Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com - e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın – 277

Kürt Tarihi ve Kültürü Dizisi – 12

Dımdım Kalesi - Ereb Şemo

Kürtçeden Çeviren: Edib Polat

Redaksiyon: Müge Karalom

Epub Tasarım: Papersense Stüdyoları

Kapak Resmi: “Gravürlerle Kürtler”,
Haz.: Mehmet Bayrak

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Birinci Basım: Mayıs 2005

Dımdım Kalesi

Ereb Şemo

Çeviren
Edib Polat

tarihi roman

Dımdım Kalesi

Öğrencim
ve dostum
Îskoyê Usıv’a

Çevirmenin Notu

Dımdım Kalesi’ni Türkçenin okurlarına ulaştırmak gurur verici. Bu çevirinin, Türkçe okuruna Kürt orijinli romanları sevdireceğine, Kürtçeye ilgiyi artıracağına inanıyor, çeviride emeği geçen sevgili eşim Nazan Polat’a ve bazı deyim ve sözcüklerin anlamını öğrenmemizde yardımcı olan, değerli zamanlarını bunun için ayıran Prof. Dr. Celîlê Celîl’e teşekkür ederim.

Edib Polat

ÖNSÖZ

Bu roman, Kürdistan’ın çok zor şartlar altında olduğu bir dönemi anlatmaktadır. Ermenistan, Suriye, Mezopotamya, Arabistan ve Mısır’ı ele geçiren Ali Paşa komutasındaki Osmanlı birlikleri, Balkanların ortalarına kadar ilerleyerek Bulgaristan’ı ve küçük bir ülke olan Arnavutluk’u istila etti, ardından da ağır silah ve mühimmatlarıyla birlikte aşağı Kürdistan’a hareket etti. Ali Paşa, Kürtlerin kadim ve ata yadigârı topraklarını ele geçirmek ve öteki halklar gibi Kürtlere de boyun eğdirmek istiyordu.

Öte yandan aynı dönemde, İran Şahı da yıllarca eğitilmiş seçkin birliklerini Kürdistan üzerine sürdü. Ama Kürt halkı, kahramanca ve çetin bir direnişle bu iki büyük ve güçlü devlete karşı koydu.

İki ayrı koldan saldıran Osmanlı Paşası ve İran Şahı, uzun süren çatışmalardan sonra bu yiğit halkı alt edemeyeceklerini anlayınca 1639 yılında bir anlaşma imzalayarak Kürdistan’ı paylaştılar. Ama bu paylaşım da onlara bir fayda sağlamadı.

Bu roman o dönemde Dımdım Kalesi’nde meydana gelen savaşı konu almaktadır. Kürtlerin bu işgalcilere karşı nasıl savaştığını ve atalarının toprağını nasıl koruduklarını anlatmaktadır. Bu savaşın komutanı ne mir, ne bey ve ne de bir ağadır. O “Xano” adında sıradan bir Kürttür. Dımdım Kalesi’nin direnişinin yaratıcısı odur. Bu yüzden halk ona “Altın Pençeli Xano” (Xanoyê Çengzêrîn) unvanını vermiştir.

Bu çetin ve kahramanca savaş hakkında Kürt halkı arasında birçok destan, hikâye ve anı anlatılmaktadır. Dımdım Kalesi’nde yapılan savaş ve Kürtlerin müthiş kahramanlığı hakkında Avrupalı birçok elçi ve oryantalist de yazılar yayımlamıştır.

Biz, Kürtlerin o dönemdeki mücadelesine hak veriyoruz. Söz konusu savaşlar işgalcilerin zulmünden kurtulmak için yıllarca, yüzyıllarca sürmüştür. Kürtler halen de özgürlükleri için hiç durmadan savaşmaya devam ediyorlar.

Ereb Şemo

BİRİNCİ BÖLÜM

Çarşı

Bahar geç gelirdi buralara. Ama bu yıl hava erkenden ısınmaya başlamış, Dımdım Kalesi’nin eteklerini yeşertip karı doruklara kadar ötelemişti. Oysa kimi zaman kar öyle inatçı olurdu ki bir sonraki kışın taze karıyla birleşip vadileri doldururdu. Böyle olmadığı yıllarda bile yazın kavurucu sıcaklarına kadar dayanırdı. Şimdiyse sadece derin vadilerde ve kuytu koyaklarda rastlanıyordu kara. Bu mevsim, Kale sakinlerinin toprakla beraber baharı karşılamak için bir uğraşı içine girdiği, kimilerinin tarlalarına buğday ekmeye başladığı zamandı.

Vadiden gelip Kale’nin dibinden, surları yalayarak akan nehrin suyu bulanmış, pamuk pamuk köpürmüştü. Yazın derin pınarlardan çağlayıp Kale’nin dibine kadar ayrı kollar halinde sokulan, burada birleşip gürleyerek büyük bir nehre dönüşen, alabalıklara yataklık eden cam gibi berrak su, sanki bu su değildi. Ta yukarılardan büyük bir güçle gelip önüne çıkan koca taşları bile söküp sürükleyen bu su, şimdi neredeyse bütün vadiyi kaplamıştı.

Öğleden sonraları su öyle yükselirdi ki gelip vadideki değirmene kadar dayanırdı. Bu, bölgenin tek değirmeni olduğundan Kale ahalisi için çok önemliydi. Xano’nun emriyle bir grup köylü değirmen sahibi Evdî Dayı’yı ziyaret etmiş, değirmenini tamir edip yepyeni hale getirmişlerdi. Değirmenci Mahmûdê Merekanî de değirmenin taşını iyi bilediğinden, elde edilen unun ekmeğine diyecek yoktu. Evdî Dayı, Mahmûdê Merekanî’yi yanına alıp her sabah şafakla birlikte vadiye iner, kocaman taşları değirmenin kenarına dizerdi. Dalgaların değirmeni mahvetmesini bu taş barikat önlerdi. Aslında akşamdan da yapılabilirdi bu iş, ama hâlâ karlı olan vadide akşamın ayazı buna izin vermezdi.

O sabah bir bulut kümesi dağların doruklarından aşmış, Dımdım Kalesi üzerine bir sağanak bırakarak tozu toprağı bastırmıştı. Yağmurun havadaki bütün pis kokuları alıp götürdüğü bu güzel bahar sabahında, bulutların ardından gökyüzüne yerleşen pırıl pırıl güneş, huzme huzme toprağın iliklerine işliyordu. Böyle havalara Kürtler, “Kurtla tilkinin düğünü” derdi.

Hüküm süren baharın alışılmadık sıcaklığı, Kale’nin içindeki ağaçları erken yeşertmiş, yapraklarla donatıp çiçeklerle bezemişti. Ağaçlar gelen geçene gölge sunar, kayısılar çiçekleriyle baştan başa geline dönerken, çağlalar yer yer çiçeklerin arasından görünür olmaya, yemiş vermeye hazırlanıyordu.

Bu güzel havalarda Kale’nin çarşısı sabahtan akşama kadar alışverişe gelen insanlarla dolup taşar, esnafın, “Gelin, gelin buraya gelin! İyi malı ucuza alın!”, “Batan geminin malları bunlar, mezattır mezat!” haykırışları uzaklardan bile duyulurdu.

Çarşıyı dolduranlar yalnızca köylüler ve göçebeler değildi. Birçok yerden; Azerbaycan’dan, Van’dan, Mexina denilen Asuri illerinden ve diğer birçok memleketlerden gelen ve burada kaynaşan insanlardı bunlar. Kimisi malını satmaya gelirdi, kimisi de mal satın almaya... Kale’nin çarşısından yükselen uğultu ta uzaklardan duyulurdu ki bu da Kürdistan dağları ve insanlarının artık o kışın zemheri soğuğundan kurtulduklarını gösterirdi. Hepsi yaşama sevinciyle dolardı. Alıcılar satıcılara el uzatır, mallara paha biçip pazarlık ederdi. Kimi dükkân sahipleri ise buna yanaşmaz, söyledikleri fiyatta ısrar ederdi.

Kale’nin çarşısındaki kahvehaneler, bu sıcak ve güzel günlerde ağaç gölgelerine kerevetler çıkarır, gelip oturan yaşlılar kahvelerini yudumlar, geçmiş günleri yad ederlerdi. Yine böyle güzel bir günde, kahvedeki yaşlılar Kürtlerin ahvali hakkında sohbet ediyorlardı. Yaşlılar arasında kambur sırtı ve sol kaşının hizasında belirgin bir kılıç yarası olan biri oldukça dikkat çekiyordu. Konuşurken tuhaf bir şekilde açıp kapadığı gözleriyle birlikte yara da açılıp kapanıyordu. İhtiyarın sol kulağının yarısı da yoktu. Bu izler onun geçmişte çok çetin günler görüp geçirdiğini, Kürt topraklarını işgale gelenlere karşı çok savaşlar verdiğini gösteriyordu. Bu ihtiyarın adı İskender’di. Ama Kürtler ona İsko diyordu. Kahvesini bitirdiğinde, ellerini dizlerine dayayıp öne doğru eğildi ve:

“Şimdi size anlatacağım olay çok eskilere dayanır,” diyerek konuşmaya başladı:

“O günlerde henüz kabına sığmaz bir delikanlı da olsam bıyıklarım gürleşmeye, aklım doğruya yanlışa ermeğe başlamıştı. Murat Bey’in yanında ırgatlığa başlayalı bir yılım dolmuştu. Xalta aşiretinden olan ağam Murat Bey, Milli aşiretine karşı düşmanlık besliyordu. Son dört yıldır, karşılıklı baskınlar yapar, çatışır, adam öldürür, birbirimizi talan ederdik. Diyarbakır valisinin, Milli aşiret beyine adam verdiği, hatta silah desteğinde bulunduğu da söylenirdi. Öyleyse bile valinin bu yaptıkları Kürt beylerinden birinin diğerine üstünlük sağlaması için değildi; ‘Bırakın yesinler birbirlerini, bizim işimize yarar,’ derdi. Bu desteğe rağmen Milli aşireti bizimle baş edemez; her çatışmadan bizimkiler üstün çıkardı. Bir ara kulaktan kulağa beklenmedik bir haber yayıldı; dediler ki Osmanlı Padişahı, Şükrü Paşa komutasındaki birkaç bin askeri Kürdistan’ı ele geçirmek üzere göndermeye hazırlanıyor... Kötü haber tez yayılır derler ya, olayı duymayan kalmadı. Şükrü Paşa geçtiği köyleri topa tutarak yakıp yıkıyordu. Şükrü Paşa birliklerinin geçeceği güzergâhtaki aşiretler, işgalci düşmana karşı savaş hazırlığına başladılar. Her ne kadar Millilerle düşman olsak da doğruyu söylemek gerekirse, ‘Rom’ saldırısını duyduklarında, onlar da karşı koymak için hazırlıklara giriştiler. Bu aşiretin beyi, Murat Bey’in yanına bir habercisini göndererek, ‘Gün namus günüdür! Birbirimizi kırmamızı isteyenlerin dolduruşlarına kulak asmamalı, birbirimize destek olup düşmanı birlikte vurmalıyız,’ mesajını iletti.

“Sonra, Şükrü Paşa’nın geldiği yol boyunca önüne çıkan bütün köylere saldırdığı, silahsız köylüleri topa tuttuğu, çoluk çocuk, yaşlı kadın demeden katlettiği, güzel kızları ve genç kadınları da esir alıp götürdüğüne dair başka bir haber yayıldı.

“Günlerden bir gün Murat Bey ile Milli aşireti reisi, diğer ileri gelenlerle bir araya geldiler ve anlaşma yaptılar; artık birbirleriyle savaşmayacaklarına söz verdiler. Şükrü Paşa’ya karşı birlikte mücadele edecek ve onun topraklarımıza adım atmasını engelleyeceklerdi. Büyük küçük, bütün Kürtler bunu kabul etti...

“Milli aşiretinin toprakları Diyarbakır’a yakındı, biz ise çok uzaktık. Millilerin bir habercisi, Şükrü Paşa birliklerinin sınırlarına dayandığı haberini getirdiğinde, derhal yardımına koştuk. Murat Bey’in kendisi gelmedi, ama yerine kardeşi Zoro Bey’i gönderdi. Zoro’nun kahramanlığı, Kürtler arasında yıllarca ün saldı. Dün gibi hatırlarım, Zoro Bey biz gençleri toplar, ‘Savaşçı kişi kahramanlık ve atikliğinin yanı sıra savaş taktiklerini ve hilelerini de iyi bilmelidir. Bu olmadan, sadece iyi savaşçı olmakla düşman güçleri alt edilemez,’ derdi.

“Ben de o savaşa katıldım. Zoro Bey ilk önce birkaç şiddetli saldırı düzenledi. Sonra kasten geri çekilip kaçtı. Şükrü Paşa o güçlü ordusuyla peşimize düştü. Dağlarımıza kadar geldiklerinde, bir yandan bizimkiler bir yandan da Milli aşiretinin savaşçıları askerlerin etrafını sardık. Onlara büyük kayıplar verdirerek intikamımızı almaya başladık. Ben de Osmanlı askerlerinin arasına daldım ve onlardan iki kişiyi öldürdüm. Lakin onlardan biri, aniden bana doğru bir kılıç salladı... Neredeyse kafamı uçuruyordu. Hemen kalkanımı önüme siper ettim; kelleyi kurtardım ama kulağın yarısını kaptırmışım. Ben de dönüp kılıcımı onun kalbine sapladım. Adamı öldürüp hızla oradan uzaklaştım. Hey gidi hey, o zamanlar ne yiğitler ne kahramanlar vardı,” diye iç geçiren İsko, “Nerede o eski yiğitler? Şükrü Paşa gerisin geri kaçmaya başladı ve bir daha da üzerimize gelmedi,” diyerek sözlerini tamamladı.

Dımdım Kalesi’nin çevrelediği yerleşim diğer şehirlerden büyük olmamakla birlikte giderek büyüyen bir şehirdi ve ihtiyaç duyulabilecek her şey vardı. Bu yüzden Kale’ye her milletten, hatta uzak ülkelerden birçok tüccar gelir, bütün mallarını burada paraya çevirir, ihtiyaçlarını burada karşılayıp memleketine dönerdi.

Xano’nun kurduğu yönetimden dolayı, hangi milletin mensubu olursa olsun, bu Kale’de yaşayanlara kimse zulüm edemez, zorbalık yapamazdı.

Şehrin iki çarşısı, birçok sokağı ve bir de hayvan pazarı vardı. Burada koyun, sığır ve safkan Kürt atları satılırdı. Atlardan iyi anlayan Bekir Usta, Kürt atlarını sordun mu başlardı anlatmaya:

“Kısa ve küçük kulaklı safkan Kürt atlarının toynakları sıradan atlarınki gibi kocaman kocaman değildir. Göğüsleri geniş, kafaları küçük, boyunları kavislidir. Bu atlar asla şişmanlamaz, öyle ki yeterince beslenmediklerini sanırsın. Zaten fazla yem de yemezler, buna rağmen günlerce açlığa ve susuzluğa dayanabilirler. Bu atlar kum, çakıl, kayalık demeden dağlardaki dar geçitlere, en sarp tırmanışlara, en dik inişlere bana mısın demez. Dört ayaklı hiçbir canlı bunların elinden kurtulamaz, ceylanları bile bir çırpıda yakalarlar. Ayrıca hem çok anlayışlı, hem de çok sadık atlardır, binicilerini hiç unutmazlar. Bu yüzden her ülkeden müşteri bu atlardan birine sahip olmak için can atar.”

Şehirde her nevi dükkân vardı. Manifatura dükkânlarında Keşmir’in, Hindistan’ın kumaşlarından tutun, İran ve Afganistan’ın kenawizine, hatta Basra kadifesi ve Hurimstan’ın yazmalarına kadar her çeşit kumaş bulunurdu. Boncuk, düğme, iğne, tel, rengarenk bağcıklar, sigara ağızlıkları, cep mendilleri, ipekli baş örtüleri, alınlıklar, kızların ve kadınların boyunlarına attıkları file atkılar satan tuhafiye dükkânları; çeşit çeşit baharatların, şifalı bitkilerin satıldığı aktarlar vardı. Zahire dükkânlarının bazılarında buğday satılırdı, diğerlerinde arpa, mısır, peygamber ekmeği, nohut, mercimek ve her türden hububat...

Zanaatkârlar sokağının bir tarafında toprak testiler üretilirdi, bir tarafında yünler iğrilir, envai renklere boyanırdı. Bu renkli yün ipliklerle halı, yemeni, hasır, peştamal, heybe, kadın bel kuşakları gibi şeyler örülürdü.

Bu Kale şehrinde çok sayıda lokanta da vardı. Sabahtan akşama kadar odun közü üzerinde pişirilen çeşit çeşit yemeklerden öyle güzel kokular yükselirdi ki, insan tok bile olsa buraya yaklaştığında iştahı açılırdı. Kavurma, dolma, köfte, sac kavurma, koyun postunda pişirilen çoban kavurması, tas kebabı, şiş kebap, şehriye, pilav üstü haşlama, şılık, yuvarlak çörek, lapa pilavı, gulalik ve daha birçok yemek çeşidi yapılırdı. Bu lokantalarda zenginler, tüccarlar, dükkân ve han sahipleri, aşiret ve kabile reisleri, Kale’ye mallarını satmaya gelen tüccarlar yemek yerdi. Lokantaya gidip yemek yemekten usanan insanlar da vardı. Malların çuvallarla depolandığı ambar sahipleriydi bunlar. Çok zengin olan bu tüccarlar, malı toptan alır ve dükkân sahiplerine toptan satarlardı. Üç öğün; kahvaltı, öğle ve akşam yemekleri için uşaklarıyla lokanta ustalarını çağırtır, özel sipariş verirlerdi. Bu özel mönüye “gönül rızası” yemeği denirdi. Yoksullar için de lokantalar vardı. Oralarda ise yoksul ve dar gelirlilerin tercih ettiği sakatat pişirilir; akciğer, kokoreç, kibe mumbar hazırlanırdı. Buralar yoksul ve kimsesiz kişilerle hep dolup taşardı. Dilenir, ekmek toplarlardı. Buraya birçok derviş de gelirdi. Uzak yerlerden gelenler de vardı. Bunlar Dımdım Kalesi’nin hayır ve bereketini bilen kişilerdi. Bir de aralarında zindanlardan kaçanlar, İran Şahı ve Osmanlı Padişahı’nın idam fermanından bir şekilde kurtulanlar vardı. Bu kaçaklar arasında kimler yoktu ki... Âlim mi ararsın, öğrenci mi, düşünür mü...

Kale’de çok sayıda fırın vardı. Bu fırınlarda sac ekmeği, tandır lavaşı, çörek, pasta, delikli tandır ekmeği, un ve yumurtadan yapılan çörekler, meyane, yağlı ve yumurtalı her çeşit ekmek, kol gözlemesi ve yufka yapılırdı. Çıraklar bazen alelacele fırına gelir, az bir parayla sıcacık bir lavaş ekmeği alır, ayaküstü bir çırpıda yer, sanki çiğnemeden yutarlardı. Sonra koşa koşa dönerlerdi işlerinin başına.

Kimileri meşe ağacı odununu veya bunu yakarak elde ettiği odun kömürünü sırtına yükleyerek çarşıya getirip satardı. Kimisi sucu olmuş, suyu yayıklara koyup ev ev dolaşır, ihtiyaç sahiplerine satardı; kimisi hamallık yapardı. Mutlulukla ve özgürce ekmeklerini kazanırlardı. Dımdım Kalesi’nde yaşayan bu insanlar, kendilerini bu şehrin hizmetine koşarlardı. Aralarında iyi niyetli olmayan, casus veya başka kötü emelleri olanlar çıktığında, hemen Divanhaneye haber gönderilir, anında yakalanırlardı.

Güzel bir bahar gününde, Pazarcıbaşı Hurşid, yanına uşaklarından birkaçını da almış çarşıda geziyordu. Onu gören esnaf, yine neye kulp takacağını, onlardan ne isteyeceğini merak edip sıkıntıyla söyleniyordu.

Gerçekten de Hurşid, han sahiplerine ve esnafa emirler yağdırmaya başladı:

“Daha dün size demedim mi, artık bahar geldi, dükkân ve hanlarınızın camını çerçevesini temizleyin diye? Görüyorum ki silmemişsiniz. Yarın tekrar geleceğim, hâlâ temizlenmemiş görürsem, bedelini ağır ödetirim. Sonra kalkıp da sizi boşu boşuna cezalandırdığımı söylemeyin!” Bağırarak söylediği bu sözleri sokakta duymayan kalmamıştı. Sonra zanaatkârlar sokağına geçti.

Çarşının yukarısındaki bu sokak, Kale’nin surlarına yakındı. Bu sokak yalnızca atölyelerin bulunduğu bir yer değildi. Ustalar atölyelerinin arka cephesine, bir yanı da Kale’nin surlarına dayanan, eş ve çocuklarıyla barınabilecekleri bir de kulübe eklemiş, böylece sokak aynı zamanda ailelerin de barındığı bir mekân haline gelmişti.

Bu zanaatkârlar sokağı öyle bir yerde kurulmuştu ki çarşıya gitmek isteyenin mutlaka buradan geçmesi gerekiyordu. Bu imalatçı dükkânların çoğu Süleymaniye, Diyarbakır, Şam ve başka kimi illerden gelen Kürtlere aitti. Aralarında birkaç da Arap ve Ermeni vardı. Sokağın her iki tarafındaki atölyelerin kapılarının önüne hangi işle uğraştıklarına dair tahtadan tabelalar yapılmıştı. Buradaki ustaların elinden ne gelmiyordu ki: Bazı atölyelerde at prangaları, katır, eşek, at ve hatta öküz nalları yapılırdı; bazılarında saf bakırdan kap kacak, büyük kazan, tencere, hamur leğeni, tepsi, tas, ibrik gibi eşyalar yapılırdı. Tamamı kalaylanmış bu kap kacaklar güneşte pırıl pırıl parlardı. Bazı atölyelerde silah imal edilirdi: Hançer, kama, kılıç, çelik kalkanlar, başlığı üç parçalı olan mızraklar, kurşun ve demirden başlıklar yapılırdı. Düşman kılıçlarına karşı başlarını korumak için savaşçılar bu demir başlıkları takarlardı. Öyle atölyeler vardı ki buralarda, gidilecek menzil uzak olsa, hatta bir ay boyunca attan inilmese de sürücüyü rahatsız etmeyecek denli kaliteli, nakışlı güzel kumaşlardan eyerler yapılır; üzengiler, gemler, süslü yularlar, katır ve develer için semerler imal edilirdi.

Her zaman şafakla beraber, daha kent uykudayken, atölyelerin bacalarından dumanlar yükselmeye başlardı. Çıraklar ocakları erkenden yakar, demirin yumuşayıp tava gelmesi için kömür ateşini iyice harlandırırlardı. Atölyelerden yükselen çekiç, tokmak sesleri sabahın kırağısından akşamın ayazına değin sürerdi. Kimi atölyelerde iki ya da bilemedin üç kişi çalışırken, kimilerinde ustadan başka sekiz-on da çırak olurdu. Her zaman ateş, is ve duman içinde çalıştıklarından atölyedekilerin eli yüzü hep kapkara olurdu.

Ne zaman bu sokağa gelse alışık olmadığı çekiç ve tokmak gürültüsünden, ocaklardan yükselen alevlerin alazından kafası zonklamaya başlayan Hurşid, bir de dükkânların önünde yığılmış kıştan kalma külleri görünce öfkeden tepesi iyice attı:

“Kaç defa sokakları ve dükkânların önünü temiz tutun dedim. Size daha ne kadar katlanacağım?” diye bağırıp çağırmaya başladı. Ardından temizlikçilerden birini yakalayıp kamçılamaya başladı ve uşaklarına dönerek:

“Bunu alın, Divanhaneye götürün,” dedi.

Sonra zanaatçıların yanından Musa’nın hanına doğru ilerledi. Hanın hemen yanında iki katlı, çok büyük bir lokanta vardı. Buranın sahibi Bedri adında Cizreli bir Kürttü. Hurşid’in atıyla kapının önünde durduğunu görünce hemen dışarı fırlayıp selam verdi:

“Buyurun efendim,” diye el etek öperek devam etti: “Az önce toklu etinden sac kavurma hazırladım. Oyalanacak zamanınız yok, işleriniz çok, biliyorum fazla bekleyemezsiniz, ama hemencecik hazırlatırım sofrayı, yemek yedirmeden bırakmam.”

Burada da aynı kirli manzara vardı; kapının önünde toz toprak yığını, yerde göllenmiş kesilen hayvan kanı ve uçuşan sinekler... Ama Hurşid bu kez hiç öfkelenmedi, az önceki gibi şamata çıkarmadı. İndiği atı bağlaması için hizmetlilere bırakıp uşaklarıyla birlikte yemekhaneye girdi. Tıka basa kavurma yedikten sonra, üstüne birkaç tas da şerbet içti. Giderken teşekkür etme gereği bile duymadı.

Pazarcıbaşı Hurşid, bütün şehri dolaştıktan sonra savaş toplarının imal edildiği mağaranın önüne geldi. Xano çok iyi bir usta getirmişti. Xaço adında bir Hıristiyandı. Hurşid başka yerlere olduğu gibi, izinsiz hiç kimsenin giremediği mağaraya da elini kolunu sallayarak girebiliyordu. Mağaranın kapısına geldiğinde, atından inip uşaklarına kendisini dışarıda beklemelerini söyleyerek içeriye yalnız girdi. Kapıda gece gündüz bekleyen nöbetçiler, Hurşid’in serbestçe içeriye girebileceğini bildikleri için bekletmeden içeri aldılar. Hurşid’in geldiğini gören Xaço, ona doğru ilerleyerek;

“Hurşid, hoş geldin, baş göz üstüne geldin. Bir emrin mi var? Buyur, söyle,” dedi.

“Xaço can, benim bir emrim yok, ama dün Xano, ‘Xaço’nun yanına git ve imalat için ne kadar demire ihtiyacı olduğunu öğren,’ diye talimat verdi. Bugün bezirganı demir için gönderecek misin?” diye sorunca, akıllı ve yumuşak huylu biri olmasına rağmen son derece temkinli ve ağzı sıkı biri olan Xaço, biraz düşündükten sonra:

“Sana zahmet olmasın. Ben az sonra bir iş için Xano’nun yanına gidecektim. O esnada ihtiyaçlarımızı da konuşuruz, sağ olasın,” diyerek konuyu geçiştirdi.

Kale’nin üç kapısı vardı; biri Musul’a, ikincisi Tahran’a ve üçüncüsü de Van’a bakardı. Pazarcıbaşı Hurşid, Xaço’nun yanından çıkıp Musul Kapısı’na yöneldi. Henüz kapıya ulaşmamıştı ki uzaklardan tüccar kervanlarının çıngırak seslerinin geldiğini işitti. Durdu, iyice duymak için kulak kesildi. Develerin boynundaki çanların sesi ortalığı inletmeye başladı. Bu en çok sevdiği seslerden biriydi. Çünkü tüccarlar çarşıya eşyalarını satmaya her geldiklerinde, hem vergi hem rüşvet verirlerdi. Gerçi Xano tüccarlardan her türlü vergi ve gümrük ücretinin alınmasını yasaklamıştı; kendi sınırları ve hatta sınırlarına yakın yerlerde bile hiç kimsenin tüccarlara aksi yönde davranmasına izin vermezdi. Tüccarlar gururla eşyalarını getirip satarlardı. Bu yüzden uzak ülkelerin tüccarları bile Dımdım Kalesi’ne eşyalarını satmaya gelirlerdi. Kentte her çeşit malın bulunma nedeni de işte buydu. Hindistan ve Afganistan’dan tutun da Şam, Halep, İstanbul, Roma ve İran’ın değişik kentlerine kadar, dört bir yandan tüccarlar buraya gelirdi. Ama bu, kervanların çan seslerinin Pazarcıbaşı Hurşid’in yüreğini bir hoş etmesinin önüne geçemezdi. Neşeyle seslerin geldiği yöne doğru ilerledi.

Kale’nin yüksek duvarları önünde yaklaşık on köprü uzunluğunda bir deve kervanı durmuştu, kervancıbaşı da uşaklarıyla birlikte korumaların yöneticisiyle konuşuyordu. Göğsü alaca, siyah bir ata binmiş olan kervancıbaşı bir cüppe giymiş, kafasına attığı beyaz bir puşinin üstüne de siyah bir kuşak bağlamıştı. Puşi öyle uzundu ki omuzlarına kadar yayılıyordu, bu yüzden bir ucunu eliyle tutuyordu. Uşaklar ve ardçıların hepsi etrafındaydı. Hiç Kürtçe bilmediği için yanında çevirmeni vardı. Önce çevirmene bir şeyler anlatıyor, o da bunu Kürtçeye çeviriyor, korumaların yöneticisine aktarıyordu. Hurşid muhabbete katılmak için atını kervancıbaşının yanına sürdü ve selam verdi, tüccar da selamını aldı. Hurşid Arapçayı iyi bilmiyordu, ama yıllardır pazarcıbaşı olduğu için gelen gidenle konuşmaktan az da olsa çözmeyi başarıyordu. Tüccar da bunu anlayarak çevirmenine dönüp Arapça bir şeyler söyledi, tercüman da:

“Tüccar, Şam’ın sakinlerinden olduğunu söylüyor, adı İbn-i Betutî. ‘Yıllardır tüccarlardan Dımdım Kalesi ve Xanoyê Çengzêrîn’i dinlerdim. Onun iyi yöneticiliğinin yanı sıra çok bilgili ve merhametli olduğunu, tüccarları da sevdiğini anlatırlardı. İşte bu yüzden sonunda ben de tüccarlarımı getirdim. Anladığım kadarıyla kentinizde mallar çok çabuk satılıyor. Eğer böyleyse buraya her fırsatta geleceğim’ diyor,” diye sözlerini Kürtçeye çevirdi.

Hurşid gülümseyerek karşılık verdi:

“İbn-i Betutî’ye de ki; baş göz üstüne gelmiş. Buyursun, ne kadar malı varsa kısa sürede satılır. Dımdım Kalesi’nin çarşısı her zaman kalabalık olur. Burada sadece Kürtler değil, Asuriler, Ermeniler ve Azerbaycanlılar da vardır. Dış ülkelerden gelen her türlü eşya, burada kapış kapış gider, tüccarlar eşyalarını satmadan asla dönmezler.”

Hurşid hevesli bir ses tonuyla konuşurken İbn-i Betutî onu ve silahlı uşağını inceliyordu. Sonunda onun Xanoyê Çengzêrîn olabileceğini düşünerek çevirmenine dönüp Arapça bir şeyler söyledi. Çevirmen:

“İbn-i Betutî çok sevindiğini, Kale’nin kapısı önünde ilk rastladığı kişinin siz Mir Xanoyê Çengzêrîn olduğunuz için ne kadar şanslı bulduğunu söylüyor.”

“İbn-i Betutî yanıldı, ben Pazarcıbaşı Hurşid’im. Ama yanılmadığı bir nokta var ki, Xanoyê Çengzêrîn gerçekten insan sevgisiyle dolu biridir. Bize gelen temiz yürekli misafirlere karşı gerçekten de çok misafirperverdir.”

İbn-i Betutî’nin yüz ifadesi o an değişti, yanıldığını anlayınca utandı, böyle bir hata ettiği için çok mahcup oldu.

Hurşid korumaların yöneticisine emir verdi, tüccarı çarşıya götürüp Musa’nın hanına yerleştirmelerini istedi. Sonra da kendi kendine söylenerek atını sürüp gitti.

Musa’nın hanı yeni inşa edilmişti. Çok büyük ve güzel bir handı. Handa birer kapısı çarşıya açılan pek çok oda vardı. Tüccarlar, eşyalarını satacakları zaman, çarşıya taşımaya gerek kalmadan, odanın çarşıya açılan kapısını açıp satışa başlayabilirlerdi.

İbn-i Betutî hana yaklaştığında, Musa duyduğu çan seslerinden gelenin bir tüccar olduğunu anladı. Onu karşılamak için kapıya çıktı.

Hurşid’in İbn-i Betutî’yle beraber gönderdiği kişi Musa’ya yaklaştı ve ona:

“Musa amca, Hurşid bu kervancıbaşını konuk etmeni, onu hoş tutmanı istedi,” dedi.

Musa:

“Arada Hurşid’in hatırı olduktan sonra elbette!” diye karşılık verdi. Musa Arapçayı iyi bilirdi, İbn-i Betutî’yle konuşup anlaştılar. Musa, devesini çöktürüp inen İbn-i Betutî’nin önüne düşüp kalacağı odayı gösterdi. Kiler ve tuvalet dahil her tarafı gezen İbn-i Betutî büyük bir beğeniyle:

“Vallahi bu han Bağdat’taki hanlardan daha büyük. Ondan daha güzel. Hele bak, yemek pişirmek için kap kacağı bile düşünmüşsünüz!” diyerek kapının önüne çıktı, uşaklara eşyaları taşımalarını söyledi. Uşaklar homurdanan develere diz çöktürüp sırtlarındaki yükü açarak odalara taşıdılar.

Bunlar olurken vakit öğleyi bulmuş, Hurşid evine yollanmış, bunun için de son zamanlarda âdet edindiği üzere Meksûd’un evinin olduğu sokağı seçmişti. Meksûd’un evine yaklaştığında, kızı Dilber’in kapının önünde olduğunu gördü.

Dilber gerçekten de çok güzel bir kızdı. İnce, uzun bir vücudu, ay gibi parlayan yusyuvarlak bir çehresi vardı. Kızıl birer elmayı andıran yanaklarıyla yüzünün hatları ve boynunda, o apak gerdanına yakın beninin güzelliğiyle sadece Hurşid’i çıldırtmakla kalmıyor, gören herkesi büyülüyordu. Kale ahalisinden birçok yakışıklı genç gibi Beroderan aşiretinin birçok delikanlısı da Dilber’e âşık olmuş, babasına görücü göndermişti. Ama Dilber onların hiçbirini kabul etmiyordu...

Güzelliği bir yana, Dilber öyle tatlı bir edayla konuşurdu ki keklik şakıyor sanırdınız. Simsiyah kaşları ve kirpiklerine bakanların, gözlerine sürme çekmediğine inanası gelmezdi. Saçlarını her zaman yirmi dört ayrı örük yapar, her birine dağılmasın diye mavi boncuklarla kırmızı kurdeleler bağlayıp beline kadar dökerdi. Nazara karşı tılsımlı Kuran ayetlerinden yaptırdığı muskaları da bu örgülere iliştirmeyi ihmal etmezdi. Başına, çeşit çeşit sallantılı süslerin bezediği gümüş bir başlık takardı. Kulaklarının önünden bıraktığı lüleler, boynundaki takılar, boncuklar ve diğer güzel süslerle birlikte benzersiz birer mücevher gibi göğsünü örterdi. Burnunun sağ tarafındaki hızmasının sallantıları ise neredeyse kemerine kadar inerdi. Bilezikleri bile sallantılıydı. Beline altın ve gümüşten bir kemer takar, ayaklarına da hep Van işi kunduralar giyerdi.

Yılbaşı şenliği yaklaşıyordu. Genç kız, bu güneşli güzel günde halı, yemeni, keçe, hasır, ne varsa dışarı çıkarmış, kışın külünden, tozundan temizliyordu. Elindekini öyle bir hevesle silkeliyordu ki sokaktan bırakın Pazarcıbaşı Hurşid ve uşaklarının, kimsenin geçeceğini ummadığı belli oluyordu. Elindeki ince dal parçasıyla var gücüyle halıya vuruyor, ortalığı toza dumana boğuyordu.

Güzel Dilber’i gören Hurşid’in dağlanan yüreği bir yangın yerine döndü. Elini ince bıyıklarına atıp çapkınca burdu. Başındaki kalpağı kaldırarak Dilber’in duyacağı şekilde, kibirli bir sesle uşaklara:

“Nedir bu haliniz, deve sırtındaymış gibi ileri geri sallanıyorsunuz? Beroderan aşiretine hiç yakışmıyorsunuz böyle. Hele Xanoyê Çengzêrîn’in savaşçılarına hiç benzemiyorsunuz. Haydi toparlanın, kendinize çeki düzen verin artık,” diye seslendi.

İlk evliliğini çok erken yaşlarda babasının seçtiği bir kızla yapan Hurşid’in şimdi üç karısı vardı. Kara kaşlı, kara gözlü Dilber’e ise ilk bakışta âşık olmuş, sonraki günlerde Dilber’i istemeleri için birkaç kez Meksûd’un evine görücüler göndermiş, her seferinde tüccarların onun için çok uzak ülkelerden getirdiği çok değişik ve değerli hediyelerden de yollamıştı. Ama bu paha biçilmez hediyeler, ne onun Dilber’in gönlünü çalmasını ne de babasının bunlara kanmasını sağlayabilmişti. Görücüler her defasında götürdükleri hediyelerle beraber geri dönmüştü. Çünkü Dilber’in babası Meksûd görücülere:

“Onun üç karısı var, Dilberimi üç kadın üstüne kuma diye göndermem. Gitsin bu rüşvetlerle başka kızı kandırsın...” cevabını veriyordu.

Dilber aniden Hurşid’i karşısında görünce, atalarından aldığı terbiyeyle yüzünü çevirerek ona sırtını döndü. Hurşid ise kasten atını ona doğru sürerek:

“Güzelim, bana hep sırtını dönsen bile, avım olmaktan kurtulamazsın. Zevcem olacaksın, bundan kurtuluşun yok!” dedi.

Hurşid’in bu sözlerinden hiç hoşlanmayan Dilber, utangaçlığını bir tarafa atıp yüzünü dönerek mertçe ve inatla:

“Boşuna heveslenme, avın değilim. Yeter artık. Üç tane av zaten evde seni bekliyor, git onların kucağına...” dedi. Hiddetini alamayıp, “Kendi yoluna git, ağzındaki av değilim,” diye ekledi.

Hurşid:

“Ant içerim ki ister parayla ister zorla, sen illaki evimin kadını olacaksın. Birden fazla kadın almak erkeklere günah mı? Kuran bu izni biz erkeklere vermemiş mi?” diye karşılık verince, Dilber bağırarak:

“Pazarcıbaşısın diye kızları zorla kaçırabileceğini mi sanıyorsun? Biliyorsun ki dört kardeşim var. Alimallah, seni derisi yüzülmüş tilkiye çevirirler! Hesabını iyi yap!..” dedi ve arkasına bakmadan içeri girdi.

Aslında Dilber’in gönlünde başkası vardı. Addi’nin oğlu Şebab’a bağlanmıştı o. Tarlada birkaç kez görüşmüşler, bir kır gezisinde birbirlerine söz vermiş, yemin etmişlerdi. Birçok genç bu gerçeği biliyordu. Dilber’in ailesinin kulağına da gelmişti bunlar. Onlar da bu sevgiye karşı değillerdi. Zaten aynı aşirete mensuptular. Üstelik Dilber’in babası Meksûd ile Şebab’ın babası Addi süt kardeştiler. Meksûd’un annesi öldüğünde, onu Addi’nin annesi emzirip büyütmüştü. Bu süt kardeşliği nedeniyle çocukluktan beri birbirlerini sever, birine kötü bir söz söylendiğinde diğeri arkadaşını savunurdu. Her konuda birbirlerine destek verirlerdi. Kale’yi savunmak için birçok kez savaşlarda beraber dövüşmüş, kardeşlikleri beraber döktükleri kanla daha da pekişmişti. Meksûd ile Addi birkaç kez müstakbel dünür olarak çocuklarının bu durumunu konuşmuş, düğün için bir tarih bile belirlemişlerdi. Dilber’in kardeşinin gelecek sonbaharda yapılacak düğününden hemen sonra Addi görücülerini örf ve âdetlere göre Meksûd’un evine gönderecekti.

İKİNCİ BÖLÜM

Mescidin İnşası

Dımdım Kalesi’nde birçok mescit yapılmıştı. Bunlardan biri öyle muazzamdı ki İstanbul’daki büyük caminin bir ikizi sanılabilirdi. Mescidin duvarları yükselip minaresi tamamlandığında güneşte uzayan gölgesinde sanki bir imam dua ediyormuş gibi bir görüntü oluşuyordu.

Bir gün Xano ani bir kararla minareye tırmandı. Yukarıdan baktığında sadece şehrin değil, göz alabildiğine ovaların, yamaçların, dağların ve vadilerin de ayaklarının altında serili olduğunu görünce ustaya:

“Nadir Usta, bu harika eserinden dolayı sana da ‘Altın Pençe’ (Çengzêrîn) lakabını vermek gerekir. Ama senden bu minare yüksekliğinde dört tane de kule yapmanı istiyorum. Sen de iyi biliyorsun ki Şii olan Şah Abbas biz Sünnileri sevmediğinden güçlü ordularını üzerimize sürüp duruyor. İşte düşman geldiğinde bize hemen haber verebilsinler diye gece gündüz nöbetçilerin bekleyeceği kuleleri de yapsan yapsan sen yaparsın,” demişti.

Nadir Usta:

“Efendim, ben de senin gibi Sünni değil miyim? Öyle kuleler yapacağım ki benzerini Bağdat’ta bile bulamazsın. Nöbetçiler o yükseklikten Kale’nin dört bir tarafını görebilecek,” cevabını vermişti.

Kuleler için Kale’nin temelini kazdıklarında çok eski zamanlardan kalma kalıntılarla karşılaştılar. Kale’nin ustası Garabet, “Bizden önce burada çok eski uygarlıkların yaşadığı anlaşılıyor, ama dağdaki depremler yüzünden hepsi viran olmuş,” yorumunu yapmıştı.

Mescidin inşasından bu yana iki yıl geçmesine rağmen, hâlâ imamı yoktu ve bu yüzden içinde namaz da kılınmıyordu. Xano’ya birkaç imam uğrayıp mescide göz kulak olmak istediklerini söylemiş, ama Xano onları kabul etmemişti. Bir ara Kerbela’dan bir imam gelmişti. Adı Muhammed Ali’ydi. Kısa boylu biriydi. Çiçek hastalığı bütün yüzünde çukurlar oluşturmuştu. Bu çukurlar nedeniyle sakallı yüzü, saban vurulmuş bir tarlayı andırıyordu. İmam alışık olduğu üzere sakalına kına sürerdi sürmesine de o seyrek sakalının kınalı kılları onu daha da tuhaf gösterirdi. Onu görenler, “Bismillah, bu da neyin nesi?” diye mırıldanır, yüzlerini çevirir ve kendilerini kıs kıs gülmekten alamazlardı.

İmam, Xano’ya yaklaşmış ve selam bile vermeden kibirli bir sesle:

“Şah Abbas, bu mescide nöbetçilik yapayım diye beni yolladı,” demişti.

Keskin bakışlarını imama yönelten Xano:

“Burası Kürtlerin vatanı! İran Şahı ne hakla buraya imam gönderir, onun yeri yurdu değil ki! Ayrıca bizler Kürdüz ve dinimiz de ayrıdır. Bizler Sünniyiz, Şii değil. Bu yüzden bize gelecek olan imam da Şii değil, Sünni olmalı. Üstelik, sen Acemsin, ne işin var buralarda? Git de gözüm görmesin seni...” yanıtını vermişti. Çevrelerindekiler bu sözler üzerine gülüşmeye başlamış, İmam da Xano’nun çok öfkeli olduğunu anlayınca hiç sesini çıkarmadan apar topar eşeğini çevirip gitmişti.

Artık mevsim sonbahara dönmüştü. Kırlangıçlar, karkuşları, turnalar ve diğer göçmen kuşlar ovalara, kışın bile karın yağmadığı, her mevsim sıcak olan bölgelere uçmuştu. Ama hava hâlâ güzeldi. O sabah da bulutsuz masmavi gökte yükselmekte olan güneş pençeleriyle dağı aşıp ovaya inmeye çabalıyordu. Yüksek dağların engellediği güneş ışınları henüz Kale’ye ulaşmadığından şehir hâlâ gölge içindeydi.

Kale ahalisi o sabah her zamanki gibi çok erken uyanmıştı. Sabahın o güzelliğinde, bir süredir olduğu gibi, Molla Reşid minareye çıktı, yüksek sesiyle ezan okuyup ahaliye namaz zamanını hatırlattı. İmamın o hüzünlü sesi dağlarda, vadilerde ve kayalıklarda yankılandı. Sanki ses bir tek imama ait değildi de birçok imam dağlarda, vadilerde, yamaçlarda bir ağızdan ezan okumaktaydı. Güzel, makamlı ezanı çok uzaktan kolayca duymak mümkündü. Kale’nin çevresindeki köylüler de Molla Reşit’in sesini duyduklarında, hemen namaza dururlardı...

Kale’deki erkekler o sabah da Molla Reşid’in sesiyle ibriklere sarılıp mescidin yolunu tuttular. Bu sırada Xano da çevresindeki birkaç uşakla mescide doğru geliyordu. Beroderan aşiretinin hepsi Xano’yu sever, vicdanı bütün, dürüst ve kahraman biri olduğunu bilirlerdi; geldiğini görenler hemen açılıp yol verdi. Mescide gelen Xano, namaz kıldığı özel yere girmeden önce aptes almak için külleteyne doğru ilerledi. Burada şırıl şırıl soğuk su akan çeşmeler vardı.

Namaz bitip kalabalık yavaş yavaş mescitten çıkmaya başlamışken iki süvari mescidin kapısına dayandı. Aralarından biri selam verip:

“Xanoyê Çengzêrîn burada mı?” diye sordu. Birkaç kişi birlikte yanıtladı:

“Evet, kendisi burada, birazdan çıkar.”

Gelenlerin atları terden köpük köpük ve sırılsıklam olmuştu. Bu onların çok uzaklardan dörtnala geldiklerinin işaretiydi. Hayırlı bir iş için gelmedikleri, mescidin kapı eşiğine kadar atlarını dörtnala sürüşlerinden belliydi. Bu sadece kaba bir davranış değildi, dini prensiplere de uymazdı...

Öndeki delikanlının başında deve tüyünden bir kalpak vardı. Kalpağın etrafına bir çeşit puşi sarılmıştı. Puşinin bir tarafı uzun bırakılmış, omuzlarına doğru sarkıyordu. Delikanlı başını sağa sola çevirdikçe puşinin püskülleri de sallanıyor, zaman zaman yüzüne savruluyordu. Sağ elinde kertikli bir mızrak, ucunda da bir püsküllü tepecik vardı. Püsküllü tepecik diğer gencin mızrağında olmadığına göre bu bir nişan, özel bir işaret olmalıydı. Genç, ayağı rahatlasın diye mızrağın kayışını üzengiden çıkardı. Yan tarafında pala bir kılıç asılıydı. Kabzası gümüşten kılıcın kını da gümüş ve altınla süslendiği için güneşte pırıl pırıl parlıyordu. Sol kolunda Şam malı yuvarlak bir kalkan vardı. Kalkanın sapının etrafı kırmızı, beyaz, yeşil tellerle süslenmişti. Bu, genç bir kızın onu sevgi dolu bir yürekle özenerek işlediğini gösteriyordu. Gencin sırtını ve omuzlarını kurşun alaşımlı bir zırh kaplıyordu. Bu zırh göğsünden omuzlarına dönüp kemerine kadar iniyor, böylece sırtını da koruyordu. Zırhın kolları da darbelerden koruyacak kadar uzundu... Sırtındaki yay yanlardan taşıyordu. Altındaki boz at benekliydi. Kaç gündür yol geldikleri bilinmezdi, yine de boz at yerinde durmuyor, kişneyerek toprağı eşeliyor, dizginlerini öyle bir hırsla çekiştiriyordu ki bıraksan duvardan atlayacak, mescide dalacaktı...

Mescitten çıkan adamlar, gence ve altındaki boz ata beğeniyle bakıyordu. Diğer süvaride de mızrak, kılıç, kalkan ve kama vardı. Görünüşe bakılırsa yoksul biriydi, belki de diğer kibar gencin uşağıydı.

İki yabancı süvari mescidin kapısında onu soradursun, Xano, namazdan sonra her zamanki gibi oradakilerle sohbet ederek yavaş yavaş çıkıyordu mescitten. Gelişini gören yaşlı bir adam süvarilere eliyle Xano’yu göstererek:

“İşte, şu uzun boylu adam Xanoyê Çengzêrîn’dir,” dedi.

Yanında birkaç uşağıyla adım adım yaklaşan uzun boylu adamı fark ettiler. Üzerinde beyaz bir aba vardı, onun üstüne de kahverengi bir kaput giymişti. Kermanşah malı bir kuşağı beline sarmış, sapı beyaz kemikten hançerini bu kuşağa yerleştirmişti. Adım attığında, bastığı yerin çöktüğü sanılırdı. Pala bıyıkları sarı renkteydi. İri gözlerinin üzerinde gür kaşları aşağı doğru sarkıyordu. Sol yanağında bir yara izi vardı. Bu iz, onun çok zor günler ve ağır çarpışmalar yaşadığının işaretiydi. Xano yabancılara yaklaştığında:

“Merhaba güzel gençler, hoş geldiniz, hangi aşirettensiniz? Hayırdır böyle?”

Gençler selamını aldılar ve önünde eğildiler. İyi giyimli olanı cevap verdi:

“Ne hayrı efendim? Bizler Şıkakan aşiretindeniz. Günlerdir Şah Abbas’ın subayları aşiretin içine dalmış, güya haraç topluyorlar, ama yaptıkları resmen talan... Ele geçirdiklerini alıp götürüyorlar. Ekmek olsun, zahire olsun, hayvan olsun... Hatta yatak yorgan bile bırakmıyorlar. Birileri ‘Ben yoksulum bir şeyim yok, haraç verecek durumda değilim’ demeye kalksa, Şah Abbas’ın subayları onu kamçılamaya başlayıp sopalarla öyle dövüyor ki yerden kalkamaz hale getiriyorlar. Birçok kadın, çocuk, yaşlı ve hatta düşküne bile işkence ediyorlar. Aşiretimizin büyükleri ve ileri gelenleri bizi size yolladılar. Karşı koyabilmemiz için bir grup adamınıza ihtiyacımız var.”

Xano bu sözlerden sonra düşüncelere daldı. Çok istemesine rağmen, gidemeyeceğini biliyordu. Çünkü Nadir Usta Kale’nin dört kulesinin yapımına o günlerde başlayacaktı. Ayrıca top ustası Xaço üç ay kadar önce demir getirmek üzere gittiği Van’dan hâlâ dönmemişti. Xano’nun gözleri yoldaydı. Aklına takılan bir başka şey de, Şıkakan aşiretinin neden şimdiye kadar İran Şahı’na hiç karşı koymadığı, zamanında savaşmadığıydı. Gençlere:

“Haksız olduğunuz bir yan var, büyükleriniz yanlış yaptı. Şah Abbas içinize askerlerini soktuğu zaman hiç sesinizi çıkarmadınız, üstelik gelişinin şerefine kurbanlar kestiniz. Şah Abbas bizim üzerimize asker gönderdiği zaman da hiç ses çıkarmadınız. Haydi Divanıma gidelim de bu konuları konuşalım.”

Xano konuşan gencin duruşuna, giyimine, düzgün sözcüklerine bakıp, onun ekâbir bir aileden geldiğini anlamıştı. Belki de Şıkakan aşiret beyinin oğluydu. Birlikte yavaş yavaş Divanhaneye yürürlerken Xano sözlerine devam etti:

“Osmanlı Sultanı ve İran Şahı bizi birbirimize karşı kışkırtmakta. Bizler birbirimizi katlederken, onlar sırtımıza binmekte ve bizi talan etmekte. Demek ki bizde de kabahat var, anladın mı delikanlı?”

“Evet efendim,” dedi genç.

Divana geldiklerinde, Xano büyük oğlunu çağırdı huzuruna.

“Sêvdîn, oğlum, Şıkakan aşireti zora girmiş, ne de olsa kendi halkımızdandırlar, aşirettirler. Beş yüz genci yanına al ve git.”

Yabancı genç yerinden kalktı, gayet saygılı bir şekilde:

“Efendim, çok memnun olduk. Allah sizi bir gün bile utandırmasın...”

O gün Beroderan aşiretinin beş yüz genci Dımdım Kalesi’nden çıktı, Şıkakan aşiretine yardım etmek üzere yola koyuldular.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Hamza Çavuş

“Newroj” dediğimiz yılbaşına sadece bir gün kalmıştı. Dımdım Kalesi halkı bu kutsal günü neşeyle geçirme hazırlığındaydı. Koyunlar kesilir, köfte, pilav ve daha birçok yemek hazırlanırdı. Meyveler yıkanır, yılbaşı günlerine özgü börekler pişirilirdi. Bu böreklerin içine de bir yüzük, bozuk para ya da boncuk konulurdu. Bu kimin tabağına düşerse, o kişi ailenin talihlisi sayılırdı. Yılbaşı kutlamalarından önce yeni yıla temiz girebilmek için büyük küçük evde kim varsa, mutlaka yıkanırlardı. O günlerde Dımdım Kalesi çarşısı nereden geldikleri bilinmez dervişlerle, falcılarla, imam ve köçeklerle dolup taşardı. Bunlar iyi para kazanırlardı böyle günlerde. Gençler falcılara uğrar, fal baktırır, sevdiklerine kavuşabilecekler mi, kısmetleri nedir öğrenmek isterlerdi. Bazıları da sevdiklerini kendilerine iyice bağlamak için imamlara muska yaptırırdı. Bu esnada imamla gencin arasında:

“Bu muskayı götür, sevdiğin kızın evinin kapı eşiğine yerleştir. O kendiliğinden peşine düşecektir. Ama bunu yaparken kimseye görünmemen gerek.”

“Billahi kimsenin ruhu duymaz, bu gece kapı eşiğine öyle bir yerleştiririm ki...” gibi fısıldaşmalar geçerdi.

O mübarek günlerde imamların, hoca ve dervişlerin yanına en çok çocuğu olmayanlar, daha doğrusu erkek çocuğu olmayanlar giderdi. Fal açtırır ve çocukları olsun diye muskalar yazdırırlardı. Kimi hastalar da şifa bulma niyetiyle muska yazdırırlardı. O günler yaklaştıkça Dımdım Kalesi’nin çarşısı kalabalığın gürültüsüyle inlerdi. Çarşıda, dükkânlarda, meydanlarda, hanlarda hummalı bir alışveriş faslı başlar, büyük küçük, zengin fakir demeden herkes bayram hazırlığı yapardı. Sokaklarda, çarşıda, evlerin önünde, damların üzerinde ve yakındaki tarlalarda ateşler yakılır, gençler bu ateşin etrafında halaylar çeker, oyun oynarlardı. Bu bayram yalnız şehirde değil, köylerde bile büyük bir heyecan ve coşkuyla geçirilirdi. Hatta ahırlardaki çobanlar, çayırlarda sürülerle koyun kuzu güdenler bile bu bayrama katılırlardı.

Kale’nin surlarında bekleyen nöbetçiler, gözlerini dört açmaları için uyarılırdı. O mübarek bayram günlerinde dikkatli olmalıydılar ki düşman onları gafil avlamasın. Çünkü İran Şahı çeşitli yöntemlerle onları zora sokacak planlar geliştiriyor, işlerini yapmalarına engel oluyordu. Bir şekilde Dımdım Kalesi’ni zaptetmeyi, bura halkını himayesi altına alıp kendine kul ederek istediği şekilde çalıştırmayı, bundan sonra da Kürdistan’ın derinliklerine inmeyi düşünüyordu. Ama bugüne kadar askerleri her defasında püskürtülüp kaçmak zorunda bırakılmış, perişan bir şekilde İran’a dönmüşlerdi.

Beroderan aşiretinin meclisi için her yıl 21 Mart’ta Xano’nun Divanhanesinde bayramı kutlamak bir gelenek haline gelmişti. O gün, Kale’nin zenginleri; dükkân sahipleri, tüccarlar ve diğer bütün esnaf Xano’nun Divanhanesine gelir, bayramlaşılır, sohbet edilirdi.

Bu seneki bayramlaşmada, binlerce koyunun ve nahır sürüsünün sahibi Farisê Çavdar:

“Ben yüz koyunumu Xano’nun askerlerine bağışlamak istiyorum. Çünkü onlar bizi İran Şahı’nın zulmünden koruyor,” dedi.

Büyük hanın sahibi olan Musa da on altın bağışlarken:

“Ben bu on altını gönülden bağışlıyorum, nedeni de Xanoyê Çengzêrîn’in sayesinde Dımdım Kalesi’nde barış içinde yaşıyor olmamızdır,” diye konuştu.

O gün hediye getirenler sadece Kale’de yaşayanlar değildi. Köy ve kazalardan gelen birçok kabile büyüğü de hediyeler getirmişti. Kim gelip Xano’nun Divanhanesinde oturduysa, keyifli bir gün geçirdi. Kahve, çeşit çeşit yiyecek, pilav, sac kavurma, kebap, şerbet fincanları ve meyvelerle doluydu sofranın üstü. Sazlar çalındı, ozanlar ve âşıklar eski kahramanlık türküleri söyledi. Kimileri Fekiyê Teyran’a ait beyitler okudu. Kimi de Ahmedê Xanê’den Mem û Zîn’i anlattı.

Bir ara Divanbaşı dışarıdan gelip:

“Efendim, aşağıdaki nöbetçilerimiz bir adamı yakalayıp getirmişler. Ona sorduğumuz hiçbir şeye cevap vermiyor, ‘Söyleyeceklerimi ancak Xano’ya anlatırım,’ diyor,” dedi.

Xano’nun “Kimdir, nerelidir?” sorusuna Divanbaşı:

“Kürt’tür, efendim,” diye karşılık verince, Xano:

“Bırakın, içeri gelsin,” dedi.

Yabancı adam Divanhaneye girdiğinde, keskin tütün dumanı genzini yaktı. Biraz kendini toparladıktan sonra:

“Selamünaleyküm, bayramınız kutlu olsun, bütün yıllarınız böyle neşeli geçsin,” dedi.

Xano:

“Baş üstüne geldin,” dedi ve yer göstererek oturmasını istedi. Yabancının önüne de yemek getirdiler, adam büyük bir iştahla yemeğe koyuldu. Avurtlarını öyle şişiriyordu ki günlerce aç kaldığı belliydi. Yemeği bitirdikten sonra, Xano ona:

“Kurban, aşiret geleneklerimize göre önce yemek gelir, sonra hal hatır. Söyle bakalım, kimsin, hangi aşirettensin? Başına neler gelmiş, bu güzel günde neden evinden çıkıp yollara düşmüş, buralara kadar gelmişsin? Söyle, utanma, senin için elimizden geleni yapacağız. Beroderan aşiretinin kapısını çalan kim olursa olsun, derdine mutlaka çare bulunmuştur.”

Yabancı, şerbet fincanını kafasına dikip bitirdikten sonra:

“Adım Hamza Çavuş. Ben Diyarbakır’daki Xalta aşiretindenim. Şimdiye kadar Osmanlı Padişahı’na kulluk ediyordum. Neredeyse on yıldır asker çavuşuyum. İşim gücüm acemi gençleri yetiştirmekti. Onları Osmanlı devletinin düşmanlarını dize getirecek kadar ustalaştırırdım. Osmanlı Padişahı bizi hep diğer ülkelerle savaşa gönderirdi. Padişah ve komutanları bize, ‘Onlar Müslüman değil, kâfirdirler, İslam düşmanıdırlar. Onları kadın erkek, çoluk çocuk, genç yaşlı demeden öldürmeli, evlerini talan etmeliyiz. Bu günah değil, sevaptır,’ derlerdi. Öte yandan imamlarımız, din büyüklerimizse, ‘Bütün Müslümanlar kardeştir,’ diyordu. Hangi dediklerine inanacağımı şaşırır, ama emirlerin dışına çıkmaya da cesaret edemezdim. Buna rağmen dirayetli askerlerle karşılaştığımda onların idam hükümlerini durdurmak, esir olarak getirmek için her türlü yolu denerdim. Osmanlı askerleri, benim ülkemin de üzerine yürüyüp çocuk, yaşlı, kadın, ihtiyar ve kızları katledip, evlerini talan etmeye başladıklarında, işte o zaman, olanları kabullenecek halim kalmadı. Büyüklerimizin geçmişte bize söylediklerini hatırladım. Çocukken dedelerimiz ve babalarımız bize ‘Rom Sultanları, paşaları Kürt milletinin düşmanlarıdır,’ derlerdi. Tahammül gücüm kalmamıştı artık, aralarında kalamazdım. İstanbul’da onların en iyi askeri birlikleri olan Yeniçeri birliğinden kaçtım. Çok önceleri Xanoyê Çengzêrîn’in Kürtlerin umudu olduğunu duymuştum. Atalarının toprağını, İran Şahı ve Osmanlı Padişahı’ndan koruduğunu söylerlerdi. Bu yüzden sana hizmet için yollara düştüm; altı aydır yüksek dağları, derin vadileri aşıyorum. Kadın, kız, çocuk, genç, yaşlı, bütün Kürtlerin intikamını almaya geldim. Efendim, ben birçok süvariyi Osmanlı Padişahı için eğittim, şimdi senin yanına geldim. Helalince Kürt askerine talim yaptırmak üzere buradayım.”

Hamza Çavuş yakınmalarını bitirdikten sonra Xano:

“Oğlum, annenden emdiğin süt sana helal olsun. Altı oğlum var, benim için bundan böyle yedincisisin,” dedi ve eliyle meclisi işaret ederek devam etti:

“Bunların hepsi senin kardeşlerindir, ama şunu da söylemem gerekir. Meclisim söylediklerime şahit olsun, eğer sen temiz ve sadakatle, helalinden bize geldinse, biz senin kardeşiniz, yok eğer ihanet için gelmişsen, bilesin ki asla hayır görmeyeceksin. Şimdi git, üzerindeki elbiseleri çıkarıp at ki üzerine sinmiş olan Osmanlı Padişahı’nın kokusu ve garezi kaybolsun. Oğlum sana yeni elbiseler verecek.”

Xano’nun ortanca oğlu Abdülaziz ile Hamza Çavuş Divandan çıktılar. Onlar dışarı çıktıktan sonra, Takorya aşiretinin büyüklerinden olan ve çok önceleri gelip Xano’nun aşiretine sığınan Baro söz aldı:

“Bu adamı bize Allah gönderdi, bize katılması çok işimize yarayacak.”

Cewzo adındaki komutan:

“Vallahi, onu askeri eğitim için götüreceğim,” dedi.

Bu konuşmaların üzerinden birkaç gün geçtikten sonra, Cewzo dediğini yaptı. Hamza Çavuş gençlere askeri eğitim vermeye başladı. Bu olay bütün Beroderan aşiretinin dört bir yanında anlatıldı, İstanbul’dan gelen Kürt bir çavuşun, gençlere askeri eğitim verdiği çabuk yayıldı. Kale’nin gençleri her gün gelir, Cewzo’ya sorarlardı:

“Cewzo amca, ne zaman bizi toplayıp talim yaptıracaksın. Biz de öğrenmek istiyoruz.”

Cewzo:

“Acele etmeyin, günü gelince size söylerim. İlk önce at sahibi olanları, sonra da sizin gibi atı olmayanları çağıracağız. Süvari olmayanlara şimdilik eğitim vermiyoruz.”

Yılbaşı kutlamalarının üzerinden birkaç ay geçmişti. Hamza Çavuş’un eğittiği genç sayısı artık beş yüzü bulmuştu. Eğitileceklerin sayısı her geçen gün artıyordu. Otağlardan ve köylerden gelen gençlerden yeni taburlar oluşturuyor, onlara bildiği her türlü askeri eğitimi veriyordu.

Bir yaz günüydü. Artık buğdaylar sararmıştı. Irgatlar, kırımcılar, ekin biçiciler tarlalara dalmış, ekinleri biçmeye başlamışlardı. Bir gün, sabah erkenden Hamza Çavuş dışarı çıktı; güvercinler ötüyor, kayaların oyuklarından, anızlardan yeni doğan yavrularıyla oynaştıkları anlaşılan kartikaların sesleri yükseliyordu. Hamza Çavuş emrinde ne kadar eğitilecek genç varsa hepsini Dımdım Kalesi’nin önündeki meydana topladı ve onlara askeri taktikleri verdi:

“Süvarilerin savaşlarda nasıl konumlandıklarını çok iyi bilmeniz gerekir. Bir süvari çok zor koşullarda dahi atını nasıl süreceğini bilmeli. Eğer bilmiyorsa, süvari olmasının bir anlamı yok, yeteneksiz kalır ve savaş sırasında tez öldürülür.”

Atını kalabalık bir alana sürerek biraz uzaklaştı, sonra dizginlerini çevirip hızla genç askerlerine doğru sürmeye başladı. Aniden kılıcını çekip usta bir eskrimci gibi bir sağa bir sola savurmaya başladı. Bu hareketi izleyenleri hayrete düşürüyordu. Sonra meydan boyunca koşturdu atını. Yavaşladı, ama atı durdurmadan eyerini çözdü, sonra kayışları yine sıkıca bağladı ve gençlere seslendi:

“Şimdi bir deneme yapacağız, bakalım kim daha hızlı davranacak. Aynı anda eyerleri söküp takacağız, binip ineceğiz, hanginiz eğitimini iyi kavramış, bu işi kim çabucak yapabilecek göreceğiz. Haydi hazırlanın...”

Hamza Çavuş bu emirleri verdiğinde, gençler eyerleri söküp takmaya başlamışlardı bile. Atlarına biniyor, çabucak yere zıplıyorlardı. Hepsi öyle atik davranıyordu ki, Hamza Çavuş verdiği eğitimlerin sonuçlarını zevkle izlerken, içinden:

‘Allah’a şükür ki Kürt delikanlılarısınız. Osmanlı’da kimileri korkudan atların yanına yaklaşamaz, eyerlemeyi bilmezdi. Onları eğitinceye kadar ömrümüzün yarısı gitti,’ diye geçirdi.

Sonra yüksek sesle:

“Artık kılıç kalkan kullanmayı ve mızrak tutmayı çok iyi öğrendiniz. Kürt düşmanlarını yenme yöntemlerini de biliyorsunuz,” diye haykırdı.

Gençleri iki kola ayırdı. Bir grup kılıç, kalkan ve kama kullanma eğitimi alırken, bir grup da ok atmayı ve mızrak kullanmayı öğreniyordu. Binden fazla genç bu talimi çok iyi ilerletiyordu. Hamza Çavuş yine de durmak bilmiyordu. Her gün gençleri kırlara götürüyor, eğitimleri tekrarlatıyordu. Bazen bilerek gençleri akşama kadar aç bırakıyordu. İçinden, ‘aç kalmaya da alışsınlar ki çok çetin koşullarda direnebilsinler,’ diyordu. Hamza Çavuş Xano’nun izniyle Kale’den iyi eğitilmiş birkaç askerini oradaki gençleri de eğitmeleri için uzak köylere gönderdi.

Xano her yıl sonbaharda ava çıkardı. Bu konuda şunları söylerdi hep:

“Yazın avlanmak doğru değildir, çünkü o aylarda hayvanların yavruları henüz çok küçük olur. Yavruları avlamak günah. Ama güz aylarında geyik ve ayı yavruları ve yabani ineklerin buzağıları büyür, etleri güzel olur. O aylarda ava çıkmak zevk verir adama.”

Evet sonbahardı, ama yazın tesiri hâlâ vardı; gün ışığı hâlâ yeryüzüyle barışıktı. İşte böyle bir günde, sabahın erken saatlerinde Xano ve birkaç adamı ava çıktılar. O gün öğleye kadar meşelerin içinde av peşinde koşturdular. Öğle sıcağı yeri kavurmaya başladığında, her gün uğradıkları ve dinlendikleri pınara yürüdüler. Büyük bir ağacın gölgesinde, çok iyi bir avcı olan yaşlı Koço Dayı bir geyik yavrusunun derisini yüzdü, etini parçalara ayırdı. Çevreden topladığı ıtırlı otları kattığı eti yıkanmış posta yerleştirdi. İçi etle dolu postu kazdığı bir çukura yerleştirip üzerinde ateş yaktı. Arta kalan eti de kebap yaptı.

“Buyurun, kahvaltı yapın. Çoban kavurması hazırlanıncaya kadar aç kalmayın...”

O günkü av iyiydi. Üç geyik, iki yaban öküzü ve büyük bir dağ keçisi vurmuşlardı. Kavurma hazırlandığında, yemeğe koyuldular. Birkaç lokmadan sonra, Xano:

“Dünyada hiçbir yemek, açık havadaki kadar güzel ve lezzetli değildir. Hele de bu çoban kavurmasıysa...” dediğinde diğerleri hep bir ağızdan onu onayladılar.

Yemekten sonra, kalan avlarını katırlara yüklediler, uşaklara teslim edip Kale’ye gönderdiler. Yolda sohbet ederken söz tazılardan açılmıştı. Çoğunun nasıl da hızlı koşup cesurca avın önünü kestiğinden, kimisinin ise korkaklığından bırakın avın önünü kesmeyi yanına bile yaklaşamadığından konuşurlarken, avcı başı yaşlı Koço Dayı söz aldı:

“Çocukluğumdan beri avlanırım, diyebilirim ki, avcı ne kadar usta olursa olsun, yanında iyi bir tazı olmadan avda başarılı olamaz. Tazılar kokuyu tez alır, avın ne tarafa kaçtığını bilir, böylece sahiplerine iz gösterirler...” diye anlatmaya başladığında gençlerden biri:

“Koço Dayı, tazının peşine düştün de ne oldu? Bu kartlaşmış keçiyi önümüze getirdin, eti yense yanmazdım!..” diye takılınca yaşlı adamın rengi değişti, üzüntüsü yüzüne yansıdı. Xano durumu fark etti, Koço Dayı’yı severdi, gönlünü almaya çalıştı:

“Bu av bütün ötekilerden daha iyi. Boynuzlarını Divanhanemin duvarına asacağım. Bütün aşiret büyükleri ve yabancı tüccarlar onu görüp hayrete düşecekler. Koço’nun onu eti için avlamadığını biliyorum. Doğrusunu söylemek gerekirse, koçun başına zarar vermeden bunu nasıl kurutup hazırlayacaklar, merak ediyorum.”

Bu sözler yaşlı Koço’nun keyfini yerine getirdi:

“Bengza’yı çağıracağım, bu işin ustası o...”

Böyle konuşurlarken, Kale’ye adım adım nasıl yaklaştıklarını anlamamışlardı. Aniden bir grubun kendi aralarındaki konuşmaları duyuldu. Ardından gelen kahkaha sesleri Xano’yu ürküttü. Birkaçı bir ağızdan “Aferin, aferin...” diye bağırıyordu.

Xano:

“Bunlar kim, bu kahkahalar kimin?”

Xano’nun uşağı:

“Gençler, efendim. Şu tepenin ardındaki Kandil Ovası’nda, Hamza Çavuş tarafından eğitiliyorlar.”

Xano bahsedilen yere gitmek isteyince birlikte oraya doğru yürüdüler. Tepeyi tırmanıp zirveye çıktıklarında, gözlerine inanamadılar; buraya Kale halkından ve yakın köylerden birçok genç gelmişti. O gün, aldıkları eğitim sınanacak, öğrendikleri ve maharetleri sergilenecekti. Bu sınanmadan öyle zevk alıyorlardı ki Xano’nun birkaç atlıyla yanlarına geldiğini bile fark etmediler. İzlemeye gelen kalabalık içinde Xano’nun emrinde birçok savaşta yiğitlikler gösteren, İran ve Osmanlı askerlerine kahramanca karşı koyan yaşlılar da vardı. Bir süre sonra Xano’yu gördüklerinde, yanına gelip selam verdiler. Xano selamlarını alarak:

“Durum nasıl? Bakıyorum da eski gençlik günlerinizi özlemektesiniz.”

Yaşlılar gülmeye başladı. Onlardan biri:

“Fena değil,” dedi. “Az kalsın Şah Abbas’a baskına gidiyorduk, neyse, gençlerin eğitimini izlemeye geldik...”

Xano:

“Peki, eğitimleri nasıl?”

“Askeri bilgi bakımından öğrenmedik hiçbir şey bırakmadılar. Hele ne hünerler sergilediklerine bir bak! Billahi Hamza Çavuş çok bilgili bir asker.”

Bazı gençler atlara binmişti, kimisi de elinde kılıç, kama ve kalkanla bekliyordu. Ok ve yay taşıyanlar da vardı. Bunlar biraz uzakta bekliyorlardı. Eğitim alanı hepten düz değildi. Kimi yerler kenarlarında kamışlar yeşermiş arktı. Taşlık veya meşe ağacı koruluklarının kapladığı yerler ve taşlık alanlar da vardı. Hamza Çavuş’un, gençlerin kötü de olsa her türlü koşulda nasıl davranacaklarını öğrenmeleri için bilerek böyle bir yer seçtiği belliydi. Gençlerden biraz uzakta duran Hamza Çavuş, sert bir sesle haykırdı:

“Hazır ol!”

Bütün askerler çivi gibi durdu, ardından ikinci komut geldi:

“Düşmana saldır!..”

Bu sözlerle birlikte iki grup genç birbirine saldırdı. Gerçekten savaşıyorlarmış gibi arklarda, taşlıklarda ve ağaçların arasında birbirlerine giriştiler. Hamza çavuş bağırıyordu:

“Yusuf, Rüstem! Bakıyorum da mızraklarınız çoban sopası gibi oraya buraya savruluyor. Davar mı güdüyorsunuz? Mızrak öyle tutulmaz. Mızrağınız kenarda olmalı, onu güçlü kavramalısınız. Unutmayın, savaştasınız...” İzleyenler gülüşmeye başladı.

Xano birkaç gencin, boynuna kement attıkları adamları getirdiklerini gördü. Ama o an öbür gruptakiler hemen kamaları çekip ipleri keserek onları kurtardılar. Bu davranışları Xano’nun hoşuna gitti.

Hamza yine komut verdi:

“Yeter, geri çekil! Rahat!..”

Sonra piyadeler ok-yay eğitimine başladı. Yaylarına oklarını çektiler ve ağaç kütüklerine nişan aldılar. Bu eğitim de zevkliydi. Birkaç eğitim programından sonra Hamza Çavuş, herkesi durdurdu ve onlara hitap etti:

“Bugünkü eğitiminizden memnunum, ama içinizden bazılarının eğitiminin gönlümce olmadığını söylemem gerekiyor. Hâlâ silahları nasıl taşıyacaklarını bilmiyorlar ve kullanmasını da iyi beceremiyorlar. Savaş sırasında çaresiz kalacaklar ve düşman onları öldürecek. Şimdi bakın, bir savaşçı mızrağı nasıl tutmalı ve saldırıya geçtiği zaman mızrağı nasıl kullanmalı?”

Hamza Çavuş atını eyerledi ve atını çılape yapıp gitti. Atın sırtında dimdik duruyordu; atını döndürüp yel gibi hızla gençlere yaklaştığında, mızrağını kenarda sımsıkı tutmuş, üzerine öyle bir sinmişti ki atının sırtını boş sanırdınız. Mızrak önde görünüyordu. Gençlere ulaşıp aniden atını durdurduğunda duruşu, giyim ve kuşamıyla insanı ürperten bir havası vardı.

Bir saatten fazla bir zaman geçmişti, Xano gençlere bakmaktaydı. Hamza Çavuş’un eğitimi hoşuna gitmişti. Çavuş’un etrafındaki gruba doğru yaklaştı:

“Bu atsız gençlere kendi at sürülerimden birer tane vereceğim, yaya kalmasınlar. Hamza Çavuş’a aferin, adam usta biri, onları iyi eğitmiş,” dedi. Sonra yanındaki yakın akrabasına dönerek, “Addi, bugün kır atlarının sürüsünü getirmesi için seyisbaşına haber ver, sürüyü kentin yakınına getirsin. Bu gençler de gidip kendilerine at beğensinler,” dedi.

Hamza Çavuş Xano’nun kalabalığın içinde olduğunu, yavaş yavaş gençlere doğru yaklaştığını geç fark etti. Xano artık okçu birliğine yakındı, yüzünde keyifli bir ifadeyle onlarla konuşmaya başladı. Konuşmanın bir yerinde:

“Neden atlara binmiyor, yayan geliyorsunuz?” diye sorunca kısa, sarı saçlı bir genç, iri mavi gözlerini dikip kibirle konuştu:

“Efendim, sen aşiret reisisin, babamız sayılırsın. Eğer atımız olsaydı elbette yayan kalmazdık, ama yok. Örneğin benim sadece bir katırım var, ben nasıl süvari olayım?”

Xano:

“Atları olmayanlar yarın akşama doğru Addi’ye Mıraxur’un yanına gitsinler. Herkes kendine birer at alsın. Ama her biriniz yanına uzunca sicimler götürsün ki atları yakalayabilesiniz. Çünkü o atlar yabanidir. İnsanlara alışık değiller. Onları siz eğitip evcilleştirmelisiniz.”

Gençler bunu duyunca çok sevindiler, yüzlerinde güller açıldı, dudaklarında gülücükler belirdi. Sevinç ve heyecandan hiç kimse ses çıkaramadı. Yine aynı genç:

“Sen bizim babamızsın; hepimiz hizmetindeyiz. Biz de büyüklerimiz, baba ve atalarımız gibi Kürtlerin vatanı için savaşacağız,” diyerek minnettarlıklarını belirtince, Xano:

“Hepinize uzun ömürler diliyorum,” diyerek yaklaşan Hamza Çavuş’a doğru döndü.

Hamza Çavuş, Xano’nun yanına kadar gelip asker selamı verdikten sonra önünde eğildi. “Efendim, baş üstüne geldiniz,” dedi.

“Oğlum kolay gelsin,” diye karşılık verdi Xano.

“Sağ olun, emrinizdeyim efendim.”

“Bu gençlere verdiğin eğitim çok iyi, doğrusu hoşuma gitti. Kimi Kürt aşiretleri halklarına hainlik yapmasalardı, ne İran Şahı, ne de Osmanlı Padişahı Kürt vatanını işgale gelebilirdi. Ama ne yazık ki aramızda hainler var.”

Xano, süvarilerin arasına katıldı, Hamza Çavuş arkasındaydı, eliyle işaret etti askerlerine büyüklerinin selamını alsınlar ve önünde eğilsinler diye. Hamza Çavuş onları daha önceleri bu konuda eğitmişti; büyüklerine nasıl selam vereceklerini biliyorlardı. Daha önce birkaç kez ziyaretlerine gelen Komutan Cewzo’yu da selamlamışlardı. Xano onlara yaklaştığında, “Selamünaleyküm,” dedi. Hepsi bir anda eğilerek, “Efendim, baş üstüne geldiniz,” dediler. Xano, atmaca gibi bakışlarıyla bütün gençleri süzdü. Süvarilerin arasında iki küçük oğlunu görünce:

“Atalarımızdan bize bir öğüt var,” diye söze başladı. “Vatanımızı korumalıyız,” diyerek devam etti: “Şah Abbas ve Osmanlı padişahlarının bizi ezmek isteyeceklerini hep dile getirmişler. Ama şimdiye kadar topraklarımızı bizden almaya güçleri yetmemiş, umuyorum ki bundan sonra da güçleri yetmeyecek. Sizin de bu durumun bilinciyle davranmanız gerek.”

Eğitim bittiğinde gençler cirit atmaya başlar, ezgiler çığırır, keyifle şehre kadar gelirlerdi. O gün için Hamza Çavuş daha özel bir gösteri istedi:

“Süvariler ciride başlasın, piyadeler ise halay çeksin.” Bu sözleri bütün gençleri mutlu etti. Hamza Çavuş eliyle davulcu ve zurnacıya işaret edince, davul ve zurna aynı anda ortalığı inletti. Bu ses ahenkle ortalığı coşturmaya yetti. İlginçti ki, atlar da çalgıcıların cirit makamını ve temposunu duyduklarında, kişnemeye ve toprağı eşelemeye, dizginlerini çekiştirmeye başlayarak cirit oyununa katıldılar. Eski cirit oyunlarına göre şimdilerde oynanan cirit, belli kurallar içeriyordu. Tertip gerektiren bu oyunda bir grup süvari önce atları önden sürer ve diğer süvarilere takip edecekleri yolu gösterirdi; bir grup da birbirine saldırır, kılıç, kalkan ve mızraklarla birbirleriyle mücadele eder gibi yapardı. Uzaktan bakıldığında onların gerçekten savaştıkları sanılırdı.

Xano’nun ertesi gün onlara at tahsis edileceği müjdesini alan ok ve yay kullanan gençler, o gün daha bir aşkla ve şevkle halay tutmuş, diz kırıp omuz titretiyorlardı.

Artık akşam olmuş, gün dağların ardından kaybolmuştu. Hamza Çavuş emir verdi:

“Artık yeter... Kışlaya!”

Gençler ciridi ve halayı bitirinceye kadar Xano ve adamları az uzakta durup seyretmişlerdi. Askerler gruplar halinde yavaş yavaş Kale’ye doğru ilerleyip tepenin ardından kaybolduklarında, Xano hâlâ oradaydı. İran Şahı ve Osmanlı Padişahı’nın Kürtlere ve çoluk çocuklarına yaptıkları zulmü hatırlamış, derin düşüncelere dalmıştı.

Arkadaşlarından biri yüksek bir sesle görüşünü dile getirdi:

“Yemin ederim, bu eğitim bizim için elzem bir şey.”

Bu ses Xano’yu sanki derin bir uykudan uyandırdı, daldığı düşünceleri yarıda kesti.

“Doğru söylüyorsun,” dedi arkadaşına, “Haydi biz de evimize gidelim.”

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Oyunbaz Dervişler

Temmuzun sonlarıydı, yazın kendini bütün sıcaklığıyla hissettirdiği günlerdi. Dımdım Kalesi’nin etrafındaki köylerin bağ ve bahçeleri çeşit çeşit yemişler ve meyvelerle adeta süslenmiş; elma, portakal, armut ve diğer bütün meyve çeşitleriyle donanmış, olgunlaşanları da Kale dükkânlarının tezgâhlarındaki yerlerini almıştı. Bezirgânlarsa her gün bağlardan topladıkları sepetler dolusu yemişi merkeplerin, katır ve develerin sırtında göçebelere satmaya götürür, karşılığında kimi zaman para alır, kimi zaman da yağ, peynir ve yünle değiş tokuş ederlerdi. İşte günler böyle tatlı bir koşuşturma içinde geçip gidiyordu.

Böyle günlerden birinde, Dımdım Kalesi’nin çarşısına on yabancı derviş geldi. Aralarında bıyığı henüz terleyen, sakalı yeni çıkan gençler, birkaç tane de orta yaşlı vardı; orta yaş dediysek olsun olsun otuzundaydılar. Narin ellerine, göğüslerini süsleyen takılara bakıldığında yaşamları boyunca herhangi bir iş tutmadıkları hemen anlaşılıyordu. Belli ki bütün yaptıkları orada burada dolaşmaktı. Her şeyleriyle öyle farklı, öyle yabancıydılar ki Kale ahalisi derviş grubuna şaşkın gözlerle, adeta başka bir âlemden gelen yaratıklarmış gibi bakıyorlardı.

Dervişler birkaç gün ortalıkta dolaştıktan sonra bir gün çarşıda, hayvan pazarının olduğu meydanda zikirlerle semaha başladılar. Semahları kulaktan kulağa yayılmış, vakit akşama vardığında, meydan onları izlemeye gelenlerle dolmuştu. O günden sonra dervişler her gün hünerlerini sergiler oldular. Gösterileri kente ayrı bir heyecan katmıştı. Öyle düzenli ve uyumluydular ki büyük küçük herkes onları ilgiyle, heyecanla izliyordu. Zikre başladıkları zaman, sakin görünüşlerinden beklenmeyen atak figürler sergiliyorlardı. İki kişi flüt çalıp ritim tutarken, geri kalanlar, grubun lideri olduğu her halinden belli olan orta yaştaki dervişin küçük bir işaretiyle adeta birer asker gibi büyük bir disiplinle aynı anda ve düzenli hareketlerle narin ellerini, uzun kollarını ahenkle kâh yukarı kaldırıp kâh aşağı indirerek dans etmeye başlıyorlardı. Gösterilerinin ‘İsim Zamanı’ dedikleri bir bölümünde yaşça büyük olan dervişin komutuyla, çalgıcılar oyunun makamını değiştiriyor, dervişler aniden birbirlerinin etrafında dönmeye başlıyorlardı. Öyle hızla dönüyorlardı ki bir an için topaça dönüştüklerini sanırdınız. Dervişlerin gösterileri her gün yeni bir oyun eklenerek sürüp gidiyordu. Bir keresinde dervişlerden biri ağzına ateş bile koydu. Herkes şaşkına dönmüştü; nasıl oluyordu da adamın ağzı yanmıyordu...

Yine bir gösteri sonrası, artık herkesin evine çekildiği, çarşının iyice sakinleştiği, tellalların “Kapatma zamanı! Kapılarınızı kapatın!” diye bağrışarak dükkân sahiplerine kapanış saatini hatırlattıkları zamandı. Pazarcıbaşı Hurşid, ortalık sakin mi, bir sorun var mı diye her akşam tekrarladığı Kale turuna çıkmıştı. Kale hareketli bir yerdi, ama bu hareketlilik huzursuzluğa, sorunlara yol açmaz, belli bir düzen, sakinlik içinde yaşanırdı. Bu yüzden Pazarcıbaşı Hurşid, beraberindeki uşaklarla, herhangi bir olayla karşılaşmayacağından neredeyse emin, biraz da dalgın dolaşırdı. Kale’nin dağa yaslandığı yerdeki mağarada kurulmuş olan silah imalathanesine yaklaştıklarında da aynı rehavet içindeydi. Bu yüzden dervişlerin silah imalathanesinin kapısının ağzında etrafa bakındıklarını görünce sadece garipsedi, ‘Akşamın bu geç saatinde bunların ne işi var burada? Marifet sergileyecek kimse de yok ki ortalıkta...’ diye düşündü. Derken silah imalathanesinin kapısından beklenmedik biri, dervişlerin en genci çıkmasın mı! Genç derviş diğerlerinin yanına gelir gelmez hep beraber o kayar gibi adımlarıyla hızla uzaklaştılar. Ancak o zaman Hurşid’in içine kurt düştü. Dönüp dönüp dervişlerin gözden yittiği yöne bakarak imalathaneye girdi. Ustabaşı ortalıkta görünmüyordu, içeride yalnız çıraklar vardı. Onlar da tezgâhlarını ve aletlerini temizleyip toparlıyor, eve gitme hazırlığı yapıyorlardı.

Xano’nun kentin güvenliğine büyük önem verdiğini, bunun için bazen acımasızca gelebilecek kararlar alabildiğini biliyorlardı. Örneğin Xano ve meclisi, “Hırsızlık yapan olursa eli kesilecektir” kararı almıştı. Kentin güvenliği kendisine teslim edilen Pazarcıbaşı Hurşid de hırsızlık yapan su satıcısı Hasan’ı yakaladığında gözünü kırpmadan emri uygulamıştı. Şimdi Hasan, hırsız olduğunun yaftası kesik sol elini hep cebinde saklamaya çalışır, ama beceremezdi. Hal böyle olunca Kale’dekiler korkularından kötülük yapmayı, suç işlemeyi akıllarından geçirmezler, Hurşid’den de ödleri patlardı.

İşte çıraklar, akşamın bu olmadık saatinde Hurşid’i karşılarında görünce bir anda oldukları yerde çakılıp kaldılar. Hurşid hepsini baştan ayağa şöyle bir süzdükten sonra:

“Ustabaşı nerede?” diye sordu.

“Ustabaşı çıktı, evine gitti,” diye kekeledi uzun boylu bir genç.

“Peki, o genç dervişin burada işi neydi? Ne istedi sizden?”

“Hiiiç...” diye geveledi aynı genç, konunun derviş olduğunu anlayınca biraz rahatlamıştı. “Bir şey istemedi. Ama belli ki cahil; ne tür silahlarmış bunlar, ne işe yararlarmış, başka neler yapar, kaç kişi nasıl üretebilirmişiz diye sordu şaşkın...”

Hurşid imalathaneden çıktıktan sonra, evine doğru ilerlerken bu olayı düşünüp durdu. İçine kurt düşmüştü düşmesine ama kötü niyetli olabileceklerine de ihtimal veremiyordu, bu yüzden konuyu kimseye açmaya gerek duymadı.

Dervişlerin maharetleri ve oyunları çevre köylerde de duyulmuştu. Her gün yeni gruplar geliyordu köylerden dervişlerin ilginç gösterilerini seyretmeye. Gösterinin sonunda da dervişler ellerine keşküllerini alır:

“Ya Allah, ya Ekber, cimri olmayıp dervişlerin keşkülüne altın atana Allah da altın dolu bir keşkül verecektir...” diye hâlâ gösterinin şaşkınlığıyla ağızları açık seyircilerin arasında dolaşırlardı. Onları garipsemekle birlikte saygı da duyan halk, yok demez, herkes kesesinden çıkardığını iyi niyetle keşküllere bırakırdı.

Dervişlerin Kürt olmadığı her hallerinden belliydi... Doğru düzgün beceremedikleri Kürtçeleri biraz da Şah’ın zaptiyelerininkine benzerdi. O zaptiyeler ki bir dönem Kürtlere kamçı sallamış, işkence yapmışlardı... Bu yüzden kimileri onlardan hoşlanmazdı.

Bir gün Xano ve Komutan Cewzo, peşlerindeki seçkin korumalarıyla silah imalathanesinin olduğu mağaraya gidiyorlardı. O gün yeni üretilmiş toplar denenecekti. Mağaraya yaklaştıkları sırada Xano, dervişlerin yakındaki Kale kapısından çıktıklarını fark etti. Çevresindeki adamlara dönüp:

“Bu dervişlerin burada ne işleri var? Burada onlara para verecek zengin de, gösterilerini izleyecek kalabalık da bulamayacaklarını bilmezler mi?” diye sordu, ama bunun yanıtını bilen yoktu aralarında.

Mağaranın kapısına yaklaştığında, imalathanenin emniyetinden sorumlu oğlu Sêvdîn, hemen babasını karşılamaya geldi. Xano oğluna da aynı soruyu yöneltti.

“Mağaraya girdiler mi?” diye ekledi.

Babasının karşısında esas duruşa geçmiş Sêvdîn:

“Hayır efendim, sadece kapıdan baktıkları için de nöbetçiler onlara karışmamışlar. Ben durumu görüp nöbetçilere, ‘Neden dervişleri kovmuyorsunuz, ne işleri var burada,’ diye sorduğumda, ‘Efendim, Müslümanlığın geleneklerine göre dervişlerin her yerde özgürce dolaşma hakları vardır,’ cevabını verdiler. Benim bağırıp sinirlendiğimi gören dervişler çekip gittiler.”

Oğlu bunları söylerken, Xano durgunlaşmış, düşüncelere dalmıştı. Bu adamların, sanıldığı gibi iyi niyetli, oyunbaz dervişler değil, kötü emeller peşinde koşan casuslar olduklarını anlamıştı. Hemen bir uşağını Pazarcıbaşı Hurşid’i çağırması için görevlendirdi, çabucak gelmesini tembihledi. Kendisi de kapıdan çıkıyordu ki Xaço yanına gelip:

“Buyurun efendim, baş göz üstüne geldiniz,” deyince Xano:

“Dünyada gözlerin hep açık olsun ustabaşı Xaço. Senden ve ustalığından son derece memnunum. Bizlerin, yani Kürtler ve Ermenilerin eskiden beri çok iyi dost olduklarını bilirsin. Bu Kale’yi de bir Ermeni inşa etti. Onu öyle benimsemiştik ki ‘Qero’ diye çağırırdık,” dedi.

Xaço:

“Efendim, o ustayı ben de tanırım. Maharetlerini babasından öğrenmiştir. Vaktiyle babası Van Gölü’ndeki bir adada öyle bir kilise yapmıştı ki Kale sanılırdı. Hatta Osmanlı Padişahı birkaç kez gemilerle o kiliseye saldırıp topa tutmasına rağmen hiçbir şey elde edememişti.”

Xano elini Xaço’nun omzuna attı, birlikte mağaraya girip eskilerinden daha büyük olan yeni topları incelediler. Ama bütün bu süre içinde aklı bir yandan da dervişlerdeydi.

“Bugün topları deneyebilecek miyiz, hazırlar mı?” diye sorunca, Xaço:

“Cuma günü denenmeye hazır olacaklar, efendim,” cevabını verdi.

“İyi, Cuma günü daha isabetli, çünkü o gün şehir çok kalabalık olur,” deyip Xaço’yla vedalaşıyordu ki Hurşid geldi. Xano Hurşid’i bir köşeye çekip:

“Seni şu dervişlerle ilgili konuşmak için çağırttım. Onların iyi niyetlerine hiç de inanmıyorum. Buraya geldiğimde imalathanedeydiler. Çarşıdan uzak bu kuytu sokakta çok az insan dolaşır, ne işleri var burada? Bilirsin, o kâfir Şah Abbas, sırlarımızı öğrenmek için kaç kere aramıza casus saldı. Sen bu dervişlerin aslını astarını biliyor musun?” diye sorunca Hurşid:

“Bir hafta kadar önce, akşam vaktiydi; bütün çarşı kapanmıştı. Ben de akşam turumu atıyordum. Dervişleri silah imalathanesinin önünde gördüm. Tam o sırada içlerinden en genç olanı da içeriden çıktı ve hep beraber uzaklaştılar. Şüpheye kapılıp imalathaneye uğradım, ustabaşı orada değildi. Çıraklara, ‘O derviş neden yanınıza geldi? Sizden ne istiyordu?’ diye sordum. ‘Hiçbir şey istemiyordu, sadece silahları sordu ve gitti,’ dediler.”

Xano:

“Peki, şimdiye kadar bana bunu niye söylemedin?” diye sordu ama sorusuna cevap beklemiyordu.

“Hemen git, onları yakalayıp zindana at! Onları aramıza kimin gönderdiğini, buraya geliş nedenlerini öğrenmeden de karşıma çıkma... Mutlaka öğren. Ne tür dolaplar çevirmekte olduklarını, hepimizi nasıl da kandırdıklarını göremiyor musun? Onlar olsa olsa Şah Abbas’ın ajanlarıdır. Acele et, henüz bir yerlere kaçmadan onları ele geçir!..”

Hurşid peşine uşaklarını takıp atına atladığı gibi uzaklaştı. Önce çarşıya gidip baktılar, ama dervişler ortada yoktu. Aceleyle hayvan pazarına gittiler. Orada da bulamayınca Hurşid kaçtıklarını düşünerek korkmaya başladı. Birer uşağını Kale kapılarına gönderdi, kapı nöbetçilerini dervişleri görürlerse yakalayıp Xano’nun huzuruna götürmelerini tembihlesinler diye.

Bu haber, hızlı esen bahar yeli gibi kentin sokaklarında esmiş, fısıltı halinde kulaktan kulağa yayılmıştı. Her kafadan bir ses çıkıyordu; kimi, “Dervişleri yakalayacaklar...”, kimi de, “Dervişler büyü yaparak Xano’nun hazinesinden para çalmış,” diyordu.

Hurşid, sokağın birinde Baytar Halil’e rastladı.

“Türlü oyunlar eden şu dervişleri bu yakınlarda gördün mü?” diye sordu, yukarıdan bakan bir tavırla. Ama Halil:

“Gördüm, demin yanlarındaydım, oradan geliyorum,” deyiverince, içi titredi. Bu kez rica eden bir sesle nerede olduklarını sordu. Kale’yi terk etmiş olabilecekleri fikri içini yakıyor, Xano’nun gazabına uğrayabileceği aklına düştükçe tüyleri diken diken oluyordu. Bu yüzden;

“Azerbaycanlı Ali Ekber’in lokantasında bir toklu kestirmişler, kebap ve sac kavurma yiyorlar,” cevabını aldığı an atını mahmuzladı, hızla Ali Ekber’in lokantasına doğru yol aldı. Ali Ekber kamer bir gençti. Hurşid ile arası iyiydi, Hurşid’i daha kapıda karşılayıp:

“Baş göz üstüne geldin. Buyur efendim,” dedi.

Gelen giden dervişlerin umurunda değildi, dönüp de Hurşid’e bakmadılar bile. Ağızlarını şapırdata şapırdata ellerindeki kemikleri sıyırmakla meşguldüler.

Hurşid’in yemek yemeye geldiğini düşünen Ali Ekber, samimi ve güler yüzlü bir ifadeyle:

“Hurşid Efendi, buyurun, şöyle, şu rahat masaya geçin,” dedi. Oysa dervişlerin umursamaz bir şekilde yemek yemekte olduğunu gören Hurşid resmi bir ifadeyle:

“Senden çok memnunum Ali Ekber can,” dedi, “Şimdi çok acil bir işim var,” dedikten sonra, onu ilk defa böyle gören Ali Ekber’i şaşkın bir halde bırakarak tekrar dışarı çıktı. Uşaklarına:

“Dervişleri tutuklayıp kodese tıkacağız. Yanlarındaki öte berilerini toplayıp almayı unutmayın,” derken kapı nöbetçilerine haber götüren adamları da geri dönmüştü. Hep beraber lokantaya girdiler. Hurşid alaycı bir tavırla:

“Öğle yemeğinizi bitirdiniz mi?” diye sorarak sert adımlarla dervişlerin masasına kadar gidip tepelerinde dikildi. Uşaklar, şaşkın dervişlerin bir şey söylemelerine fırsat vermeden yakalayıp zindana götürdüler.

Dervişlerin zindana atılmalarının üzerinden günler geçmesine karşın hâlâ casus olduklarını inkâr ediyorlar, Hurşid de her akşam Xano’nun Divanına gidip aynı raporu vermek zorunda kalıyordu. O gün de, “Hâlâ casus olduklarını itiraf etmiyorlar, suçlamayı ısrarla reddediyorlar,” haberini getirince, Xano:

“Sen, onları yarın ihtiyar meclisi toplandığında Divanhaneme getir,” dedi.

Ertesi gün kuşluk vakti, Divanhanede sadece meclis üyeleri değil, birçok aşiret ve kabile reisi de toplanmıştı. Hepsi de o gün dervişlerin sorgulanacağını biliyordu. İran Şahı’na nasıl casusluk yaptıkları ortaya çıkacaktı. Ama buna inanmayan yaşlı dedeler de vardı. Dervişlerin her gün Allah’a ibadet ettiklerini, günde beş vakit namaz kıldıklarını, Allah’a seslendiklerini ve bu yüzden hak yolundan sapmış olamayacaklarını savunuyorlardı. Xano, bu iddiaya çok fazla kişinin inanmadığını tahmin ediyordu.

Divanın kapısı aniden açılıp elleri arkadan bağlı dervişler kapı dibinde dizilince Xano:

“Ellerini çözün!” diye emir verdi. Bir süre hepsini tek tek süzdükten sonra:

“Öne çıkıp Divanın ortasına gelin,” diye buyurdu.

Dervişlerin lideri önde olmak üzere ortaya doğru ilerlediler. Günlerdir zindanda olduklarından yüzleri solgundu, ama bakışları sanki ateşleri varmış da kendilerini bilmezlermiş gibiydi.

Xano:

“Bir ayı aşkındır şehirde gezip semaha duruyor, transa geçiyordunuz. Haydi şimdi de transa geçin de gerçekleri söyleyin, sizi buraya gönderen kim? Hangi amaçla geldiniz?”

Bir süre dervişlerden çıt çıkmadı. Sonunda sessizliği baş derviş bozdu:

“Efendi, senin dindarlığının şerefine zikredeceğiz, ancak, teflerimizi, çalgılarımızı almışlardı, getirip versinler ki size birkaç oyun sunabilelim. Ama şunu bilin ki hiç kimse tarafından gönderilmedik,” dedi.

Xano işaret edince aletlerini getirip tek tek dağıttılar. Baş derviş bir süre oradakilere baktı, sonra dudakları kıpırdamaya başladı. Sanki oradakilere bir şeyler söylüyormuş gibi bakıyordu. Diğer dervişler de belermiş gözlerle onu pür dikkat izliyorlardı. Sonra baş derviş aniden bağırdı:

“Ho, ho, ho!” Diğerleri de aynı anda teflerine vurup çalgılarını bir anda çalmaya başlayıp dansa durdular. Bu defa her zamankinden daha canlı ve ahenkle oynuyorlardı. Xano yanındakine eğilip:

“Bunlar bu gösteri ve oyunlarla elimizden kurtulacaklarını sanıyorlar galiba,” diye söylendi.

Derken yavaş yavaş diğerlerinden ayrılan baş derviş biraz uzaklaştı ve “hub, hub, hub...” diye inlemeye başladı. Sanki bir şeylere üflüyordu. O an dervişler birbirlerinin ellerini bıraktılar, sağa sola eğilerek ayinlerini sürdürürken bir ağızdan “Hub inşallah, hub inşallah, hub inşallah!” diye haykırmaya başladıları. Sonra göl kurbağaları gibi vıraklamaya koyuldular. Biraz açıkta duran baş derviş ise, ahenkle onlara sesleniyordu: “Aha, aha, aha...”

Bir saat boyunca böyle dönüp dolanmaya devam ettiler; uzun saçları sağa sola savruldu aynı tempoyla. Kürtlerin örf ve âdetlerinde böyle ayinler yoktu. Bu yüzden yaptıkları çok ilgi çekiyor, herkes merakla izliyordu.

Sonunda Xano:

“Yeter, bırakın artık vak vak, hub, hub etmeyi de doğruyu söyleyin, nerelerden geldiniz? Sizi buraya kim, neden gönderdi?”

Meclis bir anda sustu. Divanhanenin kapısı açıktı, salondan kadın fısıltıları yükseliyordu. Dervişlerden çıt çıkmadı. Sonunda yine baş derviş söz aldı:

“Bizler Allah’ın dervişleriyiz, Muhammed Peygamber’in yolundayız, İslam ülkelerinde dilediğimiz gibi dolaşma iznimiz var. Keşküllerimizi açıp dilenerek geçinip gideriz. Kimsenin talimatıyla gelmedik, inanın.”

Hurşid bir adım öne çıkarak:

“Madem Allah’ın dervişlerisiniz, ne işiniz vardı silah imalathanesinin önünde? Ne tür silahlar üretildiğini neden merak ediyordunuz? Mağaranın ağzında ne işiniz vardı? Mağara çarşıdan uzak, üstelik orada maharetinizi sergileyecek hiç kimse de yok. Doğru söyleyin ne geziyordunuz oralarda?”

Bu soruların ardından, mecliste fısıldaşmalar başladı. Hele bazıları hemen kılıcını çekip onları oracıkta doğramak istiyor gibiydi. O ana kadar dervişlere acıyan yaşlılar bile Hurşid’in bu sözlerinden sonra, düşmanına bakar gibi kin ve nefretle dervişleri süzdüler. Bazıları yüksek sesle, “Bunları hiç sorgulamaya bile gerek yok, bunların hakkı ölüm, hem de şimdi!” diyordu.

Baş derviş, her şeyin açığa çıktığını anlamıştı. Yine de Hurşid’in sözlerinin etkisini kırmak için “Ho, ho, ho!” demeye koyuldu. Bunu duyan diğerleri de teflerini ve çalgılarını gümbürdetmeye ve hemen ardından da oynamaya başladılar. Ama bu kez ne baş dervişin sesi eskisi gibiydi ne de çalgıcılar önceki kadar şevkle çalıyorlardı. Artık oyunlarında ahenk, netlik ve güzellik yoktu. Baş dervişin sesi de boğazına kuzu kemiği takılmış da boğulurken hırıltılar çıkarıyormuş gibiydi.

Xano:

“Yeter!” diye gürledi bir anda. “Bu yılışık oyunlarınızı bir aydır izliyoruz. Casus olduğunuzu iyi biliyoruz. Şimdiye sizden kurnaz pek çoklarının foyasını açığa çıkardık. Kimi derviş, kimi çingene, kimisi de imam kılığında geldi. Bize doğru söylemeyenleri ölümden hiçbir şey kurtaramadı, ama doğru söyleyip her şeyi itiraf edenleri aramıza aldık, gayet iyi bir şekilde yaşamlarını sürdürüyorlar.”

Xano Divanbaşına emir verip Molla Kadir’i çağırmasını söyledi; onun, başından geçenleri dervişlere anlatmasını istiyordu. Gerçeği söyledikten sonra nasıl affedildiğini ve şimdiki yaşantısının nasıl olduğunu onlara aktarmasını istiyordu.

Birkaç dakika sonra Molla Kadir geldi. Zayıf ve uzun boylu biriydi. Başındaki sarık öyle uzun ve kocamandı ki başını ve yüzünü fark etmek kolay değildi. Bir gözü kördü. Körlüğüne ilişkin halk arasında kimi rivayetler dolaşırdı. Derlerdi ki, Kadir bir zamanlar Beyaz adında, çok güzel bir kadına âşık olmuş. Kadın gerçekten de ismi gibi akça pakçaymış. O yörede onun kadar güzeli yokmuş. İşte Kadir, bu güzel Beyaz’la buluşurmuş gizlice. Nasıl olduğu bilinmez, kadının kocası bu ilişkinin farkına varmış. Birkaç gün onları gizlice takip etmiş ve günün birinde mollayı kendi evinde yakalamış. Namus meselesi olduğu için, aşiret geleneklerine göre karısını boşaması, bir başlık parası daha ödemesi ve mollayı öldürmesi gerekiyormuş. Adam karısını boşamış, ama bir başlık parası daha verecek durumu yokmuş. Böyle olunca mollayı öldürmemiş, ama başkasının karısının peşinde koşamasın, gözü kadın göremesin diye bir gözünü çıkarmış.

Molla Kadir Divana geldiğinde selam verdi, Xano’nun önünde saygıyla eğildi. Xano:

“Molla Kadir, senden Şah Abbas’ın seni içimize ajan olarak nasıl soktuğunu, seni yakaladığımızda gerçeği nasıl itiraf ettiğini, bizim seni nasıl özgür bıraktığımızı ve şimdi de nasıl yaşadığını anlatmanı istiyoruz...” dedi. Molla Kadir önce kaçamak bakışlarla etrafını kolaçan etti, sonra dervişlere baktı ve anlatmaya başladı:

“Şah Abbas’ın veziri bir gün beni çağırdı, ‘Seni Kürtlerin arasına, Dımdım Kalesi’ne göndereceğim. Sen mollasın, kimse senden şüphelenmez. Oraya gideceksin ve bütün sırlarını öğreneceksin. Asker sayılarını, nereden silah ve cephane getirdiklerini, aralarında gruplaşmalar ve düşmanlıklar var mı anlayacaksın. Döndüğünde sana istediğin kadar altın vereceğim.’ Şah Abbas’ın bu sözlerine hayır diyemezdim. Doğrusu altınlardan bahsedilince tamahkârlık ettim. Casus olduğumu anlayınca beni yakaladınız. Ben de doğruyu söyleyip her şeyi itiraf ettim. Allah Xanoyê Çengzêrîn’den bin defa razı olsun, yaşam koşullarım şu an çok iyi.”

Mecliste oturan yaşlıların arasından, doruklardaki karlar kadar bembeyaz yüzüyle bir yaşlı yerinden kalktı ve Xano’ya:

“Oğlum, yuvamıza göz dikenleri toprağa gömelim. Sormaya, sorgulamaya ne gerek var? Neden rica ediyorsun? Bize ihanet edenlerin kellesini uçurmak gerek. İşte böyleleri Kürdistan’ın esaretinin sebebidirler.”

Bütün meclis hep bir ağızdan Xano’ya:

“Efendimiz, şahadet ederiz ki bu söylenenler doğru. Hemen şu dakikada onları asmak gerekir.”

Xano:

“Ellerini bağlayıp zindana götürün. Yarın tüm şehirde ve yakın köylerde tellal gezdirilsin. Bütün cemaat dervişlerin idamı için inek pazarının bulunduğu büyük meydanda toplansın,” Emrini verdiği anda birkaç kişi dervişlerin ellerini bağlamışlardı bile. Cewzo:

“Haydi götürün onları!” diye emir verince dervişlerin en genç olanı feryat edip ağlamaya başladı:

“Beni zindana götürmeyin, ellerimi açın, size kim olduğumuzu da, bütün diğer gerçekleri de söyleyeceğim.” Onun bağlarını çözüp diğerlerinden uzaklaştırdılar. Diğer dervişleri ise zindana götürdüler. Genç derviş büyük bir heyecanla konuşmaya başladı:

“Annemle babamın yoksulluk yüzünden beni bu derviş grubuna vermelerinin üzerinden iki yıl geçmişti. Grubun içinde yalnızca büyük derviş Kürttü, şimdi bir de ben. Grup yaklaşık üç yüz dervişten oluşuyordu. Birçoğu Acemdi. Ama aralarında Afganlar ve Azerbaycanlılar da vardı. Büyük ve yaşlı dervişlerden bazıları evlenmişlerdi. Aileleri, eşleri ve çocukları vardı. Ailelerinin ihtiyaçları için kimi zaman gruptan borç alırlardı, ama nereye giderse gitsin, hangi uzak ülkede olursa olsun, bir yıl içinde gruba olan borçlarını kapatmaları gerekiyordu. Ödemeleri gereken öyle az buz paralar değildi, yılda birkaç çuval dolusu para getirip vermeliydiler. Bu bahar, baş derviş bir ara bana gizlice Dımdım Kalesi’ne gitmemiz gerektiğini söyledi. Doğrusunu söylemek gerekirse yüreğimi sevinç kapladı. Çünkü ben birçok kere Dımdım Kalesi ve Xanoyê Çengzêrîn’in kahramanlıklarını duymuştum. Ama, sözlerine şunları da ekledi: ‘Önce Şah’ın vezirinin yanına gitmeliyiz. O bizim bütün raksımızı ve oyunlarımızı görmeli, görmeli ki gitmemize izin versin.’ Bunun üzerine tekrar raksa başlayıp semah tuttuk, iki ay boyunca hünerlerimizi daha da geliştirmek için çalıştık. İki ay sonra vezirin huzuruna çıktık. Akşamın geç saatleriydi. Orada da raksa ve oyuna başladık. Baş derviş de ağzına ateş koyuyordu. Vezir bu işi iyi bildiğimizi anladı ve bize gitme iznini verdi. Görevimiz, sizin bütün sırlarınızı öğrenmek, sonra da dönüp bildiklerimizi vezire satmaktı. O bize söz verdi, döndüğümüzde çok altın verecekti. Diyeceğim odur ki bizi buraya Şah Abbas’ın veziri göndermiştir!”

Xano:

“Dervişlerin kafalarını kesin ama bu genç delikanlıyı bırakın, ona el sürmeyin,” dedi.

Hemen o gün Dımdım Kalesi’ne ve yakın köylere tellallar çıkarıldı. Tellallar, “Gelin, gelin! Yarın erkenden meydana toplanın. İran Şahı’nın casuslarının darağacına asılmasını seyretmeye gelin. Gelin, gelin!..” diye haykırıyorlardı.

Ertesi gün Şah’ın casusu dokuz derviş hırsızların, kaçakların ve diğer suçluların cezalandırıldığı meydanda darağacına asıldı. Cesetleri ibret olsun diye günlerce öylece bırakıldı.

BEŞİNCİ BÖLÜM

Düğün

Tahran’da yılda iki kez ılık ve güzel günler yaşanırdı. Birincisi baharda, Martta başlayıp Mayısın ilk birkaç gününe kadar olurdu ki o günlerde çiçekler açar, asma yaprakları yeşerir ve bağlarda turfanda meyveler yetişirdi. O dönemde henüz yakıcı yüzünü gösteren güneş havayı tatlı bir ılımayla yumuşatırdı. Havaların ılık olduğu ikinci dönem sonbaharın birinci ayı bittikten sonra başlardı. Sıcaklar etkisini yitirir, asmalar yazın o kavurucu güneşinde kuruyan yapraklarını döker, yerine taze yapraklar verir, bağlarda çiçekler tekrar açardı. Bu manzarada herkes güzelim Tahran sokaklarına hayran kalır, gezmeye doyamazdı. Kimileri de bağlarda keyif çatardı.

Şah Abbas, Afgan Şahı’nın on dört yaşındaki kızı Zeliha’yla düğünü için sonbaharın bu ılık ve güzel günlerini seçmişti. Düğün şenliği Delme Bağları’ndaydı. Burası İran Şahı’nın eski has bahçelerinden biriydi. Düğün, eğlence, coşku, şölen öyle görkemliydi ki bütün şehri inletiyordu. Davetliler arasında vezirler, başka hanlar, Olka hanları da vardı. Üstelik bunlar eli boş da gelmemişti; her biri çok değerli hediyeler, pahalı has ipekler getirmişti.

Şenlik için bazı Kürt beyleri de davet edilmişti. Kendi milletlerine, baba ve atalarının vatanına ihanet etmiş, gelip Şah Abbas’ın elinin altına girmeyi benimsemiş Kürt beyleriydi bunlar... Delme Bağları’na geldiklerinde her taraf davetlilerle öyle dolup taşmıştı ki oturacak yer kalmamıştı. Şah Abbas’ın emriyle o dakika kapının yanına onlar için yer hazırlandı, Kürt beyleri de hemen gelip kuruluverdiler. İranlı davetliler ve vezirler, kafalarına sarıp sarmalanmış kalpakları, üstlerine giydikleri kolsuz ve işlemeli abaları, ellerindeki kalkanları ve kertikli mızraklarıyla Kürtleri görünce gülüşmeye, “Şah Abbas bu ayıları düğününe nasıl davet eder? Bunları düğününe çağırmayı kendine nasıl yakıştırır?” diye konuşmaya başladılar.

Osman Han bu sözü duyunca rahatsız oldu. Çünkü kendi de Kürt asıllıydı. Eskiden babası Şah Abbas’ın danışmanıydı. Babası gibi düşünceli, derin görüşleri olan bir danışmanın hiçbir padişahın yanında bulunmadığı söylenirdi. Şimdi, ölen babasının yerine kendisi danışmanlık ediyordu. Hanların Kürt beyleri hakkındaki alaycı sözlerini birçok kez duymuştu, hatta onunla da alay edenler olmuştu. O seferlerde olduğu gibi yine lalasının küçükken ona söylediklerini hatırladı; lalası ona:

“Osman Han efendimiz, derler ki onuru köpeğe yedirmeye kalkışmışlar, o bile kabul etmemiş, alıp kucağında saklamış. Onur erkekliğin şanı, insanın gururudur,” derdi.

O akşam Delme’de öyle çok kandil yakılmıştı ki gün ortası sanılırdı. Eğlence, keyif, muhabbet, şenlik, şölen, yiyecekler... Her şey hesapsız bolluktaydı. Bir tarafta halaylar çekiliyor, başka bir tarafta meddahlar ölüleri bile güldürecek komik oyunlar sergiliyor, öbür tarafta pehlivanlar cambazlar gibi ip üzerinden atlıyor, yardımcıları da izleyenleri neşelendirip güldürecek şeyler yapıyordu. Yakın bir yerde, bir perdenin arkasında davetli vezir, han, bezirgân ve zenginlerin hanımları ile Şah Abbas’ın eski karısı Feyze Hanım ve on dört yaşındaki Zeliha keyif çatıyorlardı. Geleneklerine göre düğünlerde her kadın eline saz alıp ortaya çıkarak türkü söyleyip raks ederdi. Söyledikleri türküler ve ettikleri rakslarla tüm maharetlerini ortaya döker, kendilerini beğendirmeye çalışırlardı. Şah Abbas, herkesi görebileceği yüksek bir yere oturmuştu. Nerede ne olup bittiğini ve hatta perde arkasındaki kadınların ne yaptıklarını bile izleyebiliyordu. O sırada sazı eline alan Zeliha, bir güvercin yavrusu gibi kadınların ortasındaki yerini alarak narin, minicik ve ince parmaklarıyla sazını çalmaya, bülbül gibi şakıyarak, yumuşak ve nazikçe ırlamaya başladı:

Yuvadan henüz çıktı

Küçük yavru güvercin

Gezsin diye gökyüzünü

Kaptı onu aniden

Yaşlı bir atmaca

Götürdü yuvasına...

Küçük güzel gözlerinden yaşlar akmaya başladı al yanaklarının üzerine doğru... Sözler boğazına düğümlendi, söyleyemez oldu türküsünü. Şah ağladığını görmesin diye başını iyice sazına eğdi ama nafileydi. Alelacele perdenin diğer tarafına geçerek asmaların arasına gizlendi. Zeliha’nın kuması Feyze Hanım, yanında oturan vezir eşlerinden birinin kulağına eğilerek:

“Şu zavallı kız dayısının oğluna âşık olmuştu. Ama Şah Abbas, karşılığında Belucistan’ın bir bölümünü içindeki halkla birlikte tahsis edince babası gözünün yaşına bakmadan onu gelin verdi,” diye Zeliha’nın derdini söyledi.

Şah Abbas’ın görkemli düğünü nedeniyle günlerdir keyif, zevk ve sefa sürüyorlardı. Bir sabah davetlilerin arasına, sırtlarında birer adamla iki fil getirdiklerinde daha önce hiç fil görmemiş davetliler şaşkınlıkla bakmaya başladılar. Fillerin hortumları yere kadar uzanıyordu. Kavisli beyaz dişleri birer kılıç gibi çenelerinden dışarı fırlamıştı. Bu halleriyle çok ürkütücüydüler. Bu filleri Şah Abbas’a Hindistan Padişahı’nın hediye ettiği söyleniyordu. Filler çeşitli numaralar yapmaya başladılar. Kâh uzun hortumlarıyla şerbet fincanlarını havaya kaldırıp bir damlasını bile dökmeden dengeli bir şekilde tekrar masaya bırakıyor, kâh ekmek versinler diye hortumlarını davetlilere uzatıyor, verilen ekmekleri bir çırpıda ağızlarına atıp yutuyorlardı. Düşüncesiz genç bir davetli file bir parça et uzatınca hayvan eti aldığı gibi ona geri fırlattı. Elbisesinde koca bir leke oluşan adam hiddetle ayağa fırlamıştı. Bunun üzerine daha önce fil görmüş, nasıl hayvanlar olduğunu bilen biri araya girip onların sadece ağaçlardaki meyve ve yemişler ile ekmek yediklerini, et vermenin eziyet etmekten başka bir şey olmadığını söyleyince olay yatıştı. Sonra fillerden biri kalkıp Kürt beylerinin oturduğu yere gelip durdu. Hortumunu orada oturanlardan birine uzattı. Olka’lardan gelen hanlar gülüşmeye başladı. Aralarından biri:

“Şuna bakın, filler amca oğullarını nasıl da tanıyorlar? Nasıl da yabancıların değil de kendi hısımlarının yanına gidiyorlar!..” diye alaylı laflar etmeye başladı. Misafirler yine gülüştüler. Yaşlı bir tüccar:

“Siz bu hayvana gülüyorsunuz, ama şunu iyi bilin ki filden daha akıllı ve sadık, sahibini iyi tanıyan bir hayvan yoktur. Hindistan’da filler sahiplerini diğer bütün hayvanlardan korurlar...” diyerek daha fazla üzerlerine gitmemeleri için araya girdi, sonra da eski günlerden, anılarından söz etmeye başlayınca konu unutulup gitti.

Zaman, keyif ve muhabbetle geçiyor olsa da Dımdım Dağı’nda yerleşik Beroderan aşireti Şah Abbas’ın aklından hiç çıkmıyordu. Nasıl çıksındı ki... Kürdistan’ın yolunu kapatmış, Şah’ın güçlerinin Kürdistan’ın derinliklerine ilerlemesine engel oluyorlardı... Şimdi, casuslarının getirecekleri bilgileri bekliyordu. Geçmişte yaşanan olayları anımsayarak; “Dervişleri göndereli çok oldu, aslında çoktan dönmüş, ne yapıp edip öğrendikleri sırları gelip bana söylemiş olmalıydılar. Neden gelmediler acaba?” diye düşünüyor, planlarını uygulayamayacağı endişesini kendine bile itiraf etmek istemiyordu.

Şah Abbas bunları düşünürken, Divanın veziri aniden başucunda belirip kulağına bir şeyler fısıldadı. Şah Abbas’ın rengi birden değişti. Öfkeyle yerinden fırlayıp çıkışını bütün davetliler fark etmiş, kimileri ayağa kalkıp gitmeye kalkışmıştı. Divanın veziri:

“Şah’ın bir iş için kısa bir süre aranızdan ayrılması gerekti, ama biliyorsunuz ki bu eğlence gece gündüz demeden devam ediyor, keyif ve saltanat coşkuyla sürüyor. Merak etmeyin az sonra tekrar aramıza dönecektir. Niye kalkıyorsunuz? Buyurun, herkes yerlerine otursun ve eğlenceye kaldığı yerden devam etsin. Bu şöleni şahların şahı ve Allah ve Hazreti Ali’nin izniyle Şah’a bir erkek çocuk verecek olan yeni gelinin şerefine veriyoruz,” deyince molla ve seyitler yerlerine oturup Allah’a el açtılar, birlikte dua ettiler. Şah Abbas’ın oğlu olsun diye Kerbela’yı ziyaret etmeye söz verdiler.

Bu arada Şah Abbas tenha bir yerde bekleyen habercisinin yanına ulaşmış, Xano’nun on dervişi yakaladığı ve darağacına asacağı haberini almıştı.

Kötü haber tez ulaşır derler, olay kulaktan kulağa misafirler arasında da yayıldı ve:

“Xano onları yakalamış!”, “Büyük ihtimalle asacaktır...” gibi fısıltılar duyulmaya başlandı. Şah Abbas hemen ordudan sorumlu vezirini huzuruna çağırttı. Vezir geldiğinde Şah’la baş başa verdiler. Şah:

“Duydun mu, deniliyor ki o it oğlu it Kürt Xano, derviş grubunu yakalamış, onları asmak istiyormuş. Xano’nun nemamından duydum,” deyince, Vezir:

“Dervişlerden biri suçu itiraf ederek onlara her şeyi anlatmış. ‘Şah Abbas bizi casus olarak gönderdi,’ demiş. Xano da Şah Abbas’ın casuslarını yakaladığını dünya âleme ilan etmek için dört bir yana tellallar yollamış. Ertesi gün de herkesin gözü önünde çarşının ortasına kurdurduğu darağacına asmış hepsini.”

“Peki, niçin bana söylemedin?”

“Şahların Şahı, Allah ömrünüze ömür katsın, buna nasıl cesaret edebilirdim? Bu özel ve keyifli günlerde, zatıalinize böyle kötü bir haberi nasıl verebilirdim? Boyumu aşan bir olay bu.”

Şah Abbas öfkeyle:

“Elini çabuk tut, tez askerleri hazırlat! Süleyman Han hemen şimdi o Kale’yi zaptetmek için yola düşsün. Kale’yi ele geçirip Xano’yu da esir ederek buraya getirsin...”

“Şah’ım, canın sağ olsun, kölen olurum haddime düşmez, ama gelin bu işi bahara bırakalım. Şimdi savaş zamanı değil, o dağlar çoktan karla kaplanmıştır.”

Şah Abbas kızdı, yüzünü astı ve öfkeyle:

“Bu ne şikayettir, bu ne bahane? İran Şahı’nın ordusu için zaman fark eder mi? Kar, kış da ne oluyor? Ben emrediyorum! Çabuk, Süleyman Han askerleri toplayıp gitsin!..”

Ordudan sorumlu vezir, Şah’ın sinirlendiğini görünce gazabından korkarak:

“Baş üstüne efendim,” dedi. “Yarın Süleyman Han’a yeteri kadar asker verip onu Dımdım Kalesi’ne yollayacağım...”

Şah Abbas misafirlerin arasına döndü ama kendiyle konuşup duruyordu:

‘Aslında vezirin söyledikleri doğru, gerçekten de savaş için Dımdım Kalesi’ne bu mevsimde asker göndermek hiç iyi bir fikir değil. Bir şekilde Xano’nun bütün sırlarını öğrenebilsek...’ diye düşünürken aklına bir fikir geldi: ‘En iyisi Süleyman Han’ı misafir kılığında ona göndereyim. Kale’yi kendi gözleriyle görsün, dört bir tarafını bizzat tanısın, Xano’nun fikrini, zikrini öğrensin. Bilahare onu ve Kalesi’ni kuşatırım,’ diye kurdu.

İki gün sonra, Süleyman Han askerleriyle birlikte Tahran’dan çıkıp Dımdım Kalesi’ne gitmek için hazırlıklarını tamamlamıştı. Askerin yola çıkmaya hazır olduğunu Şah’a haber verdiler. Şah Abbas, Süleyman Han’ı yanına çağırttı ve ona planını açtı:

“Bütün bu askerleri yanına alma, en fazla yüz kişi olsun. Xano’nun yanına git; Kale’ye kimlerin gelip gittiğini, girdisini çıktısını, dört bir etrafını, yollarını ve evlerini iyice gözden geçir. O Kürdün fikrinin ne olduğunu anlamaya çalış. Bize vergi ve haraç ödeyecek mi, ödemeyecek mi öğren. Askeri harekâtı da baharda düşünürüz. Bir Kürt tek başına Şah’a karşı savaşırsa sonucuna katlanır. Hadi artık git, yolun açık olsun,” dedi.

Süleyman Han bu plan değişikliği üzerine o gün yola çıkmadı, kendine göre yapmayı düşündüğü şeyler vardı. O akşam Bekir adındaki Kürt Beyini yanına çağırdı:

“Bekir Bey, yarın Dımdım Kalesi’ne gidip Kürt Hanı’na misafir olacağım. O yolları bilmiyorum, gelip bize rehberlik yapacaksın,” dedi.

Bekir Bey, “Baş üstüne, ne zaman istersen hazırım!” diye karşılık verince:

“Yarın sabah şafakla birlikte yola çıkacağız,” karşılığını verdi. Bekir Bey ikircikli duruyordu, aklından geçen bir şeyler var gibiydi. Sonunda ağzındaki baklayı çıkarıp:

“Süleyman Han, izin verirsen, ben de İran askeri kıyafetlerini giyeyim ki Kürt olduğumu anlamasınlar,” deyince Süleyman Han:

“Nasıl istersen öyle yap. Sen bilirsin...” diyerek kendi düşüncelerine gömüldü; Bekir de sessizce huzurdan çekildi.

Süleyman Han Tahran’dan çıktığı zaman, gökyüzü yekpare bulutla öyle kapanmıştı ki göğün maviliğinden eser yoktu. Süleyman Han başını kaldırıp baktı:

“Neyse ki kavuracak güneş yok, yolculuğumuz iyi geçecek,” dedi.

“Han sağ olsun,” dedi Bekir Bey, “Doğrudur, burada hava serin ve güzeldir, ama Dımdım Dağı’nda kar ve yağmur çoktan başlamıştır bile.”

Beroderanlar çok geniş ve kalabalık bir aşiretti. Mekânları sadece Dımdım Kalesi değildi, birçok kabileleri de Dımdım Dağı’nın eteklerine dağılıp köyler kurmuş, tarlalar açmışlardı. Daha aşağılarda bahara kadar hiç kar almayan yerleri ise otlak olarak kullanır, kışın hayvanlarını buralarda otlatırlardı. Ama Süleyman Han’ın gelmesinden birkaç gün önce buralar da beyaza bürünmüştü. Dağın eteklerine vardıklarında Süleyman Han:

“Desene, Kürtlerin dağ insanı oldukları bu yüzden söylenir. Henüz Tahran’dayken buralarda kar olacağını bilmiştin,” deyince Bekir Bey:

“Evet efendim, havanın kötü sürprizlerini iyi biliriz. Çünkü hep açık havada dolaşırız, çocukluğumuzda bize ilk belletilen şeylerden biri güneşe, aya, bulutlara, rüzgâra bakıp havanın nasıl olacağını anlamaktır. Bu yüzden bir Kürt gökyüzüne şöyle bir bakıp o günün ve ertesi günün hava durumunu tahmin edebilir. Havanın güneşli mi yağışlı mı geçeceğini söyleyebilir.”

“Vallahi, aferin siz Kürtlere, kimse sizin kadar iyi bilmiyor bu işi. Babamın mülkü çoktu. Hatırlıyorum da ben daha çocuktum, rençperlerimizin tümü Acem’di. Aralarında yalnızca bir Kürt vardı. Çok önceleri evini barkını, çoluk çocuğunu alıp bizlere katılmıştı. Hasat zamanı geldiğinde, hangi günlerin güzel geçeceğini, hangisinin güneşli ya da yağışlı olacağını kimse onun kadar iyi bilemezdi. Rahmetli babam her konuda ona danışır ve onu çok severdi...”

Bekir Bey:

“Efendim, nasıl olmuş da bu Kürt ailesi tek başlarına gelip size katılmış? Şahların şahına sığındığım zaman bütün aşiretimi yanımda getirdim. Ama inanın ki yalnız ailemi getirseydim, dayanamazdım. Çünkü her kuş kendi sürüsüyle uçar.”

Süleyman Han, geçmiş günleri anımsamak için biraz düşündükten sonra:

“O Kürt, kendi köyünde bir adam öldürmüş. Üstelik kan parası da vermiş. Ama öldürdüğü adamın aşireti çok büyük ve güçlüymüş. Bu yüzden onu köyünden ve aşiretinden kovmuşlar. Bize, Kürt törelerine göre kendi aşiretinden kovulan bir kişiyi, hiçbir Kürt kabilesi ve aşiretinin kabul etmediğini, bu yüzden yanımızda kalmak istediğini söylemişti.”

“Anladım efendim...”

Evet, Süleyman Han, Dımdım Dağı’nın eteklerine varana kadar her yanı kar kaplamıştı. Yolda rastlaşıp nereden gelip nereye gittiklerini soranlara, “Kürt Hanı’na misafirliğe gidiyoruz,” diyorlardı. Bu haber Xano’ya da ulaştı. Ama Xano bunun öyle sıradan bir misafirlik olmadığını hemen anladı. ‘İran Şahı kim bilir ne dolaplar için onları gönderiyor...’ diye düşündü. Sonra da yanına iki yüz asker alarak İranlı Han’ı karşılamaya gitti. Onları kendisine çok saygı gösteren ova köylerinin birinde buldu. Süleyman Han’ın kaldığı birkaç günlük sürede, tipi ve borandan göz gözü görmüyor, kimse burnunu kapıdan uzatmaya cesaret edemiyordu. Süleyman Han’ın içine korku düştü, Tahran’a sağ salim dönebileceğinden endişe ediyordu.

“Burada yaşanılmaz, burası bir cehennem. Allah vere de başımıza bir iş gelmeden dönebilsek,” diyordu.

Bekir Bey, Kürt olduğunu belli etmemek için orada kaldıkları süre boyunca yaptığı gibi Farsça konuşarak Süleyman Han’ı yatıştırdı:

“Efendim, sakin olun, endişelenip telaşa kapılmanıza gerek yok, sizi öyle kestirme bir yoldan götüreceğim ki çabucak Tahran’a ulaşacağız.”

Farsça bilen Xano, Bekir Bey’in bu sözlerini duyunca şaşırdı. İçinden, ‘Bu İran askeri, kestirme yolları nasıl öğrenebilmiş acaba?’ diye geçirdi.

Ama Bekir Bey’i Xano da başkaları da tanımamış, Süleyman Han’a sakin olmasını söyleyip umut verenin bir Kürt olduğunu anlamamıştı. Süleyman Han yaşamlarıyla ilgili sorular sorduğunda, yanıt Xano’dan geldi:

“Şahların Şahı sağ olsun. Küçük bir parça toprağımız var, kendi evlerimizi kurduk. Kimsenin kötülüğünü istemiyoruz. Şah’ın toprağı az mı?”

Birkaç gün sonra boran dindi, ortalık yatıştı, güneş doğdu. Süleyman Han gitmek için Xano’dan izin istedi. Gösterdiği saygıdan dolayı teşekkür edip yola çıktı. Bir müddet yol aldıktan sonra Bekir Bey birkaç sıra askerle birlikte onlardan ayrılıp öne düştü, yavaş yavaş arayı açarak batıya yöneldi. Gittiği yol atlar için idealdi, rüzgâr karı temizlemiş, yerde sadece beyaz kümeler kalmıştı. Bekir Bey böylece yol gösterip onları rahatça Gelin Çeşmesi’ne kadar getirdi. Bu sırada çeşmeden bir ceylan yavrusunun su içtiğini fark ettiler. Hayvan da onları görüp aniden sıçradı, hızla koşarak dağın yamacına yöneldi. Bekir Bey’in yanındaki askerler ceylan yavrusunun ardından çığırıp haykırınca dağın kar canavarı uyanarak bir yılan gibi fısıldadı. Çığ öyle bir hızla geliyordu ki sanki rüzgârla bütünleşip savruluyordu. Yoluna çıkan kaya ve taşları bile yerinden söküp önüne katıyordu. Çeşme başındaki süvarilerle Bekir kaçıp uzaklaşma fırsatı bile bulamadılar. Göz açıp kapayıncaya kadar askerler ve atları karda kayboldu. Kar hepsini içine gömdü ve sakin, bembeyaz bir örtüden başka bir şey kalmadı geriye. Süleyman Han gördüğü tufan karşısında hayrete düştü ve geri çekilmek zorunda kaldı.

Bunlar Gelin Çeşmesi’nin ilk kurbanları değildi. Halk arasında türlü rivayetlerle anılan Gelin Çeşmesi’nin zemheri de bile donmayan, yaz aylarında ise buz gibi akan suyu vardı. Çeşmenin adını nereden aldığını soranlara ise anlatılan öykü şöyleydi:

Uzun uzun yıllar önce, kış günlerinden birinde bir gelin alayı geçiyormuş buradan. Çeşmenin başına geldikleri sırada alaydan biri coşkuyla türkü söylemeye kalkışmış. Ağzını açıp da çığırmasıyla birlikte çığın hışırtısının duyulması bir olmuş; kar kütleleri çatlayan kayalar gibi yukarıdan inmeye başlamış. Öyle bir hızla iniyormuş ki düğün alayından elli süvari, gelin, gelinin yanında gelen akrabaları, davulcu ve zurnacı bir anda karın derinliklerine gömülüvermişler. Kurtulan kimse olmamış. Öte yanda tüm hazırlıkları tamamlayan damat evinde, koyunlar ve inekler kesilmiş, yemekler hazırlanmış, sadece gelinin gelmesi bekleniyormuş. Saatler geçmiş, akşam olmuş, gelin gelmemiş. Kız evinin, gönderdikleri süvarileri alıkoyduğunu düşünmüşler. Ertesi gün gözleri yine yollardaymış, ama gelin o gün de gelmemiş. Üçüncü gün ne olup bittiğini anlamak için birkaç süvari atlarına atlayıp kız evine gitmek üzere yola koyulmuş. Çeşmenin bulunduğu vadiye geldiklerinde, oranın tamamen çığ altında kaldığını görmüşler. Kar öyle çok yığılmış, oraları öyle doldurup tıkamış ki ne etrafını dolaşacak bir yol, ne de üzerinden aşmaya imkan varmış. Süvariler çaresiz, geri dönüp başka bir yoldan dolaşarak gelinin babasının evine ulaşmışlar. Kız evindekiler de şaşırmış onları görünce, gelini, gelen ilk süvarilerle yolcu ettiklerini söylemişler. Dünürler uzunca bir süre gelini aramışlar. Çevre kabile ve aşiretlere sormuşlar. Ama bir iz bulamamışlar. Beklemekten başka yapacakları bir şey kalmamış. Aradan birkaç ay geçmiş, günler bahara ermiş. Havaların düzelmesiyle yola düşen göçebe bir grup çadır kurmak için su başına geldiğinde ne görsün!.. Her taraf insan cesedi ve at leşiyle dolu. Akrabalarına haber vermişler, onlar da gelip yakınlarını tanıyınca, köyün imamı:

“Ruhlarını burada teslim ettikleri için, onları bulundukları yere gömmeniz en doğrusudur, çünkü yaradan kaderlerini böyle yazmış,” demiş. Aileler imamın sözlerine uyarak oracıkta elli mezar kazıp mürüvvetini göremedikleri kızlarını, hısım akrabalarını son yolculuklarına uğurlamışlar. Bu olaydan sonra pınarın adı ‘Gelin Çeşmesi’ kalmış. Olayı bilip buradan geçenler hem oradaki mezarlara saygılarından, hem çığ korkusundan ağızlarını açmazlarmış. Gel zaman git zaman oradan geçerken konuşmamak bütün aşiretler arasında bir gelenek olmuş.

İşte yolu bilse de geleneği bilmeyen Bekir Bey ve yanındaki süvarileri bu yerde doğanın gazabına uğramışlardı. Şah Abbas ise olanlardan habersiz, Süleyman Han’ın, Xano’nun ve Kale’nin bütün sırlarını öğreneceğini, gelecek bahara oraya asker yollayarak Kale’yi zaptedeceğini, böylece Xano ve aşiretini hakimiyeti altına alarak toplayacağı haraç ve vergilerle hazinesini dolduracağını umuyordu.

Şubat ayı geçmişti. Bu ayda İran ovalarında doğa asıl gücünü gösterirdi. Olanca kuvvetiyle esen rüzgâr bir türlü durmuyor, ona çoğu zaman bardaktan boşanırcasına yağan yağmur eşlik ediyordu. Süleyman Han bir akşam vakti Tahran’a vardığında böyle bir sağanak rüzgârla savrulup şehrin tepesine boşanıyor, sokakları yıkıyordu. Namaz vaktiydi. Bütün imamlar minarelere çıkmış ezan okuyor, her zamanki gibi cemaati mescide, ibadete çağırıyorlardı.

Şah Abbas da işlerini bitirmiş, mescide gitmeye hazırlanıyordu. Divanhane veziri ona yaklaşarak:

“Şahların Şahı efendilerimiz hep sağ olsun, Süleyman Han gelmiş, desturunuz varsa, huzurunuza çıkmak için izin istiyor.”

Şah Abbas, Süleyman Han’ın adını duyunca çok sevindi, mescide gitmekten vazgeçip yerine döndü, şahlık koltuğuna kurularak:

“Söyleyin gelsin,” dedi.

Süleyman Han Divana geldiğinde, geleneksel olarak üç defa selam verip yere eğildi. Şah, yakınındaki minderi göstererek ona oturmasını söyledi, ama daha oturmasını beklemeden sabırsızlıkla sorularını sıralamaya başladı:

“Hadi söyle, Kale’yi iyice gördün mü, hangi taraftan saldırırsak orayı daha kolay zaptedebileceğiz? Etrafını nasıl sarıp kuşatabiliriz?..”

“Şahların Şahı sağ olsun, Xano Kale’ye ulaşmamızı bile beklemeden, daha iki günlük yolda bizi karşılamaya geldi. Kale’ye gitmek istedim, ancak o günlerde öyle kasırgalar, fırtınalar koptu ki bırakın yola düşmeyi, kimse kar yağışı ve soğuktan dışarı adımını atamıyordu. Orası insanların yaşayabileceği bir yer değil. Zaten rahmetli Bekir Bey olmasaydı oradan asla kurtulamazdık.”

“Rahmetli Bekir Bey mi? Ne diyorsun sen?” diye sordu bir şey anlamayan Şah Abbas.

Süleyman Han başlarından geçen kazayı, çığın yukarılardan nasıl da aniden kopup gelerek birçok askerini yuttuğunu biraz da abartarak bir bir anlattı:

“İyi ki ben de süvarilerin önünde değildim. Eğer ben de Bekir’in yanında olsaydım şimdi çığın altında kalmış olacaktım.”

“Neyse, neyse...” diye sözünü kesti Şah Abbas, “Sadede gel, Kürt Xano ne diyordu?”

“O, bir avuç toprak üzerine bir Kale yapmışız, kimseye zararımız yok. Sanki Şahlar Şahı’nın toprağı az mı da bizden istiyor, diyordu.”

Süleyman Han verilen görevi tam olarak yerine getirememenin korkusuyla, düşüncelere dalan Şah Abbas’ın söyleyeceklerini bekledi. Sonunda Şah’ın ağzından, “Güçlü ordularım baharda onun başına bir tufan gibi çökecek ve Kalesini başına yıkacak!” sözleri ateş topu gibi yuvarlandı.

ALTINCI BÖLÜM

Xano’nun Anısı

Baharın müjdecileri uç veriyordu. Koyunların doğurma zamanıydı, ama bu yıl geçen yıllara hiç benzemiyordu. Herkesin üzerinde büyük bir kırgınlık vardı. Önceki yıllarda koyunlar doğurmadan önce, kutlamalar yapılır, günler neşeyle geçerdi. Kimi davul zurna, kimi de tulum çalar eğlenirler, herkesi bir keyif sarardı. Hısım akrabalar birbirlerini çağırır, kimi de büyük tepsi ve sinileri pilav doldurur, kavurma veya meyane benzeri tatlılar yapar, gönderirdi. Davul zurna ve tulum sesleri dört bir yanı sarardı. Gençler halay çeker, iki üç gün boyunca durmadan oynar, keyif ve muhabbetle şakalaşırlardı. Bazı şakacı ve kurnaz gençler çobanların keçelerini çalar, gizlice bir yere saklar, sonra onlara, “Nasıl bir çobansın ki sırtına giydiğin kepeneği kaybediyorsun! Kepeneğini kaybeden, yarın sürüsünü de kaybeder,” diye takılırlar, böylece gülüşür, neşelenirlerdi. Koyunların ağırlaştığı ve doğurduğu günlerde, çobanların havasından geçilmezdi. Onlar o gün, bir başka gururlu olurlardı. Çünkü o günlerde çobanlar yeni doğmuş kuzuların en iyilerini seçer, kendilerine ayırır, onları özel olarak besler, tez büyümelerini sağlar, koyun olduklarında onları kendileri satın alırdı. Sürü sahipleri bunu hiç reddetmezlerdi. Çünkü bu Kürtlerin bilinen gelenek ve göreneklerinden biriydi.

Daha da eskilerde sadece vadide ve çadırlarda değil, bütün köylerde ve şehirlerde de aynı coşku ve heyecanla şenlikler yapılırdı. Zamanla eğlenceler sadece vadide, çayırlarda yapılır olmuştu, ama bu bahar böyle bir sevinç, neşe veya coşku yoktu. Her tarafta kırgınlık vardı. Çünkü geçen sonbaharda İran Şahı’nın askerleri bu kışlaklarda birçok kişiyi öldürmüş, birçok kadın, ana ve baba bu yüzden karalar bağlamıştı. Sevinç ve coşkunun olduğu şenlik yerlerine değil, yakınlarının kabirlerini ziyarete gidiyor, orada İran Şahı ve Osmanlı Padişahı’na beddualar ediyorlardı. Yine de Kürtler “zedê” yemeğini hazırlamayı ihmal etmemişlerdi. Çünkü bu yemek onlar için zenginlik göstergesiydi. Bu, inek ve koyunlarının çok olduğunu, varlıklı olduklarını gösteriyordu. Bu yüzden herkes zedê pişirir, birbirinin evine yollar ya da birbirlerini yemeğe davet ederlerdi. Misafirler yemek sonrası evlerine dönerken eskiden olduğu gibi ev sahibine:

“Eviniz şen olsun, ziyade olsun, koyunların da malvarlığın da bol olsun,” derlerdi. Ev sahibi de onlara:

“Evim, sizin eviniz, baş göz üstüne geldiniz. Bu evin kapısı size her zaman açık. Baş üstüne gidiniz. Sizin de koyun ve inekleriniz, malvarlığınız bol ve bereketli olsun,” derdi.

Koyunların kuzulaması baharın müjdecisidir, çünkü koyunlar artık havaların ısındığı, uzun ve güzel günlerin başladığı zamanda kuzular. Güneş her gün yüzünü gösterir, toprak ısınır, vadilerde yemyeşil taze otlar yeşerir.

Beroderan aşiretinin hanımları, koyunlar ağırlaşıp yavruladığında, yeni doğan kuzulara göz kulak olmak için vadiye inerlerdi. Meksûd’un evinde de kızları Dilber’i vadiye göndermek için hazırlık yapılıyordu. Meksûd küçük oğlunu da kızıyla beraber gönderecekti. Sabahın erken saatleriydi. Dilber atına, kap kacak ve yatağı yükledikleri öküze de kardeşi bindi. Yola çıkacakları zaman annesi kızına öğütler vermeye başladı:

“Kızım, şimdi ağnız ve çökelek zamanı. Çobanlar ikisine de bayılırlar. Koyunları sağdığın zaman öyle dikkatli, öyle ölçülü sağ ki kuzulara da süt kalsın. Ama çobanları da aç bırakmamak lazım. İlk önce yeni doğurmuş koyunları sağacaksın ki memelerinde geç doğmuş kuzular için devamlı süt kalsın. Yeni doğan kuzu bu sütü içmeli ki güçlensin, hastalıklara karşı dayanıklı olsun; onlar için zorlu günler, bu ilk günlerdir. Ama bu dönemde koyunlar birlikte yavruladıklarından sağacak bir sürü koyun olur, her birinden birkaç damla sağsan bile çobanlara yapacağın ağnız için de çökelek için de yetecek sütü toplayabilirsin...”

“Eh ana, ben çocuk muyum, ilk mi iniyorum vadiye, yoksa benim bir şey anlamadığımı mı sanıyorsun? Koyunları sütten tamamen kurutacak şekilde asla sağmam. Yeterince süt sağar, çobanlara da çökelek ve ağnız hazırlarım. Öyle adil bir bölüşüm yaparım ki, ne çobanlar aç kalır ne de yeni doğmuş kuzular...”

“Hah işte böyle, gözümün nuru. Git artık, sana uğurlar olsun...”

Anne kızına yaklaşıp onu öptü, sonra oğlunu öperek onları uğurladı. Kale’nin surlarını geçince Dilber öküzü gütmek için önüne kattı, atıyla onu usulca izlemeye başladı. Dilber sürülerin bulunduğu vadiye yaklaştığında, on kuzu birlikte dünyaya gözlerini açtılar.

Dilber, vadiye varır varmaz çobanları çağırıp:

“Kardeşler, sabahtan akşama kadar kırda, yağmurun, soğuğun altındasınız. Akşam çadıra geldiğinizde bir de yemek hazırlamakla uğraşıyorsunuz. Ben varken, bunu yapmanız benim için utançtır. Buraya yalnızca kuzuları beklemeye gelmedim. Annemin daha önce yaptığı gibi, ben de kahvaltı ve yemeklerinizi hazırlarım, siz de gelip rahatça yersiniz,” dedi.

Başçoban Dilber’e bakarak:

“Yavrum, doğrusunu istersen annenin gelmediğini görünce kendi kendimize, ‘Halimiz duman,’ demiştik. Allah senden razı olsun.”

Dilber geldikten sonra, sanki koyunlarda bir doğurma yarışı başladı. Günde beş altı kuzu doğuyordu. Şans bu ya, o yıl Meksûd’un koyunlarının çoğu ikiz doğurdu. Çobanlar Dilber’e gülerek:

“Senin uğurundur koyunlara yarayan, çift çift doğuruyorlar. Geçen yıllar annen gelirdi, koyunların ikiz doğurması istisnaydı.”

Dilber utangaç bir tavırla:

“Komşularımız da bana hep, ayağını kapımızın eşiğine bastığında uğurun bize hep bereket getiriyor, derler,” cevabını verince yaşlı biri olan başçoban araya girerek:

“Bakire kızın ayağı her zaman uğurludur,” dedi.

Dilber hangi koyunun yeni doğurduğunu iyi biliyordu. Her sabah şafakla beraber uyanıp kardeşini de kaldırıp yanına katıyor, kendisi koyunları sağarken o da başlarını tutuyor, sağılacak koyunları sürüden ayırıp getiriyordu. Dilber çabucacık yeni doğurmuş koyunların sütünü eşit oranda sağar, dönüp ocağı yakardı. Çobanlar ve artçılar yüzlerini yıkayıncaya kadar, o kahvaltıyı hazırlayıp sofraya getirir:

“Kardeşler buyurun, kahvaltı yapın,” diyerek çobanları çağırırdı.

Çobanlar rahatça kahvaltı yapar:

“Senden çok razıyız, bize bu kahvaltıyı hazırladığın için, Allah gönlünden geçeni nasip etsin. Vallahi hazırladığın yemeği, çökelek değil, kuzu eti sandık,” diye memnuniyetlerini dile getirirlerdi.

Dilber hiç böbürlenmez:

“Annem yemek hazırladığında, onun eline dikkatlice bakardım. Bazen de yemeği bana yaptırır, neyi nasıl yapacağımı da iyice belletirdi. Bu yüzden yaptığım yemekler lezzetli herhalde,” derdi.

Çobanlar sık sık:

“Gelin gideceğin aileye ne mutlu!” der dururlardı.

Dilber’le Şebab’ın birbirlerini sevdiklerini bilen genç çobanlardan biri:

“O Addi’nin gelini olacak,” demişti fısıltıyla, “Şebab’la birbirlerine uzun zamandır âşıklar.” Öbür çobanlar:

“Allah sonlarını hayırlı kılsın. Şebab, gençlerimiz arasında en değerli olanı...” diyerek Şebab’ın adını söyledikleri zaman, Dilber çok utandı. Eliyle yüzünü kapatarak, onlara sırtını döndü...

Pazarcıbaşı Hurşid, yeni doğan kuzulara bakması için vadiye bu yıl Dilber’i gönderdiklerini duymuştu. O da kasten hanımlarından birini yanına alıp ihtiyaçlarını da bir öküze yükleyerek vadinin yoluna düştü. Vadiye geldiklerinde kendi çadırlarına yerleştiler. Buraya geleli iki gün olmuştu ve Hurşid, Dilber’i görmek için sabırsızlanıyordu. Ne yapacağını, onu görmek için neyi bahane edeceğini ve yanına nasıl gideceğini bilemiyordu. Çadırı Dilber’in kaldığı çadıra çok uzaktı. Oraya gittiği takdirde Dilber’in ona neden geldiğini soracağını iyi biliyordu. Düşünüp taşınıp bir bahane buldu; yeni doğan kuzularının telef olduğunu, komşulardan, Meksûd’un başçobanının hastalığın tılsımını bildiğini duyduğunu söyleyecekti.

Hurşid bu amaçla atına bindi ve Meksûd’un çadırına doğru yol aldı. Sonunda çadırın yanına vardığında Dilber çadırda değildi, çeşmeye su almaya gitmişti. Çadırda küçük kardeşinden başka kimse yoktu. Çocuk Hurşid’i hemen tanıdı:

“Hurşid amca buyur, atından in de çadıra gel. Atın sırtında ne bekliyorsun?”

Hurşid içinden, ‘Bu çocuk babası kadar hürmetkâr,’ diye geçirerek atından indi ve hayvanı çadırın önündeki kazığa bağlayıp içeri girdi. Doğrusu çadırın içinde değerli bir eşya, yemeni veya halı yoktu. Buna rağmen Dilber, sazları perde niyetine birbiriyle örmüş, çadırının içini ve sütunlarını öyle güzel süslemişti ki insan bakmaya doyamaz, hayran kalırdı.

Dilber’in çeşme başındaki işi çok vaktini almıştı, işini bitirince hızla çadıra döndü. Henüz uzaktayken çadırlarının önündeki atı görüp, ‘Allah hayırlısını versin. Acaba bu kim?’ diye düşündü. Ama biraz daha yaklaşınca, örke bağlı atın yabancı olduğunu fark etti. ‘Demek ki süvarisi bizden biri değil,’ dedi içinden. Çadırın ağzına gelip su testisini indirirken Hurşid’i gördü. Şaşırarak yüzünü buruşturdu. Sanki güzel bir bahar gülüydü de üzerine kış vakti kırağı çöküp rengi bir anda solmuş gibi oldu. Dilber Hurşid’i hiç sevmiyordu, hatta yüzünü bile görmek istemiyordu. Çadıra girdiğinde Hurşid:

“Vay, baş üstüne geldin...” dedi.

Dilber ona hiç cevap vermeyince Hurşid konuşmaya devam etti:

“Çobanınızla biraz işim var. Yeni doğan kuzularımıza bir salgın hastalık girmiş, telef oluyorlar. Bu hastalığın tılsımını sizin başçobanınız biliyormuş. Bunun için geldim, ne yapılması gerektiğini bana söylesin diye.”

“O salgın hastalık öylece kuzularınızın içinde kalsın,” dedi Dilber. Sonra öfkeyle ekledi, “Sizden hiç uzaklaşmasın. Bilmiyor musun, bu öğlen vakti başçoban çadırda değil, kırda, koyunların yanında olur...”

Hurşid sözünü kesip devam etti:

“Dilber, benden böyle kaçmakta haksızsın. Vallahi ben seni çok seviyorum. Benim gibi bir koca bulamazsın. Al; kaşlı kemer, altınla süslenmiş gümüşler, püsküllü altın hızma, altın küpe, iki sıra başa dolanan altın zincir getirmişim sana. E, daha ne söyleyeyim? Senin için ne hazırlamadım ki? Üstelik bu ziynetler, bizim Kale’de etrafı gümüşle kaplananlar gibi değil, hepsini Bağdat’tan getirttim, sırf senin için, sen bunları takasın ve Kale’deki ahali bunları senin üstünde görüp hayret etsin, şaşırsın diye.”

Bu sözleri duyan Dilber, kızardı.

“Namussuzun tekisin!.. Azıcık namusun, utanman olsaydı, biraz düşünceli davranır, bugün buraya gelmez, ‘Zaten üç karım var, kaç kez niyetimi açıkladım, ne kız istiyor, ne de ana babası, hangi yüzle yanına gidiyorum,’ diye düşünürdün. Namussuz, kalk defol, git çadırımızdan! Yoksa Kale’ye haber gönderirim, kardeşlerim gelir, seni paramparça ederler. Git şimdi, sen yiğit de değilsin. Hiçbir kahramanlığın da yok, çıkıp da meydanda savaşacak biri de değilsin. Sen ancak tüccarlardan gümrük vergisi almaya yararsın. Kalk artık, gözüm görmesin seni!..”

Dilber dönüp:

“Onun çadıra girmesine nasıl izin verirsin?” diyerek küçük kardeşine de bağırdı.

Hurşid:

“Dilber can, gideceğim. Ama sen pişman olacaksın, biliyorum. Sözüm o ki sen Addi’nin oğluna âşıksın. E, acaba o kim, Hurşid kim? Benim adım sanım Tahran’da, Bağdat’ta, Musul’da ve İstanbul’da biliniyor. Peki ya o kim? Daha bir çocuk. Bilmem kendi elinle bahtını neden karalıyorsun?”

O böyle konuşurken, Dilber kardeşinin kulağına yavaşça, “Çabuk git, atını örkten çöz, kaçmasını sağla!” diye fısıldadı.

Dilber ona arkasını dönmüş, öylece duruyor, hiçbir sözüne de cevap vermiyordu. Hurşid de çaresiz, konuşmasını bitirip çadırdan çıkarak atına doğru ilerledi. Ama o da ne? At yerinde yoktu. O tarafa baktı, bu tarafa baktı, atını göremedi. Yüreği cız etti, birileri atımı çalıp götürmüş olmalı diye düşündü. Bu endişeler içindeyken, atının vadinin aşağısındaki derenin yanından geçtiğini görünce arkasından koşmaya başladı. Bu halini gören komşu kızları, kıkır kıkır gülüyorlardı. Kimisi de kasten Hurşid’in duyacağı şekilde:

“Vay be, bu bizim baştüccarımız Hurşid değil mi? Dilber bu efendinin başına neler getirmiş böyle? Atının peşinden koşuyor! Dilber adamın başına böyle bir şeyi neden getirmiş olabilir?” diye yüksek sesle konuşuyordu. Kimisi de:

“Ona müstahak. Kimsenin işine rahat vermez, tek bildiği gümrük vergisi istemektir,” diyordu.

Hurşid kızların alaylı gülüşmelerini ve konuşulanları duyuyordu, ama utancından başını önüne eğmiş, sessizce yoluna devam ediyordu.

Ertesi gün Dilber, çeşme başında Şebab’ın kız kardeşi Nenê’ye rastladı ve ona Hurşid’in çadırlarına nasıl geldiğini, onun için ayırdığı altınları, ziynet eşyalarını ve güzel kokuları, kardeşinin atı kaçırtmasını, Hurşid’in o komşu kızlarının alaylı gülüşleri arasında nasıl gittiğini anlattı. İki kız gülüştüler. Nenê:

“O ne alçak bir adamdır bir bilsen! Babanla annen ona kaç kez, ‘Sana verecek kızımız yok,’ dedi. Sen de kaç kez onu reddettin, ama o hâlâ geliyor. Üç karısı var, bir sürü de çocukları. Sanırım bir oğlu senin küçük kardeşinin akranı...”

“Sen ne diyorsun, Nenê? Oğlu kardeşimden çok büyük, askeri eğitim almaya gidiyor. Üç yıl önce Molla Reşid’in yanında gördüğü eğitimi bitirdi. Kardeşim ise hâlâ oradaki eğitimini bitirmiş değil.”

Nenê:

“Ne kadar da alçak ve namussuz bir adam. Ona göre pazarcıbaşılık çok büyük, ulaşılamaz bir şey. Neden? Bilmiyor mu, bizde, kişiye yaptıklarına bakılarak yiğit denilir. Gösterdiği kahramanlıklar önemli, ama buna ne tüccarlık dahil, ne de alışveriş işleri.”

Dilber:

“Sana söylemeyi unuttum, bana bir de ne dedi biliyor musun; ‘Sen kim olduğumu biliyor musun? Ünüm bütün kentlere yayılmış. Ya Addi’nin oğlu kim, daha bir çocuktur o...’ dedi bir de utanmadan...”

Nenê gülerek:

“Vallahi doğru söylemiş, o kentlerde onu bir savaş kahramanı olarak değil de Pazarcıbaşı Hurşid olarak tanırlar. Duymadın mı, deniliyor ki Xano onu savaşlara hiç götürmüyor. Ona, ‘Sen sadece çarşıyı ve inek meydanını koru yeter, kimse eşekleri götürmesin,’ demiş.”

İki kız böylece gülüşüp sohbet ettiler. İkisi de birbirlerine belli etmek istemiyorlardı, ama canları sıkılmıştı Hurşid’in yaptıklarından...

Nenê çadıra döndükten sonra da bu olanları düşünüp durdu. Sonunda daha fazla dayanamadı ve Şebab durmasın, hemen gelsin, diye eve haber gönderdi. Haberciye de Şebab’a söylemesi için, “Eğer orada saçını ıslatmışsa, gelsin burada tıraş olsun,” sözünü belletti.

Bu sözü duyan Addi’nin ailesi, ne olduğunu da bilmediklerinden endişelenip telaşa düştü. Haberciye:

“Aman ha, bahtına sığınırım doğruyu söyle, oradaki çocuklar sağ ve selamette mi?” diye tekrar tekrar sordular. Haberci bütün çocuklarının sağ ve selamette olduklarına onları inandırabilmek için yeminler edince, “Peki, ama Nenê niçin Şebab’ı öyle acil çağırır?” diye sordu annesi, ama cevabı haberci de bilmiyordu...

Akşama doğru Şebab hazırlıklarını tamamlayıp atına binmeye yeltendiğinde babası:

“Oğlum, çok geç oldu, gece vakti yola düşme, yarın şafakla beraber çıkar, akşama doğru orada olursun,” dediyse de dinletemedi. Şebab kılıç ve kalkanını omzuna attı, ok ve yayını alarak atına binip gitti. Akşamdan, ertesi sabah şafak sökünceye kadar hiçbir yerde durup dinlenmeden yol aldı. Vadiye vardığında, ortalık henüz aydınlanmaya başlamıştı. Kuş ötüşleri kulaklarına güzel bir türkü gibi geliyordu. Çadıra yaklaştığında köpekler havlayıp saldırmaya kalkışıyorlardı ki, “Qafreş! Qelo!” diye adlarıyla seslenen sahiplerinin sesini tanıyan köpekler sustu. Ama çobanlar, köpeklerin havladıklarını duymuş çoktan ok ve yaylarını kapıp çadırdan fırlamışlardı. Dışarıda Şebab’ı atını kazığa bağlarken buldular. Köpekler etrafında dönüyor, kuyruk sallıyor, onunla oyun oynuyorlardı.

Şebab selam verdi ve başçobanın halini hatırını sordu.

Başçoban, “Allah’a şükür, hepimiz sıhhatteyiz,” karşılığını verince Şebab:

“Peki, bacım Nenê’nin beni neden alelacele çağırdığını biliyor musunuz?” diye sordu. Çobanlar Nenê’nin Şebab’a haber saldığından haberleri olmadığı için şaşırdılar:

“Vallahi bilmiyoruz. Bizler de, sürülerimiz de şükür çok iyiyiz...” dediler.

Şebab çadıra girdiğinde kardeşi hâlâ uyuyordu. Yorganın bir tarafı üzerinden keçeye doğru kaymış, kızın siyah, uzun saç örgüleri yastığın üzerinden yere sarkmıştı. Şebab yorganı yavaşça kardeşinin üzerine attı, sonra sessizce gidip onun başucunda durdu. Örgülerini usulca kaldırarak yastığın üzerine bıraktı, eğilip yanağından öptü. Kız sabahın serinliğinde irkilip uyandı, gözlerini açtı ve ağabeyinin yanı başında durduğunu görünce, önce korktu, sonra onu niçin çağırttığını anımsadı.

“Şebab, yemin ederim öyle erken geleceğine hayatta inanmazdım. Anca akşama varırsın sanıyordum. Söyle rüzgâr mı seni buraya attı, yoksa kasırga mı?”

“Çabucak gelmemi isteyen sen değil miydin? Ben de dün haberini alır almaz bindim atıma, hiçbir yerde durmaksızın yol aldım. Annem babam da çok endişelendiler. Söyle ne oldu? Başçobana sordum; çok şükür sağ ve selamettedirler, dedi.”

“Evet, şükür, sağ ve selametteyiz. Önce çadırdan bir çık, kalkıp elbiselerimi giyeyim, sonra anlatırım seni niçin çağırdığımı.”

Şebab çıktı, geç doğmuş kuzu ahırına geçti. Bütün koyunlar doğurmuştu. Ahır kuzuyla doluydu. Onlara bir süre baktı, yavru hayvanlar henüz çöktükleri yerde dinlenmekteydiler. Hepsinin gözleri de salıncaklarda gülen küçük çocuk gözlerini andırıyordu. Şebab içinden, ‘Yemin olsun ki bunlar tıpkı insana benziyor,’ diye geçirdi. Kapıyı açıp biraz ilerlediğinde, bütün hayvanlar kıpraşmaya, meleşmeye başladı. Başçoban ona, o yıl koyunların yarısından fazlasının ikiz doğurduğunu anlattı. Sonra kendine özel olarak seçip damgaladığı tokluyu kapıp Şebab’ın yanına getirdi.

“Şebab can,” dedi, “Hele şuna bir bak, boynuzsuz, keklik gibi sürmeli. Tıpkı boynunda iki yumru bulunan koçumuza benziyor. Onun da boynunda iki yumrusu var. İşte bu kuzuyu kendi toklum olarak seçtim.”

Şebab, başçobanın sırtına vurdu:

“Helal olsun, akıllı adamsın,” dedi.

Onlar kuzu sürüsü içindeyken, Nenê çabucak kalktı, yatak yorganı kaldırdı, yüzünü yıkadı, tez davranıp birkaç koyunu sağdı, ocağı yaktı ve bir çırpıda kahvaltıyı hazırladı. Kahvaltı için Şebab’la çobanı çağırdı. Çadıra geldiler, bembeyaz temiz sofra keçenin üzerine seriliydi, herkes sofraya oturup kahvaltı yaptı. Şebab önceki akşam da yemek yemediği için, çok acıkmış olmasına karşın bir şey yiyemiyordu. Kız kardeşinin onu neden çağırdığının bilmezliğiyle girdiği derin endişe girdabından dolayı iştahı kaçmıştı. Sonunda sordu:

“Nenê, can kardeşim. Gerçeği söyle, neden beni buraya çağırdın?”

Nenê güldü:

“Canım ağabeyciğim. Sen kahvaltını yap. Bu yıl ağnız ve lor çökeleği yememişsin, acelesi yok çobanlar da kahvaltı yapıp gitsinler. Sonra sana anlatırım.”

Kız kardeşinin o gizem dolu sözleri, Şebab’ı daha da meraklandırdı. O kaygılar içindeyken yemekten tat alamıyordu. Çobanlar çabucak kahvaltı yapıp çıktılar, kuzuları koyunlara saldılar. Sabahın o seherinde kuzular ve koyunlar meleşmeye başladı. Bu seslere hayran kalmamak mümkün değildi. Beroderan aşireti artık rahatlamıştı, eskisinden iki kat fazla hayvan besliyorlardı. Ekinleri ise sadece yıllık ekmek ihtiyaçları içindi. Aşiretin büyükleri, “Bütün ekinler iyi, ama hayvanların getirisi, bereketi çok daha fazla. Biz Kürtler etsiz ve sütsüz yaşayamayız. Acemler ise bostanlardaki otlarla da idare edebilirler,” derlerdi hep.

Kuzular doyduğunda, çobanlar biraz daha bekledi. Sonra anne ve yavru hayvanları birbirlerinden ayırdılar, sürüleri önlerine katıp otlağa çıktılar. Çobanların gidişinden sonra Nenê, kardeşi Şebab’a olup biteni anlattı:

“Önceki gün Dilber’i pınarda gördüm, konuştuk. Hurşid obalarına gelmiş; kokular, altın takılar getirmiş ve Dilber’e onunla evlenmesi için teklifte bulunmuş, ama Dilber onu kovmuş.”

Bu sözleri kardeşinden duyan Şebab öfkelendi, elini kamasının sapına götürdü ve:

“Gidip o köpeği öldüreceğim, parça parça edeceğim,” diyerek doğruldu. Duracak zamanı yoktu, hemen atına atladı. Kardeşi engel olmaya çalıştıysa da o atını hızla sürüp gözden kayboldu.

Hurşid’in bulunduğu oba çok uzaktı. Şebab mezarlıklara ulaştığında, vakit öğlen ortasıydı. Atı dün akşamdan beri açtı. İndi, ağzındaki gemi çıkardı ve dizginleri eline sararak her çeşit otun bulunduğu mezarlığa girdi. Annesiyle beraber Kale’nin üzerindeki mezarlığa gittiği günleri anımsadı. Annesi ona birçok şey anlatırdı. Şimdi ise mezar taşlarındaki figürlere bakıp bunları anımsamıştı. O zamanlar annesi:

“Üzerinde koç kafası, boynu kavisli at figürünün bulunduğu şu mezar, belli ki bir kabile reisine ait, yani kahramanlardan birinin. Üzerinde aslan figürü bulunan mezarın, büyük bir aşiretin liderine ait olduğu anlaşılıyor. İran Şahı ile birçok kez savaşmış ve onu zorlamış. Üzerinde at figürü bulunan şu mezarda ise başka bir yiğit yatıyor. Ama üzerinde çul bulunan bu mezarlar muratsızların, hâlâ çocuk sahibi bile olamayanlarındır,” diye anlatırdı.

Şebab kabristanda biraz daha ilerleyince, kubbeli, büyük kümbetli bir mezara geldi. Bu kümbetin ne anlama geldiğini bilmiyordu. Ne kadar belleğini zorlayıp etrafında gidip geldiyse de hiçbir şey anımsayamadı.

Vadi baharın en güzel günlerini yaşıyordu, manzarasına ve kokusuna doyum olmuyordu. Şebab atını otlatarak yukarıya kadar çıktığında tam karşısında, yüksek bir kayanın üzerine oturmuş bir çoban gördü. Koyunları çevresine yayılmış otlarken, o da çaldığı kavalın ezgisine kaptırmıştı kendini. Şebab çobanı dikkatle dinleyip hangi ezgiyi çaldığını anlamaya çalıştı. Ezginin makamı ile birlikte, bir kılamın sözleri dudaklarından yavaşça dökülmeye başladı:

Güzel kız yüklenmiş kalburu

Babaya götürür kırık kalburu,

Çabuk eve haber ver de,

Hırsız kaptı götürdü koyunu...

Şebab, ağanın çobana ihanet edip kızını ona vermediğini anlatan türküyü nasıl olup da anımsadığına şaşırmıştı. Türküde anlatılan olaylar gerçekte de yaşanmıştı. Şebab bütün bunları düşünerek atını bir süre daha otlattıktan sonra, binip gitti. Hurşid’in otlağına vardığında gün öğleni geride bırakmıştı.

Buradaki otlağın altından küçük bir ırmak geçiyordu. Çocuklar ırmağın kenarında oyun oynuyorlardı. Şebab onlara yaklaşarak sordu:

“Çocuklar, Pazarcıbaşı Hurşid’in obası hangisi?”

Bir kız çocuğu eliyle işaret edip göstererek:

“Amca, Hurşid’in çadırı yukarıdakidir,” dedi.

Şebab sürdü gitti, çadıra yaklaşırken Hurşid’e neler söyleyeceğini düşünüyordu:

“Erkek değilsin, namussuzun tekisin, eğer yiğit ve şerefliysen, çadırın önüne çık da erkekçe konuşalım. Yemin ederim, akıbetin, geçen sonbaharda cesetlerini buralara serdiğim İranlı askerlerden farklı olmayacak...”

Bu düşüncelere dalmışken, atının Hurşid’in çadırının önünde ne zaman durduğunu anlayamadı. Esmer, başındaki hotozu kubbe gibi yüksek, kibirli, gerdanı incik boncuklarla dolu, kolunda burmalı bilezik bulunan bir kadın durmuş ona bakıyordu:

“Kardeş, buyurun, atın sırtında ne beklersiniz?”

“Bacı, atımdan inmem. Söyle kocana, çadırdan çıksın, işim var onunla.”

“Kardeş, kocam burada değil, dün Kale’ye gitti. Onca uzak yolu neden yaya gitti onu da bilmem, şimdiye kadar böyle yaptığı vaki değildi...”

Şebab, kadının söylediklerinden bir şey anlamamıştı. Ama kadın, inmesi için ısrar etti:

“Kardeş atla aşağı, bu vaziyet hoş değil. Misafirsin, bir tas su, bir lokma ekmek...”

“Çok teşekkür ederim bacı. ‘Kocam, yaya gitti’ diyorsun. Neden yaya gitti, atına ne oldu?”

“Hurşid dolgalara tanımadığım birinin evine gitmişti. Orada atını örklemiş otlasın diye. Ama o iğrenç hayvan ipini koparmış ve kaçıp gitmiş. Hurşid onu bir türlü yakalayamamış, at Kale’ye doğru kaçmış. Bizimki o karanlıkta yürüyerek, yorgun argın eve geldi. O gece evde kaldı, ama sabah erkenden kalkıp gitti. Zavallı, Allah bilir o yayan haliyle kaç günde ve nasıl ulaşır Kale’ye?”

Şebab dolgasına geri döndü, olup biteni kız kardeşine anlattı. Nenê daha önce anlatmadıklarını ağabeyine aktardı:

“Unuttum anlatmayı. Hurşid, Dilber’in çadırına geldiğinde küçük kardeşi onun atını örkten salmıştı. Atı kaçıp gitmiş. Çadırdan çıktığında atını aranmaya başlayınca komşu kızlar, kadınlar onunla alay etmişler. Sonra başını önüne eğip gitmiş...”

Şebab, dolgaya geleli birkaç gün olmuştu ki haberciler geldi ve bütün çadırları dolaşıp Xano’nun emrini ilan ettiler:

“Gelecek cuma Divanhanede toplantı var, çok önemli görüşmeler yapılacak!”

Şebab bunu duyunca hiç durmadı, atına atladığı gibi Kale’nin yolunu tuttu. Evine vardığında neredeyse öğlendi. Atını kapıya sürdüğünde onu karşılayan babası:

“Oğlum, iyi ki geldin. Divanda herkes toplandı, ben birkaç işi halletmeliyim, sen durma hemen git, ben de sonra gelirim...” dedi.

Şebab, bunun üzerine derhal silahlarını kapıp gitti. Divanhaneye vardığında içerisinin tıklım tıklım olduğunu fark etti. Kimileri Divanhanenin kapı girişine diz üstü çömelmiş, kimileri ayakta kalmışlardı. Şebab kalabalığın arasında biraz ilerledi, ama oturacak hiç yer yoktu. Ayakta bile durmak zordu. Xano’nun altı oğlu da Divanhanenin kapı ağzında ayakta bekliyorlardı. Babaları oturmalarına izin vermemişti. Üç uşak ellerindeki çakmaklarla, büyüklerin çubuklarını yakıyor, tütünü bitenlere tütün dolduruyordu. Divanbaşı dışarıdan gelip söz istedi:

“Efendim, uzak yerlerden kabilemizin bazı büyükleri geldi. Hepsine yetecek yer yok. Bahçeye çıkalım, bahardır, nasılsa hava güzel...” dedi.

Önce Xano kalktı, sonra da bütün cemaat, birlikte dışarı çıktılar. Dışarıda, bahçeye yüzden fazla keçe serilmiş, üzerlerine de misafirlerin yaslanması için yumuşak ve ince yastıklar dizilmişti. Herkes bahçeye ulaştığında, Xano:

“Buyurun, oturun,” dedi. Ama hiç kimse oturmak için kıpırdamadı; herkesin gözü Xano’nun üzerindeydi, önce o oturmalıydı.

Sakalındaki beyazlar henüz uç veren Xano’yu görenler, yetmiş beş yaşına vardığına inanamazlar, çok daha genç olduğunu düşünürlerdi. Xano cemaattekilere baktı. Herkes sessizce dönmüş onun ne diyeceğini merakla bekliyordu. Ama o da ağzını açmadı; babasını bekliyordu. Az sonra Xano kadar uzun, yaşlı bir adam karşıdan göründü. Omzunda çatlak saplı bir nacak vardı. Bu sap yarım mızrak uzunluğundaydı. Elinde başka bir şey yoktu. Şıkakan aşiretine mensup yabancı adamlar bile, gelen kişinin Xano’nun babası olduğunu anladılar. Çünkü boyu bosu, fiyakası Xano’nunkine tıpatıp benziyordu. Oğlu, hık demiş burnundan düşmüştü sanki. Epey yaşlı olmasına, sakalları ve bıyığı tamamen ak dolmasına karşın, hâlâ dinç görünüyordu. Yaklaştığında, herkesten önce Xano, sonra da bütün cemaat ayağa kalktı. Baba gidip oğlunun karşısına oturdu. Oğlu:

“Şimdi size anlatacaklarım, çok önceleri yaşanmış bir olay. Olgun yaştakilerin çoğu bu söyleyeceklerimi bilir. Ama bunu hepinizin mutlaka öğrenmesi gerekir. Ben çok gençtim...” Eliyle bir genci işaret ederek, “Şu yanımdaki gencin yaşındaydım,” dedi.

“O zamanlar Nasır Bey adında birinin at sürüsüne bakmakla görevliydim. Onun dört yüz attan oluşan çok büyük bir sürüsü vardı. Bunun üçte ikisi kısraktı. Sürüde yalnızca dört tanesi erildi. O dört at bütün sürüyü kurtlardan korur, öncülük ederdi. Onlardan birini daha küçükken kendime alıştırmıştım. Elimin üzerine ekmeği bırakıp ona uzatır, cirit ıslığı çalardım. O gelir, ekmeği ağzıyla usulca alıp götürürdü. Bazen ekmeği ağzına verdiğimde sırtına da binerdim. Günün birinde ekmeğim bitti. Bir yol kenarında beklemeye başladım. İki gün geçti, ne gelen vardı ne giden. Sürüyü teslim edecek hiç kimse de olmadığı için bırakıp da ekmek almaya gidemiyordum. Üçüncü gün, ekmek almak için sürüyü yol kenarına bırakıp eve gittim. Gelip ekmeği alıncaya ve sürünün bulunduğu yere tekrar dönünceye kadar epey zaman geçti. Döndüğümde sürünün yerinde yeller esiyordu. Bir müddet olduğum yere çöküp kaldım. Sonra o dağlarda, vadilerde sürüyü şuursuzca arayıp durdum. Kimi zaman, İranlı çeteler sürüyü götürmüş olmasın diye de düşünmüyor değildim. Çünkü o yıllarda İranlı çeteler çoktu. Koyun ve nahır sürülerini önlerine katar, zorla götürürlerdi. Bir defasında benim de üzerime yürümüşlerdi de iki adamlarını öldürünce çekip gitmek zorunda kalmışlardı. Nasır Bey sürüsünün kaybolduğunu öğrendiğinde, beni yanına çağırdı ve ‘Xano, yıllardır at sürülerimin seyisisin ve onları iyi güdüyorsun. İran çetesi baskın yaptığında bile sen öyle yiğitçe karşı koymuştun ki bir daha da üzerine gelememişlerdi. Hatta ondan sonra Beroderan aşiretimize bile yaklaşamaz oldular. Söyle, at sürülerim neden kaybolmuş olabilir?’ diye sordu.

“Olay nasıl geliştiyse öyle anlattım. ‘Sürüyü yolun bu tarafına mı, yoksa öbür tarafına mı bıraktın?’ diye sorunca, ‘Beyim sağ olsun, ben sürüyü yolun bu tarafına bırakmıştım. İran hududuna götürüp bırakacak değildim ya, aklım başımdaydı,’ diye cevap verdim. O da bana, ‘Madem aklın başında, sana iki gün mühlet, eğer bu iki gün içinde sürümü bulup getirmezsen, bil ki postunu yüzer, sonra da içine tuz basarım. Hadi artık fazla konuşma, git gözüm görmesin seni,’ dedi.

“Doğrusu Nasır Bey zalim ve insafsız bir adamdı. Birçok rençperini döve döve öldürmüştü. Sürüyü bulmak için yola koyuldum, kırlarda Bedeviler gibi dolandım durdum. Nasır Bey, dönmediğimi görünce, ‘Oğlun sürülerimi kapıya getirmezse, bil ki derisini yüzer, içine tuz doldururum. Sonra da büyük küçük demem, sülalenizi ateşe veririm,’ diye babamı tehdit etmiş.

“Nasır Bey’in böyle söylemeye hiç hakkı yoktu. İran’ın kaçakçı çeteleri evimize, aşiretimize baskın yaptıklarında, ben ve babam onlara karşı savaşmış, onun sürüsüne zarar gelmesini engellemiştik. Ama o bunun için bir teşekkür bile etmemişti. Van’ın büyük Kalesi’nde yaşayanlar bilir, isterseniz onlara sorun. Doğru mu, yalan mı size anlatırlar. İşte Nasır Bey böyle biriydi. Sürüyü bulmak için gece gündüz dağlarda gezindiğim o birkaç gün içinde öyle yorulmuştum ki kılımı bile kıpırdatamaz hale gelmiştim. Gün ortasıydı. İran sınırına yakın bir dağın doruğunda başımı koyup uykuya dalmış, bir rüya görmüştüm: Kaval çalıyordum, at sürüsü yanı başıma geldi. Öncü at en öndeydi ve doğruca bana geliyordu. Olayın mutluluğu içinde uyandığımda çevreme bakınmış, atları göremeyince rüya olduğunu anlamıştım. Rüyamdaki gibi kaval çalar ve o öncü at bunu duyarsa, belki de bu sese gelir diye düşünerek koynumdaki kavalı çıkarıp güzel bir cirit havası tutturdum. Öyle bir çaldım ki yankısı dağlardan, vadilerden ve yamaçlardan duyuluyordu. Arada bir kavalı dudağımdan çekip kulak veriyor, sesinin uçurumlarda nasıl yankılandığına, uzaklara kadar nasıl yayıldığına şaşıyordum. Bir kez daha onu dudaklarımdan çekip seslere kulak kesildiğimde kendime alıştırdığım o öncü atın kişneyişini duydum. Ama sesin hangi taraftan geldiğini anlayamadım. Kişneyişi kulağımda yankılandığında, bir mutluluk kasırgası bütün bedenimi öyle sardı ki kavalı çok daha güzel çalmaya başladım, bir süre sonra yine kulak verdim. Bütün dağlar, ovalar, bayırlar, kayalar kaval çalmaya başlamıştı. Bu sesler arasında atların toynak sesleri, güzel bir ezgiye ritim tutan bir trampet gibiydi. Dört yüz atın toynak sesi bir anda beni büyülemişti sanki. Öyle şaşkındım ki seslerin hangi yönden geldiğini hâlâ anlayamamıştım. Bir kez daha kavalı dudağıma tutup çaldığımda sekili, doru öncü atı sürünün en önünde gördüm. Diğer bir eril at sürünün en sonundaydı. Öndeki, bir seyis grubu gibi yol gösteriyordu, geridekiler ise sürü zarar görmesin ve arda kalan olmasın diye sondakileri koruyordu. Kişneyerek ve yeleleri rüzgârda savrularak geldiler. Aşağıdaki kayanın yanında durdular. Bana alışan sekili doru, başını kaldırdı ve kulaklarını dikleştirdi. Sanki, ‘Ne istiyorsun? Sağ, salim geldik işte...’ diyordu. Hemen sırtımdaki yolluğu açıp azığı çıkardım. Bunu görünce horuldamaya başladı ve bana doğru geldi. Yolluğun içinde ne kadar ekmeğim kalmışsa hepsini ona verdim. Yakalayıp sırtına atladım. Sürünün önüne verip Nasır Bey’in kapısının önüne kadar geldim. Atlarını teslim ettiğimde, ona ‘Bütün sürüyü tastamam getirdim. Ama bundan böyle atlarına seyislik yapmayacağım. Bunca yıldır senin için helal çalıştım, yeter...’ dedim.

“Beni atlarının seyisi yapmıştı, ama güvenmiyordu. Benden bir hayır göremeyeceğini biliyordu. Aksine, zarar göreceğinden korkuyordu. Bu yüzden ısrarcı olmadı, vazgeçip elini çekti benden. Nasır Bey’in yanından o yaz ayrıldım. O yılın sonbaharında hiçbir rahatsızlığı yokken, Nasır Bey aniden öldü. Sağlığında çok fazla çoban kavurması yediğini, yüzünün buruştuğunu, bu yüzden ölmüş olabileceğini söylediler.

“İşte Allah halkımızın yakasını Nasır Bey’den böyle kurtardı. O topluma faydalı bir insan değildi. Halkına baskı yapıyordu. Kaç kez İran ile aramızda çatışma çıkmış, yeni, küçük aşiretler öne atılmasına rağmen diğer Kürt beyleri gibi o da savaşlara hiç katılmamıştı. Savaşa giden bizdik, düşmanı yenip ondan ganimetler aldığımızda, elimizde ne varsa toplayan o... Her şeyi kendine alır, bize bir şey bırakmazdı. Kanı döken bizdik, malı götüren o! Nasır Bey’in ölümünden sonra, baharda yaylalara çıktık. O yıl orada Şıkakan aşireti ile aramızda yaylaları sahiplenmek çabasıyla çatışmalar başladı. Haziranın ortalarıydı. Gül ve çiğdem açmıştı, yeşillik diz boyuydu. Kendi işimize bakıyorduk; her ne keder rahat ve sakin de olsak aşiretimiz bugünkü gibi çatışmalara hazırdı yine. Her an İranlılarla, Osmanlı’yla ya da diğer aşiretlerle savaşa girebilirdik. Bir sabah, Şıkakan aşiretinin bizimkilere baskın yaptığı haberi geldi. Babam mızrağı ve gürz kemendini aldı, çıkmadan önce, ‘Gün, namus günüdür, duracak vaktimiz yok. Sen süvarileri yanına al, önlerini kes, bir taraftan vurmaya başla. Ben de adamları alır, Ekşipınar dolaylarına yerleşirim, arkadan dolanıp saldıracağım...’ dedi. Öyle de yaptık. O savaşta karşı aşiretin birçok adamını öldürdük ve kalanları da kovduk. Bir daha bizimle savaşmamak için tövbe ettiler ve şimdiye kadar da üzerimize hiç gelmediler. Üstelik Şah Abbas onları talan ettiğinde, birkaç kez destek için grup bile gönderdik. Sonradan Şıkakan aşireti ile barıştığımızda, Şah Abbas’ın onları nelerle kandırıp üzerimize saldığını öğrendik. Meğer onlara, ‘Beroderanların üstüne konduğu o yaylayı, ben size vermiştim. Gidin, onlardan alın,’ dermiş.”

Xano sustu. Sanki bir şeyleri hatırlamaya çalışıyor gibiydi. Sonra tekrar anlatmaya başladı:

“Şıkakan aşiretiyle çıkan o çatışmadan sonra, bir bahar günü aşiretimizde homurtular yükselmeye başladı. İhtiyar meclisi toplandı, beni çağırdılar, çok şükür birçoğunuz da hâlâ hayattasınız ve o günlerde olup bitene şahitsiniz...”

Xano başını kaldırdı ve oradakileri süzdükten sonra devam etti:

“Beni çağırdıklarında derhal gittim. Yüz yaşında eski bir albay vardı aralarında, bana ‘Xano, Nasır Bey hayattayken beyimiz oydu. Bu bir gerçek, ama aşiretimizi bütün savaşlardan ve belalardan koruyan sen oldun. Senin aşiret büyüğümüz olmanı istiyoruz,’ dedi.

“Teklifi geri çevirmedim. Aşiretimizin o zor koşullardaki sorumluluğunu üstlendim. O bahardan bu bahara tam kırk bahar geçti. Kale’yi inşa ettik. Büyük küçük hepiniz biliyorsunuz, İran Şahı kaç kez üzerimize asker gönderdi. Geçen sonbaharda da gördünüz. Yine üzerimize askerlerini sürdü, ama Allah’ın yardımıyla ve aşiretimizin de askeri gücü sayesinde bize leke sürülmesini önledik. Topraklarımızı, atalarımızın yurdunu çok iyi koruduk. Ola ki tekrar saldırırlar; gelin, hep beraber yer gök üzerine yemin edelim bir kişi kalsak bile savaşacağımıza, düşmana toprağımızı teslim etmeyeceğimize..!”

Sözlerini tamamlayan Xano, başını kaldırdı ve cemaatine baktı. Hep beraber yemin ettiler yer gök üzerine; savaşacaklardı ve ömürlerinin sonuna kadar topraklarını düşmanlardan koruyacaklardı.

YEDİNCİ BÖLÜM

Şemdinan Elçileri

Şemdinan, Kürdistan’ın ayrı ve kadim bir emirliğiydi. Bu emirlik Osmanlı’nın topraklarına girmesine asla izin vermez, halkı kendi kendini yönetirdi. Osmanlı Padişahı kaç kez askerini Şemdinan’a savaşa yollamış, ama hiçbir şey yapamamıştı. Bu yüzden Osmanlı Padişahı bu emirliğe karşı kin güderek toplu, tüfekli ağır bir orduyu Şemdinan’a gönderdi. Şemdinan halkıyla Osmanlı askerleri aylarca savaştı. Ama bu kez Kürtler, onlarla baş edemiyordu. Osmanlı askerleri sayıca çok fazlaydı.

Şemdinan emiri Mir Sadık, düşmanını yenemeyeceğini anlayınca, meclisini topladı ve emirliği Osmanlı işgalcilerine karşı nasıl koruyacaklarını tartıştı. Mir, meclisine:

“Hepiniz biliyorsunuz, bugüne kadar kendi yaşamımızı, kendimiz iyi bir şekilde idame ettirdik. Buradaki halkın yaşamı iyi ve halinden de memnun. Gördüğünüz gibi Osmanlı Padişahı kaç keredir üzerimize asker salıyor. Topraklarımızı işgal etmelerini her defasında engelledik. Ama bu defa çok büyük bir orduyla geldiler ve onları yenemiyoruz. Ey aşiretimin büyükleri! Sizler bu işe ne diyorsunuz? Biz kimlerden yardım isteyelim ve ne yapalım da bu kâfirin topraklarımızı zaptetmesini önleyelim?”

Herkes sustu, kimseden çıt çıkmıyordu. Qadi Bey çatışmaların olduğu dağdan henüz gelmişti. Mir Sadık yaklaşık bir yıldır askerlerinin çoğunu Qadi Bey’in aşiretinden alıyordu. Bu aşiret çok büyüktü. Kabilesinden iki bin silahlı kişiyle, başında da kendisi olmak üzere, bütün savaşlara yiğitçe katılır ve başarıyla da dönerdi. Ünü bütün aşiretlere yayılmıştı. Bu yüzden Mir Sadık onu, emirliğinin askeri komutanı yapmıştı. Bütün büyükler de Qadi Bey’i severdi. O yalnızca kahramanlığı için değil, hürmetkâr biri olduğu için de sevilirdi. Üstelik cömertti de... Zor durumdaki insanlara yardım ederdi. Gençler de Qadi Bey’i severdi. Yılbaşı kutlamalarında, düğünlerde ve pikniklerde Qadi Bey hep onların arasındaydı. Gençlerin yüreğinde bir coşku sembolü oluşu bundandı. Hepsiyle oynar, halay çekerdi. Kışın, gençler ayı avına çıktıkları zaman Qadi Bey de onlarla beraber giderdi. Ayı ne kadar açsa, o oranda saldırganlaşır, avcıyı paramparça edebilir. Bu yüzden açken cesaret edip üzerine gidene helal olsun denir. Ama Qadi Bey korkmazdı, gider, öldürür ve getirirdi. Mart ayında günler uzamaya başladığında, Holey oyununun da zamanı gelirdi. Gün ışıkları kara vurur, ama geceleri ayazda karın yüzeyi buzdan bir kabukla kaplanırdı. Böyle zamanlarda, Qadi Bey de gençlerle holey oynamaya çıkar, uzun çomağı ile holeyi gençlerden kapıverirdi. Bazen gençler çomağı yanlışlıkla Qadi Bey’e vurduğunda, o diğer beyler gibi küfür etmez ya da gençlere dayak atmazdı. Bunun yerine genci çağırır, “Hey delikanlı! Holey oynamasını bilmiyorsan, neden oyun alanına çıkarsın? Sen git de kendi kendine âşık at!” der, şaka yollu takılırdı.

Uzun zaman geçmesine karşın, hiç kimse ağzını açıp Mir Sadık’a cevap vermemişti. Toplantıya geç gelen Qadi Bey kapının eşiğinde oturuyordu. Alçak gönüllü biri olduğu için, erken bile gelse odanın baş köşesine geçip oturmazdı. Qadi Bey, bu sefer de yaşlıların bütün ısrarlarına karşın Divanhanenin eşiğinden kalkıp yukarıya gitmemişti. Ama bir türlü konuşma sırasını alamayacağını anlayınca, dizlerinin üzerine kalktı. Böylece hem cemaati daha iyi görüyordu, hem de konuşmaya başladığında Mir de tıklım tıklım Divanhanede onu görebilecekti.

Qadi Bey:

“Mir Sadık, eğer izin verirsen bir iki kelime söyleyeceğim.”

“Qadi Bey, o nasıl söz? Size her zaman izin vermişimdir, buyurun.”

“Mir sağ olsun, bütün Kürdistan’da Dımdım Kalesi’nin sahibi Xanoyê Çengzêrîn’in çok güçlü olduğu nicedir iyi biliniyor. O hiçbir zaman bazıları gibi Kürt halkına ihanet etmemiştir. Önceki sene Takora aşiretine büyük yardımları olmuştu. Gelin, ona gidelim ve yardım isteyelim. Yardımımıza geleceğine inanıyorum, böylece bu katliamı üzerimizden def edebileceğiz.”

Qadi Bey sözünü tamamladığında, kabile büyükleri ve Şemdinan emirliğinin ileri gelenleri onun bu görüşünü haklı buldular ve birçoğu aynı fikirde birleşti.

“Mir sağ olsun, vallahi bundan daha güzel bir öneri olamaz. Eğer Xanoyê Çengzêrîn’in yardım eli bize ulaşmazsa, Osmanlı askerleri ülkemizi talan edecek, bizi de himayelerindeki diğer aşiretler gibi esir alacaklar,” dediler.

Mir Sadık:

“Qadi Bey’in bu görüşü gerçekten değerlidir. Artık durmak için fazla zamanımız yok, hemen elçilerimizi gönderelim. Şimdi düşünün, öyle birini seçelim ki Xanoyê Çengzêrîn ile konuşup içinde bulunduğumuz çetin duruma onu inandırabilsin.”

Cemaatten biri sözü aldı:

“Molla Mehmet’i gönderelim. O okumuş, bilge biri.”

Qadi Bey bu öneriyi kabul etmedi ve şunları söyledi:

“Eğer Molla Mehmet’i gönderirseniz, kendinize büyük bir haksızlık yapmış olursunuz. Doğrusunu öğrenmek isterseniz, bir kere Molla Mehmet Kürt milletinin düşmanıdır. O Osmanlıların ülkesinde okuduğu için daima, ‘Osmanlı Padişahı, İslamiyetin padişahıdır. Biz Kürtlerin onlarla savaşması ve yasalarını kabul etmemesi günahtır. Dünya Osmanlı Padişahı’nın hakimiyeti altındadır,’ diye savunur. İşte bu Osmanlı ajanı içimizdedir,” deyince cemaatten biri söze karıştı:

“Onu neden içimizden atmıyoruz? Haksızlık bu, Molla da neyin nesi, bizim şeyhimiz var, yeter,” dedi.

Sonunda Mir Sadık’ın kardeşi Abdülrezzak ile Şeyh Zade ve iki uşağın birlikte gitmelerine karar verdiler. Abdülrezzak ve Şeyh Zade o sıralar dağlarda savaşıyorlardı. Mir Sadık emir verdi ve onların derhal gelmelerini istedi. Artık karanlık çökmüştü, ama meclis hâlâ dağılmamıştı. Orada bulunanların her biri Osmanlı Padişahı’nın zulmünü gözleriyle görmüşlerdi. Osmanlıların, Bağdatlı Arapların başına neler getirdiğini de biliyorlardı; Osmanlı onların hayırlı ve bereketli ülkesini işgal etmişti. Şimdi onlar da çaresizdi.

Bu nedenle hepsi o an sessiz, boynu bükük düşünüyor; Osmanlı zulmünün kendi başlarına da gelmesinden korkuyorlardı. Ama diğer yandan topraklarını o zalimlerin eline terk etmektense savaşarak ölmenin daha iyi olacağını da biliyorlardı. Bu son savaşta ve onun öncesinde de Osmanlı veziri İstanbul’dan bir temsilcisini Mir Sadık’ın yanına göndermiş, kabul etmesini ve Osmanlı egemenliğine girmesini istemişti. Elçi onun Osmanlı Padişahı’na boyun eğmemesi durumunda asker göndereceklerini ve ülkelerini altüst edeceklerini de söylemişti. Ama Mir Sadık bu elçilere:

“Bu ülke Kürtlerindir, atalarımız ve babalarımızın topraklarıdır. Biz çok eskilerden beri buradaydık. Üstümüze hükmedecek kimse yoktu. Gelip ülkemizi zaptetmenize izin vermeyeceğiz. Bizden bir kişi bile sağ kalıncaya kadar sizinle savaşacağız...” diye cevap vermişti.

Seherin maviliği Divanhaneye henüz vurmaya başlamıştı. Mir Sadık döşeğinin üzerinde, elbiselerini çıkarmaya fırsat bulamadan öylece uyuyakalmıştı. Ama bu uykusu bir saat bile sürmedi. Uşaklar:

“Şeyh Zade ve Abdülrezzak köşkün kapısında bekliyorlar,” haberini getirdi.

Mir Sadık Divanhaneye alınmaları için emir verdi. İçeri girdiklerinde Mir konuşmalarına fırsat bırakmadan sordu:

“Anlatın çocuklar, ne var ne yok?”

“Ne olsun ki?” dedi Şeyh Zade, “Onların güçleri çok fazla. İki gün önce bizi top ve kurşun yağmuruna tuttular. Biz kıraçlardan çıkıp Ayı Vadisi’ne geçtik. Dün ise karşı tarafın askerlerini yanılttık. Onları çembere aldık ve yaklaşık yüz asker öldürdük. Ama her gün yeni bir grup, top ve askeri mühimmatla geliyor...”

Mir Sadık:

“Ben sizi Dımdım Kalesi’ne, Xanoyê Çengzêrîn’in yanına gitmeniz için çağırttım. Söyleyin ona, imdadımıza yetişsin. İçinde bulunduğumuz durumu ona bir bir anlatın. Deyin ki kendisinin de çok iyi bildiği gibi Osmanlılar yıllardır büyük ordularıyla üzerimize gelmektedirler. Biz o Cılet’ın toprağımıza, yani Kürdistanımıza ayak basmasına izin vermiyor ve askerlerini de kovuyoruz. Gel gör ki bu kez sayısız askerleri, topları ve tüfekleri var. Yüreğinde Kürdistan sevgisi olanlar, askerlerini alsın ve imdadımıza yetişsin. Yoksa Osmanlı hepimizi kırımdan geçirir, vatanımızı işgal eder. Haydi gidin artık, uğurlar olsun,” dedi.

Şeyh Zade:

“Mir sağ olsun, kestirme yollardan gitmezsek Dımdım Kalesi’ne tez ulaşamayız. Hıristiyan tüccar Simon birçok kez Dımdım Kalesi’ne mal götürmüştür, bu yolları bilir. Onu rehber olarak bizimle gönderirsen çok iyi olur,” deyince Mir uşaklarından birini Simon’u çağırmak üzere gönderdi. Simon, Mir’in huzuruna gelip aşiret usulüyle selam verip durdu.

“Simon, Osmanlıların başımıza neler getirdiğini görüyorsun,” dedi Mir Sadık, “Diyarbakır’da Kürt ve Ermenileri katlettiler. Oraları işgal ettiler, sıra burada, şimdi de bize doğru geliyorlar...”

“Evet Mirim, biliyorum. Söyle, benlik bir iş varsa yapayım, hazırım.”

“Rehberlik yapman için seni çağırdım. Habercilerime kestirme yolu göstermen için. Şeyh Zade ve Abdülrezzak’ı Dımdım Kalesi’ne, Xanoyê Çengzêrîn’in yanına götür, imdadımıza yetişsin, bize asker göndersin.”

“Mir sağ olsun, başım üstüne,” dedi Simon, “Hemen şimdi gidiyorum ve onları öyle bir kestirme yoldan götüreceğim ki en tez şekilde Dımdım Kalesi’ne ulaşacaklar. Xanoyê Çengzêrîn cömert bir insandır. Askerleri uzun zamandan beri savaş eğitimi görmektedirler. İran Şahı kaç kez savaşmak üzere saldırdı ona. Ama o, her defasında İran askerlerini kırımdan geçirdi, ülkesinin işgal edilmesini önledi. Birçok ülkenin tüccarı Dımdım Kalesi’ne eşyalarını getirip satar ve salimen de geri döner...”

“Simon, biz seni alışveriş yapmaya göndermiyoruz. Senden istediğim, habercilerimi çabucak Dımdım Kalesi’ne ulaştırman...”

“Başım üstüne,” diye tekrarladı Simon, “Atımı eyerlediğim gibi yola çıkabiliriz,” dedi.

Şemdinan halkının sabah uykusundan henüz uyandığı bir vakitte Mir Sadık’ın köşkünün kapısından ayrılan beş süvari, Dımdım Kalesi’ne yöneldi. Xanoyê Çengzêrîn’e giden bu süvarilerden biri Abdülrezzak, diğerleri Şeyh Zade, Ermeni Simon ve iki uşaktı. O sabah gün öğlene varıncaya kadar, bu beş süvari durmadan yol gittiler. Birbirlerine tek söz söylemediler, sanki sağır ve dilsizdiler. Hepsinin aklında “vatan” düşüncesi vardı. Öğleden sonra Simon:

“Eğer hep bu bezirgân yolundan ilerlersek Kale’ye on beş günde bile varamayız. Ama kestirmeden, dağları aşarak yol alırsak, Kale’ye çabucak varırız.”

“Öğleyse kestirme yoldan gidelim,” dedi Şeyh Zade, “Mir seni bunun için, yani kestirme yolu bize gösteresin diye bizimle göndermedi mi?”

O an bezirgânların yolundan sapıp dağlara yöneldiler. Atlarını üzengileyip ilerlediler. Her gün şafak sökümünden gece karanlığına kadar, hiçbir yerde durmaksızın yol aldılar. Atlar gece boyu dinlenip otlasın diye karanlık çöker çökmez atlarından iniyor, ertesi sabah güneşin taze ışıkları sararmış buğday başağı gibi uç verdiğinde yollarına devam ediyorlardı. İmdat çığlığını Dımdım Kalesi’ne yetiştirmek üzere hızla ilerliyorlardı...

Artık Ağustos geride kalmıştı. O yıl Dımdım’ın dağlarında ekinler pek bereketli sayılmazdı. Civar yerlerde de satılık ekmeklik buğday yoktu. Buğdayı olan aileler ise satmıyor, kazdıkları çukurlarda saklıyorlardı. Beroderan aşiretinin bütün üyeleri uzaklara gidip ekmeklik buğday satın alıyorlardı. Bir grup da Şemdinan’a doğru yola çıkmıştı. Ağır kervan birkaç gün dağlarda yol almış, bir öğlen yemeği vakti bir pınarın başında dinlenmeye koyulmuştu. Pınarın altından bir dere akıyordu. Gençler dereye atlayıp bol miktarda balık tutarken, diğerleri öküzleri otlatmaya çıktılar. Derken beş süvarinin, dağ yamacındaki meşelerin arasından yaklaşmakta olduğunu fark ederek, kervanın yöneticisi yaşlı dayıya haber verdiler. Yaşlı kervancıbaşı:

“Şehirlerden uzak, bu sessiz dağda bunlar ne gezer? Soyguncu olabilirler. Bizi talan edip öküzlerimizi almaya kalkabilirler. Birkaçımız suyun içine tüneyip beklesin. Birkaç adamımız da meşeliğin içine saklansın. Kılıç ve kalkanlarınızı hazırlayın. Onlar beş kişi, biz ise Beroderan kanını taşıyan yirmi beş kişiyiz. Mallarımıza el koymalarına ve bizi talan etmelerine izin vermeyelim,” dedi.

Adamları yaşlı kervancıbaşının dediğine uydular. Kendisi de on adamıyla öküzlerinin içinde kaldı. Birkaçı meşelerin içine saklanırken, gençlerden bazıları da ateş közünün başında balık pişirmeye devam ettiler. Hepsi hazırdı, kellelerini verseler bile talan edilmeyi kabul etmeyeceklerdi. Beş süvari, dosdoğru öküz sürüsünün yanına geldiler. Selam verip sordular:

“Bu kervan nerenindir? Nereye gidiyorsunuz?”

Yaşlı kervancıbaşı yaklaşarak:

“Bizler Beroderan aşiretindeniz. Yani Dımdım Kalesi’nden. Liderimiz Xanoyê Çengzêrîn’dir. Bu yıl ekinlerimiz kötüydü, bizde ekmek kıtlığı var. Şemdinan’a buğday almaya gidiyoruz,” diye cevap verdi.

Gençlerden bazıları Ermeni Simon’u tanıyıp sordular:

“Sen tacir Simon değil misin?”

“Evet, Ermeni Simon’un ta kendisiyim.”

Abdülrezzak, yaşlı kervancıbaşına döndü:

“Bizde buğday çok. Ekinlerimiz son birkaç yıldır kudurmuş. Ama size satamayız.”

Yaşlı hayretle sordu:

“Neden bize satmayacakmışsınız?”

“Bizde savaş var,” dedi Abdülrezzak, “Osmanlı Padişahı toplu tüfekli bir orduyu üzerimize sürmüş. Savaşmak, topraklarımızı işgal etmek istiyor. Şu an yoğun çatışmalar devam ediyor. Osmanlı Padişahı, Kürdistan topraklarını ele geçirdi. Kürt aşiretleri kılıç zoruyla ona yandaş oldular. Çok ağır haraçlar, vergiler alıyor Kürtlerden. En kötüsü de Kürtlerin ağa, bey ve mirleri kendi halklarına ihanet ettiler ve gidip Osmanlının destekçisi oldular. Eğer onlar da Şemdinan, Cizîra Botan, Amûdiyê, Hakkari Emiri ve Xanoyê Çengzêrîn gibi savaşsalardı, ne Osmanlılar ne de İran Şahı Kürdistan’a adım atabilirdi...”

Şeyh Zade:

“Osmanlı Padişahı kaç kez Mirimizin yanına haberci gönderdi. Mirimizin ona destek olarak Osmanlı hükümlerine boyun eğmesini istedi. Ama Mirimiz kabul etmedi. Buna öfkelenen padişah, birkaç kez üzerimize asker saldı. Biz de her defasında askerlerini yok ediyor, içimize girmesini önlüyorduk. Ancak bu kez çok güçlü bir orduyla geldiler. Onlarla baş edemiyoruz. Osmanlı Padişahı Sultan Selim ile İran Şahı Şah Abbas’ın antlaşma imzaladığını duymadınız mı? Kürdistan’ı kendi aralarında paylaşmışlar. Bu antlaşmaya göre Kürdistan’ın yarısı İran’a bırakılacak, diğer yarısı ise Osmanlılara. Bu yüzden her iki ülke de Kürdistan’ı zaptetmek için acele ediyor. Her iki taraftan da her yıl bize saldırılar düzenleniyor.”

“Evet, bu gerçeği biz de duyduk,” dedi Beroderanlardan biri.

Yaşlı kervancıbaşı süvarilerin kötü insanlar olmadığını, hayırlı bir iş için geldiklerini anlayınca, saklanan diğer arkadaşlarını çağırdı. Meşelerde saklananlar da gelip süvarilere selam verdiler.

Abdülrezzak yaşlı adama:

“Biz, Şemdinan Miri’nin habercileriyiz. Bizi Xanoyê Çengzêrîn’in yanına gönderdi. Ondan yardım isteyeceğiz. Dımdım Kalesi’ne varmak için daha ne kadar yol gitmemiz gerek?” diye sorunca yaşlı kervancıbaşı:

“Biz iki gündür yoldayız, ama siz süvari olduğunuz için yarın öğlen Kale’ye ulaşırsınız,” cevabını verdi ve ekledi:

“Aziz ve değerli haberciler! Atlarınız terden ve yorgunluktan sırılsıklam olmuş. İnin de hayvanlar da biraz rahatlasın. Bu çay alabalık dolu. Gençlerimiz bu dereden bir sürü balık tuttu, size de kısmet olur. Közde çok balık pişirdik. Bizimle yemek yiyin, sonra baş göz üstüne yolunuza devam edin.”

Şeyh Zade, inelim mi, yoksa devam mı edelim dercesine Abdülrezzak’a baktı. Abdülrezzak ona atından inerek yanıt verdi. Bunu gören diğer süvariler de atlarından inince, yaşlı kervancıbaşı gençlere bağırdı:

“İlla ki biz mi söyleyelim? Misafirlerin ellerinden atları alın.”

Abdülrezzak:

“Gençler rahatsız olmasın. Uşaklarımız var, atları otlatmaya onlar götürsün,” diyerek kalpağını çıkardı. Mendiliyle alnındaki teri sildi. Saçları alnından tepesine kadar tıraşlıydı. Dağılmış kıvrım kıvrım perçemi ve zülüfleri yüzüne doğru sarkmıştı. İnsan perçemlerine, hayta gözlerine, boyuna bosuna ve kınalı bıyıklarına bakmaya kıyamazdı.

Yaşlı kervancıbaşı, gençlere yavaşça:

“Belli ki bu adam yavan değil, değerli biri. Büyük bir zata benziyor...” diye fısıldadı.

Genç Abdülrezzak’ın giyim ve kuşamı dikkati çekiyordu. Abasının üzerinde süslü bir zırh vardı. Elbisesinin altından görünen belindeki hançerin kabzası gümüştendi. Simon’u tanıyan gençler sordu:

“Simon kirve, İsa’nın İncili üzerine doğru söyle, bu ihtişamlı adam kim?”

“Abdülrezzak’tır adı, Şemdinan Miri’nin kardeşidir. Babaları yirmi yıl önce, henüz sağken, emirlik yetkisini büyük oğlu Mir Sadık’a vermiştir.”

“Peki, ya diğer iri yarı adam kim?”

“Bu da Şeyh Zade’dir. Babası Şeyh Şemo’dur. Bazen Mir Sadık’ın yanına gidip onunla satranç ve dama oynar. Yüz on yaşında olmasına rağmen şu sıralar elinde kılıç kalkanı ve mızrağıyla Osmanlılara karşı savaşıyor. Şeyh Şemo’nun ‘Kürt halkının düşmanları, İran Şahı ve Osmanlı Padişahıdır’ sözleri hepimizin kulağına küpe olmuştur,” sözleriyle tanıttı onları.

Gençler ateşin üzerinde balık pişiriyorlardı. Yaşlı kervancıbaşı hazır olan sofraya buyur etti misafirleri. Yemekten sonra Şeyh Zade:

“Sizlerden çok memnun kaldık. Doğrusu günlerdir ağzımıza bir lokma ekmek girmemişti. Ekmeğimiz vardı, ama bir türlü boğazımızdan geçmiyordu. Bugün bize verdiğiniz değer sayesinde, tıka basa yemek yedik. İzin verirseniz artık yola çıkmak istiyoruz. Acele etmeliyiz. Haydi hoşça kalın...”

Yaşlı adam:

“Baş üstüne geldiniz,” dedi ve izlemeleri gereken yol hakkında bilgi verdi:

“Bu yoldan gitmeyin, vadiye inin. Orada göçerlerin kullandığı bir patika var. Onu takip ederseniz doğruca Kale’ye varırsınız...”

Süvariler atlarını sürüp gittiler. Abdülrezzak öndeydi. O geceyi at sırtında geçirdiler. Atlar yolu önceden biliyormuş gibi ilerliyorlardı. Tan yeri ağarmaya başlamıştı. Kuşlar yuvalarından çıkıp ötüşüyor, yiyecek bulmak üzere uçup maviliğe karışıyorlardı. Gün ışığı önce bulutları aydınlattı, sonra da Güneş Dımdım Dağı’nın arkasından doğmaya başladı. Atlar artık iyice yorulmuştu. Bir çeşme başında durup atlarından indiler. Uşaklar atların ağzından gemleri çıkarıp boyunlarına yular takarak biraz dinlenip otlansınlar diye çeşmeden uzaklaştırdılar. Bu arada Abdülrezzak, Şeyh Zade ve Simon, çeşme başında yüzlerini yıkadılar. Atların doyması bir saat sürdü. Çünkü burada otlanacak yeşillik yoktu.

Moladan sonra haberciler yine atlarına binerek sürüp gittiler. Güneş henüz iki boy yükselmişken, Dımdım Kalesi uzaktan göründü. O mesafeden bakıldığında, kayalıkların üzerine yapılmış bir atmaca yuvasını andırıyordu. Dört tarafı rahatça görsün diye mi orada yapılmıştı? Kale ve Kale halkı saldırılardan korunabilsin diye Kale’nin bir tarafı büyük bir dağa yaslanmıştı. “Sırtını ya gerçek bir yiğide, ya da geçit vermez bir dağa yasla,” demişti ataları. Üç ayrı yolun kavuştuğu Kale’nin etrafını çok yüksek bir surla çevrelemişlerdi.

Simon, Abdülrezzak’a:

“Efendim, istersen bu Kale’nin yapılış hikâyesini size anlatabilirim,” deyince Abdülrezzak, “Simon, sen nereden biliyorsun Kale’nin nasıl yapıldığını?” diye sordu.

“Efendim niyetim ukalalık etmek değildir, hikâyeyi vaktiyle yaşlı ve ünlü birinden dinlemiştim, bilmek istersiniz diye düşündüm,” cevabını verdi. Abdülrezzak:

“Madem öyle, Kale henüz uzak, atlarımız da yorgun. Biraz yavaşlayalım hem onlar rahat bir nefes alsınlar, hem de biz Kale’nin yapılış hikâyesini öğrenelim bakalım,” deyince Simon başladı anlatmaya:

“Yıllarca buraya mal getirip sattım. Şam’dan getirdiğim kumaşları satmak için Kale’ye geldiğim ilk yıldı. Seksen-doksan yaşlarında bir yaşlıyla karşılaştım. Onunla, geceleri çarşı boşaldığında kumaşlarımın başında nöbet tutması için anlaştık. Bir akşam sohbet etmek üzere ihtiyarın yanına gelip oturdum. İşte bu yaşlı adam o gece anlattı bana hikâyeyi: ‘Bu Kale inşa edildiği sırada genç bir delikanlıydım. Beroderanlar buraya geleli henüz birkaç yıl olmuştu. Kimisi Kale’yi yapan ustanın bir Ermeni olduğunu söylüyordu, kimi de bir Osmanlı olduğunu... Usta, Kale’nin etrafındaki surun, surdaki işlemelerin, üç demir kapının ve yüksek merdivenlerin inşasını tamamlamıştı. Yüksek kulelerinde gece gündüz demeden sürekli nöbet tutuluyordu. Düşman Kale’ye yaklaştığında, bu nöbetçiler onları uzaktan görür, askerlerini savaşa hazırlaması için Xano’ya haber verirlerdi. Kale’nin aşağısında, at yürüyüşüyle bir saatlik yol uzaklığında başka yüksek kuleler yapılmıştı. Burada da hiç gözlerini kırpmayan ve sırayla dört tarafı kolaçan eden ve düşmanı gözetleyen nöbetçiler bulunurdu. Düşman kokusunu aldıklarında, çabucak Kale’ye haber uçururlar, o an Xano’nun askerleri dışarı çıkarak düşmanla savaşmaya başlar, onları bertaraf ederek Kale’ye girişlerini engellerlerdi. İran Şahı’nın askerleri birkaç kez saldırmalarına karşın, Kale’yi ele geçirememelerinin nedeni buydu. Askerleri yok yere imha edilir, sonra da kaçıp giderler.’ İşte tastamam böyle anlatmıştı.”

Şeyh Zade:

“Anlattıklarına bakılırsa, o kubbelerdeki nöbetçiler şimdi de bizi gözetliyor, değil mi?”

“Evet, şimdi bizi de görüyorlardır. Bu yaşlı adam, sanki Kale’yi yapan ustabaşıymış gibi en ince ayrıntısına kadar anlatmıştı hepsini. Kale’yi yapan kişi, daha önce İran Şahı’nın başmimarıymış. Şah Abbas için Osmanlılara, Afganlara, Araplara ve Hintlilere karşı birçok kale inşa etmiş. Günün birinde İran’da çok güzel bir Kale daha yapmış. Hindistan İran’ı zorluyor, üzerine çok geliyormuş. Bu nedenle asker çok sıkıştırıldığı zaman düşmana karşı durabilsin, direnebilsin ve savaşabilsin diye, Kale’de ustalık gerektiren birçok yeni şeyler inşa etmiş. İçinde yeterince su, zahire ve yiyecek saklanabiliyormuş. Şah Kale’ye gelip dolaşmış ve tüm bunları gözleriyle görmüş. Sergilenen ustalık, çok hoşuna gitmiş ve akşamleyin ustayı yanına çağırtmış. Usta geldiğinde, Şah ona, ‘Yaptığın bu Kale çok mükemmel. Ama doğru söyle, bundan daha iyisini de yapabilir misin?’ diye sormuş. Ustabaşı biraz düşündükten sonra, ‘Şahların Şahı sağ olsun. Evet, ben bu Kale’den daha iyisini de yapabilirim,’ cevabını verince Şah işine son verip adamı kovmakla kalmamış, arkasından, ‘Yarın gün ortasında bu ustayı Kale’nin çarşısında idam edin,’ diyerek ölüm fermanını göndermiş. Bunları bana anlatan yaşlı adam şöyle devam etmişti. ‘Hayırseverler her yerde var. Hemen o an ustabaşına haber uçurdular. Şah seni idam etmek istiyor dediler. Ustabaşı, inşa ettiği kalelerin temellerini kazarken bir sürü altın çıkarmışmış. İşte bu altınların bir kesesini haberi getiren adama verdi. O da ustaya eyerlenmiş bir at temin etti. Aynı gece ustabaşı Xano’nun yanına vardı ve bu durumu ayrıntılarıyla anlattı. Xano onu yanında ağırladı ve Şah Abbas gibi insafsız biri olmadığını, kendisine bir kale inşa ettiği takdirde onu göz bebeği gibi koruyup besleyeceğini, üstelik iyi bir ücret de ödeyeceğini söyledi. Xano çok zengin biriydi. Koyun sürüleri Bağdat’ta, Musul’da, Şam’da, Basra’da ve İstanbul’da satılırdı. Ona ait birkaç at sürüsü de vardı. Ayrıca nahır sürüsü ve yedi katar deve güdülürdü kapısında. Develer uzak ülkelere ve kentlere gider, askerlerine lazım olan zahire ve diğer eşyaları getirirlerdi. O zamanlar adı sadece Xano’ydu, ama bu Kale’yi yaptırdığı zaman, inşasında çalışan ustabaşı ve işçilere avuç dolusu altın dağıttı. O günden sonra halk ona Xanoyê Çengzêrîn (Altın Pençeli Xano) adını koydu. Ayrıca bazıları da İran ellerinde zengin olan mal mülk sahibi beyzadelere dendiği gibi ona ‘Kürtlerin Hanı’ der.’ İşte anlattıkları aynen böyleydi.”

Simon bu sözleri tamamladığında, süvariler Kale’ye ulaşmıştı...

Kale duvarı, ucu görülmeyecek kadar uzundu. Keskin taşlardan yapılmış surların yüksekliğine, ayağa kalkıp elini uzatan biri, atın üzerinde bile olsa erişemezdi. Nöbetçiler o yüksek kulelerden Abdülrezzak ve diğer süvarilere bakıyorlardı. Demirden yapılmış geniş ve yüksek kapının önüne geldiklerinde, sağ taraftaki sütunda ayı, sol taraftaki sütunda ise aslan resmi olduğu dikkatlerini çekti. Abdülrezzak yanındakinin kulağına fısıldadı:

“Bu adam, İran Şahı’nın mührünü kapmış. Aslında aslan figürü İran Şahı’nın tuğrasıdır.”

Abdülrezzak, Şeyh Zade ve uşaklar gördükleri ustalık karşısında, Simon kadar etkilenmediler. Suru geçtikten sonra Kale’ye girdiler. Sokaklara, yapılara, dükkânlara, çarşıya ve hanlara şaşkın gözlerle bakakaldılar. Xano’nun köşküne nasıl geldiklerini anlayamadılar. Köşkün arkasında büyük bir meydan vardı. Burada çok büyük ağaçlar yükseliyordu. Ağaçların dibinden berrak, şeffaf bir su şırıl şırıl akıyordu. Köşkün önünde, ağaçların gölgesinde oturan gruplar vardı. Kimilerinin atları vardı, kim bilir neyi bekliyorlardı. Kimilerinin de ırgat olduğu besbelliydi. Onlardan biri köşkten çıkan bir adama:

“Kurban, ustabaşı bize, ‘Köşkün önüne erken gelin, sizi bezirgânlarla demir imalathanesine göndereceğim, top üretimi için lazım olan demirleri yüklemeniz gerekecek,’ diye talimat verdi. Ustabaşı neden gelmiyor?” diye sordu.

Birkaç adam da ceviz ağacının altında ayrı bir grup halinde oturuyordu. Onlar da bir şeyleri bekliyordu. Sokaktan geçen bir süvari, grubun yanı başında durarak sordu:

“Geleli çok oldu mu?”

“Evet, sabahtan beri buradayız.”

“Peki, öyleyse atlara binin de gidelim.”

Atlarına binip yola koyuldular. Köşkten paltosu omzunda uzun boylu bir adam çıktı, Abdülrezzak ve Şeyh Zade’nin yanına gelerek sordu:

“Buraya neden geldiniz? Hangi aşirettensiniz?”

Şeyh Zade:

“Biz Şemdinanlıyız. Şemdinanlı Mir Sadık bizi Xanoyê Çengzêrîn’in yanına gönderdi. Onunla acil işimiz var. Bu da Mir Sadık’ın kardeşi Abdülrezzak’tır,” deyip dönerek yanındakini gösterdi.

“İşimizi de ihtiyacımızı da ona anlatacağız.”

Adam Şeyh Zade’nin bu sözlerinden etkilendi ve çok değerli insanlar olduklarını anladı. Hemen uşaklara emir verdi:

“Ne duruyorsunuz, neden atlarla ilgilenmiyorsunuz? Bu atları haraya götürüp Miraxur’a teslim edin, Divanbaşı gönderdi, deyin. Bu atlara iyi baksın!”

Divanbaşı, Ermeni Simon’u tanıyıp sordu:

“Simon kirve, baş üstüne geldiniz. Bir şeye ihtiyacınız var mı?”

“Gözüne kurban olayım,” dedi Simon, “Şemdinanlı Mir Sadık beni rehber diye Abdülrezzak ve Şeyh Zade ile gönderdi. Çabucak Kale’ye varalım diye... Beş gün, beş gecedir yoldayız. Kestirmeden dağları aşıp geldik ya yorgunluğumuza değdi, tez ulaştık.”

Divanbaşı belli etmeden süvarilerin silahlarını ve giyimlerini süzerken bir yandan da:

“Ne duruyorsunuz, buyurun Divanhaneye gidelim,” diyerek önlerine düşüp yol gösterdi. Divanbaşı önde, onlar arkada Xano’nun bulunduğu meclise gittiler. Kapının eşiğine geldiklerinde, geniş, uzun ve dört köşe mekâna merakla baktılar. Sundurmanın tabanı siyah, beyaz ve gri taşlarla süslenmişti. Tavanı ise kalın şimşir ağaçlarıyla kaplanmıştı. Öyle güzel yapılmıştı ki bir genç kızın örgülerini andırıyordu. Kanallarla getirilen pınar suyu sağ taraftan şırıl şırıl akıp küçük bir havuza dökülüyordu. Havuz beyaz mermer taştandı. İçindeki su yeraltından dışarıya akıyor, oradan bağların içine ulaşıyordu. Pınarın yanına, kalaylanmış tertemiz bir tas bırakılmıştı. Bu tasın dışında bir de küçük ibrik vardı. Oda ise apteshane içindi. Sundurmada, Divanhanenin kapı tarafına birkaç keçe serilmişti. Orada Xano’nun uşakları ve hizmetçileri buyurulacak getir götür işleri için bekliyorlardı. Uşaklar Abdülrezzak ve Şeyh Zade’yi gördüklerinde ayağa kalktılar. Divanbaşı, Abdülrezzak’ın uşaklarına:

“Büyükleriniz gelinceye kadar burada oturun,” dedi, sonra da kapıyı açıp, “Aziz misafirler, buyurun,” diyerek onları içeri aldı.

Abdülrezzak önde Şeyh Zade arkada içeri girdiler. Divanhanede kimse yoktu. Yine de aşiret geleneklerine göre selam vermeyi ihmal etmediler:

“Eviniz bereketli, gününüz aydın olsun.”

Kimse olmayınca, mecburen Divanbaşı yanıtladı:

“Baş göz üstüne geldiniz.”

Sonra yer gösterdi, misafirler geçip oturdular. Ama Simon arkada durup kapı ağzında çömeldi. Bunu gören Divanbaşı:

“Simon kirve, çok aziz bir misafirimizsin, buyurun, yukarıya geçin,” dedi ama Simon:

“Abdülrezzak ve Şeyh Zade’nin yanına oturmak haddim değil. Burası benim için daha uygun. Abdülrezzak izin verirse gidip bir dostumu göreceğim. İki yıldır buralara uğramamıştım. Hali vakti nedir diye arkadaşımı merak ediyorum,” diyerek izin istedi.

Abdülrezzak:

“Simon can, müsaade senin, dostunu gör de gel,” deyince Simon dışarı çıktı, Divanbaşı da arkasından çıkıp onu sundurmada yakaladı:

“Simon, merak ettiğin aziz dostun kim acaba?”

“Pazarcıbaşı Hurşid.”

“Evinin hangi mahallede olduğunu biliyor musun?”

Simon bildiğini söyleyerek sessizce gittikten sonra, Divanbaşı kıskançlıkla: ‘Ne kadar tüccar varsa, hepsi bu adamın evine giderler. Çok zengin olmasının nedeni de bu,’ diye geçirdi içinden.

Divanhane çok geniş, tavanı da epeyce yüksekti. Pencereleri küçük olmasına karşın sayıları fazla olduğundan içerisi çok aydınlıktı. Duvarın dibi boyunca dört bir yana süslü sedirler yapılmıştı. Çok yüksek değildiler, ama iyi süslenmişlerdi. Sedirlerin üzerini has keçeler örtülmüş, keçelerin üzerine de halı serilmiş ve ince yastıklar dizilmişti.

Kapı açıldı ve on dört yaşlarında bir genç içeri girdi. Elinde köz dolu iki mangal vardı; birini Abdülrezzak’ın, diğerini Şeyh Zade’nin önüne bıraktıktan sonra geri çekildi...

Divanhanede Abdülrezzak ile Şeyh Zade’den başka kimse yoktu. Şeyh gence sordu:

“Delikanlı söyle bakalım, bu yüksek yerde kim oturuyor?”

“Bu yüksek yerde büyüğümüz Xano oturur. Yanlarda da grup grup kabile büyükleri, Beroderanın ileri gelenleri oturur. Ama herkesin yeri rütbesine göredir.”

“Rütbesine göredir de ne demek,” diye kasten sordu Şeyh Zade.

“Önce büyük kabilelerin ileri gelenleri yukarıya oturur, sonra geriye kalanlar...”

Abdülrezzak:

“Peki, Xanoyê Çengzêrîn’in rütbesi ne? Bey mi, ağa mı, yoksa mir mi?”

“Xanoyê Çengzêrîn ne beydir, ne ağadır, ne de mir. O bir Kürttür ve beylerden, ağalardan, mirlerden daha iyi ve daha büyüktür.”

Divanhanenin duvarları boydan boya halılarla bezeliydi. Halıların üzerine çeşitli silahlar asılmıştı. Sanki Xano’nun cephaneliğiydi burası. Ne yoktu ki? Gürz ve kement, ok ve yay, her çeşit kılıç ve kalkan, boğumlu mızraklar, çakmaklı tüfekler ve kurşundan yapılmış zırhlı elbiseler. Silahlar arasında gümüş kabzası altın kakmalı, palayı andıran bir kama vardı; kabzası tamamen altından olan pırıl pırıl parlayan bir de kılıç vardı. Gence bu kılıcın kime ait olduğunu sorduklarında:

“Xanoyê Çengzêrîn’indir. Bu kılıçla İran’ın birçok ileri geleninin kafasını vücudundan ayırmıştır, hem de at sırtında,” cevabını alınca Şeyh Zade ve Abdülrezzak şaşkınlıkla birbirlerine baktılar.

Silahların karşısında, yine duvardaki halılar üzerinde halkalara geçirilmiş birçok doldurulmuş av hayvanı başı asılıydı. Burada kurt, ayı, porsuk, tavşan yavrusu, aslan, kaplan, yaban öküzü, yaban keçisi, boynuzları kavisli ve burulmuş yabani koçlar, tilkiler ve tavşan kafaları vardı. O kafalar içerisinde çok değişik olan, diğerlerinden farklı bir kafa vardı ki, kimse hangi hayvana ait olduğunu bilmiyordu. Gence sordular:

“Peki bu kelle hangi hayvana ait?”

“Bu bir sırtlan kellesi. Eskiden bu sırtlan, henüz gömülmüş ölüleri mezardan çıkarır, götürür ve bir yerde yerdi. Sonra bu sırtlan insan yemeye alıştı. Küçük çocukları kaçırır, götürüp yerdi. Birçok anne baba kayıp evlatları için gözyaşı döktü. Avcılar gece gündüz peşinde dolaştılar, ama bir şey yapamadılar. Halk Xano’nun yanına gidip ağladı, dert ve acılarını ona anlattı. Derken, Xano bizzat tazılarını peşine takarak hayvanı aramaya koyuldu, ama bir türlü izine ulaşamadı. Sonbaharın son günleriydi. Kadınlar haber getirip sırtlanı gördüklerini söylediler. Taze karın yağdığı bir günde, Xano lekenlerini ayağına taktı. Lekenli birkaç avcıyla birlikte çoban köpeklerini de alarak sırtlanın izini sürmeye başladılar. Hayvanın ayak izleri bir mağaranın ağzına kadar geliyordu. Tam mağaranın ağzındayken, köpekler havlamaya başlayınca, sırtlan mağaradan çıktı. Köpekler canavarın etrafını sardığı zaman, Xano mağaranın ağzına yaklaştı. Sırtlan köpekleri bırakıp doğrudan Xano’ya saldırdı. Xano elindeki üçlü demir çatalı hayvanın ağzına dayadı ve kılıçla üç kez kafasına vurup onu öldürdü. Kafasını kesip getirdiler, kuruttuktan sonra buraya astılar. Böylece halk o canavardan kurtulmuş oldu.”

Aniden tıkırdayan kapı açıldı. Xano dışarıdan geliyordu. Abdülrezzak ve Şeyh Zade ayağa kalktılar. Xano selam verdi, onlar da selamını alıp saygıyla durdular. Xano onlara izin verdikten sonra oturdular.

Xano uzun boylu ve iri yarı bir adamdı. Boyuna göre toplu da sayılırdı. El ve ayaklarını görenler, onu eski zaman sahabelerine benzetirdi. Bu haliyle insanın içine korku salardı. Ama güzel yanakları vardı, gür bıyıkları palaydı ve öyle uzundu ki kulağının arkasına kadar gelirdi. Öyle kumraldı ki sanki bıyıklarına kına yakılmıştı. Tatlı dili, dinleyeni kısa sürede kendisine hayran bırakırdı. Deve tüyünden bir kalpak vardı başında. Kalpağının etrafını iki Diyarbakır şalı dolanırdı. Şalların püskülleri omzuna kadar iniyordu. Kermane bir kuşak beline sarılıydı. Sırtının sol tarafında küçük bir hançer vardı. Hançerin kabzası süt beyazıydı. Gümüşle süslenen belindeki çakmaklı tüfeğin kabzası ok yılanını andırıyordu. Üzerindeki beyaz abanın göğüs kısmı siyah kaytanla süslenmişti ve bu ona çok yakışıyordu. Uzun, çuhadan yapılmış gri bir pantolon giymişti. Ayak bileğinden kemerine kadar kırmızı bir kaytan dikilmişti pantolon üzerine. Xano’nun ayağında bir Bağdat ayakkabısı vardı. Divana hizmet eden genç, bir çubuğa çabucak tütün doldurdu, getirip Xano’nun önüne bıraktı ve ateşi yaktıktan sonra geri çekildi. Xano çubuğundan derin bir nefes çekti, dumanı havaya üfürüp söze başladı:

“Şemdinanlı olduğunuzu söylediler bana. Orayı bir kez görmüştüm, ama çok eskiden. O zamanlar çok gençtim. Henüz bu Kale’yi inşa etmemiştik. Şemdinan toprağı çok güzeldir. Ovası ve dağları hayırlı ve bereketlidir. Halkının çoğu da zengin ve çalışkandır.”

“Doğru söylersiniz efendim,” dedi Abdülrezzak, “Şemdinan’a ‘Cennetin bir kolu’ adını takmışlar. Ama Osmanlı bizde huzur bırakmadı. Kaç kezdir bize askerini saldırtır, vatanımızı işgal etmek, eline geçirmek ister. Vallahi ve billahi, ne kadar çok askerini gönderdiyse de onları kovduk ve üzerimize ayak basmalarına müsaade etmedik. Ama şimdi çok büyük bir orduyu üzerimize göndermiş. Geçen bahardan şimdiye kadar kan dökmekte. Ne yapsak onunla baş edemedik.”

“Osmanlı Padişahı ve İran Şahı ülkemiz Kürdistan’ı aralarında bölüşmüşler. Mir Sadık’ın bundan haberi var mı, yok mu? Bu yüzden İran Şahı bu taraftan, Osmanlı padişahı o taraftan Kürdistan’a savaşmaya geliyorlar. Bazı Kürt aşiret büyükleri var ki kendi halklarına ihanet ediyorlar. Gidip onlara yardım ederek uşaklık yapıyor ve böylece kendi milletlerini pes ettiriyorlar...”

“Evet efendim, doğru söylüyorsunuz,” dedi Abdülrezzak, “Mir Sadık, Şeyh Zade ile beni yanınıza gönderdi. ‘Xano’ya söyleyin, gözlerinden öpüyorum, dardayız, yiğidin bahtına sığınırım, askerlerini alsın, imdadımıza yetişsin,’ dedi. Osmanlı Diyarbakır’ı zaptetti, oranın aşiret üyelerini hakimiyetine aldı. Şimdi de bize saldırıyor. Bizi de hakimiyetine almak istiyor. Bizi yenerlerse sıra Hakkari’dedir. Böylece Kürdistan’ı adım adım işgal edecekler. İmdadımıza çabucak yetişilmesini istiyoruz.”

Xano Abdülrezzak’ı dinledikten sonra:

“Bana yanındakinin Şeyh Zade olduğunu söylediler, peki sen kimsin?” diye sordu.

Abdülrezzak biraz durakladı, kendini tanıtmaktan çekindi. Bu arada Şeyh Zade söz aldı:

“Efendim, bu arkadaş Mir Sadık’ın küçük kardeşi Abdülrezzak’tır.”

“Baş üstüne geldiniz. Kaç gündür yoldasınız?”

“Efendim, biz dağların sırtından, kestirme yollardan geldik. Şemdinan’dan çıkalı beş gün beş gece oldu...”

Xano misafirleriyle konuşurken, meclis de yavaş yavaş toplanıyordu. Gelenler Xano’ya selam veriyor, saygı gösteriyor ve yerine geçiyordu. Herkesin yeri önceden belliydi. Mecliste seksen-doksan yaşlarında ihtiyarlar da vardı. Yukarıya, saygın bir yere oturmuşlardı. Her gelen mutlaka silahlıydı; mızrak taşıyanlar, elindekini Divanhanenin girişine, mızraklar için yapılmış özel yere bırakıyordu. Gürz-kementler için de özel bir yer yapılmıştı. Ama kılıç kalkan ve kama, çakmaklı tüfek ve hançer taşıyanlar, silahlarıyla birlikte girip oturuyorlardı. Meclisin tümü toplandığında, Divanhane tıka basa doldu, iğne atsan yere düşmezdi. Üzerinde güzel alacalı bir rüden olan uzun boylu, iri yarı ihtiyar geldiğinde, Xano dahil herkes ayağa kalktı. Yaşlı adamın diğer ihtiyarlar gibi ne sırtı bükülmüş ne de çökmüştü, gençler gibi dimdik ve çalak görünüyordu. Karşı tarafta, Xano’nun yanına oturdu. Şeyh Zade yavaşça yanındakine sordu:

“Bu saygın yaşlı kim?”

“Xano’nun babasıdır. Çok zor, çetrefil koşullarda, ne yapacağımızı bilemediğimiz zamanlarda bu yaşlının sözleri bize hep yol gösterici olmuştur. Savaş zamanında, kösemirs¹kılıçların şangırtısı yükseldiğinde, İran Şahı’nın askerleri üzerimize çöktüğünde de bu yaşlı atına biner, gençlerin yanında savaşa katılırdı. Çakmaklı tüfek istemez, kertikli mızrağı, kösemirs kılıcı ve kalkanı kullanırdı. Bir defasında yaşlının etrafını yaklaşık yirmi İran askeri sarmıştı. ‘Dedeyi öldürecekler’ dedik. Ama o öyle bir taktikle savaştı ki askerlerin yarısı ancak kaçarak elinden kurtulabildiler.”

Xano’nun bütün meclisi toplandığında, Divanhane doldu. Xano başını kaldırıp meclisine baktı ve Divanbaşına sordu:

“Kimse kaldı mı? Herkes burada mı?”

“Evet, herkes gelmiş, gelmeyen Keşkoya kabilesinin lideridir. O da yatalak hastadır.”

Xano:

“Ey cemaat, bu misafirler Şemdinanlı Mir Sadık’ın habercileridir. Şemdinan’dan geldiler ve çok zor durumdalar. Zalim Osmanlı’nın askerleri çökmüş üzerlerine. Topraklarını işgal etmek, onları egemenlik altına almak isterler. Gün namus ve şeref günüdür. Osmanlı köylerini yıkmakta, talan etmekte, kadın kız demeden herkesi esir almaktadır. Bu konuda ne diyorsunuz, yardımlarına gidelim mi? Ne düşünüyorsunuz?”

Meclisten biri:

“Ne işimiz var orada, bize ne? Şemdinan nere, biz nere? Bizden çok uzaktalar, İran Şahı’ndan biz ancak kendimizi koruyabiliriz,” dedi.

Kimse ona kulak asmadı. Birçok kişi konuştu, herkes fikrini söyledi. En son Xano’nun yaşlı babası söz aldı:

“Biz de bazı ağalar ve beyler gibi namus ve şerefi bir yana bırakırsak, şunu bilin ki şimdi onların başına gelenler, bir gün bizim de başımıza gelecektir. Onları o halde bırakmayalım. Hemen yardıma gitmeliyiz.”

Ardından Xano söz aldı:

“Ben de aynı fikirdeyim, hemen bugün iki bin kişi alıp yardıma gitmeliyiz,” dedi.

Kimi göndereceklerini tartıştılar, bazıları mutlaka Xano olsun dediler. Sonunda Hamza Çavuş ve iki bin askerini göndermek konusunda uzlaştılar. Xano’nun babası:

“Hamza Çavuş yıllardır binlerce asker eğitiyor. Bu askeri sefer, onu denememize yardımcı olacak, bakalım onun verdiği talim ve askerinin cesareti ne durumda,” dedi.

Hemen o saat Hamza Çavuş’a haber gönderdiler. Sabahtan akşama kadar toplantı halinde olan Xano’nun meclisinde hangi derin meselelerin tartışıldığını bilmiyordu.

Akşama doğru son ışıklarını birer pençe gibi pencerelerden Divanhaneye uzatan güneş, duvarlardaki silahların üzerinde parıldıyor, tavanları bile artık iyice görülür hale getiriyordu. Şeyh Zade kafasını kaldırıp tavandaki işlemeye baktı. Baştan başa çeşitli renklerle; kırmızı, beyaz, açık sarı, siyah ve diğer güzel renkli taşlarla yapılmıştı. Sanki insan eli ile yapılmamıştı da bir tanrı vergisiydi. Şeyh Zade bunları düşünmekteyken kapı açıldı ve Divanbaşı ile Hamza Çavuş içeri girdiler.

“Emriniz üzere geldim efendim,” dedi Hamza Çavuş.

Bu sözlerini duyan odadakilerden bazıları bu tür sözlere alışık olmadıklarından, eğitimleri de bu türden olmadığından bıyık altından gülmeye başladılar. Oysa Hamza Çavuş yirmi yıldır Osmanlı askeri içerisinde bu eğitimi almış ve hatta şimdi de askerlerini böyle bir eğitime alıştırıyordu.

Xano yumuşak, ama ciddi bir ses tonuyla:

“Seni şunun için çağırdım; iki bin asker alıp Şemdinan’ın imdadına koşacaksın,” dedi ve eliyle misafirlerini gösterdi: “Bunlar Şemdinan Miri’nin elçileri. Osmanlı askerleri baskın yapmış, köylerini, kadın ve çocuklarını kırımdan geçirmekteymiş.”

Hamza Çavuş, Xano’nun bu sözlerini duyunca yüzüne tatlı bir tebessüm yayıldı.

“Ah, işte şimdi muradıma erdiğimi hissediyorum. Başım üstüne, ben hazırım hemen şu an yola çıkabilirim...”

Meclistekiler Hamza Çavuş’un ne tür bir muradı olduğunu anlamayıp, şaşırdılar. Ama gün görmüş, deneyim sahibi kişiler bu sözlerin anlamını iyi biliyor, Osmanlı Padişahı onun da memleketini yıkıp, köylerini yaktığı, çoluk çocuklarını katlettiği için bunları söylediğini anlayabiliyorlardı.

“Evet, hemen şimdi gideceksin,” dedi Xano, “Çünkü bu haberciler Şemdinan’dan çıkalı beş gün olmuş. Allah bilir Şemdinan emirliğinin başına neler gelmiştir...”

Birkaç genç de giden orduya katılmak için yalvarınca Xano gitmelerine izin verdi. Onlar da Osmanlının derdini, zulmünü ve işkencesini görmüş, yaşamış kişilerdi. Osmanlı topraklarından kaçıp gelmiş, Xano’nun yanında yer bulmuş kişilerdi.

O akşam Xano’nun ordusundan iki bin asker Şemdinan’a gitmek üzere yola koyuldu. Mir Sadık’ın elçileri Abdülrezzak, Şeyh Zade, Ermeni Simon ve uşakları da onlara katılmışlardı.

Dımdım Kalesi’nden ayrılınca, Hamza Çavuş yol boyunca nasıl bir disiplin içinde gideceklerini açıkladı: Geceleyin dinlenmeye sadece üç-dört saat ayıracaklardı, atlar tez yorulup da yolda kalmasınlar diye düzenli bir hızla süreceklerdi. Hamza Çavuş:

“Atlar da can taşır nihayet, onlar da insanlar gibidir. Çok nefessiz bırakırsanız, tez tükenirler. Bulgaristan’dayken komutanımız bizi öyle ölçülü ve uygun bir şekilde dağlardan götürürdü ki kendimiz de buna şaşırır kalırdık. O büyük adam, ‘Bu yabancı memlekette bizi sadece atlar kurtarabilir,’ derdi. Yabancı memlekette değiliz, doğru, burası bizim Kürdistan’ımız, ama atlar yine de işimize yarayacak.”

Böylece Hamza Çavuş altı gün içinde Şemdinan’a vardı. Asker ise derin bir vadide bekletildi. Abdülrezzak, Şeyh Zade, Ermeni Simon ve uşakların bir an önce gidip Mir Sadık’a haber vermeleri gerekiyordu. Ama Hamza Çavuş Osmanlı’nın türlü hile ve dolaplarını biliyordu ve geçmişteki casusluk faaliyetlerini de anımsıyordu. Bu yüzden askerin gelişini hiç kimseye söylememelerini sıkı sıkı tembihledi. Askerin nerede toplandığını hiç kimse bilmemeli, yerleri sadece Mir Sadık’a gizlice söylenmeliydi.

Haber Mir Sadık’a ulaştığında öyle mutlu oldu ki onları görmek için ata bile binmeden yayan çıktı yola. Mir askerlere yaklaştığında, Hamza Çavuş onu karşılamaya gitti. Sonra askerlerine dönüp emir verdi:

“Asker, Mir Sadık için selam dur!”

Bütün askerler kıpırdamadan durdular ve çakmak çakmak gözlerle Mir Sadık’a baktılar. Mir bu durumu görünce hayretler içinde kaldı. Bugüne kadar Kürtler içinde böyle bir şey görmemişti. İçinden:

‘Bunlar bir zamanlar İstanbul’da gördüğüm Osmanlı askerine benziyorlar,’ diye geçirdi.

Hamza Çavuş Mir’e yaklaşarak:

“Başım üstüne geldin değerli Mirim.”

“Hayır, estağfurullah, asıl siz başım üstüne geldiniz.”

“Büyüğümüz size selam gönderdi,” dedi Hamza Çavuş, “Kürdistan için size ve emirliğinize uzun ömürler diliyor, sağlıklı yarınlar temenni ediyor.”

“Hepiniz başım gözüm üstüne geldiniz, selamı gönderenin de getirenin de selamı başım gözüm üstüne.”

Selamlardan sonra Mir Sadık Hamza Çavuş’a yaklaşıp onu alnından öptü, sonra da askerlere döndü. Elini göğsüne koyup tok bir ses tonuyla:

“Hepiniz, başım gözüm üstüne geldiniz.”

Mir Sadık’ın sesinden mutluluk okunuyordu. Hamza Çavuş askerlerine döndü:

“Asker rahat! Atların kolanlarını gevşetin ve birbirlerine bağlayın,” komutunu verdi. Sonra Mir Sadık’ı uşaklarından ayırarak pınarın başına, vadinin kenarına götürdü. Karşılıklı oturduklarında Hamza Çavuş:

“Değerli Mirim, söyleyin, anlatın haliniz nedir?” diye sordu.

“Halimiz nasıl olsun ki? Kâfirin askerlerinin haddi, hesabı yoktur. Size elçi gönderdiğim bu birkaç gün içinde, tekrar saldırarak Şemdinan ovasını ele geçirdi. Şu anda savaşın en yoğun yaşandığı yer o ovadır. Topları var... Toplar olmasaydı, vallahi de billahi de emirliğime bir geri adım dahi attırmalarına izin vermezdim...” dedi, ona adını söyleyecekti ki, tanıştırılmadıklarını fark ederek:

“Afedersiniz, isminiz?” diye sordu.

“Adım, Hamza Çavuş.”

“Xanoyê Çengzêrîn’in nesi oluyorsunuz?”

“Askerine eğitim veren bir eğitimciyim, akrabası değilim.”

“Baş üstüne geldin, doğrusunu söylemek gerekirse kaç kezdir Osmanlı Padişahı askerlerini üzerime saldırtmakta, ama her defasında askerlerini kırımdan geçiriyorum, sağ kalanları da kovuyorum. Ama bu kez askerleri çok fazla.”

“Askerleri süvari mi, yoksa piyade mi?”

“Süvari de var, piyade de. Katırlarla top taşıyorlar. Geçen gün adamlarım birçok asker öldürdü ve birkaçını da esir aldı. Aralarında bir de Kürt vardı. Kürt hiç konuşmuyordu, ama bizim çocuklar yine de onun Kürt olduğunu anladılar.”

“O esiri öldürdünüz mü?”

“Hayır, hâlâ sağ.”

“Madem sağ, onu yanıma gönderin. İşime yarayacak. Efendim, altı gün ve altı gecedir yol geliyoruz. Asker çok yorgun. Dinlenmeleri ve iyice uyumaları gerek. Yarın savaş cephesine bizzat gideceğim. Kendi gözlerimle düşman askerlerinin nöbetçilerini görmeliyim. Sonra size ne yapacağımı söylerim. Her şeyden önce bana on mert erkek lazım; Şemdinan’ın yolunu, coğrafyasını, evlerini, dağlarını iyi bilen on mert erkek. Onları askerlerime rehber yapacağım. Sen onları seç, biz hazır olduğumuzda yanıma gönderirsiniz...”

Mir Sadık:

“Bunları hallettiğimize göre buyurun eve gidelim,” teklifinde bulundu.

“Siz buyurun gidin, şimdi biraz işim var, sonra gelirim,” diyen Hamza Çavuş, Mir Sadık gittikten sonra bütün çevre dağlara nöbetçiler gönderdi. Bölük komutanlarına askerlerin istirahat etmesi için emir verdi. Her bölüğün bir nöbetçisi olacak, diğerleri uyuyacaktı. Her üç saatte bir nöbetçiler değişecek, böylece nöbetçiler de uyuyup dinlenebileceklerdi. Bölük çavuşlarından biri de nöbetçilere bekçilik yapacaktı. Sonra askerlere hitap etti:

“Şunu iyi bilin ki karşınızdaki Osmanlı askeridir. Osmanlı’da oyun çok derler ya... savaşta türlü hile ve dolabı çevirebilirler. Kendimize çok dikkat etmemiz gerekir. Aniden baskın yapabilir, bizi gafil avlayıp hepimizi kılıçtan geçirebilirler.”

Askerler o kadar yorgundu ki yattıkları gibi tatlı bir uykuya daldılar. Etrafta uyanık olan sadece nöbetçiler kaldı. Hamza Çavuş da bir kayanın başına oturmuş, neler yapabileceğini düşünürken, nöbetçilerden biri yaklaştı:

“Başkomutan Mir Sadık’ın yanından biri gelmiş. ‘İzin verin Hamza Çavuş’un yanına gideyim, beni Mir Sadık gönderdi,’ diyor,” haberini getirdi.

“İzin verin, gelsin.”

Bir genç geldi; selamı geleneksel aşiret edebiyleydi, ama söze girişi paldır küldür oldu:

“Esir aldığımız Kürdü Mir Sadık’ın emriyle mağaraya getirdik efendim.!”

Hamza Çavuş mağaraya gitti, orada elleri ve gözleri bağlı esiri gördü. Hemen ellerini ve gözlerini açmaları için emir verdi. Hamza Çavuş:

“Hangi bölükten ve hangi taburdansın?”

Esir karşıdakinin düzgün bir Türkçe ile konuştuğunu görünce, korkudan ses çıkarmadı.

“Niye konuşmuyorsun, hangi bölükten ve hangi taburdansın?”

Hamza Çavuş sorularını öfkeli bir sesle üçüncü kez tekrarladığında esir, “Dördüncü bölük, altıncı taburdanım,” dedi.

“Görüyorum ki Türk değilsin. Sen de benim gibi bir Kürtsün. Ama kendi milletine ihanet ediyorsun. Ben de yirmi yaşındayken Osmanlı Padişahı’na kulluk ettim. İyi bir çavuştum, Araplar ve Rumların üzerine seferler düzenliyorduk. O dönemde komutanlar, binbaşı ve paşalar ‘Kürtlerle Türkler kardeştir’ diyorlardı. Biz de inanıyorduk. Ama sonra Kürtlerin üzerine asker gönderdiler. Köylerimizi, kentlerimizi, kadın ve çocuklarımızı topa tuttular. Kılıç ve mızraklarla herkesi katlettiler. Diyarbakır’ı, Beşiri Ovası’nı ve Kevanê Qîrê’yi altüst ettiler. Yüreğim yanıyordu olanları gördükçe. Dayanamayıp kaçtım ve kendi halkımın arasına geldim. Şimdi onlara hizmet ediyorum.”

Anlatılanlardan etkilenen esir, dayanamayıp Hamza Çavuş’un ayağına sarıldı:

“Gerçekten de ben bir Kürdüm ve Hertoşa aşiretindenim, adım da Nebi’dir. Bundan sonra söz veriyorum, ben de senin gibi kendi milletime çalışacağım.”

Osmanlı askerlerinin ne kadar sırrı varsa, Nebi hepsini anlattı. Kaç ordu, kaç bölük gelmişti, nerede ne kadar top ve cephane saklamışlardı, hepsini bir bir sıraladı. Sonra gözleri yaşararak tekrarladı:

“Komutan, söz ve yeminle, bundan böyle ben de senin gibi olacağım, kendi halkıma içtenlikle hizmet edeceğim.”

Hamza Çavuş hâlâ mağaradaydı. İki yüz besili koç ve dört öküzün vadinin başına getirildiğini haber verdiler; hayvanlar askerler için kesilecekti. Deve yükleriyle pişmiş ekmek getirdiler. Hamza Çavuş Nebi’yle biraz daha sohbet ettikten sonra:

“Seni yanıma alacağım,” dedi.

Ertesi gün, akşam saatlerinde Hamza Çavuş Mir Sadık’ın Divanında, Şemdinan aşiretinin ileri gelenleri ve Mir’in önemli adamları ile görüşmelerde bulundu. Hamza Çavuş:

“Saygıdeğer kardeşlerim, efendiler! Düşmanın askeri ve silah gücünü, güçlerini nerelerde topladığını iyice öğrendim. Başkomutanları Osman Paşa’dır. Onlar şu an güçlerinizin arttığını bilmezler, tasasızdırlar. Askerlerim iki gün boyunca iyice dinlendi. Bu gece arkadan dolanıp saldıracağım ve onları size doğru süreceğim. Siz de bu taraftan vurun. Umarım Şemdinan’daki işgalcilerin kökünü öyle kazıyacağız ki tövbe edip bir daha da üstünüze gelmeyecekler.”

Sonbaharın ilk günleriydi henüz, havalar güzeldi. Hamza Çavuş o gece bölük komutanlarını topladı, düşmana nasıl saldıracaklarını anlattı. Bölük komutanlarının savaş hakkındaki ilk görüşmeleriydi. Görüşmeden sonra her komutan kendi askerlerinin arasına döndü.

Şeyh Zade, Hamza Çavuş’un yanına gelerek:

“Mir Sadık bu akşamki yemeğe seni çağırıyor,” dedi.

“Şeyh Zade, git Mir Sadık’a de ki, Allah bütün zenginlikleri ona bağışlasın. Bizde bol miktarda kavurma var, kusuruma bakmasın askerimden ayrılamam. Mir ile bir araya gelmek için daha çok fırsatımız olacak, o zaman şerbet kaselerini de birlikte kafaya dikeceğiz. Ama şimdi git, Mir Sadık’a askerleri hazırlamayı unutmamasını söyle. Şafakla birlikte saldıracağız. Öyle bir anda saldıracağım ki onları en tatlı uykularında vuracağım. Size doğru kaçtıklarında, akşam söylediğim gibi bu taraftan vurun,” karşılığını verdi.

Bunun üzerine Şeyh Zade, “Abdülrezzak komutanın yanına gitti. Qadi Bey askerlerimizi bu akşamki saldırıya hazırlayacak,” diye Hamza Çavuş’a bilgi verdi.

“Abdülrezzak kimdir, onu tanımıyorum,” dedi Hamza Çavuş.

“Abdülrezzak benimle birlikte Dımdım Kalesi’ne gelen kişidir.”

Şeyh Zade dönüp gittiğinde, Hamza Çavuş da askerlerin yanına döndü:

“Bu şafakta sizi izleyeceğim; bakalım askeri eğitiminiz ne düzeyde, nasıl savaşıyorsunuz? Xano’nun ve yiğit Beroderan aşiretinin adını Şemdinan emirliği içinde ve bütün Kürdistan’da nasıl yayacaksınız!”

Gece karanlıktı, bulutlar gökyüzünü öyle kaplamıştı ki sanki her taraf keçelerle örtülmüştü. Hamza Çavuş rehberleri çağırıp onlara taktikler verdi:

“Siz üç genç önden gidin, yolu göstererek bizi Osmanlı askerinin ön tarafına yerleştirin. O esir genç size askerlerin en yoğun olduğu yeri söyleyecek. Buraları biliyorsunuz, bizi öyle uygun yerlerden götürmeniz gerekiyor ki kimseye görünmeyelim. Birkaçınız yanımda kalacak. Hadi yola çıkın, uğurlar olsun,” deyince askerler Hamza Çavuş’un akşamdan beri verdiği taktikler doğrultusunda, atlı süvarilerin arkasından usulca ve peş peşe gittiler.

Hamza Çavuş, Şebab’ı askerlerin arkasından gelmesi için geride bırakmıştı. Yola çıktıklarında, Şebab yanındaki arkadaşına bir rüya gördüğünü söyledi.

“Hayır olsun!” dedi arkadaşı.

“Suya girmek için vadinin kaplıcasına gidiyordum. Soyunup suya girmek üzereyken Dilber’in elinde ibrikle geldiğini gördüm. Bir kayanın arkasına saklanıp ona baktım. Nereye gideceğini öğrenmek istiyordum. Saklandığım kayanın yanına geldi. Onu yakalayıp kucaklamak üzereyken, ‘Böyle yaparsam kızı korkuturum,’ diye düşündüm. Dilber dönüp bana baktı, güldü ve, ‘Seni görmediğimi mi sanıyorsun, daha vadinin başındayken seni gördüm. Bahtına sığınıyorum, kendini koru ve kendine sahip çık,’ dedi. Onu tutmuştum, tam öpmek üzereyken atımın kişnemesiyle uyandım ki bir de ne göreyim... Başucumda duran atımın eyerini kucaklamışım. Öfkelendim tabii, Dilber’imi doyasıya görmemi engelleyen atı o an kalkıp kılıçla paramparça etmek geçti içimden. Ama sonra, ‘Zavallı at kişnemekle günah mı işledi?’ diye düşündüm. Atımı da bilirsin, ne attır ha...”

İki arkadaş gülüştüler. Sonra arkadaşı Şebab’a:

“Dilber’in dediği gibi kendine iyi bak, kendini koru ki Allah’ın izniyle kavuşabilesiniz,” dedi.

O karanlık gecede, askerler epeydir ilerliyorlardı. Hamza Çavuş bazen atını sürüp askerin önünden gidiyor, bazen de geri kalıyor, arkadan gelen Şebab’a yumuşak birkaç cümle söyledikten sonra, tekrar yoluna devam ediyordu. Bir ara askerlerden birinin elindeki sigarayı ve ateşinden yayılan kıvılcımı fark etti. Öfkeyle atını adamın üzerine sürerek, onu kamçıyla dövmeye başladı:

“İt oğlu it, daha dün size tembihlemedim mi hiçbiriniz ateş yakmayın diye! Allah’ın yolundan mı çıktın, geceleyin yakılan ateş, ancak yerimizi düşmana belli etmeye yarar. Hepimizi topa tutmalarını mı istiyorsun?!” diye bağırıyordu. Asker hemen sigarasını atıp söndürdü, bir anlık dalgınlığı yüzünden büyük utanç duymuştu.

Sonunda birlikler gelip bir tepenin yamacında durdular. Esir genç, Hamza Çavuş’a yaklaştı ve yavaş, masum bir Türkçe ile:

“Beyefendi, bu dağın arkasında Osman Paşa’nın askerleri var. Dağın dibinden bütün ova boyunca ve karşı dağa kadar, baştan başa askerlerinin denetiminde,” dedi.

Hamza Çavuş Kürtçe karşılık verdi:

“Nebi can, bize iyi rehberlik ettin. Ama şimdi cesaretini de sınayacağım.”

Dağdan yumuşak bir meltem esiyordu. Rüzgâr sanki bilerek gökyüzünü bulutlardan temizlemek üzere esti. Gökyüzü berraklaştı. Dağların ardından taptaze bir ay yükseldi. Yavaş yavaş büyüdü ve yuvarlak bir tepsiye dönüştü. Hamza Çavuş Nebi’yi orada bıraktı. Bölük komutanlarına hazır olmalarını söyledi. Kimin nereden ve hangi taraftan düşmana saldıracağını belirledi, sonra yerine döndü. Hamza Çavuş aya bakınca çocukluğunda ninesinin anlattıklarını anımsadı:

“Hamza can, güneşle ay vaktiyle bacı kardeşmişler. Ama sonra birbirlerine âşık olurlar. Bu da günah tabii. Tanrı bu olayı öğrendiğinde, her ikisini de gökyüzüne fırlatır. Şimdi her ikisi de birbirinin peşine düşmüş, kavuşmak için çalışırlar. Ama ne yapsalar da birbirlerine kavuşamazlar. Allah etmesin, günün birinde birbirlerine kavuşurlarsa, dünyanın sonu gelir, yeryüzü ters döner, insanoğlu altta kalır. O vakit hiç kimse hayatta kalamaz,” diye anlatmıştı yaşlı kadın.

Ay yerden epeyce yükselince, yeryüzünü öyle aydınlattı ki az daha gün doğuyor sanabilirdiniz. Artık şafak da yakındı. Hamza Çavuş: ‘Şimdi derin gece uykusundadırlar, tam zamanı,’ diye düşündü. Verdiği emir üzerine, askerleri düşmana yürüyüp vurmaya başladılar. Osmanlı askerleri aptallaşmıştı, sersemlemiş koyunlar gibi ne tarafa kaçacaklarını bilemiyorlardı. Uyku mahmurluğuyla panik içinde birbirlerine çarpıyorlardı. Beroderan aşiretinin askerleri düşmanın etraflarını sardı. Şafak söktüğünde, kılıç ve kalkan şangırtıları hâlâ devam ediyor, mızrak sesleri işgalci Osmanlı askerlerinin üzerinde yankılanıyordu. Hamza Çavuş atıyla düşmanların arasına daldığında hem sağa, hem sola vuruyor, savurduğu her kılıçla adeta:

“Bu Diyarbakır’ın intikamı, bu aşiretim Xalta’nın intikamı ve şu da Beşiri Ovası’nın intikamıdır,” diyordu.

Osmanlı askeri şaşkınlıktan birbirini öldürüyordu. Şemdinan tarafını da Mir Sadık’ın askerleri sarmıştı. Artık güneş vurmaya başlayan Şemdinan Ovası’na baktığınızda, buradaki Osmanlı askerlerini cin çarptığını sanırdınız. Kimisi silahlarını atıyor, “Ben teslimem,” diyordu. Kimisi mızraklardan ve kılıç darbelerinden korunmak için yere uzanıyor, ama Kürt evlatlarının mızrak ve kılıçları onları yerde de buluyordu. Bazıları ölüyor, bazıları da kaçıp atların toynakları altında eziliyordu...

Hamza Çavuş, askerlerinin bir anlamda ilk sınavı olan bu savaşta, o güne kadar verdiği eğitimin boşa gitmediğini gördü. Aldıkları eğitimin gereğini yapan Kürt askerleri sanki birçok savaşta çarpışmış gibiydi. At sırtında hızla giden kimi gençler, tıpkı Hamza Çavuş’un öğrettiği gibi, ipi boğumlu kement haline getirip düşman askerlerinin kafalarına geçirerek onları at sırtından düşürüyor, yerde sürüklüyordu. Bu durumu uzaktan gören Osmanlı askerlerinin dizlerinin bağı çözülüyor, korkudan kaçıp gidiyorlardı.

Nebi de Hamza Çavuş’un yanından ayrılmıyordu. Aniden Hamza Çavuş’a:

“Efendim bakın! Hinaaşê köyünün altına bakın, tüneyen birkaç kişi var ve nasıl da gerisin geriye kaçıyorlar!..” diye gösterdi.

Hamza Çavuş ve Nebi birlikte saldırıya geçtiler. Birkaç Osmanlı subayıydı karşıdakiler. Öyle korkmuşlardı ki el bile kaldırmadılar. Çünkü nereye gitseler, karşılarına Kürtler çıkıyordu. Hamza Çavuş onlara Türkçe seslenerek:

“Burası Diyarbakır değil, nereye kaçacaksınız? Her tarafta Kürt var, hatta kayalıklarda bile!..” dedi.

O sırada bir süvari hızla Hamza Çavuş’un yanına gelerek:

“Efendim, Osmanlı askerlerinin komutanı Osman Paşa işte şu vadidedir,” diye haber verdi.

Paşa, yanına aldığı birkaç Kürt kızıyla kaçıyordu. Ama Hamza Çavuş birkaç askerle birlikte atını sürüp vadiye vardığında kimseyi göremedi. O sırada saklandığı yerden çıkan genç bir kız koşarak süvarilerin yanına geldi ve:

“Şu tarafa kaçıp gittiler,” diye gösterdi. Hamza Çavuş, süvarilerle birlikte o yöne gitti, ama Osman Paşa’yı orada da yakalayamadı. Kürt askerlerinin elinden kurtulmuştu.

Çatışmalar bir ayı aşkındır bir zaman sürdü. Kürtler, Şemdinan’ın dağ ve ovalarındaki Osmanlı askerlerini yakalayıp öldürdüler. Geriye kalanlar da kaçtı.

Bu zaman süresince askerlerden bir haber alamayan Dımdım Kalesi ahalisi endişelenmeye başlamıştı. Hele Dilber gibi askerlerin arasında sevdiği olanlar iyice dertlenmişlerdi. Dilber bazen gamlanıp Şebab’lı hayaller kuruyor ve çok üzülüyordu. Bazen de yalnızken:

“Allahım, ne olur bana onu sağ salim geri gönder...” diye dua ediyor, kimi zaman da imamların yanına gidip muskalar yaptırıyordu. İmamlar ona Kuran’ı açıp bakarak ümit veriyorlardı. Ama artık sonbahara girilmesine karşın, o hâlâ gelmemiş, bir haber de alınamamıştı.

Bir cuma günü, Dilber çok iyi fal bakan birinin yanına gitti. Zayıf, saçları beyaz, yaşlı bir kadın olan falcı, bir keçenin üzerinde oturmuş tütün içiyor, dumanını havaya üfürüyordu. Yaşlı falcının, Dilber’in üzerindeki güzel elbiseleri görünce beti benzi açıldı. Kendi kendine, ‘iyi bir kısmet,’ deyip sevindi ve Dilber’e:

“Yaklaş kızım, utanma, ünlü bir falcının evindesin. Buraya gelenler, gönüllerindeki dileklere mutlaka kavuşup da dönerler,” dedi.

Dilber yaklaştı ve:

“Evin günün aydın olsun,” dedi.

“Baş üstüne geldiniz,” diye yanıtladı falcı.

Sonra elini Dilber’e uzattı, onu yanına çekip oturttu:

“Hadi, çekinmeden söyle, ne için geldin?”

Dilber etrafına bakındı, kimsecikler yoktu. Sadece on dört yaşındaki bir kız çocuğu kenarda duruyordu. Falcı kaş-göz ederek kızın dışarı çıkmasını sağladı. Dilber:

“Yanına geldim, çünkü seninle bir işim var yaşlı nine,” diye söze başlamışken, falcı kadın başını bilmiş bilmiş sallayarak:

“Buyur söyle, ama senin onun için geldiğini biliyorum,” dedi. Dilber “onun için” sözünü duyunca, mutlu oldu.

“Vallahi doğru yaşlı ana, onun için geldim,” dedi.

“Madem meramının gerçekleşmesini ve falının doğruları söylemesini istiyorsun, biraz para at.”

Dilber kemerinin altındaki para kesesini çıkardı ve birkaç gümüş parayı falcının önüne serili olan mendilin üzerine attı. Falcı, kızın kesesinin dolu olduğunu görünce:

“Kızım, ben burada halkın falına bakarım, onlar da mendilimin üzerine altın atarlar. Ama sen gümüş atıyorsun, üstelik sadece birkaç tane. Muradına ermek istiyorsan cimrilik yapma. Haydi, pamuk eller cebe...” diye söylendi.

Dilber kesesini çıkarıp bu sefer daha fazla para bıraktı. Falcı dağınık paraları topladı ve koynuna yerleştirdi. Sonra Dilber’e sırtını döndü ve sanki kendi kendine mırıldanır gibi konuşmaya başladı:

“Bir kız araya girip işini bozuyor. Ama ben öyle bir sihir yapacağım ki araları soğuyacak, kız onun gözünde kapkara olacak, o sadece seni sevecek ve sana âşık olacak.”

Dilber şaşkın gözlerle falcıya baktı:

“Buraya başkalarını kendime âşık etmeye gelmedim!” diye terslendi.

Falcı Dilber’in geliş nedenini tahmin edemeyeceğini anlayınca:

“Peki, sen niçin geldin, söyle bakalım.”

“Ben buraya fal açtırıp onun sağ olup olmadığını ve ne zaman döneceğini öğrenmeye geldim.”

Falcı yine sırtını döndü, dudaklarını şapırdatarak bir şeyler mırıldandıktan sonra Dilber’e:

“Çok şükür, sağ salimdir ve çarşamba günü gelecek,” dedi.

Çarşamba günü geldiğinde, o gün Şebab gelecek diye Dilber içeriye hiç girmeden, hep dışarıda, gözü yolda umutla bekledi. Ama birçok çarşamba geçti, Şebab bir türlü gelmedi.

Zaman geçip de Şemdinan’daki çatışmalar bitince, bazı evlerden feryatlar yükselmeye başladı. Savaşta yakınlarını kaybeden aileler yas tutuyordu. Şemdinan emirliğinin genelinde ise Osmanlının zulmü ve katliamı üzerlerinden kalktığı için mutluluk ve şenlik vardı. Xano’nun askerlerine de büyük saygı gösteriyorlardı. Mir Sadık, Hamza Çavuş’a gösterdiği kahramanlığın nişanesi olarak emirlik paltosunu kendi eliyle giydirmişti.

Hamza Çavuş esir ettikleri Osmanlıları köylerde de dolaştırmıştı. Köyün birinden geçerlerken Xanî adında bir kadın yüksek sesle şu güzel ezgiyi ünledi:

Vurun kardeşler, bacılar, birlikte vurun,

Vatanın, Kürt çocuklarının öcünü alın.

İndim Şemdinan’dan aşağı, engin ovaya,

Xano’yu korusun diye yalvarırım Allah’a.

Vurun kardeşler, bacılar, birlikte vurun,

Vatanın, Kürt evlatlarının öcünü alın.

Şemdinan ovasına indim, o kayalıklara,

Rom çığlığıdır, bak ağlayan düşmanlara.

Vurun kardeşler, bacılar, birlikte vurun,

Vatanın, Kürt evlatlarının öcünü alın.

Şemdinan ovası engebesiz, düzdür,

Rom askeri kuşatılmış, it gibi ürür.

Vurun kardeşler, bacılar, birlikte vurun,

Vatanın, Kürt evlatlarının öcünü alın.

Artık Hamza Çavuş için dönme zamanı gelmişti. Döneceği gün beyler, ağalar, aşiret ve kabile liderleri, şeyh ve evliyalar, Mir Sadık’ın Divanının kapısında Hamza Çavuş için toplanmışlardı. Çoktandır evlerinden dışarı çıkmamış, çoluk çocuk, kadın erkek, yaşlı ve gençler o sabah, kimileri kapı eşiğinde, kimileri damlarda, kimileri de iki katlı köşklerin üzerinde değerli misafirlerini Dımdım Kalesi’ne uğurlamak üzere bekleşiyorlardı. Bekleşenler yalnız Şemdinan’da ikamet edenler değildi; köylerden, uzak yaylalardan gelen birçok kişi de vardı. Hem misafirleri yolculamak, hem de bizzat Hamza Çavuş’u görmek için buradaydılar. Mir Sadık’ın köşkünün önünde öyle bir kalabalık toplanmıştı ki iğne atsan yere düşmezdi.

Mir Sadık, Şeyh Zade, Abdülrezzak ve yardımcısı, bölük komutanları ve Şemdinan emirliğinin ileri gelenleri Divanhaneden çıktılar. Şeyh Zade’nin babası, Şemdinan emirliğinin şeyhi, caddenin ortasına gelerek:

“Evlatlarım! Sizler biz Şemdinan Kürtlerini Osmanlı Padişahı’nın zulüm ve katliamından kurtardınız. Keşke Kürtlerin bütün mir, ağa ve beyleri Xano gibi, sizler gibi olsalardı,” dedi. Hamza Çavuş ve erbaşlarına dönerek devam etti:

“Gidin, Xano’ya söyleyin, biliyorum ona Çengzêrîn derler, ama o bu ismi sevmez. Bu yüzden ben sadece Xano diyorum. Gidin, Xano’ya söyleyin, Şemdinan’da büyük küçük herkes bu iyiliği hep anacaktır. Mir Sadık adına Xano’ya selam söyleyin. Deyin ki, ‘Mir Sadık, baba ve ata yadigârı olan bu kılıcı Xano’ya hediye ediyor. Bu kılıç, hiç kın yüzü görmesin, hep kullanılmayı hak ediyor.”

O sırada:

“Allah şahidim, bu sözler tamamen gerçek,” diyen bir ses duyuldu.

Yüksek perdeden çıkan bu sözler Mir Sadık’ındı.

Şeyh elindeki kılıcı Hamza Çavuş’a verdi. Çok büyük değildi, ama palaydı ve kabzası baştan başa altınla süslenmişti. Hamza Çavuş şeyhin elindeki kılıcı alarak:

“Kardeşlerim, saygın Şemdinan aşiretinin mensupları! Bu savaşta askerlerimden bazılarının yaralandığı doğrudur. Ama hem eski hem de yeni intikamları aldım. Yüreğim rahat, sizden de razıyız, şerefimizle döndüğümüz için de mutluyum. Çünkü Kürtlerin düşmanı hain Osmanlıyı defettik ve sizi de zulmünden kurtardık. Ülkemize ve Dımdım Dağı’na yüreğimiz rahat dönüyoruz. Bize gösterdiğiniz saygıdan da hepimiz hoşnutuz,” diye karşılık verdi. Sonra askerlerine dönüp emir verdi:

“Asker at bin! Rehberler! Siz önden gidin!”

Askerler hareket edince Mir Sadık da meclisiyle ve aşiretin ileri gelenleriyle beraber atlara binip, misafirlerini uğurlamak üzere yola koyuldu. Onlar şehrin sokaklarında ilerlerken, halk evlerinden dışarı çıkmış, büyük küçük demeden haykırıyordu:

“Xano’nun kılıcı hiç körelmesin. Allah ona uzun ömürler versin. Kürtler için o hep yaşasın.”

Ama şehrin köprüsüne geldiklerinde, siyah tülbendini takmış kır saçlı bir kadın askerin önüne çıktı:

“Kardeşlerim, Allah aşkına bunlardan hangisi Xanoyê Çengzêrîn’dir? Bana gösterin.”

Şeyh Zade öne çıktı:

“Xanoyê Çengzêrîn burada değil. Gördüklerin onun askerleri. Söyle, ne istiyorsun?”

“Hiçbir şey istemiyorum. Bu dünyada sadece bir oğlum vardı, Osmanlılar onu da bu savaşta öldürdüler. Ama oğlum Xanoyê Çengzêrîn’e kurban olsun. O hep Kürtler için yaşasın. Bizi Osmanlı Padişahı’nın zulmünden kurtardı. Osmanlı Padişahı’nın devletinin bir daha kurulmamak üzere yıkılacağı gün de gelecektir, çünkü çok adam öldürdüler, arkalarında birçok kadının dul, çocukların yetim kalmasına sebep oldular.”

Mir Sadık ve adamları, emirlik sınırlarına kadar Xano’nun askerlerine eşlik ettikten sonra döndüler.

Hamza Çavuş Şemdinan’dan yola çıktığında, esir aldıkları Nebi adındaki Kürdü beraberinde Dımdım Kalesi’ne getirdi. Onun işlerine yarayacağını çok iyi biliyordu, içinden, ‘Bu adam gerçekte hain değil. Divanhane yetkilileri onu kanun ve nizamlara göre almışlar. Tıpkı bir zamanlar beni de aldıkları gibi,’ diyordu.

O akşam Hamza Çavuş Kale’ye geldiğinde, Şebab yerinde duramadı. Hemen Dilber’in sokağına gitti. Saatlerce o sokakta volta attı Dilber’i görür diye... Ama o akşam kızı göremedi. Eve döndüğünde kız kardeşine yalvardı:

“Nenê can, güzel kardeşim, Dilber’i göremedim. Yarın sabah bir bahaneyle gizlice evlerine git. Ona de ki, ‘Şebab seni görmek istiyor, nereyi istersen o oraya gelir.’ Bir şekilde görüşelim.”

Nenê ertesi gün erkenden Dilber’in evine gitti. Kapıyı açarak doğruca kadınların bulunduğu odaya geçti. Dilber’in annesiyle cariyelerini gördü, ama Dilber yoktu. Dilber’in annesi:

“Nenê, kızım, sabah sabah hayırdır?”

“Şükürler olsun, hayırdır Ayşe hala. Halı kirkitini almaya geldim. Annem yarın halı dokuma tezgâhını kurmayı düşünüyor da. Ama bir kirkitimiz eksik.”

“Bir değil iki kirkit götür, ne olacak kızım. Nasılsa bu yıl halı işimiz yok. Geçen sene Dilber iki halı dokumuştu. Ama halıydılar ha! Mükemmel, harika şeylerdi. İstiyorsan göstereyim.”

“Hala getir ben de göreyim. Beğenirsem aynı deseni kendi halıma da dokurum.”

Ayşe, cariyelerden birine:

“Kız, git yüklüğün içinden Dilber’in geçen sene dokuduğu iki halıyı al da gel. İyice bak, yanlışlıkla diğerlerini getirmeyesin. Hep karıştırıyorsun,” diye söylendikten sonra tekrar Nenê’ye dönerek:

“Kardeşin Şebab, şükür sağ-salim geldi, değil mi?” diye sordu.

“Evet, Ayşe hala, Şebab sağlıkla döndü. Hamza Çavuş da savaşta onun kahramanlıklarını çok metheder.”

“Sadece bu savaşta mı? Geçen sene İran Şahı’nın askerleri ovadaki köyümüze baskın yaptıklarında, Şebab o zamanlar henüz küçük olmasına, bıyıkları bile terlememesine rağmen büyük bir yiğitlik göstermişti. Allah onu korusun.”

Cariye, Ayşe Hanım’ın önüne halıları getirip bıraktı. Sonra da halıyı açıp Nenê’ye gösterdiler. Nenê, halının o güzelim işlemesi karşısında şaşkınlıktan afalladı. Gerçekten de Nenê böyle güzel bir halıyı daha önce hiç görmemişti. Halının üzerinde bir yaban öküzü hızla koşuyordu. Peşindeki avcı da dizleri üzerine çökerek ok ve yayıyla nişan almıştı...

Nenê, Şebab’ın ablasıydı ve Şebab’dan birkaç yaş büyüktü. Nenê’nin annesi ona çeyiz hazırlıyordu. Çeyizine halı da eklemesi gerekiyordu. Ama böyle halılar bulunamazdı.

Nenê:

“Ayşe hala, bu işlemeyi nereden getirdiniz? Biz de böyle desenler yok,” dedi.

“Kızım, Belucistan tüccarları şehre geldiklerinde, hanın sahibi Musa’ya üzerinde bu işlemenin bulunduğu halıyı hediye etmişlerdi. Kocam da Musa’nın yanına gitti ve rica etti, aldı. Dilber de aynı örneği çıkardı. Musa halısını almaya geldiğinde, şaşkınlığını gizleyememiş, ‘Vallahi, kızının yaptığı bu halı, benimkinden daha güzel. Bana kızının yaptığı halıyı ver, benimki de size kalsın,’ dediydi de vermediydik,” diye anlattı.

Nenê Dilber’i görmek için oyalandı da oyalandı, ama Dilber ortalıkta yoktu. Sonunda Nenê kirkiti aldı ve yola çıktı. Sokakta Dilber’e rastladı:

“Dilber, kaç saattir evinizde seni bekliyorum?”

“Teyzemlere gitmiştim, kaç gündür hasta.”

“Hayırdır, nesi var?”

“Kalbinden rahatsız, kalbi çoktandır ağrıyordu. Ama o hiç oralı olmuyor, kulak asmıyordu. Ama şimdi öyle kötü bir halde ki yatağa düşmüş. Ben ona yabani bal götürdüm. Hekimler derler ki, ‘Bir miktar yabani balı verirseniz ona, başka hiçbir şey vermenize gerek yok.’ Bakalım, inşallah dedikleri gibidir...”

“Peki, siz neden Koçak Gulê’nin yanına gitmediniz? Derler ki Koçak Gulê ve Molla Şeyh Kasımê kadar hiç kimse hastaları çabucak iyileştiremez. Her kim Şeyh Kasımê’nin kapısına giderse, sağ salim dönüyor. Önceki sene kirvemiz hastalanmıştı. Babam onu Şeyh Kasımê’nin ocağına götürdü. Yaklaşık bir ay sonra sağ salim evine döndü. Ocağın kapısına iki altın bıraktı ve bir koyun kurban etti. Bir koyunu da sürüsüne kattı.”

“Teyzemin kocası sapmış biridir, şeyhlere inanmıyor, ‘Her şey Allah’tandır. Şeyh ve müneccimler de benim gibi insanlardır. Onlar Allah’ın işine ne karışır? Yalan söylüyorlar,’ diyor.”

“Dilber, niçin geldiğimi biliyor musun?”

“Nereden bileyim ne için geldiğini Nenê?”

“Şebab dün akşam geldi! Geldiği gibi de soluğu sizin sokakta alıp saatlerce volta atıp seni beklemiş ama bir türlü görememiş. Bugün halı kirkitini alma bahanesiyle evinize geldim, seni görmek için.”

Nenê Şebab’dan bahsedince Dilber kıpkırmızı oldu. Yüzüne güzel bir renk geldi, ağzı kulaklarına varıp mercan gibi, bembeyaz dişleri göründü. İnsan Dilber’e bakmaya kıyamazdı. Göğsündeki takıların altından kalbinin atışları görülüyordu. Elini kemerine götürdü. Aynayı çıkarıp kendine baktı:

“Yarın çamaşır yıkama bahanesiyle, kaplıca kayalıklarına gideceğim. Orada kimse yok. Cariyemle orada olacağız. O da gelsin.”

“Dilber, seni bugün görmek istiyor, yarına kadar bekleyebilir mi?”

“Bugün ne yapacağımı bilmiyorum,” diye yanıtladı, ama biraz düşündükten sonra, “Madem öyle, öğleden sonra yine teyzemi sormaya gideceğim. Sokakta beklerim, o da oraya gelsin. Sakindir, kimsecikler olmaz oralarda, rahatça görüşebiliriz,” dedi.

Nenê:

“Tamam, ona öğleden sonra orada olmasını söyleyeceğim,” diyerek ayrıldı.

Öğleden önce Şebab, Dilber’in teyzesinin sokağında heyecanla bekliyordu. Dönüp dolaşıyor, volta atıyordu. Bir süre dolanıp durdu. Derken Molla Reşit’in kubbeden ibadete, öğlen namazına çağıran sesi duyuldu. Ama Dilber hâlâ ortalıkta yoktu. Şebab karda kışta donmuş gibi titremeye başladı. Artık vakit ikindi oluyordu. O sırada Dilber sokağın başında aniden görüldü. Şebab hızla yanına giderek onu tutup kucaklamak istedi. Ama Dilber geri çekilerek:

“Şebab,” dedi, “Sende utanma yok mu, ayıp değil mi? Ya gören olsa. Uzak dur benden!”

“Neden utanmaz oluyormuşum? Dilber can, seni uzun süredir görmeyince, tek çarem...”

“Ama bir gören olursa... Ayıptır, böyle şeyler toplumda tez yayılır. Ne derler sonra? Meksûd’un kızı Dilber iffetsiz biri, erkekler sokakta onu öpüyor!”

“Gel, Deve Vadisi’ne gidelim. Orası şehirden uzak, rahatça görüşebiliriz.”

“Deve Vadisi de neresi?”

“Nasıl şehirlisin anlamadım... Yaşadığın yeri tanımıyorsun.”

“Vallahi bilmiyorum, Deve Vadisi neresi?”

“Şu aşağıdaki meşeliktir. Şehrimize gelen tüccarlar eşyalarını satarlarken, develerini oradaki meşelikte otlattıklarından adına Deve Vadisi denmiş. Şimdi oraya gidiyorum, sen arkamdan gelirsin. Dikkat et, kimseye görünme...”

Oraya vardıklarında, Şebab kızı kucaklamayı yine denedi. Ama Dilber izin vermedi:

“Acele etme, zamanı gelecek. Söyle, baban görücüleri ne zaman gönderecek?”

“Babam, ‘Nenê’yi evlendirmeden Meksûd’un evine görücü göndermem. Nasıl olsa Meksûd bir kez evet demiş, bulaştığı bir işi bitirmeyinceye kadar ikincisine başlamaz,’ diyor.”

“E, Nenê’yi ne zaman kocaya verecekler?”

“Annem, ‘Oğlum, bu sonbahar başlığı verip Nenê’yi götürmeleri gerek. Ama baban hayır diyor, başlık için ayrılan sürüyü kışın dar gününde nasıl beslerim? Bahar aylarında başlığı getirin, gelininizi alıp, götürün,’ diyor. Ne yapsak bilmiyorum.”

Dilber derin bir ah çekti.

“Yani bir yıl daha sürecek bu iş, öyle mi?”

“Gel, seni hemen şimdi kaçırayım. Dayımın evine götüreyim. Biliyorsun dayım yiğit biri, korur bizi.”

“Hayır, neden öyle söylüyorsun? Babamla baban yakın dost. Öyle şeyler bizim için kirli iş sayılır. Duymadın mı Pazarcıbaşı Hurşid kaç kez pahalı hediyelerle görücü gönderdi, ama yine de babam beni ona vermedi. Babana ise bir çırpıda ‘evet’ dedi.”

Dilber Şebab’la öyle rahat konuşurken, Şebab Dilber’e bakıp bakıp dalıyordu. O çölde, kızın alnında bir Osmanlı mecidiyesi parlıyordu. Başındaki etrafı kat kat gümüşten fesin siyah püskülleri al yanaklarının üzerine sarkıyordu. Sağ tarafında Halep işi şakak süsü salınıyordu. Sağ ve sol köşeden birbirlerine tutuşturulmuş süsler, üzerinde hale bulunan alacalı çenesinin üzerine kadar geliyordu. Burnunu süsleyen Bağdat malı, ortası boncuklu hızmanın püskülü kemerine kadar uzuyordu. Boynundaki boncuk ve mercanlar güneşte parlıyordu. Kulağındaki küpeler bombeli altından yapılmıştı. Sol elinin parmağında kırmızı taşlı bir yüzük vardı. Dilberin gözleri öyle koyu siyahtılar ki hiçbir zaman sürme çekmeye ihtiyacı olmuyordu. Konuşurken kalın olmayan biçimli dudakları kıpırdıyor ve insanı hayran bırakan bir güzellik sergiliyordu. Hafif basık burnunun yüzüyle bir çatışma içinde olduğu sanılırdı.

Bu güzellik karşısında Şebab Dilber’i öpmek istedi, ama Dilber yana çekildi, elinden kurtulup kaçtı. Şebab peşinden gitti, sonra Dilber durdu. Yakınına geldiğinde, Dilber şunları söyledi:

“Eğer bizim, görüşmemizin sürekliliğini istiyorsan, peşimden gelme. Ama beni dinlemez de gelirsen, murat ağacına yemin ederim ki bir daha dışarı çıkmam ve yanına da gelmem.”

“Dilber, ben de murat ağacına ant içerim ki peşinden kente kadar gelmem. Ama ne olur, şimdi izin ver de seni doyasıya öpeyim.”

“Şebab, vallahi sen hepten arsız ve basit birisin. Şimdi biri bizi görürse, benim için ne dedikodular çıkarır bilir misin?”

“Öyleyse piknikte seni öpmeme niçin izin verdin?”

“Piknikte kimse art niyet aramaz, orada öpmek normal ve sıradan bir davranış. Bu yüzden gençler birbirlerini görmek için serbestçe piknik yerine gider. Ayrıca orada yalnızca bir kız bir erkek yok ki, yüzlerce genç toplanır. Ama benle sen yalnızız burada. Bizi gören olursa, birçok dedikoduyu yakıştırırlar.”

Dilber sözlerini bitirdikten sonra, kaçıp gitti. Şebab durdu ve belermiş gözlerle kekliğinin boyuna bosuna bakakaldı. Kız gözlerinin önünden kayboluncaya kadar yerinde donakaldı. Bir yandan da düşünüyordu: “Dilber’in dedikleri doğru, yabancı biri görseydi, bizim hakkımızda her türlü söylentiyi çıkarırdı. Ben erkeğim bana bir şey olmaz, ama onun için öyle değil. O bir kız, zavallı ve çaresiz...”

Bir süre orda durdu. Sonra eve dönmek için farklı bir yoldan ilerledi.

SEKİZİNCİ BÖLÜM

Quli Han

Sonbaharın ilk günleriydi. Göçebeler çoktan yaylalardan, yüksek dağların doruklarından, alaca kar kümelerinin arasından köylerine süzülmüşlerdi. Kışlaklarına çekilmiş, kış hazırlığı için sürülerine ağıllar, çobanlar için de büyük ve dört yanı kapalı çardaklar kuruyor, var olanları tamir ediyorlardı.

Bu ovalarda kar hiç tutmazdı, yağsa bile hemencecik erirdi. Bu yüzden sonbahardan bahara kadar koyunlar otlağa çıkarılabilir, çoğu zaman kış yeminden bir tel bile yedirmeye gerek kalmazdı. Ama yazın kavurucu sıcaklar başladığında koyun otlanamazdı. Kürtler koyunlarını yavaş yavaş kar altındaki topraklara sürerlerdi. Çünkü oralarda kar altında taze otlar yeşerir, hava da serin olurdu. İşte kışlaklar bu yüzden bahardan sonbahara kadar boş kalır, bir tek hayvan bile göremezdiniz. Ta ki sonbaharda otlar bollaşıncaya kadar.

Bir zamanlar o kışlak ve yaylalarda kavgalar patlak verirdi. Hatta bazen adam bile öldürülür, kan dökülürdü. Kimin adamı çoksa, kim güçlüyse iyi otlakları, iyi kışlakları ya da yaylaları o ele geçirirdi. Buralar İran Şahı hakimiyetindeyken bu tür olaylar sıradandı. Ama şimdi Xano buraları yönetiyorken, artık böyle olaylara asla rastlanmazdı. Şimdi de bazen birbirlerinin boğazına yapıştıkları olurdu, ama eskisi gibi kafa kırmak, adam öldürüp kan dökmek kesinlikle yoktu. Xano birinin diğerine zulmetmesine izin vermezdi...

Bir kavga başladığında, Xano hemen araya girer, böyle şeyleri sevmediğini söyler:

“Dostlar, kendinizi İran Şahı mı, Osmanlı Padişahı mı sanıyorsunuz da böyle zorla birbirinizden toprak almaya kalkışıyorsunuz? Böyle bir şeyi kabul etmem. Çok şükür toprağımız bol, değerini bilin ve daima koruyun ki İran Şahı ve Osmanlı Padişahı gelip sizden almasın. Kim rahat durmaz, sorun çıkarırsa onu aşiretten çıkarır, kovarım; istediği yere gitsin. Siz de iyi biliyorsunuz ki aşiretten, yani kabileden kovulan bir Kürdü, hiçbir aşiret, Kürtlerin hiçbir kabilesi arasına almaz. Size bunları önceden söylüyorum, kim ki rahat durmaz, sonra kendisi pişman olur...” derdi.

Hamza Çavuş Şemdinan’dan döndüğünden beri, eskiden olduğu gibi gençleri eğitmeye devam ediyordu. Cewzo ile Kale’den uzak kasabalara gitmiş, orada gençleri örgütleyip eğitmeye başlamıştı. Hamza Çavuş’un yanında daha önce iyi eğitilmiş ve eğitim devrelerini başarıyla tamamlamış olan gençler de kendi kasabalarındaki gençlere eğitim veriyorlardı. Ayrıca Şemdinan’da esir alınan Nebi’yi de kasabalara gönderiyor, onu eğitmenliğe alıştırıyorlardı. Nereye eğitmen lazımsa, onu oraya gönderiyorlardı. Birkaç gün orada kaldıktan sonra Kale’ye dönüyordu. Çünkü Nebi de Osmanlı ordusunda aynı talimlerden geçmiş, onbaşı rütbesine yükselmiş, oraya gelen acemi askerleri eğitmişti.

Bir defasında Xano, bu kasabaların birinde Nebi’ye ve eğittiği askerlere rastladı. Öyle candan bir eğitim veriyordu ki, bu içtenliği Xano’nun hoşuna gitti; onu çağırdı, rahatça konuşabilecekleri bir köşe bulup:

“Evladım sen de bilirsin, bütün Kürdistan halkı Hamza’nın başına yemin eder. Çünkü o kendi halkına hizmet ediyor. Halkının hizmetkârı....” nasihatlerde bulundu. Nebi, Xano’nun söylediklerini can kulağıyla dinledikten sonra:

“Efendim, ben Musul dağlarından gelmişim. Doğrusunu söylemek gerekirse, eğer bütün Kürt büyükleri senin gibi olsaydı –senin ve Hamza Çavuş gibi birçok kişinin başına yemin edilir– biz de böyle bir esaret içinde yaşamazdık. Ama ne diyeyim, Allah vatan hainlerinin evini yıksın.”

Xano bu gencin boş biri olmadığına artık iyice ikna olmuştu. “Peki nasıl oldu da gidip Osmanlıya askerlik yaptın?” diye sordu.

“Senden sakladığımı Allah’tan saklayamam ki! Askeri birlikler yakaladılar beni. Ama sonra kaçıp Beşiri Ovası’na gittim. Osmanlı kaymakamı beni orada tutukladı ve yine askere gönderdi. Baktım olacak gibi değil, onlarla kaldım, ta ki askerlerin beni esir alıncaya kadar. Ama şimdi kendi milletime hizmet ettiğim için mutluyum...” cevabını verince, Xano:

“Sen yiğit bir Kürtsün evladım,” dedi.

O yıl kışın nasıl aniden, sinsice bastırdığını kimse fark etmedi. Soğuklar birden vurdu: önce yağmur, ardından yoğun bir kar bastırdı. Beyaz örtü kısa zamanda yeri tamamen kapladı ve hiç erimedi, öylece kaldı. Bu dağlarda böyle çetin kışlar sıklıkla yaşanırdı...

Geçen yaz Beroderan bölgesinde buğdaylar çok iyiydi. Herkes çoktan ekinlerini biçmiş, çukurlara doldurmuş, kışlık buğdaylarını değirmende öğütmüş, torbalara koymuş ve kilerlere saklamıştı...

Şemdinan çatışmasındaki yenilgisinden sonra, Osmanlı Padişahı İran Şahı’na bir mektup yazarak hoşnutsuzluğunu dile getirdi. Mektubunda şöyle diyordu:

Şemdinan yenilgisinin ardından Osmanlı Padişahı, Kürdistan’ın paylaşımına ilişkin yaptıkları anlaşmaya uymadığı gerekçesiyle, İran Şahı’na hoşnutsuzluğunu dile getiren bir mektup gönderdi. Ayrıca bu mektupta Şemdinan yenilgisinin baş sorumlusunun Xanoyê Çengzêrîn olduğu açıkça belirtilmişti.

Şah Abbas mektubu alıp okuduğunda, sinirleri tepesine çıktı. Uşaklara seslendi:

“Derhal Quli Han’ı çağırın!”

Uşakları, zaten hiddetli biri olan Şah’ın bu küplere binmiş halini görünce koşup Quli Han’ı çağırdılar. Quli Han Divanhaneye geldiğinde, huzurdakilerin düşmemesi için Şah Abbas’ı zorla ayakta tuttuklarını gördü. O iriyarı adam sinirinden sarsılıyor, titriyor ve sendeliyordu. Quli Han, önünde üç kez eğilip Şah’ı selamladı.

“Şahların Şahı sağ olsun. Huzurunuzda hazırım, ne emredersiniz?”

Şah yaverine:

“Ona Osmanlı mektubunu verin de okusun,” dedi.

Quli Han uzatılan kağıdı alıp okuduktan sonra, şaşkınlığından afalladı ve her şeyi anlamış gibi kafa sallayarak:

“Şah sağ olsun,” dedi. “Zaten son birkaç yıldır bu Xano denilen adam, ne vergi ödüyor, ne de istenilen hizmetleri yerine getiriyor. İzin verirsen bu sonbahar bir baskın yapayım da ona dersini vereyim. Şimdi her şeyden habersizdir, böyle bir baskını da hiç beklemez. Kale’sini başına yıkacağım, onu da esir alıp yanınıza getireceğim ki, diğer Kürtler de korksun, uslanıp egemenliğinizi kabul etsinler.”

Şah Abbas gülerek:

“Hz. Ali’nin başına yemin ederim ki fikirlerin harika! Hazırlıklarını hemen tamamla, şu sıralar gidip baskın yap ki dediğin gibi gafil avlayasın...” dedi.

Quli Han emri alır almaz dışarı çıkıp kışlasına doğru giderken, sakin kafayla olayı bir kez daha düşündü. Divanhanede verdiği sözden pişman oldu. Şah Abbas’ın olayı unutacağını sanarak Kale’ye savaşmaya gitmedi. Ama aradan bir ay geçmeden Şah Abbas onu çağırdı, öfkeyle karışık alayla:

“Hani Kürt Xano’yu esir alıyordun? Hele bir getir de, onun nasıl bir dağ kurdu olduğunu ben de göreyim. Eminim onun Kale’sini de yıkmışsındır.”

Quli Han, Şah Abbas’tan bu sözleri duyunca gözlerinin feri söndü; onunla alay edildiğini, bunun ardından ne felaketlerin geleceğini biliyordu. İtaatsizlik eden birçok kişinin kafasını kesmiş ya da darağacında sallandırmıştı Şah. O an Quli Han’ın gözleri karardı. Sis ve duman içinde kaybolup gittiyse de sonra çabucak toparlandı.

“Şah sağ olsun, bugünlerde işim çoktu efendim. Ayrıca, büyük bir ihtimalle o dağlar şimdi kar altındadır. Yarın erkenden yola çıkacağım...”

Şah Abbas’ın öfkesi, bu sözlerden sonra biraz diner gibi oldu:

“Madem öyle, yarın erkenden yola çık. Ben emrediyorum, git o Kale’yi yık ve Kürt Xano’yu da ya esir al ya da kesik kafasını getir. Süleyman Han gibi yapmayasın ha! Vaktiyle onu da o dağlara Xano için gönderdim. Ama döndüğünde, bir de ne söylese beğenirsin? Güya Kürt Xano ona şunları söylemiş: ‘Bir parça toprağımız var, bu dağın başında kendimize ev, bark inşa etmişiz. Şah’ın toprağı mı az bizimkine de göz koyar? Biz Kürtlerin ona zararı yok ki!’ Süleyman Han onu öylece bırakıp döndü. O dönemde Kale’nin etrafını ve saldırı yapılacak noktaları iyice öğrenip bize söyleseydi Xano’yu yenebilirdik. O zamanlar şimdiki gibi güçlü de değildi. Dağlardan ve başka ülkelerden Kürtlerin gelip ona katıldıkları söyleniyor. Ne oyunlar peşinde olduğunu görüyorsun. Yolu tutmuş, şimdi de Kürdistan’ın derinliklerine inmemizi engelliyor.”

Quli Han Şah’ın önünden eğilerek çıktı. Çıkar çıkmaz da çabucak işe koyuldu. Ertesi gün Tahran halkı henüz tatlı uykusundayken, Quli Han iki bin askeriyle Dımdım Kalesi’ne doğru yola çıktı. Askerlerinin hepsi kılıç, kalkan, ok ve yay taşıyordu. Ortasına doğru bombeleşen kalkanları, büyücek bir hamur teknesine benziyordu. Bu haliyle onu taşıyan savaşçı kapı gibi iri bile olsa ardına geçtiğinde kendini düşmanının bütün darbelerinden koruyabilirdi.

Yola çıkalı günler olmuş, ay gibi düz İran ovasını geride bırakmış, artık dağlara ulaşmışlardı. Serin esintiler askerlerin yüzünü yalamaya başlamış, hava soğumuştu. Yolda zaman zaman bir iki Kürde rastlamışlardı. Bu kişiler askerleri gördüklerinde ister istemez ürkmüş, renkleri atmıştı. Çünkü onların asık suratları, uzun kalpakları, ellerindeki geniş kalkan ve kısa kılıçlarına bakarak İran askeri olduklarını anlamışlardı. Anlayamadıkları bu büyük ordunun nereye gittiğiydi. Askeri birliğin önünde orta yaşlı bir adam vardı. Kınalı yüzü yer yer siyaha dönmüştü. Omuzluğu öyle uzundu ki göğsünden aşağıya, belindeki kemere kadar iniyordu. Kafasındaki kalpak askerlerinkine benzemiyordu. Kalpağının ışık gibi sapsarı kıvrımları öyle güzeldi ki, güneşte pırıl pırıl parladıklarında gerçek altını andırıyorlardı. Koltuğunun altında bir kılıç vardı. Kabzaları kar gibi beyaz çakmaklı tüfeklerini sağlı sollu kemerine bağlamıştı. Kendisi rütbeli “Zereneklere” hiç benzemiyordu. Dolgun bir yüzü ve şişirilmiş yayığı andıran sarkmış bir göbeği vardı. Eyerin üstünde biraz eğilmişti. Komutan olduğu her halinden belliydi. Yanında duran daha genç olanı ise zayıftı ve gözleri öyle küçüktü ki, ufka bakarken gözünü kıstığında tamamen kapanacağından elini siper ederdi ama, yine de hiçbir şey göremezdi.

Askerler tepeden aşağıya indiklerinde, Kürtlere ait bir koyun sürüsüne rastladı. Başkomutan emir verdi; askerlerden birkaçı koyunları toplayıp götürmek istedi. Çobanın kurtboğan köpekleri onlara saldırınca birer vuruşta köpekleri öldürdüler. Çoban, “Koyunlarımı neden götürüyorsunuz? O koyunlar benim!” diye yalvar yakar, feryat figan bağırdı ama askerler oralı bile olmayıp koyunları götürdüler. Bunun üzerine çoban koşarak başkomutanın önüne çıkıp askerleri şikayet etti:

“Efendim, efendim! Askerlerin sürümü zorla götürüyorlar. Lütfen engel olun!”

Komutan:

“Oğlum, koyunlar da bizim, bu topraklar da...”

Çoban başkomutanın da şikayetine aldırış etmediğini görünce, sopasını kaptığı gibi bir koşu sürünün önünü çevirdi, koyunların daha fazla ilerlemesini engelledi. Bunu gören Quli Han askerlerine emir verdi:

“Gidin, o köpeği öldürün. Görüyorsunuz koyunları vermiyor, adam eceline susamış, keçinin eceli geldiğinde gidip çobanın ekmeğini yermiş!”

Askerlerden ikisi çobanın üzerine yürüyüp kılıç darbeleriyle onu paramparça ettikten sonra koyunları götürdüler. Quli Han askerleriyle biraz daha ilerleyince, koyak ve vadilerin Kürtlere ait sürülerle dolu olduğunu gördü:

“Derhal bu sürüleri toplayın, askerin karavanası için gerekli...” emrini verdi.

Sürü sahipleri ve çobanlar koyunlarını vermeye yanaşmayınca Kürtlerle Quli Han’ın askerleri arasındaki ilk çatışma başladı. Ama zavallı silahsız Kürtler, o donanımlı büyük ordunun karşısında ne yapabilirlerdi? Quli Han emretti:

“Koyunları vermeyeni derhal vurun, öldürün!”

Çok sayıda Kürt öldürüldü. Kötü haber tez ulaşır derler, Kürt kışlaklarında da olay çabucacık duyuldu, Xano’ya kadar ulaştı:

“Büyük bir İran ordusu Kale’ye doğru geliyor. Önüne çıkan her şeyi talan ediyor, götürüyor, karşı duranı da öldürüyor,” dediler.

Xano, komutan Cewzo’yu çağırarak:

“Haber geldi, İran askerinin büyük bir orduyla yine bize doğru geldiği söyleniyor. Askerlerimiz hazır olsun. Birkaç süvariyi de kışlalara gönder. Ne olup bittiğini, gelenlerin gerçekte kim olduğunu, niyetlerini iyice öğrensinler. Bu askerin ovadan dağlarımıza çıkmasını önlemeliyiz.”

Xano Divanhaneden çıktığında, surların ardından birtakım sesler duyarak o tarafa yöneldi. Kale surunun tepesine çıktığında, surun arkasındaki ovada eğitilen gençleri gördü. İkişer ikişer cirit atıyor, tatbikat amaçlı birbirlerine saldırıyor, kılıç şıngırtılarından gerçekten savaştıkları ve birbirlerini her an öldürebilecekleri sanılıyordu. Bazen de birkaç kişi bir kişiye saldırıyor, onu vurmak için bir anda kılıç çekiyorlardı. Ama saldırıya uğrayan öyle ani ve ustaca kalkanını kullanıyordu ki darbelerden sakınabiliyordu. Hamza Çavuş da uzakta durmuş, emirler yağdırıyor, bazen de onları isimleriyle uyarıyordu:

“Hey Keleş, Rüstem böyle olmaz! Bu iyi değil.”

Xano bu eğitimi görünce, gençlerin böyle canı gönülden talim aldıklarına çok sevindi, bir yandan da düşüncelere daldı:

‘Görüyorum ki avuçlarınız kaşınıyor, kanınız kaynayıp kükrüyorsunuz. Savaş istiyorsunuz, her biriniz yiğitliğinizi sınamak istiyorsunuz. Sabredin, bugünlerde nasılsa düşmanla karşılaşacağız. O zaman sizin gibi Kürt evlatların kahramanlığını dost düşman görür.’ Sonra Divanhaneye döndü. Gelen kötü haber üzerinde yoğunlaşmaya başladı: ‘Şah Abbas bir kez daha asker göndermiş olabilir mi? Bizden ne istiyor?.. Sen umduğunu bulamayacaksın ey Şah! Aşiretimizi de Lor aşireti gibi egemenliğin altına almayı istiyorsun. Vallahi ve billahi, Xano sağ kaldıkça, bunu asla göremeyeceksin.’

Xano bu düşüncelerle yatağa uzandı ve uyudu. Ertesi sabah geç uyandı. Gözünü açtığında, güneş ışıkları penceresinden yattığı yere vuruyordu. Karısı Gewrê, el yıkama kabını getirdi ve su dökerken:

“Ovadan gelen üç atlı epey zamandır seni bekliyor.”

Xano karısını öfkeyle yanıtladı:

“Madem öyle neden beni uyandırmadın? Çabuk ol, elime su dök.”

“Sana kıyabilir miydim? Uykunu zaten yeterince alamıyorsun, Allah senden razı olsun, gece gündüz ayaktasın zaten.”

“Süvariler nerede?”

“Divanhanede Divanbaşının yanında oturuyorlar.”

Xano yüzünü aceleyle kurulayıp Divanhaneye gitti. İçeri girdiğinde herkes ayağa kalktı. Konuşmaya geçmeden önce “Hayırlı sabahlar!” dedi.

“Baş göz üzerine geldiniz, efendim.”

“Çok oldu mu geleli?”

“Hayır, az önce geldik.”

“Görüyor musunuz şu Gewrê’yi, uyandırmamış beni. Neyse, söyleyin bakalım, ne gördünüz, neler duydunuz?”

“Efendim, toplam kaç kişi olduklarını kimse bilmiyor, ama belli ki binlerce asker göndermişler. Bazıları yolu takip ediyor, bazıları ise kestirmeden vadileri aşıyor... ‘Ekşi Pınar’da onlara rastladık. Bizi gördüklerinde hemen peşimize düştüler. Ama atları bizim atlarımız kadar hızlı koşamadığı için yetişemediler...”

“Hepsi süvari mi, yoksa piyadeler de var mı?”

“Gördüklerimizin hepsi süvariydi. Piyadelere hiç rastlamadık. Belli ki hepsi süvari. Ovalarda yaşayan Kürtleri gördük. Onlar anlattı: ‘Süvariler, aşağıdaki köylülerimiz ile savaşıyor,’ dediler. Bizimkiler ne yapabilirler ki? Asker çok fazla. Kışlaklarımızın üçte ikisini talan ettiler. Geriye dağlara kaçan ve kuytu yerlere sığınan kışlak nöbetçileri kalmış sadece...”

Xano, bakışlarını meclistekiler üzerinde dolaştırarak:

“Ne diyorsunuz bu işe? Şah Abbas askerini üzerimize sürmüş, insanlarımızı öldürüyor, her şeyi talan ediyor...”

Herkes sustu, kimseden ses seda çıkmadı. Sonunda Mesiğura kabilesinin büyüğü Celal sessizliği bozdu:

“Bırakın gelsinler, bu dağlarımıza kadar ilerlesinler, onların işini dağlarda bitiririz.”

Celal’in bu sözleri Xano’nun hoşuna gitmedi. Celal gerçekten varlıklı biriydi ve bu serveti sayesinde aşiretinin lideri olmuştu. Cesur biri olmadığı gibi iyi bir savaşçı da sayılmazdı. Bütün savaşlarda geride durur ve çaktırmadan kaytarırdı. Xano bu gerçeği çoktan biliyordu, ama açıklamıyordu. Zor günlerde Celal’in yine de işe yarayacağını umuyordu, ama savaşa yiğitçe katılacağını ise beklemiyordu. Sonra Malerinda kabilesinden Posto söz aldı:

“Kurban, Celal’in sözlerine bir anlam veremiyorum. Düşman aşiretlerimizi kırımdan geçiriyor, evleri talan ediyor, o, ‘Bekleyelim, dağlarımıza kadar gelsinler,’ diyor. Buraya gelinceye kadar halkımızın yarısını yok ederler. Halkın yarısı ölürse, biz ne güne yaşarız? Biz geride kalanlar ne işe yarayacağız ki? Kaç yıldır Şah Abbas askerlerini saldırtıyor, ama onun adım atmasına bile izin vermiyoruz. Şimdi de gidip onu ovada vurmalıyız...” dedi.

Bunun üzerine Xano, kimsenin söz almasına fırsat vermeden konuşmaya başladı:

“Posto’nun sözleri doğru. Ne diyorsunuz?”

Yaşlı biri söz alıncaya kadar kimseden çıt çıkmadı.

“Efendim, şimdiye kadar sen bizi besledin ve yönettin. Yaptıklarına karşı çıkabilir miyiz? Çünkü yaptığın her şey bizim için.”

Meclistekiler hep beraber:

“Dede kesinlikle doğru söylüyor, bugüne kadar bizi hep sen kolladın, nasıl istiyorsan öyle yap. Hepimiz söyleyeceklerini yerine getirmeye amadeyiz.”

“Madem kararlarıma şimdiden razısınız, ben de kararımı açıklıyorum,” dedi Xano. Sonra Cewzo’ya:

“Bana beş yüz süvari hazırla, yarın yola çıkacağım.”

Meclistekilerden bazıları:

“Efendim, ne yapıyorsun?..” diyecek oldular. Xano:

“Ne yapıyorsun da ne demek? Savaş hazırlığı yapacağım...” deyince, bu sefer:

“İyi ama İran askerlerinin binlerle ifade edildiğini söylüyorlar, beş yüz süvarinle ne yapabilirsin?”

“Beş yüz yiğit bana yeter,” dedi Xano.

Sonra yine Cewzo’ya dönerek:

“Çalgıcı Mıraz’la davul, zurna ve tulumu gönder. Kabile büyüklerinden de Esoyê Lakan’ı yolla...”

Xano’nun meclisi her toplandığında konuklar onuruna Divanhanede yemek verilirdi. O gün de birkaç koyun kesildi. Önce şiş kebap yapıldı, sonra tas kebap, sarımsaklı yoğurtlu sac kavurma tepsiler halinde sinilerin üzerine paylaştırıldı. Güğümler dolusu şerbet uşaklar tarafından dağıtıldı.

Yemek faslı sona erdikten sonra, Xano yüksek tepelerin üzerindeki nöbetçilerin sayısını artırmaları için emir verdi. Uyanık olmalı ve Kale’yi iyi korumalıydılar. Yine Xano’nun emriyle top ustasını çağırdılar. Adı Xaço olan ustayı Xano, Xêço diye çağırırdı. Huzura geldiğinde Xano sordu:

“Xêço, duydun mu? Şah Abbas yine askerini salmış buralara. Henüz top üretmediğin yıllarda bile onları yeniyorduk, kaçıyorlardı. Şimdi tahminime göre en az on topumuz hazır, öyle değil mi?”

“Hayır efendim, dokuz tane hazır.”

“Peki onuncu topa ne oldu? Geçen gün denemiştik ya.”

“Sen yanımdan ayrıldıktan sonra dikkatle inceledim ve topta bazı eksiklikler gördüm, onları tamamlamam lazım.”

“Neymiş eksiklikleri?”

“Topun ateşleme fitilinin olduğu yer sorunlu. Ama çabucak halledebileceğime inanıyorum.”

Xano emir verdi:

“Tez zamanda hazır et!”

Sonra meclise döndü:

“Herkes kendisine dikkat etsin. Hepiniz çok iyi biliyorsunuz ki İran Şahı birçok kez sırlarımızı öğrenmek için casus Kürtleri gönderdi. Ama uyanık davranıp planlarını açığa çıkardık. Şimdi böyle bir zamanda yine bu işlere kalkışabilirler, hepinizin gözü açık olsun!”

Aradan iki gün geçmişti. Xano’nun gönderdiği adamlar henüz geri dönmemişlerdi. Bir gün Xano iki süvariyle birlikte Kale surlarından dışarı çıktı. Epeyce gittikten sonra atları yoldan çıkarıp indi, karın içinde birkaç adım ilerledi. Dönüp tekrar atına bindiğinde, ‘Şükür kar fazla değil, çok yağmış olsaydı atlar koşamazdı,’ diye geçirdi aklından.

Eve vardığında, gönderdiği adamlar dönmüş, onu bekliyorlardı. Xano sordu:

“Anlatın hele, durum nasıl?”

“Efendim, nasıl olsun! Büyük bir ordu, oradaki köylere, evlere dalıyor, herkesi öldürüyor ve her şeyi talan ediyor. Köylüler eşyalarını bırakıp çocuklarını alarak meşe koruluklarına doğru kaçıyorlar. Meşeliklerdeki çocuk ağlamaları yürek yakıyor. Bizi gördüklerinde tanımayıp derin vadilere ve mağaralara kaçıp saklananlar oldu.”

“Askerler bizim tarafa doğru fazla ilerlemişler mi?”

“Hayır, anca aşağıdaki köylere kadar gelmişler.”

“Artık durmak olmaz. Bu gece yola çıkmamız lazım!”

Güneş dağların arkasından batıyordu. Karanlık, bir hırsız gibi yavaş ve usulca yeryüzünü kaplıyordu. Meclis dağıldı, herkes evine gitti. Yalnız geriye Esoyê Lakan ile Xano kaldı; düşmanın önüne nasıl ve ne şekilde çıkacaklarını konuştular. Gece artık derin karanlıkların şarkılarını söylüyordu. Xano dışarı çıktı, gökyüzünde sayısız yıldız görünüyordu. Her taraf öyle sessizdi ki herkes derin uykudaydı sanki. Gerçekte ise korku ve endişe bütün uykuları haram etmişti. Kale halkı İran askerinden haberdardı. Bu yüzden kimsenin gözüne uyku girmiyordu, küçük çocuklardan ve bostan bekçilerinden başka... Beş yüz süvari Xano öncülüğünde Kale’den yavaşça ve sessizce yola koyulduğunda, tetikte bekleyen Kale bir anda dışarı çıktı, sokaklarda ve damlarda beddua etmeye başladı:

“İran Şahı’nın tahtı başına yıkılsın İnşallah!..”

Xano’nun askeri, ayağının altındaki yumurtalara basmaktan sakınırcasına öyle sessiz ilerliyordu ki kimseden çıt çıkmıyordu. Sanki o gece Dımdım Kalesi’nin yolu boştu, o yüksek kar yığınından kuş uçmuyordu. Öylece her şey ve herkes dilsizdi. Sadece arada bir duyulan at homurtuları sessizliği bozuyordu. Xano Kale’den çıktığı zaman, askerlere üzengi takmaları için emir verdi. Hızlandılar.

Xano öyle hızlı ilerliyordu ki bir buçuk gün içinde hedeflediği menzile, düşmanın bulunduğu yere dayandı. Casusları Xano’ya İran askerlerinin yerleştiği alanları bildirmişti. Ama Xano bizzat bir kayanın üzerine çıkarak düşman mevzilerine bakmayı tercih etti. Yukarıdan bakınca epey şaşırdı, pınar başlarında, büyük ağaçların altında, vadilerde ve ovalarda ateşten solucanlar depreşiyordu. Kürtlerin talan edilen hayvanları, kebap yapılıyor, kimi yerlerde de kuzu çevirme, bazı yerlerde ise Kürtlerden alınan büyük kazanların içinde kavurma pişiriliyordu. Meşeliğin içini duman kaplamıştı.

Aşağılarda, çok uzak yerlerdeki bir otlakta büyük çatışma sürüyordu. Kışlak sakinleri birkaç İran askerini kayalıklara sıkıştırmış, vuruyor ve yukarıdan üzerlerine büyük kayalar yuvarlıyorlardı. Xano aşiretinin başına gelen eziyeti görünce yüreği cız etti ve içinden, ‘Aşiretimin başına neler getirmiş bunlar? Bu ne vahşet?’ diye geçirdi.

Baktığı yerden hesap kitap yaparak düşmana hangi taraftan saldıracağına karar verdi, sonra kayalıklardan indi. Bölük komutanlarını topladı:

“Düşmana üç koldan saldıracağız. Bir sağdan, bir soldan ve bir de tam cepheden. Her bir taraftan yüz kişi saldıracak. Ama tam cepheden yüz elli savaşçımız saldırmalı. Çünkü düşman gücünün çoğu buradadır. Sen Aziz, yüz adamı alıp sol tarafa geç. Ben tam cepheden saldıracağım. Gençler, kılıç kalkan ve mızrakların yanında kement iplerini de hazırlayın ki İranlıların boyunlarına atıp çekebilesiniz. Hamza Çavuş bu konuda sizi iyi eğitmiş olmalı. Canlı canlı sürüklediğiniz adamları gören askerlerin yüreklerine büyük bir korku girer.”

O an askerlerin arasından kahkaha sesleri duyuldu. Biri şöyle diyordu:

“Biz bu kementlerle Şemdinan’da Osmanlı askerinin yüreğine öyle bir korku salmıştık ki, bazıları atlarını bile bırakıp kaçmıştı.”

Xano tekrar söz aldı:

“Hiç kimse Mıraz’ın davul zurna sesini duymadan saldırmasın. Davul ve zurna sesini tam olarak duyduğunuzda, etraflarını kuşatıp saldırın, onlara nefes aldırmayın. Sonra da üssünüze öyle gizlice çekilin ki kuşlar bile sizi görmesin. Haydi gidin, uğurlar olsun!”

Aziz ile İbrahim gittiklerinde, Esoyê Lakan’a yaklaşan Xano:

“Sana ne söyleyeceğimi bilmiyorum. Sen nasihatlik biri değilsin. Bu kaçıncıdır böyle kötü günler geçiriyor, badireler atlatıyoruz. Her savaştan onurunla çıktın. Onun için seni beraberimde buraya getirdim. Buradan saldırıya geçiyorum.” dedi.

“Efendim, sen burada dur, ben gideyim. Burada kalman daha iyi olur...”

“Hayır, Eso can, gideceğim. Sen yüz elli süvariyle burada kal. Kendin de şu kayalığın üzerine çık, dikkatle izle... Düşman hangi cepheden askerimizi zorluyorsa, hemen o tarafa elli adam gönder. Yerinden kıpırdama, sadece dikkatle izle. Çok sıkıştıklarını fark ettiğin zaman, sen de yola çık ve onlara katıl. Umuyorum ki onurumuzla düşmanı yeneceğiz.”

Xano bunları söyledikten sonra, yüz elli süvariyi aldı ve oradan uzaklaştı. Biraz ilerledikten sonra, çalgıcılar da yanına katıldı. Yavaş yavaş ve kimseye sezdirmeden askeri cephenin önüne kadar geldi. Quli Han’ın çadır açtığı tarafa tünedi. Artık akşam üstüydü. Güneş yeryüzünü hâlâ ısıtmakla birlikte, batı tarafındaki dağların göğsü meşe ağaçlarının üzerine gölge düşürüyordu. Xano, Mıraz’a dönerek:

“Haydi başlayın,” dedi. Mıraz’ın davulu aniden gümbürdedi. Önce davul, ardından zurna sesi dört bir yanda öyle bir yankılandı ki, sanki yüzlerce davul zurna bir anda çalmaya başlamış gibiydi. Quli Han o an her şeyden habersiz kuzu kaburgasını kebap yapmış, karın doyuruyordu. Bir anda bastıran davul zurna sesiyle şaşkına dönen Quli’nin ağzından şu sözler döküldü:

“Yabani Kürtler bu kadar davul zurnayı toplayıp düğün mü kurmuşlar bu dağlarda?”

Mıraz hüzünlü bir makamı imdat makamına dönüştürdü. Biraz da berrak bir tarz denedi. Quli Han’ın korumaları telaşla çadıra koştular:

“Hanımız sağ olsun, sağ taraftaki askerlerimiz kaçmaya başladı.”

Quli Han küçük bir kaburga parçasıyla avurtlarını şişirmeye devam etti. İkinci kez haber geldi:

“Sol taraftakiler de kaçmaya başladı...” Bu haber, aymazlığına son verdi; bir şeyler oluyordu! Elindeki kebabı bırakıp çadırdan çıktı. Xano askerleri sıkıştırıp Quli Han’ın çadırına kadar kovalamıştı. Quli Han o an atına bindi. Ama Xano’nun o saldırısı İran askerlerinin düzenini altüst etmiş, öyle bir korku salmıştı ki içlerine, bazıları atlarını bırakıp kaçtılar. Aşağıdaki köylerin ve kışlakların Kürtleri, Xano’nun Quli Han güçlerine karşı yaptığı atağı duyunca, onlar da kendi cephelerinden saldırıya geçtiler.

İki gündür Dımdım Dağı’nın eteklerinde, sık meşeliklerin arasında İran askerleri ile Xano’nun kuvvetlerinin çarpışmaları sürüyordu. İki komutan, ancak üçüncü gün karşı karşıya geldiler. Xano, Quli Han’ın giyim kuşamına bakınca, askerlerin başkomutanı olduğunu hemen anladı.

“Neden, bizi talan ediyor ve insanlarımızı katlediyorsun? Buranın Beroderan toprakları, Kürtlerin vatanı olduğunu bilmez misin?” diye seslendi.

Xano’yu gören Quli Han’ın dizlerinin bağı çözüldü. İri gövdesine karşın yüreğine korku düştü: ‘Benim Azrailim bu!’ diye düşündü. Kürt komutan saldırıya geçip ilk kılıcı salladı. Ama Quli Han bundan zamanında sıyrıldı. Xano geri çekildi, İranlı komutan da nefes almak istedi. İkinci hamlede Xano üzengilediği atını hızla sürerek, çatallı kılıcını yukarıdan indirdi. Kılıç Quli Han’ın koluna isabet edip giysisini yırttı, ama zırhı yüzünden fazla zarar veremedi. İranlı komutan aniden çakmaklı tüfeğini belinden çekip Xano’nun alnına dayamıştı ki Esoyê Lakan mızrağı arkadan adamın ensesine sapladı.

Xano’nun askerleriyle kışlaklardaki Kürtler, bir hafta boyunca meşeliklerde ve vadilerde Quli Han’ın askerleriyle uğraştılar. Onları kuşatarak gruplara ayırdılar, sonra da kırımdan geçirdiler. Xano çatışmadan döndüğünde kayıplarını tespit etti: On bir adamı ölmüş, beşi de yaralanmıştı.

Öte yanda Şah Abbas, gün sayıyordu; Quli Han’ı göndereli bir ay olmuştu. “Quli Han şimdi Dımdım Dağı’na ulaşmıştır. Kale’yi yıkıp o Kürdü de esir almak üzeredir. Artık Kürdistan’a girmemiz için hiçbir engel kalmayacak!” diye el ovuşturuyordu.

Quli Han, Şah’ın bilinen ve tanınan kahramanlarındandı. O güne kadar girdiği bütün savaşlardan başarıyla çıkmıştı. Hintlilere, Araplara ve Osmanlılara karşı savaşmıştı. Bu sebeple Şah onun başarılı olacağından çok emindi. Yine de Şah Abbas bazen derin düşüncelere dalıyordu, çünkü Xano’nun da çok zor biri olduğunu biliyordu. Savaşta türlü taktiklerle Quli Han’ın ve askerlerinin başına çoraplar örebilirdi. Quli Han’a yardım göndermeyi düşündü. Ama Quli Han’ın hangi tarafa ve hangi yoldan gittiğini bilmediği için yardımı nasıl ulaştıracağını bilmiyordu.

Şah bu çelişkileri düşünürken uşaklarından biri ona beklenmedik müjdeyi verdi: Bir oğlu olmuştu. Erkek çocuğu olmadığı için, ikinci evliliğini Afgan Kralı’nın kızıyla yapmasına karşın, eski karısından bir oğlu olmuştu. Bu müjde Şah Abbas’ın yüreğine anlatılmaz bir mutluluk saldı, haftalarca sevinci sürdü. Başta veziri olmak üzere, büyük yayla sahipleri, hanlar, zenginler ve tüccarlar onu kutlamaya geldiler. Bağdatlı zengin bir tüccar, daha Feyze Hanım’ın hamile olduğunu duyduğu zaman ustalarına altından bir çulha yaptırıp hazır etmişti. Oğlanın doğduğunu duyar duymaz yola düşmüştü. Şah Abbas’ın huzura varıp hediyesini sunduğunda herkesin gözleri parladı. Şah Abbas ve misafirleri altın çulhaya bakıp nasıl yapıldığını incelerken, uşaklar Şah Abbas’a haber getirdiler: “Quli Han’ın üç habercisi huzura alınmayı bekliyorlar”dı.

Şah Abbas’ın yüreğindeki mutluluk o kadar büyüktü ki, Quli Han’ın yanından habercilerin geldiği haberini bile umursamadı. Çünkü bu çocuğu da erkek olmasaydı, taht varissiz kalacak, Şah’ın yerini alacak kimsesi olmayacak, zürriyeti sürmeyecekti. İşte bu yüzden her zaman aklındaki en zorlu sorun olan Dımdım seferi bile umurunda değildi. Evi misafirlerle doluydu, öyle bir mutluluk ve coşku vardı ki, o güne kadar hiçbir İran şahının evinde böyle bir şenlik görülmemişti. Yaylalardan ve diğer uzak şehirlerden son günlerde yüzlerce ziyaretçisi gelmişti. Şah, kayıtsızca uşaklara dönüp şöyle bir baktıktan sonra, bekleyenlerin iki gün sonra gelmeleri için talimat verdi.

Üç süvari geri gitti, iki gün sonra yine kapıya geldiler. Ama Şah Abbas’ın makamından müzik sesleri yükseliyordu. Keyif vardı, coşku vardı, neşe vardı. Şah, üç süvarinin huzura alınmasını yine reddetti. Oysa aynı günlerde Xano öncülüğündeki Kürt askerleri, Dımdım Dağı çevresindeki meşeliklerin arasında İran askerlerini hezimete uğratmış, gelen orduyu neredeyse imha etmişti. Ovalardaki ve aşağı köylerdeki Kürtler avcı gibi İran askerlerinin peşine düşmüş, onları tutup kılıçtan geçiriyorlardı. Misafirler gittiğinde, o mutluluk ve şevk sarhoşluğu dinince, Şah Abbas o üç askerin huzura alınmasına izin verdi. Divanhaneye geldiklerinde, Şah onların temenna etmelerine izin vermeden sordu:

“Söyleyin bakalım, Kale’yi yıktınız mı? O Kürdü sağ mı yakaladınız, yoksa kafasını mı getirdiniz?”

“Şahların Şahı sağ olsun, Xanoyê Çengzêrîn askerlerimizi kırımdan geçirdi. Her taşın altından çıkıyor, her ağacın arkasından kaplanlar gibi üstümüze atlıyorlardı. Nereden çıktıklarını dahi bilmiyorduk. Askerlerimizin hepsini o vadilerde, meşelerde ve uçurumlarda tarumar ettiler.”

“Peki ya Quli Han nerede?”

“Savaş kaybımız efendim, çatışmada öldürüldü.”

Bu yanıt Şah Abbas’ın sinirlerine öyle dokundu ki öfkesinden suratı yamuldu. Bir şeyler söylemek istedi, ama Divanhanedeki uşakları araya girdiler: “Afgan Kralı seni kutlamaya gelmiş efendim...”

“Bırakın Afgan Kralı gelsin. Siz defolun, gidin. Yabani Kürtlere bile gücünüz yetmedi!..”

Üç süvari geldiklerine bin pişman çıkıp gittiler.

Kayınbabası gelmişti ya, Şah’ın keyfine diyecek yoktu. Eski neşesine dönmesi fazla sürmedi. Kral’ın şerefine bahçesinde evcilleştirdiği birkaç geyik yavrusunu kurban etti. Şah Abbas böylece keyif, mutluluk ve aşk içinde, oğlunun kırkı çıkıncaya kadar eğlenmeye devam etti.

DOKUZUNCU BÖLÜM

Hüseyin Han

Şah’ın oğlu kırkını doldurunca, karısı da âdet olduğu üzere yıkandı ve kırkından çıktı. Artık coşku da bitmişti. Şah Abbas, Kürt Xano’dan intikam alma planları yapmaya başladı. Bu kez Hüseyin Han’ı çağırttı. Hüseyin Han, Şah Abbas’ın kayınbabasıydı. Şah, ilk karısının babasını sevmiyordu; onunla çok az görüşür, Divanına çağırmayı bile istemezdi. Hatta bir defasında açıklanmayan bir nedenle ona ters düşmüş, Şah onu cezalandırıp asmak istemişti. Ama ilk eşi Feyze Hanım, “Babamın başına bir şey getirirsen intihar ederim,” deyince, o bu isteğinden vazgeçmişti.

Şah’ın uşakları Hüseyin Han’ı çağırmaya gittiklerinde, Han eski olayın etkisinde olduğu için şaşırdı ve yolda gelirken derin düşüncelere daldı:

‘Hayırdır, acaba beni neden çağırmış? Damadım niçin beni hiç sevmez. Ona kötü bir şey yapmadım, kötülük yapılmasını da istemem. Haksız yere birçok kişinin kafasını kestirdi. O zavallılar da ona hiçbir kötülük yapmamıştı. Acaba benim de... Acaba!’

Bu duygu ve düşüncelerle, Şah’ın sarayına nasıl ulaştığını anlayamadı. Uşaklar kapıyı açtılar ve onun serbestçe içeri girmesine izin verdiler. Hüseyin Han Divanhaneye girdiğinde, gelenek olduğu üzere temenna etti. Şah Abbas bu kez ona sevecen görünerek yer gösterdi ve onu yanı başındaki döşeğe oturttu.

“Duydun mu, Xano denen o yabani Kürt, askerlerimin başına neler getirmiş?”

Hüseyin Han, Şah’ın bu sözlerini duyunca niçin çağrıldığını anlayıp rahat bir nefes aldı.

“Şah saltanatının güneşi bizi hep aydınlatsın, olayı duydum.”

“Bunu böyle kapatamayız. Yabani bir Kürt silahı alıp Şahların Şahı’na karşı koyamaz. Quli Han onunla savaşmaya gitmeden önce şunu demişti: ‘Her kış gidip o Kale’yi yerle bir etmek lazım.’ O Kürt, kış koşullarında ona birilerinin saldıracağına inanmıyordu. Quli Han’ın ne kadar bilgili bir savaşçı olduğunu sen de biliyorsun.”

“Benim de kafama yatıyor, Quli Han doğru söylemiş. Şu sıralar oraya baskın yapmanın tam zamanı. Ayrıca, Quli Han’ın askerlerini yendiği için, o bu ara büyük bir rehavet içinde olmalı. Oralar kar altındadır şimdi...”

“Peki, sen de bu düşünceyi onayladığına göre orduyu al ve git. Quli Han’dan neyin eksik? Sen de birçok savaşta başarılı oldun.”

“Bana birkaç gün mühlet verin. Kendim gelir, size hazır olduğumu bildiririm.”

Onun son sözleri karşısında Şah Abbas biraz düşündü, gidip birkaç gün sonra dönmesine izin verdi. Hüseyin Han tekrar damadının önünde eğilip Divandan çıktı. Kapı eşiğinde karşılaştığı kızı Feyze onu kucaklayıp elini öptü ve:

“Canım babacığım, nihayet geldin,” dedi, “Torununu görmek istemiyor musun?”

Bunu söylerken babasının yüzüne baktı. Yüzü bembeyazdı, merakla sordu:

“Baba, sana ne oldu böyle? Sende renk kalmamış... Vay kara topraklar başıma! Doğru söyle, Hz. Ali’nin başı için gerçeği anlat.”

“Hiç... Ciddi bir şey yok kızım.”

Hüseyin Han, kızına olup biteni anlatmak istemiyordu. Başına gelen o yürek kırgınlığından söz etmeye hiç niyeti yoktu.

“Hayır babacığım, benden bir şey saklıyorsun. O seni neden çağırdı, doğruyu söyle.”

Hüseyin Han sustu, kızına yanıt vermedi. Feyze Hanım ağlamaya başladı.

“Hiç oğlun olmadı, beni erkek gibi yetiştirdin. Beni seviyorsun. Ama şimdi o kötü ruhlunun seni niçin çağırdığını ve şu an yüzünün neden solduğunu anlatmak istemiyorsun!”

Kızına cevap vermedi, elini tuttu ve haremine doğru ilerledi. Orada kızını kucakladı, göğsüne bastırdı, öptü ve sonra çok aziz torununun salıncağına yaklaştı. Uyuyan çocuğun yüzü açıktı. Yüz güzelliği annesine çekmişti. Hüseyin Han torununun üzerine eğildi ve yavaşça, onu uykudan uyandırmayacak bir sesle:

“Kazasız, belasız büyümen için Allah’a dua ediyorum. İnşallah İran Şahı olursun, ama...”

Sözlerini bitirmedi, ama Feyze anlamıştı:

“Ama, baban gibi değil...”

Hüseyin Han korkuyla babasının düşüncelerini okuyan kızının gözlerine baktı.

“Gönlümün güzeli, düşüncelerimi okudun...”

Kızını bir daha kucakladı, öptü ve:

“Ne düşündüğümü anladın,” dedi. “Senden başka evladım yok. Senden ne saklasam da Allah’tan saklanmaz ki. Kocan beni, orduyu alıp o Kürt ile savaşmaya gitmem için çağırmış. O Kürdün, Quli Han’ın bütün askerlerini katlettiğini duymuşsundur. Quli Han’ı da öldürdü. Şu an orası kış. Söyle bakalım, yüzüm nasıl solmasın kızım?”

Hüseyin Han, kızının onu Şah Abbas’ın zulmünden koruduğunu biliyordu. Şah Abbas’ın o aylarda Afgan Kralı’nın on dört yaşındaki kızını kuma olarak Feyze’nin üzerine getirdiğini de biliyordu. Bu yüzden Şah Abbas’ı eskisi gibi sevmiyordu. Feyze hıçkıra hıçkıra babasının üzerine kapandı:

“Bahtım kara, çaresizim baba. Şansım olsaydı, şimdi senin de bir oğlun olurdu. Böyle çetin günlerde senin yerine savaşa giderdi. Atasına, dedesine destek çıkardı. Senin de bahtın kara...”

Feyze Hanım başını babasının göğsüne yaslayınca, bahar sağanağı gibi gözlerinden yaşlar boşandı, sımsıkı sarıldığı babasını bırakmak istemedi ve:

“Canım babacığım, şimdi yanına gideceğim ve ondan seni göndermemesini isteyeceğim,” dedi.

“Yavrum, Allah’ın ve Hz. Ali’nin hatırı için bunu yapma. İşi daha da bozarsın. O bu olayı sana kasten söylediğimi düşünecek. Başka bir bahane bulup beni mutlaka öldürtecek. Kızım, yavrum bunu yapma. Allah kerimdir. Şansım yaver giderse, sağ selamet evime gelebilirim de...”

Hüseyin Han kızının yanından ayrıldığında akşam üzeriydi. Evine doğru yol aldı.

Beroderan aşiretinin yerleştiği Dımdım Dağı, Kürdistan’ın büyük dağlarındandı. Bir tarafı Musul’a yani Mezopotamya’ya, bir tarafı Van’a, yani Osmanlı’ya, diğer tarafı da İran sınırına bakıyordu. Bu dağ baştan başa meşeyle kaplıydı. Burada derin vadiler ve yüksek ovalar vardı. Pınarları şırıl şırıl akıyordu. Otlaklar ve çimenler vardı. Bahçelerinde meyveler yetişirdi. Bazı yerlerde büyük göller dikkati çekerdi. Göllerin içindeki adacıklarda ve kıyılarda, ördek, turna, kırmızı yabani turna, yaban kazları ve diğer birçok kuş türünün yuvaları vardı. Göllerin kıyılarında kuş ötüşleri eksik olmazdı. İnsanı hayran bırakırdı bu sesler. Bazen de bir ördek, bir kaz ya da kırmızı yaban ördeği korkudan göle atlar, yavruları da peşinden yüzerdi. Bu yavrular neden hiç şaşırmaz, geride kalan herhangi bir hayvanın peşinden değil de kendi analarının arkasından yüzer ve gider ona ulaşırlardı, inanılır gibi değildi.

Beroderan aşireti, sadece kendi ihtiyacı kadar mahsul eker, hasat kaldırırdı. Ama çok sayıda koyun ve davar da beslerdi. Çünkü o dağlarda otlaklar çoktu. Tarlalar ve otlaklar çok geniş bir alanı kaplıyordu. Güz aylarından bahara kadar koyunlar hep kışlaklarda kalırdı. Davarlar için de bahara kadar yetecek ot depolanırdı. Kürtler sadece temel besinleri et, süt, tereyağı için koyun beslemiyor, aynı zamanda yününden de iyi bir kazanç sağlıyorlardı. Yünden iyi yemeniler, hasırlar, hurçlar, yaygı, çuval, harlar, kalın kendirler üretilir, fazlası da satılırdı. Kürdistan halıları Tahran’da, Beyrut’ta, Şam’da ve İstanbul’da çok satılırdı. Bu yüzden her yıl o ülkelerden tüccarlar gelir, sadece yün değil, halı, yemeni, hasır ve başka şeyleri de yüklerine doldurur, deve ve katırlarla götürürlerdi.

Kış gelmek üzereydi, yüksek dağ doruklarına kar düşeli çok olmuştu. İran ovalarında henüz sonbahar yaşanmasına rağmen, Dımdım Kalesi’ni kar kaplamaya başlamıştı bile. Soğuktu, günler artık kısalıyor, geceler uzuyordu. Beroderan aşiretinin mensupları Kale’de ve köylerde yünleri didmek, temizlemek, taraktan geçirmek ve eğirmek için imece çağrısı yapıyorlardı. Her sene Kale’deki bazı evlerde iki üç hafta süresince imece usulü çalışılırdı. Bu çağrı üzerine Addi’nin evine de köylüler gelecekti. Şebab’ın kardeşi Nenê, Dilber’i çağırmaya gitmişti.

Dilber:

“Tamam geleceğim,” demişti, “Sen git, çıralar yanmaya başladığında beni bekleyin.”

Addi’nin oğlu Şebab’ın ayakları yer tutmuyordu. Sevincinden zıplıyor, kendine hakim olamıyordu. “Ne zaman akşam olacak? Akşam olacak Dilber gelecek... Gönlümün güzelini ne zaman göreceğim?” diye sabırsızlanıyordu. Bir türlü sakinleşemiyordu. Bazen kız kardeşine yaklaşıp:

“Nenê, Dilber akşamleyin gelirim demişti, hani nerede? Neden gelmedi?” diye soruyor, Nenê gülerek:

“Şebab, kardeşim sen imeceyi yeni mi öğreniyorsun? Bilmiyor musun, görmüyor musun hâlâ ortalık aydınlık, karanlık çöker çökmez kızlar gelmeye başlar.”

“Toplanmak için neden karanlığı beklerler? İyi hatırlıyorum, geçen sene kızlar sabahtan toplanır ve gece yarısına kadar evimizde kalırlardı.”

Nenê kardeşinin bu aşırı merakından sıkılmaya başladı:

“Vallahi kardeşim, sen de acayip bir adamsın. Bugün ilk gün değil mi? Bildiğin gibi, kızlar ilk gün biraz geç gelir. Çünkü bu akşam evin sahibesi işbölümü yapacak: Şu kızlar yünü didmekle uğraşsın, şunlar taraktan geçirsin, kalanlar da yünü eğirsin diyecek. Sonraki günlerde kızlar erkenden işlerinin başında olacaklar, anladın mı? Artık git ve benden uzak dur. Bırak da biraz çalışayım.”

Ortalık henüz aydınlıktı. Şebab berbere gidip saçını sakalını düzelttirdi; yüzüne gözüne bir güzellik geldi. Berberden çıktığında annesi ve kız kardeşi çaktırmadan gülüştüler. Anne şaşırmıştı biricik oğlunun durumuna. Annesiyle babası biricik Şebab’larını çok seviyorlardı. Sadece tek oğulları olduğu için değil, akranları içinde hem avcılıkta, hem çalışmada, hem de işgalcilere karşı savaşmada en önde olduğu için. Xano bile birkaç kez bütün gençlerin huzurunda, Şebab’ın ne kahraman biri olduğunu dile getirmişti.

Artık karanlık çökmüş, çıralar yakılmıştı. Kızlar yavaş yavaş gelmeye başladı, ama Dilber ortalıkta yoktu. Şebab utana sıkıla kızların toplandığı yere gidip geliyordu. Dilber’in gelmediğini görünce boynu bükük dönüyor, sonra tekrar kızların yanına gelip oturuyordu. Dilber hepsinden sonra geldi. Dilber deyip geçmemek gerekir. Amma güzel bir kızdı! Bir içim su! Sadece Kale’de değil, bütün Beroderan aşireti içinde onun gibisi yoktu. Kaşları kapkaraydı ve yüzü taze yağan kar gibi bembeyazdı. Ok gibi kirpikleri simsiyahtı. Gözüne asla sürme çekmezdi. Yuvarlak yüzüyle orantılı geniş bir alnı vardı; dolgun dudaklarıysa kıpkırmızıydı. Burnu basık, ama düzgündü. Elma yanakları kıpkızıldı. Gerdanında bir ben vardı. Ben cazibesini artırıyor, güzelliğine güzellik katıyordu. Üzerindeki elbiseler yepyeni ve çok kaliteliydi. Kale’deki ustaların yaptığı bilezikleri takmazdı o, Bağdat malıydı kolundakiler. Ayağındaki kundura da Bağdat işiydi.

Dilber dışarıdan geldiğinde, Şebab kızların içinde oturuyordu. Dilber’i gördüğünde, tuhaf bir şekilde aralarından sıyrılıp kaçtı. Kızlar durumu görerek kıs kıs güldüler. Dilber neden güldüklerini anladı. Kızın dudaklarına da hafif ve tatlı bir tebessüm yayıldı.

Güzel bir kız, kapı eşiğine kaçan Şebab’ın ardından:

“Şebab kaçıp gitti. Hiç de cömert bir genç değil. Şimdiye kadar gençler, yardıma gelen kızlara eğlencelik çerez alırlardı. Şebab ise kaçıyor.” diyerek kurnazca seslendi.

Şebab kapı eşiğindeyken bunu duydu ve gidip nohut aldı. Az sonra getirdiği nohutları Nenê’ye verdi. Nenê çerezleri götürüp kızların önüne bıraktı.

“Boşuna kardeşime laf attınız. İşte size çerez. Şebab’ın gönderdiği çerezler...”

Kurnaz kız çerezi açıp baktı, gözü ilkin nohutlara ilişti. Tekrar gülmeye başladı. Katıla katıla, gözleri yaşarıncaya kadar güldü. Diğer kızlar niçin güldüğünü anlamadılar, ama yine de kıs kıs edip ona katıldılar. Sonra kız şunları söyledi:

“Vay, bunlar da ne? Yedi yaşındaki çocuk muyuz biz? Adam hurma alacağına nohut almış.”

Dilber daha fazla dayanamadı, Şebab hakkında alaycı konuşmaları onu rahatsız etti:

“Kız, vallahi acayip birisin sen. Nohut birçok çerezden, hurmadan ve kuş üzümünden daha iyi değil mi? Bütün saygın kişilerin evinde, gece sohbetlerinde sinilere nohut bırakılır. Kendim için demiyorum, zaten nohut sevmem ben.”

Kızlar aralarında böyle söyleşirken, evin hanımı içeri girdi. Selam verip söze başladı:

“Baş göz üstüne geldiniz, güzel kızlarım. Bu gece bütün yünü dideceksiniz. Dikenlerden ve bitki köklerinden temizleyeceksiniz. Ama yarın sizler –elini bir grup kızın bulunduğu tarafa uzattı– durmadan yünü temizlemekle uğraşacaklar. Bu taraftakilerin işi ise yünü taraktan geçirmek olacak. Siz geridekiler de yünü dideceksiniz...”

Kadın sözlerini bitirdikten sonra çıkıp gitti.

İki hafta boyunca komşu kızları Addi’nin evinde imeceyle çalıştılar, artık iş bitmek üzereydi.

Eskiden beri âdetti; kızlar hangi evin işini bitirirse, son gün davul ve zurna çalınır, gençler halay çeker, oynar, gece yarılarına kadar eğlenirlerdi. Sonra evin hanımı onlara teşekkür eder, gençler yine davul zurna eşliğinde evlerine dönerlerdi. Addi’nin evine o gün iş bitişinde ünlü bir çalgıcıyı çağırdılar. Çalgıcının adı Mıraz’dı. Zurna ve tulum çalardı. Gençler çalgıcı Mıraz’ın davet edildiğini duyunca mutlu oldular. Aşirette ondan daha iyi çalgıcı yoktu. Onun için şöyle söylenirdi:

“Mıraz zurnayı öyle canlı çalıyor ki öttürdüğünde mezardaki ölüler bile oynamaya başlıyor.”

Gerçekten de Mıraz zurna ve tulumu güzel çalardı. Öyle ki hayatında hiç oyun bilmeyen biri bile halaya girdiğinde, zurnanın ya da tulumun sesiyle kendi kendine oynayabilirdi.

Güneş henüz yüksekteydi ve Addi’nin evinden Mıraz’ın davul zurna sesi yankılanıyordu. Gençler, saatlerce her çeşit halayı oynadılar. Arada bir zurnanın sesi aniden kesilir, Mıraz tulumu alır, bu kez “Gulê Nêrîmê” parçasını yumuşak ve usulca çalardı. İki kız ve iki erkek de çalgı eşliğinde söylerlerdi:

“Gulê nêrîmê ha nêrîmê, Gulê nêrîmê ha nêrîmê,

Gulê tekeler eğlenir, canım tekeler coşar eğlenir...”

Delikanlılar ve genç kızlar, “Gulê Nêrîmê” oyununu yumuşak ve güzel bir tempoyla birkaç kez oynadılar. Tulum sesi yine aniden kesildi ve Mıraz elini kulağına götürüp bir ezgi çığırdı:

“Kürdistan ey Kürdistan, Kürdistan ey Kürdistan,

Dağlarla çevrilisin, meşelerle, ova, çayır ve çimen,

Ömrün güzel yılları, keyif ve neşeyle sen’le geçer,

Mutluluk diyarı kız kızan, bütün gençlerinin

Allah İran şahının, Rom padişahının yıksın tahtını,

Saldırır her yıl ülkemize, salar deve kervanını,

Kılıçlar şangırdar, kösemirsiler seker kalkanları,

Esir isterler biz Kürtleri, uşak ya da köle yapmayı,

(Göremeyecekler bunu asla...)

Bu yüzden her yıl şangırdar üzerimizde kılıçları...

Mahvettiler, talan ettiler mülkleri ve malları,

Lakin sonuç vermedi bütün vahşi savaşları,

Kürdistan, ey Kürdistan, Kürt atalarının mekânı...”

Bir yerde neşe ve mutluluktan yana bir şenlik olduğunda, ne kadar saygın bir ortam olsa da çalgıcı Mıraz bulunmayınca, misafirler ve cemaattekiler:

“Bu ne biçim keyif ve şenlik böyle? Çalgıcı Mıraz tulumuyla, davul ve zurnasıyla yoksa, neye yarar?” derlerdi.

Gençler neşe ve mutlulukla doluydu. Çünkü o gün Mıraz onlara neşe dolu saatler yaşatmıştı. Gece yarısını çoktan geçmişti. Gençler Addi’nin evinden davul ve zurna eşliğinde çıkıyordu. Kapının önünde de uzunca bir süre koçeri makamında oynadılar. Sonra dağıldılar, herkes evine gitti.

Beroderan aşireti o kış günlerini keyif ve aşk içinde geçiriyordu. Ama Xano, Quli Han’ın öldürülmesi ve İran askerinin tarumar edilmesinden sonra, Şah Abbas’ın bu işin peşini böyle rahat bırakmayacağından adı gibi emindi. Şah, er ya da geç, başka bir orduyla mutlaka Kale’ye saldıracaktı. Bu yüzden Xano lekenli dört yüz adamını aşağıdaki köylere gönderdi. O yollarda her gün nöbet tutulacaktı. Tehlikeli bir durumu sezmeleri halinde, duruma müdahale edecek ve hemen Xano’ya haber vereceklerdi.

O günlerde Hüseyin Han, tam da Xano’nun düşündüğü gibi Dımdım Kalesi’ne savaşa gitmek üzere Tahran’daki son hazırlığını yapıyor ve bir Kürt beyi olan Suto’yu da beraber götürmeyi düşünüyordu. Çünkü Suto o dağların yolunu iyi biliyordu. Hüseyin Han uşağını Suto’yu çağırması için görevlendirdi. Suto Bey, Hüseyin Han’ın önünde durup temenna ettiği zaman, Han sözü dolaştırmadan konuya girdi:

“Suto Bey, İran Şahı’na içtenlikle hizmet ettiğini iyi biliyoruz. Onun emriyle Dımdım Kalesi’ne savaşmaya gideceğiz. Rehberlik yapmak için benimle gelmen gerekiyor. Sensiz, o dağlarda yolumuzu bulamayız.”

Suto Bey:

“Başım üstüne. Orayı avucumun içi gibi bilirim. Merak etmeyin, iyi rehberlik yaparım.”

Böylece aynı gün Tahran’dan yola çıktılar. Yola çıktıklarında orada hava güzeldi, asmalar eskimiş yaz yapraklarını dökmüş, yerine yemyeşil yapraklar açmıştı. Sanki yeniden bahar geliyordu. Günlerce yol aldıktan sonra karlı dağlara ulaştılar. Ama Hüseyin Han korkuyordu. Çünkü Quli Han’ın savaştan dönen birkaç askerinden Kürtlerin başlarına getirdiği felaketi duymuştu. Bir akşam Suto Bey’i çağıran Hüseyin Han:

“Suto Bey, bizi bu yılankavi yollardan çıkarıp daha düz, kestirme bir yoldan götüremez misin?” diye sorunca, “Neden olmasın efendim? Yarın kestirme bir yoldan götüreceğim sizi,” cevabını aldı. Böylece ertesi sabah, Suto Bey askerleri virajlı yoldan çıkarıp göçebelerin kullandığı kestirme yola sevk etti. Bu yoldan Kale daha yakındı. Doğrusu Suto Bey, kestirme yoldan gitmekten korkuyordu. İyi biliyordu ki, onlar bu kestirme yol üzerindeki Kürtlerin kışlaklarına varır varmaz, adamları Xano’ya imdadı yetiştirecek ve Xano onları bu yollarda kırımdan geçirecekti. Köylere bile ulaşmalarına izin vermeyeceklerdi. Bir yandan da, ‘Ancak Kale’ye ani baskın yapıp Xano’yu gafil avlarsak işgalimizi gerçekleştirebiliriz,’ diye düşünüyordu.

İki gündür, Suto Bey askerlerin önünde yol alıyordu. Yol karlı olmasına karşın, atlar rahatça ilerleyebiliyordu. İlerliyorlardı ilerlemesine ama kar her tarafı kaplamıştı ve öyle bir sis vardı ki göçebelerin yolu hiç görünmüyordu. Suto Bey zaman zaman yolu şaşırıp vadilere kayıyor, sonra bin bir güçlükle yolu bulup tekrar tırmanışa geçebiliyorlardı. Hele bir defasında askerleri öyle derin bir kanyona soktu ki aşağı bakıldığında uçurumun dibi bile görünmüyordu. Ne yöne gideceklerini belirlemek için durduklarında öncü askerlerden biri durumdan Hüseyin Han’ı haberdar etti:

“Hiçbirimiz bu uçurumdan sağ çıkamayız. Çünkü atların ayaklarını basacak patika bile yok.”

Hüseyin Han, ‘Suto Bey bize ihanet etmeyi düşünüyor ve bunun için askerlerimin tümünü bu yoldan götürüyor olmasın?’ diye düşünerek Suto Bey’i çağırttı. Suto Bey Hüseyin Han’ın yanına geldiğinde, başını eğerek selam verdi. Hüseyin Han:

“Sen bu yabani Kürt aklınla beni kandırmayı ve askerlerimle beraber bizi bu uçurumlarda katletmeyi düşünüyor olmayasın?” deyince Suto Beyi korktu, içinden, ‘Bu adam sebepsiz yere beni buralarda öldürecek...’ diye geçirirken kendini karın içine atıp yerlere kapaklanarak:

“Hüseyin Han, işte bu yer, şu da gök. Burada kandırılacak bir şey yok. Hanımız sağ olsun. Biliyorsun ki kaç yıldır, aşiretimi bırakmış, ailemle beraber gelip Şahların Şahı’na sığınmışım ve hâlâ da Şah’a kulluk ediyorum. Neden boş yere günahımı alıyorsun?”

“Peki, madem böyle içten ve samimisin,” dedi Hüseyin Han, “Şimdi git, askerin önünde yürü de bizi bu uçurumlardan çıkarıp kestirme yola götür ki bir an önce Kale’ye varabilelim.”

Suto Bey atını sürdü, askerin önünde gitmeye başladı. Sis ve duman her yanı öyle kaplayıp karartmıştı ki, Suto Bey askeri nereye yönlendirdiğini hiç tahmin edemiyordu. Bu kez öyle kötü bir yere çakılıp kaldılar ki bir adım bile ilerleme imkanı bulamadılar. Karşısında öyle yüksek bir dağ vardı ki, insan baktığı zaman külahını yere düşürürdü. Öyle uçsuz bucaksız ve dik idi. Sol tarafta da öyle derin bir vadi vardı ki dibi görünmüyordu. Sadece aşağıdan bir yerlerden gürül gürül akan ve yorulmak bilmeyen bir ırmak sesi geliyordu. Suto Bey, çevresindeki haşin doğaya bakınca içini bir korku kapladı, gözlerine adeta bir perde indi, giderek etrafı karardı ve yanındaki hiçbir askeri göremez oldu. İranlı Han’ın sebepsiz yere birkaç Kürdü öldürdüğünü daha önce duyduğu için, içini ölüm korkusu sardı.

Öndeki askerler Hüseyin Han’a haber verdiler:

“Suto Bey, bizi öyle bir yere sıkıştırdı ki ne sağa ne de sola gidebiliyoruz. Önde ise öyle yüksek bir dağ var ki ucu bucağı görünmüyor.”

Bu haberi alan Hüseyin Han, bu kez rehber Kürdün ihanet ettiğine gerçekten inandı. Emir verdi:

“O domuzu derhal yanıma getirin.”

Askerler Suto Bey’i çağırmaya gittiklerinde, Hüseyin Han korumalarına şu talimatı verdi:

“Onunla konuşmam bittikten sonra, size göz kırpacağım. O an köpeğe saldırın ve onu öldürün. Eskiler, ‘Kurdu ne kadar iyi beslesen de yine gözü kuzuda olur’ derler, gel de inanma....”

Suto Bey, Hüseyin Han’ın yanına geldiğinde, muhafızlar çabucak etrafını sardı. Suto Bey, bu davranışın sebebini anlamakta gecikmediği için, yüzü adeta kirece döndü. Korkulu yüreği bedenini titretmeye başladığında, durmadan çevresine bakındı. Hüseyin Han:

“Madem öyle samimi birisin, peki neden kendi kendine çaresizce yol arıyorsun? Neden bizi getirip bu çıkmaza soktun? Bu topraklar senin, buralarda büyüdün, her taşını, her çukurunu, her vadisini bilirsin oysa...”

Suto Bey’in dili tutulmuştu, Hüseyin Han’a cevap veremiyordu. Sadece “Yol, yol, yol...” diye tekrarlayıp duruyor, ağzındaki lafı tamamlayamıyordu. Atından bir çırpıda yere atladı. Hüseyin Han’a yaklaşarak ağzını üzengisine yapıştırdı:

“Sebepsiz yere neden beni öldürmek istiyorsun? Bunu kasten yapmadığımı niçin anlamıyorsun? Şu sisli ve dumanlı havayı görmüyor musun?”

Hüseyin Han üzengisiyle adamın ağzına vurdu. Ağzından burnundan kanlar fışkırmasına rağmen Suto Bey üzengiyi sımsıkı tuttu, bırakmadı. Ama Hüseyin Han’ın muhafızlarının yaklaştığını görünce paniğe kapılıp üzengiyi bırakarak kılıcını çekti, kalkanını da sol eline aldı. Çevresini şaşkın gözlerle kolaçan etti. Hüseyin Han korumalarına haykırdı:

“Ne bakıp duruyorsunuz köpeğe? Kılıç çektiğini görmüyor musunuz? Vurun!”

Adamın kafasına aniden kılıçlar yağmaya başladı. Ama kalkanını öyle ustaca kullanıyordu ki darbelerin hiçbiri ona değmiyordu. Hüseyin Han’a çok yakın olduğu için, korumalar Han’ın bulunduğu taraftan saldıramıyordu. Darbelerin yanlışlıkla Han’a isabet etmesinden çekiniyorlardı. Hüseyin Han durumu anladı. Atını Suto Bey’den uzaklaştırdı. Adam orta yerde tek başına iyi direniyordu. Bir ara Suto Bey, onlardan birinin kılıcına bir darbe vurdu, kılıç askerin elinden fırladı. Suto Bey bulunduğu noktadan biraz uzaklaşarak uçuruma doğru yavaş yavaş ilerledi; kaçmak istiyordu. Ama bir taşa çarpıp sendeleyince, onu vurup öldürdüler.

Hüseyin Han:

“Köpeğin kafasını kesin, bir heybeye koyun, onu Şahların Şahı’na götüreceğiz,” diye emir verdi.

Hüseyin Han’ın askerleri geldikleri yoldan ayak izlerini gerisin geriye takip ederek, yine virajlı yola çıktılar. Hüseyin Han’ın askerleri yorgun argın, yol boyunca uzun bir şerit halinde tespih taneleri gibi dizilmiş ilerliyorlardı. Xano’nun sınırları korumak üzere gönderdiği adamlar ise gece gündüz demeden lekenlerle karın üstünde kayıyor ve her yöne gidip geliyorlardı. Öncü süvarileri aniden Xano’nun askerleriyle karşılaştılar. Kürtler üzerlerine ok yağdırarak öndeki birkaç süvariyi öldürdüler. Hüseyin Han’ın askerleri ile Kürtler arasında ilk çatışma böylece başladı. Han’ın diğer askerleri Kürtlere saldırdı. Ama atları yoldan çıkar çıkmaz karın içine gömüldüler ve ilerleyemediler. Kar, Xano’nun lekenli adamlarının umurunda değildi, üzerinde kayıp gidiyorlardı. Hüseyin Han’ın elli askeri orada öldürüldü.

Hüseyin Han dönmek istedi. Çünkü askerleri hiçbir şey yapamadıkları gibi saldırılardan da korunamıyorlardı. Xano’nun askerleri yaz arıları gibi aniden saldırıyor, sonra gözden kayboluyorlardı. Bu savaşta Şebab büyük bir yiğitlik gösterdi. Boğumlu kemendini bir subayın boynuna atıp onu yerde sürükleyerek götürdü. Birkaç ay önce İran’ın zulmüne uğrayan köylü Kürtler de olanları öğrendiklerinde silahlara sarılıp Hüseyin Han’ın askerlerini vurmaya başladılar. Kürtler meşeliklerin içinden, büyük taşların dibinden, ağaçların arkasından aniden çıkıp askerini öldürüyorlardı. Ama Hüseyin Han ve askerleri metrelerce yağmış karda bir şey yapamıyordu. Beklenmedik anda yapılan saldırılar Han’ın askerlerine ağır darbeler indiriyordu. Sonunda çareyi karsız alanlara varıncaya kadar kaçmakta buldular. Bunun üzerine Kürtler de eski yerlerine döndüler.

Hüseyin Han şehre döndüğünde henüz gün batmamıştı, vakit akşam üzeriydi. İkindi vaktinin keskin güneş ışıkları pençelerini mescide ve minarelere uzatarak, buraları altın gibi parlatıyordu. Hüseyin Han ve korumaları, Şah sarayının kapısına dayandılar. Uşaklar Şah Abbas’a haber verdiler, Hüseyin Han’ın savaştan döndüğünü bildirdiler. Şah Abbas uşaklarına sordu:

“Hüseyin Han yalnız mıdır, yoksa yanında esirler de var mı?”

“Hayır efendim. Hüseyin Han ve korumaları yalnız gelmiş. Yanlarında esir yok.”

“İzin verin, gelsin.”

Hüseyin Han Divanhaneye girdiğinde, Şah Abbas koltuğunda oturuyordu. Han her zamanki gibi Şah’ın önünde eğildi. Şah Abbas da Hüseyin Han’a oturması için yer gösterdi. Oturmasını bekledikten sonra:

“Söyle bakalım, ne yaptın, ne ettin?” diye sordu.

“Çok yaşasın Şahımız. Ovada ilerlerken ordunun durumu iyiydi. Ama dağlara yaklaştığımızda karla karşılaştık. Kar yolları doldurup tıkamıştı. Defalarca yolumuzu şaşırdık, yanlış yollara saptık, nereye gittiğimizi hiç bilmiyorduk. Malûmunuz Kürt Suto Bey’i beraber götürmüştüm.”

“Vallahi çok iyi etmişsin. Çok yardımı dokunmuştur herhalde. O Kürt, oraları çok iyi biliyor.”

“Hayır, Şahların Şahı sağ olsun. O ihanet etti!”

“Nasıl, Suto Bey mi ihanet etti?” diye Şah Abbas hayretle sordu.

“Evet, o dağlarda bize ihanet etti. Bir gün onu çağırıp dedim ki, ‘Suto Bey bu tenha dağlarda büyümüşsün, bütün vadilerini, kanyon ve yamaçlarını biliyorsun, bizi kestirme yollardan götür ki bir an önce Kale’ye varabilelim.’ O da, ‘Başım üstüne, sizi öyle bir yoldan götüreceğim ki Kale’ye nasıl vardığınızı anlayamayacaksınız,’ dedi ve askerin önüne düştü. Bizi kasten öyle çıkmaz vadilerden ve kanyonlardan götürüyordu ki askerlerimiz içinden çıkamıyordu. Onu çağırıp nedenini sordum. ‘Sen müsterih ol,’ dedi. Sonunda bizi öyle bir yere sıkıştırdı ki ne sağa ne sola gidebiliyorduk. Anlayacağın büyük bir haindi o...”

Hüseyin Han o an elindeki heybenin içinden Suto Bey’in kafasını çıkarıp Şah Abbas’ın önüne koydu. Suto Bey’in suratı örneği görülmemiş bir şeydi. Ölümü yavaş yavaş yaşadığı için, kendi ölümüne tanık olmuştu. Bu yüzden sabitlenmiş bozuk bir yüz ifadesine sahipti. Ağzı açık ve yamulmuştu; bükülmüş alt çenesinden çürük dişleri görünüyordu. Yuvalarından dışarı fırlamış gözlerini görenlerinse içini bir korku kaplar, ürperirdi. Üstelik geçen zaman içinde, çürümeye başladığından kokmuştu. Ama Şah Abbas ne iğrendi, ne de korktu. Çünkü o daha önce de kesik baş görmüştü. Emir vererek adam öldürtmüş, kesik kafalarını tahtının yanına koymuştu. Askerleri, onun hükmünü yerine getirdiklerini bu kesik kafayla ispatlıyorlardı. Ona hiç de iğrenç gelmeyen kesik kelleyi kaldırıp baktı, Hüseyin Han’a:

“Bu köpeği öldürmekle hata yaptın, daha çok işimize yarayacaktı. Ama oğluna, babasını öldürdüğünüzü söylemeyin sakın...”

“Ne söyleyelim efendim?”

“Askerin önünde rehberlik yapıyordu deyin. Hava sisli dumanlıydı, fırtına vardı. Aniden ayağı kaydı ve kayalıklardan düştü. Sizlere ömür...”

Hüseyin Han çıkarken önünde eğildiği Şah Abbas’a can sağlığı diledi ve evine gitti.

Aynı akşam Şah Abbas karar aldı; ne şekilde olursa olsun, muhakkak baharda Dımdım Kalesi’ne asker gönderecekti.

Şah Abbas, Afgan Kralı’nın kızı on dörtlük Zeliha’yı üstüne kuma getirdiği halde Feyze Hanım’a karşı sevgisi soğumuş değildi henüz. Oğlunu görme bahanesiyle Feyze’nin haremine yollandı. Feyze o sırada oğlunu emziriyor, bir yandan da sevip oyunlar ediyordu. Hareminin kapısı birden açıldı ve Şah sevgi dolu bir gülümsemeyle ona ve oğluna baktı. Kadın hiç ses çıkarmadı. Eskisi gibi “Baş üstüne geldin,” demedi. Yalnızca ayağa kalktı ve ona arkasını döndü.

Gerçekte Şah Abbas Zeliha’yı üzerine kuma getirmiş olsa bile, Feyze Hanım Şah Abbas’ı yine de seviyordu. Çünkü erkeklerin birkaç kadınla evlenebilme geleneği baba ve atalardan kalmıştı. Ama Şah Abbas onun yaşlı babasını Dımdım Kalesi’ne savaşa gönderdiği için o sıralar Feyze’nin gönlü Şah Abbas’tan epeyce soğumuştu. Kocasıyla hiç konuşmuyordu. Şah Abbas Feyze Hanım’ın kendisine kırıldığını biliyordu. Babasının sefere gidişinden sonra hiç konuşmaması dikkatinden kaçmamıştı. Feyze Hanım onu gördüğü zaman da bir şekilde kendini ondan saklıyordu. Şah Abbas ise Feyze Hanım’ı çok seviyordu, o simsiyah kaş ve gözüne, içten sevgisine hiç doymuyordu. Ama birkaç aydır Feyze’yi doyasıya göremiyordu. Onun güzel ve şirin huyunu özlemiş ve sesine hasret kalmıştı. İşte, kapıyı açtığında Feyze Hanım ona yine arkasını dönmüştü. Şah, ‘Gökteki huri, biliyorum, billahi ben haksızım,’ diye geçirdi içinden. Yaklaştı, ellerini Feyze’nin omuzları üzerine bıraktı, ensesini öperken:

“Gözümün nuru,” dedi, “Biliyorum babandan dolayı bana çok kırgınsın, ama şükür o sağ selamet döndü.”

“Hayır sorun o değil, ben bahtiyar biri değilim. Benim herkes gibi bahtiyar olabilmem için babamın bir oğlu olması gerekirdi. O zaman zavallı yaşlı, bunca acı çekmezdi. Kim bilir Quli Han gibi birini katleden, cesedini bile kaybettiren o yabani Kürtler babamın başına neler getirdi?”

“Hz. Ali’nin üzerine yemin ederim ki baban az önce yanımdan kalktı ve evine gitti.”

Feyze babasının selametle geldiğini duyunca, yüzünü Şah’a döndü, tatlı bir dille ve bu kez nazikçe:

“Peki, babamı görmem için bana neden haber vermedin?”

“Çok uzak yoldan geldi. Epeyce yorulmuştu, eve gitmesi için ona izin verdim.”

“Oğlumuz Rüstem’i doyurduktan sonra gidip babamı göreceğim.”

Şah Abbas, Feyze’yi uzunca kucakladı, sevgiyle ve tatlı bir öpücükle ayrılıp oğlunun üzerine eğildi:

“Oğlum, Rüstem-i Zal gibi olasın inşallah!”

Şah Abbas oğluna bu sözleri söylerken, Feyze kendi babasının daha önce torunu için ettiği duayı anımsadı:

“Rabbil âlemin seni büyütsün, ama baban gibi olmayasın.”

Şah Abbas gittiğinde, oğlan da emmekten yorulmuş, uyuyakalmıştı. Feyze, oğlanı çabucak altın beşiğine koydu, yaşlı cariyeyi göz kulak olması için tembihledi. Kendi de dört kez çevresinde dolandıktan sonra, babasını görmeye gitti.

ONUNCU BÖLÜM

Kale’ye Saldırı

Kutsal Berodena Bayramı çoktan geçmişti. Koyun sürüleri yüksek dağ başlarına çıkmışlardı. En güzel çimenlerin, otlakların yeşillere bürünme zamanıydı; otlar diz boyuydu.

İşte bu geride bıraktıkları kutsal günde gençler sevdiklerinin koluna girer, halay çeker, büyükler duymadan birbirleriyle gizlice sözleşir, ölene dek birbirlerini unutmayacaklarına ant içerlerdi.

İlkyazın sonlarıydı. Buranın halkı büyük bir koşuşturma içindeydi. Otları çabucak örüp içeri taşıyarak inekleri için kışlık yem hazırlamalıydılar. Xano’nun evinde de ot örme telaşı vardı. Beş oğlu ve kırk uşağı çayırda topladıkları otları örerdi. Ama büyük oğlu Sêvdîn her zaman babasının yanında olur, ondan bir an olsun ayrılmazdı; en dar günlerde, hatta savaşlarda bile. Babası onu savaşlardaki türlü taktik ve oyunlara alıştırıyor, aşiretleri nasıl yürüteceğini, aşiretlerin birliğini nasıl koruyacağını, kabile büyüklerini ve meclislerin ileri gelenlerini kendine nasıl bağlayacağını ve onlara nasıl önderlik edeceğini, kabileler arası hoşnutsuzlukları nasıl gidereceğini ve kabileleri nasıl birleştireceğini ona öğretiyordu. Adaleti sağlamak konusunda ise:

“Oğlum, yargılama çok zor ve çetin bir iş. Birine ceza kesersen, o cezanın doğru ve hakkıyla olması lazım. Öyle ki günahı işleyen bile ona çok yerinde, helal ve hakkıyla ceza verdiğine inansın,” öğüdünü veriyordu.

Sêvdîn, beş kardeşinden ve bütün Beroderan aşiretinin gençlerinden daha çalışkan ve daha anlayışlıydı. Babası onu medreseye Molla Reşit’in yanına göndermişti. Kuran’ı hatmetmiş, Acem dili Farsçayı okumasını öğrenmişti. Birçok kez büyük savaşlara katılmış, birçok kahramanlık örneği sergilemişti. Kendi aşireti içinde dört dörtlük, gözü pek, yüreği ve ciğeri sağlam bir genç olarak biliniyordu. Yaşlılar onun hakkında konuşurken, “Allah’a şükür, Sêvdîn babasının yerini alacak,” derlerdi.

O günlerde öyle keskin bir güneş vardı ki, örülen ot yığınları önünde dayanmaz, hemen kururdu. Otlar deste yapılır, ağılların yanına bırakılır, haralara yakın yerlerde yığın oluşturulurdu. Koyun ve inekler iyice semirmişlerdi. Herkes hayvanlarını satmak için uğraşıyordu. Xano her yıl bu vakitlerde, koyun sürülerini uzak memleketlere satmak için götürürdü. O yıl simsarlar, uzak yaban ellerden sürülerine koç almak için gelmişlerdi. Xano müşterileri dağlardaki koyunlarının arasına götürmek için hazırlık yaptı. O sabah tam hazırlıklarını bitirmek üzereydi ki, Xano’nun casusları Tahran’dan haber getirdiler, Şah Abbas’ın çok güçlü bir orduyu Dımdım Kalesi’ne savaşmaya gönderdiğini bildirdiler. Bu hayırsız haber Beroderan aşireti içinde fırtına gibi yayıldı. Az çok eli silah tutan herkes savaşa hazırlanmaya başladı. Xano’nun habercileri büyük aşiretlerin arasına daldılar, kırk dört kabile büyüğünü çağırdılar. Silahlarıyla, uşaklarıyla dingin bir ruhla Dımdım Kalesi’nde toplandılar. O gün Divanhanede adım atacak yer kalmadı. Cewzo, Esoyê Lakan, Hamza Çavuş, Posto ve diğer komutanlar Xano’nun yanı başındaydılar. Xano meclise göz gezdirdikten sonra sordu:

“Sizi aşiretin her zamanki işleri için çağırdığımı mı sanıyorsunuz?”

Cemaatten bir genç yanıt verdi:

“Hayır efendim, duyduk ki Şah Abbas yine büyük bir orduyla üzerimize gelmekte...”

“Geçen sene güz aylarında gözlerinizle gördünüz; Şah iki kez üzerimize asker yolladı,” dedi Xano. “Ama Allah’ın yardımıyla boynunu gerçekten kırdık ve askerlerini vatanımızdan çıkardık. Şimdi yine asker gönderiyor. Gelen haberlere göre çok büyük bir ordu ve güçlü bir cephane ile üzerimize geliyormuş. Sadece süvarilerin değil, çok sayıda piyadenin de bu seferde yer aldığını haber aldık.”

Meclis’te kimseden çıt çıkmıyordu. Herkes pür dikkat Xano’nun sözlerine kulak veriyordu. Oradaki herkes çok çetin bir döneme girdiklerinin farkındaydı. Xano’nun sözlerinden de bu anlaşılıyordu; her sözünü usulca söylüyor, tekrarlıyor sonra meclisi süzüyordu. Xano’nun bu özelliklerini herkes biliyor, konuşma biçiminden durumun vahametini kavrıyordu.

Xano sözlerini bitirdiği zaman, meclisten yaşlı bir adam söz aldı:

“Biz Osmanlıların toprağındayken, her yıl üzerimize asker gönderirlerdi. Buralara geldik, şimdi de İran Şahı başımıza bela kesildi. Kökümüzü kazımak istedikleri apaçıktır. Eh, ölsek de bu halimizden iyi. Tek kişi kalıncaya kadar savaşmamız gerek!”

O gün Dımdım Kalesi’nin çarşısında, hayvan pazarında, hanlarda, dükkânlarda, bütün sokaklarda halk fısıldaşıyor, Kale’ye doğru gelmekte olan büyük İran ordusundan bahsediyordu. Bazıları:

“Ordunun bir ucu Tahran’dan çıktıktan iki gün sonra öbür ucu hâlâ kent sokaklarındaymış, bir türlü sonu gelmiyormuş. Görenler bizzat anlatmış...”

Öğlen vaktiydi. Halk namaz için mescide akın etti. Molla Reşit ezandan sonra minareden indi, namaza başlamadan önce:

“Bu savaş dinlerin savaşıdır. Şah Abbas bizi hak dininden yani Sünnilikten çıkarıp Şii yapmak istemekte. Bu savaşta dinini korumak için savaşıp bu uğurda ölenler şehit sayılacak, ruhları kutsal mekâna, cennete gidecektir,” dedi.

Toplantıdakiler din yoluna baş koyacaklarına yemin ettiler. Sünniliğin hatırı ve atalarının vatanı için topraklarını düşmandan korumaya ant içtiler.

Xano sonbahardaki iki çatışmadan, İran askerlerinin büyük kırımından ve Quli Han’ın ölümünden sonra, Şah Abbas’ın rahat durmayacağını iyi biliyordu. Mutlaka bir saldırı başlatacaktı. Bu nedenle o, imalathanelerde silah üretimine geçilmesi için daha sonbaharda emir vermişti; kılıç, kösemirs, nacak, kalkan, ok, yay, gürz, kement ve çakmaklı tüfek üretilecekti.

Çakmaklı tüfek imalathanesi bir yıl önce açılmıştı. Tüfek ustası, yetmiş seksen yaşlarında, Süleymaniye’den göç eden bir Kürt’tü. Xano onu çağırdı ve eksiği olup olmadığını, hazırlıklarının hangi aşamada olduğunu sordu. Yaşlı usta Xano’ya şu sözü verdi:

“İki oğlumu da yanıma katıp gece gündüz çalışarak askerinin ihtiyacı olan çakmaklı tüfekleri yetiştirmezsem, bana da Halil demesinler... Senden sadece birkaç adam istiyorum; bana yardım etsinler, elimin altında olsunlar. Bana özellikle kullanabileceğim demiri hazırla...”

Xano’nun emrinde çalışan on zeki adam Halil Usta’nın yardımına gönderildi. Usta gece gündüz çakmaklı tüfek üretti.

Kötü haberden sonra, Beroderan aşiretinin küçük büyük her üyesi endişe içine girdi. Vatanlarını nasıl koruyacaklarını, düşmanın işgalinden nasıl korunacaklarını düşünüyorlardı. Bazıları ustalarının yanına gidip kendilerine özel silah yaptırıyorlardı.

Uzun süre önce Diyarbakır’dan göç etmiş, Velo adında bir usta vardı. İyi zırh yapardı. Şebab ondan rica etti:

“Velo amca, bana iyi bir zırh yapmanı istiyorum.”

Velo Usta, bir sandıktan üç zırh çıkarıp Şebab’ın önüne koydu. Şebab onlardan birini giydi. Nazik bedenine çok geniş geldi. Beğenmedi, ustaya döndü:

“Velo amca, bana bedenime ve boyuma uygun yeni bir zırh yapmanı istiyorum.”

Velo:

“Başım üstüne yakışıklı delikanlı, birkaç gün sonra gel, zırhın hazır olur. Ama önce dur da ölçünü alayım,” dedi.

Hamza Çavuş Dımdım Kalesi’ne ve Xano’nun yanına geldiğinden beri, durmadan asker yetiştiriyordu. Bununla da kalmayıp birkaç yılda bir eğitilmiş askerleri, Osmanlı askerleri gibi belirli bir düzene de sokuyor, onları yüzlük gruplara, taburlara, bölüklere ve ordulara ayırıyordu.

Günlerdir bütün dağlardan, kazalardan, köylerden Dımdım Kalesi’ne insanlar akın ediyordu. Kale önünde öyle büyük bir kitle yığılmıştı ki iğne atsan yere düşmezdi. İnsanlar gece gündüz meydanda kalmaya başladı. Bazıları silahsızdı ve bir silah edinmek için yalvarıyorlardı. Xano’nun emriyle, kabilelerinin yöneticileriyle beraber gelenlere silah verildi.

Her çeşit silah dağıtılıyordu. Bazıları bir nacak edinmeye bile razıydı. Bazıları ok ile yay, kılıç ile kalkan, bazıları da mızrak alıyordu. Cephaneliklerden henüz çıkarılan ve dağıtılan silahlar, gün ışığında pırıl pırıl parlıyordu. Xano adamlarıyla birlikte yeni silah alan savaşçıların yanına gidiyor, büyüklerinden kaç adet ve hangi tür silahların dağıtıldığını öğrenerek kaydettiriyordu.

Xano köylerden gelen halkın arasından çıkıp askerlere doğru ilerleyince, askerlerin bulunduğu yerin daha da aşağısında, ellerinde ok ve yaylarıyla bir tabur kadın askerin uçurumun kenarında beklediğini gördü. Hamza Çavuş’tan eğitim almış gibi dimdik duruyorlardı. Birkaç adım beride orta yaşlı bir kadın Xano’ya bakıyordu. Sağ kolunda ok ve yay, sol tarafında kısa ve güzel bir kılıç asılıydı. Xano onlara biraz yaklaştığında önce bu kadın, sonra da bütün kadınlar aynı anda başlarını eğerek temenna ettiler. Xano:

“Aferin, aferin kızlarım, bugün namus günüdür. Büyük küçük demeden silaha sarılın. Atalarınızın vatanını düşmandan koruyun.”

Cewzo, Xano’nun kadın taburuna yaklaştığını görünce hızla önüne çıktı, selam verdi ve askeri bir edayla karşısında dimdik durdu.

“Asker hazırdır.”

Xano:

“Cewzo, bu kadınları kim böyle düzenli bir askeri disiplin içine soktu?”

“Efendim, gerçeği söylemek gerekirse, bu çalışma Hamza Çavuş’undur. Ben de izin verdim, böyle düzenlendi. Gerideki kadın onlara önderlik yapıyor. Bizim hekimin karısıydı. Geçen sonbaharda İran askerleri hem eşini hem de oğlunu öldürdüler. İlk bu kadın orduya katılma talebiyle bize geldi.”

Hamza Çavuş:

“Osmanlı ordusunda yer aldığım dönemde yabancı ülkelere sefer düzenliyorduk. Birçok kez önümüze erkeklerden daha iyi savaşan kadınlar çıkmıştı. O kadınlara ‘Kadın Ordusu’ kurduruyorlardı. Bu yüzden ben de bu hanımın kadın grubu oluşturması için emir verdim.”

“Bu çok iyi bir şey. Acaba ok ve yay kullanabilirler mi?” diye sordu Xano.

“Bilen birini bizzat seçtim. Onu ok ve yay eğitimi için gönderdim. Dün, aldıkları eğitimi izlemek üzere yanlarına gittim. Şunu söylemeliyim ki, her türlü askeri eğitimi önceden almış gibi, ustaca yay çekiyor ve hedefe isabet ettiriyorlar. Nereden öğrendiklerini sorduğumda, ‘Kardeşim, biz daha küçükken erkeklerle yarışır, kim hedefi daha iyi vurur diye iddiaya girerdik. O zamandan beri ok ve yayın nasıl kullanıldığını biliriz,’ dediler.”

Xano askerlere yaklaştığında, onları taburlara ve bölüklere ayrılmış halde gördü. Her taburun ve bölüğün önünde de bütün heybetiyle birer komutan duruyordu. Bunun üzerine Xano:

“Asker gelsin, önümden geçit yapsın, göreyim,” dedi.

Önce mızraklı askerler geldi, mızraklarını cephanelikten o gün almışlardı. Gün ışığında pırıl pırıl parlayan mızrakların uçlarında kırmızı püsküller asılıydı. Uzaktan bakıldığında sanki her biri bir haşhaş çiçeğiydi de otlaklarda açmışlar gibi görünüyordu. Acaba gece gündüz çalışarak hazırlanan bu püsküllerde kaç kız ve gelinin emeği vardı? Üstelik öyle güzel ve şık hazırlanmışlardı ki...

Sonra ok ve yay taşıyan askerler, ardından kılıç kalkanlılar, onların ardından nacaklılar ve kösemirsi takanlar geçti. Hepsinin sonunda da gürz ve kement taşıyan askerler geçit yaptı. En son geçenlerin hepsi orta yaşlıydı, sakallarında beyazlar vardı. Xano bu gürz ve kement taşıyanların çoğunu tanıyordu, birçok kez onlarla büyük savaşlara katılmıştı. İçlerinde düşman darbesini almamış hiç kimse yoktu. Bunlar Kürt süvarilere has bir yürüyüşle ilerliyorlardı. Aralarında mesafe bırakarak dizilmişlerdi ve kementlerini sağlı sollu kaldırıp yukarıdan atıyorlardı. Sanki düşmanın arasına dalmış, bir bir alaşağı ederek geçiyorlardı. Xano onları pek sevdi, Cewzo’ya sordu:

“Cewzo, gürz kementli askerlerimizin sayısı neden böyle az?”

“Efendim, önceki sene gürz kementlerin yerine çakmaklı tüfek üretmeye başlayın talimatını verdiniz bize. Dediğinizi yaptık. Geçen sonbaharda ise tekrar gürz kement imalatına başladık. Üstelik bu gürz kementleri yapacak usta da yoktu. Amediyê’den bir Kürt gelmiş, adam hasta, ama yaptığı gürz kementler kusursuz. Görenler, ‘Çok iyi gürz kementler. Neye değerlerse, un ufak ederler!’ diyor.”

“Nasıl yaptığını öğrenmeleri için, o ustanın yanına genç çıraklar verdiniz mi?”

“Evet, bu işi tez kavrayacak dört genci onun yanına gönderdim. Usta onlardan memnun, ama şunu söylemek gerekir ki gençlerimiz gürz kemendi sevmezler...”

“Neden sevmiyorlar?”

“Bununla ancak bir ayağı mezarda olanlar vurulabilir. Bize çakmaklı silahlar, ok ile yay ve kılıç ile kalkan gerek, diyorlar.”

O sırada aşağıdaki silah deposunun önünde sesler yükselmeye başladı, sanki kavga var gibiydi. Herkes depoyu bekleyen nöbetçiden silah vermesini istiyor, nöbetçi ise vermemekte direniyordu. İriyarı bir genç öne çıkıp nöbetçiye doğru gelerek aslan pençesini andıran büyük ellerini sallayarak:

“Peki, bu silahları kimin için yaptırmışlar? Böyle bir gün için ve kuşkusuz bizim için. İran askerlerinin geçen sene olduğu gibi, gelip bizi katletmesini mi istiyorsun? Ben buraya silahlanıp İran askerlerinden öcümü almak için geldim.”

Aralarında yaşlı biri:

“Bunca kalabalık arasında kargaşa çıkarmamız doğru değil. Gelin Xano’nun yanına gidelim, o bize mutlaka silah verir,” dedi.

Xano da zaten kargaşayı fark etmiş, kalabalığa doğru yürüyordu. Silah deposuna yaklaştığında gençler deponun kapısından çekilip arayı biraz açtılar. Yaşça diğerlerinden daha büyük olan bir genç, Xano’ya doğru gelerek önünde temenna etti. Kalpağına doladığı eski şalından iplikler sarkan bu gencin Mir saraylarında yetişmiş gibi efendi bir duruşu vardı.

Xano sordu:

“Söyleyin, ne istiyorsunuz?”

“Efendim, böyle iş olur mu? Bizler aşağı köyden geldik, hepimiz silahsızız. Geçen sonbaharda İran askerleri çok sayıda adamımızı, babalarımızı, oğullarımızı öldürdü. Bazı ailelere olmadık şeyler yaptı. Anlayacağın, zarar vermedikleri ev kalmadı. Buraya silah almaya geldik, başımız da gitse öcümüzü alacağız. Ama elimiz boş kaldı, nöbetçilerin bize silah vermiyor. Size burada silah yok, diyorlar, böyle şey olur mu? Sayısız düşman askerinin üzerimize geldiği söyleniyor...”

Genç adam, son sözlerini çok dokunaklı ve yüreği buruk bir şekilde söylemişti. Ardından başka bir genç öne çıktı.Kalpağında Mollalarınkine benzeyen bir sargı vardı. Henüz çok gençti, bıyıkları yeni terliyordu. Selam bile vermeden, alelacele konuşmaya girişti:

“Önceki sene Molla Reşit’in yanında medrese eğitimimi tamamladım. Kuran’ı hatmettim. Aşağı köylerde kalıyorum. Şunu demek istiyorum ki efendim, Şah Abbas adamlarımızı öldürüp toprağımızı işgal etmekle kalmıyor, bizden Sünni inancımızı da terk etmemizi, doğru bulmadığımız Şii mezhebini benimsememizi istiyor.”

Xano onları dikkatle dinleyip biraz düşündükten sonra:

“Bunları nereden öğrendin?”

“Efendim, geçen sene sonbaharda İran askerleri buraya geldiğinde liderleri Quli Han, birkaç yaşlı insanımızı esir almış, daha sonra onları serbest bırakmadan önce şunları söylemişti: ‘Yaşlısınız, size acıyorum, sizi öldürmeyeceğim. Gidin, Kürtlerinize söyleyin, Muhammed’den sonra peygamber olan Ömer değil, Hazreti Ali’dir. Kürtlere Hazreti Ali’nin fikrine gelmelerini söyleyin,’ demiş.”

Xano çevresindekilere bir göz attıktan sonra:

“Görüyorsunuz değil mi, Şah Abbas’ın ne istediğini duydunuz mu? Ülkemizi işgal etmek bir yana, hepimizi Şiiliğe bağlamak istiyor. Billahi bir kişi bile sağ kalsak, Şah Abbas o günü göremeyecek!”

Xano depo nöbetçisine emir verdi. Onlara ok ve yay dağıtılmasını istedi. Vakit akşamdı. Yazın bu ilk günlerinde güneş yine de kavurucuydu. Son birkaç gündür Xano, sabahtan akşama kadar hiç oturmuyor, halkın ve askerin arasında dolaşıyor, halkın ihtiyaçlarını dinliyor, hazırlıkları takip ediyordu. O gün de aynı şekilde geçmişti. Yüzü terden sırılsıklam olmuş, sıcaktan ve yorgunluktan alnında damlalar birikmişti. Mendilini çıkarıp yüzünü ve alnını silerken kalabalığın içinden çıkıp Divanhaneye doğru ilerledi. Henüz durmadan atlarından inen üç süvari Xano’nun önünü kesti. İkisi atların dizginlerini tuttu, biri Xano’ya yaklaşarak selam verdi, önünde eğilerek:

“Efendim, iş icabı Tebriz’e gitmemiz gerekiyordu, kaç gündür yollardayız. Kışlaklarımızdan çıkıp İran sınırına vardığımızda öyle büyük bir orduyla karşılaştık ki, ucu bucağı görünmüyordu. Sınırımıza varmak üzereler!”

Xano daha süvarilerin gelişinden düşmanın sınıra yaklaştığını anlamıştı. Divanhaneye giderek komutanlarını toplantıya çağırdı. Cewzo, Esoyê Lakan, Hamza Çavuş, Posto ve diğerleri Divana geldiklerinde, Xano, haberci süvarilerinden gördüklerini ve az önce söylediklerini tekrarlamalarını istedi. Süvariler gördüklerini anlattıktan sonra, Xano komutanlarına:

“Acele etmeliyiz,” dedi, “Ovayı geçip sınırımıza gelen askerlerin önünü kesmeli, topraklarımıza ayak basmalarına izin vermemeliyiz. Cewzo, hemen Şebab’ın taburunu gönder, ama gitmeden önce buraya gelsin, onu göreyim.”

Cewzo, Xano’nun emrini Şebab’a iletti. Şebab alelacele beden ölçülerine uygun hazırlanan zırhını giydi ve hızla Xano’nun Divanhanesine yöneldi. Divanhaneye varınca, asker selamı vererek hazır olda çivi gibi durdu. Xano gülümseyerek:

‘Keşke aşiretimde senin gibi çok sayıda gencim olsaydı,’ diye geçirdi içinden. Şebab’ın kahramanlığı, cesareti ve cömertliğinden çoktan haberdardı. Onu bu yüzden seviyordu. Ona ne yapacağını hatırlattı:

“Şebab, taburunu alıp şimdiden yola çıkman, İran askerinin önünü kesmen gerek. Az önce gelen adamlar sınırımıza yaklaştıklarını bildirdiler. Ama savaşmak yok! Kendinizi öyle iyi saklayın ki hiçbirinizi görmesinler. Onları iyice gözetleyin, hangi yöne gidiyorlar, ne tür silahları var, hepsini öğrenin... Hemen şimdi yola çık. Kestirme yoldan, göçebelerin yolundan ilerle. Sık sık yanıma gelip neyi görüp, vaziyetten neyi anladığını haber vermen lazım.”

Şebab selam durarak:

“Efendim, emrin başım üstüne, yerine getireceğim, izin ver de gideyim,” dedi.

“İzin senin.”

Şebab Divanhaneden çıktı. Xano’nun emri uyarınca hemen asker toplayıp yola çıkması gerekiyordu. Ama o an aklına Dilber geldi ve onu görmek istedi. Çünkü bu uğursuz savaş haberinden birkaç gün önce, Dilber Şebab’ın kız kardeşi Nenê’ye, bir imamın yanında Şebab’a bir muska yaptırdığını, bunun Şebab’a nasıl tılsım vereceğini ve bu muskanın onu düşmanların darbelerinden koruyacağını anlatmıştı. Şebab sevdiğine gitti, sanki bu haberlerden sonra onu daha fazla özlemişti. Üstelik çoktandır birbirlerini görmüyorlardı. Eskiden onu görmek istediğinde kız kardeşini evlerine gönderirdi. Ama bugün eve gidip kardeşini göndermeye zamanı yoktu. Biraz durup düşündükten sonra bizzat evlerine gidip onu çağırmaya karar verdi. Atının dizginlerini hızla o yöne çevirdi. Dilber’in evine varmaya bir sokak varken, Hurşid’e rastladı. Hurşid ona selam verdi ama Şebab selamını almadı ve keskin bakışlarını ona dikti. İçinden, ‘Keşke bu bahar kışlaklarda sana rastlasaydım. Vallahi seni kara toprağın misafiri yapardım! Şansın yaver gitti, aradım, ama rastlayamadım sana.’

Hurşid o keskin bakışlarından meseleyi çaktı, hiç sesini çıkarmadı. Şebab, Dilber’in evinin yakınına geldiğinde kızın küçük kardeşini gördü, onu çağırdı. Çocuk Şebab’ın yanına geldi. Onu iyi tanıyordu, yaklaştığında sordu:

“Şebab, ne istiyorsun?”

“Güzel çocuk, eve git ve Dilber’e gizlice, ‘Şebab seni çağırıyor’ de. Sana para vereceğim, kendine hurma alırsın.”

“Paranı almam, ama Dilber’i çağıracağım,” dedi çocuk ve koşarak eve gitti.

Aradan bir dakika bile geçmeden, Dilber kapıya çıktı. Etrafına bakındı, kimsenin olup olmadığını kontrol etti ve yavaşça, yaban ördeği yürüyüşüyle yaklaştı. Şebab’ın yanına varmaya birkaç adım kala:

“Hayırdır, buralarda ne arıyorsun?” diye sordu.

“Çok şükür hayırdır, seni görmek istedim, gerisini sorma. Çünkü birazdan taburumu alıp gideceğim.”

“Nereye?”

“İran askeri sınırımıza varmadan önce, önlerine çıkmam gerek.”

“Allah Şah’ın tahtını viran etsin, kendisini de yerin altına soksun! Son birkaç gündür şehir yine altüst olmuş, kimsenin gözüne uyku girmez.”

Bir süre sessiz kaldıktan sonra, şunları ekledi:

“Vay kara topraklar başıma! Askeri çok fazlaymış, sayısızmış! Bir taburla o büyük orduya ne yapabilirsin ki?”

“Oraya çarpışmaya gitmiyorum. Ne kadar askerle gelir, ellerinde ne tür silahlar var, hangi yolu takip eder? Bunları öğrenmeye gidiyorum.”

“Burada, şehir içindeki birçok kız ve gelin, savaşa gitmek için ‘Kadın Taburu’na katılmakta. Ben de gitmek istiyorum, ama annem babam bırakmıyor. ‘Dört kardeşin var, onlar zaten savaşa gidecek, sen nereye?’ diyorlar bana.”

Şebab sabırsızlanıyordu, içinden Dilber’i kucaklamak geçiyordu. Etrafına bakındı, sokaktan adamlar geçiyordu, bunu yapmaya cesaret edemedi. Aniden Xano’nun emrini anımsadı. Gitmek için Dilber’den izin istedi:

“Şimdilik hoşça kal!”

“Vay! Bu kadar çabuk mu?”

“Çok fazla duramam, şehirden tez çıkmam gerek. Buraya senin için geldim...”

Dilber ile Şebab birbirleriyle konuşurken, kızın annesi kapıya çıktı; ikisini birlikte gördüğüne sevindi. Şebab’ı damadı olarak görmek istiyordu. Onlara doğru geldiğinde, Şebab utancından kız gibi kızardı. İçinden kaçıp gitmek geldi, ama Dilber’in annesi:

“Niçin burada bekliyorsun? Eve gel,” dedi

“Hayır hala, acelem var. Şehirden askerimle çıkma zamanı...”

“E, yine gidersin. Oğlum, insan böyle mi yapar? Evimize gel. Sanki çocukken halanın evine az mı geliyordun? Görüyorum ki büyüdükten sonra bizi unutmuşsun.”

“Hayır Ayşe hala, seni hiç unutmam. Ama vallahi kalamam. Şimdilik hoşça kal!”

Şebab sözlerini tamamladı ve hızla uzaklaştı. Henüz uzaklaşmadan, Dilber onu çağırdı:

“Bekle bekle! Unuttum söylemeyi. Hakkari’den gelen, çok âlim birinin yanında sana muska yaptırdım. Onu taşıdığın müddetçe düşmanın darbesi seni etkileyemez. Herkes, ‘Bu mollanın muskalarının tılsımı öyle güçlü ki kimin koluna bağlanırsa, ne ok ne kılıç ne de mızrak ona bir şey yapabilir,’ diyor.”

Dilber koşarak eve gitti. İşlemeli kol bağının içine dikilmiş muskayı getirdi. Şebab’ın onu giysi altına takması gerekiyordu. Şebab üzerine giydiği oymeden kolunu çıkarınca, Dilber oymenin altındaki zırhı gördü ve sevinerek: ‘Allah’a şükür, üzerinde zırh da var,’ diye düşündü. Kız muskayı koluna bağlarken, Şebab elini tutup kalbinin üzerine koydu ve sıktı. Dilber’in annesi de bunu tahmin etmişti. Şebab utancından kaçıp gitti. Ayşe içinden, ‘Oğlum, git, seni Allah korusun, İnşallah Kürtlerin ahı İran Şahı’na, Osmanlı Padişahı’na kalmaz da saltanatları yıkılır, yerin dibine batarlar.’ dedi.

Öte yanda vakit gece yarısını çoktan geçmesine karşın, Xano’nun meclisiyle ve komutanlarıyla görüşmeleri bitmemişti. Tek konuları, düşmanın topraklarına girmesini ve vatanlarını işgal etmesini nasıl önleyecekleriydi. Akşamdan beri birçok kişi söz alıp konuşmuştu. En son Xano söz aldı:

“Şah Abbas’ın ne istediğini hâlâ anlamadınız mı? Anlamadıysanız, size söyleyeyim: Şah Abbas ‘Topraklarınızı zaptedeceğim. Haraç ve vergi ödeyecek, bana hizmet edeceksiniz. Sünniliği de terk edecek, dinimiz Şiiliği kabul edeceksiniz. Gelip benim için savaşacak ve başka ülkeleri de zaptedeceksiniz...’ diyor. Şimdi anladınız mı?”

Xano’nun ağzından bir volkandan taşan lavlar gibi dökülmüştü bu sözler. Ardından Hamza Çavuş söz aldı:

“İran Şahı’nın niyetini çok iyi anlayın. Gelen ordu bu sefer Şah Abbas’ın emrini tamamen yerine getirmek için geliyor. Bu adam kaç yıldır ve kaç kezdir, bizimle savaşmak üzere asker gönderiyor, ama hiçbir sonuç alamıyor. Üstelik en son seferi Quli Han gibi bir komutanına mal oldu. Bu büyük ordunun gönderilme nedenini iyi biliyorum. Öyle bir asker gönderilmiş ki, gelip kökümüzü kurutsun, hepimizi kırımdan geçirsin, topraklarımızı zaptetsin, namus ve şerefimizi esaret altına alsın ve bizi onursuzlaştırsın. Bütün bunlar gerçekleştirildikten sonra, sağ kalmamızın bir anlamı olur mu? Osmanlı askerleri içinde bulunduğum dönemde böyle savaşları çok gördüm. Ruhsuz ve merhametsizdirler, ancak savaşla, kan dökerek dize gelirler.”

Sonuçta, ertesi gün sabah erkenden İran askerinin önünü kesmeye ve ülkeye girişini engellemeye karar verdiler.

Sabahleyin güneşin ilk ışıkları birer pençe gibi yüksek dağlara vurduğunda, kar kümeleri üzerinde gümüş alaşımlı bir altınla sürmelenmiş gibi güzel bir görüntü oluştu. O sabah Xano kula bir ata binmiş, Kale kapısının hemen karşısında duruyordu. Askerler de hazır bekliyorlardı. Xano atını askerlere doğru sürdüğünde, Şeyh Celat ve Molla Reşit’in geldiğini gördü. Xano’ya biraz yaklaştıklarında selam verdiler. Xano’da selamlarını aldı. Şeyh Celat:

“Efendim, ocağım, kutsal cüppem uğrunda feda olsun, seni hep korusun düşman darbelerinden. Kılıcın düşmana mahşer gününü göstersin inşallah!” dedi.

Xano atını üzengiledi, öne çıktı ve Şeyh Celat’a yaklaşarak:

“Şeyhimden çok memnunum. Sen ve Molla Reşit bizimle savaşa gelseniz ne iyi olur. Bütün halk ve asker seni ve Molla Reşit’i savaş meydanında görsün. Bu çok iyi olur ve herkes sizinle gururlanır.”

Şeyh Celat biraz düşündü, Mollaya baktı ve:

“Başım üstüne,” dedi.

Uşaklar gemlerinden çekiştire çekiştire atları getirdiler. Molla ile Şeyh atlara binip Xano’nun yanında durdular. Xano Cewzo’ya, askerin onu izlemesi için el etti, sonra da atını sürüp öncü oldu. Xano’nun ardından ellerinde kırmızı bayraklarla birkaç adam ilerliyordu. Bayrakların ardından da askerler yürüyordu. Önde kılıç kalkan bölüğü, hemen arkasında mızraklı bölük, ondan sonra nacaklı askerler bölüğü, ardından kösemirsi taşıyanlar, gürz kementli bölük ve en son ok ile yay taşıyan gönüllü askerler kortejde yer almıştı. Son grubun eğitim almadığı bir gerçekti. Ama her biri birçok savaşa girmiş, birçok badireler atlatmıştı. Pek çoğunun vücudunda yara izi vardı.

O gün sabahtan ikindiye kadar hiç mola vermeden yol alarak Dımdım Dağı’nın eteklerindeki kulelere ulaştılar. Xano oradaki pınarın başında askeri durdurarak atından indi. Bunu gören askerler de atlarından indiler. Cewzo’yu yanına çağırarak:

“Bakın, piyade askerler çok geride kalmış. Savaşa gidiyoruz, öyle düzenli ilerlemeliyiz ki ne atımız yorulsun ne de piyade askerimiz. Yorgun asker savaşta çabuk yenilir. Sanırım hepiniz bunu anlıyorsunuz, değil mi?”

“Evet efendim, söyledikleriniz şüphesiz doğru. Yorgun bir asker savaşamaz, tez tükenir,” dedi Hamza Çavuş.

Xano pınara doğru gitti, askerlerden birinin pınara eğilmiş kana kana su içtiğini görünce, yaklaşarak:

“Yakışıklı delikanlı,” dedi, “Kürtlere hiç benzemiyorsun, Kürtlerin suyu avuçlayarak, yani elle içtiğini bilmiyor musun? Bana bir bak.”

Xano pınara indi, önce ellerini yıkadı, sonra avuçlarıyla su içti. Bunu gören genç utancından kıpkırmızı oldu. Xano pınardan uzaklaştığı sırada, ovadan arkasında tozu dumana katarak bir süvarinin hızla yaklaşmakta olduğunu fark etti. Gençler Xano’ya:

“Efendim, bu hızla gelen süvari Şebab’dan başkası değil,” dediler.

Süvari biraz yaklaştığında, atın terden sırılsıklam, süvarinin ise toza toprağa bulanmış olduğunu gördüler. Attan atlayan Şebab, askeri bir disiplinle Xano’ya selam verdikten sonra, seri bir anlatımla:

“Efendim, henüz İran askerine ulaşamadık, ama aşiretimize mensup ovadaki bazı köylüler kaçmaya başlamış; ailelerini dağların doruklarındaki yerleşik köylere götürüyorlar. Ömrümüzde böyle büyük bir ordu görmedik diyorlar,” dedi.

Xano öfkeyle Şebab’a:

“Sen git de gözlerinle gör, sonra dön anlat. Seni başkasının sözlerini bize iletesin diye göndermedik!” diye çıkışması üzerine Şebab başını önüne eğip atına bindi. Sürmesine kalmadan, Hamza Çavuş önünü keserek onu durdurdu:

“Anlayışlı ve yiğit bir delikanlısın. Söylenen sözü yerine getirmemen ayıp bir şey. Ben seni böyle mi eğittim?” Şebab bu sözlere hiç ses çıkarmadı. Geldiği gibi, hızla dönüp dağların ardında kayboldu. O sırada Cewzo, Xano’ya yaklaşarak:

“Askerimiz çok gerilerde kalmış,” haberini getirdi.

Xano:

“Piyade askerlerimiz de bize yetişsin, biraz dinlenip iyice rahatladıktan sonra, yola çıkarız. Süvari askerler bu gece burada kalsın.”

Birkaç saat sonra piyade askerler gelip Xano’nun yanından geçtiler.

Xano, “Ne haldesiniz? Yorulmadınız mı?” diye sorunca, “Şimdiden yorulurlarsa, ileride savaş var, koşuşturma var, o zaman ne yapacaklar?” dedi piyadeler arasından İskender adındaki yaşlı savaşçı.

Xano sesin kimden geldiğini anlamak için başını çevirince İskender Dede’yi hemen tanıdı; o ki Osmanlılara karşı büyük kahramanlıklar göstermiş, uzun zaman önce kabilesini de yanına alarak Xano’nun güçlerine katılmıştı. Piyade askerler aşağıda istirahate çekildikleri zaman, Xano bir at bulup İskender Dede’ye götürmelerini emretti. Ama o kabul etmedi:

“Bu piyade askerlerden neyim fazla? Neden ata bineyim?”

Xano öfkeyle:

“Sen genç değilsin, bunlar daha çok genç delikanlılar. Birkaç gün sonra yorulur, hiçbir şey yapamaz hale gelirsin. Sonra senin yokluğunda onları kim yönetecek? Bunu bir düşünsene! Gençlerin en enerjik zamanı, onlar yorulmaz.”

İskender suçluymuş gibi başını eğip düşüncelere daldı, sonra:

“Peki efendim, haklısın. Bana bir at getirsinler.”

Eyerlenmiş bir atı dizginlerinden tutup İskender’in yanına kadar getirdiler. Dede, on dört yaşındaki bir genç gibi atın sırtına atladı ve meydanda iki üç kez turladı. Cirit atıyormuş gibi o yana bu yana kılıcını sallayıp durdu. Gençler gülüştüler. Xano gençlere:

“Görüyorsunuz, bu yaşlı hiç eğitim almadığı halde, atın sırtında ne yetenekler sergiliyor.”

Yaz başının o güzel günlerinde hava açık, gökyüzü berraktı. Güneş bütün dağlara oklarını uzatmıştı. Fazla sıcak değildi, yeryüzü her çeşit çiçekle öyle süslenmiş, öyle renklenmişti ki insan bakmaya kıyamıyordu. Bazı genç askerler, fıkralar anlatarak gülüşüyor, kimisi başına bir mendil bağlamış, kadın taklidi yapıyordu:

“Hey, topraklar başıma! Eşeğim nerede?”

Çevredeki gençler gülüşerek ona takılıyorlardı:

“Deli Ordi’ye benziyor bu. Bir eşek için topraklar başıma diye haykırıyor!”

Gençlerin böyle canı gönülden gülüşüp moral alması, Xano’nun hoşuna gitti. İçinden, ‘Çok şükür bezgin değilsiniz,’ diye geçirdi. Cewzo’ya dönerek:

“Cewzo, bölük çalgıcıları geldi mi?”

“Evet efendim, bölük çalgıcısız olur mu? Her çalgıcı kendi bölüğüyle beraber. Üstelik bazı taburlarda gençler beraberlerinde tulum, kaval ve mey getirmişler. Ayrıca çalgıcı Mıraz’ı da kendimiz için getirttim.”

“Aferin Cewzo, çalgıcı Mıraz nerede, onu hiç görmedim.”

“Efendim, Mıraz senden hiç ayrılmak istemezdi. Bilerek onları sizden uzak tuttum...”

“Madem öyle, Mıraz tulum çalsın, gençler de halay çeksinler...”

Cewzo’nun bunu Mıraz’a iletmesiyle Mıraz’ın cenk makamlarını tutturması bir oldu. Çok geçmeden gençler de omuz omuza verip halay çekmeye başladılar; bir kez soldan ve iki kez sağdan... Kamaları çekip öne çıktılar ve hep bir ağızdan, “Olmaz, olmaz, olmaz!” dediler. Sonra kamaları hızla kınlarına sokup bir anda el çırptılar. Yine bir soldan, iki sağdan vurdular, kamaları çektiler, öne çıkıp haykırdılar, “Olmaz, olmaz, olmaz!” Üçüncü kez halay dönünce, bu defa iki sol ayak vurdular, sağ vururken de yine kamaları çekip bir ağızdan “Hayır, hayır, hayır!” dediler. Kamaları tekrar kınlara soktular ve halaya devam ettiler. Öyle yek vücut gibi aynı anda çıplak kamalarla öne çıktıklarında, önlerinde düşman varmış gibi hırslandılar. Xano oyunlarını seyrederek “Hayır, hayır, hayır!” sözlerini duyduğunda, içinden, ‘Gerçekten doğru söylersiniz. Hayır! Asla vatanımızı Şah Abbas’a ve adamlarına teslim etmeyiz, olmaz böyle şey!’ dedi. Yukarıdaki ormanlık alanda ardıç ağaçları arasında Esoyê Lakan’ın bölüğü vardı. Oradan zurna sesi yükseliyordu, hafiften bir üçayak makamı tutturmuşlardı.

Gün artık akşama varıyordu, güneş dağların ardında kaybolmuştu. Kayalıkların bir yüzüne ve ormanlığa gölge düşmüştü. Akşam yemeğinden sonra Xano atına bindi ve bütün askerleri de onu izledi. Öncü kuvvetler bir süre öylece ordunun önünde ilerlediler. Karanlık artık her yeri büsbütün kapladığında, lacivert gökyüzünde sadece Terazi Takım Yıldızı berrak görülüyordu. Asker yavaş ve düzenli ilerliyordu, kimseden çıt çıkmıyordu. Sadece arada bir taşlara çarpan at toynaklarının takırtıları duyuluyordu. Öncülerden biri Xano’ya haber getirdi, piyade askerlerinin tamamının pınara ulaştıklarını iletti. Xano, öncüye İskender’e iletmesi için:

“Askerleri bu gece burada konaklasın ve dinlensinler. Yarın sabah şafakla birlikte yola çıksınlar, ama acele etmesinler, yavaş ve düzenli ilerlesinler,” emrini verdi.

Öncü, Xano’nun sözlerini İskender’e ilettiğinde, İskender:

“Hayır, neden bu gece burada kalalım ki? Xano’yu bizzat görmem gerek,” diyerek atını mahmuzladı. Xano’nun yanına ulaştığında, karanlıkta önünde eğilerek:

“Efendim, bağışlayın, askerlerimin bu gece burada kalması için emir vermişsiniz. Askerler henüz yorulmadılar, çünkü tempolu bir düzen içinde ilerliyoruz. Yavaş yavaş sizinle birlikte ilerlesek olmaz mı?”

Xano, bu sözlere şaşırıp kaldı. Bu seksen yaşındaki dedenin, bu karanlık gecede, gözleri nasıl böyle iyi görebiliyordu. Ama yine de:

“Hayır İskender, adamların dinlensin. Biliyorsun ki yorgun bir asker, ne asker sayılır, ne de savaşçı. Önümüzde daha çok çetin günler var. Dediğimi yap ve askerler rahatına baksın, iyice dinlensinler. Askerlerinin etrafında nöbetçiler bulunsun, nöbetçisiz olmaz...”

Xano’nun bu öğüdü İskender’in gücüne gitmişti:

“Efendim, beni çocuk mu sanıyorsun? Sence bugün neden savaşa geldim? Ben Osmanlı ülkesindeyken, öyle hükmüm vardı ki Osmanlı Padişahı benim için ‘İskender Ağa’yı yakalayıp getirin, başka şey istemem’ diyormuş.”

Xano öğütleri yüzünden dedenin kalbinin kırıldığını anladı. Bu yüzden yumuşak bir şekilde:

“İskender, senin kim olduğunu ve halkın için neler yaptığını çok iyi biliyorum. Ama inan ki kötü bir şey söylemedim. Görüyorsun ki günlerdir yollardayız. Uyuyan kişi, yarı ölüdür derler. Öğüt vermek kötü bir şey mi? Sen söyle...” dedi.

İskender boş yere öfkelendiğini anladı:

“Evet, ölüye benzer. Afedersin, sözlerini yanlış anladım,” diyerek selam verip atını çevirdi. Göz açıp kapayıncaya kadar karanlığın içinde kayboldu.

Sanki ormanın bile gecenin çöktüğünden haberi vardı; sessiz ve huzurluydu. Meşe ağaçlarından tek bir yaprak bile kıpırdamıyordu. Uşaklar Xano için akşam yemeği hazırladı. Oğlu Sêvdîn babasının yanına gelerek:

“Keko,”² dedi, “Akşam yemeği hazır, gel de ye. Sabahtan beri ağzına tek lokma girmedi.”

İkisi beraber tam çadıra girerlerken yaklaşan atlıyı fark ederek durdular. Gelen Şebab’dı, yaklaşıp Xano için selam durdu ve heyecanla:

“Efendim, iki İran askeri yakaladık!”

“Hani? Neredeler?”

“Askerlerim onları getirmek üzereler, ben önden geldim.”

“İyi bakın, dikkatli olun, gecenin bu karanlığında elinizden kaçmasınlar.”

Xano çadıra girdi. Cewzo’yu ve diğer komutanları çağırması için uşak gönderdi. Hepsinden önce Cewzo geldi; Şebab’ı görünce:

“Şebab, görüyorum ki bizden hiç uzaklaşmıyorsun. Sana verilen işi nasıl ve ne zaman yapıyorsun? Şaşıyorum doğrusu!” dedi.

Sözleri duyan Xano’dan karşılık geldi:

“Cewzo, Şebab’dan vazgeç. O bugün yine büyük bir kahramanlık yapmış; iki İran askerini esir alıp getirmiş.”

“Nerede esirleri?”

Çadıra gelen komutanlar, Şebab’ın bu kahramanlığını duyunca, tatlı bir sevgiyle Şebab’a baktılar. Ama Sêvdîn’in bakışı farklıydı; kıskançlıkla içinden şunları geçirdi:

‘Görüyorum bahtın açık ve talihlisin, güzel Dilber de sadece seni seviyor, başka kimsede gözü yok...’

Şebab, Sêvdîn’in kıskançlıkla ona baktığını tahmin etti. Şebab’ın gitmediği bir piknik eğlencesinde, Sêvdîn’in Dilber’e laf attığı kulağına gelmişti. O zamanlar bu olayı ciddiye almamıştı ama bugün, Sêvdîn’in gözlerindeki bakışları görünce, yüreğinde bir şüphe uyandı.

Çadırın önünden sesler geldi. Askerler esirleri tekme tokat içeri getiriyorlardı. Xano bunu görünce:

“Bu ne hal,” dedi, “Esir dövmek yiğitliğe yakışmaz. Eğer doğruyu söylemezlerse onları öldürmek haktır, ama dayak atmak delikanlılığa sığmaz. Böyle vahşi şeyleri Osmanlılar ve İranlılar yapabilir, biz değil!”

Esirleri getiren askerlerden biri:

“Bunlar sabahın köründen beri rahat durmayıp bize güçlük çıkarıyorlar. Aniden yere uzanıyorlar. Özellikle bu uzun boylu olanı. Şebab bizden ayrılır ayrılmaz, gelmemek için direniyor, kendini yere atıyordu. Komutanımız Şebab bize, onu sağ olarak size ulaştırmamız gerektiğini tembihlememiş olsaydı, onu çoktan öldürürdük, efendim. Öldürmediysek sırf bu yüzdendir...”

Uzun olanı yine yere uzandı. Alnının ortasında bir işaret vardı. Öbürü çok kısa biriydi. Xano el ve ayaklarını çözsünler diye talimat verdi. Kısa olanı su istedi. Xano ona bir tas su verilmesini emretti. Tası verdiklerinde elleri titriyordu. Farsça bilen Xano sordu:

“Hangi ordudan ve hangi bölüktensiniz?”

İkisinden de ses çıkmayınca Xano soruyu tekrarladı:

“Söyleyin, hangi ordudan ve hangi bölüktensiniz?” Yine çıt çıkmadı. Xano:

“Konuşmanız sizin hayrınızadır. Ama konuşmazsanız, sizin için iyi olmayacak. Sizin ağzınızı açıp bülbül gibi konuşturmasını biliriz. Ama ben kendi isteğinizle ağzınızı açmanızı istiyorum; eziyet görmeden, güzelce, gönül rızasıyla sorularıma yanıt vermenizi istiyorum. Biz Kürtler size benzemeyiz, insanlara eziyet etmek istemeyiz,” dedikten sonra sözlerinin anlamını kavramaları için kısa bir süre sustu. Sonra son kez sordu:

“Hangi bölüktensiniz, hangi ordudansınız ve nereye gidiyorsunuz?”

Yine sustular. Cewzo’ya dönerek Farsça konuşan Xano:

“Madem direniyor, biz Kürtlerle konuşmak istemiyorlar, onları çadırın arkasına götürün ve her ikisini de hemen öldürün.” dedi.

Cewzo, dönüp askerlerinden ikisine küçük bir baş hareketi yapmasıyla askerlerin esirlerin ellerini bağlaması bir oldu. Çadırdan çıkardıklarında Xano bu kez Kürtçe:

“Uzun boylu olanın boynunu vurun, bir subaya benziyor. Öbürü kendi kendine konuşur.”

Onları çadırın arkasına götürdüler. Esoyê Lakan gürz kement ile bir defada uzun esirin boynunu vurdu. Adam ses bile çıkaramadan yere yığıldı. Diğeri yalvarmaya başladı:

“Ne sorarsanız yanıtını veririm, yeter ki beni öldürmeyin,” demeye başlayınca onu çadıra geri getirdiler.

Akşamın o geç vaktinde, Xano esir İran askerinden öğrenmek istediklerinin hepsinin cevabını aldı, düşmanın bütün sırlarını, cephaneliklerini ve geliş amaçlarını bir bir öğrendi.

Şafak söktüğünde askerler de yine yola koyuldu. Yeryüzü tamamen aydınlandığında, ovadaki köylülerin göç katarlarına rastladılar. Kadınlar ve çocuklar öküzlerin sırtına binmiş, yüksek dağlara doğru ilerliyorlardı. Xano:

“Bu ne hal? Nereye gidiyorsunuz?” diye sorduğunda içlerinden biri Xano’yu tanıdı:

“Efendim, ne hal olsun? Duyduk ki İran askeri yine üzerimize gelmekte. Korkuyoruz. Geçen sonbaharda çoluk çocuğumuzun başına neler getirdiklerini gördük. Bu yüzden ailelerimizi erkenden yukarılara, dağ köylerine götürüyoruz o kâfirlerden, zalimlerden uzak olsunlar diye...” cevabını verdi.

Ova köylerine vardıklarında, köylerin çoğunun neredeyse boş olduğunu gördüler. Ortalıkta kimse kalmamış, sanki bu köylerde daha önce insan yaşamamış gibiydi. Ahali otları biçip örmüş, bitirmiş, evlerinin önüne yığın yapmıştı. Derken birkaç yaşlıya rastladılar, ot işleriyle uğraşıyorlardı. Xano bu yaşlılardan eli silah tutanların savaşa gittiklerini, yürüyecek mecali olan yaşlıların aileleri alıp yüksek dağlara doğru yola koyulduklarını öğrenince derinden bir “Ahhh!” çekti...

Xano’nun askerleri üç gün üç gecedir yol alıyordu. Arada dinlenmek için birkaç kısa mola vermişlerdi sadece. Artık yola çıktıklarının dördüncü günü olmuş, vakit öğleni geçmişti. Mavi gökyüzünde, yüksek dağ doruklarında, önce parça parça bulutlar belirdi. Yavaş yavaş büyüyen bulutlar aşağıya doğru kaydılar. Sonra bir rüzgâr patladı, şimşekler çaktı, bulutlar gürlemeye başladı. Düşen tek tük yağmur damlaları haberciydi, ardından sağanak başladı. Yağmur ardında güzel bir koku ve serinlik bırakarak başladığı gibi aniden kesildi.

O sırada Şebab haber getirdi; artık İran askerine yakındılar. Asker o noktada durdu. Şebab, Xano’yu yüksek bir kayanın üzerine götürdü, oradan ona İran askerlerini gösterdi. Xano o yüksek yerden İran askerlerini ayna gibi görüyordu. Mevzilendikleri yer seyrek bir meşelikti. Ağaçların arasına çok büyük bir ordu yığılmıştı. Geniş ovada, ufuk çizgisine kadar asker yığını vardı, ucu bucağı görülmüyordu. Xano İran askerlerini, bir saatten fazla dikkatle inceledi, düşündü ve hangi taraftan, nasıl saldıracaklarına karar verdi.

Sonra Hamza Çavuş’u, Cewzo’yu, Esoyê Lakan’ı, Posto ve İskender Dede’yi çağırtmak üzere bir asker gönderdi. Onlar az sonra gelip de yukarıdan İran askerine baktıklarında, Posto:

“Düşman askerleriyle birçok kez savaşa girdim. Hayatımda bu kadar asker görmedim,” dedi.

Esoyê Lakan gülerek:

“Belki de bu büyük orduyu görünce korktun!”

“Neden korkacakmışım? Biz Kürtlerin bir sözü var; derler ki, saçını usturayla kesen, perçemine yanmaz!”

İran birliklerini dikkatle incelediler. Kürtlerin bu ünlü kahramanlarının hepsi de bu kısa sessizlik anında, milleti zalimlerden kurtarmak için nasıl vurmak gerektiğini hesaplıyorlardı... Sessizliği Xano bozdu:

“Sol tarafı, şu ovayı görüyor musunuz? Kapkara bir ordu görülüyor. Birinin oraya gitmesi gerek...” deyip daha, “Oraya kim gidecek?” diye soramadan, İskender:

“Onları bana bırak,” dedi.

Xano İskender’e dönüp baktı, ama bir şey söylemedi.

“Hamza Çavuş,” dedi, “Soldaki şu askerleri sana bırakıyorum. Sağ tarafa Esoyê Lakan gitsin. Ortadan da Posto saldırsın,” deyip susunca, İskender Dede öfkeli bir sesle:

“Peki, buraya ben neden geldim?” diye Xano’ya sordu.

Xano, dedenin yine kızdığını görünce, yanına gelerek:

“İskender can, askerlerinle beni bekle. Savaşa gireceğim zaman, sen de bana katılacaksın. Görmüyor musun düşmanın ne çok asker gönderdiğini? Bizler, kadın ve çocuklarımızla, dede ve ninelerimizle toplansak, onların yarısı bile etmeyiz. Daha önümüzde atlatmamız gereken çok büyük badireler var. Merak etme, yüreğindeki lavı püskürteceğin birçok saldırı fırsatın olacak.”

Xano’nun bu sözleri, İskender Dede’yi yatıştırmaya yetti, sevinçle konuştu:

“Mirim, nasıl istersen ben öyle yaparım.”

Xano dönüp askerlerine bakarak endişelerini dile getirdi:

“Çok yakına gelmişiz, neredeyse düşmanın kucağına düşecekmişiz. Bir saldırı başlatırlarsa, bu büyük ordunun elinden kurtulamayız. Onu yenmek çok zor olacak. Sayıları bizden çok fazla. Koruma görevi yapan askerlerimizin geri çekilip daha uzakta beklemesi lazım. İskender, sen onları alıp Korku Pınarları’nın oraya git ve orada bekle. Burada kalanlarımız geri çekilirse, savaş alanı genişleyecek. O zaman bizim için nasıl uygunsa, öncülerimizi öyle değiştirir, istediğimiz zaman düşmanın üzerine saldırabiliriz. Onlar bizden haberdar olmadan, hemen yarın, henüz büyük orduları dağınıkken şafakla birlikte vurmamız lazım. Eğer güçlerini birleştirirlerse, onlarla baş edemeyebiliriz. Yarın vurursanız, birçok askerini imha edersiniz. Çünkü onlar henüz yorgun, terli ve rehavet içindedirler. Sonra önlerinden kaçmanız gerek. Onlar sizi kovalayacaktır. Gelip bizi geçinceye kadar kaçacak, bizden hiç haberiniz yokmuş gibi davranacaksınız. Şu yüksek dağlara gelinceye kadar, onlar epey yorulmuş olacaklar. Ben ve Cewzo, aniden yanlardan çıkıp saldıracağız. O arada siz uzaklaşacak, gidip bir yere sineceksiniz. Biz de epey asker imha ettikten sonra, kaçmaya başlayacağız, sizi görmeden gelip sizi geçeceğiz. Sizi geçtikten sonra, aniden sindiğiniz yerden çıkıp tekrar vurmaya başlayacaksınız. Onlar artık iyice yorulmuş olacak, bu yüzden bizim saldırmamız daha kolaylaşacak. Böylece bu dağlarda sonlarını getireceğiz. Bu taktikten başka bir çaremiz yok. Siz ne diyorsunuz?”

Hepsi aynı görüşü dile getirdiler:

“Haklısınız, doğrusu bu. Ancak bu şekilde bu devasa orduyu hezimete uğratabiliriz.”

Karanlık çökeli çok olmuştu. Gök berraktı. Xano, yeşillikler ve çiçekler içine biraz uzandı, ellerini başının altına koyup gökyüzüne baktı; kimi gruplar halinde, kimi çift çift, kimi de tek başına parıldayan yıldızlarla doluydu gökyüzü. Piknik halayından sonra dağılmış Kürt kızlarına benzetti onları; çift olanlar arkadaştı, başlarını almış, diğerlerinden ayrılarak birbirlerine sırlarını açıp paylaşıyorlardı. Grup halindekiler birilerinden yakınıyor, birilerinin günahını alıp dedikodu yapıyorlardı. Tek tek olanlar, anne ve babaları tarafından gönülleri olmadan, başlık parası uğruna nişanlananlardı. Aileleri onları yetmişlik dedelerle everecekleri için bir çırpıda zengin olmuşlardı, ama kendi hallerine üzülüyor, düşüncelere dalıyorlardı. Arkadaşlarıyla paylaşacak sözleri yoktu onların...

Uşaklar Xano için çadır açtılar, yatması için yatak serdiler. Sêvdîn babasını çağırmaya geldiğinde Xano endişeliydi, derin düşüncelere dalmıştı. Bugün gördüğü büyük düşman ordusunu düşünüyordu; bir bela gibi çöken o zulümden halkını nasıl kurtaracaktı? Onları yenebileceğini hiç umut etmiyordu. Sonra yine düşündü. Acaba halkından kaç kişi ölecek, kaçı sağ kalabilecekti? İşte Xano aklından bunları geçirirken Sêvdîn babasına yaklaşıp:

“Keko, uşaklar çadır açıp yatak sermişler, gel, biraz uyu, şu sıralar çok az uyuyorsun...”

“Oğlum Sêvdîn, kim yatağa girip uyuyabilir? Sen git, eyeri getir, yastık yapıp burada biraz kestireyim.”

Sêvdîn gittikten sonra, Xano tekrar aynı endişe ve düşüncelere daldı. Çok zor durumda olduklarını görüyordu. Ama kendilerini savunmaktan başka bir yol da göremiyordu. O güne kadar kaç Kürt beyi halkına ihanet etmiş ve Şah Abbas’ın safına geçmişti? Bunu düşündü. Yardım talep etmek üzere bir grubu Azerbaycan’a göndermeyi de düşünmüyor değildi. Birkaç kez onlara askeri yardım yapmış, savaşçı gruplar göndermişti. İran Şahı ile savaştıklarında, onlar da imdadına gelirlerdi. Birbirleri için hep kan dökmüşlerdi. Acaba Şemdinan Miri’ne bir haberci gönderseydi, daha iyi olmaz mıydı? Yardım için onlardan bir asker grubu isteseydi... Sonra kendi kendine, ‘Henüz savaş başlamadan grup istersek hiç iyi olmaz. Yiğitler için çok çirkin bir şey, bize yakışmaz,’ dedi.

Sêvdîn eyeri getirdiğinde babasının derin düşüncelere daldığını görünce hiç ses çıkarmadan eyeri yavaşça bırakıp geri çekildi, gitti. Xano düşüncelerine öyle dalmıştı ki uykuya ne zaman daldığını fark etmedi. Ama Sabah Yıldızı doğar doğmaz uyandı. Sanki o yıldız Xano’ya şöyle seslenmişti:

“Uyan artık, askerinin düşmana saldırma zamanı!..”

Xano gözlerini açtı, etrafına bakındı. Korumalarının her birinin elinde birer dizgin vardı, atları otlatıyorlardı. Onlar da uyku sersemiydiler.

Kalktı, oğlunun yanına geldi. Sêvdîn yeşillikler içinde uzanmıştı. Sol elini başının altına koymuş, sağ eliyle kılıcını sımsıkı, sağlamca kavramıştı. Oğlunun üzerine eğildi ve yavaşça:

“Sêvdîn, güzel oğlum. Kalk artık, zamanı geldi...”

Babasının sesiyle ayağa fırlayan oğlunun kafasındaki kalpak yere yuvarlandı, alıp tekrar başına geçirdi. O an Şebab yine aniden Xano’nun yanında bitiverdi. Selam durdu ve:

“Efendim,” dedi, “Geçen gece iki askerimi İran askerlerinin bulunduğu alana göndermiştim, onlar az önce döndüler.”

“Getirdikleri yeni bir haber var mı?”

“Yeni haber şu ki gece boyunca birçok yüklü katır büyük orduya eşya taşımış.”

“Yüklerinde neler varmış, öğrendiniz mi?”

“Öğrenmişler; bütün katırların yükü erzakmış, efendim. Bizim çocukların anlattığına göre, öyle tasasız ve endişesiz uyuyorlarmış ki, bizimkiler onlardan iki kâse ateş közünü çaldığında, ruhları bile duymamış.”

Sabahın sisi bir buğu gibi yeryüzüne henüz yayılmıştı. Kürt askerleri, derin uykuya dalmış rehavet içindeki düşman askerlerine birkaç yönden ani bir saldırı düzenledi. Önce Hamza Çavuş askerleriyle saldırdı. Öte yandan Esoyê Lakan hücuma geçti, ortadan ise Posto vurdu. Şafak aydınlanıncaya kadar, Xano’nun askerleri birçok İran askerinin cesedini oraya serdi.

Şafak vakti yapılan o ani saldırı ile İran askeri cin çarpmışa dönmüştü. Bazıları korkup şaşırdı, başlarına nasıl bir felaketin geldiğini anlayamadı. Yaralılar inlemeye başladı. Ortalık aydınlandığı için, Xano savaş alanını rahatça görebiliyordu. Hamza Çavuş yaklaştığı bir İran çadırını fırlatıp attı, içinde uyuyan askerleri kılıç ve mızraklarla, at toynakları altında ezdi. Güneş dağların ardından pençelerini henüz uzatıyor, İran askerlerinin grup halinde bekleştiği mevkileri aydınlatıyordu. Kürt askerlerinin saldırısını net bir şekilde izlemek mümkündü. Xano gördüğü manzara karşısında sevinçle:

“Vurun! Bu mukaddes sabahta Allah beni size kurban etsin. Vurun! Size hayranım. Öyle bir vurun ki tövbe etsinler, bir daha da Kürtlerin üzerine gelmesinler!”

Xano İran askerlerinin nasıl kaçtığını görüyordu. Ama o esnada daha uzakta kümelenmiş İran birlikleri panik halde uyanmış, geniş bir cephe tutarak, Kürt askerlerinin saldırdığı noktaya yönelmişlerdi. Usulca geliyor, alanlarını giderek genişletiyor ve sonra fiyonk gibi daraltıyor, yavaş yavaş, giderek kapanan zincir halkaları gibi mevzi değiştiriyorlardı. Böylece Kürt askerlerini çarklarına alıp yok etmek istiyorlardı. Onlar öyle uzaktan yay çizerek Kürt askerlerine doğru geldikçe, kendi askerlerinin nasıl kıyımdan geçirildiğini de görüyorlardı. Sabahın bu erken saatlerinde ortadan ilerleyen askerlerin komutanının sesi çok net duyuluyordu:

“Tond, tond, tond!”³ diye haykırıyordu.

Ama Xano niyetlerini anlamakta gecikmemişti:

“Açıktır ki askerlerimizi çembere almak, etrafımızı sarmak istiyorlar. Kasten uzak durmalarının ve gizlice ilerlemelerinin nedeni bu. Sêvdîn, oğlum, çabuk ol, aşağıdaki vadiden askerlerimize ve Hamza Çavuş’un cephesine ulaş ve haber ver. Yeterince ilerlemişler, artık çekilsinler. Sonra Eso ile Posto’ya da aynı şeyi söyle.”

Sêvdîn atına atladı ve aşağıya doğru gitti. Hamza Çavuş aniden askerini geri çekti, onu Esoyê Lakan izledi ve sonra da Posto. Ama öyle bir çekilmeydi ki bu, bilerek kaçtıklarını kimse anlayamazdı. İran askerleri onları izledi. Xano, yanındaki Cewzo’ya:

“Haydi Cewzo, sıra sende, göreyim seni. Yiğitliğini yine göstereceksin, bunu biliyorum.” Eliyle göstererek, “Öbür tarafa git. Ben de burada kalacağım,” dedi.

Sonra oğluna döndü:

“Sêvdîn, sen de yüz gençle birlikte bu vadide saklan. İran askerleri gelip geçtiğinde, yandan saldır. Ama öyle dikkatli saldır ki ortalarına düşmeyesin.”

Cewzo’nun kusursuz bir yiğit olduğunu hatırlatmak gerekir. Birkaç kez İran askerlerinin tuzağına düşmüş, ama her defasında o tuzaklardan hep kahramanca kurtulmuştu. Düşmanı kırımdan geçiriyor, ama kendisine darbe gelmemesi için de dikkat ediyor, askerlerini de zor durumdan kurtarıyordu. Halk arasında onun için, “Cewzo onca yiğitlikler sergiliyor, ama savaşlardan hiç yara almadan dönüyor. Çünkü kurdun aşık kemiğini⁴ elbisesinin altına, tam kalbinin üzerine dikmiş,” derlerdi.

Xano, Cewzo’ya gideceği yeri gösterdi ve kayalıklardaki gözden ırak kuytulukta askerlerini izlemeyi sürdürdü. Xano, Esoyê Lakan’a bağlı birliklerin gelip onu geçtiklerini görünce, kayalıklardan indi ve askerlerinin arasına karıştı. Onlara öğütler verdi. İran askerleri Xano’ya yakın bir noktaya geldiklerinde, o aniden askerleriyle önlerine çıktı, Cewzo da öbür taraftan... Her ikisi bir anda vurmaya başladılar. Hele Sêvdîn, yan taraftan İran askerlerini vurduğunda, komutanları iyice şaşırdı. Bu saldırı, hepsinden daha etkiliydi çünkü. Sêvdîn coşkuyla saldırıyor, cesetleri peş peşe yere seriyordu. Xano oğlunun bu maharetini görünce, ‘Çok şükür yerim boş kalmayacak,’ diye geçirdi içinden.

Öyle bir çatışma yaşandı ki, İran askerleri neye uğradıklarını şaşırıp geri çekildiler. Yorulan atları Xano’nun askerlerinin önünden kaçamadı. Xano, o öğle vaktinde onlara öyle bir kırım yaşattı ki, Şeyh Celat’ın, “Düşmana mahşer gününü gösterirsin inşallah...” sözlerini anımsadı. Gerçekten de öyle olmuştu.

Cewzo iri yarı sayılmazdı, yaşlı da değildi. O gün her zamanki gibi atının üzerinde, sazların arasına sindi. Saldırıya geçtiğinde, düşman ona vurmaya fırsat bile bulamadan atının sırtında kaybuldu. Altındaki at da öyle çok iri değildi ama Dımdım Kalesi’nin en gözde atlarıyla ciritte yarışabiliyordu. Cewzo İran askerlerini gördüğünde, atı da saldırı anını hissetti. Kartallar gibi yerinden fırlayan atın toynakları adeta yere deymiyor, havada ilerliyordu. Onu hiçbir şey durduramıyordu. Cewzo, Xano’nun diğer kahramanlarının yanında genç kalırdı. Ama birçok kez Xano ile omuz omuza savaşmış, kahramanlıklar sergilemişti. Bu yüzden Xano, onu ordusuna başkomutan yapmıştı. Bu savaşta da görüldü ki o, yiğitliğiyle bu rütbeyi fazlasıyla hak ediyordu. Cewzo hangi taraftan saldırdıysa o taraf, içine tırpan giren ot tarlası gibi yere seriliyordu. Xano’nun askerleri onca İranlı öldürmelerine rağmen, azalmak bir yana, giderek artıyorlardı. Çünkü Şah Abbas, Dımdım Kalesi’ne çok büyük bir ordu göndermişti, üstelik her gün yeni birlikler ekleniyordu bu orduya.

Gün artık öğleni aşmıştı. İran’ın askeri güçleri birleşince, Xano’nun askerlerini zorladılar. Xano biraz daha direndikten sonra aniden çekildi. Peşine düştüler, Xano bazen dönüp ani vuruşlar yaptı, büyük zayiat verdirdi ve tekrar kaçtı. Onları böylece Hamza Çavuş ve diğer askerlerinin bulunduğu yere kadar aldatarak getirdi. Esoyê Lakan’a rastladığında:

“Onları size teslim ediyorum,” dedi.

Pusuya yatmış Kürtler, İran askerlerinin önüne aniden çıktılar. Dinlenmiş atları ve dingin askerleriyle İranlıların içine daldılar... İranlı komutan çok şaşırmıştı, ‘Bu Kürtler yerden bitiyorlar!’ diye düşündü.

Artık karanlık basmıştı ki uşaklar Xano’ya kötü haberi ulaştırdı:

“Posto’yu öldürdüler...” Cenazesini tabutta, üzerine siyah bir bez örtülmüş halde Xano’nun önüne bıraktıklarında:

“Hepimiz Posto gibi canımızı bu yolda feda etmeliyiz. Ama düşmanın gelip vatanımızı almasına izin vermemeliyiz. Namusumuzu şerefimizi aşağılamasına ve bizi de uşak etmesine izin vermeyin!”

Sonra tabuta yaklaşarak acıyla ekledi:

“Ey kahraman! Allah’ın rahmeti üzerine olsun, gözün arkada kalmasın, yüreğini ferah tut. Bizim gönlümüz sende kalsın. Kahramandın, soğuk toprağa gidiyorsun...”

Posto’nun cenazesinin başında hazır bulunan askerlerin hepsi ant içtiler; hayatları pahasına vatanlarını düşmandan koruyacaklardı.

Xano’nun sözlerini tekrarladılar:

“Ey kahraman! Allah’ın rahmeti üzerine olsun! Gözün arkada kalmasın, bizim gönlümüz sende kalsın. Yiğit idin, soğuk toprağa gidiyorsun!”

O günkü çatışmada İranlı komutan, rakiplerinin artık eski bildik Kürtler olmadıklarını anladı. Önceki yıllarda, çatışma anlarında saldırıya geçmekte zorlanırlardı. Şimdi ise bu Kürt askerleri, güçlü bir devletin askerleri gibi eğitimli ve düzenliydiler. Savaş oyunlarını, taktiklerini biliyorlardı. Komutan içinden, ‘Osmanlı Padişahı Kürtlerin yardımına bir grup asker göndermiş olmasın...’ diye geçirdi.

Gün geçtikçe Xano, Şah Abbas’ın bu kez çok büyük bir orduyu savaşa gönderdiğini daha iyi anlıyordu. Bu kez savaş çok çetindi, çok kişi ölecekti. Ama o, düşmanı yeneceklerine dair umudunu yitirmiyordu.

Bir akşam ortalık henüz alacakaranlık iken, İran ordusunda kırılma görüldü, geri çekiliyorlardı. Xano’nun askerleri karanlık çökünceye kadar onları kovalayıp daha da gerilettiler. Nihayet bir köye kadar geldiler. Xano onların kasten geri çekilmiş olabileceğini düşündü. Bu yüzden askerlerinin, peşlerinden gitmelerini engelledi. Köyde ve diğer çevre köylerde insanın yüreğini yakacak sahnelere rastlanıyordu; el uzatıp dağlara sığınmalarına yardım edecek kimseleri olmadığı için çaresiz evlerinde kalan seksen doksan yaşlarındaki nineler ve dedeler paramparça edilmişti. Bazılarını kafa üstü tandırlara doldurup yakmışlar, çok vahşice şeyler yapmışlardı. Kürt askerleri bunları gözleriyle görünce, daha çok öfkelendiler ve daha bir yürekle ve cesaretle savaştılar...

Haberciler, Şah Abbas’a askerlerinin Dımdım Kalesi’ne henüz ulaşmadığını ve çok sayıda kayıp verdiklerini ilettiklerinde, adam şaşkınlıktan apışıp kaldı. Çünkü gönderdiği o büyük ordunun Dımdım Kalesi’ni çoktan fethetmesi gerektiğini hesaplıyordu. Bu haberden sonra, Şah Abbas bu kez Kızılbaşlardan bir ordu hazırladı ve onu diğer askerlerinin yardımına gönderdi. Ama Xano Kızılbaşlara hiç fırsat vermedi. O vadileri, çukurları ve ormanları İran askerlerinin cesetleriyle doldurdu.

Hamza Çavuş bazen Xano’ya:

“Efendim, Osmanlı ordusundayken birçok savaşa gittim. Osmanlılar, diğer uluslar üzerinde kılıç zoruyla tahakküm kurmaya çalıştıklarında, diğer ulusların hiçbiri bu kadar Osmanlı askerini öldüremiyordu. Eğer her savaşta Osmanlı askerinden bu kadar kişi ölseydi, yemin ederim Osmanlı Padişahı ilerleyemezdi,” diyordu.

Savaş öyle bir aşamaya geldi ki her iki tarafta da esir alma olayı kaldırıldı. Birbirlerine nefes aldırmayacaklardı. İran askerleri esir aldıkları Kürtleri öldürüyordu. Xano ise öldürdüğü askerlerin kafasını kesiyor, kesik kafaları dağların doruklarından düşman askerlerinin üzerine fırlatıyordu. O kesik başlar İran askerlerinin üzerine yuvarlandığında, İranlıların korkudan ödleri patlıyordu. Umutları kırılan İranlılar:

“Şah neden bizi bu dağlara savaşa gönderdi bilmiyoruz? Bu dağlarda işe yarar ne var ki? Şah bu dağdan, taştan ne medet umuyor acaba?” diyorlardı.

Şah Abbas Kızılbaşları gönderdikten sonra birçok askerinin öldüğünü öğrenip yapacak bir şeyin kalmadığını görüyordu. Bunun üzerine hilelere başvurmaya karar vererek Xano’dan teslim olmasını istemek üzere bir elçi gönderdi. Elçi, Şah Abbas’ın, Xano’ya hiç karışmayacağına ve onu sağ bırakacağına dair kurt yemini ederek söz verdiğini söyleyecekti. Üstelik Şah İran’daki diğer bütün Kürt büyükleri gibi onu da “Han” yapacak ve on altın da aylık bağlayacaktı. Aşiretine de hiç karışmayacaktı. Bunların karşılığında Xano’dan tek istediği egemenliğini ve Şahlığını tanıyıp benimsemesiydi.

O günlerde Xano, İskender Dede’yi, Kale’ye giden yolları ve düşmanın Kürt askerlerini arka taraftan kuşatabileceği yerleri korumakla görevlendirmişti. İskender Dede’nin ve Xano’nun askerlerini ise Şebab’ın taburu birleştiriyordu. Her saat ve her an Şebab’ın süvarileri ve bizzat kendisi durumu kontrol ediyordu. Bir sabah, şafak henüz sökmüş, sisin buğusu hâlâ yerdeyken, hafif bir yel otların uçlarına ve ağaç yapraklarına vurup sallamaya başladı. İskender Dede’nin askerlerinden bir genç, bir dağ oyuğuna oturmuş, düşmanın gelip geçebileceği mevkileri gözetliyordu. Bir ara aşağılarda, pınarların bulunduğu yerde, meşelerin içinde bir şeylerin ona doğru gelmekte olduğunu gördü. Onun bir ayı olabileceğini düşündü ve hemen İskender Dede’ye haber verdi:

“Pınarların orada, meşeliklerin içinde bir şeyler kıpırdıyor ve bize doğru geliyor,” dedi.

İskender Dede, onun bir ayı olmadığını, bir İran sızması olabileceğini düşündü. On adamını yanına alarak o tarafa doğru ilerledi. Bahsedilen yere geldiklerinde, hava artık aydınlanmış, dağ doruklarına gün ışıkları vurmuş, uzak yerler bile seçilebilir duruma gelmişti. İskender Dede, askerlerine:

“O küçük tepeciklerin dört yanını hemen sarın ve yavaş yavaş yaklaşın. Usulca ilerleyin, ben de bu taraftan geleceğim,” dedi.

Pınarın yakınına geldiklerinde, bir adam meşeliklerin içinden çıkıp onlara doğru geldi.

“Kimsin sen, nereye gidiyorsun?” diye sordular.

Adam derinden ve hüzünlü bir nefes çektikten sonra alnındaki teri silerek:

“Ben Şah Abbas’ın habercisiyim. Beni büyüğünüzün yanına gönderdi, ama sanırım yolu şaşırdım ve buraya kadar geldim.”

Askerlerden biri yayını çekerek nişan aldı; onu vurmak istedi. İskender Dede buna engel olarak:

“Öldürmeyin, ellerini arkadan bağlayın, onu Xano’nun yanına göndereceğiz,” dedi.

O an Şebab da geldi ve:

“Hayrola, ne oluyor?” diye sordu.

İskender olup biteni anlattı. Şebab:

“Onun gözlerini de bağlayın. Yasa böyle, onu ben götüreceğim.”

Gözlerini bağladılar, Şebab İranlıyı Xano’nun yanına getirdiğinde ellerini çözdü, gözlerini açtı. Xano sordu:

“Nereden gelirsin, seni kim gönderdi ve niçin geldin?”

İran askeri yanıt vermeden önce ayağa kalktı, Xano’nun önünde üç kez yere eğildikten sonra:

“Allah’a çok şükür huzuruna sağ salim gelebildim. Han sağ olsun, Şahların Şahı beni yanınıza gönderdi, savaşı bırakmanızı ister. Kendisi de askerlerini geri çekeceğine Kur’an üzerine yemin ediyor, seni İran Kürdistanı’na Han yapacak, sana ve aşiretine el sürmeyecek ve her ay size on altın aylık ödeyecek. Senden tek isteği, destekçisi olman,” diyerek tekrar yerlere kadar eğildi ve sözlerini şöyle bağladı:

“Şah Abbas bunları size iletmem için beni gönderdi ve cevabınızı bekliyor efendim.”

Xano onunla görüştüğünde, Esoyê Lakan, Hamza Çavuş ve Cewzo da oradaydı. Xano, Şah Abbas’ın habercisinin bu sözlerini duyunca öfkelendi ve şu karşılığı verdi:

“Git, Şah Abbas’a söyle, ben Han değilim ve olmak da istemem. Ama adım Xano’dur. Bu bir Kürt adıdır, hanlık makamını istemiyorum, tek istediğim Şah Abbas’ın artık bizden vazgeçmesi ve saldırmamasıdır. Baba ve ata yadigârı bu toprak parçasını bizden almaya kalkışmasın. İkincisi, altınlarla kendini satan ve halkına ihanet eden bir Kürt değilim. Şah Abbas’a söyle, eğer bu sözlerimi kabul etmez ve bizden vazgeçmezse, bir tek adamımız sağ kalıncaya kadar savaşacağız. Ayrıca ona şunu da söyle: Bize defalarca yemin etti, ama sonradan çok insafsız işlere kalkışmaktan çekinmedi. Onun yeminlerine artık inanmıyoruz!”

Sözlerini bitirirken, Cewzo’ya döndü:

“Gözlerini bağlayın, onu Şebab’a teslim edin, götürsün. Bu sözlerimi Şah Abbas’a iletmesi için onu sağ salim geçirin, gitsin.”

Bu savaşta Xano’nun askerlerinden pek azı ölmüştü. Şah Abbas’ın habercisi ülkesine dönüp Xano’nun yanıtını ilettiğinde, Şah yerinden kalktı, bir iki volta attıktan sonra:

“Demek bir dağ Kürdü önümde eğilmiyor ve egemenliğimi istemiyor! Kürt aşiretlerinden Lorlara ve Bahtiyarlara boyun eğdirdim, onları egemenliğim altına aldım ve hak yoluna getirip Şii yaptım. Sıra sende. Yemin ederim senin de boynunu bükeceğim!”

Hemen başkomutanına iletilmek üzere bir emir gönderdi. Emirde, “Ne yaparsan yap, henüz kış bastırmadan önce Dımdım Kalesi’ni zaptet, kışın Kale’yi almak daha da zorlaşır,” diyordu.

Seyfullah Han bu emri alır almaz Şah Abbas’a şöyle bir yanıt yazdı:

“Şahların Şahı sağ olsun ve elleri daima üzerimizde olsun. Size itiraf etmeliyim ki, Xano neredeyse askerlerimin kökünü kuruttu. Kürt askerlerinin nereden çıktıklarını, nereden saldırdıklarını anlamak mümkün değil. Bugünlerde Kale’yi alabileceğimden pek umutlu değilim. Xano şu birkaç ay içinde, bütün askerlerimizi bertaraf etti...”

Şah Abbas, Seyfullah Han’ın bu yanıtını okuduğunda kağıdı hışımla paramparça etti. Hemen bir vezirini Seyfullah Han’ı çağırtmak üzere gönderdi; onun bir an önce huzuruna gelmesini istedi. Vezir, Şah’ın talimatını ilettiğinde, Seyfullah Han içinden, ‘Biliyorum, beni zindana atacak. Yemin ederim zindan bile bu durumdan daha iyi...’ diye geçirerek askerlerini vezire teslim etti ve atına binerek yola çıktı. Tahran’a vardığında, Şahın sarayının kapısında durduruldu. Çünkü tam düşündüğü gibi, Şah, Seyfullah Han’ın gelir gelmez tutuklanıp zindana atılmasını, saraya çıkıp onunla görüşmesine fırsat verilmemesini emretmişti. Kapıdaki uşaklar onu yakalayıp ellerini kelepçelediler, ayaklarını prangalayarak götürüp zindana attılar. Uşaklar sarayın kapısında bu işleri yaparken, o sırada Serdar Han, Şah Abbas’ın yanında hazır olda bekliyor ve Şah’ın bu konudaki emirlerine kulak veriyordu.

Serdar Han uzun boylu biriydi. Onu görenler, yüzünden kan fışkırdığını düşünürdü. Çalışkan bir adamdı. Şah Abbas’ın ne düşündüğünü sezer, vezirlerinden önce yerine getirirdi. Bu nedenle akıllı, uyanık ve cesur biri olarak Şah’ın çok çabuk gözüne girmişti. Şah onu denemek için defalarca ağır sorumluluklar yüklemiş, ama o verilen sorumluluğu layıkıyla ve çabucacık yerine getirmişti. Bunun üzerine Şah’ın gözüne giren biri olarak, Bahtiyar ve Lor aşiretlerini vurup alt etmesi ve onları İran egemenliğine alması talimatı verilince insafsız ve kan emici biri olduğunu göstermişti. O dönemde adı geçen aşiretleri alt ettiğinde, Kürtlerin arasında saygınlığı olan kabile büyüklerinin hepsini katletti, bir tekini bile sağ bırakmadı. Sebepsiz yere öyle çok kan döktü ki, onlar bir daha İran devletine karşı savaşmaya cüret edemeyeceklerdi. Şah Abbas bu yüzden Serdar Han’ı severdi.

Şimdi de Şah Abbas ona kesin talimatı veriyordu:

“Seni göndereceğim, ama sen de o it oğlu it Seyfullah gibi yapmayasın! Ne şekilde olursa olsun, bir an önce Dımdım Kalesi’ni zaptet ve yık. O Kürdü de sağ yakalayıp getir!”

Bu talimatlardan sonra Serdar Han, iki üç kez Şah’ın önünde temenna etti. Şah Abbas, onun verilen emri her halükârda yerine getireceğini bu selam verişinden anladı. Sonra ondan övgüyle söz etti:

“Ne söyleyeyim sana? Öğüde ihtiyacı olan biri değilsin. Çok şükür o Kürt aşiretlerini; Bahtiyar ve Lorları ram ettin. Artık annesini izleyen kuzulara benziyorlar ve binlerce altın külçeyi haraç olarak hazineme gönderiyorlar. Haydi şimdi git oğlum, yolun açık olsun...”

Şah Abbas’ın son sözleri Serdar Han’ın çok hoşuna gitti. İki üç kez daha yerlere eğildi, temenna ederken elini yere vurup alnına ve yüzüne götürdü, geri geri giderek dışarı çıktı. Aynı gün, yanına birkaç uşak alarak atına bindi ve Dımdım Kalesi’ne doğru yola çıktı. Cepheye vardığında askerlerin ne kadar kötü durumda olduğunu gördü. İran askerlerinin burada sayıca fazla olduğu bir gerçekti. Ama Kürtler onların yüreğine öyle bir korku salmışlardı ki, “Kürt” denildiği zaman kalplerindeki ürküntü uç veriyordu. Serdar Han, hemen o akşam komutanları yanına çağırarak:

“Doğruyu söyleyin, vaziyetiniz nasıl, neyiniz eksik? Yiyeceğiniz ne durumda?”

Komutanlar içinde Serdar Han’ı iyi tanıyan biri vardı. Onunla Bahtiyar ve Lor aşiretlerinin savaşına gitmişti. Komutan yerinden kalktı, Serdar Han’ın yakınına geldi, önünde asker selamı vererek:

“Serdar Han sağ olsun...” dedi.

Serdar Han’a ismiyle hitap edince, diğer komutanlar birbirlerine baktılar, adını bildiğine göre, onu tanıyor olmalı, diye düşündüler. Komutansa konuşmasını sürdürüyordu:

“Allah’ın bereketi Şahlar Şahı’nın üzerine olsun. Uzun ömürlü olsun ve elleri hep üzerimizde olsun. Hiçbir eksiğimiz yok. Yiyecekten bahsediyorsanız, Kürtlerden öyle çok koyun ve sığır talan ettik ki haddi hesabı yok. Ama sen gel de Bahtiyar ve Lor aşiretlerine hiç benzemeyen şu Kürtlere bak. O aşiretler de kendilerine “Kürdüz” diyorlardı. Bunlar ise bir başka... Savaş anında nereden saldırdıkları dahi bilinmiyor. Üzerimize dolu gibi ok yağdırıyorlar. Kılıç ve kalkanlarla aramıza dalıyorlar. Askerlerimizin çuvallar dolusu kafalarını dağlardan üzerimize yuvarlıyorlar. Hazreti Ali’ye yemin ederim ki bazı günler, vadilerden su gibi kan akıyor. İşte bütün komutanlar burada, doğru mu yalan mı söylediğimi açıkça belirtsinler. İnsan Kürt askerlerinin nerede olduklarını bilemiyor. Yerlerini tespit edebilseydik, hücuma geçer, vururduk, ama insan onları iyi göremiyor...

Bahtiyar ve Lorların ismi geçince, Serdar Han sordu:

“Sen, Bahtiyar ve Lorların Kürt olduklarını nerden biliyorsun?

“Efendim, onları öldürdüğün zaman, ben de ordunuzda tabur komutanıydım. Ama şimdi bölük komutanıyım.”

Serdar Han, bu Kürtlerin Bahtiyar ve Lor aşiretleri gibi olmadıklarını anladı. Bunlar savaşçıydı. Ama başka bir şey daha duymuştu; Seyfullah Han o güne kadar bu büyük ordunun hepsini savaşa sokmamış, Kale’deki nihai savaş için askerlerin çoğunu geri planda tutmuştu. Eğer bu büyük orduyu bir anda savaşa soksaydı, askerinin yüreğine bu korku girmezdi.

Serdar Han buraya geldiğinden beri, son günlerde İran askerinin saldırısı azalmıştı. Sanki çatışmalar durmuş gibiydi. Xano Cewzo’ya:

“Bu ne hal böyle? Hiç ses seda yok. Bu sessizlikte belli ki bir şeylerin hazırlığını yapıyorlar. Yakında görürüz ne gibi dolaplar çevirdiklerini, ama hazırlıklı olmamız lazım. Askerleri çok fazla, arkamızdan dolanıp bizi çembere bile alabilirler,” dedikten sonra gidip bütün nöbet noktalarını bizzat gezdi. Onlara moral verdi. Gürz kementlileri alıp cephenin en önüne yerleştirdi ve komutanlık görevini de kendi üstlendi...

Posto’nun cenazesini Kale’ye getirip defnettiklerinde, karısı Zadîne Hanım ve kabilesinden olanlar savaşa gidip intikam almak için kabri başında ant içmişlerdi. Posto’nun defnedilmesinden bir hafta sonra, Zadîne Hanım hemen kabilesi Malerinda’dan bin adam seçti. Komutanlığını üstlendiği birliğini silahlandırıp yola koyuldu.

O sabah çiy henüz çökmüş, yeryüzü henüz grileşmeye, kuşların cıvıltıları yükselmeye başlamıştı. Hamza Çavuş’un bir nöbetçisi, çok büyük bir asker grubunun kendilerine doğru geldiğini görünce:

“Efendim, bu karanlıkta, Kale tarafından, çok büyük bir birlik bize doğru geliyor...” diye hemen haber verdi.

Hamza Çavuş:

“Yoldan mı geliyorlar, yoksa dağ ve tepelerden mi?” diye sorunca, “Yolu takip ederek geliyorlar,” cevabını aldı. Askerlerine hazır olmalarını söyleyerek gelen birliğe doğru gizlice yakyaştı. Zadîne Hanım’ın öncü kuvvetleri onlara yaklaştığında, bütün bu askerlerin kalpaklı ve kendi aralarında da pes bir sesle Kürtçe konuştuklarını gören Hamza Çavuş, ‘Belki de Şah Abbas, Kürtlerin hain kabilelerini üzerimize salmış, arkadan bizi çembere almak istiyor,’ diye düşündü.

Kendini göstermeden, yumuşak bir sesle:

“Kimsiniz, nereye gidiyorsunuz?” diye sordu.

“Dımdım Kalesi’nden ve Malerinda kabilesindeniz. Xano’nun yanına gidiyoruz. Ona destek vereceğiz.”

Bir kadın sesiydi, Hamza Çavuş önce düşündü, kafasından türlü ihtimaller geçirdi. Meşeliğin içinden çıktı, yanlarına geldi. Zadîne Hanım Hamza Çavuş’u hemen tanıdı.

“Hamza kardeş, senden neyi saklayayım ki? Malxirab⁵ eşimi öldürdüklerinde, onun yerine her savaşa gitmeye yemin ettim.”

Hamza Çavuş da Zadîne Hanım’ı tanıdı, evlerine birçok kez misafir olmuştu:

“Bacım sen git, Kürt kadınının adı sana helal, sana yakışır. Uğurlar olsun.”

Haberciler, “Zadîne Hanım askerleriyle birlikte gelmiş, huzuruna çıkmak istiyor,” diye Xano’ya da haber verdiler.

Xano Zadîne’nin kim olduğunu hatırlamaya çalıştı, ama anımsayamadı. Sonra uşaklarına:

“Allah aşkına izin verin, çadıra gelsin, hangi aşiretten olduğunu öğrenelim.”

Bunun üzerine Oğlu Sêvdîn:

“Keko, Zadîne Hanım Posto’nun eşidir. Malerinda kabilesinden...” diye anımsatınca, Xano:

“Kaç yıl geçti aradan? Şıkakan aşireti Şah Abbas’a öncülük edip bu kabileye saldırdıklarında, Zadîne Hanım henüz çok gençti. Öyle bir yiğitlik yaptı ki en deyme delikanlılar yapamazdı: Üç cariyesiyle birlikte otuz Şıkakan adamını kovup ikisini öldürerek bir koyun sürüsünü de onlardan gasp edip getirdiydi.”

Zadîne Hanım’ın çadıra gelmesine izin verildiğinde, Xano’ya öyle yiğitçe bir selam verdi ki tam bir komutan gibiydi. Sonra söz aldı:

“Baba, sen hepimizin babasısın. Senin yanında yüzüm karadır. Bu yüzden önünde konuşamıyorum. Biliyorsun babalarının yerine savaşa gelecek oğullarım yok. O vatanını çok severdi ve ömrü boyunca hep baba ve atalarının yadigârı toprak için savaştı. Onun kabri başında, onun yerine düşmanla savaşmak için ant içtim. Kabilemden silahlı bin adamımı, savaşta size destek olmaları için getirdim.”

Zadîne Hanım, iriyarı bir kadındı. Saçını bağlamasına karşın, iki kalın ve uzun örüğü görülen kıvırcık saçları yeni doğmuş bir oğlağın tüylerine benziyordu. Yüzü, güneşin altında biraz yanmıştı. Elmacık kemikleri elma gibi al al olmuştu. İri ve hayta gözlere sahipti. O gözlerle baktığında, yayından çıkmış ok misali karşısındakini vururdu. Kırmızı dudaklarının hafif inceliği, kibar bir güzellik veriyordu yüzüne. Burnundaki hızmayı, yüreği buruk olduğundan çıkarmıştı. Ama hâlâ yeri belliydi. Biçimli bir etek vardı üzerinde. Uzun eteğini katlamış, ata rahatça binebilsin diye arasını dikmişti. Önünde geniş ve pileli bir peştamal vardı. Bunu da kolayca ata binip inebilsin diye önüne asmıştı. Yaslı olduğundan, başındaki yazmayı siyah bir puşiyle örtmüştü.

Zadîne Hanım sözünü bitirip birkaç adım geri çekildiğinde, Xano:

“Kızım, sen vatanseverlik görevini yerine getirmişsin. Gerçekten de çok çetin koşullarda bulunuyoruz. Ama toprağımızı bu kâfirlerden savunabileceğimize inanıyoruz. Annenden emdiğin süt sana helal olsun. Baş üstüne geldiniz.”

Serdar Han, Dımdım Kalesi’ni neden ele geçiremediklerini kavradıktan sonra, bütün komutanlarını toplayarak:

“Yarın Kürtlere saldıracağız. Bütün ordumuzun bir anda saldırıya geçmesi gerek. Ama çok erken saatlerde değil, güneş doğduktan sonra harekete geçeceğiz. Çünkü askerlerimiz bu ormanlıkta, vadilerde ve taşlıklarda geceleyin savaşamıyor. Bir avuç Kürdü yenememek, İran askerleri için utanç verici. Haydi artık herkes askerinin arasına dönsün, yarın görüşürüz,” dedi.

O sabah yüksek dağlardan hafif, güzel bir yel esiyor, getirdiği dağ çiçeklerinin ve başka güzelliklerin kokusuna doyum olmuyordu. Xano, çok önem verdiği gürz kementlilerin yanlarına gitmiş, selam verip onlarla sohbete dalmıştı ki aniden İran askerlerinin saldırısı başladı. Xano ve askerleri bu yoğun saldırıya karşı güçlü durdular. O gürz kementlilerle İranlılara saldırdığında, düşmanları kaçmaktan başka yol bulamadı. O an Serdar Han kaçan askerlere öyle bağırdı ki sesi kayalıklarda yankılandı. Hamza Çavuş İran askerinin korkup geri çekildiğini görünce, o da saldırıya geçti. Zadîne Hanım da aynı tavrı gösterirken o güzelim sesiyle sabah serinliğinde çığırdı:

“Başımıza bela geldi Dımdım Kalesi’nde, bu boraklarda,

Musibet geldi Kürtlerin başına bu kayalıklarda,

İran askerinin leşleri görülür, inler yaralılar da...

Vallahi olmaz, Billahi olmaz,

Kürtler Şah’a kulluk edemez,

Vurun kardeşler, birlikte vurun,

Kanlı bıyıklı Posto’nun öcünü alın.”

Öyle bir savaş başladı ki anne evladını atar oldu. İran askerlerinin cesetleri üst üste yığılıyordu. Ama Xano ne kadar İran askerini öldürdüyse de azalmak bir yana, sayıları giderek artıyordu. Yenileri geliyordu çünkü. Sayıca çok fazlaydılar. Bu savaşta çok sayıda İran askerinin öldürüldüğü bir gerçekti. Kürtler bu dağlarda büyümüş ve buraları iyi biliyorlardı. Ama o birkaç günde, Xano’nun da çok askeri öldü.

Bir akşam Xano, İran askerlerinin güçlerini fiyonk şeklinde dağıttıklarını gördü. Kürtleri araya almak istiyorlardı. Karanlık çöker çökmez, Xano askerlerini geri çekerek kuvvetlerini yüksek tepelere yerleştirdi. Kale’ye giden bütün yol ve geçitleri iyi tutmaları için emir verdi. Göçebe patikalarını da korumaya alacaklardı. Kendisi de Kale’ye gitti.

Akşamın geç vakitleriydi. Danışmanlar meclisini toplamak için Divanbaşından herkesi hemen çağırmasını istedi. Divanbaşı uşakları gönderip kendisi de Divandan çıktığında Xano derin düşüncelere daldı. Düşman askerlerinin çok olduğunu biliyordu. Gelen orduların haddi hesabı yoktu. Gökteki yıldızlar kadar çoktu. Ne kadar öldürseler de hiç azalmıyorlardı. Hâlâ taze birlikler gönderiliyordu. Xano’nun ordusundan da çok kişi öldürülmüştü. İçinden, ‘Beni ne kadar sıkıştırsalar da asla boyun eğmeyeceğim,’ diye geçirdi.

Bu endişeler içindeyken, Divanbaşı kapıyı açıp içeri girdi:

“Efendim, toplantı yapılacağını bütün meclis üyelerine bildirdik. Sadece Malerinda kabilesinin büyüğü yok. O da...” diyordu ki Xano o daha sözlerini tamamlamadan:

“Ölen kocasının yerine kabile önderliğini Zadîne Hanım devraldı, hemen çağır,” deyince Divanbaşı hemen iki süvariyi Zadîne’yi çağırmaya gönderdi.

Zadîne’ye, özellikle “Hanım” dendiğini belirtmek gerekir. Çünkü o gerçekten de bey kızıydı. Daha gencecikken ünlü ve yiğit bir avcı olan Posto’ya gönül vermişti. Ama anne ve babası kışın hep post giyen, ne olduğu belirsiz bir avcıya kızlarını vermek istemiyorlardı. Posto’nun ünü sadece İran’da değil, bütün Kürdistan’da cüretli, korkusuz ve yiğit bir avcı olarak yayılmıştı. Onun özel odasına girenler şaşkınlıktan küçük dillerini yutardı. Çünkü canavar kafalarıyla karşılaşırlardı. Hem de her çeşidinden...

Halk arasında dolaşan rivayete göre, Posto, kaşı gözü alaca Zadîne’yi yaylalardan yazın kaçırmıştı. Anne babası beğenmedikleri avcının kızlarını kaçırdığından haberdar olunca Zadîne’nin babası Şakir Bey, yirmi uşağını Posto’nun peşine takmıştı. Onlara:

“O köpeği öldürün, kızımın da saçlarını kökten kesin ve bana getirin,” diye kesin talimat vermişti. Şakir Bey Anadolu’dandı, yazın Dımdım Dağı’nın yaylalarına gelirdi. Posto burada Zadîne Hanım’a rastlamış, tanışmışlar, birbirlerine gönüllerini kaptırmış ve canlarını da verseler mutlaka kavuşacaklarına söz vermişlerdi... Posto iki üç yaz boyunca kaçırmak için kızın peşinde dolaştı, ama bir türlü fırsat bulamadı. Dördüncü yaz kaçırmayı başardı. Posto yirmi atlının peşinden gelip neredeyse ona ulaştıklarını görünce, Zadîne Hanım’ı ormana saklamıştı. Kaplanlar gibi onlara saldırmış, iki süvariyi öldürmüş, birini de yaralamıştı. Kalanlar da ancak kaçarak elinden kurtulabilmişlerdi...

Zadîne Hanım da Divana ulaştığında, Xano konuşmasına başladı:

“Hepiniz iyi biliyorsunuz ki, bu ordu, üzerimize birkaç bin askerle gelen İran’ın o bildik, her zamanki ordusu değildir. Onları kolayca kovar, topraklarımızdan çıkarırdık. Şimdi yüz bin adam gönderilmiş. Bu akşam bir karar almamız lazım. Ya kendimizi düşmana teslim eder, topraklarımızı onlara bırakırız, ata yadigârı ülkemizi işgal eder, ırz ve ailemizi esir alır, bizi onurumuzdan ederler yahut kendimizi ele vermez, Kale’ye sığınır, savaşır ve ölürüz. Ama asla teslim olmayız.”

Xano sözlerini bitirince oturduğu yüksek koltuğundan, bir atmaca gibi meclisine baktı. Kimin ne söyleyeceğini merak ediyordu.

Bu sözlerin ardından herkes yere göğe yemin etti. Atalarının üzerine ve Kuran’a ant içtiler, ser verecek ama topraklarını kimseye terk etmeyeceklerdi.

Meclis bu karardan sonra dağıldı, vakit gece yarısıydı. Kale halkı inzivaya çekildi.

Hemen o gece Xano’nun emriyle, Kale’nin bütün adamları görevlendirildi. Geçit vermeyecek şekilde çember oluşturacaklardı. Kale’nin surları da dahil, önemli noktalara toplar yerleştirildi. Kale’nin bütün yol ve geçitlerine, düşmanın geçebilme ihtimali olan bütün yerlere adam yerleştirdiler. Ertesi gün yine Xano’nun emriyle, yakın köylerdeki kadın, çocuk, dede ve nineleri Kale’ye getirdiler. Kale’nin çarşısındaki dükkân ve hanlar insanlarla doldu taştı. Xano, köylerden Kale’ye getirilen halkın güvenliği ve düzeni sağlansın diye, Pazarcıbaşı Hurşid’e emir verdi. Xano’nun emriyle bütün askerler Kale’de toplandı. Beroderan aşireti zaten günlerdir Kale’ye kıstırılmıştı.

Öğle vaktiydi, Dilber’e rastlayan Nenê:

“Hey, duydun mu kız, Hurşid alçağı bu çetin günlerde ne yapacakmış?”

“Hayır vallahi duymadım. Ne yapacakmış?”

“Diyorlar ki, Xano ona yetki vermiş, kentin düzenini o sağlayacakmış. Köylerden de Kale’ye çok insan gelmiş ya...”

“Aman, canı cehenneme!” dedi Dilber. “Allah rızası için o köpekten hiç bahsetme. Eğer adam olsaydı, hemen savaşa katılır, cepheye giderdi. Adam değil o!”

Bu savaştan önce Dımdım Kalesi’nin bütün kahvehaneleri, çarşısı, hayvan pazarı, evlerin odaları, kısaca her yer şenlikli olurdu. Sazlar çalınır, kasideler ve ezgiler okunurdu. Kimi kahvehanelerde, İran ve Osmanlı padişahlarına karşı defalarca savaşmış dedeler coşa coşa Kürtlerin işgalcilere karşı nasıl kahramanca çarpıştıklarını anlatırlardı. Kimi yerlerden zurna ve tulum sesleri yükselir, gençler halaya durur, oynar, mutlu günler geçirirlerdi. Dükkânlarda satıcılar, “Gel, vatandaş gel, güzel ve has mallar bunlar, yetişin, bitiyor!” diye haykırırlardı. Yaz, kış demeden, her gün karanlık çökünceye kadar mutluluk ve neşe vardı. Kimi zaman başka diyarlardan; Bağdat, Basra, Beyrut, Şam, Halep ya da İstanbul’dan Kale’ye tüccar kervanları gelirdi. Develerin boynundaki zil sesleri Kale’de yankılandı. Hakkari, Diyarbakır, Süleymaniye, Cizre ve diğer yerlerden gelen Kürt ozanları da burada saygı görürlerdi. Usta ozanlar birbirlerine bakıp atışmaya, şakalaşmaya ve yarışmaya başlar, ama birbirlerini asla kırmazlardı. Örneğin ozanlardan biri:

“Hele bak, acep kaçtır boyun?

Sütundur o göğe yükselen,

Lakin ağzın kuzuya benzer

Çenen yamulur ezgi söylerken...”

dediğinde dinleyenler kahkahayı basar, karşısındaki ozan da cevabı basardı:

“Dostum, adını koyarım ‘Uzo’,

Ezgi söylerken havlayan tazı,

Boydan yitiksin, kambursun lo...”

Dinleyenler yine kendilerini tutamaz, kahkahayla gülüşmeye başlarlardı.

Şimdi ise sanki o neşe ve keyif Kalesi değildi burası. Bunların hiçbiri yaşanmamış gibiydi. Ne çalgı, ne zurna ve tulum sesi, ne de ozan haykırışları yükseliyordu. O ozanlar ki haykırışları, o dokunaklı sesleri kayalıklara ve dağlara vurur, yankılanırdı, yüz ozan birlikte söylüyormuş gibi dağlarda tekrarlanırdı. Şimdi ise bu seslerin tümü sönmüştü. Sadece arada bir bazı ninelerin mırıltıları duyulurdu. Ağlamalarını kimse duymasın diye, sessizce gözyaşı dökerlerdi. Ayıptı çünkü, vatanı için baş verenler kahraman sayılırdı. Herkes onlara rahmet okurdu, bu bir gelenekti.

Serdar Han askerleriyle beraber sabahtan karanlık çökünceye kadar Kale’ye doğru yürüdü. Askerlerinin önünde hiç kimse yoktu. Kürtlerin yaptığı ani saldırılar artık kesilmişti. Bu saldırılarla Kürtler, askerlerini öldürüyor, yüreklerine de korku salıyorlardı. Serdar Han yardımcılarına sordu:

“Ne garip bir durum! Kürtler yok. Nereye kayboldular böyle?”

Ertesi gün Dımdım Kalesi’nin surları uzaktan göründüğünde, Serdar Han Kürtlerin Kale’ye sığındıklarını anladı. Yavaş yavaş ilerleyip Kale’nin muhteşem görüntüsüyle karşılaşan Serdar Han, bu ihtişamlı görüntü karşısında çok şaşırdı. Çünkü bu Kale onun daha önce gördüğü ve zaptettiği kalelere benzemiyordu. Bu kale yüksek bir dağın doruğuna inşa edilmişti. Sanki tabiat ana o dağın doruğunu bilerek, sırf bu kale inşa edilsin diye geniş yaratmıştı. Burası kaleden ziyade büyük bir kent gibiydi. Kale’nin bir ucundan diğerine, bir süvari saatlerce yol aldığında ancak ulaşabiliyordu. Kale’nin üçte ikisi bir uçurumun kenarındaydı, kalanı ise Dımdım Dağı’na yaslanmıştı.

Serdar Han yüksek ve geçit vermez büyük kayalıklara dikkatle baktı. Kimileri sanki havada asılı kalmış da her an yuvarlanacak ve önlerine ne çıkarsa ezip geçecekmiş gibi duruyordu. Kimi yerler öyle sık ormanlarla kaplıydı ki insan bile zar zor geçebiliyordu. Burada, bu uğursuz yüksek dağlarda kim bir evin temelini atabilir, Kürtlerden başka kim kurtların, ayıların, sırtlanların ve yaban öküzlerinin içinde yaşayabilirdi?

Serdar Han uzaktan bakınca, Kale’ye hangi yoldan gidildiğini göremedi. Yaklaşıp iyice dikkat edince, vadiden gelip Kale’ye doğru giden iki yol olduğunu fark etti. Bu vadide kudurmuş ayıya benzeyen çok derin bir nehir akıyordu.

Serdar Han o an bulunduğu mevkiden, Kale’ye yakın olan Kürt köylerini iyice görebiliyordu. Köylerin çevresinde Kürtlerin tarlaları ve sarı ekinleri görülüyordu. Hasat zamanı çoktan gelmişti. Serdar Han içinden, ‘Aşağıdaki köylerin ekinlerini biçmelerine izin vermedik. Bunların da ekin biçmelerine izin vermeyeceğiz. Eğer onlara bu vadiyi verirsek ve ekinlerini biçerlerse, güçlenir, tekrar bize saldırabilirler. Böyle bir durumda teslim olmalarını beklemek boş bir hayal olur,’ diye geçirdi.

Serdar Han düşüncelere dalmışken derin bir vadiye geldiğini fark etmemişti bile. Burada elma ve armut ağaçları vardı. Biraz daha ilerleyince bir ceviz ağacı kümesi ile karşılaştı. Bu kez yüksek sesle düşündü:

“Sadece ekinler değil, burada meyveler de yetişiyor. Meyve yetiştiğine göre, demek ki bu vadiler epey sıcak...”

Konuşurken yanına uşaklardan biri yaklaştı ve yanıt verdi:

“Evet efendim, Kürtlerin bu vadileri sıcak, bu yüzden buralar meyve bahçesi gibi.”

“Belli ki hepsinin durumu iyi. Zengin midirler?”

“Evet efendim, neden zengin olmasınlar? Ne vergi veriyorlar, ne de kimseye hizmetleri dokunuyor, yıllardır aylak aylak yaşıyorlar. Tabii ki zengin olacaklar...”

“Görürsünüz, şimdi Bahtiyar ve Lorlar gibi boyunlarını bükecek, onları da Şahlar Şahı’nın ayaklarının altına sereceğim!”

Serdar Han iki üç gün askerlerini dinlendirdi. İyice nefes alıp yorgunluklarını attılar, doyasıya uyudular. Son birkaç aydır Xano’nun askerlerini izlemekle meşgul olmuşlardı. Xano da onları yanıltıyor, çukurlara, vadilere çekiyor ve onları yok ediyordu.

Bir gün, güneş doğarken Serdar Han emir verdi ve bütün askerleri Kale’ye saldırmaya başladı. Bunu gören Xano, topların hemen ateşlenmesini istemedi, düşmanların nehri geçmesini bekledi. Onlar nehri geçer geçmez, Xano:

“Kurban olayım, vurun!” diye bağırdı.

Aniden toplar gürledi, İranlı askerlerin üzerine gülleler yağdı. Bir anda birkaç topun birlikte patlaması, o dağlarda büyük yankı yaptı. Sanki dünya tersine dönmüş, Dımdım Dağı üzerlerine çökmüştü. Kayalıklara ve dağ yamaçlarına vuran top seslerinin gümbürtüsü bir süre tekrarlanıp durdu. Ortalık durulduğunda Serdar Han vadinin dibinde askerlerinin ceset yığınlarını gördü. Kimi cesetleri de su almış, götürüyordu. Sağ kalan askerler ise geri dönüp kaçtılar. Serdar Han şaşkınlıkla:

“Bu dağ başında top ne gezer? Kim bu topları Kürtlere vermiş olabilir? Bunları olsa olsa Osmanlı Padişahı vermiştir. Padişah çoktandır bütün Kürdistan’ı almaya niyetli...” diye düşündü.

Gün bitmeden, Serdar Han’ın askerleri tekrar Kale’ye saldırdı, yine toplar gümbürdedi, oklar vınladı, askerler yerlere yığıldı. Ertesi gün de İranlı komutan naralarla emir verdi askerlerine. Kale’ye saldırdılar, ama İran askerlerinin cesetleri yine yığıldı. Bir ay boyunca Kale’yi hiç boş bırakmadılar. Bazen üç taraftan saldırdıkları oldu. O günlerde Xano yerinde durmuyor, Kale’nin kâh o ucuna, kâh bu ucuna gidip geliyordu. İran askerleri Kale’nin surlarına yaklaştıklarında, yanındakiler okları koçakça yağdırırlardı üzerlerine. İran askerleri saldırıya geçtiklerinde, Xano:

“Bırakın yakına gelsinler ki iyice nişan alıp her attığınızı devirebilesiniz,” diyordu.

Serdar Han, sayısız askerinin yok olduğunu ve Kale’yi zaptedemediğini görünce, güçlerini geri çekti. Askerlerini gruplar halinde Kale’nin dört tarafında mevzilendirdi, çadır açıp beklemeye başladı. Adamlarına:

“Yemin ederim, onları aç bırakarak teslim olmaya zorlayacağım, siz rahat olun,” diyordu.

İran askerleri Kale’nin dört yanını sarınca, köyleri talan etmeye başladılar. Çünkü Kale’dekilerin birçoğu koyun ve davarlarını köylerde bırakmış, kimileri de buğdaylarını harmanlıklarda terk etmişti. İran askerleri koyun ve davarları hemen talan ettiler, sonra evlere dadandılar. Harmanlıktaki tahılları atlarına yedirdiler, sapları ise yaktılar.

Xano düşmanlarını rahat bırakmaz, bazen geceleyin askerlerini alır, “Ava gidiyoruz,” diyerek dışarı çıkardı. Her gidişlerinde, mutlaka İran askerlerinin birkaçını öldürüp dönerlerdi. Böylece İran askerlerinin yüreğinde Kürt korkusu hiç eksik olmazdı.

Birkaç aydır mağduriyet yaşayan kadın, çocuk, dede ve nineler Kale’ye kıstırılmıştı. Kale’deki ekmek stoku tükenmek üzereydi, açlık baş göstermişti. Xano bazen dolaşır, insanların açlıktan artık gevşediklerini, zar zor yürüyebildiklerini görürdü. Buna rağmen hiç kimseden “Teslim olalım” sözünü duymamıştı.

Son birkaç gecedir Xano’nun gözüne artık hiç uyku girmiyordu. Bir sabah topçuların yanında birkaç dakikalığına içi geçti, uyandığında yanı başında bulduğu Cewzo’ya:

“Tez ol, bana birkaç sağlam adam çağır, yanıma gelsinler. Hakkari, Şemdinan ve Azerbaycan’dan imdat istememiz lazım,” dedi.

Cewzo hemen iki genç çağırdı, onlardan biri Şebab’dı. Xano onu göndermek istemedi. Çünkü yiğitliği ve yeteneği sayesinde Kale’de işe yarayacağını biliyordu. Xano her ikisini kuytu bir köşeye çekip:

“Sizleri, bize acil yardıma gelsinler diye Hakkari, Şemdinan ya da Azerbaycan Kürtlerinin yanına haberci olarak göndereceğim,” dedi ve Şebab’a dönerek, “Burada da çok işimize yarıyorsun, gitmek istiyor musun?” diye sordu.

“Hayır efendim. Savaşı bırakıp gitmek istemiyorum.”

Xano, Cewzo’ya:

“Başka birini getir,” dediği sırada oğlu Sêvdîn öne atıldı:

“Keko, izin ver, ben gideyim,” dedi.

“Tamam oğlum,” dedi babası. “Haydi o halde, gidip hazırlıklarınızı yapın ve bu gece Divanhanede uyuyun. Gece horozları öttüğünde uyanın, gelip sizi uğurlayacağım...”

Vakit gece yarısını çoktan geçmişti, ama Dımdım Kalesi’nden horoz sesi gelmiyordu. Çünkü ne horoz, ne koyun ne de davar kalmıştı. Kale ahalisi çoktan onları kesip yemişti. Yine de Xano horoz sesleri olmadan uyanıp zamanında kalktı. Henüz gecenin karanlığı hükümünü sürüyordu. Xano içinden, ‘Ne güzel bir an,’ dedi. Divanhaneye geçip iki habercisini uyandırdı. Hep birlikte Musul Kapısı’na yöneldiler. Kapıya yaklaştıklarında nöbetçiler, “Kimsiniz?” diye sordu. Xano düşünceli sesiyle:

“Benim, Xano,” diye yanıtladı.

Kapıya kadar gelerek nöbetçilerden anahtarı istedi. Demirden Musul kapısı açıldı. Habercilerle birlikte dışarı çıkıp epeyce bir süre onlara eşlik etti, sonra her ikisini de uğurlayarak geri döndü.

Serdar Han o muazzam ordusuyla ne kadar çabaladıysa da Xano’ya baş eğdirememiş, artık geceleri asker göndermeye başlamıştı. Amacı bir şekilde Kale’ye sızıp zaptetmekti. Her yolu deniyor, ama hiçbir sonuç elde edemiyordu. Sonra meşe ağacından uzun merdivenler yaptırdı. Onlarla Kale’nin surlarına tırmanmayı deneyecekti. Bu durumu fark eden Kürt askerleri Xano’ya haber verince, Xano da nöbetçilerin arkasına destek ekipler yerleştirerek surları güçlendirdi. Kimi zaman aylardır savaşan erkekler dinlensin diye, surun arkasındaki nöbeti kadınlar tutuyordu.

Xano, kadınların komutanlığına Dilber ve Nenê’yi geçirmişti. Bir gün onlara:

“Bu akşam surların arkasında sizler nöbet tutacaksınız. Aman kızlar, ne çetin günler geçirdiğimizi biliyorsunuz! Sizin düşman karşısında Kürt kadınının namus ve haysiyetini ayaklar altına atmamanız gerek,” dedi. İkisi de hiç ses çıkarmadı, görevlerinin önemini çok iyi kavrıyorlardı. Artık karanlık basmıştı, Dilber ve Nenê silahları alıp surların dışındaki nöbet yerlerini aldılar. Epey bir zamandır tam bir sessizlik içinde nöbet tutuyorlardı. Ay henüz doğmamış, berrak gökyüzü yıldız doluydu. Dilber yavaşça Nenê’ye:

“Sanırım, sabaha az kaldı,” dedi.

“Evet kesinlikle, görmüyor musun Terazi Takım Yıldızı görünmez oldu. Demek ki sabaha az kaldı.”

Bunun üzerinden az bir zaman geçmişti ki iki kız, bir adamın sürünerek kendilerine doğru yaklaştığını fark ettiler. Bulundukları yerde iyice sindiler. Adam ikisinin ortasına geldiği sırada Nenê adım adım yaklaştı, yerden bir taş alıp kafasına vurarak onu bayılttı. Adamı esir alıp Kale’ye getirdiler. Divanhaneye vardıklarında, Xano onu görür görmez:

“Vay, bu adam Kürt. Onu nerden bulup getirdiniz?”

“Bu gece surun arkasındaki nöbetçi kızlarımız,” dedi Cewzo, “Onu yakalayıp getirdiler...”

“Bravo Kürt kızlarına...”

“Evet, ben de sizin gibi Kürdüm,” dedi esir.

“Madem gerçekten Kürtsün, haydi söyle, İran askerlerinin arasında ne var, ne yok, ne düşünüyorlar? Ne yapmak istiyorlar?”

Xano İran askerleri konusunda ne duymak istediyse, her şeyi öğrendi. Sonra esir şunları ekledi:

“İki aydan fazladır, iki genç askeriniz Serdar Han’ın elinde.”

Xano sordu:

“Serdar Han da kim?”

“Serdar Han orduların başkomutanıdır.”

“İran askerlerinin başkomutanı Seyfullah Han değil miydi?”

“Evet, eskiden Seyfullah Han idi, ama sonra Şah Abbas onu Tahran’a çağırdı. Yerine Serdar Han’ı gönderdi.”

“İki gencimiz şimdi neredeler?”

“Serdar Han, her ikisini de işkence ede ede öldürdü. Çünkü direndiler, her çeşit işkenceye rağmen, Kale hakkında hiçbir şey söylemediler, hiçbir sırrı açığa vurmadılar.”

Xano, beklediği yardımın bunca zamandır neden gelmediğini de oğlu Sêvdîn’in Kale’nin sırlarını ifşa etmemek için cesurca direnerek yaşamını yitirdiğini de böylece öğrendi.

“Madem Kürt olduğunu söylüyorsun, nasıl silah alıp kendi halkınla savaşmaya gelebiliyorsun? Vicdanın kendi halkını öldürmeyi nasıl kabul ediyor?”

Esir başını eğdi ve Xano’nun sorusuna yanıt veremedi.

Xano, Cewzo’ya:

“Bu köpeği götürüp şehir içinde gezdirin. Herkese gösterin ki, halk, hainlerinin kim olduğunu öğrensin. Cezasını da halk versin,” dedi.

Xano’nun emriyle bir tellal da görevlendirip esiri çarşının ortasında dolaştırdılar. Tellal:

“Gelin, ey ahali gelin! Xano aramıza bir esir göndermiş, ona hak ettiği cezayı sizler vereceksiniz. Kürt’tür ve ihanet etmiştir. İran Şahı’na destek olmak için silah almış ve bizi öldürmeye gelmiştir,” diye çığırıyordu.

Halk haykırarak esirin üzerine saldırdı. Hepsinden önce yaşlı bir kadın yetişip esirin yüzüne tükürerek:

“Söyle, kaç paraya sattın dinini, halkını İran Şahı’na?” diye bağırırken gözlerinden adeta ateş fışkırıyordu.

Halk hiç fırsat vermeden onu yere devirip kimi taşlarla, kimi sopalarla, kimi de tekmelerle vurarak yerlerde sürüklediler. Sokaklarda dolaştırıp linç ettiler...

Aradan ancak bir gün geçtikten sonra, Xano’nun karısı en büyük oğlu Sêvdîn’in öldürüldüğünü öğrendi. Büyük bir feryat kopararak dövündü, saçlarını yoldu, Divanhaneye gelip:

“Oğul, oğul, doyasıya görmediğim oğul! Kim bilir cesedin nerelerde kaldı...” diye ağıt yakmaya başlayınca, Xano öfkeyle bağırdı:

“Utanmıyor musun? Gurur duyman gerek, oğlumuz yiğitçe baba ve ata toprakları için, halkı için canını verdi. Böyle bir oğul için gururlanman gerek!”

Serdar Han Kale’nin etrafını saralı birkaç ay olmuştu. O da bu esnada birçok yolu ve kestirme patikayı, kayalıkların ardında ve vadilerdeki geçitleri gözetlemiş ve öğrenmişti. Bu süre içinde Kale’de erzak tükenmiş, halk açlığın derdine düşmüş, kuşatma altında olmaktan iyice bunalmaya başlamıştı. İşte Kale halkı bu durumdayken, Serdar Han bir öğle vakti Kale’ye saldırı düzenledi. Serdar Han askerini öyle bir gizlilik içinde Kale’nin altındaki sura gönderdi ki, oraya yerleşebilselerdi Kürtler için savaş çok daha çetin hale gelecekti. Neyse ki Xano, uzun merdivenlerin Kale’nin surlarına doğru götürüldüğünü tam zamanında görerek haykırdı:

“Aman ha! Vurun, düşman Kale’ye girecek!”

Xano’nun bu sesiyle yalnızca toplar değil, çakmaklı tüfekler de patladı, yaylar gerilip oklar yağmur gibi yağdırıldı. Büyükler, küçükler, dedeler, nineler ve kadınlar, kısaca bütün Kale halkı harekete geçti. Çocuklar bile sapanlarla düşman avladı. Sanki büyük bir dolu yağmurunu düşmanın üzerine yağdırdılar. Serdar Han, vadinin öbür yakasından, askerlerinin saldırısını dikkatle izliyordu. Kürt kadınlarının peştamallarına taş doldurup İran askerlerinin üzerine boşalttıklarını kendi gözleriyle gördü. Sonunda İranlılar askerlerinin cesetlerini bu kez Kale altında bırakıp geri çekilmek zorunda kaldılar.

Kale ahalisinden Mahmudê Merekanî, adını, rivayete göre annesi onu Osmanlı topraklarındayken samanlıkta doğurduğu için, Kürtçede samanlık anlamına gelen ‘merek’ten almıştı. Aşireti olan Virişikalar, uzun yıllar önce Dımdım Dağı’na gelmiş, Xano’nun kuvvetlerine katılmıştı. Mahmudê Merekanî, huysuz bir adamdı, komşularıyla uyuşmaz, hep çatışır, problem çıkarırdı. Komşuları defalarca kabile büyüklerine ondan yakınmış, ama bir sonuç alamamışlardı. Kavga olduğunda da kimse onunla baş edemiyor, darbelerinin önünde hiç kimse duramıyordu. Xano bu durumdan haberdardı. Ama kabile içi bir mesele olduğu için, ona karışmıyordu. Günün birinde kabile büyükleri Xano’nun yanına gelip onu dava ettiler, kabileden tamamen atmak istediler. Xano Mahmud’un bu cezayı⁶ hak etmediğini, ağır olduğunu düşündü. Çünkü Mahmud gözüpek ve korkusuz biriydi. Xano birkaç kez onu uzak yerlere, zor işlere göndermişti. Adam da olmaz dememiş, verilen görevi başarıyla tamamlayıp dönmüştü. Dava sonunda Xano, ceza olarak köydeki bütün topraklarını elinden alıp köylülere vermesine karşın, Mahmud köyden çıkmak istememişti. Xano bin bir zorlukla onu köyden çıkarıp Kale’ye getirmişti. Ama Mahmud Kale’de de çalışmamış, zamanla kıraathanelere takılıp kumar oynamaya alışmış, elinde avucunda ne varsa kumarda kaybetmişti. Bütün başına gelenlerden de Xano’yu sorumlu tutmuş, onu suçlamış, hep:

“Xano evimi yıktı, topraklarımı benden aldı. Benim de malım, mülküm vardı, şimdi ne günlere kaldım!” demişti. Sonra gidip değirmenci olmuş, yıllarca, gece gündüz demeden değirmende çalışmıştı. Artık değirmenle anılır olmuştu.

İşte bu son saldırının olduğu sabah da değirmene doğru gidince, halktan hiç kimse garipsemedi, Kale’den çıkışına itiraz etmedi. Oysa Mahmudê Merekanî artık öcünü alma zamanının geldiğini düşünerek: “Belki Şah Abbas’tan yüklü hediyeler de alır, zengin olurum,” diye plan yapıyordu.

Nehre doğru yaklaştığında, askerleri Serdar Han’a haber verdiler. Kale’den bir adamın çıkıp nehre doğru geldiğini ilettiler. Serdar Han, adamın Kale’nin teslim olduğunu söylemek için geldiğini sandı. Bu yüzden emir verdi, kimse ona karışmayacaktı. Nehrin kıyısına geldiğinde, İran askerlerinin komutanına bir not yazdı:

“Kale’yi almak istiyorsanız, Kale’nin tam karşı tarafına gidin, orada üst üste yığılmış taş kümelerini göreceksiniz. Bu taşların altından akan pınar suyu Kale’ye gidiyor. Şayet bu suyu keserseniz, Kale’dekiler kendiliğinden size teslim olur. Başka türlü Kale’yi almanıza imkan yoktur.

Mahmûdê Merekanî.”

Notun yazılı olduğu kağıdı okun ucuna bağlayarak nehrin öte yakasına fırlattı. Askerler notu alıp hemen Serdar Han’a teslim etti. Komutan notu okuyunca, çok mutlu oldu. Hemen bir grup asker alıp Mahmud’un notta yazdığı yere gitti. Doğruydu, taş kümeleri üst üste yığılmıştı orada. Hemen kazdırtmaya başladı. Pınar suyunun üzerini örten taşları kaldırdıklarında, berrak, pırıl pırıl bir suyun aktığını gördüler. Kale’ye doğru şırıl şırıl akan gür bir suydu bu. Serdar Han suyu kesip neşeyle geri döndü.

Ertesi sabah, Kale’ye gelen su çok azaldı, kuşluk vaktinde ise tamamen kesildi. Halk susuz kalmaktan korkarak panik içinde Kale’deki havuzlara saldırıp kile ve yayıklarına su doldurdu. Akşama kadar, Kale’de ne kadar havuz varsa hepsinin suyunu boşalttılar. Serdar Han, Kale halkının kendi kendine “Teslim oldum” demesini bekliyordu. Ama suyun kesilmesinin üzerinden yedi gün geçmesine rağmen, Kale’dekiler Han’ın önünde diz çökmediler. Üstelik Xano hâlâ kaplanlar gibi her gece İranlılara gizlice saldırıp askerlerini öldürüyordu.

Serdar Han:

“Bu nasıl iş?” diyor, “Sularını dahi kestik, ama Kürtlerin umurunda bile değil. Belki de Kale içinde kuyuları vardır,” diye düşünüyordu.

Oysa halk arasında gerçekten de artık panik başlamıştı; ağızlar kurumuş, yutacak tükürük bile kalmamıştı. Her yıl bu vakitlerde, sonbaharın bu son günlerinde, Dımdım Dağı’nda yağmurun ve karın hışırtısı eksik olmazdı. Gel gör ki Kale’dekilerin kara bahtına, bahardan beri doğru dürüst yağmur yağmamıştı. Her gün hava açık, yazın ilk günleri kadar sıcak, güneş de kavurucuydu.

Xano, halkının susuzluktan ah-û zar içinde öleceğini görünce, emir verdi:

“Hemen nehre inip yayıklarla, kilelerle ve küplerle su taşıyın...”

Akşam üzeriydi, yaklaşık iki yüz kişi kile ve küplerini alıp silahlarıyla vadiye indiler. Kuytu bir yere gizlenmiş Kale’yi gözlemekte olan Serdar Han, adamların nehre doğru indiklerini görünce, su için geldiklerini anladı. Serdar Han bunu da bir hile fırsatı olarak kullanmaya karar vererek adamlarını çağırdı:

“İyi saklanın, öyle sinin ki hiçbiri bizi görmesin. Bırakın nehrin kıyısına kadar gelsinler. Kıyıya vardıklarında üzerlerine ok yağdırın! Su götürmelerine müsaade etmeyin! Öyle bir saldırın ki hiçbiri sağ kalmasın,” diye emir verdi.

Öyle de yaptılar, Xano’nun askerleri nehrin kıyısına geldiklerinde, İran askerlerinin ok yağışı başladı. Her birine birkaç ok birden saplandı. Zehre batırılmış oklar, ne “Ah!” çekmelerine, ne de inlemelerine fırsat vermişti. Gelenlerden hiçbiri kurtulamadı. Ama susuzluk onları öyle zorlamıştı ki ölüm bile gözlerini korkutmamıştı. Xano’nun askerleri birkaç kez suya gittiler, ama hepsi kırıldı; kendileri bile bir damla su içemeden öldüler.

Xano, askerlerinin susuzluktan gevşediğini, düşmanla savaşamaz hale geldiğini görünce meclisini toplamaya karar verdi. Ama bu kez meclis görüşmesi başladığında, Divanhanenin yarısı boştu: Esoyê Lakan, Hamza Çavuş, İskender Dede, genç Şebab, Molla Reşit, Şeyh Celat ve Zadîne Hanım koca meclisten geriye kalanlardı. Bu son bir toplantı olacaktı. Xano yine eski yerinde, o yüksek kürsüsünde her zamanki gibi oturmuştu. Gözlerini meclistekiler üzerinde gezdirerek:

“Hepinizden hoşnutum, halka verdiğiniz savaşma sözünü gayet namuslu bir şekilde yerine getirdiniz ve yiğitçe savaştınız,” dedi. “Görüyorsunuz, birçok kişi yadigâr ata toprağı, dini ve namusu için canını verdi. Ama ben yine de teslim olmam. Kale’nin altına barut koyup patlatmamız lazım. Görüyorsunuz bu susuzlukta hiçbirimizin savaşacak takati kalmadı. Düşmana teslim olmayı isteyenler, hemen bu gece gidebilirler. Ben teslim olmayacağım, Kale’yi yıkacağım. ‘Kürt Xano, düşmana teslim oldu, topraklarını İran Şahı’na verdi. Irz ve onurunu da yitirdi’ dedirtmeyeceğim. Siz ne diyorsunuz?” diye sorduktan sonra bu sefer bakışlarını teker teker her birinin üzerinde duraklatarak, yanıtlarını bekledi.

Meclisten hiç kimse, teslim olalım demedi. Sanki hepsi o sessiz ama kararlı duruşlarıyla, “Biz de atalarımızın toprağı ve namusumuz için hayatımızı vermeyi yeminle kabul ediyoruz!” der gibiydiler. Xano, onların böyle düşündüğüne kesinlikle inandı. Meclisi onunla hemfikirdi. Xano bunun üzerine şunları söyledi:

“Haydi artık, çabuk tutun elinizi,

Çukurlardan çıkarın barutlarınızı,

Dımdım Kalesi’ni havaya uçurun,

Düşman görsün teslim olmadığımızı.”

Acele ettiler, tez davrandılar,

Çukurlardan barutları aldılar,

Dımdım Kalesi’ni patlattılar,

Yiğitliği Kürdistan’a gösterdiler.

Şah Abbas’ın dilediği olmadı,

Xano dininden ayrılmadı,

Şah Abbas’a teslim olmadı,

Bütün dünya bunu anladı.

Şunu bilsin bütün Kürtler,

İçlerinde hain çıkarsa eğer,

Her dem yurtsuz, topraksız kalır,

Boynu bükük, daima ezilirler.

Kale’nin dibine üç noktada barut yerleştirip patlattılar... Kale’yi alazlar yalayıp yuttu, içindeki ahaliyle birlikte günlerce yanmaya devam etti. Kale’yi öyle bir siyah duman sarmıştı ki gökyüzü görünmez oldu. Zaman zaman rüzgâr çıkıp dumanı dağıtır gibi olduğu zamansa yanık yağ, et ve elbise kokuları, o vadi ve boğazları doldurdu. Bu durum birkaç gün sürdü, sonunda o kesif duman tamamen kayboldu. Ama Serdar Han hâlâ Kale’ye girmeye cesaret edemiyordu. İçinden:

‘Belki de Xano Kale’yi kasten patlattı, bana hazırladığı oyuna kanıp Kale’ye girmemi bekliyor. Beni de Quli Han gibi öldürmek istiyor,’ diye geçiriyordu. İşte Xano’nun yiğitliği Serdar Han’ın da yüreğine böyle korku salmıştı.

Serdar Han, bir ara Kızılbaşlardan yüz kişi seçti ve olup biteni öğrenmeleri için Kale’ye gönderdi. Kızılbaşlar Kale’ye girdiklerinde, orada hiçbir canlının kalmadığını gördüler. Kale’nin ziynet eşyası, pahalı kokular ve mallarla dolu olduğunu görünce, değerli ne varsa toplamaya başladılar. Serdar Han saatlerdir onları beklediği halde, bir türlü dönmüyorlardı. Han, ‘Belki de Kızılbaşlar Kürt güçlerine katılmaya gitti,’ diye düşündü. Çünkü daha önce birçok kez Kızılbaşlar Kürtlerle bir olup İran Şahı’na karşı savaşmışlardı. Serdar Han bin asker daha gönderdi. Askerleri içeri girdiğinde, Kale’de bir ademoğlunun bile sağ kalmadığını gördüler. Kızılbaşlar ise dükkânlara, imalathanelerine dadanmış, altın ve gümüş topluyorlardı. Serdar Han’a, Kızılbaşların dükkânlara ve evlere saldırarak Kürtlerden kalan değerli eşyaları topladıklarını haber verdiler. Bunu öğrenen Serdar Han:

“Derhal o Kızılbaşları yanıma getirin!” diye kükredi.

Kızılbaşlar huzura getirildi. Ok torbalarını ağzına kadar eşya doldurmuşlardı. Torbaları boşalttıklarında, Serdar Han şaşırdı. Ne yoktu ki! İran, Osmanlı, Afganistan, Hindistan hatta Roma altınları bile vardı.

“Bu adam şah ve padişahlar gibi yaşıyormuş. Diğer devletlerle öyle bir ticaret yapıyormuş ki...” sözleri döküldü Serdar Han’ın dudaklarından. Kalkıp kendisi de Kale şehrine gitti. Mermerden yapılmış büyük bir havuzun etrafında birkaç kadın diz çökmüş, öylece can vermişlerdi. Mermerin üzerinde taslar vardı. Sanki şimdi su taşıyacakmış gibi duruyorlardı. Havuz bomboş ve kupkuruydu. Serdar Han yaklaştığında, hepsinin cansız olduğunu anladı. Şaşkınlıktan apışıp kaldı ve:

‘Ne dirençli bir halk,’ diye düşündü, ‘Bu zor koşullara rağmen, teslim olmadılar...’

Durmadı, köşe bucak bütün şehri dolaştı. Yeşil, ulu ağaçlarla çevrili bir meydana geldi. Sıra sıra ağaçların gölgesi sokaklara vuruyordu. Her iki tarafta da su arkları vardı, ama kupkuruydu. Vaktiyle bu arklardan berrak bir suyun ta dağlardan inerek buralara kadar aktığı anlaşılıyordu. Serdar Han çarşıya indiğinde, geniş bir caddede, büyük iki katlı bir ev gördü. Evin çatısında iki kubbe vardı. Kubbelerdeki yuvarlak pencereler dikkati çekiyordu. Han, oraya buraya baktı; merdivenleri tırmanıp kubbelerin içine kadar çıktı. Yüksek kubbelerden bakınca, Kale’nin dört bir yanını görebiliyordu. Avluya döndüğünde, bu sefer büyük bir kapı dikkatini çekti. Kapıyı açınca kendini büyük ve geniş bir Divanhanede buldu. Yerlerde çok güzel halılar seriliydi. Halıların üzerinde yaban öküzleri, ahular ve diğer yabani hayvanların resimleri vardı. Duvarlarda çeşitli silahlar asılıydı; avuç içi saldırı taşları, deri sapanlar ve çakmaklı tüfekler, çeşit çeşit kılıçlar, kamalar... Serdar Han hayretler içinde kaldı. Divanhanenin üst tarafında yüksek bir kürsü bulunuyordu ve üzerine bir döşek seriliydi. Yanında duvara yaslanmış halde tavuk tüyüyle doldurulmuş birkaç yastık vardı. Serdar Han yanındaki subaya dönüp:

“O köpek, şahlar gibi yaşıyormuş. Lor Kürtlerinin emirini yakaladım ve öldürdüm; onun yaşadığı ortam bununki gibi değildi,” dedi.

Sokağa çıktı ve oradan ayrılmak üzereyken, yanındaki subaylardan biri:

“Efendim, bu balkondan aşağıya, yerin altına doğru merdiven iniyor,” diye haber getirdi.

Merdivenden inerek yeraltına doğru ilerlediler. Ortalık biraz karardı, ama önden giden askerler aşağısının aydınlık olduğunu haber verdiler. Bir süre indikten sonra gerçekten de dışarısı kadar aydınlık bir ortamla karşılaştılar. Burada, yeraltındaki kayalıklar içinde öyle mağaralar ve kilerler yapmışlardı ki, adeta küçük bir şehir kurmuşlardı. Burası Xano’nun askerinin zahire deposuydu. Orada bol miktarda buğday ve un vardı hâlâ. Serdar Han:

“Billahi, sularını kesmeseydik, buradaki zahire onlara uzun süre yeterdi. Bu yıl onu yenemez, bu yüksek dağ doruklarında, zemheri soğuklarında bizim halimiz harap olurdu,” dedi.

Serdar Han yukarı çıktı ve yine Kale içinde gezmeye başladı. Şehrin kenar semtlerine kadar gitti. Dımdım Dağı’na kadar geldi, Kale’nin surları burada bitiyordu. Tam geri dönecekti ki demir bir kapı gördü, yanında iki adamın cesedi duruyordu. Gözleri açıktı, sanki ölü numarası yapıyorlardı. Onlardan biri kıvırcık kısa saçlarıyla Mısırlı Araplara benziyordu. Serdar Han yanındakilerle birlikte demir kapının öte tarafına geçti. Önüne büyük bir mağara çıktı. Doğruca mağaraya girdi. Önce yere dökülmüş çok miktarda kömür parçacıklarını gördü ve sonra da demir... Biraz daha ilerleyince, demirin eritildiği kurnaları ve o kurnaların yanında hâlâ içinde dökülmüş demir bulunan bir top kalıbını fark etti. Daha ileride büyük bir tezgâha rastladı. Tezgâhın üzerinde her çeşit alet edevat vardı. Aletlerin içinde bir ölü yatıyordu. Serdar Han kılıcın ucuyla dürtünce, adam sırtüstü döndü. O an göğsü açıldı ve boynundaki haç açığa çıktı.

Han, o gün Kale’yi çok dolaştı, yoruldu ve iyice susadı. Bir sokaktan inip vadiye varmak, oradaki pınardan su içmek istedi. Sokağın sonunda, küçük bir evin kapısının önündeki ceviz ağacına asılı duran bir kızın cesedine rastladı. Siyah, uzun bir puşiyi boynuna geçirip intihar etmişti. Serdar Han ona dikkatle baktığında, onun çok güzel, adeta bir huri gibi olduğunu gördü. Hayatı boyunca ve bugün bu Kale’de, birçok erkek ve kadın cesedi görmüş, asılı cesetlerle karşılaşmıştı. Ama şimdi gördüğü bambaşkaydı; anlatılmaz bir güzellikteydi. Yanındaki birkaç korumasıyla hayretler içinde ona yaklaştıklarında, derinden bir “Ah!” çektiler. Kız ölmemişti de sanki özellikle gözünü kapatmıştı, kara kaşları ve kirpikleri, bembeyaz yüzü iyice görülebilsin diye. Ayağındaki halhal, bilinen sıradan halhallara benzemiyordu. Yassı ve geniş bilezikleri andırıyordu. Has gümüşten yapılmıştı. Güzel kırmızı taşlar boynunu süslüyordu. Alnında bir sıra altın dizisi vardı. Ucu çenesinden aşağı sarkan siyah, uzun bir süs sağ yanağından sarkmıştı. Başlığı baştan başa çeşitli madenlerdan paralarla süslenmişti. Burnundaki hızma da altındandı ve ortasında kırmızı parlak bir taş vardı. Ağzı hafif açıktı, sanki birazdan gülecekmiş gibi. Üzerindeki giysiler de yeni ve değerliydi. Sanki yeni giyinmiş de düğüne gidecekti... Has atlastan yapılmış çeşitli fistanları göbekli motiflerle kanaviçe işlenmişti. On iki uzun örgüye ayrılmış saçları sırtını kaplamıştı. Örgüler içinde nazar boncukları ve onu kem gözlerden korusun diye tılsımlı bir muska asılıydı. Boynunun etrafındaki küçük sarı kehribarlar ve kırmızı mercanlar karışık dizilmişti. Çenesinde, boynuna doğru bir ben vardı. Serdar Han onu izlerken farkına varmadan iyice yaklaşmıştı. Yüksek sesle:

“Allahım, sen bu huriyi bu dağlarda ve bu yabanilerin içinde nasıl yarattın?” diye düşündü.

Serdar Han ve korumaları belermiş gözlerle ona dakikalarca baktılar. Hafif açık olan ağzından sanki birazdan sözcükler dökülecekti. Ona yaklaşan asker, sol elinin nişan parmağındaki altın alyansı çıkarmak isteyince Serdar Han karşı çıktı:

“Allah aşkına, bu meleğin cesedinden bir şey almayın, her şey böylece kalsın. Bu kız kesinlikle ziyarettir. Baksanıza sanki hâlâ sağ, gözlerini özellikle kapatmış gibi. Ah keşke sağ olsaydı! Yemin ederim haremimin gülü yapardım onu,” dedi.

Gün artık öğleni aşmıştı. Serdar Han, Şah Abbas’a durumu bildirmek için bir mektup yazdı:

“Şahların Şahı, güneş gibi daima ışıktan pençelerini üzerimizde tutsun. Işınları bütün dünyaya yayılsın. Kürtler için bana verdiğin görevi yerine getirdim, Dımdım Kalesi’ni yıktım. Bütün Kürtleri kırımdan geçirdim.

Serdar Han.”

Epilog

Ertesi yıl Dımdım Kalesi’ne yeniden bahar geldi. Ne var ki Kale’nin eski halinden eser yoktu: Ne kahvehaneler ve lokantalar, ne çalgıcılar eşliğindeki neşeli ortam, ne de Pazarcıbaşı Hurşid’in sağladığı temizlik ve düzen.

Gören, bir tek Dımdım Kalesi’nde değil, bütün bu dağlarda Kürt kalmamış sanırdı, sanki kökleri kurutulmuştu. Oysa gerçek öyle değildi. Çok sayıda Kürt hayattaydı ve yüksek dağların doruklarına, uzak koyaklara sığınmıştı. Baharın gelişiyle birlikte, koyun sürülerini önlerine katıp yeniden ovalara indiler.

Yaşadıkları her yerde Xanoyê Çengzêrîn’in girdiği o müthiş savaş kuşaktan kuşağa yayıldı. Dengbêjler ezgiler yaktılar, âşıklar Kürtlerin özgürlükleri uğruna verdikleri o müthiş savaşın destanını yazdılar. Evet, o savaş boşuna verilmemişti. Çok geçmeden Kürtlerin özgürlük savaşı yeniden başladı. Bu kez savaşa Talorik adındaki büyükleri önderlik ediyordu ve bundandır ki Kürtler bu savaşa “Talorik Savaşı” adını verdiler.

Talorik Savaşı da son olmadı. Bedirhan’lar, Yêzdîn Şêr’ler, Şeyh Ubeydullah’lar ve Şeyh Mahmûd Berzencî’ler ve daha niceleri vatanlarının özgürlüğü ve bağımsızlığı için savaş vermek zorunda kaldılar.

— SON —

Dipnotlar

1- Bir çeşit kılıç –ç.n.

2-Keko: Bazı Kürtler arasında babaya “Keko” ya da “Ede” demek âdettir.

3-“Çabuk, çabuk, çabuk!”

4- Beroderan aşiretinde bir inanış vardı: Kim ki bir kurdun aşık kemiğini tam kalbinin üzerine dikerse, bütün düşman darbelerinden korunur. `

5- Malxirab: Kürtlerde kadınların kocalarının ismini söylemesi gelenek değildi. Koca da karısının ismini söylemezdi. Kadın başka birine eşinden bahsettiğinde “kardeşin”, koca da “bacın” derdi. Burada “malxirab” (evi yıkılan) bir ölü için söyleniyor –ç.n.

6- Bu ceza büyük bir cezaydı, çünkü diğer kabileler de onu aralarına almazlardı.