DESTANA KAWA Û AZHÎ DEHAQ
KAWA DESTANI VE AZHÎ DEHAQ

ARJEN ARÎ

Destan

ARJEN ARÎ

DESTANA KAWA Û AZHÎ DEHAQ

Türkçeye Çeviren: Şener Özmen

Evrensel Basım Yayın 420

Rêza Pirtûkên Kurdî 6

© Evrensel Basım Yayın 2011 - Sertîfîka No 11015

Çapa Yekemîn Gulan 2011

Destan

Dîzayna Bergê: Savaş Çekiç

Amadekirina Bergê: Devrim Koçlan

Sêwirandina Epub: Stûdyo ya Sêwirandinê ya Papersense

DOĞA BASIN YAYIN

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com

info@evrenselbasim.com

Beşa Yekem

Azhî Dehaq

ji destpêkê re...

çîroka Kawa û ê Babîlî

arek gewez e hê li vî milî

qetek jiyan e b’ peyv û çîrokî

wejiya b’ar re dema dîrokî

û bû hemberî, têhn da Adaran

her vêketî ma li şûna waran.

çend qirn berê...

hebû zilmdarek bi navê Dehaq

raserî Ormiyê l’ bircên çar taq

xweş diçêjiya b’ rû Ehrîman,

cirnisê xwînê b’ key û qeranî

ne dinasî qet Hunkir û Munkir

ji zilmê zabû, zordarî dikir!

Û wusa digot:

“di ser min re ka key û tacîdar?

li ser vê axê; mîr û hikumdar?

ez î Ahûr im, Zerdeşt ka kî ye?

Yîma’yê şivan yekî sêwî ye!

umrê min digot, mêjûya kûr e,

gur min dibîne, ji lew dizûre!”

li dîwan û qonaxê...

qirdikan dikenand, wensa wî d’anîn

li ber kabokê qîzên nazenîn,

xwarin û fêkî, team û şîrayî

qazên biraştî, kewên pijiyayî

reqs û kêfê taa dema razanê

dom dikir coşê li dîwanxanê.

bi darê zorê...

ji hawêr distend biyeş û deman

di bin bacê de Ûr û Hemedan...

destê zilmê bû, digiha çiyan

ditirsiya jê Fer’ûnê Qiptiyan,

Cihû bi Cihûtî xwe dihimandin

pir caran jê re xelat dişandin!

Kurdan gotiye:

“ahê çavekî j’ çav re namîne”

bizina b’ stureh ya kol dibîne?

hêçandinek e, pê re gotine

bav û kalan ji me re hiştine:

piştî tengiyan zaye ferehî;

pêşiya fereyê tengî ye, essehî!

rojek ji rojan...

êşek ket serî, hiş pê ve nema

Dehaqê mezin ket behra xema

roj giha mehê, êş giran dibû

xur lê peyda bû avêt laş li dû,

soxî; porî qer weşiya j’ binî

elemê girt laş... û bîhna genî!

rewş xerab bû...

nalenal diket guhê dîwaran

şevt nedimir bi pel û pincaran

bela dibû êş li ciyên mayî

di laş de dabûn sîra kutayî,

kurmik mabûn, ku bavêtina laş

têrgoşt jê mar û gornebaş!

bi bîhneke teng...

ji xulaman re got: “ban ke wezîran

ne ku dilê wan bidim ber tîran!

ez î Dehaq bim, bi êş û jan bim

di livînê de pur-perîşan bim...

mirzîn jî rûçik ji min digure,”

wilo bi girîn gotiye, di ber xwe re...

kizîr û wezîr

kitekit hatin, bi dilê lerzîn

bê his û kipîn li Dehaq nerîn

li ser rûyê wan sawêra tirsê,

çik î şipê li hêviya pirsê?

Yek qedimî, tewiya l’ lingê text

goriyê: “fermo, siltanê her wext!”

bi xulqekî teng...

Dehaq bi zirt got: “gelî wezîran

êşê ez kirim rengê hêsîran!

erdê derd dabe bizrek e derman

ne bêelac e nesaxiya han?

fermana min e, loqmanan bînin!

Ji ku hûn tînin... derman bibînin!

ferman bi lez in...

mîna ewrê çirr, ê tava şil l’ dû

fermana rû-mirr l’ Eyran bela bû!

Xum-xum geriya l’ deşt û newalan

kerran guh didan qiseta lalan,

li serê çiyan dar ditewiyan

ji siha’l riyan pirs dipirsiyan.

-rovî reviya, got: fermana deva ye

deve biqedin got, dor a roviya ye-

bi fermanê re...

ji heft der-dor û çar hêlê Aryan

hekîm û loqman li qesrê bariyan

birrek bi rih bûn, b’ şaşik û eba

xwedîtizbeh bûn ji wan yek heba

hilkişiyan jor bi gavên emîn

tê digot ew in zanyarên demîn!

hekîm û loqman...

civiyan l’ nexweş û nexweşiyê

ba disincirî j’ germa eniyê

dihingivîn ku; qajîn pê diket

ji êş û janan dikir kewtekewt

xweziya xwe anî b’ ezabê qebrê

piştî ku vexwar ava wek hubrê.

piştî du rojan...

bo bişêwirin bi hizr û ramê

da biryarekê têxin encamê

civiyan ser hev li qata banî

pirsan bersivek bi xwe re nanî

yekî ji wan got: “heyanî niha

min nedîtiye êşeke wiha!”

yekî din got:

“ev êşa hanê ji sêrbaza ye

ev kar ne karê me loqmana ye

xur belav bûye, laş daye ber xwe

ketiye hestî, qoq daye ber xwe

dibêjim gelo, ev nifirek e

bibêjim ah e... qird e, felek e..?”

yekî şaşikreş:

“ger ez bim, got, ji Ehrîman e

ev bela ne ya me mirovan e.

xur û xumexum ma we nebihîst!

min baş guh dayê, mêjî vedilîst!

ya baş qîzeke naşî, beyendî

em bikin gorî serê Efendî...!”

serokê wan bû...

got: “qut bikin peyvê, çi lewlew e!

dermanê êşê ha hine w kew e?

çend rojên me ne, em î li dû ne

dermanê êşê li gor min xûn e!

ka kîjan xûn e, ez ne xewzan im

Cihû dibêjim wê pê bizanin!

“nexweşiya bêderman dibêjin

Xweda nede tu kesan”

nexweşî bêderman e...

wezîrek hat cem Dehaqê nexweş

bi tirs jê re got ev xebera reş:

“tacîdarê m’, bi text û taca te

loqmanan nedît dermanek bo te,

loqmanekî got, bi vê êşa han

dernaxe çi kes j’ bilî Yexûdan!”

navbirekê em bidin...

kî ye yê nemir, kî ye tacîdar?

ji gelan pê ve kî ma hikumdar?

ew artêşên bi xişrên hesinî?

li kîjan palê mane sekinî?

şûrkêş û rimdar ka Îskender bû?

Sargon ma neçû, Cengîz neda dû..?

wezîr gotibû: “derman nedîne!”

Dehaq gotibû: “ferman dibîne!”

fermana Dehaq:

“fermana min e, nola sersîran

termê loqmanan bavêjin bîran!

zû bigihînin wî şahê Cihû

sêhrdaran rê ke,û bacê li dû!

bi berbangê re negihên vê de

artêşa ruhstên rê kin bi wê de!

ferman ferman bû...

ferman ket destê Mîrê Kenanî

hizrekê ew bir, yekê ew anî

dest da ber rû, kûûr kûr fikirî

anî ber çavan zilma kafirî!

li rast fitilî, got: “gidî bi bez

sêhrdaran rê ke wezîro, bi lez!”

yabo fermanê...

fermandar hene ferman hê hene

zilm hê didome, hê zilmdar hene!

ew zilmkar tenê Azhî Dehaq e?

bipeyiv dîrok, navê wan bang ke!

sewta wan hilbe ji ser vê dinê,

Hîroşîmayê, Helepça minê!

sêhrdarên Cihû...

ne dereng ne zû sêhrdar j’ Erîha

gihan qesra Dehaqê rû-zîha

mîna cinnan bûn hinin ji nav wan

kumên reşbelek nîşana tevan,

dev-rû wendayî di nav rihê de

çardeh kes bûn, yek kêm yek zêde...

çiyayê çiyan...

çiyayê Zaxroj çi xweş çiya ye

ewran konên xwe li ser vedaye

ji axê zaye j’ serdemeke kûrr

bejneke spî j’ kirasê Ahûr

pîroz û hêja xweser Aryanî

star û rêberê her zemanî...

qonaxa Dehaq...

li wî çiyayê dêrîn û asê

bala yî biberf, dûrî taswasê

ji hîmên kesk î bi’kils û hecerê

li rex Ormiyê li wê raserê

birceke bilind, qesra Dehaq bû

temaşe ji çavan re helak bû!

Dehaq ka kî ye?..

wî wezîr hebûn li rast û çepê;

yek tûranî j’Cihûyê Helebê!

hinek dibêjin: “Dehaq samî bû!”

birrek dibêjin: “Asûrî, amî bû!”

hê’j dibêjin ka ji kî kewmî ye;

çîrok û bûyer du hezar salî ye!

ka em vegerin ser sêhrdar û sêhrbazan...

bi reml û rûlan...

li dora Dehaq pev re civiyan

bi reml û rûlan li derd geriyan;

ezman anîn xwar, çiya hejandin

awirên sêhrî pirr dûr reşandin!

tar-bêjing kirin axa ser-zemîn,

talî; dermanê êşa Dehaq dîn!

li vê tofanê...!

sêhrbazê sêhrdaran, yekî dev-kilot

dermanê êşê ji wezîr re got:

“li gorî remlê, va xwîn e derman;

xwîna du Kurdên naşî û ciwan!

sihar û êvarîwê xwîna wan

nexweş dê vexwe heya neh mehan!”

wezîr mizgîn da...

wezîr giha cem Dehaqê nexweş

li ber sekinî, bi rûyekî geş

“tacîdarê m’ bi text û taca te

sêhrdaran dît dermanê êşa te!”

gotin: “tacîdar heya neh mehan

divê ku vexwe xwîna du Kurdan!”

mizgîn û xelat...

gava ku bihîst Dehaq ev xeber

wek mar kişiya ser balgiha zer

ji ser text got: “li meyze ke

kurka sêhrbazan ji zêr tije ke!

yadîgar dikim, tu bineqîne

ji Mîr Şalom re çil hespî bişîne!”

û peyva xwe domand...

Dehaq got: “wezîr, li şûn Yezdanî

Keyê Keyan ê li jêr û banî

fermanê dide sor binivêse

ku çare be xwîn ew çarenûs e!

ger; Kurd derkevin li dijî danê

bizrê wan rêş kin ji ser cîhanê!”

çarenûsa bextreş...

kê xof ji ar girt, kê silav lê kir?

ferişte Hunkir, xirabo Munkir?

me ew bi nav kir ne gotiye: Xuda!

bi dû re Homa, bi dû re Ezda!

Wî pişt neda me; me dev jê berda

Zerdeşt xeyidî, Avesta girtî ma!

şûrê celadê...

li ser fermanê mivredker anîn

şûrê celadê li ber wan danîn

yek yek bi dorê, bo serên Kurdan

şûrê pahn-pola dan ber mivredan;

ji ber devê şûr ar agir diçû,

talî; devê şûr hêçandin bi mû!

du xort pev re...

bi şeveqê re du Kurdên ciwan

anîn ber devê wî şûrê giran

di ber hev du re serik danîn

bi vizzînê re xwînê got, “hilîn!”

weke du çemikan herikî hevdik,

şerbik mişt kirin û qir û qahfik!

kengî sekinî?!

her herikiye li van newalan

li Qada Çarçira l’ tax û malan

du hezar sal e me da neqedya

û em î Kurd man, û ax jî Medya

çar parçe be jî, mêtingeh be jî

gorna me bû vir, û jîna me jî...

dibêjin, dilê celadan qayim e?!..

celadê Dehaq...

bi vî awayî her roj bi hev re

du xortên naşî tanîn ji şûr re

bi destê celad şûrê bêinsaf

ruh li dû ruhan, dişand Girê Qaf

ma diqediyan gorî û qurban!

dilê celadan... û rehm û reyan?

hatina çîrokê...

tiştekî din heye, ka bibînin ku

celadê Dehaq ji bav de Kurd bû!

got: “ev çend meh in, wisa li ser hev

rojê du xortan davêjim ber hev,

êdî ji wana her rojê yekî

ez ê berdim li dor çiyayekî...

xwediyê sozê...

celad anî cih ew soza ku da

ji xortan xortek serbest berdida

ji wan re digot, “biçin birevin

hevalên we êdî şikeft û şev in;

li hev bigerin hev di bibînin

da hûn dawiya vê zilmê bînin!”

Beşa Duyem

Kawayê Heddat

lehengê j’hesin...

di nav Kurdan de mêrxas û malbat

merivek hebû: Kawayê Heddat!

halet çêdikir ji hesinê reş,

xweş-nasê xerbê, û xelkê bareş

bi sê kuran ve nav û deng dabû

lewre, hemberê zilma Dehaq bû.

di wan wextan de...

karkerek bû, bi ked û xêdan

dûrî Ehrîman, Zerdeşt û mervan

li dijî zilmê mertal bû her dem

ne pûtperet bû ewê ked-senem

li ber arê sor, ê hesinbirêj

sê dahnên rojê dikir qewl û mêj.

rojeke yekşemê...

du kurên Kawa, du bejnên ciwan

bo Dehaq îro dibûne qurban:

kelgirî bû û hêsir rijîn xwazr,

dilê wî dax dan sed tîrê xembar

li ber çavên wî kurên wî d’birin

ser ji laşê wan de bêt qutkirin!

birîna Kawa ye:

li dû du lawan, du lawê rû-heyv

ji dev derneket çi galgal û peyv,

wer bihizn û şîn, ji qehra tijî

hinav hatin xwar, mêlak herijî;

dest vegirt û duayek kir Kawa

-em bibêjin amin!..-

“Tu, mede evdan êşeke weha!”

li çar nikaran...

bi darê zorê, b’ zilm û zordarî

diya girêdan l’ seran reşçarî

şîn diherikî j’ çavên zerikî

li zilaman dabû gwînê pîrekî

heyhat û axîn, di nav şînê de

jîn tevizîbû di nav xwînê de!

li dû payîzê...

demê li xwe girt kirasê xemgîn,

ewrên hevrîşimîn reş reş xeriqîn.

Sibata xembar der bû li bahca

berfê da derî, û baskê paca

vêca, bihurî dem bi qefalî

rengê kal rabû, bû bihar talî!

pesnê biharê ye:

bihara rengîn, bihuşta dinê

serhildana Kurd, dema kirinê!

tu çaxê me yî ji hezar salan

rûmeta me yî, ji bav û kalan

cejn û îd î tu; sersala qewî

pîroziya gel, paya netewî..!

Bihar û Kawa...

bi êşan daxdayî dil kûra agir

demsal bihar bû, hesin rast dikir,

di her derbê de Dehaqek dikuşt

dest û zendên xwe bi agir dişuşt!

da biqijin hest nola kezebê

le hesinê reş hatibû xezebê!

pesnê Kawa ye:

agirê daran tîrêja rojê

şevqa adaran pêşengê dozê;

doza biharî, bîhna nêrgizê

kewê serdarî, destpêkê bezê;

serdarê teyran, teyrbazê çiyê

spartakusê arê azadiyê!...

siharek Adarê...

rabû ser piyan bi tîr û kevan

di nav milan de çakûçê giran,

girêdayî bû hespekî rehwanî,

hespekî gewre-boz, xwe li ser danî

mîna teyrê baz, wek ku firiya

nişûw û evraz... giha ber çiya!

hatina Kawa ye...

binevş û beybûn, şînokên çiyê

bi nêrgizan re rabûn pêşiyê

nikilê dîkan, tûmê kerengan

j’ qîvar re gotin, de em dereng man!

Bi nefelê re ketin dîlanê,

pîvokê, lîlîn gihand cîhanê!

destpêka Newrozê ye:

kulîlkên buharî yên nû-gihayî

bi hilm û bi bîhn yên reng-Xwedayî,

ewên kesk û sor, pel pel gewherî

kêzik û kurmik teyrên pirrperî,

guh dane çiyan, wek mêrê berê

tev bûne şahid li vê tevgerê:

wê rojê...

lawir-mirovên berî w dirînde

li wî çiyayê berf di serî de

qerax bi kanî pêsîr bi rizde

ku şêr bi xwe ji xofê dibizde

kiribûn pêjna mirovekî biyan

kiekit derbûn ji zax û şikeftan!

hêzê tifaq anî...

mizgîn zû giha êl û gundiyan

bavik û eşîr rabûn ser piyan

bi sond û bi ahd hemberî zilmê

dest avêtin ser destên nêr û mê

çekê ku tanîn das û merbêr bûn

yê hinekan şûr, xençer û kêr bûn...

artêş bi rê ket...

car û cîran ji dora Hemedan

ji rex Neynova, Uruq û Eyran

tevger bihîstin dirêj bûn riyan

hinek siwarî, peya dibeziyan

bû serhildanek pêlên pêrgînê

artçşek der bû ji sînga jînê!

di eniya şer de...

li aliyekî bavik û eşîr

rêncber û xulam, xuyayî û mîr,

enî bi xwêdan dest û lep-mertal

di rex hev de gundiyên ked-helal,

qorê pêşî: karkerên xwêdanê

tîra serî: lehengê serhildanê: Kawa!

pesnê Kawa ye:

ewê hesinker, Kawayê mêrxas

pêşeng û rêber, bal û bejn-misas

ewê pozberan, ew mêrên dest-şax

ewê kej î sor, ewê zend bidax

ew kurê bava, Kawayê Heddat

ewê çakûç-zend, dengê rojhilat!

berêvareke adarê...

Kawayê Heddat, raskirê hesin

leşker li piştê artêşek mezin!

b’ hezaran peya, bê hed siwarî

di qada şer de destê êvarî

nîşana wan bû; xêtîrk pêketa

êrîş dibirin ser birc û hêta.

dengekî dengbêjiyê...

şûr û mertal li hev diketin,

çirûskan vedida, birûsk vêdiketin!

serî diketin ji laşan berjêr

mertal kun dibûn j’ rimên dev-bêr

gêr dibûn erdê ji pişta hespan

şêrgelên Medî man li ser piyan!

piştî xwîneke pirr...

şer ferikî bi şahiya xezwê

atrêşa Dehaq ket riya revê

Dehaq û Kawa hê jî diçûn hev

di nav xwînê de bejn û poz û dev...

ji Kawa re d’got: “ketim bextê tr

min zilm kiriye l’ te û qewmê te!”

sûcdar her sûcdar in

Kawa got: “bext me neda bi text

te zilm dikir, û te şer dixwest!

îro nikarim bibexşînim te,

binpê dibe text l’ tevî taca te!

û got, ya Yezdan; şûr avêt stû

taca zêrînî di xwînê dabû?

ala kesk û sor...

bang kir aldar, got “hilde jorê

hevalno werin, bicivin l’ dorê!

xweş bihejîne li ser serê me

kesk û sor û zer ala dema me!

alê tu hebî, tu bi senem bî

li ser vê xakê ahd û qesem bî!

...û, hilkişiya ser text!

ji doh de, îro...

Kardox û Kûdî; gelên Aryanî

ne bê Xweda man û ne bêxanî

Dîcle û Ferat e şên û şînahî

Mezra Bota ye warê b’ronahî;

bi dêr û camî ev xaka ciwan

destên biyan de îro Kurdistan!

rastiya çîrokê...

ew e têkoşîn, ew: hesinkerek

l’ ser vê riyê leheng û rêberek

bû armanc û doz, û ket jiya me

nemir in b’ me re pirr Kawayê me:

bi navê Seîd, Rizo w Bedir-Xan

bi namê Qadî, Mahmûd û Barzan...

                         û

               jiyan bi me re...

Birinci Bölüm

Azhî Dehaq

başlarken...

kawa ve o Babilli’nin öyküsü, hâlâ

mor-kırmızı bir ateştir bu yakada

kulaktan kulağa, bir kesit işte hayattan

ateş ile bir doğdu o tarihsel an

ve bir misilleme, yalazlayan Martları

kalıntılar arasında hep canlı kaldı

birkaç asır önce...

bir zalim vardı, Dehaq adında

urmiye’nin üstünde, dört duvarlı burçlarda

pek güzel tadıyordu Ehrîman suratlı

krallığıyla, kan çanağını

ne Hünkır’ı tanırdı ne de Münkir’i

zulümden doğmuş, o zulmedici!

ve şöyle diyordu:

“hani benden büyük kral ve hünkâr?

bu topraklar üzerinde, mîr ve hükümdar?

ben ki Ahûr’um, Zerdüşt de kim ola?

sefilin tekiymiş şu Çoban Yima!

derin bir tarihtir şu ömrüm var ya,

kurt gördüğünde beni, başlar ulumaya!”

saray’da ve mecliste...

güldürüp, eğlendirirdi onu soytarılar

ayaklarının dibinde kız oğlan kızlar

yemekler, meyveler, tatlar, taamlar

kızarmış keklikler, haşlanmış kazlar

uyku vaktine dek sürerdi âlem

kafalar dumanlı, kadehlerde dem

cebren...

haraç toplardı dört bir taraftan

Vergi altındaydı Ûr ve Hemedan

zulmün elleriydi, uzanırdı dağlara

korkardı ondan, Kıptilerin Ferûn’u da

museviler ki Musevilikleriyle korunuyorlardı

çoğu kez ona armağanlar gönderiyorlardı

Kürtlerin deyişidir:

“ahı kalmaz mazlumun yerde”

peki ama zalim nerede?¹

bir tecrübedir, hayattan

atalarımızdan bizlere kalan

yokluktan sonra doğmuş bolluk;

bolluğun önü yokluk, essahtan!

günlerden bir gün...

bir ağrı saplandı başına, müstahak!

kaygılara gömüldü o yılmaz Dehaq

günler aylar derken, sancılar arttı

Tüm bedenini bir kaşıntıdır aldı

sonunda saçlar dökülmeye başladı, kökten

eti kokmaya başladı elemden!

durum kötüledi...

inliyordu kulakları dört duvarın, malarya!

geçmiyordu öyle yaprakla ve pancarla

illet ağrıya dönüşüyordu irinli yerlerde

dövülmüş sarımsak misali bedeninde

kurtlanma başladı başlayacak, of aman!

iyi besleniyordu yılan ve sırtlan!

sıkıntıyla...

buyurdu uşaklarına: “tez çağırın şu vezirleri

sökmeden ben yüreklerini!

ben Dehaq isem, ağrılı ve acılı

per perişan isem yatakta ve gözü yaşlı

surat çeviriyor benden kraliçe de...”

deyiverdi öyle ağlamaklı, kendi kendine...

kahyâlar ve vezirler

bir bir geldiler, hepsi de şokta

dehaq’a baktılar, dimdik ayakta

yüzlerinde korkunun oynak silüeti,

ne diy’cek diye, o hilkat garibesi

takdim etti kendini biri, eğilerekten

“emret, tüm zamanların sultanı!”, diyerekten

canından bezmiş bir halde...

dehaq tehditkâr: “Vezirler, kulak verin sözüme

bu acı beni tutsak etti, zaman içinde!

dert veren toprakta, derman bir tohum

onmaz değildir bu illet, size soruyorum!

fermanımdır, getirin lokman ve hekimleri!

ne yaparsanız yapın, bulun çaresini!

fermân hünkârındır...

gergin bir bulut gibi, yağacak, yağdı

meymenetsiz ferman tüm İran’a yayıldı

bir arayış başladı ovalarda, vadilerde

sağırlar kulak verdi dilsizlerin sözlerine

dağ başlarında ağaçlar baş eğiyordu

yoldaki gölgeler bile sorgulanıyordu

dedi ki kaçan Tilki: sonu geldi develerin

develer halledildiğinde sıra tilkilerin²

fermanla bir...

yedi düvel ve dört bir yanından Aryan’ın

hekimler aktı konağa, akın akın

birçoğu sakallıydı, sarıklı ve abalı

ellerinde tespihler, pek fiyakalı

çıktılar huzuruna emin adımlarla

çağın hekimleri onlarmış güya!

hekimler ve lokmanlar...

hastaya ve illete yoğunlaştılar, hemen

dehaq ateşler içinde kıvranırken

dokunur dokunmaz çığlığı basıyordu

acısından bir köpek gibi havlıyordu

kabir azabına bile razıydı, yazık

içmektense o zıkkımdan bir kaşık

iki gün sonra...

danışmak için birbirlerine musibeti

bir sonuca varmak üz’re belli ki

art arda toplandılar çatı katında,

sorular yanıtsız kaldı her defasında

biri şöyle dedi içlerinden: “ömrü hayatımda

rastlamadım böylesi bir hastalığa”

bir diğeri:

“bu illet,” dedi “büyücülerin işi”

“bize göre değil, aşar hepimizi”

kaşıntı vücudun tamamına yayılmış

kemiklere de işlemiş, kelleyi de sarmış

belki de diyorum, bir bedduadır bu

ahıdır birilerinin veyahut kaderidir bu

bir karasarıklı:

bizden değil, dedi, Ehrîman’dandır

kötülüğün ve kıtlığın yaratıcısındandır

duymadınız mı, kaşınırken homurdanıyor

kulak kesildim meğer beyni oynuyor

tek çare, bir bakire

kurban etmeli Efendi’ye!..

liderleriydi...

dedi ki: kesin şu zırıltıyı, bu ne ciddiyetsizlik!

illete derman değildir kına ve keklik

ne zamandır peşindeyiz, biliyorsunuz

kandır dermanı, görüyorsunuz

neyin kanı, kimin kanı bilemem gayrı

Musevilere sormalı! Musevilere sormalı!

ne demişler: Dermansız hastalığı

vermesin kimseye Tanrı

illetin dermanı yok...

kara haberi verdi korkuyla

vezirlerden biri hasta Dehaq’a

“haşmetlim” dedi, taht ve tacın adına

hekimler bulamadı bir çare sana

biri var ki amma, adı Yehûda

ondan iyisi yok buralarda

bir ara verelim...

kimdir ölümsüz, kimdir tacidar, kim?

kim kaldı hükmedecek halklardan başka, kim?

o demirden ordular,

hangi yamaçta durakaldılar?

o kılıçdar, o mızrakçı Büyük İskender idi hani?

kaçmadı mı Sargon, Cengiz de peşinden gitmedi mi?

“derman bulunamamış,” demişti Vezir

“emir bulur,” demişti Dehaq, “emir!”

Dehaq’ın fermanı:

fermanımdır, hemen, şimdi

atın kuyulara leşlerini!

tez ulaşın o Musevi’ye

gönderin büyücüleri, peşinden vergiyi de

varmazlarsa eğer buraya şafaktan önce

ruhalıcı ordumu gönder üzerlerine

fermandı ferman

ferman ulaştı Kenanlı Mîr’in eline

bir korku aldı onu ta ötelere

gömdü avuçlarına yüzünü, derin derin

düşünerekten zulmünü o kâfirin!

“aman ha!” dedi, dönüp yanındakilere

gönderin şu büyücüleri bir an önce!

ölüm fermanıdır...

fermandarlar var, buyruklar yani

zulüm sürmekte ve ayakta hâlâ zulmedici

o zalim bir tek Azhî Dehaq mı sanki?

konuş ey tarih, döküver içini!

bir el atsa çığlığına şu ruy-i zemin

Hiroşima’nın ve Halepçe’min!

musevi büyücüler...

tam vaktinde çıktı büyücüler Erîha’dan

vardılar Dehaq’ın sarayına, gün doğmadan

cin gibiydi içlerinden bazıları,

alaca kipalar kafalarında, nişanları

saç-sakal örtmüş çehrelerini

ne eksik ne fazla, tam ondört kişi...

dağlar dağı...

ne güzel bir dağ şu Zagros Dağı

bulutlar kuşatmış her bir yanını

topraktan doğmuş, derin bir çağdan

beyazlar içinde, Ahûr kumaşından

kutlu ve değerli, bağımsız Aryan

koruyucusu ve öncüsü olmuş her zaman

Dehaq’ın sarayı

o ulaşılmaz ve sarp dağlarda

tasadan uzak, karlı doruklarında

ak-yeşil taşlardan yapılma

Urmiye’nin yanında, işte o tarafta

dehaq’ın sarayı en yüksek burçta

gözlere helak idi temaşa!

kimdir Dehaq?

sağında ve solunda vezirleri

biri Turanî, Halep Musevisi

der kimileri: “Dehaq Sami’ydi!”

çoğunluk şunu: “Sıradan bir Asuri!”

hâlâ söylenir hangi kavimdendi diye;

ikibin yıllık bir öyküdür kalan geriye!

büyücülere dönelim...

gaipten...

Dehaq’ın etrafında toplandılar

işaretlerle bir çare aradılar

yeri göğü inlettiler, dağları oynattılar

efsunlu bakışları ta uzaklara attılar

toprağını elekten geçirdiler ferşin

sonunda buldular ilacını o zırdelinin!

kıyamettir...

büyücüler büyücüsü, o şom ağızlı

vezirlerden birinin kulağına fısıldadı

“işaretlere göre” dedi, “kandır ilacı,”

iki genç ve toy Kürd’ün kanı

sabah ve akşamları işte o kandan

içecek hasta surat asmadan!

vezir muştuyu getirdi...

vezir yanaştı Dehaq’ın yanına

eğilerekten pişkin bir suratla

“haşmetlim,” dedi “sıkmayın canınızı”

“büyücüler bulmuş ilacınızı!”

dediler ki: “Hünkârımız iki ay kadar

içmeli iki Kürd’ün kanını, işte bu kadar!”

muştu ve ödül...

Dehaq muştuyu aldığında

bir yılan gibi çekildi tahtına

oracıktan söyledi: bana bak, bana

büyücüleri ödüllendir hemen altınla

hediyemdir, sen seçiver

Mîr Şalom’a kırk kısrak gönderiver!

ve devamla...

dedi ki Dehaq: “vezir Tanrı’nın yerinde

Krallar Kralıdır yerde ve gökte

fermanımdır, kanla yaz, duyur

kan çare ise, kaderim budur!

Kürdler karşı çıkarsa eğer kurban vermeye

kökleri kurutulacak şu yeryüzünde!”

kör talih...

kim korktu ateşten, kim selamladı alevleri?

melek Hünkır, kötücül Münkir mi?

isim verdik ona, Hûda dedik ona!

ardından Homa, sonra da Ezda!

terk ettik bizleri unutan o Tanrı’yı,

darıldı Zerdüşt, Avesta ki hiç açılmadı!

cellâdın kılıcı...

bileyciler getirildi emir üzerine

cellâdın kılıcını koydular önlerine

kürdlerin kellesi için, sırayla

verdiler çelik kılıcı biley taşına

kılıcın ağzından ateşler çıkıyordu

bir de saç teliyle denediler onu!

iki genç...

iki genç Kürd, şafakla

yatırıldı kılıcın ağzına

eğdiler başlarını, çaresiz, yan yana

kan fışkırmaya başladı ilk vuruşta

iki ırmak gibi aktı kanları

doldurmaya başladılar çanakları

ne zaman durdu?

hep akmıştır o kan bu vadilerde

Çarçira Meydanı’nda ve evlerin içinde,

ikibin yıldır verdik bitmedi var ya

bizler Kürd kaldık, toprağımız da Medya

parçalanıp, bölünmüş olsa da

mezarlarımız da orada, hayatlarımız da...

derler ki cellâtların yüreği taş gibidir!..

Dehaq’ın cellâdı...

ve böylece her gün, iki toy oğlan

olacaktı Azhî Dehaq’a kurban

ve o kılıç ki doymuyordu kana

ne canlar gönderiyordu Kaf Dağı’na

sonu gelmiyordu ki kurbanlıkların!

merhamet etmez mi yüreği cellâtların?

öykünün çıkışı...

bir şey daha var, gelin görün ki

Dehaq’ın cellâdı bir Kürt babadan idi!

dedi ki: “kaç aydır, böyle üst üste,”

günde iki kelle atıyorum sepete,

bundan böyle her gün birini,

bırakacağım bir dağ gölgesine...”

sözün sahibi...

cellât sözünün eri çıktı

gençlerden birini serbest bıraktı

dedi ki onlara, “Kaçın buralardan n’olur

bundan böyle geceler size dostuyar olur

arayıp bulun birbirinizi

bitiresiniz diye bu mezalimi!

İkinci Bölüm

Demirci Kawa

demirden bir kahraman...

Demirci Kawa derlerdi ona

yiğit ve soyluydu Kürtler arasında

aletler yapardı ham demirden

garbı da bilirdi, kuzeyli halkı da

üç oğluyla ün salmıştı oralarda

karşıydı zulme ve Azhî Dehaq’a

o vakitlerde...

bir alınteri işçisiydi, emekten yana

Zerdüşt’e yakın, uzak Ehriman’a

zulme karşı kalkandı her daim

putperest değildi el mühim

kızıl ateşi önünde, o demir makasının

üç vakit namaz kılardı, kılsın!

pazar günü...

iki oğlu Kawa’nın, iki filinta

kurban edilecek bugün Azhî Dehaq’a

gözleri doldu kederden, Kawa ağlayacak!

zulmün okları ki yüreğini dağlayacak!

işte, gidiyor tutsak yiğitleri

kafalar bir yerde, bir yerde gövdeleri

kawa’nın yarasıdır:

o iki ay-yüzlü evlat ardından,

tek kelime çıkmadı ağzından,

öyle hüzün dolu, kahır içinde

kan ağlıyordu yüreği ve ciğeri de

açıp ellerini duaya başladı

-bize de âmin demek kaldı!-

“verme kullarına böyle bir acı!”

dört bir yanda...

zorla, zulümle ve de cebren

analar karalar bağladı hepten

ölüm akıyordu hummalı gözlerden

umut kesilmişti erkeklerden

ahlar, vahlar ve ağıtlar içinde

hayat ki donmuştu kanlar içinde!

güz sonrası...

kederli giysilerine sarınmış zaman

ipeksi bulutlar ki kararmış yastan

dertli şubat kederden kaldıramaz başını

kar kapıya vurdu, tuttu pencere pervazlarını

hülasa zaman akıp geçti,

solgun renkler kalktı, bahar geldi.

bahara methiyedir:

o bahar ki cennetidir yeryüzünün

o bahar ki isyanıdır Kürd’ün

bin yıllardan beri bizimlesin

cedlerden kalan değerimizsin

bayramsın sen, sen güçlü yılbaşı

halkın kutlu, ulusun hakkı

bahar ve Kawa...

acılarla dağlanmış ateş küresi yürek

mevsimlerden bahar, demir döverek

her çekiç vuruşunda bir Dehaq öldürüyor

ellerini ve bileklerini ateşle temizliyor

hisleri ciğeri gibi yansın diye

nasıl da inat ediyor demir, ölesiye!

Kawa’nın methiyesidir:

odun ateşi, güneşin hası

şavkı martların, onun kavgası

kavga da bahar, nergiz kokuyor

öncü keklikler, önden koşuyor

o dağ kuşbazı, o kuşlar kamusu

özgürlük ateşinin Spartaküs’ü

bir mart akşamı...

kalktı ayağa ok ve yayıyla

elinde pek ağır balyozuyla

bağlıydı rahvan atı, direğe

sütkırı bir at, bindi üstüne

şahin gibi bir kanatlandı

bir aşağı, bir yukarı, dağa ulaştı!

Kawa’nın gelişidir...

menekşe ve papatya, kır çiçekleri

karşıladılar onu dağ nergizleri

turnagagaları, kenger tevekleri

devedikenine dediler ki: hemen gitmeli!

yoncalarla halaya durdular

çiğdemler zılgıtları âleme duyurdular

Newroz’un başlangıcıdır:

yeni filizlenmiş bahar çiçekleri

o mis kokulu, reng-i hudâyi,

o al-yeşiller, yaprak yaprak, mücevher

bin kanatlı kuşlar, börtü böcekler,

eski yiğitler gibi kulak kesilip dağlara,

omuz verdiler o kavgaya

o gün...

o yarı insan, yarı hayvan yırtıcılar

o başı karlı dağlardaki mahlukatlar

kıyılar ırmaktan, göğüsler palandöken

ki arslan bile ürperirdi nefesinden

bir yabancının geldiğini hissettiler

çıktılar inlerinden birer birer

güç, birlik getirdi...

iyi haber tez ulaştı kalabalığa

boylar, aşiretler kalktı ayağa

zulme karşı hep birlikte yemin ettiler

erkeklere ve kadınlara el verdiler

silahları ki kürek ve orak

kiminde kılıç, kiminde bıçak

ordu yola koyuldu...

duyan geldi Hemedan civarından

uruk’tan, İran’dan ve Ninova’dan

alır almaz haberi, yollara dizildiler

kimileri süvari, koşaraktan gittiler

bir isyan oldu bağımsızlık dalgası

hayatın kalbinden bir ordu çıktı!

cephede...

bir yanda boylar, bir yanda aşiretler

rençper ve ayvaz, bir yanda mîrler

el-avuç kalkan, alınlar terli

yek vücut olmuş Med köylüleri

öncü kuvvetler: Alınteri işçileri

baş okçu: Kawa, İsyan lideri!

kawa’nın methiyesidir:

o yiğit bir demirici, Kawa’dır adı

öncü ve lider, kavak sırığı

o koç burunlu, o elleri diri erkek

o sarı-kızıl, o dağlanmış bilek

o babasının oğlu, Demirci Kawa

o çekiç elli, ses veren Doğu’ya

bir mart akşamı...

Demirci Kawa, o demir-soylu

ardında savaşçıları, koca bir ordu

binlerce yaya, binlerce süvari

savaş meydanında akşamüzeri

işaretleriydi bir meşale yandığında

hücum ediyorlardı, burçlardan burçlara

bir dengbêjin sesi...

kılıçlar kalkanlar şakırdıyordu,

kıvıl kıvıl şimşekler çakıyordu!

kelleler gövdelerinden ayrılıyordu

mızraklar kalkanları delip geçiyordu

yuvarlanıyorlardı at sırtından yerlere

medli savaşçıların kılıç darbeleriyle!

oluk oluk akan bir kandan sonra...

savaş sonlandı gazvenin aşkıyla

Dehaq’ın ordusu başladı kaçmaya

Dehaq ve Kawa hâlâ meydanda

kanlar içinde bedenler,

diyordu ki: “Ya Kawa merhamet!

zulmettim sana ve kavmine, affet!”

suçlular, hep suçlular...

kawa dedi: “Vermeyiz bahtımızı bir taht için,

sen zulmettin ve savaş istedin!

seni bağışlayamam, af yok sana

taht bir yana, taç bir yana!

“Ya Hakk!”, deyip, vurdu kılıcını boynuna

o altın tacı bulandı kana!

al-yeşil bayrak...

seslendi bayraktar, dedi, gönder yukarıya

arkadaşlar gelin, toplanın buraya!

bir güzel dalgalansın tepemizde

sarı, kırmızı, yeşil renkleriyle

sen hep yaşa, sen güzeller güzeli

bu toprak üstüne and içmiş seni

... ve çıktı tahta!

dünden, bugüne...

Kardox ve Kûdî, Aryanî halklar

ne vatansız ne de Tanrısız kaldılar

Dicle ve Fırat yemyeşil, asi

Mezopotamya’dır ışık-ülkesi

kilisesiyle, camisiyle bir cennetmekân

yaban ellerde bugün bu vatan

öykünün aslı...

odur savaşım, o: bir demirci

bu yolda bir kahraman, bir yol gösterici

hayatımıza girdi, oldu davamız

bizimle ölümsüz Kawalarımız:

onlar Seîd, Rizo ve Bedir-Xan

onlar Qadî, Mahmûd ve Barzan...

               bizlerle yaşayan...

Dipnotlar

1- Sözün aslı şöyledir: “Ahê bizina kol namîne ji ya biqiloç re”. Türkçede “Alma mazlumun ahını, çıkar aheste aheste” anlamına gelen bu atasözü, şairin dizesinde farklı bir anlam kazanmıştır.

2- Kürt atasözü: Fermana deveyan rabû (hat, derket), rovî reviya (xwe veşart): 1) Bir işe (makama) layık olmayanların gelmesi durumunda söylenir. 2) Esas tehlikede olanların değil de tehlikeyle ilgisi olmayanların korkup saklanması durumunda söylenir. (Deyimler Sözlüğü, Dilawer Zeraq, İstanbul Kürt Enstitüsü Yayınları, 2005)