarı yoldayken, çırak kapıya çıkıp durdurdu.

— Sattıklarından da istiyor patron... dedi. Onları da görmek istiyoruz.

Aynı donukluk içinde geri dönüp tezgâhını topladı. Çuvalı sırtına, kontrplağı koltuğuna alarak dükkândan yana vurdu.

Çırak, bir körü yedeklermişçesine soktu onu dükkâna. Her yan pırıl pırıldı. Kesme aynalar, camlar, kadife kaplı bir sıra açılır kapanır koltuk, cilalı döşeme, altına elmasa kesmiş sayısız güneş birbiri içinde, karmakarışık yansıyordu. Gözleri alışınca, dükkânın aslında dar olduğunu, ayna aldatmacasıyla geniş bir yermiş gibi gösterilmeye çalışıldığını aynı aldatmacayla altınlarla elmasların da, bitmez tükenmez nesnelermiş gibi gösterilerek güneşin tekellerinde olduğunun belirtilmek istendiğini anladı. İçerideyse, çırak sandığı tezgâhtardan bir de kocaman demir kasasının önünde, yavrularına koruyucu kanatlarını açmış bir kuluçka örneği oturan patrondan başka kimse yoktu. Uyuşuk uyuşuk oturuyorlardı.

— Ne alıp ne satarsın baba? dedi patron güleç bir yüzle. Hemen hemen yaltaklanırcasına da denebilirdi.

Dik dik, ilginin ölçüsünü kolaçan edercesine, güvensiz bir biçimde baktı patronun yüzüne. Sakalları iyice kazınmış, yüzü gergin ve kırmızıydı. Az önce tezgâhtarına aldırdığı jilet paketi yazıhanenin üstünde duruyordu. Yanında da, iki paket başka markadan vardı. İkisine de dokunulmamıştı daha. Ayrıca iki tane çakmak fitili, üç beş çakmaktaşı, üç şişe çakmak benzini –ayrı markalardan– iki yay, bir çift siyah, bir çift kahverengi ayakkabı bağı, aynı biçimde, paketlendikleri saydam kâğıtların içinde, renk renk yatıyorlardı masanın üstünde. Anlar gibi oldu. Yanılmıyorsa işine yaradığından değil de, bir çeşit yardım diye dilenciye verilmesi gerekli sadaka yerine satın alıyor olmalıydı, bütün bunları. Zaten en kötüsünden bütün bu ıvır zıvır, bunca varlıklı birinin nesine gerekirdi, pırıl pırıl çöp kutularını boylamaktan başka. Onu da bu düşünceyle çağırmıştı besbelli.

— Altın alıp altın satarım ben de beyim! dedi birdenbire. Ama seninkiler gibi yalancısından, yenilip yutulmayanından değil de, gerçeğinden. Yani işe yarayanından. Toprağa akıtılan oluk oluk alın terinin, kanın yeşermesiyle oluşanından, seninki gibi, onun bunun cebinden toplanıp yapılanından değil.

Patron, beklemediği bu karşılıktan az buçuk şaşırdıysa da bozuntuya vermedi, sesli sesli gülerek.

— Hoşuma gittin... dedi. Felsefeyi severim.

— Felsefe yapmıyorum, gerçeği söylüyorum. İşte çubuklar!

İki tane patronun, iki tane de tezgâhtarın önüne koydu. Patron bozuklukları koyduğu yazıhane çekmesini açacak oldu.

— Yok beyim, dedi satıcı. Ben sadaka istemem. Dilenci değilim ben. İşinize yararsa, yararlılığına inandırabilirsem, daha doğrusu inanırsanız alırsınız. Altın alıp altın satıyorum çünkü. Ama kime anlatır kimi inandırabilirsin? Üç gündür şuradayım işte, şu karşıda. Kökün yüzüne bile bakan yok. Ama jilet satın alan alana. Sen de almışsın bak beyim. Tezgâhtarın cebinde de vardır en azından iki paket. Üstüne üstlük tıraşlısınız da. İki günden önce de gelmez sakalınız. Onca kazınmış. Yalnız siz almış olsaydınız gene neyse ne. Ama karılarınız da sabahleyin paket paket aldıydı. Öyle ki çoğu da, elbise değiştirip öğleye doğru ve öğleden sonra da, aynı jiletçiden, başka başka markalardan iki üç paket daha aldılar. Hepsi yaptı bunu. Günlük alışverişe çıkan hepinizin karıları. Hem de her gün, durmamacasına, yineleniyor bu. Ne yapılır bunca jiletle, yenmez edilmez. İyice biliyorum, inanıyorum da buna, kadın banyoyu yakmıştır şimdi. Küvet doludur ılık suyla. Toz pembe küvet. Ayna gibidir her yan. Ve çırılçıplak soyunmuştur küvetin pembeliği ve pürüzsüz kayganlığına eş nitelikteki kadın. Bu kadın sizin karınızdır belki, senin de olabilir. Her istediği elinin altındadır. Elde edemediği umutlanacağı bir şeyi kalmamıştır. Tıka basa doymuş, alabildiğine toktur. Kusmak zorundadır böylesi: Ilık suyun içinde, saydam bileklerin mavi mavi ışıldayan incecik damarlarına vurulacak keskin bir jilet acısız kana keser suyu. Iğıl ığıl boşalır bütün damarlar. Onca jilet yapıp satın almanın sonu budur. Direnemezsin. Direnemezsiniz. Yaşamak gibi, ölüm de en kolay biçimiyle elinizin altındayken nasıl direnebilirsiniz ki?

Patron da, tezgâhtar da, şaşkın şaşkın, birbirlerine bakıyorlar, sonra da korkuyla adamdan yana dönüp, arada, kaçamak bir göz atıyorlardı kapıya. İkisi de tezgâhın ardına kıstırılmış gibiydi. Adam dar aralığı kaplamıştı sanki. Ellerini geniş geniş açarak konuşuyordu. Tezgâhtar adamın boşluğunu kolluyordu dışarıya kapağı atmak için. Adamsa, sırtı kapıya dönük, gözleri fıldır fıldır konuşuyordu. İkindiüstü olduğundan alıcı da uğramazdı pek. Gelen geçenler de seyrelirdi.

— Jilet alımını destekleyerek kötülüğü yaymaya çalışıyorsunuz, cinayetleri, intiharları körüklüyorsunuz. Şifalı köklere aldırdığınız yok. Çünkü onlar iyileştirici, onarıcı, diriltici. Sizeyse ölümlerin at oynattığı savaşlar gerek. Çünkü elinizde, önceden kutu kutu depo edilmiş milyonlarca jiletiniz var. Onların tüketilmesi gerek. Tüketildikçe de, para kazanabilmeniz için, yeniden yapılıp depo edilmesi gerek. Her ölenden sonra bir başka yeni ölü gerek. Ölümler gerek. Alabildiğine savaşlar. Ölümü unutturmak için yapılan göz boyayıcı süsler bunlar da, bunca altın, bunca takıp takıştırmalar. Her şeyiniz göz boyayıcı, her şeyiniz yapma, yalancı.

Adam konuştukça, biraz daha tezgâha, tezgâhın arkasına kıstırdıklarına yaklaşıyordu. Adam gittikçe büyüyor, tezgâhın ardındakiler, büzüldüklerinden gittikçe küçülüyorlardı.

— Şifalı köklerimin size ne gereği var. Korunmasız kaldınız mı siz hiç? Desteksiz. Bir başına. Issız yazıda. Sokak ortasında. Ne gezer. Korku nedir bilmezsiniz bu yüzden de. Çocuklarınız da öyle. Hiç çaylak gördü mü çocuğunuz, kartal ya da doğan? Tozun içinde kuduz köpeklerle, kirli sokak kedileriyle boğuştuğu oldu mu? Uçsuz tarlada, yalnız tanrısal göğün koruyuculuğu altında yatan kundaktaki bebenize, bir engereğin sine sine ve tıslayarak yaklaştığına tanıklık ettiniz mi? Polis kovaladı mı sizi hiç? Aç kaldınız mı? Ekmek çaldığınız oldu mu? Evinizi yıktılar mıydı hiç? Planı yüksek mimarlara yaptırılmış, arsası altın karşılığı satın alınmış çok katlı evlerin yıktırıldığı nerede görülmüş. Filmlerde gördünüz, filmlerde duydunuz bütün korkularla sevinçleri. Silâhlar yaptınız korkmak için. Korkutmak için. Korkutulmak için. Jiletler yaptınız, bıçaklar, süngüler. Jiletler satın aldınız hep korkmak için. Korkutmak için. Korkutulmak için. Kökleri ne yapacaksınız. Yaldızlı haplar yaptınız. Azar azar zehirleyen. Büsbütün iyileştirici kökü, büsbütün diriltici, zehirsiz hapı ne yapacaktınız. Jiletleriniz elinizde kalırdı. Kimse satın almazdı ölümü, dirim varken, mutluluk varken.

Şimdi artık iyice bağırıyor, yumruklarını, adamların tepelerine indirecekmişçesine sallıyordu. Tezgâha abanmış, üstlerine eğilmiş, yüzlerine tükürükler saçarak konuşuyordu:

— Bir yığın yoksulu da ortak ettiniz öldürümlerinize. Jilet alıp sattırıyorsunuz onlara. Ellerinizi kirletmeden ne güzel de beceriyorsunuz. İlk anlayan ben oldum bunu. Aç kalmak pahasına da olsa, ortak olmak istemedim bu kötülüğe. Sizleri de düşündüm bunu yaparken, sizlerin de kötülüğünü istemiyordum. Kendi ellerinizle kurduğunuz bu çarka kapıldığınızdan, kendi kendinize yaptığınız kötülüğü de ayırt edemiyordunuz. Tanrı vergisi kökleri toplayıp satmayı denedim. Sizleri uyarmak için. Ama beni anlamadınız. Duymadınız beni. Desteklemek istemediniz dirimi. Kendi ellerinizle kurduğunuz çarkın kurbanı olmuştunuz. Jiletlere koştunuz. Aç kodunuz beni. Ben de jilet satıcısı olayım diye yaptınız bunu. Yalnız bunun için yapıyorsunuz!

Patronun yakasından tutmuş sarsıyordu. Silkeliyordu adamı adeta. Tezgâhtarsa, korkudan pısmış, bir onlara bir çevresine, anlamaz anlamaz bakıp duruyordu.

— Siz iliklerinize kadar hiç üşümüş müydünüz? Yatağınızda karınızın sizi ısıtamadığı oldu mu hiç? Isınamayıp titrediniz mi karı koca? Bir sabah, gözlerinizi açtığınızda, odanızı ışık dolu görünce korktunuz mu? Keskin bir ışık, yoğun bir karanlıkmışçasına, korkuttu mu sizi hiç? Dün gece karın yağdığından, evleri yarı yarıya karla örtülmüş bir mahallenin varlığından haberiniz var mı? Gün boyu havlayan aç köpeklerden, köpeklerle birlikte karın içinde debelenen yarı çıplak çocuklardan, habire kötü kötü bağıran kargalardan, odunsuz sobalardan, kömürsüz mangallardan, kapanan yollardan, ekmeksiz sofralardan haberiniz olmuştur belki, gazetelerde yazdığı kadarıyla okumuş, sonra da gürül gürül yanan sobalarınızın, ilkyaz havası veren kaloriferlerinizin sıcaklığında her şey gibi, bunu da unutup gitmişsinizdir. Ama hiç mi hiç kar’ı görmediğinizden, o uçsuz aklığı, o aşılmaz kar çölünü, ısıtmadan, çok uzaklarda donuk donuk ışıldayan güneşi bilmediğinizden anlayamazsınız bütün bunları. Şehrinizin sokaklarında, bir gün bile tutmayıp ayaklar altında ezilerek sulanan çamur haline geliveren kar’ı, o uçsuz aklığın yaratıcısını görmediniz hiç. Kalın elbiselerinizle korunduğunuzdan düşünmediniz de. Yalnız çatı katlarında oturanlar, damlarda, bir de erken kalkan bodrum katlarına sığınmış kapıcılarla sokak süpürücüleri, tek tük erkenci işçilerle sabahçı kahvelerindeki kumarbazlar, az da olsa, sokaklarda ezilip çamur olmadan görebildiler kar’ı. Ama siz, sizler...

Kardan söz ederken sabahki korkularını, o uçsuz, insanın soluğunu kesen aklığı, kafasında daha iyi canlandırabilmek için geri çekilmiş, adamları biraz olsun boş bırakmıştı. Patronda değil bağıracak, parmağını oynatacak hal kalmamıştı korkudan. Sapsarı, bitkin bir durumda, demir kasasının dibinde büzülüp kalmıştı. Tezgâhtara pek çok saldırmamıştı zaten. Bu yüzden, o biraz daha soğukkanlı kalabilmişti. Adamın geri çekilip bir an için dalmasını fırsat bilerek tezgâhtan uzandı –büsbütün dükkândan çıkmayı gözü yememişti– dışarı doğru, sesinin yettiğince:

— Yetişin! Hırsız var! Öldürüyorlar!... diye bağırdı. Patron da, yüreklenip incecik sesiyle bağırıvermiş, yığılıp kaldığı sandalyede azıcık da dikelmişti.

Adam, bağırtıyı duyar duymaz sıçramış, bir eliyle tezgâhtarın ağzına yumruğunu indirirken, öteki eliyle patronun avuçladığı kafasını iterek ardındaki demir kasaya çarptırmıştı. Koltuklardan birine bıraktığı çuvalını sırtlayıp dışarı çıktığında, ters yönden, kapıya gözlüklü biri yaklaştı.

Tezgâhtar içeriden hırıltılı bir sesle,

— Hırsız, yetişin! diye söylendi.

Kapıya yaklaşan, şaşkınlıkla önce içeri daldı, sonra çarçabuk dışarı çıkıp,

— Yetişin hırsız! diye çırpınmaya başladı.

Adam, hızlı hızlı, ara sokaklardan birine saptı. Çuvalı saptığı sokağın köşesine bırakarak, var gücüyle aşağı doğru koşmaya başladı. Önüne çıkan ilk sokağı kıvrılıp izini kaybettirmesi gerekiyordu. Arkasına beş altı adam takılmış olmalıydı. Bir o kadar da çocuk. En başta kahvedekilere iş çıkmıştı. Ardındakiler sokağın başına gelince, hırsız oymuş gibi, hepsi birden, çuvalın üstüne saldırdılar. Biri kulaklarından tutup çuvalı oracığa silkeledi. Kökler gelişigüzel dökülüp yığıldı. Altın çubukları gibi sapsarıydı hepsi de.

— Aldattı bizi alçak! dedi az önceki gözlüklü. Vakit kazanmak için yapmıştır. Koşun, altınları ceplerine doldurmuş olmalı, hadi koşun!

Az sonra, telefonla çağrılan polisler de gelerek duruma el koydular. Kuyumcunun kafası yarılmış, tezgâhtarın bir dişi kırılmıştı. Dudağı da hafifçe patlamıştı.

Polisler, durumu öğrendikten sonra, kuyumcuyla tezgâhtarı da ciplerine alarak, adamın kafalarına zorla sokmaya çalıştığı şehrin dışına, o karlı açıklığa yollandılar. Bir bölük aylak da sokak sokak kovalıyordu adamı. Nasılsa ele geçecek demekti. Kovalayanların elinden kurtulsa bile, şehrin dışında, o karlı açıklıkta, ıssızlıkta bekleyen polislerin eline düşecekti.

Açıklığa çıkıldığında en büyük şaşkınlığa kuyumcuyla tezgâhtar düştüler. Polisler biraz olsun alışıktılar karın soluğu kesen soğuğuyla uçsuzluğu yaratan bu görünümüne. Kimi zaman buralara kadar iz sürdükleri olurdu çünkü. Yerlerinde bir iki tepinip kollarıyla gövdelerini çaprazlama döverek ısınabilirlerdi. Kuyumcuyla tezgâhtar açıklığa çıkınca adamı unutmuşlardı, bu uçsuz aklık ve ıssızlıkla –daha doğrusu boşluktan başka bir nesnenin egemen olmadığı bu açıklıkla– birdenbire karşılaşmaları iyice sarsmıştı ikisini de. İlk olarak yoksulluklarını; bencilce kullandıkları altınlarıyla uygarlığın destekleyemeyeceği yalnızlıklarını, sanki karda çırılçıplak bir başlarına kalmışçasına, duymuşlardı. Korkulu bir hayranlıkla dişleri vurmuş, gövdeleri ürpermiş, neden sonra soğuğu ayırt ederek, polisler gibi, oldukları yerde tepinip dövünmeye başlamışlardı.

Artlarında bıraktıkları şehir, kararmış, lâmbaları çoktan yanmıştı. Buralarıysa daha ikindi aydınlığında gibiydi. Her şey açıklıkla seçiliyor, öteler, göz alabildiğine izlenebiliyordu.

Ona kalsa hemen dönecekti şehre. Ama ortalığı bunca velveleye verdikten sonra bu isteği pek gerçekleşeceğe benzemezdi. Tedirgin olduğunu, dükkândakinden daha büyük bir korkunun içine düştüğünü belli etmeden çaresiz bekleyecekti sonucu.

— Şansımız var... dedi polislerden biri. Kar olmasaydı akşam karanlığında zor seçerdik adamı.

İz sürücüler, birer ikişer polis arabasının çevresinde soluk soluğa toplaştılar. Her gelen, elini, kuyumcunun gözüne sokarcasına uzatıp, kalçasında patlatarak:

— Tuh kaçırdık galiba... diyordu.

Sonra da belirsiz bir yeri gösterip ekliyordu:

— Na şuraya kadar sür de sen, orada kaçır, olur iş değil!

Polisler de her birine:

— Zararı yok, diyorlardı. Üzülmeyin. Buradan geçecek nasılsa. Gecekondulara bu açıklık geçilmeden gidilemez. Kar aydınlığı da olunca ıssızlıkta başıboş bir adamı izlemekten kolay ne var. Ne bir çalılık, ne bir ağaç, ne de bir kaya parçası. Neredeyse çıkar ortaya. Saklanacak yeri yok.

İşte tam o sırada, onlar tetikte, sıska başıboş bir tavşan beklerken kurt sürüsü gibi bir kalabalık, gürültüyle, her yönden, az aralıklarla, bölük bölük açıklığı doldurdu. Karlı açıklık birdenbire karardı. Şehirdeki akşam, kalabalıkla birlikte uçsuz aklığın üstüne de çöktü. Şehir dışında oturan işçiler, topluca evlerine dönüyorlardı. Ellerinde kar için sopalar, yemek tasları, kiminde de elektrik fenerleri vardı.

Son gecekondulu da uçsuz aklığın ta ucunda, ateşböcekleri ya da çok uzak yıldızlar gibi, geceyi ölgün ölgün noktalayan kulübelerin orada yitince, açıklığı gözleyenlerin üstüne, testekerlek bir ay doğdu. Uçsuz aklık, tepedeki gök gibi, masmavi ışıldamıştı şimdi. O zaman direksiyon başındaki polis gaza basıp arabayı kendisi ışıl ışıl yanan, ama göğü kapkara şehre çevirdi. Kuyumcu, polislere şikâyetini geri aldığını bildirip ilk durakta indi. Önceden dendiği gibi çalınan bir şey de yoktu zaten. Bu durumda yapılacak başka bir iş de kalmıyor demekti. Polis arabası düdüğünü öttürerek, son hızla caddenin kalabalığına daldı. Kuyumcu da bir araba çevirerek, tezgâhtarı ve adamı sonuna kadar izleyen üç kişiyle birlikte, aynı kalabalığın içine karıştı. Başındaki yara, nedense otomobile bindikten sonra sızlamaya başlamıştı. Kuyumcu, ancak o zaman, büsbütün unuttuğu yarasını, başının kurşun gibiliğini ayırt ederek, can sıkıntısıyla, sargıyı elledi. Tezgâhtar da, o sırada, patlayan dudağını, diliyle hafif hafif ıslatıyor olmalıydı. Tiksintiyle pencereden yana döndü. Midesi bulanıyordu.

Kenarda Birileri

Şehrin iki yakasını birbirine bağlayan köprünün başında duruyordu. Kıyı boyunca kurulacak yeni hal ya da herhangi büyük bir yapı dolayısıyla tahta perdelerle çevrili alanın bitimindeki köşedeydi. At da, yükü hanidir boşaltılmış olan tozlu, köşelerinden belli belirsiz örümcek bağlamaya yüz tutmuş araba da tahta perdelere hemen hemen bitişmişti. Bütün sığıntılar, bütün yersiz yurtsuzlar gibi at, korku içinde de olsa, başına gelebilecek her türlü uğursuzluğu önden kabullenmenin umursamazlığıyla, yerine çakılıymışçasına durup, inatla bekliyordu kaldırımda. Başını kaldırıp boynunu biraz uzattığında, köşeden köprüyü, taşıtları, gelip geçen insanları, kirli denizi, hafifçe dumanlı da olsa, karşı kıyıyı, yapılarını görebiliyordu. O zaman gürültüleri de duyabiliyordu. Taşıtların homurtusu, polisin durmamacasına öttürdüğü düdük, gübrelerini didikleyen serçelerin ince cıvıltısı, insanların konuşmaları, ayırt edilmeksizin, karmakarışık, yaklaşan bir fırtınanın korkulu uğultusu gibi, vınlıyordu kulaklarında. Başını indirip, tahta perdelerden yana döndürdüğünde, gördüklerinden uzaklaşır uzaklaşmaz, uğultu da bıçakla kesilmiş gibi bitiyor, kulaklarında en küçük bir vınlama olmuyordu.

Boynunda bir ağırlık duydu. Döndü. Kasketli bir adam hafif hafif tokatlayarak okşuyordu boynunu. O olmalıydı. Sahibi. Ses vermezse ayırt edemezdi pek. Tokatların düzeni alıştığı gibiydi. Tanıyordu bu okşayışları. Gene de belli olmazdı. Adam,

— Acıktık, aslanım! dedi.

Sesini alınca, yanılmasına imkân yoktu. Oydu. Kesik kesik kişneyerek, başıyla yaşlı adamın koluna sürtündü.

Arabacı, her zaman böyleydi, ikisi adına konuşurdu. Arkadan, yarılanmış, yırtık, yamalı yem torbasını alıp boynuna geçirirdi. Kendi de arabaya bağdaş kurup cebinde getirdiği dörtte bir somunla üç iri domates, bir salatalık ve bir tutam tuzu katık ederek yemeye koyuldu.

Kendini hiçbir zaman atlarından ayrı olarak düşünmemişti. Birlikte, tekmişler gibi düşünürdü hep. Öyle alıştırmıştı önceleri: Gençti. Atı da sırım gibiydi. Araba boyalı tekerlekleri; yağlı, gıcırtısız dingilleri, cilalı oku, parlatılmış koşum takımı –püskülleri, çıngırakları– renk renk, biçim biçim, çiçek, kuş, dere, kuzu, kır resimleriyle yük arabasından çok, çiftlik beylerinin gezi arabalarını andırırdı... Gür kara saçlarının üstünde geriye ittiği kasketi, tiril tiril ak gömleği, kırmızı kuşağı, bol paçalı çuha pantolonuyla kendi de resim gibi bir delikanlı sayılırdı.

Bir geceyarısı, hiç yapmadığı bir şey yapmıştı. Biraz sarhoştu galiba. Ahıra girmiş atının boynunu tokatlayarak,

— Oldu! diye bağırmıştı. Yengemizi kaçırdık bu akşam.

Kesik kesik kişnemiş, başıyla koluna sürtünmüştü at. Sonra arkası gelmişti:

— Ne mezelerdi onlar ha, yengemizin elleri dert görmesin ha, ne rakı içtik ama. Yengemiz içmem deseydi olur muydu? Neşemiz kaçardı. Karşılıklı geçip birlikte ne güzel içtik. Yüzünü bile buruşturmuyordu ha!

— Oğlumuz olacak hey, oğlumuz! Sus ama. Kimse duymamalıymış. Göze gelirmişiz sonra.

— Olmadı, o kadar özenmenin sonu buydu, olmadı işte! Çocuksuz kaldık, yengemiz de hasta. Ama ona bir şey olmazmış, çabucak iyileşirmiş yengemiz. Komşular söyledi. Yalnız çocuğu olmazmış artık. Olmasın be, olmasın. Biz onun çocukları değil miyiz? O bizim anamız da sayılmaz mı ayrıca? Yetmiyor muyuz birbirimize, yetmiyor muyuz?

— Rakımız soğuyor kuyuda, terimiz kurudu, elimiz, yüzümüz, ayaklarımız yıkandı tertemiz. Yengemiz mezeleri dizmiş sofraya. Sofra da bahçede. Lüksü de yakmış olmalı. Tıslıyor. Ay çıkınca söndürmeli ama. Kafalar da kıyak. Gecenin tadını çıkarmalıyız. Hadi bakalım aslanım! En kötü gününüz böyle olsun! İyiyiz, iyiyiz ha!

— Bu dama ne oldu böyle birdenbire? Akıyor mu ne!..Kırk yıllık dam, nasıl olur? Ama oluyor işte. Düpedüz akıyor. Sezdirmeden, sinsi sinsi akmış olmalı önceleri de. Yıllarca... Sızıntılarla, her yıl yavaş yavaş inceldiğini, dam elek gibi olup da, odanın içinde, tepemize yağmuru yediğimizde kavrayabiliyoruz ancak. Suyu emerek gün gün şişen, kabaran duvarlar gür diye göçtüğünde ayıret ebiliyoruz ta başından beri işleyen ufunetli yarayı. İş işten geçtikten sonra. Eskiyen kilimleri, kalayı çabucak uçup giden kap kacağı, gecenin sessizliğinde, kurtların için için kemirdikleri tahta eşyaları, örgülerinden çözülüp çürüyen hasırları nasıl da görmemezlikten gelebiliyor insan.

— Dam akmaya başladı yine bak. Kışa giriyoruz artık, ha.

— Üşüyoruz. Soğuk mu çoğaldı, yoksa bizim mi sıcaklığımız azalıyor? Delikleri tıkamak güçleşiyor, gittikçe de güçleşecek. Ne yağmura ne de soğuğa engel olabiliyoruz. Koca göğü tıkayabilir miyiz? Rüzgârı tutmak elimizden gelir mi?

— Yengemiz öldü... Öldü yengemiz...

— Çamaşırımız kirlendi, kim yıkayacak? Yem torbamız delindi, kim yamayacak?...

— Bu yıl kurak gitti. Arpa kırması ateş pahası. İşler de kesat. Görüyorsun. Samana kaldık ister istemez, kuru, yavan ota. O da doyacağımızca değil, kesemizin yettiğince, ama az ama çok. Ne gelir elden. Tanrının işine nasıl karışılır? Dam çok akmadı bu yıl diye nasıl sevindik. Yağmur az yağdı da ondan. Nereden bilirdik kuraklığın sevincimizi yarım bırakacağını. Damımız aksaydı keşke eskisi gibi. Hiç değilse karnımız doyardı dilediğimizce.

— Koşamıyoruz eskisi gibi aslanım, koşamıyoruz! Yokuşlarda soluk soluğa kalıyoruz, düzde kesiliyoruz. Herkes geçiyor bizi. Tekerlekler gıcırdıyor. Dingiller ağırlaştı. Yağlamak da para etmiyor mu artık ne. Herkes geçiyor bizi. Yaya giden hamallar bile. İşi de kapıp gidiyorlar elbet. Bize beklemek düşüyor, köprü başında beklemek. Bekleriz n’apalım. Sağlık olsun. Bekleriz. Bekleyen mevlâsını da bulurmuş, belâsını da. Bekleriz. N’apalım.

İşte böylece sürüp gitmişti konuşmalar, böylece de sürüp gidiyordu hayatları.

Arabacı, bir bayram, öteki arabacılar gibi tepeye yatak çarşaflarından bir güneşlik gerip, orasını burasını defne dalları, bayraklar, renkli kâğıtlardan süslerle donatarak sözde, arabasının yıpranmışlığını, yoksulluğunu örtmeye kalkışmıştı. Bu yolla çocuklarla birlikte, onlara kapılıp hem yılların tortulanmış yorgunluğunu unutacaklarını, hem de birkaç kuruş ekmek parası edineceklerini ummuşlardı. İkisi de olmamıştı. Çocuklara kalsaydı, umduklarına, yarım yamalak da olsa, kavuşacaklardı belki. Ama anne baba olacak o büyükler, cüzdanlarına güvenen o süs düşkünleri o koca burunlu alıklar beğenmemişlerdi onları. Burunlamışlardı açıkça. Çocuklarını da, yaşlı tek bir atın çektiği bu kırık dökük nesnenin yanına yaklaştırmaktan çekinmişler, çift atlılara, körüklü ya da hasırlı faytonlara bindirmişlerdi. Daha doğrusu, onlarla ilgilenmemişlerdi bile. Görmemişlerdi onları. Alanda kala kala ötekilere göre kılıksız sayılacak kadar kötü giyimli sümüklü, koca kafalı birkaç oğlanla, saçları iyi taranmamış beş altı kız çocuğu kalmıştı. Yalnızdılar. Alana ayrı yönlerden tek tek gelmiş olmalıydılar. Yaşlı arabacıyla atı, onları birdenbire ayırt ettiğinde –yağmur karanlığına gömülü koca orman şimşeğin çakışıyla bir anda hızla ışıyıp ormanın bir bölümü, oradaki bir küme ağaç yıldırımla ateşe keserek aydınlanmış gibiydi– bir köşede toplanmıştılar. Suskun suskun, ama gülümseyerek seyrediyorlardı çevrelerini. Arabacıyı da işkillendiren bu duruşları, aynı şeylere –renkli balonlara, bayraklarla süslü arabalara– baktıkları halde, başka şeyler seyrediyormuşçasına, o ayrı ayrı gülümseyişleri, topluluk içindeki bu yalnızlıkları olmuştu. Biraz yüz göstermeseydi, binmeye de pek yanaşacak gibi görünmüyorlardı. Kurcalandıktan sonra, ancak derindeki istek kıpırdandı. Sırıttılar. Arabacının takılmalarına bir tanesi kahkaha ile güldü, sonunda.

— Paranız vardır elbet? diye sordu arabacı, çocuklar doluşunca.

Uysal uysal başlarını salladılar. Yola koyuldular. Arabacı konuşturursa konuşuyorlar ya da şakalarına gülüşüyorlardı. Yoksa susuyorlardı. Öteki arabalardaysa şarkı, çığlıktan, her biri ayrı hava tutturmuş kışkırtıcı düdük seslerinden geçilmiyordu. Onlara yetişmeyi de göze alamamışlardı. Bir ara yetişseler bile, ötekiler özellikle yavaşlayacaklar, bunlar, yaklaşır yaklaşmaz yeniden hızlanıp bağıra çağıra alay ederek, nanik yaparak borazanları en üst perdeden öttürerek arayı açacaklardı. Ters yüzüne geriye döndü. Yorulmuştu. Çocuklar konuşsa, birşeyler anlatsalar, herhangi bir şey ya da gürültü etseler, olur olmaz bağırsalar, kavga etseler, sırtına yumruk vursalar, kasketini kapsalar, saçını çekseler, kamçıyı elinden alıp atı kıyasıya kamçılasalar, güç bulup ötekilerle aşık atmayı gözü yiyecekti. Ama susuyorlardı. Üstelik her biri ayrı bir biçimde susuyordu. Arabanın geri dönüşüne bile ses çıkarmamışlar, olana küskün küskün boyun eğmişlerdi. Arabacı, onları arka sokaklarda biraz daha dolaştırdıktan sonra, sıkıntıyla alana döndü. Arabayı durdurup yere atladı. İnmelerine teker teker yardım etti. Hepsi inince de,

— Para istemez! deyip arabasına çarçabuk binerek kamçısını hızla şaklattı.

Adam geğirerek atına yanaştı. Yem torbasını boynundan aldı. Arkaya, arabaya savurdu. Gözlerini yumruklarıyla uykulu uykulu ovuşturdu. Hava bulutluydu. Güneş görünmüyordu, ama ortalıktaki boğucu sıcakla, varlığını, açıkça göründüğü günlerdekinden daha çok duyuruyordu. Şimdi sanki her şey güneşti, güneştendi. Şu kavruk gübre yığını, serçeler, kirli deniz, upuzun köprü, taşıtlar, gelip geçenler, gelip geçenlerin açlıktan kokuşmuş kesik, hastalıklı solukları ya da tokların tembel, uyuşuk geğirtileri. Polis düdüğünün cıvık sesiyle, serçelerin cıvıltı olmaktan çıkmış, belli aralıklarla damlayan bir su damlası gibi, beyinleri oyan aralıklı ötüşlerinde bile güneş kendini duyuruyordu. Arabacı sesli sesli esnedi. Gerindi. Havaya baktı. Uzun uzun incelermiş gibi. Atına dönüp hayvanın boynunu okşadı. Uyumaya gitti sonra.

Önü asmalı kahvenin kuytu bir köşesindeki peykeye daha yeni uzanmış olmalıydı. Yağmur iri, ağır, sıcak damlalarla tozun içinde tıpırtıyla yuvarlanmaya başladı.

At, başını kaldırmış, köşeden, köprüye, kirli denize, karşı yakaya bakıyor, gelip geçenleri izliyordu. Damlalarla birlikte köprü parıldamaya, durgun, kirli deniz çimdikleniyormuşçasına kıpırdamaya başlamıştı. Karşı kıyı da yakınlaşmıştı sanki. Gelip geçenlerdeyse tuhaf bir hızlanma belirmişti. Damlalar sıklaşınca, bu hızlanış koşmaca biçimini aldı. Sağanak iyice bastırınca da, her şey bir anda karmakarışık oldu. Sanki zemberek boşanmış, düzen altüst olmuştu. Sürü, içlerine kurt girmişçesine sağa sola kaçışmaya, tek tek başlarının çaresini aramaya başlamıştı. Taşıtlar, durmadan hızla geçiyordu. Ağzına kadar doluydu hepsi de. Evlerine, dam altlarına, kuytulara kaçışıyordu herkes. Geniş alanlar, köprüler, ağaçlıklı yollar, parklar boşalıyor, ıssızlaşıyordu. Karıncalar gibi toprağın altındaki karanlık deliklerde yitiyorlardı. Şehir boşalıyordu. Gökyüzü, deniz, ağaçlar, alanlar, köprüler, bir de sayısız damlar vardı şimdi.

At, yerinden kıpırdamamıştı bile. Yalnız ara sıra belli belirsiz kulaklarını oynatıyor, bir de dizinin derisi elinde olmaksızın zaman zaman seğiriyordu. Onu ancak sahibinin kamçısı harekete getirebilirdi. Beklemesini bilirdi ikisi de. Günlerce belki de gecelerce bekledikleri olmuştu. Hep bekliyorlardı. At için süre diye bir şey olmadığından, bu beklemenin sıkıntılı ya da sevinçli oluşu konusunda bir şey söylenemezdi. Süreydi insanları durmadan koşturan, bir yerde beklemeye bırakmayan. Mutlu, mutsuz kılan. Çevresi karşısında kör bırakan. Vurdumduymaz yapan. Dolayısıyla gerçeklerin önüne bir duvar gibi dikilerek aralıksız koşmayı, kaçışmayı, yaşamaymış gibi göstererek durmadan ölüme koşturan.

Sahibinin de bazen, karısını, gençlik günlerini hatırladığından olacak, sürenin tuzağına düştüğü olurdu. O zaman arabaya atladığı gibi, yarı deli bir biçimde onu aralıksız kamçılayarak boşu boşuna dolaşırlardı şehirde.

Yağmur, gece bastırdıktan çok sonra dindi. Arabacı yağmur iyice dindikten sonra da görünmedi. Akşamüstüne doğru uğramış, atını yemleyip suladıktan sonra, üstüne de bir branda çekmişti. Ondan bu yana da görünmemişti. Hâlâ da yoktu.

Geldiğinde iyice sarhoştu. Vakit de iyice geçti. Sabaha az bir şey vardı. İçkievinde neden sabahlamamıştı? Orada onu tedirgin eden bir şeyle karşılaşmış olmalıydı. Yoksa, sabahlardı. Yağmurda, güneşte uzun bir gün uzun bir gece bekleyen bir atla arabanın, yaşlanmış, sarhoş bir arabacının ya da damı akan boş ve yoksul bir kulübenin önünden hayatı boyunca, ancak bir kez, şöyle bir kez geçiveren için, bütün bunları, yalnızca acıklı bir sahne olarak günün birinde anacaklar için arabacıyı tedirgin eden şey, küçük önemsiz –en çok buruk diye adlandırılabilecek– bir hikâyeydi. Binlercesinden küçücük bir tanesi. Açık açık anlatılamayacak, kalın çizgilerle belirlenemeyecek kadar küçük, yitik bir hikâyecik:

Masanın iki yanından sarkan ellerinde, arkadaşlarıyla bakkalcılık oynadığı dünkü günün tuğla kırmızıbiber lekeleriyle sivri cam parçalarından yalancı paraların çizikleri vardı daha. Babasıyla akşamüstü, iş dönüşü uğramışlardı içkievine. El arabasını birlikte itmişler, birlikte bağırmışlardı yüksek beton duvarlara oyulu kapalı, karanlık pencerelere. En çok da o bağırmıştı. Çoğu, seslerini yankılamakla kalmış, kimisi de her zamanki üç-beş kuruşluk öteberi istemişti. Oğlan, sarkıtılacak sepetleri beklemeden, merdivenleri soluk soluğa inip çıkarak sözde alışverişi hızlandırmaya, babasının gözüne girmeye çalışmıştı. Artık iki kişiydiler. Daha çok kazanacaklardı. Daha az yorulacaktı babası. Çocuk böyle diyor, adam susuyordu. Ama onu büsbütün karşılıksız bırakmış olmamak, bir çeşit oyun havasıyla sürdürdüğü çocuksu sevincine ortak görünmek için de ara sıra belli belirsiz başını sallamaktan geri durmuyordu. Şimdi uyuyordu çocuk. Uykusunda ikide bir parmakları, sinirli sinirli oynuyor, sarkan kollarında kaslarının bir nabız gibi seğirişi çiğ ışıkta açıkça görülüyordu. İyice yorulmuştu. Külçe gibiydi. Yüzünde, uyuyan çocuklara özgü o uçuk pembelik dalgalanıyordu daha. Ama dudaklarında, dün geceki dinlendirici düşlerin belirsiz gülümsemesinden eser yoktu. Düş görmüyordu çocuk. Karanlık, derin bir uykudaydı.

— Oğlumuz, dedi arabacı, Oğlumuzdu ya. Sanki uykudaydı. Oydu. Doğmayan oğlumuz. Orada, içkievinde, bizden habersiz, yapayalnızdı. Sanki uykudaydı, ama ölmüştü belki de.

At kesik kesik kişneyerek, başıyla arabacının koluna sürtündü. Adam sallanarak brandayı aldı atın üzerinden. Toparlayıp arabanın içine savurdu. Kendi de, atının boynunu okşadıktan sonra, tekerleğe basarak arabaya tırmandı. Oturak tahtasına yerleşir yerleşmez, dizginleri sıkıca gerip gevşetti. Kamçıyı salladı. At deli gibi fırladı köşeden. Köprüye çevrildiler. Gece ıssızdı. Kamçı aralıksız iniyordu. Kırk yılın kaşarlanmış tutsakçıbaşısı, artık ne çırılçıplak soyduğu cariyelerinin çekicilikleri, ne de bu çıplaklığın karşısında gevşeyen, sonra da azgınlaşan kalabalıkla ilgilenir olmuştu. Kullanılmaya kullanılmaya görme yetisi azalmıştı gözlerinin. Kalabalığı azgınlığın, şehvetin ağdalı uğultusundan, cariyelerin de, eskiden beri alışık olduğu –ama başkalarının koyun koyuna yatanlarının bile hiçbir zaman duyamayacakları– kokularından ayırt edebiliyordu. Gözleri yerine, kulaklarıyla burnunu kullanır olmuştu böylece. Bu da işini rahatça görmesine, yaşamasını eksiksiz sürdürmesine engel olmamıştı, olmuyordu da. Ama bir gün, uğultu birdenbire kesildi. Satışa öğlede başlamıştı. Beş kız vardı elinde. Akşama doğruydu. Elinde iki kız kalmıştı. Bir saattir övdüğü halde, birinden birini satamıyordu. Tüllerinden soydukça soyuyordu kızları. Birbirinden çirkin olmalıydı ikisi de. Kalabalık homurdanıyordu. Uyuşuk uyuşuk tespihlerini şakırdatıyorlardı. Hiç ummuyordu, bir kese ayaklarının dibinde şangırdadı birden. Keseyi alıp eliyle şöyle bir tarttı, sonra da kızı kolundan tutup, kalabalığın içine, kesenin sahibine itekledi. Satış bitmişti. Son kalanı satmazdı hiçbir zaman, ertesi satışa bırakırdı. Aslında satmak istese de satılmazdı ya. Sona kalan en çirkini olurdu hep. Alıcı çıkmazdı. Çıksa bile az para getirirdi. Bu da işine gelmezdi. Oysaki ertesi satışta, Çin’den, Hint’ten gelecek öteki güzellerin arasında, daha çok para getirmesi umulabilirdi hiç değilse. Bu umut, ne olursa olsun, elinde kalan son cariyeyi satmama alışkanlığını doğurmuştu onda. Onu elden çıkarmak, umudunu satmak gibi bir şeydi. Kızı kolundan tutup, yattıkları çadıra sürükledi. İşte o sırada, ne olduysa oldu. Beş-altı kese altın, düşmanca atılan taşlar gibi suratına, kafasına, birbiri ardından, indi. Daha ne olduğunu anlamadan, kamçısını bile kullanmaya vakit kalmadan, kızın kendinden daha güçlü birince, elinden çekilip alındığını ayırt etti. Uğultu birdenbire kesilmişti. Kalabalık, bir anda, yer yarılıp da içine girmişçesine, yok olmuştu. O alışık olduğu koku da, kalabalıkla birlikte, uçup gitmişti. Bir başına kalmıştı karanlıktaydı. Yeryüzünde şimdi, ne bir ses, sonra da o tanrısal azgınlığın uğultusunu doğuracak küçücük bir kıpırtı oluşuyordu, ne de alışık olduğu kokuyu yayacak olan o ürkek, o utangaç soluklar. Yaşamanın solukları. Uçları topuzlu, kısa kamçısını çekti. Hızını almak için kimbilir belki de son bir gayretle, ortalığı uyarmak isteğiyle havayı (sessizliği) bir-iki kez, boşu boşuna döven kamçı, şimdi tutsakçıbaşının etinde, herhangi bir tutsağı dövercesine, acımasız şaklıyordu. Kamçı aralıksız iniyordu. At bütün gücünü bacaklarına toplamış, boş arabayı sağa sola savura savura koşturuyordu köprüde. Adam, oturduğu tahtadan yarı doğrulmuş, çömelik duruyordu. Parmaklarının ucunda bir hoş yaylanıyordu.

Köprünün orta yerinde, birdenbire, yan dönerek arabayı da kendini de güçlükle durdurabildi at. Araba savruldu. Adam dengesini bulamadan yuvarlandı arabanın içinde. Öylece de sızdı. Köprü açıktı. Kirli deniz, atın ayakları dibinde, aşağılarda yavaş yavaş ağarıyordu.

Köprü kapandığında, gök yarı yarıya ışımış, karşı kıyı sislerinden sıyrılarak, kırmızı damlar, sudan yeni çıkmış gibi parıldamıştı. At o zaman arabasını düzelterek, köprünün öteki yarısına geçip ağır ağır, karşı kıyıya yollandı. Başı, bir çekiç gibi düzenli aralıklarla inip kalkıyor, kuyruğu, aynı uygunluk içinde, bir sinek kovacağı gibi, bir sağa bir sola gidiyor, tekerlekler tıkırtıyla dönüyordu.

Gök Mavi, Toprak Kara

Elinde yığınla dosya bulunan sekreter, buzlu camlı kapıyı tıklattı. Sıkıntıyla “gir” denmesini bekledi. Ses neden sonra girmesini buyurdu. Patronun odası hanın üst katında bulunduğu için girer girmez geniş pencereye yapışıkmış gibi duran gökyüzüyle karşılaştı. Vakit akşama yakın olmasına rağmen gök maviydi. Dosyaları masanın üstüne bıraktı. Patron, odada bir aşağı bir yukarı geziniyordu. Dönüp bakmadı bile. Sekreter, hafifçe öksürdü.

— İstediğiniz dosyaları getirdim efendim! dedi.

— Peki bırakın!

Sekreter çıkmaya hazırlanıyordu; adam birden dönerek,

— Kuzum, dedi, söyler misiniz nedir bu koku?

Sekreter şaşırmıştı. Onun koku falan duyduğu yoktu. Şirketin aylık denetimini yapan patrona dosya götürüp getirmekten başı dönmüştü. Nazik bir tavırla:

— Nasıl bir koku efendim? diye sordu.

Patron, kırpık bıyıklı, gergin derisi iyice kazınmaktan kırmızılaşmış yüzünü buruşturarak,

— Ne bileyim, sabahtan beri kokup duruyor, dedi. Pis bir koku işte! Bu yepyeni handa akıl alacak şey değil doğrusu. Tuvaletler en son sistem yaptırıldı. Kullanmasını beceremezler diye hamallar tuvalete dışarı gidiyorlar. Öyle olmuyor mu yoksa?

Sekreter başını salladı.

— Peki, bu koku ne?

— Sokağın kanalizasyonu onarılıyor da... dedi sekreter o zaman.

Ak bir mendili burnunda dolaştırarak,

— Her neyse, siz de gidebilirsiniz artık... dedi. Ben dosyaları gözden geçirir, gerekirse not bırakırım. Ötekiler gitti mi?

— Gittiler efendim!

Sekreter çıkınca, camdan aşağılara baktı. Yan yana sıralanmış bu koca koca yapılar sokağı daha akşam olmadan, ne de çabuk karartıyordu. Sokağın ortasından, boydan boya, geniş bir yarık açılmıştı. Kapkara, çamurlu dipte tek sıra olmuş kazma sallayanları gördü. Kürek kürek toprağı, bazen de iri iri taşları dipten yukarı, sanki gökyüzüne savuruyorlardı. Savrulan pis, kara toprakların yarısı adamların üstlerine serpeleniyordu yeniden.

Tam o sırada kazmacılardan biri, kazmasına dayanıp soluklanmak üzere yüzünü göğe kaldırdı. Kazmacının bu hareketi patronu nedense tedirgin etti. Camın önünden çekildi. Sanki kazmacıyla göz göze geleceklermiş gibi geldi ona. Açılan lağımın toprağı kara ve pisti, camda ışıldayan gökse mavi ve lekesiz.

Masanın başına geçip en azı beş haneli rakamların toplamına oturdu yeni baştan göğe yakın olan.

Kazmacıysa aşağıda, ta dipte, gökyüzüne bakarak vakti ölçmeye çalışıyor, maviliğin kararmasını bekliyordu. Sabahtan beri ha babam kazıp duruyorlardı. Onun kazdığını bir başkası yukarıya savurup atıyordu kürekle. Kürekçi işini bitirmişti. Sıra ondaydı yine. Koca koca ellerini tükürükledi. Yeniden yapıştı kazmanın sapına, ıhlayarak cıvık toprağı kazmaya koyuldu. Paydos düdüğüyle birlikte çukurdan ilk fırlayan o oldu. Çavuşun yanına gündeliğini almaya gitti. Defterde ismine sıra gelmesini bekliyordu. Çavuş paraları dağıtırken bir yandan da konuşuyordu. İşi bu gün bitirememişlerdi. Sıkı tutmaları gerekirdi. Yarın gene burada çalışacaklardı. Hepsinin haberi olsundu. Ama yarın yüzde yüz bitmeliydi. Çavuş buralarda hep büyük adamların çalıştığını söyledi onlara. Beyler, paşalar, ağalar vardı hep bu koca koca yapılarda. Onun için ortalığı uzun süre kokutmak ayıp olurdu. Bütün bunları yarım yamalak dinleyebilmişti. Gündeliğini alır almaz eczaneye koştu. Paralarını alan öteki işçiler de, kazmacılarla kürekçiler birer birer dağıldılar. Sokak, öylece, boydan boya yarık, iki yana atılmış kaldırım taşları, kara, pis toprak tepecikleriyle kaldı.

Sokak gibi han da iyice sessizleşmişti. Herkes gitmiş olmalıydı. Kanalizasyon işçileri bile çoktan gitmişti. Onunsa dosyalar üstünde daha çalışması gerekiyordu.

İncelemeyi bitirdiğinde yorgunluğunu iyice duydu. Gözleri yanmıştı. Elektrik ışığı çatal çatal oluyordu. Hemen eve gitmeliydi. Sıcak bir banyo yorgunluğunu alırdı. Arabası kapıda bekliyordu nasılsa.

Siyah, şık bir pardösü giymiş, yumuşak fötrünü başına geçirmiş, beyaz ipek atkısıyla yakasını kapatmıştı. Merdivenleri inerken bir yandan da ince, deri eldivenlerini parmaklarına geçiriyordu.

Kapıdan sokağa adımını atınca koca koca yapıların büsbütün boğuntulu hale getirdiği sokağın karanlığına alışmakta bir an güçlük çekti. Hanın kapısında dikilip bir aşağı bir yukarı çabuk çabuk bakındı. Arabasını arandı. Kaldırıma park ettiği kuyruklu, kocaman arabasını. O ne, araba yoktu görünürde. Yalnız yolun açılan bölümünün kaldırım taşları duvar gibi yığılmıştı üst üste. Arabası işte tam orada taşların her yerinkinden daha çok ve gerçek bir duvarmışçasına yüksek bir biçimde istiflendiği yerde olacaktı. Biraz daha dikkat edince koyu renk arabasının istiflenen kaldırım taşlarının ardında kalmış olduğunu gördü. Onlar oradan kaldırılmadan arabayı kıpırdatamazdı bile. Kızgınlıkla yürüdü taş yığınlarının üstüne. Taşları arabasının önünden kaldırtacağı birilerini arandı karanlık, boş sokakta. Korkutucu bir sessizlik, bir taş toprak yığını ortasında kalmıştı. Gökyüzü karanlıkta hem güçlükle seçilir olmuş, hem de çok uzağa, ta yukarılara çekilmişti.

Hana girdi, boş koridorlarda bağıra bağıra gece bekçisini aradı. Sinirden çıldıracak gibiydi. Handa ne hamal, ne de başka kimse kalmıştı. Gece bekçisini de bulamadı. Bekçinin akrabası cılız bir oğlan dolanıyordu oralarda. Onu aldı. Birlikte taşları aralamaya koyuldular. Önce, eldivenli elleriyle, parmaklarının ucuyla dokundu taşlara. Çamurlu, pis, iğrenç şeylerdi. Lağım bulaşığı. Olmadı, eldivenlerini çıkardı. Taşlar bitecek gibi görünmüyordu. Bir sıra bitince ikinci sıra çıkıyordu önlerine. Sanki otomobile ulaşmak için kat kat duvarların aşılması gerekiyordu. Ardından pardösüsünü çıkardı, sonra fötrünü, ceketini. Gömleği, terden sırtına yapışıncaya dek fırlattı fırlattı attı taşları. Çocuk da elinden geldiğince yardımcı oluyordu.

Arabayı hareket ettirecek duruma geldiğinde ak gömleğinden de, ütülü pantolonundan da hayır kalmamıştı. Ta üst katta onu bulan pis kokuyu burada, yanıbaşındayken duymaz olmuştu şimdi. Ellerini ne kadar yıkadıysa yapışkan çamurun, lağım bulaşığı toprağın lekelerini çıkaramadı deriden. Ayrıca pütürlenmişti yer yer, taşların sivrileri orasını burasını çizmiş, kimi yerini de kabartmıştı. Yarın o kabarcıklar nasırlaşır diye ödü patlıyordu. Acıtıncaya kadar ovaladı ellerini muslukta.

Arabasını bu pisliğin ortasından aşırıp ışıklı, geniş caddeye çıkınca derin bir soluk aldı. Korkuyla ardında bıraktığı karanlık sokağı ve yüzlerce kaldırım taşını düşündü. Burada her şey ışıkla yıkanıyordu, cadde pırıl pırıldı. Bir eliyle tertemiz, cilalı, parlak direksiyon simidini idare ederken öteki elini yumuşak toz bezine sürtüştürüyor, sonra lekelerin çıkıp çıkmadığına ince, kalem parmaklı, tırnakları düzgün kesilmiş, pembe, sağlıklı elini ışığa tutarak bakıyordu.

Gündeliğini çavuştan alır almaz ışıklı caddedeki eczanelerden birine giren kazmacı, az önce aldığı gündeliğine sardığı reçeteyi uzatıyordu ak önlük giyinmiş gözlüklü adama.

Gözlüğünün camlarında gecenin ışıkları güneş gibi yanan eczacı,

— Senin istediğin ilaçlar pahalı hemşerim! diyordu kazmacıya. Bir bu kadar daha ister.

Kazmacı gözlerini eczacıdan kaçırarak,

— Bebenindi o ilaçlar ya, çocuk ilacı olunca fiyatlı olmaz dedilerdi... derken çatlak çatlak, tırnak aralarına lağımlı toprağın karası dolmuş, külçeleşmiş, kaba, nasırlı, kocaman, yorgun, sarı ve sağlıksız ellerini, pırıl pırıl ışıkların altından alıp utançla bir yerlere saklamaya çalışıyordu. Cebinde başka parası yoktu.

Uzak

Kentlerden

Sağanak

Işığın, örümcek dokusu esnek tül perdelerin ardındaki sığıntı odalarla eskimiş kirli dükkânları unuttuğu, asılmış gökyüzünün ölü suratının üstümüze iyice sarkıp bilinmez derinliklerdeki saklı örümcekleri yuvalarından uğratarak yeryüzünün karardığı uzun günler olur. Ağaç yapraklarında sinsi sinsi dolanıp hep birörnek hışırtılarla, örümcek dokusu esnek tül perdelerin parça parça dökülmeye başladığı, ağır ağır yok olunan o son anlarda bile, sığındıkları soluksuz odalarda eskimiş, kirli dükkânlarını bırakmayanların kulaklarını uyuşturduktan sonra, gittikçe hızını artırarak, güçlü kamçılarıyla ortalıkta durmamacasına şaklayan rüzgâr diye dinler herkes. Hiç kimse, onun, sağanağın tutsağı bir rüzgâr olduğunu uzun bir süre ayırt edemez. Ancak sağanağın ıslata ıslata ağırlaştırıp bastırdığı, dibe göçürdüğü rüzgâr, altolarak yok olduktan sonra, baştan beri var olanın, sağanağın, farkına varılır. Altında yıkanıp kutsanmak için de çarçabuk soyunulur, ama geç kalınmıştır. Çünkü sağanak, zaferi kazanır kazanmaz, başka rüzgârları kovalamak için çoktan gökyüzünün derinliklerine dalmıştır.

I

Ustura, yağlı kayışta uzun uzun, hiç bitmeyecekmiş gibi gidip geliyordu. Neden sonra, birdenbire, duruverince genç berber korkuyla ürperdiğini ayırt etti. Sanki elinde olmadan dalıp gittiği bir uykudan uyandırılıyordu. Kayışın başına dikildiğinden bu yana ne kadar geçtiğini aşağı yukarı kestirmek düşüncesiyle ardına dönüp baktı. Adam uyumuştu. Arkalıksız iskemlede sabahtan beri uyuyup duran kediyse uyanmış, ağzı bir karış açık, esniyordu. Uzun bir süre ışığa bakmıştı da gözleri kamaşmıştı sanki. Yalnız adamın sabunlu yüzünü seçebiliyordu. Bir onu, bir de kedinin kapanmak nedir bilmeyen ağzının usandırıcı karanlığını. Adam iyice kendinden geçmişti. Gittikçe kaykılıyordu koltukta. Yüzündeki köpükler, düzenli bir biçimde, patlayarak sönüyordu. Çaydanlık, susmuştu. Ateş sönmüş olmalıydı. Elindeki usturayı, ancak birdenbire durduğu, hareketin kesilip her şeyin boşlukta birdenbire desteksiz kalakaldığı –düşüş öncesi– o son anda –iş işten geçtikten sonra– duyduğunu üşüyerek düşündü. Ustura, uzun bir süre kendi kendine gidip gelmiş, sonra da durmuştu.

Parmaklarının ucuna basa basa, dipte, artık iyice karanlığa gömülmüş olan ve arkalıksız iskemlede esneyen kedinin ağzına bitişik duran koltuğun oraya kadar gitti. Usturayı katlayıp, ses çıkarmamaya çalışarak, mermerin üstüne, cıvık macunlarla dolu türlü hokkaların, karanlığı açmaya çalışan ak pamuklarla ışığı çeken renkli kolonyaların, kılları ürperip ayaklanmış tozlu, korkak fırçaların arasına iliştiriverdi. Adam, uykusunu büsbütün koyultmuş olmalıydı. Oturduğunda göbeğinin üstünde kavuşturduğu elleri, gevşeyip sarkmıştı. Kapatırken o kadar dikkat etmişti, yine de istediği gibi, bir daha açılmamacasına, sıkı sıkıya kapatamamıştı usturayı. O incecik ışıltının uca doğru genişlettiği keskin aralık –her seferinde, yeniden açılmayı, kanlar akıtılıp susuzluklar giderildikten sonra da kapanmayı, arkasından, sonsuz bir açılıp kapanma döngüsü içinde açılan tek kapıymış gibi gösteren bu sinsi aralık– korkuturdu onu. Doğrulurken aynayla yüz yüze geldi. Elinde olmaksızın bir adım geriledi. Sonra korkusunu yatıştırmak için olacak –kızıyordu bir yandan da bu ürkekliğine– alıkça saçlarını elledi. Boyunbağını az daha gevşetti. Sırtını aynalara dönüp arkalıksız iskemleye körlemesine şöyle bir baktı. Kedi yeniden kıvrılıp uyumuştu.

Ellerini cebine sokup yüzünü cama yapıştırdı. Başını sağa sola oynatarak burnunu ezmeye başladı. Aralıktan eyerlenmiş, süslü bir at geçirdiler. “Düğüncülerden!” diye düşündü. Cama hohladı. Bitişikteki kunduracı karşıki hanın yüznumarasından çıkmış, hem yürüyor, hem de önünün düğmelerini esneyerek ilikliyordu. Berberi ayırt edince sinsice yaklaştı. Yerden bir avuç toprak alıp cama savurdu. Sonra da olduğu yerde tepinip ellerini kollarını sallayarak, “Böh, böh!” diye bağırdı. Berber sıçradı. Kunduracı yere çömelmiş kahkahalarla gülüyordu. Az sonra kasıklarını tuta tuta doğrulup berberin üstüne üstüne yürüdü. İyice sokulduğunda da, birdenbire ciddileşip dikleşerek, berberin dükkânı dibinden, önce içeri, karanlığa, sonra ortaya, aralığa, var gücüyle,

— Hey uyanın be! diye bağırdı. Uyanın artık!

Aralıktaki dükkâncıların her biri, kapılarının önüne çıkıp korkuyla, ne oluyor diye bakındılar. Kunduracıyı görünce, ellerini sallayıp her şeyi hafife alan o eğri gülümsemeleriyle bir an için de olsa boğulmaktan alıkonulan bıkkın suratlarını, yeniden çarçabuk dehlizlerine batırdılar. Kunduracı, “Salaklar!” Diye söylenip kafasına bir yumruk ekleştirdi. Dükkâna dalıp koltuktakini sarstı. Adam, şaşkınlıkla toparlanıp homurdandı. Gözlerini açmadan eliyle suratını yokladı.

— E, hani ya, dedi, bitmemiş ki daha.

Kunduracı, berberin boşluğuna şöyle bir dokunup gülerek,

— Haydi berberci! diye bağırdı. Göster kendini.

Dükkândan çıkarken de göz kırptı. O da, usturaya bakmamaya çalışarak, fırçaya uzanıp adamın yüzünü yeniden çabuk çabuk sabunlamaya koyuldu.

II

Berber, bulaşık çanakla fırçayı yıkarken; adam da, aynanın karşısında kendine çekidüzen veriyordu. Kız işte tam o sırada göründü. Yalnız başını içeri uzatmış, bakmadan duruyordu. Berber, aynadan, “Ne haber?” diye uzun bir süre, boşu boşuna el sallayıp kaş göz edecekti kıza.

Adam, parayı mermerin üstüne iliştirip çıkmıştı. Havluyu katlayıp dolaba yerleştirirken,

— Niye girmiyorsun kız? diye sertlendi. Ne var orada öyle taş gibi duracak!

Kız, durumunda en küçük bir değişiklik yapmadan, tıkırında işleyen bir makinenin vurdumduymaz düzeninin ölçülülüğü içinde, soğuk soğuk,

— Esat Amcam seni istiyor! dedi.

Berber, hızla döndü. Kız çoktan gözlerini yere indirmişti.

— “Hem de çabuk olsun,” dedi, diyordu. “Çok çabuk,” dedi. “Takımları almayı unutmasın,”dedi!

— Ya demek öyle! diye kendi kendine, dalgınca söylendi berber. Sararmıştı. “Hem de çabuk olsun dedi, çok çabuk dedi, takımları almayı unutmasın dedi,” diye kızın mı ihtiyarın mı olduğu pek belli olmayan, sonunda büsbütün karıştıracağı sözleri geçiriyordu kafasından. Kız, ipi çekilmişçesine, birdenbire silinivermişti eşikten.

Örümcekli rafta yıllardır nemi çekmekten kararıp rengini yitirmiş olan, eski, tozlu çantaya dikmişti gözlerini. Bir yandan, elle tutulurcasına eskiyip çürüyen bu çantayla kendi arasında, öteden beri var olduğuna inandığı o gizli bağlantı yüzünden, çürüyüşünü gözleriyle görüp elleriyle tutmaktan duyduğu tiksintiyi, korkuyu, dayanılmaz bir yük gibi, yüklenmek zorunda kalışına kızıyor; bir yandan da, iş gömleğini çıkarıp bir an önce –Esat Efendi’nin evine yollanmak üzere– ceketini giymesi gerektiğini düşünüyordu. Aylar var ölüm döşeğindeki ihtiyar, eski çantayla takımları, ikide bir, canı çıkıp gitmek için boğazına saldırdığı, göğsünü sıkıştırdığı zaman, istetiyor, onları eline alıp hırıltılı göğsüne bastırınca da sessizleşip ölümünü bir iki gün daha geciktirebiliyordu. Bu karşıtlıksa berberi büsbütün çileden çıkarıyordu.

Yıllar yılı, badana vurulmayan karanlık duvarlarla hep paslanmalarına göz yumulan kör usturalar yüzünden yalnız o uykucu, kütük gibi, dağ köylüleri, yalnız onlar, yapış yapış kıllarıyla gelip oturmuşlardı koltuklara. Bir de dinden, diyanetten öte sözlere uzun kıllı, etli kulakları iyice sağırlaşmış olan kasabalı yaşlılar. Ötekiler, en yakın arkadaşları bile, her gün sulanan, kıyıdaki akasyalı caddenin aydınlık berberlerine giderlerdi. Hiç kimse örümcekli rafta açıkça eskiyip çürüyen –giderek kötü kötü kokan– çantayla birlikte, yarım saatçik olsun, kendi çürümesini seyretmeyi göze alamıyordu. İhtiyar bir ölse her şey değişecekti. “Çanta bile!”

Bunu şimdiye kadar nasıl olup da akıl edemediğine şaştı. Çantayı çarçabuk raftan indirip tezgâhın altına attı. Ceketini sırtına geçirip saçlarını düzeltti. Sonra çantayı yeniden tezgâhın altından çıkarıp bir süre ters ters baktı. Kocaman bir örümcek yürüyordu üstünde. Bir tekmede karşı duvarın köşesine fırlattı. Örümcek ağır ağır çantanın sırtından inip tezgâhın altındaki yerine gitti. Bir gazete bulup çantayı iyice sardı, eve kirli havlularla peştemalları götürürken yaptığı paketler gibi. Sonra da koltuğunda paketle kimseye sezdirmeden aralıktan çıktı.

Arka sokakların kuytuluğundan kimsesiz, güneşli kırlıklara, bağ aralarına, oradan da yokuş aşağı, koşturarak, kasabanın iyice dışındaki kesim yerinin köpek ulumalarıyla martı çığlıklarını birbirine karıştıran boş ve pis kıyısına çıktı. Soluk soluğaydı. Gazeteyi çarçabuk parçalayarak çantayı açtı. Yerdeki bir iki molozla biçimsiz çakılları paslı usturaların, işlemeyen makinelerin, dişleri dökülmüş tarakların, macunlu, yapış yapış kavanozların, şişelerin üstüne tıkabasa doldurup çantayı kapadı. İskelede bağlı duran kesim yerinin sandalına atlayıp ipi çözdü. Sonra var gücüyle küreklere asıldı.

Kıyı iyice gözden silindi, o zaman çantayı “cump!” diye suyun içine bıraktı. Vakit geçirmeden de geriye dönüp kayığı yeniden aynı yere, eskisi gibi bağladı. Ve yeniden arka sokaklardan dolanarak dükkânına döndü.

Ortalık darmadağınıktı. Gürültüyle birşeyler araştırılıyor, koltuklar çekilip itiliyor, dolap kapakları hızlı hızlı açılıp kapatılıyordu. Az sonra kunduracı, elleri arkasında, bu düzmece karışıklığın ve gürültünün orta yerinde bitivermişti. Soğuk soğuk,

— Ne oldu? diye sordu. Ne arıyorsun öyle?

Beriki, biraz da yapmacıklığın verdiği aşırı bir heyecanla,

— İhtiyar... dedi. Gerisini getiremeyecekmiş gibi yutkundu.

— Ne olmuş ihtiyara?

— Çantayı istetti gene. Kızı göndermiş. Buradaydı. Yerindeydi yani. Her zamanki yerinde. O dağköylü vardı, biliyorsun. Kız gittikten sonra köylü de çıkmıştı. Baktım yok çanta. Az önce bir koşu eve de gidip baktım. Olmaz ya. Şaşkınlık işte. Yok tabii. İyice biliyorum, yerindeydi. Köylü gitti. Çanta da.

— Deme yahu!

— Ne sandı kimbilir üç beş paslı usturayı. Yok işte. Uçmadı ya.

— E, n’olacak şimdi?

Berber, koltuğun ucuna ilişip ellerini iki yana açarak,

— Bilmem, diye söylendi. Bilmem ki!

Dükkânı, şöyle bir dolandıktan sonra, aynadan kunduracının gözlerini nişanlayıp oldukça katı bir sesle,

— Ölecek, dedi. Hiç ötesi yok, yüreğine iner,

— Bir yenisini alsan... dedi kunduracı. Saraçta yığınla benzeri var.

Aynı anda, köylüden yana mı, yoksa, berberin durumundan birşeyler sezinleyip ondan yana mı olduğu anlaşılmayan bir sesle de,

— Vay alçak, vay! diye söylendi hafifçene.

Berber kuşkuyla,

— Öyle mi yapsak? diye sordu.

— Neyi? Dedi kunduracı. Bön bön baktı.

— Çantayı... hani...

İçi titriyordu.

— Ha, dedi kunduracı. Öyle ya... Başka çaren var mı, deneyeceksin!

Kapının ipini çekmeden içeriye kulak kabarttı. Her günkü küçük gidip gelmelerden başka bir ses yoktu. İpi çekti, ağır, tahta kapı seslice açıldı. Hayat karanlıktı. Toprağı sulanmamıştı. Genzi yakan bir toz kokusu vardı. Ayaklardan gelişigüzel silkelenmiş üç beş ayakkabı karmakarışık yatıyordu yerde. Merdiven başında, tanımadığı bir kadın, gözlerinin içini cesaretle biraz da saygısızca araştırarak,

— Nerelerdeydiniz? diye sordu. Ne zamandır seni sayıklayıp duruyor. Yani çantasını.

Bir an, berberin elindeki çantayı gözucuyla süzüp soluklandıktan sonra,

— Hani şu dükkândaki eski takım çantasını demek istiyorum... dedi.

Sonra da hiçbir karşılık beklemeden, karanlık sofanın ucundaki aydınlığa doğru, kurulu bir oyuncak bebeğin çabukluğu ve birörnekliğiyle dimdik yürüdü.

Odaya girdiğinde, ihtiyar duvardan yana yatıyordu. Ayak seslerini ayırt edince çevresindekilere döndürmelerini söyledi. Beklediğinin geleceğine yüzde yüz güvendiğinden olacak, daha çanta onun açıkça görebileceği kadar yaklaşmadan buruşmuş yüzü gerilip ışıldadı. Ama eskisinin yerine pırıl pırıl yanan, taze deri kokulu çantayı görünce, gözlerini kamaşıyormuş gibi yumup yüzünü umutsuzlukla, ağlar gibi ekşiterek hemen çıkmasını işaret etti. İhtiyarın, havası kaçan bir balon gibi, buruşarak söndüğü açıkça görüldü. Berber birşeyler gevelemeye kalktıysa da çevresindekiler bırakmadılar. Karmakarışık birtakım işaretlerle çıkmasını söylediler. Çıkarken, ihtiyarın güneşi yansıtan yeni çantanın ışıltısını yüzüne yer yemez öldüğünü düşündü. Daha merdiven başına varmadan kopan çığlık, düşüncesinde yanılmadığını gösteriyordu.

III

Şişman davulcuyla kara kuru zurnacı, daha sabahın beşinde, kıyıdaki balıkçı kahvesinde çaylarını yudumlamaya başlamadan davulu gümbürdetip zurnayı üflemeye koyuldulardı. Ardından da, her zaman yaptıkları gibi, çarşıyı boydan boya dolanıp mahalleleri gezerek sümüklü kasaba çocuklarıyla çocuklardan ayrılmak istemeyen üç beş sokak köpeğini, birkaç uyuz kediyle birlikte, peşlerine taktıktan sonra düğün evine yollanmışlardı.

Dükkâna badanacıların gönderilmesi, marangoza uğranıp dolapların yenilenmesinin görüşülmesi, camlarla aynalar için camcının evde mi yoksa camide mi uyuyakaldığının bir bir araştırılıp ortaya çıkarılması, akasyalı caddedeki berber arkadaşının özenilmiş, uzun tıraşı, gömleğinin kolalanması, elbisesinin ütüsü, çantasının, sonra da takımlarının hazırlanması berberi iyice geç koymuştu.

Davul zurnanın gürültüsü, ne zamandır, aralıksız sürüyordu. Gelin alıcıları, çarşı içinden eyerleri süslü atlarıyla salına salına geçiyorlar, berberi tanıyanlar, onu oradan oraya koşarken gördükçe, şimdiden esrikleşen gülüşleriyle,

— Sen daha buralarda mısın yahu! diye bağırıyorlardı. Damat ilk çocuğunu doğurtacak neredeyse...

Berber,

— Şimdi, şimdi! Deyip çantası elinde kolacıdan ya da terziden yana seğirtiyordu.

İşte ilk olarak bugün damat tıraşına çağrılıyordu. Pırıl pırıl bir takım çantası, özenle bilenip yerleştirilmiş takımları vardı çünkü. Havlular yeni ütüden çıkmıştı. Tertemiz sabun kokuyordu. Ak peştemallar lekesiz ve koladan pırıl pırıldı. Kimsenin koltuğu altında değildi artık. Çürüyen çantanın üstüne sinen rutubetli kokusuna dayanamayıp ondan yüz çeviren bütün kızlar onundu artık; parlak güneşi yansıtan pırıltılı çantasınındı; yeni badanalanmış, aydınlık, renkli resimlerle süslü “lüks” berber dükkânınındı. Yürürken ikide bir saçını elleyip boyunbağını düzeltiyor, ceketini çekiştirip duruyordu. Bir yandan da sezdirmeden pencereleri kolluyordu.

Bahçe kalabalıktı. Atlılar, düğüncü kızların toplandığı evin çevresinde dört dönüyor, pencerelerden işaretleşiyorlardı. Her iki yandakiler de, ikide bir, geniş el kol hareketleriyle yüreklerini gösteriyor, göğsüne vuruyor ya da parmak uçlarını dudaklarına değdirerek, birbirlerine, sımsıcak, kaçak öpücükler gönderiyorlardı. Kalabalığa uzak yan pencerelerden birinin altına gizlice sokulan iki atlı, pencereden üst üste sarkmış beş altı kızın ellerini karmakarışık tutmuşlar ağız ağıza fısıldaşıyorlar, kızların verdiği oyalı mendilleri, renk renk işli peşkirleri ya göğüslerine sokup saklıyorlar ya da atlarının kulağı dibinden sarkıtarak süslerine süs katıyorlardı. Atlıların tuttuğu pencereden sıyrılan birkaç kız, kalabalık bahçeye baktığından boş kalmış pencereye seğirtip berbere işaret ettiler. Berber de işaret edip her birini teker teker öptüğünü söyledi. Kızlar birbirlerinin üstüne yığılarak fingirdediler. Ortalıkta dolanan atlılardan bir ikisi aynı esrik gülüşlerle,

— Haydi berber işine, işine! diye bağrıştılar.

Bahçeye girdi.

“Ooo hoş geldin.” “Nerede kaldın yahu” gibilerden karmakarışık sesler yükseldi kalabalıktan. Kadehler kaldırıldı. Koltuğu ağaçlardan birinin dibine yerleştirmişlerdi. Damat ortalarda dolaşıyordu. Saçı sakalı pek uzun değildi, adet yerini bulsun diye tıraş olacaktı. Davulcuyla zurnacı çalgılarını bırakmış, kocaman tabaktaki koyu, neredeyse kömür karası petek balıyla rakı içiyorlardı.

— Başlayalım isterseniz? dedi berber.

Birkaç kişi birden, karmakarışık,

— Elbet elbet, tabi ya, geç bile kaldık! diye söylendi.

— Haydi damat! diye bağırdı biri.

Berber, çantasını özenle açtı. Tiril tiril bir ak örtüyle havlularını çıkardı. Ustura kayışını budak çıkıntılarından birine iliştirdi. İçeriye, sakal için su kaynatılması gerektiğinin söylenmesini istedi. Damat geldi, sapsarı bir yüzle, kalabalıktan şaşırmış, çöktü koltuğa. Ak örtü, sıkıca, kurbanın boynuna bağlandı, tarağı kendi saçına iliştirmişti. Makasını şaklattı. Adamın ensesini eğdirip pudraladı. Davulcuyla zurnacı hazırlanmış bekliyordu. Herkes susmuştu. Kalabalıktan biri –damadın babası dendi– ortaya, çalgıcıların önüne çil bir iki buçukluk fırlattı, ardından da kalın kalın,

— Çal! diye buyurdu.

Davul vurmaya, zurna çalmaya başladı. Berberin makası işledi. Gürültü yeniden ortalığı kapladı. Az sonra bir başkası parasını fırlatıp,

— Kes! diye bağırdı.

Susulacaktı. Önce davulla zurna sustu, sonra berber durdu. Sonra da herkes. İşte o zaman, biri daha çıktı, parasını ödeyip, “kes”e inat,

— Çal! diye buyurdu.

Davul zurnanın oynak havası yeniden çoşturdu kalabalığı. Makas çabuk çabuk işledi. Damat gittikçe sararıyordu. Titrediği bile söylenebilirdi. Tören böylece aralıksız sürüp gidecekti. Berber, saç tıraşını bitirdiğinde, kafasının içi, hâlâ ‘çal’, ‘kes’lerin birörnekliği, esrik gülüşlerin çığlıklarıyla karmakarışıktı.

Sakalı sabunlamaya başladığında damat neredeyse uyuyacaktı. İyice sabunladı. Taşan yanlarını parmağıyla alıp düzeltti. Sonra kayışın başına geçip usturayı kaygan sırta değdirdi.

Sırıtkan bir sarhoşun yalpalayarak yanıbaşında dikildiğini yarım yamalak ayırt etmişti. Ne zamandır,

— Kes, dedik be! diye berberi dürtüyordu bu sarhoş.

Çalgı susmuştu. Sarhoş kalabalığa dönüp dönüp gülüyor,

— Kesmiyor yahu... diyordu.

Sonra berbere dönüp –hafifçe tartaklayarak– yeniden:

— Kes dedik be! diye bağırıyordu.

Ustura, yağlı kayışta, uzun uzun, hiç bitmeyecekmiş gibi, âdeta başına buyruk gidip geliyordu. Damat uyumuştu. Ortalık kararmaya başlamıştı. Gök bulutlanıyordu. Yağmur mu geliyordu, yoksa berberin korkusu, kuruntusu muydu bütün bu olanlar? Ustura, neden sonra, kendiliğinden, birdenbire duruverince berber şaşkınlıkla biraz da acınarak çantasına baktı. Parıltısı sönmüştü. Güneş yoktu. Benek benek lekeliydi sanki. Şimdiden başlamış olabilir miydi? Bu kadar çabuk? “Havanın rutubetinden olacak,” diye düşündü. Yağmur geliyor, arkası güneş. O kızgın güneşli günler. Teneke damlardaki. Çöllerdeki. Ve güneşin kızdırdığı iri kayaları, cızırtıyla ufalayıp koflaştırarak gürültüyle çökerten, o kızgın güneşli günlerin içinden birdenbire kopup gelen beklenmedik yağmurlar... Soğuk geceler... sonra yeniden güneş, o kızgın güneşli günler, yağmurlar... bu ufacık çanta kaç yıl karşı koyabilirdi ki bütün bu yağmurlarla güneşlere... Sapasağlam... Çürümeden... Yüzü buruştu. Sarhoş,

— Kesti! diye sevinçle haykırdı. Kesti!

Hemen ardından da, avucunun içinde, ne zamandır sıkıp durduğu terden ıslanmış, buruşuk bir banknotu çalgıcılara fırlatarak,

— Çal! diye bağırdı.

Davul, istekli istekli vurmaya, zurna çılgınca çalmaya koyuldu.

Berber, yüzünü bir daha buruşturup ayaklarını çaprazlaştırarak bir şey demeden ağacın yanından evin arkasına doğru yürüdü. Sarhoş,

— Hey berber, buraya bak! diye seslendi ardından. Çal dedik davula be! Duymadın mı?

Bir iki kişi sarhoşu dürtüp,

— Sıkıştı besbelli! dediler.

Sallanarak,

— Ha, dedi sarhoş, o başka!

— Gelir şimdi! dedi ötekiler.

Davulla zurna, uzun bir süre, boşu boşuna çaldıktan sonra kimsenin “Kes!” buyruğunu beklemeden sustu.

Kalabalık homurdanıyordu.

Sarhoş, evin arkasına seğirtip bir koşuda geri döndü. Ellerini arkasında saklayarak yayvan yayvan güldü.

— Berber yok!

Sonra ellerini öne uzatıp avuçlarını açarak içlerine üfledi.

Damat, homurtuyla doğrulup yüzünde kurumuş olan sabunu havluyla aldı. Hışımla içeri girdi.

Kalabalık, şaşkın şaşkın bir göğe, bir damadın girdiği eve bakıp,

— Yağmur gelecek! diye söylenerek üçer beşer içeri girmeye başladı.

Ama az sonra, yağmur bulutlarının kasabanın üstünde durmadan, ufka doğru son hızla geçip gittiğini görenler, yeniden, üçer beşer bahçeyi doldurdular. İçlerinden birkaçı da, yeni bir berber çağırmak üzere, başka başka yollardan, çarşıya çıkan anacaddeyi boyladı.

Artık, hiç kimse, kasabayı çevreleyen dağların ardındaki uzaklıklarda çakan bir şimşeğin belli belirsiz ışıltısına yönelemeyecek, gökgürültülerinin, dağlara varmadan hızını yitirip kasabada büsbütün sönükleşecek olan homurtularıyla ilgilenemeyecekti. Yağmur korkusu çabucak atlatılmıştı. Sağanak, bulutlarla birlikte alıp başını gitmişti. Kasabada her şey yerli yerindeydi.

Dağ

Şehre gece gelmiştim. Yani karanlıkta. Ay yoktu. Gene de hiç bulutsuz, alabildiğine yıldızlı koskocaman –bilmem neden– ama bomboş göğün tuhaf bir aydınlığı vardı. Bu yüzden yol boyunca, çevresi kayalık, ağaçsız denecek kadar çıplak, neredeyse kuru, akmayan, sanki kayalıklarda ve gecede takırdayan incecik bir suyu izlediğimizi ayırt edebilmiştim. Şoför, otelin oraya kadar, suyu bırakmadı. Yoksa su mu bizi bırakmamıştı bilmem. Galiba şoför, tek ağacın bulunmadığı geniş boşlukta, yolu yitirmekten korkuyordu. Su boyunca gitmesi ondandı. Bir çeşit yol göstericisiydi su, bu ıssız yazının. Belki de, her ıssız yazının yol göstericisiydi bu cılız sular. Ne de olsa, karanlıkta yalnız sivrilikleri ayırt edilebilen kara, yoğun kayalıklarla karşılaştırıldığında, tepedeki bomboş göğün yıldızlı aydınlığını, isli bir camdaki kadar, yansıtabiliyordu su.

Otel yokuşta olduğundan, su altımızda kaldı. Geceyarısını çoktan geçmişti. Şoför yola devam edecekti. Otelin önünde indirdi beni. Kapının önünü ölügözü sarı bir ampul, sözümona, aydınlatıyordu. İçerisi karanlıktı. Camlı kapıyı nice tıklatıp sarstımsa da en küçük bir karşılık alamadım. Ölüler şehrindeydim sanki. Miyavlayan bir kedi, havlayan bir köpek bile yoktu. Çantam elimde gelişigüzel yürüdüm. Şehrin çarşısında olmalıydım. Tahta kepenklerle örtülü birçok dükkân vardı. Bir süre, bir aşağı bir yukarı, yokuşu inip çıktım. Her seferinde, suya kadar iniyor, sonra otelin oraya tırmanıyordum. Sabah yaklaşıyordu. Belki uyanan olmuştur diye, bir iki kere, kapıyı da sarstım. Sonunda, suya yakın bir yerde, birinin öksürdüğünü duydum. Şehirdeki ilk canlılık belirtisiydi bu. Kulak kesilip bekledim. Öksürüğün arkasından kısa aralıklarla boğazını temizledi, seslice tükürüp sümkürdü adam. Bu sabah temizliğine göre sokağı ayarlayıp köşesinde dikildim. Az sonra sökün etti. Selâmlaştık. Açık bir kahve olup olmadığını sordum. Kendisinin kahveci olduğunu, şimdi de dükkânını açmaya gittiğini söyledi. Tahta kepenkleri birlikte kaldırarak açtık dükkânı. Ocağın dibindeki, arkalıksız iskemlelerden birine büzüldüm hemen. Adam ocağı yakmaya girişmişti. Bense büzüldüğüm köşede, yanmakta olan ateşi, ateşin bana yeniden kazandıracağı ılıklığımı düşleyerek uyuyakalmışım. Bir ara, yerin hışır hışır süprüldüğünü ayırt ettim. Yerler sulanmıştı. Öksürük sesleri çoğalıp gürültüler, selâmlaşma mırıltıları artınca gözümü iyice açtım. Sıcaklığını yeniden kazanan gövdemle birlikte ortalık da ılınmış gibiydi. Kahveci beni kolluyormuş, gözümü açar açmaz bol dumanlı sıcak çayı sürdü önüme. İçimi büsbütün ısıttı bu. Dolayısıyla ortalık da iyiden iyiye ılınıp ışımaya başlamıştı. Üçüncü bardağı bitirdiğimde dükkânın kirli camı, yeni silinmiş gibi parlayıp iyice aydınlandı.

Şehir, tepelerdeki kayalıklara yontulmuş gibiydi. Yol boyunca izlediğimiz su, şehri ikiye bölüyordu. Suyun iki yanında da ev yoktu. İki yakayı, kemerli, eski taş köprüler bağlıyordu. Kıyıda tek tük ağaçlar görünüyordu. Tek yeşillik de buydu.

Güneş yükseldiğinde, şehri yönetenlerin bulunduklarını söyledikleri tepeyi tuttum. Öteki tepelerin en yükseğiydi bu tepe. Otelde karşılaştığım bir başka memurla birlikte soluk soluğa tırmandım. Yönetimevine gelince, ikimizde de konuşacak hal kalmamıştı. Merdiven başında birbirimizi sessizce selâmlayıp el sıkışarak ayrıldık. Yol arkadaşımın bağlı olduğu bölüm en üst kattaymış. Ben alt katta kaldım. O, merdivenlerin trabzanlarına tutuna tutuna, yukarı vurdu. Bağlı olduğum bölümün yönetmeni daha gelmemişti. Tek tük memurlar dolanıyordu ortalıkta. Bir de odacılar çay taşıyordu boyuna. Koridor karanlıktı. Ak badanalı duvarlarına karşılık bir mağara kadar da ıslak ve sıkıcıydı. Yokuşun başına gittim. Yönetimevine döndüğümde, az önce, yokuşu ağır ağır tırmandığını gördüğüm, beyaz saçlı, kırmızı yüzlü, fötr şapkalı adamın, alt kat odacılarının davranışından, beklediğim yönetmen olduğunu anladım. Demek yöneticiler de yokuşu tırmanmak zorundaydılar, sabah, akşam. Ne de olsa yoksunluk bölgesiydi buralar. Bunlar da yoksunluk bölgesinin yönetmenleriydi. Katlanacaklardı artık o kadarına. Herkes gibi, onlar da yokuşu tırmanmak zorunda olduklarına göre, yönetim yeri olarak, gene de, bu en yüksek tepeyi seçişleri, yöneticiliğin şanından olacaktı.

Odasına girdiğimde daha soluklanmamıştı. Adımı söyledim. Başını sallayarak elimi sıktı. Sonra koltuğu göstererek oturmamı işaret etti. Zile basıp odacısını çağırdı, iki çay söyledi işaretle.

Çaylarımız bittiğinde solukları düzene girmişti. Neden sonra masanın üstündeki kâğıtları oraya buraya iterek, bir ikisini de yere saçarak benimkini buldu. Ad çekilerek atandığım ilçeyle köyün adını söyleyip iyi çalışmalar diledi. Sonra, benim gibi, yeni atanan öğretmenler için, bir dağ gezintisi düzenlediklerini, bunun bir çeşit tanışma ve çevreye alışma gezintisi olduğunu, katılmam gerektiğini bildirdi. Tutulan kamyonların az sonra lisenin önünden kalkacağını söyledi. Elini sıkıp çıktım. Ben çıkar çıkmaz, masanın üstündeki kâğıt yığınını eliyle sıyırarak, uyuklamak üzere başını masaya bıraktığını kapının üst camından gördüm.

Kamyondakilerin hepsi de genç çocuklardı. Okulu yeni bitiren öğretmenlerle yedeksubay öğretmenler. Hepsinin de giyimi büyükşehir giyimiydi. Dublesiz, ütülü, koyu renk pantolonlar, yeni boyanmış, parlak, toz konmamış makosenler, açık renk, çoğunluk beyaz çoraplar. Tiril tiril spor gömleklerle dağ için kollu kazaklar. Üç de kız vardı. Biri pantolonluydu. Siyah pantolonunun üstüne açık yakalı, al bir gömlek giymişti. Ötekiler etekle birer üstlük giymişti. Papuçları düzdü. Erkeklerden uzakta, kol kola gezinip duruyorlardı. Yürürken ayakkabılar yarıya kadar toza gömülüyordu. Kamyona çıktım. Hepsiyle el sıkıştık. Onlar benden önce gelmişlerdi şehre. Hepsi, en açık şakaları yapacak kadar birbirini tanıyordu. Üstü tenteyle örtülü kamyona beş altı okul sırası konmuştu. Onların üstünde oturulacaktı yol boyunca. Kızları sordum. İyi tanımadıklarını söylediler. Zaten arkamızdaki kamyonla gelecekmiş onlar. Bizimki bekârlar kamyonuymuş. Yönetmenler güvenememişler, bu yüzden, kızları, yerli öğretmenlerle gezi başkanımız olan müfettişin bulunduğu kamyona vermişler.

Gideceğimiz dağ sönmüş bir yanardağdı. Adını coğrafya derslerinden biliyordum. Ağzında da büyük bir göl olduğunu duymuştum. Herkes filelerle çantalara öteberi doldurmuştu. Çaydanlık, yere sermek için kilim getirenler bile olmuştu. Öğle yemeği dağın doruğundaki gölün kıyısında yenilecek, sonra da akşama kadar eğlenilecekti. Belki de dans edilecekti. Üç kız vardı toplulukta nasılsa. Yerli öğretmenlerden biri, keman kutusunu da yüklenmişti. Bir de tenor varmış içimizde. O da, arya, olmadı halk türküleri, daha olmadı fasıl şarkıları söylerdi keman eşliğinde.

İkinci kamyon neden sonra geldi. Kızları hemen şoförün yanına yerleştirdi gezi başkanı. Ötekiler arkaya bindi. Yoldan geçen yerliler, bu gürültücü kalabalığı kısaca süzüp geçiyorlardı. Her yanı toz toprak içindeki külüstür iki kamyonla içindekilerin süs püsünü, giderek ellerinin, yüzlerinin düzgünlüğüyle temizliklerini bağdaştıramadıkları yüzlerinden belli oluyordu. Bu kamyonlara çuval yüklenirdi, hayvan yüklenirdi, ağaç yüklenirdi, cüzzama tutulmuş gibi iplik iplik dökülen paçavralara sarılı, yüzleriyle elleri ayırt edilmeyen yalnız gözlerinden, bir gözlerinden, o güzelim ışıltılardan genç, yaşlı ya da çocuk bir de insan oldukları anlaşılan erkeklerle kadınlar yüklenirdi. Efendilerin ne işleri vardı bu kamyonlarda? Kaptıkaçtılarına ne olmuştu? Otomobillerini n’etmişlerdi? Güneş gözlükleri takınmıştı hepsi de. Boyuna tozlanacaktı açık kamyonda gözlükleri. İkide bir silmek için çıkaracaklardı gözlüklerini. Bu kez de gözlerine dolacaktı toz toprak. Bozuk yolda kamyon sarsıldıkça dengelerini nasıl bulacaklardı? Giyimlerini kirlenmekten korumak için ne yapacaklardı? Bütün bunlarla nasıl baş edeceklerdi?

Gelecek biri daha olmalıydı, kamyonlar bekletiliyordu. Gürültücü kalabalık susmak bilmiyordu. Kamyonlar suyun bu kıyısındaydı. Suyun karşı kıyısından geçen, renkli çarşaflara bürünmüş, ortalık kuraklıktan çatırdarken şemsiye açmış kadınlar da durup kamyonlara bakıyorlardı. Daha çok kamyondaki kızları gözledikleri, birbirlerini dürtüp itişmelerinden anlaşılıyordu. Yaşlıların dediği çıkıyordu işte. Kıyamet yakındı. Bacakları dizlerine kadar açık, neredeyse donları görünen, göğüsleri tüm ortada bu üç kız onca erkekle fingirdeşiyordu. Dediklerine göre dağa gidiyorlarmış, kız! Dağda ne olmaz ki onca kurt gibi erkekle. Apak, ağda vurunmuş gibi tüysüz, körpe kızlarla. Bizim kamyondakiler, kamyonun bir yanına, birbiri üstüne yığılıp çarşaflı kadınlarla ilgilenince, şemsiyeler birer kalkanmışçasına, yalnız gözleri belli olan yüzlerini de örttü. Sonra şemsiyeleri yüzlerinde yağmurun damlası uğramamış gökyüzünün altında hızlı hızlı, biraz kızgın, biraz da memnun yürüdü kadınlar.

Kadınlar görünmez olunca kamyonlar da hareket etti. Tozlu yol bomboştu şimdi. Her iki yanda da kimsecikler görünmüyordu. Kamyondakiler de susmuştu. Güneş tepeye yaklaşıyordu. Gök hiç bulutsuz ve masmaviydi. Sıcak, toz bulutlarıyla karışarak, sis gibi, çukurlara çöküyor, boz kayalıklarda belli belirsiz tütüyordu.

Dağın eteğine gelinceye kadar pek konuşan olmadı. Yalnız toz, dayanılmaz bir biçimde, her yanımızı sarınca, çocuklardan biri, mendilini çıkartıp ağzını burnunu kapatmayı akıl etti. Bir gözleri açıkta kalmıştı. Çoğumuz, onun gibi yaparak, mendil bağladık. Kovboy filmlerindeki soygunculara benzemiştik. Çevre de bu benzerliği destekliyordu. Yüksek kayalıklar, derin, kurak vadiler, göz alabildiğine uzayan bomboş, kimsesiz topraklar. Bu durum, kısa bir süre kovboy naralarına, tabanca seslerine, Kızılderili çığlıklarına yol açtı. Sonra yeniden önceki gibi susuldu. Motorun gürültüsüyle kamyon sarsıldıkça, şoför yerinin üstündeki benzin tenekelerinin tıkırdayışından başka bir ses yoktu. Bir tapınaktaymışçasına ya da tapınağa kurban edilmeye götürülen inanmışlar kadar suskunduk her birimiz. Ağızları bıçak açmıyor dense yeri.

Ama dağ uzaktan görünüp de hiç kimse umduğunu bulamayınca dağ bu mu, o ünlü sönmüş cehennem mi bu, sahiden bu mu o, gibi sözlerle başlayan, kelliğini, iyice yayvan olduğundan, uzaktan yüksekliğini belli etmeyen bodurluğunu, büsbütün yaklaşılmadıkça, içine girilmedikçe için için yanan ateşini göstermeyen, korkunçluğunu gizleyen alçakgönüllü görünüşünü alaya almaya başladılar. Tapınak sessizliği, yerini stadyum gürültülerine, hareket etmeden önceki yerli yersiz şakalara bırakmıştı. Bu gürültü içinde dağı tırmanmaya koyulduk. Doğrusu ben de umduğumu bulamamıştım. Yalnız içimde, çıkıldıkça, içine girildikçe dağın umulmadık değişiklikler göstereceğine dair bir sezgi vardı. Bu yüzden sessizce, korku mu yoksa çekingenlik mi olduğunu pek kestiremediğim bir duygu içinde, çevreyi gözlüyordum. Arkamızdaki kamyon öne geçmişti. Yolda kamyonları yarıştırmıştı şoförler, onlar kazandı. Şimdi biz arkadaydık. İstesek de geçemezdik. Artık dağ yolundaydık. Anayoldan ayrılmıştık. Eteklerden kimisi, kara kara yeni sürülmüş, kimisi sapı henüz kaldırılmış geniş tarlalarla kaplıydı. Eteklerden uzaklaştıkça, belirli bir biçimde yükseliyor, ama doruğa, bir adım olsun, yaklaşamıyorduk. Sanki biz çıktıkça doruk uzaklaşıyordu. Biz yükseldikçe dağ da yükseliyordu. Dağ ele vermek istemiyordu kendini.

Beş on dönemeçten sonra, eteklere bakınca, iyice yükselmiş, doruğa göreyse yerimizde saymıştık. Motor birden durdu. Şoför,

— Herkes aşağı! diye bağırdı.

Ne var, ne oldu demeye kalmadan, teker teker, atladık yere. Her birimiz, yol boyunca toz sandığımız boz renkli sıcak küle, bileğimize kadar batıyorduk. Herkeste belli bir irkilme olmuştu. Güneş tam tepemizdeydi. Kül bayağı bayağı yakıyordu ayak bileklerimizi. Güçlü bir esinti de, hem kül yığınlarını tozutuyor, hem de yüzlerimize, kavurucu bir biçimde vuruyordu. Şoför, kaputu açmış motorun orasını burasını kurcalıyordu. Adam, bir ara başını motordan kaldırıp bize baktı. Hepimiz put gibi dikilmiş, doruğa ya da eteklere çevrilmiştik. Şaşkın şaşkın bakıyorduk.

— Dikileceğinize yürüsenize be! dedi şoför. Dağ gezintisi bu. Dağ sporu. Ben size yetişirim, üzülmeyin!

Dediği gibi de yaptık. Yürüdükçe ilk şaşkınlığımız geçiyordu. Ne var ki, her adımda, sanki biraz daha gömülüyorduk küle. İki dönemeç sonra kamyonu da yitirdik. Esinti, çıkıldıkça güçleniyordu. Güneşin yakıcılığı da öyle. Çölde yolunu yitirmişleri andırıyorduk. Kül, oradan oraya savruluyordu. Bir dönemeç daha dönünce bir düzlükle karşılaştık. Külün de yoğunluğu azalmıştı. Orta yerde, iki taşın arasından, incecik bir su akıyordu. Çevresinde beş on keçi toplanmıştı. Az ötede, bir tümseğin üstünde, partallar içinde, çocuk yaşında biri yatıyordu. Keçilerin çobanı olmalıydı. Yanındaki iri köpek, bizi görünce, hırlayarak doğruldu, sonra da, havlayarak, adım adım üstümüze yürümeye başladı. Görünürde olmayan biri, bir dağ tanrısı, anlamadığımız, belki de herkes için anlaşılması gerekmeyen kutsal bir dilde çobana bir şey söyledi. Çoban da köpeğe, susup geri çekilmesi için olacak, isteksiz isteksiz bağırdı. Sopasını salladı. Ardından sesin sahibi göründü. Orta yaşlı, çok bıyıklı, tıraşsız bir köylüydü.

— Hoş gelmişsiniz! dedi hepimize.

Karşılık verdik. Çobanın oturduğu tümsekliğin arkası tarlaydı. Yaklaşınca gördük. Bize göre çukurda kalıyordu. Eğimli bir sırttı bu. Tarlada yere çömelmiş bir kadınla iki de küçük kız çocuğu vardı. Onlar da çömelmişlerdi. Sırtın üst yanı bostanlıktı. Portakal büyüklüğünde, küçücük karpuzlar vardı. Kül, yeşilliği boz bir örtüyle örtmüş, karpuzlar neredeyse yarı yarıya külün içine gömülmüştü. Aşağıda, şehirde, karpuz mevsimi çoktan gelmiş, geçiyordu bile. Biri, “Karpuz alalım, soğuk soğuk yeriz göl başında,” dedi. Adam,

— Başım üstüne! dedi. Ama yetişmemişler daha.

Kamyon homurtuyla sırtı tırmandı. Köylüye eyvallah deyip kamyona çıktık. Doruktan gelen bir esinti, bulunduğumuz sırtı yaladı, kül savruldu. Adam tarlasına koştu. Kamyondan bakılınca, tarla dört yanıyla görünüyordu. Aşağıları iyice eğimliydi ve boştu. Şimdi adam da, karısıyla küçük kızlarının yanına çömelmiş, o da tavşan gibi, zıplaya zıplaya toprağı eşelemeye başlamıştı. İlk bakışta hiçbir anlam verilemeyen bu uğraşın nedeni, doruktan kopan esintiyle savrulan kül yığınlarını görünce anlaşılıyordu. Kül, bir canavar gibi, doruktan kopup gelen esintiyle, her an, saldırıyordu topraklarına. Topraklarını, bir gün yalnız başına bıraksalar, bir gün elleriyle süpürmeseler, avuç avuç toplamasalar savruntuları, gövdelerini siper etmeseler esintiye, kül, amansızca, yutacaktı her şeyi. Bütün varlıklarını.

Doruğa ulaşır ulaşmaz inişe geçtik. Önümüzde, bütün görkemiyle, ulu bir ağız açılmıştı. Göl, bir bin metre aşağıdaydı, öteki kamyon hemen hemen yaklaşmıştı göle. Ağzın üstünü bir tavan gibi örten gökyüzünün lekesiz, duru maviliğini yansıtan büyük bir ayna gibiydi göl. Çevresi ağaçlık ve yemyeşildi. Yalnız ağzın dik duvarları, donan yüzyıllık lavlarla kara taşa kesmişti. Güneşte, cammışçasına, göz kamaştırıcı bir biçimde, parıldayarak yanıyordu duvarlar. İnişe geçer geçmez kül azalmış, tek tük otçuklar derken parça parça yeşillikler belirmeye başlamıştı. Ateşin gözünü, şimdi güneşte pırıl pırıl yanan masmavi gölü, akça ağaçlarla yeşil çimenlikler büsbütün çevrelemişti. Bu bana yalvaç İbrahim’in öyküsünü ansıttı: Nemrut tek tanrıyı savunan İbrahim’i cezalandırmak için ulu bir ateş yaktırmıştı. Cehennemin dünyadaki bir eşiydi bu ulu ateş. İbrahim mancınıkla ateşe atıldığı anda, yalvaçın dev solungaçlı, körük ciğerli sevgili tanrısı soluğunun bütün gücüyle üfürünce, ateşin gözünden sular fışkırmış, ağaçlıklı yemyeşil bir gül bahçesi ortaya çıkmıştı. Burası İbrahim’in ateşe atıldığı yerdi sanki. Ateşin gözündeki bu ağaçlıklı yeşillik o zamandan kalma, el değmemiş, yabani, ama tanrısal bahçenin ta kendisiydi belki de.

Şoför, tam bu sırada, başını pencereden uzatıp kıyısından geçmekte olduğumuz sazlık bir gölcüğü göstererek,

— Beyler burası sıcak su gölüdür. İsteyenler gelip bakabilir... dedi.

Kamyon durdu. Hepimiz indik. Ellerimizi batırdık suya, ılıktı bayağı. Biz suyla oyalanırken şöför, beş on metre ötemizde, bir kayalığın dibine çömelmiş, bir elini kayalığın altına sokmuş, boştaki eliyle,

— Gelin, buraya gelin! diye işaret ediyordu.

Yanına gittiğimizde,

— Teker teker, elinizi şuradaki yarığa sokun bakalım! dedi. Ama bir dakikadan çok tutmayın. Hoş, isteseniz de tutamazsınız ya.

Elini yarığa uzatan, en çok yarım dakika sonra, çekiyordu. Yarıktan çıkan el, suda haşlanmış gibi, kızarık ve terli oluyordu. Kızgın bir buhar püskürüyordu kayanın dibindeki o ufacık yarıktan. Cehennem için için kaynıyordu. Cennetle iç içe sürüyordu. Yalvaç İbrahim’in atıldığı ateş büsbütün sönmemişti. Söndürülememişti. Ateş suya, su ateşe egemen olmuştu durmamacasına. Ama biri ötekine büsbütün egemen olamamıştı hiçbir zaman. İşte şimdi, ikisi de, için için, derindeki bir yara gibi, birlikte işliyordu. Birinden biri patlak verene dek de işleyecekti. Ayak bileklerimizi yakan külün, yüzlerimizi kavuran savruntunun sıcaklığının yalnız güneşin kızdırmasından ileri gelmediği artık anlaşılıyordu.

Kuşkulu bir suskunluk içinde bindik kamyona. Göle ulaşınca kalabalık, gürültü, gölün duru maviliği, çevrenin yeşilliği, kızlarla birlikte yapılan yürüyüş, suyun serinliği göldeki su alan, ama gene de gezinti için iş görebilen delik sandal, çekilen resimler, kır yemekleri, çeşitli oyunlar, tok karnına, dağ havasında, çimenlerin üstünde kısa bir uyku, upuzun bir düş, taze ot, kekik kokuları, bütün kuşkularımızı alıp götürdü. Ne de olsa bir kır eğlencesindeydik. Kemanla önce bir Mozart, sonra keman eşliğinde şarkı, türkü, aryalarla akşamı ettik. Gezi başkanı hepimizi toplarken,

— Ah, mehtaba kalabilseydik! diye iç çekti kızlara bakarak.

Dönerken, kamyon eski neşesini bulmuştu. Ağzın içinden doruğa çıktığımızda alacakaranlık bastırmıştı. Doruğun altındaki düzlüğe yaklaşırken, elimde olmadan, kamyonun yanından uzanıp baktım. Keçilerle çobanı yoktu. Suyun başı boştu. Ama tarlada çömelmiş, külün altında kavrulup kalan Pompeililer gibi, çömelik üç insan, üç heykel, ortada bir anayla, iki yanında birer küçük yavru ayın doğmasını bekliyordu. Babaları görünürde yoktu.

Dağı yarıladığımızda, arkamızdaki karanlık ağzın içinden, havaya fırlatılan lastik top gibi, bir ay çıktı. İşte o zaman, az önce tarlada göremediğim adamla karşılaştım. Kağnısının okuna, iki cılız öküzün ortasına oturmuş, ayışığında ışıl ışıl yanan bir araba dolusu kıvılcımlı külü, aşağı vadiye götürüyordu. Ulaşılması güç olan doruktaki –belki de söylenti– cennete varmak için, uzun bir süre –belki de boş yere– harcayacağı gücü, içine doğduğu cehennemdeki günlük savaşına kahramanca veriyordu. Kamyonumuz, az sonra, ateş arabasıyla bir avuç kavruk buğday için, her gün, cehennemi elleriyle süpüren süpürücüyü gözden sildi.

Anayola indiğimizde, korkuyla arkama baktım. Dağ gözüme iki kat yüksek görünüyordu şimdi. Ateş püsküren bir canavar gibi, alevli kollarını, eteklerdeki cılız yeşertilere uzatmıştı. Toprakta ve karanlıkta yitmiş evler, neredeyse sönecek, küçücük kıvılcımlar saçıyorlardı dağa. Yüzlercesi birden. Dağ gittikçe gerileyip sönüyor, kıvılcımlar gittikçe artıp güçleniyordu.

Dağ gezintisinden ağzımda kötü bir pas tadıyla dönüyordum.

Asfalt

İki yanda, ardarda sıralanmış sayısız tepelerin eteklerindeki ağaçsız düzlükte, sessiz, soğuk bir karayılan upuzun yatardı yaz kış. Şimdiye değin kimseye zarar verdiğini gören olmamıştı söylentilere bakılırsa. Yararlı olduğu da söylenemezdi ama. Öylece upuzun yatar dururdu. Güneşli, kurak yaz günleriyle, yağmurlu güz ikindilerinde seyri hoş olurdu. Pırıl pırıl yanardı kara sırt güneşte, göz alırdı pul pul. Solukları boğucuydu. Düpedüz tüterdi üstü. Yağmurdaysa, gökteki koşucu bulutları yansıtırdı parıltılı sırtı, aynalar örneği. Bir subaşı kadar da serin, iç açıcı olurdu. Geceleri ayışığında, bir de taze boyalı koca koca şehirlerarası otobüslerinin farlarının aydınlığında, yoğunluğu dolayısıyla katılmış, akmayan gümüş bir ırmağı andırırdı.

Kimbilir kaçıncı kez, güdük tepenin ardından, sarp kayalıkların, dar boğazların arasından çıkagelirlerdi yolun kıyısına. Kimbilir kimlerdi bunlar? Kimbilir kaç gün, kaç gece yolun kıyısında, kayalıklara yontulmuş biçimsiz heykeller örneği, çömelip oturanlar? Yanlarında bel bel bakan hasta bir öküz olurdu kimi. Kimi birkaç uyuz keçi. Çıkınlanmış ekmekler ve çocuklarla kırpıntı bohçası gibi, tozlu, kat kat kadınlar. Önde, yola en yakın yerde, hayvanlar ya da kıl çuvallar arkasında adamlar, daha arkada da kadınlarla çocuklar. Asfaltı seyre gelirlerdi sanki. Kurak yaz günlerinde, yağmurlu güz ikindilerinde ve aylı ya da yalnızca yıldızlı, alacakaranlık gecelerde. Yemez içmez, yatmaz kalkmaz asfaltı seyrederlerdi. Şehirlerarası işleyen, yatar koltuklu büyük otobüsler geçerdi asfalttan gündüz gece. Birbiri ardından. Boyalı kadınlar, kolalı gömlekli, boyunbağlı efendilerle kocaman gözlü, yüzleri camlara yapışık, dalgın çocukları taşırdı şehirden şehire.

Onları, çocuklardan başka gören olmazdı pek. Çoğu ana babalar, akıllı büyükler, çocukların yanılgısı diye bakarlardı anlatılanlara. Çocukların bitek belleklerinin uydurduğu sanrılar olarak bilinirdi yol kıyısında oturur görülen adamlar, kadınlar ve çocuklar. Kaldı ki çocuklar, büyüklerin gerçeklere inançsızlıklarını bildikleri için, gördükleri her şeyi anlatmazlardı. Anlattıkları yalnız hızla geçerken, gözünde bir aksaklık olmayan herkes gibi, büyüklerin de kolayca görebilecekleri çömelik adamlardı. Keçiler, kadınlar, çocuklardı. Adamların, bir duvarın kocaman taşları gibi sıralanıp arkalarında gizledikleri dikenli çalılardan yapılmış sedyenin içinde günlerdir yatan ölüyü anlatmazlardı. Adamlar zaten otobüsteki yolculara göstermek istemezlerdi ölüyü, ölünün ayakucunda ağlayıp dövünen kocamış analarını, karılarını, bir de bacılarını. Yıllardır gelip geçerdi bu otobüsler, yıllardır yolcularla dopdoluydu. Şimdiye kadar hiçbiri, partallarının altında işleyen irinli yaralarını göstermedikleri, ilçeye indiklerinde doktora bile demedikleri, üstelik sıkı sıkıya örtündükleri halde, bir kere olsun durmamıştı otobüsler. Ya her şeylerini, kara ekmeklerini, dikenler üstüne uzattıkları ölülerini, yaralı çocuklarını, mağaralarını gösterselerdi ne olurdu? Korkuyla yüzgeri ederlerdi hepsi de. Bir daha geçmek istemezlerdi bu yabanlardan. Büsbütün yalnız, bir başlarına bırakırlardı onları ve gözleri gibi esirgedikleri asfaltı. İyiden iyiye ıssızlanırlardı. İlde ya da ilçede karşılaştıklarında da yanlarına yaklaştırmazlardı. Belki oralara da sokmazlardı.

Şimdi, hiç değilse, ölülerini, hayvanlarını, buğdaylarını ve kendilerini yükleyebilecekleri bir kamyon geçebilirdi yoldan. İlçeye ulaştırabilirdi günboyu yolda bekleyenleri, köylerine giden yol çatılarında bırakabilirdi bütün dönüşlerde. Akşamları asfaltın sahipleri o kadar insafsız değillerdi. Kızgın öğlelerde, yorgun öküzler, inişli çıkışlı toprak yolu bırakıp kağnıyı asfaltın ortasında sürükleyebilirlerdi. Üstündeki başı göğsünde, çoktandır uykuda olduğundan, öküzler de uykulu gözleriyle, asfaltın kayganlığında kendiliğinden gidiyormuşçasına hafifleyen arabalarını, uzun uzun, çekebilirlerdi. Yalnız otobüs uzaktan kornasını bastığında toprak yola çıkmak gerekiyordu. Ama bu kızgın öğlelerde kornayı duyan olmazdı pek. Duyulsa bile otobüsler yel gibi geldiğinden, toprak yola çıkmaya vakit bırakmazlardı. İşte o zaman, asfaltın sahipleri, otobüsteki bütün yolcular, kızgın kızgın bakar, şoför, hepsinin kiralık ağzıymış gibi, bir çırpıda boşaltırdı sövgülerini, otobüsün hızını kesen, gerilik simgesi taşıtın üstündekine. Kimi zaman da, eşeğinin üstünde, bitmeyen yolu uyuklayan çobanıyla asfalta yayılmış bir sürü keserdi yolu. Her iki durumda da, asfaltı boş bulup bir süre için kaplayanların, asfaltın sahiplerine karşılık verdikleri, takaza çıkardıkları görülmemişti. Uysal uysal asfaltı bırakır, tarlaların kıyısındaki tümseklere ya da çukurluklara doluşurlardı. Asfaltın sahiplerini, adamların bu uysallıkları kızdırırdı asıl. Böyle durumlarda, otobüs, aşağı yukarı, durmuş gibi olurdu. Onca yavaşlardı. Kimi bıçkın şoförlerin, hızlarını kesmeden sürünün içine daldıkları da olurdu. Böyle bir olayla seyrek karşılaşılırdı. Sürüdekilerden birine bir şey olacak olsa –bu eşeğinin üstündeki çoban ya da kağnıda tünemiş köylü de olabilirdi– kaza denilirdi buna. O zaman, otobüs, büsbütün durmak zorunda kalır, jandarmaya haber salınırdı. Asfaltın sahipleri jandarmaya durumu açıklayıp, suçun, asfaltı kaplayan başıbozuk sürüde olduğunu anlattıktan sonra, otobüs kalkardı. Şoförün ehliyet numarasıyla otobüs işletmesinin adını, kurşunkalemle bir kâğıda not etmek yeterdi. Çok çok da, otobüstekilerden iki kişinin, tanık olarak adlarıyla adresleri alınırdı aynı kâğıda. Kızgın öğlelerde, çevresi tam bir boşluk ve ıssızlık içinde olan asfaltta duraklamayı göze alamadıkları için, seyrek karşılaşılırdı bu türlü olaylarla. Çünkü bu durumda, sürüden biri yerdeki iğrenç ölü –hayvan ya da güdücüsü– bir yana, güneş tepeden kızdırdıkça, asfalt erir, otobüs sanki bir bataklıktaymışçasına, yavaş yavaş gömülürdü, din kitaplarının deyimlediği cehennemi hatırlatan kızgın katrana. Issızlıkla boşluk da büsbütün koyulturdu bu duyguyu. Bu yüzden bir şehrin kapısından çıkılır çıkılmaz öteki şehre varmak olmalıydı tek erek. Aradaki asfalt ya da şosede oyalanmak, asfalt ya da şoseyi yaşamak, korkulu bir düş, ateşli bir hastalığın başlangıcındaki rahatsız, terli bir uyku gibi, kötüye yorulurdu. Olağan sayılmazdı. Asfalt hemen her gün onarılırdı. Kayganlığını artırmak için yaparlardı bunu. Küçücük bir tümsek bir oyuntuya bile göz yumamazlardı. En küçük bir oyuntu ya da tümseklik, yoldan alıkonmak, asfaltta, yani ıssızlıkta oyalanmak, giderek kalmak demekti.

Gece koyu karanlığın, gündüz birörnek ıssızlığın içinden uzun yıllar, görünmeden, varlıklarını duyurmadan, gözlediler gelen geçen otobüsleri. Toprağın derinliklerine sokulan köstebekleri, cılız çalılıkların, otçukların ardına sığınan tavşanları, kayaların arkasında pusu kuran tilkileri tedirgin eden göz kamaştırıcı farları, parıltılı camların ardındaki ışıltının içinde, çakılları ışıldayan durgun suların alabalıkları gibi, kıpırdanan insanları, uzun uzun, bıkmadan gözlediler. Günün birinde, otobüsün duracağını, içlerinden birilerinin inip, onlara selâm vererek hiç değilse, nerede oturduklarını, kim olduklarını burada neyi, kimi beklediklerini soracaklarını, onlarla ilgileneceklerini, onları sığındıkları karanlıklardan ışığa çekeceklerini, ışığın gözleri kamaştıran gücüne alıştıracaklarını, farlara korkmadan bakmayı, sonra da karşılarında otobüsü durdurmak için açıkça dikilmeyi, ışıktan herkes gibi yararlanmayı öğreteceklerini umuyorlardı. Ama bu, durgun suların dibinde yaşadığı söylenen peri padişahının kızının, günün birinde, büyüden kurtulup ortaya çıkarak, her yanı gül bahçesine çevirmesini beklemek gibi bir şey olacaktı. Masaldaki peri padişahının kızı kadar uzaktı, yıllardır, her gün, bıkmadan, umutla gözledikleri asfaltla otobüsler.

Sonra sonra, asfaltın kıyısına sokulup, orada ıssızlığa ve durgun geceye eş bir ağırbaşlılıkla dikilerek, aralıksız beklemeyi denediler. Bir an bile, asfaltın kıyısını boş bırakamıyorlardı. Asfaltla otobüslere böylelikle, biraz olsun yaklaşabileceklerini, içindekileri uyarabileceklerini sanıyorlardı. Otobüslerin kocaman, ışıklı gözleri, şimdi bir otçuğun ya da çalılığın ardına saklanmaya çalışan tavşanı, toprağı delip çıkan köstebeği, pusu kurduğu kayanın arkasında enli kuyruğu açıkta kalan tilkiyi, kolaylıkla yakalayabiliyordu koyu karanlıkta, devinmesiz sanılan birörnek ıssızlıkta. Farların yolu aydınlatmak için karanlığı her tarayışlarında, onlarca göz parıldıyordu iki yanda da. Korkak tavşanların, kurnaz tilkilerin, sinsi köstebeklerin, asfaltın kıyısına sıralanan insanların gözleriydi bunlar, bu sönmeyen, bitmek bilmeyen parıltılar. Işığa gözlerini kırpmadan dimdik bakabiliyorlardı artık. Kimi zaman da gececil kuşların, ışıkta gözleri görmeyen o soylu kaçakların kara kanatları ışıklı camları yalayıp geçiyordu. Çocuklar için bir masal ortamının görüntüleriydi bütün bunlar. Karşılaştıkça ya sevinçle el çırpıyorlar ya da korkuyla annelerinin eteklerinin altına sokuluyorlardı. Büyüklerse, koyu bir suskunluk içinde çevrede en küçük bir devinme yokmuşçasına eskisi gibi, gazete ya da kitaplarına eğiyorlardı başlarını.

Gündüz gözüyle, asfaltın kıyısına düğün alaylarını götürdüler. At üstünde gencecik gelinlerini gösterdiler. İşli çevreleri, iğne oyalarını, kilimleri, halaylarını, davul zurnalarını, at koşularını, delikanlılarını, otobüstekiler gibi sakalı tıraşlı saçı pırıl pırıl taralı, tertemiz elbiseli güveylerini. Bana mısın demediler. İlgilenmek istemediler. Bir süre de, köyünden aldığı gelini şehre, bir somun ekmeğe çekip gideceği gurbet ellerin dışındaki gecekondu mahallerine götürmek isteyen güveyiler bekledi asfaltı. Her iki yönden de, hangisi olursa olsun gelip geçen otobüslerden birini, durdurmayı denedi gencecik bir gelinle incecik, kasketi yan yatmış bir güveyi. Olmadı. Durmadı hiçbiri.

Yapılacak bir şey kalmıştı artık. Onu yaptılar. Böğründeki bıçak yarasından sızan kanıyla, yüreğinde kurşun yarasından kocaman bir oyukla, delikanlı ölülerini çıkardılar asfalta, soğumadan. Ardlarından yakılan ağıtları, yüz üstü kalan sevdalıların gözyaşlarını, yoksunluklarını, kısacık yaşantılarının cılızlığını, yalnızlıklarını, bırakılmışlıklarını, suçsuzluklarını, ilgisizliği dile getiren türküleri çağırdılar ortalık yerde, ölülerinin başı ucunda dövünerek.

İşte o zaman, otobüsler ardarda durdu iki yanda da. Kiminden tüfekli kütüklüklü jandarmalar, kiminden çantalı, gözlüklü iki adam, savcıyla doktor indi. Ondan sonra hep durdu otobüsler asfaltta. Hem de her köyün yol çatısında, ayrı ayrı durdular. Ama hep silâhlı jandarmalarla çantalı gözlüklü adamlar indiler. Ölüler için. Ölüleri yoklayıp kâğıdını yapmak, öldüreni, ellerinde kelepçe alıp götürmek için. Onlarla ilgilenilmek için hiçbir zaman durmadı otobüsler. Hem de ölülerinin ardından yakılan ağıtları, umutsuzluklarını, kimsesizliklerini çağıran türkülerini şehirliler, radyolarında, sabah akşam yüzsüzce dinleyip, sözümona, içlendikleri halde. Bu durumda, ne ölülerin ne de öldürenlerin sonu geliyordu.

Günün birinde de otobüslerden biri, zorla durduruldu gün ortasında. Asfalt boydan boya dizilen büyük taşlarla korkusuzca kesilmişti. Görünürlerde kimseler yoktu. Her şey her zamanki gibiydi. Birörnek ıssızlık, göz alabildiğine uzanıyordu, güneş asfaltı kızdırıyordu. Şoför yamağı taşları kaldırmak için, asfalta indiğinde iki yandaki hendeklerden iki silâhlı fırladı birdenbire. Yamağı durdurdular. İki tanesi de arkadan sardı otobüsü. Biri, ön kapıdan daldı otobüse, ikincisi arka kapıdan. Çapraz fişeklikleri vardı ikisinin de. Öteki ikisi, aşağıda kalmıştı. Mavzerlerin mekanizmaları açık, alesta bekliyorlardı. Bir gözleri açıktaydı adamların. Otobüstekiler birbirlerine girmişti. Kadınlar, korkularından baygınlık geçiriyorlardı. Soyguncular her şeyden önce, otobüsün iç düzenini sağlayıp herkesi yerli yerine oturttular. Bu iş bitince bir tanesi, yolculardan birinin kasketini nazikçe çekip aldı. Öteki de, bir başkasının fotörünü. Kafaları açıkta kalan adamlar, üşümüşler gibi, koltuklarında büzülerek küçülmüşlerdi. Biri önden biri arkadan şapkaları, parsa toplar gibi, dolaştırarak yolcuların nesi var nesi yok topluyorlardı. Sızlananlar, dipçikle ya da tekmeyle kolayca, yola getiriliyordu. Şapkalar, türlü türlü kol saatleri, cep saatleri, yüzükler, bilezikler, taşlar ve kâğıt paralarla kabarıyordu. Gerdanlıkları, ağırdan alan kadınların boyunlarından kendileri hırsla söküp alıyorlardı. Toplama işi bitince, yan fileleri tıka basa dolduran öteberilerden de dilediklerini aldılar. İki tane de transistörlü çanta radyolardan ele geçirdiler. Biri türküler, biri de dans müziği çalıyordu. Yolculardan birine dans müziği çalan istasyonu da kendi türkülerini çalana çevirttiler. Sonra da, adamın düğmeyi çeviren eline bir dipçik indirdiler. Adam acıyla bağırınca, onlar da bağırdılar. Ama gülerek. Yol boyunda alınmış kese kâğıtlardaki ya da küçük sepetlerdeki yemişlerden alıp, bir ikisini, aşağıdaki arkadaşlarına fırlattılar, kendileri de, bir ikisini çabuk çabuk kemirip artıklarını, gelişigüzel, yolcuların üstüne attılar. Ardından da kahkahayı bastılar. Sonra geri geri kapılara yaklaştılar. Tam aşağı inerlerken soygunu ve soyguncuları, başından beri, gözünü kırpmadan izleyen sarı saçlı bir çocuk,

— Anne be, bu adamın gözleri akşam karanlıkta gördüğümüz tilkinin gözlerine amma da benziyor... diye patladı. Ötekininki de tavşanınkilerin tıpkısı işte.

Soyguncuların ikisi de, birdenbire, sertçe durdular. Çocuğun bulunduğu kanepeye, birer adım yaklaştılar. Kadın, çocuğunun ağzını eliyle kapatmıştı. Kimsede çıt yoktu. Çocuk debeleniyordu. Kâğıt gibi bembeyaz kesilmişti kadın. Oğlansa inatla tepiniyordu koltukta. Soygunculardan biri, çocuğun gözlerini tilkiye benzettiği, hafifçe gülümsedi. Kadına:

— Çocuğu rahat bırak, boğacaksın! dedi.

Sonra, ikisi de çabucak indi aşağı. Onlar, otobüste çalışırken, aşağıdakiler de boş durmamışlar, kaportayı açıp bujileri sökmüşler, kimi somunlarla akıllarının kestiği saplamaları gelişigüzel çıkarmışlar, benzin deposunu, mavzerleriyle nişan alarak delmişler, lastikleri patlatmışlardı.

Soyguncular, sallana sallana, tepeyi tuttuklarında, otobüs, asfaltta, hâlâ çakılı gibi hareketsiz durup duruyordu. Uzun bir süre de duracaktı öyle. Soyguncular dağları bulana dek.

Otobüslerin durak yapmadan gelip geçtikleri asfalta yakın köylerdeki çocukların ellerinde bir zamandır, iyi markalı kol ve cep saatlerinin kadranlarını gören, oyuncak olarak, radyo bobinleri, radyo kadranları, saat çarkları, zembereklerele karşılaşan soygun izlemesine çıkarılan jandarmalar, buna herhangi bir anlam veremiyorlardı bir türlü.

— Bunlar nedir? Nereden buluyorsunuz bunları? diye sorduklarında, her sorularına olduğu gibi,

— Hiç! diye karşılık alıyorlardı.

Kuşkulu kuşkulu dudak büküşüp bakışmaktan ve görevle uğradıkları köyden, karanlık bastırmadan marş marşla, asfaltı boylamaktan başka yapacak şey kalmıyordu jandarmalara. Gazetelerse, soygunların arkasının kesilmediğini, soyguncuların da bir türlü ele geçirilemediğini iğneleyici bir dille yazıp duruyorlardı.

Tırmanış

Yargı kesindi. Dağı tırmandıracaklardı. İlk işleri beni yaşadığım şehirden alıp bu kasabaya getirmek oldu. Daha doğrusu ben kendim kalkıp geldim. Hem de, uzun, bitmek bilmeyecekmiş gibi gelen bir tren yolculuğunu göze alarak. Bindiğimde geceydi. Yaşadığım şehrin bütün bildik içkievlerinde, gündüzün, bir başıma iyice içmiş, akşama doğru da, sevgilimi bulup bir dostumuzun evinde, sürdürmüştüm sarhoşluğumu. Trende de tamamladım. Uyandığımda epeyce yol almış olmalıydık. Trene binmeden bir gün önce yaşadığım şehrin yazlığında, onunla dolaşmıştım. Uzun uzun, konuşmadan dolaştık. Ortalık daha iyice ısınmış değildi. Hafifçe üşümüştük. Yollar yer yer ıslaktı. Önlerinden geçtiğimiz bahçeler de öyle. Duvarlardan sarkan sarmaşıklarda da bir gün öncenin ıslaklığı yansıyordu. Kırlıklara açıldığımızda, yeşilliklerin arasında tek tük, kır çiçeklerine rastladık. Dokunulsa dağılıp yitecek kadar, inceciktiler daha. Koparamadık. Korktuk. Koparsaydık herkes için serpilip gelişmesi gereken bir ilkyazı, daha ilk adımda, bencilce kösteklemiş olacaktık sanki. Bu sorumluluk korkuttu bizi. Dönüşte, bahçelerin birinde, onca ağacın içinde çiçeklenmiş bir dalla karşılaştık. Kışın yüreklerimizde kabuk bağlayan bütün katılığına, vurdumduymazlığına karşılık, ilkyaz ince ince sızıyordu kanımızla toprağa. Şimdiyse uçsuz bir bozkır öğlesindeydi trenim. Yalnız, güneş, gökyüzü ve yeşilliksiz, ağaçsız bir düzlük. Upuzun. Koca bir gün bitmek bilmedi. İstasyon yapılarının çevresindeki bahçelerde, güçbela açtırılmış, bozkırın yaşamazlığıyla çeliştiğinden insana yapma gibi gelen çiçeklerle isten kararmış iskeletsi akasya ağaçlarını yok sayıyorum. Çünkü bozkırı, sözümona yaşama adına yer yer lekeleyen istasyon çevrelerindeki bu ağaçlarla çiçekler, tam tersine, bana şehrin uzağındaki mezarlıklarda, kurumaya bırakılan çelenkleri ansıttıklarından, ölümün ta kendisini duyurdular.

Günler sonra, ineceğim istasyona yaklaştığımızda –Son istasyondu bu. Tren oradan yeniden yaşadığım şehre dönecekti. Ben dönmeyecektim– önce yoğun bir sisin verdiği boğucu, iğneleyici bir hava, ardından karla kaplı, o uzun, güneşsiz ve insansız düzlükle karşılaştık. Yalnız kimi yerde, usanç verici tekdüzeliği bozmak için, özellikle kara batırılmış tek tük sopalar gibi duran, kara kara çalı uçları göze çarpıyordu. Böylece, ilkyaza dönmekte olan yaşadığım şehri, şehirle bir başına kalan, sanki bir kıyıda unuttuğum kadını çok gerilerde bırakıp, kavurucu bir bozkır güneşinden sonra, şimdi de kış ortasında bir göl kıyısı istasyonunda, yapayalnız, iniyordum trenden.

Gölün etkisiyle olacak, kıyıya yakın yerlerde bir de kasaba yollarında, kar yer yer erimiş, toprağın karaltısı belirmişti. Hemen az ötede, evlerin ardından yükselen dağlardaysa bir porselen aklığıyla katılıp kalmıştı kar. Güneş vurdukça, göz kamaştırıcı bir biçimde, yanıyordu bütün irili ufaklı tepelerle uzak doruklar.

Dağı tırmanmak zorundaydım. Yargı kesindi. Durum bir yazıyla bildirilmişti çalıştığım yerin başkanına.

Kasabada, tam bir yöneticiye yakışır biçimde, karşıladılar beni. Kasabanın bütün ileri gelen yöneticileriyle teker teker tanıştırıldım. Önce karşılıklı sırıtıldı. Sonra her bir yöneticinin odasında ayrı ayrı çay içtim. Ülkenin sorunlarını tartıştık. Her biri, ayrı ayrı odalarda dosya dosya kâğıt karalamaktan baş aldıklarında da konuşuyorduk. Akşamı, üye olmayanların giremediği, yalnız biz okumuşların, kısacası biz yöneticilerin girebildiği kırmızı, kalın perdelerle, yönetilenlerden, yani bütün bir gün ellerindeki kâğıtlara imzalarımızı attıran halktan, köylüden gizlenmiş bir yerde oturduk. Bir süre yine konuştuk. Yönetilenlerin geri kalmışlığıydı konu. Sonra ceplerdeki bozuk paralar ortaya çıkarılarak poker ya da konkene oturuldu. Böylece, geceyarısına dek, bir köşede, şehirden getirdiğim gazetelerle dergileri okuyarak kafamı dinlemiş oldum.

Ertesi sabah, kaymakam, beni otelden alarak cipiyle göl kıyısında dolaştırdı. Ben boyuna tırmandıracakları dağı düşünüyordum. Göl kıyısındayken bile dönüp dönüp arkaya bakıyor, şu mu, bu mu diye kafamdan geçiriyordum. Kaymakam, oralı olmuyormuş gibi yaparak gölü, kıyıyı anlatıyordu boyuna. Sonunda dayanamayıp,

— Açıklamalarınıza teşekkür ederim... dedim. Ama benim kıyıyla pek ilişiğim yok sanırım. Siz bana tırmandıracağınız şu dağı gösterseniz ya da bu konuda bildiklerinizi anlatsanız daha çok sevineceğim efendim!

Konuya benim girmiş olmama bayağı sevinmişti. Sonra da, konunun unutulmasından korkuyormuşçasına acele acele,

— Elbette, elbette, dedi. Onun da sırası gelecek, Dağ dediniz, değil mi? Dağı tırmanmak. Tırmandırmak ne kelime, estağfurullah! Ah dağ! Halkımızın hizmetinde. Biz köleler... Ödev ödev... Ah dağ! Ne mutlu size. Dağı tırmanacaksınız. Ah dağ! Karlı dağlar...

Dağın sözü edildiğine göre, zaten iğreti bir düzenleme olan gezinin artık önemi kalmamıştı. Hemen cipe atlayıp kaymakamlığa gittik. Kaymakam, valiyi telefonla arayarak saygılı bir dille görevlinin –suçlunun demiyorlardı hiç– ilçeye ulaştığını, yarın dağı tırmanmaya başlayacağını bildirdi. Vali de, telefonu kapatır kapatmaz, saniye sektirmeden, başkenti aradı. İlgili bakanlığa durumu iletti. İlgili bakanlık da dosyama durumu işleyerek numaraladı. Ve dosyamı, işi bittiğinden gerektiğinde çıkarılmak üzere, en alt kata göndertti. Bodrumdaki sürüyle çelik dolaplardan birine koydurup içinde bulunan yüzlerce sararmış küf kokulu dosyayla birlikte, bu yenisini de, üstünden kitletti. Dosyayı alt kata indiren topal odacı, emaneti kazasız belâsız yerine ulaştırdığını üst kattakilere belirtmek için, bodrumdaki miyop arşivcinin imzasını aldı. Yaşadıklarını belirleyecek başka bir özellikleri yokmuşçasına ikisi de pis pis sırıtan iki adamdı.

Her şey olup bitmişti artık. Yargı, yerine getirilmiş sayılırdı. Benimle ilgili bütün yöneticiler, rahat birer soluk almışlardı şimdi. Hepimizin sorumluluğu bir yere kadardı, ondan sonra bir üsttekine aktarılıyordu. Aldığımız aylıklarla da ters orantılıydı bu sorumluluk payımız nedense. Yargılı olan bendim, yani en büyük sorumluluk yüklendirilerek dağı tırmandıracakları adam bendim, buna karşılık, en az parayı, en az özgürlüğü bana veriyorlardı. Aslında hepimiz suçluyduk. Herkes birbirini kollamak zorundaydı bu yüzden. Herhangi birimizin bir açık verişinden bir başkası sorumlu tutulabiliyordu. Yöneticiliğe yargılanmıştık her birimiz ayrı ayrı. Okullarda okuyup, yönetilenlerden kafaca üstün olduğumuza, bu yüzden yönetmenlikten başka bir iş yapamayacağımıza inandırmıştık kendimizi. Bir ayrıcalık edinmiştik, bir üstünlük. Kendiliğinden kuruluveren bu düzen de böylece, bizi de, yönetimi altına almış öteki yönetilenlerle birlikte, yönetiyordu. Hep birlikte yönetiliyorduk. Kendi kendimizi yargıladığımızı sanıyorduk. Oysaki yargılanıyorduk düpedüz. Kurduğumuz düzen yargılıyordu bizi. Düzenin kurbanıydık her birimiz. Kendimizi kaptırmıştık bir kere. Durduramazdık. Bu yüzden hem birbirimizi, hem de yönettiklerimizi, suçlamaktan ve yargılamaktan başka hiçbir yararı olmuyordu düzenimizin.

Ertesi sabah, oteldeki odamın kapısının vurulmasıyla uyandım.

— Bey, bey, haydi gidiyoruz! diyordu kapının ardındaki ses.

Perdeyi kaldırdım. Ortalık daha yeni yeni ağarıyordu. Üstüme paltomu atıp kapıyı açtım. İki kişiydiler. İki köylü. Gözlerimi kısarak baktım ikisine de. Utanarak gözlerini indirdiler. Koridorun karanlığında büzüşmüş gibiydiler. Biraz sert,

— Ne var? dedim.

Aslında anlamıştım. Beni götürmeye gelmişlerdi.

— Hiç... dediler. Gidecekmişiz de. Öyle söylediler.

— Erken değil mi daha?

— Yok, geç bile kaldık. Güneş yükselirse karlar erir. Kar eridi mi de yürünmez dağda. Batı batıverir insan.

— Peki giyineyim... dedim.

Kapıyı kapadım. Odanın elektriğini yaktım. Onlar dışarıda karanlıkta beklediler giyinmemi.

Sonra açtım kapıyı. Bavulumu alıp şöyle bir tarttı.

— Çok ağır dedi. Ne var ki içinde bey?

— Kitap! dedim.

Gülmüş olmalı. Bir şey demeden yürüdü merdivenlere, el çantamı alan da arkasından.

Otelci uyukluyordu. Beni öksürmemden ayırt edince saygıyla kalktı yerinden:

— Güle güle beyim! dedi.

Parayı ödeyip çıktım.

Dışarıda bekliyordu iki köylü de. Bir teneke gazla yarısına kadar öteberi doldurulmuş bir çuvalın başında duruyorlardı.

— Nedir bunlar dedim?

— Bizim öteberilerimiz. Gaz, biraz şeker, un, şu bu işte.

— Bavul ne olacak? dedim.

— Kitaplar mı? dedi. Götürürüz beyim. Alışığız biz. Her günkü işimiz bu bizim. Dağı inip çıkmak. Sırtımızda yükle. Her günkü işimiz inip çıkmak.

Birdenbire, bavula tıkabasa doldurduğum kitapların boşunalığını, anlamsızlığını kavradım. Alıp otele götürdüm. Otelciye,

— Şunu bir yere bırakıver. Bir gün indiğimde alırım... dedim.

Otelci, bu türlü olaylara alışık olmalı ki, yerinden kalkıp sessizce yapıştı bavulun sapına. Dipte, sarı bir ampulün kör kör aydınlattığı bir yerin kapısın açtı. İçeride, benimkini andıran onlarca bavul vardı. Otelci küçük depodan çıkmadan ve bavulum için keseceği emanet fişini beklemeden kaçtım. Buna da alışık olsa gerekti. Adamlara,

— Hemen çıkalım yola! dedim.

Yüklerini sırtlandılar. Kuru ottan yapılmış iplerle bağladılar kendilerini yüklerine. Kaynaştılar yükleriyle. Onlar mı yüklerini taşıyordu, yoksa yükleri mi onları taşıyordu? Ayırt edemedim. El çantamı alıyordu biri. Vermedim. Kendim aldım. Ağaçlıklı bir yoldan kasabanın evlerini ve oteli, çarçabuk ardımızda bırakarak çıplak dağ yoluna vurduk.

Sırtımızdaki yüklerle, tek sıra olarak konuşmadan tırmanıyorduk dağı. Çantam sırtımdaydı. Elde yorucu oluyordu. Paltomu çıkarıp kollarından çantanın saplarına bağlayarak ikisini birlikte, sırtlanmıştım. Uzaktan porselen aklığında yaşamasız bir buzul görünümündeki dağ, tırmanıldıkça yaşamasını ortaya koyuyordu. Önce ayak seslerimize keklikler havalandı, ak bir düzlüğün üstünden yoğun aklıktan mavilenen aşağı vadilere doğru. En öndeki,

— Silâhı hazır edebilseydik bir... dedi. Yükün altında, elinin kolunun kıskıvrak bağlı oluşuna öfkelendiği belliydi.

— Tarladır hep buralar, dedi ikincisi sevinçle. Altları yemyeşil ekindir hep. Güneşte sapsarı... Taze tandır ekmeğinde apak, üstünü örten na şu kar gibi apak. Acıktıysan cebimden al beyim! Korkma arkadaşta da var, aç kalmayız.

— Daha çok mu tırmanacağız?

— Bu birincisi beyim! dedi öndeki. Bunun gibi iki tane daha var. İkindiye varırız nasılsa. Yavaş yavaş dinlene dinlene gideriz. Acelemiz ne!

Sustuk. Bir su şırıltısı başladı... Az ötemizde kar, bir yerinden kuyu gibi oyulmuş, ortasında su toplanmıştı. Esmer esmer toprak ışıldıyordu dipte. Az önce geçtiğimiz tarlalara, kalın kar tabakasının altından, usul usul sızıyordu su.

Hiçbirimiz susamamıştık daha. İçmedik.

— Susadık mı kolay! dedi önümdeki. Karı biraz eşeledin mi suyu bulursun nasılsa. Bahardır artık. Karın hükmü yoktur pek.

Birinci dağı bitirdiğimizde, bir süre, bir düzlükte, uzun uzun yürüdük. Kar burada yer yer erimişti. Islak toprak, duman duman tütüyordu. Delice bir düşünceyle kır çiçeklerini ansıdım. Koluma asılan sevgilimi. Ağırlığını duydum gibi geldi. Çanta olmalıydı, sağ omzumu çökertmişti. Arandım gene de. Kara girdik yeniden.

İkinci dağın doruğunda, geçtiğimiz düzlüğe başka yoldan gelip bize katılan, taşıdıkları yüklerin altında bizim gibi iki büklüm iki adamla beş etmiştik.

Dorukta bir kızakla karşılaştık. Dört köylü ikişer ikişer kolanlara yapışmış çekiyorlardı. Kızağın arkasında, sırtında bir çocukla yaşlıca bir kadın geliyordu. Kızak partal bir yorganı taşıyordu. Adamlar, partal bir yorganı sürüklüyorlardı ardlarında. Yaklaştığımızda kızak durdu. Selâmlaştık. Partal yorganın altında mum gibi bir yüz, donuk donuk bakıyordu. Tepedeki göğün donukluğunu, güneşsizliğini yansıtıyordu sanki. Onca yakındılar birbirlerine.

— Hasta mı? dedi biri. Doktora mı götürüyorsunuz?

Kolanın bu başındaki yaşlı köylü, kafasını salladı. Kolanın öte başındaki genci,

— Karım! dedi.

Arkadaki yaşlıca kadın,

— Bizim gelin! dedi.

Bakışları kuşkulandırmıştı zaten. Eğilip baktım:

— Ölmüş bu! diye bağırdım.

— He ya... dedi yaşlısı başını sallayarak. Öldü! Yolda öldü!

— Peki, ne diye köye dönmüyorsunuz da, kasabaya iniyorsunuz? dedim.

— Köye uzağız, kasaba daha yakın! dedi genci. Sonra kasaba iniştir buradan nasılsa. Sürüklemesi kolay...

Ardından utana utana ekledi:

— Hem öteberiyi kızakla getirmesi daha dolay. Çocuk aç kalmasın diye... N’aparsın bey!

— İnsan ölünce daha da ağırlaşırmış derler. Öyle mi bey? diye sordu.

Bir şey diyemedim. Yürüdüm. Ben yürür yürümez adamlar kızağı sürüklediler. Bizimkiler de ardıma düştüler iki büklüm. Çocuğun ağlamasına döndüm, kadın, çocuğu sırtından indirmiş kızağa, partal yorganın altına tıkıştırmaya çalışıyordu.

Az önce bizim bitirdiğimiz dağı, az sonra onlar tırmanacaktı. Hepimiz yargılıydık.

İlkyaz, neden sonra, yıllardır okuttukları şiirlerde övülen yabançiçeklerini açacaktı dağda. Kısa süreli, bodur çiçeklerini. Ne yazık ki, sırtlanılan yüklerle bir kat daha ağırlaşan gövdelerin kütükleşmiş ayakları, karları çiğnedikleri gibi, onları da açar açmaz, çiğnemek zorundaydı. Tırmanışın arkası kesilmiyordu, çünkü. Güneş görünmüyordu. Dağın ilkyazı yoktu.

Hepimiz gibi, mevsimler de yargılıydı dağda.

Tırmanmaya başlandıktan sonra geri dönülemeyeceğini anlatıyordu bütün bunlar bana. Ölü gelini sürükleyen kızakla, gelmeyecek olan ilkyaz.

Yargı, asıl şimdi, kesinliğini kazanmıştı benim için. Kitaplarım aşağıda kalmıştı. Kendi isteğimle bırakmıştım onları üstelik. Zaten her şeyi, kendi isteğimmiş gibi yaptırmışlardı. Kesinleşen tırmanışa bile, yöneticilerden hiçbiri, zorlamamıştı beni. Adını bile anmamışlardı tırmanışın. İsteğimi kendim belirtmiştim. Öylesine ayarlanmıştı her şey. Öylesine tıkırında işliyordu düzen. Artık, onlardan herhangi biri gibi, ben de tırmanışı sürdürmek zorundaydım. Tırmandıracaklarının hepsi, bütün yargılılar –gün gün çoğalacaktık çünkü– dağları tutuncaya dek, doğa ayarlanıncaya, ilkyazın çiçekleri, bir gün, her yerde aynı anda patlayıncaya dek.

Kışlayla Şehir

Gündüzleri yapışkan bir sıcakla bulaşık düzlerde, geceleri de keskin bir ayazın ortasında günlerce süren yolculukla başladı her şey. Yol boyundaki bütün istasyon yapıları, büyüklük küçüklük ayrımları bir yana, hepsi de birörnekti. Geniş boşluğu gölgelendiren görünürdeki tek yapıydı bunlar. Bu yüzden de, tek canlılık, biricik uygarlık göstergesiydiler. Güneşte günboyu süren yalnızlıklarının, bırakılmışlıklarının etkisiyle, akşamın yoğun karanlığında, çabucak yitiyorlardı. Sürüp giden aynılıkları ve bozkırın uçsuzluğuyla da büsbütün ıssızlaşmış gibiydiler. Bütün bu kesme taştan, artık iyice sağırlaşmış yapıların uzağında, yol boyundan çok ötelerde, yamaca yakın bir yerlerde bir başka yalnızlıkta, boşlukta kümelenmiş bir bölük ağaç da, içlerine gömülü yitik şehirlerin değişmeyen görünümlerinin en belirgin özelliğiydi.

İşte bu istasyonlardan herhangi birinde, herhangi bir gecenin bitimine doğru, ıslak bir sabah ışımaya başlamışken trenden indik. Açıkçası indirildik. Biletçi, teker teker kompartımanları dolaşıp, biletlere bakarak, inmeleri gerekenlere durumu bildirmişti. İndirildiğimiz tren, az sonra, gündüzün sıcak düzlüklerine yol alırken biz, ayazdan korunmak üzere, paltolarımızın yakalarını kaldırıp istasyon yapısını kimimiz sağından, kimimiz solundan dolanarak yapının önündeki geniş düzlüğe çıktık. Hepimiz, başka başka şehirlerden binip ayrı ayrı kompartımanlarda, çoğumuz da, ayrı mevkilerde yolculuk ederek gelen, bu yüzden birbirini tanımayan, ama aynı istasyonda indirilen dokuz kişiydik.

Alanda çift atlı üç fayton bekliyordu bizi. Faytonlar, atlarına dek, birbirinin eşiydi. Geniş körüklü, doru atların çektiği üç kara fayton. Çantalarımızla birlikte, her birine, üçer kişiden, pek rahat olmasa da, sığışabilirdik. İnce ince hesaplanmıştı sanki her şey. Ne faytonlardan biri boş kalıyor, ne de yolcular fazla ya da eksik geliyordu.

Ben önce şehre uğramayı, orada bir otele inip güzelce yıkanmayı düşünüyordum. Biraz dinlendikten sonra da şehri gezecektim. Hükümet alanını, parklarını, tarihsel anıtlarını, rastgele bir iki sokağını. Çay bahçelerinden birinde çayımı içip yemeğimi de iyi bir lokantada yedikten sonra, akşama doğru, içinde neler yazılı olduğunu bilmediğim, birbirine ekli bir sürü kâğıdın bulunduğu yanımdaki şişkin, ağzı mühürlü zarfla gönderildiğim yere, kışlaya gidecektim. Ötekiler de, benim gibi düşünüyor olmalıydılar. Aşağı yukarı aynı yaşlardaydık. Ellerimizdeki çantalar, neredeyse birörnek şeylerdi. İçleri de, hemen hemen, aynı eşyalarla doldurulmuş olmalıydı. Havlu, çorap, çamaşır, tıraş takımı, kokulu sabun, ayna, diş macunu, diş fırçası, jilet vb. Aynı yolun yolcusu olduğumuzdan konuşmadan da anlaşabilirdik. Çok uzaklardan, büyük kıyı şehirlerinden gönderiliyorduk bu bozkır şehrine. Bilmediğimiz bir şehir, görülmesi gerekli bir yerdi.

Arabacıların üçü de, şehrin, yamacın altındaki düzde, kışlanın da tepede olduğunu söylediler. Hem şehir, hem de kışla istasyona çok uzaktı. Arabacılar bizi istediğimiz yere götürmeye hazırdı. Ama şehirde hiç kimseyi uyanık bulamayacağımızı bildirdiler. Oysaki kışladakiler gece gündüz uyanıktılar. Tepedeki büyükçe bir yapıyla çevresindeki irili ufaklı yapıları gösterdiler. Işıklar içinde, pırıl pırıl yanıyordu. Şehir diye de, düzde, ağaçların içinde tortop olmuş, sıkışık bir karanlığa dikkatimizi çektiler. Bu saatlerde açık hiçbir kahveyle otel bulamayacağımızı, güneş ortalığı ısıtıncaya dek, sabah ayazında buz kesmeyi göze alabilirsek, yine de bizi, şehre bırakabileceklerini söylediler. Hem onlar için şehre gitmek, kışlaya çıkmaktan daha iyiydi. Şehir düzdeydi nasılsa. Hayvanlar yorulmazdı. Oysaki kışlaya da çıksalar, şehre de gitseler aynı parayı alacaklardı. Belediyenin tarifesi böyleydi.

Ayaz, kemiklerimizi ince ince sızlatacak denli etkileyiciydi. Biraz daha düşünmek, bir seçmeye varmak için beklemek yersizdi. Şehir karanlık ve soğuk, kışla ışık içinde ve sıcaktı. Üç araba da, aynı anda, arka arkaya, şehre giden yola ters yönde, tepeyi tırmanan, iki yanı ağaçlıklı, bakımlı bir yoldan ilerlemeye başladı. Düzenli bir tırısla gittik. Arabalar kışlanın girişinde, arka arkaya durduklarında, kışlanın şehre göre bunca yüksekte oluşuna şaştık. Yol tatlı bir eğimle tepeyi döne döne tırmanıyordu. Onun için de, kendinizi birdenbire dorukta, ışıklı kapının önünde bulunca şaşırıyordunuz. Paralarımızı ödedik. Arabalar çabucak, yönlerini, aşağıda ışımaya başlayan karanlığın içindeki şehre çevirip atlarını kamçılayarak, kestirmeden, baş aşağı, dörtnala uzaklaştılar.

Kapıdaki nöbetçilerden biri, bizi, çift sıra yaparak, düzenli bir yürüyüşle, dediklerine göre giriş kaydımızı yaptırmak üzere, yola koydu. Kışlanın içi, küçük bir şehir gibi düzenlenmişti. Anayolların iki yanı ağaçlıklıydı. Sinema, gazino, kütüphane gibi yapıların önünden geçiyorduk. Orada burada eğitim alanlarıyla çeşitli spor alanları yer alıyordu. Yatakhanelerle yemekhanelerin yanı sıra terzi, kunduracı, berber barakaları da vardı.

En son gelenler bizlerdik. Kaydımızı yaptılar. Sonra saçlarımızı tıraş edip hamama soktular. Hepimiz sudan bir kere geçirilip birörnek giydirildik. Aynı renk, aynı hantallık ve büyüklükteki postallarla dışarı çıktığımızda güneş yükselmişti. Sırtımıza vurduğumuz torbalarda, birlikte getirdiğimiz ufak tefek eşyalarımız, gerekli avadanlıklar vardı yalnızca. Üstümüzden çıkardığımız şehirli giyimlerimiz, yanımızda getirdiğimiz çantalarla birlikte, depoda saklanmak üzere alıkonmuştu. Yatacağımız yer gösterilip torbalarımızı iki katlı yataklarımızın başuçlarına astıktan sonra güneşli açık bir alana çıkarıldık. Aynı biçimde giydirilmiş kalabalığın arasına bizi de kattılar. Bütün bir gün, düzenli yürüyüşe, toplu yürüyüşlere çalıştırdılar. Kollar da, ayakların düzeninde, bir makine gibi işlemeliydi. Topluluktan birinin aksaması, aynı hareketlerin yeniden, bir daha, bir daha yapılmasını gerektiriyor, uyum şart koşuluyordu.

Üç yüz kişilik bir topluluktu. Ötekiler, birer gün arayla, onarlık, yirmişerlik gruplar halinde, bizden önce gelmişlerdi. Aynı biçimde, şehre uğramadan, kışlaya çıkmak zorunda bırakılmışlardı hepsi de.

Bütün bir gün boyunca, güneşin iyice kızdırdığı, ağaçsız, çıplak bir alanda, üç yüz kişi, her yöne, ayrı ayrı, yüzlerce kez, en çok da on beş, yirmi adım hep birlikte yürüdük. Ayaklarımızdaki iri postallar alanda toz kaldırıyordu hep. Terledik. Yapış yapış oldu üstümüzdekiler. Terimiz soğudukça da muşambalaşıp katılaştılar. Güneş batmadan son verdiler çalışmaya. Ellişer ellişer ayrılarak yatakhanelerimize çekildik. Yıkandık. Sonra da yataklarımızda, ölü gibi upuzun yatarak, biraz dinlendik.

Yatakhaneler çok pencereliydi. Bu yüzden de aydınlıktı içersi. Yalnız pencerelerin kimine dıştan demir parmaklık takılmıştı, kimi de parmaklıksızdı. Üst yataklar pencerelerin hizasındaydı. Az sonra durum anlaşıldı. Kışlanın iç yönüne bakan pencerelerde parmaklık yoktu. Dış yönüne bakan pencerelerse, eksiksiz, uzunlamasına demir parmaklıklarla kapatılmıştı. Bu pencerelerden kışlayı çeviren sık telörgüler, aralarındaki nöbetçi kulübeleriyle telörgülerin dışındaki geniş tarlalar ve gökyüzü görünüyordu. Güneş batmak üzereydi. Parmaklıklı pencerelerin önünde, boydan boya, yatakhanelerin yüznumaralarıyla hamamının bulunduğu bitişik ek yapının geniş beton damı uzanıyordu. Biri, pencerelere dikine geçirilmiş parmaklıkların aralarının geniş olduğunu söyledi. Tam da güneş batıyordu. Telörgülerin dışındaki tarlalar, gökyüzü nasıl güzel görünürdü bu beton damdan kimbilir. Göremediğimiz, daha doğrusu göstermek istemedikleri şehri bile bu yükseklikten görebilirdik belki de. Çünkü kışlanın içinden, neresinden bakılırsa bakılsın, şehir görünmüyordu. Bunun üzerine, birkaç kişi birden, ayrı ayrı, pencerelerin parmaklıkları arasından geçerek beton dama çıkmayı denedi. Yan dönüp, kısa bir süre için soluklar tutularak, karın hafifçe çekildiğinde oluyordu bu iş. Dışarıdan bakıldığında, çağlar boyu demir parmaklıkla sürdürülmüş nice egemenliklerdeki engellemelerin de getirdiği bir korkuyla, aşılmazmış gibi görünen parmaklıkların arasından sıyrılarak dama çıkmak gövdesini belirli bir kıvraklıkla, az çok eğip bükebilen herkes için gerçekleşiyordu. Bu yüzden olacak, akşamın alacasında, beton damların üstünde, bozkırın uçsuzluğuyla serinletici esintisinin etkisinde, özgürlüğün bunca kolay bir biçimde solunduğu bir anda, şehirle karşılaşmanın gerçekleştiğini görenlerimizin çoğu, ilk bakışta, durumu pek o kadar olağanüstü bulmadı. Gerçekten de, telörgülerin ardında uzayıp giden geniş tarlalar, uzun uzun tarandıktan sonra, iz sürercesine, bakışlarını ağır ağır yaklaştıran ya da ta uzaklardaki gökyüzüne derinlemesine, delici bir bakışla dimdik bakıp, birden umutsuzlukla gözlerini toprağa indiren herkes, dış mahallelerin toprak yollarıyla avluların ortasındaki ak badanalı, düz damlı, kerpiç evleri kolaylıkla görebilirdi. Ama asıl, dış mahallelerin bu ilk evleriyle birlikte, sanki görünmezliklerden –dipten gökyüzüne, oradan da gözlerimize– yansıyarak şehrin bütünüyle belirdiğini, batık bir şehrin su yüzüne ağır ağır çıkışını izlercesine, görebilmenin mutluluğu sonsuz oluyordu. Kimse çekilmek istemiyordu damlardan. Güneş iyice battığında yemek borusu çaldı. O zaman herkes, tam bir sessizlik içinde, birer birer, parmaklıkların arasından süzülerek, karanlıklaşan yatakhaneyi boyladı. Oradan da, hep birlikte, sıra olunarak, uygun adım yemeğe gidildi.

Yemekten sonraki bir saatlik dersten çıkıp yat borusuyla yatakhanelerine dönenler, ertesi akşam ve bütün öteki akşamlar, yatakhanede bulundukları sürece, her an, şehri görebilmenin, erişilmesi güç bir mutluluğun el altında bulunmasının umursamazlığı, tasasızlığı içinde, gündüzki yorgunluklarının etkisi de eklenince çabucak uyudular.

Şehir, benim için, telörgülerin ardında yükselen tahta ya da taş yapılardan çok kadındı. Dişilikti. Bir ilkyaz bahçesi ılıklığındaki yatakta sevişmekti. Adımlarımı saymadan, istediğim ölçüde ve dilediğim biçimde atmam demekti. Türlü türlü giyimli kadınlarla erkeklerin dolaştığı sokaklarda ıslık çalmamdı şehir. Gülmemdi. Ağlamamdı. Borunun çağrısıyla değil de, karnımın acıktığında yemek yiyebileceğim, istersem aç açına gezebileceğim, bir kadeh bir şey içebileceğim, bir parkta oturabileceğim, istediğim bir filme gidebileceğim, canım isterse yarı yerinde çıkabileceğim, bir orospu bulabileceğim, bir otelde yatabileceğim, olmadı, gecelemeden geçip gidebileceğim, genç bir kızla ertesi gün ya da hafta sonu için sözleşebileceğim bir yerdi şehir. Bir sevgi beni ardından, biraz da gezgin ruhlu biri olmam, ikide bir de işsiz kalmam yüzünden, bir şehirden ötekine, yıllarca sürükleyebileceği gibi, bir şehrin herhangi bir sokağının herhangi bir evinde, evle işim arasında, yıllandırabilirdi de. Bütün ötekiler de, yaşıtlarım olduklarına göre, onlar için de, şehir, bunlarla bunların benzeri isteklerin birkaçı ya da bütünü olmalıydı. Şehri görmek, istediğimiz anda da görebileceğimizi bilmek, onun için, bunca mutlu etmişti bizi.

Ertesi sabah çok erken kaldırıldık. Daha karanlıktı ortalık. Pencerelerin parmaklıklarıyla, parmaklıklar geçilince telörgülerin ötesinde belirecek şehirle ilgilenmeye vakit bırakılmadan yatakhanelerden çıkarıldık. Vakit kalsaydı da, daha ortalık iyice ağarmadığından, şehri seçmek güç olacaktı belki de. Yatakhanenin lâmbaları sarı sarı yanıyordu. Pencerelerse, geceyle sıvanmışçasına, karanlıktı. Parmaklıklar hiç görünmüyordu. Yoktu. Kaldırılmışlardı sanki. Karanlık büsbütün silip yok etmiş olmalıydı onları.

Sabah ayazında, bizi alanda toplayıp, kahvaltıya götürdüler. Uygun adım yürütülüyorduk. Bütün kışla dolaştırılarak, uzun uzun yürütüldükten sonra, yatakhanelerin hemen yakınındaki yemekhaneye götürüldük. Dün öğrendiklerimizin bir çeşit uygulamasıydı bu sabah yürüyüşü.

Kahvaltıdan döndüğümüzde güneş çıkmıştı. Alan ağır ağır ısınıyordu. Bir süre dinlendirildikten sonra, alanı çevreleyen tek tük ağaçların dibinde üçer beşer oturarak, kışlayı çevreleyen taş duvarlara sırtımızı vererek soluklandıktan sonra, alanda toplandık yeniden. Yine sıra olduk. Yine uygun adım yürütülerek silâh deposuna götürüldük. Her birimizi, ad ad çağırarak, el genişliğindeki palaskaya iliştirilmiş kılıflı bir kasaturayla birer otomatik tüfek verdiler. İmzalarımız alınarak, tüfekle kasaturanın karşılığı, bilmem kaç bin liralık bir borçlanmayla yitirilmesi ya da herhangi bir yanına bir şey olması, kırılması, paslanması gibi durumlarda da hapisle yükümlendirilerek işlem tamamlandı. Silahlarımızı kuşanarak –palaskalarımızın iki yanında şimdilik içleri boş fişeklikler sıralanıyordu– alana döndük yeniden.

O gün, akşama dek, alanda, silâhlarımızı durmamacasına silerek parlatıp yağladık. Kasaturalarımızı bileyerek aynı biçimde, sile sile, iyice parlattıktan sonra yağ sürdük. Eğitim fişekleriyle tüfeklere fişeklerin yerleştirilişini, mekanizmanın işleyişini, tetik düşürmeyi, ateş etmeyi, basit biçimde tüfeği söküp takmayı öğrendik.

Akşama doğru silâhlarımızı, numara sırasıyla, yatakhanelerimizin yanındaki silâhlıklara bıraktık. Aramızdan bir de nöbetçi diktiler başına. Akşam yemeğinden önceki kısa aralıktan yararlanarak, yıkanıp bir süre yataklarımızda uzanmak, daha çok da şehri görmek özlemi içinde yatakhanelerimize koştuğumuzda, beklenmedik bir durumla karşılaştık. Aralarından süzülerek geçip dama çıktığımız pencereleri, dikine iliştirilmiş iki demir çubukla bölen parmaklıkların orta yerinden, enine bir demir çubuk daha geçirerek, yolu kapamışlardı. Gövdeni, hangi biçimde olursa olsun, bu dörtköşe deliklerin herhangi birinden geçirmenin olanağı kalmamıştı. Bütün denemelerimiz boşa çıktı. Onca umudun, özlemin, mutluluğun bir tek demir çubukla engellenebilmesi, özgürlüğü kısıtlamanın bunca kolay oluşu, nasıl korkutucu, akıl almaz bir durumdu. Titrememek elden gelmiyordu. Hepimiz yatakhanelerden fırlayıp, yalancı bir umutla, telörgülere koştuk. Telörgülerin dibinden bakıldığında, tarlalar, belli bir yere dek, sınırlı bir görüntü içinde, izlenebiliyordu ancak. Ne tarlaların bitip dış mahallelerin ilk evlerinin başladığı toprak yollar, sonra da, tanrısal bir ışık oyunuyla, dipten gökyüzüne yansıyarak, ağır ağır beliren şehir görünüyordu, ne de şehri görmekle, akşamın alacalığında, nice özlemle yüklü mutlu hava soluklanabiliyordu. Engellenmeyişimiz bundan olmalıydı. Telörgülerin dibinden damlara baktığımızda umulandan da yüksek olduklarını gördük. Herhangi bir yolla tırmanma olanağı yoktu hiçbirinin.

O gece kötü bir uykuya battım. Tüfekleri yağlayıp parlatmak, kasaturaları bilemekle aynı hareketleri üç yüz kişinin birlikte ve aynı anda yapmalarının çıkardığı dayanılmaz uğultuyla sürdü uykum. Yaşıtlarım olan ötekilerin de, aynı yorgun uykuyla boğuştukları kuşkusuzdu.

Ertesi sabah, sonra da ardarda gelen günlerin hepsinde ve sayısız gecelerin karabasanlı uykularında, hep tüfekler, yağlanıp temizlendi, mekanizmalar mermilerle doldurulup boşaltıldı, kasaturalar bilenerek parlatıldı uzun uzun. Topluca, çeşitli yönlere doğru, tam bir uyumla yüründü. Kollarla bacaklar arasındaki dengeli birlik sağlandı. Yürürken dönüşler, yön değiştirimleri aksamasız uygulandı.

Habire yağlanarak temizlenen yivleri, namlular güneşe tutulduklarında, ışıl ışıl yanan, mekanizmaların her açılıp kapanışında, eş bir kayganlıkla, mermileri dolup boşalan tüfeklerle habire bilenip uzun uzun parlatılan kasaturalardan bu işler durmamacasına yapılırken çıkan sürekli uğultu, günün birinde, eğitim alanıyla kışlayı da aşarak, şehre doğru yürüdü. Yayıldı. Biz de, uğultunun ardından, kurgulu bir makine düzeni içinde, şehri doldurduk. Tek gerçek, biricik yönetici bu uğultuydu şimdi.

Şehrin merkezinde, hemen bölünerek, ayrı ayrı topluluklar halinde, içerlere doğru yayıldık. Bütün bir gün şehri, en küçük girintisine dek, dolaştık. Kimsecikler yoktu. Parklar, kahveler, lokantalar, oteller, sinemalar, meyhaneler, caddeler her yan boştu. Yapıları, caddelerindeki gölgelik ağaçlarıyla her şeyi yerli yerinde, gerekli her türlü yiyecek ve eşyayla dolu, bırakılmış bir şehirdi. Akşama doğru, kimimiz, bir köşeye gizlenmiş bir kadını ele geçirme umudu içinde, kimimiz, yalnızlığımızı giderebilecek, konuşulacak herhangi bir insan bulmak, kör bir ihtiyar, yatalak bir nine ya da bırakılmış, ağlayan küçük bir çocukla karşılaşabilmek dileğiyle, dış mahallelerin içlerine yayılarak tek tek evleri de aradık. Bomboş yapılardan, yerli yerinde duran eşyalardan başka bir şeyle karşılaşamadık. Canlı tek bir yaratık kalmamıştı şehirde. Kedi, köpek cinsinden herhangi bir hayvanla gökte uçan herhangi bir kuş bile.

Gece bastırınca da kimse kışlaya dönmeyi düşünmedi. Zaten öylesine dağılmıştık ki şehirde. Birbirimizle haberleşebilmemizin olanaksızlığından toplanabilmemiz de güçtü. Herkes bulunduğu yerde, artık bir evin mi olur, yoksa bir otelin mi olur, en rahat yataklardan birini seçerek geceledi.

Yattığım yatak iki kişilik bir yataktı. Ne yaptımsa ısınamadım yalnız başıma. Kadınlar, çekip gitmeselerdi ne iyi olacaktı. Şehir böylesine boş olmasaydı da dışarının ayazında bile gecelemeye razı olurdum. Yaşıtlarım olan ötekiler de, benim gibi düşünmüş olsalar gerekti.

Daha gün ağarmadan, bilenen kasaturaların, mekanizmaları açılıp kapanarak kurşunları sürülen tüfeklerin sürekli uğultusuyla uyandık. Her kim, can havliyle, silâhına davrandıysa yanıbaşında uyuduğu tüfeğiyle kasaturasını bir de mermilerini bulamadı.

O zaman hepimiz, teker teker, bulunduğumuz yerleri bırakıp, boş caddelerden, kimsesiz sokaklardan geçerek şehrin merkezine doğru, hükümet alanından yana, kararlamasına, yürümeye koyulduk. Çok geçmeden güneş ışıdı. Kışla yönünden, şehrin üstündeki tepelerden, bilenen kasaturaların, mekanizmaları açılıp kapanarak kurşunları sürülen tüfeklerin uğultusu, bir sağanak sürekliliği içinde, gittikçe artan bir hızla, şehri kaplıyordu.

Ben, bomboş bir caddede, yabancısı olduğum bu şehirde, tekbaşıma yürümeye çalışıyordum. Şehirdeki bütün ötekiler gibi. Caddeyi karartan, korkunç yalnızlıkları ve bırakılmışlıklarıyla insanı ezen yapıları, caddeyi bitiremeden bırakıp bir ara sokaktan, küçük bir açıklığa attım kendimi. Daha da kötü oldu. Biraz olsun soluklanabileceğimi umduğum açıklıkta, parlak gökyüzü, ölümcül uğultuyu, büsbütün artırarak yansıtıyordu. Bir süre öylece bekledim. Yüzyıllardır habire bilediğimiz bu pırıl pırıl, hemen hemen acısız öldüren, onca kaygan, sivriltilmiş kasaturalarla habire yağlayarak, işlekliğini artırdığımız, içinde kurşunların mekik gibi gidip geldiği mekanizmaları, her geçen gün, dakikada attıkları mermi sayısı, buna bağlı olarak da, öldürebilecekleri insan sayısı yükseltilen, yok etme güçleri artırıldıkça dirençleri de artırılan milyarlarca namluyu düşündüm. Bütün bunlar ne içindi, kimin içindi? Kendi kendimizi vurmak içindi elbet. Çünkü yeryüzünü kaplayan insan sayısınca silâh yapımının başka bir anlamı olabilir miydi? Uğultu dayanılır gibi değildi. Açıklıkta, bir sağa, bir sola koşarak, bir bakıma da kendi çevremde dönenerek, geldiğim sokağı ya da açıklığı hükümet alanına çıkışı olan başka caddelere bağlayan herhangi bir aralık, bir çıkış yolu aramaya koyuldum.

Ek Söz

Kenti hiç görmedim. Bu gerçek. Sivas’ta üç ay geçirdim. Ama burada yaşadığımı kimse söyleyemez. Çünkü Sivas’ı hiç görmedim.

Sivas, yedeksubay öğretmen olarak görevlendirildiğim Doğu kentlerine gidiş gelişlerimde, önünden trenle geçtiğim bir kentti. Trenler, nedense hep geceyarıları geçiyordu bu yöreden. Herkes uykudayken.

Sivas’tan geçtiğimizi, her seferinde, kompartıman ne kadar sıcak olursa olsun uykuda ellerimizi apışaralarımıza sokup üşümeye başladığımızda anlardık. Daldığımız düşlerin sıcaklığıyla ısınmaya çalışsak da ısırıcı bir soğuk buna olanak bırakmazdı. Ürperirdik uykumuzda. Kış olsun, yaz olsun, uyku arasında her ürperişimde, Sivas’tan geçtiğimizi bilirdim. Ama hiç uyanmadım. Uykumu bölememekten, bölünse de dışarının koyu karanlığından kenti göremedim. Birçok kişi de benim gibiydi.

İlk kez Sivas’ı görecektim. İlk kez orada inip, kenti bir baştan bir başa geçip dolaşarak Kabakyazı ve Temeltepe’deki askeri eğitim yerine gidecektim. Buradaki eğitimimden sonra görevim sona eriyordu.

Bunca yıldır önünden geçip gittiğim, yalnızca bir ürperti olarak belleğimde kalan kenti ilk kez görme mutluluğuyla istasyona indiğimde daha geceydi.

Sabah olup ortalık ışığıdığında kentin ana alanını görebildim yalnızca. Bütün Anadolu kentlerinin hükümet alanlarından pek ayrımı yoktu. Bindiğim fayton, orta yerdeki yuvarlak göbeğin çevresinden dolanıp Kabakyazı’nın kel tepelerine doğru tırmandı. Göbeğin ortasında bir anıt görüp görmediğimi bile hatırlamıyorum şimdi. Alan, gelirken yol boyunda Sivas Kongresi’nin yapıldığı 4 Eylül Lisesi’ni, Çifte Minare Medresesi’ni görmüş müydüm, yoksa tarih kitaplarındaki resimlerinden mi aklımda kalmış bilmiyorum.

Aklımda tek kalan, bildiğim, yüksekteki kel tepeler, kışla binası ve burada kenti görmeden geçirdiğim üç aydı.

Bir keresinde kenti görme, daha doğrusu, kentte yaşayanlarla buluşma olanağımız doğmuştu. Kentin ünlü mesire yerlerinden birine götürüldük.

Kışladan, uygun adım yürüyüşle çıkışımızı hiç unutmuyorum. Bütün gün, bu mesire yerinde geçirilecekti. Arkamızdan bir cemse bizi izliyordu. Cemsede kırda yiyeceğimiz kumanyalarımız vardı. Bir iki de yardımcı asker. Komutanlarımız en önde yürüyordu. Bu bir kır sefasından çok eğitim yürüyüşüydü. Komutanlarımız öyle dediler. Onun için uygun adım yürüyüşümüzü bozmadan, kente uğramaksızın kent dışındaki koruya vardık.

Ağaçlık, güzel bir yerdi. Bu ormanlık alan gerçekten de piknik için düzenlenmişti. Ulu ağaçların altında odundan yontulmuş masalarla oturacak yerler vardı. Ortalık yemyeşildi. Biçilmiş ot ve reçine kokuyordu. Ağaçların koyu gölgeleri altına düzenli aralıklarla oturtulduk. Otlar ıslak gibiydi. Bir yanımızı cemse tuttu. Kararmış tentesiyle ağaçların arasından sızan güneşi engelliyordu. Öteki yanımıza komutanlarla yardımcı askerler, inzibat gibi sıralandılar.

Akşama kadar koruda kaldık. Korunun buz gibi suyundan içmek için önce teker teker çemberin dışına bırakılıyorduk, sonradan bir komutanın önerisiyle, yardımcı askerlerden biri, suyu pınardan bidonla taşıyıp susayanlara sundu. Değil kenti görmek, kentlileri tanımak, kentin bu ünlü suyunu bile doya doya içemedik.

Belki bu kısıtlamadan, belki oraya kentten birilerinin gelmesi, biz orada olduğumuz için, yasaklandığından kimseyi göremedik. Kimbilir belki de hafta ortası olduğundan kentteki herkes işinde gücündeydi. Hiç değilse kızlı erkekli, kır gezisine çıkmış okullu gençlerle karşılaşacağımızı ummuştum. Onları da görmedik. Çemberin dışından geçip gitmiş olmalıydılar.

Dönüşümüzde, aynı düzende, kentin dışından dolanarak, karanlık basmadan kışlaya vardık. Kendi kendimizden başka kimseyi görememiştik.

Kel tepelerdeki üç aylık yaşantımız dolup kışladan bırakıldığımızda, vakit akşamdı. Tepeden, üç yüz kişi, neredeyse, aynı anda kente indik. Bu arada kenti görebilirdik belki. Ama gelişimizde olduğu gibi, gidişimizde de, herkes bir an önce evine gitmek için, otobüs garajıyla tren istasyonunun koşunca, kent aklımızdan silinip gitti. Kimse ardına dönüp bakmadı. Onun için kenti gene görmedim. Bugüne kadar da kenti görmeye gitmedim.

Bu ek sözü, bir açıklama olsun diye yazmadım. Öykünün kendisi, her şeyi yeterince anlatıyor. Yaşadığım bir gerçekten çıkardığım bu öyküyü, kitabımın yenilenmiş basımına alırken, aynı dönemde, yaşanmış gerçeklerden çıkarılmış öteki öykülerle bir arada bulunmasını istedim. O dönemde yaşadıklarımı bütünlemesi için.

Dün yaşanmış, bugün de yaşanan, yaşanabilecek olan benzeri durumlara bir açıklık getirebildimse mutlu olurum.

Sondan Önce

Grev Bildirisi

Fabrikanın geniş, beton avlusunda öbek öbek yığılı, boş arsalıklarla çöplüklerden toplanan kirli, paslı cam kırıkları sabah güneşi altında, elmas yığınlarıymışçasına, yalancı ışıltılar salarak boşu boşuna parıldayıp duruyordu şimdi. Yeniden pırıl pırıl, lekesiz su bardakları, ince belli çay bardakları, türlü renk ve görünüşte (duman rengi, gök mavisi, buz mavisi, buğulu beyaz, buzlu cam rengi) çiçek vazoları, suluklar, çeşmibülbüller yapılması için irili ufaklı, vagon doluları cam kırığını kıpkızıl bir hamur haline getirecek olan fırınlardan hiçbirinin bacası kaç gündür tütmüyordu. Her gün, gündüz gece demeden, masallardaki devler gibi, ateş soluyan, ter kusan fabrika çalışmıyordu. Yemyeşil sırtlardaki denizin sürükleyip getirdiği mantarlaşmış tahtalar, paslı tenekelerle yamalı gecekondularla denize inen küçük, dar, ama ışıklı sokaklarda yaşayanlar kaç gündür düdük sesi olmadan, asık bir yüzle, gözleri çapaklı, sakalları uzamış, umutsuz uyanıyorlar, bir somun ekmeğin düşü içinde uzun uzun düşünüyorlardı. Onları her gün çalışmaya çağıran, geleceklerinin, umutlarının bağlı olduğu düdük susmuştu. Geleceklerini karanlık gördükleri, çocuklarıyla karılarının umutsuz bakışlarına daha çok dayanamadıkları için kendileri susturmuştu düdüğü. Sessiz, suskun sabahlar birbirini izliyordu artık. Hırçın Boğaz denizi bile, bu süre içinde ortaklaşa yasa katılırmışçasına dümdüz oluyordu. Rüzgâr esmiyordu. Fabrikanın fırınları soğumuştu ve kalıplar bomboştu.

Biz işçiyiz. Paşabahçe’de bir fabrika şişe ve cam yapar, orada çalışırız. Beyoğlu’nda da süslü bir mağazası var. Tabaklar bardaklar görürsünüz de iftihar edersiniz: İşte onları yaparız biz. 1800 derece sıcaklığın altında çalışırız. En eskimiz, 30 seneyi dolduranımız, vergiler dahil, saatte 150 kuruş, günde 12.00 TL alır. Saatte 55 kuruş, 80 kuruş, 90 kuruş alanımız vardır. Ortalaması 125 kuruştur.

Fabrikanın önüne birikmişti bütün işçiler. Çoluk çocuk hepsi. Boğaziçi’nin Anadolu yakasını İstanbul’a bağlayan upuzun asfaltta gelen geçen otomobillerle otobüsler bu işçi engeliyle karşılaşıyor; bir işçi barikatıyla durdurulan taşıtlardaki yolculara Sayın İstanbul Halkına diye başlayan bildiriler dağıtılıyordu.

Bildiri dağıtımında en çok koşuşan, elinde bir tomar kâğıtla kırçıl sakallı, kırpık bıyıklı, çini mavisi gözlü yaşlı bir işçiydi. Güneşten esmerleşmiş yorgun yüzünde gözleri lekesiz cam bardaklar gibi ışıl ışıldı. Arkadaşları Asım Baba derlerdi ona. Bir ayağı hafiften aksardı. Doğuştan bir parça kısaydı o bacağı. Onun için koşuşması biraz da gülünç bir izlenim bırakıyordu kalabalık arasında.

Barikatın ortasından gazlayarak hızla geçip gitmek isteyen bir taksiyi önleyip ellerini havaya kaldırarak ve bacaklarını iki yana açarak durdurdu Asım Baba. Eliyle kaportaya abanarak ilerlemesine engel olmak istiyordu sanki. Şoför, kızgınlıkla homurdanarak, arkada oturan yolculara,

— Kabak tadı verdi bunlar da artık! dedi. Ne bu be!

— Dur bakalım ne yapacak? dedi arkadakiler.

Asım Baba, her birine, teker teker, her seferinde derisi çatlamış kocaman parmağını tükürükleyerek elindeki kâğıtlardan dağıttı. Sonra bir jandarma başçavuşu tavrı ile:

— Serbestsiniz! dedi.

Kravatlı, sinekkaydı tıraşlı, gençten biri vardı şoförün yanında oturan. Kolunu açık camdan uzatıp Asım Babanın dirseğine dokundu.

— Senin okuman yazman var mı baba?

— Yok, ne olmuş?

— Bu kâğıtta ne yazdığını biliyor musun?

— Bilmem.

— Yazılanlar doğru mu dersin?

Birdenbire dönüp otomobilin üstüne abanırcasına pencereden delikanlıya eğilerek dosdoğru baktı gözlerinin içine. Biraz çokça içeri eğilmiş olmalı ki, delikanlı ürküntüyle koltukta az geriye aldı kendini. Yaşlı adam, kolunun geniş bir hareketiyle kalabalığı gösterdi. Sanki hepsini birden kucaklamak istiyordu.

— Arkadaşlar yazdılar, biz de imzaladık. Ne yazmışlarsa doğru yazmışlardır. Ne diyorlarsa gerçektir.

Otomobil uzaklaşıp gitmişti. Kalabalık uğulduyordu.

Hepimiz 2500 kişiyiz. Ailelerimizle 10.000. Toplu Sözleşme Kanunu çıktı dediler. Biz de hak isteyecekmişiz. 3 sene evvel sözleşme yapıldı. Bize bir şey veren olmadı. Biz de 3 sene bekledik. Şimdi verin dedik. Bizim işverenimiz Şahap Kocatopçu imiş. Büyük adammış, zengin adammış. Ama sözleşme yapmak istemiyor. Hakkınız yok diyor. Mahkemeye gittik. Yargıtaya gittik, hakkınız var dediler. Ama adam olmaz diyor.

Asım Baba, boyuna, yapımı duran pırıl pırıl, lekesiz su bardaklarını, ince belli çay bardaklarını, buğulu beyaz ya da dağılgın duman rengindeki çiçek vazolarını, sululukları, menevişli çeşmibülbülleri düşünüyordu. Onun doğup büyüdüğü köydeki insanlar, çaylarını toprak kaplar, çinko kupalar içinde al şafaklar gibi ışıldayan rengini göremeden, bir kör gibi, yoğun bir gece karanlığını içercesine içerlerdi. Çamurlu dere suyunu da kalaysız bakır kaplarla kafatası gibi kemikleşmiş takır takır su kabaklarından ya da ağzı kırık toprak testilerden öğle sıcağında, çıplak yazının ortasında kupkuru boğazlarından aşağı lıkır lıkır akıtırlardı. Bütün cam bardaklar, pırıl pırıl, lekesiz su bardaklarıyla ince belli çay bardakları gelinlerin çeyizleri arasında konuklar için uzun yıllar saklanır, raflarda tozlanırdı. Hiçbiri onlara dokunamazdı. Çocuklar cam bardaklara ancak düşlerde kavuşurlar, kırık cam parçalarını elmas parçaları gibi sıkı sıkı saklarlardı incik cincikleri arasında... Onun için bu pırıl pırıl nesneleri, kıpkızıl cam hamuruna avurtlarını şişire şişire upuzun borulardan soluklarını, kırmızı balonlarını şişiren yaramaz çocukların sevinciyle habire üfürerek gerçekleştiren bu güçlü, yiğit insanlara saygıyla karışık bir sevgi beslerdi Asım Baba. Onun işi, kıpkızıl, biçimsiz bir hamur topağından vitrinlerdeki pırıl pırıl nesneleri yaratan insanlara cam kırığı yükleyip göndermekti. Çocukluğunun düşlerden koparılıp alınmış ışıltılı elmaslarını. Bu işi yorulmaksızın, sevinçle yapardı o yüzden. Çünkü bütün o pırıl pırıl nesnelerin yaratılmasında onun da emeği vardı. Vagonlara kürek kürek güneşin ışıl ışıl parlattığı cam kırıklarını doldururken hep uzaktaki köyünü, çocukluğunu, köyünün çocuklarını, düşlerine giren elmas parçacıklarını düşünür, cam kırıklarını küreleyişini hızlandırırdı. Ne kadar çok hızlı çalışırlarsa onca çok bardak, vazo, suluk yapılır; onca çok da çocuk sevinir, düşleri gerçekleşirdi. Vitrinlerdeki boy boy cam eşyayla hemşerilerine övündüğü çok olurdu.

— Na şuncacık cam kırıklarından, köyde çocukların topladığı incik cinciklerden yapıyoruz biz bu koca koca, ışıl ışıl camları. Bak bakalım, ama gözünü dört açarak bak ha, bir yerinde en küçük bir leke, küçücük bir ek yeri görebilir misin? Ya! diyerek böbürlenirdi.

Bir gün işçiler,

— İşi bırakıyoruz... dediler. Fırınları söndürdük. Sen de küreğini bırak elinden.

— Ne oldu ki?

— Soluğumuz tükendi Asım Baba! Yeterince gıda alamadığımız için eskisi gibi üfleyemiyoruz hamuru. Zar zor üflesek de bir bakıyorsun daha kalıba oturtamadan patlamış hamur. Hadi bu sefer al baştan. Her gün böyle bu. Eskisi kadar çok bardak yapamıyoruz. Bütün yurda yetecek kadar çok. Köydeki çocukların da eline verecek kadar çok.

Düşlerini gerçekleştirebilecek kadar çok. Patron da ekmeğimizi çoğaltmıyor işte. Söylüyoruz söylüyoruz dinlemiyor, soluğumuz tükendi artık diyoruz, anlamıyor. Gücümüzü tazelemiyor. Bardaklar çoğalsın istemiyor Asım Baba! Herkesin bardağı olsun istemiyor, anladın mı?

Topluca bıraktılar işyerini. Fabrikayı boşalttılar. Giriş çıkışı denetlemek için fabrikanın çevresiyle yollara, kapılara ak önlük giydirilmiş gözcüler diktiler. Gün geldi ekmek alacak paraları tükendi. İskelede balık tuttular. Pırıl pırıl, ışıl ışıl balıklar. Kadınları, çoluk çocuğu dağlara ebegümeci, labada toplamaya gönderdiler. Başlarına Asım Babayı kattılar. Çünkü o, denizden anlamazdı, olta tutmasını beceremezdi; ama dağlardaki otları tanırdı bir bir. Rüzgârını, kurdunu, kuşunu bilirdi.

Fabrikaya yeni işçiler getirileceği haber alınmıştı. Üç gündür ablukadaydı fabrika. Geceyarısı gelip çevresinde, kapılarında halka olmuşlar, çoluk çocuk, kadın, kız, ana, bacı kuşatmışlardı fabrikayı. Giriş çıkış yollarını da tutmuşlardı, ellerinde kazma, kürek sapları, inceli kalınlı sopalarla. Fabrikalarını başkalarına kaptırmayacaklardı. Kendileri gibi başka işçi kardeşlerinin de aldatılmasına göz yumamazlardı. Üç gündür polisle çatışıyorlar, kendilerini ve fabrikalarını savunuyorlardı. Arkadaşlarından kimisi polis kurşunuyla yaralanarak hastaneye kaldırılmış, kimisi yakalanarak polis ciplerine ite kaka bindirilip hapishaneyi boylamıştı.

Bugün de, polis arabasının hoparlöründen dağılmaları sertçe ihtar edildiği halde dağılmıyorlardı işte. Kol kola, birbirlerine sıkı sıkıya kenetlenmiş olarak duruyorlardı. Polis arabasının hoparlörü son defa konuştuğunu söyledikten sonra ara sokaklara gizlenmiş düzenli bir polis ordusu, işçiye son ve kesin darbeyi indirerek kalabalığı dağıtıp kuşatmayı kaldırmak üzere, üstlerine saldırdı. İşçiler de taş ve sopalarla savunmaya geçtiler. Üç gündür böyleydi bu. Dağılmıyorlardı. Dağılmayacaklardı da.

Asım Baba, aksak bacağıyla dövüşen bir topluluktan ötekine koşuyor, çocukların ve kadınların başında taş yetiştiriyordu dövüşenlere. Birden polisle boğaz boğaza gelmiş bir işçiyle karşılaştı. İşçinin gömleği boydan boya yırtılmış, güçlü pazuları çıkmıştı ortaya. İkisi de sokak çocukları gibi hırslı hırslı soluyarak kıyasıya dövüşüyordu. Ama polis, Şerif Usta’yı iyice kıstırmış, boğazına yapışmış sıkıyordu, boğacaktı neredeyse.

— Bırak onu! diye bağırarak polisin üstüne, arkadan eline geçirdiği iri bir kürekle atıldı Asım Baba.

— Onun soluğu bize gerekli. Çoluğumuzun çocuğumuzun mutluluğu için gerekli. Senin çocuğun için de gerekli o adam sersem!

Bu eski toprak adamının küreği sapından sıkıca kavrayıp havaya kaldırarak keskinlemesine arkadaşının kafasına, arkadan indirmek üzere olduğunu gören bir başka polis, çabucak silâhını çekip ateşledi. Asım Babanın elindeki kürek düştü. Cam küreye küreye ağzı iyice keskinleşen kürek, katı topraktan küçücük bir kesek koparıp az öteye fırlattı. Tabancanın patlamasıyla Şerif Ustayla polis birbirlerinden ayrılarak ayrı yönlere fırlayıp kaçmışlardı. Gık demeden olduğu yere çöktü yaşlı adam.

Gözlerini açtığında hastanedeydi. Doktor başucunda duruyor ve ona gülümsüyordu. Bacağının biri kütük gibiydi. Onu duymakta güçlük çekiyordu. Kan, damarlarında yorgun bir ılıklıkla akıyor, arada bir keskin bir sızıyla kasılıyordu. Doktor,

— Kurşunu çıkardık, dedi. Bacağın kurtuldu.

Yaşlı adam, acının elverdiğince gülümseyerek,

— Vah benim çilekeş topal bacağım... diye söylendi. Herkes de onu görür ne hikmetse!

Sonra heyecanla:

— Arkadaşlar nasıl, onlar ne oldu? diye sordu.

— Hepsi demir gibi, meraklanma sen. Direnmeye devam ediyorlar şu anda da. Her sabah uğrayıp yaralı arkadaşlara selâm bırakarak görevleri başına koşuyorlar.

Doktorun arkadaşları konusundaki yatıştırıcı sözleri yaşlı adamı rahatlatmıştı. Bunun üstüne genç doktor, kurnaz bir gülümsemeyle ak gömleğinin cebinden dörde katlı bir kâğıt çıkardı. Kâğıdı havada sallayarak,

— Hatırlıyor musun bunu? dedi. Dün sabah sen vermiştin bana. Hani otomobili durdurmuştun. Hatırladın mı? Ben o sırada daha önce yaralanan ve aniden komaya giren bir arkadaşınız için hastaneye yetişmeye çalışıyordum. Çok acele bir müdahale için, izinli olduğum halde, çağrılmıştım hastaneden.

O zaman hatırladı Asım Baba. Bu, otomobilde onunla konuşan sinekkaydı tıraşlı, boyunbağlı gençti. Ta kendisi.

— İçinde ne yazılı olduğunu bilmediğini söylemiştin dün sabah bana. Dinlemek ister misin?

Ve genç doktor, bildiriyi, tok bir sesle, tane tane okudu yaşlı adama.

... ve biz de greve başladık. Fabrika devletin malı, zararı devlete biniyor. Kocatopçu tıkır tıkır maaşını alıyor, zarar ettiği yok. Bize hak vermemek için neler yapmadı ki. En son haberimiz olmadan protokol imzalattı. Sonuçta gene bize bir şey vermedi. Üstümüze tabancalı adamlar geldi. İki arkadaşımız hastanede. Fabrika kapısına ekmek astılar, pencereden tulumba tatlısı gösterdiler, arkadaşlarımız hapishanede yattı.

Bugün 80 günü geçti, gene de hakkımızı istiyoruz. Dağlarda ebegümeci topluyoruz, labada topluyor, balık olursa oltayı alıp koşuyoruz. Evde fazla eşya vardı kilim, mintan, iskemle gibi. Onları da satıyoruz. Ölüm Allahın emri, ama bu adam bizimle masaya oturmalı, mahkeme kararına, Yargıtay kararına uymalı. Bu adamın hem devlete milyonlar zarar vermeye, hem de bizleri süründürmeye ne hakkı vardır.

Yaşlı adam, genç doktora, bütün bunları sanki onların kâğıdından okumuyormuş da, ona, greve gidişlerinin nedenini anlatan bir cam işçisiymişçesine sevgiyle, saygıyla baktı. Genç doktorun gözleri çakmak çakmak olmuştu. Sonsuz bir sevgiyle izliyordu yaşlı hastasını.

— Haklısın delikanlı! dedi yaşlı adam. Aynen böyle işte!

Doktorun sesinden dinlediği kendilerinin haklı sözleri, yatağa bağlı kalmanın, fırınların bir an önce ve yeniden ateşlenmesine çalışanların yanında olamamanın, buğulu beyaz, dağılgın duman rengindeki sululukların, menevişli çeşmibülbüllerin, pırıl pırıl, lekesiz cam bardakların yapımına başlayamamanın acısını çökertti yüreğine birden. Şimdi çok uzaklarda kalan köyündeki çocukların düşlerini gerçekleştirememiş olmanın utancı sardı benliğini. Artık savaş dışı kalmış yararsız bir adam oluşunun acı gerçeği gözlerini yaşarttı. Gözyaşlarını doktora göstermemek, amma da yufka yürekliymiş dedirtmemek, biraz da içine düştüğü karamsarlığı yenmek üzere pencereden yana başını döndürüp denize baktı, sonra da boynunu uzatıp gerilerde kalan ve yattığı yerden görünmeyen fabrikalarını aradı. Gökyüzünde, mutlu sabahlarında olduğu gibi, dağılgın bir duman kümeciği. Sevdiği cam sulukların rengindeki. Gök dümdüz ve maviydi. Denizse hafifçe çırpıntılı.

Doktor neler düşündüğünü anlarmışçasına,

— Üzülme, geçecek bütün bunlar! dedi. Bugün balık her günkünden daha iyi. Palamut akını başlamış.

Sonra bildiriye, kaldığı yerden, devam etti; aynı tok ses, koğuşta yankılanarak:

... Halbuki fabrikanın bir günlük zararını, bize zam diye verse mesele hallolur.

Yazarın notu:

İtalikle yazılan bölümler, 1966 yılındaki Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası grevinde İstanbul halkına dağıtılan ve halkı kendilerini desteklemeye çağıran “Grev Bildirisi”nden alınmıştır.

Dipnotlar

1- Bu yazının tarihi 1984’dür. 1997’ye kadar sözümde durdum. 1997’de bir tarih romanı olan IV. Murat ve Mirgün Bahçeleri adında bir roman yazdım. Amacım tarihsel gerçekliklerle günümüz gerçeklikleri arasındaki paralellikleri, baskı ve sömürü açısından –neden ve sonuçlarıyla– değişmezlikleri yakalamaktı. Bir de IV. Murat’ın kişiliği ile o günlerin İstanbul’u ve halkı ilgilendiriyordu beni. Onları su yüzüne çıkarmak istedim. Romanın daha çok gelir sağlayacağını ve daha geniş bir alana yayılacağını da biliyordum. Biraz da bunun için o romanı yazmaya giriştim. Yanılmadığımı, romanın bir yıl içinde, ikinci baskıya ulaşmasıyla daha iyi anladım.

2- Bir çeşit börek

3- Hurma tatlısı