Deniz
Bitti

Arif
Nacaroğlu

Arif Nacaroğlu

Deniz Bitti

Evrensel Basım Yayın - 204

© Evrensel Basım Yayın, 2002

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

ÖNSÖZ

Gazetede yazı yazmaya Aralık 1999’da başladım. Bu tarih ve takip eden günlerde yazı yazmanın bir iyi, bir kötü yanı vardı. İlk tohumları 12 Eylül darbesi ile atılan ve devamındaki sözde sivil yönetimlerce arttırılan, emeğe ve emekçilere, köylülere, aydınlara, doğaya, gençlere, yaşlılara, özetle uluslararası sermayenin nihai saldırısına karşı koyacağı, direneceği kesinlikle bilinen tüm ileri güçlere yapılan baskılar geçici bir sonuç sağlamıştı. Yılların kazanımları bir bir uluslararası sermayenin eline geçiyor, örgütsüz yığınlar muhalefetlerini kahve sohbetleriyle ortaya koyabiliyorlardı.

İçi boşaltılmış, sesleri kısılmış, satın alınmış üniversiteler topluma yol gösterme, fikir üretme sorumlulukları bir yana, neredeyse saldırıların bilimsel geçerliliğini ve gerekliliğini savunur duruma düşürülmüşlerdi.

Sendikaların birçoğu hak arayan değil, zam dilenen örgütlere dönüşmüşler, işçiyle patron arasında ama patrona daha yakın bir sendika tacirleri grubu sendikaları rehin almıştı.

Ancak bu kötü tablonun içinde ve karşısında bir de iyi yan vardı ve bu iyi yan zamanın önlenemez akışının zorunlu sonucunun ilk adımıydı.

Emekçi kitleler üretim güçlerini partileştirmiş, sağlam ve doğru duruşlarını gençliğin dinamizmi ile aynı çatıda birleştirmişlerdi. Daha da önemlisi artık, sadece meydanlarda davul, zurna eşliğinde zıplama seviyesini çoktan aşmışlar, hortumcular, kendisini ortak sanan uşaklar, maşalar ve onların politikalarının karşısında ciddi ve örgütlü bir mücadeleye başlamışlar ve çıtayı bilinçle ve sabırla yükseltiyorlardı.

İşte bu tablo içerisinde, Aralık 1999 ve Haziran 2002 tarihleri arasında yaklaşık 2,5 yıl içerisinde yazdığım yazılarda, tüm Evrensel yazarları gibi, hem kötü tabloyu eşelemeyi, onun gizli, kapaklı köşelerini ortaya koymayı, hem de “Ne yapılmalı?” sorusuna kendimce yanıtlar üretmeyi hedeflemiştim.

Şimdi bu yazılardan seçtiklerimi, Aziz Nesin ustanın uyarısına rağmen, bu kitapta topladım. Şöyle diyordu Nesin usta “Merhaba” isimli kitabına yazdığı Sonsöz’de.

“Bir gazete yazısı, ne denli edebiyat değilse, o denli iyi bir gazete yazısıdır. Başka bir deyişle, bir yazı ne denli çok güncelse, güncel olayların ayrıntılarına ne denli girmişse, o denli iyi bir gazete yazısıdır ve gazete yazısı olarak etkisi çoktur. Buna karşılık kitaplık ve kalıcılık değeri de o denli azdır. Gazete yazısı, günü gününe etkisi olan, yayımlanmasının üstünden zaman geçtikçe de etkisini yitiren bir yazıdır.”

Seçtiğim yazıları iyi gazete yazısı, ya da iyi kitap olma özelliklerini düşünmeden, gelecekte okuyanları güldürecek, iyi bir mizah kitabı üretme kaygısı ve titizliğiyle seçmeye çalıştım ve yazılış tarihlerini önemsemeden sıraladım.

Bizim beceremediğimizi başarmış, sömürü düzenine son vermiş gelecek kuşaklar, dedelerinin nelerle uğraştıklarını okuyup güleceklerdir umarım.

Arif Nacaroğlu
22 Haziran 2002

ÖLÜ İMDAT

Çocukluğumun Fatih’i, İstanbul’un en güzel semtlerinden biri idi. Çarşamba’dan Draman’a, oradan Balat’a inen daracık yokuşlar bize geniş, sonsuz alanlar gibi gelirdi. Televizyon, bilgisayar gibi iki boyutlu sanal derinlikler henüz beyinleri oyalamaya, yıkamaya başlamamış oldukları için, zamanımızın çoğunu sokakta, yeni muzırlıklar üretmek ve tezgahlamak için geçirirdik. Kızanları kızdırmak, bağıranları bağırttırmak en çok zevk aldığımız oyunlarımızın başında gelirdi. Yorgo Amca’nın yumurtalarını yürütmek için çete kurup, planlar yaparak yükselttiğimiz heyecanımızı, Despina Abla’nın çöreklerini mideye indirerek yatıştırmak, günün normal olaylarındandı.

Hepimizin bir de, sonradan konmuş özel adı vardı. Bu özel adlar bazen çok büyük uğraşlar ve hakedişlerle alınmış olduğu gibi, bazen de sadece basit bir olayla aniden üzerimize yapıştırılmış olabiliyordu. Cesur Ali, Cılız Aleksi, Çılgın Aliki yoğun çabalarla alınmış ön adlardı. Uzun Haluk, Şişko Nuri, Ölü İmdat ise isimlerini fazla çaba harcamadan elde etmişlerdi.

Bunların içinde en ilginç olanı Ölü İmdat’tı. İmdat garip bir çocuktu. Ölülüğü, her konuda itiraz edip, işi kavgaya kadar götürmesi ve günde iki, üç defa sopa yemesine rağmen, bizim duymaktan bile utandığımız küfürleri ısrarla ve cesaretle söylemesi yüzünden değil, ne zaman bir gelin arabasının yolu kesilip bahşiş koparılsa, bu bahşişi ele geçirip, avucunu kilitledikten sonra ölü gibi yere yatmasındandı. Bir kere parayı kapıp avucunu kapatınca açmak mümkün değildi. Cesur’un ısırması, Şişko’nun tekmelemesi bile fayda etmez, Ölü elini açmazdı. Sonradan, Ölü’nün aslında sara hastası olduğunu ve soğan koklatılınca elini açacağı tiyosunu Baki Abi’den aldık da paylaşım sorununu bir nebze çözmüş olduk. Ama Ölü’nün, niçin parayı kapınca sara nöbetine tutulduğuna bir türlü akıl erdiremedik. Zaten fazla da düşünmedik doğrusu. Nasıl olsa paylaşım sorunu bir baş kuru soğanla çözülmüştü.

Yıllar geçti. Cılız Aleksi’ler şişmanladı. Uzun Haluk kamburlaştı, kısaldı. Çılgın Aliki çoktan dört çocuk annesi olup siyah elbisesini giydi. Sadece Ölü İmdat’ın ne olduğunu bilmiyorum. Ondan uzun yıllardır haber alamıyorum.

Ama dün gece televizyonda haberleri izlerken içime bir umut doğdu. Koyu elbiseli, ciddi bakışlı işadamlarımız bir salona doluşmuşlardı. İçlerinden en saygını, Türkiye’nin son on beş yılda 200 milyar doları bulan dış borcunun kimlerin cebine gittiğini bilmediklerini, kendilerinin sadece üçün birini aldıklarını kızgınlıkla itiraf ediyordu. Diğerleri de, ‘Üçün diğer ikisini de isteriz’ dercesine çılgınca alkışlıyorlardı. Dikkat ettim hepsinin avuçları sıkı sıkı kapalıydı, kilitlenmişlerdi. Söz alan devletliler, ‘Üçün biri ile idare edin, üçün ikisi çoktan geri gitti bile’ diye seslerini yükseltiyorlar, bu üçün çoktan paylaşıldığını ve bu paylaşımda işçilere, emekçilere, köylülere, çalışanlara üçün geri ödenmesi görevinin kaldığını ima ediyorlardı. Sanki hepsi Ölü İmdat’tı. Parayı kapıp sara nöbetine tutulmuşlardı.

Ancak artık tedaviyi biliyoruz. 1 Mayıs’ta hepimiz meydanlarda olacağız. Bu sara numarası yapan Ölü İmdat’lar, kendiliklerinden avuçlarını açmazlar. Onlara kuru soğan koklatacağız.

27 Nisan 2002

FIRDÖNDÜ

Çocukluğumuzun karlı yılbaşı gecelerinde vazgeçemediğimiz iki oyun vardı: Tombala ve Fırdöndü. Uzun uğraşlarla hazırlanan, bekledikçe lezzetlenen tavuğu iki dakikada halledip, gecenin gözdesi zeytinyağlı barbunyayı ve ceviz altında kaybolmuş kabak tatlısını mideye indirmek gecenin temel eylemi olurdu. Yediklerimizin ağırlığıyla göz kapaklarımızı kontrol edemez duruma geldiğimizde içimizden biri son bir gayretle tombala oynamayı teklif eder, teklif salt çoğunlukla kabul edilir ve taşlar çekilmeye başlanırdı. Çinkolar, yalancı çinkolar, itirazlı, hileli tombalaların ardından, zaten tüm sermayeyi babamız önceden dağıttığından kazanan hep biz olurduk. Kazanamasak bile en azından kaybetmezdik.

O yıllarda televizyon henüz günlerimize, gecelerimize, tuvaletimize, yatağımıza, evimize girememişti. Geceler şimdikinden iki, üç kat daha uzun olurdu. Gece uzadıkça, tombalanın son numaraları sokaktan geçen bozacıyı kıskandırırcasına sündürüldükçe, sabırlar kısalır, kıpırdanmalar, homurdanmalar başlardı. Ve her zaman olduğu gibi sıra fırdöndüye gelirdi.

Sonradan plastikleri, naylonları, camları çıktı ise de o zamanların fırdöndüleri sarı metalden olurdu. Bir ağırlıkları vardı. Fiziğin en temel kuralından aldığı hızla, kesmeşeker kadar büyüklüğüne aldırmadan, sivri burnunun ucunda dünyadan hızlı dönerdi. Bir yandan da önümüzdeki beş kuruşluk bakır paralardan oluşan yığını gözlerdi. Dönmekten yorulduğunda, fazla kaçan alkolün cesaretiyle gecenin geç saatinde evine doğru yalpalarken son anda aklını kullanıp kapıya ulaşmadan yere yıkılan akşamcı gibi sendeler ve altı kenarından birinin üzerine yıkılıverirdi. Önemli olan üstte kalan yanı idi. Bir al, bir koy, iki al, iki koy kimsenin fazla üzülmediği, kabul edilebilir sonuçlardı. Ama her kez en çok fırdöndünün “birer koyun” kenarından hoşlanırdı. Ortadaki para birden büyür, tüm oyuncuları “hepsini al” kenarının heyecanı ve hayali sarardı.

Şimdi yıllar geçti. Artık o, kimsenin sokakta kalmadığından emin olarak yatağımıza girip, tüm dekoru hayalimizde tasarlanan radyo tiyatrosunu dinlediğimiz, sıcak, uzun kış gecelerinin yerini, kanaldan kanala atlarken bir şey anlamadan geçen kısa akşamlar aldı. Artık tombala izlemek tombala oynamaya tercih ediliyor. Oyunlar da dostluklar gibi sanallaştı.

Tek değişmeyen, fırdöndü. Eskinin sarı, ağır, hızlı fırdöndüsü şimdi plastikleşmiş, çoğalmış. Ekserisi iki ayaklı. Kimi hiç yerinden kalkmadığından ayaklı mı saplı mı hiç belli değil. Ama hepsi dönmeye hazır. Az olmaları önemlerini arttırmış. Hepsi cam ekranların loş köşelerinde, boyalı sayfaların gri satırlarında iyi kötü bir köşe bulmuşlar. Her gece evimizdeler. Burunları yerde, uçları döndürenlerinin elinde.

Hepsi hileli, hepsi iki kenarlı: Bizim için “birer koyun”, patronları için “hepsini al”.

19 Ocak 2002

CEPÇİ

Çocukluk yıllarımızda mahalle aralarına panayırlar kurulurdu. Bayramlarda, tatillerde en büyük eğlencemiz, birkaç kuruş harçlığımızla bu panayırlara gitmekti. Dönme dolaplara binmek, demir büken Herkül’ü izlemek için tüm harçlığımızı feda edebilirdik. Belden aşağısı deriden yapılmış balık kuyruğu geçirilip, içi su dolu cam kutuya sokulmuş, boğulmamak için ara sıra kafasını dışarı çıkarıp derin nefes alan ve kuzey buz denizinden yakalandığı söylenen güzel Aysel’i alkışlamak fazladan bir masraf demekti. İp üzerinde yürüyen, koşan, bisiklete binen cambaz Ünal’ın en büyük numarası iki ayağına su dolu kovalar bağlayıp denge çubuğu kullanmadan ipte yürümesiydi. Beş metre yükseklikte gerilmiş tel, bir metrelik boyumuza çok yüksek gelirdi. Cambaz Ünal, heyecanı arttırdıkça, ölüme daha da yaklaştıkça nefesler tutulur ama gözler asla kırpılmazdı. Çocuk aklımızla hiçbirimiz, cambaz Ünal’ın düşme anını kaçırmak istemezdik. Hele ağzına benzin doldurup ateşleyen ve ateş yutan canavar olarak ün yapan Ejderha Kazım’ın sadece geçinebilmek, bir dilim ekmek yiyebilmek için canını tehlikeye attığını çok sonra, ancak gençlik yıllarımızda algılayabildik. Yaşlanınca telden düşüp ölen cambaz Ünal’ın, artık suyun içinde daha uzun süre kalamadığı için Deniz Kızı’ndan kapı görevliliğine geçen güzel Aysel’in, tüm gücünü alkole verdiği için artık teli bile bükemeyen Herkül’ün, “Acaba bir gün biz de onun gibi Ejderha olabilir miyiz?” diye hayranlıkla izlediğimiz ama saçları yandığı için mesleğini bırakan Kazım’ın, sadece bir dilim ekmek ve özgür yaşamak için çabalıyor olduklarının çok sonra farkına varabildik.

Panayırlara çocuklar kadar büyükler de meraklıydı. Babam sürekli cüzdanını yoklar, “Aman çocuklar dikkat edin, buralarda cepçiler olur. Siz cambaz Ünal’ı, Ejderha Kazım’ı ağzınız açık izlerken onlar çaktırmadan cebinizdeki cüzdanı götürürler de ruhunuz duymaz. Hele heyecanın yükseldiği, kalabalığın gösteriye daldığı anlar onlar için bulunmaz fırsattır” diye bize ayak üstü dersler verirdi.

Cebimizde beş, on kuruş olduğu için babamın söyledikleri bize anlamsız gelirdi.

Son bir haftadır ülkemizde yaratılan vahşeti yaşayınca aklıma çocukluk yıllarımda aldığım bu ilk ders geldi.

Önce gençlerimizi olur olmaz suçlamalarla dört duvar arasına doldurduk. Hem de borsada zengin olmayı, büyüyünce banka soymayı, ünlü bir holding gazetesinde, televizyonunda köşe kapıp binlerce dolar maaşı cebe atmayı değil, Ayselleri, Kazımları, Ünalları kurtarmayı hedefleyen gençlerimizi. Sonra onları içine kapattığımız dört duvar arasında egemenlik kurmakla suçladık. Ülkelerin haberleşme sistemlerinin bile elektronik yöntemlerle felç edilebildiği bu çağda kendi verdiğimiz telefonları kullanıyor olmakla suçladık. Islah olarak düşüncelerinden vazgeçmeleri; banka soymak, borsada oynamak gibi daha tehlikesiz ulvi hedeflere yönelmeleri için onları tek başlarına dört duvar arasına sıkıştırmak istedik. Ve en sonunda gösterinin en heyecanlı anını organize ettik. Onların ölmelerine, yanmalarına karar verdik. Ağzımız açık olanları seyrettik.

Aynı saatlerde IMF bütçesi onaylandı. Aynı saatlerde sefalet ücreti kabul edildi.

Cepçiler işbaşındaydı. Babamızdan aldığımız ilk ders boşa gitti.

23 Aralık 2000

TÜKÜRÜK

Yeni yıl beklendiği gibi yeni vergi ve zamlarla başladı. Ülkemiz, son on yılda yatırıma harcadığı paranın altı katını, içeriden ve dışarıdan aldığı borçların sadece faizi için ödedi. Ülkemizin yöneticileri yeni yılda da ödeyecekleri borçları ve faizlerini ne yapıp edip dar gelirlilerin sırtına yüklemenin hesaplarını yaptılar. Tüm insanlarımızın birlikte ortaya çıkardıkları artı değerler, yeraltı zenginliklerimiz, sevgilerimiz, umutlarımız, insanlığımız hep bu borçların ve faizlerinin ödenmesine harcandı. Bu borçları ödeyebilmek için birbirimizin gırtlağına sarılmamız istendi. Bu borçları ödeyebilmek için sokaklarda birbirimize saldırdık, kırmızı ışıkta geçenden dayak yedik, “Ne bakıyorsun teres” diyen üstümüze çullandı. Biz canla başla borcumuzu ödemeye çalışırken, bizden daha hızlı yeni borçlar alıp cebe atanlara sesimizi yükselttiğimiz için düzen bozucu, sakıncalı ilan edildik.

Yeni yılda borcumuzu ve faizini ödeyebilmek için yine canla başla çalışacağız. Daha çok vergi, daha çok ceza vereceğiz. “Gözünün üstünde kaşın var” diyen basacak cezayı.

Aldığın yük, yaktığın mazot parasını kurtarmadığı için fazla yük alan kamyon şoförü. Sen asgari ücretin yedi katı cezanı ödeyebilmek için gerekirse kamyonunu vereceksin. Yeter ki şu borcumuzu ödeyelim.

Günlerce siftah yapmadan dükkan kapatan küçük esnaf, yazar kasanı geri vermen yetmez. Dükkanını köküyle versen yine yetmez. Daha fazlasını vereceksin. Yeter ki şu borcumuzu ödeyelim.

Asgari ücretli. Sen yıl sonunda ne kadar vergi ödeyebileceğine kendi karar veren muteber işadamına bakma. Sen üç kuruşluk sefalet ücretinden beş kuruşluk vergini, faturanı, cezanı, harcını, ödeyeceksin. Ödeyeceksin ki, borcu verenin cebine çoktan kat kat girmiş olan borç tekrar tekrar ödensin. Ödensin ki yenileri alınsın. Alınsın ki geçimlerini bu yolla sağlayıp ev geçindirenler mağdur olmasın.

Günlerce iş bulamadığın için çoluk çocuk aç yaşayan işsiz, bit pazarından aldığın paltoyu üçüncü kez ters yüz ederek, temsil ettiğin devletin onurunu kurtarmaya çalışan memur, eğitim olanağın elinden alındığı için tuttuğun takımın başarısı ile avunmaya çalışan genç. Senin için de bir ceza düşünülmüş. Vitrinlerini nefis yemeklerin, tatlıların süslediği dükkanların önünden geçerken gördüklerin, kokladıkların, düşündüklerin koşullu refleksle, tükürük bezlerini çalıştıracak. Yutamayacak kadar çok tükürüğün olunca, aksırık gibi, öksürük gibi tüküreceksin. Ceza hazır. Hayatında bir arada göremediğin kadar çok; üç asgari ücret.

Ama korkma. İşte sadece bu cezadan kurtulabilmenin bir yolu var. Yukarı tükürsen bıyık. Tükürük geri gelip suratına yapışacak. Aşağı tükürsen sakal. Cezayı ödersin. Etrafına bakacaksın. Şöyle çelimsiz, “Yağmur yağdı, yarabbi şükür” diyecek birilerini gözüne kestireceksin. Yapıştıracaksın suratlarına okkalı tükürüğünü. Onlar alışıktırlar, şikayetçi olmazlar. Cezası da yok.

Kimin suratına tüküreceğini sen benden daha iyi bilirsin.

6 Ocak 2001

SUÇ

Kutsal kitaplara göre insanlık suç ile varoldu. Cennette yaşayan Adem ile Havva, melekleri ölümsüzleştiren yasak ağacın meyvelerini yediler. Tanrı, baş eğmezliğin cezası olarak ikisini de cennetten kovdu ve şeytan gibi yeryüzüne attı. Tanrı neden bu ağacın meyvesinin yenmesini yasaklamıştı hiç bilinmez ama bu suç işlenmeseydi bugün insanlık varolmayacaktı.

İnsanlığın uygarlık yolunda verdiği çabalar süresince güçlü olanlar, yönetenler kendi suç tanımlarını yaptılar. Kurdukları düzenle çelişen, özel çıkarlarına engel olan eylemleri, düşünceleri suç olarak tanımladılar. Sofist görüşlere karşı çıkan, insanları yaşamın amaçları üzerine düşündürmeye çalışan 70 yaşındaki Sokrat, gençliği baştan çıkarmak ve düzeni bozmak suçlamasıyla zehir içerek idama mahkum edildiğinde suçlu muydu? Yaşamı boyunca bilimi savunan, gerçeklerin ancak bilim ve felsefenin ışığında ele alınabileceğini ileri süren ve bu yüzden dinsizlikle suçlanarak büyük şenliklerle yakılan ancak asla af dilemeyen Bruno gerçekten suçlu muydu? Yaşadığı çağın eski inanışlarına ve tutucu güçlerine karşı çıkan ve ceza olarak yaşamını bir evde hapis geçiren Galile suçlu muydu?

Evet hepsi suçluydu. Hem de her şeyden daha önemli bir suç işlemişlerdi. Çünkü hepsi, dönemlerinde süre giden çarpıklıklara karşı duyarlıydılar. Başkaldırıyorlardı. İnsanlık için, sonucuna katlanmayı göze alarak, canları pahasına bu suçları işlemişlerdi. Oysa, tüm toplumu kendi çıkarları için kandıranların, çirkin, kirli tezgahlarının bozulmaması için kanunlar yapanların, Sokrat’a zehir içirenlerin, Bruno’yu diri diri yakanların hiç suçu yoktu.

Geçen yüzlerce yıl içinde insanlar daha da uygarlaştılar (!). Olaylar değişti ama ana fikir hiç değişmedi. Ülkeyi soyanlar, soygundan pay dağıtanlar, halkın birikimlerini ortaklarıyla birlikte cebe atanlar, “Aman bu talan uyumu bozulmasın” diye birbirlerinin suçsuzluklarını kanıtlayanlar hep suçsuz; üç beş kuruş maaşla ev geçindirmeye çalışanlar, hastane kapılarında ölenler, işsiz gençler, insanca yaşam isteyenler ve bunları yazıp, söyleyenler hep bozguncu, hep suçlu oldular.

“Halk yasalarla yönetilir ve cezalarla yola getirilmek istenirse, onlar kendilerini cezalardan kurtarmaya çalışacaklar ama hiç utanç duymayacaklardır. Onlar erdemle yönetilir ve terbiye ile yola getirilmek istenirse, utanç duyacaklar ve böylece iyi olmaya çalışacaklardır.” diyen Konfüçyüs, 2500 yıl önce bugünün dünyasını görmemiş mi?

Zaman geçecek. Uygarlık gelişecek. Bugünün suçluları, Adem gibi, Sokrat gibi, Galile gibi tarihteki yerlerini alacaklar. Ama suçsuzlar. Onları kimse anımsamayacak.

10 Haziran 2000

BAKİ KALIR

Bugüne kadar yazdığım tüm yazılarımda, insanlarımızı uyutmak için şişirilmiş haberlere, oyunun bir parçası olmamak için ilgisiz kalmaya çalıştım. Geçen haftaki yazımda bile, ceviz kabuğunu doldurmayacak olayları abartarak büyük sorunlarımızı gündemden düşürmeye, saklamaya çalışan pazarlamacı basını eleştirdim. Ama, geçtiğimiz hafta içinde olan bir olay hakkında birkaç satır yazmazsam hiç rahat edemeyeceğim. Üstelik amaçlarına araç olduğumu bile bile.

Profesör Doktor Ressam Adnan Çoker hoca ile en popüler zanatçımız arasındaki tartışmadan söz ediyorum. Son beş altı akşam değişik televizyon kanallarında değişik zamanlarda, değişik kişilerin yorumlarını izliyoruz. Yok üniversite profesörleri kendilerine “....baki kalır” dendiği için imza topluyorlar, yok öğretim elemanları örgütleri demeçler veriyorlar. Adnan Çoker’i haklı bulanlar, Hülya Avşar’ı haklı bulanlar anketlerde boy gösteriyor.

İşin “..baki kalır” kısmı beni de ilgilendirdiğinden dayanamadım, yazıyorum.

Ben bu olayda kesinlikle Adnan Çoker hocayı haksız buluyorum. Hem haksız, hem münasebetsiz.

Be hey hoca! Sen neyine güvenerek son yirmi yılda ülkenin yetiştirdiği en zanatçı hanım kızımıza kafa tutuyorsun!

Sen 40 yıl boyunca üç kuruş öğretim üyesi maaşıyla yaşam savaşı veren profesör emeklisi; sen yıllarca enayi gibi gece gündüz çalışıp binlerce öğrenci yetiştiren saf; sen bir holdingde danışmanlık ayarlayıp zengin sofralarına meze bile olmayı başaramamış beceriksiz; sen 40 yılın birikimini beyninde yoğurup beyaz beze aktarmaktan başka bir şey yapmayan tembel; sen kalçanı, bacaklarını bile sallamayı beceremeyen profesör emeklisi. Sen neyine güvenerek, daha 15 yaşındayken iri amcaların zanatçı yaptığı, her çevirdiği filmle daha da zanatçı, her söylediği şarkı ile daha daha zanatçı olup parsayı götüren, her akşam milyonlarca yoksulumuza ninniler söyleyen acar kızımıza hem de, bir gram etini görüntüleyip amirlerinden aferin, patronlarından prim alma savaşı veren gazetecilerin önünde, kafa tutuyorsun. Sen ne diye, 15 yılda memurluktan medya ve banka patronluğuna yükselmeyi becermiş, Özal dönemi anaforundan sebeplenmiş genç yeteneklerimize karşı çıkıyorsun. Sen bilmez misin ki, bu ülkede cehaleti gitmiş baki kalanlar, cehaleti bile gitmemiş baki kalanlara kafa tutamaz.

İşte sonun böyle olur. Oh olsun sana. Taş olacaksın. Hem de öyle bir taş ki torunlarımızın torunları taşlaşmış senin önünde şapka çıkaracaklar.

28 Ekim 2000

KULAK

Sanatçı ile seyirciyi yüz yüze getiren, onları aynı ailenin bireyleriymişcesine yakınlaştıran tiyatro, ne yazık ki ülkemizde yeterli ilgiyi görememekte. Buna rağmen, zaman zaman geriye gidişler yaşasa da İstanbul Şehir Tiyatroları, geniş ve kaliteli oyuncu kadrosu ile bu sanat dalı adına üzerine düşeni fazlası ile yaptı ve yapmakta.

Sanırım yedi, sekiz yıl önce idi. Belki daha önce. Yıllarını bu tiyatroya vermiş dayılarım ve teyzem aracılığı ile sürekli kapalı gişe oynayan “Lüküs Hayat” operetini izlemek için, Harbiye tiyatro salonunun iyi bir yerinden bilet bulabilmiştik. Oyunun başlamasından on dakika önce yerimizi aldık. Kızımın uyarısı ile tam önümüzdeki koltukta Kemal Sunal ve eşinin oturduğunu fark ettik. Eğilse, kulağına bir şeyler söyleyecek kadar yakın olan kızım çok sevinmişti. “Hem oyunu, hem Kemal Sunal’ı izler, çift güleriz” diye düşünüyordu. Oyun başladı. Suna Pekuysal, Zihni Göktay gibi ustalar ve kalfalar, çıraklar oyunu renklendirdikçe, izleyenler gülme krizlerine tutuluyorlardı. Salonda sadece iki kişi gülmüyordu. Kemal Sunal ve kızım. Sunal, sınıfta öğretmenini izleyen ve her saniyeyi öğrenmek için kullanan çalışkan öğrenci gibi ustaları izliyordu. Kafasına notlar alıyordu. Ustalığın üst sınırı yoktu onun için. Kızım da oyunu unutmuş, sabırla, dişlerini göstererek güleceği anı kaçırmamak için gözünü kırpmadan onu izliyordu. Ara verildi. O, yerinden hiç kalkmadı. Teneffüsü, derste öğrendiklerini hazmetmekle geçirdi. O, filmlerinde işini yapıyordu. İşini iyi yapıyordu.

Ölümünün ardından hemen herkes onun için bir şeyler söyledi ve söylemeye devam ediyor. Kızımla, bu anımızı tekrar anımsarken, bu köşeyi zevkle paylaştığım sevgili Erdal hocanın etkisinde fazla kalmış olacak, “baba”, dedi, “Kemal Sunal’ı hangi hayvana benzetebiliriz?. Düşündüm. Aslan, kaplan, dinazor filan desem kolay yanıt olacak. “Bence o en çok fareye benziyordu” deyiverdim. Kızdı, karşı çıktı. “Bak kızım” dedim. “Fare kemirgen bir hayvandır. En çok da sert olan şeyleri kemirmeyi sever. Anadolu’da çok bilinen bir olaydır. Gece uyurken, fare insanın kulağını kemirerek yer. Ama acıtıp, uyandırmamak için de üfleyerek yer. Bütün kulak gider de, insan uyanmaz. Kulağın gittiğini ancak sabah aynaya baktığında anlarsın. 12 Eylül darbesinin ardından tüm haklı sesler baskı altına alındığında o, darbecilerin kulaklarını filmlerinde üfleye üfleye yedi de, bu işe darbeciler bile katıla katıla güldü. Kulaklarının gittiklerini hâlâ anlayamadılar. O, filmlerinde, bu düzenin tüm pisliklerini teşhir edip, bu pislikleri üreten politikacıların kulaklarını kıtır kıtır yedi de şimdi hepsi takma kulakla dolaşıyor. O, filmlerinde, sanatçı taklidi yapan oyuncunun, ölümünden kâr elde etmeye çalışan televizyoncunun, ciddi bürokrat taklidi yapan soytarının, Amerikancı salon solcusunun, mafya milliyetçisinin, refahını işçisinin emeğinden çıkaran patron bozuntusunun kulaklarını kemire kemire, üfleye üfleye yedi.”

Cenazesinde, durumlarının farkına varamamış ne çok kulaksız vardı.

8 Temmuz 2000

TUVALET KAĞIDI

Gündemin bu kadar yoğun ve kirli olduğu bir dönemde “ne yazsam acaba” diye düşünürken odama arkadaşım daldı. Ne zaman gelse, garip garip konuşur, zor sorular sorup beni sıkıntıya sokar. “Meşgulüm, sonra gel” dememe fırsat bırakmadan atıldı.

“Bak sana iki şey söyleyip, bir soru soracağım.”

“Eyvah, yandık yine” diye düşünmeme bile aldırmadan başladı konuşmaya.

— Serpil Kurtay’ın “maşalar kötü de paşalar temiz mi?” yazı dizisini okudun mu’

Yanıtlamamı beklemeden konuşmasını sürdürdü.

— Dönen dolapları, kirli işbirliklerini, vatan, millet, sakarya edebiyatıyla milyar dolarların cebe indirildiği, hortumlanıp yurtdışındaki bankalara aktarıldığını okudukça şaşıranlara, şaşıyorum. Son yirmi yılda ne olduysa hepsi planlanarak oldu. Sonuca bakınca sebep ortaya çıkıyor. Bugünkü manzara ne. Emperyalist saldırganlar için ülke dikensiz gül bahçesine çevrilmiş. Bugün, bölgede emirler yağdırıp, geçim sıkıntısı içindeki beş bin polisle korunan, ABD’nin bir buçukuncu adamı, nükleer tüccar Çeni ülkemizi ziyaret ettiğinde karşı çıkabileceği, direneceği düşünülen yurtseverler 20 yıl önce tespit edilmiş. Duvara yazı yazdıkları için asılmaktan kurtulanlar, zindanlarda çürütülmüşler. Dürüst seslerin, sivri kalemlerin satın alınamayanları, faili meçhul cinayetlere kurban edilmiş. Şimdi son model mersedesler ile kağıt toplayan çocukların dev arabaları aynı caddelerde dolaşıyor. 60 milyon insan yoksullukla boğuşarak, birkaç bin kişinin mutluluğu ve açgözlülüğü için çaba harcıyor. “Ne yaptıksa bu ülke için yaptık” diyenlerin yarattıkları ülke bu durumda.

“Sel olup akmaya hazır gençleri, işçileri unutuyorsun. Ama neyse. Şimdi zamanım yok. Diyelim ki haklısın. Diğer konu ne?”

— Biliyorsun birileri YÖK yasasında değişiklikler yapmaya çalışıyor. Artık profesör maaşları, yoksul öğrencilerin harçlıklarından, üniversitelere yapılacak bağışlardan karşılanacak. Bu birileri, hocaların maaşına zam da yaptı. Profesörler 450, birinci derece doçentler 240 milyon zam aldılar. İkinci derece doçentlere bir şey yok. Yardımcı doçentler, asistanlar, idari görevliler havalarını aldılar. Neden’ Çünkü hak ettiniz. En çok konuşması gereken sizler sustunuz. Susmanızın ödülü bu. Diğerleri, “Dur bakalım n’olecek’ diye bekleşiyorlar. Bu gidişle yerli sermaye de avucunu yalayacak. Üniversitelerimizin işe yarayanları ya çokuluslu sermayenin araştırma bölümleri olacak, ya da “Bana yaramıyorsa ona da yaramasın mantığı ile çökertilecek, kısırlaştırılacak. Siz de oturup, ek ders, yaz okulu, gece okulu, paralı eğitim, nema hesabı yapıp oturacaksınız.

“İki konuyu anladık, şu sorunu sor da artık git” diye çıkışınca, güldü.

— İnsanlık, son iki yüz yıl içerisinde inanılmaz buluşlar yaptı. Beş, on bin yıl sonra bugüne bakan tarihçiler, binlerce yıl uyuyan insanlığın bu kadar buluşu iki yüz yıla sığdırmalarını eminim uzaylılara bağlayacaklar.

“İyi de söyle bakalım bu buluşların en önemlisi sence ne”

Elektriğin icadı, atomun parçalanması, genetik yapının çözümlenmesi, uzaya gidilmesi gibi kendimce önemli saydıklarımdan birini seçmeye çalışmamı beklemeden atıldı.

— Tuvalet kağıdı! En önemli buluş tuvalet kağıdı. Kendi pisliğini avuçlamadan temizleyebilmek az şey değil. Ne derdi usta Nâzım yaşasaydı. Tuvalet kağıdı, tuvalet kağıdı olmazdan önce, ulu bir çınardı Toros tepelerinde.

Ya da ince bir kavak, kavak dizilerinde.

Ve gitti. O konuşurken ben de yazmışım.

23 Mart 2002

YOKOLUŞ

Evrim tarihi, bilinen veya bilinmeyen nedenler sonucu oluşmuş birçok varoluş ve yokoluşun izlerini taşır. İrili, ufaklı, memeli, memesiz, tek hücreli, çok hücreli çeşitli canlı türleri, yaşam süreci içerisinde zaman zaman yer almış ve kimi bugüne kadar ulaşabilmiş kimisi de çoktan yokolup gitmiştir. Yokoluşun nedeni çoğunlukla doğa olayları olmuş, ancak bazı türler de birbirleri ile girdikleri varolma savaşları sonucunda yok olmuşlardır. Yaşadığı bilinen bazı türlerin yokoluşları ise oldukça dramatik ve halen tartışmaya açıktır.

Yaklaşık 65 milyon yıl önce yeryüzünden aniden yokolan dinozorların yokoluş nedeni de halen tartışılan ve henüz ciddi bir gerekçe bulunamamış bir soru olarak durmakta idi. Bazı senaryolara göre dinozorların yokolmasına dünyamıza çarpan dev bir göktaşı neden olmuştu. Göktaşının kaldırdığı toz bulutu gökyüzünü kaplamış ve güneş ışınları dünyamıza ulaşamadığı için yeryüzü soğumuş ve dinozorlar da ışıksız, soğuk bir ortamda yokolmuşlardı.

Ancak geçtiğimiz günlerde, ciddi olduğuna inandığım yeni bir dinozor yokoluş senaryosu radyolarda yayınlandı. Sanırım bir Japon bilim adamı, dinozorların yokoluşu ile ilgili akla en yakın gelen senaryoyu yazmış. Bilim adamına göre dev dinozorlar günde yüzlerce kilo besin tüketirlermiş. Bütün gün yiyip içip yan gelip yatan, fırtınalara, doğal felaketlere, diğer yaratıklar arasındaki sosyal felaketlere duyarsız kalan, onların varlıklarını sadece acıktıklarında anımsayan, kendi aralarında itişip kakışan bu iri yaratıklar, yediklerini sindirirken ortaya çıkıp bağırsaklarında azgın boğalar gibi dönüp duran gazlarını büyük bir gürültü ile havaya salarlarmış. Serbest kalan metan gazı, komşu metan gazlarıyla sinsice birleşip atmosferin üst tabakalarını kaplayınca korkulan olmuş. Meydana gelen sera etkisi ile dünyanın iklimi değişmiş. Hiç bir şeyin farkında olmadan, ne bulurlarsa yemeye ve gaz üretmeye devam eden dinozorlar, gaz sala sala yok olmuşlar. Tabii daha az gaz salanlar da bu arada yok oluştan nasiplerini almışlar.

Gerçeğe en yakın bu yok oluş senaryosu, günümüzde kimlerin dinozorlar gibi yaşadığını da ortaya koyuyor. Geçmişi yaşatmayı değil, geleceği yaratmayı yaşam nedenleri yapmış, herkesin insanca ve özgür yaşaması için hayatlarını feda eden, açlık grevlerinde kaybolan her gençle, anayla, ablayla; bir uzvunu kaybetmişçesine yıkılan ilerici, aydın, sosyalist insanlarımıza dinozor diyenler, tüm olanlara duyarsız kalıp, ülkeyi satarken alacakları dolar üzerinden komisyonun hesaplarını yapanlar, yaşadıkları lüksü kaybetmemek için aşağılık çözümler öne sürenler, asıl dinozor olanlardır. Ancak bu kez, sokağa çıkacak yüzleri ve cesaretleri kalmadığı için tüm insanlığı yok edemeyecekler, yiyip içip eğlenirken çıkardıkları gaz ile, yaşadıkları kapalı mekanlarında sadece kendileri boğulacaklardır.

14 Nisan 2001

ŞUT VE GOL

Şimdi tam zamanı.

Krizi bahane edip işçilerini kapıya koyan, üç kişilik işi bir kişiye yaptıran, devleti arkasına alıp, gasp etmeyi planladığı işçisinin tazminatı ile arabasının modelini değiştirmeyi düşünen sevgili patron. İşte şimdi tüm istediklerini yapmanın tam zamanı. Acele et. Sadece sekiz günün kaldı.

Sevgili IMF, dünya patronları, uluslararası hortumcular. Şimdi tam zamanı. Korkulu rüyan, baş düşmanın Bergama köylülerini gizlice ve topluca imha etmen için son şans. Yıllardır işbirliği yaptığın uşaklarının modası geçti. Artık kendi başlarını yiyen ejderhaya dönüştüler. Bundan böyle onlara ihtiyacın kalmadı. Son darbeyi vurup, sömürüyü aracısız, paylaşmadan, bahşiş vermeden gerçekleştirebilmen için son fırsat. Biz size giremeyeceksek, bari siz bize girin. Ama acele edin sadece sekiz gününüz kaldı.

Sayın politikacı. Şimdi tam zamanı. Ulusal kahramanlık türküleri söyleyip, başarıları damarlarımızdaki asil kana borçlu olduğumuzu haykırıp, yirmi üç gencin başarısını oy hanene artı olarak kaydedebilmen için son sekiz gün. İstanbul’a üçüncü köprüyü asıp, kalan son yeşili yok etmen, hatta meclisteysen maaşını arttırman, meclise giremediysen ihale kapman, müdür olman, küpünü doldurman için son şansın. Kalan sekiz günü iyi kullan.

Boyalı basın, başıboş ekran, dönek yazar, boş yorumcu. Senin için de tam zamanı. Yoksul insanlarımızın duygularını reytinge dönüştürmen, aslanlar, kaplanlar diye kediden beter etmen için son günler. Ayağına top deyğmediği halde derin analizler yapıp, ardından parsayı kapıp, popülerliğini paraya çevirmenin zevki ile küfreder gibi gülmen için son dakikalar.

Bilimum haşarat. Sizin için de önemli günler bunlar. Mutfağımızdaki kırıntıları talan etmeniz, yetmezse etimizdeki kanı emmeniz için son fırsat. Son sekiz gün.

Ey tüm sizler. Şimdi tam zamanı. Son dokuz gününüz. Bugün yarı finale kalabiliriz. Biz meydanlarda turu kutlarken, avazımız çıktığı kadar bağırırken, zafer sarhoşluğu ile cennette dolaşırken zaman sizin zamanınız. Yüklenin yüklenebildiğiniz kadar. Finale de kalırsak sekiz gününüz var. Arjantin gibi dünya şampiyonu olursak belki dokuz gününüz. Yiyin yiyebildiğiniz kadar.

Ama 2 Temmuz’da süreniz doluyor. İyi kötü rüya bitiyor. Asıl maç ondan sonra. Top işçilerin, emekçilerin, işsizlerin, yoksulların, çalışan, üreten, ülkenin gerçek sahibi 60 milyonun ayağında.

Ve şuuut ve goool.

22 Haziran 2002

SENARYO

Benim gibi haftada bir yazı yazmaya çalışan biri için yurtdışında olmak bulunmaz fırsattı. Dışarıda yaşam, ağır çekim film gibi yavaş ve detaylı sürdüğünden, kesitleri rahat rahat gözlemleyip kâğıda dikkatle dökme şansı vardı. Oysa ülkemizde yaşam tam bir yüz metre koşusu gibi sürüyor. Daha ne olduğunu anlayamadan ortaya çıkan yeni bir konu tüm toplumu yumruk yemiş boksör gibi serseme çeviriyor. Yurda dönüşümden bu yana geçen on gün içinde gelişen olayların her biri, dışarısı için en az altı aylık konu. Şişirilmiş tirajlı tencere, tava basınının gayretleri de pireyi deve, deveyi pire etme çabasındaki çıkar çevrelerinin işine yarıyor.

İşin en heyecanlı tarafı da sürüp giden olaylara yazılan senaryolar. Sözlük, senaryo için “Bir filmin çevrilmesine konu olan metin” diyor. Yani film çevrilmeden önce senaryo yazılıyor. Ardından ayrıntılara iniliyor ve roller için uygun tipler bulunmaya çalışılıyor. Ve nihayet film çekiliyor. Beğenip beğenmemek izleyicinin kişisel tercihi. Kısaca, önce senaryo, sonra film. Oysa bizde, oynayan filme senaryo yazma yarışı revaçta.

Geçtiğimiz hafta Üzeyir Garih öldürüldü. Cinayetle ilgili çeşitli senaryolar, tiraja dönüştürülmek amacıyla köşelerde piyasaya sürüldü.

Kimine göre Garih, Yahudi olup da Müslüman mezarlığında öldürüldüğü için dinler arası bir birleştiriciydi. Onu, dinlerin yakınlaşmasını istemeyenler öldürdü. Olabilir. Ama neyse ki o, Müslüman olup da Yahudi mezarlığında ölü bulunmadı. Yoksa, çifte standardı yaşam biçimi haline getiren aynı köşeler onu, dönek, din düşmanı, sapkın olarak zevkle suçlarlardı.

Kiminin senaryosu, Amerikan filmleri gibi para üzerine şekillenmişti. O, İsrail ve Türkiye’nin, birlikte Orta Asya Cumhuriyetlerine uzanmalarının kilit ismi idi. Öldürülünce bu işbirliği bitecek, Orta Asya, cinayeti işletenlerin kazanç hanesine yazılacaktı. Olabilir. Ama senaryoda başaktör eksikti.

Bence en çarpıcı tahmin, eski bir bakan ve emniyet görevlisinden geldi. Emniyetin en tepelerinde görev aldığından, tecrübesine güvenerek, cinayeti kimlerin işlemiş olabileceğine ilişkin olasılıkları sıraladı. Yukarıdaki senaryolara benzer olasılıkları da içeren bir liste yaptı. Ama listedeki en çarpıcı olasılık şu idi.

“Bu cinayeti, maktulün yanında çalışırken işten çıkarılan bir işçisi de işlemiş olabilir.”

Neyse ki bu olasılık boyalı basının dikkatinden kaçtı. Bu ülkede yıllardır birçok işçi katledildi. Bu cinayetlerin hiçbirinde, “Bu cinayeti, işçiyi işten çıkartmak isteyen ama sendika yüzünden bunu başaramayan patron işlemiş olabilir” diye tahminde bulunan yetkili olmadı.

Bitmek üzere olan filme senaryo yazma gayreti içinde olanlar, bir şeyi gözden kaçırmaya çalışıyorlar. Bu filmin senaryosu ülke emperyalizme teslim edildiğinde yazılmıştı. Çarpık kapitalist sistemin planlı ürünü gençler, çalışanlara şantaj olarak yedekte ama sokakta bekletilen örgütsüz gençler, okul imkânı verilmediği için, her yıl yenilenen modern kaldırımlar üzerinde ayakkabı boyayan, kâğıt toplayan, lüks arabaların camlarına atılıp bir lokma ekmek isteyen sahipsiz çocuklar senaryonun içindelerdi. Ama film sona ermek üzere. Zaman zaman çekim açıları değiştirilip, uzatılmaya çalışılsa da film sona erecek. Dünya Barış Günü’nü gerçek bir barış içinde kutlayacağımız günler yakın.

1 Eylül 2001

SIFIR

Sayılar, insanoğlunun ulaşabileceği uzaklıkta bulduğu en karmaşık, en soyut kavramlardan biridir. Sayılar bilginin en yüksek derecesi olarak da görülmüştür. Platon, sayıların kozmik ve iç uyumun özünü oluşturduğunu söylemiştir. Evrenin gerçek yapısını kavramayı ancak sayılar sağlar. Bir zamanlar insanların sayı sayması gerekmiyordu. Tarihin en eski rakamları olan Sümer rakamları 5200 yıl önce yazı ile birlikte ortaya çıktı.

Sayılarda basamakları keşfetmek tarihteki halkların çoğunun aklına gelmemiştir. Basamak kavramını ilk ortaya atanlar 4000 yıl önce Babil bilginleri olmuştur. Ardından Çinli matematikçiler, Maya gözlembilimcileri, son olarak da Hint matematikçileri basamak kavramını birbirlerinden habersiz yeniden keşfetmişlerdir. Bu dört halkın dışında kesinlikle kimse bir Sıfır sahibi olma gereği duymamışlardır. Ama ne Babillerin Sıfırı, ne Mayaların Sıfırı bir sayı olarak görülebilir. Bizim bugün kullandığımız Sıfır Hintlilerin bulduğu Sıfır’dır.

Başlangıçta küçük topluluklar halinde yaşayan ve bütün ihtiyaçlarını doğadan elde eden insanoğlu, zanaatın ve kültürün gelişmesiyle ve çeşitli doğal ürünlerin eşitsiz bölünmesinden dolayı ticari değişimi uygulamış, zamanla bu değişim için para adını verdiği bir aracı icat etmiştir. Zaten bu icattan sonra iş çığrından çıkmış, insan karakterlerini şekillendiren en önemli faktör para olmuştur. Savaşanlar, din, millet uğruna savaşırlarken, savaşlar para için yapılmış, savaşanlar, birilerinin para kazanması için cennete gitmiştir.

Rakamların paradaki bugünkü önemi tam 3000 yıllık bir serüvendir. Hele Sıfır’ın kullanılması insanlık tarihinin en önemli buluşudur.

Ülkemizi yönetenler, son 20 yıl içindeki büyük çabalarıyla (!) paramızı insanlık tarihinin en büyük buluşu olan Sıfırlarla donatmayı başarmışlarken, şimdi kalkıp bu Sıfırları atmayı, hem de altı tanesini birden atmayı düşünmekte, bu şekilde, yüksek enflasyonun ekonomimiz üzerindeki kötü izlerini sileceklerini, enflasyonu düşüreceklerini öne sürmekteler. Altı Sıfır atılınca, işsizlik sona erecek, gelir dağılımında dünyanın en adaletsiz ülkelerinden biri olan ülkemizde gelirler eşitlenecek. Altı Sıfır atılınca geçen yıl yüzde 6 küçülen ve fakirleşen ülkemiz yeniden büyüyecek. Bir lira iki dolar olunca Amerika’yı bile geçeceğiz. Keşke daha çok sıfır olsaydı da 9, 10 tane sıfır atabilseydik. Üretimi filan boşver, kapat okulları kurtar Milli Eğitimi, kapat Üniversiteleri YÖK ortadan kalksın. Yok et arabaları trafik rahatlasın. Sustur gençleri işsizlik sona ersin. At sıfırları paradan ülke kurtulsun.

Atılan sıfırlar nereye gidecek? Bazı banka hesaplarına, enflasyon rakamına, bebek ölümleri sayısına, ülkenin dış borç rakamına, çokuluslu şirketlerin cebine.

29 Nisan 2000

KALECİ

Avrupa Birliği üyesi ülkeler dün Helsinki’de bir araya geldi. İki gün sürecek toplantıda çeşitli konularla birlikte ağırlıklı olarak Türkiye’nin aday ülkeler arasına alınıp alınmamasını görüşecekler. Türkiye nefesini tutmuş kararı bekliyor. Müşterek bahisler başladı. “Alınacak’, “Alınmayacak’, “Bizce fark etmez” diyenler iddialaşıyorlar. Birden geçmiş günlerimdeki bir olayı anımsadım. Çocukluğumuzda en büyük tutkumuz futboldu. O zamanlar mahalle aralarında boş arsalar vardı. İki irice taş ile yaptığımız kalelerde topun direkten döndüğü tartışmaları ile bazen bitirir, çoğunlukla da bitiremezdik maçları. Ama iyi top oynardık. Bizim takım tüm diğer mahalle takımlarını yenerdi. Elimize geçen üç beş kuruş ile forma bile yaptırmıştık. Tombul Hakan her maçımıza tam donanımlı gelir, ancak iyi oynayamadığını düşündüğümüz için takımda yer bulamazdı. Kaleciliğe bile razıydı bizim takımda oynayabilmek için. Gözümüze girebilmek için saha kenarında kendi kendine topla oynar, hayali kurtarışlar yapardı. Ama takımda ona yer yoktu. Diğer oyuncularımız iyi idi. Hatta yeterince yedeğimiz bile vardı. Hakan’ın borç harç aldığı yeni ayakkabıları, meşin topu göz alıcıydı, ama bizi kandırmaya yetmiyordu. Zaten içimizden hiç kimse diğerine, “Sen çık, Hakan oynasın” diyebilecek yetkiye sahip değildi. Ara sıra Baki Ağabey, “Oynatın şu çocuğu” der, sonra göz kırpıp giderdi. Günün birinde kalecimiz Hüsnü hastalanmıştı. Aşağı mahalle ile oynayacağımız maç için Hüsnü oynamalıydı. Aşağı mahalle bizi en çok zorlayan takımdı. Hüsnü’nün evine gittik. Kıpırdayacak hali yoktu. Çaresiz yedeklerden birini kaleye koyacaktık. Yedeklerimizin ikisi de yaşça küçük ve çelimsizdiler. Aşağı mahalleden yeni taşındıkları için kaleye geçmek istemiyorlar, gol yerlerse döveriz diye korkuyorlardı. Tek çözüm Hakan’dı. Nasıl olsa her maçımızı izlemeye geliyordu. Ayakkabısı, forması, topu vardı. Maç saati geldi. Hakan ortada yoktu. Aylardır saha kenarında beklemesine rağmen yedek takıma bile giremeyen Hakan, bu maça gelmemişti. Hemen evine koştuk. Kapıyı Hakan açtı. “Aslansın, bu takım sensiz olmaz, en büyük kaleci sensin” diye kandırmaya çalıştığımız Hakan, “Ben aşağı mahalleye karşı oynamam” diyordu. Baki Ağabey de evdeydi. Kandıramayacağımızı anladık. Maça Hakan’sız çıktık ve kaybettik. “Türkiye’yi Avrupa Birliği’ne alacaklar mı” Tartışma sürüyor. Ama AB’ye kaleci lazım. Aşağı mahalleye karşı kaleyi koruyacak, gol yediğinde azarlayabilecekleri bir kaleci. AB, göz alıcı yeraltı zenginliklerine sahip, henüz tüketim çılgınlığını tanımayan yakın ve Orta Asya ülkeleriyle komşu olmak istiyor. Bunun tek yolu da Türkiye’nin üyeliğinden geçiyor. Bazı üye ülkelerin iç politikaları gereği, bu toplantıda olmasa bile bir sonrakinde Türkiye yedekler arasına alınacak. Tabii ağabey izin verirse. “İyi mi olacak, kötü mü?” Kırk katır mı, kırk satır mı?”

11 Aralık 1999

ÇİÇEK BAHÇESİ

Nükleer santrallerin kurulması ve nükleer teknoloji transferi konuları, her saat değişen Türkiye gündeminde, uzun süredir haklı yerini korumaktadır. Farklı dillerle konuşan taraftar ve karşıt gruplar birbirlerine kağıtlara çizilmiş eğriler, doğrular, sütunlar göstererek tezlerini savunmakta ve görüşleri doğrultusunda bir sonuca varmak için çaba harcamaktadır.

Geçen yılın Aralık ayı sonunda sonuçlandırılması gereken ihale, başta Tolga Yarman hocanın ve tüm nükleer karşıtı grupların yoğun çabalarıyla Ocak 2000 sonuna bırakılmıştır. Şu anda sorun, Türkiye’ye nükleer santral kurma sorunu değil, nükleer santral ihalesinin sonuçlandırılması sorunudur. Bu ihale sonuçlanacaktır. Hem de nükleer santral kurulması yönünde sonuçlanacaktır.

Türkiye’yi yönetenlerin en yetkilileri, “Bunca yıldır uluslararası şirketleri oyalıyoruz. Birçoğundan teklifler topladık. Adamlar milyonlarca dolar harcayıp reklam yaptılar, kamuoyu oluşturmaya çalıştılar. Oradan gruplar geldi. Buradan heyetler gitti. “Vur patlasın çal oyna.... pardon” demeye getirmektedirler.

Hem geleneklerimize göre bir kahvenin kırk yıl hatırı olur. Bunlar binlerce ton kahve içtiklerine göre daha kırk bin yıl hatır uğruna nükleer santral kuracağız, ayağımızda çarıklarla yoktan var ettiğimiz tesislerimizi bunlara vereceğiz.

Yoksa çok ayıp olur.

Ama, “hayır” demeye yüzleri tutmuyorsa, onlara bir önerim var. Suçu bize atsınlar. “Bu ülkede, hatır, gönül bilmez insanlar var, biz çok istiyoruz ama onlar da sayıca çok. Ne yapalım onların dediklerini tümüyle kulak ardı edemeyiz” desinler.

Aynı dertten sıkıntıda olan çokuluslu şirketler de bu bahaneyi ister istemez kabulleneceklerdir. “Evet bunlardan bizde de var, Amerika, Avrupa ve tüm dünyada yolumuza taş koyuyorlar. Daha geçenlerde Dünya Ticaret Örgütü toplantısını engellediler, kurulu nükleer santrallerin kaldırılması için bizi de sıkıştırıyorlar” diyerek bizimkilere hak vereceklerdir.

Yok eğer, “Biz bu santral ihalesini mutlaka sonuçlandıracağız” diyorlarsa, bilmelidirler ki Türkiye’nin en pahalı çiçek bahçesi ihalesini vermiş olacaklardır.

Santralin bitirilmesi planlanan 2010 yılında, nükleer enerji çoktan bilime yenilmiş ve pabucu dama atılmış, üyesi olmaya çabaladığımız Avrupa Birliği üyesi ülkeler arasında kullanımı yasaklanmış olacaktır. Biz en pahalı bahçemizde kahve içiyor olacağız. Onlar “Onlar da kim”

15 Ocak 2000

BOMBA

Tarihte kullanılan en eski bombalar, surlarla çevrili kenti ele geçirmeye uğraşan düşmana karşı fırlatılan maddelerdi. Kesin olarak bilinmemekle birlikte, onuncu yüzyılda Çinliler tarafından bulunduğu düşünülen barut, bombaların daha gürültülü ve etkili olmasına yol açmış ve kısa zamanda değişik şekillerde o dönemin tüm uygar devletleri tarafından kullanılmaya başlanmıştır. Bomba, bilimsel çalışmaların da desteğiyle şekilden şekle girmiş, hasar yapmak, yangın çıkarmak, gaz, sis ve hastalık mikrobu yayarak insanları yok etmek amacıyla sürekli gelişmiş; bazen ses bombası olup korkutmuş, bazen nükleer olup insanlık suçları işlemiştir. Tarihte iyi niyetli bomba hiç olmamıştır.

Bizim bombayla tanışmamız çocukluk yıllarımızda olmuştur. Bakkaldan aldığımız küçük patlayıcıların barutlarını çıkartıp tükenmez kalem içine pamukla sıkıştırarak elde ettiğimiz bombaların gürültüsünden aşağı mahallenin tüm çocukları korkardı. Ama bu bombalardan en çok hasarı da yine biz görürdük. Hepimizin eli, yüzü yanardı. Delikanlılığın ilk yıllarında bombalar şekil değiştirmişti. İsveçli sarışın bomba, Akdenizli esmer bomba bildiğimiz en zararsız bombalardı. Belki de biz öyle düşünürdük. Ama bombalar da kimsenin eline kolay kolay geçmezdi.

Artık, bombaların eski heyecanı kalmadı. Şimdi herkesin elinde bir bomba. Haberler bomba kılığına sokulmuş. Gerektiğinde patlatılacak. Ama çoğu kuru sıkı. Kimisi patlama özürlü. Her an patlayabilir diye bekleşiyoruz. Ses yok.

IMF’nin Türkiye’de görevlendirdiği haciz memuru ülkemizin ekonomisini düzeltebilmek için canla başla (?) çalışıyor. Ekonomiyi düzelteceğim diye, açlık sınırında yaşayan memura, işçiye verilecek zam oranını neredeyse sıfırlayacak. Ekonomiyi düzelteceğim diye, ülkenin tüm birikimlerini, yeraltı, yerüstü zenginliklerini, enerji santrallerini, tarım alanlarını, bir hamlede kendi hanesine kaydedip bizi yükten kurtaracak. Ekonomiyi kurtarmak için 50 milyon insanı perişan edecek. Sanki ekonomi canlı, 50 milyon insan ölü. Tüm çabalar ekonomi için. Polisin, savcının, basının, basılanın, bakanın, çaycının, yolcunun, hepsinin elinde birer bomba; ha patladı, ha patlayacak.

IMF’nin İtalyan’ına fahri doktora verip Galatasaray taraftarı yaparsak; bir de Türk vatandaşlığı verip, seçilme hakkı sağlayarak ileride başbakan filan yaparsak en azından durumuna meşruluk kazandırmış olacağız. Hem böylece, “Türk’ün Türk’ten başka dostu yoktur” ilkesini kökten benimsemiş, cumhuriyet tarihimizin en milliyetçi hükümetinin açıklamakta zorlandığı sıkıntılarını da çözmüş olacağız. Hem böylece, “Mandacılık kabul edilemez” diyen Atatürk’ün hiç değilse bu sözünü yerine getirmiş olacağız. Eğer, “Artık bağımsızlık kavramı değişti, karşılıklı bağımlılık var” diyenler varsa, onlara da bir heyet kurup Amerika’daki memurlara verilecek zam oranını belirlemelerini öneriyoruz.

Polisin, memurun, savcının, basının, basılanın, işçinin, bakanın, bakmayanın, köylünün, çaycının, çulcunun, yolcunun, hepsinin elinde birer bomba. Eldeki bombalar çoğaldı. Çoğu kuru sıkı. Ha patladı, ha patlayacak.

27 Mayıs 2000

KOVBOY

Türkiye Cumhuriyeti 77 yıl önce kuruldu ve o zamandan bu yana yeni seçilenle birlikte on Cumhurbaşkanı devletin başına geçti.

Tüm Cumhurbaşkanları kendi dönemleri içinde farklı özelliklere sahipti. Kimi klasik müzikten, kimi resimden, kimi operadan hoşlanırdı. Kitap okumak belki de hepsinin ortak özelliğiydi. Kimi Eflatun’un Devlet’ini kendisine rehber edinmiş, kimisi de çizgi romanlara merak sarmıştı. 8. Cumhurbaşkanı bir televizyon söyleşisinde, en büyük merakının Red Kit okumak olduğunu söylemişti. Sıcaklardan olacak, bunca yıl aradan sonra merak ettim. Nasıl bir kitaptı bu Red Kit?

Devamlı gittiğim birkaç kitapçıya uğrayıp kitabı sordum; “Sen en iyisi 11 ile 15 arasında sokakta fazla dolaşıp, güneşin dik ışınlarına maruz kalma” dediler. Evde kızıma sordum, iki yıldır üniversite sınavlarına hazırlandığından test kitabından başka şey okuyamamış; “Kimya ile ilgili olabileceğini, ama emin olmadığını söyledi.

İmdadıma oğlum yetişti. Ne de olsa eski kuşak. Ders kitabı arasında az roman okumamış. “Baba” dedi hince gülerek, “Red Kit Amerikalı bir kovboy. Bir çok macerası var. Hangisini istiyorsun?”. “Farketmez, bul birini bakalım” dedim.

Ertesi gün “Uzun Burunlularla, Kepçe Kulaklılar” isimli macera ile kitap elimdeydi. Bu sefer ben, kimse görmesin diye resimli romanı George Thomson’un İlk Filozoflar kitabının arasına koyarak okumaya başladım.

Olay bir Amerikan kasabasında geçiyordu. Kasabada, tüm üyeleri uzun burunlu olan bir aşiret yaşıyordu. Kasaba halkı bunların zorbalığından, soygunculuğundan, kavgacılığından perişan olmuştu. Aynı yörede, tüm üyeleri kepçe kulaklı olan bir başka aşiret daha vardı. Onlarda zorbalıkta, hırsızlıkta uzun burunlulardan aşağı kalmıyorlardı. Önce biri gelip kasabayı soyuyor, sonra diğeri gelip halkı hayatından bezdiriyordu. Bu iki aşiret birbirleriyle de hiç geçinemiyor, diğerinin zarar görmesi için ellerinden geleni yapıyor, bu arada olan halka oluyordu.

Red Kit olaya el koyup, uzun burunlularla kepçe kulaklıların ileri gelenlerini bir odada topluyordu. Önce her iki taraf birbirini bayağı hırpalıyor ama sonra barışıyorlardı. Kız alıp veriyorlar. Hem uzun burunlu hem kepçe kulaklı çocukları oluyordu. Halk için değişen bir şey yoktu. Perişanlıkları daha da artmıştı. Maceranın sonunda Red Kit atına atlayıp gidiyordu.

Diğer maceraları da böyle mi bilemiyorum ama dünyada ve ülkemizde yaşananlara bakılırsa uzun burunlularla kepçe kulaklılar her yerde var. Bazen biri, bazen diğeri, sırayla, halkın anasını ağlatıyorlar. Bazen birbirleriyle dövüşür gibi yapıp, çoğunlukla Amerikan kovboyu Red Kit’in gözetiminde işbirliği yaparak düzeni sürdürüyorlar.

Red Kit atına atlayıp gitmedikçe, dünya halklarına rahat yok.

15 Temmuz 2000

AİLE

Son yıllarda çok kullanılan iki sözcük var: Aile fotoğrafı. Kimi adamlar, kendi ceplerini doldurmak, yoksul halkların kuyusunu kazabilmek için çeşitli yerlerde, çeşitli isimlerle bir araya gelip fotoğrafçının karşısına geçiveriyorlar. “Dikkat, çekiyorum” komutuyla suratlarında sahte bir gülümseme. Fotoğraf hazır. Altına ismi yazılıyor: Aile Fotoğrafı.

Fotoğraflara bakınca aklıma hep ilkokul öğretmenimin Sosyal Bilgiler dersinde yaptığı aile tanımı geliyor. Bize hep yanlış şeyler öğretmiş. Kitapları tekrar karıştırıyorum. Aile başlıklı bölümde şunlar yazıyor.

“Aile, insan türünün üretildiği, sosyalleşme sürecinin yer aldığı, içinde bulunduğu topluma belirli ekonomik katkıları olan, topluluğu oluşturan bireyler arasında içten, sıcak, güven verici ilişkilerin görüldüğü en küçük toplumsal birimdir.”

Fotoğraftakilere yeniden bakıyorum. Tanıma uyar gibi görünmüyor. Çıkarları için insan neslini yok etmeyi göze almış gibi bakıyorlar. Fırsat bulsalar birbirlerinin gözünü oyacaklar. Okumaya devam ediyorum.

“Aile, içinde bulunduğu toplumdan soyutlanarak düşünülemez. İçinde bulunduğu toplumsal bütünün bir parçasıdır.”

Aile fotoğrafının çekildiği bina 15 bin polis tarafından korumaya alınmış. Dışarıda on binlerce insan. Belli ki onlar bu aileden değil. 24 bin dolarlık yıllık gelirlerine rağmen, kendilerini bu aileden saymayacak kadar onurlu Fransız köylüleri, emekçileri, öğrencileri, gençleri. On beş bin polis, fotoğraftaki aileyi korumak için çılgınca saldırıyor. Onların hangi aileden olduğu belli değil. Ne fotoğrafın içindeler, ne dışında. Bu tanım da fotoğrafa uymuyor. Kitaba dönüyorum.

“Ailenin en yaşlı erkeği, ailenin reisidir.” Fotoğrafa bakıyorum. En önde ve en ortada en zenginler duruyor. Yaşa, başa bakan yok. Kimi yaşlılar aralara sıkışmış. Fotoğrafta görünebilmek için ayak parmaklarının ucuna kalkmış. Bu tanım da yanlış.

Belki fotoğrafa benzer bir aile tanımı bulurum umuduyla başka bir kitaba bakıyorum. “Tarihte Aile” bölümünü karıştırıyorum. Benzerlik, Romalı Aile başlığı altında veriliyor.

“Romalılarda görülen aile tipi, aynı çatı altında yaşayan karı, koca ve evli çocukları da içine alır, hatta köleleri de kapsar. Aileyi korumakla görevli oldukları için kendilerini güvende sanan, ama ara sıra aslanlara yem olarak atılan gladyatörler de ailenin fertlerinden sayılır.”

Altında “AB Aile Fotoğrafı” yazan fotoğrafa tekrar bakıyorum. Bazı eksiklikler var ama, tamam, bu tanıma biraz uyuyor.

9 Aralık 2000

PSİKO

Elimizde bıçak, satır, çoluk çocuk koyun, dana kovaladığımız bir bayramı geride bıraktık. Ama tatil devam ediyor. Bol bol gazete, kitap okuduk, televizyon izledik.

Görünen o ki bir haftadır derin dondurucuda bekletilen kriz, iki gün sonra ısıtılıp halkın sofrasına zam olarak sunulacak. Holding basını tatil süresince, tüm fedâkarlığın her zaman olduğu gibi yine dar gelirlinin sırtına yükleneceğinin sinyallerini verdi. Aslan memurlar, fedakar işçiler, Mart, Nisan ayını bir çıkarabilirlerse Mayıs’ta bahar açacak, düzlüğe çıkılacak. İşlerin düzelme eğilimine eğilim belirtileri taşıdığı haberleri tüm başlıkların, köşelerin, açık oturumların temel konusu oldu.

Dünyada yoksul ile zengin arasındaki farkın üçe, dörde katlandığı dönemin, yoksullukla mücadelede uzmanlaşmış uzmanı! Mister Derviş’in beyaz atlı prens gibi bizi öpmeye gelmesi holding basınının şimdilik işten çıkartılmamış kalemşörlerince sevinç ve coşku ile karşılandı. Kendi sorumluluklarını mistere yükleyenler de bayram tatili bile yapmama fedâkarlığıyla gözümüze girmeye çalıştılar.

Tüm gazeteler, kanallar bu haberlerle dolu iken, daha faydalı olacağına inandığım için bu tatilde bir tıp ansiklopedisinin ruh sağlığı bölümünü okumayı tercih ettim. İlginç hastalıklar var. Bunlardan biri Pasif-Agresif kişilik bozukluğu. Belirtileri; bugünün görevlerini yarına bırakma hali, küskün, tedirgin, kavgacı tavır, yapmak zorunda olduklarını unutmak, çok iyi iş yaptığına ama anlaşılamadığına inanmak. Bu hastalık yetişkinlik döneminde başlıyor. İleriki yaşlarda unutkanlıkla birlikte artıyor. Psikolojik tedavi için uzman yardımı gerekiyor.

Sosyal beklentiler konusunda umursamazlık, diğerlerinin hakkını çiğnemek, doğruya değer vermemek –anti sosyal– kişilik bozukluğu olarak tanımlanmış. Etkili tedavisi yok.

Histrionik kişilik bozukluğunda ise dramatik tavır ve hislerin abartılı ifadesi var. Bu hastalar devamlı ilgi ve iltifat bekliyor hep kendisini düşünüyor. Tedavisi yok.

Kişisel sorumluluklardan kaçıp bunu başkalarına yüklemek ve onların hayati kararlar almasına izin vermek, zeka yönünden geri olmamakla birlikte yaşamın basit taleplerini karşılayamaz durumda olmak ise –bağımlı kişilik– bozukluğunun belirtileri olarak kabul ediliyor. Bu hastalığın tedavisinde de uzman eşliğinde psikoterapi yararlı olabiliyor.

Bilgi olarak sunuyorum.

10 Mart 2001

ADİ SUÇLU

“Avrupa Birliği’ne üye olacağız.” Son on beş yılımıza damgasına vuran slogan bu. AB’ye üye olmayı canı gönülden isteyenler, hiç istemeyenler, istermiş gibi yapıp istemeyenler ve istemezmiş gibi yapıp isteyenlerin bağırış çağırışları arasında, bu yıl sonunda sonuç belli olacak.

Bugün, ülkeyi yöneten ortaklar için bile saflar pek net değil. Ama, biraz zorla, biraz rolle, AB’nin önümüze koyduğu ödevi yapmaya çalışıyorlar. “Bari dağılmadan girelim” diye, tam olarak ne denildiğini, neyi kabul ettiklerini bile anlamaya fırsat bulamadan, AB’nin önümüze koyduğu yasaları son sürat çıkartıyorlar; Uyum Yasalarını.

Bu yasalar çıktığında AB ile tam bir uyum içinde olacağız. Yasalar çıktığında, bir zamanlar milletin efendisi denilen köylü, kendisine üretmemesi, yan gelip yatması için verilen on milyon lirayı almak için Malatya’da banka önlerinde uzun kuyruklar oluşturmayacak. Kuyruğun yanındaki belediye çukuruna düşmeyecek ve banka kapısındaki polisten sopa yemeyecek.

Yasalar çıktığında bankalarımız, tıpkı Avrupa bankaları gibi, hortumlanma tehlikesinden kurtulacaklar. Onlar da tıpkı Avrupa bankalarının yaptığı gibi, mevduatlarını dünyanın yoksul halklarının işbirlikçi yöneticilerine kredi olarak verip karşılığında can, mal ne bulurlarsa alacaklar.

Yasalar çıktığında, sayıları milyonu bulan seyyar satıcılar birdenbire iş sahibi olacaklar ve sokaklar tekrar arabalarla, insanların it dalaşına giriştikleri mekanlara dönüşecek.

Kısacası bu uyum yasalarında her şey düşünülmüş.

Bir tek üniversitelerle ilgili YÖK yasası yok. Değil uyum yasası, uyumsuzluğu daha da arttıracak önlemler, tanımlar kargaları bile güldürüyor. Türkiye’de iki tip profesör olacağını, bir kısmının sadece araştırma yaparken, diğerlerinin ders verenler alt grubunda bulunacağını duyan ve bizim hangi gruptan olduğumuzu soran Avrupalı meslektaşlarımızın sorularını, dillerini iyi bilmediğimiz için anlayamıyoruz numarasına yatarak göğüsleyebiliyoruz.

Üniversitelerimizin Avrupa üniversitelerine uyum sağlamaları ve bu yönde yasalar çıkarılması halen son derece tehlikeli. Düşünün, bu konuda da uyum sağlanırsa, tıpkı bir Hollanda üniversitesinde olduğu gibi, kayıt döneminde öğrenciler üniversite girişinde masalar kuracaklar. Yeni gelenlere, Sosyalist, Liberal, Komünist, Anarşist, Humanist, Dinci, Model Uçakçı, Hevi Metalci, Müslüm Babacı görüşlerini anlatıp, onlarla çoğalmaya çalışacaklar. Hoş şimdilik, bu saydıklarımdan uçakla, babayla, liboşla, metalle ilgili olanları zaten serbest ama, diğerleri tehlikeli.

Disiplin yönetmeliklerine gerekli ve değiştirilmesi teklif bile edilemez maddeler serpiştirilmiş. Yükseköğretim kurumlarında duvarlara uygunsuz yazılar yazmak, model uçağa binmiş baba resmi çizmek adi suç. Cezası kınama. Hukukla hiç ilgisi olmayan büyükler karar veriyorlar ve muzır öğrenciyi kınıyorlar. Ama baba resminin yanına siyasi amaçlı olduğu düşünülen bir şey yazdıysan yandın. Cezası iki dönem uzaklaştırma.

Adi suç serbest, siyasi suç yasak.

Böyle giderse on yıl sonra, ortada siyasetle ilgili siyasi suçlu kalmayacağından, ülke yönetimi siyasetle ilgili adi suçlulara kalacak.

Zaten o zamana kadar da AB biz giremeden dağılacak.

6 Nisan 2002

ELBİSELİ TARİH

“Türk kültürüne Arap tehdidi”, “Taleban vahabi zihniyeti”, “Türk Düşmanlığı”.

Suudi Arabistan Krallığı’nın, hem topraklarındaki, hem de Balkanlar’daki Osmanlı eserlerini yıkıp yok etme veya bozma girişimlerine karşı medyada ortaya konan tepkilerin ana başlıkları bunlardı. Mekke şehrini korumak için yapılan üç kaleden biri olan 220 yıllık tarihi El Cihad kalesini yıkıp, yerine zengin Arap kardeşlerimizin büyük ve lüks tutkularına yanıt verebilecek bir otel inşa edilmesine yurt içinden devletli, devletsiz zevatımızın, boyalı, yarı boyalı basınımızın verdiği tepkiler bunlardı. Konunun İslam Konferansı’na götürülmesinden, UNESCO’ya şikayet edilmesine, Suudi elçiliklere protesto telgrafları çekilmesinden, lanetleme mektupları yazılmasına kadar pek çok çeşitli karşı çıkış yöntemleri aynı çevrelerce önerildi.

Bu yerinde şikayetleri duyan, gören de sanır ki, bu ülkeyi yönetenler, devletliler, devletsizler, boyalı, yarı boyalı basın, toplumların tarihsel ve kültürel miraslarına son derece duyarlı. Akdeniz’e bir kısrak başı gibi uzanan bu toprakları Anadolu yapan beş bin yıllık uygarlıkların kalıntıları olduğu gibi korunuyor ya da korunması için olağanüstü çaba harcanıyor. Bu haklı, ama yanlış yerden yükselen sesleri duyanlar sanır ki, çok değil daha bir yıl önce, Türkiye için çok önemli olmayan bir miktarda elektrik üretebilmesi için yapılan barajın suları altında kalan iki bin yıllık Zeugma Gaziantep’in Nizip’inde değil de Mars’ın çöller bölgesinde; aynı ihtirasla sulara gömülmesi planlanan Hasankeyf Patagonya’da.

İtirazları duyanlar sanırlar ki, her köşesi el emeği, her taşı ustalık diploması, tarihi binaları yıkılıp yerine otoyollar açılan, camlı, renkli, ışıl ışıl lüks beton binalar yapılan Beyoğlu, lokanta yapılan Binbirdirek Sarnıcı ile Eminönü, İstanbul’un değil de, Samerallata’nın ilçesi. En genci iki bin yıllık ören yerlerinin üstüne beş yıldızlı tatil köyleri yapılan, balyozla yıkılmasa bile zamanın saldırısı görmezden gelinerek kaderiyle ölmesi beklenen surlar, kaleler ülkesi, tarihi bavullarla yurtdışına götürülen höyükler, anıtlar ülkesi Dünya’nın Türkiyesi değil de, Venüs’ün Ralkalas ülkesi.

Ya da bu itirazları yapan lacivert takım elbiseliler, ciddi, gergin bakışlı idareciler, ilgililer, ilgisizler, “Eskiye rağbet olsa, bit pazarına nur yağardı” deyişi kültürünün içine sokuşturulmuş ülkemizin değil de, rüyalar ülkesinin yetkilileri.

Tüm insanlığın ortak miraslarını korurken taraf tutanları, çıplak, yalın tarihe din, milliyet elbisesi giydirmeye çalışanları, “Bizim olan, önemlidir” diyenleri, kimse ciddiye almaz. Onlar ancak Ralkalas ülkesine yakışır.

12 Ocak 2002

SONSUZLUĞUN TEKLİĞİ

Geçmiş yılın her konuda önemli olaylarını, buluşlarını, sporda, sanatta yılın önemli insanlarını belirlemek ve yayımlamak, gazete, dergi ve televizyonların, her yıl sonu yaptıkları sıradan işlerden oldu. Her topluluk kendince önemli saydığı konuyu, kişiyi seçiyor. Birkaç tane birinciler, en önemliler ortaya çıkıyor.

Dünyanın tanınmış bilim dergisi Amerikan Science ve diğer bilim dergilerinin 2001 yılı için üzerinde fikir birliğine vararak ortak birinci ilan ettikleri en önemli bilimsel buluş, çalışma sistemi, var-yok, eksi-artı, uzun-kısa, geniş-dar, hızlı-yavaş zıtlığına dayanan sayısal elektronikte, birim bilgisini moleküler küçüklükte yapılarda saklayabilecek elektronik devrelerin yapımı oldu. Hem elektronik devreleri yok olacak kadar küçülten, hem de çalışma hızlarını inanılmaz derecede arttıran bu devreler, yakın zamanda neredeyse maddenin enerjiye dönüşmüş hallerini alacaklar. Ama bu devreler küçüldükçe fiyatları aynı oranda arttığından bu buluşların sonuçları dünyanın büyük bir kısmını ilgilendirmiyor. Ve ne yazık ki, bitirmek üzere olduğumuz 2001’de de, bu buluşların teknolojiye dönüşmüş hali daha çok savaşlar için kullanıldığından, insanlığın büyük kısmına mutluluktan çok, hızlı bir ölüm getirdi. İnsanlığın mutlu azınlığı, hızlı bilgisayarlarında, dev televizyonlarında, küçücük silahlarla, ne kadar çok mutsuz çoğunluğun ne kadar hızlı yok edildiğini izledi.

2001 yılının önemli buluşları arasında yer alan diğer bir konu da, canlının var oluş formülünü ve haritasını ortaya koyacak kadar gelişen, kanser ve diğer hastalıkların tedavisinde önemli sonuçlar elde eden genetik çalışmalar oldu. Bilim çalışanları, tek tip insan üretme, yedek parça amacıyla kafasız insan yaratarak insan ömrünü 200 yıla çıkarma gibi uç önerilerinin yanında, özellikle kalıtsal hastalıkların önlenmesi gibi konularda ciddi önerileri ile insanlığın geleceği için umut verdiler. Ama bu buluşların da en azından yakın gelecek için dünya yoksullarını ilgilendiren tarafı yok. Her yıl milyonlarcası açlık ve kötü beslenme sonucu ölen ve ölümleri haber konusu bile olmayan dünya yoksulları, kanser tedavisi ile ilgilenmiyor. Kanserden değil, açlıktan ya da uyurken savaşta ölmenin onlar için bir cazibesi yok. Hele böbrek hastalıklarının önlenmesi, geride kalacak çocuklarının açlıktan ölmemesi için sağlam böbreğini birkaç kuruşa satanlar için umut değil yıkım.

Tüm olumsuz uygulamalarına rağmen bilim, bilim çalışanlarının sayesinde durmadan ilerlemesine devam edecek. Bize düşen görev ise, değil bilimin sonuçlarını, bilimi bile para ile zengine satmak isteyen düşünceye karşı çıkmak, bilimin teknolojik nimetlerinden tüm insanlığın eşit şekilde yararlanmasını sağlayabilmek için mücadele etmek olacaktır.

Başaramazsak, geçmiş ve gelecekteki sonsuzluğun tekliği, bizi başladığımız yere götürecek.

29 Aralık 2001

ADALET

Ahlak felsefesi bakımından adalet kavramı, insanların yapması ve yapmaması gerekenleri ortaya koyar. Öldürmemek, çalmamak gibi yapılmaması gerekenler yanında, bir haksızlığı düzeltmek, zulme engel olmak gibi ahlaki ödevler, adalet kavramının temelini oluşturur.

Adalet kavramı, insanlığın ilk günlerinden başlayarak yavaş yavaş şekillenmiş ve eski Yunan’da felsefe okullarının çoğunda ana erdem sayılmıştır. Mitolojide de adalet ve ruh soyluluğu Zeus’un karısı Themis tarafından temsil edilmiş, Themis’in, evrenin düzenini sağladığı kabul edilmiştir. Tanrılı dinlerde de durum farklı değildir. Herkese eşit davranmak, kültür, bilgi ve zenginlik ölçülerine göre insanları ayırmamak tüm dinlerde adalet kavramının temelini oluşturmuş, zayıfın kuvvetliye karşı korunmasının tanrı emri olduğu vurgulanmıştır. Bunun yanında, gerçek adaletin ancak öbür dünyada sağlanabileceği söylenerek, umutlar ahirete bırakılmış ve kader ile adalet çelişkisinde, kadere üstünlük verilmiştir.

Adalet kavramının, bu genel tanımlamalara rağmen, tarihsel süreç içerisinde uygulama gücünü elinde bulunduranların çıkarları doğrultusunda eğilip bükülmesi, çarpıtılması, herkesin kendi adaletini uygulamaya çalışması sonucunu doğurmuştur. İnsani ya da ilahi adaletin yerini güçlünün adaleti kavramı almış ve bu sözde adalete karşı koyanlar da suçlu ilan edilmişlerdir.

Şimdi yine, 11 Eylül’den bu yana, adalet adına savaştan söz ediliyor. Değeri, birçok Afrika ülkesinin toplam borcunu karşılayacak kadar olan iki kulenin yıkılması ve binlerce suçsuz insanın ölmesi, adaleti cüzdanlarına yerleştirme çabasında olanları harekete geçirdi. Bir yandan faturanın bir kısmını işten attıkları binlerce insanına ödetirken, diğer yandan adalet çığlıkları atıyorlar. Herkesin kendi adaletini uygulama hırsı ile ortaya çıkabilecek kan davasını bile görmezden geliyorlar. Adalet cüzdana girerken yere düşecek birkaç bozukluğu kapabilme umudunda olanlar da, akıllarını hırslarına çoktan esir etmişler. Dünyadaki yeri, New York borsasındaki bir puanlık değerden sonra gelen sefalet içindeki milyonlarca Afganlı, adalet uğruna, aç bırakılarak, vurularak yok edilmeyi bekliyor.

Ve dünya, adalet uğruna, halen Irak’ta olduğu gibi, olacakları, soğuk viskisini yudumlayarak, televizyon ekranında izleyeceği güne hazırlanıyor.

Ve Platon, Aristoteles, Zeus’un karısı Themis, tanrılar ve peygamberler torunlarından utanç duyuyorlar.

6 Ekim 2001

İKİ YIL

İnsanoğlu ilginç yaratık. Doğada, önce bulan, bulmak için çaba harcayan, ama sonra bulduğunun esiri olan başka canlı türü yok. Zaman da bu buluşlardan biri. Başlangıç, bitiş, yıl, saniye, yıldönümü, gümüş yıl, altın yıl sadece insan için var. Ömrünü yıllarla, hasretlerini günlerle, sevinçlerini saniyelerle sınırlayan tek canlı, insan.

Bu köşeyi sizinle paylaşmaya başlayalı tam iki yıl oldu; 104 hafta. Kelebekler için koskoca iki yıl, 100 nesil. Çınarlar için sadece iki yılcık, iki yaprak dökümü. 104 haftada kimi ciddi, kimi komik, ama hepsi umut dolu 100’e yakın yazı yazmışım. Gazetemizin, bir gazeteden çok ders kitabı olduğunun, okuyanlarının çalışkan, düşünen, hocasını sıkıştıracak, sorgulayacak bilinçte öğrenciler olduğunun bilinci ile, titizlikle hazırlamaya çalışmışım yazılarımı. Gazetemizin okurları, yazdıklarımı mektup göndererek bazen beni eleştirmiş, bazen kutlamış. Haklı bulanlar, kızanlar olmuş. Ama hiçbiri “Artık yazma” dememiş. Ben de bundan güç alarak üçüncü yılımın ilk yazısını yazmaya başlayacağım. Ama süregiden olaylara bakınca artık yazmak yetmez gibi geliyor bana.

İnsandan çok enerjinin konuşulduğu Afganistan baskını, burnumuzun dibinde gerektiğinde ısıtılmak üzere yıllardır ılık tutulan Filistin sorunu, Ada’da yaşayanlar dışında hemen herkesin ilgilendiği, plan yaptığı, çözüm (!) önerdiği Kıbrıs sorunu, yıllardır kısıtlamalar altında inleyen yoksul Irak halkının sorunu ve daha niceleri, yazmakla çözülüyor mu? Ama yazmayı sürdüreceğiz. Sadece tarihte haklı olmak için, ya da “Ben demiştim. Haklıymışım, şiştiniz mi?” demek için değil, ama çoğalmak, güçlenmek için yazmayı sürdüreceğiz; yazmayı, okumayı ve okutmayı.

Yazdıklarımızla, kendi depoları ağzına kadar bu silahlarla dolu olan, bu silahları uçaklarıyla, gemileriyle dünyanın her noktasında çıkarları için gözlerini kırpmadan kullanabilecek imkana ve ruha sahip olan emperyalist güçlerin, “kitle imha silahı üretiyor” propagandasıyla esir almak istediği komşu Irak halkının yanında olmayı sürdüreceğiz.

Yazdıklarımızla, kitlelerin salkım bombaları, bombardıman uçakları ile yok edilmesinden hiç söz etmeyip, olan biteni bilgisayar oyunuymuş gibi kafalara kazımaya çalışan boyalı basının, kiralık cam kutuların çirkin ilişkilerini ortaya koymayı sürdüreceğiz.

Yazdıklarımızla, barbarlığı, insanı kafasını keserek, uygarlığı, onu zehirli iğne ile öldürerek yok etme düzeyine indiren barbar uygarların yaptıklarını tekrar tekrar bıkmadan yinelemeyi sürdüreceğiz.

Kendi halklarını kitle, yoksul halkları sürü görenlerle mücadele etmeyi sürdüreceğiz.

Ve her insanı en değerli insan yapmak için, yazarak, okuyarak, okutarak çoğalacağız, güçleneceğiz.

8 Aralık 2001

ÇUVAL

Anadolu’nun büyük bir kentindeyim. Diğerlerinde olduğu gibi burada da hayat erken başlıyor. Sabahın ilk ışıkları ile uykulu bir telaş başlıyor insanlarda. Küçük dükkânını açıp gün boyu dev marketlere karşı savaş verecek olan esnaf, “Acaba bugünü de işimi kaybetmeden bitirebilir miyim?” endişesi ile yaşıyor; işçi, yarı aydınlık soğuk kış sabahında koşar adım otobüslere, servislere yetişmeye çalışıyor.

Uzun demir çubukların altına bağladıkları iki tekerlek ve bir çuval ile çocuklar, bu koşuşturmadaki yerlerini almış. Çocuklukları pahasına çıraklık yapan arkadaşları kadar bile şanslı değiller. Bütün gün çöp kutularını karıştırıp, umursamazca atılan kağıt, plastik şişe gibi atıkları, çöplerin arasından özenle seçip, satmayı meslek edinmişler. Tek kaygıları ve hedefleri çuvalı doldurmak.

Yaşı 13-14 gibi durana, okula gidip gitmediğini soruyorum.

“Bitirdim” diyor onurla, “5’i bitirdim.”

Bakışları zekice ancak çaresiz. Temel eğitimin 8 yıla çıkarıldığını ve her çocuğun en az sekiz yıl okula gitmek zorunda olduğunu söylemeye cesaret bile edemiyorum, “bitirdim” diyen bu “geleceğimiz” delikanlıya.

Babası ölmüş. altı kardeşin en büyüğü. Eve para getiren küçük dev çocuk. İki kardeşi daha okula gidiyor. Biri 2., diğeri 3. sınıfta. “Onlara da okulu bitirteceğim” diye konuşmasını sürdürürken, gözleri çevredeki çöp kümelerini tarıyor.

Çuvalı eskimiş ve yırtık ama iş görüyor. “Her çuval dolusu kâğıdı 200 bin liraya satıyorum. Günde 5-6 çuval doldurabiliyorum” diyor, gururla. Hayatın ölçeği onun için çuval olmuş.

Yanımızdan geçen iki gencin;

“Abi bu çocukların ülke ekonomisine katkıları çok büyük, resaykıl yapıyorlar.”

“Yok be anam. Pislikten başka bir şey değil’, diye tartışmaları, kaybolan bir kuşağın belirtisi.

Her gördüğü yerde bu çocukları kovalayan, çuvallarına el koymaya çalışan partili belediye çavuşu, “Bu çuvallar Avrupa Birliği’ne yakışmıyor” diyor. Yakalasa, çuvalları yok edip, ülkeyi bir anda uygarlığa taşıyacak sanıyor.

Oysa çocuk, dünyayı çuvalına sığdırmak çabasında.

12 Şubat 2000

MEYDAN

Uygarlık tarihinin en önemli mekânlarından biri meydanlardır. İlk zamanlarda meydanlar tanık oldukları savaşlarla anılırdı. Komşu devlete kızan hükümdar atına atladığı gibi soluğu en yakın meydanda alır, aynı ruh hali içerisindeki rakibini beklemeye başlardı. İki kızgın hükümdarın savaşını, birbirlerine düşman olmak için hiç nedenleri olmayan zavallı halk yapardı. İki taraf da hazır olunca insanlar atlı ya da yaya birbirlerine girer, mızraklar, oklar, topuzlar savrulur; kollar, kafalar havalarda uçuşurdu. Sayıca çok olanlar, bazen de az olanlar savaşı kazanırdı. Savaşın kazanıldığının belirtisi meydanı ele geçirmekti. Meydanı ele geçiren, ölülerin üzerinde şöyle bir tur atar ve bir sonraki meydan savaşı için hazırlık yapmak üzere giderdi. Nice meydanlar vardır ki asırlar boyunca değiştirmediği el kalmamıştır.

İnsanlık uygarlaştıkça meydanların görevi de değişmeye başladı. Kılıçların kelle uçurduğu meydanlar, şimdi topluca üzülenin, topluca sevinenin, topluca bağıranın, topluca zıplayanın mekânı oldu. Durum böyle olunca da bazıları meydanları sahiplenmeye, meydanlarda kimin sevineceğine, kimin zıplayacağına, kimin soyunacağına karar vermeye başladı.

Şarkıcı iki genç kızımız bir kaset yapmışlar. Çok satıp para kazanmak, geleceklerini kolay yoldan kurtarmak ve birazda şöhret olmak hayalindeler. Kasetlerini tanıtmaları gerek. Ne yapacaklar? Doğru meydanlara. İstanbul’da meydan deyince akla neresi gelir? Taksim Meydanı. Meydana yürüyerek çıksalar, sadece iki kişiler, kimse farkına varmayacak. Atlıyorlar develerin üzerine. İstiklal Caddesi’nin parke taşlarında Arap çöllerinin kumlarının hayalini kuran develer, deve gibi ayaklarını savura savura Taksim Meydanı’na doğru boyunlarını uzatıyorlar. Kararsızlar. “Çıksak mı, çıkmasak mı?” diye zorlanırlarken, meraklı kalabalık develeri destekliyor. Daha önce de burada develer görmüşler ama tek hörgüçlüsünü ilk defa görüyorlar. Meydanın turnikesini tutanlar durumdan memnun. İtirazları yok. Çünkü bunlar sadece deve.

Futbol takımımız bir Avrupa takımını yendi. Hem de çeyrek finalde. Kolay değil. Seviniyoruz. Daha fazla sevinenler durumlarını göstermek ihtiyacındalar. Doğru meydanlara. İstanbul’da Taksim Meydanı’na. Binlerce kişi. Davullar, zurnalar, havai fişekleri, her şey hazır. Değerli basın ve yayın kuruluşlarının tüm muhabirleri orada. Kameralar renkli görüntü peşinde. Parasızlık nedeniyle üniversite eğitimini yarıda bırakıp işsiz kalan genç, ustasını devlet bilmiş ondan tokat yiye yiye usta olacağına inandırılmış çırak, kızlar, erkekler hep birlikte zıplıyorlar. Tek vücut olmuşlar. Yarın birbirlerini tanımayacaklar. Meydanın sahipleri olduklarını sananlar yine mutlu. İtirazları yok. Topluluk Anayasa’dan aldığı meydana çıkma hakkını kullanıyor.

Ülkede birçok şeyin kötü gittiğinin farkında bir topluluk. İnsanın insana işkence etmesine karşı seslerini yükseltecekler. Kaybolan yakınlarının hesabını soracaklar. Dost olduğunu sanan bir bakana dahi vize uygulayarak dost tokadı atan emperyalizmin şefi ABD’yi ve onun başkanının ülkemize gelişini protesto edecekler. Meydana çıkmak istiyorlar. Olmaz. Sakıncalı.

Meydan, zıplayanlara ve develere serbest.

25 Mart 2000

İKİ BİN

1970’li yılların başlarında Amerikan yapımı bilim-kurgu filmleri çok yaygındı. Televizyonun yokluğunda her pazar günü mutlaka böyle bir filmi izlemeye giderdik. Çoğunda olaylar 2000 yılında geçerdi. 2000 yılında, uzaydan gelen canlılar dünyamız insanlarıyla buluşur, ulaşım, uçan küçük araçlarla sağlanır, büyük binaların arasında çok katlı trafik kazasız akar dururdu. Her filmde temizlik yapan, araç kullanan, makine yapan, kısaca her işi görebilen, kimi mekanik, kimi duygusal robotlar olurdu mutlaka. Filmin sonunda robotların bazılarına çok kızar, bazılarını da yakın hissederdik kendimize.

Her şey 2000 yılına göre ayarlanmıştı. Dünya yeniden düzenlenecek, savaşlar, kavgalar sona erecek, insan sadece bilim, sanat ve sporla uğraşacaktı, tüm işlerini gördürürken robotlara. Ya da dünya yok olacaktı koca bir göktaşıyla orta yerinden ikiye bölünerek.

Altı gün sonra 2000 yılına giriyoruz İsa peygamberin doğuşuna göre. Ya da 1378’e Mekke’den Medine’ye göçü sıfır alırsak. 3000 yıldan fazla oldu Musa peygamberin doğumu. Ne önemi var sayıların? Tarihleri değerli kılan içini dolduran olaylar değil mi? Bin yıl önce ikinci bin yıla girildiğinin farkında mıydı insan? 31 Aralık 999’da insanın soyadı yoktu, adresi yoktu. 12 yaşında evlenip, 39’unda ölüyordu ortalama olarak. Ne oldu 1 Ocak 1000’de? Bilmiyoruz. Ne oldu

1789’da? Ya 1917’de? 1923’te ne oldu? Biliyoruz.

1 Ocak 2000’de de çocukluk hayallerimizin henüz gerçekleşmediğini görerek uyanacağız. Ne uzaylılar olacak, ne uzay araçları, ne de robotlar bizim için çalışan, üreten.

Ne de savaşlar sona ermiş olacak.

Mutlu azınlık çılgınca alışveriş yapmanın yorgunluğuyla uyanacak o sabah. Çoğunluk için değişen bir şey olmayacak. Yine kalkıp gidecek her zamanki gibi, işine yürüyerek, ya da tıkış tıkış dolmuşta.

Her şeyin kendisi için varolduğunu düşünen insan farkına varmaz mı dünyanın kendisinden 4 milyar yıl yaşlı olduğunun. Kendi kendisini yok etse de insan, dünyanın 4 milyar yıl daha yaşayacağının. İnsan olsa da olmasa da 20 bin, 200 bin, belki 2 milyar yıl geçecek İsa’dan o yana eğer hâlâ varsa saymasını bilen insan dünyada.

25 Aralık 1999

GÜNDEM

Gündem, geniş toplulukların ilgisini çeken olayların haber olmasıdır. Bazı konular vardır, gündeme gelir ve bir süre insanları oyaladıktan sonra unutulur. İlk ortaya atıldıklarında genellikle çok çarpıcıdır. Bazen izleyici sayısını arttırmak, çoğunlukla da özel çıkarlara hizmet etmek için abartılır. Yaygara görevini yaptığına inanıldığında yavaş yavaş ya da aniden değiştirilir. Gündemi kendi çıkarları doğrultusunda sürekli değiştirenler yönettikleri toplumun unutkanlığına güvenir.

Nükleer santral ihalesi ve nükleer teknolojinin transferi konuları uzun süredir ülkemiz gündemindeki yerini korumaktadır. Bugüne kadar her kesim olaya kendi açısından baktı, çeşitli çözümlemeler yaptı, sonuçlar üretti.

Ulussuz bir şirketin hissedarı ya da en azından hizmetkarı olmayı, bir halkın bireyi olma kimliğinden üstün tutanlar ile tüm heyecanını ve birikimini ülkesi ve halkı için kullananlar arasındaki “Ülkemize nükleer santral kurulması” tartışması, bilinçli ve bilinçsiz taraftarların da katılımıyla sürmektedir.

Konu ülkenin aylık olağan gündemi haline gelmiştir. Önümüzdeki günlerde tekrar tartışılacaktır. Karar verme durumunda olanlar tüm duyarlı seslere kulaklarını tıkamışlardır. İhaleyi sürekli ertelemeleri, konuyu daha çok tartışmaktan değil, toplumun hafıza kaybına güvenmelerinden ve ihaleyi alamayacak ülkeyi gücendirme kaygısındandır.

Bir an için gerçekten nükleer santralin ülkemiz için gerekli olduğunu kabul edelim.

Peki o zaman neden ülkeyi yönetenlerin kâbesi olan ABD ve Avrupa ülkelerinin gelecek enerji politikalarında nükleer santrallerin adı, bu santrallerin işletilmemesi, durdurulması ve sökülmesi konularında geçmektedir? 1960’lı yılların sonlarında yapılan öngörüler tutmamıştır. Yükselen çevre ve insanlık bilinci vahşi kapitalizmin karşısına dikilmeye başlamıştır. ABD 1000 nükleer santral yapma hedefiyle yola çıkmış, ancak 100’de kalmıştır. Nükleer enerjiye taraf olanlar, konu atıkların saklanmasına gelince kendi bahçelerini kirletmek istememektedir.

Nükleer santrali, nükleer güç olma, atom bombası yapma amacıyla isteyen şaşkınlar, bu silahın sadece düşmana değil, tüm insanlığa karşı kullanıldığının farkında değillerdir. Radyasyon bulutunun sınır tanımadığını geçmiş felaketler göstermiştir.

Yurtseverler, çevreye ve insana saygı duyanlar konuyu bir daha gelmemek üzere gündemden çıkarma çabasındadır. Tüm bunlara rağmen, bazı çevreler nükleer santral ihalesini vermek zorunda kalacak kadar borçlanmış olabilir.

Bu ülke halkı emperyalistlere çok şey verdi ama geri almasını da bildi.

26 Şubat 2000

TOKAT

Çok değil, daha 80 yıl önce Avrupalı emperyalistler toplarıyla, tüfekleriyle ülkemizi işgal etmişler, tüm zenginliklerimizi ele geçirmek için ülkenin her metrekaresini aralarında paylaşmışlardı. Emperyalizmin hizmetkârlığını yaparak “Belki hissedarı da olabilirim” hayalindeki işbirlikçiler, bu paylaşımda kendilerine verilen görevi en iyi şekilde yerine getirmeye çalışmışlardı.

Ama tüm emperyalist güçlere ve işbirlikçilere karşı ayağa kalkan Anadolu halkı oyunu bozdu. Hem de ayağında çaput, elinde kazma, kürek ile.

Günümüzde maske değişti. Topla, tüfekle işgalin maliyeti ağır gelmeye başladı. Amaç aynı. Araç sözde demokrasi. Burjuva demokrasisi. Dedelerimizin sopayla kovaladığı emperyalizmin icra memuru, cumhuriyet tarihinin en milliyetçilerince havaalanlarının VİP salonlarında çiçeklerle karşılanıyor. Alacağını garantiye almak için haciz işlemlerine başlamış. Alacaklı olmanın küstahlığı ile emirler yağdırıyor. Sanki babasının malıymış gibi, satılacak kuruluşların kapılarına kırmızı çarpı işaretleri koyuyor. İşçiye, memura verilecek zam oranını azaltarak kendine düşen payı arttırma çabasında. Bizimkiler suskun. Borçlular.

Yoksulluk sınırının altında yaşayanların karşı çıkışları, yine yoksulluk sınırının altında yaşayan diğerlerince engelleniyor. Bir paradoks.

Çalıştırılmasına asla izin vermeyeceğimizi bile bile yeni doğmuş bebekler dahil bu ülkede yaşayan tüm insanları 80’er milyon lira daha borçlandırıp, daha çok kazanmak için nükleer santral kurulması amacıyla milyonlarca doları lobi (?) faaliyetlerinde harcamış.

Bergama’nın toprağının, Akkuyu’nun havasının, Anadolu’nun sonsuz güzelliklerinin, Mehmet’in, Ali’nin, Zeynep’in, Ayşe’nin, Halo’nun, Seydo’nun onun için hiç önemi yok. Alacağını alacak, alacak, alacak. Bitince gidecek.

Seksen yıl önce yediği tokadı unutmuş. Tarih bu sefer tekrar ediyor. Kazma kürekle bu oyunu bozmayı başaranların torunları ayaktalar. Bergama köylüleri, Akkuyu köylüleri, işçiler ayakta. Gençler, gençliğe hitabede kendilerine verilen görevi yerine getirme bilincindeler. Yanlarında tüm yurtseverler.

11 Mart 2000

MASKE

İlk zamanlar rahipler, dini törenlerde toplum üzerinde etkili olabilmek için maske kullandılar. Dini inancı gereği yüzünü saklayan kadın, savaşta korunmaya çalışan şövalye, oyunda kılıktan kılığa giren sanatçı, tanınmak istemeyen kahraman süpermen, hep maskeye sığındılar.

Bazılarımız toplumsal rollerimizde sıkça maske kullandı. Evde baba, işyerinde müdür, sokakta duyarlı vatandaş, meydanlarda lider maskeleri taktı. Ankara’da yurtsever, yurt dışında dolarsever maskeleri taktılar.

Geçtiğimiz pazar günü EMEP Gaziantep İl Kongresi’ne konuk oldum. Daha önce televizyonlarda izlediğim parti kongrelerinde görmeye alıştığım manzaralar orada yoktu.

Bu kongrede, ülkenin yağmalanmasından, devletin parsellenmesinden nasıl pay kapabilirim telaşındaki lacivert takım elbiseli “beyefendi maskeli” adamlar yoktu. Bu kongrede, kuaförden yeni çıkmış saçları ile boş bakışlarını kalın koyu gözlüklerinin arkasına saklamış, Amerika’da okuyan oğlunu özlemekten başka sıkıntısı olmayan “sevecen maskeli” hanımlar da yoktu.

Salona giren liderlerini yaka paça omuzlayıp, “Türkiyeeee seninlee guurruur duyuyor” diye tepinen, tüm hayalleri günün birinde sırtladıkları ağabeyleri gibi sevgi pahasına, insan pahasına, köşeyi dönmek olan “karizmatik maskeli” gençler yoktu.

Etraflarına topladıkları birkaç psikobozuk ile cemaat rolü oynayan, her üç kelimesinin arasına anlaşılmaz Arapça sözler serpiştirerek derinlik kazandığını sanan, dini imanı yeşil dolar, mavi mark olan, kerameti kendinden menkul “önemli dini lider” maskeli uyanıklar yoktu.

Bu kongrede Türkiye vardı. Yaşayan Türkiye vardı. Sokak vardı. Üreten ve ürettiğini hakça bölüşen bir ülke yaratmak çabasındaki fabrika işçisi sırtında tulumuyla oradaydı. Çektikleri onca sıkıntıya karşın yılmamış onurlu anneler, mahkûm anaları oradaydı. Coşkulu gençlerimiz vardı. Gerçek aydınlarımız vardı. Çocuklarımız, kundakta bebelerimiz vardı. Tüm geleceğimiz oradaydı.

Şölene gelmiş gibiydiler.

Cesur, kararlı, tutarlı ve maskesizdiler.

19 Şubat 2000

TİYATRO

Tiyatro, bir sahne sanatıdır. Araştırmacılar, tiyatronun kökeninin insan doğasına özgü taklit içgüdüsünde olduğunu ileri sürmüşlerdir. Temel olarak üç öğesi vardır. İlki seyircidir. Uzun hazırlık ve prova gereksinmelerine karşın tiyatro, seyirci önünde anlam kazanır. İkinci öğe tiyatro yeridir. Tiyatroda en etkili öğe oyunculardır. İlk dönemlerde oyunculuk alanında uzmanlaşma olmamış, dans, akrobasi gösterileri gibi unsurlar oyunlar içinde yer almıştır. Tiyatro oyuncusu sahnede kendi bireysel özelliklerinin yanında kostüm ve makyajdan yararlanır.

Eski Mısır’da, tiyatronun varlığına ilişkin yaklaşık 4000 yıl öncesine ait kanıtlar olmakla birlikte gerçek anlamıyla tiyatro antik Yunan’da başlamıştır. Takip eden dönemde Roma tiyatrosu gelişmiştir. Roma tiyatrosu öz ve biçim olarak Yunan tiyatrosundan etkilenmiş ancak toplum içindeki önemi bakımından Yunan tiyatrosunun önüne geçmiştir.

Roma tiyatrosunda trajedi ve komedi yaygın oyun türleri olmuş ve tiyatro oyuncularının büyük bölümünü köleler oluşturmuştur. Bu tiyatrolarda oyun yazarı önemli yer tutmuş, aynı zamanda oyunu yönetmiş, köle oyunculara rollerini dağıtmış, zaman zaman da oyunda rol almıştır.

21. yüzyıla girerken “küreselleşme” isimli iki perdelik bir oyun sahnelenmeye başlanmıştır. Oyun yazarları biçim olarak Roma tiyatrosunu benimsemiş ve kendilerinin de rol aldığı oyunda diğer rolleri kölelere dağıtmışlardır. Oyunun ilk perdesinde “Küreselleşemezseniz batarsınız” mesajı verilmektedir. İkinci perde ise muhtemelen “Küreselleştiniz ama yine de battınız” olacaktır. Çünkü oyun bir trajedik komedidir. İlk perdede zengin batı “Küreselleşiyoruz, gelişmekte olan ülkeleri kalkındırıyoruz, onları da bizden yapacağız” rolü ile Türkiye gibi ülkelerin temiz havasını, temiz suyunu, madenini, toprağını, ucuz emeğini, bilimini, sanatını ele geçirerek yok etme çabasındadır. Hantal, eskimiş, çevre ve enerji düşmanı sanayilerini, “Sizi sanayileştiriyoruz” makyajı ile ülkemize getirme hazırlığına başlamıştır. Gerekli enerjiyi de yine bizim sırtımızdan elde etmeyi planlamaktadır. Nükleer ve termik yeni santraller kurulması için bu kadar iştahlı ve ısrarlı olmalarının sebebi de budur. Yerli figüranlar etrafta akrobasi yapmaktadır. Oyunda, tarım topraklarının ele geçirilmek istenmesi konusu da sahnelenmektedir. Yabancı heyetler, yöre insanına “tarımı öğreteceğiz” rolü ile ziyaretlerini sıklaştırmışlar, yardımcı oyuncularla birlikte toprağımızı on yıl içinde emerek kurutmanın hesaplarını yapmaktadır. Oyundan sıkılan seyircileri oyalamak için zaman zaman seyircilere de rol verilerek onların da katılımı sağlanıyormuş gibi yapılmaktadır. Bazı seyirciler, “Biz de başka salonda aynı oyunu, aynı rolleri oynayalım” diye düşünmektedirler.

Bu oyun tutmamıştır. Seyircileri gün geçtikçe azalmaktadır. İkinci perde oynanamayacaktır. Halk artık kendi yazdığı oyunu oynamak istiyor.

8 Nisan 2000

ACELE PARA

Çocukluk yıllarımızda televizyon yoktu. Mahallemizde ilk televizyonu komşumuz İsmail Amca almıştı. Haftanın bazı günlerinde birkaç saat yayın yapan bu kutuyu izlemek için, Sevim Teyze’nin hoşgörüsü ve kızları Neşe ile olan arkadaşlığımızı kullanırdık. Ama yine de zamanımızın çoğunu Teksas, Tommiks, sonradan devlet büyüklerimizin de kahramanı olduğunu öğrendiğimiz Red Kit resimli romanlarını, annemizden gizli, ders kitaplarımızın içinde okuyarak geçirirdik. Kendimizi bu Amerikalı kahramanlarla özdeşleştirirdik.

Akşam babamızın seçtiği gazete eve geldiğinde “Önce ben okuyacağım” telaşı başlardı. Satır satır, hatta ilanlarına kadar okurduk gazeteyi. “Ne de olsa ders çalışmaktan iyidir” diye düşünürdük. Gazetede en çok ilgimi çeken “Acele para verilir”, “50, 100, 200 bin lira acele verilir” ilanlarıydı. Çocuk aklımla pek anlam veremezdim bu ilanlara. “Yahu ne iyi insanlar var bu dünyada, ihtiyacı olana acele para vermek için nasıl da çabalıyorlar” diye düşünürdüm. Sonra bu düşüncem bana mantıksız gelirdi. Bu ilanları olsa olsa çocukluk yıllarımızın geçtiği Bakırköy Akıl ve Sinir Hastalıkları Hastanesi bitişiğindeki Hür Sokak’taki komşularımızın vermiş olabileceği gelirdi aklıma. Dağıtılan paraları almak için bu insanların kapılarında gece gündüz uzun kuyruklar oluşuyor olmalıydı. Gençlik yıllarıma ilk adım attığımda da bu ilanları izliyordum. Parayı verenle alan arasında,

— Kaç para istiyorsun?

— Karım hasta, onun tedavisi için 100 bin lira.

— Ben insanlara yardım etmeyi severim. Ama karşılığında neyin var ipotek ettirecek?

— Babadan kalma bir evimiz var, en az 100 bin lira eder.

— O halde 50 bin veririm. Bir ay sonra da 55 bin isterim.

Şeklinde konuşmalar geçtiğini tahmin edebiliyor, daha sonra gazetelerin ilk sayfasında “karısını, evini kaybeden ve borcunu ödeyemeyen adamın intihar ettiği” haberlerini okuyorduk.

Yıllar geçti. Buna benzer ilanları bugün de gazetelerde okuyoruz. Geçmişte borç almayı utanç sayanların yerini bugün kredi alabiliyor (!) olmakla övünenler aldı. Ama borçlunun veya kredi alanın, alacaklı karşısındaki ezilmişliği hiç değişmedi.

Çantasını kapan dünya sermayedarı parasını acele verecek yer arıyor. Malı, mülkü olanı tercih ediyor. Türkiye son yılların gözde ülkesi. Tüm borç veren kuruluşlar kuyruğa girmişler. Nazlanır gibi yapsalar da bize borç vermek için can atıyorlar. Paralarını vermesine verecekler de, karşılığında neyi ipotek ederim diye araştırıyorlar. Borç verdiğim kişi ile mal sahipleri farklı kişiler olabilir korkusu içindeler. Garantiyi alınca borç veriyorlar. İpotekle.

İpoteksiz borç olur mu?

8 Ocak 2000

SANAL SÖYLEŞİ

Büyükler, gazeteciliğin röportajla başladığını söyler. Gazeteci olmayı hiç düşünmediğim için sanal bir söyleşi gerçekleştirmek üzere yola çıktım. İlk karşılaştığım kişi, fazlaca temiz yüzlü, iyi giyimli bir hanımefendi.

— Günaydın hanımefendi. Adınız nedir ve nerede çalışıyorsunuz?

— Semra. Bir kamu kuruluşunda memurum. Nerede memur olduğumu söyleyemem.

— Efendim IMF’nin 2001 bütçemizi oluşturmak için canla başla yaptığı çalışmayı nasıl değerlendiriyorsunuz? Yapılacak yüzde 10 zamdan memnun musunuz?

— Valla efendim, memur olduğum için yorum yok. Malum.

— İyi memurluklar efendim.

İlk vatandaştan fazlaca bilgi alamayacağımı anlayınca ilk bakışta daha hür gibi görünen, daha genç, ikinci hedefime yaklaşıyorum.

— İyi günler delikanlı. Sizinle bir söyleşi yapabilir miyiz? Ne iş yapıyorsunuz?

— Okey. Ben öğrenciyim. Siz hangi gazetedensiniz? Futbolla ilgili mi?

— Hayır. Hazır sizi bulmuşken “Üniversitedeki sorunlarınız neler, YÖK ile bir probleminiz var mı?” diye sormak istemiştim.

— Valla abi şimdi ben bir şey söylesem, bizim hoca da bu gazeteyi okuyor. Beni mimler filan. Neyse, sen metal müzikten, futboldan, TV dizilerinden bir şeyler sormayacaksan hadi bana çav.

Böylece ikinci girişimim de sonuçsuz kalmış oldu. Ama ümidim kırılmadı. Hele karşımdan gelen, saçları az dökülmüş, eli çantalı, kalın gözlüklü, düşünceli bey ümidimi daha da arttırdı. Rahatsız etmekten korkarak yanına yaklaştım.

— İyi akşamlar beyefendi. Sizinle bir söyleşi gerçekleştirebilir miyiz? Adınız ve göreviniz nedir?

— Adım Zeki Bilir. Üniversitede bilim adamıyım. Kimya üzerine çalışıyorum.

— Aman efendim ne isabet. İskenderun Körfezi’nde bekletilen zehirli atık taşıyan gemi hakkında ne düşünüyorsunuz?

— Gemiler bekleyebilir efendim. Yeter ki deniz fazla dalgalı olmasın.

— Peki siyanürle altın çıkartılması halkın sağlığı açısından zararlı mı? Çevreye kötü etkileri var mı?

— Şimdi efendim konuya ekonomik bakmak lazım. Ekonomik açıdan gerekli olan şeyler yönünde...

— Yani ben siz kimyacısınız diye sormuştum. Bu açıdan ne dersiniz?

— Kimyasal ekonomik yaklaşımlar zaten ücretleri az olan bilim adamlarından gelen yanıtların tem......

— İyi akşamlar sayın bilim adamı. Hatta iyi uykular.

Artık iyice anladım ki ben iyi bir röportajcı olamayacağım.

Geçen gün, kendi kategorisinde yılın lideri seçilen bir köşe yazarı, “İyi lider biraz maymun gibi olmalı” diye yazmıştı. Röportaj yapmaya çalıştığım, üç maymunu oynayan vatandaşlar için zaten evet. Kurtardığı ve üzerinde yaşadığı topraklara sahip çıkan, çalıştığı işyerinin peşkeş çekilmesini engellemek için vücudunu siper eden, IMF kararlarıyla değil kendi kararlarıyla yönetilmek isteyen vatandaş için hayır.

18 Kasım 2000

İYİ VE KÖTÜ

Eski polisiye filmlerinin vazgeçilmez sahnesiydi. Suçlu olduğu ispatlanmasına karar verilen kişi, falaka, kaba dayak gibi sorgulama yöntemlerine girişilmeden önce bir lamba, bir sandalye ile döşenmiş odaya alınırdı. Sorguda genellikle iki kişi olurdu. Bunlardan biri oldukça saldırgan tavırlarla zanlının üstüne gider, onu hırpalar, suçunu kabul ettirmek için her şeyi yapar ve daha da kötüsünü yapacağını söyleyerek tehdit ederdi. Sonra odaya diğeri girer, insancıl bakışlarla zanlıya acır, yardım ettiği, suçunu kabul ettiği takdirde onu kurtaracağına söz verir, aksi halde diğer arkadaşının her kötülüğü yapabilecek karakterde, piskopat olduğunu söyler ve zanlıyı tavlamaya çalışırdı. Dışarıda anlaşarak iyi ve kötü karakter rollerini paylaşan sorgucuların ana hedefi, zanlıdan suçlu yaratmak ve onu gerekli cezaya çarptırarak işlerini başarıyla yapmak, hedeflerine ulaşmaktı. Zanlı ya saldırgan kötü sorgucudan korktuğundan ya da sevecen iyi sorgucuya inandığından işlesin, işlemesin çoğunlukla suçunu kabul ederdi. Sorgucuların da üstünde olan ve onların da emir aldıkları kişilerin verdikleri cezaya çarptırıldığında, hatasını anlar ama iş işten geçmiş olurdu.

“Şimdi artık yöntem değişti, artık hedeflere ulaşmak için daha bilimsel yöntemler uygulanıyor” sanırken, son günlerde yaşananlar iyi ve kötü yönteminin bazı kesimlerce asla eskimeyecek bir yöntem olarak halen kabul gördüğünü ortaya koydu.

Önce üç lider, dördüncünün tercüme ettiği niyet mektubunu imzaladılar. Kimi okuyarak, kimi okumadan imzaladığını söyledi. Anasını görüp, eklerini bilmediklerinden bahsettiler. Ama sonuçta imzayı bastılar. Şimdi maddeler teker teker uygulamaya başlandığında hemen rol dağılımı yapılıyor.

Telekom’un peşkeş çekilmesi maddesi mi gündeme geldi, iyi bakan komuoyuna “Ben halkın malının satılmasına karşı koyamam, ama bari ucuza gitmesin” mesajı veriyor. Kötü bakan’a verip veriştiriyor. Sonuç yasa kabul ediliyor. İyi ve kötü bakan bu konuda sahneden çekiliyor. Telekom çalışanı kaderiyle başbaşa bırakılıyor. Rol başarıyla tamamlanıyor. İşçi filmin farkında. Direniyor.

Hububat alım fiyatları mı belirlenecek, iyi bakan başlıyor bağırmaya: “Kötü bakanın verdiği para çiftçiyi mahveder. Türk çiftçisini perişan ettirmem. En az 178 isterim”. Kötü bakan hemen cevabı yapıştırıyor. “IMF’ye söz verdik. 158’den fazla olmaz”. İyi ve kötü, rolünü tamamlayınca üsttekiler kararı veriyor; 164. Çuvaldızı görüp, iğneye razı edilen çiftçi perişan, ama filmin farkında. Toprağında işçi olmasına, hatta işsiz olmasına ramak kalmış. Örgütleniyor.

Artık çıta yükseliyor. Sıra üniversitelerin yok edilmesine geldi. YÖK ile birlikte üniversitelerin toplum adına fikir ve çözüm üretme, muhalefet yapma yetenekleri köreltildi. 20 yıl boyunca görev yapan YÖK’ten çok YÖK’çü yöneticiler bu yokoluşun altyapısını hazırladılar. Üniversitenin araştırma kaynaklarının yok edilmesi maddesinin altı imzalanmış. Kötü bakan, “Haklısınız ama bir kere imzaladınız, vazgeçemezsiniz” diye tutturuyor. İyiler sırasını bekliyor. Bir zamanlar, duyarlı, sorumlu hocaları “Gözünün üstünde kaşın var” diye, YÖK adına hırpalamış olan rektörler eylemde.

Bazı işadamları da, sanki bu oyundan habersizmiş gibi, “İyi ve kötüler birbirlerini yerse krizden çıkılmaz, bunlar politik kriz yaratıyorlar” diye tepeden sopa sallıyor.

Film aynı ama seyredenler değişti. Rol yapanların üstün yeteneklerini yutmuyorlar. Onlar için, niyet mektubunu yırtıp, kendi çözümlerini hayata geçirenler iyi, üç beş milyar doları cebe atmak için IMF kapılarında dilenci olanlar, bir kaç milyon dolarlık altın için bir zamanların efendisi kendi köylüsünü sokaklarda süründürenler kötü.

2 Haziran 2001

RENK

Renksiz bir yokluk içinde bilinmeyene hapsolmuş madde, bilinmeyen bir nedenle sessizce patlayıp hızla yokluk içine dağılmadan önce ışık yoktu. Işık, renkler, sesler ve her şey o bilinmeyen madde kümesinin içinde bilinmez bir süre özgürlüğü bekledi. Sınır yok olup sonsuz boşluluğa yayıldıkça, uzaklaştıkça, aynı kaderi aynı sınır içinde paylaşan parçalar birbirlerini tanımaz oldu.

İlk patlama ile aldıkları uzaklaşma kuvvetini özlerinde varolan çekim kuvveti ile dengelemeye çalışarak yavaş yavaş, döne döne uzaklaştılar. Küçükleri, büyüklerinin içinde sıkışıp kaldı.

Kimi, erişilemeyecek kadar uzak, şiirlerdeki kadar yakın yıldız, kuyruklu yıldız oldu. Kimi, yüklendiği sorumluluğun bilincinde, ısıtan, yakan, üşüten güneş oldu. Her biri diğerinin varlık nedeniydi; uzaklaştılar, yabancılaştılar ama birbirlerinden vazgeçemediler. Kimse bilmese, görmese de sıcak ve kırmızıydılar.

Varlıkları işe yaramalı, hayranlık yaratmalıydı. İçlerinden biri döndükçe soğudu, soğudukça renklendi, canlandı, dünyalaştı, insanlaştı. Özgür kalan ışık burada anlam kazandı.

Geçtiği, düştüğü yeri rengarenk boyuyordu. İnsanlaşan parçasına gündüz, gece oluyor; bazen tekleşip mavi, kırmızı, yeşil, mor, bazen karışıp beyaz, sarı oluyordu. Bazen ressamın fırçasında pembe mutluluk, bazen siyah, gri hüzün oluyordu. Bazen, istemese de, sömürü, zulüm uğruna deride ırk, bazen cehalet, çıkar, inat uğruna kafada zırh, elde bayrak oluyordu.

Ne kadar ayrılıp tekleşse de, ne kadar birleşip karışsa da, kökeninin bilincindeydi.

Her şeyle birlikte, farkında olmadan, belki de bilinçle, özgürlük mücadelesi vererek içinden kurtulduğu o boşluktaki bilinmez maddede barış içinde birlikte olduğu ve belki tekrar aynı yerde birleşeceği tüm evrenle ve insanla bilinçsiz bir mutlak uyumla geleceğe koşuyordu.

Tüm çabası, özgür kalmaya devam etmek, zıtlıklarıyla, aynı resimde mutluluğu çizmek ve bu gerçeği kendi parçası insana anlatabilmekti.

1 Temmuz 2000

UÇMAK

Yaşam suda başladı. Denizlerin dibinde milyarlarca yıl cansız duran parçalar birden hücre olup yaşamaya karar verdiler. Bilinçsiz bir uyum içinde çoğaldılar, çeşitlendiler. Islak ortamlarında doğarak, ölerek, ama sadece yaşamak için uğraşıp durdular. Günün birinde, içlerinden biri suyun dışındaki dünyayı algıladı. Uçsuz bucaksız sular ona dar gelmeye başladı. Önce ürkerek, sonra cesaret ve sabırla bu katı dünyayı anlamaya, orada yaşamanın yollarını üretmeye çalıştı. Milyonlarca yıl bıkmadan, merakla, hırsla süründü. Sürünürken şekillendi.

Zamanı dar olup hızlanmak isteyenler ayaklandılar. Kimi çok, kimi dört ayak üstünde gövdelerini gönüllerinin istediği yere taşıdılar. Onlar artık sürünenlere biraz daha yukarıdan bakabiliyorlardı. Yaşam iki boyutlu düzleme sıkışamayacak kadar güzelleşmişti. Hızlı koşanlardan bazılarının ayakları yerden kesildi, havalandılar. Uçmanın ne olduğunu anlamadan avlamak, avlanmamak için uçtular.

Uçamayıp, ancak iki ayak üstüne kalkmayı becerebilenlerden bazıları insanlaştı. İnsanlaşanlar düşünmeye başladı. Uçanları anlamaya, onlardan olmaya çalıştı. Kanatlar, makineler yaptı havalanmak için. Havalandı ama uçamadı çoğunlukla. Kimi, uçuyormuş gibi yapıp sadece zıplayarak, uçamayanların cehaletini, merakını paraya çevirdi.

Acele ve telaşla bir yerlere uçan, kaçan, kovalayan kuşları, açgözlülük ve hırsla pislikler üzerinde uçuşan, kovaladıkça daha çok yapışan sinekleri gözledi. Ama en çok, rüzgârla arkadaş, güneşle sırdaş kelebeklere özendi. Bir gün uçabilirse kelebek gibi uçmayı, onlar gibi özgürce çiçekleri dolaşmayı düşledi. Onlar, bir yaşam içine sürünmeyi ve uçmayı sığdırabilmiş ender yaratıklardı. Sinekleşen, pislikten beslenmeye çalışan hemcinslerine aldırmadan kelebek olmaya çalıştı.

Yeniyi, güzeli bulabilme uğruna kafasını sudan çıkarabilme cesaretini gösterebilmiş, uçabilmek uğruna milyonlarca yıl sürünmüş atası kadar cesur ve kararlı olanlar bir gün kelebek olmayı başarabilecekler. Kısa, ama rüzgârla dost, çiçekle arkadaş yaşamayı başarabilecek.

5 Ağustos 2000

PİNOKYO

Çocukluk yıllarımızda çoğumuzun okuduğu bir hikâyedir Pinokyo. En azından ya çizgi film olarak televizyonda izlemiş ya da Pinokyo’nun yalan söyledikçe uzayan burnunu birilerinden işitmişizdir.

Carlo Collodi’nin bu ünlü hikâyesinde, ağaç kütüklerini yontarak oyuncaklar yapan ve bu oyuncakları satarak geçimini sağlayan Geppetto Baba, günün birinde canlı olduğunu anladığı kütükten Pinokyo isimli kuklayı yapar.

Pinokyo, tüm iyi niyetine karşın kedi ve tilki tarafından sürekli kandırılmakta ve kötü şeyler yapmaktadır. Bir gün okula giderken yine kedi ve tilkiye rastlar. Eşeklerin çektiği bir arabaya çocukları dolduran bu düzenbaz ikili, Pinokyo’yu da gittikleri hayaller ülkesine götürürler.

Hayaller ülkesi bir lunaparktır. Orada çalışmak ve sorumluluk almak yoktur. Tüm çocuklar çılgınca eğlenmektedir. Bu sanal dünyada her şey iyi gidiyor gibi görünmektedir. Düzen kurulmuş ve oldukça iyi işlemektedir.

Lunaparkta her şey vardır. Dönme dolaplar, atlıkarıncalar, dönen sandalyelere binmek, komik aynalara bakmak, istediğini yemek, içmek ve korku tüneline girmek bedavadır.

Mutluluk fazla sürmez. Kendini eğlenceye kaptıran Pinokyo, yavaş yavaş kulaklarının uzadığını, kuyruğunun çıkmaya başladığını fark eder. Eşekleşmektedir. Hatasını anlar.

Ülkemizi idare edenler, satacakları kamu kuruluşlarının dosyalarını koltuklarının altına alıp kapı kapı müşteri aramakta, açık eksiltme yapmaktadır.

Uluslararası tekeller, daha da tekel olabilmek için birleşmekte, bu birleşmeler sonucu birçok insan işsiz kalmaktadır.

Yeni Dünya Düzeni aldatmacası ile insan dışlanmakta, tüm hesaplar para, kâr ve kan üzerine yapılmaktadır. Bu balon da patlayınca “en yeni dünya düzeni” piyasaya sürülecektir.

Ne gam.

Akşam televizyonun karşısına geçip, televoleleri, paparazzileri izleyip, sanal eğlence dünyasının içine atıveririz kendimizi. Boyalı gazetelerde hangi şarkıcının hangi futbolcu ile basıldığını okur, yorgunluk atarız. Ara sıra haber programlarına dalıp, korku tüneli içinde çukurlardan çıkan cesetleri izler, sonra yine Çarkıfelek’e dönüp gözlerimizi kaparız.

Lunaparkın tadını çıkartırız.

Kediler ve tilkiler görevlerini iyi yapıyorlar.

Ya Pinokyo’lar?

29 Ocak 2000

MİKROP

Diğerlerinin farkına varan insanoğlu, iletişim kurabilmek için türlü yollar icat etti. Dumandan telgrafa ulaşması binlerce yıl alırken, bir kaç yüz yıl içerisinde inanılmaz buluşlar yaptı. Çok değil daha yirmi yıl önce bir telefon konuşması için saatlerce beklerken, şimdi neredeyse tuvalette oturduğumuz yerden dünyanın en uzak köşesi ile konuşabiliyoruz. Bilgisayar teknolojisindeki gelişmeler de iletişim sistemlerine eklenince sesle görüntüyü aynı anda gönderir alır olduk. İşin zevkine vara vara, düşüne düşüne mektup yazma alışkanlığımızı terkedip bilgisayar ekranlarına kilitlendik. Tanıdık, tanımadık, istekli, isteksiz herkesle haberleşir olduk.

Geçtiğimiz günlerde bilgisayarıma bir mektup geldi. Madem bana geldi, okuyabilirim diye içini açtım. Meğer başkasına gönderilmiş. Mektubu sizinle paylaşıyorum.

“Sevgili abim, herşeyden önce selam eder ellerinden, gözlerinden, eteklerinden ve hatta ayağının altından öperim. Abi, sen beni şahsen tanımazsın ama benim gibileri iyi tanırsın. Biz her şartta, herzaman senin çıkarlarını kollayan, senden başka büyük tanımayan kardeşleriniz. Yıllardır senin iyiliğin için bazen dinci, bazen solcu, bazen sosyal demokrat kılıklara girdik. Ele geçirdiğimiz gazete köşelerini, televizyon ekranlarını kullanarak, senin çıkarın için elimizden geleni yaptık. Bazen provakasyon yaratıp ortalıkta dolaşan işçileri, gençleri birbirlerine kırdırdık. Kırk yıldızlı tişortlarımızla, tek yıldızlı tişortlulara saldırdık. Ülkemizin tüm zenginliklerini sana aktarma ülküsü ile çabaladık.

Ama şimdi durum değişti. Meydanlarda toplanan kalabalıklar artık dolduruşa gelmiyor. Eskisi gibi ara sıra alanlara çıkıp hoplayıp, zıplayıp, enerjilerini halaylarla harcayacaklarına şimdi, okumuş yazmışlarla elele verip kapalı kapılar arkasında senin için hain planlar yapıyorlar. Yıllardır senin verdiğin ve bizim de gül gibi geçinip gittiğimiz reçetelere alternatif, emek programları yapıyorlar. Sayın abim, senin anlayacağın durum şimdi sakat. Daha önce yakınlarda biryerde yaptığın gibi uçaklarını yolla ve bizi aldır. Artık buralarda bize ekmek, iş kalmadı. Bunlar uyandı. Sen nasıl olsa bizi gönderecek başka gariban ülkeler bulursun. Acilen uçakları yolla, yakında bir yerlerde beklesinler. Sirenler çalar çalmaz koşarak geleceğiz. Ama sen iyisi mi uçak gemisi yolla. O kadar çoğuz ki uçağa filan sığmayız. Gemi ile tüyme, eskiden kalma alışkanlığımızda var. Hürmetlerimizle.”

Mektup burada bitiyor. Yazan imzasını atmayı unutmuş. Ama kimin yazdığı belli. Kime gönderilmek istendiği de. Ama teknolojinin azizliği işte. Mektup bana geldi. Ne yapmam gerektiğini işi bilen bir arkadaşıma sordum, “Abi virus sken et, sonra forvardla” dedi. Benim dilimi konuşan birine tercüme ettirdim. Mikrop taraması yapıp gideceği yere göndermeliymişim. Gönderdim, ama geri geldi. Mektubu alması gerekenin isminin sonuna fazladan bir “t” harfi koymuşum. Ne yapsam gitmiyor. Arkadaş, “Kesin mikroptur, dilit et” dedi. Ben de ettim.

31 Mart 2001

CÜBBE

Birçok meslek grubu özel giysileriyle tanınır. Her toplum kendi kültürü doğrultusunda farklı meslekleri farklı giysilerle sınıflandırmıştır. Kimi şapkalı, kimi botlu, kimi beyaz, kimi kara, kimi yaldızlı, yıldızlı elbiseleriyle toplum içindeki farklı yerlerini gösterme çabasındadır. Ancak bazı meslekler vardır ki tüm dünyada benzer giysi ile çalışırlar; cübbe giyerler.

Yeryüzünde tarih boyunca, cübbe giyme ayrıcalığı ve sorumluluğu sadece üç meslek grubuna verilmiştir. Din adamlarına, hukuk insanlarına ve üniversite hocalarına. Başlangıçta din adamlarının cübbelerine tanrı adına kullandıkları hakların yerini, insanlık adına kullanılan haklar alınca, hukuk kavramı ortaya çıkmış ve bu meslekle uğraşanlar da cübbelerini sırtlarına geçirmişlerdir. Hem din adamları hem hukukçular cübbeleriyle özdeşleşmişler, din adamları söylediklerini cübbelerine söyletmişler, hukukçular kırdıkları kalemleri cübbelerine kırdırmışlardır. Cübbenin son sahipleri de üniversite hocaları olmuştur. Toplum onlara da, tarihsel süreç içerisinde din adamlarına ve hukuk insanlarına verdiği yetki ve sorumluluğu yüklemiştir.

Cübbe diğer üniformalara benzemez. Cübbenin astı, üstü yoktur. O, onu giydiren insanlıktan aldığı güçle, her zaman doğrunun yanında olma, dik durma, haksızlıkların üzerine cesaretle gidebilme, önce herkes en son kendi için bir şey isteme sorumluluğunu, onu giyenin sırtına yükler. Onu giyen, onu doldurmak zorundadır.

Ancak ne yazık ki, cübbe herkese uyum sağlamamıştır. Kimi, yerleri süpüren uzun cübbesiyle, kimi, karanlık içini gösteren beyaz, kısa cübbesiyle sırıtmış, eğreti durmuştur. Cübbesi, kimine bol gelmiş, omuzlarından düşmüş, yakışmamıştır. Kimi, içindeki bedenini cübbesinin yardımıyla doldurduğundan cübbesi dar gelmiş, sıkmıştır. Kimi, aklını cübbesinin ölçüsüyle sınırlamış, kimi sadece cübbeden ibaret olduğundan cübbesini çıkardığında yok olmuştur.

Üniversitenin dağ gibi yığılmış sorunlarını, ülkenin talan edilmesini yok sayıp sadece maaşlarının düşüklüğü noktasına indirgeyenlere, sadece maaşları için cübbelerini ütüleyip, sokakta yürümeyi düşünenlere, hele üç beş kuruş fazla para alabilmek için IMF’nin görmek istediği kaynağı, öğrencisinin cebinden çıkarmayı düşünenlere cübbeleri yakışmamakta, bol gelmektedir.

Bu cübbelerin içinden nice içler gelip, geçmiştir. Kimi cübbeden büyük, kimi cübbeden ibaret.

9 Haziran 2001

UYUM

Uyum, çokluğun ve karşıtlığın düzenli bir birliktelik oluşturması olarak tanımlanır. Tek olan için uyum kavramının bir anlamı yoktur.

Evren, uyumsuzluk içinde var oldu. İlk patlamadan önce, hiçlik içinde bir enerji, bilinmeyen bir nedenle patladı. Boşluğa saçılan enerji, maddeleşerek, 10 milyar yıl gibi kısa bir sürede bugünkü evreni oluşturdu. Uyumsuzluk olmasaydı ne büyük patlama olur, ne de evren bugünkü şeklini alırdı.

İlk canlının oluşması ne zaman gerçekleşti bilinmez ama, uyumsuzluk olmasaydı ilk hayat da olmazdı. Var olmamızı karmaşık bir uyumsuzluğa borçluyuz.

Kökeni uyumsuzluğa dayanan insan var olanı uyum olarak kabullenince bilmemenin rahatlığı ile iç huzuru yakaladığını sandı.

Sınıfına uyum sağlayan öğrenci aferin aldı. Takımına uyum sağlayan sporcu alkışlandı. Uyumlu eşlerin ömür boyu mutlu yaşayacaklarına inanıldı. Amiri ile uyumlu memur, mesleğinde yükselirken hiç zorlanmadı. Çevresi ile uyumlu insan sevildi.

Ülkeyi yönetenlerin, iktidarıyla, muhalefetiyle uyum içinde olması ülke çıkarları için ön koşul olarak sunuldu. Cumhuriyet döneminin en uyumlu yönetimi olduğu söylenenler, bu dönemin tüm kazanımlarını dünya sermayesine uyum içinde pazarladı. Uyum içinde, Tahkim Yasası’nı onaylayarak, yağmanın önündeki yasal engelleri yok ettiler. Uyum içinde, tarımdan devlet desteğini çekerek, köylüyü ineğiyle birlikte dünya piyasasının kucağına atmak için anlaştılar.

Eskiden savunduğu değerlere ilgisiz kalsa neyse, tüm gücüyle saldırarak beslendiği çevre ile uyum sağlayan eski çakaralmaz, yeni düzleminde iç fırtınasıyla baş başa kaldı.

Ablaları dahi “Sovyetler Birliği dağıldıktan sonra bağımsızlaşan cumhuriyetlerin durumları eskisinden daha kötü” derken, “Herkes istediği yere gidebiliyor” diyerek, kraldan çok kralcılık yapan eski solcu (!), beyni ile cebinin uyumunu yakaladığını sandı.

Tüm dünyada, ulussuz şirketlerin birleşmesi sonucu işsiz kalan işçilerin direnişini, Dünya Ticaret Örgütü’nün toplantısını tepetaklak eden hareketi, Davos’ta, kürecilerin ağa babalarına dahi “Galiba insansız küreselleşme olmayacak” dedirten gençliği görmezden gelip, “Sınıf ve çelişki filan kalmadı” diyen uyumlu yazar tekrar gündeme gelmenin mutluluğuna erdi.

Ya uyumsuzlar.

Onlar Socrates oldu. Galileo, Picasso oldu. Einstein oldu.

5 Şubat 2000

POST-NEO-İHANET

Son yıllarda, çok bilinen tanımların önüne yabancı ekler takarak, tanımlara yeni anlamlar yüklüyormuş gibi yapmak ya da derinlik kazandırdığını sanmak çok moda oldu. Eskiden beri ırk temelinde üstünlük, aşağılık kavramlarını ortaya atıp, aslında sömürünün askeri ve emperyalizmin maşası olana, ülkesine göre ya faşist ya Nazi denirdi. Şimdi, onların torunlarına “Neo-faşist’, “Neonazi” denilerek, yeniliğe ayak uyduruluyor. Hele, ne olduğunu bile tam bilmeden, kendilerine, yağma düzeninin teorik boyuttaki tanımı “liberal’i az görüp, kökenleri insanlık tarihi kadar eski kavramların önüne “neo” takısı takınca yenileştiklerini sananları, bıyık kesip neo-liberal olanları görünce, insanın gülesi geliyor.

“Neo” kadar yaygın ve moda olan bir diğer öntakı da “post’. İngilizce kökenli bu kelime “ötesi” anlamına geliyor. Hangi kavramın önüne yerleştirilirse o kavramı dahi aşıp, onun ötesine geçiyor. Sanatta “post-modern”, ekonomide “post-kazanç”, boyalı basında “post-yalaka”, “post-dönek”, genelde “post-hıyar”, bu takının en uygun kullanılabileceği biçimler.

“İhanet” ise, başlangıcı Adem ile Havva’ya uzanan, insana ait bir kavram; çeşitleri var. Bazı ihanetler hınzırca bir tebessümle karşılanırken, bazıları övünç konusu bile olabiliyor. İhanetlerin en ünlüsü de “Her şey Roma için” sloganı ile güç ve iktidar uğruna Sezar’ı arkadan bıçaklayan Brütüs’ün ihaneti.

Eski ihanetlerin haince bir cesurluğu ve gururu vardı. Soğuk savaş döneminin filmlerinin hainleri, ülkelerini satar, bilgileri düşmana sızdırırlar, ama yakalandıklarında yüzüklerindeki zehiri içip hain şerefi ile ölürlerdi. Hainlik neolaştıkça, ihanet postlaştıkça, post-neo-ihanet itibar kazandıkça hainlerin şerefi de iki paralık olmaya başladı. Artık deşifre olduklarında, teşhir edildiklerinde, şereflice ölmeyi değil, ya ağlayıp sızlanmayı ya da post-neo-ihanetin ülke için ne kadar faydalı olduğunu her şeyi ülkeleri için yaptıklarını söylemeyi yeğliyorlar.

Bu ülkede yaşamaktan başka seçenekleri ve arzuları olmayan zar zor açlık sınırında geçinebildikleri maaşlarıyla çocuklarını bu ülkede okutmaya çalışan ülkenin gerçek sahipleri yola çıktılar. Beş koldan yürüyorlar. Hedefleri, ihalelerin içine bir iki madde ekleyip ülke zenginliklerini, ülkenin sanayicisine bile değil çokuluslu tekellerin sofrasına sunan aldıkları 1 komisyon için ülke halkına 100 ödeten son yirmi yılda aldıkları 100 milyar doları aralarında kırışıp şimdi borcu emekçilere ödetmeye çalışan, senaryosu ve başrolü sarı kafalı iyi adamca planlanan, kara kafalı kötü adamın hakkından gelinip adaletin sağlandığı filmde, kara kafasıyla sarışınmış gibi davranıp, çirkin ördek yavrusu ruhunu yansıtan, ama buna rağmen hâlâ ortalıkta dolaşma yüzsüzlüğünü, yazı yazma haysiyetsizliğini gösteren post-neo-ihanet içinde olanlar.

10 Kasım 2001

HOROZ DÖVÜŞÜ

İnsanoğlu ağaçtan yere inip, ekip biçmeyi öğrendiğinde uygarlığa ilk adımını atmış oldu. Uygarlık, Mezopotamya’da, Mısır’da, Roma’da yeşermeye başladığında, insanın insanla, hayvanın hayvanla, insanın hayvanla dövüştürülmesi daha çok uygarların vazgeçemedikleri eğlenceler oldu.

Romalı uygar başparmağını aşağıya indirdiğinde arenada kıyasıya dövüşen gladyatörlerden biri öldü. Diğeri, bir sonraki dövüşe kadar canını kurtarmıştı. Romalı soylu, şarabını yudumlarken o, dövüştüğü arkadaşı ile anlaşıp mızrağını soyluya savurmayı hiç düşünmedi. Çünkü o bir köle idi. Bu çirkin savaşı hayatı pahasına sona erdirmeye cesaret edemedi. Oysa arkadaşının ölümü sayesinde bir sonraki dövüşe kadar yaşamanın ne önemi var. Sonunda ikisi de kaybetti.

En eski hayvan dövüşlerinden biri de horoz dövüşü oldu. Bu dövüşte etrafı tahta perdelerle çevrili bir alanda horozlar kızıştırılıp birbirlerine iyice düşman edilir. Oysa ortada düşman olmak için hiç sebep yoktur; ne bir tavuk, ne bir buğday tanesi. Dövüş başlar. Kaybeden akşam yemeğinde kızarmış horoz olarak sunulur. Kazanan, kaybedeceği maça kadar canını kurtarmıştır. Horozlar canları pahasına dövüşürler ve hep kaybederler. Kazananlar her zaman dövüştürecek yeni horozlar bulur.

“Neden daha fazla ulaşım aracı yok” diye sorgulayacaklarına, dolmuşa, otobüse binmek için birbirleriyle itişen, tartışan; daha çok kâr etmek için daha az şubede daha az eleman çalıştıran bankayı sorgulayacaklarına, sırada öne geçmek için meydan muharebesi yapan; tuttuğu takımın oyuncuları, yöneticileri milyarları cebe indirirken onların çıkarlarını korumak için kendi gibi işsiz rakip taraftara bıçakla, sopayla saldıran şaşkınları gördükçe “Acaba” diyorum, “İnsanlar gerçekten maymundan mı evrimleşti Darwin’in söylediği gibi, horozdan mı?”

Yoksa hepsi birer gladyatör mü arenada?

15 Nisan 2000

KRAL

William Shakespeare, 1564 yılında İngiltere’de doğmuş ve 52 yaşında ölmüş oyun yazarıdır. Adı edebiyat ve tiyatro alanında yüzyıllardır tartışma konusu olmuş, yaşamı ve imzasını taşıyan eserleriyle hâlâ tam olarak açıklık kazanmamış, tiyatro ve edebiyatın temel taşlarından biridir. Tartışmaların nedeni yaşamı hakkında yazılı ve güvenilir bilgilerin olmayışı, eserlerinin büyük bölümünün sağlığında yayımlanmaması ve yazılış tarihlerinin kesin olarak saptanamamasıdır.

Dünyanın en güçlü oyun yazarlarından biri olan ve modern dramın kurucusu kabul edilen Shakespeare, önceleri çeşitli tiyatrolarda basit roller üstlenmiş, bu sırada daha çok tarihi oyunlar yazmış, savaştan savaşa koşan şövalyeleri, bencil kralları konu alan ilk eserlerini de bu dönemde vermeye başlamıştır.

Shakespeare, tiyatro aracılığıyla, zamanı ve dünyayı en iyi yorumlayan sanatçılardan biridir. Dünyayı tüm uzanımlarıyla kabul etmiş, zamanı geçmiş ve gelecek diye ayırmayıp bir bütün olarak kavramış, evrensel bir bilinçle biçimini oluşturmuştur. Eserlerinde hukuk, siyaset, psikoloji ve felsefe alanında geçerliliğini günümüzde de koruyan evrensel bilgilere sık sık rastlanır. Oyunlarında tutkuların, hırsın, kıskançlığın ve zenginliğin etkisinde kalarak kişiliklerini değiştiren insanlar başroldedir.

Bilinen ilk oyununda İngiltere Kralı 3. Richard’ı ve o dönemin İngilteresini anlatır. 4. Edward ölünce tahta genç oğlu 5. Edward geçer. İktidarı ise koruyucu sıfatıyla amcası Richard ele almıştır. Daha sonra 4. Edward’ın gayri meşru olduğunu ileri sürerek Richard krallığı ister. Parlamento kendisine arka çıkınca krallığını ilan eder. Daha sonra genç Edward’ı öldürür.

Dönemin İngilteresinde tüm topraklar kilise ve aristokratlara aittir. Halk yalnızca bu topraklarda boğaz tokluğuna çalışmakta ve gerektiğinde kralın topraklarını korumak için savaşmaktadır. Onlar için kralın kim olduğunun hiç önemi yoktur. Baronlar, şövalyeler, kontlar kralın sofrasında yer kapabilmek, elde edilen parsadan daha çok pay alabilmek için akla gelmez soytarılıklar yapmaktadır. Kralın kim olduğunun onlar için de fazlaca önemi yoktur. Kralların değişmesi ne soygun ve sefalet düzenini sona erdirir ne de kontların, baronların açgözlü çıkarlarını engeller.

Shakespeare evrenseldi. Bu yüzden oyunlarının sonunda oyuncular hep bir ağızdan bağırırlardı:

Kral öldü, yaşasın kral!

6 Mayıs 2000

SİGİ SIDDIK

Sigi ile dostluğumuz eskilere dayanır. Neredeyse 25 yıl olacak. Almanya’ya her gittiğimde mutlaka ona uğrar, bir-iki hafta, bazen ısrarlarına dayanamayıp üç hafta misafiri olurum. Türkiye’ye geldiğinde o da bana uğramadan dönmez.

Bu isimleri kısaltma işi onlarda da var. Artık biz mi onlardan aldık yoksa tersi mi oldu bilmiyorum ama, bizim Mahmut’u Maho, Şehmuz’u Şıho, Halil’i Halo yaptığımız gibi onlar da kısa isimlerden hoşlanıyorlar. İki üç kelimeli uzun isimlerinin yerine Co, Mayk, Cim gibi kısaltmalarla çağrılmak kolaylarına geliyor. Sigi, Sigi olduktan sonra, önce Sigfried’ti. Yıllar Mister Sigfried’i önce Sigfried, sonra Sigi yaptı.

İkimiz de bu bilgisayar internetiyle meyilleşmek işine alışamadığımızdan ara sıra da olsa eski metodla mektuplaşıyor, sorunlarımızı, duygularımızı kağıt kalem aracılığıyla paylaşıyoruz. Ama bu kez, bu köşemi biraz kişisel işime kullanıp ona mektubumu buradan göndereceğim. Bakmayın Sigi’liğine; Evrensel’in müdavimidir.

“Sevgili Sigi, Ne yazık ki yine sana iyi şeyler yazamıyorum. Dünya küçüldü. Türkiye’de olup bitenleri sen de günü gününe izliyorsundur. Çok değil daha birkaç ay önce tüm rektörler ayaklanıp, “Hocalarımızın maaşları az, yosulluk sınırında yaşıyorlar, 300 dolarla asistan, 700 dolarla profesör çalıştırıyor, 5 bin dolarlık Batılı meslektaşları kadar başarılı olamadıkları için kulaklarını çekiyoruz. Zam da zam.” diye bağırdılar. O zamanlar yöneticilerimiz henüz Red Bull içmeye başlamadıklarından ne olup bittiğini anlamadılar. Ha, evet, belki, pek yakında filan diyerek adları Ahmet, Mehmet, Veli olan koskoca hocaları oyaladılar. Hocaların hocaları çözümü velilerin cüzdanında buldu. Hedef belli idi; tuttuğunu öpeceksin. Ne olduğu belli üç beş hoca, öğrenci, veli dışında ne olduğu belli diğerleri bir umut suskun kaldılar. Öğrencinin eğitime katkı payının tıpkı gelişmiş ülkelerden Letonya, Jamaika, Şili, Endonezya, Filipinler’de olduğu gibi, bizim ülkemizde de yüksek olması gerektiği, aksi takdirde yüksek öğretimin parasız olduğu Almanya, Fransa, Avusturya gibi az gelişmiş ülkelerin durumuna düşeceğimizi her gün gözümüze soktular. Bizi hipnotize ettiler. Kurullarda, çay sohbetlerinde ağlaşıp duruyoruz ama elimizi kıpırdatacak halimiz kalmadı.

Yine adları Ahmet, Mehmet, Veli olan üç beş işçi onurla bağırıp çağırıyorlar ama duyan kim. Red Bull içince göz kapaklarını kıpırdatıp sonra yine derin bir düşünceye dalan yetkililerimiz için Ahmet, Mehmet, Veli’nin önemi yok. Ama Hans, Martin, Bill, Corc bağırdığında, hatta yalnızca mektup yazdıklarında, birden canlanıyorlar, 30 yaş gençleşiyorlar,

Sigi, senden ricam sadece yazman. Lütfen biraz zamanını ayır ve bizim bu yetkililerimize bir mektup yaz. Sorunları biliyorsun, düzeltilmeleri için bir ricada bulun. Sen tek başına, biz üç, beş bin Ahmet, Mehmet, Veli’den daha etkili oluyorsun. İsmini açık yaz: Sigfried. Bir de şöyle bol “ş” li bir soyad uydur. Schrödinger, Shultz, Schneider olabilir. Adresini de AGF, IMC filan gibi kısaltarak yaz, etkili olur. Bana bak, sakın dalgaya gelip de Sıddık diye imzanı atma. Sıddık’lığın 25 yıl önce idi. Ülkende Sıddık olarak çekmediğin kalmadı. Sigfried olarak havanı at.

Yanaklarından öpüyorum.”

Arif.

9 Şubat 2002

SİGİ’DEN YANIT

Geçen hafta bu köşeden, 25 yıldır Almanya’da yaşayan, Sıddık olarak doğma sonradan Sigi olma arkadaşıma mektup yazmıştım. Okuyamayanlar için özetlemek istiyorum. Mektubumda kısaca, ülkemizde ve özellikle üniversitelerimizdeki kötü gidişi düzeltebilmek için elimizden geleni yaptığımızı, ancak ülkeyi yönetenlerin, ismi Ahmet, Mehmet, Veli olan bizim gibi birkaç sokaktaki adamı dinlemediklerini görmezden geldiklerini sadece Red Bull içtiklerinde göz kapaklarını biraz açabilecek kadar güçleri kalmasına rağmen, varlıkları ile güç verdikleri gazeteli, televizyonlu çıkar gruplarının desteği ile ayakta durabildiklerini yazmıştım. Mektubun sonunda da Sigi’den, bunlara bizim isteklerimizi içeren bir mektup yazmasını, mektubu Sıddık olarak değil Sigfried olarak imzalamasını istemiştim. Böylece, belki bizi dinlemeyenler Avrupa’dan gelen bu mektubu görünce hazır ola geçer, istekleri, alışıldığı üzere, bir bir yaparlar diye ummuştum.

Ama Sigi bu. Mektubu onlara yazacağına bana yazmış. Madem ki benim mektubu buradan gönderdim, yanıtı da burada yayımlamalıyım diye düşündüm. Mektup şöyle:

“Sevgili Arif Hoca,

Mektubunu okudum. Ülkemizdeki gelişmeleri ben de buradan günü gününe izliyorum. Gerçekten içeriden bakıldığında durum pek iç açıcı görünmüyor. Dopingli yöneticiler. Çevrelerinde yerli yabancı menfaat ve şantaj grupları. Boyalı basında, parıltılı ekranlarda köşeleri tutmuş kendini beyaz sanıp, beyazların çıkarlarını onlardan çok savunup çanakta kalan kırıntıları yalama ödülüne razı, aşağılandıkça yalakalaşan, beyazmış gibi davranma kişiliksizliğini gösteren siyah siyah adamlar. Bankalara verilecek 5 milyar dolarla bu ülkenin iki milyon üniversiteli gencinin beş yıl üniversitede okuyabileceklerini düşünemeyen, hırpalandıkça, itelendikçe, fakirleştikçe dengeleri kaybolup, zihinleri bulanıp, kurtuluşlarını öğrenciden alınacak harçta sanan üniversite hocaları. Daha erken mezun olabilme şansı sağlayan üniversite yaz okullarının, ikinci öğretimlerin sadece parası olan öğrenciye tanınan bir hak olduğunu, bilim insanı (!) hocaların “kaç öğrenci bizi kurtarır” hesabına giriştiği bir ortamda, tüm bunlara karşı çıkanlara, “herkese eşit fırsat” diyenlere saldıran, ülkenin geleceğini sömüren yazar bozuntuları, öğretmen taklitleri. Battık batıyoruz diye feryat ettikleri yılların ardından trilyonlarca kâr açıklayan, zenginliklerini hırpaladıkları, süründürdükleri işçisinin terinden çıkaran holdingler. Tabii ki tüm bunları gördükçe ben de sıkılıyorum. Ama doğrusu benden Sigfried olarak mektup yazmamı istemeni biraz yadırgadım.

Sen bilmiyor musun ki tepenin sonrası çukurdur. Sen tanık olmadın mı ki beyni hür 3-5 kişi, beyni cüzdanına tutsak 3-5 milyondan daha güçlüdür. Sen bilmiyor musun ki aslında onlar Sigi’den değil Sıddıktan daha çok korkarlar. İnegöllü mobilya işçisinden, Elmalılı öğretmen adayından ödleri patlar.

Bakma mırıldandıklarına, korktukları için şarkı söylüyorlar.

Yanaklarından Öpüyorum. Sigi Sıddık.”

16 Şubat 2002

TABLACI

Bu köşenin isim babası sevgili İskender Bayhan. Köşeye, Çekiç, Kanca, Parantez, Çıpa filan gibi saçma sapan isimler bulmaya çalışırken, henüz yayımlanmamış birkaç yazımı okuyunca “Hayatın İçinden” olsun deyiverdi. Ben de “Eh bundan iyisi can sağlığı. Zaten hayatın dışında ne var ki. Köşeyi, haftada bir kez de olsa, zevkle doldururum” diye düşünerek teklifi kabul ettim.

O gün bu gündür hayatı daha bir gözler, inceler oldum. Kağıt toplayan çocukların ihtiyar yüzlerinde, işsiz babanın teslim olmaya yaklaşmış gözlerinde hayatın çirkinliklerini daha bir görür oldum.

İçeri girebilme telaşı ile itiş kakış üstüne saldıran kalabalığı, ne bulursa yutan canavar gibi midesine indiren supermarket kapılarının önünde bekleşen çocuklarla, nasıl oluyor da utanmadan, bu ülkeyi, bu şehri, bu sokakları duyarsızca paylaştığımıza şaşıyorum. Zenginliğimizi, sayıları hızla artan, hepsi esmer, kirli elli, lekeli suratlı, kara naylon ayakkabılı, bezgin ama cin bakışlı bu çocuklara borçlu olduğumuzu hatırlamadan, onlara birkaç kuruş verip vicdanımızı rahatlamaya çalıştığımıza şaşıyorum.

Ben şaşkınlıkla boğuşurken, güçlü bir sesle irkiliyorum: “Taze Havuuuç’. Yaşı 35. Ama 50’sinde duruyor. Bir yandan yarı beyazlamış sakalından damlayan yağmuru silerken, bir yandan arabasını itiyor. Bir yandan da tüm gücü ile bağırıyor: “Havuuuç’.

Bu işe yeni başlamış. 12 yıllık dokuma işçisi. Hem de usta. “Sen bakma şimdi belediye çavuşundan kaçtığıma. Pikanol tezgaha öyle bir yol veririm ki, telleri bile çalıştıklarının farkına varmaz. Attığım pamuk düğümünü büyüteçle arasan bulamazsın” diyor yarı gurur, yarı özlemle.

Kriz var diye işten çıkarmışlar. “Başlangıçta ücretsiz izinli saydılar. Kriz biter de işimize döneriz diye umutla bekledik ama bitmedi” diyor. O da elindeki son kuruşa birkaç kuruş borç ekleyip 30 milyona bu tablayı almış. Büyük şehirlerde bu işin adı seyyar satıcılık. Bu yörede Tablacılık.

12 yıllık dokuma ustası, 30 yılını devlete vermiş emekli şef memur, fakülte bitirmiş işsiz genç, vergilere boğulmuş küçük esnaf; şimdi hepsi “Tablacı”. Tüm umutlarını mavi naylonla kapladıkları üç tekerlekli tablalarına bağlamışlar. Hedefleri akşama kadar dolanıp 5-6 milyon kazanmak.

“Biz şimdi bir milyon tablacıyız” diyor dokuma ustası. “Parası, dünyanın en değersiz parası olan bu ülkenin milyonlarca insanının aç yattığı, kara naylon ayakkabılı çocukların ülkesinin tablacısıyız. Tablacılık yapıyoruz ki, bu ülkenin 4 şanslı insanı dünyanın en zenginleri listesine girsin. Tablacılık yapıyoruz ki, kriz bitsin, hortumcular emecek yeni kaynaklar bulsunlar.

Ama çoğalıyoruz. Şimdi tablacıyız ama biz köylüyüz, biz işçiyiz, biz halkız” diyor ve öfke ile bağırarak sessizce uzaklaşıyor.

“Havuuuuç”

30 Mart 2002

AH, BİZ HOCALAR

Aziz Nesin usta yazdığı binlerce hikayenin birinin önsözünde özetle şöyle diyor:

“Bu hikaye, aydınların konuşamaz duruma getirildiği günlerde, halkı bu duruma düşüren ve gerçekleri ancak kendi başları belaya girince söylemeye çalışıp da, artık söyleme olanağı da bulamayan kara aydınları yermek için yazılmıştır.”

Hikayenin yazılış tarihi 1958. Hikayede, kırlarda yalnız başına türkü söyleye söyleye otlayan yaşlı eşek anlatılıyor. Bir ara burnuna gelen kurt kokusuna, kurdun çalıların arasından fırlayıp kendine doğru koşmasına, sonunda dişlerini baldırına geçirmesine inanamayıp, “Yok canım kurt olamaz. Olsa da beni yemez” diye kendini kandıran ve sonunda kurda yem olan eşeğin korkudan konuşmayı unutup, Aaa–ii diye inlemesi, hikayenin özeti.

Ama ben bugün yine, Nesin Usta’yı saygıyla anarak, TBMM’nin gündeminde yasalaşmayı bekleyen YÖK Tasarısı için bir şeyler yazmak istiyorum.

Bu tasarıyı kim hazırladı? Tasarıyı savunanlar, YÖK Başkanı ve rektörler dışında, kimler? Tasarı hazırlanırken hangi akademik çevrelerin görüşü alındı? YÖK üyeleri, özellikle son atanan üyeler, bu tasarıyı destekliyor mu? Desteklemiyorlarsa karşı görüşlerini herhangi bir yerde dile getirdiler mi? İtiraf etmeliyiz ki, yıllanmış akademisyenler olarak bizler dahi bu sorularımızın yanıtlarını şu anda net olarak bilmiyoruz. Tasarı hazırlanırken, bırakın fikrimizin sorulmasını, bilgilendirilmedik bile. Susarak bekledik. Düşünenler, nasıl olsa bizim için de iyi şeyler düşünürler diye, yönetenlerin, ülkenin geleceğini dar ufukları ile sınırlandırmalarına seyirci kaldık. Tam, “Hâlâ da kalıyoruz ah biz..” derken geçen hafta, sokakta bağıran birkaç kişiye yeni isimler eklenmeye başladı. Hacettepe Üniversitesi’nden Hakan Mıhcı, tasarıyı, ciddi bilim adamı kalemiyle, enine boyuna masaya yatırdı. Söylenecek her şeyi söyledi.

Tasarı ile okuma hakları ellerinden alınacak gençler çıtayı yükseltti. Düzenledikleri kampanyalarla uyuyanları da uyandırmak için büyük çaba harcıyorlar.

Ama buna rağmen üniversite çevreleri olarak bizler halen konuya yeteri kadar duyarlı değiliz. “Ne olursa olsun bundan daha kötü olamaz” mantığına sürüklenmişiz. Hocalarının alım gücü, Çek Cumhuriyeti’nden sonra en kötü Avrupa ülkesinin öğretim üyesi olduğumuzun farkında değiliz. İngiltere dışındaki tüm Avrupa ülkelerinde yükseköğretimin parasız olduğundan, İngiltere’de de emekçi çocuklarının yükseköğrenim hakkı elde edebilmek için eylemler yaptığından hiç haberimiz yok. Bir Alman üniversite öğrencisinin tüm sağlık, ulaşım, eğitim giderlerinin her dönem için sadece 200 mark karşılığında (iki günlük vasıfsız işçi gündeliği) sağlandığını bilmek dahi istemiyoruz. 20 yıldır yürürlükteki yasanın, daha önceleri bilim üreterek kazandığımızı, şimdi ek ders, yaz okulu, gece okulu avcılığı yaparak bile kazanamayacağımız şartların tek yaratıcısı olduğunu görmüyor, görsek de kabullenemiyor, kabullensek de, “Yok canım olamaz, değildir. Olsa da bize bir şey yapmaz” diye kendimizi kandırıyoruz.

Ah biz hocalar.

2 Mart 2002

KÜRE

İnsanoğlu, av peşinde koşmaktan vazgeçip yerleşik düzene geçerek uygarlığa ilk adımını attı. Ekip biçmeyi öğrenen insan, ilkin matematik ile tanıştı. Toprakları bölüşebilmek için önce çizgiyi tanımladı. İnce çizgilerle, kalın çizgilerle sınırlar çizdi. O çizgi uğruna savaştı, öldü, öldürdü.

Kare, dikdörtgen, çokgen şekillerde alanlar kapattı. Eski Mısırlı, ilk daireyi çizdiğinde üç boyutlu sistemin de temelini kuruyordu. Tanrılara yakın olabilmek uğruna piramit mezarlar yaptı. Dikdörtgen prizma, küp şeklinde evler yaptı. Ama küre ile pek ilgilenmedi. Küre yapmak zordu.

Eski Yunanlı da üçgenlere merak sarmıştı. Üçgenler için çeşitli kuramlar geliştirdi. Onlar da uzak durdu küreden.

Nereden bileceklerdi ki 5 bin yıl sonra en önemli şeklin küre olacağını. Biz ilkokulda tanıştık küre ile. Orta okulda, çoğunlukla kulağımız çekile çekile, alanını, hacmini hesaplamayı öğrendik. Oysa şimdi okula başlamamış çocuğun bile en iyi bildiği şekil küre. Dünya küreselleşiyor. Dünya var olmaya başladığından beri tepelerinden biraz basıkta olsa küre değil miydi? Ve biz bunu Galileo’dan bu yana bilmiyor muyuz? Zaten küre olan dünyamız nasıl küreselleşir?

Tek yüzeyi vardır kürenin, futbol topu gibi. Üzerinde her noktaya gidilir, engelsiz, çizgisiz.

Prizma öyle değil. Birbirine dik yüzeylerden oluşur, kibrit kutusu gibi. Keskin çizgiler ayırır kenarları sivri köşeleriyle. Bir yüzeyinde isen diğerine geçmen zor. Dünya küreselleşiyor mu? Sermaye için evet. Bilgisayarın bir tuşu ile bir telefonla dünyanın çevresinde dönüp duruyor. Döndükçe büyüyerek insan pahasına. Çizgi yok, köşe yok.

İnsan için dünya küre mi? Dönebiliyor mu dünyanın çevresinde sermaye gibi? Gidebiliyor mu her noktasına? Dünya prizmalaşıyor insan için. Dünya üretiminin yüzde seksenini tüketen zengin kuzey bir kenarda, çöpe attıklarıyla bile Afrika’yı doyurabilecek Avrupa bir kenarda. Yok pahasına, karın tokluğuna emeğini satanlar diğer kenarlarda. Çizgiler çok kalın. Bir kenardan diğerine geçmek kolay değil.

Sadece kafası karışık olanlar ne zaman nereye geçecekleri belli olmadan ve kıvırma paylarını saklı tutarak sayıca az, paraca çok olanların kenarına kolayca geçebiliyorlar.

Dünya insan için küreselleşmedikçe savaşların, göz yaşlarının bitmesi olası değil.

Ya küreselleşecek dünya insan için ya delinecek ortasından prizma.

22 Ocak 2000

İNSAN

Semavi dinler, tüm evrenin insan için yaratıldığını savunur. Milyarlarca yıldız, gezegen, denizler, ağaçlar, hava, toprak, fosiller, her şey insan için yaratılmıştır. İnsan en önemli varlık ve amaçtır. Bilimsel görüş ise insanın, evrenin kaotik değişimi nedeniyle ortaya çıkan sonuçların sadece küçücük bir parçası ve belki de bir ara tür olduğunu öne sürer. Bilim, insanın değişiminin, bugünkü teknolojik hızımızla gözlemleyemeyeceğimiz kadar yavaş sürdüğünü ve hiç durmadan süreceğini savunur. Her iki temel görüşün ortak paydası insanın değeridir.

Ancak insanın değeri üzerine yükselmiş bu iki görüşü ortaya koyan insan beyni, kendine düşman olarak yine insanı seçmiştir. Kendi çıkarını tüm değerlerin üzerinde görüp, her fırsatta dili, dini, rengi, düşünceyi bahane edip hemcinsine saldırmıştır. “Döve, döve adam ederim” saplantısı ile düşmanlıklar büyütülmüştür. Tarih boyunca çıkartılan her savaş, bir öncekinin sonucu, bir sonrakinin sebebi olmuştur. Bu savaşları çıkartanların bu savaşlardan kârlı çıkanlar olduğunu tarih belgelemiştir.

Bir yanda, bir vuruşta daha çok insanı yok edebilmek için ürettikleri teknoloji harikası (!) silahlarını övünerek sergilerken, öte yandan ölen insanların ardından timsah gözyaşı dökenlerin iki yüzlülüğü apaçık ortaya çıkmıştır. ABD’de gerçekleştirilen saldırılar, savaşları, yeni silahlarını satma, yerle bir ettikleri şehirlerin yeniden inşa ihalesini kapma aracı olarak görenler için yeni bir fırsat olarak değerlendirilmek istenecektir. Onlar için, ABD’de ölenlerin, dünyanın diğer yerlerinde öldürülenlerden hiç farkı ve değeri yoktur. Onlar için insanın değeri yoktur.

Bugüne kadar silahları ile koruyabildikleri kapitalist düzenleri, açlık ve sefalet içindeki dünyadan çalınanlar sayesinde altın kafes içinde zengin ve sorumsuz yaşayan bir kitle yaratmıştır. Ancak, intihar saldırıları da göstermiştir ki, dünyada altın kafesler de kalmamıştır.

Uzmanlar yine senaryolar üretmeye başlamışlardır. Bir televizyon kanalında görüşünü açıklayan emekli general düşüncelerini şöyle açıklamıştır:

“Bu savaş zenginle fakir arasındaki savaştır. Ve düşman her yerde ve hiçbir yerdedir. Zenginlerin modern silahları karşısında fakirlerin sadece beyinleri vardır. Ve tarihin süper gücü Roma’ya karşı savaşan Kartacalı Komutan Anibal’ın dediği gibi, hele bu beyin ölmeyi de göze almışsa, en modern silahlardan daha tehlikelidir.”

Dünya barışı ancak, acısını, sevincini, ürettiğini, zenginliğini hakça paylaşan bir düzenle sağlanabilecektir. Ve böyle bir dünyayı, her ölümde insanca üzülenler kuracaklardır.

15 Eylül 2001

PARDON

Bilinç, insanın çevresi ve kendisi hakkında bilgi sahibi olma dış dünya ile kendisi arasında bağlantı kurma yeteneğidir. Evrim sürecinde, tüm canlıların farklı organlarının ve özelliklerinin ön plana çıkması, canlılar arasında uyumlu bir farklılık oluşturdu. İnsanın şansı (belki de şanssızlığı) gelişen organının, onun beyni olmasıydı. Daha hızlı koşan, kaçan, daha hızlı zıplayan, daha yükseğe ulaşan diğer canlılarla uyumu, düşünerek, bularak, kullanarak sağlamaya çalıştı. Gelişen düşünce ve bilinç, insanı, çoğu diğer canlının aksine, üreten, ürettiğini paylaşan, üzülen, sevinen, merhamet duyan canlıya dönüştürdü. Beynin kıvrımları arttıkça, yeni katmanlar oluştukça iç ve orta katmanların dürtüsü ile ortaya çıkan, başkalarının hayatına da mal olsa her şartta hayatta kalma, ne ile olursa olsun beslenme ve sürekli çiftleşme arzuları yerini, başkalarının haklarını da düşünme fazla olanı paylaşma gibi insanın tanımına daha çok uyan davranışlara bıraktı. İnsanın insanlığı beynindeki katman sayısı ve onun kıvrıklığı ile doğru orantılı sayıldı.

Evrimin yavaş süreci içerisinde milyonlarca yıl insanı yönetmiş güçlü iç katmanlar ile tüm baskılara rağmen kıvrımlarını sürekli arttıran haklı dış katmanlar arasındaki çekişme ve hesaplaşma halen devam etmekte. Açgözlülükle, hırsın bilinçsizliği ile sağa sola saldıran iç beynin imdadına, zoru görünce, aynı kafada yeni şekillenmeye başlayan dış beyin cevap veriyor: Pardon.

Tüm hırsı ile rakibinin kemiğine tekmeyi yapıştıran topçunun, sıkıyı gördüğünde cevabı hazır: Pardon.

Günlerdir, yoksulluk içindeki sivil halkın üzerine bomba yağdıran, çoluk, çocuk demeden öldüren, hem uçakla ekmek atıp, hem yiyecek depolarını bombalayan ikiyüzlü saldırganın cevabı hazır: Pardon.

“Avrupa’nın bizden istediği tüm Anayasa değişikliklerini yapabilmek için gece gündüz çalıştık. 36 madde değiştirdik. Araya, çabalarımızın karşılığı olarak bir madde de biz ekledik” diye kendini savunan, ama zoru görünce sıkışan açıkgöz politikacının cevabı hazır: Pardon.

Ancak, her zaman olduğu gibi, “Daha fazlasını iste” sloganı ile iç beyinlerinin hakimiyetini sağlamaya çalışanlar ile “Yeteri kadarını istiyorum” diyen insanlar arasındaki çekişme, evrimin karşı koyulmaz gücü sayesinde, insanlar lehine sonuçlanmak üzere.

20 Ekim 2001

SUÇ VE AF

Kutsal kitaplara göre suç, insanlığın varoluş nedenidir. Adem’le Havva yasak meyveyi yiyerek kurallara karşı çıktıkları için dünya hapishanesine gönderileceklerini öğrenince af dilemişler midir bilinmez ama bu suçu işlemeselerdi insanlık hiç varolmayacaktı. Dünyada yasak meyveyi bol bol yeme fırsatları oldu.

Suçun tanımını kendi çıkarlarına uygun yapanlar, kurdukları düzenle çelişen, çıkarlarına engel olan düşünceleri, çabaları suç olarak tanımlayıp, çırpınma sürelerini uzatmaya çalışan diktatörler, krallar tarihin çöplüğündeki yerlerini aldılar. Kurdukları düzende, cinayeti, soygunu, ahlaksızlığı himayelerine alıp, düzenlerine engel olmaya çalışanları hapislerde yok etme girişimleri de varlık sürelerini uzatmadı. Şimdi hepsi, tarih kitaplarının dipnotlarında, okunmadan, yalnızlıklarını yaşıyorlar.

Bazen, “Ülkede iyi giden bir şeyler vardır” umuduyla tüm gazete köşelerini, televizyon yüzeylerini heyecanla karıştırıyorum. Ne yazık ki iyi giden hiçbir şey yok gibi. Çalışanları, ücretlileri soyup, canlarını çıkaran uluslararası sermayenin valisi ülkemize kamp kurmuş. Sağa sola emirler yağdırıyor. Şimdi çıtayı daha da yükseltmiş. Küçük esnafı, sanatkarı soyacak. Sonra sıra küçük sanayiciye gelecek. “İşbirliği yapıp canımı kurtarırım” diyenler sıranın sonunda. Ama listede.

Bir gafla ortaya atılan af, neredeyse çarşafa dolaşmış. “Benim suçlum, suçsuzdur” diyen yeni af tasarısı hazırlıyor. Piyasada şimdiden af tasarısı enflasyonu başladı. İstekler o kadar kişiselleşti ki, adı bizde saklı muhterem bile “Bırakın muteber iş adamlarımızın yakasını” demeye gelen sözler söylemeye başladı. “İleride belki iyi bir sanayici olur” diye korunup, desteklenen soyguncuları kurtarmak için çabalayanlar ülke insanına kulaklarını tıkamışlar.

Önlerinde, kişiliklerini satarak zengin olma, el öpüp köşe dönme fırsatı dururken, çocukluklarının, gençliklerinin tüm temizliği, cesareti ve sorumluluğuyla üç beş arkadaş bir araya gelip, “Ne olacak bu ülkenin hali” dedikleri için işkencelerden geçen, en verimli yıllarını dört duvar arasında ama özgür geçiren insanları affedilemez suçlu ilan ediyorlar.

İyi bir haber alma hayalim yok olmuyor. Umutla bilgisayarımı açıp elektronik postama göz atıyorum. Çabalarım boşuna. Teknoloji, bazen dünyanın en uzak köşesindeki işkenceyi, bazen hemen yanı başımdaki gün gün ölümü odama getiriyor. Onları tanımıyorum. Suçlarını bilmiyorum. Ama yaşamalılar. İnsanların çok geç olmadan bir şeyler yapması gerekiyor. Onlar hızla ölüme yaklaşırken, film izlercesine duyarsız kalamayız. Onlar ölürken “Melekler erkek mi, dişi mi?” diye tartışamayız.

25 Kasım 2000

ÜNİVERSİTE

Çok değil, yirmi yıl önce üniversiteler ülke sorunlarının çözüm yeri olarak görülürdü. Üniversite öğretim üyeliği saygın bir meslekti ve bölümünü başarı ile bitirmiş öğrenciler akademisyen olmak için çabalar, birbirleriyle yarışırlardı. Tek ölçü ücret değildi. Bilim üretme, onu halkının çıkarı için kullanma arzusu, ülkeyi yönetenlerin tüm baskı ve yıldırma politikalarına rağmen henüz yok edilememişti. Öğrencisi, öğretim üyesi ve tüm personeli ile üniversite, ülke insanı için bir şeyler yapma çabası içinde idi.

Sonra ülke için bir şey yapmaktan çok kendi çıkarı için bir şeyler yapmayı tercih edenler silah desteği ile ilkesizliklerini uygulamaya başladılar. Birçok değerli bilim insanı üniversiteden koparıldı. Uygulanan düşük ücret politikalarının yardımıyla, fırsatçılık, köşe dönücülük, kolaycılık toplumun her kesiminde olduğu gibi üniversitelerde de kök saldı. Bilimle, araştırmayla, eğitimle ilgilenmesi gereken hocalar, zamanlarının çoğunu, daha çok ders verip insanca yaşayabilmek için gerekli parayı kazanmanın yollarını aramaya harcadı. Kimi de yoku paylaşma kavgası içinde koltuk sevdasına düştü.

Üniversitelerin en önemli varlık nedeni olan gençler, üniversitede angarya olarak görülmeye başlandı. Kendi gelecekleri için karar verebilmelerini sağlayan organları yok edildi. Üniversiteye girebilmek için verdikleri çaba, öğrenciyken atılma korkusuna, mezun olduklarında yılgınlığa, kaygıya dönüştü. Binlerce gencin gelecek umutları, politikacıların oy hesaplarına kurban edildi.

Kendi gencini, önce kendi ülkesinin bir üniversitesine girebilmesi için sırat köprüsünden geçiren, sonra o seçilmiş genci “Sen başarısızsın” diye üniversiteden atan, sonra da “Sana bir şans daha vereyim, sen de seçimlerde bunu hatırlarsın” diyen bir başka ülke var mıdır” Genç beyin gücünü “Sakıncalı olabilir” paranoyası ile damgalayıp, körelten, değirmen gibi öğüten ve buna rağmen elekten geçmeyi başarabilenleri de çok uluslu tekellere ucuz beyin gücü olarak sunan bir başka ülke var mıdır”

Ülkemizin bir çok üniversitesi, artık nasırlaşmış, yığınlaşmış bu sorunlarla birlikte, önümüzdeki hafta yeni öğretim yılına başlıyor. Ülkenin tüm birikimlerini, yeraltı zenginliklerini, sanayi kuruluşlarını, insanını küçük çıkarları uğruna peşkeş çekenler bilmelidir ki, üniversitesi de teslim olmuş bir ülke ancak sömürge olabilir ve buna geçit vermeyecek yığınlar günden güne büyümekte, güçlenmektedir.

23 Eylül 2000

YARATILIŞ

Evrenin, dünyanın ve insanın ortaya çıkışı ile ilgili çeşitli kuramlar ortaya atılmıştır. Bütün insanlık tarihinin ilk öncülü kuşkusuz canlı insan bireylerinin varoluşudur. Düşünce ve bilinç bu varoluşu izler.

Platon diyaloglarından birinde, canlı yaratıkların tanrılarca, ateşten ve topraktan yapılmış olduklarını söyler. Doğu felsefesi varoluşu, zıtların birliğine dayandırır. “Gök ile yer oluşur oluşmaz, yukarı ile aşağı arasında bir ayrım oldu ve ilk kral devleti kurduğunda toplum ikiye bölündü. İki soylu birbirine hizmet edemediği gibi sıradan iki insan da birbirini çalıştıramaz” diyen Çin’li düşünürler, dönemin toplumsal ilişkilerini bu şekilde düzenlemişlerdi.

Kutsal kitaplar insanlığı, Adem ile Havva’nın yasak meyveyi yiyerek cennetten kovulması ile başlatırlar. Daha birçok yaratılış modeli tarih boyunca ortaya atılmış ve hepsi en azından onu ortaya atan tarafından kabul edilmiştir. Bazıları ise daha geniş kabul görmüş, hatta tartışılamaz bir doğru olarak sunulmuştur.

Ama sanırım bu yaratılış teorilerinin en ilginci ve bugün yaşadıklarımıza bakarsak akla en yakın geleni Kuzey Amerika yerlilerinin ortaya koydukları yaratılış modelidir. Kuzey Amerika Aborijinlerine göre insanlık karga ve kartal tarafından yaratılmıştır. Uzun süreden beri birbirleri ile savaşmakta olan kartal ve kargaların bazıları sonunda barış yapmaya karar verirler. İnsanlar, onların adlarını taşıyan iki yarıma bölünürler. İnsanların bir kısmı karga bir kısmı kartal olur. Kartalın oğlu karganın kızı ile evlenir ve karga adını alır. Karganın oğlu da kartalın kızını alır ve çocukları kartal olur. Daha sonra kartallar yerde ve ağaçta yaşayan iki çeşit kanguruya, kargalarsa devekuşu ve ördeklere ayrılırlar. Yaratılış hikâyesi bu şekilde uzayıp gider. Ama, insanların bir kısmının karga, bir kısmının kartal olduğu gerçeği, hikâyenin her noktasında vurgulanır.

Dünyamızı, yeraltı ve yerüstü zenginliklerini, insanlarını paylaşmak üzere Davos’ta toplananları ve bu paylaşımda paylaşılan taraf olmak için onursuz çaba harcayanları bilmek; İsviçre polisinin tüm baskı ve saldırılarına karşın talana karşı mücadelede yüreklerinden başka sermayeleri olmayan onurlu insanları izlemek; alternatif forumlar düzenleyerek küreselleşme isimli soyguna başkaldıranları tanımak; satacak bir şey kalmayınca ayağımızdaki pantolonu pazarlayabilmek için yasa çıkarma hırçınlığında olanları görmek; gerçekten Aborijinelerin yaratılış hikâyesini doğrulamıyor mu? Bugün nasıl görünürlerse görünsünler, bizim gözümüze kartallar ve kargalar gibi görünmüyorlar mı?

3 Şubat 2001

KAHRAMAN

Tüm halkların kahramanları vardır. Ünleri, yüzyıllar boyunca kulaktan kulağa, dilden dile geçe geçe, sürekli büyüyerek devam etmiştir. Kimi etiyle, kemiğiyle gerçekten yaşamış kimi varla yok arasında, vardan daha güçlü yerini almıştır. Kimi kılıcıyla, gücüyle, kimi sazıyla, sözüyle hep halkın yanında yer almış, onu ezene, zorbaya, soyguncuya karşı korumak için kendi canını tehlikeye atmıştır. Halktan yana, ezilenden yana olan bu davranışının bedelini çoğu zaman canıyla ödemiştir.

Bin yıllardır, çeşitli halkların bir arada bazen barış içinde, bazen dövüşerek yaşadıkları Anadolu, halk kahramanları diyarıdır. Bizim kahramanlarımız hem kahraman, hem ozandırlar. Önce ozan, sonra kahramandırlar. Hem yaparlar, hem çalıp, söylerler. Söylerler ki yaptıkları binlerce yıl bilinsin, yeni kahraman adaylarına örnek olsun.

Padişah sofralarında saf tutup, devletlilere, kürklülere, onların soytarılarına, yalakalarına yalakalık yapıp, kese kese altını cebe atmak dururken, Toroslarda, Gavur dağlarında, Binboğa’da dağ bayır dolaşıp, insanı ve doğayı söyleyip çaldığı için Karacaoğlan, Karacaoğlan oldu.

El, etek öpüp, ayaklara kapanıp af dileyerek canını kurtaracağını bilmesine rağmen, doğru bildiğini çalıp söylemeye devam ettiği için Banazlı Haydar Pir Sultan Abdal oldu. Destanları yüzyıllarca okunup ezberlendi. Halkın içinde ölümsüzlüğe kavuştu. Zorbalar onun bedenini değil, ancak yeleğini asabildiler. Halkın içinde ölümsüzlüğe kavuştu.

Bolulu Ruşen, Bolu beyinden aman dilemediği, onun yaveri, emir eri olmayı kabul etmediği için, yiğit, yoksulları koruyan, halka zulmedenleri tepeleyen, gözü pek, sözünün eri, korkusuz Köroğlu oldu.

Kul Musa’nın oğlu Veli, canı pahasına, halkını zorba baskınlara, kıyımlara karşı korumaya çalıştığı için, “Ok değmeden gözlerimiz kör oldu”, “Ölen ölür, kalan sağlar bizimdir”, “Ferman padişahın dağlar bizimdir” diyebildiği için Dadaloğlu oldu.

O zamanlar da Köroğullarını, Dadaloğullarını, Pir Sultan Abdalları değil, ağaları beyleri savunarak onlardan sebeplenenler vardı.

Herkes kahramanlığa soyunabilir ama kahramanlığın tanımı beş bin yıl önce yapılmıştır. Öyle kişinin keyfine göre değiştirilmez. Kahraman olmak kolay iş değildir. Hem ozan hem kahraman olmak hiç kolay iş değildir.

20 Ocak 2001

DUVAR

Dünya varolduğunda duvarlar yoktu. İnsanoğlu ortaya çıkınca sadece kendini korumak için duvarlar yaptı. Önceleri her şey herkesindi. Sonra her şey bölüşülmeye başlandı. Payını beğenmeyenler onu çoğaltmaya, payından mutlu olanlar onu korumaya çalıştı. Korumak için duvarlar yapmak, çoğaltmak için de duvarları yıkmak gerekiyordu. Bir araya gelip şehirler yaptılar. Etrafını yüksek, kalın aşılamaz duvarlarla çevirdiler. Ama duvarlar yüksekliklerine, kalınlıklarına rağmen yine de aşıldı.

Taş duvarların, uzun duvarların işe yaramadığını görenler fikirleri, kanunları duvar yaptılar. Duvarı yıktığını zannedenler başka duvarlarla karşılaştılar. Duvarlar yıkıldı, yenileri yapıldı. Ama başlangıçta yoklardı.

Yarın, bir buçuk milyon gencin önünde aşılması zor bir duvar gibi duran üniversiteye giriş sınavı yapılacak. Onlar, hayatlarının en güzel, en dinamik yıllarını binlerce sorunun çözümünü ezberleyerek geçirmek zorunda kaldılar. Üretkenliklerinin bu ilk çağlarında üretmekten alıkonuldular. Ama, daha çok kâr yapmak isteyenlerin ucuz insan gücü yaratabilmeleri için duvarları aşmaları daha önce engellenen, çıraklık, ayakkabı boyacılığı, kağıt toplayıcılığı yapan milyonlarca arkadaşlarına göre yine de şanslıydılar.

Yarın birçok genç bu duvarı aşabilmek için çaba harcayacak. Pisagor’un, Öklid’in yıllar boyu emek harcayarak ortaya koydukları teoremleri, ne yaptıklarını bilmeden kullanarak, elli saniye içinde problemleri çözmeye çalışacaklar. Çoğu yüksek öğrenim hakkından mahrum bırakılacak. Çoğu, işsiz gençlerin arasına katılıp, yönetenlerce, işli gençlere karşı tehdit olarak kullanılacak. Bazıları, öğrenim harcı, atılma, hoca, idare baskısı gibi yeni duvarlarla karşılaşmak üzere sınavı kazanacak.

“Duvarlar yıkılıyor, dünya düzleşiyor” diye seviniyor görünenler, başkalarını aldattıklarını sanarak sadece kendilerini aldatıyorlar. Gençlerin önündeki bu duvarları yıkmadan, geleceği kurtarmamız olanaklı değil ve bu görev de hepimize düşüyor.

17 Haziran 2000

KORKU

Evrimbilimciler insan beyninin üç bölümden oluştuğunu belirledi. İç beyin, evrimin ilk dönemlerinde oluşmuş. Beslenme, üreme, hayatta kalma gibi temel görevleri yönetiyor. Hayatta kalma mücadelesi içerisinde içgüdüsel korku duygusu da var. Orta bölüm memeli canlılarda gelişmiş. Sevgi, dostluk gibi duyguları bu bölüm kontrol ediyor. Dış beyin ise sadece insanlarda gelişmiş. Bu bölüm evrimleşme süreci içerisinde ve sürekli gelişiyor. Kalınlaştıkça, kıvrımları arttıkça zekâ, matematiksel bilinç, dil öğrenme kapasitesi artıyor. İç beyindeki güdüsel korku burada akılcı korkuya dönüşüyor.

Korku, özdeksel ve maddesel faydalanmayı ve rahatı bozabilen her şey ve her olay karşısında açığa çıkan belli belirsiz heyecan olarak tanımlanıyor. Acı ve kötü olaylardan korkma, normal insan davranışı olarak kabul ediliyor. Korkulmayacak olaylardan korkma durumu ise bir hastalık: Fobi.

Korku arttıkça kalp kasları görevini yapmakta zorlanıyor, solunum hızlanıyor, göz bebekleri irileşiyor, mide bölgesinde kasılmalar başlıyor. Daha ileri korkularda küçük-büyük abdest tutma kontrolü zayıflıyor.

Yüksek yerden korkma, açıktan korkma, gök gürültüsü ve şimşekten korkma, yalnızlıktan korkma, kapalı yerden korkma gibi korku çeşitleri var. Günümüzde en yaygın korku türü yüksek yerden düşme ve yalnız kalma korkusu.

Ülkede yaşayanlar patlama noktasında. Nükleer santral kurulması kararı verildi. Çocuklarımızın geleceği tehdit altında. 50 milyon insanın ürettiğini 1 milyon kişi tüketiyor. Asgari ücretin beş katı, eğlence yerlerinde bahşiş olarak veriliyor. İşçiler sokaklara çıkmaya hazırlanıyor.

Önemi yok. Ülkeyi yönetenler, “ya inerse” diyerek, korku belirtilerinin ilk safhalarını yaşıyorlar. 5+5, 5+3, 5-5 gibi çözümler arıyorlar. Mide kasılmaları sindirim bozukluğu olarak kendini göstermeye başladı. “Ya inerse” korkusu fobi olmuş. Belirtiler vahimleşiyor.

Sonuna kadar yolu var.

4 Mart 2000

DENİZ BİTTİ

Ülkemiz, son yirmi yılın büyük bir kısmını zaman zaman ortaya çıkartılan ekonomik krizleri tartışarak geçirdi. Yirmi yılımızı, her beş, altı yılda bir mutlaka çıkartılan krizleri tedavi edebilme çabaları içinde harcadık. Son krizimiz de sanki düğmeye basılmışçasına bir anda patlak verdi. Yaklaşık iki aydır gazetelerde her satır, televizyonlarda her saniye krizle dolu. Hayatını dolara, marka iğnelemiş olanların sözcüleri heyecanla doların, markın inişini, çıkışını tartışıyor. Soygun tamamlanınca 4-5 yıl sonra tekrar çıkartılmak üzere rafa kaldırılacak kapitalist ekonominin krizi, tüm hücrelerini kaplamış. Sözcü, karşısındaki uzmana, ölüm orucunda ölen gençlerimizi, 19 yaşında ölen kız kardeşlerini, annelerini nasıl kurtarabileceğimizi sormuyor. Ülkeyi yönetenler gibi, onu da, ülkenin iflas eden bilimsel potansiyeli, teknolojisi hiç ilgilendirmiyor. Daha düne kadar en önemli sorun sayılan ama peşkeş işlemi tamamlandıktan sonra gündemden düşen enerji sorununu unutmuş bile. Kendi çıkardığı bilimsel dergiyi, kaliteli bilimsel dergiler listesine almayacak kadar yabancı hayranı bilim kuruluşumuzdan haberi bile yok. Yıllardır, ülke üretiminden aldıkları binde 5’lik payla kendilerinden beş kat zengin yabancı bilim adamları ile yarışan ve artık değil bilimsel çalışma yapmak, çok iyi bildikleri konularda bile çözümlerini, fikirlerini söylememek yılgınlığına düşmüş, ama paradan hiç anlamayan bilim adamlarının, öğretim üyelerinin, onun için hiç değeri yok. 210 milyonluk ABD’nin kütüphanelerinde 1,5 milyar, 9 milyonluk İsveç’te 110 milyon kitap varken, 65 milyonluk Türkiye’de neden sadece 25 milyon kitap olduğu aklına bile gelmiyor. 65 milyonluk Fransa 32 bin bilimsel dergi çıkartırken, bizim sadece 4 bin bilimsel dergi çıkarmamızın ne anlama geldiğini bilmiyor.

Ayağındaki naylon ayakkabı ile dik yürümeye çalışan memurun, sokaklarda büyüyen çaresiz, işsiz çocukların, gençlerin, mitinglere ücretsiz yolcu taşırken “Bizim içinde bağırın” diyen dolmuş şöförü ve diğer 60 milyon insanın, onun dünyasında yeri yok. O kader birliği yaptığı 5 milyonluk Türkiye’ye kilitlenmiş. Tek sorunu dolar bazında maaşının ne olacağı. “Ne olacak bu doların hali, önümüzü göremiyoruz” diye yalvarırcasına soruyor. Ucuza aldıkları ile kalkındığını sanarken, yediği kazığı anlamış. Faturayı görünce yaygarayı basıyor. Eline çekiç bile almamış ama günde 14 saat asgari ücretle çalıştığı için bile kendini şanslı sayan emekçiyi, üretmemekle, tembellikle, üretmeden yemekle suçluyor. Ülkemizin üretimini, kaynaklarını ve dostlarımızdan (!) aldıkları borçları yıllardır ceplerine indirenlerin, halkın yükselen sesini kuvvetle, baskıyla sindirmeye çalışan ve kendilerini ülkenin mutlak sahibi sananların şölenlerinde soytarı olmayı yaşam biçimi yapmış.

Ama artık deniz bitmiştir. Onlar, tuvalet kağıdı olarak, görevlerini tamamlamış ve bir kenara atılmışlardır. Emperyalist saldırganların en azından onların bir çoğuna ihtiyaçları kalmamıştır. Onlar, bir zamanlar Özal’ın “Dünya Bankası’nda ve ABD’de iyice pişsin, sonra faydalanırız” diye yedeğe aldığı şortlu Derviş’in görevinin farkına yeni varmışlardır. Ama onlar için iş işten geçmiştir. Artık yüzde ile çalışma devri bitmiştir. Arkalarına saklanıp, yardım dilenecekleri 5 milyon karşısında 60 milyon vardır ve 60 her zaman 5’ten büyüktür.

21 Nisan 2001

DURUM

Niçin bu duruma düştük?

Çok değil daha 50, 60 yıl önce kendi kendine yeten, başı dik, güçlü bir ülke iken, niçin, kısa süre içerisinde, ipleri IMF’nin, Dünya Bankası’nın, çokuluslu şirketlerin eline vermiş, emperyalizmin ortağı olma hayalleri emperyalizmin kölesi olma gerçeği ile sonuçlanmış, borçlu, güçsüz, kriz şantajları ile itelenen bir ülke durumuna düştük?

Bence;

Muhalefette iken erken seçim diye çırpınıp, yönetime (iktidara değil) geldiğimizde “Bizden başkası bu işi beceremez. Erken seçim ülkeyi kargaşaya sürükler” diye, kendimizi tek seçenek olarak gördüğümüz için bu duruma düştük.

Yüzde doksanla kabul ettirildiğimiz anayasayı, yüzde yüz değiştirmek istediğimiz halde değiştiremediğimiz için bu duruma düştük.

2,5 yaşındaki komşu kızını öpen 3 yaşındaki oğlumuza, “Aferin ulan namussuz, yine golü attın” diyerek, ona namussuzluğun erdeminin ilk dersini verdiğimiz, öpülen kızımızı, namusun korunmasında tek sorumlu olarak azarlayıp, gol yemiş kaleci gibi surat astığımız için bu duruma düştük.

Ülkenin büyük çoğunluğunu açlığa, işsizliğe, köleliğe sürükleyen kararları alırken insanı yok sayıp, her “Kabul edilmiştir” sözleriyle, kendi kalesine giren golü rakibe attığını sanan savunma oyuncusu gibi sevindiğimiz için bu duruma düştük.

Her “Kabuulll” diye bağıra bağıra kabul ettiğimiz karar için, içimizden, “Allahım inşallah ya Cumhurbaşkanından ya Anayasa Mahkemesi’nden döner” diye dua ettiğimiz için bu duruma düştük.

Gol atan santrafor adına sevinirken, gol yiyen kaleci için üzülmediğimiz, üstelik bir de ona el hareketi yaparak “Hep güçlünün yanında olacağız” mesajı verdiğimiz için bu duruma düştük.

Meydanı boş bulunca büyüklerimiz için ağzımıza geleni söylediğimiz ama onlardan birini görünce yalakalığın son model teknikleri ile övgüler dizdiğimiz, ellerimizi sokacak yer bulamadığımız için bu duruma düştük.

30 yıl önce, bu gün yaşananları görüp, engellemek için “Öncü saldırganları” Dolmabahçe’de denize atan yurtsever gençlerimizi “Gomünist” diye zindanlarda çürüttüğümüz, o gençlerimize saldırarak 6. filoların intikamını alanları “Milliyetçi, muhafazakar aslanlar” diye ödüllendirdiğimiz için bu duruma düştük.

Nasrettin Hoca’yı dolduruşa getirip, filleri Timurlenk’e geri vermek için çıkardığımız yolda, sıkıyı görünce yalnız bırakma ödlekliğini yaptığımız için bu duruma düştük.

Hayvanlar aleminin en çalışkan, en uysal, en faydalı, en sessiz, ama hakkı yendiğinde, zorlandığında, sopaya, kırbaca bana mısın demeyen, en dirençli, en inatçı, dost hayvanı eşşeğe benzetilmeyi hakaret, en kötü huylu, kendi çıkarı için hiç bir şeyi düşünmeyen, gerekirse kendi yavrusunu bile yiyebilen, saldırgan, ama kırbacı yediğinde kedi gibi olan, teslimiyetçi aslana benzetilmeyi övgü olarak kabul ettiğimiz için bu duruma düştük.

Hep birlikte, eşşek gibi olmayı, aslan gibi olmaya yeğlediğimizde tüm sorunlarımızı çözebileceğiz.

23 Haziran 2001

DOMİNO

Ülkemizde ve dünyada yaşananlar umut verici. Dengeler altüst olmuş. Dünya zenginliklerinin neredeyse tamamı çoktan 5, 10 ülkenin 5, 10 kişisinin cebine akmış. Birkaç zenginin serveti, çoktan dünyanın en zengin yeraltı kaynaklarına sahip Afrika ülkelerinin tamamının servetini sollamış. Mahcup ve korkakça başkaldırma rolü yapanlar çoktan uşaklık makamının en yüksek mertebesine yerleştirilmiş. Ama bu zenginliği paylaşan ülkelerin gençleri rahatsız. Sahip olduklarını dünya ile paylaşmak istiyorlar.

Bir başka pencere. Bir salona milyonlarca domino taşı dizilmiş. Belli ki çok uğraşılmış. Rengarenk, büyüklü küçüklü domino taşları inişli çıkışlı, dolambaçlı yollara özenle dizilmiş. Her şey dengede gibi duruyor.

Boğazda bir yalı. Önünde hızla akan suyun sesi eşliğinde yalı halkı belki kahvaltı ediyor. Belki yalının içindeki havuzda yorgunluk atıyor. Ya da balkonda buzlu viskisini yudumlayarak önünden geçen yatların, teknelerin süzülüşünü seyrediyor. Yalının kapısı caddeye açılıyor. Önünde onlarca işçi. Kadınlı, erkekli. Yalı sahibi ekonomik kriz bahanesi ile tüm işçileri tazminatlarını dahi ödemeden sokağa atmış. Karşılıksız çalıştıkları son iki ayın parasını bile alamamışlar. İçeride belki de akşam verilecek partinin hummalı telaşı sürmekte. Kapının önündeki işçiler krizin faturasını ödemekte.

Ve domino taşları. En dar kenarlarıyla neden ve ne şekilde dizildikleri belli olmadan dizilmişler. Dizenler endişeli. Üflesen yıkılacak gibi duruyorlar. Kimse nefes almıyor.

Ve yalı önünde bekleşenler her şeyin farkında. Yalıdakiler rahatsız olmasın diye coplandıklarını biliyorlar. Ama, belki babaları, ağabeyleri işçi olan, çocukları yaşındakilerce coplandıklarına üzülüyorlar.

Ve bir taş yıkılıyor. Yıkılan her taş bir diğerini deviriyor. Yıkım su yılanı hızı ile döne döne devam ediyor. Öyle hızlı, öyle kontrol edilemez ki. Taşlar tek tek bazen de çok çok yıkılıp gidiyor. Aradan bir iki taşı çıkartmak da artık çare değil. Tüm taşlar yıkılana kadar sürüp gidecek bir çöküş başlamış. Çevredekiler endişeli, umutlu, korkak, hüzünlü, cesur gözlerle yıkılan domino taşlarını seyrediyorlar.

Büyük gürültü ile süren yıkılış bitiyor. Yıkıntıların üzerinde koca bir resim. Rengarenk, umut dolu, bize ait.

21 Temmuz 2001

TORPİL

Üç hafta süren yaz tatilim sona erdi. Almanya’da yaşadıklarımı ve gözlediklerimi geçen üç hafta içerisinde yazdığım yazılarla sizlerle paylaştım. Son yazımda da “Yeter yahu, başımıza Almanya uzmanı kesildin” diyen Peter’e, “Bu son Almanya yazım” diye söz verdim. Ama, yine de, yazının bir kısmı Almanya ile ilgili olacak. Neyse ki Peter bu yazıyı okuyamayacak.

Dönüş yolculuğu Stuttgart Havaalanı’nda başladı. Bineceğimiz uçak doğrudan, turistik olmayan büyük bir Anadolu kentine ineceğinden tek tük yabancı dışında yolcuların neredeyse tümü Almanya’da işçi olarak bulunan insanlarımız ve aileleri idi. Çıkış kapısında pasaport kontrolü yapan sert bakışlı polisin önünde 50, 60 kişi ip gibi dizildik. Herkes sırasına önemle sahip çıkıyordu. Polis yarım saat içerisinde pasaportları kontrol etti ve bekleme salonuna geçtik. Artık Türkiye’de idik. Türkçe konuşan salon görevlisinin uyarısı ile herkes çıkış kapısına koştu. Az önce polisin önünde ip gibi dizilen insanlarımız artık hürriyetlerine kavuşmuşlardı. Öne geçme tartışmaları ve görevli hosteslerden azar işitmeler çoktan başlamıştı. Sanki uçağı kaçıracaklarmış telaşı ile insanlar uçağa doğru koşturuyorlardı. Oysa 180 kişilik uçakta sadece 60 yolcu olacaktık. Herkesin oturacağı koltuk numarası da belli olduğundan, insanların telaşla uçağa koşmalarını, bir an önce sevdiklerine kavuşma heyecanına bağlayarak uçağa bindim.

Türkiye’ye vardığımızda aynı telaş bu sefer bizim giriş kapısında görevli pasaport kontrol polisine doğru oldu. İnsanlar önce uzun ve çabuk adımlarla diğerlerinin önüne çaktırmadan geçme çabasında iken, sona doğru, dirseklerin de yardımı ile saf tutma koşusu yeniden başladı. Kimi çantasını ayağı ile itekleyerek, kimi çocuğunu bahane ederek bir an önce polise ulaşma çabasında idi. Uzayıp giden kontrollerden sıkılanlar alçak sesle söylenmeye çoktan başlamışlardı. Acelem olmadığından, sıranın en arkasında hem bizimkileri sıraya dizmeye çalışan görevliyi, hem de her işlemi yaklaşık 5 dakikada tamamlayabilen kontrol görevlisini izliyordum. Önümdeki bay da oldukça rahat, sıranın tadını çıkartıyor bir yandan da bana sıradaki insanları çekiştiriyordu.

Sonra, sınırın ötesinden bir gümrük görevlisi bana doğru el salladı. “Sıranın en arkasında olduğumdan bana acıdılar, yan kapıdan içeri alacaklar herhalde” diye elimi yukarı kaldıracakken, önümdeki bay el sallayarak karşılık verince, saçlarımı düzelterek durumu kurtardım. Gümrükçü, önümdeki bayın ve kalabalık ailesinin pasaportlarını alıp “Hoşgeldiniz hemşehrim” diye sarıldıktan sonra polisin bulunduğu kabine arkadan girince, zaten yavaş giden sıra durdu. Az önce birbirlerini itekleyip, dirsekleyenlerde ses yok. 20 dakika sonra eller tekrar sallandı. Önümdeki adam ve ailesi sırayı sollayıp herkesten önce yurda girme şanına eriştiler. “İtiraz edersek sabaha kadar gümrük memurlarının aramasına maruz kalırız” korkusundaki vatandaşlar, tek tük yabancının şaşkın bakışları arasında ve el sallayanların önemleri karşısında biraz ezik, ilerleyen saatlerde yurda giriş yaptılar. Önemli şahsiyetler ayıklandıktan sonra önümde kalan Alman’a durumu anlatmak için, yabancı sözlük karşılığını bilmediğimden, Türkçe “Torpil” dedim. O da Almanca “Türkay” dedi.

Yurda en son ikimiz girdik.

25 Ağustos 2001

AFERİN

Karşı cins tarafından beğenilme isteği, canlı doğasının en eski özelliklerinden biridir. Çoğalmanın temelini oluşturur. Bazı cinslerin erkekleri, bazılarının dişileri ilgi çekebilmek, beğenilmek için akla gelmesi zor yöntemler geliştirmişlerdir. Kimi, hoş renkleriyle, kimi, yürüyüşüyle, kimi ötüşüyle, eş bulabilmek için çabalar durur.

Canlı beyni kıvrımlaşıp, insanlaşmaya başladıktan sonra, beğenilme arzusu, çoğalma isteği sınırlarını aştı. İnsanoğlu, bir “Aferin” uğruna kılıktan kılığa girdi. Onurunu cüzdanıyla eşitledi. Aferincilerin en onursuzu ama en akıllısı soytarıdır. Efendisinin her isteğini yerine getiren, onun karşısında olmadık kılıklara giren, el, etek öpen, ayak yalayan soytarı. Efendisinin çıkarı kendi çıkarıdır. Efendisi mutluysa, o da mutlu, üzgünse o da endişelidir. Hizmetinin karşılığını çoğunlukla bir kese altın ve kocaman bir “Afeeeriiin” ile alır. Ödülü ve aferini aldığında dünyalar onun olur. Ellerini çılgınca çırpar.

Geçtiğimiz günlerden birinde, bir salona doluşmuş koyu renk elbiseli, lüks kravatlı, şık pabuçlu, zengin görünümlü beyler dikkatle sahnede konuşan adamı dinliyorlar. Sahnedeki, anlaşılmaz bir şeyler söylüyor. Zengin görünümlü beylerin çoğunda kulaklık var. Söylenenler anlaşılır hale geliyor. Konuşan, Dünya Bankası bilmem nesi. Nefesler tutulmuş. Ben duymuyorum ama bana şunları söylüyormuş gibi geliyor:

“Değerli beyler. Son yıllarda göstermiş olduğunuz verimli çalışmalarınızdan dolayı sizleri kutluyorum. Sayenizde bizde sıkışan sermaye buraya gelip risksiz tatlı kârlar yaptı. İstedikleri gibi geldiler, istedikleri gibi gidiyorlar. Sağ olun. Hiçbir zorluk çıkarmadınız. Neredeyse tüm isteklerimi yerine getirdiniz.

Yeraltı zenginliklerinizi soyarken, pardon işletirken kendini bilmez birkaç köylü bozuntusunun seslerini kısmak için elinizden geleni yaptınız. En milliyetçi davranışla tahkimi hemen kabul edip, milli mahkemelerinize çalım attınız. Yıllardır geçim sıkıntısı çekiyorum diye palavra atan memurun, işçinin oyununa gelmediniz. Onları meydanlarda köpeklere ısırttınız. Kemerlerini daha da sıktırarak sportif görüm kazanmalarını sağladınız. Hiç beslemeyerek kötü beslenmelerini önlemiş oldunuz. En çok korktuğumuz gençlerinizi çok güzel eğittiniz. Onları birer futbol fanatiği yaparak, birbirlerini boğazlamalarını, müziğin en güzeli arabeski destekleyerek kendilerini jiletlemelerini sağladınız. Böylece bizim farkımıza varmadılar. Farkımıza varanları da ya halaylarla oyaladınız, ya da 3, 5 bin yıl hapislere mahkum ettiniz. İdam gibi insanlık dışı cezayı uygulamayıp onları aç bırakarak öldürme becerisi gösterdiniz. Kitlesel büyüklüğünüzden korktuğumuz için sizi küçük parçalara ayırma planlarımıza bile ses çıkarmadınız. Hatta destek oldunuz. Sizi seviyorum. 1 milyar dolar daha veriyor ve kocaman bir “Afeeeriiiin” diyorum.” Konuşma bittiğinde salondakiler çılgınca ellerini çırpıyorlardı.

2 Aralık 2000

MANZARA

Büyük bir Anadolu kentindeyim. Günlerden Pazar. Hava soğuk. Sulu kar serpiştiriyor. İnsanlar tatil gününün sabah rehavetini üzerlerinden yeni yeni atmışlar. Hızla geçen araçların tekerleklerinden fırlayan, yağmurla toprak karışımı çamurdan kurtulabilmek için hoplaya zıplaya yol almaya çalışıyorlar. Hedefleri, büyük bir alışveriş merkezinin ısıtılmış ortamı. Alışveriş merkezi üretmekten çok tüketmeye özendirilmiş toplumların ruh yapısına uygun donatılmış. Merkez, sattıklarının karşılığını tüketenin ve daha çok tüketemeyenin özgürlüğüyle ödetmeye gelmiş. Ama zorlama yok.

Kapıya ulaşanlar bir an önce içeri girebilme telaşında; itiş kakış. Döner kapı, ne bulursa yutan canavar gibi, insanları teker teker, ikişer ikişer yutuyor. Yutulanlar mutlu. Döne döne başları dönmüş olarak, herkese hırsızmış şüphesi ile bakan kapı görevlilerine masumiyetlerini ispatlamak istercesine sırıtarak, kapı arasına sıkışıp, kayboluyorlar. Genç, yaşlı, kadın, erkek, çoluk, çocuk. Hepsi de iyi giyimli.

Döner kapının önünde başka gençler, çocuklar var. Yaşları 13, 15. Kimi uzun, dağınık, kimi kısa saçlı. Hepsi esmer. Kirli elli, lekeli suratlı, bezgin ama cin bakışlı. İçeride neler olup bittiğini görmek istiyorlar. Sadece görmek. Çünkü plastik kartları yok. Plastiği, hurda naylonlardan kara poşetler yaptıkları makinelerden tanıyorlar. Bir de ayaklarına ayakkabı diye giydiği şeyden. Kapıdaki bekçinin Murtaza bakışları üzerlerinde. İçeri girmeleri yasak. Bir boşluk bulup içeriye sıyrılmanın planlarını yapıyorlar. Kimi gelenleri süzüyor. Belki, daha dün mersedesini tamir ettiği için ahbap olduğunu sandığı ya da ayakkabısını boyarken cilasını fazla sürdüğü için aferin aldığı amca gelir de kendisini de ailesinden biri imiş gibi içeriye sokar diye. Boşuna. Onları gören yok.

Az ileride, heykelin olduğu meydanda yine kendisine benzer gençler bağrışmakta. Reno arabası ile gelip, Fransız kravatını çıkarıp yakan şık giyimli adama, “Neden Fransız kravatı takıyordun’’, “Önce arabanı yaksana” demek akıllarına gelmeden bağırıyorlar. “Franssaaa şaşırma, sabrımızı taaşırmaa.”

Alışveriş merkezinin kapısında bekleşen gençler sabırlı. İçeri girmek için sonsuza kadar bekleyebilecek kadar sabırlılar sanki. Asgari ücretli bekçiyi aşabilseler, onlar da sanal dünyaya kendilerini atıverecekler. Ama yasak.

27 Ocak 2001

ÇİZGİ

İnsanoğlu göçebelikten yerleşik düzene geçerek uygarlık yolunda en önemli adımını attı. Yerleştiği bölgeyi özel kılmak için çizgiyi bulması gerekiyordu. Çizgiyi bulması için de bilimle uğraşması kaçınılmazdı. Önce fazlaca düşünmeden düz çizgilerle ayırdı mağarasını ve sonra topraklarını. İnce, kalın çizgilerle kendisini koruyacağını sandı binlerce yıl. Paylaşanlar çoğalıp kendilerine düşen paydan hoşnut olmamaya başlayınca çizgiler uğruna savaşlar başladı. Herkes çizgisini biraz daha öteye kaydırma çabası içinde öldü, öldürdü. Çizgiler şekillenmeye başladı. Girintiler, çıkıntılar çoğaldı. Çizgiler kum oldu, taş oldu; dağ, dere, ırmak oldu; aşılması olanaksız denizler oldu. Kendini çizgisi içerisine hapseden insan, düşüncesini de çizgilerle sınırladı. Kendi çizgisi içinde kendi gibilerle kaldı düşünmeden, gelişmeden.

Tarih boyunca bazı çizgiler kalktı, kaldırıldı, yerlerine yenileri çizildi. Çizgiler zaman içinde kabileleri, dinleri, ulusları ayırdı; insanları ayırdı. Çizgiler elbise oldu; zenginleri, fakirleri, işçileri, köylüleri ayırdı. Çizgiler eğitim oldu çocukları ayırdı, vize oldu aileleri ayırdı. Çizgiler pipo oldu, sakal oldu; aydını, aymazı ayırdı.

Bazen kalınlaştılar, aşılamadılar. Bazen de kopacak kadar inceldiler, inceltildiler büyük çabalar sonucunda. Çizgilerinin içinde dünya üretiminin yüzde 80’ini tüketen yüzde 10’luk mutlular bir araya gelip aralarındaki ince çizgileri kaldırırken, başkaları da gelip bu mutluluğumuzu azaltmasın diye kendi dışlarına daha kalın çizgiler koydular. Birini geçen diğerini geçemesin diye iki, üç çizgi birden kullanmaya başladılar. Çizgilerinin aralarına büyük boşluklar koydular. Tampon bölgeler oluşturdular “Küreselleşiyoruz” diye bağıra bağıra.

Bu çizgileri korumak insanoğluna pahalıya mal oldu. Tüm insanlığa sonsuza kadar yetecek paralar harcadı kendi buluşu çizgileri korumak için. Milyonlarca kişi öldü kendi çizgisini korumak uğruna, ama çoğunlukla da başkasının çizgisi için. Çizgisi içerisine hapsedilmişler, özgürlük için, insanca yaşamak için, çocuklarının geleceği için bu çizgileri geçmeye çabaladılar hayatları boyunca. Kimisi başardı. Kimisi vuruldu, öldü çoluk çocuk. Kimisi de başaramadı bir sonraki denemeye kadar.

Çizginin güneyinden, doğusundan gelecekler. Çizgiler ne kadar kalınlaşsa da, sayıları çoğalsa da gelecekler. Çünkü bütün servetlerini vermişler, şimdi sefalet içindeler. Ölmeyi, dizi dizi yok olmayı göze almışlar. Tek istekleri var; paylaşmak.

13 Mayıs 2000

BİLİNÇ

Bilinç, insanın kendisi ve çevresi hakkında bilgi sahibi olma ve dış dünya ile kendisi arasında bağlantı kurma yeteneğidir. Zihnin dış dünyadan veya bedenin içinden gelen uyarıları, algıları fark ettiği kısmı bilinci oluşturur. Bir olgu hakkında bilinçli olabilmek, o olgunun bilince girebilmesi için bilgi sahibi olmakla mümkündür.

Evrendeki tek gerçeğin maddenin varlığı olduğuna inanan Hobbes’e göre bilinç, beynin veya sinir sisteminin hareketine bağlı olarak işler ve madde hareketinin bir ürünüdür. Bir başka düşünür, bilinci, aktif ve pasif olarak ikiye ayırmıştır. Ona göre, insanın kendi varlığı ve normal dünya hakkında bilgi sahibi olmasını sağlayan pasif bilinçtir. İnsanın seçim yapabilme yeteneği ise aktif bilinçtir.

Bilinç kavramı Hegel ile en yüksek aşamasına ulaşmış ve daha sonra Marx’ın, bilincin temeline maddeyi koymasıyla, insanın toplumsal varlığının bilincini belirlediğini savunan diyalektik felsefenin temelleri atılmıştır. Marx’a göre madde, bilincin dışında ve bilinçten bağımsız bir gerçeklik olarak vardır.

Freud ise zihinsel süreçleri, bilinçli olarak yaşanıp yaşanmadıklarına göre belirli zihin bölgelerine yerleştirerek bölümlemiştir. Freud’a göre kişilik, bilinç, bilinçaltı ve bilinçdışı olarak üç dizgeden meydana gelmiştir. Bilinçdışı, evrensel ve kalıtsal olan iç güdüler, dürtüler, bastırılmış istekler, arzular, coşkular ve bunlarla ilintili düşünceler ve karakterlerden oluşur. Kişinin bilinçli dünyasında hakim olan ahlaki inançlara ters düşen isteklerden kaynaklanan bu dürtüler, istenildiği zaman bilince çıkamazlar. Ancak savunma mekanizmalarıyla, dil sürçmeleriyle, unutkanlık gibi çeşitli konuşma tutum ve davranışlardaki anlatım yolları ile günlük davranışa yansırlar.

Anayasa’nın bazı maddelerinin değiştirilmesi için Meclis’te yoğun çalışmalar sürüyor. Anayasa’nın, kendilerince en kötü üç maddesini belirlemişler. Değiştirilmesi yönünde 403 milletvekili teklif ve imza vermiş. İlk kez sivil bir Anayasa değişikliği yapabilme şansını yakalamak istediklerini öne sürüyorlar. Bilinçli gibi görünüyorlar. Oylama başlıyor. 260 civarında kabul oyu çıkıyor. Öneri şimdilik reddediliyor. Önce teklif edenler, sonra reddediyor. Sözcüler savunma mekanizmalarını çalıştırıyor. Tümü, hep bir ağızdan “Bizde fire yok” diyor. Dil sürçmesi. Kimisi, “Biz bu değişikliği özellikle birisi için istediğimizi hiç söylemedik, hatırlamıyorum” diyor. Unutkanlık.

Ya halk? İşçi, işini kaybetmeme, insanca yaşama mücadelesi veriyor. Köylü, toprağını emerek üç beş yıl içinde posasını bırakmaya hazırlanan yabancı tarım tekellerine karşı uyanık. Öğrenci, kendisini çokuluslu şirketlere ucuz teknisyen olarak yetiştirmeyi hedeflemiş sisteme direniyor.

Tümü ülkenin yağmalanmasını engelleme çabasında. Tümü bilinçli.

1 Nisan 2000

DIŞARI

Kadın, erkek, çoluk, çocuk, işli, işsiz, yaşlı, yaşsız, kravatlı, kazaklı, hep birlikte bir salonu doldurmuşuz. İçerideyiz. Hep birlikte haykırıyoruz:

Çıııktık açık alınla

Ooon yılda her saaavaştan.

Sesimiz cılız çıkıyor. Kimimiz coşkulu. Çoğumuz utanç içinde. Bu savaştan çıkan biz değiliz. On yılda, tükenmiş imparatorluktan tam bağımsız bir ülke yaratan, bilgi ve para yokluğunda bağımsız kalmayı başarabilen, Sümerbank’ı, Etibank’ı, Demir Çelik’i, haberleşme ağlarını kuranlar biz değiliz. “Geldikleri gibi, giderler” diyenler biz değiliz. Onlar dedelerimiz. Öldüler.

Biz içerideyiz. 81 yıl önce, arkadaşlarıyla birlikte Samsun’a çıkarak, emperyalizme karşı savaşın ilk adımını atan Mustafa Kemal’in duvardaki resmine baka baka haykırıyoruz. Dışarıda bu kez ABD’nin büyükelçisi Samsun’a çıkıyor. Rövanşı alacak.

İçerideyiz. Haykırıyoruz. “Bana çizmelerimi giydirmesinler” diyen adamın gözüne baka baka:

Ooon yılda onbeş milyon genç

Yarattık her yaştan.

Kimimiz coşkulu. Çoğumuz mahcup. Dışarıda çizmeden biri. Rövanşı alacak. Ülkemiz bütçesindeki son rötuşları dikte ettiriyor; “Boşalanlar doldurulup, tekrar boşaltılmak üzere sunulacak”. Ciddi devlet adamları notlar alıyorlar.

İçerideyiz. Haykırıyoruz. Hepimiz mahcup:

Deeemir aaağlarla ördük

Anayuuuurdu dööört baştan.

Dışarıda, örülen ağların pazarlığı yapılmakta. Satış var. Satış değil, kapış var. Batan geminin malları satılıyor. Sanki bir futbol oyunu oynanıyor. Yönetenler ortalıyor, muteber işadamı kafayı atıyor ve gol. Kalede tüm halk. Ardından bir daha. Hakemde onlardan. Göstermelik bir iki sarı kart. Sonra? Doldur boşalta devam.

Resimde bana bakan gözlerden utanıyorum. Susuyorum. Suçluyum.

İçimizden bir ses, “İçeridekiler, dışarıya” diye haykırıyor.

4 Kasım 2000

YÖN

İnsanoğlu, dört boyutlu bir uzayda, durmadan dönen bir kürede yaşadığını fark etmeden çok önce, yönün önemini anladı. Yeni doğan bebek hayatta kalabilmek için, koklayarak annesinin memesini buldu. Gözünü ilk açtığında bakışları, ışığı izledi. Büyüyene kadar karanlığa hiç bakmadı. Karanlığı hiç sevmedi.

Bedeninin, zaman uzamında, üç boyuta sıkıştığını öğrenmesi için uçması gerekiyordu. Uçtu. Üç boyutta bazen uzadı, bazen kısaldı. Ama hep yönünü aradı. Kuzeyi, güneyi, aşağıyı, yukarıyı tanımladı. Yönünü bulmak için aletler geliştirdi. Pusulayı buldu. Amacı, nereye gittiğini bilmek istemekti. Yolunu kaybetti. Buldu.

Bedeni üç boyutta çırpınıp dururken, düşünceleri bedeninin sınırlarını zorluyordu. Dışına taştı. Düşünceleri, insan kalıbı içinde iyiye, yanlışa, çirkine, kararlılığa, çıkarcılığa, vahşete, güzele, cesarete, doğruya yöneldi. Her noktası başka başka yönlere döndü. Yönler farklılaştı. Birbirine benzeyenler toparlandı bir araya geldi. Sonsuzda, başlangıçtaki gibi tekleşeceklerinin farkına varamadan diğerleriyle çatıştı. Bazen beşinci boyutta varla yok arasında. Bazen ikinci boyutta; etiyle, kemiğiyle, canıyla. Bir gün biri kazandığını sandı, başka gün diğeri.

Zaman sonsuzluğunun küçücük noktasında üstün olduğunu sanan yönler, kurallar koydular. Kimi yönlere sevgi, hoşgörü beslediler. Kimi yönleri bastırmak, sindirmek, yok etmek için her şeyi yapmayı denediler.

Yönleri ceplerine dönük koca koca bedenli minicik adamlar bir araya gelip ülkenin tüm birikimlerini, servetini, geleceğini yabancı efendileriyle birlikte cebe indirirken, akla gelmez ahlaksızlıkları, soygunu yaparlarken, yönleri hırslarına dönük olanlar, “Neyse ki olayda siyasi yön yokmuş” diye zil takıp oynadılar. “Sömürüye son’, “Kahrolsun IMF’, “Bağımsız Türkiye” diye bağırarak eğitim hakkı, iş isteyen genci, “Olayda siyasi yön var” diye teşhir ettiler. Onun düşüncesinin, çelimsiz ama kocaman bedeninde hapsolduğunu sanarak, burun deliklerini aça aça zafer naraları attılar.

Geçmiş ve gelecekte, artı ve ekside, soğuk ve sıcakta, sonsuz tek noktadır. Baskılar, zulümler boşuna. İnsanlık, bebeklik içgüdüsüyle ışığı izliyor. Kaçınılmaz olarak insanın insanlaştığı o tek noktaya gidiyor. Bize de sonsuzu yakınlaştırmak düşüyor.

13 Ocak 2001

BALON

Balon; insanlık tarihinin en önemli buluşlarından biri. İnsanoğlunun, düz dünyasından kurtulup yükseklere çıkma rüyasının ilk adımı.

Montgolfier kardeşler 220 yıl önce ilk balonlarını kumaş parçalarıyla yapıp göğe yükseldiklerinde balonların bugün aldıkları şekilleri hayal bile edememişlerdi.

Zamanla balonlar çeşitlendi. Büyüdü, küçüldü, basınçlı, basınçsız gibi isimler aldı. Sporda olduğu kadar bilimsel çalışmalarda da önemli işler başardı. Ancak plastiğin bulunması balona yepyeni bir görev yükledi; çocuklara eğlence. Düşte sınır tanımayanlar, uzun, kısa, ördek, armut, uçan, öten, kaçan balonlar yapıp, ağlayan bebeleri susturmayı başardılar.

Yaramazlık yaptığımızda, yoktan var olup yanı başımızda avaz avaz bağıran ses kulaklarımızda halen yankılanır: Bebelere balooon.

Uzun sopaya bağlanmış rengarenk, çeşit çeşit balonlar bugün de gözümüzde uçuşur. Ya susturulmak için ödül olarak kullanılan, ya sahip olmak için yalandan ağladığımız balonları yalnız çocuklar için sanırdık. Ama balonlu rüyalarımız çabuk biterdi. Hayranlıkla seyrettiğimiz balonumuz elimizden kaçınca gökyüzünde nokta oluncaya kadar yaşlı gözlerle onu izler, sonra yeni bir balon için çareler arardık. Bazen de küçük bir iğne, ya da kıvılcım hayallerimizi büyük gürültüyle patlatınca elimizde kalan cansız lastik parçalarından küçük baloncuklar yapıp teselli bulmaya çalışırdık.

Büyüyünce, balonların sadece çocuklar için olmadığını öğrendik. Türlü kılıklarda, bıyıklı, bıyıksız, etekli, eteksiz ithal balonların körük basının yerli gazıyla şişirilip ortaya atıldığını, şişirildikçe büyüyüp uçtuğunu, uçtukça küçülüp gökyüzünde nokta olduğunu izledik. Kimisi uçmayı bile beceremeden patladı gitti. Ucunda düdük olanları öte öte küçüldü, küçülürken hızlandı, coştu, duvardan duvara çarptı ve sonunda lastik parçasına dönüştü.

Ekonomiyi kurtarsın diye ithal edilip şişirilen, sonra da uçan balon olduğu anlaşılan politikacı çeşitleriyle, “Hocalarımızın maaşları artırılmazsa, üniversitelerimizin sorunları çözülmezse, eyleme geçeriz” diyen ve sonra çözümü kayıt harçlarının arttırılmasında bulan yönetici tipleri ile, temsil ettiği işçi arkadaşından aldığı yetki ile “Patronu nasıl kurtarırız” pazarlığına oturan sendika başı modelleriyle balonlar, artık ya uçacaklar ya patlayacaklar.

Balonlu hayallerden uyanıp bir iğne, bir kıvılcım olma zamanımız geldi. Artık büyüdük.

8 Eylül 2001

DİLEK

Bunaltıcı sıcak ve nemli havada evimin karşısındaki inşaatta kum taşıyan işçileri izlerken telefonum çaldı. Arayan Alman dostum Peter’dı. Türkiye’deki ekonomik krizden, liranın yüzde yüz değer kaybetmesinden, maaşlarımızın yarı yarıya düştüğünden haberi yokmuş gibi bizi çağırıyordu. “Yahu Peter, aldığımız hoca maaşı yol paramıza yetmez” diyerek yan çizmemize aldırmadan, bizim “Alman usulü” deyimini yalanlarcasına, “Sen atla gel, gerisini düşünme” teklifine de hayır diyemediğim için çoluk çocuk toparlanıp Almanya’ya geldik. “Bir ay bana ait, gerisine karışmam” demesi de burada kalış süremizi belirliyordu.

Peter’in evine yerleşir yerleşmez en yakın gazete bayisini araştırıyorum. 40 kilometre uzaklıktaki tren istasyonunda gazeteyi buluyorum. Diğer gazeteler 5’er, 10’ar bekleşirken, Evrensel tek kalmış. “Alsam başka bir okurun hakkını almış olacağım” diye tereddüt etsem de, biraz da bencillikle gazeteyi alıyorum. Yabancı dille yazılmış birkaç köşe dışında tüm sayfaları bir solukta okuyorum. Bazı yazıları Peter’a da tercüme ediyorum. Dünyanın en zengin üç ülkesinden birinin vatandaşı olmak, işini kaybetme, aç kalma gibi korkuları hiç yaşamamış olmak onu dünyanın ezilen, sömürülen halklarının sorunlarına karşı duyarsızlaştırmamış.

Dönüşte tarihi bir kiliseye giriyoruz. Para ödenmeden girilen bir müze gibi. 900 yaşında bir yapı. İçerideki yaşlılar mum yakma telaşında. Bir köşede ziyaretçi defteri duruyor. Deftere yaklaşıyorum. Bir şeyler yazmadan önce, benden önce yazılanlara göz atıp dileklerini okuyorum. Çoğu “Yüce tanrım, beni, ailemi ve köpeğimi koru” ya da “Sevgili İsa, beni, sevgili kocamı ve Corc’u koru” diye başlıyor. Kimi de “Tüm insanlığa huzur ve barış ver. Açlık, yoksulluk sona ersin” gibi dileklerde bulunuyor. Tam ben de bir şeyler yazacakken gözüm başka bir yazıya takılıyor. Okuyunca yazmaktan vazgeçiyorum. Yazı şöyle:

“Sevgili arkadaşım. İyi niyetinden kuşkum yok, ama dilemek yetmez. Bin bir çeşit ürünlerin sergilendiği marketlerde, yüzlerce kişiyi açlıktan kurtaracak malları tatlı bir heyecan ve acelecilikle sepetine atarken, onları kasanın bandına arkadan itiyorlarmışçasına titreyerek dizerken paylaşmayı düşünmüyorsan dilemek yetmez. Bilmelisin ki, dünyada sömürülecek insan kalmayınca, sıra sana da gelecek. Hatta geldi bile. Artık senin 40 marka yaptığın işleri 17, 18 marka severek yapmaya gönüllü göçmenler Polonya’dan, Bulgaristan’dan, Bosna’dan, Rusya’dan akın akın geliyor. Sınırların, katlanarak büyüyen sermayene dar geliyor. Bazı duyarlı gençlerin bu eşitsizliğe başkaldırıyor, direniyor. Ama başarısını bira ile haşhaş ile kutluyor. Çoğu iç sıkıntısının çözümünü bu eylemlerde bulmuş; moda gibi, işe yaramış olmak gibi. Çoğunda sınıf bilinci yok. Zaten çoğu savunduklarını sandıkları sınıfa da ait değiller. Ama yine de umutsuz değilim. 5 milyar insanın açlık sınırında yaşadığı ve birkaç yüz milyon insanın tüm kaynakları tükettiği bir dünyada, mutlular tarafında olmak beni bunaltıyor. Dilemek yetmez. Ya onlar gelip alacak ya paylaşacağız. Ustanın, “Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür” dediği, bu bizim yaşadığımız değil. Dünyayı açlığa mahkûm eden, kana bulayan kapitalizm can çekişiyor. Yakında tarihin sonu gelecek.”

Yazı böyle bitiyor. Defteri kapatıp dışarı çıkıyorum.

4 Ağustos 2001

BİT PAZARI

Almanya’da onuncu günümüz. “Bizde bir söz var. Misafir balık gibidir, üç gün sonra kokar derler” gibi dokundurmalarla ev sahibimiz Peter’in gözündeki konumumuzu kontrol ediyoruz. Ama o, “Bizde, ayıp adı altında ikiyüzlülük yok. İstemezsek söyleriz” dercesine yüzümüze bakıyor. Aslında bulunduğumuz yere Almanya yerine Bayern demek daha doğru. Burada katı bir bölgecilik var. Her evin kapısında mavi-beyaz damalı Bayern bayrağı dalgalanıyor. Kimi evlerin kapılarına da “Hür Şehir Bayern” yazılı panolar asılmış. Diğer bölgeler için Bayern, koca bir çiftlik. Bölgeleri birbirine bağlayan en kuvvetli harcı bulmuşlar; zenginlik ve para. Çalışmak, hatta iki, üç işte birden çalışmak normal bir yaşam için mecburiyet. Yine de son yıllarda yaşam biraz daha zorlaşmış. Bit pazarında karşılaştığım Salih, “Eskiden bu kadar sık bit pazarı kurulmazdı. Şimdi neredeyse her hafta kuruluyor. Göçmenler kadar Almanlar da bu pazarların devamlı müşterisi” diyor. Salih Almanya’da doğmuş. Ortaokul ve lisede karşısına çıkarılan tüm engellemelere, ailesinin, meslek okuluna gitmesi yönündeki ısrarlara rağmen üniversiteye gitmeyi başarabilmiş. Salih, “Sistem, buradaki gençleri kısa yoldan üretime katılıp para kazanmaya yönlendiriyor. Zorlu üniversite eğitimi pek tercih edilmiyor” derken bir yandan da göz ucuyla tezgâhları tarıyor. İşe yarasın yaramasın, ucuz ne bulursa çantasına dolduruyor. Topladıklarını başka bir bit pazarında satmayı planlıyor. İşine yaramayanları da çöpe atacak. Çöpe atmaktan bahsederken aklıma, yeni çıkarılacak olan Göç Yasası geliyor.

“Artık Almanlar da uyandı. ABD’nin yıllardır uyguladığı beyin transferi ve kaliteli iş gücü göçünü kolaylaştıracak adımlar atıyorlar. Amaçları, yatırım yapmadan, işlenmiş beyin elde etmek. Zaten fakir ülkelerin görece iyi durumdaki ailelerinin iyi eğitim almış çocukları hedefteler. Burada onları fazla kazanç, kaliteli yaşam ve kalabalık içerisinde yalnızlık bekliyor. İşe yarasın yaramasın, iyi beyinleri alacaklar. ‘Bana yaramasa da ona da yaramasın’ diye düşünüyorlar. Türkiye’de birçok kişi de bir şekilde buraya kapağı atmayı, kurtuluş gibi görüyor. Ama göç yasasında açıkça yazılmasa da daha çok eski Doğu Bloku ülkeleri hedef alınmış gibi.

Türkiye’den de ciddi bir beyin göçü söz konusu. Ama Türkiye’nin bu göçü önleme yönünde hiçbir ciddi politikası yok. Ne yazık ki sayısız engelleri, sınavları aşarak eğitim almayı başarabilmiş gençlerimiz bilgilerini burada satacaklar. Ürettikleri, yarattıkları tekrar bize satılacak. Çifte kazık yemiş olacağız.

Gelenlerin işe yarayanları kullanılacak, işe yaramayanları çöpe gidecek. Tıpkı bit pazarında olduğu gibi.”

Salih böyle düşünüyor. Peki ülkemizi yönetenler ne düşünüyor? Hiç.

11 Ağustos 2001

HESAP

Almanya’daki tatilimin son haftası. “Almanya yazıların da pehlivan hikayelerine döndü. Biz doğduğumuzdan beri buradayız, daha her şeyi tam anlayamadık, sen 15 günde başımıza Almanya uzmanı kesildin” diyen Peter’in, yarı şaka yarı ciddi sözlerine aldırmadan, “Valla bu son” diye başlıyorum yazmaya. Aslında ne yazacağım konusunu da Peter belirledi.

Bir akşam Peter ile televizyon izlerken “Ne diyor bu adam” oyununu oynuyoruz. Oyun şöyle: O TRT-INT’in haberlerinde bizim liderlerin suratlarına bakarak ne söylediklerini tahmin etmeye çalışıyor. “Canım” diyen liderlerimiz için, “Bu herr canın çıksın diyor” tahminleri hiç tutmuyor. Sonunda sıkılmış olacak konuyu değiştirmek için durup dururken “Sen kapitalizmi hiç gördün mü?” diyor.

“Gençliğimizde bu konudaki tüm kitapları okuduk. Hatta, üç, beşini bir araya getirip haddimiz olmadan bir iki not da yazdık” cevabımdan tatmin olmadığından kafasını iki yana sallıyor. Bu Bayernlilerin el, kol, kafa hareketlerinin anlamları da farklı. Biz kafamızı sağa, sola döndürsek, “Ha”, “Ne”, “Efendim?” anlamına geliyor. Bunlarda ise “Görmemiş, duymamış olayım, yazıklar olsun, tüh sana” gibi anlamları var. Peter de ne de olsa Alman. Kafasını iki yana ne anlamda salladığı belli. Ama bozuntuya vermiyorum.

“Hayır, kapitalizm okuyarak öğrenilmez, gel sana son durumu göstereyim” deyince peşine düşüyorum. Bir yandan da, “Yahu, kapitalizm üzerine ciltlerce kitap yazıldı. Enine boyuna her şeyi öğrendik. Şimdi bana ne gösterecek ki?” diye meraklanıyorum.

Sıcak bir Bayern akşamında bir İtalyan kahvesine oturuyoruz. Soğuk bir şeyler ısmarladıktan sonra ben kapitalizmi görme telaşı ve heyecanı ile sağa sola bakıyorum. Burada, yapmak değil bakmak ayıp olduğundan, biraz tedirgin de olsa etrafı tarıyorum. Dünyanın en zengin yaşayan bu toplumunun içinde, kapitalizm kitabının yazıldığı bu ülkede ben, bir İtalyan kahvesinde kapitalizmi arıyorum. “Gördün mü?” diyor, Peter. Kendi başıma görmeyi beceremeyeceğimi anlayınca, “Sağdaki masayı izle” diyor, usulca.

Masada iki genç oturuyor. Yaşlarının benzerliği, cinslerinin farklılığı ölçüsünde samimiler. Bizde olsa, sağdan soldan çoktan müdahale edilecek samimiyetle sohbetlerini ilerletmişler. Bu merakla izlemeye devam edersem sapık damgası yemem işten bile değil, ama izlemesem kapitalizmi göremeyeceğim. Neyse ki Peter sağımda oturuyor. Ona bakıyorum numarasıyla detayları inceliyorum. İnceleme yarım saat kadar sürüyor. Ama ortada henüz kapitalizmin son perdesi filan yok. Belli ki gençlerin niyeti ciddi. Sıcağın ve biranın etkisiyle samimiyetlerini biraz abartmışlar. Tam, “Peter, herhalde benimle kafa buluyorsun, sana bizim liderleri zorla izlettirdiğim için benden intikam alıyorsun” demeye hazırlanırken, “Şimdi dikkat, kapitalizm geliyor” diyor. Gelen garson. “Yahu bu adamın neresi kapitalizmin son perdesi, düpedüz emekçi bu adam” dememe aldırmadan “İzle, bak” diyor.

Garson, “Hesap birlikte mi, ayrı ayrı mı?” diye soruyor. Az önce neredeyse tek sandalyeye sıkışan gençler ayrılıyor.

Oğlan, “Ayrı, ayrı” diyor.

Kapitalizmin son perdesini görüyorum. Peter bizim hesabı ödüyor. Eve dönüyoruz.

18 Ağustos 2001

ÖCÜ

Öcü. Hayatın bazı evrelerinde karşılaştığımız şey. Canlı mı, cansız mı, kara mı, beyaz mı, uzun mu, kısa mı olduğunu asla bilemediğimiz ama varlığından kesin emin olduğumuz görünmez şey.

Her yaşın öcüsü başkadır.

Kardeşimle birlikte yaptığımız olağanüstü yaramazlığın tek engeli, ablamın yan odada beslediği öcüsü idi. Yaramazlığımız yaratıcı boyutlara ulaştığında devreye girerdi. Onun adını duyunca divanın altına ya da koltuğun arkasına sinmek ve gelip bizi parçalamasını beklemek faslı, ablamın şefkati sayesinde fazla uzun sürmezdi. Onun ne zaman gelip ne zaman gideceğine ablam karar verirdi. Bazen, beklenmedik bir tıkırtı, uğultu ablamı da ürkütür, öcünün yaratıcısı olsa da, koltuk arkasında birlikte sıkışmamıza neden olurdu.

Önceleri bu öcüyü, bizim eve özgü, pek sık girmediğimiz misafir odasında yaşayan ve ablamın sözünü dinleyen, dişleri uzun, kötü kalpli bir şey sanmıştık. Yine de içimizde varlığıyla ilgili bir kuşku vardı. Ancak sokakta oynadığımız diğer çocukların da öcüleri olduğunu öğrendiğimizde öcüye olan inancımız daha da arttı. O, tüm çocukluğumuz boyunca en çok korktuğumuz şey olarak yaşadı. Bizi üretmekten, yaratmaktan, hatta konuşmaktan, tartışmaktan alıkoydu.

Büyüdükçe öcüden kurtulacağımızı sanmıştık. Ama yanılmışız. Büyüdük ama öcüler yok olmadı. Şekil değiştirdiler. Yine her yerde, her zaman karşımıza çıkartılıyor.

Öğrenciyken disiplin yönetmeliği, memurken amir, işçiyken işsizlik, köylüyken taban fiyat bazı öcü çeşitleri. Yoksul ülkenin öcüsü tepeden yağan zengin bombaları, bölünme, açlık. Zengin ülkenin öcüsü terörist, canlı bomba, yoksul göçü.

Bizim bir avuç lüpçünün, işbirlikçinin, tuzu kurunun piyasaya sürdüğü öcüler de piyasa, dolar, istikrar, bölünme. Maazallah istikrar bir bozulursa, dolar bir fırlarsa, yandık. Bölünüveririz. Başbakanımız bile şöyle ağız tadıyla hasta olup, ayağında pijama, ağzında termometre, ziyaretçi kabul etmenin, onların getirdiği sindirilebilir çörekleri mideye indirmenin zevkini tadamıyor. Lüpçüler herkesi korkutmuş. İstikrar bozulursa, dolar çıkarsa, piyasa altüst olursa felaket.

Kimin için? Herhalde zaten açlık sınırında yaşam mücadelesi veren emekçiler için değil. Çöpten beslenenler, pazarda sebze artıklarını toplayanlar, ya da işçi pazarlarında günde 3, 5 milyon için akşama kadar amelelik bekleyip eve boş dönenler için hiç değil.

Kendi yarattıkları öcülerden kendileri korkuyorlar. Ama en çok da bilinçli, inançlı, sendikalaşmış, partileşmiş emekçilerden korkuyorlar. Onların öcüsü de biziz.

1 Haziran 2002

KAVANOZ

Uzun yıllar önceydi. Bir roman mı, yoksa bir film miydi tam hatırlayamıyorum, ama konusu satır satır aklımda.

“Büyük patlama ile oluşan evrende, yoğunlaşan toz bulutlarının oluşturduğu gezegenlerden biri olan dünyada canlılar meydana geliyordu. Zaman içinde canlılar çeşitleniyor, bir kısmı insanlaşıyordu. Ancak evrimin ‘İşe yaramayan organ körelir, değişir, yok olur’ kuralı işlemeye devam ediyor ve bu bir kısım insanın gözünü hırs bürümüş, emek harcamadan, köleler kullanarak çok kazanç elde etmeye alışmış diğer bir kısmı, yan gelip yatmaktan, evrimleşe evrimleşe bir beyinden ibaret kalıyorlardı. Tüm dünya üzerinde egemenliklerini robotlar sayesinde elde etmiş bu beş-on beyin bir odada kavanozlarda duruyordu. Kavanozlar su doluydu. Kavanozlar arasında bağlanmis bol kıvrımlı kablolar beyinler arasındaki iletişimi sağlıyordu. Diğerleri ile kablo ilişkisi kesilen beyin, işlevini yitiriyor, iç dünyasına hapsoluyordu. Kararlar ancak kavonozlardaki tüm beyinlerin ortak varlığı ile alınabiliyordu. Robotlara emirler görünmez dalgalarla veriliyordu. Hikâyede, düşünce fiziksel bir güç olmuştu. Halk, bu beyinlerin ve onların robotlarının baskılarından yılmış, sömürü ve baskıya karşı örgütlenmiş ve mücadeleye girişmisti.”

Konu tam bir bilim kurgu örneği idi.

Ama zaman gösterdi ki, geçmişin birçok kurgusu bugün gerçek oldu. Aya yolculuk hayali ile başlayan uzay rüyası bugün onun da ötesine geçti. Gen bilimi istese Frankeştayn yaratabilecek düzeye geldi. Denizlerin derinliklerine inildi. Şimdi sıra yukarıda anlattığım hikâyeye geldi. Böyle giderse insanlık yakında, bir oda dolusu vücutsuz, ruhsuz beyin tarafından yönetiliyor olacak. Yavaş yavaş basladi bile. Su dolu kavanozlardaki beyinlerin yönettiği robotlar görevlerini, düşünmeden, itaatle yerine getiriyorlar. Ama hikâyenin sonu şöyleydi:

“Artık baskılara dayanamayan ve robotların aslında birer teneke yığını olduğunun farkına varan etten, kemikten halk, önderlerinin peşinden beyinlerin bulunduğu odayı basıyor, kabloları kesip beyinleri kendi sanal dünyalarına sonsuza kadar hapsediyorlardı. Emirsiz kalan robotlar da kendi kendilerini imha etmeye programlandıklarından teker teker yok oluyorlardı.”

Sonuçta zafer halkın olmuştu.

8 Haziran 2002

GEM

Bugün güneşe, uzak yıldızlara gidebilmek için araçlar yapmayı planlayan, kendi kopyasını yaratabilmeyi neredeyse başarmış bir kaç tuş ile dünyayı bilgisayar ekranının beyaz camı içine sıkıştırmayı beceren insanoğlu, insankızı bir zamanlar ağaçların üstünde yaşayan ot oburdu. Etin tadını alıp yere indiğinde hem av hem avcı olmanın zorluklarıyla karşılaştı. Taşları sopalara bağlayıp ilk mızraklarını, baltalarını yaptı. Sadece korunmak ve doymak için öldürdü. Uygarlaşmaya karar vermesi için tekerleği bulması gerekiyordu. Buldu. Yerinden kıpırdamaz gibi görünen kayaları yonttu, taşıdı, yükseltti, tapınaklar, piramitler yaptı. En uygar olmak için en yükseğini, en büyüğünü yaptı. İkinci önemli buluşunu gerçekleştirinceye kadar çok çalıştı; ter ve kan döktü.

Ve sonunda Gem’i buldu. O güne kadar birlikte ama karşı karşıya yaşadığı hayvanlardan bazılarının bir parça et, bir tutam ot karşılığı ihanete hazır olduğunu, kendilerini hayvandan çok insan sandığını farketti. Günün birinde yaşlanıp, işe yaramaz olunca evden kovacağı köpeği, kendisini korumak için diğer hayvanlara saldırdıkça başını okşadı. Yılkı atı yılkı atı olmadan önce onu tımarladı. Taşıdığı yük arttıkça, daha hızlı koştukça şekerle besledi. Ama ağzından Gem’i eksik etmedi. Belki hayvanlığını hatırlar da insan gibi davranmaktan vazgeçer korkusuyla azı dişlerinin arkasına demir çubuğu yerleştirdi. Bozkırlarda özgürce koşmak, at gibi zıplamak, şaha kalkmak istediğinde, Gem’den kurtulmak için dişlerini demirle bilediğinde, insanlıkla sözleşmesini hatırlatırcasına ve dudaklarını yırtarcasına çektiği Gem’i kalınlaştırdı.

Gem bazen para, bazen mevki, köşe, şan, şöhret oldu. Koltuk oldu. Kimi, ucunda ne olduğunu bilmeden, düşünmeden Gem’i ile onur duydu. Renkli, beyaz, kalın, sert, ince, yumuşak, altın, deri, süslü, paslı Gem’liler gururla dolaştıkça Gem’i bulanlar ellerini ovuşturuyorlardı. Başka düşünenler gemleri çekildikçe başka konuşuyorlar, başka konuşanlar dudakları yırtıldıkça başka yapıyorlardı. Gem görevini yapıyordu.

Ama günün birinde korktukları oldu. En cesurları, en sıradanları, azı dişleri pahasına Gem’i dişlerinin arasında sıkıştırmışlardı. Ne kadar çekilse dudakları yırtılmıyor, düşünceleri bükülmüyordu. Gem’i azıya almışlardı. Artık özgürdüler. İstedikleri yöne, istedikleri gibi koştular. Artık hayvandılar insandan öte.

17 Şubat 2001

KAZAN

Fıkra bu ya, adam ölmüş. Dünyada yapmadığı pislik, çevirmediği dolap kalmadığından, huzurda yapılan kısa soruşturmasından sonra kalem kırılmış, cehenneme gönderilmesine karar verilmiş. Aynı huzurda cehennem cezası alan mülayim görünüşlü, çember sakallı, takkeli kaderdaşı ile birlikte önde zebani, arkada bizimkiler cehennemin kapısına ulaşmışlar.

Gördükleri üç kazanın ne olduğunu anlamaya çalışırlarken, zebani elindeki topuzu havada sallayarak çember sakallıya doğru kükremiş.

— Ey ölümlü! Gir bakalım şu ağzı yarı kapalı olan kazana.

Onun girmesini beklemeden bizimkine dönmüş.

— Sen de şu ağzı açık olan kazana!

Bunu duyan çember sakallı, bir yandan ağzı sıkı sıkı kapalı olan düdüklü kazana gitmediğine şükrederken, diğer yandan yalvarmayla, diklenme arası söylenmeye başlamış.

— Ey zebani. Bu ne biçim adalet. Ben dünyada bunca yıl hak yolunda hizmet ettim. Namazımı, orucumu kaçırmadım. Hacca bile gittim. Tamam ufak tefek suçlarım oldu. İyi kızarmış kadayıf zaafımın kurbanı oldum. Ama şunun şurasında bir kaç bin yıl kazanda kaynayıp, cezamı bitirdikten sonra cennete gideceğim. Oysa şu meymenetsiz suratlı adamı dünyadan tanırım. Ne seni ne büyüklerini tanır. İşi gücü, havyarın, kuş sütünün meze yapıldığı zengin içki sofralarında şaklabanlık yapmak, gece gündüz konuşmak, laf üretmek olmuştur. Her şeyi, herkes için düşündüğünü söyler ama bugüne kadar da kimseye faydası olmamıştır. İşine gelince popçu, işine gelince topçu olmuştur. Şimdi sen benim gibi birini, bu ağzı yarı kapalı kazanda kaynatacaksın. Oysa bu torpilli, ağzı açık kazanda serin serin pişecek. Biz orada fokur fokur kaynarken, bu hem yanacak, hem etrafı seyredecek. Haksızlık bu.

Zebani çıkışmış:

— Sus bre kuş beyinli! Emir böyle. Düdüklü kazana girmediğine dua et. Ben sizi iyi bilirim. Dipte hocanız var. O iyice haşlanıp kazanı terketmeden, siz de dışarı çıkmazsınız. Düdüklü kazandakiler de gerçek sosyalistler, emekçiler. Onların kapağı sıkı sıkı kapalı. Maazallah biri kaçsa ne yapar eder diğerlerini de kurtarır. Cehennemi cennete çevirirler. Oysa bu fani eski solcu. Dönek. Ağzı açık kazana girecek. İçlerinden biri kendine gelip, konuşmaktan usanıp, düdüklünün kapağını açmak için bu kazandan kaçmaya kalksa, diğeri hemen ayağından tutup içeri geri çeker. Onların kapağını kapatmaya gerek yok.

11 Mayıs 2002

MISIR

Tam “Oh nihayet sakin bir zaman bulabildim. Yazımı rahat rahat yazabilirim” diye düşünürken, sanki beni rahatsız etmek için yaratılmış arkadaşım yine odama daldı. “Kimbilir yine ne ipe sapa gelmez şeyler konuşacak. Bir yolunu bulup şundan kurtulayım” düşüncemi, eyleme geçirmeme fırsat bırakmadan, elindeki mektubu sallayarak öfke ile bağırmaya başladı.

— Şu Amerikalılarla, İngilizleri hiç sevmiyorum.

“Eh bu dünyada tek sayılmazsın. Sadece son on beş gün içerisinde Filistin’de yaşananları, çoluk, çocuk dahil tüm halkın önce terörist damgası vurulup, sonra yok edilmesine alet olunmasını, desteklenmesini hoş karşılamıyorsun. Bush’la Blair’in cip gezilerinde, dünya halklarının kanları pahasına kendi ülkelerinin şirketlerinin kârları üzerine ortaklıklar yapmaları sinirini bozuyor. Hele şu iki Amerikan şirketinin bizimkilerin vatansever haykırışlarla imzaladıkları, karşı çıkanları ihanetle suçladıkları Tahkim Yasası sayesinde cebimizden 300 milyon dolar çalmaya kalkışmalarına isyan ediyorsun. Ama haksızlık etme. Ne Amerika Bush’tan, ne de İngiltere Blair’den ibaret. Orada da bu olayları nefretle kınayan bir yığın insan sokaklara dökülüyor. Sen yine de..” derken lafımı ağzıma tıkadı.

— Yok ben aslında bunların diline kızıyorum. Bak şu mektuba. Adreste ne yazılı;

Turkey.

“E, ne olacaktı yani” deyince öfkesi kulaklarından fışkırmaya başladı.

— Turkey ingilizcede ne demek biliyorsun. Hindi.

“İyi ama, tek taraflı düşünüyorsun. Bir kere hindi onlarda önemli bir kuş. Yılbaşı gecelerinin ulusal yemeği. Yılın hindisini bile seçiyorlar. Hem, Hintlilerin ülkesine herkes İndiya derken biz Hindistan demiyor muyuz? Şimdi Hintlilerin ülkesi hindilerin ülkesi mi oluyor?” diye sıkıştırdığımı anlayınca hemen kıvırdı.

— Tamam da Hint ile Hind zaten birbirine benziyor. Aslında biz onlara Hindistan değil Hintistan demek istiyoruz ama dilimiz dönmüyor.

“Peki o zaman Mısır’a ne diyorsun. Mısır’a bizden başka Mısır diyen yok. Bütün dünya bu en eski uygarlıklar ülkesine İcipt diyor.”

— Ama geçen gün olanları biliyorsun. Amerika’nın bakanı Mısır’ı ziyarete gitti.

“Ülkemde onu istemiyorum” diye bağıran bir genci yine kendi ülkesinin polisi öldürdü. Yüzlercesini de yaraladı. Ne Amerika’nın bakanı “Gidersem olaylar olur. Masum insanlar benim yüzümden hayatını kaybeder.” dedi, ne de Mısır’ın polisi, “Yahu bu adamlar ne zaman benim ülkemi ziyarete gelseler kendi çocuklarımı dövmek, öldürmek zorunda kalıyorum. Ben kimin polisiyim” diye düşündüler.

“Bunların mısırla, koçanla ne ilgisi var dememe fırsat bırakmadan söylene söylene çıktı.

— Bu İngilizceyi sevmiyorum.

13 Nisan 2002

KADIN

Hayat tek hücre ile başladı. Önceden planlanmış mıydı yoksa aniden, kendiliğinden mi oldu, halen tartışılmakta ama hayatın tek hücre ile başladığı gerçek... Cansız atomlardan bazıları canlanmaya karar verip, tek hücreli canlıyı oluşturduklarında bugünü akıllarından bile geçiremezlerdi. Zaten akılları da yoktu. Tek hedefleri içgüdüsel çaba ile yaşamak ve çoğalmaktı. Yaşamak için beslendiler. İçindeki hem erkek, hem dişi ile hücre çoğalmak için bölündü. Sonra tek hücre yaşama dar gelmeye başladı. Yaşam bölünerek, çoğalarak şekillendi milyarlarca yılda. Dişi ile erkek aynı dar hücre içine sığamayacak kadar özgürleştiler, çoğunlukla köleleşerek. Bölünerek çoğalmak yerini birleşerek çoğalmaya bıraktı.

Dişilikten kadınlığa ulaşan ilk canlının adı belki Havva, belki Lucy idi. Önce insanlaşmış sonra kadınlaşmıştı. Üreten, yaratan, doğuran, büyüten hep o idi.

Bazen Amazon oldu, savaşan yakıp yıkan ama sadece efsanelerde. Bazen “Ölen de öldüren de şereflidir” diyen şaşkın politikacı oldu oy uğruna, ama o hep barışı savundu. Anne oldu, sevgili oldu, kardeş, arkadaş, eş oldu, herkes için her zaman barışı savunan. Hayatı, geçmişteki hücre arkadaşı erkek ile birlikte savaşsız bir dünyada yaşamak istedi, bunun için mücadele etti tek başına sessizce ya da çok olup bağırarak.

Daha özgür, daha güzel, savaşsız, silahsız bir dünya isteyen 25 Akdeniz ülkesinden çok sayıda üreten kadın da, geçtiğimiz perşembe günü Rodos Adası’nda bir araya geldi. Üç gün boyunca ve daha sonra da tek ses, tek ulus, tek inanç, tek renk olacaklar. Yıktıkları ile değil, ürettikleri ile insanlaşacaklar daha da kadınlaşacaklar.

Hızla silah üretip, zengin toprakların sanal düşmanla korkutulmuş yoksul halklarına satanlar, o yoksul halkların üstüne bombalar yağdırıp televizyonlarında kendi çocuklarına oyunmuş gibi izlettirenler, kendi ülkelerindeki refahı yoksul ülkelerin kanı ve sefaletine borçlu olanlar, her ölüyü satılan bir kurşun, büyüyen kâr olarak görenler, göstermelik bin yıl zirveleri de yapsalar, çocuklarını, sevgililerini barış için kaybeden kadınları, barışı savunduklarına inandıramazlar. Onların, Rodos’taki haykırışlarını gölgeleyemezler.

İnsanlık kadınlaşmadan barış olmayacak.

Bence kadın, maymundan evrimleşen insanın, daha önce ve daha çok evrimleşmiş yarısıdır.

Bence o, barışın ta kendisidir.

9 Eylül 2000