Birinci basım;

Ekim Matbaacılık, Mayıs 1988

Nejat Elibol

Direnen Haliç

BİRİNCİ CİLT

Roman

Evrensel Basım Yayın-218

Direnen Haliç - Birinci Cilt

Nejat Elibol

Evrensel Basım Yayın’da

Birinci Basım, Kasım 2002

© Evrensel Basım Yayın, 2001

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah. Alhatun Sk. No: 27 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) - Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Direnen Haliç

BİRİNCİ CİLT

SUNUŞ

On dört yıl sonra Direnen Haliç, ikinci baskısında o günlerde onu oluşturan koşulları aşmayı deniyor. Aşmak istediği koşullara, yazınsal kusurlarıyla yazarının o günlerdeki sanatsal acemiliği de dahil.

Ne var ki onu değiştirmedeki olasılıkların sınırsız olmadığını biliyorum. Çünkü okurları ondaki direngen ruhu, sıcaklığı, edebi kusurlarına rağmen sevdiler. Direnen Haliç romanını güzelleştirmem o yanını özenle koruyarak mümkün olabilirdi ancak. Anlam bozukluklarını giderip, kurgunun ve karakterlerin gelişimindeki eksik yanları tamamlarken özüne dokunmamaya gayret ettim.

Direnen Haliç, 1988 yılındaki ilk baskısında arka kapağına yazdığım gibi Haliç’in bitiminde Alibeyköy yöresinde bulunan iki fabrikanın direnişinin öyküsünü anlatıyordu. Öykünün çatısı 1975 Sungurlar direnişinde yaşananlar olduğu halde, romanın olay örgüsü kendi içinde bağımsızlığını kazanarak, kişiler, hatta zaman zaman olaylar gerçektekilerin kopyası olmaktan öte kendi yaşamlarını oluşturmuşlardı. Benim yaptığım onlara yeniden hayat vermek oldu.

Söz sırası Direnen Haliç’i var eden işçilerin ve siz okurların.

Nejat Elibol

Sokaklar çamurluydu. Yağmur geceden beri yağmış, toprağı doyurmuştu. Ağır ağır yön değiştiren bulutlar sularını dökmüyorlardı artık. Tanrı Zeus tepelerde bir yere saklanmış, üflemişti onları. Islak görünümleriyle öylesine birbiri üzerine atılmış bir halleri vardı.

Derken, hiç umulmadık bir anda güneş çıktı bulutların arasından. Zeus, sevdalısı İo’yu, karısı Hera’nın öfkesinden koruyabilmek için onu ak bir ineğe dönüştürdü. Süt verdi, toprak, buğday verdi, makine verdi. Tanrıça Hera olanları anlamıştı. Ak ineği istedi Zeus’tan. Başına da bin gözlü dev Argos’u nöbetçi dikti.

Güneşin sıcaklıktan yoksun ışığı, solgun yüzlü fabrikaların duvarlarını aydınlattı. Fabrikalar, bin gözüyle İo’yu gözleyen dev Argos gibi uzanmışlardı Haliç’in kenarına.

Bir haftadan beri yağıyordu yağmur. Yoruldu mu dinleniyor, sonra yine yağıyordu. Güneşin kısa süren ışığı çevreyi güzel göstermeye yetmemişti. Su dolu çukurların, ayak bileği yüksekliğindeki çamurların bir güzelliği olamazdı zaten. İnsan yükseğe çıkar, kuşbakışı, biraz da gözlerini kısarak bakarsa bir güzellik bulabilirdi belki. Fabrikalarla dolu bu sanayi bölgesi insanı duygulandırabilirdi o zaman.

Bin gözlü dev uyumuyordu artık. Zeus’un üstüne gönderdiği çoban kılığına giren Hermes, kavalıyla güzel ninniler çalamıyordu ona.

Homurdanıyordu Haliç! Fabrikalar soluk alırdı böyle... Düdükleriyle harekete geçirirdi işçileri. Tıpkı Tanrıça Hera’nın, ak ineğin başına musallat ettiği at sineği gibi... At sineği, İo’yu bırakmıyordu bir türlü. İo, ne yemek yiyebiliyor, ne de uyuyabiliyordu.

Haliç, İo’nun, Zeus’la olan aşkından doğurduğu efsanedeki Keroessa değildir artık. Üstünde toplanan kara dumanı saymazsak, ilgi çekici görünümü olabilir. Aşağıya indiniz mi üvey evlatlarının, onu nasıl katranımsı bir sıvıya dönüştürdüğünü görürsünüz. Kıyısına taş atsanız, kolay kolay batmayacağına yemin edebilirsiniz. Haliç’in çevresinde, yamaçlara ve tepelere kurulmuş evlerin estetik bir görünümleri yoktur. Üst üste atılmış beton yığınlarıdır hepsi. Fabrikalarla kucak kucağadırlar. Bazıları gecekondu tipi evlerdir. Yapılırken çağdaş yaşam koşullarının gereklerine dikkat edilmemiştir. Hatta hemen hemen hepsinde masraftan kaçınılmış, sadece başımızı sokalım diye bakılmıştır. Kısacası iç içe kümelenmiş bu evlerin bir ressamın renkli fırçasında, ya da bir şairin duygulu anlatımında bir güzelliği olsa bile gerçekte çirkindir.

İki yakasından paralel uzayan taşlı yol Haliç’in bitiminde köprülerle düğümlenir. Bu yolun sonrasında Haliç değil, Haliç’e akan bir dere vardır artık. Baraja kadar gider bu dere. Dere de Haliç gibi fabrikaların arasından geçer. Birinci köprü Silahtar’dadır. İkincisi köy meydanıyla bitişiktir. Üçüncüsü Kazan fabrikasının bitişiğinde dar bir tahta köprüdür. İkinci köprüden sonrası Kemerburgaz’a giden dar asfalt bir yoldur. Bu yol küçük ve büyük kazan fabrikasının ve ortalarında kalan döküm fabrikasının önünden geçer.

Meydan Alibeyköy’ün göbeğidir. Küçükköy’den, Eyüp’ten, Şişhane’den, Okmeydanı’ndan, Şişli’den gelen yollar bu meydana açılır. İş saatlerinin dışında tıklım tıklım dolu olan kahveler, küçük dükkânlar ve lokantalar vardır bu meydanda. Meydanın bitişiğindeki köprünün hemen altında bir terslik belli eder kendini. Yazları kokularını tepelere kadar ulaştıran hayvan mezbahasıdır burası. Kimi zaman derenin sularını kıpkırmızı kana boyar. Güneşte kurumaya bırakılan hayvan derileri, sanki insanlardan intikam alırmış gibi kötü kokular yayar.

Kışın çamur, yazın toz duman olur ortalık.

BİRİNCİ BÖLÜM

Rüzgâr kuvvetli esiyordu. Biraz da soğukçaydı. Küçük teneke parçaları oraya buraya savruluyordu. Fabrikanın önündeki alanda bir sürü saç levha vardı. Onlar rüzgârda kımıldamıyordu bile... Sadece üstlerindeki pas ve toz karışımını bıçakla sıyırırcasına alıyordu rüzgâr. Saç levhalar üst üste yığılıydı genellikle. Bazısı da gelişigüzel atılmış, işlenmeyi bekliyordu. Tonlarca demir yığınının ortasında yükselen kazan fabrikası yutmaya hazırdı her birini...

Birol, işçi ceketinin yakasını kaldırdı. Ceket kalın kumaştan yapılı olmasına rağmen, soğuğun vücuduna dokunduğunu hissetti. Umursamamaya çalıştı. Saç yığınının yanına gitti. Bir süre baktı onlara. Sonra ellerini ceplerine soktu, birinden tebeşir çıkardı. Diğer eliyle aranmaya devam etti. Dalgındı hayli. Sonunda buldu aradığını. Üst cebinden çıkardığı metreyle saç levhanın boyunu ölçtü. Keseceği yerleri işaretledi. Bir ân önce bitirebilmek için çabuk hareket ediyordu. Aslında rüzgârda olacak iş değildi ya!..

Elinde tuttuğu buruşuk kâğıda bir göz attı. Kâğıtta anlaşılmaz birtakım şekiller çiziliydi. Tekrar tekrar kontrol etti. Saç plakaları saydı. İşi bitince doğruldu, az uzağında durmakta olan vince doğru yürüdü.

Vinççi dedikleri orta yaşlı idi. İriceydi. Giysileri diğer işçilere göre daha az kirli...

“Şu saçları kesmem gerek!”

Cevap alamayınca bekledi. Vinççinin duyduğuna emin olduktan sonra:

“Birkaç tanesini ayırıp altlarına taş koyacağız,” diye devam etti.

Vinççi boş bakışlarla baktı Birol’a.

Hoşlanmıyordu bu adamdan. Yağcının biriydi. Yüksekten bakardı herkese... Burnu büyüktü. Cevap vermezliği bundandı, ağırdan alıyor, aldırmaz görünüyordu. Söylediğine pişman olmuştu. Ani bir kararla vazgeçip saç levhaların yanına döndü. Geçenlerde bir arkadaşından, Vinççinin gizliden gizliye ispiyonculuk yaptığını duymuştu. İçinden, duyduklarını yüzüne haykırmak geçti.

Saçların köşesine oturdu. Neden sonra vincin çalıştığını, dev makinenin ağır hareketlerle, kendisinden tarafa geldiğini gördü. Vinç iyice yaklaşana kadar da kalkmadı yerinden. İnat olsun diye!

Vinççi, başını camdan dışa uzatarak:

“Kancaları saçların kenarına geçir!” diye bağırdı. Emreder gibi söylemişti. Her zaman böyle konuşurdu.

Son günlerde vincin koltuğundan bir kez olsun inip arkadaşlarına yardım ettiği görülmemişti. Gören de çok önemli bir iş yapıyor sanırdı. Oysa fabrikada herkes kullanabilirdi vinci.

Vinççi Kâzım –şimdi bu takma adla çağırıyorlardı onu– işi olsun olmasın vincin başından ayrılmıyordu. Yeni gelen atölye şefi bile onun profesyonel vinççi olduğuna inanmıştı. Bunda yağcılığının da payı olmuştu. Şimdiye değin herkesin kullandığı vince ondan başka kimse binemiyordu artık. Böylece Vinççi Kâzım ağır işten yakasını kurtarmış oluyordu. Başlangıçta vinçten iner, arkadaşlarına yardımcı olurdu. Şimdi ise kollarını direksiyona dayıyor, alaylı bir yüz ifadesiyle seyrediyordu çalışanları. Arada bir alt dudağını diliyle sıkıyor, büyük bir çaba harcadığını belirtmek istercesine vince manevra yaptırıyordu.

O vincin çelik kolunu aşağı indirirken Birol gözleriyle zinciri aradı. Vincin yan tarafındaydılar. Yavaş hareketlerle aldı eline. Ağır zinciri sürüyerek vincin yanına götürdü. Ucundaki kancaları kaldırarak yerdeki saça tutturdu. Vinççiye kolu kaldırmasını işaret etti.

Vinççi onun bu hareketini görmemişti.”

“Vira!”

“..?”

Daha sıkı bağırdı. Sonunda vincin çelik kolu koca saçı kaldırdı. Saç levha olanca ağırlığıyla iki yana sallanınca Birol kenara çekilmek zorunda kaldı; bu herife güven olmazdı.

Beş altı saç plaka daha kaldırdılar. Saçlar istediği şekilde dizilince tamam anlamında elini yukarı kaldırdı Birol. Sonra da kancaları sökmeye, yerinden çıkarmaya koyuldu.

“Gel hele buraya” dedi Vinççi. “Az gel!”

Yanına çağırıyordu. İstemeye istemeye gitti. Sanki çağıran işçi arkadaşı değil de şefiydi. ‘Kendini ne zannediyor bu’ diye düşündü. ‘Sanırsın müdür!’ Sinirden dişlerini iyice sıktı.

“Bunun gibi bir zincir daha olacaktı. Gördün mü?”

Şaşkınlıkla baktı yüzüne.

“Ne zinciri, zincir falan görmedim ben.”

“Sen almışsın!”

Hatırlamaya çalıştı. Evet, geçen gün böyle bir zincir gerekmişti ona...

“Geçen gün almıştım, ama tekrar yerine koydum. Sonra ne oldu bilemem!”

Sorguya çekilmekten sıkılmıştı hayli. Daha fazla bir şey söylemeden uzaklaştı yanından. Zinciri eski yerine koyduğunu gayet iyi hatırlıyordu. Hem yerine koymasaydı ne olacaktı sanki? Sinirinden yumruklarını sıktı. Arkadaşça soramaz mıydı? Yedek zinciri gördün mü acaba diye sorabilirdi. Düşündükçe daha da sinirleniyordu. Aklına getirmemeye çalıştı. “Neyse” dedi, “boş ver! Bu adam elimden bir kaza çıkaracak!”

Can sıkkınlığıyla işine döndü. Kesme aparatını eline alarak saçı işaretli yerden kesmeye başladı.

İşi buydu onun. Kaynak yapmak! Bazı gün kesme işine verirler, bazı gün kazanları kaynatır, bazı da angarya iş düşerdi payına.

Fabrikaya gireli iki yıl olmuştu. Fabrika kazan üretiyordu. Buhar kazanları, kalorifer kazanları... İki yüz işçi çalışıyordu fabrikada. Hemen yanı başında döküm fabrikası vardı. Onun da ötesinde bağlı oldukları ana fabrika bulunuyordu. Ana fabrika daha büyüktü. Orada yedi yüz işçi çalışırdı. Ana fabrikada büyük sanayi kazanları üretilirdi. İki tarafın işçileri birbirlerini pek tanımazdı.

Üç fabrika da Haliç’e akan derelerden birinin kenarında kurulmuştu. Genel Makine Sanayi (Küçük Kazan Fabrikası), Demir Döküm (Küçük), Sungurlar Isı Sanayi (Büyük Kazan Fabrikası)... Dere boydan boya sapsarı kimyasal sularla akarak üç fabrikayı bir çizgide birleştirirdi. Daha da ötelerde boya fabrikası vardı. Ve dere rengini en çok o fabrikaya borçluydu. İşçiler derenin varlığından haberdar bile değildiler. Fabrikanın duvarları örterdi onun kirliliğini.

Kazan fabrikasının içi oldukça gürültülüydü. Balyoz sesleri; uzun boruları kıvıran makinelerin, torna makinelerinin, kaynak motorlarının sesleri hep birbirine karışırdı. Atölyeleri birbirinden ayıran duvarlar yoktu, fakat makineler ve yapılan işler kendiliğinden ayrı bölümler oluşturmuştu. Ve bölümlerdeki işçiler işlerinden başlarını kaldırıp da ötekilere bakacak vakit bulamazlardı.

Birol işine öyle dalmıştı ki, atölye şefinin başında dikildiğini fark edemedi. Bir ara canı sigara yakmak istedi, o zaman gördü onu. Uzun boylu bir adamdı atölye şefi. Mühendismiş(!?) İşçilerle kibar konuşmaya çalışan ve onlardan insanüstü bir işgücü isteyen, şık giyimli, gözlüklü...

“Bunları öğleye bitireceksin!”

Önce ne dediğini anlayamamıştı mühendisin. Göz ucuyla saatine baktı. Öğleye bir saat vardı.

“Öğleye kadar bitirmem imkânsız, akşama ancak yetiştiririm. Hem...”

Daha da konuşacaktı ama mühendis fırsat vermedi.

“Anlamam! Öğleye kadar bitecek! Sabahtan beri yaptığın iş ne ki?”

‘Kolay mı o kadar iş?’ diyecekti. Sonra birbiri ardına sıralayacaktı söyleyeceklerini: ‘Saçları elimle mi kaldıracaktım? Sadece dizmesi bir saatimi aldı. Üstelik rüzgâr da var. Kolaysa sen yap! Çıkan kıvılcımlar insanın ayaklarına, hatta koynuna bile giriyor. Lamba bu kadar kesiyor. Ben ne yapayım?’

Tabii hiçbirini diyemedi bunların. Tümü dilinin ucunda kaldı. Mühendisin “Çok yavaş çalışıyorsun” demesini de duymazlığa geldi. İçinde birazcık çalışma isteği varsa o da yok oldu. Moral diye bir şey kalmamıştı. Bir düzine küfür mırıldanabildi sadece; onu da kimseler duymadı.

* * *

“Mehmet, ayrılacağım işten. Bu işin çekilir yanı kalmadı.”

Buna kendisi de inanmıyordu ya? Öfkesini boşaltmak için söylemişti biraz. Öğle yemeğini yemişler, çay ocağının köşesinde sigara içiyorlardı. Mehmet’ten cevap alamadı.

Çok az konuşurdu Mehmet. Az konuşsun; fabrikada bir tek onunla rahatça konuşabiliyordu. Aslında Mehmet’in cevap vermesini beklediği yoktu. İnandırmak istediği ondan çok kendisiydi. Gel gelelim böyle söyleyince fabrikaya girmeden önceki işsiz gezdiği yıllar geliyordu aklına. Azap içinde geçen iki yıl! Parasız günler başına üşüşüyordu birden. Yeniden o günlere mi dönecekti? Fabrikaya, ezseler de küfretseler de bağlıydı kalın iplerle... Moral de neymiş? Bu karnını doyuruyor mu insanın? Buradan ayrılsa, işi bıraksa bir daha zor iş bulurdu. İyice bellemeliydi bunu.

Mehmet de onun gibi kaynakçıydı, ve iyi bir kaynakçı! Bu fabrikada çalışmazdan önce gemilerde çalışmıştı. Uzaklara giden gemilerde. Konuşmaya kalksa hep o gemilerden bahsederdi. Yeniden gemilere binmeyi, uzak ülkelere gitmeyi düşlerdi. Gidemeyeceğini biliyordu ya yine de düşlerdi. Gemi işini bırakalı çok yıllar olmuştu. Neden bıraktığını açıklamazdı bir türlü. Bir kız sevmişti. Evleneceklerdi. Ve hâlâ evlenecekler?.. Birol ona sorardı hep; ne zaman evleneceğini. Ve her soruşunda “Yakında!” cevabını alırdı. Başka da bir şey anlatmazdı Mehmet. Birol evlenmenin pahalı olduğunu düşünürdü. Ev tutmak, evi döşemek gerekiyordu. Sonra da aldığı az bir ücretle geçinmek. Güçtü bunların hepsi. İşgücünün karşılığında alınan ücret yetmezdi bunlara.

Birol asıl nedeni, Mehmet’in ilk fırsatta denize açılacağını adı gibi biliyordu. Deniz tutkusu sarmıştı bir kere. Deniz, Mehmet için dayanılmaz bir hasretti. Onun birine, bir yere bağlanacağını hiç aklı almıyordu. Karaya bağlanması bu adamın sonu demekti. Öyle bir sevgilisi olmalıydı ki, denize açıldığında yıllarca beklemeli, döndüğünde ise yeni ayrılıklara hazırlıklı olmalıydı. Deniz bu adamın kafasında adeta saplantıydı. Gemileri anlatırken gözleri dalardı. “Denizin üstünde olmak bambaşka bir şey!” derdi. “Okyanusun ortasında her şeyden uzaksın. Gemi, arkadaşların ve sen, herkesin kaderi birdir. Günler sürer tek bir kara parçası göremezsin. Sonra başka ülkeler, başka insanlar... Deniz her yerde aynı denizdir. Tanıyamadığın insanlardır. Burada, bu fabrikada bile insanları tanıyamazsın.

Deniz güçlüdür. Seni zayıf yakalamaya görsün; yutuverir. Onu tanımak zorundasın. Tanıdın mı bir kez, korkma! İnsanlar için aynı şey, hiçbir zaman geçerli değildir.”

Dinlerdi Birol, dinlemek hoşuna giderdi. Mehmet az konuşurdu ya, konuştuğunda sadece denizden söz ederdi. Onun deniz üzerine anlattıklarını sessizce dinlerdi. İnsanlar için söylediklerine gelince, katılmazdı pek. İnsanları tanımanın olanaklı olacağını düşünürdü.

Mehmet’e gelince, Mehmet bilirdi kafasına takılanları sormadan edemeyeceğini Birol’un. Cevap vermemesi biraz da bundandı. Beklediği gibi oldu.

“Yeni gelen atölye şefi hakkında ne düşünüyorsun? Şu mühendis olan?”

Ve devam etti:

“Onu tanımak zor olmasa gerek. Yükselmek isteyen, hırslı biri... İlk günler bizlerle kibar konuşuyordu. Gönlümüzü alıyordu. Gün geçtikçe, ortama alıştıkça değişti. Giderek emretmeye başladı. İnsandan gücünün fazlasını istiyor; daha çok üretim! Anlamıyor ki işten. İşin ne zaman biteceğinden hiç mi hiç anlamıyor. Patronun gözüne girecek aklınca. İleride müdürlüğü falan düşünüyor olmalı. Bunun için de bizi ezme hakkını görüyor kendinde. Farkında mısın? Bugünlerde seninle bana kafayı fena taktı. En zor işlere bizi veriyor. Nedenini düşündün mü? Herhalde yağcılık yapmadığımızdan.”

Mehmet sonuna kadar içtiği sigarasını tablada söndürdü.

“Olabilir,” dedi kısaca. Ve hemen ekledi arkasından:

“Böyle adamlar gemilerde de vardır. Her yerde, her zaman çıkarlar karşına. Ben aldırmıyorum. Sen de aldırma! O ne derse desin, sen işine devam et!”

“Ama özellikle ikimizi gözünden hiç ayırmıyor. Farkında değil misin? En ağır işleri bize veriyor. Sence neden?”

Mehmet hiç cevap vermedi. Sustu sadece. Masanın üstünde duran gazeteyi kendine doğru çekti. Sayfaları çevirdikten sonra gazeteyi katladı. Cebinden kalemini çıkartarak bulmaca çözmeye başladı.

Birol bazı bazı kızıyordu ona. Anlattıklarını önemsiyor mu önemsemiyor mu bir türlü anlayamıyordu. Yoksa bazı haksızlıkları görmezlikten mi geliyordu?

Can sıkıntısından kalktı bir çay daha aldı kendine. Bir sigara daha yaktı. Saatine baktı, işbaşına az kalmıştı. Öldüresiye çalışma birazdan başlayacaktı.

O sırada Postabaşının onlardan tarafa geldiğini gördü. Suratı, yürüyüşü maymuna benziyordu. Birol ‘Maymun suratlı’ diyordu ona. İşçilerle patron arasında dolanır durur, fabrikada ne olup bitiyor, kim ne yapıyor, kim çalışmıyor, bütün bunları bir sürü yalan da katarak fabrika idaresine iletirdi. Üstelik gizli saklı da yapmazdı bunu. İspiyonculuk hastalıktı onda... Şikayet edecek bir konu bulamazsa, uydururdu düpedüz. Ansiklopedinin (İ) harfinde, ispiyonculuk diye bir sözcük yer alsa, Postabaşının resmini koymak yeterdi. Sinsi sinsi dolaşırdı işçilerin arasında. Pis pis sırıtır, maymunumsu dişlerini gösterirdi. Yaşlıydı. Hafif bir kamburu vardı ve tek bacağı kısa olduğundan sola kaykılarak yürürdü. Herkesin konuşmasına burnunu sokmaya çalışırdı. Bütün bunların böyle olduğuna kalıbını basardı Birol.

“Ne o? Bugün işbaşı yapmaya niyetiniz yok galiba?”

Mehmet, Postabaşına öfkeyle baktı. Birol, başka hiçbir zaman, böylesine öfkeli görmemişti onu. Gözlerinin öfkeli bakışı birkaç saniye Postabaşının üstünde kilitlendi, sonra bulmacasına döndü. Postabaşı bir iki çevresinde dolandı. Bütün dişlerini gösterircesine sırıtarak:

“Yakında âlim olacaksınız anlaşılan.” dedi.

Mehmet sakin bir şekilde ayağa kalkarak, gazeteyi masanın üzerine bıraktı.

“Git bunu da efendilerine söyle! Mehmet işbaşı saatinde gazete okuyor de!”

Hırsla atölyeye doğru yürüdü.

Postabaşı arkasından, hayvanımsı seslerle gülerek:

“Olur!” diye cevap verdi. “Merak etme sen, söylerim.”

Az sonra mesainin başladığını bildiren işbaşı düdüğü çaldı.

Kesme aparatının alevi kalın saçları jilet gibi kesiyordu. Başını kaşıyacak vakti bile yoktu Birol’un. Soluk almadan çalışıyordu. Mühendis tepesinde dikilecek gibi geliyordu ona... Çok geçmeden geldi de! Uzun uzun baktı yaptığı işe. Birol, fark etmemiş gibi işine devam etti. Saç levhayı işaretli yerden kesti. Bittiğinde, kesilecek iki saç daha olmasına rağmen lambayı söndürdü.

“Bunları bitirince, Mehmet’le birlikte duvarın dibindeki hurdaları ambara taşıyacaksınız. Ben akşama kadar yokum. Bugün hepsini bitirirsiniz herhalde?”

Birol bozulduğunu belli etmek istemedi.

“Bitirmeye çalışırız.”

“Biter, biter!” diye tekrarladı mühendis. “Yarına hepsini bitmiş göreceğim. Zaten fazla bir hurda yok! İki kişi bitirirsiniz.”

Birol, yüreğinde kabaran isyan dalgasını dindirmeye çalışsa da itiraz etmekten kendisini alamadı.

“Kaynak mı yapacağız, yoksa hurda mı taşıyacağız? Hangi işte çalışacağımızı biz de şaşırdık.”

“Hangi iş olursa olsun yapacaksınız. Kaynak bittiğinde boş durmak yok! İş iştir. Hurdalarla uğraşmak benim işim mi? Mühendis olduğum halde işimin dışındaki şeylerle uğraşıyorum ben! Aslında benim işim değil. Ama biz yapmazsak kim yapacak?”

Konuşmasını bitirir bitirmez çekti gitti. Birol’un canı lambayı yeniden çalıştırmak istemedi. Cebinden bir sigara çıkardı ve yaktı. O koca hurda parçaları iki kişiyle taşınır mıydı?

“Sıkma canını!”

Döndü baktı. Torna atölyesinden gençten bir çocuktu: Zayıf, ince uzun boylu... Fazla tanışıklığı yoktu onunla. Fabrikada ara sıra karşılaşıyorlardı, o kadar! Adını hatırlamaya çabaladı; çıkartamadı.

Çocuk geldi, yanına oturdu. Birol’un da konuşacak birine gereksinimi vardı zaten. Paketinden bir sigara da ona uzattı. İş biraz beklesin dedi kendi kendine. Çalışsa da yaranamıyordu zaten. Varsın böyle de laf işitsindi. Bekledi ki konuşsun; beklerken ayakkabısını çıkardı, lastiğe yapışmış kaynak artıklarını temizlemeye koyuldu.

“Yeni gelen mühendisle aran iyi değil galiba? Her işe burnunu sokan biri.”

“Ha?.. Evet öyle.”

Umursamaz bir tavırla söylemişti ama çocukla konuşmaya can atıyordu.

“Bizim atölyeye hiç gelmiyorsun. Uğrasana ara sıra.”

Güldü Birol. ‘Gelmeye fırsat mı bırakıyorlar,’ diye düşündü. Yine de çocuğun bu safça isteği hoşuna gitti.

“Gelmek isterim. Ama vakit yok.”

“Herkes kendi halinde. Yanlış bu. Sık sık görüşmek gerek. Sorunlarımıza kendi başımıza çözüm bulamayız.”

Çocuğun bu tarzda konuşması şaşırttı onu. Küçük yaşına rağmen akıllı laflar ediyor diye düşündü. Dilinin altında bir bakla var ama açıklamıyor. Dikkatlice baktı çocuğun yüzüne. Bir başka gözle baktı; daha bir önemseyerek.

Çocuk devam etti konuşmasına:

“Atölyedeki arkadaşlarla zaman zaman bir araya geliyoruz fabrika dışında. Her bir araya gelişimizde dertleşir, neler yapmamız gerektiğini düşünür, fabrikadaki durumumuzu tartışırız. Bizim semtte rahat oturup konuşabileceğimiz bir kahve var. Kahveye çıkmaz mısın hiç?”

“Seyrek. Eve gittiğimde yorgun olurum. Erkenden yatarım.”

“Nerede oturuyorsun?”

“Taşlıtarla’da.”

Çocuğun yüzü aydınlandı.

“Aynı semtte oturuyoruz sayılır. Biz sürekli Sarıgöl’deki kahveye çıkıyoruz.”

‘Bundan bana ne?’ diye düşündü, fakat çocuğu bozmak istemedi. Akşamları kahveye çıkma adeti hiç yoktu. Israr ederse kesin bir dille ‘hayır’ demeye hazırlandı. Ne var ki yanından ayrılmasını istemiyordu.

Çocuk:

“Çevremizdeki tüm fabrikalar Maden-İş Sendikası’na üye,” diye anlatmaya başladı. “Biz hariç!”

Kısa bir süre sustuktan sonra konuşmasına devam etti:

“Çalışma koşulları en kötü olan fabrika bizimkisi. Sendikanın bize sahip çıkmaması durumumuzu kötüleştiriyor. Biz bir araya gelmedikçe de böyle süreceğe benziyor.”

Birol’un ilgisi daha da arttı çocuğa karşı. Yakınlık duydu ona. Yine de ‘çocuk, akılsızca tehlikeli konulardan bahsediyor,’ diye düşünmekten kendisini alamadı.

“Peki ama bana niye söylüyorsun tüm bunları? Ya ben patronun adamıysam?”

“Sanmam! Sizin onlarla nasıl sürtüştüğünüzü gördüm. Kimileri gibi patronun adamı değilsiniz siz.”

Bu son söz hoşuna gitmişti Birol’un.

“Bak bu doğru işte! Ama yine de sendika gibi konular beni ilgilendirmiyor. İşimden olmak istemiyorum ben!”

Çocuk sustu. Birol da!.. Son söylediğine pişman olmuştu. Elinde değildi. Sendikadan söz açmak ürkütüyordu onu. Bir yıl önce sendikalaşma yüzünden iki işçinin işten nasıl atıldığını anımsadı. Yok! Yok! En iyisi böyle konulara girmemekti. Saatine baktı. Paydosa üç saat kalmıştı ve böyle giderse ertesi güne bile biteceği yoktu elindeki işin. Ruhunu bir s›k›nt›d›r kaplad›. Bir de hurda işi!.. Umutsuzca yakt› kesme lambas›n›. Lamban›n alevi de düzgün yansa bari... A€›z k›sm› t›kanm›flt›. Aksilikler geldi mi hepsi bir arada gelirdi. Lamban›n a€z›n› temizlemek iste€i duymad› içinde. Öylece demiri tavlamaya bafllad›.

“Birol A€abey, arada s›rada seni de bekleriz. Sar›göl’ün afla€›s›nda üç kahve var. Biz her akflam ortadaki kahvedeyiz. Otobüs dura€›n›n tam karfl›s›ndaki yoldan yürüyeceksin. Yolun sonuna kadar git! Gelirsen iyi olur.”

* * *

Günler geçti. Bir sabah vaktiydi. Bombofl yollar uykulu gözlerle yürüyen insanlarla doluydu. Önce birkaç kifli, sonra birden yüzlerce... Sanki hepsi sözleflmifl gibiydiler. Hepsi ayn› anda evlerinden ç›k›yorlard›.

Birol evden ç›kt›€›nda, paltosunu bile giymemiflti. H›zl› ad›mlarla yürürken bir yandan da giyinmeye çal›fl›yordu. Saatine bakt›: ‹flçileri fabrikaya götürecek servis kamyonunun gelmesi yak›nd›. Yetiflememek korkusuyla ad›mlar›n› daha da s›klaflt›rd›. Bir gün evvel yine böyle ucu ucuna ç›km›fl ve ifle geç kalm›flt›. Bu yüzden bir saatlik ücretini kesmifllerdi. Bugün de geç kal›rsa kendisi için hiç iyi olmayaca€›n› düflündü.

Tek odal› bir evde oturuyordu. E€er kap› giriflindeki boflluk, oda say›l›rsa iki ederdi. Evde fazla eflya yoktu: Bir divan, küçük bir masa, birkaç kap kacak, ocak ve sandalyeler. En önemlisi de çalar saat! Çalar saat b›kmadan usanmadan, hep ayn› zaman aral›€›nda bas›yordu yaygaray›. Saat çald›€›nda bilirdi ki kalkmas› için on befl dakikas› var. Çünkü yelkovan daima on befl dakika ileriyi gösterirdi. Kendi istemiflti öyle olmas›n›. Çalar çalmaz kalkmak hofluna gitmezdi... Bu on befl dakika ifle gitmeye al›flmas› için gerekli zamand›. Bazen saat çald›ktan sonra geçen o on befl dakikada uyuyup kald›€› olurdu. O gün de böyle olmufltu. Yüzünü y›kad›ktan sonra kurulayamam›flt› bile. Koflmazsa e€er kaç›rabilirdi servisi.

Ana yola ç›kt›€›nda gelmekte olan servis kamyonunu gördü. Rahat bir nefes aldı. Neyse yetiflebilmiflti. Yolun kenarında durarak kamyonun gelmesini bekledi.

Fabrikanın kamyonu, işçileri toplaya toplaya geliyordu. Kasası çadır beziyle örtülü kamyon yaptığı işi bilir tavırla geliyordu. On yıldır aynı yolu aşındırıyordu. Neredeyse şoförü bıraksa, fabrikanın yolunu kendisi bulacaktı.

Birol, yavaşlayan kamyonun arkasına her zamanki alışkanlığıyla atladı. Kamyon doluydu. Yine ayakta kalmıştı. O binene kadar doluyordu kamyon. Zaten oturacak yer azdı. Karşılıklı daracık iki sıra az sayıda işçiyi alıyordu. Birol da diğer ayakta kalanlar gibi demirlere tutundu düşmemek için. Kamyonun acelesi vardı. Bu yüzden süratli gidiyordu. Ayaktakiler tutunmasalar düşebilirlerdi.

Birol’un aklına kimseyi selamlamadığı geldi: Ne denli dalgın olduğunu düşündü. Hiç böylesine dalgın olmamıştı. Çevresine bakındı. Herkes kendi halindeydi. Pek konuşan yoktu içlerinde. Kamyona bindiği bile kimsenin dikkatini çekmemişti. Sabahın altısında sıcak yataktan kalkmak kolay değildi; oysa akşamları, iş dönüşü ne kadar da gürültülü olurdu. Birol iki yıldır alışamamıştı sabahlara... Sabahları yataktan küfrederek kalkıyor, bozuk bir moralle çıkıyordu dışarı. Servis kamyonu, fabrikaya işbaşı saatinden on beş dakika önce varmış olmalıydı. Bu on beş dakika işçilerin işbaşı giysilerini giymeleri için gerekli zamandı.

Yetişememek korkusundan olacak; kamyon Taşlıtarla yokuşundan aşağı son hızla iniyordu. Aşağılarda Silahtar Çukuru görünmüştü bile. Çukurda bir sürü fabrika vardı. Hepsi de yan yana. Sakin görünümleri içinde kendilerini harekete geçirecek olan işçileri bekliyorlardı. Fabrikaların üstünü Haliç’e doğru uzanan siyah bir duman kaplamıştı. Kara duman bütün ağırlığıyla evlerin üstüne çökmüştü sanki. Havada rüzgâr yoktu.

Birol, kasanın dış ucundaydı. Gözü ne Haliç’i ne evleri ne de fabrikaları görüyordu. Uykusunu alamamıştı daha. Gece doğru dürüst uyuyamamıştı ki... Gözleri sabaha kadar yanmış durmuştu. Korkunç bir azaptı bu. Gözbebeklerine binlerce iğne batıyordu adeta. Elektrik kaynağının parlak ışığından oluyordu böyle. Birkaç saniyelik bakmak dahi, hele üst üste olursa, gözleri bu hale getirmeye yetiyordu.

Can sıkıntısıyla mühendisi düşündü. Asık suratlı mühendis sanki kaderiymiş gibi... İşi aceleye getiriyordu ve yardımcısız çalıştırıyordu mühendis: Saygıdeğer Atölyeler Şefi! Kaynak yapılacak parçayı tutmak zorunda kaldığından –öteki elinde kaynak pensesi– göz maskesini kullanamıyordu. O zaman da çoğu kere, yumsa bile gözlerini kaynak alıyordu.

Gözlerindeki acı; günlük yaşamın sıkıcılığı, çevresindeki her şeye ilgisiz kılıyordu onu. Düşünceler kafasında öylesine karmakarışıktı ki, kamyonun fabrikanın kapısından içeri girdiğinin bile farkında olmadı. Dalgınlığından, işçi arkadaşları itiş kakış aşağı inmeye başladıklarında sıyrıldı ancak. Buna rağmen acele etmedi. En son indi kamyondan.

İşçiler kart basma saatinin önünde uzun kuyruklar oluşturdular. Başka semtlerdeki işçileri getiren öteki kamyonlar da gelmişlerdi. Topu topu dört kamyondu ve hepsi fabrikanın önündeki alana sıralanmışlardı. Arkalarından memurları getiren eski model otobüs geldi. Derken fabrikanın işbaşı düdüğü çaldı.

Meydanda üst üste konmuş saç levhalar kesilip silindirlerde kıvrılarak kazan haline gelmek için sıralarını bekliyorlardı. Vinç çalıştı. Kancalar saçları yerlerinden kaldırarak sürükledi. Şimdi alabildiğine hareketlilik vardı fabrikanın içinde.

Fabrikanın bütün günleri, birbirine benziyordu. Kaynak pensesi Birol’un kaderiydi. Başında dikilen atölye şefi de! Birol kaynak pensesini çoktan almıştı eline. Elektrot iki saçı birbirine kaynattıkça ilerliyor, Birol’un elinde bambaşka bir ustalıkla işliyordu demire. Bugün bir başka günse bile onun için diğer günlerden farkı yoktu. Bir makinenin hep aynı düzende işleyen çarkıydı sanki. Ve makine çarkı için zamanın önemi, ne kadar iş üretileceği idi.

Birol bir ara başını kaldırdığında kendisini dikkatle izleyen mühendisi gördü. Şaşırmadı. Her gün böyle oluyordu çünkü. Hatta saat tutmaya bile başlamıştı: Bakalım en çok başımda durma rekorunu ne zaman kıracak diye.

Mühendisin işçiler arasında sinsi sinsi dolaştığından iyice emindi. ‘İşi gücü çalışmayanı fabrika müdüriyetine bildirmek bunun,’ diye düşündü. Sinirli bir şekilde kavradı kaynak pensesini. Daha bir kuvvetle bastırdı demire.

Kaynak yaptıkça gözlerindeki yanmanın daha da arttığını hissetti. Aynaya baksaydı gözlerindeki beyaz kısma kan oturduğunu görürdü. Çalışmaya ara vermek için mühendisin yanından uzaklaşmasını bekledi. Sonra, sonra sinirlendi bu tutumuna. Ne yani? Çekiniyor muydu yoksa ondan? Doktora ilaç almaya dahi gidemeyecek miydi?.. Giderdi, giderdi ama mühendis mutlaka soracaktı nereye gittiğini. Bir sürü neden açıklamak zorunda kalacaktı. Ruhsuzun biriydi adam. ‘Canı cehenneme!..’ En sonunda dayanamayacak, patlayacaktı. ‘Benimle uğraşma!’ diyecekti ona. Zor tutuyordu kendisini.

Sabredemedi, ayağa kalktı. Sağlık odasının yolunu tuttu. Mühendise hiçbir şey söylemedi. Mutlaka arkasından nereye gittiğini gözlüyor olmalıydı. ‘Ne yapacağı umurumda değil,’ diye düşündü. Yine müdüre şikâyet edecekti herhalde.

Sağlık odasına vardığında kapıda maymun suratlı diye tanımladığı Postabaşıyla karşılaştı. Pis pis sırıtıyordu.

“Doktoru arıyorsan, yok! Kendi başının çaresine kendin bakacaksın. Çok hastaysan gelmeseydin, evinden çıkmasaydın hiç!”

Onu iterek girdi içeri. Odada yazıcı çocuk vardı sadece. Postabaşı arkasından söyleniyordu:

“Böylelerini niye işte tutarlar bilmem? Çürük bunlar! İkide bir, bir yerleri ağrır.”

Doktor olmasa da olurdu. Yazıcı çocuktan da alırdı göz damlasını. Doktora işi düşmediğine sevindi. Doktor bin dereden su getirirdi. Eğer herhangi biri hasta ise birkaç ilaçla geçiştirirdi sadece. Ve kalıplaşmış birtakım ilaçlar. Ne hastaneye gidebilmek ne de istirahat alabilmek mümkündü. Hastalanmamalıydı.

Doktor devamlı durmazdı fabrikada. Günün belli olmayan bir saatinde gelir, yarım saat kalır giderdi. Yazıcı çocuk masanın başındaydı. Ondan göz damlası istedi. Bir sandalyeye oturarak bir iki damla damlattı gözlerine. Biber gibi yandı gözleri. Bir süre bekledi. Yanmanın gittikçe azaldığını ve gözlerinin rahatladığını hissedince kalktı. Neyse ki bu işi böylece halletmişti.

Hâlâ kapının eşiğinde durmakta olan Postabaşının yanından geçti umursamadan. Postabaşının onu rahat bırakmaya niyeti yoktu.

“Ne o, geçti mi beyimizin hastalığı?”

Birol’un cevap vermediğini görünce tutumunu değiştirdi postabaşı. Sanki az önce alay eden, küçümseyen o değilmiş gibi:

“Kızmıyorsun ya! Takılıyorum sana. İnsan birbirine takılmazsa vakit geçmez! Ne o kaynak mı aldı gözlerini?”

“(?!)”

“Yoksa sen de Mehmet gibi benimle konuşmaya tenezzül etmiyor musun? Yahu ne var bende korkulacak?”

“Hiçbir şey!” dedi Birol dönüp, ve atölyeye yürüdü. En iyisi Mehmet gibi yapmaktı. Bu adama fazla yüz vermemek daha iyiydi. Bulaşık suyu gibi adamdı postabaşı.

İşinin başına döndüğünde mühendisin gitmiş olduğunu gördü. Acele etmeksizin kaynak pensesini eline aldı.

Morali bozuktu. Aklına işsizlik yılları geldi. Çalışırken umutsuzluğa düştüğü her seferinde işsizliğini anımsardı. Karnına bir lokma girmeden yattığı gecelerin sayısı az değildi. Ara sıra sağda solda, küçük atölyelerde iş bulmuştu da öyle idare etmişti. Bir daha o günlere dönmek istemiyordu. İşsizliğe katlanmak güçtü. Gerçi çalışmanın da zor yanları vardı. Öyle ya o kadar işsiz varken, o kadar iş arayan varken elbette yoracaklardı adamı, elbette terleteceklerdi. Yine de saatlerce çalışmak değildi koyan; çalışmaktan ziyade gücüne giden nedenler başkaydı.

İşe girdiğinden beri ne çok haksızlıklar gördüğünü anımsadı. Buradaki işçilerin çoğu karşı çıkamıyordu. Bazen buna öfkelenmiyor da değildi. Çalıştıklarının sonunda aldıkları para çok azdı, bir de alabildiğine baskı; ve buna rağmen kimseden çıt çıkmasın...

Sözde bir sendikaları vardı. Sendikanın işçilerin haklarını falan aradığı hak getire! Bir yerde duymuştu; böyle sendikalara sarı sendika dendiğini... Aslında sendikayı önemsediği yoktu ya. Ona göre sendika olmasa da olurdu. Hatta daha iyi olurdu; aylıklarından para kesilmezdi hiç değilse...

Gözlerinin önüne şişko göbekli sendika başkanı geldi. Fabrikaya her gelişinde işçileri toplar konuşurdu. Bu toplantıları kanıksamıştı artık. Şişko göbekli, ne gibi sorunları olduğunu sorardı işçilere. Laf olsun diye... Dert o kadar çoktu ki?.. Bütün işçiler susardı. O da susardı herkes gibi. İlk baştan alışamamıştı bu duruma. Hatta konuşacak olmuştu, Mehmet uyarmıştı onu. Kolundan çekerek usulca hiçbir şey sormamasını söylemişti. Mehmet’in davranışını anlamamıştı. Hatta kendisini susturmasına sinirlenmişti. Neden öyle davrandığını açıklamasını beklemişti Mehmet’ten. Mehmet ise konuyu açmamıştı bir daha. Bu yüzden bir süre Mehmet’ten uzak kalmıştı. Ama sonradan çok iyi öğrendi Birol: Sendika başkanı ile iki işçi tartıştığında! Daha sonra o işçileri fabrikada göremediler. İşten atıldıkları söyleniyordu. Neden böyle olduğuna çok kafa yordu Birol. Bu işte bir terslik vardı. İşte o günden sonra sendika ile ilgili olumsuz düşünceler oluştu kafasında. Daha bir karamsarlaştı.

Önceki gün tornacı çocukla sendika üstüne konuşmaktan bu nedenle çekinmişti. Günler geçtikçe tüm haksızlıklara karşı büyüyen kızgınlığını içine atmasını öğrendi. Diğer bütün işçiler de böyle yapıyordu zaten. Hatta ve hatta çoğu öfkelenmiyordu bile. Onlara tüm bunlar olağanmış gibi geliyordu. Haksızlıklar karşısında hiçbir tepki duymuyorlardı. Ücretlerin ayın kaçında ödeneceği belli değildi. Yemekler bozuktu. Bu durumdan en ufak hoşnutsuzluk gösterenler kendisini kapı dışında buluyordu. Postabaşılar göz açtırmıyordu insana.

Kaynak yapmak için kazanın iç kısmına geçmişti. Kaynak dumanından boğulacak gibiydi; bir de bunaltıcı sıcak! Dışarıda hava soğuk olmasına rağmen hem! Durmaksızın alnında biriken terleri siliyordu. Yorgun düştüğünü hissetti. Elindeki kaynak pensesini maskenin üstüne bıraktı. Kazanın içinden dışarı çıktı. Maymun suratlı dediği Postabaşı karşısındaydı. Ondan yana bakmamaya çalıştıysa da Postabaşı yakasını bırakmaya niyetli değildi.

“Personel müdürü seni odasına çağırıyor.”

Gözbebeklerinde şeytanca bir ifade vardı Postabaşının.

Allah kahretsin! Ya bu kör olasıca herif ya da mühendis şikâyet etmiş olmalıydı. Dilinin ucuna gelen öfkeyi yuttu. Hiçbir şey demedi. Yüzüne bile bakmadı. Umursamaz tavrını takınarak, yalpalaya yalpalaya personel binasına yürüdü.

* * *

“Mehmet be... Şişko göbekli hakkında ne düşünüyorsun?”

“Hangi şişko göbekli?”

“Şu bizim sendika başkanı?”

“Ha o mu?.. Üç kâğıtçının biri...”

“Düşündüklerinin hepsi bu mu?”

“Bir de suratının ortasına bir yumruk indirmeyi düşünüyorum. Ama onu da buradan ayrılacağım gün yapacağım.”

Mehmet’le birlikte hurdaları taşıyorlardı, fabrikanın arkasında dağ yığınını andıran hurdaları. İşin zor yanı hurda demirlerinin hepsi iç içe geçmişti. Öncelikle hurdaların içerisinden işe yarayanları ayırmaları gerekiyordu; bu da zorlu bir işti. Demirler soğuktu. Mehmet’in elinde yırtık da olsa iyi kötü bir eldiven vardı. Eski eldiveni öfkesinden dereye atmıştı Birol; demirin soğuğu yakıyordu elini. Ambardan eldiven istemiş, kalmadığını ve veremeyeceklerini söylemişlerdi; ondandı öfkesi. Tam beş kez gitmişti ambara. Sonuçta eldivensiz çalışmaya razı oldu. Konuşunca vakit iyi geçiyordu. Daha sabahtı. Ve koskoca sekiz saat vardı daha. Üstünde ince bir kazağı vardı. Oturursa üşüyordu; ‘soğuk bile patrondan yana,’ diye düşündü.

“Peki başka sendika yok mudur? Hiç duydun mu? Fabrikada sarı sendikaya üyeyiz diyenler olduğunu; bu sendika patronla birlikte hareket ediyormuş. Çevremizdeki fabrikalarda durum daha iyiymiş. Maden-İş Sendikası’na üye olan işçiler haklarını daha iyi alıyorlarmış. O kişiler, biz uyuyoruz diyorlar. Sence öyle mi?”

“Hiç düşünmedim bu konuda. Ama biz işçilerin ezildiği gerçek. Onlar güçlü ve bizi eziyorlar. Bizim de onlar kadar güçlü olmamız gerekir. Bana gelince, kendimden başka hiç kimseye güvenmiyorum ben! Yaşadığım hayat böyle öğretti bana. Evet, bu sendikayı başımızdan defetmek iyi bir şey. Ama kiminle yapacaksın? Hepsi korkuyor bunların. Hangisine güveneceksin? Tek başına da olmaz bu iş. Bir yolunu bulup kurtulacağım buradan. Kimin ne hali varsa görsün.”

İşte buna inanmıyordu Birol. Mehmet’in buradan ayrılmakla ezilmekten kurtulacağına inanamıyordu. Gemilere gitse bile, gemilerde ezmiyorlar mıydı insanı sanki?

Mehmet konuşmasına devam etti:

“Fabrikadan ayrılmayı düşünmeseydim, bir şeyler yapmayı denerdim. Bir gün mutlaka ayrılacağım buradan. Ben olmayacağıma göre de sendikanın kötü olması burada çalışacakları ilgilendirir. Benim sorunlarım başka. Ama şu Postabaşıya ders vermek de boynumun borcu... Şuna yardım etsene azıcık. Biraz ağır... Takıldığı yerden kurtaralım.”

İkisi birden çektiler hurda yığınını. Eski bir demir sehpaydı.

Birol umutsuzca sordu:

“Akşama kadar bitirebilecek miyiz bu hurdaları?”

“Sıkma canını! Bitirdiğimiz kadar. Bir iki parça daha taşıyalım oturur dinleniriz biraz.”

Dedikleri gibi bir iki parça daha taşıdılar ve oturdular bir köşeye. Birol bir gün öncesi, personel müdüründen işlerin yavaş gittiği konusunda uyarı aldığını söylememişti Mehmet’e. Tedirgindi bu yüzden. Duvarın ötesinden derenin sesini duyuyorlardı. Duvarın bir tarafı açılmıştı. İstenilirse dere tarafına geçilebiliyordu oradan. Ama daha öteye gitmek olanaksızdı. Yandaki fabrikanın yüksek duvarı engeldi orada. Boşluktan dışarı geçerek duvarla dere arasındaki toprağa oturdular. Birer sigara yaktılar...

Mehmet:

“Kimse göremez bizi burada. Rahat rahat içebiliriz sigaramızı,” dedi sigarasından derin bir nefes çekerek.

Birol da bir iki yudum çekti.

“Hayret! Atölyeler şefi sabahtan beri uğramadı.”

“Haberin yok mu? Bugün gelmedi. Merkez binada işleri varmış.”

“Ha!.. Demek ondan. Şimdi anlaşıldı.”

Bir müddet hiç konuşmadılar.

Dere ne kadar sakin akıyordu. Sarı renkli, koyu katranımsı bir sıvı... Kim bilir bu dere, kim bilir ne zaman önce suya benziyordu. Birol, ‘insanlar her şeyi bozmuş,’ diye düşündü. Ruhunun da bu katranımsı sıvıya benzediği hissine kapıldı.

“Ben senin gibi düşünmüyorum Mehmet.”

Bu sözleri mırıldanarak söylemişti. Yine de Mehmet’in söylediklerini duyduğuna emindi.

“Yani, demek istediğim şu; mühendise kızmakla, Postabaşına kızmakla bu işler olmaz. Yani git istersen şimdi ikisinin de suratına bir yumruk patlat, öfkeni yatıştır. Hiçbir şeyi değiştirmiş olmazsın. Sadece iki kişi değil ki onlar. Bir sürü... Hepsini yumruklamaya kuvvetin yetmez. Ayrıca onların da yumrukları var, onlar da sana vurabilir. Sonra başına üşüşürler sinek gibi.”

Mehmet dudak büktü.

“Yaşam böyle öğretti bana. Gemide aralarında anlaşmazlık olan yumruklarıyla halleder işini. Ama dediğin bir bakıma doğru. Gemidekinden çok adam var burada dövülecek! İyi ama herkes gibi içimize mi atalım öfkemizi?”

“İster içine, ister dışına at! Söyle bakalım: Şişko göbekli sendika başkanı konuşurken neden mani oldun bana? Niye vurmadın suratına? Düşünmüşsündür mutlaka! Peki müdürler? Postabaşına, mühendise kim emir veriyor sanıyorsun? Onların öyle olmasını isteyen kim? Oysa her gün karşı karşıya geldiğimiz kişiler küçükleri. Büyüklerine de vurmayı düşünüyor musun?”

“Ya sen? Sen? İyi konuşuyorsun, güzel konuşuyorsun da!.. Sen ne yaparsın? Bütün bu lafları o sendikacı çocuktan öğrendin herhalde.”

“Yo!.. Hiç görüşmedim onlarla. Ayrıca onlar sendikacı değil! Sendika için uğraşmakla sendikacı olunmuyor. Yalnız çocukla bir iki laf ettim o kadar. Sendikalar hakkında ben de senden fazla bir şey bilmiyorum. Ama şu anda üye olduğumuz sendikayı sorarsan düşüncemi söyleyeyim: İşe yaramaz! Daha iyi sendikalar olabilir. Çevre fabrikalarda bizden daha iyi haklar alındığını duydum. Yine de sendikamızı değiştiremeyiz kolay kolay. Çok zor iş bu. İşveren harcar hepimizi. Herkes sinmiş zaten. İşin doğrusu ben de korkuyorum. Tornacı çocukla da konuşmaya çekindim zaten. Ama bir yandan da kızıyorum kendime; böylesine korkak olduğum için. Yalnız bazı şeyleri görebiliyorum. Yapmaya cesaret edemesem de bazı şeyleri görebiliyorum. Sense böyle düşünmüyorsun. Kendi başının çaresine bakabileceğini sanıyorsun. Kendince bir çözüm arıyorsun. Bulabildiğin de yok ya!..”

Mehmet, Birol’un konuşmasına anlam verememişti. Ayağa kalktı.

“Hadi başlayalım istersen işe!”

Birol saatine baktı kalkmadan önce:

“Oo... konuşmaya dalmışız. Neredeyse öğle paydosu olacak.”

Hurdaların içine daldılar yeniden. İkisi de pek öyle iri yapılı sayılmazdı. Hatta Birol’a çelimsiz bile denebilirdi. Yine de üstesinden gelemeyeceği iş yoktu. Mehmet ufak boylu, ama sıkı yapılıydı. Sert bir yüz ifadesine sahipti. Bir gün Birol ile oturduklarında, Mehmet ona gemiciyken yaptığı kavgaları anlatmıştı uzun uzun. Bir keresinde beş kişinin arasında kalmış. Tam yere yıkılacakken eline bir sopa geçirmiş. Uzun ve kalın bir sopa. Ondan sonra vur Allah vur! Sopayı elinde döndüre döndüre dağıtmıştı beş kişiyi. Lakin onları uzaktan görenler, hurdaların içinde çırpınan iki nokta olarak düşünürlerdi.

Demirlerin ufak, elle taşınabilenleri bitmişti. Ağır olanları da yuvarlamayı denediler; başaramadılar. Ağır demiri itelerlerken Mehmet:

“Böyle uğraşacağımıza şu kaldıracı neden kullanmıyoruz?” diyerek doğruldu birden. Eliyle zorlanan belini tuttu.

“Sahiden?” diye cevap verdi Birol. “Neden daha önce aklımıza gelmedi?”

Mehmet’ten önce davrandı.

“Gidip çağırayım.”

Köşeyi dönüp de iki binanın arasında yürümeye başlayınca soğuk hava çarptı yüzüne. Demek bulunduğumuz yer rüzgâr almıyormuş diye düşündü. Ceketinin yakasını kaldırdı. Rüzgârda uçuşan saçlarını gözlerinin önünden elinin tersiyle çekti. İnşallah kaldıraç boştadır diye düşündü.

Kaldıracı bulana kadar epey dolaştı. Buldu; bu kez de sürücüsünü bulamadı. Neredeyse vazgeçecekti. “Kaldıracın sürücüsü bugün izinli” dediler, “boşuna arama! Sen kullansana kaldıracı, neden kullanmıyorsun? Nasıl olsa herkes kullanıyor.”

Önce tereddüt etti. Oysa kullanmasını biliyordu. Fabrikada öğrenmişti, ancak mecbur kalmadıkça sürmüyordu. Bozulur falan, üstüne kalır diye korkuyordu. Sonra baktı olacak gibi değil, atladı üstüne, çalıştırdı. Ağır ağır sürdü.

Postabaşı tam o sırada fabrikanın kapısından çıktı. Onu kaldıracın üstünde görünce eliyle işaret etti durması için. İstemeyerek yavaşladı. Sendeleye, topallaya geliyordu Postabaşı. Yanına varınca bağırmaya başladı:

“Kaldıracı herkes kullanamaz, bilmiyor musun? Amma meraklısınız kullanmaya. Bozuyorsunuz ondan sonra bırakıyorsunuz bir köşeye.”

“Şoförü yok! Hem sadece ben kullanmıyorum. Herkes kullanıyor gerektiğinde.”

“Ne demek şoförü yok? Koca fabrikada şoför bulamadın mı? Bilmediğiniz işlere burnunuzu sokmayın.”

“Keyfimden mi bindim, işimiz var. İstiyorsan gel sen kullan! Ben meraklısı değilim.”

Öfkeyle indi kaldıraçtan.

Postabaşının dediklerini anlamak zordu. Bekledi onu binsin de kullansın diye! Postabaşı bağırarak, elini kolunu sallayarak konuşuyor, konuşurken de ağzından tükürükler saçıyordu. Ne dediği anlaşılmaz laflar söyledikten sonra topallaya topallaya uzaklaştı.

Postabaşı gidince söylenerek atladı kaldıraca, ikinci vitese aldı ve hızla sürdü hurdalara doğru.

Döndüğünde Mehmet yoktu yerinde. “Telefondan çağırdılar onu,” dediler. Birol da işi tek başına yapmayı denedi. Kaldıracın tablasını demirlerin altına soktu. İndi aşağı, bir iki de kendisi yerleştirdi. Aynı işlemi birkaç kez tekrarladı. Mehmet’in gelmesi uzun süreceğe benzerdi.

“Hey, Nizam Usta! Yardım eder misin? Yalnız kaldım. İşin var mı?”

Nizam Usta meydancıydı. Uzun boylu, güçlü yapılı, yaşlı olmasına rağmen dinç bir adamdı.

“İşim var.”

‘Herkesin işi var,’ diye düşündü Birol. ‘Ya biz ne yapalım? Bahse girerim ki hiçbir işi yok. Kaytarmasını iyi biliyor.’ Az sonra Mehmet’in geldiğini gördü. Giyinmişti.

“Hayrola ne var?” diye sordu şaşkınlıkla.

“Bir işim çıktı. Gitmem gerek. Müdürden izin aldım. Sen yalnız idare edersin artık. Bakarsın yarın da gelmem!”

Sözlerini bitirir bitirmez beklemeksizin uzaklaştı yanından. Birol olduğu yerde kalakaldı, dalgın dalgın baktı arkasından. Sesinden, hareketlerinden hiçbir şey anlamak olası değildi bu adamın.

Birkaç kez daha demirleri taşımaya yeltendiyse de sonunda yalnız başaramayacağını anladı. ‘Bu günlük bu kadar yeter,’ dedi kendi kendine...

* * *

En ışıklı kahve ortadaki idi.

Akşam üstü iki lokma şey atıştırdıktan sonra evde durmamış, dışarı çıkmış, canı sıkkın yürümüştü sokaklarda. Hava soğuk, yerler çamurlu olmasına rağmen sokaklar çocuk doluydu. Soğuk umurlarında değildi hiçbirinin; üstelik çamurda yuvarlanıyorlardı. Koşan çocuklardan biri ayağına çarptı. Sonra hiçbir şey olmamış gibi koşmasına devam etti. Kadınlar çocuklara bağırıyordu eve girmeleri için. Bu bağrışmalar çocuklara ulaşmıyordu. Ve kadınlar onların arkalarından bin bir lanet yağdırıyor, ellerine sopa alacaklarına yemin billah ediyorlardı. Çocuklar da onlardan aşağı kalmıyorlardı: Oynarken birbirlerine korkunç küfürler yağdırıyorlardı. Kimisinin sümükleri akmıştı. Kimileri de yalınayaktılar.

Derken hava iyice karardı. Çocuklar bütün inatçılıklarına rağmen evlerine döndüler. Sokaklardaki kalabalık iyice azaldı. Birol ise ne yapacağını bilemeden dolaştı durdu.

Canı neden sıkılıyordu? Anlayamıyordu. İşyerinde işler çoktu, atölye şefi, Postabaşı insanın kafasına ekşiyordu; para yetmiyordu. Bütün bunların hepsi birer sebepti ama canının sıkılmasının esas nedeni değildi. Kendine bile itiraf edemediği bir şey vardı. Bir duygu... Ve o duygu onu yürüyüşe zorlamıştı. Aynı duygu onu Sarıgöl’deki kahveye sürüklemişti.

Kahvenin kapısını itti. Sıcak hava çarptı yüzüne. Yoğun sigara dumanı gözlerini yaktı. Sonra dumanın içinden gözükenleri seçmeye çalıştı. Önce aradığı kişiyi bulamayacağını sandı. Sonra gördü: İşte tornacı çocuk! Köşedeki masada oturuyordu. Yalnız değildi; yanında oturan diğer ikisini tanıdı. Fabrikadandı. Ya masanın karşı ucundakiler? Onları tanımıyordu. Tereddüt etti yanlarına gitmekte. Tam o sırada tornacı çocuk gördü onu. Hemen kalktı masasından, yanına geldi. Ve sevinçle elini uzattı.

“Hoş geldin Birol Ağabey. Ayakta durmasana. Gel masamızda yer var. Arkadaşlar yabancı değil. İkisini tanıyorsundur: Fabrikadan. Diğer arkadaşlar da semtin çocukları.”

Önlerindeki sandalyeleri iterek masaya yürürlerken, Birol çekinerek tornacının kolundan tuttu.

“Bir şey soracağım oturmadan. Senin ismin neydi? Unuttum. Kusura bakma!”

Usulca söylemişti. Hatta söylerken kulağına eğilmişti hafifçe.

“Remzi!” diye cevap verdi çocuk.

Masadakiler ayağa kalktılar.

“Sizleri tanıştırayım. Bu, Birol Arkadaş! Kaynakçıdır arkadaş.”

Birol’a masada oturanları gösterdi:

“Bu arkadaş Mevlüt. Elektrik atölyesinden. Diğer arkadaş da Hüseyin! Bizim mahalleden.”

El sıkıştılar. Birol önceleri sıkılgan davranıyordu. Derken Remzi bozdu sessizliği:

“Çayları tazeleyelim mi, ne dersiniz? Sen ne içersin Birol Arkadaş?”

“Fark etmez, çay olsun.”

“Çekingen davranma! Yabancı yok aramızda. Elektrikçi arkadaşı fabrikadan görmüş olman gerekir.”

“Evet hatırlar gibiyim.”

“Fabrikanın büyük olmasından herhalde... Birbirimizi yeterince tanımıyoruz.”

Hüseyin dedikleri sözünü kesti Remzi’nin:

“Yok canım! Belki fabrika büyük ama bizim dünyamız küçük; asıl neden o!..”

Birol konuşmak zorunda hissetti kendini.

“Aslında kahveye diye çıkmadım evden. Şöyle kısa bir yürüyüş yapacaktım sadece. Kahveyi görünce uğrayayım dedim. Geçen gün devamlı burada oturduğunuzdan bahsetmişti Remzi.”

“İyi yaptın! Biz de sen gelmeden önce bir konuyu tartışıyorduk,” dedi Hüseyin. O sırada kahveci çayları getirdi. Hüseyin onun gitmesini bekledikten sonra konuşmasına devam etti:

“Nerede kalmıştık? Yaşamımızın kötülüğünden bahsediyorduk. Yaşamla ilgili birkaç şey de ben söylemek istiyorum:

Bir arkadaşım vardı. İşinden atılmıştı. Bütün çabalarına rağmen iş bulamadı. Acı çekiyordu. İntihar etmeye karar verdi. Bıkmıştı bu hayattan. Ona göre bu yaşamda yer yoktu kendisine. Bunalım içindeydi. Bir gün oturduk tartıştık. ‘Bak arkadaş!’ dedim. ‘Yaşam konusunda yanılıyorsun sen! Mutlu bir yaşantın olmadığını biliyorum. Ama unutma yaşam mutluluk demek değildir. Yaşam bir harekettir, bir eylemdir. Doğanın bir eylemidir; fakat bizim sorumluluğumuzdur. Yani doğanın eyleminden öte kendimizi var etmemizdir. Tüm duygular, acılar, mutluluklar yaşamın bir parçasıdır. Senin payına mutluluk düşmemişse bu yaşamın suçu değil ki?.. Toplum yapımızın bir bozukluğu bu. Ve sen asıl suçlu yaşammış gibi onu yok etmeyi amaçlıyorsun. Öldürmek düşüncesi, yok etmek düşüncesi yer ediyor içinde... Kendini veya bir başkasını... Git bozuk yapıdan sor hesabını!’

Yaşamı suçlamak!.. Hepimiz zaman zaman duyarız bu duyguyu. Belki en kolayıdır bu... Yani en basit olanı. Diğer çözümler karmaşıktır. Toplum yapısının bozukluğunu görmek ve onunla mücadele etmek tek bir bireyin gücünü aşsa da yapmamız gereken budur.

Biz bireyciliğin sınırlarını aşamazsak, gücümüz yetmez ise buna, yaşamın üstüne çullanırız bu kez.”

Hüseyin konuştukça yüzü heyecandan kızarıyordu. Kendisini konuya öylesine vererek anlatıyordu ki, bakışları, hareketleri anlattıklarıyla bir bütün teşkil ediyordu. Anlatırken konuya hâkimdi ve ne diyeceğini biliyordu... Tümce aralarında gereksiz yere durmuyor, sözcükler ağzından kolaylıkla dökülüyordu.

Geniş alınlı, büyücek kafasına rağmen çelimsiz bir görünüşü vardı. Yirmi beş yaşlarında olduğu halde yüz çizgileri onu daha yaşlı gösteriyordu. Ütüsüz gömleği, vücuduna pek uymayan ceketi ve kararmış elleri ilk bakışta hemen dikkati çekiyordu. Sonraları alışıyordu insan bu görüntüye. Hele onu dinledikçe bu görüntüsünü hoş görüyordu.

Birol onun söylediklerini anlamaya çalışıyordu. Tüm dikkatini verdiği halde söylediklerini anlamakta güçlük çektiği oluyordu. Yine de az çok özü kavrayabiliyordu.

Konuşma aynı ilginçlikte sürüyordu:

“İşte bireyci insan bu konuda güçsüzdür. Bireyci kötü durumunun farkına vardığında asıl nedeni bulamaz. Çünkü gerçeği görecek kadar kendi sınırları dışına çıkamamıştır. Ve bu sınırlar içinde bunalır kalır. Yaşamı mutsuzsa, acı ve sıkıntılarla doluysa, bunun tek suçlusu yaşamdır. Bu sınırı aşmayı ancak toplumcu düşünce başarabilir. Ancak toplum beyni teşhis koyabilir.

Kendi varlığının ötesinde tüm bir toplumu görebilen insan, o zaman birey olmanın bilincine varır. Esas gücü bulmuştur o! Birey olarak karşı koyamayacağı bozukluklara toplum olarak karşı koyabileceğini kavramıştır.

Toplumun bir parçası olduğunu ve toplumun ilerlemesiyle kendisine bir çıkış yolu bulacağını bilir. ‘Toplum Beyni’ dediğimiz şeydir bu!”

Sözlerini bitirir bitirmez masada oturanlara göz gezdirdi. Konuşmasının nasıl bir etki bıraktığını görmek istiyordu.

“Herhalde söylediklerime itirazı olan yok! Sanırım bu tartışmayı burada noktaladık.”

Masada bir sessizlik oldu. Herkes bir şeyler düşünüyor olmalıydı. Remzi konuşmasaydı hiç kimsenin konuşacağı yoktu.

“Arkadaşlar, biraz da fabrikamızdaki sorunları konuşalım. Biraz da fabrikamızın beyni olalım. Fabrikamızdaki sendika sorunu en acil meselemiz! Başımızdaki sendika işçilerin haklarını savunmuyor. Bu sendikayı değiştirmek gerek! Birol Arkadaş, sen ne düşünüyorsun bu konuda?”

Birol böyle bir soruyu beklemiyordu. Hazırlıksız yakalanmıştı. Ne diyeceğini bilemedi. Aklına hemen geliverenleri söylemeye çalıştı. Söylediklerinde daha çok duyguları ağır basıyordu. İyice sıkıldığını hissetti konuşurken.

“Başımızdaki sendikanın kötü olduğunu ben de biliyorum. Ama işin doğrusu ne yapabileceğim konusunda hiçbir fikrim yok. Sadece ben değilim bu durumda olan. Tanıdığım işçi arkadaşlar da aynı durumda. Herkes kendi başının çaresine bakıyor. Geçmişte iki arkadaşımız bu yüzden işten atıldı da kimsenin umurunda olmadı. Yetmedi, korku yerleşti yüreklere: İşten atılmak korkusu. Kimsenin yanındaki arkadaşını düşündüğü yok. Bulaşmak istemiyorlar bu türlü işlere. Çoğu ezildiğinin, haksızlığa uğradığının farkında, farkında ama karşı çıkmaya gelince; ben karışmayayım, bana zarar gelmesin de kim ne yaparsa yapsın diyor herkes. Bana gelince, madem öyle, kimse tehlikeyi göze almıyor, herkes kendini kurtarma sevdasında; öyleyse ne halleri varsa görsünler. Ben de boşu boşuna tehlikeye atmam kendimi.”

Konuşurken öfkelenmiş, bu arada kendi durumuna değinmeden edememişti. Söylediklerinin masada oturanların hoşuna gitmeyeceğini biliyordu. Yine de söylemişti. Bu yüzden hoşnutsuzluk duydu kendisinden.

Hayret! Masada oturanların hiçbiri en ufak kızma belirtisi göstermemişlerdi. Hatta söylediklerini kabul eder bir hava içersindeydiler. Konuşmaya başlayan yine Hüseyin oldu. Sanki oradakilerin sözcüsü durumundaydı.

“Böyle düşünmen doğal. Ama yetersiz! Doğal olan: Tehlikenin içindesin zaten. Çalışma koşullarının iyi olduğunu söyleyemezsin. Her ân işten atılabilirsin: Bu bir! İkincisi: Sen de ötekiler gibi bilinçlice görmüyorsun meseleyi. Eksik olan bu işte! İşçiler söyledikleri gibi davransalardı her şey hallolurdu kolaylıkla. Yani şikâyet ettikleri kadar, şikâyet ettikleri şeye karşı somut davranış gösterselerdi... Neden böyle davrandıklarını düşün bir. Koşullar herkesi öyle davranmaya zorluyor. Aynı ortak kaderi paylaşıyorsunuz ve senin ayakta kalmaya ihtiyacın var. Üçüncüsü: Yazgını değiştirmek istiyorsan, tüm işçilerin değişmedikçe senin de değişmez; sınıfının yazgısı demek istiyorum. Birlikte hareket ederseniz, koşullara karşı çıksanız da ayakta kalırsınız.”

Ne yazık ki Birol söylenenleri yine tam anlayamamıştı. Şu kadarını anlamıştı: Fabrikada durumu hiç de parlak değildi. Bu parlak olmayan durumunu düzeltmek ise kendi başına becerebileceği iş değildi. Ama ‘sınıfın yazgısı’ ne demekti; anlayamamıştı. Ne diyeceğini bilemeyince sıkılganlığı arttı. Böyle tartışmalara alışkın değildi o. Bu işçiler şimdiye kadarki tanıdıklarından çok farklıydı. Değişik bir dilden konuşuyorlardı sanki. Ama sesleri güven doluydu.

Ayağa kalktı. Birden karar vermişti.

“Kusura bakmayın eve erken dönmeliyim.”

Tüm söyledikleri bu kadardı ve onu da zorlukla söyleyebilmişti. Kimse garipsemedi. Masada oturanlar mazeretine yürekten inandılar ve büyük bir dostlukla sıktılar elini.

Kahve ne kadar da dumanlıymış... Dışarı çıkınca temiz havayı ciğerlerine çekti. Kızdı durdu kendine. Kaçarcasına kalkmıştı masadan. Yürüdükçe sakinleşti, kafasını toparladı. Niye acaba suçluluk duyuyorum dedi kendi kendine.

Adımlarını hızlandırdı. Bilmediği birçok şeyle karşılaşmıştı. Yüreğinde bilmemenin ezikliği vardı. Adeta bir iş hayvanı olup çıkmıştı. Duyguları dahi körelmişti. Yaşadığı hayat, hayat değildi. Yaşamına küfretti. Yaşamına mı küfretti? Birden kahvedeki Hüseyin geldi aklına. Onun yaşam ile ilgili söyledikleri... Daha bir kavrar oldu.

* * *

Mehmet fabrikaya bir gün aradan sonra geldi. Bir gün izinsiz işe gelmediği için cumartesi ve pazar yevmiyesini kestiler.

Mehmet gelmeyişinin nedenini söylemedi Birol’a. Birol da bütün merakına rağmen soramadı. Sorsaydı cevap alacağı şüpheliydi.

Eğer sadece bu kadarla kalsa Birol bir süre merak eder, sonra da unutur giderdi. Oysa daha çok merak etmeye başladı; o günden sonra Mehmet’in davranışları değişmişti çünkü. Bir kere onun hiç bu denli kendisini işine verdiğini görmemişti. Neredeyse başını işten hiç kaldırmayacaktı. Öğleleri yalnız bir köşeye çekiliyor, sessizce düşüncelere dalıyordu. Dalgın oluyordu çoğu kere.

Mutlaka bir problemi olmalıydı. Birol iyice emindi buna. Bu adam bir sır küpüydü sanki. Bir gün öyle bir olay oldu ki dayanamadı, neden böyle davrandığını sordu ona.

Müdüriyet binasının altında kanala boru döşüyorlardı. Bu kısma kazan dairesinden islim geliyor, kalorifer tesisatına giden su bu kısımda ısınıyordu. Isıtıcıda ısınan su küçük bir motorla radyatörlere pompalanıyordu. Kanaldaki borular çürümüştü ve değişmesi gerekiyordu.

Bulundukları kısımda onlardan başka kimse yoktu.

Yalnızlıklarını, arada sırada onları yoklayan Postabaşı bozuyordu. Geliyor, kısa bir süre başlarında duruyor, bazen de yapılan işe karışıyor, gidip gene geliyordu.

Donlarına kadar terden sırılsıklam olmuşlardı. Delik boruların kaçak yerlerinden çıkan su buharı ortalığı hamam yerine çevirmişti. Postabaşından islimi kapattırmasını istedilerse de kabul ettiremediler. Hava soğukmuş! Müdüriyette bulunan personel donarmış! Ya atölyelerde çalışanlar? Atölyelerin her tarafı kalorifer tesisatı mı döşeli? Üstelik kapıların altından, üstünden; kırık pencerelerden alabildiğine rüzgâr girer...

Başka zaman olsa bütün bunlara kızardı Birol ve küfrederek içini dökerdi. Mehmet de kızardı. Oysa, Mehmet’in umurunda bile değildi. Tek bir sözcükle bile yakınmıyordu. Öğleye kadar çalıştılar, Mehmet bir dakika bile ara vermedi. Birol onun bu suskun halini görünce tüm öfkesini unutuvermişti.

Öğleden sonra işe yeni başlamışlardı ki, Postabaşı geldi.

“Bu kaynaklar hiç olmamış, boruyu yanlış yerden çıkmışsınız. Bunu bu kadar dolaştırmaya ne gerek var?”

Eliyle göstererek:

“Kim yaptı bu kaynağı?”

Mehmet: “Ben!” diye cevap verdi.

Postabaşı dişlerini göstererek sırıt tı:

“Bir de kaynakçıyım diye geçiniyorsun. Bu kaynağınla küçük atölyelerde bile iş bulamazsın sen. Buraya dalga geçmeye geldinse kendine başka kapı ara!”

Birol’un bütün sinirleri gerilmişti; çıkacak olaylara hazır, bekliyordu. Tüm duyuları tetikteydi. Saniyeler ne uzundu o ân. Oysa beklediği hiçbir şey gerçekleşmedi. Yoksa Mehmet hakkında yanılmış mıydı? Beyni yıldırım hızıyla düşünüyordu. Kaskatı kesilmiş vücudu dahi bunca hakaretten sonra Mehmet’in mutlaka bir şeyler yapmasını bekliyordu. Başkası olsa ses çıkarmayabilirdi tüm bu sözlere. Ama tanıdığı kadarıyla Mehmet?

Bu Postabaşı iyice delirmiş diye düşündü. Kavga çıkarmak istiyor. İşi gücü Mehmet ile uğraşmak. Bu adam aklını oynatmış. Sonra daha da şaşıracağı bir şey oldu.

“Bundan sonra daha dikkat ederim,” dedi Mehmet.

Birol bir Mehmet’in yüzüne baktı bir de Postabaşının... Mehmet oldukça sakin görünüyor, yüzünde en ufak bir öfke belirtisi yok! Postabaşının en az kendisi kadar şaşırmış olduğuna emindi Birol; davranışlarından bir şey çıkarmak mümkün olmasa da. Postabaşı, her zamanki gibi ağzından salyalar akıttığı konuşmasına devam etti:

“Valla benim işim değil bu. Ekmek yediğiniz yer burası. Yediğiniz ekmeği hak etmek zorundasınız. Kaynaklı boruyu kesin yeniden. Duvar kenarından geçirin. Oradan çıkış yaparsınız. Elinizi çabuk tutun. Mühendis sıkıştırıyor.”

Birol, Postabaşının arkasından bakakaldı uzun müddet. O gözden kaybolana dek bakışlarını Mehmet’ten yana çevirmedi. Söze nereden başlayacağını bilemiyordu bir türlü.

“Mehmet! Neyin var senin?”

“Bir şeyim yok!”

“Ne bileyim... Ben yanlış görüyorum herhalde. Dalgınsın bugünlerde. Kafana takılan bir şey var gibi... Söylemek zorunda değilsin. Yardımım olur mu diye sordum. Yanlış anlama sakın.”

Mehmet cevap vermeyince konuyu değiştirme gereğini duydu. ‘Belki de sevdiği kızla aralarında bir şey geçmiştir.’ diye düşündü. Konuşmasına devam edecekken Mehmet kesti sözünü; söylediklerini sanki hiç duymamış gibi:

“Tesadüflere inanır mısın? Binde bir, hatta milyonda bir bile olmaması gereken şeylerin tesadüfen gerçekleşmesine?.. Benim başıma gelense milyonda bir bile olmaması gereken kötü bir tesadüf. Düşündükçe aklım almıyor.”

Birol hayli meraklanmıştı. Sözlerinin arkasını getirsin diye bekledi. Uzun zaman geçtiği halde merakını giderecek hiçbir sözcük çıkmadı Mehmet’in ağzından. Sonunda dayanamadı.

“Bu kadar mı?”

“Bu kadar! Düşünmesi bile korkunç benim için. Nasıl söylesem bilmem ki. Boş ver! Öğrenirsin nasıl olsa...”

İşte buna kızardı Birol. Kızdı da! Yine de belli etmedi kızgınlığını. Kendisine de kızdı. Neyse ne?.. Bir de kalkmış merak ediyordu. Sanki hiç umursamıyormuş, merak etmiyormuş gibi konuşmasına kaldığı yerden devam etmeye karar verdi: ‘Eğer anlatmak istiyorsa anlatır. Anlatamadığı için o sıkıntıya soksun kendisini.’ Bu kararı aldıktan sonra –almasa neredeyse özgüvenini yitirecekti– konuşmaya çalıştı çalışmasına ama gene de konu çevresinde dolanmaktan kendisini tam olarak kurtaramadı.

“Söylemek istemiyorsan söyleme! Yine de bayağı merak ettiğimi saklayamam senden. Ne olduğunu bilemem. Bilemeyince de yardım edemem sana.”

“Bilsen de yardım edemezsin zaten. Doğrusu çok karışık bir iş. Nasıl çözeceğimi bilemiyorum.”

Bu kez Birol kesti konuşmasını.

“Yalnız bak sana bir şey söyleyeyim. Ne olduğunu açıklamayacaksan hiç konuşma daha iyi. Biz de boş yere meraklanmayalım. Benim de sana söyleyeceklerim var. Geçen gün torna atölyesinden birkaç arkadaşla Sarıgöl’de bir kahvede beraberdik. Önemli bazı şeyler konuşuldu orada. Bizim pek kafa yormadığımız bir konuyu dile getirdi arkadaşlar: Biliyorsun buradaki çalışma koşullarımız kötü. Mevcut sendika da haklarımızı koruyacağına patronla işbirliği ediyor. Gerçi bunları zaman zaman konuşmuşuzdur seninle. Ama hep değişmesi güç bir olaymış gibi bakmış, içimizi dökmüşüzdür sadece; sorunlarımıza bir çözüm getirmemişizdir. Oysa şimdi çok iyi anlıyorum, halletmemiz gereken en önemli sorun bu! Mehmet! Bak ne diyorum biliyor musun? Sen de gel bir gün Sarıgöl’deki kahveye. Kendi kabuğumuza çekilmiş duramayız.”

“Olur. Olur ama bugünlerde değil. Kusura bakma! Bugünlerde dikkatimi hiçbir şeye veremem. Kafamın içi karmakarışık. Önce kendi sorunlarımı çözmem gerek.”

“Hiç de değil! Ayrıca kusura baktığım falan da yok. Ben kendim için söylemiyorum bunu sana. Özel sorunun nedir bilemem ama, anlattıklarım hepimiz için önemli. Tüm işçi arkadaşlar için!”

* * *

O sabah garip bir olay oldu. Saat yedi otuzda fabrikanın işbaşı düdüğü çaldı. Buraya kadar her şey olağandı. İşçilerin yıllardır yarım dakika ara ile iki düdük sesine alışık kulakları, bu olağanlığın ötesindeki değişikliği hemen fark ettiler: Bir düdük sesi daha duymaları gerekiyordu; çünkü yıllardan beri hiç şaşmazdı bu ritim, hatta saniyesi saniyesine... O gün yandaki fabrikanın işbaşı düdüğü çalmamıştı.

Fabrikada iş başladı. Ama herkeste bir merak vardı.

Fabrikadaki yaşlı kapı bekçisine sorsalar böyle bir olayın yıllar önce bir kere daha olduğunu öğrenirler, hatta olayın o zamanki nedeni ile bir paralellik bile kurabilirlerdi.

İki fabrikayı birbirinden ayıran, bir insan boyundan biraz eksik kalın bir duvardı. İnsan duvarın kenarına gelse, az da ayaklarının ucunda yükselse, öte tarafta olan biteni kolaylıkla görebilirdi. Ne var ki o gün hiçbir fabrika işçisini duvarın yanına yaklaştırmadılar. İşçiler yapılana anlam veremediyse de iki bekçi duvarın önünde paydos saatine kadar nöbet tuttu. Fabrikada o gün bir değişiklik daha vardı: Ustabaşılar, postabaşılar devamlı, çalışan işçilerin arasında dolaştılar. Her zamankinden farklı bir disiplin uygulanıyordu o gün. Hatta bir ara fabrika müdürü bile dolaştı atölyelerde.

Bütün bunlar olurken Mehmet, müdürün odasına çağrıldı. Birol’la birlikte çalışıyordu o sıra. Onların çalıştığı kısma fazla giden gelen yoktu. Birkaç günden beri uğraştıkları kalorifer borularını bitirmek üzereydiler. Sabahki düdük olayı Birol’un dikkatini çekmişti çekmesine ama nedenini öğrenemeden kalorifer dairesine inmişlerdi. Sonra da unutmuştu. Bulundukları kısımdan hiçbir yeri görmek mümkün değildi zaten; bu yüzden ne müdürlerin dolaştığını ne de duvar kenarında bekleyen bekçileri görebildiler. Ta ki bekçinin biri Mehmet’i çağırmaya gelene kadar.

“Ne yapacakmış beni müdür?” diye sordu Mehmet, bekçiye...

“Haberim yok, bana öyle söylediler. İster git ister gitme! Ben haber verdim sana. Bana sorarsan hemen gitsen iyi olur. Müdür bugün çok sinirli.”

Birol’a soru sorarcasına baktı Mehmet, sen bir şey anladın mı gibilerinden. İkisinin de bakışları boşlukta asılı kaldı bir süre.

Düşüncelerinden ilk sıyrılan Birol oldu.

“Ne ola ki?” dedi.

“Bilmem! En iyisi gidip öğrenmek. İstersen sen de bırak işi. Dinlen biraz. Ben dönene kadar git çay ocağında çay iç. Nasıl olsa tek başına yapamazsın.”

Müdür, iyi giyimli, kırmızı yanaklarından sağlık fışkıran, güneş gözlüğü İngiliz malı olabilir, uzun boylu biriydi. Mehmet onun ayakkabılarında en ufak bir toz bulunmayışına şaştı. (Sivri burunlu ayakkabıları daha çok dikkatini çekmişti; çünkü bakışlarını pek yukarı kaldırmamıştı girdiğinden beri.)

Odaya ilk girdiğinde müdür pencere kenarında ayaktaydı. Pencere, fabrikanın içine bakıyordu ve tüm atölyeler oradan kuşbakışı gözükürdü. Mehmet kapıyı çalıp içeri girdiğinde müdür ondan tarafa bakmamıştı bile.

Ayakta bekledi. Sonra tüm heyecanını kontrol edip:

“Beni çağırmışsınız,” dedi.

Müdür bir şey söylemedi. Sadece dikkatlice baştan aşağı inceledi onu. Oysa yüzü dışında giysilerinde diğer işçilerden farklı bir özellik yoktu Mehmet’in. Alelade, günlük, fabrikanın dağıttığı tek tip işçi elbisesi, yer yer kaynaktan yanmış, delikleri açılmış... Ne ki müdürün onu incelemesi gerekiyordu. Bu otorite için gerekliydi. Ve biliyordu müdür; bu şekilde davranışı işçiler karşısında her zaman iyi netice veriyordu.

Bu işlem bittikten sonra, geniş, rahat bir koltuğa gömüldü. En iyilerinden bir Amerikan sigarası çıkardıktan sonra sanki Mehmet’in odadaki varlığını yok sayıyormuş gibi bir tavırla pencereden dışarısını seyretmeye koyuldu...

Ağır hareketlerle pahalı sigarasından yaktı.

Yüzünü bile çevirmeden:

“Mehmet sen misin?” diye sordu.

Mehmet başını salladı, içinde hem merak hem de yok edemediği bir tedirginlik duygusu vardı. Beyni son hızla çalışsa da buraya çağrılışının nedenini bulamıyordu.

Fabrika müdürü konuya aniden girdi.

“İşçileri kışkırtıyormuşsun!”

İşte o zaman Mehmet hayretle baktı müdürün yüzüne. Ne diyeceğini şaşırdı. Müdürün ne dediğini tam olarak anlayamamıştı zaten.

“Ne yapmışım dediniz?”

Müdür aynı sözü bir kez daha tekrarlamak gereğini duymadı.

“Hakkında şikâyet var. İşçilere ücretlerin az olduğunu, fabrikadaki çalışma koşullarının kötü olduğunu söylüyormuşsun. Niyetin nedir? Kargaşalık mı çıkarmak istiyorsun?”

Önceleri söjcüklerin üstüne basarak konuşuyor, ağırdan alıyordu. Konuştukça sesi yükselmeye başladı:

“Karnınız doymuyor mu? Daha ne istiyorsunuz? Dışarıda aç gezmek daha mı iyi? Nankörlük bu yaptığınız.”

Sustu birden, ceviz ağacından yapılmış büyükçe masasının gözünü açtı. Eline aldığı dosyayı masasının üstüne fırlattı.

“İnceledim dosyanı. İşe gireli üç yıl olmuş. İstesem hemen atarım seni işten! Üstelik bir kuruş tazminat vermeden. Bunu da biliyor muydun?”

Yine cevap vermedi Mehmet. Bu şakayı kim yapmıştı kendisine. Bu kez dikkatlice baktı müdürün yüzüne: Adam ciddiydi. Şimdiye kadar olanları düşünmeye çalıştı. Yine de herhangi bir şey hatırlayamadı. İtiraz edecek oldu. Vazgeçti. Karşısındaki adam hiçbir şey dinleyecek halde değildi. Sadece konuşuyordu. Hayır, hayır! Bağırıyordu.

O sırada telefonlardan biri çaldı. Üç ayrı telefon vardı masada. Müdür telefonu açmak için bekledi bir süre... Derken açtı ve az önce bağıran o değilmiş gibi sakin bir sesle konuşmaya başladı.

Mehmet ‘telefonun çaldığı iyi oldu,’ diye düşündü. Aksilikler geldi mi hepsi üst üste gelirdi. Zaten kendi derdine düşmüştü. Bir bu eksikti. Birden her şey komik gelmeye başladı. Müdür bir tiyatro artistiydi. Kızmış, bağırmış; şimdi ise bağıran kendisi değilmiş gibi en yumuşak sesiyle telefonda konuşuyordu.

Bu piyesin sonu kötü bitebilirdi. Ne kadar kötü biterse bitsin Mehmet’in umurunda değildi. En fazla işten atılırdı. Bu da sevindirirdi Mehmet’i. Hele geçen gün başına gelenden sonra. Öylesi hiçbir zaman gelmezdi insanın başına. Şaşırmamam gerek diye düşündü. Böyle şaşırtıcı sürprizlere alışmış olmalıyım.

Ne var ki işinden olmadı Mehmet. Müdür ona bundan böyle dikkat etmesini, artık tüm hareketlerinin adım adım izleneceğini söyledi. İşten çok mecbur kalmadıkça adam atmak istemiyordu.

Yanılmıştı; işten atılmamıştı. Garip şey! İşten atılması gerekiyordu oysa. Önceleri bundan çok daha ucuza sebeplerden adam atıldığını görmüştü. Bütün bunlara bir anlam veremiyordu.

Mehmet’in başına geleni anlamakta zorluk çektiği dakikalarda şaşkınlığın bir başka şeklini Birol yaşıyordu.

Bodrumdan dışarı çıktığında gördüklerine inanamadı. Fabrika bekçileri duvarın kenarına beşer metre ara ile dizilmişlerdi. Mehmet’in müdürün yanına gittiği aklından çıkmış, gördüğü bu garip durumu anlamaya çalışıyordu. Farkında olmadan duvarın yakınına iyice yaklaşmıştı.

“Yapılacak işin yok mu, buralarda dolaşıyorsun? Müdür görmesin. Karışmam!”

Döndü baktı arkasına: Vinççi Kâzım. Bu adama da ne oldu böyle? Şef gibi davranıyordu. Vinççi Kâzım’ın kendisiyle bu tarzda konuştuğu hiç olmamıştı. Bu adamdan her şey beklenir diye düşündü. İlk şaşkınlığını üstünden attıktan sonra:

“Seni de mi görevlendirdiler burada?” diye karşılık verdi. “Ne zamandan beri başkalarına söz geçirmeye başladın?”

Sözcükler ağzından öfkeyle dökülmüştü.

Vinççi Kâzım tavrını değiştiriverdi hemen:

“Yanlış anlama, ben arkadaş olarak uyarıyorum. Müdür sabahtan beri boşta kim görse bağırıyor. Keyfin bilir.”

Müdürün de, arkadaşlığının da, senin de!.. Yerin dibine batsın diyecek oldu. Demedi. Farkındaydı. Bu herifin birkaç günden beri davranışları değişmişti. Hatta torna bölümünden bir arkadaş Vinççinin şeflikte gözü var demişti de inanmamıştı. Demişlerdi ki: “Vinççi bugünlerde yukarıya yaranacağım diye ne yapacağını şaşırıyor. Hatta kimi görse yukarıya ispiyon ediyor. Ona göre, bu adama karşı ayağını denk al!” Doğruymuş. Bu adamdan her türlü pislik beklenir. “Lağım fareleri...” diye mırıldandı. Bu tip adamlar için söylenecek en iyi sözün bu olduğunu düşünerek rahatladı.

Vinççi Kâzım uzaklaşırken arkasından baktı. İriyarı, şişko bu adam acınacak derecede küçüldü gözünde. Bunun da görevi etrafı kolaçan etmek herhalde diye düşündü. Ve birden aklına sabahki düdük olayı geldi. Fabrika idarecilerini tümden tedirgin eden önemli bir şey olmuş olmalıydı. Neme lazım deyip duvar kenarına gitmekten vazgeçti. Dışarısı boştu. Alanda tek tük işçi vardı. En iyisi yeniden bodruma inmek diye telkinde bulundu kendisine. Kimsenin gözüne çarpmamak en iyisi...

Tam o sıra müdüriyet binasının kapısında gördü Mehmet’i. Çevresine aldırış etmeden, dalgın, yürüyordu. Birol’un orada olduğunu fark etmemişti. Birol seslenmek zorunda kaldı.

Mehmet döndü baktı. Sonra da yürümesine devam etti. Birol koştu yetişti yanına. Yan yana yürümeye başladılar.

“Ee, ne oldu?”

Yanıt yoktu. Mehmet, iki elini de yan ceplerine sokmuş, gözleri kızgınlıktan ateş saçıyor; sinirli mi sinirli... Birol böyle anlarda üstüne varmaması gerektiğini, üstelik bir yanıt alamayacağını çok iyi biliyordu. Bekledi. Sinirlerinin yatışmasını bekledi.

Bodruma indiler ve birer sigara yaktılar.

“Biri müdüre şikâyet etmiş, müdür bu yüzden çağırdı. Öyle değil mi?”

Meraklanma sırası bu sefer Mehmet’teydi.

“Sen nereden biliyorsun?”

Güldü Birol:

“İspiyoncu o kadar çok adam var ki çevrede. Bunu bilmeyecek ne var?”

“Bu kadarla kalsa iyi!”

Meraklanma sırası Birol’daydı; bu kez soru sormadı ama, bakışlarıyla ve sabırsız davranışlarıyla devamını öğrenmek istediğini alabildiğine belli etti. Hoş Mehmet sorsa, şikâyet edenlerle ilgili bir bildiğin mi var diye sorsa; Vinççi’nin onu kuşkulandıran davranışından bahseder miydi bilmiyordu.

“İşçileri kışkırtmak! Yalnızca bu iki sözcük. Yani kısacası ben işçileri kışkırtıyormuşum.”

O anda kendisini tutamadı Birol. Güldü, kahkahalarla!.. Şu dünya ne garip diye düşündü. “Sen ki kendinden başkasıyla ilgilenmezsin. Bir de kalkmışlar sana...”

Denizlerin bütün öfkesi Mehmet’in üstündeydi. Bir sıtma nöbeti gibi en şiddetli öfkelerinden birine yakalanmıştı. Hiçbir zaman katlanamayacağı şey, birinin yalan yere kendisini şikâyet etmesiydi. Kim olursa olsun affetmezdi. Geçmişte buna benzer, unutamayacağı bir olay geçmişti başından ve acısı hâlâ yüreğindeydi.

“Beni kim şikâyet ettiyse bulacağım. Ve ona mutlaka gereken dersi vereceğim.”

“Diyelim ki, kim olduğunu öğrendin. Ne yapacaksın o zaman?”

“Okkalı bir yumruk savuracağım.”

Birol bu saçma öfkeyi anlayamıyordu. Mehmet’in tüm benliğini, insanoğlunun en ilkel, en vahşi içgüdüsü sarmıştı. Bu vahşi içgüdü ta gözlerinin içinde parlıyordu.

“Öyleyse yumruklarını sıkı tut! Sakın kolun yorulmasın. Vurman gereken o kadar çok adam var ki... Bak sayayım istersen: Seni şikâyet eden adam: Bir! Gerçeği öğrenmeden seni suçlayan ve seni kim şikâyet ettiyse onun arkasını sıvazlayan müdür: İki!.. Sonra döveceğin adamların ille de sadece sana haksızlık etmeleri gerekmez. Bu fabrikadaki tüm işçilere haksızlık eden sendika başkanı: Üç! Ayrıca ispiyonculuğu görev edinen bir değil iki elin parmaklarından daha çok kişi var bu fabrikada... Şimdilik bunları hallet yeter! Bu saydıklarım yalnızca fabrikadakiler. Fakat sen önce bunları bitir, sonra fabrikanın dışında da bir sürü adam sayarım sana...”

Kızgın bir bakış fırlattı Mehmet, Birol’a... Onun kendisiyle dalga geçtiğini düşünüyordu. Birol çok ciddiydi oysa.

“Beni sadece bana karşı yapılan hareketler ilgilendirir. Başkalarını da diğerleri halletsin.”

Karşılıklı konuşma tartışmaya dönüşmüştü.

“Katılmıyorum bu görüşüne... Peki söyle bakalım, müdürün hareketi sana karşı değil mi? Sanki sendika başkanı bizi sattığında bundan senin payına hiçbir şey düşmüyor mu?”

Mehmet’in düşünmesi ve cevap vermesi kısa sürdü:

“Müdürün görevi bu. O görevi gereği böyle davranıyor. Ama ya beni şikâyet eden işçi? O arkadaşlarına ihanet ediyor.”

Birol ustaca söylenmiş bu sözler karşısında geri çekilmedi. Onun, intikam duygusunu haklı çıkarmak için gerçeği değiştirdiğini düşünüyordu. Söylediklerini sakin dinledi. Bu yanlış düşünceleri çürütmek zor olmasa gerekti.

“Dediklerin bir bakıma doğru. Ama yüzeyde kalıyor. Sendika başkanını unutuyorsun. O işçilere ihanet etmiyor mu? Oysa senin bu ihanete karşı kızmaktan öte kılının bile kıpırdadığı yok! Peki müdüre sana haksızlık etme görevini kim vermiş? Gerçi bunun cevabını kolaylıkla vereceksin: İşveren! Ya işverene?

Diyelim ki görevi birileri verdi. Düşün ki, seni şikâyet edene de görev müdür tarafından verildi. Hem de mükâfatlandırılarak. Ancak şunu unutma: Sana veya bana haksızlık etmek kimsenin görevi değildir! Bu amaçla kimse kimseyi görevlendiremez!”

Mehmet, Birol’un bu tarzda konuştuğuna ilk kez tanık oluyor ve söylediklerine karşılık bulmakta zorlanıyordu nedense. Birol’da çözemediği bir değişiklik olduğunu hissediyordu. Gerçi Birol da farkındaydı kendisindeki değişimin. Tornacı arkadaşlarla buluştuğundan beri, onlarla tartışa tartışa, olayları daha bir açıklıkla gördüğünün farkındaydı. Ne var ki bütün bunlara rağmen, Birol’un söylediklerini çürütecek bir kanıt ileri sürmediyse de Mehmet, ilkel içgüdüsünün etkisinde kalarak öfkesinden vazgeçmedi.

Tartışmanın anlamı kalmamıştı. Düşünceler çıplak yumrukların etkisinde kaldıkça da yoktu. Yumruk çözüm getirse Birol’un diyeceği olmayacaktı. Şiddet hayvani tatminden öte ne getirebilirdi? Mehmet’i kimin şikâyet ettiğini gayet iyi biliyordu. Bunu onun bilmezliğine şaşıyordu asıl. Nasıl bir öfkeyse, mantığını işletemiyordu Mehmet, gerçek cevabı bulamıyordu. Çözüm basitti. Birol bal gibi biliyordu ki onu şikâyet eden Postabaşıydı. Şikâyette bulunabilecek iki kişi tanıyordu: Biri Postabaşı, diğeri Vinççi! Elbette ki birincisi daha yakın bir olasılıktı. Onunla arasındaki sürtüşme Postabaşının şikâyet etmesi için iyi bir nedendi. Bütün bunlara rağmen varsayımlardan öte geçerli bir kanıtı yoktu Birol’un.

Diyelim ki kanıt buldu. Bunu Mehmet’e söyleyemezdi; kabul etmediği bir saçma kaba kuvvet gösterisine neden olmak istemiyordu. Nasıl olsa birkaç gün sonra unutur, öfkesi geçer diye düşünüyordu. Belki ileride söyleyebilirdi.

Vinççi Kâzım! İnsan türünün en kötü örneği bu adam, fabrikaya gireli dört yıl olmuştu. Makine bakımcısı olarak girmişti fabrikaya. Gün geçtikçe onu tanıyan arkadaşları aslında işten pek anlamadığını fark ettiler. Asıl özelliği iş yapar görünmesiydi. Kimsenin yapamayacağı kadar ustalıkla becerirdi iş yapıyor görünmesini. Örneğin başka atölyelerden olanlar onu iyi bir kaynakçı bilirdi. Oysa kaynaktan anladığı filan yoktu. Kimin kaynak işi olsa ona getirir, o da kaynakçılara yaptırır, sonra sanki kendi yapmış gibi geri verirdi. Görünüşte başkasının emeğini kendisine mal etmesinin dışında bir yanı yoktu bu işin. Sonuçta karşılığında bir şey almazdı. Hatta işçi arkadaşlarına yardım ediyor gözükürdü. Ama o bu işi ustaca kullandı. Böylelikle bir sürü kişiyi kendine borçlu duruma getirdi. İyiliği karşısında minnet hisleriyle dolu olan işçiler, kendisini methetmesine, emir verircesine onları zaman zaman paylamasına ses çıkarmadılar; birtakım yanlış hareketlerine göz yumdular. Bu yüzden akşamları kart basma saatinin önünde sıraya girmemeye başladı. Önceleri herkesten ayrı, kimin işini yapmışsa onun önüne geçiyor, sıranın arkasında olmaktan kurtuluyordu böylelikle. Sonra bu hareketini açıkça yapmaya başladı. Baştan ses çıkarmayanlar, sonraları hiç aldırmaz oldular. O da iyice azıttı. Hem saati herkesten önce basar hem de canı dilediğince patavatsızca konuşur oldu.

Bu adamın başka özellikleri de vardı: Şeflere yaranmak konusunda uzmandı. Uzman olduğu bir başka dal daha vardı ki uzun zaman kimse farkında olmadı: Çalıştığı arkadaşlarını gizlice yöneticilere gammazlamak: İspiyonculuk! Özellikleri bu kadarla kalmıyordu elbet! İşçi arkadaşlarına çamur atmak! Bu konuda da uzman sayılırdı. Çevresindekilere iş yaptırmak en hoşuna giden uğraşlardandı. Bir işin nasıl yapılacağını herkesten önce öğrenir, şefler sanki o görevi ona vermişler gibi etrafına emirler yağdırırdı. Sonra da şeflerinin karşısına geçer, şu işi şöyle yaptırdım böyle yaptırdım diye göze girmeye bakardı. Bütün bunları gerçekleştirmesinde yağ bağlı, kalın, iri vücudunun da rolü vardı. Fabrikada kıdemli oldukça konuşması bile değişti. Çevresindekileri küçümser oldu, kendini beğenme hastalığı alabildiğine arttı.

Fabrikaya büyük vinç geldiğinde, vinci herkesten önce kapmasını bildi. Gerçi kimse hevesli değildi ondan başka. Ama o öyleymiş gibi düşünerek daha sabahtan, iş başlar başlamaz vincin içine kuruluyor ve mutlaka vinci kullanmayı gerektiren bir iş yaratıyordu kendisine. Vinci birkaç gün kullandıktan sonra ondan başka kimsenin kullanamayacağına kendisi de inandı. Neredeyse kimsenin el sürmesine izin vermez oldu.

Bir kuruluyordu ki içine!.. Direksiyonu döndürürken sanki dünyanın en zor işini, ondan başkasının kolay beceremeyeceği bir işi yapıyormuş gibi bir tavır takınıyor, direksiyona kuvvetlice asılıyor, dilini de bir karış dışarı çıkararak bütün vücuduyla abanıyordu. Oysa vincin direksiyonu havalıydı ve bir arabanın direksiyonundan daha kolaylıkla dönerdi.

Neyse ki birkaç işçi sakatlanmaktan zorlukla kurtuldu. Hatta demir plakalar kaldırılırken bir tanesinin kolu yaralandı. Birinin de kafasına az kalsın ağır çelik makara çarpıyordu. Büyük bir rastlantı eseri başka bir şey olmadı ve o vincin içinden kolu sağa sola çevirdikçe işçi arkadaşlarının kendilerini korumaları için nasıl kaçıştıklarını zevkle seyretmeye devam etti.

Vincin oturma yeri oldukça rahattı. Çevresi geniş camlarla çevrili ve muhafazalıydı. Tam ona göre bir yerdi kısacası. Ha bire vincin içinden dışarıdakilere emirler yağdırıyordu: Yok, “onu orasından bağlama!” yok, “ucundan tutsana!” Eğer malzeme sağlam bağlanmayıp düşerse, işte o zaman veryansın ediyordu.

Vincin içinden çıkmayalı şiştikçe şişti. Mühendise profesyonel olduğunu kabul ettirmekte zorlanmadı. Bu arada bunu sağlamak için onun özel arabasını yıkamayı ihmal etmeden. Bunun da yetmediğine inanmış olacak, göze girmek için başka hünerler sergilemeye başladı. Ve bir casus gibi işçi arkadaşlarını gammazlamaya başladı. Böylelikle kısa zamanda mühendisin en has adamı oldu. Eh! Bu kadar yorucu çabalarından sonra bir şeflik hakkıydı. Postabaşılıkta gözü yoktu. Haşa! Çünkü bu onun için küçük bir değerdi. Daha yükseklerine layık olduğuna inandırdı kendisini. Bu sefer ne yapacağını şaşırarak delice çalışmaya koyuldu. Öyle sanıyordu ki, kimse kendisi kadar çalışmıyordu. Doğruydu da(!?) Sırf çalışıyorum diye lüzumsuz işlerle uğraşmak, yağcılık uğruna ter dökmek bu kategoriye girerse doğruydu. Bu yüzden o güne değin gizlediği tüm pisliklerini açığa vurdu. Onu hâlâ bir yere şef yapmamışlardı ama o kendisini şef sanmaya başlamıştı bile... En iyi anlaştıklarından biri Postabaşıydı. Onları birbirine yakınlaştıran ortak özellikleri vardı. Yine de üstündü ondan ama...

Yandaki fabrikanın düdüğünün çalmadığı gün, ustabaşıların, müdürün telaşlı gezinmelerinin arkasında çok önemli bir gerekçe olduğunu düşündü. İşte kendisini göstermesinin tam sırasıydı ama önce işin aslını öğrenmeliydi. Bunun için harekete geçtiğinde bekçilerden yüz bulamadı. Bekçiler duvara kimseyi yaklaştırmamak için kesin emir aldıklarından, uzun zamandır göstermek fırsatı bulamadıkları otoritelerini büyük bir zevkle icra ediyorlardı. Vinççi Kâzım onların bu tutumlarını değiştiremediyse de aklının bir köşesine yazdı; şef olduğunda yanlarına bırakmayacaktı. Fabrikanın içinde meraktan dört dönerken Postabaşıya rastladı. Vinççi Kâzım’ın bir özelliğini daha belirtmeden geçmek ona haksızlık olur: Hiçbir zaman, ne olur ne olmaz, müdüre falan rastlarım diye eli boş dolaşmazdı. Elinde mutlaka ya bir makine parçası, ya da tamir gerektiren herhangi bir şey bulundururdu. Onu gören de bir işle uğraşıyor sanırdı. Postabaşıya rastladığında elinde tamir edilmesi gereken bozuk bir motor parçası tutuyordu.

Postabaşı sinirli günündeydi. O gün her zamankinden fazla görev yüklemişlerdi ona. Bir sürü de laf işitmişti. Kaynak atölyesinde işler yavaş gidiyordu, üretim düşmüştü. Kaynakçılara ne kadar öfkelense azdı. Gerçi kaynak malzemelerinin hepsi kötüydü ama bu da bir mazeret değildi. Şansına küfrediyordu. Bütün, ne kadar dik başlı adam varsa kendi atölyesine toplanmıştı. On beş yıldır çalışıyordu bu fabrikada ve hâlâ Postabaşıydı. Şimdiye kadar müdürler önünde eğilmekten beli tutulacaktı neredeyse. Bütün vücudu nasırlaşmıştı. Hiç dinlenmeden, akşamları da, hafta sonları da çalışmaktan derisi hayvan derisine dönüşmüştü. Çizgi çizgi olmuş suratı, yer yer çatlamış derisine bir de kamburu eklenince yaşlılığını iyice belli ediyordu ama kendisinden beklenmeyecek ölçüde çevikti. Genç işçilerin çoğu onun gibi balyoz sallayamazdı. Manivelayı eline alır, kimsenin yuvarlayamadığı kazanları tek başına çevirebilirdi. Bir keresinde kocaman bir kazanı fabrikanın tavanındaki güçlü vinçle askıya almışlardı. Ağır kazanı taşıyan çelik halat birden koptu ve makaralardan kurtuldu. Postabaşı kendisini kedi çevikliğiyle yana atmasaydı ağır demir yığınının altında yamyassı olabilirdi. Düştüğü yerden ayağa kalktığında, işçiler onun yüzünde en ufak bir heyecan göremediler. Başka bir defasında da fabrikanın on, on beş metre yükseklikteki çatısını onarıyorlardı. Üstüne bastığı çürümüş oluklu saç Postabaşının ağırlığını taşıyamadı ve Postabaşı aniden kendisini boşlukta buldu. Nasıl olduysa oluklu saçı taşıyan kalın demir putrellere tutunabildi. O olaydan sonra işçiler onun dokuz canlı olduğuna iyiden iyiye inanır oldular.

Bütün bunlara karşın Postabaşı amirlerinin karşısında silik bir gölgeydi. Onlarla karşılaştığında kambur vücudu daha da iki büklüm olurdu. İşte o zaman tüm korkaklığı sırıtırdı yüzünde. Efendisinin önünde kuyruk sallayan köpekler gibi sinerdi. Yaltaklanmak için çevrelerinde dolanır dururdu. Ağır demirlerin altında ezilmeyen vücudu, efendilerinin önünde tüm ezikliğini sergilerdi.

Oysa kendi çevresinde ters bir adamdı postabaşı. Yaşamının ondan aşağı kalır yanı yoktu hani. Doğduğundan beri hayatı tersliklerle dolu geçmişti. Karısı yakalandığı hastalıktan öleli beş yıl olmuştu. En küçük oğlunu, doğduğundan iki yıl sonra kızamıktan yitirmişti. Şimdi kala kala bir kızı kalmıştı, o da deterjan fabrikasında çalışıyordu. Kızıyla arası hiç iyi değildi. İlgilenmezdi onunla. İlgilenmeye de vakti olmazdı zaten; daha fabrikadayken içmeye başlardı. Müdürler onun sarhoş dolaştığını görmezlerdi, ya da görmezlikten gelirlerdi. Eve geç vakit vardığında sızıncaya kadar içmesine devam ederdi. Tam bir hayvana dönüşürdü o zaman. Damarlarında kan yerine alkol dolaştığı kesin bir olguydu.

Vinççi Kâzım geldiğinde, tüm bildiği küfürleri sayıyordu. Anlaşılan müdür bütün gün atölyelerde dolaşacaktı. Rahat içki içemeyecekti bu yüzden.

Vinççi Kâzım:

“Kolay gele!” diye söze girdi. “Ne o, bugün çok sinirlisin? Ne oldu hayrola? Sabahtan beri herkes ortalıkta koşuşuyor. Onların heyecanı sana da bulaşmış anlaşılan.”

Postabaşı elinden çekici bıraktı. Nihayet içini dökecek biri çıkmıştı karşısına. Sabahtan beri konuşacak birini bulamamaktan neredeyse patlayacak haldeydi.

“Duymadın mı olanları? Müdür öfkesinden ateş püskürüyor.”

Meraktan yerinde duramayan Vinççi iyice yakınına gelinceye kadar bekledi; gelince alçak sesle devam etti:

“Yandaki fabrikada işçiler işi bırakmışlar. Grev mi yapıyorlarmış ne... Müdür bize bulaşmasından korkuyor. Sabahtan bizleri topladı: İşçilerin arasında ne oluyor ne bitiyor gözünüzü dört açın, dedi. Bak bunu sana söylüyorum yalnızca! Şimdilik hiçbir işçinin haberi olmasın! Müdür, grev eğer bizim fabrikaya da sıçrarsa kendinizi yok bilin diyor. Kulağınız tetikte olsun, işçiler bugün işlerinden başlarını kaldırmasınlar, şüpheli olanları hemen bildirin diye hepimize talimat verdi.”

Vinççi Kâzım pür dikkat kesilmişti. Tahmininde yanılmamıştı demek. Bugün kendisini göstermesinin tam sırasıydı. İşverene iletilecek birkaç iyi haber hiç de fena olmazdı. Direniş de neymiş? Bütün bunlar kendini bilmez birkaç işçinin işiydi: Şunun şurasında herkes ekmeğini kazanmanın gayreti içindeydi. Bir de işi durdurmak tam tamına nankörlüktü. Kesinlikle çalıştıkları fabrikada böyle adamlar olduğuna inanıyordu. Gerçi üç beş kişiyi geçmezlerdi. Erken davranırsa fabrikayı kurtarmış, aynı zamanda müdürlerin gözüne girmiş olurdu. Şef olması daha çabuklaşırdı böylece.

“Bizim fabrikada da fırsat kollayan bir iki kişi var. Oo... Senin hiçbir şeyden haberin yok! Hem de burnunun dibinde... Ellerinden gelse fabrikayı havaya uçururlar.”

Sözlerinin Postabaşının üstünde bıraktığı etkiyi ölçmek için sustu. Elinden geldiğince onu öfkelendirmek istiyordu.

“Senin saflığından faydalanıyorlar üstelik.”

İstediği olmuştu. Postabaşı iyice meraklanmıştı. Vinççi Kâzım, çevresine bakındı. Yakınlarında birilerinin olmadığına iyice emin olduktan sonra, Postabaşının ancak duyabileceği kadar yavaş sesle konuşmaya başladı.

“Senin atölyedeki kaynakçılar var ya? Biri Birol! Diğerinin adı Mehmet... Mehmet’ti galiba... İşte ikisi işçileri kışkırtıyor. Bilhassa Birol! Tornacı çocukla çok sık görüşüyor, gizli gizli bir şeyler konuşuyorlar aralarında. Şimdiki sendikayı beğenmiyorlarmış. Benden söylemesi... Sen yanlarından uzaklaşır uzaklaşmaz işi bırakıyor başlıyorlar planlar yapmaya!..”

Vinççi sözü fazla uzatmadı. Postabaşının üstünde etkili olduğuna kani olmuştu. Ardından şunları söylemeyi unutmadı:

“Bizim gibi fabrikayı düşünenler olduktan sonra kimse bir halt yiyemez. Müdürler bunu iyi bilsin. Yukarıya onlar gibilere geçit vermeyecek benim gibi adamlar olduğunu söylemeyi ihmal etme sakın!”

Postabaşı, Vinççinin söylediklerine şaşırmadı. Zaten Mehmet denilen adamdan şüpheleniyordu. Demek şüphelerinde haklıydı. Mehmet’e olan öfkesinden dikkati daha ziyade onun üstünde yoğunlaştı. Şimdi eline fırsat geçmişti işte!

İhbarcılık Postabaşında bir ruh hastalığıydı. Hele amirlerine şikâyet edilecek bir konu bulduğunda zevkten dört köşe olurdu. En akla gelmeyecek, en basit konuları bile şikâyet ettiği olmuştu.

Vinççi Kâzım’a gelince; geldiği gibi sinsice uzaklaştı. Olan biteni öğrenmiş, geleceği konusunda ilk adımı atmıştı. Demek yandaki fabrikada işçiler işi bırakmışlardı. Öyleyse ona büyük görevler düşüyordu. Atölyeleri dolaşmalı ve bütün işçileri kontrol etmeliydi. İş bırakmak büyük bir suçtu. Değil bu suça kalkışanları, düşünenleri bile tespit etmeliydi. Kaynakçıları Postabaşına söylemişti söylemesine; gene de bu kadarla yetinmemeliydi. Bir yolunu bulup Postabaşının bu işlerin üstesinden gelemeyeceğini mutlaka üstlerine iletmeli kendisi ön plana geçmeliydi. Hele bir Postabaşı yukarı gitsin; arkasından da o! Zeki olduğunu düşünmenin gururuyla iyice dikleşti. Balinanın suyu yarması gibi ağır adımlarla, iki kolunu yanlarda sallandırarak yürüdü. Yüzünde alabildiğince sert bir ifade vardı. İyice asık suratlı olmaya zorluyordu kendisini...

Postabaşı onun ardından fazla sabredemedi; alelacele işi bırakarak müdüriyet binasına yollandı.

Bir saat sonra Mehmet’i Müdüriyet binasından çağıracaklardı.

* * *

Döküm fabrikasının düdüğü ikinci gün de çalmadı. İşveren istemese de döküm işçilerinin işi bıraktığını bütün işçiler öğrendi. Kimisi gizli bir merak duydu, kimi bilinçlice sevindi. Bazıları da kızdı. Kızanlar, üstelik işçiydiler; öyle kızdılar ki, işverenler bile o derece kızmamışlardı. Birkaçı hiç mi hiç umursamadı. Bu konu ilgilendirmiyordu onları.

Bütün bunlar bir yana, o günden itibaren kazan fabrikasını gizli bir heyecan kapladı. En azından alışkın oldukları monotonluğu bozmuştu bu durum.

Sabah saat l0.35: Birol’la Mehmet’in payına gene hurda ayıklama işi düşmüştü. Göze batmışlardı bir kere. O koca çanın içinde sallanan tokmağa dönmüşler; her yana yetişmeye çalışıyorlardı. İkisi de çalışmaktan soluk soluğa kaldılar: Kaynak İşleri, kaynak bittiğinde hurdacılık... Mühendis onların üstündeki baskısını iki kat arttırmıştı.

Yanı başlarındaki fabrikadaki hareketliliğe gizliden sevinenlerden biri Birol olmuştu, Mehmet’se umursamayanlardan. O saplantı haline dönüşmüş kini ile meşguldü. Tüm duyguları nefretinde kilitlenmişti adeta... Tam bir kapalı kutuydu. Nedenini bilemediği davranışlar karşısında eli kolu bağlanıyordu Birol’un.

Ya Mehmet, Mehmet kendi fırtınasının nedenini bilir miydi? Bu saçma öfke Mehmet’in yüreğinde nasıl olmuştu da ona hükmeden bir yara olmuştu?

O günden tam beş yıl, iki ay önce acı bir olay yaşamıştı Mehmet. Güney Amerika’ya giden bir tankerde çalışıyordu. Güney Afrikalı zenci bir arkadaşı vardı. Onunla Kanada şilebi, yüz bin tonluk bir tanker, ve bir de Güney Amerika’ya giden toplam üç gemide arkadaşlık etmişlerdi. Çok az insanın onlar gibi sağlam dostlukları vardı.

Son çalıştıkları tanker Panama bandıralıydı. Küçük sayılmazdı. Depoları seksen bin ton mal alıyordu. Tayfaların kaldığı kısım geminin arka bölümündeydi. Kaptan ve yönetici personel ise ön kısımda. İkisinin arasında ambarlar vardı. İnsanlar arasındaki ayrım denizin üstünde bile hükmünü sürdürüyordu.

İlk Kanada şilebinde birlikte olmuşlardı. Mehmet’in ilk seferlerinden biriydi bu. İlk acemiliği... Gemi eski bir yük gemisiydi. Mehmet’in görevi buharla çalışan vinci çalıştırmaktı. Sonraları ona çocuk oyuncağı gelen bu iş başlangıçta oldukça zordu. Çelik halatı silindire iyi saramıyordu; halat ikide bir dolanıyor, islimin gücüne uyum sağlayamıyordu. Mehmet dil bilmediğinden tayfa başının ne dediğini ancak el kol hareketleriyle anlayabiliyordu.

Afrikalı, usta denizciydi. İnce uzun boyu ve sevimli bir yüzü vardı. Az konuşurdu. Mehmet bir defasında çelik halatı zamanında boşlamamıştı. Yunanlı tayfa başı ne dediği anlaşılmaz bir şekilde avazı çıktığı kadar bağırıyordu ona... Kuvvetli rüzgâr sesinin duyulmasını engelliyordu bir yandan. Üstelik tehlike bile yaratabilirdi bu durum. İşte o anda onu çıkmazdan Afrikalı kurtardı, sonra da sessizce ayrıldı yanından. Bu gizlice gerçekleşen bir dostluğun başlangıcıydı.

Mehmet’in açık denizde sigarası erken tükenmişti. Bu da onun tecrübesizliklerinden biriydi. Sigarasızlık, hele açık denizdeyken korkunç bir olaydı. Afrikalı ona tam dört karton sigara verdi.

Yüz bin tonluk tankerdeki işi, Panama tankerindeki işi de Afrikalı buldu. Yıllardır denizlerdeydi Afrikalı. Tanımadığı denizci yoktu. Karaya çıktıklarında körkütük sarhoş oluncaya değin içerlerdi. Mehmet İngilizce’yi ondan öğrendi. Afrikalı aynı zamanda gemiciliğin tüm inceliklerini öğretti ona...

Bir keresinde Güney Amerika’da, Mehmet’in şimdi adını unuttuğu bir limanda, bir kıyı meyhanesinde içki içerlerken kavga çıkmıştı. Mehmet’in üstüne iriyarı tam üç denizci saldırmıştı. Denizcilerden biri bıçak kullanıyordu. Afrikalı olmasaydı Mehmet’in leşi Güney Amerika limanlarının çöp tenekelerini doldurmuştu çoktan.

Ne olduysa Panama gemisinde oldu. Mehmet o olayı hayatı boyunca unutamadı. Açık denizdeydiler. Afrikalının kamarasının bulunduğu koridorda yangın çıkmıştı. Yangına koridorda bulunan bir teneke mazotlu üstübü neden olmuştu. İçi üstübü dolu tenekeyi oraya kim koymuştu? Kim tutuşturmuştu, belli değildi. Tenekenin içinde fazla miktarda mazot vardı ve yangın koridora yayılmıştı. Tayfaların yoğun çalışmasıyla zorlukla söndürülebilmişti.

Gemide on Pakistanlı, beş Cezayirli, on Güney Afrikalı, on beş Yunanlı; toplam kırk tayfa vardı. Afrikalıyı gemide yangın çıkarmakla suçladılar ve kamaranın birine hapsettiler. Kaptan Afrikalıyı neye dayanarak suçluyordu? Ona bu bilgiyi kim vermişti? Belli değildi...

Mehmet gizlice Afrikalıyı görmeye gitti. Kamaranın önündeki Yunanlı nöbetçiyi ikna etmek onun için zor olmamıştı. Yunanlı mert ve dürüst, yaşlı bir denizciydi; kaptanın haberi olmaması şartı ile Afrikalıyla yarım saatliğine görüşme olanağı sağladı.

Evet! Mehmet yarım saat boyunca Afrikalı ile konuştu. Ama sadece Mehmet! Afrikalının ağzını bıçak açmıyordu. Afrikalı dünyaya, gemiye, her şeye küsmüştü. Denizden başka her şeye... Mehmet’in tüm sorularını cevapsız bıraktı. Arkadaşının hiçbir suçu olmadığına emindi Mehmet. Gerçi o saatte, yangının olduğu koridorda bulunan mürettebatın çoğu nöbetçiydi. Ama iyi biliyordu ki arkadaşı canından çok sevdiği gemilere ihanet etmezdi... Ve iyi biliyordu, yangını söndürmek için herkesten çok uğraşmıştı. Afrikalının gözbebekleri, en derin denizler kadar derine gömülmüştü. Gözlerinde ölümü gördü Mehmet... Korktu. Denizler onu çağırıyordu ve Mehmet buna engel olamayacaktı. Aslında biraz anlıyordu onu... Afrikalının korktuğu ne mahkemeler, ne de hapse girmekti. Gemicilik lisansını elinden alacaklardı. O zaman da bir daha denizlere açılamayacaktı. Suya batan bir gemi nasılsa öyle derin yara almıştı Afrikalı...

Günler geçti. Gemi Cebelitarık Boğazı’nı geçerek Afrika burnuna doğru yol aldı. Günler boyunca Afrikalıyı kamarasından çıkarmamışlardı. Mehmet onun suçsuz olduğunu ispatlamak için çok uğraştı. Kaptanla görüşmek istediyse de bu düşüncesini bir türlü gerçekleştiremedi; kaptan kabul etmedi onu. Sonunda gerek de kalmadı. Bir sabah Pakistanlı nöbetçi sabah kahvaltısını vermek için kamaraya girdiğinde Afrikalıyı bulamadı; deniz almıştı onu. Koskoca okyanusun suları...

Ve gemi yoluna devam etti. Ümit Burnu’nu dolaşarak İran’a vardı. Afrikalının öyküsü de tayfaların dilinde İran’a ulaştı. Bu öykünün içinde Afrikalıyı yalan yere ihbar eden ikinci makinist de yer alıyordu. Tabii bu gerçek hiçbir zaman geminin kaptan köşküne ulaşmayacaktı.

Mehmet gemiyi İran’da terk etti. Bu olayın hesabını ise ikinci makinistten soramadı. Çok isterdi oysa... Ve bu yüzden kendisini hiç affetmedi.

Bu Mehmet’in son gemi seferi olmuştu.

Saat on bir kırk beş: Öğle yemeğine çok az bir zaman kalmıştı. Birol işini her zamankinden erken bırakmış, doğruca yıkanma yerine gitmişti. Tam kapıdan içeri girdiğinde Postabaşıyla burun buruna gelmesin mi? Postabaşının onu görür görmez yaptığı ilk iş saatine bakmak oldu. Akabinde sinsice sırıttı.

“Hayrola, saat kaç? Ne zamandan beri bu saatte ellerini yıkamaya geliyorsun?”

“Git söyle, beni de çağırsın müdür. Mehmet’i şikâyet ettiğin gibi beni de et!”

Bu sözleri öyle kesin bir tavırla söylemişti ki Postabaşı boş bulundu.

“Söylememe gerek yok! Müdür biliyor zaten.”

Sonra birden toparladı kendisini:

“Bana baksana sen! Nereden çıkardın benim söylediğimi?”

Birol küçümsercesine gülümsedi...

“Müdür söylemiş. Bir dahaki sefere söylememesini hatırlatmayı unutma!..”

Konuşurken kendinden çok emindi Birol. Postabaşı sinirle kapıyı çarptı. Cevap verememişti. Bu kısa konuşma Birol’un düşündüklerini haklı çıkarmaya yetti. Postabaşının oyuna geleceğini iyi hesaplamıştı. Başardığı işin mutluluğu gülümsedi dudaklarında...

Saatine baktı: On dakika daha vardı yemek saatine... Kalan vakti öldürmek için ağırdan aldı. Çok geçmedi, diğer işçiler de geldiler el yıkamaya. Birol, elini yıkadığı sırada iki işçinin konuşmasına tanık oldu. İşçilerin ikisi de boya atölyesindendiler. Döküm fabrikasındaki direnişi konuşuyorlardı. İkisinin de üstü boyalara bulanmıştı. Birol yaşlı olan ustayı tanıyordu. Diğeri genç bir işçiydi. İşe yeni girmiş olmalıydı; ilk kez görüyordu çünkü onu.

Yaşlı olan şöyle diyordu:

“Toplusözleşme görüşmeleri uzadı diye işçiler işi bırakmışlar. Niyetleri masada sendikayı güçlendirmekmiş. Adamlar daha greve çıkmadan eylem yapıyorlar. Bizse? Oo...”

Yaşlı ustanın konuştukları Birol’un ilgisini çekmişti. Yanlarına yaklaştı.

“Selam Salih Usta!”

“Aleykümselam! Nerelerdesin yahu Birol? Bizim atölyeye uğradığın yok ne zamandır...”

“İşten vakit mi kalıyor Salih Usta. Bugünlerde çok sıkışığız. Bir şey soracağım. Yandaki fabrika ile ilgili konuşuyordunuz galiba. Neden çıkmışlar eyleme?”

“Sendika davası. İşveren toplusözleşme görüşmelerini yokuşa sürüyormuş, ondan.”

“Grev değil mi yani?”

“Grev arkadan gelecek. Bu seferki işverene bir uyarı!”

“Yani işçiler istedikleri zaman işi bırakabiliyorlar mı?”

“Aslında bırakamazlar ama orası Demir Döküm oğlum. Demir Döküm dedin mi duracaksın. Demir Döküm işçisi başka yerdekilere benzemez. Üç gün fabrikayı işgal etmiş adamlar onlar. Demir Döküm bir işçi kalesidir.”

“Sen nereden biliyorsun bütün bunları?”

Birol’un saflıkla sorduğu bu soru Salih Usta’nın hoşuna gitmişti. Gülümsedi.

“Bizim mahalleden arkadaşlar var orada çalışan.”

“Ya?.. Fabrikayı işgal mi ettiler dedin Salih Usta?”

“Evet, üç gün boyunca! İşçi tarihinin en şanlı direnişidir o! Ama esas ana fabrikada oldu direniş. Silahtar Çukuru’nda! Kapıları kaynattılar ve çevik polise karşı direndiler. Fabrikanın karşısındaki tepelerdeki gecekondu halkı da katıldı direnişe.”

Birol gözleri açık, hayranlıkla dinliyordu Salih Usta’yı. Salih Usta’nın yanındaki araya girmeseydi dinlemeye devam edecekti. Yanındakinin sorusuyla Salih Usta ondan yana döndü ve konuşma uzun süre ikisinin arasında cereyan etti. Birol istiyordu ki usta sürekli Demir Döküm işçilerinden bahsetsin; oysa genç işçinin sorusunun eylemle hiç alakası yoktu ve Salih Usta çırağının sorusuna karşılık, Murat 124’ün nasıl bir araba olduğuna dair uzun açıklamalara girişti.

“Hafta sonu boyarız benim yeğenin dükkânında. Hiç merak etme sen! Ona bir kat boya attık mı kız gibi olur.”

Murat 124’ün nasıl bir araba olduğu Birol’u hiç mi hiç ilgilendirmiyordu. O asıl Salih Usta’nın o güne kadar bilmediği yönüyle ilgiliydi. Keşke fırsatını bulsa Haliç’in fabrika direnişlerini, sağdan soldan duyduğu işçi eylemlerini bir de ondan dinleseydi. Birol Salih Usta’nın bu yönüyle ilk defa karşılaşıyordu. Pervasızca konuşması hoşuna gitmişti. Oysa eskilerden kime sorsa mutlaka konuyu değiştirir, bir şey anlatmazlardı. Salih Usta o kadar kişinin arasında konuştuğuna göre... hem de o günlerde?..

“Allah kahretsin bu boyayı! Bir türlü çıkmıyor elden. Sana diyorum yanında gazlı üstübü bulundur diye!..”

Birol’dan yana dönüp gülerek dedi ki:

“Sağ olsun çırağın sayesinde her gün boyalı ekmek yiyoruz.”

Genç çırak boyacı ustasının sözlerinden dolayı hafif kızardı. Tatlı bir kızgınlığı vardı boyacı ustasının. Bağırır, çağırır, gür sesle konuşur, sövse bile kimseye dokunmazdı sözleri. Ruhu beyaz bir boya gibi temizdi. Birol onun bu saflığını çok iyi biliyordu. Bu yüzden de onunla çekinmeden konuşabilirdi. Baktı ki kimse konuşmuyor, suskunluğu fırsat bilip konuyu yeniden açtı:

“Müdürler bizim fabrikaya sıçramasından korkuyorlar.”

Salih Usta acı acı güldü.

“Bilmiyorlar ki bizimkiler pısırık. Bizimkiler pantolonları elden gidecek diye korkuyorlar. Oysa ...leri bile gitti elden. Haberleri yok!”

İşte bu doğru diye düşündü Birol. İşçiler hazırlıklı değildi. Herkes birbirinden korkuyordu. Kendisi cesaret edebiliyor muydu peki? Artık Sarıgöl’deki kahveye çıkmaz olmuştu. En son gittiğinde, onu sendikaya çağırmışlardı da kararsızlığından... Başka işçiler de geliyormuş güya; Birol’a, ara sıra sen de gel dediler. Yakında üye kaydedeceklermiş. Birol da daha erken diye cevap verdi. Ya sendikada toplandıkları müdürlerin kulağına giderse?.. Böyle bir hataya düştüğünde işinden olacağını çok iyi biliyordu. Biliyordu bilmesine de, torna atölyesindekilerin yaptıklarına yürekten inanıyordu. Doğru bildiklerini yapıyordu onlar. Hatta bir ara gitme cesareti bulmadı değil. Sonrası kendisini kandırması güç olmadı. Zaten aldığı zor yetiyordu boğazına. Bir de işsizlik çalarsa kapıyı... İşsizliğin korkusu dayanılmazdı. Bu korku gittikçe büyüdü. Bir yanda korku, diğer yanda öğrendiği gerçekler; ikisi de ruhunda kıyasıya mücadele eden iki duyguydu. İyi de Demir Döküm’den bahsedilmesi onu niye bu denli heyecanlandırıyordu? Haliç’teki işçi olaylarını niye bu kadar merak ediyordu?

Salih Ustanın elini yıkaması uzun sürmedi. Nasıl olsa çıkmıyordu boyalar. Çırağının omzuna vurdu şakayla.

“Hadi bakalım! Yemeği hak ettin. Çok çalıştın bugün! Senin Murat bir boyandı mı değme Amerikan arabasından cakalı olur. Şimdi yemekhanede kuyruk uzamıştır bile. Ne o Birol Usta? Yemeğe niyetin yok galiba... Boş ver düşünmeyi... Hadi afiyet olsun! Sonra görüşürüz. Kusura bakma! Bizim çırak acele ediyor.”

Onlar kapıdan çıkarken Birol çoktan düşüncelerine dalmıştı bile. Yalnız hissediyordu kendisini. Oysa kendisini yalnız kalmaya zorladığından haberi yoktu. Mehmet’le konumları aynıydı. Mehmet de gelseydi sendikaya o zaman yüreklenirdi. Oysa Mehmet’in umurunda değildi. Birol onunla konuşurken bu isteğini belli etmiyor, kararsızlığını gizliyordu. Olacak iş değil ya?..

Birden yemeğe gideceği geldi aklına. Yıkanma yerinin bulunduğu kısımdan atölyeye açılan kapıyı itti; atölyede kimse kalmamıştı. Demirler, koca kazanlar, makineler sessizce duruyorlardı yerlerinde... Koşarak yemekhaneye giden merdivenleri çıktı.

* * *

Saat öğleden sonra l3.30: Hareketler yavaşladı. Sabahtan beri dört buçuk saat çalışılmış, bir saatte yemek yenmişti. Çalışma temposunun yavaşlamasında dört buçuk saat yorgunluğun, yemekte şişen midenin payı vardı. Postabaşıların kırbaçları yoktu ama ikide bir işçilerin arasında dolaşıyorlar, ayakta uyuklayan ya da rehavet çöken olursa uyarıyorlardı. Ne olursa olsun çalışma hızı aksamayacaktı. Nasıl ki makineler durmadan çalışıyorlar, insanlar da makine gibi çalışmak zorundaydılar.

Mehmet günden güne soluyordu. Bu bilmece adamı çözmek zordu Birol için.

Hurdaların içinde boğuşuyorlardı. Sabahtan küçük parçaları ayırmışlar, sıra büyük hurda parçalarına gelmişti. Şimdi dört kişiydiler...

Birol bir ara Mehmet’le yalnız kaldıklarında ona, usulca:

“Bu akşam sendikaya gidiyorum. Gelsene!..” dedi.

Mehmet eskiden olduğu gibi duymazlıktan gelmişti. Bu adam iyice tepesini attırıyordu. Kızsa, bağırsa; sen ne biçim adamsın be dese!.. Aslında sendikaya gideceği falan yoktu. Yalnızca onun düşüncelerini öğrenmek istiyordu: Oysa bu soruyu kendisine de sorsa cevabını bulamazdı. Daha fazla konuşamadılar. Onlara yardım eden iki işçi hurda demirleri götürdükleri yerden geri dönmüşlerdi.

O gün öğleden sonrasının diğer günlerden farkı yoktu başlangıçta... Döküm fabrikasındaki yeni durum bile işçilerin arasında alışkanlık yaratmıştı artık. Alışkanlık, işçilerin hayatlarını değiştirmelerini engelleyen kötü bir huydu. Sonunda ezilmeye bile alışıyordu insanoğlu... Alışkanlık gözlerini köreltiyordu onların. Alışkanlıklarını yırtıp hayatlarını değiştirmeye kolay kolay kalkışmıyorlardı. Makineler de böyledir: Dişliler, mekanik güçler alıştıkları hareketleri yinelerler. İşçiler de makinelere benzemek zorunda kalırlar. Ta ki düşünce sistemlerini kullanmayı öğrendikleri âna kadar... İnsanlar düşünme sistemleri yüzünden makinelerden daha tehlikelidirler. Bu tehlikeli yönleri bilinse de makinelerin henüz yapamadıkları işleri başardıklarından onlara ihtiyaç vardır. Bu nedenle de sıkı bir şekilde kontrol altında tutulmaları gerekir. Bozulan makine tamir edilir. Oysa düşünen makineler farklıdır: Onları yola getirecek bir ceza sistemi gerekir. Üretimden koparmak, yani işten atılmaları en etkili yöntemdir.

Mehmet de, Birol da makinenin bozulan dişlileri olmaya namzettiler. Bir farkla: Mehmet bunu çabuklaştırıyordu.

Onlara yardım eden işçilerin ikisi de fabrikada meydancıydılar. Hoş kaynakçıların da meydancılardan farkı kalmamıştı ya...

Erzurumlu meydancı Nizam bir ara işi bıraktı. Cebinden çıkardığı sigarasını yaktı. Ve hiç kimse konuşmazken Mehmet’e doğru dönerek:

“Şu Postabaşıyla aranızda ne geçti? Hep seninle uğraşıyor. Geçen gün seni müdüre şikâyet etmiş.”

Birol, Mehmet’in gözlerinde bir ân için öfkenin kendisini gördü. Arkasından şaşkınlıktan gözbebeklerinin alabildiğine açıldığını...

“Ne dedin? Nereden biliyorsun?”

“Bilmeyen kalmadı ki... Postabaşının kendisi söylüyor sağda solda... İşçileri kışkırtıyormuşsun! Doğru mu?”

Bu safça sorulan soru cevapsız kaldı. Ama Mehmet’in yüzü görülmeye değerdi. Önce korkunç bir fırtınayı andıran öfke dalgası!.. Ama sonra şaşkınlık... Tersine dönüş; öfkesi artmadı, aksine azaldı. Tıpkı büyük dalgaların karaya vurunca kırılması ve giderek yok olması gibi... Onu izleyen, ruhunun içindeki ters akıntıları apaçık görebilirdi. Çünkü o ân savunmayı bıraktığı, ruhunu gizleyemediği, dışa vurduğu bir ândı.

Dünya kendi ekseninde bir turunu yirmi dört saatte tamamlar, güneşin çevresinde: Üç yüz altmış beş günde... Bunun değişmesi insan iradesinin ötesindedir. Aynı olay belli bir zaman aralığında gerçekleşecektir mutlaka...

İşte bundan sonra doğacak olayları da değiştirmenin olanağı yoktu. Birol bunu tüm benliğiyle hissediyordu. Koskoca gerili yay boşanmış ve oku fırlatmıştı. Şimdi geriye sadece olacakları gözlemek kalıyordu.

Mehmet uzun bir süre hiç konuşmadan olduğu yerde dikildi. Anlaşılmaz bir gücün etkisi altında kalmış, kıpırdamıyordu. Bu güç büyük bir sırla besleniyordu sanki... Ve bu sır dişlilerin arasına sıkışmış bir taş gibi hareketini engelliyordu. Zıt iki düşünce Mehmet’in ruhunda ters akıntılara yol açıyor ve anaforlar oluşturuyordu. Çaresizlik içinde yumruğunu alabildiğine sıkıyor, şimdi harekete geçmezse hiçbir zaman harekete geçemeyeceğini biliyordu. Afrikalının sonu Mehmet’in bilinçaltında dış çeperleri zorlayan, bir çıkış deliği bulamayan islim gibiydi. Yükselen basınç bir çıkış deliği arıyordu. Tüm bu zıtlıklar, vücudunu alabildiğine germişti Mehmet’in... Beyninde ve tüm sinirlerindeki elektrik akımı alabildiğine yükselmiş, dayanma noktasının son sınırına gelmişti. Zayıf birinin bu şiddete dayanması zordu. Mehmet’in yaşamı fırtınalı denizlerde dolaşan bir yelkenli gibiydi. Alışıktı bu güçlüklere... Bu güç ayakta durmasını sağlıyordu.

Müdürle görüştüğünden beridir öfkesini yüreğinde saklıyordu Mehmet. Bu öfkenin içinde Afrikalının hıncı vardı. Düşünceleri süratle hedefe yöneliyordu. İspiyonculuğu yapan kimse muhakkak ikinci makinistin soyundandı. İçindeki öfkeyi boşaltacaktı Postabaşı kılığına girmiş makinistin suratına... Bunu büyük bir zevkle yapacaktı. Ne aptalım, diye düşündü. İhbar edenin Postabaşı olacağını düşünemedim. Ondan başka kim olabilirdi ki? Fakat heyhat? Onun yerine başkası olsaydı kolaydı.

Elindeki iş eldivenlerini çıkardı, duvarın kenarına koydu. Birol’a dönerek:

“Siz devam edin. Şimdi gelirim ben!” dedi. Sesi buz gibiydi.

Birol dona kalmıştı; konuşmadı. Atölyeye doğru yürümekte olan Mehmet’in arkasından çaresiz gözlerle baktı. Az sonra olacakları biliyordu, engel olamayacağını da biliyordu. Elindeki demir parçasını hızla yere fırlattı. Bildiği, fakat istemediği bir şeyin önüne geçemiyordu. Zaman durmuştu sanki. Elini kolunu görünmez bir güç bağlamıştı. Ona sadece olacakları beklemek kalıyordu.

Postabaşı kazanın tepesindeydi o sıra. Elinde büyük bir çekiç tutuyordu. Bütün sinirliliği üstündeydi. Şu döküm fabrikasının işçileri tüm yaşantısını altüst etmişti. Müdürler kendisini bir dakika bile boş bırakmıyor, içki içmeye fırsat bulamıyordu. Ağzına içki koymazsa barut fıçısına döner, tüm şeytanlar başına üşüşürdü. Birkaç akşamdır mesaiye kalmıyor, köşe başı meyhanesinde alkolsüzlükten zehirlenen vücudunu ucu ucuna kurtarıyordu.

“Fabrikada ne kadar işçi varsa, hepsinin canı cehenneme!” diyordu... “İlle başlarına bir çoban lazım! Bir dakika bile boş bırakmaya gelmiyor; hemen kaytarıyorlar. Aslında elimde yetki yok,” diyordu. Bir gerekli yetkiyi verselerdi ona, bak çalışma nasıl olurmuş gösterirdi. “Gidiyorsun müdüre şu adam çalışmıyor, işçileri kışkırtıyor, diyorsun. O da sadece nasihat ediyor. Neymiş şu sıra adam atılamazmış. Şu sıra adam atmak tehlikeli olurmuş. Döküm fabrikası işçileri kötü örnek oluyormuş. Pöh! Bunlar mı karşı çıkacak? Hiçbiri bir şey yapamaz bunların. Hele bir denesinler. Analarından doğduklarına pişman olurlar. Memlekette o kadar işsiz var ki... İş bulmuşlar bir de nankörlük ediyorlar.”

Nefret ediyordu, herkesten nefret ediyordu. İçki içmediği zamanlar kendisinden bile nefret ediyordu. Herkes kötü gözle bakıyordu sanki ona. Zararlı bir böcekmiş gibi... Bir fırsatını bulsalar öldürürlerdi onu. Bu kin dolu bakışlardan ancak içki içtiğinde kurtuluyordu. Gittikçe herkesten şüphelenmeye başlamıştı. Muhakkak bir açığını kolluyorlardı. Yoksa hemen bitireceklerdi işini. Ağzının kuruduğunu hissetti. En okkalı küfürlerden birini savurdu kendi kendine. Yaşamı da bir küfürdü sanki. Zaman zaman müdürlere de kızıyordu. Değerini bilmiyorlardı onun. Hayvan gibi sağa sola koşuyor, işçilerin gözünde kötü oluyor, yine yaranamıyordu. Onlarınsa ellerini bile kirlettikleri yoktu. Bazen kafasına böyle rahatsız edici düşünceler takılıyor; sonunda cahil biri olduğu, yani doğuştan şanssız olduğu, görevinin de yüksektekilere hizmet etmek olduğu sonucuna varıyordu. Yıllardır kendisine hükmeden boyun eğme alışkanlığı tüm iradesini yönlendiriyor, bütün duygularından baskın çıkıyordu.

Tam o sıra öfkeli bir ses duydu. Hükmedici, emredici bir ses adını söylemişti. Aşağı eğildi. Kaynakçı Mehmet’i gördü. Yanına çağırıyordu. Bu şekilde çağrılmasına tepesi attı. Kazandan aşağı bir kedi çevikliğiyle atladı. Tam karşısına dikildi. Mehmet’in bakışları donuk birer camdılar. Hiçbir şey anlamak mümkün değildi. Ne öfke, ne sevinç, ne dostluk, ne düşmanlık!.. Hiçbir şey!

Mehmet’in sadece bakışları değil, tüm düşünce sistemi donmuştu. Donuk bakışlarıyla Postabaşının kazandan atlayışını, yanına gelişini, pis sırıtışını izledi.

Mehmet kıpırdamıyordu karşısında: Postabaşının yüzü yerine sevdiğinin gülümsemesini görür gibi oldu; silik bir görüntüydü bu, sonra yok oldu. Duyduğu sesle birlikte gülümseme yitmişti.

“Ne var? Söyle bakalım ne istiyorsun?”

Postabaşının konuşmasında belli belirsiz bir tedirginlik vardı. Bir şeyler olacağını sezinlemiş gibiydi. Mehmet’in tam iki adım uzağında duruyordu.

Mehmet alabildiğine donuk sesiyle:

“Beni müdüre şikâyet etmişsin!” dedi.

Postabaşı dudak büktü. Beklemiyordu böyle bir suçlamayı.

“Ne olacak etmişsem?”

Postabaşının umursamazlığı Mehmet’i sinirlendirmişti; doğruydu demek ve açıkça yüzüne karşı söylüyordu.

Bir süre sessiz durdular ayakta...

“Ee? Ne söyleyeceksen söyle de, çek git işinin başına! İş zamanı seninle gevezelik edecek değilim. Bana bak! Yumruklarını sıkmış bir halde karşımda dikilip durma!.. Tepemi attırıyorsun!”

Mehmet ne bir adım geri, ne de ileri gidebiliyordu. Bakışları öylesine derinlere dalmıştı ki... Sanki orada değildi. Sevgilisinin gülümseyen dudaklarını ne kadar uğraşsa bir türlü canlandıramıyordu hayalinde. Gülümseyişinin yerine üzgün bakışları gelip yerleşiyordu. Ve sanki elini uzatıyor, ona buradan gitmesini söylüyordu.

“Çek git dedim!”

Sevdiğinin sevgi dolu bakışlarının en ufak izi yoktu bu adamın yüzünde. Karşısında duran adamın hayvansı bir görünüşü vardı.

Birden ikinci makinistin iğrenç suratı geldi gözlerinin önüne; kolları alabildiğine gerildi.

“Bak gitmezsen fena olacak!..”

Bu sözcükler kendiliğinden dökülmüştü ağzından.

Engel olamamıştı.

Mehmet’in kararsızlığı Postabaşıyı harekete geçirdi. Yırtıcı bir hayvanın avına atılması gibi Mehmet’in üstüne saldırdı. Mehmet boş bulunmuştu; böyle bir saldırıyı beklemiyordu. Birlikte yere yuvarlandılar.

Mehmet, içgüdüsüyle kendisini korumaya çalışsa da yumruklar göğsüne sağlı sollu iniyordu. Bilinçsizce Postabaşının gövdesine sarıldı. Yerde yuvarlanırken bir ara koluyla boynunu tuttu ve olanca gücüyle sıkmaya başladı. İşte o ân istediği gibi vurabilirdi; vurmadı! Postabaşının yumruklarını etkisiz kılmayı başarmıştı. Kollarıyla Postabaşının boynunu tutmaya devam ediyor, hareket etmesini engelliyordu. Vurmamak, bütün hışmıyla vurmamak için dişlerini sıkıyor, bir türlü yapamıyordu. Bir ân kaçmak istedi. Yaptığı işin korkunçluğu şimşek gibi çaktı kafasında... Kolları kısa bir süre gevşedi. İşte o ân biraz soluk alabilen postabaşı, olanca kuvvetiyle Mehmet’in kolunu ısırdı. Büyük bir acıyla canının yandığını hissetti Mehmet! Kolunun acısıyla tüm ilkel içgüdüleri harekete geçti. Ve olanca gücüyle Postabaşının karnına diziyle vurdu. Nefesi kesilen postabaşı, Mehmet’in kolunu bırakmak zorunda kaldı.

Tüm fırtınalar Mehmet’in başına üşüşmüş, ruhunu altüst etmişti. Postabaşının karnına vururken kendisi için çok değerli olan bir duyguyu yok etmişti sanki... Kolundaki ısırığın acısını bile duymuyordu. Nasıl olurdu da bu iğrenç yaratık, bu hayvan, ceylan gibi güzel bir kızın babası olurdu? Üstelik Mehmet o kızı seviyordu. Nasıl olurdu da bu garip yaratıkla boğuşmak zorunda kalmıştı? Nasıl vursun?.. Nasıl kaçabilirdi?.. Tüm şuurunu kaybedecek gibi oldu. Dipsiz bir kuyunun karanlığına düşmüştü. Çevresinde kendisine bakan işçilerin yüzlerini gördü. Sanki kuyunun ağzından onlara doğru başlarını uzatmışlardı.

Yediği yumruklar etkilemiyordu onu; ruhunun acısı yanında yumruklar etkisiz kalırdı. Beden bütün kıskançlığıyla ruhun acısını kendine yöneltmek istese de... Tek bir gerçek vardı gözlerinin önünde; başka hiçbir şeyi görmüyordu: Kavga ettiği yaratık sevdiği kızın babasıydı. Oysa karşısındakinin iğrenç bir hayvandan farkı yoktu. Öldüresiye vurmak istiyor, fakat başaramıyordu. Tüm kasları kilitlenmişti sanki. Vurmadıkça, vurmadıkça darbe alıyordu. Karşılık vermese de mani olamadığı içgüdüsü kendisini korumaya çabalıyordu. Ne denli koruyabilirdi ki?..

Göğsüne, nefesini kesecek ölçüde güçlü bir yumruk yedi. Tüm iradesini yitirdi. Bilinçsizce vurdu vurdu... Boşluğa mı vuruyor, yoksa bir gövdeye mi, belli değildi.

Aniden sırtının tam orta yerinde korkunç bir acı duydu. Aynı anda bir şimşek çaktı gözlerinde. Ve her şey karardı... Kuyunun daha da derinliklerine yuvarlandığını hissetti. Buz gibi suya çarpan gövdesinin çıkardığı sesi duydu.

Postabaşı yerdeki demir çekici kavramış ve hızla iki omuz arasına vurmuştu. Her şey saniyenin onda biri kadar kısa bir zaman içinde gerçekleşmişti. Kaburga kemiğinin tok sesi duyulmuştu sadece...

Mehmet hâlâ karanlık, dipsiz bir uçuruma doğru yuvarlanıyordu. Her şey dönmeye başladı. Su korkunç soğuktu. İliklerine kadar donuyordu. Karanlık bir boşluğun içinde buldu kendisini...

Kimsenin engel olamadığı bir olaydı bu. Kimse böyle bir şeyi beklemiyordu çünkü... Olayı gören işçiler şaşkınlıktan ne yapacaklarını bilemediler.

Birol, atölyeye doğru koşan birkaç işçiyi, arkasından da hızla atölyenin kapısından içeri giren arabayı görünce iyice telaşlandı. Ani bir kararla işini bırakarak koşmaya başladı. Uzaktan bir şey görmenin olanağı yoktu. Sadece toplu halde duran işçileri gördü.

Heyecandan göğsü sıkışmıştı. Kan, vücudunun damarlarına öylesine basınç yapıyordu ki... Merak, sinir, öfke, heyecan; hepsi, hepsini aynı anda duyuyordu.

Kalabalığı yardı. İlk olarak yerde baygın yatan Mehmet’i gördü. Postabaşı, üstü toz içinde yanı başında ayaktaydı. Ne yapacağını şaşırmış kalabalığın hayret dolu bakışlarını gördü. Çevresindeki her görüntüye kısa sürelerle bakıyor, bakışlarıyla olan biteni anlamaya çalışıyordu. Bir şeyler yapması gerektiğinin bilincindeydi. Arkadaşının üstüne eğildi. Mehmet’in ağzından akan kan, yerde küçük bir göl birikintisi oluşturmuştu. Tüm soğukkanlılığını korumaya çalışırken bir yandan da heyecan ve korku dolu bağırıyordu çevresindekilere:

“Yardım edin! Tutun kollarından! Bir tarafını oynatmadan arabaya bindirelim. Hadi ne duruyorsunuz?..”

Bu emredici ses kalabalıktan birkaç kişiyi harekete geçirdi. Yerde yatan vücut boş bir çuval yığınıydı sanki... Birol bir ara paniğe kapıldı, kollarının arasına aldığı vücudun yaşadığından şüpheye düştü. Bilinçsizce eğdi kulağını: Nefes alıp almadığı belli değildi. En iyisi nabzına bakmaktı ama o anda bunu becerebileceğini sanmıyordu. Başka bir şey de gelmedi aklına. Dört kişi birden kavradılar vücudu.

“Hey! Birileri arabanın kapısını açsın. Yavaş! Yavaş olun!.. Oynatmayın! Baş tarafını koyun önce arabaya!.. Tamam! Boylu boyunca yatırın koltuğun üstüne şimdi. Allah’ın cezası bu arabadan başka araba yok muydu? Sarsıntıdan sağlam kemikler bile dökülür bu arabada be!.. Hadi! Bakacağınıza?.. Arabanın şoförü kim? Hadi çabuk!”

Aslında her şey büyük bir çabuklukla oluyordu. Ama Birol öyle telaşlıydı ki, saniyeler bile yavaş geliyordu ona. Araba bir türlü hareket etmedi sanki... Üstünde işçi elbiseleri olduğu halde bindi arabaya. Araba çalıştı. Çalışır çalışmaz da öyle bir sarsıntı oldu ki, kendi kemikleri oynamış gibi bir boşluk duydu içinde...

O sıra biri telaşla bağırdı arabanın dışından: “Sigorta kartını aldınız mı? Hastanede sigorta kartı sorarlar.”

Safça belirtilen bir uyarı idi bu. Gerçi uyaran bir ölçüde haklıydı. Kaç kişi sigorta kartı olmadığından gerisin geri dönmüştü şimdiye dek.

Birol yanındakilere baktı. Sigorta kartını aramaya kalksalar gecikebilirlerdi. Fazla beklemeden kararını verdi:

“Ne sigorta kartı? Bir de kart mı düşüneceğiz? Adam ölüyor burada be!..”

Hızla çıktılar fabrikadan...Fabrikanın önündeki taşlı çukurlu yoldan, sarsıntıyla geçmek zorunda kaldılar. Birol bozuk yola da bozuk yaşama da küfretti. Sonra öfke sınırını aştı, sonunda derin bir sessizliğe gömüldü. Hastaneye giden yol boyunca arkadaşının cansız gibi duran vücuduna baktı durdu.

İKİNCİ BÖLÜM

Postabaşı körkütük sarhoştu. Şimdiye değin içtiklerinden iki kat fazla içmişti. Beşyüzevler’de bir meyhaneden çıkmış, yürüyerek evine gidiyordu. Yalpalıyordu yalpalamasına ama yürüyüşü ayık olduğu zamankinden farklı değildi. Bütün içki şişeleri bir araya gelse, hiçbirinin gücü onu devirmeye yetmezdi; içindeki alkol kanındaki alkol oranına erişemezdi.

Oturduğu ev uzakta değildi. Meyhaneden çıkıp sekiz yüz metre yürüdü mü eve varırdı. Evin kapısının ışığı her zaman açık olurdu. O öyle olmasını isterdi.

Kapının önünde dört beş basamaklı bir merdiven vardı. Kolayca çıktı merdivenleri... Eliyle anahtar deliğini bulmaya çalıştı. Tam anahtarı deliğe sokmağa çalışıyordu, kapı açıldı.

Kapıyı açan ince yapılı bir kızdı. Sokak kapısındaki lambanın ışığı yeterli değildi. Loş ışıkta kızın yüzü solgun duruyordu. Üstünde kumaş paltosu vardı. Belli ki çıkmaya hazırlanıyordu. Adamın geçmesi için kapıyı ardına kadar açtı. Öylesine sakin bir görünüm içindeydi ki... Bu görünüm Postabaşıyla tam bir tezat oluşturuyordu.

Postabaşı patlamaya hazır bir barut fıçısı gibiydi. Nitekim daha ayakkabılarını bile çıkarmadan bağırıp çağırmaya başladı.

“Saat kaç? Erkenden nereye kaçıyorsun? Yok öyle yağma! Kolayca kurtulamazsın benden!..”

Güçlü pençesiyle kızın bileğinden kavradı. Kızın üstüne abanırcasına eğildi.

“Dur bakayım, kaçmış saat? Söyle kız, kaçta başlıyor vardiyan? Erken erken ne yapacaksın sokaklarda?”

Elinin sert bir hareketiyle itti. Kızın vücudu itmenin şiddetiyle hızla duvara çarptı. Canının acımasına rağmen en ufak bir ses çıkmadı dudaklarından. Bu davranışı adamı daha da sinirlendirdi. Hırsla çarptı kapıyı...

“Çabuk bana yiyecek bir şeyler hazırla! Dünden kalan içkiyi de koy sofraya!.. Sonra hangi cehenneme gidersen git! Ha!.. Unutmadan söyleyeyim... Gece gündüz çalışacaksın bundan sonra! İşine sıkı sarıl! Artık evin yükü senin omzunda. Benden hayır yok!”

Sanki görünmez bir varlık onu daha da sinirlendirmiş gibi öfkeden kudurdu. Fabrikaya da, nankör hayata da ve daha o anda aklına gelmeyen bir sürü şeye küfretti.

Üstündeki kalın gocuğu çıkartarak divanın üstüne fırlattı. Masanın yanındaki sandalyeye çöktü. Elinin tersiyle ağzından akan salyaları sildi.

Kız büyük bir çabuklukla hareket ediyordu. Kısa bir sürede masanın üzerine, biraz peynir, ekmek ve zeytin koydu. Vakit geçirmeden içki şişesiyle bardağı getirdi. Bütün bu işleri bitirir bitirmez hızla sokak kapısına yöneldi.

“Hangi cehenneme gidiyorsun?”

Adam ne dediğini bilmiyordu, ne yaptığını da... Kız rüzgârın çabukluğuyla sokak kapısını açtı, gecenin karanlığında kayboldu. Adam sandalyeye çivilenmiş gibiydi. İçkinin verdiği ağırlıkla yerinden kalkamadı. Bir küfür daha savuracaktı ama vazgeçti. Bakışları, yarı açık, rüzgârda ileri geri oynayan kapıda kaldı. Sanki lanetlenmiş, yalnızlığa mahkûm ruhunun acısıyla kıvrandı bir süre... Fabrikadaki yaşamında işçilerle arasında kalın bir duvar olmuştu hep... Bugün, yarın, daha sonraki günler bu gerçek hiç değişmeyecekti. İkinci bir duvarın yönetimle kendi arasında oluştuğunu yeni yeni görüyordu. Birbirine doğru hızla gelen iki duvarın ortasında sıkışmış kalmıştı. İşçilere yaptığı kötülüklerden sonra işverenlerin katına sığınmaya çalışmış, onlar da tekmeyle karşılık vermişlerdi ona. Nankör hayat! Bardağa bile koymaya gerek duymadan şişeyi dikti kafasına...

Sokak lambalarının solgun ışığı altında silik bir görüntüsü vardı caddelerin. Gecenin geç saatlerine yakın olmasına karşın, duvar kenarlarınca yürüyen karaltılar göze çarpıyordu, Bunlar, uykulu gözlerle kendilerini fabrikaya götürecek olan servise yetişmek için acele eden işçi kızlardı. Bu kızlar, ara sokaklardan geniş caddeye açılan köşelerde, üçer beşer kümeleniyorlardı. Geniş cadde boyu sıralanan evlerde tek tük ışıklar vardı. Bacalarından yer yer dumanlar tüten o evler, sıcak bir yatak demekti. Oysa, gecenin ayazı hiç de örtmüyordu insanı. İşçi kızlar içleri soğuk da olsa kendilerini alacak olan, hiç değilse rüzgârdan korunabilecekleri otobüsleri sabırsızlıkla bekliyorlardı. Kimi ısınmak için durduğu yerde ha bire zıplıyordu. Derken karanlığın içinden otobüsün ışıkları göründü. Bir gurup bindi otobüse... Sonra başka bir otobüs daha...

Ateş’in bindiği otobüs üçüncü gelendi. En arka köşede her zaman oturduğu bir yer vardı, geçti oraya oturdu. Otobüsün içi dışarısının sessizliğine benzemezdi; otobüsteki işçi kızlar yol boyunca gürültü ederlerdi. Ateş gürültüden etkilenmez, köşesinde düşüncelere dalar, sessizce dışarısını seyrederdi. Sessizliğin kendisiydi sanki...

Babası, her zamankinden çılgınca davranmıştı. Bazen ruhunun isyanına dayanamadığı oluyor, isyanı hemen o çizgide –dış dünyanın haberi olmasın diye– karaya çarpmadan önce kırılan dalgaya dönüşüyordu. Denizin üstündeki azgın dalgalar nasıl derinlere ulaşamazsa ruhu öylesine derinlerdeydi; açığa çıkmıyordu. Asıl yaşam, içinde gizliydi. Ve o yaşam pırıl pırıl el değmemiş güzellikte yeşil bir orman gibiydi. Günlük yaşantısı ise her zaman katlanmak zorunda olduğu bir acıydı. Geceki kadar kötü olmasa bile bütün akşamlar birbirine benzerdi. Babasına duyduğu hisler, acıma ile karışık bir nefretti; asla karşı çıkmayacağı bir nefret! Bu nefretin içinde çocukluk günleri dururdu. Annesinin görüntüsü dururdu. Bütün bunların hepsi silik birer hayaldi. Bu hayallerle birlikte nefret boyun eğmesi gereken bir yazgıya dönüşürdü. Anılar birer mutluluktu. Bir daha asla geri gelmeyeceğini bildiği bir mutluluk.

Nedenini anlayamadığı kötü bir his duyuyordu içinde... Huzursuzluğunun nedenini bilmiyor değildi aslında. Fakat öyle ki nedeni aşan, sanki kovmak istediği bir korkuydu bu. Kötü bir şeyler olacaktı. Bunu seziyordu. Çalışırken hayal kurdukça korku dağıldı. Sevdiği geldi aklına. Sığınacağı bir korunak gibi onu düşünmeye koyuldu. İçindeki korkuyu ancak böyle bastırabilmişti. Hiç unutmadığı bir öpücüğün tadını duydu. Belli belirsiz gülümsedi. Sonra sevdiğinin şu anda, belki de uykuda olduğunu düşündü. Olsun! Varsın uyusun. O gündüz çalışmıştı. Onun da kendisi gibi bir fabrikada çalıştığını bilmek sevindiriyordu onu. İyi ama?.. Şu koskoca şehirde, kala kala bir tek babasının çalıştığı fabrika mı kalmıştı? Keşke öğrenmeseydi gerçeği: Sevdiğinin verdiği numaraya telefon etmeye kalkışmasına yeterince kızıyordu zaten. Telefonda karşısına çıkan: “Buyurun burası kazan fabrikası, kimi arıyorsunuz?” diye sormuştu da cevap vermeden susmuştu bir süre, şaşkınlıkla dolu bir kararsızlığa kapılmıştı. Sonra güçlükle söyleyebilmişti adını. Telefon konuşması bitene kadar, hatta bittikten sonra da uzun müddet atamadı şaşkınlığını. Sevdiğinin sesini duymayı arzu etmese fabrikanın adını öğrenmeyecekti; öğrenmeyince babasıyla aynı yerde çalıştığını bilmeyecekti. O ne yapmış; öğrenmekle kalmamış hiç saklamadan Mehmet’e söylemişti. Şaşkınlığını onunla paylaşmak istemişti. “Biliyor musun?” demişti. “Senin çalıştığın fabrikada babam da çalışıyor.” Belki şaşkınlığından kurtulmuş olsa söylemeye cesaret edemezdi. Çok iyi biliyordu ki babası kendisini insanlara sevdirmez. Zaten babasının kim olduğunu söylediğinde düşüncelerinde haklı olduğunu anladı. Susmuştu Mehmet. “Beni bekle!” demişti. “Seninle konuşmam gerek! Her zaman buluştuğumuz yerde buluşalım.” Buluştular. Babası sanki kara bir gölge gibi girmişti aralarına. O âna değin sakladığı bir gerçek ister istemez sevgilerinin önüne dikilivermişti.

Ateş, konuşmaz oldu. Konuşmaya alışık değildi. Sevdiğinin de ondan aşağı kalır yanı yoktu. Buluştuklarında konuşacaklarına, sustular. Ne Ateş babasının bir hayvandan farksız olduğunu söyledi, ne de Mehmet Postabaşına karşı beslediği kini dile getirdi. Çay bahçesinde iki saat boyunca önemsiz bir iki sözcüğün dışında hiç mi hiç konuşmadılar. Tek bildikleri rahatsız edici bir gölgenin aralarına girdiğiydi. İnsan güneşli bir günde nasıl gölgesinden kurtulamazsa, içine düştükleri konum buydu.

İki sonraki gece otobüs onu saat yirmi üç vardiyasına, deterjan fabrikasına yetiştirmek için acele ediyordu. İki gün boyunca ne o ne de Mehmet onu aramıştı.

* * *

Binlerce kutu gözlerinin önünden sıra sıra geçiyordu. Sabun kokuları sarmıştı ortalığı. İnsanın başını döndüren bir kokuydu...

Ateş’in bulunduğu kısımda on beş işçi kız vardı. On beş işçi kız, otuz kol demekti. Sürekli hareket halindeki otuz kol... Kimi sıvı deterjanı kutulara boşaltan makinenin başında, kimi de dolmak için bekleyen büyük mukavva kutuların... Makine kolunun her iniş kalkışında sıvı deterjan küçük kutulara dolmuş oluyordu. Kol yukarı kalktığı zaman sıvının akışı biterdi. Makine ağzının kapanıp açılışı arasındaki süre o kadar kısaydı ki sıvı deterjan sürekli akıyormuş görünümü verirdi.

Küçük kutular hareket halinde bir ray üzerinde ilerliyor, ince uzun parmaklı eller onları yakalayarak uygun ritimle kapaklarını kapatıyordu. Makine kolunun hareketi, sıvı deterjanın akışı, kutuların gidiş gelişi ve kollar, hepsi mükemmel bir uyum sağlıyordu. Küçük kutular dolup kapandıktan sonra da ileri doğru hareketini sürdürüyor, oradan da usta eller tarafından büyük mukavva kutulara diziliyordu. Mukavva kutular, taşınmaları için özel yapılmış demir tekerlekli arabaların üstündeydi. Dolduklarında hiç bekletilmeden erkek işçiler tarafından ambar bölümüne götürülüyorlardı. Bitmek tükenmek bilmez bir süreklilikti bu... Ambarın, büyük bir kamyonun bile girebileceği yükseklikte iki yana açılan geniş bir kapısı vardı. Kaldıraçlar seri bir şekilde kapılara gerisin geriye yanaşan kamyonlara yüklerdi mukavva kutuları...

Ateş, bir hafta gündüz vardiyasında, diğer hafta gece vardiyasında çalışıyordu. Fabrika üç vardiya üretim yapıyordu. Ateş işe ilk başladığı gecelerde uykusunu getirirdi kutuların ritmi. Kızlar uykuyu yenmek için alçaktan bir türkü tuttururlardı. Bazen öyle olurdu ki türküler birleşir, hep bir ağızdan söylenirdi. Ateş de katılırdı onlara. Bazen türkü kutuların ritmine uyardı; başka her şeyde daima öyle olur ve ne olursa olsun hareket yavaşlamazdı.

İki yıldan beri bu işte çalışıyordu Ateş. İnce kemikli parmakları vücudunun güzelliğine tezat oluştururdu. Sürekli hareket ellerindeki damarları iyice ortaya çıkarmıştı. Zayıf ve sinirli bir görünümü vardı bu parmakların. Yorgunlukla savaş veren vücudunun saklanamadığı köşesiydi. Yine de yorucu iş, öteki kızlar gibi bedeninin diğer kısımlarını elde edememişti. Oysa iş şimdiye dek birçok işçi kızın omuz yapısını çarpıtmış kimini hafif kamburlaştırmış, çoğunun göğüs kafeslerini daraltmıştı.

Kutuların dünyasında çeşitli düşler kurulurdu. İşte bu düşler aşk türkülerinde dile gelirdi.

Ateş’in yanında üç kız vardı. Üçü de Ateş’in oturduğu mahalledendiler. Ateş içine kapanık bir kızdı; bu kızlardan başka arkadaşı yoktu. Onlarla bile fazla konuşmaz, hatta onlardan uzak dururdu çoğu kere... Arkadaşları bu halini garip bulurlar, onun yabani olduğunu düşünürlerdi. Ateş ise hiçbir şey belli etmez; sevinse gülmez, sanki dili yok konuşmaya...

Ateş tüm acılarını kutuların içine koyar ve kapatırdı. Ama ona öyle geliyordu ki, pek çoktu bu acılar ve kutuların sayısı bitirmeye yetmiyordu. Onun iç dünyasını kimse göremezdi. Öylesine derinlerdeydi; işte orada tüm acılar, sevinçler hep oradaydı ve kimse ulaşamazdı oraya...

Aynı mahalleden olan yanındaki kızın adı Fatma’ydı. İşbaşı yapalı tam yarım saat olmuştu: Fatma yarım saattir, göz ucuyla onu izliyordu... Ateş farkında değildi.

O gece Fatma’nın ona söylemek istediği bir şey vardı ama bir türlü cesaret edip söyleyemiyordu.

Fatma, Ateş’in sevdiği çocuğu tanıyordu. Akşam paydoslarından birinde Mehmet, Ateş’i fabrika kapısı önünde beklediğinde o zaman görmüş, o zaman tanımıştı. O gün iş kartına Fatma ile beraber basmışlar, birlikte çıkmışlardı dışarı. Fatma meraklı bir kızdı. Meraklı olmak vazgeçemeyeceği bir özelliğiydi. Ateş’in o gün fabrikadan telefonla o delikanlıyı aradığını biliyordu. Telefon ettiği sırada, yüzünde beliren şaşkınlığı da fark etmişti Ateş’in. Tabii ne sorduysa cevap alamamıştı ondan. Bu durum çok garip gelmişti ona... Bu kız sevebiliyordu demek? Sonra öyle çok sorular sordu ki üst üste. Bu arada Mehmet’in çalıştığı fabrikayı öğrendi. Ateş’in babasının aynı fabrikada çalıştığını öğrenmesine gerek kalmamıştı: çünkü o söylemese de biliyordu. Oradaki kızların hepsinden değişik buluyordu Ateş’i. O günden sonra Ateş’i yakın takibe aldı.

Ateş’le ilgilenirken, çalıştıkları kısma bakan şefin, yanına kadar gelmiş olduğunu fark edemedi. Kısım şefi şişman, iriyarı bir kadındı.

Şef kadının sesiyle birden irkildi.

“Fatma, kutuları yanlış diziyorsun. Dikkat et! Yoksa ceza yazacağım sana!”

Öylesine aklı başına geldi ki kutuları her zamankinden büyük bir hızla dizmeye başladı. Ancak bir süre sonra normal çalışmasına dönebildi. Daha sonra dinlenme saatinde Ateş’le konuşma fırsatı bulabildi:

“Bilmiyorum ne kadar doğru yaptığım, ama sana bir şey söyleyeceğim.”

Ateş durgun gözlerle baktı yüzüne.

“Söze nereden başlasam?.. Sevdiğin çocuğun adı neydi? Mehmet’ti değil mi?”

Ateş’in gözbebeklerinde en ufak bir merak ifadesi yoktu. Fatma onun yüzünde hiç böyle bir ifade aramaya yeltenmedi. Asıl az sonra söylediklerini duyduğunda yüzünün ifadesinin nasıl bir hal alacağını merak ediyor ve doğrusu biraz endişeleniyordu.

“Kazan fabrikasında çalışan bizim mahalleden iki arkadaş var, onlar söylediler. Sen de biliyorsun sanmıştım. Hayret nasıl haberin olmadı? Baban sevdiğin çocukla kavga etmiş. Yoksa aranızdaki ilişkiyi mi öğrendi baban? Eğer doğruysa çekiçle vurmuş Mehmet’e.”

Başı döner gibi oldu Ateş’in. Sanki bulunduğu yere düşüverecek gibiydi. Bütün deterjan paketleri gözlerinin önünde uçmaya başladı. Arkadaşının sesini güçlükle duyabiliyordu gitgide.

“Biraz fazla vurmuş olacak ki seninkini hastaneye kaldırmışlar.”

Devam etmedi. Korkmuştu. Bu kızın böylesine allak bullak olacağını beklemiyordu. Ateş’in yüzü sönmüş kül gibi grileşmişti. Onun gölge gibi ayağa kalktığını gördü. Sanki yürürken düşmemek için kendisini zor tutuyordu.

Ateş o gece boyunca bir gölge gibi çalıştı.

* * *

Mehmet’in hastaneye gittiğinin ertesi sabahıydı. Fabrika kamyonu her zamanki gibi Birol’un bindiğinin farkında olmadı. Bu her sabah tekrarlanan bir olaydı. Birol ise ne servis arabasının geldiğinin farkındaydı, ne de arabaya bindiğinin... Çizgi gibi düz bir hareketin, bir alışkanlığın devamıydı bu. Göze çarpan hiçbir zikzak yoktu. Yalnız o gün ufak bir değişiklik oldu. Kamyonun frenine basıldığında içindekiler şöyle bir sarsıldı. O zaman herkes Birol’un kamyonda olduğunu ve arabadan inmekte olduğunu fark ettiler. Bu alışık olmadıkları bir hareketti.

Birol, kamyonun durması için şoförün arka kısmındaki cama vurduğunda kimsenin dikkatini çekmemişti. İnerken: “Bugün fabrikaya gelmiyorum. Atölye şefine çok önemli bir işim çıktığını söylersiniz. Hadi size güle güle!..” demiş, sonra da kamyon şoförüne eliyle indiğini işaret etmişti.

Kamyon ağır ağır hareket etti. Arkadaşları onun, hastaneye Mehmet’i görmeye gideceğini tahmin etmekte gecikmediler. Birol kamyondan Silahtar’da inmişti. Vakit kaybetmeden kendisini sigorta hastanesine götürecek olan bir minibüse bindi.

Hastaneye geldiğinde ilk işi, danışmadan Mehmet’in yattığı kısmı öğrenmek oldu. Oradan hariciyeye gönderdiler. Hariciyenin kapısındaki aksi hastabakıcının içeri almaya hiç niyeti yoktu; Birol’un da bırakıp gitmeye... Hastabakıcı sinirlendirmese az ilersindeki kanepede oturan ince zayıf görünüşlü kızı fark ederdi belki...

“Bari,” dedi. “Hiç olmazsa nasıl olduğunu söyleyin.”

Hastabakıcı uzun açıklamalarda bulunacağa benzemiyordu. Nasıl olduysa zahmet ederek kanepede oturmakta olan kızı gösterdi.

“Ona sorun!.. Şuradaki bayana!..”

Birol anlamadığını belirtince yineledi:

“Şurada oturan... Az önce o görüştü onunla.”

Birol kanepedeki kıza baktı; kim olduğunu çıkartamadı. Mehmet’in bir akrabasıdır diye düşünürken, birden bir ışık çaktı kafasında. Kim bilir, belki de Mehmet’in sevdiği kız buydu.

Mehmet’in arkadaşı olabileceği ihtimali, kıza karşı ilgisini arttırdığı oranda engel olamadığı bir heyecan duygusunu da beraberinde getirdi.

Yanına giderek:

“Adım Birol! Mehmet’in fabrikadan arkadaşıyım.”

Bunları söylerken elini uzatmıştı. Oldukça çekingendi ve büyük bir güç sarf ediyordu. Onun bir kızdan beklenmeyen bir güçle elini kuvvetle sıktığını hissetti.

Ateş, yalnızlığını biriyle paylaştığına sevinmişti. Biriyle konuşmak düşüncelerin ağırlığından kurtarabilirdi belki; hiç olmazsa birkaç dakika! Az önce Mehmet’in yanında olmuş, Mehmet’in kaburgalarının şiddetli darbeden fena halde ezildiğini, ancak kırık olmadığını söylemişti doktor. Kuvvetli ve dayanıklı bir vücudu varmış. Böyle bir darbeden kemiklerinde kırık olmadan kurtulması bir mucizeymiş. Birkaç güne kalmaz çıkabilir, ancak uzun süre ağrı çekermiş. Mehmet’in yüzünü hayli solgun bulmuştu. Öylesine zayıflamıştı ki bir günde... Sadece nasılsın, diye sorabilmiş, hiçbir cevap alamamıştı. Yanında fazla bırakmamışlardı. Oysa soracağı öyle çok soru vardı ki... Mehmet işe gidip gitmediğini sormuştu. O da gece vardiyasında olduğunu söylemişti. Babasıyla ilgili tek bir laf etmemişlerdi. Olayla ilgili konuşmaktan özellikle kaçınmışlardı. Kimden duyduğunu sormuştu Mehmet. Mahalleden birinden, diye cevap vermişti. Hepsi bu kadar! Başka tek laf etmemişlerdi.

Birol, kızın yanında ayakta dikiliyordu hâlâ. “Mehmet sizden bahsetmişti” diye söyledi kız.

O zaman Birol heyecanla sordu:

“Nasıl olduğunu biliyorsunuz o halde?”

Kız, bir şey demeden yüzüne baktı Birol’un.

“O kör olasıca Postabaşının yüzünden oldu,” dedi Birol. Gevezeliği tutmuşçasına devam etti:

“İnsanlığın yüz karası kalleş bir heriftir. Arkadan vurdu.”

Birol, konuştukça, kızın gözlerinin kapandığını ve açılmadığına tanık oldu. Hatta kız dudağını ısırıyordu duygularını belli etmemek için. Ne aptal herifim, diye düşündü. Boş yere üzüyorum kızı. Söylediklerine pişman oldu. Konuyu değiştirmek için tüm beynini zorladı fakat aklına başka hiçbir konu gelmedi.

Kızın yanına oturdu. Belli etmeden baştan aşağıya inceledi onu. İnsanı etkileyen bakışları vardı. Gözleri kendine has bir hüzünle doluydu. Birol’a öyle geliyordu ki, baştan başa duyguydu bu kız... Derken sessizliği hastabakıcı bozdu:

“Boşuna bekliyorsunuz. Ziyaret günü yarın. Merak edecek bir şey yok! Bir şey olmaz, korkmayın! Birazdan başhekim gelir. Sizi burada görürse bana kızar.”

İkisi de hastabakıcıya değil birbirlerine bakıp, verilecek cevabı karşısındakinin yüzünde aradılar. Sonunda ayağa kalkan Ateş oldu. Ayakta iken daha bir hüzünlü göründü Birol’un gözüne...

“Yapacak bir şeyimiz yok herhalde? En iyisi gitmek!”

Hafifçe gülümsemişti başıyla onayladığında.

“Hı... Hı...”

Birol, kızın iki adım gerisinden yürüdü. Yürürken bakışları kızın ayaklarına takıldı bir ara. Sanki yere değmiyordu bu ayaklar.

“Yapmam gereken herhangi bir şey varsa?..”

Kız şaşkınlıkla yüzüne bakınca:

“Yani yardımcı olabileceğim bir şey var mı?” diye tamamladı sorusunu.

Sıcak bir gülümseyiş belirdi kızın dudaklarında... Ve başını iki yana salladı. Hem hayır demek istiyor hem de teşekkür ediyor gibiydi...

Dışarı çıktılar.

* * *

Koskoca boş bir gün vardı Birol’un önünde... Yapmak zorunda olduğu hiçbir iş yoktu. Eve gidebilir, kitap okuyabilirdi. Okumak yeni edindiği bir alışkanlıktı. Son zamanlarda kitaplar gecelerini dolduruyordu. Başlangıç kitabını tornacı arkadaşı vermişti ona... İlk kez tatmıştı böyle bir zevki. Bir tane daha istemişti. Okuduğu kitap: John Steinbeck’in ‘Bitmeyen Kavga’ adlı romanıydı. Elma toplayan mevsimlik işçilerin grev mücadelelerini anlatıyordu roman. Sanki duygularını dile getiriyordu; yapmak istediği şeyler vardı içinde. Sonra ‘Ekonomik Politik’i okudu. Başlangıçta çok azını anlayabildi. Bilimsel bir metni okumak, roman okumak kadar kolay olmamıştı onun için. Zaman zaman umutsuzluğa düşüyordu bu yüzden. Genç arkadaşının bu konularda az çok bilgisi vardı. Birol’a elinden geldiğince yardımcı oldu. Bilmediği terimleri, anlamakta zorluk çektiği konuları bıkmadan usanmadan açıkladı ona... Birol gittikçe okuduklarını daha bir kolay anlamaya başladı. Üstelik başkalarının yardımına daha az gerek duyarak. Okudukça farklı bir gözle bakmaya başladı yaşama.

Bütün okuma isteğine rağmen vakti oldukça azdı. Bir de vaktin azlığı yetmiyormuş gibi çalışmanın yorgunluğundan olacak kasları isyan eder, göz kapaklarını kapanmaya zorlardı. Oysa öğrenmesi gereken o kadar çok şey vardı ki...

Eve gidip kitap okumak düşüncesinden vazgeçti. Bir sürü vakti vardı akşama dek. Grev yerine gidebilirdi. Eylemlerinin üstünden çok geçmemiş, Demir Döküm işçileri greve çıkmıştı. Orasını öyle çok merak ediyordu ki... Bir sırdı yüksek duvarın ötesi. Herhalde fabrikada grev bitene kadar duvara yaklaşmalarına izin verilmeyecekti. Paydoslarda kamyonlara binmek zorunda bırakılıyorlardı. Kimsenin fabrikadan yürüyerek ayrılmasına izin verilmiyordu. Bir tek sonradan dönüp gelmek kalıyordu; ona da kimse zahmet etmiyordu. Gerçi torna atölyesinde çalışan bir iki kişi gitmişti oraya. Gidenlerin söylediklerine göre, ki yürekten inanıyordu Birol, grevdeki işçilerin moralleri de dirençleri de iyidir. Böyle devam ederse işveren ister istemez işçilerin isteklerini kabul edecek. Kafası bu düşüncelerle dolu, grev çadırına gitmeye karar verdi.

Hastaneden ayrıldıktan yarım saat sonra, döküm fabrikasının yolunu tutmuştu.

* * *

İşçiler fabrikanın tam karşısına büyükçe bir grev kulübesi inşa etmişlerdi. Birol çalıştığı fabrikanın önünden görürler diye geçmek istemediğinden, grev yerine gitmek için derenin öte yanından uzunca bir yol dolaşmak zorunda kaldı.

Grev kulübesi kalabalıktı. Çevre fabrikadan gelen işçiler vardı kulübede. Yalnızlık çekeceğini sanıyordu gelmeden; hiç sandığı gibi olmadı. Büyük bir dostluk gösterisiyle karşıladılar onu. Kazan fabrikasından olduğunu öğrendiklerinde daha bir yakın ilgi gösterdiler.

Kulübe briketten, bir gecede yapılmıştı. İçerisi oldukça düzenliydi. Ortada ufak bir masa vardı. Bu dekoru iki sandalye ve bir tahta kanepe tamamlıyordu. İçerinin kalabalığında Birol ayakta kaldı. Çok geçmedi bir sandalye buluverdiler ona. Ziyaretçiler, onlar gibi grevde olan ÇBS fabrikasının işçileriydi. Birol’un çadırdan girdiği esnada uzun boylu bir işçi konuşuyordu. İşçi kaldığı yerden konuşmasına devam ettiğinde, işçinin konuşmasına kulak verdikçe, Birol bu kadar zamandır nasıl cahil kaldığına şaştı. ÇBS’deki uzun boylu işçi, sınıf mücadelesinin koşullarını, dayanışmanın gereklerini açıklıyor, başarıya nasıl ulaşılacağından söz ediyordu.

Bütün bunları anlatırken her sözün başında işçi sınıfının önemini vurguluyordu. Dinledikleri Birol’a zaman zaman okuduğu kitapları anımsatıyordu. Mücadele sınıf çelişkisinden kaynaklanıyordu ve başarı örgütlü gücün, üretici olan sınıfındı. Aynen böyle demişti.

Anlatılanların en ufak bir kelimesini kaçırmadı Birol. ÇBSli işçinin konuşması bittiğinde döküm fabrikasından bir işçi başladı konuşmaya. Bu adamlar politika konusunda uzmandılar sanki... Konuşma kısa zamanda tartışmaya dönüştü ve iki işçi arasında başlayan tartışmaya giderek birkaç kişi daha katıldı.

İşin ilginç yönü, tartışmada genellikle karşıt fikir yoktu. Tartışma sadece gerçekleri öğrenmeye, doğruyu bulmaya yönelikti. Dinlemeye de seyretmeye de değerdi doğrusu... Buna rağmen yavaş sesle konuşmuyorlar, bağırıyorlardı adeta! Gören onları kavga ediyor sanırdı. Oysa, bu kavga değil, doğru uğrunda verdikleri bir şölendi. Boyunlarındaki damarlar iyice şişiyor, elleri anlatımlarını güçlendirmek için havada kesin çizgiler çiziyordu.

“Öncelikle dünyayı tanımamız, anlamamız gerekir. Yoksa ne uğrunda mücadele verdiğimizi bilemeyiz,” dedi bir işçi... Kısa boylu, fakat geniş omuzları olan biriydi.

“Bunun için de genel bir dünya görüşümüz olmalı,” dedi bir başkası.

Birol nerede olduğunu çoktan unutmuştu. Tartışmanın havası onu öyle sarmıştı ki... Adeta bir tartışma evreninde bulunduğunu düşünüyordu. Neredeyse yarım bilgisiyle kendisi de katılacaktı konuşmaya. Konuma sırası yeniden ÇBSli işçinindi:

“Bir görüşe sahip olmak isterken bilimsel olmak zorundayız. Bize sağlam düşünceler gerekir. Yani dünyayı olduğu gibi görmeli, bunun için de nesnel olmalıyız... Unutmamamız gereken şey: Yalanın bizim çıkarlarımıza uymadığıdır. Bir sürü yanlış bilgi işçi arkadaşlarımızın kafasını boş yere doldurmuş olabilir. Bu yanlışları kafalardan silmek, yerine somut gerçekleri koymakla olur.

Doğada güçlü zayıfı ezer, yok eder. Bu bir doğa kuralıdır. Evet, doğru! Bu böyledir doğada... Bizi de zayıf olanın yerine koyarlar. O zaman bizi ezmek doğaya aykırı değildir sonucuna varırlar.

Ama arkadaşlar, şunu söyleyeyim size: Doğa yasalarının değişmez gerçekler olduğunu ve insan aklının o yasalara uymak zorunda olduğunu kim ileri sürebilir? Örneğin biz insanlar, doğadaki mikroplara karşı savaş veriyoruz. Taştığında ekin tarlalarımızı mahveden nehirleri barajlar yaparak disipline ediyor, ondan enerji elde ediyoruz. Doğanın ilkel görünümünü değiştirmeye ve ona, insana yararlı, estetik bir görünüm kazandırmaya uğraşıyoruz. Her şey, ama her şey yerçekiminin gücüne boyun eğerken biz gökyüzüne, hatta uzaya yükseliyoruz. Biliniz ki tüm bunları üretimde bulunarak yapıyoruz. Yani doğayı kendi başına bırakmıyoruz. Onu dönüştürüyoruz.

Toplum için de bu böyledir. Kendi başına bırakıldığında güçlü olan iktidarı kendi lehine kullanacaktır. Kendi başına bırakıldığında güçlü zayıfı ezecektir. Buraya kadar hepsi doğru. Bu gerçeği değiştiremeyiz demekse yalandır! Kuyruklu bir yalan! İçinde yaşadığımız doğa ve toplum, eksiksiz ve değişmez değildir. İkisinin de birçok eksiklikleri vardır. İşte bunu değiştirecek olan insan iradesidir. Doğayı daha yetkin ve üstünde yaşanılacak hale getirecek olan biziz. Bunu yaparken de umutsuzluk yerine güven dolu; boyun eğme yerine mücadeleci olmalıyız. Doğada sürekli bir hareketlilik söz konusudur. Bu hareketlilik içinde hiçbir şey değişmez değildir! İnsanlar doğayı değiştirdikleri gibi toplumsal yapıyı da değiştirirler. Güçlünün zayıfı ezdiği bir toplum yerine, eşitlikçi bir toplum düzeni kurabilirler. Bunu kuracak olan işçi sınıfıdır. İşçi sınıfı geleceğin toplumunun öncüsüdür. İşçi sınıfı kaçınılmaz olanı gerçekleştirecektir bir gün ve sömürüsüz bir toplum kurulacaktır.”

ÇBSli işçinin konuşması aşağı yukarı tartışmayı bitiren sözler oldu. Tartışma bittiğinde bir önceki görünümden eser kalmamıştı. Az önce birbirlerine bağıran, heyecandan oturdukları yerde duramayan bu insanlar, şimdi birbirleriyle şakalaşıyorlar ve gülümsüyorlardı.

Sıcak tartışmanın sonu yeni demlenmiş çayla noktalandı. Çadırda bulunan hiçbir işçi Birol’un varlığını yadırgamamıştı. Hatta onu kendilerinden biri imiş gibi görüyorlardı. ÇBS’nin işçileri çaylar içildikten sonra gitmek için hazırlandılar. Tek tek el sıkıştıktan sonra toplu halde yürüyerek fabrikalarına döndüler.

Kulübede az kişi kalınca Birol kendisini azıcık yalnız hisseder gibi oldu. Eh! Gitmek sırası ona gelmişti. Tam gitmek için ayağa kalktığında, genç, sarışın bir işçi onu durdurdu.

“Otursana arkadaş! Nereye gidiyorsun? Böyle gelip de hemen gitmek var mı? Daha tanışmadık bile... Otur hele! İçilecek çok çay var çaydanlıkta. Burası kalabalıktı, kusura bakma, yeterince ilgilenemedik!”

İçtenlikle söylenen sözlerdi bunlar. Ses tonu öylesine dostçaydı ki, karşı çıkmanın olanağı yoktu. Hiç emredici bir tavırla söylememişti. İçinden gelen duyguyu en yalın biçimde dile getirmişti yalnızca...

“Demek yandaki fabrikada çalışıyorsun?”

“Evet!”

“Bu güzel işte!”

Sarışın işçi eliyle çenesini sıvazlayarak:

“Hayret! Sizden kimse gelemezken... Müdür elinden gelse yola bile yüksek duvarlar ördürecek. Sizin arkadaşlar herhalde, mahallede bile kendilerini fabrikada zannettiklerinden olacak, –sözünün burasında güldü; acı dolu alaylı bir gülümseyişti bu– bizimkilerin oturdukları kahveye girmemeye özen gösteriyorlar. Sanki bizde veba mikrobu var. Tabii bütün bu söylediklerim birkaç arkadaşın dışındakilere...”

Birol onun birkaç kişi demekle kimleri kastettiğini anlamıştı. Fakat kendisini dahi onların içinde, suçlu hissetti. Utanma duygusuyla karışık bir suçluluktu bu. Suçluluk karmaşasından olacak ne kendini savunabildi, ne de onun hafif alaylı konuşmalarına karşı çıkabildi. Biraz bozulmuştu doğrusu. Yüzünün kızardığını gören bozulduğunu anlardı. (Bir özelliği de oldukça alıngan olmasıydı Birol’un) Sarışın işçi onu kastetmediği halde üstüne alınmıştı.

“Sanki bütün suç arkadaşın, ilk kez geliyor çadırımıza.”

ÇBSli işçiyle tartışan temsilciydi böyle söyleyen; Birol’un alındığı gözünden kaçmamıştı.

“Bir de kalkmış arkadaşa yükleniyorsun. Hiçbiri gelmemiş de o gelmişse bu onurlu bir davranış. Arkadaşı bu davranışı için kutlamalıyız.”

Dostça söylenen bu sözler yüreğine su serpti Birol’un; yüzüne basan ateş yok oluverdi. Sarışın işçi, temsilcinin bu sözlerine omuz silkerek aldırmaz gülüşüyle cevap verdi.

Birol temsilci olandan bakışlarını ayırmadan:

“Arkadaşın söyledikleri yalan değil aslında,” dedi acı bir gülümseyişle. “Dediği gibi bizim arkadaşlar sizlerin çok gerisinde. Sizin yaptıklarınızı yanlış bulan sürüyle insan var. Korkuyorlar çünkü. Ne bileyim, işçilerin birbirlerine karşı yeterli güvenleri yok! Alabildiğine baskı var bizim fabrikada.”

Sarışın işçinin yüzüne sıcak bir gülümseyiş yayıldı:

“Kısacası güven duygusunu sağlayacak yeterlilikte örgütlü değiller. Bunu mu demek istedin? Bak arkadaşım! Deminki söylediklerim için sakın kızma bana... Öfkem elbette sana karşı olamaz! Ama sizin fabrikadaki arkadaşların ilgisizliklerine de kızmamak elimde değil! Aslında onların tüm suçu bilinçsiz olmaları. Sana söylediklerimi aslında onlara söylemek isterdim. Senin oradan geldiğini öğrenince tutamadım kendimi. Sanki sen onları temsil ediyormuşsun gibi... Beni anlıyorsun değil mi?”

Birol başını hafifçe salladı. Az önceki bozulmuşluğu geçmiş, sıcak duygularla dolmuştu yüreği. İçini dökmek ihtiyacını hissetti:

“Benim işçi mücadeleleri konusunda bildiklerim çok azdır. Öğrenebildiklerimi ise son birkaç ayda öğrendim sayılır. Bizim fabrikadan buraya gelen arkadaşları tanırsınız: Remzi! Diğeri Salih Usta. Biri tornacı, öteki boyacı...”

Sarışın işçi Birol’un sözünü keserek:

“Ha, evet! En iyi arkadaşlarımızdır onlar. Sık gelirler buraya.”

“Gerçekleri görebilmemde en büyük yardımcım onlar oldu. İtiraf etmeliyim ki henüz işin başında sayılırım.”

Temsilci olan Birol’a elini uzattı, içten gelen bir duyguyla:

“Bundan böyle dost sayılırız,” dedi. “Aynı düşüncede, aynı duyguda olan insanlar birbirlerini tanımasalar da dostturlar.”

İkisi de birbirinin elini kuvvetlice sıktı. Temsilci olan sarışın işçiden yana dedi ki:

“Ziya bak bakalım çay kalmış mı? Soğuduysa eğer ısıtsan iyi olur!” dedi.

Sonra yeniden Birol’dan tarafa döndü:

“Hiçbir zaman lafını esirgemez Ziya. Bir şeye kızmışsa hele, hemen dile getirir bu duygusunu. Karşısındakini kıracağını hiç düşünmez; bütün buna karşın temiz bir yüreği vardır.”

Birol sık çay içmeye alışık değildi. Çaydan fazla hoşlanmazdı çünkü. Oysa bu kez zevk duymuştu. Sigarasından çıkararak herkese uzattı.

“Greviniz hakkında çok az şey duydum. Bunlar üstelik eksik bilgiler. Yanılmıyorsam toplusözleşmede işveren istediklerinizi vermeyince greve çıktınız...”

“Yok yanılmıyorsun. Aşağı yukarı öyle!”

“Bizim için böyle bir şey hayal sayılır.”

“Yalnız bizi bu denli gözünde büyütmen doğru değil. Evvelden biz de böyle bir şeyi hayal edemiyorduk. Ama bize bu hakkı durup dururken vermediler. Zorlu mücadelelerden sonra aldık. Demir Döküm, Maden-İş Sendikası’nda ilk örgütlenen öncü fabrikalardandır. Maden-İş’te örgütlenmekle iş bitmiyor. Demir Döküm sadece iyi toplusözleşmeler yapmakla değil, genel mücadelelerde de adını en önde duyurmuştur. Ancak bilmen gereken biz de eskiden sizin gibiydik; mücadele ede ede bu hale geldik. Ayrıca senin hayal edemediğin şey belki sizin küçük Sungurlar için değil ama Büyük Sungurlar’ın geçmişinde var zaten. Hatta daha fazlası! Duymadın mı, söylemediler mi hiç? Büyük Sungurlar’da eskiden Maden-İş vardı. Ve sizin Büyük Sungurlar Demir Döküm’le birlikte 15-16 Haziran büyük işçi yürüyüşünün en önde gelen fabrikalarındandı.”

Birol temsilcinin söylediklerini ağzı açık dinliyordu. Duydukları inanılmaz şeyler geliyordu ona. Isı Kazan’ın bir zamanlar öyle olduğunu kimse söylememişti ona. Bundan gizli bir haz duydu.

“Ama mücadele, kazanmış olmakla bitmiyor. Kazandıklarımızı korumamız gerekir. İşverenler kazandıklarımızı her zaman için geri almaya bakarlar, bunun için hiçbir fırsatı kaçırmazlar. İşte Sungurlar işvereni o zamanlar fırsatı kaçırmadı doğrusu. 12 Mart darbesi olunca bütün öncü işçileri işten attı. Çoğu gözaltına alınmıştı zaten. Fabrika zayıf düşünce yeniden sarı sendikayı getirdi fabrikaya. Bu onun için çok da kolay olmadı tabii... İçeriden bazı işçileri satın aldı. Bir mücadele çoğu zaman şartlar ne olursa olsun dışarıdan değil içeriden kaybedilir. Sizinkinde değil ama büyük fabrikada yaşayanlar bilir o günleri... Belki bazıları gençtiler o zaman.”

Susup derin bir soluk aldı. İç çekişinde kazanılan mücadeleler kadar, kaybedilen mücadelelerin hüznü vardı. İç çekişinde dalıp gitmişti gözleri. Onu bulunduğu yerden koparan düşüncelerinden sıyrıldığında dedi ki:

“Demin ÇBS işyerinden konuşan, ‘işçi sınıfı kaçınılmaz olanı gerçekleştirecektir, sömürüsüz bir toplum kuracaktır’ dediydi ya... Aslına bakarsan hiçbir şey uğrunda mücadele etmeden olmaz; yani bir şeyin olmasını istiyorsan onu hak etmen gerekir. Yoksa her şey lafta kalır. Hiçbir şey durup dururken kaçınılmaz olmaz.”

Temsilcinin sorunu akılcı bir yoldan ortaya koyuşu Birol’un oldukça hoşuna gitmişti. İşçilerin bu uğraşı; yüreklilik, bilinç, deneyim istiyordu.

Birol’un öğreneceği çok şey vardı daha.

Eğer diğer işçiler nöbet değişimine gelmeselerdi vaktin ne çabuk geçtiğinin, neredeyse akşam olduğunun farkına varmayacaklardı. O günün Birol için ayrı bir önemi olmuştu. Kafasındaki belirsiz düşünceler netleşmişti adeta. Bu netlik yepyeni bir güven duygusu veriyordu ona... Bu da moral gücünü arttırıyordu. Sungurlar’ın mücadeleci bir geçmişi olduğunu, fabrikalarının Demir Döküm’den hiç de aşağı kalmadığını öğrenmesi onun için hem umut olmuş hem güçlü bir özgüven duygusu yaratmıştı. Bu güç, yorgun olduğu halde geç vakitlere kadar kitap okuyabilmesini sağlayacak, okuduklarını anlayamadığında umutsuzluğa düşmesini engelleyecekti.

Temsilci, sarışın işçi, gündüz nöbetini bitiren altı işçi ve Birol hep birlikte çadırdan çıkıp otobüs durağına kadar yürüdüler. Sonra el sıkıştılar ve yine görüşmek umuduyla ayrıldılar.

Birol yürümeyi yeğledi. Durgun bir hava vardı. Hiç rüzgâr esmiyordu. Kış gitgide gerilerde kalmıştı.

Yürürken daha iyi düşünebiliyordu insan. Taşlıtarla’ya kadar yürümeye karar verdi. Bir önceki olaylar sanki gerilerde kalmıştı. Bir sis perdesinin içinden Mehmet’i hatırladı.

Duygularını Mehmet’le paylaşmayı isterdi. Mehmet farklı düşünüyordu oysa! O, soruna toplumsal açıdan bakmıyordu. Bütün dileği güçlü olmaktı onun. Güçlü olamadığında ezilmenin acısını duyuyordu. Yaşamı boyunca hep ezilmişti. Ancak onun güçlülükten anladığı bireysel güçlülüktü. Tek başına mücadele vermeyi yeğ tutuyordu. Oysa karşılaştığı güçlükler tüm işçilerin karşı karşıya kaldıklarından farklı değildi. Yalnız bir ruhtu o! İnsanlara inanmıyordu. Müdüre şikâyet ettiklerinde sorunu kendi bilek gücüyle çözümlemeye kalkmıştı. Ne geçmişti eline? Koca bir hiç! Postabaşını dövebilirdi, öldürebilirdi hatta! Bu neyi çözümlerdi? Postabaşı giderse Vinççi gelirdi. O da olmazsa başkası bulunurdu. Bilek gücüyle tüm bunların hepsini ortadan kaldırabilir miydi? Önemli olan, diye düşündü Birol: Önemli olan Postabaşına ve onun gibilere bu fırsatı vermemek, bunun için aynı yazgıyı paylaşan insanların bir araya gelip onlar gibilere karşı mücadele etmesi! Aynı zamanda bu insanları öyle davranma fırsatı veren ne varsa, bunun ucu nereye kadar giderse gitsin; isterse onları besleyen düzene karşı olsun üstüne gidilmeliydi.

İçinde atamadığı bir eziklik vardı yine de... Ne zaman böyle büyük düşünceler içinde olsun, ne zaman kendi kendini yüceltsin gözünde; ardından böyle yüce düşüncelere layık biri olmadığını düşünüp kendisini sorgulamaya yöneliyordu. Mehmet’i yalnız bırakmıştı. Ona yardımcı olamamıştı. Ertesi gün, daha sonraki günler o olmasa da fabrikada çalışmaya devam edecekti. Kesinlikle işten atacaklardı Mehmet’i; ya kendisi, kendisi olan biteni seyretmekten başka ne yapmıştı?

Düşündükçe aklı ve sağduyusu duygularına üstün geldi. Durumu daha bir açıklıkla görmeye başladı. Mehmet sonucu kendi seçmişti, yöntemleri de! Seçtiği yöntemler Birol’a ters gelmişti. Hepsi o kadar! Onun yanlış yöntemlerinin peşinden sürüklenmekle hiçbir sonuca varamazdı.

Taşlıtarla’ya vardığında karanlık iyice bastırmıştı. Dükkânlar kepenklerini indiriyordu artık. Çamurlarda oynayan çocuklar bile kalmamıştı sokaklarda. Her akşam iş dönüşü, eve kadar yürüdüğü yol boyunca rastlardı onlara. Onların konuşmalarını gördükçe yorgunluğunu unuturdu. Sürekli kavga ederdi çocuklar! O zaman bir hüzün kaplardı yüreğini. Yaşamlarının katılığı daha çocukluğunda yakalamıştı onları...

O sıra garip bir rastlantı oldu. Önünden giden karaltıyı Postabaşına benzetti. Heyecan dalgası tüm vücudunu kapladı. Yenemediği bir öfke büyüdü yüreğinde.

Adımlarını sıklaştırdı. Gittikçe yakınlaştı karaltıya. Binlerce kişinin arasından tanıyabilirdi bu yürüyüşü: Sol yanına doğru yalpalayan kambur bir karaltı!

Bir gün önceki görüntüler olanca netliğiyle canlandı gözlerinin önünde. Mehmet’in cansız gibi duran vücudu... Postabaşının ayaktaki hali, bana sataşanın hali böyle olur dermiş gibi...

Yüreğinde duyduğu ezikliğin nedeni bu adamdı. O ân için doğru bildiği tüm düşünceleri unuttu. Mantığının o âna değin bastırdığı tüm ilkel duygular yüzeye çıktı. Karaltı amma da hızlı yürüyordu. Yetişebilmek için koşmak zorunda kaldı.

Karanlık sokakta yalnız ikisi vardı. Postabaşının ne denli güçlü olduğunu anımsadı. Yine de korkmuyordu ondan. Sanki bir şeyler ispatlamak istiyordu kendisine; kendi düşüncelerinden emin değil miydi yoksa? Yoksa aklının bir köşesinde Mehmet’e hak veren bir yan mı vardı? Öyle bir yan ki bu; o yanıyla kendisini Mehmet’in karşısında güçsüz mü kılıyordu?

Kafasını kurcalayan, onu rahatsız eden duygu Mehmet kadar yürekli olamayışından mı kaynaklanıyordu? Bütün bunlardan emin olmak isteğiyle doluydu yüreği ve bunun için dayanılmaz bir arzu duyuyordu.

Postabaşının yanına geldiğinde:

“İyi akşamlar! Nereye böyle acele?” diye sordu.

Duymamıştı postabaşı. Ya da öyle davranmak istemişti. Öyle olunca onu kolundan tutmak zorunda kaldı.

Hızla silkinerek kolunu kurtardı postabaşı. Garip garip baktı Birol’un yüzüne... Sonra yürümesine devam etti. Birol koşarak yetişti arkasından.

“Nereye kaçıyorsun? Seninle görülecek hesabımız var. Azıcık dur hele!”

Postabaşı sert bir el hareketiyle itti onu. Beklenmedik davranışı Birol’un az daha düşmesine neden oluyordu; gerisin geri giderek duvara çarptı. Postabaşı da dengesini kaybetmişti. Doğruca Birol’un üstüne yuvarlandı. Postabaşının yeniden saldırdığını sanmıştı Birol. Olanca gücüyle yumruğunu suratına indirdi. Yumruğun şiddetinden yere yuvarlandı postabaşı. Beklemeden üstüne atladı Birol. Bir kez daha vurdu; yalnız bir kez! Bir daha da vurmadı. Üst üste bir durumda, ikisi de yerde kaldılar bir süre. Postabaşı leş gibi içki kokuyordu. Yumruk vurmaya çalışıyordu ama hep boşa... Birol, onun körkütük sarhoş olduğunu anladığında bıraktı.

Doğruldu. Yaptığına pişman olmuştu. Sıkılı yumruğuna baktığında kötü bir duygu içine yuvarlandı. Ayakta duramayacak kadar sarhoş bir adama vurmuştu. Kendisini onun karşısında küçülmüş hissetti. Çok geçmeden bu pişmanlığın yerini iğrenme duygusu aldı. Değil mi ki yerde yatan iğrenç herif, demir çekici arkadaşına kalleşçe vurmuştu... Postabaşının kalkmaya çabaladığını seyretti bir süre. Sonra da daha fazla beklemeye gerek duymadı. Onu orada bırakarak arkasına bile bakmadan yoluna devam etti.

Postabaşı ise bir müddet daha yuvarlandığı yerden kalkamadı. Birol bütün insanlar gibi kendisini ispatlamanın, korkak olmadığını ispatlamanın sonunda güçlü bir tatmin duygusu yaşadı; onu farklı kılan yan ise –her seferinde bu tatmin duygusu ile birlikte var olan– kendisinden hoşnutsuz olmasıydı. Bu hoşnutsuzluk yol boyunca onu bırakmadı ve nedenini boş yere kendi zayıflığında aradı.

* * *

Ateş o gece işe gitmedi. Servis arabasının saatine yarım saat kala sokak kapısının önünde büyük bir gürültü koptu. Gürültüye neden, merdivenlerden aşağı yuvarlanan çamaşır kazanından başka bir şey değildi.

Ateş, sokak kapısını açtığında merdivenlerin dibinde ayağa kalkmaya çabalayan babasını gördü. Babası sarhoşluktan kazanı görmemiş, çarpıp devirdikten sonra yığılıp kalmıştı. Dünyanın tüm içki şişelerini devirmişti yine.

İlkten şaşırdı Ateş. Sonra çabucak toparladı kendisini. Şimdiye değin ayık görmediyse de, babasının bu derece kendisini kaybettiğine rastlamamıştı.

Yerde yatan bu çarpık vücut, hayvanınkini andıran bir sesle inliyordu. Kollarından tutup, kapıdan içeri çekmek istedi onu. Kolları zayıf olmamasına karşın gücü ağır gövdeyi sürüklemeye yetmedi.

Bir kez daha denedi. Eğildi, iki eliyle koltuk altlarından tutup kaldırdı. Tam o sıra babasının yüzünün kan içinde olduğunu gördü. Dudağı patlamıştı ve burnundan kan geliyordu. Kan gördüğü halde heyecan duymayışına şaştı.

Sürüklemeye çalışırken, babası kendine gelerek kollarından kurtulmaya çalıştı. Neredeyse bu yüzden dengesini kaybedecek, arkası üstü düşecekti Ateş. Umutsuzlukla bakındı babasına... İçeri geçip lambayı söndürdü. Kimse görsün istemiyordu.

Büyük bir çaba harcayarak, ittirerek, kolundan bacağından, neresinden olursa tutup sürükleyerek içeri taşıdığında soluk soluğa kalmıştı. Bir süre yakınındaki bir sandalyeye çöktü. Alnının terini sildi. Saate bakmak aklına geldiğinde servis arabasını çoktan kaçırdığını anladı. Saatinin camı kırılmıştı. Öyle üzüldü ki... Annesiyle babası birlikte, on iki on üç yaşındayken almışlardı bu saati ona. Dört köşe ve biraz büyükçe Nacar marka erkek saatiydi.

Ani bir hareketle kalktı yerinden. Saate üzülmenin sırası değildi. Odasına koştu. Büyükçe bir sandığın içinden kolonya şişesi ve pamuk çıkardı. Bolca pamuğa döktü kolonyayı. Babasının yüzündeki kuruyan kanları silmeye çalıştı. Çevreye yayılan içki kokusu dayanılmazdı. Kuruyan kanları silmek oldukça zor oldu. Çok dikkatli davranması gerekiyordu. Babası ara sıra kendisine geliyor, işte o ân yumruklarından tekmelerinden kurtulmak oldukça güç oluyordu. Başkası olsa bir sürü yumruk, tekme yemişti çoktan. Ateş’in tekmeye karşı çocukluğundan kazandığı bir bağışıklığı vardı. Korunmak için hafif eğilmesi ya da yana kaçması yetiyordu. Babasını yatağa yatırmanın olanaksızlığını anlayınca kilimin üstüne kadar yuvarladı. Adam şimdi iyice sızmıştı.

Bahçeye çıktı, birkaç parça odun aldı kucağına...

Seri hareketlerle, oyalanmadan çabucak sobayı yaktı. Bir örtü örttü babasının üstüne. Başının altına da bir yastık koydu. Bir ara kuşkuya düşüp babasının soluk alıp almadığına baktı. Belli belirsiz de olsa alıyordu. Ölse üzülür müydü? Bilemiyordu. Odanın ortasında duran küçük soba, günün her saatinde yanmazdı. Postabaşıysa eve geldiğinde evin mutlaka sıcak olmasını isterdi. Ateş sobayı babasının geleceğine yakın yakardı bu yüzden. Sobanın içindeki odunlar iyice tutuşmuş, odanın içine sıcaklık yayılmıştı bile...

Saatine baktığında işe gitmenin artık olanaksız olduğunu anladı. Aldı yüreğini bir korku... Şefi neden gelmediğini sorduğunda ne cevap verecekti? Fabrika idarecileri işe gelmeyeni hiç de hoş karşılamıyorlardı. İşe gelmemenin cezası pazar yevmiyelerinin gitmesi demekti. Gerçi olan olmuştu. Üzülmenin anlamsız olacağını düşündü. Oturdukları evin salon yerine geçen bir giriş bölümü, iki de küçük odası vardı. Banyosu yoktu. Tuvalet dışarıdaydı. Kapıdan çıktın mı hemen, bahçenin sol tarafındaki köşede, küçük, tahtadan yapılı bir kulübeydi tuvalet. Kışın soğuğunda geceleri bahçeye çıkmak, hele yağmur da yağıyorsa, oldukça sevimsiz bir işti. Zemini taş olan küçük mutfak aynı zamanda banyo yerine geçerdi.

Postabaşı bu evi sekiz yıl önce kendi elleriyle inşa etmiş, eve biraz da kendi ruhunu yansıtmıştı. Üç beş kuruş biriktirdiği kadarıyla, evin önce yarısını bitirebilmiş, bir dönem inşaat yarım kalmış, geri kalanını aradan bir sene geçtikten sonra tamamlayabilmişti. İnşaat sırasında ne banyoya ne de tuvalete benzer bir şey yapmıştı. Tuvaleti bahçeye sonradan ilave ettiler.

Küçük odalardan biri Ateş’indi. Odanın tüm eşyası: Divan, sandık ve küçük bir masadan ibaretti. Soba giriş kısmında yanardı. İki küçük odanın da kapısı girişe açılırdı.

Ateş babasının ayılmasının zor olacağını düşündü. Adam zorlukla ve hırıltılı bir sesle nefes almaya başlamıştı. Başını kollarının arasına koydu. Hiçbir şey düşünmeden sessizce durdu uzun süre. Sonra birden aklına bir şey gelmiş gibi küçük odasına gitti. Sandığının kapağını kaldırdı. Ta diplerden kalın bir kitap çıkardı: Maden işçilerinin yaşamını anlatan bir roman. Ateş bu kitabı bir arkadaşından dört yıl önce almıştı. Arkadaşı bir daha geri istememiş, kitap da onda kalmıştı. Belki dördüncü kez okuyordu.

Soba gittikçe sönmeye yüz tutmuştu. Odun atmaya gerek duymadı. Cebinden bir yüzük çıkararak parmağına taktı. Mehmet hediye etmişti. Kendi aralarında nişanlandıklarında takmışlardı birbirlerine. Gizlice öptü yüzüğü... Bir süre sonra iyice verdi kendini kitaba. Az ötesinde babasının fazla alkolden hayatla ölüm arasında gidip geldiğini unutmuştu. Postabaşının göğsü hızlı hızlı inip kalkıyordu. İkisinin arasında aynı odada bulunmaktan başka hiçbir ilişki yoktu. Başka biri için bu durum çok garip sayılabilirdi. Oysa onların yaşamında olağan bir görünümdü. Postabaşı düştüğü bu kötü durumdan yalnız başına çıkmak zorundaydı.

Ateş’in başı az sonra hafifçe öne eğildi. Okuduğu kitap elinden kayarak yere düştü. Bir düş görüyor gibiydi. Gördüğü düşte küçük bir bebek arabası vardı. Bir de gökyüzündeki yıldızlar... Bebek arabası sonsuz bir yolda ilerliyordu. Derken düş kayboldu, koyu karanlık bir uykunun içine daldı.

* * *

Ertesi gün işe geç gitti Birol. Sabah uyanamamıştı. Aceleyle dışarı çıkarak koştuysa da servis kamyonu çoktan gitmişti. Bir gün evvel gelmediği için cumartesi pazar yevmiyesinin kesilmesi muhakkaktı. İki yevmiyesini kesmekle kalmadılar; yarım saat işe geciktiğinden bir saatlik ücreti yok sayıldı.

Fabrikada baskı alabildiğine artmıştı. Herhangi bir olay, baskıyı arttırmaya kolayca neden teşkil edebiliyordu. Fabrika yönetimi kavga olayına göz yummadı. İşçiler arasında kolaylıkla kavga çıkıyorsa disiplin daha çok arttırılmalıydı. İşçileri başıboş bırakmak tehlikeli bir durumdu. Bu yüzden üretime zarar gelebilirdi. Vakit kaybetmeden otorite sağlanmalıydı. Kavga sebep gösterilerek, siz bu katı disiplini hak ettiniz, denmek isteniyordu işçilere.

Bütün bunlar yetmiyormuş gibi mühendis, Birol’u en zor işe verdi. Birol işe gecikmenin heyecanı ile alelacele soyunmuş, yeni kaynak makinesinin başına varmıştı ki, mühendis onu odasına çağırdı.

Kazan dairesinden binalara giden kalorifer boruları kanalların içinden geçiyordu. Birol tek başına bu kanalların içine girecek, borulardaki delikleri kaynatacak, çürümüş olanları değiştirecekti. Kanallar ancak iki büklüm eğilerek çalışılabilecek genişlikteydi. Mühendise göre Birol işe hemen başlamalıydı. Mühendis işin uygulamasından fazla anlamıyordu. ‘Bu iş birkaç güne kadar bitecek’ diyor, başka da bir şey demiyordu. Birol’la mühendis arasındaki konuşma gitgide tartışmaya dönüştü.

“Bu işi tek başına yapmak olanaksız. Hem çabuk olmasını istiyorsunuz hem de tek başına çalışacaksın diyorsunuz. Peki nasıl yapacağımı da söyler misiniz? Boruları hangi elimle tutacağım? Hangi elimle kaynak lambasını? Hangi elimle kaynak telini?”

Sinirli konuşmamaya çalışıyor, fakat başaramıyordu. Aklı almıyordu! Bu adamın söylediklerini bir çocuk bile önermezdi.

Mühendis terslercesine konuşmaya devam etti:

“Şimdilik öyle idare edeceksin. Elimizde fazla adam yok. Önce borulardaki deliklerden başla! Delikleri kaynatmayı pekâlâ bir başına yapabilirsin. Sonradan adam veririm yanına. Ne istiyorsunuz yani? Gelip ben mi başınızda duracağım sizin? Ben mi öğreteceğim işi size?.. Piyasada çalışmak isteyen sürüyle kaynakçı var.”

Birol: “Ya beton kapakları?” diyecek oldu. Mühendis bu kez bağırarak konuştu:

“Git Vinççiyi bul, vinçle kaldırın kapakları!.. Sen işe başlayana kadar öğlen oldu neredeyse... Üstelik işe zamanında gelmiyorsun!”

Birol öne eğdi başını. Yüzünün öfkeden kıpkırmızı olduğu uzaktan bile belli oluyordu. Boyun eğmek zorundaydı. Bir şey yapamadığı için binlerce kere küfretse de boyun eğdi. Bu boyun eğiş, Birol’un veya bir başka işçinin alışkanlık kazanması için yapılan egzersizlerden biriydi yalnızca. Birol bunun bilincindeydi. Beynindeki düşünceler bozuk çizgiler çizmeye başladı. Öyle ya? Piyasada kaynakçıdan bol ne vardı? İlk defa o gün Mehmet’e hak verdi. Ve isyanına! Ama mantığı bu isyanı disipline sokmaya zorluyordu onu. Mehmet gibi olmak istemiyordu.

En az mühendisle yaptığı tartışma kadar sinir bozucu bir şey daha vardı: O da Vinççiden yardım istemek zorunda kalmasıydı. Vinççiyi bulmak için bütün fabrikayı dolaştı. Postabaşı ile Mehmet’in işten atıldıklarını öğrendi o ara. Şaşmadı. Böyle bir sonucu zaten bekliyordu. İnanmakta zorlandığı Postabaşının da Mehmet’le birlikte atılmasıydı. İşçilerin çoğundan herhangi bir tepki gelmemişti. Onlara göre suç kavga edenlerindi. İkisi de yönetimin daha sert tutum almasına neden olmuşlardı. Bu yüzden az da olsa kızmışlardı. Vinççi Kâzım gibileri ise içten içe seviniyorlardı. Birol, Vinççiyi çay ocağında çay içerken buldu. Yüzüne dikkatlice baktı. Vinççinin suratı gittikçe şişiyordu galiba. Asık suratlı gözükebilmek için nefesini tutuyor olmalıydı. Eskiden de gülmezdi ya! Artık hiç gülmez olmuştu. Çay bardağını bile küçümsercesine tutuyordu. Nedendir bilinmez, Vinççi Kâzım kendisini saydırmasını iyi beceriyordu. Korktuklarından mıdır nedir çekiniyorlardı ondan. Bazıları bu saygıyı ileri noktalara vardırıyor, o ne derse yapıyorlardı. İşçilerin bu tutumu, yöneticilerin arka çıkması, adamda alabildiğine kibirli bir görünüm yaratmıştı.

İstemeye istemeye, kavga etmeyi yeğleyeceği bu adamla konuşmak zorunda kaldığına içerlese de... Dedi ki:

“Kanal kapaklarını kaldırmak gerekiyor. Vinci çalıştır da alalım şu kapakları...”

Vinççi oralı olmadı. Neden sonra cevap vermek zahmetine katlandı.

“Vinç bozuk, çalışmaz!”

Üstelemedi. ‘Vinç de, sen de yerin dibine batın,’ dedi içinden. Birini gammazlamak, kim olursa olsun ilkelerine ters düşerdi. Kendi başına halletmekten başka çaresi yoktu. Gitti kaldıracı çalıştırdı...

* * *

Öğleye kadar kanal kapaklarını kaldırmak için uğraştı. Yardım etmesi için Erzurumlu Nizam’ı ayarlamıştı. İkisi birlikte epey ter döktüler. Beton kapaklar ağırdı ve kolay kolay kalkmıyorlardı yerlerinden. Yıllardan beri öylece kapalıydılar. Bulundukları yere kaynamışlardı adeta.

Öğleden sonra Birol, iki büklüm, elinde cep feneri ile kanalın içine daldı. İlerledikçe giriş kısmındaki ışığı yitirdi. Cep fenerinin cılız ışığının ötesinde içerisi koyu bir karanlıktı. Ayaklarını boruların aralarından sürüyerek güçlükle ilerliyordu. Yer çamurdu. Ayağında çizme bile yoktu. Borular iki metre aralıklarla askıya alınmıştı tavandaki köşebentlere. Birol’un ötelere geçebilmesi için ikide bir başını iyice eğmesi gerekiyordu. Bir defasında başını çarptı. Canı fena halde yandı. Cep feneri bozuktu: Sık sık tutukluk yapıyordu. Çamur tabakası bazı yerlerde ayak bileğine değin yükseliyordu.

Giriş ışığını iyice kaybetmişti; geriye dönüp baktığında sonsuzluğa uzanan kara bir delikti gördüğü... Hava almak gittikçe zorlaşıyordu. Vücudunun her tarafından su gibi ter akıyordu. İçerinin sıcaklığı gittikçe arttı; hâlâ sıcaktı borular. Banyolardaki duş yerlerine sıcak su sağlıyordu giden islim. Birol elindeki tebeşirle kaçıran yerleri tek tek işaretledi. Çamur tabakasının yükseldiği yerde dizlerinin üstüne çökerek iyice eğilip, öylece yürümek zorunda kalıyordu. Bir ara kanalın sonu gelmeyecekmiş sandı. Beton duvarlar iyice sessizliğe bürünmüştü. Yanı başında bir tıkırtı duydu o sıra. Lambanın ışığını çevirdiğinde büyük bir farenin kaçmaya çalıştığını gördü. Neredeyse fareyle aynı yazgıyı paylaştığını düşündü. Boruların bazı kısımları iyice çürümüştü. Bu kısımların değişmesi gerekiyordu. Kaçak yerler çoğu yerde öylesine kötü, dar bir aralıktaydı ki, kaynak yapmak oldukça güç bir işti.

Oturduğu yerde sessizliği dinledi. Karanlığa ve boğucu havaya alışmaya çalıştı. Sonra gerisin geri döndü. Giriş ışığını görene kadar güçlükle yürüdü. Oksijen hortumunu içeri uzatması için kanalın dışına çıkması gerekiyordu. Kanalın içindeki mesafeler dışarının uzunluk ölçüleri ile ölçülmezdi. Bir metre ilerlemek sanki bir kilometre gitmiş gibi geliyordu insana. Sonunda küçük bir ışık göründü. Bu ışık gitgide büyüdü. Derken ışıkla birlikte Birol’un yüzüne serin bir hava çarptı. Kısa sürede terinin soğuduğunu, vücudunun buz gibi olduğunu hissetti. Yine de hava akımı insanı büyülüyordu. Geldiği yönden ayrı bir yöne, başka bir kanal çıkışına yöneldiğini fark etti. Sonunda fabrika kapısına yakın bir kapaktan dışarı çıktı.

Bir anda gözlerini kamaştırdı parlak gün ışığı... Başı döner gibi oldu. Sonra açık havada olmanın güzelliğini duydu yüreğinde...Yüzü yer yer siyahlara bulanmış, üstü başı toz içinde kalmıştı. Gözleri parlak gün ışığına yavaş alıştığında gördüğü şey onu oldukça şaşırttı.

Fabrika kapısında bir kız duruyordu ayakta... Hastanede rastladığı kıza benziyordu. Dikkatle baktığında yanılmadığını anladı. Üstündeki tozları silkeledi alelacele... Doğruca kızın yanına yürüdü.

Ateş, şaşkın şaşkın çevresine bakınmaktaydı. Öylesine dalgındı ki, yanı başına gelen Birol’u fark edemedi bile...

“Selam!”

Ateş, karşısında görünce Birol’u şaşırıverdi.

Böyle bir şeyi beklemiyordu.

“Hayrola? Hangi rüzgâr attı sizi buraya? Yoksa Mehmet’e mi bir şey oldu?” diye sordu Birol.

Ateş dalgınlığından sıyrılarak:

“Yo... Onun için değil!.. Başka şey için gelmiştim.”

Tam o sıra kapıdaki bekçi çağırdı Ateş’i.

“Babanızın hesabı hazırmış, gidip içerden alabilirsiniz.”

Birol yanlış duyduğunu sandı. Bir ân için karmakarışık oldu kafası. Sonra düştüğü bu şaşkınlık içerisinde boşlukları doldurmaya çalıştı. Kafasının içine bir sürü sorular üşüştü. Babası?.. Bu kızın babası burada mı çalışıyordu? Gerçek birden bir şimşek gibi çaktı beyninin içinde. Yoksa?..

Ateş onun aklından geçenleri anlamışçasına, başını öne eğip:

“Mehmet’le kavga eden babamdı,” dedi.

Birol’un o anda düştüğü ruh halini hiçbir sözcük anlatmaya yetmezdi. Duygularını gizleyemeyecek kadar şaşırmış, kafasının içi allak bullak olmuştu. Sonra birden yaptığının yanlışlığını anlayarak, kendini toparlamaya çalıştı. Fakat başaramadı. İnanamıyordu. Gözlerinin önünde Postabaşı canlandı. Bir de karşısında tüm soğukkanlılığıyla ayakta dikilen kıza baktı: ‘Olamaz!’ dedi içinden. Karşımda duran Postabaşının kızı olamaz! Bakışları baştan aşağı Ateş’in üstünde dolaştı. Kızın solgun güzelliği, Postabaşının maymunumsu suratıyla tam bir zıtlık oluşturuyordu. Makyajsız yüzü ona öylesine doğal bir güzellik kazandırmıştı ki, bir gün evvel gördüğü kızdan bile farklıydı. Şimdi çok daha çekiciydi sanki. Birol konuşmaya çalıştı, mırıldanırcasına...

“Özür dilerim, çok özür dilerim. Böyle bir durumla karşılaşacağımı ummuyordum. Bir ân şaşırdım.”

Ateş: “Önemi yok!” diye cevap verdi. “Bu şekilde davranışınız doğal. Babamın bir aylık ücreti ve izin parası vardı. Onu almaya geldim. Babam gelemedi. Çünkü hasta.”

Birol onun söylemekten kaçındığı şeyi anlamıştı.

Anlayınca da içinde ince bir sızı büyüdü. Bir önceki gece dövmeye kalkıştığı adam; bu kızın babasıydı demek? Babasının hasta olmasının asıl sorumlusu ise?.. Yaptığından pişmanlık duydu. Farkında olmadan, sanki suçluymuş da ansızın yakalanmış gibi bir adım geri çekildi. Onun bu haline kendisini tutamayıp güldü Ateş. Birol iyice utandı, daha da bocaladı kızın karşısında.

“Yanlış anlamayın! Bu şaşkın, bir de üstelik kömür ocağından çıkmış gibi simsiyah suratınızla öylesine komik bir durum oluşturuyorsunuz ki, sizi gören sirkin yolunu kaybetmiş palyaço sanır. Bunları söylediğim için bağışlayın beni. Ama bu halinizi görünce böyle düşünmeden edemedim. Niye o kadar şaşırdınız? Postabaşı’nın kızı olabileceğim aklınızın köşesinden geçmedi mi hiç? Bana başka dünyalardan gelmiş garip bir yaratık gibi bakmayın Allah aşkına! Neyse! Parayı almaya gitmem gerek. Siz kendinizi toparlamaya bakın.”

Sözlerini bitirir bitirmez müdüriyet binasına doğru yürüdü. Birol o şaşkınlık içerisinde elinin tersiyle yüzünü sildi. Yüzündeki siyahlık eline de bulaştı. Herhalde çok komik olmalıydı. Öfkeyle yıkanma yerine doğru yürüdü. Ateş’e hak verdi aynaya baktığında.

Az önceki şaşkınlığı, şaşkınlığın sonucunda duyduğu tatsız duygu, sanki bu duyguyu alt etmek istercesine birdenbire Ateş’le bir daha karşılaşma isteğine dönüştü. İçindeki bu istek Ateş’e olan ilgisini arttırdı. Hatta kızın meydan okuyan tavrı, bilinçaltında hoşuna giden bir duygu yarattı. Nedenini bilmeden ellerini, yüzünü çarçabuk yıkadı, saçını taradı ve büyük bir sabırsızlıkla çıkış kapısına döndü. İçinde belli belirsiz bir heyecan vardı ve bu heyecanı saklamaya çabalıyordu. Az sonra merdivenlerde göründü Ateş. İkişer üçer, bir sincap çabukluğuyla iniyordu basamakları.

Gelmesini beklerken heyecanı alabildiğine arttı Birol’un. Anlam veremediği bu heyecandan ötürü kötü bir şey yapıyormuş gibi gereksiz bir korku duydu yüreğinde.

“Kızmadınız ya bana?”

Soru dolu bakışlarla Birol’a baktı Ateş.

“Kızmak mı? Neden kızayım?..”

Bir çocuk gibi davrandığını düşünerek sakinleşti Birol. Biraz olsun kendisini toparlayabildi. Hatta bunu belli etmek için hafifçe gülümsedi.

“Alabildiniz mi parayı?”

Ateş başını salladı olur anlamına. Bir taraftan da çevresinde dolaştırıyordu bakışlarını.

Birol konuyu değiştirmek gereğini duydu.

“Mehmet’i ne zaman göreceksiniz? Gördüğünüzde benden selam söyleyin. Fabrikadaki kaynakçı arkadaşın dersiniz. Her şey eskisi gibi deyin bir de!.. Kavga olayından sonra değişen bir şey olmadı deyin. Hatta baskı daha da arttı. Olan ona oldu.”

Söylediklerine pişman olmuştu.

“Yok! Yok!.. En iyisi siz hiçbir şey söylemeyin. Sadece selam söyleyin, yeter. Oldu mu?”

Birol’un tavrı Ateş’in ikinci kez gülümsemesine neden oldu. Ateş kapıya doğru yürüdüğünde çıkış kapısına kadar onunla birlikte yürüdü. Ayrılırken Ateş sıcak bir gülümseyişle elini uzattı. Kuvvetlice sıktı Birol’un elini. Elini sıkarken Birol’a:

“Ben de sizin gibi düşünüyorum.” dedi, arkasından ekledi: “Hoşça kalın!”

Birol, ardından uzun uzun baktı. Ateş dönüp baksa göremezdi onu; duvarın arkasında kalıyordu. Birol’u derin düşüncelere iten Ateş’in son söyledikleriydi.

Çok geçmeden kaynak gözlüklerini takarak, sanki kaderiymiş gibi kanalın içine girdi. Birol için o gün, kırk yıl düşünse anlayamayacağı bir gün olmuştu.

* * *

Döküm fabrikasındaki grev sekizinci gününü doldurmuştu. Grev alışılagelen bir olay olmuştu artık. Grev nöbetçilerinden kimi dolaşıyor, kimi kulübede günlük işlerle uğraşıyordu. Grev başlayalı beri önemli bir olay olmamıştı. İşçiler iş yerine çalışmaya gelir gibi grev kulübesine geliyor, grev tam bir disiplin içinde yürüyordu. Bir arada olmaya alışıktı işçiler; aralarındaki işbölümünü en iyi şekilde gerçekleştiriyor, kolayca disipline olabiliyorlardı. Her bir işçi sorumluluğunun bilincindeydi. Grev süresince uyması gereken kurallara istisnasız hepsi uyuyordu. İşin başında grev uzun sürecekmiş gibi hazırlanmışlardı. Grevdeki günleri sandıklarından daha kolay geçiyor ve hatta eğlenceli oluyordu. Çevre fabrikalardan ziyarete gelen işçilerle –hele bir de yanlarında davul zurna getirmişlerse– grevciler bir araya gelir gelmez hemen bir çember oluşturuyor, omuz omuza kenetlenen bu insanlar tüm sıkıntılarını unutup halay çekiyorlardı. Onlar halay çeke dursun, herhalde hiçbiri o esnada kazan fabrikasında kendileri hakkında yapılan konuşmayı bilemezdi.

Kazan fabrikası personel müdürünün odasında önemli bir ziyaretçi vardı. Personel müdürünün karşısındaki koltukta oturan bu ziyaretçi MESS yöneticilerinden biriydi. Aralarındaki konuşmayı dinleyen, bu iki kişinin ahbap olduklarını anlardı. İkisi de fabrika çaycısının getirdiği köpüklü kahvelerini yudumluyordu.

Kazan fabrikasının personel müdürü kahvesini gürültülü bir sesle höpürdettikten sonra, oturduğu koltuğa iyice yaslandı:

“Dediğiniz gibi Cengiz Bey! Bu grevin uzun sürmesi iki fabrika açısından da zararlı. Ellerinde fazla stok kalmadığı bir gerçek. Bize gelince, işçiler ister istemez yanı başımızdaki grevden etkileniyor.”

Cengiz Bey başıyla karşısındakinin konuşmasını onayladı. Ayağa kalkarak pencerenin yanına gitti. Pencereden Demir Döküm’ü ve grev çadırını olduğu gibi görüyordu.

Personel müdüründen tarafa dönerek şöyle dedi:

“Umutsuzluğa kapılmış bir güruh... Yasaları tanımıyorlar. Bunlar öylesine bir güruh ki, toplumu ateşe vermekten çekinmezler.

Oysa ülkenin anarşiye tahammülü yok!”

Personel müdürü masada duran sigara paketini aldı, Cengiz beyin yanına giderek paketteki sigaralardan bir tanesini ona uzattı.

“Bu güruh bir araya gelmemeli,” dedi.

Bir süre konuşmadan pencerenin önünde durdular.

Sessizliği bozan Cengiz bey oldu:

“Sendikanın verdiği üç beş kuruşla daha ne kadar dayanabilecekler bakalım? Sendika bir türlü anlaşmaya yanaşmıyor. Sanki maddi konular önemli değil onlar için. Tutturmuşlar 1 Mayıs işçi bayramı olacakmış.”

Personel müdürü sözcüklerin üstüne basa basa onun sözlerini tamamladı:

“Bunlarınki hak aramak falan değil. İdeolojik amaçlı bir grev bu! Bütün mesele; tahrikçi, anarşist, yabancı ideolojilere kapılmış devlet düşmanlarının peşlerinden gitmeleri. Sıkıyönetimin kalkması hiç iyi olmadı. Anarşiden kurtulamadı ki memleket?”

Öfkelenmişti. Bir süredir onu rahatsız eden bir düşünce yeniden saplantı gibi yerleşti kafasına. Ya bu grev fabrikaya sıçrarsa? Gecelerce bu konuyu düşünüyordu.

“Hükümet bu işe mutlaka bir çare bulmalı. Böyle şeylerin önü alınamazsa, yarın öbür gün yangın yerine döner ülke!”

Böyle kararlı konuşması gururunu okşamıştı. Güçlülüğün verdiği bir duyguydu bu. İdarecilik mesleğinde yükseleceği günlerin hayalini besliyordu.

“Merak etmeyin!” dedi Cengiz Bey. “Uzun sürmez bu durum. Türkiye bu kadar direnişe, greve tahammül edemez. Biz Avrupa değiliz. Sosyal uyanış ekonominin önüne geçemez.”

O sırada yoldan bir araba geçti. Araba tam grev kulübesinin önünde durdu. Arabadan inen adam bir koli çay bıraktı grevcilere. Sonra tekrar yoluna devam etti.

Grev kulübesinde başkaca hiçbir yenilik yoktu. Yalnız, tek başına bu küçük olay kazan fabrikası müdürünün huzurunu kaçırmaya yetti.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Tekdüze süren grev günleri, dördüncü haftasında istenmeyen bir değişikliği yaşadı.

Saat 23.l5’ti! Artık geceleri eskisi gibi soğuk olmuyordu. Kulübenin önündeki üç yüz vatlık ampul, ışığını geniş çaplı bir daireye yaymıştı. O ışık altında nöbetteki işçiler içerdeki sıraları dışarı çıkarmışlar ve aralarında tatlı bir sohbete koyulmuşlardı. Işığın altında tam on bir işçi vardı. Bunların sekizi gece nöbetçisi, diğer üçüyse gündüzden nöbetleri olan fakat geç saate kadar kulübede takılan işçilerdi. Bunlardan biri fabrikanın ikinci temsilcisiydi.

İkinci temsilci altı yıllık işçiydi. Dökümcüydü. İnce uzun boylu bir yapısı vardı. Güler yüzlü genç ustayı arkadaşları greve çıkmadan on beş gün önce temsilci seçmişlerdi. Fabrikada ona karşı olan hemen hemen yok gibiydi. Muzaffer Usta temsilci olduktan sonra kendisini seçenlerin yüzünü kara çıkarmadı. Tüm uğraşı, işçi arkadaşlarının sorunlarıyla uğraşmak oldu. Onların en küçük problemlerini bile küçümsemiyor, kendisine dert ediniyordu. Onun gayretleri bir sürü grev sorununun çözümüne yardımcı olmuştu. Bu saate kadar grev kulübesinde bulunması oldukça olağandı. Çünkü o nöbetini belli saat aralıklarıyla sınırlamazdı. Grev kulübesi ikinci bir eviydi onun.

Evi fabrikaya yakındı. Muzaffer Usta’nın babası aynı fabrikada aşçı yardımcısıydı. Çoğu zaman babasına nöbet tutturmaz, yerine kendi tutardı. Karısı ev işlerini yürütür, iki yaşındaki kızına bakar, bir de kocasının yaşlı anasına ve babasına hizmet ederdi. Bunu zevkle yapardı. Çünkü ikisi de sevgi doluydu ve acılarla geçen senelerin verdiği olgunlukla oğlunun karısını üzmezlerdi. Muzaffer Usta fabrikada ne kadar seviliyorsa, aşçı yardımcısı olan babası da o denli sayılır sevilirdi.

Türkiye’ye bundan sekiz sene önce Yugoslavya’dan göçmen gelmişlerdi. Biraz birikmiş paraları vardı. Alışmaya çalıştıkları bu yeni yerleşim yerinde, ailece gece gündüz demeden çalışarak, küçük bir bahçe içinde sonradan ikinci katını çıkmak üzere tek katlı bir ev yaptılar. Babası, Alibeyköy’e önceden yerleşen dostlarının yardımıyla girmişti fabrikaya. Sonra oğlunu da aldırdı.

Genç Muzaffer Usta son derece ilke sahibi biriydi. İlkeler ruhunun temel direkleri olmuştu. Tabii ilkelerin kaynağı soyunun tüm özelliklerini taşıyordu. Dedesi Yugoslavya’da, ikinci Dünya Savaşı’nda partizanken dağlarda çarpışmıştı. Babası çocuktu o günlerde. Ailenin içinde en yaşlı olanın önemi büyüktü. Dedesi, kardeşleri, yakınları hepsi bu semtte otururdu. Büyük kararları ailenin en yaşlı olanı alırdı. Bunun için de arada bir erkeklerden oluşan aile meclisi toplanır, aile ile ilgili tüm sorunları görüşür, karara bağlardı.

Muzaffer Usta’nın bir başka ilginç özelliği, son derece inatçı olmasıydı. Verdiği kararlardan kesinlikle dönmezdi. Herkes bilirdi ki o mücadelede yerini aldı mı, sonunda ölüm bile olsa arkadaşlarını yolda bırakmaz! Bütün bu ciddiliğin ötesinde son derece utangaç ve çekingen bir yapısı vardı.

Başlangıçta temsilciler öteki işçiler gibi nöbet tutuyorlar, yalnızca geceleri nöbete kalmıyorlardı. Çok geçmedi nöbetlerin böyle olması işçiler arasında sorun yarattı. İşçilerin çoğu grev yerinde temsilciler olmayınca herhangi bir durum karşısında ne yapacağımızı şaşırıyoruz demeye başladılar. Oysa temsilci sayısı azdı. Ve temsilciler görevleri gereği gündüz gelmek zorundaydılar. Neredeyse bu konu işçilerle temsilcilerin arasını açacaktı. Çözüm Muzaffer Usta’dan geldi: İşçi arkadaşlar alışana kadar kendisini öne sürdü. Dediği gibi de yaptı. Muzaffer Usta’nın nöbeti olmadığı halde geç saatlerde çadırda olmasının asıl nedeni buydu. Karısı her gece geç gelmesinin nedenini hiçbir zaman sormadı. Çünkü kocasının mutlaka gerekli olduğu için öyle yaptığını ve asla karar değiştirmeyeceğini biliyordu. Gereksiz bir harekette bulunmazdı Muzaffer Usta.

O günkü gece nöbetçileri kendilerini şanslı saydılar. Buna sebep Muzaffer Usta’nın varlığıydı. Geç saatlere kadar hemen hemen konuşmadıkları konu kalmamıştı. Hele Muzaffer Usta’nın dedesinin ağzından anlattığı savaş anıları akıllardan çıkmayacak kadar ilginçti. O ara tam üç kez çay demlendi.

Muzaffer Usta grev yerinden saat 23.45’te ayrıldı. Havada yağmur sıcağı vardı. Gökyüzü bulutluydu ve sokaklarda lambalar yanmıyordu. Ancak tek tük, beş yüz metrede bir ölgün ışığa rastlanıyordu. Muzaffer Usta’nın evine varması için önce köprüyü geçmesi gerekliydi. Bu köprünün hemen önünde hayvan mezbahası yer alırdı. Gündüzleri mezbahadan, bilhassa sıcak havalarda dayanılmaz bir koku yayılırdı. Akan hayvan kanları bazen öyle çok olurdu ki derenin sarı suyunu kızıla boyardı. Muzaffer Usta’nın evine varabilmesi için mezbahanın arkasındaki sokağı dönmesi ve üç sokak daha gitmesi gerekiyordu, Mezbahanın arkasındaki bu sokak en karanlık ve dar olanıydı.

Muzaffer Usta sokağa benzeyen bu aralıktan kafası günlük sorunlarla dolu, iki eli pantolonunun cebinde yürüyordu.

Birden beklenmedik bir şey oldu, Kuvvetli bir sopa darbesiyle yola yuvarlandı. Vuruş çok kuvvetli ve aniydi. Darbeyi tam sırtından yemişti. Zayıf olmasına karşın eti sert ve sıkıydı. Düştüğünde bayılacak gibi oldu fakat inatçı yaratılışı bunu engelledi. Güçlükle doğrulmaya çalıştı. Aynı anda karaltı üstüne geldi. Karaltının fazla uzun boyu yoktu. Karanlıkta yüzü seçilmiyordu. Muzaffer Usta kendisine gelmeye çalışırken birden adamın elindeki metal pırıltısını tanıdı. Bıçak karanlıkta parlıyordu. Her şey saniyenin onda biri kadar kısa bir zaman süresince gerçekleşti. Aynı anda karaltı bıçağı rasgele savurdu. Bıçağın hızına eşit bir süratle yana attı kendisini Muzaffer Usta. Bıçağın göğüs kafesine girmesine son anda engel olabilmişti. Bıçaktan kurtulmak için öyle kuvvetle savrulmuştu ki dengesini kaybetti. Yerden kalkar kalkmaz sırtının acısını unutarak karaltının üstüne atladı. Bıçak tutan eli yakalamayı başardı son anda. Böylece yerdeki çamurların içinde kıyasıya bir boğuşma başladı. Sokakta, az ötelerinde havlayan sokak köpeğinden başka kimseler yoktu. Muzaffer Usta olanca gücünü harcıyor, tüm çabasına rağmen adamın elindeki bıçağı düşürttüremiyordu. Adamın hayvan gibi bir kuvveti vardı. Nerdeyse bıçağı saplayacaktı Muzaffer Usta’ya... İşte sokağı o sıra, bir araba farının ışığı aydınlattı. Karaltı ani bir hareketle itti Muzaffer Usta’yı... Ayağa kalkarak o süratle sokağın köşesinde kayboldu.

Araba caddeden geçip gittiğinde sokak yeniden karanlığa büründü. Muzaffer Usta, ayağa kalkmadan bir süre gecenin sessizliğini dinledi. Sonra ayağa kalkarak üstünü başını silkeledi. Yüreğinde en ufak bir korku yoktu. Çevresine bakındı. Hiç kimse olmadığına emin olduktan sonra sokak boyunca yürüdü.

Ertesi gün bu olaydan kimseye bahsetmedi. Arkadaşlarının moral gücünü gereksiz yere bozmak istemiyordu; başına gelen kötü bir olay olsa bile...

* * *

Muzaffer Usta’nın başına gelen olaydan tam iki hafta sonra bir ikincisi gerçekleşmeseydi, işçiler Muzaffer Usta’nın başına gelenleri öğrenemeyeceklerdi.

Jandarma karakolunun, beş altı basamaklı merdivenlerinde, bir grup işçi sıralanmış, sabırsızlıkla çağrılma sıralarının kendilerine gelmesini bekliyorlardı. Hepsinin yüzünden bir önceki gecenin heyecanını okumak mümkündü. Açık pencereden karakol komutanının odası görünüyordu. Odadaki masada bir subay daktiloyla yazı yazıyor, tam karşısında ise yaşlı bir işçi duruyordu.

Sabahın erken saatleriydi. Resmi yerlerdeki mesai henüz yeni başlamıştı. Daktiloda yazı yazan subay oldukça genç biriydi. Daktiloda iki parmağıyla yazıyor, bir yandan da karşısındaki işçiye oldukça kısa sorular soruyordu.

“Adın ne? Kaç yaşındasın? Dün geceki olay nasıl oldu? Kısaca anlat!”

Yaşlı işçi önce duraladı. Duraladığı o sürede bir önceki günkü olayın heyecanını yaşıyordu sanki... Derken olayı anlatmaya başladı:

“Gece saat on ikiye geliyordu. Grev kulübesine tam beş el ateş edildi... Herkes neye uğradığını şaşırmış, şaşkınlıkla kendilerini yere atmıştı.”

Yaşlı işçinin anlattığı gibi, olay hiç beklenmedik bir anda olmuştu:

Grev yerinin kurşunlanmasından iki saat kadar önce kulübenin önü oldukça kalabalıktı. Briketten yapılma kulübe küçük bir tepenin eşiğindeydi. Tam önünden Kemerburgaz yolu geçiyordu, yolun karşısında ise çalıştıkları fabrika. Tepenin yamacında yukarıya doğru sıra sıra dizilmiş gecekondular vardı.

Elektro Metal işçileri o akşam üstü grev yerini ziyarete gelmişlerdi. Çevre fabrikalarda dilden dile dolaşıyordu döküm işçilerinin grevi...

İşçiler bir araya geldiler mi, tartışmadan duramıyorlardı. Yılların suskunluğundan sonra bilgilenme açlığının şiddetle yarattığı bir arzuydu bu... Bir yandan yaşamı sürdürmek, bir yandan bilinçlenmek zorundaydılar. Bu yüzden üniversite öğrencilerinden farklıydılar. Onlar için öğrendiklerini pratiğe anında uygulamak vazgeçilmeyecek bir zorunluluktu. Öyle bir zorunluluk ki; yanlış bilgilenme eylem içersinde anında sırıtıveriyordu.

Döküm işçileri bu konuda çevre fabrikalardaki işçilerden üstündü. Geçmişte yaşadıkları eylemler bu üstünlüğü ister istemez sağlamıştı onlara... Elektro Metal’in işçileri sekiz kişiydiler. Üçü fabrika temsilcisiydi. Temsilcilerden biri bilinç yönünden döküm fabrikası temsilcisinden hiç de aşağı kalmıyordu. Bu da tartışma çok hararetli geçecek demekti. Temsilci genç bir işçiydi.

“Fabrikadaki işçi arkadaşa sordum: Arkadaşım dedim. Kitap okumanın önemi nedir sence? Ne dese beğenirsiniz? Ben hiç kitap okumam ki!.. Vaktimi boşu boşuna harcamam. Kitap okumak bizim gibilere göre değil. Mürekkep yalayanlar yapsın bu işi. O öyle deyince ya ben ne yaptım biliyor musunuz? Kahkahalarla güldüm yüzüne baka baka. Evet, arkadaşım, dedim. Sana göre bir iş değil bu. O kendisiyle alay ettiğimi sandı. Buna rağmen bir şey söylemeye cesaret edemedi. Bütün hırsımla kafasını kıracağımı çok iyi biliyordu. Bir kere yalan söylüyordu. Değerli vakti dediği, kahvede bütün gece kâğıt oynamaktı. Konuşmasına fırsat vermeden devam ettim: Şu makineleri görüyor musun? Bütün bir geçmiş vardır bu makinelerde. İnsan emeğinin ve üretimin çağlar boyu vardığı gelişmedir bu. Kitaplar da böyledir. İnsanların bugüne kadar olan bütün yaşamları ve serüvenleri vardır onlarda. Grevi biz mi icat ettik? İşçilerin birkaç yüz yıllık deneyimlerinin sonucudur o! Kitaplar yazıyor geçmişteki işçi mücadelelerini. Biz de onlardan okuyup deneyimimizi arttırıyoruz.”

Döküm fabrikası Baştemsilcisi sabredemeyip söze girdi:

“Geçen gün sendikanın gazetesinde okudum. Dünyada ilk grev; İyonya’nın, neydi adı... Neyse... İyonya’nın bir kentinde yapılmış işte. İşçiler ücretlerinin arttırılmasını istemişler. Ha şimdi hatırladım. Miletos’tu galiba... Altı bin işçi işi durdurmuş ve sonunda almışlar haklarını.

Bizde bin sekiz yüzlü yıllarda Haliç’te tersane grevi olmuş. Gazete daha bir sürü örnekler veriyor geçmişteki grevlerden. Elektro Metal’deki arkadaş doğru söylüyor. Kitaplar da makineler gibi. İnsanlığın bütün geçmişi onlarda yüklü. Makinelerde ve kitaplarda. Bizim grev kulübemizde ezilenlerin tarih boyunca verdiği mücadelelerinin birikimi var; kitaplardan öğreniyoruz bunu.”

Elektro Metal’in temsilcisi devraldı sözü:

“Zonguldak Kozlu madenindeki işçilerin direnişi. Gamak direnişi... Kavel Kablo Fabrikası grevi. Daha bir sürü grev!

Sadece grevler değil kitaplardan öğrendiklerimiz. Ezilmemizin nedenlerini öğreniyoruz kitaplardan. Ne yapmamız gerektiğini öğreniyoruz. Başka insanların yaşamlarından, başka ülkelerdeki işçilerden dersler çıkartıyoruz.”

Günler ısınmaya başlasa da geceye doğru serinliyordu. İşçiler buna rağmen soğuğu hissetmiyorlardı. Tartışmanın heyecanı onları çoktan ısıtmıştı. Yüzlerdeki mutluluğu, ilgiyi, kulübenin önündeki kuvvetli lambanın ışığında görmek mümkündü. Bazen bir araba geçiyordu kulübenin önündeki yoldan. Geceleri genellikle ıssız bir yoldu. Hele saatler ilerledikçe artık hiç araba geçmez olurdu. İşçiler yola çukur kazmışlardı önlem olarak. Arabaların yavaşlamasını sağlıyordu bu çukur. Kulübenin önünde oturan herkes öylesine güven duygusu içerisinde idi ki, bir saldırı olacağı hiçbirinin aklına gelmezdi.

Döküm temsilcisi, Elektro Metal temsilcisini dinleyince heyecanlanmıştı.

“Peki arkadaşım, kitap okumayan bu kişiye kızabilir miyiz? Kızarız kızmasına da... Suç, büsbütün onun suçu değil. Kitap okumamamız için ellerinden geleni yapıyorlar. Kimler mi yapıyor? Toplumu yönetenler kimlerse?..”

Tam o sırada bir el ateş edildi. Arkasından dört kez!.. Bir anda herkes neye uğradığını şaşırdı. Bu şaşkınlık içersinde yaptıkları ilk hareket kendilerini yere atmak oldu. Kurşunlar sağlı sollu yanlarından geçip toprağa, biri de kulübenin duvarına saplandı. Tepenin yanındaki gecekonduların bulunduğu yerden ateş ediliyordu. Şans eseri bir tanesi bile kimseye değmemişti. Şaşkınlıktan ilk kurtulan döküm fabrikasının temsilcisi oldu. Yattığı yerden hızla fırlayarak kulübeye girdi ve lambanın ışığını söndürdü. Bir anda bulundukları yeri karanlık ve sessizlik kapladı. Tabanca ile ateş edilmişti. Ateş eden ise gecekonduların arasında çoktan kaybolmuş olmalıydı.

* * *

Tabii tüm bu olanları yaşlı işçi ayrıntılı olarak anlatmadı. Ateş edildiği anda neye uğradıklarını şaşırdıklarını söyledi. “Benle beraber herkes yere attı kendini,” dedi. “Ateş edeni göremedik. Zaten karanlıktı, görmemize olanak yoktu. Kurşunlar bir mucize eseri kimseye rastlamadı. Hiç ummuyorduk böyle bir şeyi,” dedi.

“Söyleyeceklerin bu kadar mı?” diye sordu jandarma subayı.

“Evet, bu kadar!..”

Birkaç şey daha yazdı subay. Sonra çıkardı kâğıdı daktilodan. Masanın üstündeki kalemi işçiye uzattı.

“İmzala şurayı!”

Yaşlı işçi çekingen bir tavırla masaya yaklaştı. Çalışmaktan irileşmiş elleri acemice tuttu kalemi. Kalem elinde kaybolmuştu. Kendisine uzatılan kâğıdı karalarcasına imzaladı.

“Peki, gidebilirsin şimdi! Başkası gelsin.”

Olayla ilgili ifade alma, tam bir buçuk saat sürdü. İşçilerin hepsi ifade verirken çok az farklılıklarla anlatmışlardı olayı. Kimin ateş ettiği konusunda ise hiçbirinin bilgisi yoktu. Elektro Metal işçilerine sıra gelince orada ne aradıklarını sormuştu subay. Onlar da arkadaşlarını ziyarete geldiklerini söylediler. “Zaten hepimiz aynı köyden tanışığız” dediler. “Arkadaşlarımızla sohbet ediyorduk o akşam...”

O gece silah seslerini çevredeki gecekondularda oturanlar da duymuşlardı. Hepsi semtteki fabrikalarda çalışan işçi aileleriydi. Silah seslerinin duyulmasından on beş dakika sonra bütün herkes sokağa dökülmüştü. Herkes ne olduğunu anlamaya çalışıyor, birbirlerine sorular soruyordu. Bir noktada birleşiyordu çoğu: Grev çadırına ateş edilmişti. Tepeden doğru grev kulübesine koştuklarında kimsenin burnunun bile kanamadığını sevinçle görmüşlerdi. İçlerinden biri, bir kilometreden fazla uzak olmayan jandarma karakoluna haber vermeye gitmişti. Grev kulübesinin önünde meraklı bir kalabalık oluştuktan yarım saat sonra bir astsubayla iki jandarma eri gelmişti. Jandarmalar tüm çevreyi aramışlar ama kimseyi bulamamışlardı.

* * *

Ateş, babasının son günlerdeki garip durumunu bir türlü anlayamıyordu. Garip olan sadece babası değildi. Mehmet’in davranışları da yabansı geliyordu ona. Sanki tanıdığı herkes değişmişti. Ateş’in dünyası bir üçgenin köşeleri gibiydi. Babası, sevdiği ve fabrikadaki arkadaşları... Üçgenin köşeleri arasında dolaşır dururdu günleri. Değişmeyen yalnız kitaplarıydı. Maden işçilerinin hayatını anlatan romanını bitirdikten sonra iki kitap almıştı. Kitaplar her zamanki gibi sıcak duyguların peşinde sürüklüyordu onu. Şimdilerde yaşamını dolduran bir tek onlar olmuştu.

O hafta gündüz vardiyasına geçmişti. Geceleri babası ya geç geliyordu, ya da şöyle bir uğrayıp bazen yemek bile yemeden, yeniden dışarı çıkıyor, gece yarısından sonra dönüyordu. Fabrikadan çıktıktan sonra hiçbir işe girememişti babası. İşe girmek için uğraştığı da yoktu. Atıldıktan sonraki ilk hafta boyunca eve kapanmıştı; sabahtan akşama kadar içki içmekten başka bir şey yapmadan. Bazen oracıkta sızıp kalırdı. Ateş, babasını delirdi sanmıştı bir keresinde...

Derken birdenbire bir değişiklik oldu. Bir akşam iriyarı bir adam geldi evlerine. Adamın bakışlarından hiç hoşlanmamıştı Ateş. İriyarı adam babasıyla küçük odaya kapanıp tam bir saat boyunca konuştu. Ateş onların ne konuştuklarını duyamadı. Zaten fısıltıyla konuşuyorlardı. Derken adam gitti. Odadan çıktığında pis pis sırıtmış, Ateş’e yiyecekmiş gibi bakmıştı. Adamın iğrenç bakışları gözlerinin önünden hiç gitmedi Ateş’in. O günden sonra babası, bilhassa geceleri evde durmaz oldu. Ateş’in gündüz vardiyasına geçmiş olması hiç değilse babasıyla gündüzleri karşılaşmamasına yarıyordu.

Geceleri, babası dışarı çıktıktan sonra o görmesin diye sandığın en diplerine sakladığı kitaplarını çıkarıyor, onları sanki çocuğuymuş gibi okşuyor, okudukça bambaşka dünyalarda buluyordu kendini. Bir gün maden ocağında çalışmıştı, diğer bir keresinde denizlerde sevdiği ile birlikte küçük bir teknede dolaşmıştı.

Yine öyle bir geceydi. Okuduğu kitaba öyle dalmıştı ki, sokak kapısının hızlı hızlı vurulmasıyla sıçradı. Korkak biri değildi oysa. Boş bulunmuştu. Saate baktı; gece yarısını geçiyordu. Babasının evde olmadığı geldi aklına. Acele etmeden sessizce kapıya yöneldi. Kapının aralığından baktığında babasının çirkin suratıyla karşılaştı. Kapıyı isteksizce açtı. Babasının üstü başı yerlerde yuvarlanmış, birileriyle boğuşmuş gibi dağınıktı. Adam bir küfür savurdu kapı açılır açılmaz ve hızla itti kapıyı. Hırsını alamayıp kızına bir tokat savurduysa da, Ateş çevik bir hareketle bu tokadı savuşturdu.

“Allah belanı versin kız! Kaç saatte açıyorsun kapıyı?”

Attığı tokat boşa gidince daha da sinirlenmişti.

Ateş, babasının bu huyunu çok iyi biliyordu. Odanın diğer köşesine kaçtı. Adam delirmişti sanki... Ateş’in üstüne yürüdü. Odada bir kovalamaca başladı. Fakat adam ne yapsa kızı yakalayamıyor, yumrukları boşa gidiyordu. Gitgide hırslandı. Nefes nefese kalmıştı. Burnundan solumaya başladı. Islaktı gözleri Ateş’in. Adamsa bunun hiç farkında değildi. Yakalanırsa başına gelecekleri çok iyi biliyordu Ateş. Babasının boş bir anında odasından içeri daldı. Ve hızla kapıyı kapattı, kilitledi. Heyecandan kalbi küt küt atıyordu. Aradan uzun bir zaman geçtikten sonra rahat bir soluk alabildi ancak. Yanaklarından aşağı akıyordu gözlerindeki yaşlar. Birden derin bir acı duydu içinde: Kitabı yerdeki kilimin üstünde unutmuştu. Nefesini tuttu. Kapının arkasından babasının çıkardığı sesleri duymaya çalıştı. Kapıyı kapattıktan sonra babası bir iki kere yumruklamış, daha sonra da sesi hiç çıkmaz olmuştu. Ev bütünüyle sessizdi. Ateş birkaç dakika daha bekledi, sonra açtı kapıyı. Sakin ve kendinden emin bir şekilde kilimin üstünde duran kitaba doğru yürüdü. Kas sistemi gerili bir yay gibiydi. Babasının hareketini kolluyordu her ân. Kulakları en ufak bir sesi bile duymaya hazırdı. Bakışlarını kilime sabitlemişti. Baktı, bir şey olmuyor; eğildi, usulca aldı kitabı eline. O âna kadar bir şey olmadığına şaşmıştı. Alabildiğine gerginleşen vücut yapısı gevşedi. Gevşemeyle birlikte çevresine bakındı. Salonda yoktu babası. Derin bir soluk aldı. Parmaklarının ucuna basa basa babasının yattığı odanın önüne gitti. Kapıyı usulca araladı. Babası çoktan sızmıştı bile...

Elinde kitapla doğruca odasına gitti. Ne olur ne olmaz deyip kapısını kilitledi. Kendi diktiği basit bir gecelik vardı. Onu giydi üstüne. Yatağına yattı ve yorganı boynuna kadar çekti. Kitap okuyacağı için ışığı söndürmedi. Bir süre sonra romandaki konu ile gördüğü düş birbirine karıştı. Düşünde hep kötü adam çıkıyordu ortaya. Nereden geldiği belli olmayan iğrenç suratlı bu iriyarı herif her şeyi yıkıyor, öldürüyordu. Sonra onun üstüne geliyor ve onu yere fırlatıyordu.

Birdenbire yüksek sesle bağırdı biri. Ateş ter içinde uyandı. Bir kâbus görmüş olmalıydı... Kim bağırmıştı? Uykusunda bağırmadığına emindi. Gördüğü kâbusta biri acı bir çığlık atıyordu. Odayı dinledi, hiçbir ses yoktu; pencerenin dışında hafif bir esintiden başka... Yatağından indi, sofaya çıktı. Bir ses duydu, irkildi. Ses babasının odasından geliyordu. İnlemeye benzer bir sesti bu. Aralık kapıdan içeri baktığında babasının inlediğini gördü. Uykusunda bir o yana bir bu yana kıpırdanıyordu. Ateş ayakta donup kaldı öylece. Bakışları tek bir noktaya takılmıştı. İçinden bir şeylerin koptuğunu hissetti. Derin bir sızı duydu. Babasına karşı duyduğu korkunç nefret acıya dönüştü. Kapı aralığında ayakta durdu uzun bir süre. Ruhunun acılarıyla kıvranan bu vücut şu anda ne kadar güçsüzdü. Hiçbir zaman için ona yardımcı olamayacağını düşündü. Çaresizlik içinde kıvranmakta olan bu adam babasıydı. Ellerini başına koyup yere çömeldi. Babası o anda uyansa, onu burada yerde görse; bağırırdı, döverdi. Bir zamanlar annesine yaptığı gibi...

Yıllar önce yine böyle bir gece Ateş, kâbus içinde uyanmıştı. Annesiyle babasının yattığı odadan gürültüler duymuştu. Bir kış gecesiydi. Alelacele üstüne bir hırka giymiş, doğruca sofaya çıkmıştı. Annesiyle babası kavga ediyordu. Bir ara tüyler ürpertici bir çığlık duydu, arkasından bir daha... Çığlıkların ardı arkası kesilmiyordu. Ne yaptığını bilmeden onların kapısında bulmuştu kendini. Kapıyı açtığında yerde yatan annesini gördü. Babası sürekli tekmeliyordu. Bilinçsizce annesinin üstüne kapandı; onu tekmelerden korumak istemişti. Tekmeler bu kez acımasızca körpe vücuduna inmişti.

Uyuya kaldı. Ancak uykusu uzun sürmedi. Uyanır uyanmaz kapı aralığında olduğunu gördü. Önce şaşırdıysa da çabuk toparlandı. Biraz sakinleşmiş gibiydi. Ruhundaki fırtınalar biraz dinmişti sanki. Dış kapıyı açarak bahçeye çıktı. Gecenin serinliği tüm vücudunu ürpertti. Bahçedeki incir ağacı gibi olmak isterdi; ağacın korkunç bir dayanma gücü vardı. Ağaçlar, tüm bitkiler uykudaydı. Merdivenlerin basamaklarına oturdu. Mehmet’i unutmuştu. Onu düşündü. Şu anda ne yapıyordu acaba? Başını ellerinin arasına koyarak hıçkıra hıçkıra ağladı.

* * *

Ateş, sabah çok zor uyandı. Fabrika servisini kaçırıyordu neredeyse. Yol boyunca otobüste de uyudu. Arkadaşları onu uyandırmasaydı uyanacağı yoktu. O gün kısım şefi kadın birkaç kez uyardı onu. Kutuların kapaklarını düzgün kapatamıyordu. Birçok defa yere düşürdüğü bile oldu.

Fatma bu halini fark etmekte gecikmedi.

“Ateş sevdiğin çocuk çıktı mı hastaneden?”

Sadece başını sallayarak cevap verdi Ateş. Mehmet hastaneden çıkalı bir hafta geçmişti. Bir hafta boyunca yalnız bir kere aramıştı Mehmet. O gün sessizce oturmuşlardı bir çay bahçesinde... Konuşacak konu bulamamışlardı nedense. Mehmet’in bakışları Ateş’i görmüyordu sanki. Çay bahçesinin önü denizdi. Oturdukları müddetçe gözlerini denizden ayırmamıştı Mehmet...

“Ateş... Çok dalgınsın bugün. Neyin var?”

“Hiçbir şeyim yok.”

“Sevdiğinle aranda bir şey mi geçti?”

Cevap vermedi Ateş. Özel yaşamını anlatmayı sevmezdi. Başka kızlar oysa, saatlerce nişanlılarını sevgililerini anlata anlata bitiremezlerdi. Ateş’e göre değildi bu iş. Duygusal konular onun için ortaya konmayacak kadar kutsaldı.

Fatma, ‘bu kız kendini beğenmişin biri,’ diye söylendi içinden.

“Dün gece hiç uyumadın herhalde?”

“İyi bildin!”

Mehmet’le ayrılırken bir daha ne zaman buluşacaklarını konuşmamışlardı. Bundan önceki her buluşmada oysa mutlaka konuşurlardı. Mehmet ayrılırken, sadece ben seni ararım demişti; o kadar! Bir hafta bir gün olmuş, aramamıştı. Bu duruma babası ile arasında geçen olay mı neden olmuştu? Sanmıyordu. Başka bir şey olmalıydı. Sezgileri söylüyordu ona bunu. Ve o başka bir şey neyse yanındayken bile uzaklara götürüyordu Mehmet’i. Sormak istediyse de Ateş, sormayı başaramadı. Karşısındakinin duygularını kendi duygularıymış gibi bilir, onu üzen şeyi hissederdi hissetmesine... Ama hiçbir zaman susmaktan başka bir şey gelmezdi elinden.

“Ateş, dikkat et!”

Kısım şefi kadının uyarısıyla kendine geldi. Dikkatini işe vermeye zorladı. Öğle paydosu olmayacak sanıyordu. Sürekli bir şekilde kutulara kapak takmak yormuştu onu. Ritmik hareketler uykusunu getiriyordu. Gözünün önündeki kutular bir dağ gibi alabildiğine büyüdü. İsyan ediyordu kolları. Oracığa başını dayasa hemen uyuyabilirdi. Babası bir işte çalışmıyordu artık. Evin bütün yükü kollarındaydı. Bu kollar durmamalıydı. Sonsuza dek kavramalıydı deterjan kutularını. Gece uyumamış olabilirdi; isterse on gece uyumamış olsun! Yine de gözkapakları kapanmamak zorundaydı. Kızlar türkü çağırdılar. Ateş, içinden gelmese de ancak kendisinin duyabileceği bir sesle onlara katıldı. Uykusunu önlerdi belki. Fatma, ‘bu kızda bir hal var,’ diye düşündü. Bir hal olmasa şimdiye kadar türkü söylemeyen kız şimdi niye söylesin? Öğle tatilinde onunla konuşmak istediyse de Ateş kaçtı ondan. Yemeğini yedikten sonra bir köşeye çekilip yalnız başına oturdu...

* * *

Öğleden sonra Ateş’i telefondan çağırdılar. Telefonla konuştuktan sonra daha bir canlıydı Ateş. Sıkıntıları biraz olsun dağılmış, uykusu açılmıştı. Telefon eden Mehmet’ti. Akşama seni fabrikanın kapısında beklerim demiş, Ateş ise olur karşılığını vermişti sevinçle.

Paydosa kadar saatler bir türlü geçmek bilmedi. Çıkışta fabrikanın önündeki kalabalığın içinde aradı Mehmet’i. Aradıkça bulamayacağını sandı. Nedense gelmeyeceğine dair bir kuşku vardı içinde. Sonra gördü onu. Bir eli cebinde, sırtını duvara dayamış...

Mehmet sıkıca kavradı elini.

“Selam!”

Dağılmakta olan işçilerden ayrı yürüdüler. Ateş ilk onun konuşmasını bekledi. Her zaman böyle olurdu... Baktı Mehmet’in yüzüne: Mehmet’in söylemek istediği bir şey vardı da söyleyemiyordu sanki.

“Arayamadım seni bir haftadır... İş peşindeydim.”

Sesi titrekti. Ya da öyle geldi Ateş’e. Yüz adım konuşmadan yürüdüler.

“Halledebildin mi bari?”

Sitem doluydu Ateş.

“Hallettim.”

Yüreğinin daraldığını hissetti de hallettiği işin ne olduğunu soramadı Mehmet’e. Bildiği tek şey, uğraştığı iş her neyse onu unutmasına neden olmuştu. Yüreğine belli belirsiz bir korku giriverdi. Konuyu değiştirmeye çalıştı:

“Fabrikaya gittin mi?”

“Hayır! Gerek yoktu gitmeme...”

“Arkadaşın seni görmek istiyordu.”

Hangi arkadaşım dermiş gibi Ateş’in yüzüne baktı Mehmet. Öyle garip bakmıştı ki, Ateş açıklamak zorunda kaldı.

“Söylemeyi unuttum sana. Sen hastanede iken fabrikaya gitmiştim. Babamla ilgili bir işim vardı da... –Anlamlı bir şekilde gülümsedi– Orada rastladım arkadaşına. Önceden seni görmeye gelmişti hastaneye; ama içeri sokmamışlardı. İsmi, ismi...”

“Birol mu?..”

“Evet Birol! Sana söyleyecektim. Seni görünce sevincimden unuttum.”

Suratının asıldığını görünce sevdiğinin yanına iyice sokuldu Ateş. Bir şeyler olmuştu Mehmet’e... Her zaman saran kolları şimdi sarmamıştı onu. Ayrılıp yeniden kendi başına yürümeye koyuldu. Ne olursa olsun nedenini sormayacaktı. Duygularını içine atmayı yeğleyecekti her zamanki gibi...

“Hiçbir şey sormayacak mısın?”

Ateş onun bir şeyler demesini bekliyordu ama bu şekilde sorması; hayır! Şaşırmıştı. Soracağı bir sürü soru olmasına rağmen ancak, “ne gibi?” diyebildi.

“Ne bileyim? Ne yaptığımı, hangi işin peşinde koştuğumu...”

Ateş’i kolundan tutarak kendine çevirdi:

“Bana kızıyor musun yoksa?”

Cevap vermedi Ateş. Sessizliğe büründüler. Fabrikadan oldukça uzaklaşmışlardı. Az ilerde deniz gözüküyordu.

Mehmet eli ile işaret ederek:

“Deniz kenarında oturalım mı?” diye sordu.

“Nasıl istersen...”

Boş bir kanepe bulup oturdular. Denizde gemiler vardı, kayıklar vardı. Bir de dalgalıydı deniz...

“Ateş...”

Döndü baktı yüzüne...

“Söyleyeceğim şey şu ki: Ben gidiyorum. Bir gemide iş buldum.”

İşte bunu beklemiyordu Ateş. Gözlerinin karardığını hissetti. İçinde bir şey kopmuştu sanki. Sesinin titremesine güçlükle mani olduktan sonra:

“Nereye?” diyebildi.

“Uzak ülkelere! Belki iki üç yıl dönmem.”

Mehmet nasıl da kolayca söyleyebilmişti böyle bir şeyi? Dokunsalar ağlayacak gibiydi Ateş. Buna rağmen içindeki acıyı belli etmek istemiyordu. Gerekirse dudağını ısırır, tırnaklarını etine geçirir; gene de ağlamazdı. Bir süre için konuşmadı. Sesinin titrediğini anlasın istemiyordu. Kıyasıya bir mücadele başlamıştı ruhunda. Ne olursa olsun hiçbir tepki göstermeyecek, güçlü davranacaktı. Mehmet ise son derece heyecanlıydı. Konuşurken cümleleri bile düzgün kuramıyor, söyleyeceği şeylerin sırasını şaşırıyordu. Konuştukça açıldı, açıldıkça konuştu.

“Bir gerçeği anladım Ateş! Karada yaşamam olanaksız. İşten attılar beni, ezdiler. Artık kolay kolay karada iş bulamam. Nasıl olduysa şansım yardım etti. Geminin birinde iş ayarladım. Denize gitmemdeki tek neden bu değil elbet. İçgüdüsel bir şey bu. Deniz çekiyor sanki beni. Hiç düşündün mü? Deniz kenarına geldiğinde ruhumuz sakinleşir, yuvamıza dönmüş gibiyizdir. Bana bunu kaptanın biri söylemişti. Tüm canların kaynağı denizdir demişti. Karadakiler denizden gelmiş ona göre. Yani karadaki canlılar... Kitaplar böyle yazıyormuş. Asırlar boyu denizden kopmuş olsak da, içimizde yine ona kavuşma özlemi varmış. Bazı insanlarda bu içgüdüler çok güçlü olurmuş. Denizde yaşamak bu özlemi canlandırırmış. Anlıyor musun beni? Seni seviyorum. Ama çok düşündüm. Gitmem gerek! Gidemezsem özgüvenim yok olur. Bir iki sene sonra dönerim. O zaman bambaşka biri olurum belki. Senden bir şey istemiyorum. Ama seni sevdiğimi bil! Bir balık karaya çıktığında nasıl şaşırırsa, ben de öyle şaşırıyorum. Fabrikada çalışıyordum; yüzüme gözüme bulaştırdım. Sonunda bir hata işledim. Bu konuda bir şey söyleme. Hatırlamak istemiyorum. Senden tek istediğim, bana kızmaman!”

Konuşması bitince Ateş’in bir şeyler demesini bekledi. Oysa Ateş’in hiçbir şey diyecek hali yoktu. Zor da olsa gülümsemeyi başarabilmişti sadece. Mehmet kendisine de denize de lanetler yağdırıyordu içinden. Olmayacaktı. Biliyordu; ona mutluluk veremeyecek, karada yaşamasını beceremeyecekti. İşsizlik bırakmayacaktı yakasını. Deniz özlemi, dalgaların kayaları oyması gibi oyacaktı ruhunu... Aslında bunu çoktan anlamalıydı. Fabrikada çalıştığından beri... O zamanlar belki bu duygudan kurtulmasını beceriyor, ruhunun derinliklerine itiyordu isteklerini. İşsiz kalmasaydı belki bu durumun farkında olmayacaktı. Başıboş dolaşırken yollarda, ayakları limana götürmeseydi onu, içindeki hasret uyanmayacaktı o zaman. Derin bir arzuyla gemileri seyretmeyecekti.

Ne olduysa gemileri seyrettiği limanda olmuştu. Aklına ve duygularına egemen olan gerçeği kendinden uzaklaştırmak istediyse de başaramamış, limandan eski arkadaşlarını aramadan ayrılamamıştı. İçlerinden biri yabancı gemilerde iş ayarlayabileceğini söylediğinde, yazgısını hayatın akışına bırakmıştı. Mehmet’in söyleyecekleri bu kadardı. Bir ân önce Ateş’in yanından ayrılmak, duyduğu acıyı hafifletmek istiyordu. Ayağa kalktı. Ateş neden sonra fark edebildi onun ayağa kalktığını.

Mehmet adeta bir robot gibi hareket ediyordu. Ateş’te öyle! Ayağa kalkması ve gitmesi gerektiğini düşündü. Korka korka elini uzattı Ateş’e. Ateş’in elini sıkmasını beklemiyordu; yine de uzatmıştı elini. Elini ilk kez hafifçe tuttu Ateş. Sanki avucunda bir şey yokmuş gibi. Sonra uzaklaştı Mehmet. Ateş bakmadı arkasından.

Uzun bir süre geçmişti; kendine geldiğinde Ateş, onun gözden kaybolmuş olduğunu gördü. Denizin kenarına kadar yürüdü. Denize mi kızsa, Mehmet’e mi, kendisine mi, bilemiyordu. Denizden doğru tatlı bir esinti çarptı yüzüne... Kendi de isterdi denizlerde dolaşmak. Deniz onu çağırmıyor muydu sanki?.. Denizin dalgaları yüreği gibi çırpsa da Ateş’in gitmesine olanak yoktu. Üçgenin bir köşesi gitmişti; diğer iki köşesi ise fabrika ile ev arasında olmak zorundaydı. Sakindi... Yüzüğü çıkardı parmağından. Kısa bir süre baktı ona. Sonra hiç düşünmeden suya fırlattı. Koyu renkli deniz bir anda yuttu onu. Öfkesini yüzükten çıkarmıştı. Artık geceleri babası geldiğinde yüzüğü saklamasına gerek yoktu.

* * *

Eğer grev yeri kurşunlanmasaydı, Muzaffer Usta kendisine yapılan saldırıyı unutacaktı. Bu iki olayın art arda gerçekleşmesi rastlantı olamazdı. Bir plan sonucuydu. Muzaffer Usta kararını verdi: O günkü toplantıda, daha önce başına geleni mutlaka anlatacaktı. Bu saldırıların arkası gelebilirdi, önlem almazlarsa!.. Toplantı, grev kulübesinin kurşunlanmasından hemen bir gün sonra öğle saatlerinde gerçekleşti.

Altı temsilci ile on iki ünite temsilcisi kulübenin içinde oldukça sıkışık oturuyordu. Kulübenin kapısı kapalıydı; içerisi sigara dumanından boğuluyordu. Temsilcilerin hepsinde içten içe bir heyecan vardı. Yalnız bir kişi hariç: Mahmut! Mahmut, şişman, tostoparlak bir işçiydi. Onun heyecanlanmasına olanak yoktu. Çünkü böyle bir şeyi doğduğundan beri öğrenememişti. Tam bir bitirimdi. Konuşurken seçtiği sözcükler ve onlara yüklediği ifade biçimi, konuşurkenki el ve yüz hareketleri orkestradaki müzisyenlerin bir kompozitör eşliğinde aynı anda hareket etmesi gibi birbirine uyum sağlıyordu. Bu uyum ortaya öyle bir komedi çıkarıyordu ki insan onu dinlerken gülmeden duramıyordu. Sıkıcı konular, o yorumlayınca zevkle dinleniyordu. Fabrika işçiliğine başlayalı iki yıl olmasına karşın serseri ruhunu bir türlü değiştirememişti. Ayyaşlar kadar çok içerdi. İçkiyle de yetinmezdi zaten, ara sıra esrar çekerdi. Pek kimseye belli etmezdi. Bu alışkanlıklarının nedenini yaşamına vermek gerekir. Görevini bir ân olsun savsamazdı ancak.

Şimdiye kadar sokaklarda serserilik, kahvelerde kâğıt ve her türlü oyun, meyhanelerde günlerini içkiyle doldurmuş bu adam, son günlerde kitap okuyordu. Bu şaşılası bir durumdu. Okuduğu kitaplar basit konuları içeriyordu gerçi, ama o bunu büyük bir merakla yapıyordu. Kitapları ona temsilciler vermişti. Adından bahsederken bizim kocakarı diye andığı anası, yastığının altında birkaç ince kitap bulduğunda “bu ne?” diye sormuştu. O da: “Sen işine bak! Anlamazsın! Bunun içinde bize doğru dürüst yaşamayı öğretecek büyüler var.” demişti. Anası cahildi. Okuma yazmayı bilmezdi. Oğlu ne söylese inanırdı. Büyülerden de korkardı. Bir daha da el sürmedi kitaplara... Oğlunun geceleri ara sıra yatağında büyülerle uğraştığını görünce, hem bir anlam veremedi hem de korktu. Sabaha kadar, oğlunun aklı başına gelsin diye dualar etti durdu.

Mahmut küçüklüğünden beri hep ezilmişti. Pazarcılık yapan babası öldükten sonra anasıyla ortada kaldılar. Sokaklarda büyüdü Mahmut. Anası da sağda solda küçük işler buldu. Mahmut küçük yaşta küfretmesini, kavgayı; sigarayı hatta içkiyi, esrarı öğrendi. Soğuk gecelerde sıcak köşe bulabilmek oldukça zor bir işti. Pazarlarda hamallık yaptı. Bir ara hatırı sayılır paralı adamların fedaisi bile oldu. En sonunda bu gezgincilikten usandı kazan fabrikasına işçi olarak girdi. Tabanca cinsinden olaylar asla heyecanlandırmazdı onu. Bu yüzden kulübedekilerin en rahat olanı oydu. Sandalyesinin arkasına iyice yaslanmış, arasına peynir domates koyduğu ekmeği tıkınıyordu ha bire. Baştemsilci soğukkanlı davranmaya çalışıyordu. Durum ciddiydi; grev engellenmek isteniyordu. Neredeyse işçilerden ölen olacaktı. Kulübenin kurşunlanması işçilerin moralini bozmuştu. Vakit geçmeden önlem almak gerekiyordu. Muzaffer Usta Baştemsilcinin sağ yanındaydı. Dirseğini masaya dayamıştı. Toplantı başlayınca ilk sözü o isteyecekti. Düşünceli düşünceli duruyor anlatacaklarını kafasında toparlamaya gayret ediyordu.

Temsilcilerin çoğu genç işçiydiler. İçlerinde sadece üç yaşlı işçi vardı. Yaşlı işçiler tecrübeli olmalarına karşın genç işçiler kadar atak değildiler. Gençlerin yanlış yapmalarına engel oluyorlar, fakat bazen de ani kararlar verilmesi gereken yerlerde geç tavır alıyorlardı. Herkes birazdan doğacak heyecan fırtınasına hazırlıklıydı. Toplantılar öylesine hararetli olurdu ki görülmeye değerdi doğrusu. Gören, işçiler sanki kavga ediyormuş sanır, oysa hiç de öyle bir şey olmazdı. Gerçi düşünceler anlatılırken yumruklar sıkılırdı, sinirden yüksek sesle bağırırlardı ama bu onların kendilerini tartışmanın sarhoşluğuna kaptırmalarından öte bir şey değildi. Düşüncelerini ancak böyle ifade ettiklerinde kabul ettirecekleri sanısına kapılırlardı. Bu sadece bir alışkanlıktı: Yaşam boyunca öyle alışageldikleri bir yöntem!

“Arkadaşlar susalım!”

Baştemsilcinin güçlü sesi herkesi susturdu. Baştemsilci fazla uzatmadan konuya girdi. Zaten herkes konunun öneminin farkındaydı.

“Arkadaşlar, önümüzde iki sorun var! Bunlardan biri: Çadırımızın kurşunlanmış olması bize bir gerçeği gösterdi. Grev kulübesinde bundan böyle evimizde oturur gibi oturamayız. Grevin karşısında olanlar bizi ilk defa tehdide yeltendiler. Tehditlerini bundan sonra da sürdüreceklerdir. Cevap bulmamız gereken şey: Kendimizi nasıl savunmamız gerektiğidir. İkinci sorun: İşçi arkadaşlarımızın moral durumudur. Saldırının diğer bir hedefi işçiler arasında moral bozukluğu yaratmaktı. Yapmamız gereken arkadaşlarımızın moralini yüksek tutmak olmalıdır. Onlara bu saldırının nedenlerini anlatmalıyız. İşçi arkadaşlar gerçekleri kavradığında hepsinin yüreklerinde korku yerine öfke büyüyecektir.

Fazla konuşmak istemiyorum. Çerçeve budur. Bundan sonra yapacağımız: Geceleri kulübenin çevresinde güvenlik önlemlerini arttırmak, gece nöbetçisi arkadaşlarımızı uyarmaktır.”

Baştemsilci sözlerini bitirince yerine oturdu. O daha oturmadan Muzaffer Usta konuşmak için elini kaldırmıştı. Tam konuşmaya başlayacaktı ki, ayakta duran genç bir işçi:

“Bütün suç bizde. Kahvede oturur gibi burada boş oturuyoruz. Bunu yapan kimse bulmalıyız,” diye söze karıştı.

Yaşlılardan biri kendini tutamayıp: “Kansızlar!” diye bağırınca, Baştemsilci müdahale etmek zorunda kaldı.

“Arkadaşlar, heyecanımızı bir kenara bırakıp akıllıca davranmalıyız. Böyle uluorta konuşarak bir sonuca varamayız. Herkes teker teker sırayla konuşacak. Konuşmak isteyen elini kaldırsın yeter! Evet, seni dinliyoruz Muzaffer Usta!”

Muzaffer Usta konuşmaya başladığında kimse ondan farklı sözler duymayı beklemiyordu. Belki ekleyeceği bir iki şey olurdu, hepsi o kadar! Oysa, Muzaffer Usta konuştukça, herkes dikkat kesildi; soluk bile almaz oldular.

“Arkadaşlar kimin yaptığı önemli değil aslında.

Önemli olan kimin yaptırdığı... Görüyorum ki sizler bu saldırıyı yapanı bulsanız bütün nefretinizi onun üzerine boşaltacaksınız.”

Sesini iyice yükseltti:

“Sorarım size; öfkenizi kusmuş olursunuz belki ama...”

Çevresinde yeterli etki yarattığına emin olacak kadar bekledikten sonra devam etti:

“Görülmeyen suçlu yine bizim zayıf ânımızı kollamaktadır.

Arkadaşlar, şimdi söyleyeceğim şey oldukça enteresan ve şaşılası bir rastlantı. İyi düşünürsek rastlantıya hiç benzemiyor: Bana kalırsa planlı bir saldırının birinci bölümü! Önceki gece kurşunla saldıranlar ilk kez saldırmadı: Bu ikincisiydi!”

Meraklı bakışlar Muzaffer Usta’nın yüzünde odaklaştı. Muzaffer Usta konuşmasına devam etmeden önce sözlerinin bıraktığı etkiyi görmek için herkesi inceledi bakışlarıyla.

“Evet arkadaşlar! Bu ikincisi!.. İlki şimdiye değin kimseye bahsetmediğim bir olay. Merak ediyorsunuz değil mi?..

Anlatayım... Bundan dört gün önce grev kulübesinden ayrıldığımda vakit epey geç olmuştu. Benim evin bulunduğu sokağın iki sokak berisinde, ben dalgın yürürken karanlıkta göremediğim biri sopayla sırtıma vurdu. Yere düştüğümde bıçakla üstüme geldiğini gördüm. Atik davranmasaydım şimdi burada olmayabilirdim. Sonradan bu olayı size anlatmaya gerek görmedim. Grev kulübesi kurşunlandığında ise yanıldığımı anladım; bu basit bir saldırı olayı değildi! Temsilci olmam beni seçmeleri için iyi bir nedendi. Anladım ki o geceki olay saldırının birinci halkasıymış. Herhalde bu kez olan da sonuncusu değil.”

“Vay be!”

Bu söz şaşkınlık dolu, öfke dolu söylenmişti. Ve de öyle yüksek sesle söylenmişti ki, Muzaffer Usta’yı hiç kıpırdamadan dinleyenler ister istemez başlarını o yöne çevirdiler. Başlar o yöne çevrilir çevrilmez toplantıdaki gergin hava yumuşayıverdi. Mahmut’u ilk kez bu denli sinirli görüyorlardı.

“Şu işe bak ağabey!.. Yakalayıp mengeneye bağlayacaksın bu adamları. Sonra da ibreti alem için kıvırıp kazanın içine cehennemlik yapacaksın.”

Mahmut bunları anlatırken sanki mengeneyi çeviriyormuş gibi dişlerini sıkıyor, arkasından da yüz mimikleriyle kazanın sıcaklığını hissettiriyordu. “Orada ben olacaktım, işte o zaman ağabey... Salladığı bıçağı alır, döndürür, onun bir tarafına... Yok ağabey!.. Kalleş bunlar! Vallahi arkanda gözün olacak.”

Kısa bir süre duraladı. Aklına bir şey gelmiş de bulmaya çalışırmış gibi:

“Hem sonra böyle adamları cezalandırmak bilimsel açıdan da doğrudur.”

Bunu öyle bir tarzda söylemişti ki kimse gülmekten kendini alıkoyamadı. Bir şey daha söyleyecekti; kendisine gülündüğünü görünce eli havada kaldı. Hiç kıpırdamadan durdu öylece. Gözbebekleri şaşkınlığa uğramış gibi iyice açıldı. Şaşkınlığı geçer geçmez arkadaşlarını küçümseyen bir tavır takınıp Muzaffer Usta’dan yana döndü:

“Yanlış bir şey mi dedim ağabey?.. Hani güldüler de... Kullandığımız kelimeler biraz ağır geldi arkadaşlara; anlayamadılar galiba?”

Bu tarzda konuşmasında son günlerde okuduğu birkaç kitabın, kulübedeki dinlediği tartışmaların etkisi vardı hoş. Ama onun bilimsel konuşmaya çabalayacağım diye sözlerine yeni öğrendiği birkaç terimi eklemesi ve de bunu çok ciddi yapması, gergin sinirleri bir anda gevşetmiş, herkesi güldürmüştü.

Ne Baştemsilci ne de Muzaffer Usta onun bu sözlerine herhangi bir tepki göstermediler. Toplantının havasını bozmak istemiyorlardı. Mahmut bunun üzerine hiç bozuntuya vermeden yüz çizgilerini alabildiğine ciddileştirerek yerine oturup, eli çenesinde konuşulanları dinlemeye koyuldu.

Baştemsilci ayağa kalkarak:

“Biz temsilciler aramızda karar aldık. Bundan böyle her gün gündüz nöbetine gelen temsilci arkadaş geceleri de kalacak; yani yirmi dört saat nöbet tutmuş olacağız. Ayrıca geç saatlerde kulübenin önünde oturulmamasını öneriyorum. Fabrikanın önündeki nöbetçilerden başka devriye gezen nöbetçiler de olmalı. Diğer bir önerim ise işçi arkadaşlarla ilgili. Önümüzdeki hafta tüm işçi arkadaşları toplantıya çağıralım. Bir araya gelmek ve konuşmak moral gücümüzü arttıracaktır.”

Baştemsilcinin konuşmasının bittiğini sanan bir işçi söz almak istedi.

“Benim söyleyeceklerim bu kadar!”

Ortalığı bir uğultu kapladı. Herkes yanındaki ile konuşuyor, Baştemsilcinin önerisi hakkında düşüncesini belirtiyordu.

Az önce konuşmak isteyen işçi:

“Aslında saldırıyı kimin yaptığı belli. Bunun için uzun boylu düşünmeye gerek bile yok!” dedi çabuk ve sinirli bir şekilde.

Baştemsilci:

“Evet ama... Bilmek yetmez!” diye cevap verdi.

Derin bir suskunluk oldu. Orada bulunanların hepsi aynı düşünceyi paylaşıyorlardı. Bu saldırının arkasında kimin olduğu, kimin çıkarına yaradığı konusunda hemfikirdiler. Bildiklerini söze dökmeye gerek görmüyorlardı. Hepsinin gözlerinde derin bir nefret vardı.

Toplantı geç saatlere kadar devam etti. Temsilcilerin gece nöbetine kalması görüşü herkesçe benimsendi. İşçi arkadaşlarla hafta başında toplantı yapılması kararlaştırıldı. Nöbetçilerin durumuna gelince: Geceleri ayrıca devriye gezen nöbetçiler konacak ve bunun gerekliliği işçi arkadaşlara anlatılacaktı.

* * *

Uzaklaştıkça kanalın ağzındaki aydınlık küçüldü.

Şimdi sadece cep fenerinin yuvarlak ışığı vardı. Borular solgun ışığın ötesindeki sonsuz karanlığın içinde yitip gidiyordu.

Birol’un boruyu kaynak ettiği yerin tavanı öncekilerden biraz daha yüksekçeydi. En azından yere oturduğunda başını eğmeden durabiliyordu. Bu kısımda kanalın ağzından doğru gelen kuvvetli hava akımı içersinin serin olmasını sağlıyordu. Nefes almak eskisinden daha kolaydı.

Oturduğu yerde sigarasını yaktı. Sigarayı yakabilmek için tam beş kez uğraştı; esinti çakmağı her yakışında söndürüyordu. Üstünde tam bir metre kalınlığında beton olduğunu biliyordu. Cep fenerinin ışığını tavana tuttu. Tavan yer yer örümcek ağlarıyla örülüydü. Beton yığını onun dış dünya ile bağlantısını kesiyordu. Onunla birlikte demir boruların yalnızlığını paylaşıyordu sanki. Fenerin ışığını söndürdü. Şimdi sadece içine çektikçe büyüyen sigaranın küçük kırmızı ışığı vardı. Bütün nefes alışlarını duyuyordu: Düzenli işleyen bir körük gibi... Dış dünyadan nasıl uzaklaşmışsa iç dünyasına o denli yakındı. Nefesini dinleyebildiği gibi ruhundaki duyguları da dinleyebiliyordu. Karanlıkta bir gölge gibi uzayıp giden borular ruhunun derinliklerine iniyordu sanki.

Neden sonra geçen günkü kızı düşündüğünü fark etti. Onu düşünmeyi bilinçlice istememişti. Uzayıp giden borulara tutunup, ta ruhunun derinliklerine indiğinde rastladı ona. Tatlı tatlı gülüyordu.Yalnız olduğunu unuttu. Başını duvara dayadı. İçini sımsıcak duygular sarmıştı. Karşısındaki kalın duvarda düşün karşısına gerçek dikildi birden... Ve ister istemez kendi gerçeğine döndü.

Önceleri yadırgadığı kanala neredeyse alışıyordu. Burada ne mühendis vardı, ne postabaşı!.. Hiçbiri, hiçbiri girmek istemezdi buraya. Dışarıda orada burada sürünmektense yerin altında sürünmek daha iyiydi. En azından kendi dünyasıyla baş başa kalabiliyordu insan.

Aniden sallandı borular. Çevresine bakındı: Karanlıkta bir şey göremedi. Sanki biri borulara basarak ondan tarafa geliyordu. Cep fenerini yaktı; fenerin ışığı bir yere kadar gitti, yoruldu. Merakla beklemeye koyuldu: Önce borulara dokuna dokuna gelmekte olan eli gördü. Sonra uzanan başı: Remzi’ydi. Kafasını çarpmamak için elini öne uzatmış karanlığı yokluyordu. Şaşkınlığını gizlemeden:

“Hayrola?.. Ne işin var burada?..” diye seslendi

Remzi fenerin ışığına vardığında hızlanabildi ancak. Bir taraftan da “seni arıyorum” diyordu. İyice yakınına gelince şikâyete başladı: “Yahu ne berbat bir yer burası!.. Tam dört kez çarptım başımı. Neredeyse seni bulamayacağımı sandım. Tam geri dönüyordum ki ışığını gördüm.”

“Ne yapacaksın beni?”

“Birol Ağabey?.. Kahveye gelmiyorsun bugünlerde. Yapmamız gereken öyle önemli şeyler var ki... Görüşmemiz gerekli! Seninle konuşma fırsatı bulamadım dışarıda. Burada çalıştığını öğrenince en iyisi buraya geleyim dedim.”

Birol dinliyordu sesini çıkarmadan. Yüreğinde bu çocuğa karşı dostça hisler duyuyordu. Ona ısınmıştı. Salt kendisiyle görüşebilmek için kanalın içlerine dek gelen birinin ilginç bir yanı olmalıydı. Buraya kadar sürünmüştü demek?..

“Ağabey?.. Bir şey soracağım sana. Fabrikada güvenebileceğin kaç kişi çıkar? Şunun için soruyorum: Önümüzdeki günlerde sendikada bir toplantı yapacağız. Bunu sendikadakiler istiyor. Yakında üye kaydetmeye başlıyoruz. Bu nedenle güvenebileceğimiz herkese gereksinimimiz var. Elektrik atölyesindekilerle de görüştük. Oradaki teknisyen arkadaş doksan kişi getirebileceğini söyledi.”

“Doksan kişi mi (?!)”

Hiç sanmıyordu doksan kişi çıkacağını. Yine de bozmak istemedi yüreği.

Remzi bir daha sordu:

“Birol Ağabey ne diyorsun? Güvenebileceğin kişiler bulabilir misin?”

Öylesine saf bir duygu ile sormuştu ki... Birol cevap vermek için bir süre bekledi ama reddetmedi sonunda.

“Bulmaya çalışırım.”

Fenerin ışığında çocuğun gülümsediğini gördü. Sırf konuyu değiştirmek için dedi ki:

“Sen gelmeden az önce hayallere dalmıştım. Burada ne yaptığımı kimsenin gördüğü yok. Arada bir kaynak yapıyorum.”

Gülerek konuşmasını sürdürdü:

“Mühendis sorsa neler yaptın diye? İn aşağı da bak yaptıklarıma diyeceğim. Gelmeyeceğine kalıbımı basarım. Pantolonu beyazdır, gömleği de!.. Kirlenir...”

Sözünü bitirince gülmesine kahkaha atarak devam etti:

“Laf aramızda pek de fena yer sayılmaz burası.”

Derken birden ciddileşti: “Bu işi başarabileceğinize inanıyor musunuz?”

“Başarmaya gayret edeceğiz en azından,” diye cevapladı Remzi.

Bu cevap Birol’u doyurmamıştı. Elle tutulur kanıtlar isterdi o. Genellikle sonucun elle tutulur gerçekliğini göremezse bir işe kalkışmazdı. Buna karşın içindeki garip duygu genç tornacıya karşı çıkmasını engelliyordu. Bu duygunun kökeni Mehmet’in kavgasına dayanıyor olabilirdi. Mehmet’in yaptıklarını yanlış bulduğundan hiç karışmamış, bir kenara çekilmişti ya; böylelikle sadece kendisine zarar gelmesini önlediği duygusuna kapılmıştı; sonradan korkak olduğunu düşünmüştü ya?.. Hissediyordu ki şimdi karışmasa bile onlar yapacaklarını yapacaklar, belki de başaracaklar –hiç sanmıyordu– ya da yanlışlığa düşeceklerdi. O da onları bir kenardan seyretmiş olacaktı. İşte daha önce onu huzursuz kılan bu karmaşık ruh hali şimdi evet demesini sağlamıştı.

Kanaldaki esinti durmuş, esintinin yerini boğucu bir hava almıştı. Boruların arasında eğri oturmaktan boynu da sırtı da ağrımıştı Birol’un. Bir ân için hep burada, yalnızca betonun daracık aralığında kalacağı duygusuna kapıldı. Bu duygu ruhunu öyle sıktı ki... Rahatlayabilmek için derin bir nefes almak ihtiyacı duydu.

Kanalın içindeki bütün havayı ciğerlerine doldurdu adeta. Sonra saçmaladığını düşündü.

“Hadi artık, çıkalım mı dışarı?” diye sordu Remzi’ye. Bir eliyle alnında biriken teri sildi. “Allah kahretsin!” diye söylendi. “Rüzgâr kesilince bu kahrolası yer dayanılmaz oluyor.”

Sürüne sürüne ilerideki ışığa doğru yürüdüler. Aydınlığa tam yakınlaşmışlardı, Birol duralayarak:

“Önce sen çık! Ben arkadan gelirim.” demek zorunda kaldı ve tekrar gerisin geri dönüp malzemelerini topladı.

* * *

Birol, o akşam paydostan önce üç kişiyle, paydostan sonra soyunma yerinde iki kişiyle daha görüştü.

Selim, boru atölyesinde kaynakçıydı. Birol ile aynı mahallede oturur, ne var ki sık görüşmezlerdi. Gövdesinden iki yana sarkan iri uzun kolları ilk bakışta dikkati çekerdi. Sanki kollarının nerede duracağını bilemezmiş gibi bir hali vardı. Belki boyunun uzunluğundan, belki de kollarının ağırlığından hafif kamburumsu yürürdü. Yüzünün saf görünüşü bütün bu kusurları kapatırdı. Her ân gülümsüyormuş gibi bakar, gülümsemesinde arkadaşlık duyguları ışıldardı. Candan dosttu kısacası. Bütün dünyası kaynak ve borular olan bu adam, güvendiği biri oldu mu, hiç düşünmeden giderdi arkasından. Zaten Birol ona, “akşam birkaç arkadaşla birlikte bir yere gideceğiz. Konuşacağımız bazı şeyler var,” dediğinde, nedenini sormadan, “olur!” diye yanıt verdi. Birol’a güvenirdi.

Erzurumlu Nizam; meydancı Nizam! Mert ve dürüsttü. Açık sözlüydü de. Aklına geldikçe küfrederdi. Yalnız ne yapılacağı konusunda hiçbir zaman kendi düşüncesi olmazdı. Birol, onunla konuştuğunda başlangıçta gelmek istemediyse de Birol’un zorlamasıyla ikna oldu.

Üçüncüsü ise boyacı Salih Usta’ydı. Onu razı etmek kolay olmuştu. Bir de çırağı... Boyacı Salih Usta, çırağı için: “Onu bana bırak, benim sözümden dışarı çıkmaz,” demişti.

Diğer ikisi işe yeni girmişlerdi. Söylediklerine bakılırsa, bu türden olaylara yabancı değildiler. İkincisi, önceden çalıştığı Rabak işyerinde altı ay süren bir grev yaşadıklarını söylüyordu.

İşte böyle! Birol’un tanıdığı işçiler topu topu bu kadardı. Akşam paydosunda yedisi de değişik yollardan gelerek köy meydanında buluştular. Boyacılar ve Erzurumlu servis kamyonuyla, Birol ile Selim yürüyerek gelmişlerdi. Yeni işçiler ise sonradan geldi. Yedisi de heyecanlıydı. Sanki yasak bir şey yapıyormuş gibi bir duygu içindeydiler. Fabrikadan birileri onları görecekmiş gibi, görünce de işverenin haberi olacakmış gibi alelacele bir minibüse bindiler ve olabildiğince çabuk uzaklaşmaya çabaladılar. Minibüs Aksaray’a varıncaya kadar da inmediler.

Aksaray kalabalıktı. Hepsi kendi halinde yürümekte, durmakta olan bir sürü insan... Altı işçi, bu insanlar onları tanımasalar da bir türlü rahat olamadılar. Olamayınca da kalabalığın içinden biri çıkıp, yaptıkları gizli işi anlayacakmış gibi paranoyaya kapıldılar. Ne zaman ki deniz kenarına geldiler, herkesten uzak kayalara oturdular, birazcık olsun güven içinde hissedebildiler kendilerini; buna rağmen yoldan geçen insanların onları gözlemediklerinden emin olabilmek için ara sıra kaçamak bakışlarla çevreyi kontrol etmekten geri durmadılar. Başlangıçtaki heyecanları ancak konuşmaya başladıktan sonra dağılabildi.

Birol hepsinden farklı bir heyecanı yaşıyordu. Bir grubun karşısında hiç konuşmamıştı şimdiye değin. Konuşurken sesinin titremesinden, bocalamaktan çekiniyordu. Karşısındakileri söylediği şeylere inandırması, onları yönlendirmesi gerekecekti. Bu zor ve güç bir işti. Hele böyle şeylere alışık olmayan onun için...

Söze başladığında olabildiğince sakin olmaya çalıştı. Buluşmalarının nedenini söyledi. Sonra aslında kendisinin de tam olarak bilemediği sendika değiştirme mücadelesinin nasıl gerçekleşeceğini anlattı.

“Evet arkadaşlar! Sayı olarak sadece bu kadar değiliz. Başka arkadaşlar da var. Onlar da bizimle aynı isteği paylaşıyorlar.”

Konuştukça heyecanının azaldığını, hatta düşüncelerini kolaylıkla ifade edebildiğini fark etti. Sonra ne olduysa söylediklerinin yetersiz olduğunu düşünerek yeniden başa döndü:

“Arkadaşlar, sarı sendikanın tutumundan hiçbiriniz hoşnut değilsiniz. Fabrikadaki arkadaşların yüzde doksanı bu durumdadır. Hal böyle iken sarı sendika bizim başımızda durabilme gücünü nereden alıyor? Bunun sebebi bizim dağınık olmamızdır. Birlikte hareket edebilirsek çok şeyleri değiştirebiliriz.”

Hava kararmıştı artık. Denizin rengi koyu bir griye bürünmüştü. Bulutlar dolmuştu gökyüzüne... Besbelli yağmur yağacaktı.

“Çoğunluğun iradesi istemiyorsa eğer bu sendikayı ve buna rağmen başımızdan gitmiyorsa, biz ona karşı mücadele vermeyecek miyiz? Buna cesaretimiz yok mu? Diyelim işten atıldık...”

Bakışlarını tek tek hepsinin üzerinde gezdirdi:

“Bunu göze alamayan arkadaş var mı içinizde? Eğer varsa ve fabrikadaki kötü durumumuza itirazı yoksa gidebilir. Tabii burada konuşulanları unutması şartıyla! Yok eğer kalıyorsanız o zaman mücadelenin ilk adımını atmışsınızdır.”

Kararlı konuşması kendisinin bile hoşuna gitmişti. Yüzlerdeki anlam gerekli etkiyi yarattığını gösteriyordu.

Yağmur çiselemeye başlamıştı çoktan...

* * *

Yağmur yağıyordu. Bardaktan boşanırcasına... Su damlacıkları birbiri ardına odanın camını dövüyordu.

Gökyüzü sabahtan beri kapalıydı. Ateş iş dönüşünde servis arabasından eve gelene kadar öylesine ıslanmıştı ki...

Babası evdeydi o gün. Tabii her zamanki gibi içiyordu. Gecenin onunda sızdı kaldı. Evin içinde bir gölge gibi dolaştı durdu Ateş. Babası için, ‘bugün herhalde dışarı çıkmaz’ diyordu. Düşündüğünden farklı olmadı. Yüreği tetikte bekledi. Tedirgindi fakat babası öylesine kendi dünyasında, öylesine ilgisizdi ki kızının farkında bile olmadı.

Babası nihayet uyuduğunda, Ateş ne yapacağını bilemeden pencerenin yanına gitti. Yağmuru seyretti. Yağmur yüreğinde her zaman tatlı bir ürperti bırakırdı. Şu anda denize de yağıyor olmalıydı. Mehmet gitmişti herhalde. Gittiyse bindiği gemiye de yağmur yağıyor muydu? Bu düşünceyi kafasından inatla uzaklaştırdı.

Uyumak istemiyordu. En iyisinin kitap okumak olacağını düşündü. Pencerenin yanından kalkarak odasına gitti.

Az sonra okuduğu kitaba öylesine dalmıştı ki evde olduğunu, yağmuru; hepsini unuttu.

Sokak kapısına hızlı hızlı vuruluyordu. İkinci defa, bu kez daha kuvvetli vuruldu. Ateş okuduğu kitaptan kaldırdı başını... Ne olduğunu anlayamamıştı. İyice kulak verdiğinde önce bir korku duydu, sonra şaşkınlık, sonra merak! Gayri ihtiyari kitabı yatağın üzerine bıraktı.

Pencerenin kenarına doğru gitti. Pencereden kapının önünü görmek mümkündü. Perdeyi aralayıp da baktığında kapının önünde duran adamı tanımakta zorluk çekmedi.

Alelacele hırkasını giyip kapıya koştu. Açmadı yalnız. Yüksek sesle bağırarak kim olduğunu ve ne istediğini sordu dışarıdakine. Kapının dışındaki ses ondan Postabaşıyı çağırmasını istedi. Bir ân tereddütte kaldı Ateş. Bir kapalı kapıya bir de divanın üstünde yatan babasına baktı; kararsızlığı uzun sürmedi fakat. Babasını uyandırmazsa başına gelecekleri çok iyi biliyordu. Onu omuzlarından hızla sarstı. Bu hareketini tam üç kez yineledi. Ateş’in olanca çabası sonunda adam sadece bir taraftan diğer tarafa döndü.

Kapı yine vuruldu, daha kuvvetle... Ateş umutsuzca yumruklamaya başladı babasını. Bu içki fıçısının başka türlü uyanacağı yoktu.

Postabaşı: “Ne istiyorsun kız?” dedi bağırarak.

Uyku sersemliği ile söylenmişti bu sözler. Ateş içgüdüyle geri çekildi. Babasının vurmasını bekliyordu. Ne var ki adam derin uykusundan kurtaramadı kendisini... Sonra anlaşılmaz küfürler yağdırmaya başladı. Tüm öfkesini Ateş’e kusuyordu sanki...

Ve aniden öyle bir kalkış kalktı ki, bir kâbustan uyanır gibi... Ateş hazırlıklı olduğu halde korktu. Babası sanki saldırıya uğramış da birden fırlamıştı. Kendini korumak istercesine kollarını başına kapamış, sonra da ürkek bakışlarla kızına bakmıştı. Ateş çaresiz bir şekilde “kapı!” diyebilmişti. “Seni çağırıyorlar...”

Adam okkalı bir küfür daha savurarak ayağa kalktı. Bilinmeyen bir güç, az önce top atsan uyanmayacak bu adamı bir anda kendine getirmişti.

“Açsana kapıyı! Ne duruyorsun?”

Ateş yağmurdan sırılsıklam olmuş, yuvarlak suratlı, iğrenç bakışlı iriyarı adamı çok iyi hatırlıyordu. Daha önce de gelmişti bu adam. Babası işten atıldıktan sonra gelmişti.

İriyarı adam ayakkabılarını çıkarmadan, sanki kendi evindeymiş gibi odanın ortasına kadar yürüdü. Suları akan paltosunu sandalyenin üstüne attı. Ateş’in gözleri yer yer çamur olmuş kilime takıldı. (İşten gelip de yorgun olduğu akşamlar evi temizlemek oldukça güç bir işti.) Babası adamın geç saatte gelişine en ufak bir şaşkınlık göstermemişti. Ayakta durmuş adamın oturmasını bekliyordu. Adam oturmadı oysa. Tam aksine burada olmaz gibilerden: “Konuşacağımız başka bir yer yok mu?” diye sordu.

Postabaşı kızına bir şey söyleyecek oldu; vazgeçti. Aldı adamı küçük odaya götürdü.

İşte o zaman Ateş hiçbir zaman yapmayacağı bir şey yaptı. Kapının aralığından içerde olan biteni gözledi. Daha önce fark etmediği bir şeyi gördü: Adamın elinde bir paket vardı. Gelişigüzel sarılmış bir paketti bu... Babası ile adamın konuştuklarını dinlemeye çalıştıysa da duyamadı. İkisi de öylesine yavaş sesle konuşuyorlardı ki, anlamasının olanağı yoktu. Yalnızca bir şey görebildi. Görür görmez damarlarındaki kanın çekildiğini hissetti. Kâğıt paketin içinden çıkan bir tabancaydı ve adam tabancayı babasına uzatmıştı. Babasının telaşla tabancayı aldığını ve yatağının altına sakladığını gördü.

Ateş o gece kâbuslar içinde uyudu. Rüyasında iğrenç suratlı adam çıkageliyor ve tabancayı babasına doğrultuyordu. Tam ateş edeceği sırada Ateş’i görüyor ve namluyu Ateş’e çeviriyordu. Ateş korku ile sokağa kaçıyordu. Yalınayaktı. Koşuyor koşuyor, adamla arasını bir türlü açamıyordu. Derken yüksek bir duvar çıkıyordu karşısına. Arkasında adamın güçlü nefesini hissediyor, adam tam onu yakalayacağı sırada...

Bağırmak istedi; bağıramadı.

Ter içinde uyandı. Hatırladığı da gerçek değildi sanki. Hepsi kâbustu, kötü bir kâbus!

* * *

Örnektepe’de Şark Kahvesi o gece tıklım tıklım doluydu. Kimisi kâğıt oynuyordu, kimi tavla... Çay ocağının yanındaki masada döküm fabrikası işçilerinden üç kişi oturuyordu.

Kahve oldukça gürültülüydü. Boğucu sigara dumanı içersinde insanlar saatlerdir aynı masadaydılar. Köşedeki televizyonda haber saatiydi; kimsenin seyrettiği yoktu oysa. Gürültüden sesi duyulmuyordu zaten. Kahveci çayları yeni demlemişti. Çay tepsisini sallayarak dörder beşer dağıtıyordu herkese.

Örnektepe işçi semtiydi. Kahvede genellikle işçiler olurdu; günün yorgunluğunu çıkarmak isteyen işçiler... Oysa daha da yorulduklarının farkında olmazlardı. Aslında benliklerini unutmak istiyordu onlar. Tüm sinirliliklerine, yorgunluklarına karşın kahvenin gürültülü ortamına kaptırırlardı kendilerini... İçlerinden hiçbirinin az sonra olacakları bilmesi mümkün değildi.

Kahvenin isten kara olmuş duvarında asılı saat gecenin on birini gösteriyordu. Masalardaki oyun, saat hayli geçi göstermesine rağmen oldukça heyecanlı geçiyordu. Ara sıra birbirleriyle şakalaşıyorlar, kuvvetli elleriyle oyun kâğıtlarını masaya vuruyorlardı. Oldukça neşeliydiler. Üçü de bir gece önce grev nöbetinde kaldıkları halde gözlerinde uykudan en ufak bir eser yoktu. Bir dahaki nöbet sırası ise tam bir hafta sonra idi. Bir hafta boyunca kahveden çıkmayacakları anlamına gelirdi bu.

Bayram Usta ocaktaydı. Tam on yıldır döküm fabrikasındaki fırında çalışıyordu. Döküm kalıplarına dökülecek demiri eritmek onun işiydi. Cehennemin içinde çalışmak denirdi buna. Ergitme fırını elektrikle çalışıyordu. Elektrik enerjisi demiri kızgın lava dönüştürürdü. Kolay iş değildi hani! Bayram Usta’nın kas ve beyin gücü her gün sekiz saat bu yanardağa hükmederdi. Güçlü bir vücut yapısına sahipti. Gömleğinin yakasından başını her çevirişinde gerilen boyun adalelerinin güçlü yapısı çeliği andırırdı. Boyun derisi yanıktı, kolları da öyle; iyice esmerleşmişti.

Bayram Usta’nın iki çocuğu vardı: Biri kız, diğeri oğlan. Karısı altı yıl önce tekstil fabrikasında işçiydi. İlk çocukları olunca ayrılmıştı işten. Arkasından ikinci çocuk. Ve gelen günler yaşamlarını daha da zorlaştırmıştı. Fabrika greve çıktığında, ilk günler boşlukta hissetmişti kendisini. İçinde yaşamış olduğu cehenneme yeni sıkıntılar eklenmişti. Grev çadırına alışması uzun sürmedi fakat. Grevde gösterdiği disiplinli tutum, arkadaşları arasında daha da sevilip sayılır biri olmasını sağladı.

Erzincanlıydı. Memleketten geleli on iki yıl olmuştu. Koskoca on iki yıl... Fabrikaya girmeden önce ekmek fırınında çalışmış, sonra dökümcülüğe başlamış ve sonunda ocakçılığı öğrenmişti. Yüksek hararetli fırın yaşamının ayrılmaz bir parçası olmuştu.

İşinin dışındaki tüm alışkanlığı kahvede kâğıt oynamaktı. Yoruluncaya, uykuları gelinceye dek oynarlardı. Fırının cehennemi alevini unuturdu o da böylece.

O gece Bayram Usta’nın şansı oldukça iyiydi oyunda. Dört eldir kazanıyordu. Yüksek sesle kahkahalar atıyor, arkadaşlarıyla şakalaşıyor, hiçbir eli onlara vermeyeceğini söylüyordu.

Yanlarına şişman, başı kel, yuvarlak suratlı biri geldi oyuna dalmışken onlar. Omzuyla duvara yaslanarak oyunlarını seyre koyuldu.

Bayram Usta onu fark ettiğinde, başını ondan yana çevirmeden:

“Otursana Feramuz! Ayakta ne dikiliyorsun?” dedi yüksek sesle. Bir yandan da oyun kâğıtlarını dağıtıyordu.

“Sen beni düşünme Bayram Usta! Oynamana bak! Ben nasıl olsa yer bulurum. Bakıyorum bu gece şansın iyi.”

Feramuz kendisine bir sandalye çekerek oturdu. Bayram Usta ile aynı memleketliydiler. Oto tamircisiydi ve küçük bir atölyesi vardı. Bir süre oyunu seyretti. Fazla sessiz kalamadı ama...

“Ne oldu sizin grev yahu? Hâlâ bitmedi mi? Biteceği de yok ya!..”

Bayram Usta oyundan başını kaldırmadan cevap verdi:

“Varsın bitmesin. Biz memnunuz halimizden.”

“Öyle deme Bayram! Bilmiyorum mu sanıyorsun? Aldığınız yetmiyor. Grev sürerse daha ne zamana kadar dayanabileceksiniz? İşiniz zor!”

“Senden borç alırız. Fena mı işte! Senin de katkın olur. Meraklanma, sonra öderiz. Nasıl olsa kazanan biz olacağız sonunda.”

Feramuz bozulur gibi oldu.

“Biz ciddi konuşuyoruz, sen işi şakaya vuruyorsun.”

Başını ondan yana çevirdi Bayram Usta ve anlamlı bir gülümsemeyle:

“Yanılıyorsun. Ben de en az senin kadar ciddi konuşuyorum.”

Bayram Usta hemşehrisi Feramuz’u fazla sevmezdi. Feramuz tutucu bir adamdı. Feramuz’a göre grev mrev boş şeylerdi. Herkes başının çaresine bakmalıydı. Aslında işçiler kendi başlarına kalkışmıyorlardı böyle şeylere. Onları kışkırtanlar vardı. Kendisi dört beş sene boyunca gece gündüz çalışmış, iyi kötü bir atölye kurmuştu. Çalışan herkes yükselebilirdi... Bayram Usta’nın ikide bir terslemesine kızıyordu ama, sesini de çıkaramıyordu.

“Doğru mu duyduğum?.. Patron fabrikayı kapatacakmış... İşçilerin hepsini işten atacağı söyleniyor. Eğer doğruysa çok kötü!”

Elinde olmadan yapay bir şekilde güldü Bayram Usta.

“Üzülür müsün Feramuz? Sevinirsin bana kalırsa. Cezamızı da bulmuş oluruz. Ama sakın meraklanma, işten falan atılacağımız yok. Seni kandırmışlar...”

“Beni yanlış anlıyorsun Bayram! Ben sizin kötü duruma düşmenizi istemem.”

Bayram Usta yanıt vermedi, hiç ilgilenmiyormuş gibi oyununa devam etti. Masada oturan diğer iki işçi de Feramuz’un konuşmasına ilgisiz gözüküyordu. İkisi de aynı fabrikada meydancıydı. Konuşmaya karışmıyorlardı genellikle. Zaten moralleri bozuktu; Bayram Usta yenip duruyordu.

Feramuz, Bayram Usta’yı lafa tutamayacağını anlayınca, canı sıkıldı, kalktı masadan. Hiç oralı olmadı Bayram Usta.

Masanın çevresindekiler yavaş yavaş evlerine gitmek üzere kalkıyorlardı. “Sizin oyunun biteceği yok!” dedi kalkanlardan biri. Bayram Usta: “Şu oyunu da bitirelim, kalkarız. Otur hele!” diye söyledi kalkana.

Temizleyici çocuk yerleri temizlemeye başlamıştı bile... Kahvenin içinde yirmi kişi kadar ya var ya yoktu. Kahveci, sandalyenin üstüne çıkarak televizyonu kapattı. Sonra uykulu gözlerle ocağın yanına varıp son çayları koymaya başladı.

Az da olsa gürültü dinmişti. Yüz kişinin sigarasının oluşturduğu sis tabakası yer yer dağılıyordu. Gerçi kara sis yine de az öncekinden farklı değildi.

Kahveci çaylarını dağıttıktan sonra on altı-on yedi yaşlarında, belinde tabancası olan bir çocukla konuşmaya başladı. Herkes bilirdi ki çocuğun belindeki tabanca oyuncaktı. Çocuğun üstünde, üstüne bol gelen, bekçi elbisesine benzer eski bir ceket vardı. Oyuncak tabanca belini saran geniş bir palaskaya asılıydı. Belini sıkan palaskanın altında ceketin bir tarafı aşağı kaykılmış, diğer yanı ise yukarda kalmıştı. Çocuğu kahveye gelen herkes tanırdı. Aklı normal gelişme göstermemişti. Mahallenin bekçisi gibi olmaya çalışırdı. Kendi başına geceleri sokaklarda dolaşır, sonra da kuytu bir köşe bulur, orada yatardı. Yeri yurdu yoktu. Hamallık yapan babası çoktan ölmüştü. Sağda solda doyuruyordu karnını. Bazen kahveci, ara sıra da işçilerden biri birkaç kuruş verirdi. Kimseye zararı yoktu. Kahveci soğuk kış gecelerinde kahvenin içinde yatmasına ses çıkarmazdı. Ama o bunun karşılığında asla kahveyi temizlemezdi. “Bu bekçinin işi değil!” derdi. Ona çaycılık yap dedilerse de kabul etmemişti. Bekçi olmak kafasında bir saplantı haline gelmişti. Bütün bu inatçılığına rağmen kızmazlardı ona... Bazen onu alaya alırlardı. O kendisiyle dalga geçildiğinin farkına varmaz kendisi ile dalga geçenlere güya başından geçmiş bir sürü macera anlatırdı. Kimisinde hırsızları yakalamıştı, kimisinde on beş kişiyle boğuşmuştu. Hikâyesini anlatırken ara sıra heyecanlanır, oyuncak tabancasını çeker ve “dan! dan!” ateş ediyormuş gibi yapardı. Sevimli bir yüzü vardı. Bakışları zaman zaman donuklaşır, devamlı aynı noktaya bakar, öfkelendiği zaman kocaman alt dudağını ısırır, bakışlarını sertleştirmeye çalışırdı. Böyle olduğu zamanlar oldukça aptal görünüşlü ve komik olurdu.

Yine kahveciye komik hikâyelerinden birini anlatıyordu. Anlattığına göre bir gece önce gece yarısından sonra kahvenin önünde birini görmüştü. Kahve kapalıydı o saatte. Anlattığına göre adam karanlıkta cama başını dayamış, içeri bakıyordu. “Tabancamı çekerek ona saldırdım,” dedi ve devam etti: “Bunun üzerine adam bana bıçak çekti. Ama tam saldıracakken kaçmaya başladı. Tabancamı görünce korkmuş olacak.” Kendine özgü gülüşüyle “Tabancam olmasaydı yanmıştım,” dedi tabancasını okşayarak.

Kahveci anlattıklarına inanmış gibi “Aferin ulan sana! İyi iş becermişsin,” dedi.

Tabii bunları söylerken uydurduğu bir sürü hikâyeden biridir diye düşündüğünden olacak kahkahayı koyuverdi.

Onun kahkaha ile güldüğünü gören Bayram Usta seslendi.

“Ne o Ali? Yine niye keyiflendin öyle?”

“Hiç!.. Bizim aslanın kahramanlıkları neşelendirdi beni,” diye cevap verdi kahveci gülmesine devam ederek...

O anda hiç kimse çocuğun yüzündeki ifadeyi göremedi. Görseydi eğer, gözbebeklerindeki tiksintiyi, kendisiyle alay eden insanlara karşı küçümseyici bakışlarını mutlaka fark ederdi; o anda yüzünde oluşan ruh halini görseydi çocuğun, onun aslında deli olmadığına yemin billah ederdi.

Bayram Usta: “Eh! Bu el de yenildiniz!” diye bağırdı yüksek sesle. “Dedim size! Bu akşam şans benden yana. Benimle oynamayın dediydim.”

Tam o sıra kahvenin kapısı hızla kapandı. Herkes öfkeyle, biraz da merakla kapıyı şiddetle çarpanın kim olduğuna baktı. Gelen hiç oralı olmadan masaların arasından doğruca kahvecinin yanına gitti. Başında büyükçe bir kasket vardı. Bir de çarpık çurpuk vücuduna hiç de uyum sağlamayan kara gözlükleri... Ceketinin yakasını iyice kaldırmıştı. Görünümü kara böcek gibiydi.

Oturanlar bir süre bu garip kılıklı adamı incelediler. Öyle acınacak bir hali vardı ki; bu da delinin biri diye düşündüler. Sonra herkes adamı incelemeyi bırakıp kendi havasına daldı.

Yeni gelen kahve ocağının önüne vardığında kahvecinin kendisine aldırış etmediğini, işi ile uğraştığını görünce kararlı bir tavırla ocak kısmına geçti. Biraz küstahça kahvecinin kolundan tuttu. Ona bir şeyler sormuş olacak, bilmiyorum anlamında başını salladı kahveci.

Kahvede oturanların, ocağın bulunduğu kısımda olan bitenleri ayrıntılarıyla görebilmelerine olanak yoktu; arada yarım boy yüksekliğinde bir duvar vardı. Duvarın üzerindeki cam, ocaktaki sıcak suyun buharından buğulanmıştı zaten. Yabancının kahvede oturanlara arkası dönüktü. Kahveciye gelince; yüzünde beliren endişeli hal, az sonra gerçekleşecek beklenmedik olayların ilk habercisi olmalıydı.

Her şey öylesine birdenbire oldu ki; hiç kimse çok kısa sürede birbiri ardına gerçekleşecek olayları engelleyebilecek gücü bulamadı kendinde. Hatta şaşkınlık içine düştüklerinden çoğunun davranışları bilinçli olmaktan uzak kaldı.

Büyük bir gürültü oldu o anda. Kahveci, bardakların üstüne yuvarlandı. Masalarda oturanların şaşkınlığı henüz geçmeden, yabancı, çay ocağından dışarı çıkarak elindeki tabancayı kahvedekilerin üzerine doğrulttu.

“Kimse kıpırdamasın!”

Bu sözler öylesine sert ve kararlı söylenmişti ki yerinden kalkmaya yeltenenler bile oldukları yerde kalakaldılar.

“Ayağa kalkana acımam! Gebertirim!”

Ocağın yanındaki masada oturuyordu Feramuz.

“Kalk ulan ayağa!”

Zavallı Feramuz korkudan nasıl yeterli güç bulduysa kalktı ayağa.

“Bayram sen misin? Söyle ulan!”

Korkusundan ne dediği anlaşılmıyordu Feramuz’un.

Kekeleyebildi ancak.

“Ha... ha... hayır! B... ben değilim...”

Neredeyse adamın ayaklarına kapanacaktı.

“Ba...Bayram. O... orada... Ben değilim! Ben değilim!”

Öyle çılgınca bağırıyordu ki; korkudan deliye dönmüş gibiydi.

“Bayram benim! Ne istiyorsun?”

Adam sesin geldiği tarafa döndü. Bayram Usta oturduğu yerden kalkmış sakin bir şekilde yabancıya bakıyordu. Korkudan eser yoktu yüzünde. Tabancaya dikmişti gözlerini. Tabancadan tam üç el ateş edildi. Ve orada bulunanların gözleri önünde Bayram Usta üç kurşunla masaya yığıldı. Bir adım bile atamadan!.. Bu güçlü vücut, öylece masaya kapandı kaldı. Masanın üstünü bir anda kan gölü kapladı.

Orada bulunanların hepsinin gözleri korkudan fal taşı gibi açıldı. Beklenmedik durum karşısında kimse yerinden kıpırdayamamıştı. Çok geçmedi; kimse şaşkınlığını üstünden atamadan ikinci bir acı olay daha yaşandı.

Kendisini bekçi sanan çocuk yabancının önüne doğru fırladı. Aynı anda eskimiş yırtık kılıftan oyuncak tabancasını çekti...

Ve aynı tabanca iki el daha ateş etti. Çocuk şaşkınlıktan ne olduğunu anlayamadan gözleri kocaman açılmış geriye kaykıldı; boğuk haykırışı tüm kahveyi kapladı. Daha fazla ayakta duramadı, önce duvara çarptı, sonra yere yuvarlandı.

On dörtlünün namlusu sağa sola iki el daha kustu. Kimi kendisini yere, kimi de masanın altına atmıştı. Ateş eden son hızla dışarı çıkarak karanlıkta kayboldu.

Kimse saklandığı yerden çıkamadı uzun süre.

Bayram Usta’nın başı kan gölünün içinde kalmıştı. Kahvede bulunan herkes Bayram Usta ile birlikte çocuğun da öldüğünü düşünürken çocuğun yuvarlandığı yerden doğrulduğunu gördüler. Üstüne bol gelen ceketinden kan sızıyor, acıdan dişlerini sıkarken sağlam koluyla yaralı kolunu tutuyordu. Hiç değilse ikinci kişinin, kurtulmuş olmasına sevindi kahvedekiler. Çocuğun soru dolu bakışlarına bakmadan onu karga tulumba kahvenin önündeki bir arabaya bindirip hastaneye götürdüler. Her zaman kahramanlık hikâyeleri anlatan çocuk hastane yolunda hiç konuşmadı. Birkaç gün sonra taburcu olduğunda ise bir daha izine kimse rastlayamadı.

* * *

Ölüm haberi çok çabuk yayıldı. Kazan fabrikası, döküm fabrikası, o bölgedeki, hatta diğer yörelerdeki fabrikalar acı olayı ertesi sabah iş başlangıcında öğrendiler. Grevdeki döküm işçileri için o gün çok zor bir gündü. İnanmak istemediler. Konuşmadılar. Hiçbir şey söylemediler. Acıları büyüktü. İçlerine gömdüler.

Haberi öğrendiklerinde grev kulübesinin önünde toplanmışlardı. Sessizdiler. İçlerinden hiç kimse bundan sonra olacakları bilmiyordu. Onlar için zaman durmuştu sanki...

Öğleye doğru hemen hemen tüm işçiler gelmişti grev yerine. Tam tamına altı yüz işçi: Bu öfke dolu gövdeyi fırtınadan önceki durgunluğun sessizliği kaplamıştı.

Doğa da başka bir sessizdi o gün. Tek bir yaprak bile kıpırdamıyordu. Bulutlarla kaplıydı gökyüzü. Ve sanki doğa onlarla birlikte paylaşıyordu acıyı. Havada yağmur sıcağı vardı.

Öne eğikti başlar. Ağlamaklıydı yüzler; ama ağlayamıyorlardı. Kızgındı yürekleri; fakat ellerinden bir şey gelmiyordu. Hiç kimse birbirinin yüzüne bakamıyordu. Saatler geçti oysa. Akşama dek yerinden kıpırdamadı işçi topluluğu. Temsilciler sabahtan olayı öğrendiklerinde üçü Örnektepe’ye, diğer ikisi morga gitmişlerdi. İşçileri çağıran olmamıştı. Kendiliğinden toplanan bu insanlar sabırla bekliyorlardı. Hiçbir güç onları orada toplanmaktan alıkoyamazdı. Sığınacakları tek yermiş gibi sığınmışlardı grev kulübesine. Sabahtan akşama ayakta dikilmekten yorulmadılar. Temsilciler ancak akşama doğru gelebildi.

Kalabalıkta bir kıpırdanma oldu. Temsilcilere yol verdi işçiler. Temsilciler işçilerin arasından kulübeye geçtiler. Bir şey söylemiyorlardı. Onların da yüzünde derin acıyı okumak mümkündü. Sessizce kulübeye girdiler ve uzun müddet dışarı çıkmadılar.

Kalabalık dağılmadı. Anlayamadıkları bir güç onları orada ayakta tutuyordu. Ta ki temsilcinin biri çıkıp konuşana kadar.

Bu sessiz bekleyiş içersinde ne kadar süre geçti bilmiyorlardı. Bir ara Baştemsilcinin konuşmak için yükseğe çıktığını fark ettiler. İşte o zaman ilk defa başlarını yukarıya kaldırdılar.

Hiçbiri soluk bile almıyordu. Dikkat kesilmişlerdi.

Her biri Baştemsilcinin konuşmasını bekliyordu.

Derken Baştemsilci konuşmasına başladı:

“Arkadaşlar! Acımız büyük. Bu acıyı taşımak zor...

Sizleri buraya getiren, sabahtan beri bekleten güç; ancak bu güç dayanabilir yaşadığımız acıya. Bu güç acının kendisidir. Yaşadığımız hayatın zorlukları vardır içinde... Güçlü mücadelemizin zorlu günleri vardır. Umutsuzlukları vardır. Ezilmişliğimizin tüm sarsıntısı yaşar içinde.

Ezdiler bizi. Şimdi öldürüyorlar. Acımadan kurşun sıkıyorlar. Yeter mi kurşunları? Yeter mi yürekleri? Şimdi kim korkuyor? Gelsinler görsünler. Kimin yüzünde en ufak bir korku var?

Sabırla beklediniz sizler. Onlar ise boşuna beklesinler; bu öfkenizi umutsuzca kullanmayacaksınız. Başka çaresi kalmayan kudurmuşlar gibi sağa sola saldırmayacaksınız. Öfkeniz, mücadelenin doğru yolunu engellemeyecek. Ya da bekledikleri gibi sinmeyeceksiniz. Korkup da yenilgiyi kabul etmeyeceksiniz. Aksine dayanma gücünüz artacak.

Arkadaşlar, bugün grevin yirminci günü... Bu yirmi olmuş, iki yüz olmuş, bizi yılgınlığa götürmez, tersine mücadelemizi biler. Birimiz ölmüş, onumuz ölmüş, fark etmez. İçimizdeki mücadele gücünü öldüremezler; o ölümsüzdür. Kaynağı onların erişemeyeceği bir yerdedir. Çağlar boyu tüm ezilmişlerin acısından, geleceğin cennetinin umuduna kadar uzayan büyük bir gövdedir. Sönmeyen bir ateştir: İnsanlığın sonuna dek yanacak bir ateş!”

Sözlerini bitirdiğinde hiç kimseden ses çıkmadı. İşçiler sözlerin gücünden büyülenmişlerdi sanki.

“Bayramlar ölmez!”

Arkadaşlarının arkasından yakılan bir ağıttı bu ses.

Ve bir anda gönüllerden gelen bir türkü gibi kulaklarda yankılandı.

* * *

Montajcı Ali, güzel resim yapıyordu. Öyle köklü bir resim bilgisi var sayılmazdı, ama doğuştan gelen bir yetenekle yüzünü kâğıda aksettirebilirdi karakalemle... İşçilerden biri, Bayram Usta’nın yaslı karısından, onun küçük bir resmini almıştı: Bu eski sararmış bir fotoğraftı.

İşçiler hemen kollarını sıvayarak grev kulübesinin içini atölyeye dönüştürdüler. Montajcı Ali’nin çalışabilmesi için büyük bir masa hazırlandı. Bir de sekiz metre uzunluğunda amerikan bezi satın aldılar. Küçük fotoğraf, montajcı Ali’nin elinde büyüdükçe büyüdü. Montajcı o gece sabaha dek çalıştı.

Resim sabaha karşı tamamlandı. Resmi bitirmeye siyah boya ile kalın bir fırça yetmişti. Sonra resmi kulübenin önüne gererek astılar, yükseğe...

Bayram Usta korkusuz bakışlarıyla, kulübenin önünde bir bayrak gibi dalgalandı durdu.

* * *

Ateş için yine uykusuz günlerden biriydi o gün. Her günkü gibi...

Bir fabrika işçisinin günlük yaşantısı genellikle birbirinin aynıdır. Çünkü işçi her gün aynı şeyi üretmek zorundadır. Bu tekdüze yaşamında bir değişiklik olursa eğer; bu kesin ve sert dönüşümlerdir. Ya bir ölümdür, ya işten atılma, ya da grevdir. Yani değişiklik ya üretimle ilgilidir ya da yaşamındaki önemli bir olaydır.

Ateş için hayatının dönüm noktasıydı. O gün günlerdir kafasında çözemediği bir sürü soru aydınlandı. Öğrendiği korkunç gerçek, ruhunda yıkıntıya yol açtı. Bu yıkıntıdan kurtulabilmesi olağanüstü bir çabayı gerektirecekti.

Fatma, Örnektepe’deki öldürme olayını kazan fabrikasında çalışan arkadaşlarından daha sabahtan duymuştu. Fazla ayrıntılı bilgi edinememişti belki; buna karşın böyle önemli bir olayı hemen anlatmalıydı. Henüz işbaşı yeni olmuştu ki, konuyu açtı.

“Dün geceki olayı duydunuz mu? Korkunç bir şey olmuş.”

Sözlerinin gerisini getirmedi; meraklansınlar istiyordu. Bu yüzden anlatması için üstelemelerini bekledi.

Çok geçmeden beklediği oldu. Meraklanılmayacak gibi değildi. Hatta o ara deterjan kutuları kızların önlerinde birikti. Ama kısım şefi kadının gözünden kaçmadı bu. Anında uyardı. Bu uyarış Fatma’nın hevesini kursağında bıraktı ama gene de anlatmanın bir yolunu buldu; yanındaki kızlara, işini aksatmadan, şef kadının dalgın bir anında, biraz da kendisinden bir şeyler katıp anlatmasını becerdi.

“Kahve gece yarısına doğru kurşunlanmış. Herkes otururken içeri bir adam girmiş ve tabancasını ateşlemiş. –Heyecandan konuyu atladığını fark ederek– adamın yüzünde kalın çerçeveli siyah gözlükler varmış. Tabancasını ateşlemeden önce herkesi ayağa kaldırarak duvarın önüne tek sıra dizmiş. Döküm fabrikası işçilerini sormuş. Kahvedekiler söyleyivermiş korkularından. Döküm işçilerinin başlarına dayamış tabancayı ve ateşlemiş. Dört kişiyi oracıkta vurmuş. Tam bir vahşet yaşanmış. Görenlerin korkudan dili tutulacakmış neredeyse. Katil işini bitirdikten sonra elini kolunu sallaya sallaya çıkmış gitmiş kahveden.”

İşçi kızlar olayı gözlerinde canlandırdıklarında ürperdiler. Korkunç bir vahşetti bu ve orada olmadıklarına şükrettiler.

Ateş anlatılanları duyduğunda tanımlamakta güçlük çektiği bir sıkıntıya yuvarlandı. Olayın içindeydi sanki. Zaten günlerdir nedenini anlayamadığı bir korku yaşatıyordu yüreğinde. Kötü bir şey olacakmış gibi geliyordu hep. Düşündükçe nefesi kesilecek gibi oldu. Yüzündeki değişimi orada bulunanların hiçbiri görmedi. Gözlerini yumdu iyice. O anda yüzü korkunç bir hal almıştı. ‘Yoksa?.. Olamaz,’ diye düşündü. ‘Doğru mu?.. Olamaz!..’ Kafasına takılan düşünceyi inatla uzaklaştırmaya çalıştı. Başaramadı. Uzaklaştırmaya çabaladıkça düşüncelerin hepsi birden yeniden üşüşüyordu beynine. Günlerdir merak ettiği konular gözlerinin önünden bir film şeridi gibi geçiyor, kare kare hepsini yeniden yaşıyordu.

İğrenç adamın hayali geldi gözlerinin önüne. Sonra babasının gece usulca eve gelişi... Adam ses çıkarmadan kapıyı açmış ve ayaklarının ucuna basarak odasına yürümüştü.

Uyanıktı o sıra. Fazla gürültü çıkmamıştı. Gene de kapının açıldığını ve babasının geldiğini hissetmişti. Siyah kabzalı tabanca! Tabanca aklına gelir gelmez gözleri kararır gibi oldu. Neredeyse deterjan paketlerinin üstüne düşecekti. Son anda toparladı kendisini. Çevresine bakındı. Allah’tan kimse ondan tarafa bakmıyordu.

Görüntülerden kurtulmak istiyor, yapamıyordu. Hiç hatırlamak istemediği kişiyi, Mehmet’i getirdi aklına. Tüm vücudunu bir titreme almıştı. Devamlı Mehmet’i düşünmeye çalışıyordu. Mehmet’le birbirlerini ne çok sevmişlerdi. Ayrılırken ne demişti ona Mehmet? Ne demişti? Ne demiş?.. Bozuk bir plak iğnesinin aynı yerde dönmesi gibi bu soru kafasına takıldı. Bir türlü veremedi cevabını. Gözleri dolu dolu oldu. Deterjan kutularını göremiyordu.

Olayları bir film şeridi gibi yaşamaya devam etti. Yüreğini korku sardı yaşadıkça. Sonra gerçek şimşek gibi çaktı birden. Ona kâbus gibi gelen sahne gözlerinin önünde canlandı. Babası odasından çıkmış, yattığı odanın önüne gelmişti. Ateş usulca yorganı çekmişti kafasına. Uyur gibi yapmıştı. Adam kızın uyuduğuna iyice emin olduktan sonra sokak kapısına yönelmişti. Kapı aralığından görebildiği kadarıyla biri daha girmişti içeri. Karanlıkta içeri girenin kim olduğunu pek seçemiyordu. Yüreği yerinden fırlayacaktı sanki... Tüm odayı kaplıyordu yüreğinin atışı. Vücudu yatağa yapışmıştı. Sanki bataklıktaydı ve bataklık, içine çekiyordu onu. Kurtulmaya, kalkmaya çabaladı. Kapıya kadar gitmesi için büyük emek sarf etmesi gerekmişti. İçerdeki odada babası ve adam alçak sesle bir şeyler konuşuyordu.

Ateş yalnızca şu sözleri anlayabildi.

“Birkaç gün ortalarda gözükme!” diyordu adam. “Seni tanımasınlar. Ver tabancayı bana!”

Sonra onların kapıya yaklaştıklarını hissetmişti. Ayakları bir birine dolaşırcasına kıvrılmıştı yatağın içinde, nefesi kesilmişti.

Masanın üstüne konmuş siyah gözlükleri hatırladı. Elinden gelse yüreğinin atışını da durdururdu. Sesini duyacaklarmış gibi geliyordu ona.

Derken derin bir uçuruma yuvarlandı.

O denli yorulmuştu ki...

Hatırlayamıyordu sonrasını. Sabah uyandığında gördüklerinin gerçek mi yoksa kâbus mu olduğunu bir türlü ayırt edememişti.

Kısım şefi kadın bu durumunu fark etmekte gecikmedi.

“Ne oluyor sana, hasta mısın?”

Duymamıştı Ateş. Şef kadın kalktı yanına kadar geldi.

“Hey, sana dedim! Nen var?”

Şef kadın yüksek sesle bağırmıştı Ateş’e.

“Bir şeyim yok! Yok bir şeyim. Başım döndü sadece...”

“Hastaysan viziteye çık! Çalışacaksan işbaşında dalga geçme. Anlaşıldı mı?”

“Evet...”

Ateş’le şef kadın arasında geçen bu konuşma çalışan diğer kızların da dikkatini çekmişti. Merakla izliyorlardı. Şef kadın işi bıraktıklarını fark edince sinirli sinirli bağırdı:

“Herkes işinin başına bakayım! Hemen bir şey olmasın, kaytarmaya yer arıyorsunuz.”

Öğleye kadarki iş saatinde şef, çalışan kızların arasında dolaştı durdu. Öyle ki kız arkadaşları Ateş’le konuşamadılar. Sonra da bu olayı unuttular. Zaten Ateş yemeğini yer yemez kimsenin bulamayacağı bir köşesine çekilmişti fabrikanın.

Ateş acıya dayanabilecek gücü buldu. Acılı yaşamı bu alışkanlığı kazandırmıştı ona. Ruhundaki fırtınayı kimse fark edemedi. Bu zayıf, ince kız çelikten bir ruha sahipti. Acısı ne denli derin olursa olsun ayakta durmayı başarabiliyordu. Ağlamak isterdi. Doyasıya ağlamak... Küçükken ağlardı oysa.

Akşama doğru izin aldı. Şef kadın önce biraz duraksadıysa da Ateş’in kötü halini görünce hasta olduğu sonucuna vardı ve izin verdi.

Ateş’in kafasının takıldığı tek bir nokta vardı. Kazan fabrikasına gitmek, Mehmet’in arkadaşını bulmak!

* * *

Kazan fabrikası işbaşı düdüğünü çaldı. Fabrikalarda canlılık üretim demekti. Üretim ise insan yaşamı için gerekliydi. Bütün yaşam üretim üstüne kurulmuştu. Dev fabrikalar bunun önemini bilircesine heybetli görünümleriyle sıralanmışlardı Haliç’in kıyısına... İnsan gücünün yarattığı fabrikalar hayranlık uyandırıyordu. Ama onlar bile içinde işçiler olmasa neye yarardılar? İşçiler ve makineler bir bütündü. Bunun bilincindeydi işçiler.

İşte döküm işçileri örneği. Döküm fabrikası şimdi boş ve işe yaramayan bir demir yığınından farksızdı. İşçilere gelince, onların yaşamından bir parça kopmuştu sanki. Onlar yıllar boyu çalıştıkları fabrikalarını bırakmamışlardı. Gece gündüz nöbet tutuyorlardı önünde. Bütün umutları fabrikayı yaşama kavuşturmaktı. Fabrika yaşam bulursa kendileri de bulacaklardı. Bunu hissediyorlardı içlerinde. Çalıştıkları fabrikaya bir zarar gelmesin diye onu gece gündüz koruyorlardı. Biliyorlardı ki fabrika olmasa onlar için yaşam yoktu. Fabrika da, o sessiz beton ve demir yığını da biliyordu bunu...

Kazan fabrikası işçileri üzüntülüydüler. Bilinçli de olsa, bilinçsizce de olsa döküm işçilerinin acısını paylaşıyorlardı. Belki farkında değildiler, ama içlerinden çalışmak gelmiyordu. Yine de çalışıyorlardı.

Atölye şefleri, postabaşılar bir saniye bile boş bırakmıyordu işçileri. İşçiler içgüdüleriyle döküm fabrikasındaki olaya öfke besliyorlardı. Ne var ki nasıl hareket edecekleri konusunda bildikleri bir şey yoktu. Her işçi öfkesini kendisine saklamayı yeğliyordu. Bu öfke bir boşalsa, bütün işçilerin öfkesi bir araya gelse korkunç bir güç oluşurdu.

Birol döküm işçisinin ölümünü, sabahtan, daha soyunma yerinde iken öğrenmişti. O sabah işçilerin konuştuğu yalnızca bu haberdi. İşçi elbisesini giyerken kollarında güç kalmadığını, içinde bir şeylerin yıkıldığını hissetti. Güçsüzlüğünün ezikliğini duydu. Gün boyunca ölü bir ruhtan farksızdı. Bayram Usta’yı görmüştü sanki. Belki de kulübede rastlamıştı ona. İşçiler anlattığında olayı yaşamış gibi oldu. O ânın tüm vahşetini yüreğinde duydu. Olayı tüm ayrıntılarıyla öğrenmek istiyordu. Soruyordu arkadaşlarına; bildiklerini anlatmalarını söylüyordu. Birileriyle konuşmak, acısını paylaşmak istiyordu. Paydostan sonra grev yerine gitmeye karar verdi. O gün nasıl çalıştı, akşama kadar dayanma gücünü nasıl buldu kendinde bunu kendisi de bilmiyordu. Kanalın içine çalışmaya zoraki girmişti.

Paydostan az önce kapıdan çağırdılar Birol’u. Gittiğinde aklına asla gelmeyecek bir şeyle karşılaştı. Tüm sıkıntılarını unuttu bir anda.

Şaşkınlıkla baktı kızın yüzüne. Karşısında dikilmiş, ne yapacağını bilemez halde duruyordu ayakta. Kız ona elini uzatmasa, elini uzatacağı da yoktu. “Merhaba!” diyebildi.

Ateş, fabrikadan çıktıktan sonra Birol’un çalıştığı fabrikaya yetişemeyeceğini sanmıştı. Öylesine acele etmişti ki paydostan bile önce varmıştı. Ruhunda kaynaşan karmaşık duygulardan hangisinin daha ağır bastığını ayırt edemez olmuştu. İnsan hayatında bütün duyguların aynı anda çapraşık bir şekilde yaşanması çok seyrek bir durumdur. Belki de böyle bir şey yaşanmaz bile... Ama Ateş’in ruh hali o anda böyleydi. Bu duyguların içinde acı vardı, korku; bir de hepsinden baskın çıkan o ânın heyecanı...

İşte böyle. İkisinin de eli birbirine kilitlenip kaldı. Birol şaşkınlığından kurtulup kendini toparlayınca, sorusunu o zaman sorabildi:

“Mehmet’ten bir haber mi var?”

Ateş hayır anlamında başını iki yana salladı. Tepkisi çok ani olmuştu. Birol şaşkınlıktan henüz kurtulmuşken ikincisinin içine yuvarlandı. ‘Öyleyse ne?’ diye düşündü. O ikincisini sormadan:

“Biriyle konuşmam gerekiyordu,” dedi kız.

Yok! Bu kadarı fazlaydı. Sabahtan beri acılarla, sıkıntılarla dolu bir gün yaşa, şimdi de şaşırtıcı olaylarla karşılaş! Bu Birol’un gücünü aşıyordu. O kadar beceriksiz bir haldeydi ki davranışlarının sırasını karıştırdı.

“Öyleyse oturalım konuşalım.”

Söyler söylemez işçilerin dağılacağı aklına geldi, oturmaktan vazgeçti. Alelacele dedi ki:

“Bir dakika bekle! Ben şimdi gelirim.”

Ateş’in yanından ayrıldıktan sonra koşarcasına soyunma odasına gitti. Giyiniyordu ki elini yüzünü yıkamadığı aklına geldi. Doğruca yıkanma yerine geçti. Aynaya baktığında birazcık düşünmek zorunda kaldı. Onu böylesine heyecanlı kılan neydi? Bugün sinirlerim yorulmuş olacak, diye düşündü. Yine de bu şaşkın haline bir anlam veremedi. Bir türlü anlayamadığı, içinden ha bire taşan duygudan kurtulmaya çalıştı. Nafile!

Ya beklemezse; gitmişse?.. Saatine baktı: Paydosa beş dakika vardı. Sabırsızlıkla ellerini bir kez daha yıkadı. Bir yıla eşit zaman –Birol’a öyle geldi– geçmişti; işçiler yıkanma yerine doldular. Ortalığı bir anda gürültü kapladı. Derken çalan fabrika düdüğü o günlük işin bittiğini haber verdi. Şaşılası olaylar, birbiri ardına gelmişti. Hayal bile edemezdi bu olayları. Öylesine birbiri ardına gerçekleşmişti ki, şaşkınlığa uğrayan Birol’un o dakikadan sonra şaşıracak hali kalmamıştı.

Ateş bıraktığı yerdeydi. Yanına vardı.

“Çok bekletmedim ya?..”

“Yo...”

Fabrikanın kapısından dışarı çıktılar. Yanlarından her biri ayrı yöne giden servis kamyonları geçti.

“Bizim servis arabalarımız bunlar,” diye gösterdi Birol.

Ateş ilgisizce baktı kamyonlara.

“İşiniz var mıydı?”

“Var sayılmaz. Grev yerine gidecektim. Sen de gelirsin olur biter. –Bir süre söyleyip söylememekte tereddüt ettikten sonra– Dün gece döküm işçilerinden birini vurmuşlar da...”

“Biliyorum,” dedi Ateş, donuk bir sesle.

Yola çıktıklarında servis kamyonlarının gittiği yönün tersine yürüdüler.

“Biri ile niye konuşmak istiyorsun?” diye sordu Birol?

Yanıt alamadı. O ara Ateş’in düşüncelere daldığını fark etti. Zaten grev kulübesinin yakınına gelmişlerdi.

Kulübenin önünde büyük bir kalabalık vardı. Olay gecesinin ertesi akşamıydı: Baştemsilcinin konuşma yaptığı, işçilerin sabahtan beri ayakta bekledikleri akşam! Sabırsızca bekleyen kalabalığın içine onlar da katıldılar.

Kalabalık öfkeli bir ruhtu sanki. Birol Ateş’in varlığını unuttu. Orada solunan acı dolu havadan öylesine etkilenmişti ki... Alabildiğine bir umutsuzluk sardı içini. Grev kana bulanmıştı. Uzun sürmeyecekti belki de. Oysa işçilerin umuduydu grev. Farkında olmasalar bile onlar çevre fabrikalardaki işçilere güç kazandırıyorlardı.

Baştemsilci yüksekçe bir yere çıkıp konuştuğunda, Birol’un umutsuzluğu, kıyıya vuran sert dalgalar her şeyi nasıl denizin derinliklerine çekerse öylesine yok oldu. Orada bulunan altı yüz kişinin her birinde, başlarını dimdik tutabilecek kadar güçlü bir elektriklenme olmuştu.

Birol, ta içinde yepyeni güçlü bir duygunun doğduğunu hissetti. Evet! Her şey bitmemişti. Bu güç, yenik güç yeniden ayağa kalkıyordu. Tüm inatçılığı ile her zaman kendinde ayağa kalkacak gücü bulacağını anlatıyordu. Birol o gücün, şimdiye değin bilmediği yönünü görüyordu. Evet, bir kişi ölmüştü. Birol düşündü ki; ‘bu uğurda ölmenin bir anlamı var.’ Bu anlamın çok değerli bir şey olduğunu kavradı.

Koluna yaslanan vücudu hissetmeseydi Ateş’in orada olduğunu hatırlamayacaktı. Vücudunu tatlı bir ürpertinin kapladığını duydu. Bu duyguyu bilinçaltının en derinliklerine ulaştırdı. Koluna yaslanan vücut neredeyse düşecekti. Omuzlarından tuttu Birol onu. Başka birinin zor fark edebileceği acının derinliğini onun yüzünde gördü. Kıza karşı arkadaşlık, dostlukla doldu yüreği. Kalabalığın dışına aldı götürdü onu. O dakikalar Birol için unutulmaz anlardı. Kızın içindeki acıyı çözemiyordu, bir şey sormaya da cesareti yoktu. Mehmet geldi aklına. Karmakarışık duygular içinde... Yoksa ona mı bir şey olmuştu? Ben ne aptalım diye düşündü. Mehmet’ten çok daha bencilim.

Ateş o anki zayıflığını, o akşam bir kez daha yaşamadı. Çevresindeki işçilerin acı dolu yüzleri, Baştemsilcinin duyguyla örülü konuşması, onu derinden sarsmıştı. Tüm ruhu depremle sarsılmıştı sanki. Etkilenme çok ani olmuştu. Çevresindeki her şey döner gibi olmuş, farkında olmadan Birol’un kollarına yaslanıvermişti.

Uçmasını bilmeyen yavru kuşun yuvasından düştüğü anda duyduğu korkuyu, son bir çırpınışla dallara tutunarak kurtulduğunda sağlam bir yere basmanın verdiği güven duygusunu hissetmişti o ân. Ani bir hareketle kolunu çekmişti utanıp. İşçilerin duyduğu acı kendi acısından daha büyüktü. Bir daha asla böyle zayıf duruma düşmeyecekti.

Birol, ‘bu kızın kişiliğinin derinliklerine varabilmek olanaksız’ diye düşündü. Acıdan bitik düşeceği bir anda tüm benliğini dimdik tutabilmeyi başarabiliyordu. Kimi anlarda sığınacak bir yer arayan, şefkate ihtiyacı olan biri oluyor, sonra birden yanına ulaşılması olanaksız güçlü bir kişiliğe bürünüyordu.

Hava iyice kararmıştı. Birol ne öncesini ne sonrasını düşünebiliyordu. İkisi de bir taşın üstüne oturmuşlardı.

Hep bir ağızdan söylenen bir sesin, kendilerine kadar ulaşan güçlü titreşimlerini duydular. Gecenin karanlığından gelen bir haykırıştı bu... Bir anda yürekleri ışıldatmıştı.

“Bayramlar ölmez!”

Artık kimsenin içinden konuşmak gelmiyordu. Bu coşkuyu, bu büyüyü bozmak istemiyorlardı.

Ayağa kalkarak yola doğru yürüdü Ateş; yavaşça... Birol bir süre seyretti onu. Sonra arkasından koşmak zorunda kaldı. Ne olursa olsun deyip aynı soruyu ikinci kez yineledi:

“Birileriyle niye konuşmak istiyorsun? Söyler misin? Ve neden benimle konuşmuyorsun?”

Heyecanlıydı sesi ve yüksek sesle söylemişti. Hemen bir cevap beklemiyordu doğrusu. Sadece içini döksün diye sormuştu.

Ateş sakindi. Kendinden emin bir şekilde hemen cevap verdi Birol’a:

“Bilmenizi istediğim bir şey var.”

Duyacakları kırk yıl düşünse aklına gelmezdi Birol’un. Tabii düşünme zahmetine katlanmadı. Sabırsızlıkla bekledi ama.

“Döküm işçisini vuran kişi...”

Babam, diyecekti; diyemedi.

“Sizin fabrikadan atılan Postabaşıdır.”

“Sen nereden biliyorsun?..”

Şaşkınlığını gizleyememişti Birol. Çok geçmeden yaptığı yanlışlığı anladı. Bir türlü Postabaşının kızı olarak düşünmeye alışamamıştı onu. Yanlışlığını anlaması pahalıya mal oldu. Kafasına ağır bir balyoz yemiş gibi hissetti kendisini. Kolay kolay ne konuşabildi ne de düşünebildi. Bereket versin ayakları sağlamdı ve Ateş’in gerisinde kalmıyordu.

Silahtar’a varıncaya değin yürüdüler.

Sanki sabahtan bu yana uzun bir yıl geçmişti. Düşünmek istemiyordu Birol. Düşünmeye korkuyordu. Olayların akışına bıraktı kendisini.

“Söylemek istediğim şey buydu,” dedi Ateş.

‘Ya ben kime söyleyeyim?’ diye düşündü Birol. Taşıması ağır bir sırdı bu. Bir şeyler söylemeye kalksa, söyledikleri beceriksizce söylenmiş birkaç sözden ibaret olurdu. Hoş aklına gelseydi söylerdi söylemesine; düşünce sistemi durmuştu oysa. Konuşmak için hiçbir sözcük bulamıyordu. Silahtar’da minibüslerin yanında durdular tam.

“Ben gideyim artık,” dedi Ateş.

Birol ne yapacağını bilemez halde baktı durdu yüzüne. Gerçek şu ki onun durumu kızdan daha kötüydü.

“Oldu!” diye cevap verdi sonunda. “Benim gideceğim yer yukarda. Yürüyerek giderim.”

Orada bıraktığında onu, ne elini sıkmak aklına gelmişti, ne de iyi akşamlar demek! Arabaya binmesini de beklememişti. Seni eve kadar götüreyim demek inceliğini de gösterememişti.

Ateş’ten ayrıldığında beş yüz adım yürümüştü ki bilinmez bir duygu gitmesini engelledi. Geri dönmek isteği duydu içinde. Belki de o akşam yapabildiği en akıllıca hareket buydu. Yavaş ve kararsız adımlarla geriye doğru yürüdü. En azından onun gidip gitmediğine bakacak sonra dönecekti. Aklı onda kalmıştı ve biliyordu ki eve gitse uyuyamayacaktı; içgüdüsüydü onu hareket ettiren.

Ayrıldıkları noktaya vardığında duygularının kendisini yanıltmadığını gördü. Oradaydı. Gitmemişti. Arabaların biraz uzağında, duvarın kenarına oturmuş duruyordu. Yanına gitmeyip arabalardan birine biner belki diye bekledi. Tam yedi araba kalktığı halde hiçbirine binmemişti. Sessizce oturuyordu orada. Gideceği de yoktu.

Gerçekten Birol’un tahmin ettiği gibi nereye gideceğini bilmiyordu Ateş. Bildiği tek bir şey vardı; o da eve gitmeyeceğiydi. Birol’u yeniden karşısında görünce gözbebeklerinde parlayan ışığı saklamaya çabalayarak şaşkınlıkla:

“Niye döndün?” diye sordu, usulca...

Omuz silkmekle yetindi Birol.

“Ya sen niye gitmedin?”

Gözlerini sabit bir noktaya dikmişti Ateş. Birol, sorusuna cevap alamayacağını anladığında, başka zaman aklından bile geçmeyecek bir öneride bulundu:

“Bak ne diyeceğim... Dostça, arkadaşça... Eğer, eve dönmek istemiyorsan benimle gel...”

Ateş’in yüzündeki şaşkınlığı görünce söylediğine pişman oldu. Aralarında olayların sonucu doğan o güzelim arkadaşlık duygusunu zedelemiş olmaktan korktu. Oysa öylesine safça söylemişti ki önerisini... Biraz da yeni arkadaşına karşı beslediği dostça duygular neden olmuştu buna... Beceriksizce kendisini mazur göstermeye çalıştı.

“Yani demek istiyorum ki... Eve gitmek acı verebilir sana. Mehmet nerede? Çıkmadı mı hastaneden? Görmedin mi onu? Bu duruma Mehmet’le beraber çözüm bulana kadar... Yarın buluruz Mehmet’i... Bir gecelik benim misafirim ol! Ne bileyim, böyle bir şeyi önermem için çok az tanıştık belki. Yanlış anlama sakın! İstersen eğer, kalmak istersen, ben başka yere gidebilirim.”

Ateş’in gözbebeklerinde acıyı, acının içindeki yalnızlığı gördü. O ân bir çıkmazın içinde buldu kendisini. En az o çaresizlik kadar beyninin zonkladığını hissetti.

“Sabaha kadar burada oturamazsın ki?.. Bir şeyler söyle?”

‘Eğer,’ diye düşündü Birol: ‘Bu kız eski Yunanlıların çağında yaşasaydı mutlaka sessizlik tanrıçası olurdu. Beni de herhalde sıkıntıların tanrısı yaparlardı.’

Çaresizlik içinde iki elini boşluğa bıraktı.

“Peki öyleyse... İyi geceler!”

İki, üç adım gitmişti ki geri döndü. Aslında üç adım, bilemedin beş adımdan fazla uzaklaşamayacağını biliyordu. Tutması için elini uzattı ona.

“Beni, seni anlamak isteyen bir arkadaş olarak kabul et!”

Ateş’se beklenmedik bir şekilde Birol’un elini tuttuğunda, içinde hangi duygunun ağır bastığına henüz karar verememişti: içinde bulunduğu çıkmaz mı yoksa karşısındaki saf ruhun beceriksizce fakat güven dolu sözleri mi?

Tabii hangisi olursa olsun Birol için yaşama döndüğü ân oldu. O esnada göğsünün içindeki hava dakikalarca dışarı çıkamamış, ciğerlerine sıkışmıştı sanki.

Eve vardıklarında saat epeyce ilerlemişti. Hiç konuşmadan tepeye tırmanmışlar, oradan ana yola çıkmışlar, sonra yol boyunca yürümüşlerdi.

Zamanı durdurabilmek için ne yapmak gerekse onu yapardı Birol. Yanındaki varlık ona öylesine büyük bir mutluluk veriyordu ki... Bir kızla bir erkek arasındaki kurulabilecek en güçlü arkadaşlık duygusuydu bu. Birol o ânı doyasıya yaşamaya çalıştı. Dakikalar bile elle tutulur hale gelmişti. Yaşamının hiçbir bölümünü böyle derinlemesine, bütün boyutlarıyla yaşamamıştı.

Ateş ise bir dönüm noktasında olduğunun bilincindeydi. Olayların akışı öyle gerektirmişti belki. Bundan sonra neler olacağına gelince; hiçbir fikri yoktu bu konuda.

Birol, evde yeni arkadaşına çay yaptı. Onu biraz olsun neşelendirmek istiyordu. Evin dağınık haline bir sürü mazeretler uydurmaya çabaladı. Sonunda baktı ki Ateş anlattıklarını dinlemiyor, vazgeçti. Arkadaşına kendince bir ad vermişti: Sessizlik tanrıçası! Ve bu tanrıçanın el değmemiş sessizliğini bozmanın olanaksız olduğunu öğrenmişti. Ne anlattıysa sessizliğinden çıkaramadı onu. Baktı ki olacak gibi değil, onu yalnız bırakmanın daha doğru olacağını düşündü. Yatağını verdi ona. Başka vereceği bir şeyi yoktu; bu yüzden Ateş elbisesiyle yattı. Birol bir ara kendi pijamasını vermeyi düşündüyse de çabuk caydı bu düşüncesinden. Arkadaşının evine gitmeyi de aklından çıkardı. Kızın yanında olmak, onu korumak istiyordu. Bu anlaşılmaz duygu nasıl yerleşmişti içine bilmiyordu. Belki de sahip olduğu bu güzel arkadaşlığı yitirmekten korkuyordu. Bunun için elinden geldiğince güvenini kazanmak istiyordu onun. Onu, gerçekten iyi bir arkadaş olabileceğine inandırmak isterdi. Bu duygular içersinde gereksiz ve beceriksizce davranışlarda bulundu. Örneğin kendisinin kapı aralığında yatacağını söyledikten sonra kapıda anahtar olduğunu ve içeriden kilitleyebileceğini ekledi. Sandalyeleri kapı aralığına dizdi. Tam onların üzerinde yatacakken Ateş’in üstüne örtecek bir şey vermediğini hatırladı. Kapıya vurup söylemeden önce uzun uzun düşünmek zorunda kaldı. Neyse ki Ateş örteceği bir şeyler bulmuştu. Öğrenir öğrenmez rahatladı. Uzun süre en ufak bir gürültü çıkarmamak için kıpırdamadan yattı sandalyelerin üstünde.

Ateş, Birol’u iyi bir arkadaş olarak kabul etmişti bile. Yalnız kaldığında bu saf yürekli kişinin, yüreğini ısıttığını hissetti, hayata ve insanlara yitirdiği güvenin güçlendiğini...

Mantık, duygulardan sonra geldi.

Birol, sandalyelerin üstüne paltosunu atıp uzandıktan sonra gün boyu yaşadığı şaşırtıcı olayları anlamaya çalıştı. Kendine özgü bir mantık yürüttü bunun için. Ateş, korkunç gerçeği neden kendisine anlatmak gereğini duymuştu. Bu soruya basit bir çözüm buldu. Olayın aslını öğrendiğinde Ateş’in işçileri uyarması gerekiyordu; babası için kötü sonuç doğursa bile... Mehmet’e anlatamaz mıydı?

Kendisini Ateş’in yerine koydu.

Mehmet’in Postabaşı ile kavgasının üstünden pek çok gün geçmemişti. Kavga olayında zayıf davranmıştı Mehmet. Tabii, bana göre öyle dedi hemen. Fakat Ateş de böyle düşünmüş olabilirdi. Peki onu niye seçmişti? Aklına bu soru geldiğinde mantıklı bir cevap veremediyse de belli belirsiz bir gurur duydu bundan. Gerçi bu duygusu fazla sürmedi. Başka da konuşacağı kimsesi yoktu Ateş’in. Birol düşüne düşüne, Ateş’in bildiğini ne Mehmet’e ne de henüz hiçbirini tanımadığı grevci işçilere söyleyemeyeceğini, bundan dolayı konuşacağı kişinin kendisi olduğu sonucuna vardı. Bu sonuç çok basit, gururunu okşamasa bile onun için en inandırıcı olanıydı.

Bu iğrenç yaratığın yanında bu güzellik nasıl gelişebilmişti? Bunun mantıklı bir açıklaması olmalıydı. Bilgisi bu gerçeği açıklamaya yetmedi ama kendine göre bir cevap buldu. Bilimsel bir yöntemle olmamıştı cevaba varışı, düşüncelerindeki boşluğu dolduruyordu sadece. Uyguladığı yöntem bir karşılaştırma, doğayı örnek alan bir benzetmeydi. Biraz ilkeldi ama benzer durumun doğada bir başka örneğiydi. Zaten ilkel ataları da çözemedikleri birçok doğa olayları karşısında bu ilkel yöntemi kullanmamışlar mıydı?

Örnek, ayçiçeğiydi. Birol, ilgisini çeken o ayçiçeğini ilk kez kanalın ağzında görmüştü. Kanalın ağzı betondu. Çevresi de parke taşlarıyla kaplıydı. Üstelik ağzına kadar dolu, yığınla yağ fıçısından akan yağlar, o kısmı yağ içersinde bırakmıştı. İşte çıkacağı yeri bilmeyen ayçiçeği, türündekilerin kilometrelerce uzağında –Birol en yakın ayçiçeği tarlasının fabrikadan otuz kilometre uzaklıkta olduğunu biliyordu– bulunduğu çevreyle inatlaşırcasına boy vermişti. Betonla parke taşın daracık arasına sıkışmış, o uzun boyunun ucundaki sarı çiçeği bir umut gibi güneşe yönelmişti. Öylesine canlı bir görünümü vardı ki... Birol onu gördüğünde birinin koparmasından, ya da üstüne basıp geçmesinden korkmuştu.

Düşünceleri düzenli değildi. Zaman zaman mantıklı yanı ağır basıyor, kimi zaman da duyguları çıkıyordu ön plana. Öyle ki, Ateş’in durumunun ne olacağını düşündüğünde bu soruyu Mehmet’in çözümlemesine karar verdi. Doğru olan da buydu. Ya Postabaşının durumu? Bu soru zaman ilerledikçe altında ezildiği ağır bir sırdı. İçinde olduğu şartları Mehmet’in durumuna benzetmiyor değildi. Mehmet de Postabaşıyla hesaplaşmak zorunda kalmıştı. Hem de sevdiği kızın babası olduğunu bile bile... Gerçi kendi için biraz farklıydı. Bir kere olayın boyutları daha genişti. Bu kez söz konusu olan başkalarıydı. İşçilerin mücadelesine yönelmişti Postabaşının eylemi. Bu düşünceler aklına geldiğinde gerçeği işçilere söylemek zorunda hissediyordu kendisini. Tüm aklı, mantığı böyle söylüyordu. Gel gelelim bunu başaracak gücü kendisinde nasıl bulacaktı? İşte bu noktada kafası karmakarışıktı. Mehmet’in kavga olayı basit bir denklemi çözmek gibiydi bunun yanında. Hoş Mehmet denklemi yanlış sonuca vardırmış olsa da.

Ya şimdi? Şimdi işte Birol yanlış çözüme ulaşırsa, bir sürü insana ve onların mücadelelerine zarar vermiş olacaktı.

Mehmet’i düşünürken aklına birdenbire araya giriveren bir düşünce geldi. Sırayı takip etmeyen ama bir sürü olayı birbirine bağlayan bir düşünce! Kavgadan sonra Mehmet’le Ateş ayrılmış olmasınlar?.. Olamaz! Ateş hastanede iken hiç de öyle bir hal yoktu yüzünde. Ya sonradan?.. Ortada hiçbir belirti yokken aklına böyle bir şey düşmesine sinirlenerek bu düşünceyi kafasından uzaklaştırmaya çalıştı. İki arkadaşı arasındaki sevgi ilişkisinin biteceği düşüncesi onu derinden sarsmıştı. Hayır!.. Asla böyle bir şey olsun istemiyordu. Sessizlik tanrıçası sevmeliydi. Birol sanki Ateş’i daha önceden tanıyormuş gibi onun, arkadaşını sevmesinden mutluluk duydu. Daha önce tanıyormuş gibi... Garip bir duyguydu. Sanki bu varlık her zaman vardı onun için. Bir ideydi onun gözünde. Ona karşı duyduğu hisler, ötesindeydi bencilliğin.

Birol düşüncelerinde gezine dursun, içten içe o gecenin sonsuza dek sürmesini istiyordu. Bilinçsizce duyduğu bu istekte Ateş’in evdeki varlığının payı vardı elbet. Bir de ertesi gün, daha sonraki gün kolay kolay çözemeyeceği bir sorun, Postabaşını nasıl engelleyeceğini bilemeyişi vardı ki gecenin bitmemesi arzusunu bu ikincisine bağladı...

* * *

Postabaşı eve geldiğinde Ateş’in yokluğundan habersizdi. Oldukça geç saatte gelmişti. Zaten uzun zamandır ilgilendiği yoktu kızıyla. İlgi sözcüğünün anlamı Postabaşı için değişikti. Eğer ilgi sözcüğünü ifade ettiği anlam olarak değerlendirirsek Postabaşının doğduğundan beri kızıyla ilgilenmediği ortaya çıkardı. Ne var ki söz konusu Postabaşı olduğunda ona özgü bir anlam kazanırdı bu sözcük. Postabaşının kızıyla ilgisi öfkelendiğinde ona bağırması, birtakım günlük işlerin dışında ayak işlerini yaptırması demekti. Son zamanlarda varlığına bile tahammülü kalmamış, yaptığı hayvanca işler onu çevresinden soyutlamış, bu kişi kızı bile olsa kimseyi yanı başında istemez olmuştu. Gitgide yabanileşiyordu.

İçki içmesi gerekliydi. Alkolikliğin sonucu tam bir içki fıçısına dönüşmüştü. İçki dediğin parayla alınıyordu. Fabrikada köpeklik ettiği günler değildi artık. Gün geçtikçe daha da vahşileşmiş, iyice saldırganlaşmıştı.

Sirk hayvanı gibiydi. Gösterisi öldürmekti. İçinde büyüyen korkuyu yenebilmek için daha fazla içmek zorundaydı. İçince de saldırganlığı artıyordu. Bir kısır döngüydü bu.

Korku! İlkelleştikçe korkusu artıyordu. Hele son olaydan sonra içindeki korkuyu yenemez olmuştu. Canlı cansız her varlık onu izliyordu sanki. Kaçabileceği bir yer yoktu. Eşyaların bile gözü vardı. Şimdiye kadar hep köpeklik etmişti ama hiç adam öldürmemişti. Çılgınca koşmuştu sokaklarda... Tepeden aşağı ana yola inmiş, oradan Haliç’in kıyısına varmıştı. Sonra tekrar gerisin geri dönüp Beşyüzevler’e kadar olan yolu yürümüştü o gece... Karanlık yollarda rastladığı insanlar, onu yakalamak için fırsat kolluyorlardı sanki... O geceki duyduğu korkuyu bir türlü atamadı içinden. Büyüdükçe büyüdü korku. Öldüreceklerdi onu... Sezgi gücü söylüyordu bunu ona. Kapana kısılmıştı. Postabaşı eve, işte bu ruh hali içinde gelmişti.

Bütün kapıları kilitledi. Pencereleri kapadı. Ev bütünüyle sessizdi. Kızıyla birlikte oturduğu dahi gelmedi aklına. Normal olmayan bu durum onda boşluk yaratmıştı. Bir şeyin eksikliğini hissediyor, içkili kafayla nedenini bulamıyor ve daha çok tedirgin oluyordu. Kızını şimdiye değin hep bir eşya olarak görmüştü. Eşyalar ise onun iradesi dışında kolay kolay yer değiştiremezdi.

Derken beklenmedik bir şey oldu. Bu beklenmedik olayı Ateş görse, birkaç dakika için kararsızlığa düşebilirdi. Birol, nefretle birlikte acıma duygusu duyardı. Mehmet’se böyle bir şeye asla inanmazdı.

O çarpık vücut masanın üzerine iki büklüm kapandı ve ağladı. Koyu bulutların kapladığı havada yağmurun birden boşalması nasıl olursa... Bu kurumuş ruhun yaşlar neresinden akıyordu bilinmez! Bunun anlaşılabilir bir açıklaması olmasa da kurak toprak gibi çatlamış yüzü gözyaşlarıyla ıslandı.

Yaşadığı bu ânın yalnızlığını kendisinden başka kimse bilemezdi. Ruhu fırtınanın tam göbeğindeydi. Fırtına, içinde hangi duygu varsa yakıp yıkıyordu. Bilinci gitgide koyu bir karanlığın içine girdi. Dipsiz bir kuyu gibi korkunun içine yuvarlandı. Son kırıntıları kalan kişiliği de kuyunun göremediği duvarlarında paramparça oldu. Şimdi artık kendisine bile inancı yoktu. Kendi varlığına boşlukta yer arar oldu. Şu koskoca uzay boşluğunda, vücudunun hacmi kadar bile yer kalmamıştı. Ruhunun sıkıştığını, patlayacak derecede sıkıştığını hissetti.

Şu da bir gerçekti ki ruhundaki fırtınayı estiren pişmanlık duygusu değildi. Değer yargıları bu duyguyu duyamayacak kadar ahlak ilkelerinden yoksundu. Öyle olması gerekiyordu. Eğer ahlak ilkelerinden bir tanesini görecek olsa gözleri, gider en adi suçları yeniden işler, onlardan biriyle yüzleşmemek, yüzleşmenin korkunç azabına katlanamama korkusundan kurtulmak için kötülüklerin batağına saklanırdı. Fırtınanın asıl nedeni salt korkuydu. Şimdi korkusunu göze alamıyordu. İster acı olsun, ister üzüntü, isterse vicdan azabı; huzursuzluk, sıkıntı, hoşnutsuzluk... Hangisi olursa olsun yeter ki katlanabileceği bir şey olsun! İşte katlanamadığı korku, uzun süre bilincini kaybetmesine neden olmuş, güçsüzlüğünün verdiği çaresizlikle ağlamaya başlamıştı. Aslında bu adamdan beklenmeyecek derecede şaşırtıcı olan bu olay son derece basitti. Bu zayıf ruh, üzüntüsünden değil korkusuna katlanamadığından ağlıyordu. Korkuya yenik düşmüştü. Şüphesiz ruhunda tanımlamak istemediği bir yanla karşı karşıyaydı, ve bu yanı ancak mantık dışına çıkarak tanımlamaktan başka yolu kalmamıştı, ve şüphesiz delilik belirtilerinin ilkiydi.

* * *

Gün ışımıştı. Ateş kâbuslarla dolu, sonradan koyu bir karanlığın içine gömüldüğü uykusundan uyandığında şaşkınlık içinde çevresine bakındı. Ona yıllar kadar uzun gelen, oysa bir gün kadar kısa bir sürede yaşadığı olayları hatırlamaya çalıştı. Sonra nerede olduğunu?.. Telaşla fırladı yataktan. İşe gitmesi gerekiyordu. Sabah ışığı iş saati demekti. Giyinmek için arandığında elbiselerinin üstünde olduğunu fark etti. Birden başka birinin evinde olduğunu hatırladı. Ama buraya nasıl olup da gelmiş olduğuna yeterli bir cevap veremedi. Düşünce yeteneği olanca çabukluğuyla içinde bulunduğu durumu anlamaya çalışıyordu. Başka birinin evinde olduğuna göre, o da burada olmalıydı. Odanın kapısını az açıp da aralıktan baktığında kimseciklerin olmadığını gördü. Yüreği azıcık hafiflediyse de, yabancılık ve şaşkınlık, heyecanının alabildiğine artmasına neden oldu. Telaşla ayakkabılarını aradı. Alışkanlığından olacak yatağını toplamayı ihmal etmedi. Sonra heyecanının da verdiği bir hızla koşarcasına dışarı attı kendisini.

Kolundaki saat durmuştu aksilik. Her nasıl gidecekse, fabrikaya olan uzaklığı hesaplamaya çalıştı. Saati mutlaka öğrenmesi gerekiyordu. Başkası için kolay olsa bile yoldan geçen birine soramazdı saati.

Sokaklar kalabalık değildi. Koşarcasına nereye çıkacağını bilmediği ara sokakları birbiri ardına geçerken, günün henüz yeni ışıdığından habersizdi. Bütün bunları, saatin kaç olduğunu Taşlıtarla Meydanı’na vardığında öğrenecekti. İşçiler, kimileri servis arabalarını bekliyor, kimileri de gruplar halinde adamakıllı dolu minibüslere binmeye çalışıyorlardı. İş saati henüz geçmemişti demek? Küçük arabalar inanılmaz sayıda insan alıyordu içlerine... Hesabı yapan ve minibüslerin kaç kişi alacağını bilen sürücüler üç kişiyi bir adam yerine sayıyorlardı. Yanılmadığını az sonra anlayacaktı. Meydanda bekleyen kalabalığın içinde saati olan bir sürü insan vardı ve bu insanların saatlerinin hepsi de gömlek kollarının içinde saklı değildi.

Uzaktan bakıldığında yelkovanla akrebin hangi noktada olduğunu görmek mümkündü. Farklı iki saat Ateş’in çalıştığı fabrikanın işbaşı vaktinin daha gelmediğini gösteriyordu. Eh! İki adet saat herhalde yalan söylemezdi.

Birol çok erken kalkmıştır herhalde diye düşündü Ateş.

Taşıtlarla Meydanı olduğu gibi satıcılarla doluydu: Börekçiler, simitçiler, poğaça satanlar... İnsanlar midelerini kandırmak için üşüşüyordu başlarına. Öte yandan arabaların önünde bir boğuşmadır gidiyordu. Bu insanlar arabalara binmeyi başardıktan sonra makineleri harekete geçireceklerdi. Ve yaşamı... Verdikleri sinir savaşını kanıksamıştı onlar. Kötü yazgılarını çoktan kabullenmiş gibiydiler.

Nice çabalardan sonra arabalardan bir tanesine binebildi Ateş.

* * *

Birol, Ateş’in tahmin ettiği gibi sabah gün doğmadan uyanmıştı. Daha da uyku tutmamış, erkenden dışarı çıkmıştı. Ateş’le karşılaşmak istememişti; karşılaşırsa ne konuşacağını bilmiyordu çünkü. Epey bir süre meydan kahvesinde vakit geçirmiş; önce burnu, sonra da gövdesi beliren servis kamyonu görününceye kadar epey çay içmişti.

Gördüğü güzel bir rüyaydı. Bitmişe benziyordu. O gün fabrikaya gitmemeyi çok isterdi oysa. Zorunluluk isteklerden güçlüydü çoğu zaman. Yine de aklı evde kalmıştı.

Ateş’le ilgili hiçbir şey bilmediğini düşündü. Ateş bir işte çalışıyor olmalıydı. Böyle bir şey duyduğunu hatırlar gibi oldu.

Gelir miydi? Bu gece de gelir miydi? Hiç sanmam diye yanıt verdi kendi kendine... Mutluluk bir gece sürmüştü. Gelmeyecekti. Mehmet’i bulmalıydı. Mehmet nerede acaba şimdi? Bu konuda en ufak bir bilgi edinmediği geldi aklına. Yaşam öylesine hızlı akıyordu ki; olayların girdabına giriyor, nehrin akıntısında durmadan sürükleniyordu insan. Bir de bakıyordu ki nehrin bir başka kısmında, tanıdıklarından ayrı düşmüş... Tanıdıkları şimdi kim bilir nerelerde sürükleniyor olmalı? Sürükleniş durmaksızın devam ediyordu. Geçtiği yerleri, gördüğü bir ağacı, bir kıyıyı hatırlamak istemesi de öyle. Ve nasıl her şey geride kalmışsa yaşamdaki dostları da kopuyordu hayatından. Boğulmamak için geçmişi uzun uzadıya düşünmeyi bırakıp, geleceğin azgın sularında savaşım vermek zorundaydı. Bir tahta parçası idi Ateş. Akıntı tahta parçasını Birol’dan yana sürüklemiş ve Birol ona tutunuvermişti bir süre... Ateş de ona tutunmuştu. Sokulmuşlardı birbirlerine... Derken anafor onları ayrı düşürmüştü. Çılgın sular şimdilik ikisini de uzağa atıyordu.

Fabrika idaresi habersiz işe gelmeyenlere sert cezalar uyguluyordu o sıra. İşçilerin üstündeki baskıyı ha bire arttırıyorlardı. Bu da çelişkiyi alabildiğine keskinleştiriyor, eylemi yakınlaştırıyordu.

Sularda sürükleniş sürüp gitti. Birol aklını evde bıraktıysa da fabrikada geçirdiği saatler boyunca olanları unutmak zorunda kaldı. Yalnız, yaşadığı birkaç dakika dahil değildi buna: Kanala girmeden önceydi; gövdesini çoktan güneşe dönmüş ayçiçeğini gördüğünde, çiçeği sevgi dolu bakışlarıyla selamlamayı, doğaya karşı verdiği mücadeleyi desteklediğini belirtmeyi unutmadı. Ayçiçeğinin sarı yüzünde sadece arkadaşının sessiz ruhunu değil, işçilerin yaşamını da gördü. Bu yaşam, zorlukların, güç koşulların arasında boy vermeye çabalıyor, bir umut olan güneşe yöneliyordu.

Kanalın içi işçilerin toplanma yeri olmuştu. Tüm elverişsizliğine karşın bundan güvenilir başka bir yer olamazdı. Remzi iki arkadaşıyla kanalın içine girdiğinde, borudaki deliğin kaynağını yeni bitirmişti Birol. Borudaki sallantının haber verdiği dostları tanımakta gecikmedi. Remzi’nin arkasında birden fazla kişi olduğunu görünce gülümsedi yorgunluğunu unutarak. Bu çocuğun nereden aklına gelmişti o kadar kişiyi buraya getirmek?

Fabrikada kolay kolay kimsenin aklına gelmeyecek bu görüntü oldukça garipti. Kanal boyunca birbiri ardına sıralanmış dört kişi! Remzi’nin kanala ikinci kez girdiğini hatırlarsak, diğer ikisi alışamadıkları bu değişik ortamda acemiliklerini henüz üstlerinden atamamışlardı. Hiçbir yana dönemeyecek durumda olmaları onları oldukça tedirgin etmişti. Tabii Remzi hariç; Remzi alışmıştı, hiç oralı olmuyordu.

“Kolay gelsin!”

“Sağ ol! Hayrola yahu bu ne hal böyle? Neredeyse bütün fabrikayı buraya toplayacaksın!”

“Azıcık konuşmamız gerekiyordu. Bundan iyi yer bulamadım.”

“İyi, konuşalım öyleyse. Benim de canım sıkılıyordu yalnızlıktan. Fakat pek rahat edemezsiniz burada. Suç bende değil.”

“...”

“Söyle bakalım ne var?”

“Diyeceğim şu ki Birol Ağabey... Yalnız önce sana arkadaşları tanıştırayım. Arkamdaki arkadaş: Elektrik teknisyeni: Mevlüt! Kahvede beraberdik hani... Diğer arkadaş da kanala bir türlü sığamayan gövdesiyle ona burada ihtiyaç olmasa da presçi İsmail.”

Yanıt vermeye gerek görmedi Birol. Bulunduğu yerden arkasını kanalın duvarına verip, durumunu biraz düzelttikten sonra dinlemeye devam etti.

“Elektrik teknisyeni arkadaş sendikacılarla görüşmüş geçen gün. Bu ay içersinde toplantı yapmayı düşünmüşler. Biz bir de senin onayını alalım dedik.”

Birol az düşündükten sonra:

“Bana göre biraz acele etmişsiniz,” dedi.

Remzi toyluğunun verdiği sabırsızlıkla hemen tepki verdi:

“Yani gelmek istemiyor musun?”

“Yo! Onu demek istemedim. Eğer bir toplantı yapılacaksa mutlaka geleceğim. Şunu diyorum: İşçi arkadaşlar henüz hazırlıklı değiller. Bu iş birbirimizden kopuk oluyor gibi geliyor bana. Yanlış anlamayın. Kendimi bir kenarda tutmak istediğim falan yok.”

Remzi az önceki sabırsızlığını devam ettirerek:

“Tanıdığın kişileri getirmeyecek misin peki?”

“Gerekirse evet!”

Remzi’nin düş kırıklığına uğramış hali Birol’u üzdü. Remzi’nin düş kırıklığı biraz da arkadaşlarına; o da bizden, sendikanın değişmesi için yaptığımız mücadelede o da var demesinden; onu, atölyesinden sağlam arkadaşlar getirir diye tanıtmasından ileri geliyordu.

Fenerin küçük ışığında yüzü pek az seçilen elektrik teknisyeni söze karışarak:

“Sendikaya götüreceğimiz doksan kişi var. Ayrıca şunu belirteyim hiç de erken sayılmaz.”

Doksan sayısı Birol’un aklına yatmadı ama sesini de çıkarmadı. Biraz da merakından, tartışmaktan ziyade dinlemeyi yeğ tuttu. Doksan sayısı az değil aksine fazlaydı. Birol, organizasyondaki eksiklikleri algılasa da tecrübesinin yeterli olmaması nedeniyle diretemiyor, işi oluruna bırakıyordu. Eksikliklere yüreklice karşı çıkabilecek tecrübenin verdiği öngörüye sahip değildi. Bu nedenden meseleyi fazla uzatmadı, Remzi’yi kırmak istemiyordu.

“Oldu öyleyse! Sizler hangi gün yapacaksanız ben hazırım.”

Birol’un cevabı üçünü de rahatlatmıştı.

“Birol Ağabey? Bu akşam Gültepe’de, elektrikçi arkadaşın evinde toplanacağız. Eğer işin yoksa sen de gel!” diye konuşmasına devam etti Remzi.

Birol düşünmek zorunda kaldı.

“Yarın akşam olsa olmaz mı? Bu akşam biraz işim var da...”

“Olur! Bizim için fark etmez. Yarın akşam olsun.”

Genellikle konuşan Remzi’ydi, diğer ikisinden elektrikçi olanı ikinci kez söz aldı:

“Biz yeterli çoğunluğu topladık. Gelsen iyi olur,” dedi.

Ekledi sonra:

“Gelmeyebilirsin de!.. Bu senin bileceğin bir iş!”

Birol cevap vermedi ama onun çevresindekileri küçümseyen konuşma tarzı, dikkatini çekti. Hakkında, ‘öne çıkmak isteyen bir tip’ diye düşündü. Kolektif çalışmadan uzak biri. Bu işi yalnız başına kotarabilecek kadar kolay sanıyor.

Remzi, elektrikçiyle aynı fikirde değildi.

“Birol Arkadaşın getireceği kişileri yabana atmayın. Az sayıda ama sağlam kişilerdir. Hem birbirimizden kopuk olmamalıyız. Bu işte hepimiz olacağız sonunda.”

Daha sonra pek konuşan olmadı.

Sonunda elektrikçi:

“Artık gidelim!” dedi. “Belki yokluğumuzun farkına varırlar.”

Remzi:

“Anlaştık değil mi? Yarın akşam Gültepe’de buluşuyoruz.”

Birol’dan yana dönerek:

“Birol Ağabey yarın paydosta görüşelim. Beraber gideriz. Evi biliyorum.”

“Oldu.”

Üçü de geldikleri gibi sürünerek gittiler. ‘Doksan kişi,’ diye söylendi Birol. ‘Fabrika ne haldeymiş de benim haberim yokmuş! Eğer kanalın içi aydınlık olsaydı, elektrikçinin yüzündeki böbürlenmeyi muhakkak görürdüm. Ses tonundan belli öyle olduğu...’

Birol bu düşünceler içinde çalışmaya koyuldu. Akşam paydosuna kadar saatler Birol’un sandığından daha çabuk geçmişti.

Eve bir ân evvel varabilmenin heyecanıyla alelacele giyindi. Servis kamyonuna olabildiğince erken bindi.

Eve vardığında, Ateş’i beklemediği halde, göremeyince üzüldü. Geç saatlere kadar uyumadı.

Ateş gelmedi.

* * *

Ateş, evin merdivenlerini çıktığında oldukça ürkekti. Bir gün ayrı kalmanın verdiği özlemle bakındı. Kapıyı açtığında odanın boynu büküklüğü içini burktu.

İçeri girer girmez kendisini divanın üzerine attı. Boylu boyunca uzandı. Yorgun hissediyordu ruhunu ve tüm vücudunu... Gelmesine gelmeyecekti fakat gideceği yer yoktu ki. Birol’un evine gidemezdi. Çalışırken bile bütün gün düşünmüştü. Nasıl olup da henüz yeni tanıdığı birinin yanında kalabilmişti? Bunun cevabını veremiyordu. Gel gelelim duyguları yanlış bir iş yapmadığını fısıldıyordu kulağına. Hayır, Hayır! Orada kaldığına hiç pişman olmamıştı. Güven dolu bir ortamda bulmuştu kendisini. Ama nasıl olup hemencecik gitmeyi kabullenmişti; işte bunu anlayamıyordu.

Aslında sorun bu kadar basit olsa? Hele farkına varsaydı Ateş, herhalde çok saçma bulurdu. Bilinçlice fark edemediği bir istek vardı yüreğinde: O ânı tekrar yaşayabilmek! Bir neden ortaya çıksa da yeniden oraya gidebilse...

Ruhunun ta içlerinde bilinçaltının en gizli köşelerinde yer alan bu istek gitmesi için bir neden buldu sonunda. Nedenin ortaya çıkması için herhangi bir çaba göstermedi Ateş. Aksine olay onun dışında gerçekleşti ve Birol’u görmeye gitmesi için kendisini kandırmaya bile gerek kalmadı.

Uzanmış yatıyordu, Kalkacağı da yoktu. Aradan ne kadar zaman geçti, bilinmez. Çünkü zaman düzenli işleyişini yitirmişti. Derken kapının dışında bir ayak sesi duyuldu. Ateş’in kulağı böyle bir şey hazırlıklıydı. Çevresiyle tüm ilişkilerini soyutlamış olmasına karşın sesi duydu. Ani bir fırlayışla divandan kalktı. İlk aklına gelen odasına geçmek oldu. Yüreğindeki korku değildi; acı verecek bir gerçekle karşılaşmak istemiyordu.

Az sonra kapı tarafından, babasının sesiyle birlikte yabancının konuşmasını duydu. Heyecanı öylesine artmıştı ki nefes bile alamıyordu. O her zaman duyduğu Allah’ın belası sesi yine duymak zorundaydı. Son anda arkasına saklandı kapının.

Postabaşı kapıyı açtı. İçeri şöyle bir göz gezdirdi. Fakat Ateş’i göremedi. Böylesi iyi diye düşündü. Yabancı adam içeri girdikten sonra divanın üzerine bağdaş kurarak oturdu. Postabaşı ise masanın yanındaki sandalyeye...

“Senin kız yok değil mi?”

Postabaşı başını hayır anlamında sallamakla yetindi.

Yabancı adam ona has küçümser bir tavırla çevresine bakındı. Sonra sırf kendisine bir sigara çıkardı paketinden. Yaktı.

“Bu senin yapacağın son iş olacaktır!” dedi.

“Hastayım,” diye cevap verdi Postabaşı. “Yoruldum. Başka birini bulun.”

Pis pis sırıttı adam.

“Başladığın işi bitir. Adam vurma yok bu kez. Ama bu seferki esaslı. İşin esas belalısı: Döküm fabrikasının Baştemsilcisi. Zaten bütün işler onun başının altından çıkıyor. İyi bir ders alması gerek. Yıldırasıya dövmek gerekir o adamı. Yalnız dikkat et! Çok uyanıktır. Dövüşten korkmaz. Kuvvetlidir.”

“Benden paso!”

“Vallahi bilmem! Yapacaksın! Bu son. Öyle yarıda bırakıp kaçmak yok!”

“Hastayım dedim anlamıyor musunuz? Baksana ellerim titriyor. Bundan sonra bu ellerle adam dövemem ben. Sinir krizleri geçiriyorum günlerdir. İstemiyorum, içki de istemiyorum, para da!”

“Ya polis ararsa?”

“Ne demek istiyorsun?”

“Anlarsın.”

“Polis nereden bilecek beni?”

“Biri söyleyebilir.”

Postabaşının yüzü mosmor oldu da hiç sesi çıkmadı. Adam oralı değilmiş gibi konuşmasına devam etti:

“Öbürsü gün!.. Yarın nöbeti var. İki gün sonra toplantı yapacaklar, sendikada. Toplantıdan çıktıktan sonra eve yürüyerek gider. Esentepe’de oturuyor. Yapacağın iş basit. Bir iki tarafını kıracaksın o kadar.”

Sözlerini bitirir bitirmez ayağa kalktı.

“Hadi bana eyvallah. Öbür akşam Silahtar’daki kahvede bekliyorum seni. Saat dokuzda tamam mı?”

Postabaşının cevap vermesini beklemeden kapıya yürüdü. Çıktı gitti.

“Ateş?”

Aniden bağırmıştı postabaşı. Ateş’in evde olmadığından emin olmak istemişti. Cevap alamadı. Bu kez, kız hangi cehennemde, diye düşündü. Saatine baktı. Fabrikadan çoktan gelmiş olması gerekiyordu. Mahalledeki kızlardan birine gitmiş olmasın? Gerçi her zaman evde oturur, bir yere çıkmazdı. ‘Gösteririm ona ben,’ dedi kendi kendine...

Yabancıya dediği gibi elleri titriyordu günden güne... Alkol istiyordu kanı. Ellerinin titremesini ancak böyle geçirebilirdi. Kapana kısılmıştı sanki. Yazgısının düğümlendiğini hissediyordu. Kokuyla buldu içki şişesini. Ellerinin titremesini önlemek için dikti kafasına, içtikçe içti.

Ateş, oda kapısının arkasına çömelmiş, başını dizlerinin arasına almış, kıvrılmış duruyordu. Donup kalmıştı sanki. Yerdeki bir noktaya dikmişti gözlerini. Saatler geçti öylece. Kendisini toparlayabildiğinde ayağa kalkacak gücü ancak bulabildi. Kapının aralığından baktı. Divanın üzerinde ölüden farksız uyuyan babasını gördü. Sessizce sofaya geçti. Masanın üzerindeki artıkları topladı. Bu arada adamın üzerine bir şey örttü.

Sevgisiz bakışları bir ara babasının yüzüne takıldı kaldı. Onun ıstırap çekermişçesine kasılmış suratını, suratındaki derin çizgileri gördü. Onu yabanileştiren, kötülüklerle katılaşmış yüreğini anlamaya çalıştı. Babası olan bu adamın bir zamanlar, küçük bir çocukken onu kucağına alıp almadığını hatırlamak istedi. Hafızasının uzanabildiği yaşlara kadar böyle bir olay hatırlamıyordu. Daha öncesi bebekliğiydi. Korktu. Bu adamın kızıydı. Onun soyundan gelmişti. Onun iğrençlikleri kendi vücudunda da mevcut muydu? Kötülüklerin sembolüydü bu adam. O da onun kızıydı. Ateş kendisinin de aynı soyun hamurundan yapılmış olduğunu düşündü. Belki de tüm kötülükler gizliydi ruhunda. Hayır! Asla onun gibi olmak istemiyordu.

* * *

Gültepe’nin ara sokaklarında küçük bir evdi. Yerde uzunlamasına bir kilim, iki sandalye, bir de divan. Çalışmaktan anası ağlamış kadın bir yandan ağlamaktan bıkmayan küçük kız çocuğunu susturmaya çalışarak yer sofrasını hazırlıyor, bir yandan da zayıf vücutları biçare ruhlarının gölgesiymiş gibi duran, aç gözlülüklerini saklamadan yer masasındaki ekmeklere saldıran iki erkek çocuğa yetişmeye çalışıyordu.

Elektrikçi, Birol ve Remzi, üçü de, çocuklara ve kadına karşı tümüyle ilgisiz, sedirin üstüne oturmuş, hararetli hararetli tartışıyorlardı. Elektrikçinin karısı onları dinleyecek halde değildi zaten. Kocası sofrayı hazırlamayı buyurmuştu; o da görevini yerine getiriyordu. Öfkesi burnundaydı. Bir ara kızdan çıkardı öfkesini; yüzüne bir şaplak indirdi çocuğun. Tabii çocuk ağlamayı keseceğine daha çok bağırmaya başladı. Kocasınaysa içinden sövüyordu. Bu adamları da nereden bulup getirmişti? Evde yiyecek yemek yok; kalk sen bu akşam fazladan masrafa gir, çorba yap, börek yap; olacak iş değildi. Allah vere de bu adamlardan çocuklara yemek kalsaydı.

Çocuğun ağlamasına canı sıkıldı elektrikçinin. Kadına bağırdı: “Al götür şunu başka bir odaya,” diye. Ve kadın sanki evin her tarafı oda doluymuş gibi aldı çocuğu yandaki küçük odaya götürdü. Elektrikçi rahatlamışçasına konuşmasına devam etti:

“Bütün arkadaşları sendikada toplamamız şart. Ben gittim görüştüm. Bizleri destekleyen çok sayıda arkadaş olduğuna inandırmalıyız sendikadakileri. Geçen gün onlarla konuştuğumda bana inanmamış gibiydiler. Onlara: ‘Sendika değiştirmek isteyen şu kadar adam var,’ dedim. Onlarsa iyice emin olmamızı söylediler. ‘Daha zamanınız var. Örgütlenin. Fabrikayı boşu boşuna maceraya atmayın,’ dediler. Onlara yanıldıklarını göstermeliyiz. Sendikacılar bir tek beni tanıyor. Çünkü devamlı ben görüşüyorum onlarla. Bu yüzden de toplantıda ben konuşmalıyım. Zaten en fazla işçi arkadaşı ben getiriyorum. Getireceğim işçi arkadaşlar daha çok beni tanırlar. Bu yüzden benim konuşmam daha etkili olur. Yalnız...”

Sustu. Söyleyip söylememekte tereddüt ettikten sonra:

“Yalnız, benim konuşma yeteneğim pek yoktur. Ezbere, akıldan konuşamam kısacası. Onun için de yazılı bir konuşma metni hazırlamamız gerek. Remzi sen bu işi iyi becerirsin. Bu akşam ne konuşacağımı yazıya döksek iyi olur.”

Elektrikçi konuşurken, Birol’un, yüzüne şaşkın şaşkın baktığını göremedi. Şaşkın bakışlarında Birol’un, aynı zamanda bir hoşnutsuzluk gizliydi. Elektrikçinin karısı yemeğin hazır olduğunu söyledi. Üçü de çömeldiler yer sofrasının başına. Kadınsa odanın bir köşesinde çocuklarını doyurmakla uğraştı durdu.

Konuşmayı yemek boyunca sürdürdüler.

“Arkadaşlara nasıl söylesek de yaptığımız iş anlaşılmasa?..” dedi elektrikçi.

Sonra yine kendisi devam etti.

“İşçi arkadaşların gideceğimiz gün olsun haberleri. Bu görevi üçümüz üstlenmeliyiz. Bir de presçi arkadaş var. O da gelecekti bu gün ama işi çıktı, gelemedi. Herkese sendikada belli bir saat verelim. O saatte gelsin herkes.”

Remzi, elektrikçinin konuşmasını keserek:

“Arkadaşlar sendikanın yerini bilmeyebilirler,” dedi. “Her birine tek tek tarif edemeyiz. Onlara belli bir yer söylemek en iyisi. Fabrikadan çıkar çıkmaz hep beraber gitmemiz yanlış olur. Dikkati çeker. Paydostan en az yarım saat sonra buluşmalı.”

Birol başlangıçta konuşmaya karışmıyordu. Kendisini olayın akışına bırakmıştı. Söylemek isterdi: Bu iş böyle olmayacak, daha sonraya bırakalım; ama başlamıştı bir kez. Sezgiden öteye geçmeyen düşüncelerindense emin değildi. Baktı ki geri dönmenin olanağı yok:

“Gelenlere söyleyelim de herkes ağzını sıkı tutsun. Kimse bir şey söylemesin, toplu halde çıkmasınlar fabrikadan!” diye söze girdi. Ve devam etti:

“Sendikayı bilenler doğru sendikaya gelsin. Bilmeyenler de sendikaya en yakın yer olan dolmuş durağının oradaki kahveye gelsinler.”

Remzi önemli bir şey hatırlamış gibi:

“Birçok arkadaş oturuyor Silahtar’da,” dedi birdenbire. “Ya görürlerse?”

Elektrikçi:

“Başka da çaremiz yok,” diye cevap verdi. “Başka da yer söyleyemeyiz arkadaşlara.”

Üçü de bu konu üstünde ciddi ciddi düşünmeye koyuldular. Çözüm Birol’dan geldi:

“Önce biz gideriz kahveye. Birimiz sendikanın kapısında oluruz. Arkadaşları kahveye geldiklerinde ikişer üçer yollarız sendikaya. En iyisi bu.”

Birol’un önerisi diğer ikisinin aklına yatmıştı.

Önlerindeki tabaklar boşalmış, onlarsa hâlâ yer sofrasının başında konuşmaya iyiden iyiye dalmışlardı. Üçü de sendikadaki toplantıya vermişlerdi dikkatlerini. Ne zaman ki elektrikçinin karısı sofrayı toplamaya başladı; yemeklerini bitirmiş olduklarını fark ettiler. Konuşmaya ara vermeden divanın üzerine kuruldular.

Vakit ilerlemişti. Elektrikçinin karısı çocukları yatırdı. Derken kendi de onlarla birlikte uyuyakaldı.

Birol, Remzi’ye:

“Elektrikçi arkadaşın konuşacağı yazıya başlasak iyi olur. Saat epey ilerledi. Ancak bitiririz,” diye söyledi. Ve düşündü: ‘Elektrikçi arkadaş kâğıttan okuyarak bu işi nasıl başaracak? Bir türlü aklı almadı. Toplantıda karşılarına ne çıkacak belli olmazdı ki... Ezbere konuşmasını beceremem diyen elektrikçi arkadaş sorularla karşı karşıya kaldığında cevap verebilecek miydi bakalım? Hiç öyle bir intiba uyandırmıyordu. Neyse’ diye teselli etti kendisini Birol. ‘Onun yapamadığı yerde ben bir şeyler yapmaya çalışırım.’ Hoş elektrikçiden daha deneyimli olduğunu söyleyemezdi... Yine de onun kadar değildi. Gerektiğinde ortaya çıkıp inandığı şeyleri yüreklice söyleyebileceğine inanıyordu. Belki düzgün cümleler kuramazdı. Belki düşüncelerini iyi bir şekilde ifade edemezdi ama söylerdi işte...

Elektrikçi epey bir süre kalem aradı, kâğıt aradı; o arada gitti karısını uyandırdı: “Kalk da bize çay yap!” diye. Günün iş yorgunluğundan gözlerini açamayan kadın bir robot gibi kalktı yatağından. En ufak bir tepki göstermedi. Sızlanmadı, yakınmadı... Gitti ocağa çay suyunu koydu.

“İşte kalem!” dedi döndüğünde elektrikçi. “Kâğıt da buldum, başlayabiliriz.”

Bir süre boyunca herkesi düşünce aldı.

“Neler söylememiz gerekir arkadaşlara?” diye sordu elektrikçi. “İsterseniz mevcut sendika üzerine konuşalım. Sonra da Maden-İş Sendikası’na geçmemizin nedenlerini açıklayalım.”

Bir süre düşündükten sonra:

“Korkacakları, çekinecekleri bir şey olmadığını söyleyelim onlara. Bu işin kolay olacağını ve kimseye bir zarar gelmeyeceğini anlatalım.”

Birol, elektrikçinin konuşmasını bitirmesini beklemeden sinirli bir şekilde araya girdi:

“Hiç kimseyi kandıramayız. Yalan söyleyemeyiz; yanlış olur bu! Gerçeği ve ne gibi sorunlarla karşılaşacaklarını baştan anlatmalıyız onlara. Ancak sonucunu göze alabilecekleri bir işe kalkışsınlar. Açıkça demeliyiz ki: Bu işin sonunda işten atılmak da var. Sabırla dolu bir mücadele vermek de var. Bir tek üye defterlerine imza atmakla bitmez iş! İşveren diretebilir. Bizimse ileri attığımız her adımı savunmamız gerekecektir. Bu da kolay olmayacaktır!..

Anlatabiliyor muyum? Yani arkadaşlar çekinirler de böyle bir işe girmezler diye zorlukları söylemezlik etmeyelim. O zaman bu işin sonucu çok daha kötü olur. Karşılaşacakları güçlüklere hazırlıklı olmayan işçi arkadaşlar, işte o zaman ne yapacaklarını bilemez olurlar. Ve paniğe kapılırlar. İşin başında yenik düşerler. Eğer yazıyı böyle yazacaksanız yokum ben bu işte! Sonra işçi arkadaşların yüzüne bakamam.”

“Birol Arkadaşa hak veriyorum,” diyerek Remzi, Birol’un söylediklerine katıldığını belirtti. “Bu işin nasıl olabileceğini arkadaşlara tüm ayrıntılarıyla anlatmalıyız.”

Elektrikçi gönülsüzce de olsa kabullenmek zorunda kaldı.

“Eh, madem... Öyle olsun! Sizin dediğiniz gibi olsun. Ama bana sorarsanız arkadaşların gözlerini korkutmuş olacağız.”

Elektrikçinin bu şekilde konuşması, şüphelerinde haklı olduğunu düşündürdü Birol’a. Yine de belli etmedi. Sonradan etmesi gerektiğini düşünecekti, ama o gün suskun kaldı. Demek oluyor ki doksan sayısı zorlama bir rakamdı. Demek oluyor ki doksan kişinin çoğuna sadece sendikaya gelmeleri söylenmişti.

Birol, bu düşüncesinin bile ne kadar iyimser olduğunu bilemezdi o anda. Ayrıca bilemeyeceği bir şey daha vardı ki o şey işin daha başından ters gitmesine sebep olacaktı.

Üçü de olacaklardan habersiz, Birol’sa içindeki tedirginliği atamadan yazıyı hazırlamaya başladılar. Bir buçuk sayfa tutan konuşma metnini hazırlamak bir saatlerini aldı.

Açık açık söylenmişti her şey. Giriş bölümünde toplantının amacına değinilmişti, sarı sendikayı değiştirmenin nedenleri anlatılıyordu; devamında Maden-İş Sendikası’nın nasıl bir sendika olduğuna değiniliyordu.

Nedenlerden biri iyi toplusözleşme yapmaktı. Çünkü çevre fabrikalarda Maden-İş Sendikası’na üye olan işçiler onlardan iyi haklar alıyorlardı. Buna birkaç örnek verildi. İkinci neden: İş güvenlikleri yoktu. İşveren istediği gibi işçiyi işten atıyor ve her türlü baskıyı rahatça uygulayabiliyordu. Yazının sonunda –ki en önemlisi bu kısımdı– verecekleri mücadelede işçilerin karşı karşıya kalacağı zorluklar anlatılıyordu: İşsiz kalabilirlerdi, şimdikinden çok daha güç koşullarla karşılaşabilirlerdi. Bütün bunları göze almaları gerekliydi. Yazı şu cümleyle bitiyordu: Arkadaşlar, bizi bekleyen, işsizlik, açlık olsa bile tüm bu zorluklara karşın yılmamalıyız. Çünkü içinde bulunduğumuz durum ve yaşadığımız güç koşullar karşısında bu tehlike göze alınmaya değer.

Kendilerini yazı yazmanın heyecanına öylesine vermişlerdi ki bu arada elektrikçinin karısının çayları getirdiğini ne gördüler ne de içtiklerinin farkında oldular. Yazıyı bitirdikten sonra yapacak başka bir şey kalmamıştı. Gitmek üzere ayağa kalktı Remzi ile Birol. Tam ayrılırlarken toplantı gününü saptamadıkları akıllarına geldi. Ayaküstü konuştuklarında, hafta sonu olmasının iyi olacağı görüşünde birleştiler. Yine de kesin tarihi fabrikada kararlaştırmak üzere o günü noktaladılar.

Gecenin geç saatleriydi. Remzi ile Birol ikisi de içlerinde gecenin heyecanı, otobüs durağına kadar konuşa konuşa yürüdüler. Dışarının serinliğini dahi duymuyorlardı. Taşlıtarla’ya geldiklerinde ayrıldılar el sıkışarak... Gelen günlerde nelerle karşılaşacaklarını bilemezlerdi; bu yüzden tedirgindiler. Ama içlerinde kıpırdanan umut yüreklerini güçlü kılıyordu. Birol eve kadar olan yol boyunca geleceğin kendisine neler getireceğini düşünürken az sonra karşılaşacağı şeyi bilmesinin olanağı yoktu. Ona en yakın olan birkaç dakikalık gelecek, mutluluk ve kaygı dolu sürprizlerinden birini daha o henüz eve varmadan gerçekleştirmişti.

* * *

Birol, birkaç yıldır gide gele yolları sokakları ezberlemişti artık. Gözü kapalı bile bulabilirdi evin kapısını. Genellikle yol boyunca kafası hep düşüncelerle dolu olur; ne zaman eve geldiğini ne zaman kapıdan içeri girdiğini fark etmezdi çoğu kez. Kapının önünde çömelmiş duran karaltıya rastlamasaydı eğer o akşam da diğerlerinden pek farklı olmayacaktı.

Her şey birbiri ardına gerçekleşti. Önce kapının önünde bir gölgenin var olduğunu algıladı. Sonra görüntünün bir insan görüntüsü olduğunu fark etti. Gölgenin Ateş olduğu en son aklına gelecek bir şeydi. Böyle bir şeyi ummuyordu çünkü... Merakla yanına gittiğinde, kapının önünde oturan gölgenin ondan başkası olmadığını gördüğünde...

Şaşkınlığını hiçbir kelime anlatamazdı. Ardından derin bir merak içine düştü. Sonra da Ateş’in kapının önünde kaç saatten beri beklemiş olabileceği aklına geldi. Ve kendisinin bu kadar geç gelmesinin bu akşama rastlamış olmasına hayıflandı.

Onu gördüğünde herhangi bir sevinç belirtisi göstermedi Ateş. Yüzünde heyecanını belirten herhangi bir değişiklik olmadı. Gördüğünde üstelik yerinden kalkmadan yanına varıncaya değin bekledi onu.

Birol, merak etmesine karşın gelişinin nedenini soramadı Ateş’e. Gerçi bunun için çaba harcamadı değil...

Ateş: “İyi akşamlar!” dedi ve gülümsedi; zoraki gülüşünde dudakları yarı aralanmıştı.

“İyi akşamlar! Hoş geldin Ateş.”

Bir süre ikisi de kapı önünde kalakaldılar.

“Gelsene içeri,” dedi Birol. Kapıyı açtı. “İnşallah çok beklememişsindir. Bilseydim... Bu akşam arkadaşlarla toplanmıştık...”

Birol içindeki sevinci çabuk harcamak istemiyordu. Mutluluğunun tadına varmalıydı. Konuşmak bile bu büyüyü bozabilirdi...

Bir köşeye kıvrılırcasına oturdu Ateş. Birol sessizce izledi onu. Dudaklarının bükülüşünü, yüz hatlarındaki kesin çizgileri, iki yana ayırdığı saçlarını gördü. Beceriksizce söze girdi:

“Eee? Söylesene? Ne var ne yok? Mehmet nasıl? Biliyor musun? Bu akşam fabrikadan iki arkadaşla önemli bir toplantımız vardı.”

Onun için önemli olan Ateş’i de ilgilendirir miydi acaba? İyiden iyiye düşündü bunu... Sonunda anlatacaklarının onu ne kadar ilgilendireceğini önemsemeden başladı anlatmaya. Arkadaş değil miydiler? Başından geçenleri tüm ayrıntılarıyla anlattı. Anlatırken onu izlediği anlarda, anlattıklarıyla ilgilendiği sonucuna vardı. Ateş tüm dikkatini Birol’a vermişti ama?.. Hiçbir şey sormuyor, sadece dinliyordu.

Ateş’in ilgisini çeken, konunun öneminden çok Birol’un anlatırken duyduğu heyecandı. Derinden duyduğu güçlü duygularla çok önemli bir şey yapıyormuş gibi kararlı ve kendisine güvenli, heyecanlı, zaman zaman öfkelenerek öyle bir anlatışı vardı ki Birol’un, bu görüntü Ateş’i etkilemişti. Bir ara geliş sebebini bile unuttuğunu, kendisini dinlediklerinin heyecanına kaptırdığını fark etti.

“Bilir misin?” diye sordu Birol heyecanla. “Biz işçilerin ezilmekle geçen günlerimiz arasında, günün birinde mücadeleye karar vermemiz ve buna kesin kararlı olmamız ne hoş bir duygudur? Kişiliğimizi buluruz o zaman”

Bakışları Ateş’in ellerine kaydı. Onun da işçi olabileceğini düşündü ve safça sordu:

“Söylesene bana, Nerede çalışıyorsun?”

Sorusunu sağlam bir temele dayandırmak istercesine:

“Mehmet’ten duymuştum çalıştığını, yanlış hatırlamıyorsam...”

“Deterjan fabrikasında!”

Ateş, çalıştığı yeri önemsiz bir şeymiş gibi söylese de ona olan ilgisi artmıştı Birol’un.

Heyecanla devam etti konuşmasına:

“Öyleyse bilirsin bu duyguları. Ezilmeye karşı duyulan öfkeyi? Yaşamışsındır. Buna karşı gelmeyi duydun mu hiç? Mutlaka duymuşsundur. Her işçi duyar bunu ama ne yapacağını bilemez. Ve ne yapacağını gördüğünde, yani anladığında yenilmez bir güç olur yüreğinde... Duyduklarımı anlayabiliyor musun? Şu anda bu duyguyu yaşıyorum işte!”

Birol’un anlattıkları Ateş’in ilgisini çekmiyor değildi. Hele her şeyden çok, kafasında ne kadar düşünce varsa hepsini safça anlatması, onu bir dert ortağı gibi görmesi, Ateş’in ona karşı sıcak duygularla dolmasına neden olmuştu. Ateş, buraya gelmesine sebep olan şeyi düşündü. Ona acı veren haberi nasıl söyleyecekti? Acısından nasıl kurtulacaktı? Acısını nasıl yükleyecekti ona? Kendi üzüldüğü bir yana, saf duygularla dolu bu arkadaşı üzmek istemiyordu. Gel gelelim söylemesinin dışında ikinci bir yol yoktu.

Birol’un anlattıklarını bitirmesini sabırla bekledi. Üstelik zaman zaman acısını bile unutarak...

Derken Birol sustu. Anlatacağı başka bir şey kalmamıştı. İşte o zaman Ateş’in ne kadar solgun, ne kadar neşesiz olduğunu gördü. Ayağa kalkarak pencerenin yanına gitti. Başka yapacağı bir şey yokmuş gibi dışarısını seyretti.

Başlangıçta her şeye rağmen sakin olmayı başarabilmişti Ateş. Zaten şimdiye değin gereğinden fazla heyecan yaşamamış mıydı?

“Buraya sana önemli bir şey söylemek için geldim ben!” dedi.

Birol hızla çevirdi başını. Çevirirken cebinden çıkardığı ellerini koyacak yer bulamadan, merak ve kaygı dolu sordu:

“Neymiş?”

“Yarın akşam bir kişi saldırıya uğrayacak!”

Ateş’in sözleri odanın içine bir bomba gibi düşmüştü. Birol’un gözbebekleri bir şey daha söylemeye kalmadan meraktan ve şaşkınlıktan koskoca açıldı.

“Sizin oradan biri! Grevci işçilerin Baştemsilcisi var ya... Yarın akşam sendikada toplantı varmış. Toplantı bittikten sonra...”

Başka da hiçbir şey demedi. Susuverdi.

“Yani?..”

Duyduklarına inanamıyordu Birol. Hayret, korku, heyecan doluydu. Bir kişinin saldırıya uğramasından daha çok, bu sözleri Ateş’ten duymuş olmasına anlam veremiyordu. Hazırlıksız yakalanmıştı.

Günlerdir inanmak istemediği gerçek, şimşek gibi çaktı beyninde. Sözlerinin gerisini getirecekti Ateş. Eğer soru sormaya devam etseydi... Gerek duymadı; anlamıştı. Anlar anlamaz karşısındaki varlığın nasıl güç bulabildiğini, bunları anlatmayı nasıl başarabildiğini düşündü. Bu güçlü varlığa karşı gizliden gizliye bir hayranlık duydu. Anlamıştı Baştemsilciye kimin saldıracağını... Düşündüğü doğruydu demek!

“Öyleyse arkadaşları uyarmak gerek şimdiden...”

Konuşurken öylesine dolanıyordu ki odanın içinde... Yapacağı ne varsa o andan sonra, o anla birlikte iç içe geçmiş; iki zaman dilimi de birbirine engel olurcasına onu kıstırmıştı. Odaya sığmıyordu ruh hali. Ruhunu sıkıştıran her neyse o şeyden çıkış bulmaya çabalıyordu. Dökümcü işçilere Bayram Usta’yı öldürenin Postabaşı olduğunu söyleyememişti. Dili varmamıştı söylemeye. Bu durum onun yüreğinde korkunç bir azap olup çıkmış, gitgide büyümüştü. Ama artık susmak mümkün değildi. Uyarmak zorundaydı arkadaşları. Hiç değilse bundan sonra Postabaşının yaptıklarına engel olmanın başka da yolu yoktu.

Düşüncelerinden sıyrıldığında, gecenin hayli geç saati olduğunu hatırlayarak gereksiz paniğe kapıldığını düşündü. Olanak bulsa şimdiden gidecekti grev çadırına. Kimi görse anlatacaktı bildiğini. Ama gecenin bu geç saatinden sonra yarına kadar beklemek en iyisiydi. Yine de yetişemeyeceğinden, geç kalacağından korkuyordu.

Bu karmaşık hali uzun sürmedi. Toparlanacak gücü bir süre sonra buldu kendinde. Biraz da Ateş’in soğukkanlılığı onu utandırmıştı. Mantıklı olmaya çalıştı.

“Sağ ol Ateş!” dedi sakinleştiğinde. “Sen dünyanın en iyi arkadaşısın. Üzülme ama! Elinden bir şey gelmez. Benim de!.. Yapman gerekeni yaptın sen! Biz istemedik bunun böyle olmasını. Suçumuz yok!”

Ateş teselli buldu bu sözlerde. Günlerdir yüreğini yakan acıların bıraktığı sızının dindiğini hissetti. Ve gözünden yanağına doğru iki damla yaş aktı. Başını öte yana çevirdi; Birol’un görmesini istemiyordu. Öğrendiği gerçeği değiştirmek isterdi, yaşadığı her kötü ânı değiştirmek isterdi. Oysa kabullenmekten başka yapacağı bir şey yoktu. Kalktı. Kapıya doğru yürüdü...

Birol onun gitmek üzere olduğunu gördüğünde bir şey diyemedi. Konuşacak gücü bulamadı kendinde. Sonra bilinçsizce koştu arkasından. Ateş kapıyı açıp dışarı çıkmıştı. Yetişti ve yakaladı kolundan.

“Lütfen...” dedi. “Lütfen kal burada. Gitme!”

İkisi de göz göze geldiler istemeden. Uzun bir süre gözlerini birbirlerinden ayıramadılar. Duydukları derin acı ortak yazgıları olmuştu. Birol, elini Ateş’in kolundan çekmedi. Uzun müddet öyle kalakaldılar.

Ve Ateş boyun eğdi. Yüreğindeki boşluğu dolduran arkadaşlık duygusuydu boyun eğdiği... Arkadaşı karşısına geçmiş, öylesine duygu dolu, öylesine sıcak bakıyordu ki ona, gidemedi.

Birbirine açılamayan bu iki yürek; duydukları acıyla sımsıkı bağlı ve farkında olmadan birbirlerine omuz vererek duygularla örülü bir gece geçirdiler.

* * *

Salon tıklım tıklım doluydu. Baştemsilci kürsüdeydi.

Konuşmuyor haykırıyordu. Salt onu dinleyen işçilere değil tüm insanlığa...

“Bir aydır grevdeyiz. Bir ay boyunca grevin zorluklarına boyun eğdik. Bundan sonra da eğeceğiz. Bu sadece bizim başarımız değil arkadaşlar! Karılarımızın, çocuklarımızın da payı var bunda. Onlar geleceğin bize neler getireceğinin bilincinde olmasalar da sessizce direniyorlar.

Yaşamlarını şimdiye değin bizimle paylaşan bu insanlar, bundan sonra da aynı kaderi bizimle birlikte yaşayacaklar. Ta ki değiştireceğimiz güne kadar. Çocuklarımız sofradan doymadan kalktığında babalarının mücadelelerine katkıda bulunduklarını bilmeseler de katlanacaklar. Karılarımız, biz geceleri nöbetteyken alışacak yalnızlığa. Bilecek ki kocaları bir umut için uğraş veriyor.

Hepsinin sorumluluğu bizim omuzlarımızda. Onun da ötesinde tüm işçilerin ve karılarının ve çocuklarının kaderleri bizim omuzlarımızda. Bu hal böyle iken nasıl olur da başladığımız bir işi yarım bırakırız. Tüm gücümüzü yitirsek bile mücadeleye devam etmeliyiz. Yenilsek de yeniden kalkmalıyız ayağa.

Daha bir sürü gün grevde olabiliriz. Hazırız buna. Tükenmez bir güç var yüreğimizde...

Bir arkadaşımızı öldürdüler. Acısını bir bayrak gibi kollarımızda taşıyoruz. Ölen arkadaşımızın karısının, çocuklarının umudu biziz. Bu mücadeleyi yarım bırakırsak, onlara ne cevap verebiliriz? Ne diyebiliriz?

Arkadaşlar, içimizde umutsuzluğa düşenler olabilir.

Anlatmalıyız onlara: Umutsuzluğun sırası değil, durmanın hiç sırası değil.

Yenilgimizi dört gözle bekliyorlar. Bizim için dayanacak güçleri kalmadı artık diyorlar. Başımıza üşüşmek ve bizleri parçalamak için hazır hepsi... Grev biraz daha sürerse bunlar dayanamaz dağılırlar diye bekliyorlar. Moralimizi iyice bozmak gayesiyle içimizden birilerini elde etmek için çabalıyorlar. Onların ağzından gücümüzün tükendiğini, temsilcilerin işçileri uçuruma sürüklediklerini yayıyorlar. Bu yalanlar sizlerin gücünü parçalamak için. Aranızdaki bu ayrık otlarını ayırt etmesini bilin.

Kulağımıza kadar gelen söylentilerden biri de: İşveren isteklerimizi kabul ediyormuş fakat temsilciler anlaşmaya yanaşmıyorlarmış. Bu doğruysa eğer gelsinler, biz işbaşı yapmaya hazırız. Bu yalanları söyleyenler şimdiye kadar isteklerimizi kabul etmeye yanaşmadılar. Şimdi hangi yüzle konuşuyorlar?

Mücadele ateşimiz sönmedikçe başarı bizimdir. İçinizde yılgınlığa düşen varsa burada açıkça söylesin. O arkadaşı ikna edemezsek eğer, gidebilir. Bu mücadelede kimseyi zorla tutmuyoruz. Başarı hepimizin...

Maddi durumumuzun bozuk olduğu bir gerçek! Bu durum bundan sonra düzelecek demiyorum sizlere. Aksine daha da kötüleşebilir. Sizlere diyeceğim şudur ki: Dayanın! Sonuna dek!”

Bir alkış koptu salonun bütününden. Ellerin şiddetini hissetti bilekler. Kitledeki coşkunluk görülmeye değerdi doğrusu. Ayağa kalktı işçiler, ayakta alkışlamaya devam ettiler. Temsilcilerine ve mücadelelerine bağlılıklarını belirttiler. Çınlıyordu salon. Etkilenmemek mümkün değildi. Heyecanlanmadan duramazdı insan.

Birol, salondaki heyecana kendisini kaptırmış, çılgıncasına alkışlıyordu. Bağırıyordu var gücüyle. Bağırmıyor haykırıyordu. Tüm acılarını unutmuştu. Ateş’in de o anda yanında olmasını öyle çok isterdi ki... O da yaşasaydı bu heyecanı... Yepyeni bir dünyada bulurdu kendisini.

Ateş o gece de eve gitmeyecekti. Birol’un evinde kalacaktı. Birol ısrarla böyle olmasını istemişti ondan. Anahtarı bırakmıştı ona. “Sen hiçbir şey düşünmemeye çalış,” demişti. “Gerisini bana bırak! Eve gitme. Mutlaka buraya gel!” demişti. “Ben döküm işçilerinin toplantısında olacağım; biraz gecikebilirim” Keşke eve değil de buraya çağırmış olsaydı. Pişman olduysa da yapması gereken şey aklına geldiğinde bunları düşünmemeye çalıştı. Böylesi daha iyi olmuştu.

Toplantının sonuna kadar beklemeliydi. Soğukkanlılığını koruyor, hiçbir şey düşünmemeye çalışıyordu. Yeniden Ateş geldi aklına: Ateş’le beraber olduğu gece bir şey daha sezmişti. Bunu açıkça soramamıştı ona. Ama sezmişti işte. Ateş, Mehmet’le görüşmüyordu herhalde; ondan bahsetmekten kaçınıyordu devamlı. Birol neler olduğunu bilmiyordu ve kafasını meşgul ediyordu bu soruyla. Nedenini mutlaka öğrenmek istiyordu.

Baştemsilci konuşmasını bitirdikten sonra işçiler sıra ile söz aldılar. Her birinde aynı heyecan aynı kararlılık vardı. Belki duygularını güzel cümlelerle anlatamıyorlardı, hatta bu konuda oldukça beceriksizdiler. Bazen şaşırıp bocaladıkları oluyordu. Ama kimse onların yüreklerindeki mücadele ateşinden şüpheye düşemezdi. İnanmışlardı bir kere. Ve bu inançlarından onları geri döndürmek başarılması zor bir işti.

Toplantı başlayalı bir saat kadar olmuştu. Bitmesine yakın Birol oturduğu yerden kalktı. Az ilerde oturmakta olan Muzaffer Usta’nın yanına vardı. Muzaffer Usta, toplantıyı kendisinden geçmiş bir halde izliyordu heyecanla.

“Muzaffer Usta! Azıcık dışarı gelir misin?” dedi ona.

Muzaffer Usta ne olduğunu anlayamadıysa da bu isteğe boyun eğdi. Salondan koridora çıktılar. Birkaç kez gördüğü fakat fazla tanımadığı kazan fabrikası işçisine merakla baktı Muzaffer Usta.

“Evet!” dedi. “Seni dinliyorum.”

Birol beklemeksizin söze girdi:

“Söyleyeceklerim çok önemli! Lütfen bir şey sorma ve iyice dinle! Bu gece toplantı dağıldıktan sonra bir saldırı olacak. Baştemsilciye!.. Sana yapılanın aynısı. Bunu nereden öğrendiğimi sorma! Hiç kimseye bir şey söylemeye gerek yok. Sessiz davranmalıyız. Güvendiğin bir arkadaş daha al yanına. Dövüşten kaçmayacak biri olsun. Bence Baştemsilciye de söylemeye gerek yok. Uzaktan izlersiniz ona belli etmeden. Yanınızda sopa da bulundurursanız iyi olur. Ben iki tane getirdim; kalın ve kırılmayacak cinsten. Sendikanın yanındaki boş arsaya sakladım. Dışarı çıkınca veririm size. Anlaştık mı?”

Muzaffer Usta Birol’a yersiz sorular sormayacak kadar olgun biriydi. Birol onu seçmekle yanılmamıştı.

“Olur!” dedi yalnızca. Başka da hiçbir şey demedi. Ne kadar soğukkanlıydı bu adam. Sanki Birol ona hiçbir şey söylememiş, hiçbir şey olmamış gibi salona gitti, yerine oturdu. Aceleci bir hali yoktu. En ufak bir heyecan belirtisi görülmüyordu yüzünde. Yerine oturmadan önce uzun boylu bir işçiyi yanına çağırdı. Ona usulca bir şeyler anlattı oturduğu yerde. Uzun boylu işçi dinledikçe onu, olur anlamında sallıyordu başını. Birol’un haricinde kimse o anda onların neler konuştuklarını bilemezdi. Ve hatta uzun boylu işçinin yüz hatlarının neden gerginleştiğinin, dudaklarının neden öfke ile kenetlendiğinin sebebini anlayamazdı. İkisi de kısa bir süre konuştuktan sonra hiçbir şey olmamış gibi toplantıyı izlemeye devam ettiler.

Toplantı en son yaşlı bir işçi söz aldıktan sonra bitti. Yaşlı işçi konuşmasında kısaca bu günlere nasıl gelindiğinden bahsetmişti. Fabrikanın en eski işçilerindendi. Kuruluşunu bilirdi fabrikanın. Bu günleri görmesinin verdiği sevinci öylesine güzel ifade etti ki gecenin en duygulu konuşmalarından biri oldu.

Derken toplantı bitti. İşçiler gruplar halinde her biri ayrı yönlere dağıldılar. Baştemsilci ise bir süre daha sendikada oyalandı. Sonra Taşlıtarla’ya çıkan yokuşta yalnız başına yola koyuldu. Biraz uzağından iki kişinin kendisini izlediğinden habersizdi.

Beklenen olay uzun müddet gerçekleşmedi. Muzaffer Usta kazancı işçi yanıldı herhalde, diye düşündü. Buna rağmen Baştemsilciyi bir süre daha izlemenin doğru olacağına karar verdi. Uzun boylu olan onun bir adım gerisiden geliyordu. Baştemsilcinin evinin yakınına vardıklarında izlemeyi bırakırım diye düşünüyordu Muzaffer Usta. Zaten bir hayli yol yürümüşlerdi. Ev de fazla uzakta değildi.

Karanlık bir sokağa girdiler. Gökyüzünün bulutlu olmasından olacak, biraz da sokak lambalarının yanmamasından, karanlıkta etrafı seçmek pek mümkün olmuyordu. Baştemsilci arayı açmıştı. Neredeyse gözden yitireceklerdi onu. Bir ses duyar gibi oldular... Sonra bağrışmalar!.. Durumun farkına vardıklarında koşmaya başladılar. Şimdi iyice görebiliyorlardı. İki kişi kıyasıya boğuşuyordu yerde; biri baştemsilciydi. Muzaffer Usta hızla öne atılarak yabancının saçlarını kavradı öfke ile. Ve tüm nefretini kusarak adamı kendisine çekti, karnına doğru bir tekme savurdu. Arkasından öç alırcasına suratına indirdi yumruğunu adamın. Uzun boylu işçinin kavgaya karışmasına gerek kalmamıştı. Baştemsilciye saldıran yere yuvarlandı yumruğun şiddetinden. Muzaffer Usta kalkmasını beklemeden yeniden üstüne çullandı onun. Böylelikle ikisi de yerde alt alta üst üste boğuştular. Baştemsilciye saldıran çılgınca savunuyordu kendisini. Bir ara kocaman ellerini Muzaffer Usta’nın boynuna geçirdi. Canının yandığını hissetti Muzaffer Usta. İşte o acı içersinde iken yüz yüze geldiler. Muzaffer Usta bu hayvansı vücudu tanır gibi oldu. Postabaşı ise Muzaffer Usta’yı çoktan tanımıştı. İki düşman birbirlerine karşı öldüresiye mücadele veriyorlardı. Muzaffer Usta tüm gücünü ve nefretini kullanarak boynunu sıkan pençelerden kurtulmayı başarabildi. Bütün hızıyla kafa attı onun suratına. Sonra birbiri ardına yumruklamaya başladı. Baştemsilcinin ve uzun boylu işçinin karışmasına gerek kalmamıştı ya; karışmak bir yana neredeyse ayıracaklardı. Muzaffer Usta Postabaşıyı öldürecekti adeta. Hırsından Postabaşının saçlarından sıkıca yakalamış, başını kuvvetlice vuruyordu yere. Postabaşının kendisini koruyacak gücü kalmamıştı. Bu öfkeye dayanmak olanak dışıydı. Muzaffer Usta vurdu, vurdu...

Sonra ayağa kalktı. Öfkesini dindiremediğinden olacak, bir tekme daha indirdi yerdeki gövdeye. Hiçbir şey olmamış gibi üstündeki tozları silkeledi. Postabaşı yerde baygın yatıyordu. Acıyarak baktı ona.

Kavganın bittiğini gören Baştemsilci başına gelen olaydan ötürü şaşkın, Muzaffer Usta’nın yanına gelerek:

“Tanıyorum bu adamı,” dedi. “Kazan fabrikasından atılan Postabaşı bu. Benimle ne alıp veremediği olsun, bilemiyorum ama layığını buldu.”

Uzun boylu işçi ise meraklı bakışlarla yerde yatana bakıyordu.

“Bu hayvana bu ders yeter!” dedi Muzaffer Usta. “Bir daha da böyle işlere kalkışmaz.”

Uzun boylu işçi:

“Başka bir şey yapmayacak mıyız? Bu kadarla mı yetineceğiz?” diye sordu. Yola çıktıklarından beri ilk defa konuşmuştu.

Muzaffer Usta yanıt vermek gereğini duymadan yürüdü yol boyunca...

Baştemsilci, onun anlamsız bir şekilde dudağını büktüğünü fark etmişti. Muzaffer Usta karanlıkta gözden yittiğinde uzun boylu işçi, şimdi ne olacak gibilerden Baştemsilcinin yüzüne baktı.

“Kimin hesabına yaptığını sormayacak mıyız?”

“Sorsak da söylemez ki! Zorla konuşturamayız ya?”

Baştemsilcinin aklı yerde yatan Postabaşıdan çok Muzaffer Usta’daydı.

“Biliyor muydunuz bana saldırı olacağını? Onun için mi geldiniz peşimden?”

“Muzaffer Usta biliyordu. Sana bir saldırı olacağını öğrenmiş; bana söyledi, sen çıkınca hemen geldik peşinden.”

“Bana niye söylemedi ki acaba?”

“...”

“Hadi gidelim. Yapılacak başka bir şey yok!”

Yerde baygın yatan Postabaşıyı yalnız başına bıraktılar orada.

Sokak bomboştu. Postabaşı boylu boyunca uzanmış, bir külçe gibi yığılmıştı. Toprağa yapışmıştı sanki...

Birden beklenmedik bir şey oldu: Sokağın köşesinden, ufak bir karaltı yerde yatan gölgeye doğru yaklaştı; karanlıkta gölgeyi seçmenin olanağı yoktu. Ancak gölgenin uzun boylu biri olmadığı söylenebilirdi. Elinde bir şey tutuyordu.

Postabaşı, olacaklardan habersiz, güçlükle solumaktaydı. Kendisine gelememişti hâlâ... Gölge iyice yaklaştı. Postabaşının gövdesinin üzerine doğru eğildi. Bıçak vardı elinde. O sıra nasıl olduysa kendisine gelebildi postabaşı. Tehlikeyi sezmişti. Parlayan bıçağı gördü son anda. Günlerden beri yaşadığı ölüm korkusuyla yüz yüze gelmişti ve ölüm tüm gerçekliğiyle ve çıplaklığıyla karşısındaydı. Gözbebekleri şaşkınlıktan koskoca büyüdü: Çocuk ve bıçak! Postabaşının gördüğü en son görüntü bu oldu. Sonra hızla havaya kalktı bıçak ve gövdesine girdi. Bir daha kalktı, bir daha girdi. Defalarca inip kalktı bıçak! Korkunç bir acı duydu içinde. Vücudunun çırpındığını, bu soğuk metale karşı son kez direndiğini hissetti. Koyu bir karanlığa gömüldü.

Paniğe kapılmıştı çocuk. Tam üç sokak öteye koştu. Sonra kendisini kimsenin takip etmediğine inanınca soluk soluğa durdu. Bir duvara yaslandı. Elindeki kanlı bıçağı cebinden çıkardığı bir beze sardı. Terler vücudunun her yanından akıyordu. Önemli bir görevi yerine getirmiş biri gibi yüzünde bir rahatlama olmuştu. Sonra geldiği gibi kayboldu karanlıkta.

Postabaşı dokuz canlıydı. Hemen öyle kolay ölmedi. Sabaha değin can çekişti. Sabah işlerine giden işçiler buldu onu: Kanlar içindeydi. Kaslarının son gücünü kullanarak çırpınıyordu. Karakol uzakta değildi pek. Haber verdiler: İki polis geldi. Polisler yerde yatan gövdenin çırpındığını gördüklerinde onun hâlâ nasıl yaşadığına şaştılar. Polisin bir tanesi başını kaldırdı yerden; kendinde mi diye bakmak için. İşte o zaman postabaşı, son ama en son gücünü kullandı. Ve yaşamındaki son kötülüğü... Belli belirsiz bir şeyler mırıldandı. Polis, can çekişmekte olan adamın ne dediğini duymak için yüzüne eğdi kulağını. Şu sözleri duyabildi yalnızca:

“Muzaffer Usta... Döküm fabrikasından... Grevde...”

Son kötülüğüydü bu onun. Ondan sonra bu dünyada bir daha nefes almadı.

Ateş henüz her şeyden habersizdi. Gün boyunca çalışmış fakat kendisini bir türlü işe verememişti. O gün akşama dek kayda değer bir şey olmadı... İçindeki merakı yenememişti bir türlü.

Gece Birol’un evinde geç saatlerde uyuyabilmiş, sabah erkenden uyanmıştı. Gece yarısından sonra gelmişti Birol. Ateş önce kapının açıldığını duymuştu sonra ayak seslerini... Yattığı yerde doğrulmuş, en ufak sese kulak kabartmıştı. Birol ise sessiz davranıyordu oldukça. Bir iki hafif gürültünün dışında başka bir ses duyamamıştı Ateş. Sabah kalktığında da göremedi Birol’u. Gece boyunca ne olduğunu sorup öğrenmek istemiş, fakat bir türlü gerçekleştirememişti bu arzusunu. Belki de sonucu öğrenmekten korkuyordu.

İçindeki merak ateşi yanıp tutuştu gün boyu. Tüm merakına rağmen o gece Birol’un evine gitmemeye kararlıydı. Beşyüzevler’e gidecekti.

Ateş için o gün düşüncelerle dolu bir gün oldu. Düşünceleri bir sisin içinde ilerlemeye çalışması gibi karmaşanın içinden gerçekleri seçmeye çalışıyordu.

“Bu bizim suçumuz değil,” demişti Birol. “Bizim dışımızda olan bir şey bu.” Belki de haklıydı. Bilemiyordu Ateş. Hiçbir şey bilemiyordu. O güne değin sonsuzluğa dek uzayan deterjan kutularından başka bir şey görmüyordu gözü. Şimdiye değin bulunduğu durum buydu. Bilinmezliklerle doluydu her şey... Deterjan kutularıyla evdeki odasından ibaret olan yaşamı birinci kez Mehmet’e aşık olduğunda değişmişti. Bu değişiklik uzun sürmemişti ama. Sonra yine aynı tek düze hayat! İkincisi ruhunu temellerinden sarsmıştı. Yaşantısını da... Bundan sonra nelerin olacağını, yaşamının ona neler getireceğini bilemiyordu.

Şimdiye kadar farkına varamadığı gerçekleri bir bir görmeye başladığında fabrikadaki yaşantısının hep ezilmekten ibaret olduğunu düşündü. İnsan değil bir makine idi. Daha önce hiç bu kadar kafasını meşgul etmemişti bu düşünceler. Daha önceleri şefler nasıl küçük görürse onu, o da küçük görürdü kendisini. Makine gibi olmak isyan ettiriyordu onu. Ruhundaki canlı varlık makineye benzemek istemiyordu. Onları harekete geçiren şef kadın makinenin düğmesiydi. İlk hareketi verdikten sonra düzenli işleyip işlemediklerini de o kontrol ediyordu. Kısım şefi kadına nefretle baktı. “Seni makineleştirmelerine, ezmelerine karşı gelmeyi düşündün mü hiç?” demişti Birol. Böyle bir isyanı duymuştu belki. Ama asla bilinçlice değil. “Ezilmeye, horlanmaya karşı ne yapabileceğini düşündü mü hiç?” Bu sözler Ateş’in yüreğinde şimdiye kadar bilmediği sıcak duygulara yol açmıştı. Birden hayatının anlamı ile karşılaşması gibi bir şeydi bu. Ama öyle tatlı bir şekilde söylenmişti ki ona... Farkında olmadan etkilenmişti.

Kitaplar Birol’un söylediklerini söylüyordu Ateş’e. Maden işçilerinin yaşamını anlatan romanda kömür üretiyordu işçiler. Kömür yaşam demekti. İnsan yaşamının devamı için gerekliydi. Onun yaptığı işse oldukça basitti. Kutulara deterjan dolduruyordu. Küçük kutulara sıvı deterjanı doldurmakla insanların onlardan faydalanmaları birbirinden farklı şeylerdi. Ateş evde bulaşığı sabunla yıkardı. Sıvı deterjan kullanmazdı genellikle. Kullansa bile, o nesneyi, kendi gibi işçilerin ürettiği aklına gelmezdi. Yaptığı işe bu denli yabancılaşmıştı demek? “Yaptığın iş önemli sayılmasa da bir işe yarıyorsun sen,” diyordu Birol. Binlerce, milyonlarca insan bu kutuların içindekileri kullanıyor. Ama neden, neden Birol söylemeden önce düşünmemişti bunları? Neden yaptığı işe bu kadar yabancıydı. “Sana bu işi yaptıranlar, yaşadığın toplum yaptığın işe önem vermiyor da ondan,” diyordu Birol. “Seni sadece kollarını hareket ettiren basit bir makine olarak görüyorlar...” Makineler ezilmezdi, makineler karşı çıkmazdı, makinelerin yaptığı işten haberi olmazdı. Bunları söylüyordu Birol; Ateş’se onu dinliyordu. Birol gibi olmak istiyordu Ateş, onun gibi güçlü olmak istiyordu.

Bu düşünceler zinciri içersinde Ateş’in bakışları ilk kez kendi yaşamına döndü. Şu sonuca vardı: Kendi dahil herkes haksız davranıyordu ona. Kısım şefi kadın da vardı bunların içinde. Başta babası. Mehmet bile haksız davranmıştı. Birol?.. Onu daha yeni tanıyordu.

Ateş’in ruhunda içten içe bir değişim yaşanıyordu. Kimsenin fark etmediği, arkadaşlarının inanmakta zorluk çekeceği bir değişim. Ne var ki Ateş’in kendisi bile bu değişimden başarıyla çıkacağından henüz emin değildi.

* * *

Akşam paydosunda engel olamadığı bir istekle kararını değiştirdi. Sabahki düşünceleri hiç böyle değildi oysa. Bir daha gitmeyecekti sözde... Gitmesi için önemli bir neden yoktu; aynı zamanda vardı. Bu çelişkili düşünceler, sonunda onu Taşlıtarla’ya giden servis arabasına binmeye zorladı. Ayrıca Taşlıtarla servisinin sabah ve akşam nerelerden, hangi saatlerde geçtiğini öğrenmek istiyordu. Arabanın şoförüne soracaktı. Ve bu yüzden ön tarafa oturdu. Otobüs hareket ettiğinde uzun bir süre camdan dışarı dalgın dalgın bakındı.

Taşlıtarla otobüs sürücülerinin semtlerinde olan bir olayı bilmemelerine olanak yoktu. Olayı yalan yanlış tüm ayrıntılarıyla öğrenirler ve öğrendiklerinde de anlatmadan edemezlerdi.

Anlattı sürücü: Bir önceki gece Taşlıtarla’nın ara sokaklarında bıçakla öldürülmüş bir adam bulunmuş.

Bütün bunları duydu Ateş.

Kazan fabrikasında çalışan bir işçiye aitmiş ceset.

Ve söylenene göre grevci işçiler vurmuş onu. Ölen eskiden kazan fabrikasında çalışıyormuş.

İnanamadı Ateş. Bir şey soracak, konuşacak halde değildi. Camdan ötesini göremedi. Bakışları donuklaştı. Dudakları titremeğe başladı. Ağlayamadı. Büyülenmiş gibiydi. İyice sessizliğin içine gömülmüştü. Yol boyunca bakışları tek bir noktaya takıldı kaldı. Yaşayan canlı bir ölüydü sanki. Neye üzüldüğünü bile bilmiyordu.

Otobüs hangi yollardan gittiyse, aradan ne kadar süre geçtiyse belli değildi. Otobüs Taşlıtarla’da durdu. İnmesi gerektiğini düşündü Ateş. Otobüsten indikten sonra gruplar halinde yürüyen diğer işçi kızların arkasından baktı bir süre...

İşçi kızlar yoldan karşıya geçtiler. Yolda arabalar vardı, insanlar vardı... Hayat her şeye rağmen devam ediyordu kısacası. Ateş, işçi kızları gözden kayboluncaya dek izledi. Sonra bir taş duvarın üstüne oturdu. Saatlerce kaldı orada.

Artık üzülmüyordu. Yaşamından ona acı veren bir alışkanlık kopmuştu yalnızca. Boştu yüreği... İnanamadığı bir şey vardı: İşçiler, grevci işçiler nasıl olup da kötü bile olsa bir adamı öldürebilmişlerdi? Ve neden Birol hiçbir şey söylememişti ona. Yalnız bir şeye inancı kalmıştı; onu da yitiriyordu gitgide...

Oturduğu yerden ancak saatler geçtikten sonra kalktı. Birol’un evine doğru yürümedi; kırılmıştı yüreği. Beşyüzevler tarafına yöneldi.

Karanlık bastırmıştı. Öyle yavaş yürüyordu ki... Hiçbir şey için acelesi yoktu.

Eve vardığında kitabını sandıktan çıkardı. Yerdeki kilimin üzerine uzandı boylu boyunca. Başlangıçta okumak için kendisini zorladıysa da sonradan daldı gitti kitaba... Uzun bir süre geçti. Kitabın son sayfalarına yaklaşmıştı neredeyse. Sokak kapısının hafifçe çalındığını duydu. Başını kaldırdı kitaptan! Bir ân gelenin babası olduğunu sandı. Boş bulunmuştu. Sanki rüya gibiydi, hiçbir şey yaşanmamıştı... Acı gerçeği hatırlaması uzun sürmedi.

Birol’un sesini duydu kapının ötesinden. Şaşırdı. Onunla bu kadar çabuk karşılaşacağını ummuyordu. Üstelik Birol nasıl bulabilmişti burayı? Hiç gelmemişti ki... (Birol, Ateş’in oturduğu semti fabrikadan öğrenmişti. Semtte iki kahve vardı. Ve ikisinde de Postabaşının oturduğu yeri bilenler çoktu.) Neyin nasıl olduğunu düşünecek hali yoktu Ateş’in. Birol’un sesini duyunca kapının ötesinde acı ile burkuldu yüreği...

“Ateş, benim, ben! Birol! Konuşmalıyız.”

Kapıyı açmadı.

“Konuşacağımız bir şey yok!” dedi bağırarak.

“Lütfen, lütfen içeri gireyim. Acını anlıyorum.”

“Hayır, anlayamazsınız! Hiçbiriniz anlayamazsınız!”

Birol, kapalı kapının önünde uzun süre bekledi.

Ateş’in yüreği yerinden fırlayacak gibiydi... Kapının dibine çöktü. Ağlıyordu. Herkesten kaçmak istiyor, kimseyi görmek istemiyordu. Niye yalnız bırakmıyorlardı onu? Her şey olmuş bitmişti. Kimseyi suçlamıyordu Ateş... Üzüldüğü de yoktu. Sadece yalnız kalmak istiyordu.

Birol kapıya bir kez daha vurdu umutsuzca.

“Ateş! Lütfen dinle beni. Çok acı duydum babanın öldürüldüğünü öğrenince. İnan bu işte grevci arkadaşların suçu yok.”

Sinirlerinin gerginliğinden nefes nefese kalmıştı. Bir süre sustu. Ateş’in kendisini dinleyip dinlemediğinden bile emin değildi.

“Ateş beni duyuyor musun?”

Herhangi bir cevap alamadı. Sessizlik tanrıçası konuşmak istemiyordu.

“Dün gece geldiğinde bilmiyordum. İnan bana! İnan bana bilmiyordum. Grevci arkadaşlar da şaşırdılar. Onlar da gerçekten bir şey bilmiyorlar.”

İnanmak istiyordu Ateş. Fakat inansa bile açmazdı kapıyı. İçindeki yalnız kalmak duygusu öylesine kuvvetliydi ki, tüm gücüyle duyduklarına direniyordu.

Umutsuzca bekledi Birol. Suskunluğa büründü. Çaresiz kalarak oturdu merdivenlere. Başını dizlerine dayadı. Bir mucize olacaktı. Bir mucize olacak ve Ateş kapıyı açacaktı. Yanına gelecekti ve her şeyi anlatacaktı Birol ona. Uzun süre beklediyse de mucize gerçekleşmedi. Sonunda başaramayacağını anladı Birol. Son bir kez baktı kapalı kapıya. Ve geldiği gibi gitti.

Birol gittikten az sonra Ateş yaşlı gözlerle açtı kapıyı. Direnci kalmamıştı. Dışarıda kimsenin olmadığını gördü. Dışarı çıktı. Yalnız başına dolaştı sokaklarda.

* * *

Ertesi gün Ateş işe gitmedi. Ateş’e karakoldan babasının cesedinin hastanede olduğunu söylediler. Beşyüzevler’den Eyüp Hastanesi’ne dek yürüdü.

Hastanedeki görevlilere babasını görmek istediğini söylediğinde onu alt kata indirdiler. Bir kâbusta gibiydi. Önde bir adam, dar bir koridor boyunca yürüdüler. Adam kapalı kapıları açarak ilerledi. Arkasından Ateş; bir gölge gibi... Sonra hiç ışık almayan geniş bir odaya girdiler. Hastane görevlisi adam Ateş’e beklemesini söyledi odaya girdiklerinde. Görevli, odanın ışığını yaktıktan sonra yandaki odalardan birine geçti. Derken bir süre sonra geri geldi. İşaret etti Ateş’e.

Ateş çağrıya uydu. Sakin bir şekilde adamın bulunduğu kısma geçti.

Bu kısımda bir insan vücudunun sığabileceği büyüklükte çelik dolaplar vardı. Ateş üşüdüğünü hissetti. Soğuktu içersi.

Adam her zamanki normal görevini yapıp elindeki dosyanın sayfalarını çevirdi. Sonra buldu aradığını. Her bir çelik dolabın üst kısmında numaralar vardı. Adam en köşedeki dolabın önüne gitti. Ve açarak çelik kasayı kendisine doğru çekti. Sonra Ateş’in gelmesini bekledi.

Babası karşısındaydı. Başı ön tarafa gelmiş, ayakları içerde kalmıştı. Kolları iki yana salınmıştı. Çıplaktı. Vücudu mosmor olmuştu. Bıçak yerleri belliydi; delik kısımların çevresinde hiç kan yoktu. Bir insandan çok plastikten yapılmış bir modele benziyordu.

Görevli dolabı fazla açık tutmadı. Çoklarını görmüştü; bayılanları, kendisini kaybederek bağıranları... Alışıktı böyle şeylere. Kızın yere düşeceğini sandı, beklediği olmadı oysa.

İnsanlar böyle şeyleri neden ille görmek isterlerdi. İşte bir türlü bunu anlayamıyordu. Hem dayanamazlar hem de görmek isterlerdi. Yalnız bu kız başkaları gibi davranmamıştı. Yere düşecek gibi olmuşsa da düşmemişti. Bakıp kalmıştı öylece... Görevli, onun hakkındaki düşüncelerini değiştirmek zorunda kaldı.

Ateş, kapalı çelik dolaba bakıp durdu bir süre... Görevli o anda ne bilebilirdi aklından geçenleri.

Ateş küçük bir bebek arabasını gördü hayalinde... Üstünde yatan küçük çocuk kendisiydi. Bebek arabasının başında babasıyla annesi vardı. Gökyüzünde ulaşamayacağı binlerce küçük ışıklar... Gezmeden dönüyorlardı. Babası kolunu annesinin omzuna atmıştı. Onların bu mutlu halini hisseden çocuk rahat bir uykuya daldı sonunda.

* * *

Döküm fabrikası işçileri bir işçinin bıçaklanarak öldürüldüğünü duyduklarında, herhangi bir insan bu olay karşısında normal olarak ne tepki gösterirse öyle davrandılar. Başlangıçta bu olay onları fazla ilgilendirmiyordu. İşçi mahallelerinde bunun benzeri olaylar arada bir olurdu. Çok geçmeden unuttular.

Öğleden sonra grev yerine iki jandarma gelince döküm fabrikası işçileri bu olayı yeniden hatırlamak zorunda kaldılar.

Jandarmalar Muzaffer Usta’yı arıyorlardı: Nöbetçi işçiler, Muzaffer Usta’nın o gün nöbeti olmadığını, bu yüzden grev yerine gelmediğini söylediler. “Biz haber veririz,” dediler jandarma erine. “Karakola mı gelsin?”

Jandarmalar bu cevapla yetinmemişlerdi. İşçilere Muzaffer Usta’nın oturduğu evi sordular. İşçilerse ciddi bir durum olduğunu sezdiklerinden Muzaffer Usta’nın evini bilmediklerini söylediler... Jandarma, yanındakine:

“Adresi fabrikadan alırız,” dedi. “Boşuna vakit kaybetmeyelim.”

Döküm fabrikası grevdeydi ama fabrika bekçileri görevlerine devam ediyorlardı. Jandarmalar bekçilerin yanına gittiler. Onlardan Muzaffer Usta’nın ev adresini istediler. Bekçilerden birinin evi Muzaffer Usta’nın evinin yakınındaydı. Adresi tarif etti.

Jandarmalar acele ediyorlardı. İşçilerden biri onları durdurdu.

“Muzaffer Usta’yı niçin arıyorsunuz?” diye sordu.

Jandarmaların esmer olanı cevap verdi:

“Dün geceki cinayetten aranıyor. Hakkında ihbar var. Nerede olduğunu öğrendiğiniz anda karakola haber verin.”

“Olur!” dedi işçiler. Şaşırmışlardı.

Jandarmaların gelişi ile birlikte işçiler durumun acılığını kavramışlardı. Jandarmalar gittikten sonra hepsinin üstüne derin bir sessizlik çöktü.

* * *

Olayın olduğu gece Muzaffer Usta, eve gece yarısından sonra Taşlıtarla’dan beri yürüyerek gelmişti. Eve geldiğinde karısı uyumamıştı hâlâ. Kadıncağız uykusuz gözleriyle kapıda karşılamıştı onu.

Muzaffer Usta evde karısına hiçbir şey anlatmazdı. Karısını kendi işlerine karıştırmazdı. Bu başka bir ilkesiydi onun. Aileden gelme gelenek ve göreneklerine sıkı sıkıya bağlıydı Muzaffer Usta. Kadın dediğin ev işleriyle uğraşır bilirdi. Eskilerden böyle görmüştü. Sokağa hiç çıkarmazdı onu. Karısı ile birlikte bir yere gitmek gerektiğinde bir taksi tutar öyle giderdi. Evlenirken bile belediyenin nikâh salonuna gitmek istememiş, nikâh memuru eve gelmeyi kabul etmeyince arkadaşlarının zorlamasıyla gitmek zorunda kalmıştı.

Severdi karısını. Muzaffer Usta geleneklerine bu kadar bağlı olmasına karşın gerici biri değildi. O her zaman için topluma yararlı olandan yanaydı. Aslında böyle davranmak istemiyordu. Fakat ailesine, dedelerine ve onların isteklerine sonsuz bağlılığı vardı.

Karısını kapıda görünce niye yatmadı diye kızdı. “Dinlenmen gerek senin!” dedi ona. “Beni düşünme!..”

Kadın korkuyordu. Kocasının başına bir şey geleceğinden korkuyordu. Yoksa yalnız kalırmış, hastalanırmış; bunları dert etmiyordu kendisine. Bir çaresini bulur, kızıyla tek başına da kalsa yaşamını sürdürürdü. Ama ya kocasının başına bir şey gelirse?..

O gece Muzaffer Usta sabaha kadar uyumadı. Karısı onun durumunu fark ettiyse de bir şey sormadı, uyur gibi yaptı. Kocasını kızdırmak istemiyordu.

Sabaha karşı gün daha yeni ışıdığında, kapıları kuvvetlice çalındı. Muzaffer Usta alelacele fırladı yataktan. Merdivenlerden aşağı kapıya indi.

Gelen baştemsilciydi. Töreleri gereği içeri almadı onu. Eve yabancı bir erkek giremezdi.

Oldukça heyecanlıydı Baştemsilci. Muzaffer Usta ne var der gibilerden baktı onun yüzüne.

Gürültüye yeni uykuya dalmış olan karısı da uyanmıştı. Korkuyla sıçramıştı yattığı yerden.

“Çabuk hazırlan, gidiyoruz!” dedi temsilci.

Muzaffer Usta onun bu haline anlam verememişti. Yerinden kıpırdamadı. Onun açıklama yapmasını bekliyordu. Sabahın bu saatinde bu kadar önemli olan neydi?

“Kaybedecek vaktimiz yok, çabuk ol! Yolda anlatırım.”

Sorsa bile bir şey öğrenemeyeceğini anladı Muzaffer Usta. Demek çok önemli bir şey olmuştu.

“Bekle! Hemen geliyorum.”

Evin daracık merdivenlerini alelacele çıktı. Merdivenlerde kendisini bekleyen karısına hiçbir açıklamada bulunmadı. İçeriden bağıran yaşlı annesinin yanına gitmesini söyledi sadece. Yaşlı kadın kocasının nöbetten geldiğini sanmıştı. Muzaffer Usta az sonra yukarıdan giyinmiş bir halde döndü. Bahçe kapısından sokağa çıktılar. Muzaffer Usta, hızlı hızlı giden Baştemsilcinin arkasından yetişmek için koşmak zorunda kaldı.

“Ne oldu söylesene? Neden telaşlısın? Bir yere mi yetişeceğiz? Yoksa bir terslik mi var?”

Baştemsilci bir yandan yürüyor, bir yandan da konuşuyordu:

“Evet bir terslik var. Dün gece dövdüğümüz adam ölmüş. Daha doğrusu öldürülmüş.”

“Deme!”

Muzaffer Usta olayın ciddiyetini anlayamamıştı daha. Tam bizimle ne ilgisi var, diyecekti, vazgeçti. Tehlike şimşek gibi çakmıştı beyninde.

“Yani bizden mi bilirler diyorsun? Yok canım! Bizi kimse görmedi. Yahu adamı öldüren biz değiliz. –Zorla gülümsedi– Adam bir iki vurmayla ölecek değil ya? Öyle değil mi? Adamı biz öldürmüş olamayız. İmkânsız bu.”

“Elbette biz öldürmedik; çünkü adamı bıçaklamışlar. Bizden sonra olmuş. Bu sabah evden çıktığımda gördüm. Zaten geceden beri yatmamıştım. Grev kulübesine gidiyordum. Adam bana bizim evin iki sokak ötesinde saldırmıştı. Yoldan geçerken epeyce bir kalabalık toplanmış gördüm. Orada fazla oyalanmadım. Bıçaklandığını sonradan duydum. Aklıma gelen ilk şey sana gelmek oldu. Ne olur ne olmaz? Bizim bir müddet ortalıkta görünmememiz gerekli.”

“Nereye gidiyoruz peki?”

“Mahmut’un evine. Tanırsın. Yiğit arkadaştır. Oraya varınca ne yapacağımızı kararlaştırırız.”

* * *

Mahmut’un evi Küçükköy’deydi. Ortalıkta görünmemek için dolambaçlı yollardan gidiyorlardı. Küçükköy’e giden yola, köy meydanının oldukça uzağından çıktılar.

İlk gelen halk otobüsünü el işaretiyle durdurup bindiler. Otobüste Baştemsilci Muzaffer Usta’ya saldırıyı nasıl haber aldığını sordu. Muzaffer Usta sır küpüydü adeta; en ufak bir açıklamada bulunmadı.

Mahmut onları görünce şaşırmıştı. İçeri buyur etti. Baştemsilci ona kısaca anlattı durumu. Mahmut onları dinleyince:

“Burada emniyette sayılırsınız. Bugün bir ara grev yerine giderim. Ne var ne yok bakarım. Siz beni burada beklersiniz. Sonradan duruma göre hareket ederiz.” dedi.

“Yalnız dikkat etmeniz gereken bir şey var,” diye ekledi ardından. “Bizim kocakarı! Daha kalkmadı yatağından. Sizi görünce merak eder. Biraz meraklıdır bizim kocakarı!”

Çenesini sıvazladıktan sonra dedi ki:

“Durun hele! Bir çaresine bakarım ben. Onu komşulara yollamanın bir yolunu bulurum. Ne yapalım? Bizim işimiz de böyle.”

Dediğini de yaptı Mahmut. Anasını kandırmanın bir yolunu buldu. Eski bir dostları vardı Eyüp’te. Anasına “Hadi!” dedi. “Hazırlan! İçimden geldi. Bugün seni Eyüp’e götüreceğim.” Yaşlı kadın oğlunun bu haline bir anlam veremedi ama Eyüp’e gideceğine sevindi. Baştemsilciyle Muzaffer Usta sessizce bir odada otururken Mahmut’la anası evden birlikte çıktılar. Mahmut anasını Eyüp’e bıraktıktan sonra fabrikaya doğru yola koyuldu.

Jandarmalar geldiğinde Mahmut grev kulübesinden ayrılmıştı. Kulübenin az ötesinde bir kahve vardı. Orada oturuyordu. Grev kulübesinde tam iki saat oyalanmış fakat herhangi değişik bir duruma rastlamamıştı.

Kahvede otururken grev kulübesinden doğru iki jandarmanın geldiğini görünce merakla yerinden kalktı. Jandarmalar neden gelmişlerdi acaba? Öğrenebilmek için doğruca kulübeye yollandı.

Öğrendiğinde şaşırdı: Demek durum sandığından çok daha ciddiydi. Fazla oyalanmadı. Olanca çabukluğuyla baştemsilciyle Muzaffer Usta’nın yanına döndü.

Muzaffer Usta, Mahmut’un anlattıklarını soğukkanlılıkla dinledi. Korktuğunu belirten en ufak bir davranışta bulunmadı.

Hepsi birlikte yeni bir durum değerlendirmesi yaptılar. Muzaffer Usta’nın işin aslı ortaya çıkıncaya kadar emin bir yerde saklanması gerekiyordu. Mahmut’un annesini almasının zamanı gelmişti. Mahmut’ların evinde kalması olanaksızdı. Çözüm Mahmut’tan geldi: Muzaffer Usta’nın saklanabileceği başka bir yer biliyordu. Onu saklayabilecek bir arkadaşı vardı. Güvenilir biriydi. Sonunda Muzaffer Usta’nın orada kalmasına karar verildi.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Postabaşının öldürülmesi olayı Birol’un ruhunu derinden sarsmıştı; eğer işin içinde Ateş olmasaydı belki bu denli etkilenmezdi. O günden sonra aramamıştı onu Ateş. Ateş’le görüşemeyen Birol örgütlenme çalışmaları ile eskisinden daha çok uğraşmaya başlamış, bütün dikkatini fabrikadaki mücadeleye vermişti.

Hafta sonundan bir gün önce Remzi, elektrikçi ve Birol, üçü bir araya geldiler yemek paydosunda. Fabrikanın tenha bir köşesinde toplantı gününü kararlaştırdılar. Toplantı için fazla beklemeye gerek yoktu. Hemen bir gün sonra yapabilirlerdi toplantıyı. O halde işçilerin her birine haber verebilmek için bir günleri kalmış demekti. Bu da yeterli bir zamandı. Aralarında görev bölümü yaptılar. Herkes ilişkide bulunduğu kimseye söyleyecek, aynı zamanda dikkat çekmemeğe özen gösterecekti.

Toplanma yeri önceden kararlaştırdıkları gibiydi.

* * *

Ertesi gün Birol’un fabrikada geçirdiği saatler oldukça heyecan doluydu. Boyacıya, çırağına; daha birkaç kişiye, yani güvendiği kaç kişi varsa hepsine haber verdi. Topu topu yedi kişiydiler. Her birini tek tek çağırmak Birol’un epeyce zamanını aldı. İçlerinden birinin önceden sendikaya gitmesi gerekiyordu. Birol, sendikacılarla görüşen o olduğu için onun gitmesi daha doğru olur, deyince elektrikçinin gitmesi konusunda fikir birliğine varıldı. Ancak son anda durum değişti. Elektrikçi saat l5.00’da çağıracaklarının henüz yarısına bile söyleyememişti. Bu yüzden gitmek Birol’a kaldı.

Birol’un fabrikadan ayrılmasının üzerinden bir saat geçmişti. Atölyeye Birol’un kapıda misafiri olduğu haberi geldi. Remzi kaynakçı Selim’le beraberdi o sıra. Biraz da merakından: “Kapıya gidip söyleyeyim olmadığını” dedi Selim’e. Gittiğinde fabrika bekçisi kapının girişinde duran kızı gösterdi.

Birol’un izin aldığını söyledi kızın yanına varıp.

“Önemli bir şey mi vardı?”

“Yo! Bir şey yok! Sonra ararım ben.”

Remzi, bekçinin uzakta olduğundan emin olmak için geriye bir bakış fırlattıktan sonra:

“Sendikaya gitti,” dedi. “Eğer beklerseniz paydostan sonra sizi oraya götürebilirim.”

Kızın kararsız kaldığını görünce kesin bir dille:

“Tamam!” dedi. “Paydostan sonra beraber gideriz. Siz beni burada bekleyin.”

Ateş, orada çözemediği bir duyguyla bekledi Remzi’yi.

* * *

Birol, sendikaya geleli bir saat olmuştu. Küçük bir binanın ikinci katındaydı sendika. Daracık merdivenlerden çıkılırdı. Binanın sendika kısmı fazla geniş olmayan bir salon ve şube başkanının küçük odasından ibaretti. Salonun döşemesi boydan boya tahta kaplıydı. Giriş kapısının hemen önünde eski bir masa, arkasında kara tahta, işçilerin oturması için yirmi kadar sandalye vardı. Sandalyeler yer darlığından iç içe konmuşlardı adeta. Şube başkanı saat beşe doğru geldi.

Şube başkanı Karslıydı. Başkanlık yapmadan önce buzdolabı fabrikasında işçi olarak çalışıyordu. İriyarı, hareketleri oldukça ağır, fazla konuşkan olmayan bir tipti. Odasına geçtikten az sonra Birol’u yanına çağırdı. Yerinden kalkmadı Birol odaya girdiğinde. Davranışları kabalıkla nezaketin bir karışımıydı. Yorgun bir hali vardı.

“Otur hele arkadaşım. Hoş geldin. Daha önce karşılaşmadık galiba. Bu akşam toplantınız vardı değil mi?”

“Evet!”

Birol’un ilk izlenimi başkanın çok meşgul biri olduğuydu. Önündeki dosyalarla uğraşıyor, arada bir konuşuyordu. Bu aralardan birinde:

“Muhtar buraya gel hele!” diye bağırdı.

Çok geçmeden Birol’un az önce holde birlikte olduğu adam girdi içeri.

“Arkadaşlara çay yaptın mı?” diye sordu şube başkanı ona.

“Fırsat olmadı başkan!”

“İyi yap öyleyse! Ağzımız ıslansın hele.”

“Hele” sözcüğü Birol’un garibine gitti. Başkan bu sözcüğü çok sık kullanıyordu. Dikkatini çeken bir şey daha vardı Birol’un. Muhtar sendika yöneticisi değildi. Gördüğünde öyle sanmıştı oysa. Böyle düşünmesinde hepten de haksız sayılmazdı.

Muhtar odacıydı: Temizlik, çaycılık ve getir götür... Fakat on yıldan beri aynı yerde çalışan Muhtar sendikacılık konusunda oldukça bilgi sahibi olmuştu. Sendikaya ilk kez gelenler onun sınavından geçerlerdi. Sorardı işçilere: “Sendikalar hakkında ne biliyorsunuz?” Sonra da anlatırdı. Bilgece öğütlerle süslerdi konuşmasını. Kendisi görmüş geçirmiş biriydi. Yıllarca mücadelenin içinde yaşamış, birçok dersler çıkarmıştı hayattan. İşçilerin mücadeleleriyle ilgili bu derslerin elbet kişisel gözlemlerden öte bir yanı yoktu. Kaynağını günlük yaşanmış olaylardan alırdı. Sendikaya yeni gelmiş işçilerin bilmedikleri bir sürü konu vardı anlattıklarında. Dinledikçe işçilerin saygıları artardı ona karşı. Sendikaya alışana kadar bu adamın önemli biri olduğu kanısına varırlardı. İşte bundan ötürü, Birol’un ilk izlenimi diğer işçilerden farklı olmamıştı. Şimdi ise kimin ne görev yaptığı konusundaki tahminlerini değiştirmesi gerekiyordu. Örneğin elinde taşıdığı siyah çantasıyla genç uzun boylu olan: –Birol şube başkanı sanmıştı onu– Sendikanın avukatıydı.

Aklından bunlar geçerken bir taraftan da oturduğu yerden meraklı gözlerle bakıyordu şube başkanına. Az da olsa heyecanlıydı. Alışık olmadığı bu ortam ilginç bir dünyaydı onun için. Bu dünya ile ilgili öğreneceği çok şey vardı.

“Fabrikadaki durumunuz nasıl?” diye sordu şube başkanı.

Oturduğu yerde duruşunu düzeltti; bulunduğu âna dönüşü simgeleyen öne doğru dik bir duruşla:

“Nasıl diyeyim?” diye söze başladı. “Aslında iyi durumda olduğumuzu söyleyemem; örneğin örgütlenme konusunda tecrübemiz çok az.”

“Nasıl yani?”

Birol anlatmak istediğini anlatamayacağından korkuyordu. Bu yüzden konuşurken çok sıkıyordu kendisini. Konuşmaya nereden başlayacağını bilemezken, konuyu açtığına pişman olmuşken başkan devam ederek kurtardı onu bu durumundan.

“Buraya sizden gelen arkadaş fabrikadaki durumunuzun çok iyi olduğunu söylediydi. Yoksa yanlış mı duydum? Hemen hemen işçilerin dörtte üçü sendika değiştirmeyi kabul ediyormuş.”

Birol, başkanın kimi kast ettiğini anlamakta gecikmedi. Şube başkanı elbet ona inanacaktı daha çok. Onu daha fazla tanıyordu çünkü. Herkesi örgütleyen, buraya getirecek olan oydu onun gözünde. Yine de gerçeği söylemeyi denemek istedi.

“Arkadaş öyle söylese de işçiler arasındaki örgütlenmemiz uzun zamana dayalı bir çalışma değil. İşin gerçeği bu. Evet, fabrikadakilerin çoğu eski sendikayı beğenmiyorlar. Fakat bu onların böyle bir mücadeleye hazır oldukları anlamına gelmiyor. Ben böyle düşünüyorum. Fabrikada herkes birbirinden kopuk. Kimse kimseye güvenmiyor.”

Birol, başkanın, anlattıklarını dinlemediğini fark etti. Önündeki dosyaya vermişti dikkatini başkan. Oysa sendikacıları gözünde büyüttüğünden yanlış yapmamak için söyleyeceklerini yolda uzun uzadıya düşünmüş; böylesine bir ilgisizlikle karşılaşacağını doğrusu hiç ummamıştı. Şimdiye kadar hep tek taraflı bilgi edinmiş olmalıydılar. Birinin onlara gerçeği söylemesi gerekiyordu; bu misyonu da kendisine biçmişti. Gerçi bunları söylemekte geç kalmadın mı gibi bir suçlamanın tedirginliğini duymadan edememişti. Tuhaf olan şey onlardan kızmalarını beklerken neyle karşılaşmıştı. Uzun süre sustuğu halde başkanda herhangi bir değişiklik olmadı.

Odacı Muhtar girdi o sıra içeri. Arkasından birkaç işçi daha. Bu işçiler bölgedeki diğer fabrikaların temsilcileriydi. Birol içlerinde Demir Döküm’ün Baştemsilcisini de gördü.

Başkan, Birol’u unutmuş, gelen temsilcilerle konuşmaya dalmıştı. Odanın içindeki kalabalık gelenlerle birlikte gitgide artıyordu.

Birol o kargaşalıkta Demir Döküm’ün Baştemsilcisini bir kenara çekip usulca sordu:

“Ne oldu? Muzaffer Usta’nın durumunda bir değişiklik var mı?”

Baştemsilci umutsuzca başını iki yana sallayıp:

“Hiçbir değişiklik yok. Aynı!..” dedikten sonra sıkıntısının şiddetinden dudaklarını ısırarak sürdürdü konuşmasını:

“Bunu nereden çıkarıyorlar anlamıyorum...

Sizin de toplantınız varmış galiba?”

Bir süre susup çevresine bakındıktan sonra:

“Avukat buradayken en iyisi konuşayım onunla ben. Bakarsın gider.”

Ona başka soru soramadı Birol. Baştemsilci, Birol’un yanında daha fazla durmayarak avukatın yanına gitti. Birol bir süre izledi onu. Avukatla hararetli bir konuşmaya daldılar. Üst üste yığılmış sandalyelerden birini alarak oturdu Birol; onları izlemekten vazgeçerek saatine baktı. Fabrikadakiler neredeyse gelirdi.

* * *

Gelmesine geldiler de!.. Gördükleri karşısında Birol’un ağzı bir karış açık kaldı. İnanamadı. Büyük bir hataya düştükleri konusunda yanılmadığını anladığında iş işten geçmişti.

Kapıdan ilk boyacı girmişti içeri. Sonra elektrikçi! Birol’un tanımadığı birkaç kişi daha... Sonra (?!)

Sonra Vinççi girmesin mi?.. Hangi aklın eseri gelmişti bu adam? Boğazına bir şeyler tıkanır gibi oldu Birol’un. Aynaya baksa yüzünün mosmor olduğunu görürdü. Çakıldı kaldı adeta oturduğu yere. Vinççinin arkasından girenlerin güvenilecek tipler olmadıklarına çoktan emindi. Elektrikçinin adamları bunlardı demek? ‘Vay anam vay! Şimdiden yanmışız,’ diye düşündü. Derken Remzi’nin arkadaşları girdi içeri. Remzi görünürlerde yoktu. Kalabalığın arasında elektrikçiyi seçebildi. Şaşkın şaşkın bakıyordu çevresine.

Gelenler aşağı yukarı kırk kişi kadardılar. Toplam sayının içinde kendi çağırdığı yedi, beş de Remzi’nin arkadaşı; ya geri kalanlar? Geriye kalanlar doksan kişinin yerine gelmişti herhalde(?!) Kırk sayısı doksana yeğlense bile, güvenilir toplam on-on beş adam ya var ya yoktu. Elektrikçi yanına geldiğinde öyle bir somurttu ki Birol, adamın gülümseyişi yarıda kaldı. Sinirli bir el hareketiyle:

“Remzi nerede?” diye sordu.

Elektrikçi, onun bozuk halinden tedirgin olduysa da umursamamaya çalıştı.

“Bilmem!” diye cevap verdi yutkunarak... “Biz gelirken o da geliyordu buraya doğru. Bir kız vardı yanında.”

Birol duymadı onu. Başlarına gelenden sonra elektrikçiye tahammül edemez olmuştu. Gizliden gizliye sırıtan Vinççiyi gördükçe tüm cinleri tepesine çıkıveriyordu.

Kırk kişi daracık salon için fazla sayılırdı. Kapının önü dahil dolmuştu içersi. Adım atmak bile zorlaşmıştı.

“Herkes birer sandalye alsın otursun!” diye bağırdı odacı Muhtar.

Bir gürültüdür koptu. Karma karışık hareketler içinde sandalyeler dizildi; kimi oturdu, kimi ayakta... Kapı önündekiler kapının açılmasına engel oluyorlardı. Kapının dıştan biri tarafından zorlandığını anladıklarında azıcık kenara çekildiler. Gelen Remzi’ydi, yanında da Ateş.

Birol, göz ucuyla Ateş’i gördüğünde odacı Muhtar’a laf yetiştiriyordu. Başını Muhtar’dan tarafa çevirmesiyle Ateş’ten yana dönmesi aynı anda oldu. Bakışları Ateş’in bakışlarıyla karşılaştı. İkisinin de arasında insanlar ve sandalyeler vardı. Ateş, başıyla selam verdikten sonra, benimle ilgilenme gibilerden ellerini göğsüne kavuşturup çevresini incelemeye koyuldu.

Ancak o zaman Birol: “Tamam Muhtar Bey!” dedi. “Onlar da ayakta dururlar.”

“Hoş geldiniz arkadaşlar!” dedi şube başkanı.

Odasının önünde dikilmişti ayakta. Yol verdiler. Masanın yanına kadar geldi. Yıllardır alıştığı sözler heyecansız bir ses tonuyla çıkmaya başladı ağzından.

“Arkadaşlar! Hepiniz buraya aynı inançla gelmiş bulunuyorsunuz. Sizden önce birçok arkadaşlarınız bu yolu seçti. Ne kadar doğru bir karar verdiğinizi ilerde göreceksiniz. Benim söyleyeceklerim kısa ve öz: Burada işçilerin verdiği kararlar söz konusudur. Patronla bir yakınlığımız yok! Ben de işçiyim ve seçilerek geldim buraya. Üye olduğunuz sarı sendikadan farklı burası. Bundan sonra geleceğiniz hakkında siz karar vereceksiniz. Biz, sizlere ancak yardımcı olabiliriz. Mevcut toplusözleşmeniz çevre fabrikalardan oldukça düşük. Sizler şimdiye değin yapılan sözleşmelerde söz sahibi olamadınız. Haklarınızı aradığınızda karşınıza sadece işveren değil, bir de sendika çıktı.

Maden-İş Sendikası, sınıf ve kitle sendikacılığını benimser. Bizler sendika olarak işçi haklarının baş savunucusuyuz. Görevimiz: Sizlerin mücadelesini bir adım ileriye götürmektir. Toplusözleşmeleriniz yaşama koşullarınızı bir parça olsun iyileştirme amacına yöneliktir. İnsanca yaşamaya yeterli toplusözleşme yapmak, kendi sendikanızı seçmek sizin en doğal hakkınızdır. Bu hakkı anayasa tanımıştır size. ‘Sendika seçme özgürlüğü kısıtlanamaz’ der anayasanın ilgili maddesi.

Ben şimdi sözü arkadaşlarınıza bırakıyorum. Sizlerle daha ayrıntılı konuşamayacağım için üzgünüm. Bir fabrika ile ilgili toplantıya acele yetişmem gerek. Sendikanın avukatı bilmedikleriniz konusunda sizleri yeterince aydınlatacak. Mücadelenizde başarılar diliyorum şimdiden.”

Başkan sözlerini bitirdikten sonra işçilerin arasından kendisine yol açarak odasına geçti. Orada avukatla görüştü. O ara salondaki gürültü oldukça artmıştı. Kimisi yanındaki ile bir şeyler konuşuyor, kimisi de çevresini inceliyordu.

Elektrikçiyle Birol –başkanın odasının yanı başında tuvalete giden bir ara vardı, orada– kendi aralarında tartışıyorlardı. Birkaç kişinin dışında kimsenin dikkatini çekmemişti bu durum. İkisinin de arasında geçen konuşmalar salondakilerin beklemelerine neden olmuştu.

“Konuşamayacağım!” diyordu elektrikçi. “Beceremeyeceğim bu işi...”

“Bunda ne zorluk var ki?” diye cevap verdi Birol. “Kâğıttan okuyacaksın. Hem sen değil miydin konuşmak isteyen?”

“Başka biri konuşsun. Remzi var...”

“Olmaz! Remzi küçük. Etkili olmaz.”

“Alışık değilim. Bocalarım...”

“Ver kâğıdı bana,” dedi Birol sinirli sinirli. “Daha önce söyleseydin ya bunu.”

Elektrikçi bir süre arandı. Ceplerine baktı. Yazılı kâğıdı bir türlü bulamıyordu. “Nereye koydum acaba?” diye söylenip duruyordu bir taraftan.

Salondaki sabırsızlık iyiden iyiye artmıştı. Birol, öfkesinden deli olacak gibiydi. Baktı ki adam kâğıdı bulamayacak, beklemeyi bıraktı. Konuşmak için masanın başına geçti.

İşçilerin çoğu tanımıyordu Birol’u. Hatta söze başladığında kimse gürültüyü kesmedi.

“Arkadaşlar susalım!”

Bağırmak zorunda kalmıştı.

Herkes sesin geldiği yana çevirdi başını. Sessizleşti salon. Sonra yeniden başladı gürültü. Bu kez daha az ama. Çekilen sandalyeler, alçak sesli konuşmalar...

Başlangıçta etkileyici değildi Birol’un konuşması. Fabrikadaki koşulların kötülüğünden bahsetti. Sarı sendikanın namussuzluğundan... Yavan bir konuşmaydı. Kendini oldukça sıkıyordu. Heyecanlıydı.

İşçiler, kimisi dinliyor, kimisi başka şeylerle uğraşıyor, bir kısmı toplantı bitse de bir ân evvel gitsek diye bakıyordu. İçlerinden birinin çıkıp konuşması ilginç gelmemişti onlara. Şube başkanının ayrılmış olması toplantının ciddi havasını çoktan dağıtmıştı.

Birol Vinççinin gözlerindeki kurnazca parıltıyı görüyordu görmesine. Ondan yana bakmamaya çalışıyordu. Bundan sonra olacakları biliyor olmalıydı ve içten içe gülüyor... Mücadeleleri başlamadan bitmişti. Bu umutsuzluk öfkesini arttırdı Birol’un. Bıraktı kendisini tutmayı. Söylemek istediği ne varsa açtı ağzını yumdu gözünü. İşçiler konuşmasına kulak vermek zorunda kaldılar.

Birol artık konuşmuyor adeta bağırıyordu. Çıt çıkmıyordu salonda. İşçilerin duydukları kararlı ve heyecanlı bir sesti. Gözdağı veriyordu. Vinççi bile bir ân ürktü bundan.

“Bu bizim ekmek mücadelemizdir. Aramızda ekmeğimize göz dikenler olabilir. İşverene gidebilirler. Haber verebilirler bu toplantıyı. Güçleri yetiyorsa yapsınlar.”

Konuşurken öyle bir coşkuya kapılmıştı ki, söylediklerine yürekten inanıyordu. Nasıl olacağını bilmiyordu ama dediklerini yüzde yüz gerçekleştireceğinden emindi.

Daha da bağırarak:

“Onlar şunu bilsinler! Bu hareketleri ekmeğimizi elimizden almak demektir. Hiçbir zaman karşılıksız kalmayacaktır. Burada, yüzünüze karşı söylüyorum! Ben!.. Böyle bir şeye yeltenen olursa ilk olarak ben soracağım hesabını. Mutlaka soracağım!”

Ateş, Birol’un heyecanına kaptırmıştı kendisini. Onun ağzından çıkan tek kelimeyi kaçırmamak için nefes bile almıyordu. Günlerdir içinde bulunduğu ölgün hali büsbütün atmıştı şimdi. Birol’a yeniden inanmak, yeniden güvenmek istiyordu. Salonda gürültüden eser kalmamıştı. Birol’u tanıyanlar, ona başka gözle bakmaya başladılar. Hatırladıkları sessiz sakin biriydi oysa. Tanımayanlar ise birbirlerine sormaya başladılar; ‘bu adam kim?’ diye. Herkes ister istemez etkilenmişti bu sözlerden.

Birol, konuşmasını bitirdiğinde kimse yerinden kıpırdamamıştı. Gözleri bir ateş kıvılcımıydı sanki. Konuşması bitmiş, Ateş’ten yana dönmemişti; hâlâ insanların üzerinde dolaşıyordu bakışları. Nasıl bir öfkeydi bu? Birdenbire patlayan... Onu harekete geçiren güç?.. Belki güçsüzlüğü... Adımını atmıştı bir kez. Mutlaka başaracaklarına, yenik düşseler de mücadeleyi terk etmeyeceklerine inanıyordu. Ruhunun gücü, yılların suskunluğuydu. Yıllar boyu ezildikçe karşı çıkmalarını önleyen suskunluk! Bu birikim maddeleşmiş, insanları harekete geçirecek, olayları yönetecek güce dönüşmüştü.

Ateş, bu güçlü ruhtan etkilendi. Güçlü ruh alev gibiydi. Bu öfke nasıl bir şeyse karşısına çıkan engeli yok edeceğini söylüyordu. Ateş tüm vücudunun ürperdiğini hissetti. Ya kötü bir şey olursa? Yüreğinde kıpırdanan anlayamadığı duygularla kalakalmıştı olduğu yerde. Çevresinde işçiler vardı, işçilerin arasında her defasında onu şaşırtan biri. Bu geceyi hiç unutmayacaktı. Ateş daldığı düşüncelerden sıyrıldığında sendika avukatının konuşmakta olduğunu gördü. Fakat aklı hâlâ onun dediklerini anlayamayacak kadar Birol’un işçileri tehdit edercesine yaptığı konuşmadaydı.

Odacı Muhtar, üye fişlerini getirdi. İşçiler sıraya girerek teker teker doldurdular üye kâğıtlarını. Sonra dağıldılar.

En son Remzi, elektrikçi ve Birol kaldı, bir de Selim Usta. Avukat da gitti. Konuşmadan oturdular uzun süre. Çok geçmeden elektrikçi de gitmek istediğini söyledi. Odacı Muhtar sandalyeleri toparlıyordu.

Ateş, bir köşeye çekilerek sandalyelerden birine oturdu. Oturduğu yerden onları izlemeye koyuldu. Birol, Ateş’in varlığından habersiz bir şeyler konuşuyordu yanındakilerle.

Remzi:

“Bu işi beğenmedim,” diye söylendi. Canının sıkkınlığını gizlemiyordu.

“Büyük bir hata yaptık. Pazartesi hepimizin çıkışı verilecektir.” dedi Birol.

Herkes iyice karamsarlaşmıştı. Selim geldi yanlarına:

“Yahu, şu Vinççi denen adamı kim çağırdı? İşverenin bir numaralı adamı. Dört beş kişi daha var onun gibi...”

Birol sıkıntısından bir sigara yaktı.

“Evet! evet birkaç kişi daha var onun gibi. Pazartesi ilk işleri bizi işverene ispiyonlamak olacaktır. Allah kahretsin!”

Boyacı Salih:

“İşinize karışmak gibi olmasın ama yanlış adamlar çağırmışsınız.”

Birol eliyle yüzünü ovuşturdu. Bir çare arıyordu. Beyninin tüm sınırlarını zorlasa dahi düştükleri durumdan bir çıkış yolu bulamıyordu.

“Hadi artık gitmiyor musunuz? Beş dakikaya kadar kapanıyor sendika!” diye uyardı odacı Muhtar.

“Direniş yaparız!”

Birol’un ani çıkışı bomba etkisi yapmıştı; Selim’le Remzi hayretle baktılar yüzüne.

Geri dönmenin olanaksızlığını bilen Birol, mutlaka bir şey yapmaları gerektiğine kendini şartlandırdığından aklına ilk geleni düşünmeden söylemişti. Ayrıntılarını düşünmemişti hiç. Selim, Remzi soru sorarcasına bakıyorlardı yüzüne. Birol zaman kazanmak için aynı sözleri biraz genişleterek tekrarladı:

“İçimizden birkaç kişiyi atmaya kalkarlarsa, işte o zaman işi durdururuz. Direniriz!”

“Kim direnir?” diye sordu Selim.

“Direniriz. Başka çıkar yolumuz yok!”

Ortaya attığı öneri, karşısındaki yüzlerde umduğu etkiyi yaratmamıştı ama bulduğu çözümü kendi çok beğendi. Nasıl başaracakları konusunda en ufak bir bilgisi olmasın varsın.

“Pazartesi’ye kadar önümüzde iki gün var. Bir iki gün içersinde olayı tüm ayrıntılarıyla düşünürüz. Bizim yapacağımız şimdilik beklemek. Soğukkanlılığımızı korumamız gerek. Direniş yaparız. Evet, mutlaka fabrikada direniş koyarız.”

“Biraz zor!” diye mırıldandı Remzi. “İşçi arkadaşlar yanaşmayacaktır buna. Direniş koyacak kadar örgütlü gücümüz...”

Birol, Remzi’nin konuşmasını tamamlamasını beklemeksizin, bir parça tahammülsüz, sinirli bir şekilde yarıda kesti konuşmasını.

“Remzi! Şimdi beni iyi dinle. Daha önce de bu işe erken başladığımızı söylemiştim ben. O zaman da gerekli olan örgütlü gücümüz yoktu. Ama başladık bir kez. Şimdi sürdürmek gerek. Artık bu noktadan sonra ne yapmamız gerektiğini seçme olanağımız yok. Eğer gücümüz yok diyorsak; bunu daha önce düşünmeliydik. Bir şey yaptıysan sonuna kadar yapmaya devam edeceksin! Tek tek veya gruplar halinde, ikisi de fark etmez, işten atılırsak yapılması gereken tek bir şey var: O da direnmek! Ama başarırız, ama başaramayız. Başaramazsak bir şey kaybetmiş olmayacağız. İki türlü de işten atılacağız çünkü. Denemek zorundayız.”

“Evet beyler! Benim işim bitti. Sendikayı kapatıyorum. Bundan sonra dışarıda konuşursunuz!”

Herkes odacı Muhtar’dan yana çevirdi bakışlarını. Toplantının heyecanından olacak, acemiliklerini üstlerinden atmışlardı. Gene de saygısızlık etmeyip ses çıkarmadılar.

“Oldu öyleyse!” dedi Birol. “Yavaş yavaş çıkalım.”

Birol işte o sıra fark etti Ateş’i unuttuğunu. Oturduğu yerden kalktı. Sandalyelerin arasından Ateş’in bulunduğu köşeye yürüdü. Yeni bir kararın başlangıcında olması kendisine güvenli kılmıştı onu. Kendisine olan güveni Ateş’e duyduğu yakınlığı arttırdı.

“Ateş! Bağışla beni, canın sıkılmadı ya? Bu gece öyle sürprizlerle dolu ki...”

Ölçülü bir gülümseyişti Ateş’in dudaklarında beliren.

“Yo! Aksine... Değişik bir gündü benim için.”

“Geldiğine sevindim.”

O sıra Remzi geldi yanlarına.

“Biz çıkıyoruz. Gelmiyor musunuz?”

“Geliyoruz tabii! Hadi Ateş gidelim!”

Beşi birlikte sendikadan çıktılar. Bir süre birlikte yürüdüler. Silahtar’a vardıklarında Remzi, Salih Usta ve Selim iyi geceler dileyerek ayrıldılar.

Birol, Ateş’e:

“Geç oldu,” dedi. “Seni ben bırakayım eve.”

“Yo! Gerek yok buna.”

“İtiraz istemez. Oldu mu benim sessiz arkadaşım? Şimdi en yakın yerden minibüse binelim.”

Ateş itiraz edecek güçte değildi. Yanında durduğu kişiyi gerçekten tanıyor muydu?.. Gerçekten sendikada konuşurken kendisini göstermek istediği kadar güçlü biri miydi? Konuşurken o, duyduğu ürpertinin nedeni neydi? Yoksa onun da kendi gibi tek başına olduğunu mu düşünmüştü?

Ateş sustu, Birol yol boyunca konuştu. Tüm düşünceleri açıklık kazanmıştı. Güven duygusundan ileri gelen aşırı bir davranışla konuşuyordu. Ama bilinçaltında cevabını veremediği, vermekten de kaçındığı bir soru vardı. Bu soru onu şimdilik tedirgin etmekten uzaktı belki. Önünde koskoca iki gün vardı çünkü. Sorunun cevabını iki gün sonraya saklıyordu. Yanında yürüyen güzel bir varlıkla beraberdi ya tüm dünyaya meydan okuyabilirdi. Gurur duyuyordu kendisinden; yaptığı konuşmadan da. Ateş’in bu gece sendikaya gelmesi ne kadar iyi olmuştu.

Birden hiç düşünmediği bir şey takıldı aklına. Ateş’i eve götürecekti. Ve o evde yalnız olacaktı. ‘Bana gelse, bende kalsa’ diye düşündü. Arkadaş değiller miydi? Söyleyip söylememekte kararsız kaldı fakat?.. Gece, kapının önünde söylediklerini bir daha söylemeyi düşündü. Babasının ölümünden sonradan haberi olduğunu, döküm işçisi Muzaffer Usta’nın böyle bir şey yapmayacağını...

Söyleyemedi; onun yerine:

“Bundan sonra yalnız olacaksın,” dedi Ateş’e.

Bir süre sustuktan sonra ekledi:

“Belki böylesi daha iyi.”

Cevap vermedi Ateş. Doğrusu ya hiç yalnızlık hissetmiyordu. Aksine şimdiye değin olmadığı kadar yalnızlıktan uzaktı. Hiç olmazsa kendi başınaydı artık. Tuhaf şey diye düşündü, tek başına kalıp da insanın, kendisini yalnız hissetmemesi... Kim bilir, kapalı dünyasından çıkıp dışına bakmayı başarabilirdi bundan sonra belki? Başarabilir miydi? Doğrusu bilmiyordu. Geçmişin etkisinden kurtulup da gerçekleştirebilir miydi bunu, bilmiyordu. En azından kendisini anlayan, onunla ilgilenen biri vardı yanında.

İlk kalkan minibüse bindiler. Ateş arabada otururken hafifçe yaslanır gibi oldu Birol’a... Toparlandı hemen. Kolundan doğru gelen ürperti tüm vücudunu kapladı. Korkmuştu; ya, onu bırakıp giden her şey gibi o da giderse bir gün? Hâlâ tutunacak bir şey arıyordu ruhu. Ararken tutunmaktan korkuyordu üstelik. Hem tutunmak istiyor hem kaçıyordu.

Bu durumda ne kadar kaldılar belli değildi. İkisi de birbirine değmeseler de varlıklarının farkındaydılar. Gidecekleri yere vardıklarında sanki yolun daha sürmesini ister gibiydiler.

Gece sokaklarda kimseler yoktu. İnsanlar uykuya dalmışlardı. İkisi de yavaş yürüyordu oldukça. Ne kadar yavaş yürüseler de evin önüne vardılar.

* * *

Muzaffer Usta’nın kolu kanadı kırılmıştı. Dışa karşı karısına ilgisizmiş gibi gözükse de yüreği gerçekte öyle değildi.

Tamı tamına beş gün oluyordu Mahmut’un arkadaşının tek odalı evinde kalmaya başlayalı. Başlangıçta alışmakta zorluk çekmişti. Gerçi evin sahibini doğru dürüst gördüğü yoktu. Adam tam bir lümpendi. Çoğu geceler gelmiyordu eve. Öyle konuşkan biri sayılmazdı. Tek odalı evde bir divan vardı, bir de yer yatağı. Adam ilk gece Muzaffer Usta’ya divanı göstererek: “Sen orada yat!” demiş, başka da bir şey dememişti. Kendisi de bir köşeye kıvrılmıştı. Kafasının hoş olduğu belliydi. O gece uyumamıştı Muzaffer Usta. Daha o geceden karısını özlemiş, evini özlemişti. Sigara üstüne sigara yakmıştı. Adam top atsan uyanmayacak cinstendi.

Lümpen tipler daima ilgisini çekmiştir Muzaffer Usta’nın. Toplumun en alt kesiminde yer alan bu adamlar toplum kurallarının dışındaydılar. Genellikle ezilenlerin yanında yer alırlardı. Değişik bir ahlak anlayışına sahiptiler. Kendilerine göre ayrı bir yorumlayışları vardı dünyayı... Bu yorumlayışta erkek yanları önde gelirdi. Muzaffer Usta Mahmut’ta sık sık gözlemişti bu durumu. Mahmut işçi olmasına rağmen lümpen yanını terk etmemiş birisiydi. Lümpen birinde kendisine yapılan bir harekete karşı aynısıyla karşılık vermek bir esastı. Yalnız bu karşılık verme kendilerinin seçeceği bir tarzda olurdu. Mahmut bir gün atölye şefine kızmış ve gizlice arabasının lastiğini patlatmıştı. Sonra da yaptığını anlatmaktan zevk duymuştu. Fabrika müdürüne kızsa, makinelere zarar vermekten çekinmezdi. Bir fabrika işçisi böyle düşünmezdi oysa. Mahmut gibileri en ufak bir nedenden kavga ederler, kıyasıya kapışırlardı. Grev mücadelesinde bazen bu yön işe yarardı. Ama onları devamlı aynı çizgide tutmak olanaksızdı. Kafalarına eser, karşı tarafa geçerlerdi. Hem de bu yaptıkları erkekliklerine halel getirmezdi hiç.

Fabrikadayken, sonradan grev kırıcılarına katılan yarı lümpen bir işçi tanıyordu Muzaffer Usta. Nöbetine üst üste iki kez gelmedi diye temsilciler, üç gece nöbeti ile cezalandırmışlardı onu. Disiplin, lümpenlerin asla uyuşamadıkları bir kavramdı. Bu yüzden kızıp grev kırıcılarıyla birlik oldu. Üstelik yaptığı hareket onun inandığı delikanlılık kavramına ters düşmemişti. Hem başkalarının da nöbete gelmediği oluyordu. Onun gibi bir delikanlıya yapılır mıydı bu? Gel gelelim bu insanlar genellikle kendilerinden yüksek birinin karşısında iki büklüm olmaktan kurtulamıyorlardı. Bu kişi çok bilgili biri olabilirdi, fabrika müdürü ya da sendika başkanı... Yaşamlarının verdiği eziklik duygusuyla saygı duyuyorlardı onlara karşı. Bu, karşısındakilerin niteliğinden çok onların üst düzeyde olmalarından ileri geliyordu. Bu yüzden de kolayca kullanılabiliyordu lümpenler.

Muzaffer Usta, yanında yatan bu adamın kendisine bir zarar vermeyeceğini gayet iyi biliyordu. Değil mi ki evine almıştı; bir kanun kaçağı da olsa!.. Zaten böyle bir şeyi yadırgamıyorlardı. Kanun kaçakları kaderin sillesini yemiş kişilerdi onların gözünde. Kaderin sillesini yemiş bu insanlara her zaman yardım elini uzatırlardı. Muzaffer Usta’nın derdi tanımadığı bir adamla beraber olmak değildi. Karısı ve kızı burnunda tütüyordu Muzaffer Usta’nın.

İkinci gün baştemsilcileri gelmişti. Uzun uzadıya konuşmuşlardı. Anlattıklarına bakılırsa durum hiç iç açıcı değildi. Polis Muzaffer Usta’yı sürekli arıyormuş; her gün geliyorlarmış grev yerine. “Bizi de sorguya çektiler,” dedi Baştemsilci.

“Ne sordular?”

“O gece senin nerede olduğunu.”

“Sendikadan eve gittiydik.”

“Biz de öyle dedik. Ama en ince ayrıntısına kadar sordular. Kaçta ayrıldınız sendikadan, kaçta evde oldunuz, o sürede dışarıda ne yaptınız?”

“Nasıl oldu bir bilebilsem?..”

“Ha... Söylemeyi unuttum. Anlaşma oldu. Grev bitti.”

Muzaffer Usta hızla kalktı oturduğu yerden.

“Deme yahu?”

Kalktığı yere külçe gibi çöktü. Kolları iki yana sarkıverdi.

“Demek bize nasip değilmiş grevin bittiğini görmek.”

Ne söyleyeceğini şaşırmıştı. Toparladı hemen kendisini.

“Sen bana bakma! Sevindim aslında. Ama ne bileyim... Keşke fabrikada olabilseydim.”

“Olacaksın. O kadar karamsar olma. Senin suçun yok bu işte. Şimdilik ne yapmak gerektiğini ben de bilmiyorum ama bir çözüm yolu vardır elbet. Tek bildiğim bir süre daha saklanman. Belki bu zaman içinde gerçek ortaya çıkar.”

“Bunu yapanı elime geçirmeyi çok isterdim. Ne söylesek boş. Kapana kısıldım bu kez. Bırak şimdi bunları. Nasıl oldu da bitti grev onu söyle.”

Baştemsilci susuyordu.

“Ne oldu söylesene!”

“Sözleşme iyi bitti, merak etme!”

“Peki 1 Mayıs ne oldu, 1 Mayıs işçi bayramı olarak geçti mi sözleşmeye?”

Baştemsilci bakışlarını öne eğip kaçırdı Muzaffer Usta’dan.

“Bu sefer olmadı; ama önümüzdeki sözleşmeye...”

“Boş ver! Sıkma canını! Biliyor musun, ben eskisi gibi düşünmüyorum artık. Günlerdir, burada bu konular üzerine kafa yoruyorum.”

Başını kaldırıp Muzaffer Usta’nın gözlerinin içine baktı.

“1 Mayıs işçi bayramını yasalara koymak gerek. Sözleşmelere koymakla bir yere varamayız. Bu sözleşmeleri zorlamak olur.”

Yüzünde belirgin bir rahatlama olmuştu Baştemsilcinin.

Muzaffer Usta:

“1 Mayısın işçi bayramı olması genel bir mesele. Bu mücadeleyi sözleşme masasına indirgemek doğru olmaz. Ha? Genel grev talebi olur; o zaman başka! Bence asıl mücadelemiz bu talebi genele taşımak olmalı. Bu talebi bir ân önce işçi sınıfının önüne koymalıyız.”

“Sözleşmenin imzalanışında bazı arkadaşları ikna etmede zorlanmadık değil.”

“Normaldir. Çünkü 1 Mayıs’ı sözleşme taslağına koyan biziz. Ama hiçbir karar gözden geçirilmez değildir. Doğru bir karar, doğru zaman, doğru zeminde hedefine ulaşır. İstemek yetmez sadece... Sağduyulu olmak gerek! Kulağa hoş gelecek rüzgârlara kapılmamalıyız. Genel mücadele ile mevzi mücadeleyi birbirine karıştırırsak olmaz. Her şeyi mevzi mücadelelerle çözmek yanlışlığına düşeriz ki, bu şekilde asla kalıcı başarılar elde edemeyiz. Ve gün gelir mevzi mücadelelerde deneyim kazanmış, ancak sınıf olarak genel mücadeleden bihaber oluruz. Genel taleplerde sürdürmemiz gereken mücadeleyi mevzi olarak yürütmek alışkanlığı yarın öbür gün başımıza iş açar. Düşünebiliyor musun, her fabrika Demir Döküm gibi olur mu? Buna imkân var mı? Herhangi bir genel mücadelede Demir Döküm seviyesinde olamayan fabrikalar bize ayak bağı olmaz mı o zaman? Demir Döküm’deki başarılarımızın esamesi okunur mu genel mücadelede? Bir kitapta okumuştum: Bütün hiçbir zaman parçalarının toplamı değildir. Bütün parçalarının toplamı mıdır bilemem ama bütünün kendi başına bir şey olduğunu yaşamımda öğrendim ben. Bütünün, parçaların birbirine uyumu olduğunu düşünüyorum hatta. Nasıl Demir Döküm’ü Demir Döküm yapıyorsak, bütünü de bütün yapmalıyız. Her yerde Demir Dökümler yaratmaya devam edelim biz; ama bunu yapmakla bütünün Demir Döküm gibi olacağını düşünmeyelim. İşçilerin genel mücadeleyi öğrenmesi bütünün bunu kendi başına öğrenmesi gereken bir şey. Yoksa mevzi mücadele bütünü beslemekten öteye gitmez. Onu güçlü yapan kendi deneyimidir. Onun için de 1 Mayıs mücadelesinin toplusözleşme sınırlarının ötesinde genel mücadele alanını ilgilendirdiğini biliyorum artık.”

“Fabrikada olman ne iyi olurmuş...”

Muzaffer Usta kazan işçilerini düşünüyordu Baştemsilci konuşurken. Kazan işçileri gibi istediği sendikayı seçemeyen bir sürü fabrika işçisini... Genel mücadeleye taşınması gerekenlerden birinin de sendikalaşma özgürlüğü olduğunu düşünüyordu. 15-16 Haziran sonrasını düşünüyordu. Demir Döküm gibi güçlüydü Sungurlar o zaman. İşçiler iyi bir mücadele örneği vermişlerdi on altı Haziranda. Fakat kazanımları da korumak gerekiyordu. Genel, bir Sungurlar, bir Demir Döküm değildi. Onun için genelin gücü yetmemişti Sungurlar’ı korumaya. Sungurlar güçlü olsa da genelin durumuna tabi olmuştu. Sıkıyönetim gelmiş ve işçiler atılmıştı fabrikadan. Ama hayat genel mücadeleyi birden başlatma olanağı tanımıyordu ki?.. Bunun için sayısız küçük mücadelelerden geçmek gerekiyordu. Belki de diyordu kendi kendine: Belki de asıl önemlisi küçük mücadelelerle genel mücadele arasında köprü kurmak! Ama ne olursa olsun bu köprüyü kurmak, belirsiz bir tarihe ertelememek gerek!

* * *

Beşinci gündü. Günler, Muzaffer Usta için dayanılmaz olmaya başlamıştı. Arkadaşlarıyla fabrikada işbaşı yapacakken eli kolu bağlı durmak koyuyordu ona. Ne kimseye bir şey sorabiliyor ne de bir haber alabiliyordu. Meraktan ölecek gibiydi. Beşinci gün hava kararıncaya değin odanın içinde dolaştı durdu. Sabahtan beri bir lokma koymamıştı ağzına. Sonunda kararını verdi.

Beş günden beri ilk kez dışarı çıktığında sıkıntıları dağılır gibi oldu. Biraz olsun rahatladı yüreği. Ancak onu ne gecenin güzelliği ne de günlerden beri sokağa çıkması ilgilendiriyordu. Onu ilgilendiren, merak ettiği şeye yakınlaşıyor olmasıydı. Gecenin karanlığında hızlı hızlı yürümeye koyuldu.

Eve vardığında önce etrafı kolaçan etti. Sessizdi ortalık. Eve kadar hep arka sokaklardan yürümüştü. Tanınmamak için ceketinin yakasını hafifçe kaldırmış, başına da bir kasket geçirmişti. Beş gündür tıraş olmamış, sakalı iyiden iyiye uzamıştı.

Bekledi. Evin arkasına dolandı. Yukarı odanın penceresinde ışık yanıyordu. Her zamanki gibi perdeler kapalıydı; bu yüzden içersini görmenin olanağı yoktu.

Kararsız kaldı bir süre. İçinde kötü bir his vardı.

Ancak merak duygusunu yenemiyordu. İstediği şey birkaç adım ötesindeydi. İçerde birkaç dakika kalır, sonra dönerim diye düşünüyordu. Bu kadar... Korktuğu için kızdı kendine. Amma ödlek oldum bu günlerde diye söylendi. Derken kapıya yürüdü. Kapıyı çalmadan önce durakladı elinde olmadan. Sonra yavaşça çaldı kapıyı: İki ürkek vuruş...

Kapı, şimdiye dek karşılaşmadığı iki adam tarafından açıldı. Tanımıyordu ikisini de. Ne yapacağını şaşırarak kaldı olduğu yerde. Birden kavradı durumu. Kaçmak düşüncesi geldiyse de aklına artık çok geçti. İki adam onu hemen buyur ettiler içeri.

“Gel bakalım Muzaffer Usta. Biz de seni bekliyorduk.”

“Otur şöyle!”

İki adamın da bellerinde tabanca vardı; ceketinin altından gözüküyordu namlunun ucu.

Karısı gözüktü merdivenlerde. Acı vardı yüreğinde. Anlayamıyordu tüm bu olanları.

İki adam da uzun boyluydu. Üstlerinde sivil elbise vardı.

“Günlerdir seni bekliyoruz. Neredeyse vazgeçiyorduk. Söyle bakalım, nerelerdesin?”

Karşılık vermedi Muzaffer Usta. Başını bile kaldırıp bakmadı yüzlerine. Gözlerini yerdeki bir noktaya dikti.

“Hadi bakalım gidiyoruz.”

“Karımla konuşmak istiyorum.”

İki adam birbirine baktı. Biri, olur gibisinden başını salladı.

“Tamam! Yalnız birkaç dakika, haberin olsun!”

Muzaffer Usta merdivenlerden yukarı çıktı. Karısının elinden tutup ona şöyle dedi:

“Metin ol! Çok uzun sürmeyecek. Geri döneceğim. Merak etme! Kızım uyandığında benim için öp onu.”

Karısı sarılacak oldu Muzaffer Usta’ya. Gözleri nemlenmişti. Muzaffer Usta hafifçe itti onu.

Aşağıda bekleyen iki kişiye dönüp:

“Hazırım,” dedi.

Yaşlı anası ile babası uyumuş olacaklardı. Merdivenlerin başına indiğinde karısı hâlâ ayakta dikilmiş duruyordu arkasında. Dönüp baktı: Yeniden göz göze geldiler. Kadın gözlerini yere indirdi. Ağlamamak için kendisini zor tutuyordu. Ağlarsa, kızardı Muzaffer Usta.

“Gidebiliriz,” dedi.

Kolundan tuttular Muzaffer Usta’nın. Bahçeye çıktılar. Muzaffer Usta’nın temiz havaya ihtiyacı vardı. Güçlü bir nefes çekti yüreğine.

Bahçenin bir sokak ötesindeki arabayı o zaman gördü. Gelirken ters yönden geldiği için görememişti. Arabanın arka tarafına bindirdiler onu.

İki evin arasından ikinci katın penceresini görmeye çalıştı.

“Üzülme!” dedi polis, “bir gün dönersin.”

Araba hareket ettiğinde son kez baktı ışığa...

* * *

Pazartesi sabahı beklenen olay gerçekleşmedi. Hiç değilse başlangıçta böyleydi. İşçiler her zamanki gibi soyunma yerine geldiler. Neşeliydiler. İçlerinde birkaçı hiç konuşmuyordu. Bir şeyler olacakmış da beklermiş gibi bir halleri vardı. Buna rağmen soğukkanlılıklarını korumaya çalışıyorlardı. Fabrika yöneticilerinin davranışlarında herhangi bir değişiklik yoktu. Birazdan makineler harekete geçecek, her günkü üretim başlayacaktı.

Birol sevinsin mi sevinmesin mi bilemiyordu. Belki de sevinmek için henüz erkendi. Yanılmış olabilirlerdi, belki de kimse haber götürmeyecekti işverene. Birol o kişiler hakkındaki bütün düşüncelerini değiştirmeye şimdiden hazırdı. Mutlaka haberi olmuştu işverenin; haberi olmuştu da harekete geçmek için uygun bir zamanı kolluyordu. Sürprizlere hazır olmalıydılar. Ne olursa olsun!..

Bir gün önceden buluşmuşlardı: Remzi, elektrikçi ve Birol. Pazartesi günü aksi bir durum olursa ne yapacaklarını kararlaştırmışlardı. Elektrikçinin oldukça heyecanlı olduğu Birol’un gözünden kaçmamıştı. Birol sıkıştırdıkça sıkıştırmıştı onu.

“Bana bakın! Eğer içimizden biri atılırsa diğerlerinin anında haberi olacak: Bu birincisi! Kim atılırsa atılsın fabrikayı terk etmeyecek: Bu da ikincisi! Ve böyle bir şey gerçekleştiği zaman ilk yapacağımız şey arkadaşları toplamak olacak. Onlara direnişe geçmelerini söyleyeceğiz. Anlaşıldı mı?”

Bakışları elektrikçiye takıldı.

“Sen pek anlamadın galiba?”

Zaten kızgındı ona. Sendikadaki tavrından sonra başka türlü davranmak elinden gelmiyordu. Kötü duruma düşmelerinin nedenini onda buluyordu.

“Başarmamız zor!” diye cevap verdi elektrikçi.

Bu gerçeği biliyordu Birol. Yine de bunu onun söylemesine öfkeleniyordu. Adam düpedüz korkuyordu. Şimdi kalkıp dese ki ona: “Tamam bu iş burada biter, işten atılır atılmaz ceketimizi alıp gidelim.” Bir ân bile düşünmez onaylardı; yenilgiyi çoktan kabullenmişti çünkü.

“Başaralım başarmayalım deneyeceğiz!” diye cevap verdi sinirli bir şekilde. “Bunu iyice sok kafana!”

“Birol Arkadaşın söylediklerine katılıyorum,” dedi Remzi. “Başarmak zor olacak ama tek çaremiz bu.”

Birol:

“Sakın yarın gelmezlik etmeyesin?” dedi alaylı bir şekilde elektrikçiye dönüp.

Cevap verecekti elektrikçi; veremedi. Bocaladı durdu. Birol’un sağladığı üstünlüğe karşı bir şey gelmiyordu elinden. İnsan kendisine karşı güvensizlik duymaya görsün...

“Güvenmiyorsanız bana açıkça söyleyin?” diyebildi.

“Yo! Öyle bir şey demedim. Yalnız önceden bu kadar çekingen değildin nedense.”

“Çekinseydim kalkışmazdım bu işe.”

“Bütün mesele de burada işte. Kalkıştın ve yanlışlıklar yaptın. Hiç getirilmeyecek adamları getirdin sendikaya.”

“Nereden bilebilirdim ki ben? Belki sen yanılıyorsun.”

“Kimin yanılıp, kimin yanılmadığını yarın göreceğiz. Tedirgin olman için bir neden yok o halde.”

“Tartışmanın sırası değil!” dedi Remzi. “Yarına halletmemiz gereken bir sürü sorun var. Siz kalkmışsınız birbirinizle kavga ediyorsunuz.”

Birol:

“Haklısın,” diyerek elektrikçiye yüklenmekten vazgeçti.

Remzi devam etti:

“Bakarsın sabahtan çıkışımızı verirler. Fabrikaya bile sokmazlar. Ya da akşamı beklerler.”

“Ne zaman olursa olsun, fark etmez!” dedi Birol. “Atılma haberini fabrikaya anında yaymalıyız. İyice anlaşalım: Çıkışı verilen arkadaş o saat atölyeleri dolaşacak; bu arada bize de bildirecek durumu.”

Ayrılmadan önce her konuda kesin anlaşmaya varmışlardı...

Bir gün önce aralarında geçen konuşmalar bundan ibaretti.

Soyunma yerinde iş elbiselerini giyerken gözü devamlı elektrikçinin üstünde oldu Birol’un. Güvenmiyordu elektrikçiye. Sessiz sedasız atölyeye geçti. Uzun uzun baktı makinelere. Ne de olsa eski dostlardı.

İşçiler teker teker işbaşı yaptılar. İşbaşı düdüğü çaldı. Makinelerin gürültüsü duyuldu çok geçmeden.

Öğleye kadar hiçbir değişiklik olmadı. Atölye şefleri, postabaşılar öncesinden farklı davranmıyorlardı. İş dağılımı sabahtan yapılmıştı. Kalın saçlar silindirden geçiyor, kaynakçılar, rulo haline geldikten sonra kaynağını çekiyorlardı. Torna makinesinin aynası durmaksızın dönüyordu. Büyük matkap her iniş kalkışında koca bir delik açıyordu demire.

Meydancılar atölyeleri temizlemeye koyulmuşlardı bile...

Kısım şefi o gün Remzi’ye öyle çok iş vermişti ki bitecek gibi değildi. Tornadan geçmesi gereken bir sürü parça vardı. Remzi yüreğindeki endişeyi unutmuştu bile. Korktukları kadar değildi demek ki?.. Hiçbir şey olacağı yoktu. Eğer işten atmayı düşünselerdi bu kadar çok iş verirler miydi? Hem niye beklesinler? Belki de işçilerden hiçbiri ihbar etmeye cesaret edememişti. Olamaz mı? Birol’un konuşması korkutmuş olacaktı onları. Birol, hesabını soracağım dediyse sorardı. Öğleye doğru en ufak bir tereddüt kalmadı yüreğinde. Rahatlamıştı. Birol’un endişelerinin yersiz olduğuna iyiden iyiye kanaat getirdi.

Elektrikçi Mevlüt, her ân bir şey bekliyordu. Ne yapacağını sorsalar bir şey mi oldu derdi. Doğrusu önceden böyle bir sonucu düşünmemişti. Üye defterlerini doldurup, Bölge Çalışma Müdürlüğü’ne bildirdiler mi işin biteceğini sanıyordu. İşin hiç de öyle olmadığını son günlerde öğrenmiş, öğrenmesiyle birlikte kendisini geri çekmeye başlamıştı. Oysa işler şimdi iyice karmaşıklaşmıştı. Birol denilen kaynakçı işin peşini öyle kolay bırakacağa benzemiyordu. Bu yeni durum bilincini aşıyordu. Direniş veya ona benzer başka bir şeyi göze alamazdı. Çoktan pişman olmuştu bu işe kalkıştığına. Ama artık iş işten geçmişti.

Öğlen paydosunda üçü de bir araya gelmekten kaçındılar. Birol, Vinççiyi sabahtan beri görememişti. Bu adamın ortalıktan kaybolmasının nedensiz olmadığını düşünüyordu. Nerelerdeydi acaba?

Paydosta yolun karşısındaki bakkaldan sigara aldı. Grevin bittiği, işçilerin işbaşı yaptığı söyleniyordu. Bitmiştir diye düşündü. Bitmese fabrikanın önünde mutlaka olurlardı. Muzaffer Usta ne yapıyordu acaba? Postabaşıdan ötürü arandığını öğrenmişti onun. Postabaşıyı düşününce Ateş geldi aklına. İkisini birlikte ne zaman düşünse, yüreği aynı anda karanlığın içine yuvarlanıyor; ne zaman babasından ayırmayı başarırsa onu, duyguları karanlığın boşluğundan o zaman kurtuluyordu. Epeydir gidememişti döküm fabrikasına. En kısa zamanda gitmeyi koydu aklına. Derken öğleden sonrasının işbaşı düdüğü çaldı.

İçinde endişe falan kalmamıştı. İşverenin haberi olmamıştı herhalde. Yemeğin verdiği ağırlıkla isteksizce işbaşı yaptı. Bir sürü ağır iş onu bekliyordu.

* * *

Ne olduysa sonra oldu. Öğleden sonra saat üçe geliyordu: Giriş kapısındaki binanın telefonu çaldı... Kapıda iki bekçi vardı. Telefonla konuşan, konuşmasını bitirdikten sonra dışarı çıktı; personel müdürlüğüne gelmesi söylenmişti kendisine...

Bekçinin personel müdürlüğüne gitmesinden yarım saat sonra atölyede olan biteni başlangıçta kimse anlamadı.

Üç bekçi de aynı anda atölyeye dağıldılar. Biri doğruca elektrikçinin yanına vardı: Ona usulca bir şeyler söyledi ve fazla beklemeden kapıya götürdü.

İkinci bekçi boyahaneye gitti. Boyacı işiyle meşguldü. Ona işini bırakmasını ve kendisiyle birlikte gelmesini söyledi.

İşçiler bu olağandışı durumun nedenini soruyorlardı birbirlerine. Çok geçmedi iki işçinin de az sonra giyinik bir halde fabrikadan dışarı çıktıklarını gördüler. İşten atıldıklarının haberi fabrikada neden sonra yayıldı.

Remzi, kendisiyle birlikte üç kişinin atıldığını bekçiden öğrendi. Fazla şaşırmadı. İnanamadığı şey işten atılan arkadaşlarının en ufak bir direnme gösteremediğiydi. Öteki işçilere gelince, onlar bu durumu şimdiden kabullenmiş gözüküyorlardı. Bütün bunlar Remzi’nin umutsuzluğa düşmesine neden oldu. Ne yapacağına bir türlü karar veremiyordu.

“Seni personel müdürlüğünden çağırıyorlar.”

Bekçi Remzi’nin yerinden kıpırdamadığını görünce: “Zorluk çıkarma da gel!” diye çıkıştı sert bir sesle.

Remzi emre uymak zorunda kaldı. Zaten atılan diğer iki kişi aynı şeyi yapmışlardı. Remzi o sıra atölyedekilere göz gezdirdi. Herkes işinin başındaydı. Onlardan yana baktıkları bile yoktu. Bekçinin yanı sıra yürüdü.

Birol, üç kişinin işten atıldığını duyduğunda, başından aşağı kaynar sular dökülmüştü adeta. Düşündükleri gibi olmamış, sessiz sedasız atmışlardı üç kişiyi. Her şeyin bittiğini düşündü. İş yapmak gelmedi içinden. Sıra kendisine ne zaman gelecekti? Korkunç bir bekleyişti bu. Hem de hiçbir şey yapamadan, eli kolu bağlı... Böyle olacağı aklına gelmemişti hiç. Gerçek bir tokat gibi çarptı yüzüne. Kaynak yapmayacaktı. Nasıl olsa işten atacaklar, dedi kendi kendine. Yenilgi bu kadar basit miydi? Hiçbir direnme gösterememişlerdi. ‘Allah’ın cezası herif şikâyet etmiş olmalı,’ diye geçirdi aklından. İsyan edesi geliyordu. ‘Neredeyse şikâyet etmediğine inanacaktım. Büyük bir yanılgıya düşüyordum. Allah kahretsin! Elimden hiçbir şey gelmiyor. Vinççi keyfinden sırıtıyor olmalıdır. Ne kadar kolay yenilgiye uğradık.’

Fabrikanın içindeki görünüm değişmişti. Müdür, kısım şefleri, mühendisler fabrikanın içinde dört dönüyorlardı. İşçilerin bir araya gelmelerine kesinlikle izin vermiyorlardı. Başlarını kaldıracak halleri yoktu işçilerin. Tüm bu görüntü çok kısa bir sürede gerçekleşmişti; önceden planlanmıştı her şey! Üç işçi işten atıldı diye üretimin durması bir yana daha da fazla çalışılıyordu.

Bir şeyler yapmalıydı. Ne olursa olsun bir şeyler yapmalıydı. Düşünce gücünü alabildiğine zorladı. Koca bir denizin içindeydi ve denizde hiçbir kıpırtı yoktu. Üflese denizin birkaç santimetre karesinde dalgalanma olurdu, o kadar!

Birden beyninin içinde belli belirsiz bir ışık parıldar gibi oldu. Umutlandı önce! Fakat düşündükçe karamsarlaştı. Aklına gelen fikir şuydu: İşçileri harekete geçirecekti. Bir kişi değil, ama birkaç kişi bu sessiz gövdeyi yerinden kımıldatabilirdi. Karamsarlaşmasına neden olan şey ise bu birkaç kişinin kim olacağıydı. Yine de bu düşünceyi tamamıyla çıkaramadı aklından. İşçileri harekete geçirecekti ama nasıl?

Eline elektrot kutusunu aldı. Bir de çekiç. İşi bırakmanın alemi yoktu. Atölyede devamlı dolaşan şeflerin gözüne çalışmıyor gözükmek planını gerçekleştirmesini engelleyebilirdi.

Montaj atölyesine vardığında gözüne çarpan ilk kişi Erzurumlu meydancı oldu. Nizam yerdeki demir artıklarını topluyordu.

Erzurumluyu kazanın arka tarafına görünmeyecek bir yere çekti. Erzurumlunun ilk sözü:

“Kimsenin umurunda değil!” demek oldu. “Diğer atölyelerde de aynı mı durum? Kimseden ses çıkmıyor mu?”

“Hayır, çıkmıyor!”

Birol bir süre hiç konuşmadan dikildi ayakta; bir elini de kazana dayadı.

“Ne olacak şimdi?” diye sordu Erzurumlu. Sorunun cevabını yine kendisi verdi: “Bir şey olacağı yok!”

“Henüz her şey bitmiş değil. Bir şeyler yapabilecek vaktimiz var daha...”

Konuşurken gözlerini duvardaki bir noktaya dikmişti, dalgındı. Henüz tam oluşturamasa da düşüncesi gittikçe şekilleniyordu kafasında. Vakit o kadar azdı ki düşündüklerini hemen uygulamak zorundaydı. Ne yapması gerektiğini konuştukça keşfediyor, sonra da bir yenisi ile değiştirmek zorunda kalıyordu.

Erzurumluya her şey bitmedi derken kafasında tek bir dayanak vardı: O da direnmek! Onun için işin belkemiği de umut ışığı da buydu. Aynı zamanda çıkış noktası. Ayçiçeği nasıl direnmişti doğaya; taşların, mazotun içinde upuzun boy vermişti, yaşamın kendisi de bir direniş değil miydi?

Erzurumlunun meraklı gözlerle kendisine baktığını görünce:

“Direneceğiz!” dedi. “Asla boyun eğmeyeceğiz!”

“Biz ikimiz mi yapacağız bu işi?” diye sordu Erzurumlu şaşkınlıkla.

Sorular gitgide cevap buluyordu kafasında.

“Elbette ikimiz yapmayacağız. Sana diyeceğim şu: Akşam paydosunda servislere binmeden önce beni gör!”

Daha fazla durmadı onun yanında. Bundan sonra ne yapması gerektiğini düşünüyordu. Tanıdığı kim varsa hepsini isim isim saydı kafasında. Presçi İsmail’i hatırladı. Remzi’nin yanında görmüştü onu. Presçinin bulunduğu kısma giderken yaşadığı heyecanın üstündeydi kararlılığı. Aklı ve duyguları kafasına koyduğu şeyi başarmaya kilitlenmişti. Saatine baktı: Paydosa tam bir saat vardı.

BEŞİNCİ BÖLÜM

Şişhane’den kalkan Alibeyköy otobüsü yarım saattir Silahtar’la Alibeyköy arasındaki dar yolda beklemekteydi. Önünde iki taksi bir halk otobüsü, bir de kamyonet vardı. Tıkanmıştı yol. Büyük bir kamyon yolu kapatacak şekilde atölyelerden birinin kapısına yanaşmış demir boşaltıyordu. Arabalardan inenler, korna sesleri, bağıranlar... Bir gürültüdür koptu. Sonunda kamyon atölyeden içeri girdi de, ancak öyle açılabildi yol. Otobüs demir yüklü kamyonu geçtikten sonra su dolu bir çukura düştü. Bir yığın su sıçrattı etrafına. Yere çarpan arka gövdesinin tok sesi duyuldu. Sonra hiçbir şey olmamış gibi devam etti yoluna.

Meydanda inmeyen bir kişinin dışında, boşalan otobüs kısa bir süre daha gittikten sonra kazan fabrikasının arkasındaki son durağa vardı. Şoför yorgun bir hareketle motoru durdurdu. Arabadan iner inmez kontrol memurunun bulunduğu kulübeye girdi. Çok kalmadı orada, deftere imzasını atar atmaz çıktı, durağın tam karşısındaki kahveye gitti.

Otobüsteki tek yolcu da inmişti. Az ilerde, derme çatma yapılmış tahta bir köprü gözüküyordu. Pek köprüden sayılmayacak bir şeydi bu. Yer yer yıkılmıştı hatta. Enkazı andıran bu köprünün ötesinde uzayan toprak yol büyük bir fabrikanın yanından geçiyordu. Küçük Kazan Fabrikasının bağlı olduğu Sungurlar Isı Kazan fabrikasıydı burası. Suyun sesi olmasa fabrikanın gürültüsü derenin bu yakasına kadar uzanırdı. İnen tek yolcu şaşkın, bir süre ne yapacağını bilemez bir halde kararsız dikildi ayakta. Neden sonra gerisin geri dönüp otobüs durağının yanındaki kontrolör kulübesine vardı.

Zayıf yüzlü, kara görünüşlü memur “tam karşıda!” dedikten sonra önündeki defterle meşguliyetini sürdürdü. Kazan fabrikasını soran kişi memurun dikkatini çekecek kadar gürültüyle kapattı kapıyı. Memur kafasını kaldırıp baktı gidene; ve bir “la havle” çekti.

Adamın tam karşıda dediği yer, köprünün öte tarafındaki fabrika olmalıydı. O tarafa yürüdü. Tahta köprünün üzerine geldiğinde geçip geçmemekte tereddüt etti. Sonra düşmeden geçebileceğini kestirmiş olacak, dikkatle geçti köprüyü.

Dereyi geçer geçmez başlıyordu fabrikanın duvarları. Duvarların üstünde, sonradan üstü kireçle boyansa da okunduğunda anlaşılabilen duvar yazıları göze çarpıyordu. İşçilerle ilgili yazılardı bunlar. Köprünün otuz adım ötesinde demir parmaklıklı bir kapı vardı. Kapının hemen arkasında büyük bir vincin altında koca bir kazan duruyordu. Bitmiş görünümdeydi. İçerdeki küçük bekçi kulübesi kapının hemen sağındaydı. Daha da içerlerde karşılıklı birbirlerine bakan atölyelerin geniş kapıları görülüyordu.

Demir parmaklıklı kapıya yürüdü. O koskoca fabrikanın önünde kaybolmuş gibiydi. Bütün bu geldiği yerler, her birinin içerisi koyu karanlık olan atölye binaları, kaybolacağını sandığı bilinmedik bir şeydi. Fabrikanın idare binasına nereden gidebileceğini sordu bekçiye. Ön tarafa dolanması gerekirmiş...

Bula bula bu tanımadığı yerde iş bulabilmiş olmasına içerliyordu. Gerçi iş bulmuş olması iyi bir şeydi. Peki bundan sonrası?.. Bu kadar uzak, ona yabancı bu yere nasıl alışacaktı? Hatta inandırıcı bir neden bulsa geri bile dönebilirdi. Yalnız kalmış hissediyordu kendisini; şimdiye kadar az çok duyduğu bir ezikliğin yüreğini tamamen kapladığını, ruhunu sıkıştırdığını... İşe girmeyi hem istiyor hem istemiyordu. İşinin olması için en ufak bir gayret göstermemeye karar verdi müracaat kısmına yürürken. Belki o anda ihtiyacı vardı bu düşünceye. Oysa içeride bu kararın tam tersine hareket edecekti.

Büyük bir kamyonun geçeceği kadar geniş bir kapısı vardı fabrikanın. Kapı kapalı tutulurdu hep. Kapının iki yanında iki küçük bina!.. Sağdaki binanın kapısı dışa açılırdı. Dört beş basamaklı merdivenle çıkılırdı buraya. Diğer yandaki bina idare amirliğiydi. İkisinin de tam karşısında müdüriyet binası bulunurdu.

Müracaat servisinin kapısından girdiğinde üç kişi vardı içeride. Kapıyı yavaşça kapattı. Pencere yanındaki masada oturan adam ne istiyorsun der gibilerden baktı yüzüne. O ne denli sıkılıyorsa adam o denli ters ve yüksekten bakan bir tavır takınıyordu. Adamın sormasını beklemeden “İşe girmek için geldim,” dedi.

“İşçi alınmıyor kardeşim. Daha sonra uğrayın!”

Kararsız, nereye gideceğini, ne yapacağını bilemez kaldı olduğu yerde. Adamın bıkkın tavrı ne söyleyeceğini şaşırtmıştı; kızsa o kadar şaşırmazdı.

“Kardeşim duymadın mı?” dedi adam, bu kez biraz öfkeli.

Adamı daha fazla sinirlendirmemek için olabildiğince sesini alçaltarak: “Daha önce başvurmuştum.” dedi.

“Öyleyse çağırırlar.”

“İşe başlamam için haber göndermişlerdi fakat?”

Ne yapayım gibilerden baktı önce adam... Bakışları bir süre karşısındakinin üstünde gezindikten, doğru mu söylüyor diye inceleyip doğru söylediğine kanaat getirdikten sonra sorudan ziyade küçümseyici bir tavırla emrederek:

“Adını söyle!” dedi.

“İbrahim.”

Telefonu çevirip sordu:

“İbrahim diye biri geldi, işe başlayacakmış... Göndereyim mi?”

Telefonu kapattıktan sonra eliyle işaret etti:

“Şu karşıdaki binaya gir. İkinci kata çık. Sağdan birinci kapı.”

İçe açılan kapıdan fabrikanın içine girip karşısındaki binaya yürüdü.

İbrahim işe başlayalı bir hafta olmuştu. Ancak Isı Kazan’da değil. Ana fabrikada başlatmak yerine küçük fabrikaya yollamışlardı onu. Küçük fabrikada boru atölyesi... İbrahim hayatında ne işçilik yapmıştı ne de boru kaynatmıştı. Aynı zamanda meydancılık yaptırıyorlardı ona. Demir boruları taşıyor, akşamları da diğer işçilerle birlikte atölye temizliğine katılıyordu. Yorgunluktan beline ağrılar girdiği oluyor, tüm kasları acıyordu.

Fabrikanın onda bıraktığı ilk izlenim çok büyük ve karmaşık olduğuydu. Şimdilik sadece boru atölyesini tanıyabilmişti. İşçileri hiç durmadan çalışır gördükçe şaşırıyordu. Ne şaşkınlığından kurtulabildi uzun süre ne de kendisinin de aynı tempoyla çalıştığının farkında olabildi; akşamları yorgunluktan bitap düştüğü anlar hariç. Yorgunluğun biriktiği günlerin sonunda ancak onu herkesten daha çok çalıştırdıkları sonucuna vardı. Kısım şefleri soluk almasına bile fırsat tanımıyorlardı insanın. Hele yeni gelen birine...

İşten anlamadığı için bir sürü hatalar yapıyordu. Boruları hep eğri kesiyordu testerede. Kaynak makinesinin açılıp kapanmasını, borulara diş açmasını, anahtar tutmasını, daha bir sürü şeyi bilmiyordu İbrahim. Hele oksijen kaynağının başında dururken öyle çok korkuyordu ki... Kaynak lambası kimi kere tıkalı olurdu, ya da ayarsız yanardı; bu yüzden tehlikesiz ama gürültülü bir şekilde patlardı. Bu da hayli ürkmesine yol açardı.

Bir keresinde kaynak yapılan boruyu tutuyordu. Kaynak lambasının ağzında küçük bir patlama oldu. Boruyu falan attı elinden. Çevresindekiler güldüler onun bu haline. Alaya aldılar onu. İbrahim kızdı ama bir şey diyemedi.

Öğle paydosunda herkesten önce çıkardı yemekhaneye. Bir kaçış, bir kurtuluşmuş gibi... İşçilerle memurlar ayrı kısımlarda yemek yerlerdi. Memurların ve müdürlerin yemekhanesi daha düzenli ve güzeldi. Tahta sıralar yerine deri kaplı sandalyeler vardı orada... Beyaz örtülerle örtülü masalarda tuzluk, peçete, bıçak ve çiçekli tabaklar diziliydi. Müdürlerin masasında ayrıca çiçek bulunurdu. İbrahim gıpta ile baktı hep açık kapıdan. Sonra işçilere ait yemekhaneye geçer, masalardan birinin başına otururdu. Yemekler masalara konmuş olurdu önceden. Masalar mavi muşamba ile kaplıydı, ve muşamba bıçak izlerinden çizik çizik olmuştu. Masa işçilerle dolup, biri yemekleri tabaklara bölünceye kadar saldırırdı önündeki ekmeğe. Yemekten sonra sessiz bir köşe bulup yarım saat kadar kestirirdi.

Alışamadığı bir sürü şey arasında bocalayıp durdu bir hafta boyunca. Kısım şefinin bağırmalarından, beceriksizce davranışlarından dolayı gördüğü tepkiden bunaldı, bunaldı da ancak iç dünyasına saklanarak, dış dünyaya oradan bakarak kurtulabildi. Bir hayvan gibi aşağılandığını hissetmek acı verdi ona. Dişini sıktı. Kapıdan girdiği ilk günkü düşüncelerini aklına bile getirmedi. Aklına getirirse biliyordu ki koşullar daha dayanılmaz olacaktı. İsyanını derinde tutmaktan başka hiçbir çaresi yoktu. İş elbiseleri hemen de kirlenivermişti. Avuç içleri ikinci günde su toplamıştı. Demirler su toplayan yerlere dokundukça acıtıyordu. Sanki herkes, herkes; yöneticiler, işçiler bile onu eziyor, haksız davranıyordu ona.

İşçilerden biri işe girdiği ilk gün onun bu halini görünce “Daha önce çalışmadın mı fabrikalarda?” diye sormuştu. Sonra da İbrahim’in cevap vermesini beklemeden “Alışırsın, başlarda zor gelir. Gözünü açıp öğrenmelisin her şeyi... Şeflerinin gözüne girmeye bak!” demişti. Aynı işçi bir kere daha konuşmuştu onunla. “Senin gibi dalgın birini görmedim yahu. Sanki bulunduğun yerde değilsin. Dikkat et! Şefin gözleri senin üzerinde. Ne biçim adamsın sen yahu? Azıcık gel de şu boruları içeri sokmama yardım et!”

Bu adamdan uzak durmayı başaramıyordu bir türlü. Yeni girdi diye ikide bir yanına çağırıyordu. Acemiliğiyle alay etmekte adeta doyulmaz zevkler buluyordu. Ara ara büyük vinci kullanmaya gidiyordu da o zamanlar rahat ediyordu İbrahim.

Saatler geçmek bilmiyordu bir türlü. Paydos düdüğü çalar çalmaz kabuğundan sıyrılabiliyordu ancak. İş elbiselerini çıkarır çıkarmaz kaybettiği güveni kazanıyordu yeniden. Ezikliği fabrikada kalıyordu o zaman. Yapacağı bir şey yoktu. Sesini çıkarmaya korkuyordu. Koşmak gerekirse koşuyordu. Yine de yavaş olmakla suçluyorlardı onu.

Hafta sonuna doğru bir kaynak ustasının yanında çalışmaya başladı da sıkıntılı durumdan biraz olsun kurtulabildi. Kaynakçı Selim’di onu yanına alan. Kaynakçı Selim’in dört köşe güleç yüzünde saf bir anlatım vardı. İbrahim’in acemiliklerini hoş karşılıyordu ve yanına gelir gelmez ona bir şeyler göstermeye başlamıştı. Selim Usta’nın yanına düşmesi hafta sonunu rahat geçirtti ona. Pazartesi sabahı işe bunu bilmenin rahatlığıyla geldi.

Öğleden sonraydı. Atölyedeki hareketliliğe önce anlam veremedi İbrahim. Selim Usta’ya sordu. Selim Usta’nın ağzını bıçak açmıyordu. Nedense sabahtan bu yana gergindi. Hatta Selim Usta’nın bu hali İbrahim’de hayal kırıklığı yaratmıştı. Ne var ki gerginlik yalnızca Selim Usta’da değil başkalarında da olmuştu. Ne olup bittiğini öğrenmek istiyor fakat Selim Usta’dan başkasına sormaya cesaret edemiyordu. Akşama doğru gençten biri geldi Selim Usta’nın yanına. İbrahim, Selim Usta’nın gösterdiği boruyu kesiyordu o sıra.

“Selam,” dedi Birol, Selim Usta’nın yanına oturarak.

“Ne düşünüyorsun Selim Usta? Durum kötü, değil mi?..”

“İyi sayılmaz!”

“Ne dersin? İşçilerin bir şey yapacağı yok mu?”

“Baksana suskun herkes. Herkes ...den korkuyor. Bu işçiyle hiçbir şey olmaz.”

“Bu onların suçu değil Selim Usta. Örgütlü değiller. Örgütlü olmayınca da kimse kimseye güvenmiyor.”

“Biraz yürek ister. Yürek yok bunlarda...”

“Sende varsa yeter de artar be Selim Usta!”

Selim Usta şaşkın, Birol’un yüzüne baktı, ne diyor bu adam diye... Bildiği bir şey mi vardı yoksa?

Birol sözlerine devam etti aynı kararlılıkla.

“Biz bir şey yapmadık henüz! Sıra bizde! Çıkışta sendikada toplanacağız. Yalnız önce yapmamız gereken şey şu: Paydostan sonra ayrı kamyonlara binecek, işçilerle konuşacağız. Her birimiz bir kamyona dağılalım. Ne yapıp edip eyleme inandırmalıyız onları. Ben Taşlıtarla kamyonuna bineceğim. Sen Örnektepe’ye gidene binersin. Eyüp’e gidene de Erzurumlu.”

Selim Usta’nın kararsız kaldığını görünce sözcüklerin üstüne basa basa:

“Meraklanma Selim Usta, başarırız. Sanıyor musun sadece üç kişiyi atmakla yetinecek işveren. Yarın, öbür gün biz de atılacağız işten. İşveren, sessiz kaldığımızı görünce daha bir cesaretlenecek. Toplantıda olanlarımızın hiçbirini bırakmayacak fabrikada. Baştan bir şey yapamazsak, sonra hiç yapamayız. İşveren de biliyor bunu. Bunu sakın aklından çıkarma! Gücümüzü azaltıyor önce. Görmüyor musun müdürleri? Saldırılarını sinsice yapıyorlar. Bir şey yapmamızdan korkuyorlar. Bir ân bile yalnız bırakmıyorlar işçileri. Müdür nasıl da sabahtan beri dolaşıyor atölyelerde.”

Bir süre sustu. Selim Usta’nın bir şeyler demesini bekledi.

Selim Usta:

“Peki ne konuşacağız işçi arkadaşlarla?” diye sordu.

“Ne olduysa! Bildikleri her şeyi yüzlerine vurmalıyız. Ne yaptıysak, ne konuştuysak hepsini hatırlamalılar. Kabuklarına çekilmekle kurtulamayacaklarını söylemeliyiz. Bizi bekleyen tehlikeden kaçamayacaklarını söylemeliyiz... Dilimizin ucuna ne gelirse söylemeliyiz.”

“Yine de kılları kıpırdamaz bu heriflerin.”

“Olsun be Selim Usta? Denemekle bir şey kaybetmeyiz. Tamam değil mi?”

“Dediğin gibi olsun. Bakalım dinleyecekler mi bizi?”

“Dinleteceğiz. Zorla da olsa dinleteceğiz.”

Küçük bir umut ışığı parlamıştı. Birol, bu ışığa var gücüyle sarıldı. Çaresizliğini yenmişti bir ölçüde. Direniyordu, direnecekti; tek kişi kalsa bile. Bu düşünce hoşuna gitti. Böyle düşünmesi, yenilginin acısını bir ölçüde hafifletiyordu. Tek kişi kalsa bile fabrikanın ortasına dikilecek, bas bas bağıracaktı. Haykıracaktı: “İşte ben direniyorum; yaptığınız tüm haksızlıklara karşı. Üç arkadaşımızı işten atmaya hakkınız yok. Sizden korkmuyorum. Durmayın beni de işten atın! Söyleyin bekçilerinize. Fakat şunu bilin ki, ancak sürükleyerek çıkarabilirsiniz beni dışarı!”

Gülümsedi. Hiçbir zaman boyun eğmeyecekti. İşçileri işten attıklarında duydukları zevki tattırmayacaktı onlara. Henüz işten atmamışlardı onu; pişman olacaklardı. Ne bekliyorlardı? Atsalardı ya!..

Birol gittikten sonra Selim Usta bir süre oturduğu yerden kalkmadı.

“Öteki boruyu da keseyim mi Selim Usta?”

Selim Usta kalkıp yanına geldi.

“Üç arkadaşımızı işten attılar,” dedi İbrahim’e. “Sendika yüzünden.”

Ve ekledi:

“Sen öteki boruyu kesmeye devam et!”

‘Şu işe bak?’ İbrahim’in aklına gelen ilk söz buydu; tabii içinden. ‘Daha işe gireli bir hafta olmuş, başıma gelene bak!’ Hiçbir şey söylemeden uzaklaştı Selim Usta’nın yanından. Aldı testereyi eline boruyu kesmeye başladı. Çok geçmeden Selim Usta geldi yanına.

“Bu akşam sendikada toplanıyoruz, çıkışta sen de gel!”

“Akşama bir işim vardı ama...”

Nedenlerini sıralamaya başladı; Selim Usta dinlemeden ayrıldı yanından. Aslında bir işi falan yoktu. Ama ne olduğunu bilemediği bu durum karşısında aklına ilk gelen bu olmuştu.

Paydostan on dakika önce Postabaşı Nurettin geldi yanlarına. Boru atölyesindeki tüm işçileri topladı ve konuşmaya başladı.

“Dün müdür bizleri topladı. Müdür bey işlerin yavaş gittiğinden şikâyet ediyor. Bana laf gelmesin, ben de size bir şey söylemek istemem. Hepimiz buradan ekmek yiyoruz. Niçin bu fabrikada bulunuyoruz? Çalışmak için. Öyleyse niye işler yürümüyor? Elimizdeki işleri niye yetiştiremiyoruz bir türlü. Bizden istenen sadece işlerin zamanında bitirilmesi. Haberiniz olsun, çalışmayan kendini kapıda bulur.”

Kimseden en ufak bir ses çıkmadı. Azar işitmiş çocuklar gibi başlarını öne eğdiler. Sanki bütün bu sözlere katlanmak zorunda olduklarını bilirmiş gibi bir ifade vardı yüzlerinde. Duruşlarından canlarının bir hayli sıkılmış olduğu, bu konuşmayı geçiştirmek istedikleri belliydi. İşleri bitiremiyorlarsa, belirlenen zamanın daima güçlerinin ötesinde oluşundandı. Postabaşı Nurettin kızmak ve bağırmak için biraz fazla sıkıyordu kendisini. Bağırırken bile işçilerin yüzüne bakmıyordu, yere dikiyordu bakışlarını. Dolaşırken olduğu gibi konuşurken de iki elini iş önlüğünün cebinden çıkarmıyordu. Kendisini olduğundan olgun göstermek istiyordu. Orta boyluydu. Sivri, üçgen, ucu bıyıklarının üstüne kıvrılmış bir burnu vardı. Bıyıkları ağzını kapatacak kadar gürdü. Gözleri ufacıktı ve çevresine kendisini kabul ettirmek gibi bir kaygı taşırdı. Geniş omuzlu değildi fazla.

Kaynakçı Selim: “Biz elimizden geleni yapıyoruz.” dedi.

Bir şeyler daha söyleyecekti ki Postabaşı fırsat vermedi konuşmasına.

“Ben size çalışmıyorsunuz demiyorum. Ama daha çok gayret göstermelisiniz. Bu yetmiyor.”

Artık daha makul bir ifade vardı sesinde. Konuşmasını bir ân önce tamamlamak istiyordu.

“Size karşı sert davranmak istemiyorum. Müdür çalışmayanı bana bildir diyor. Beni bunu yapmaya mecbur etmeyin. Bundan sonra paydos düdüğü çalmadan işi bırakmak yok! Bana verilen emirleri yerine getirmek zorundayım. İş saatlerinde sohbet etmeniz yukarının dikkatini çekmiş. Bundan sonra iş saatlerinde konuşmak yasak!”

Uzun süre bir suskunluk oldu. İşçilerden bazıları konuşmanın bittiğini sanıp dağılmaya hazırlandılar.

“Hiç kimse takımları toplamadan soyunma yerine gitmeyecek! Hasan sen Selim’le birlikte mesaiye kalacaksın bu akşam.”

Tam bu sırada paydos düdüğü çaldı. İşçiler soyunma yerlerine gitmek için sabırsızlandılar.

“Buralar temizlenmeden kimse soyunma yerine gitmesin!” diye ekledi postabaşı.

İşçiler huzursuz olmuşlar, bir kapıdan bir Postabaşından yana bakıyorlardı. İsteksizce takımları toplamaya başladılar. İçlerinden ‘Otobüsler kalkacak, bu adam bize takımları toplattırıyor’ diye söylendiler. İbrahim büyük bir telaşla yerde dağınık duran oksijen hortumunu toplamaya koyulmuştu. O sırada Postabaşı Nurettin’den ve İbrahim’den başka kimse kaynakçı Selim’in soyunma yerine doğru gittiğini fark etmedi. İbrahim, Postabaşı Nurettin’in “koş Selim’i buraya çağır!” dediğini duydu. “Söyle geri dönsün!” Gitmek içinden gelmediği halde koştu Selim Usta’nın arkasından.

“Selim Usta!” dedi heyecanla. “Postabaşı seni istiyor.” Selim’in öfkeli halini görünce: “Seni çağırıyor,” diye yineledi.

“Paydos düdüğü çaldı duymadın mı?” dedi Selim.

İbrahim’e kızmanın anlamsız olduğunu düşünmüş olacak konuşma şeklini değiştirdi:

“Hadi sen git! Gelmeyecek de. İşim var benim. Başkasını bulsun mesaiye.”

İbrahim onun arkasından bakakaldı. Sanki kendi zor duruma düşmüş gibi bir korku duydu içinde. Kötü bir ürperti geçti içinden. Bir de suçluluk duygusu gibi bir şey... Selim Usta’nın sendikaya gideceğini biliyordu. Acaba o da gitse miydi? Gerisin geri döndü alelacele.

Postabaşı Nurettin burnundan soluyordu. Selim Usta’nın gelmeyeceğini öğrenince anlaşılmaz sesler çıkardıktan sonra kaynak makinesinin kablolarını toplamakta olan ötekine bağırdı:

“Hasan! Sen kalıyorsun unutma!”

Hasan dönüp bir şey diyecek oldu, diyemedi. “Olur,” dedi.

İşçiler takımları toplamayı bitirmişler, soyunma odasının kapısına yollanmışlardı. Kamyonlara yetişme telaşı içindeydiler.

Hasan, bozuk moralle topladığı kabloları yeniden açtı. Aklı hasta bıraktığı karısındaydı. Karısı hasta olduğu halde bir şey diyemeyişine kızıyordu. Karısının hastalığı artmıştı iyice... Gece doğru dürüst uyuyamamıştı. Sabahı zor etmişti bu yüzden. Neyse ki evde baldızını bırakmıştı; hiç değilse o...

Karşı çıkardı çıkmasına. Ama fabrikadaki olağanüstü durumdan, Postabaşının onları toplayıp sert çıkmasından tedirgin olmuştu. Gönülsüzce makinenin düğmesine elini uzattı...

Çeviremedi. Ateşler içindeki karısı geldi gözlerinin önüne.

Kararsız bir şekilde müdüriyet binasına yöneldi. Bir ân evvel bu işten kurtulmak istiyordu. Evet evet, izin almak için çok önemli bir nedeni vardı. Karısının hasta halini düşünüp yüzde yüz haklı olduğuna inansa dahi o içini daraltan can sıkıntısından kurtulamıyordu yürürken. Merdivenlerden çıkıp nefes nefese kaldığında cesaretini toplamak için bir süre dinlenmesi gerekti. Yüreğinde bir şey sıkışıyordu sanki. Ve bunun merdiven çıkmayla alakası yoktu.

Kapısını çaldı müdürün. Ses alamadı içerden. Bir süre bekledi, sonra açtı kapıyı. İçerde müdürün yanında birini görünce kapadı hemen. Soluğunu bile tutarak bekledi kapıda. Az sonra açıldı kapı. Tanımadığı biri çıktı dışarı. Kapının aralığından müdürün telefonla konuştuğunu gördü. Girip girmemekte tereddütte kaldı bir süre. Sonra nasıl olduysa girdi içeri. Kepini eline aldı hemen. Odanın ortasına giderse boşlukta kalacağından korkmuş, kapının olduğu duvar kenarından ayrılmamıştı. Bekledi ayakta.

Müdür bağırıp çağırıyordu telefonda. Hasan hiçbirini duymuyordu bunların. Yere bakıyordu devamlı; ne düşündüğü sorulsa, hiçbir şey düşündüğü yoktu, yanıt veremezdi. Karmakarışıktı kafasının içi. Çekingen olduğu yetmiyormuş gibi daha da çekingen davranır gözükmekte yarar umuyordu.

Müdür telefonu bırakmadan serbest elinin bir hareketiyle çağırdı yanına. Saygı ile karışık korkuyla yanına gitti. İzin kağıdını olabildiğince nazik bir hareketle uzattı. Ağzıyla bir şeyler mırıldandı ama ne dediğini kendisi de anlamadı. Zaten müdürün onu dinlediği yoktu.

Müdür bir eliyle telefonun kulaklığını kapatıp: “Eş, ana, baba için izin yok kardeşim!” dedi sinirli. Kendini daha da sinirlendirerek “acil durumlar dışında kimseye izin vermiyoruz!” diyerek izin kâğıdını fırlattı masaya.

Hasan şaşkınlığı sıkılganlığından baskın çıkmış bir halde:

“Ama efendim, eşim...”

Bağırarak sözünü kesti müdür:

“Gidin sizi kurtarmaya çalışan sendikadan alın izni. Ekmek yediği yere nankörlük edenlere izin vermem ben.”

Sustu kaldı Hasan. Ne yapacağını bilemeden kâğıdı geri aldı. Personel müdürü bir şeyler söylüyordu telefonda. O ise geldiği gibi usulca çıktı dışarı. Elindeki kâğıt düşmekle düşmemek arası...

Odadan çıkar çıkmaz ne yapacağını bilemediği kâğıdı düzgünce katlayıp cebine soktu. İşte o anda, birdenbire uğradığı haksızlık üşüşüverdi kafasına. Hayret ediyordu, bunca korkmasına, bunca çekingen davranmasına, müdürün odasına çıkıncaya kadarki yüreğinin sıkışmasına hayret ediyordu. Kızıyordu kendisine, çok kızıyordu. Karısının hasta hali, çocuklar, evdeki bütün zorluklar geldi hatırına. Gece geçirdiği zor ve sıkıntılı saatler... Becerememişti. Sanki suçlu gibi davranmış, ağzını açıp tek kelime bile söyleyememişti. Bütün bunlar niye aklına geliyordu şimdi? Bunun için daha da çok kızıyordu kendisine. Sanki en çok kızılacak kendisiymiş gibi...

Kaynak motorunu çalıştırırken, şu sendika işi olsaydı ne iyi olurdu diye düşünmekten kendisini alamadı.

* * *

Birol’un merak ettiği olay paydos düdüğü çaldıktan hemen sonra gerçekleşti.

Yıkanma yerine gidiyordu. Kapıda personel müdürüyle karşılaştı. Onu görmezlikten gelmek istediyse de personel müdürü yolunu kesti.

Personel müdürü:

“Yarın sabahtan benim odama gel!” dedi soğuk bir sesle.

Hiç şaşmadı. Zaten bekliyordu böyle bir şeyi. Duymamış gibi davranarak yoluna devam etti. İçinden: ‘Yarın görüşürüz,’ diye söylendi. Dakika dakika yaşayacağı yirmi dört saat vardı önünde.

* * *

Paydostan sonra kamyonlar her zamanki gibi hareket etti. İşçiler suskundular. Hiçbir değişiklik yoktu. Kamyonlar dakikası dakikasına kalkmıştı. O günkü olayı henüz unutmamıştı işçiler; ama çok sürmez ertesi gün normal yaşantılarına dönerlerdi. Az sonra beklenmedik olayların birbirini takip edeceğini nereden bilsinler? Çok farklı günlerin onları beklediğini de...

Taşlıtarla’ya giden kamyon Esentepe’ye varmadan umulmadık bir şey oldu. İşçilerden biri ayağa kalkıp:

“Arkadaşlar! Bir dakika beni dinleyin! Size söyleyeceklerim var!” diye bağırdı.

İşçiler biraz da meraktan, hayret dolu bakışlarla ona baktılar.

Birol’du bu.

Birol, konuşmasını soğukkanlılıkla sürdürdü. Kamyonun gürültüsünden bağırarak konuşuyordu.

“Bugün üç arkadaşımızı işten attılar. Bu demek değildir ki sadece üç kişi atılacak! Bir sürü kişi daha var sırada. Şimdi sesimizi çıkarmazsak tek tek hepimize sıra gelecek demektir bu.

Böyle susacak mıyız? Karşı çıkmayacak mıyız? Hiçbirinizi etkilemedi mi bu olay? Etkilediğini adım gibi biliyorum. Fakat sizler ne yapacağınızı bilmiyorsunuz.

Bir önerim var: Bu akşam hep birlikte sendikada toplanmalıyız. Sendika buraya yakın. Fazla uzaklaşmış sayılmayız. Şimdi hep birlikte inip gidelim. Ne diyorsunuz?”

İşçiler hiç ses çıkarmadan baktılar yüzüne. Bir duvara söylenmişti sanki bu sözler. Kararsızdılar. Bir ân için umutsuzluğa düştü Birol. Düştüğü başarısızlık soğukkanlılığını yitirmesine yol açtı:

“Niye cevap vermiyorsunuz?” diye haykırdı yüzlerine. “Arkadaşlarınızın işten atılması sizi üzmedi mi? Hiç duygu yok mu sizde? Cesaretin kırıntısı da mı yok? Neden korkuyorsunuz? Yıllardan beri eziliyorsunuz, horlanıyorsunuz... Daha ne kadar sürecek bu? Bir parçacık düşünsenize: Sizler birlik olunca işveren hiçbir şey yapamaz! Güç sizin elinizde, üretimi yapan sizsiniz. Demir Döküm’ün işçilerini görmüyor musunuz? Onlardan ders alın biraz ve işçiliğinizden utanın! Siz birlik içersinde hareket ederseniz işveren hiçbir şey yapamaz. Anlayın artık bu gerçeği.”

Kamyon durdu. Her akşam o noktada iki işçi iner, sonra yoluna devam ederdi kamyon. Şoför aynadan baktı: İnen hiç kimseyi görmedi. Tam hareket edecekken kararsızlığa düştü. Arka camdan kasanın içine bakmaya çalıştı. Cam kirliydi, göremedi. O sırada Birol kamyondan aşağı iniyordu. Şoförün yanına kadar geldi indikten sonra:

“Bir dakika bekle! İşimiz var!” dedi sert bir şekilde. Kamyon şoförü: “Olmaz öyle şey, arabayı bekletemem!” diye yanıt verdi. İşçilerden birinin kendisiyle böyle konuşması sinirlendirmişti onu.

“Bekle diyorum sana!”

Ses öyle kararlıydı ki, şoför olduğu yerde kıpırdamadan durmak zorunda kaldı.

Hızla kamyonun kasasından yukarı çıktı.

Herkes oturduğu yere çakılmıştı sanki. İşçilerin hiçbirinde en ufak bir kımıltı yoktu. Sanki kendilerini harekete geçirecek bir mucize bekliyorlardı. Oysa mucizeyi onların yaratması gerekiyordu. İşte bundan haberleri yoktu.

“İnsenize ne duruyorsunuz? Hadi karar verin, sendikaya gidelim bir ân evvel. Diğer arkadaşlar da gelecek sendikaya.”

Kamyonun en köşe ucunda küçük boylu, ufak tefek bir işçi oturuyordu. Ambarcıydı. Birol, hızla onun yanına giderek yakasından tuttu. Öfkeyle haykırarak:

“Ne bakıyorsun yüzüme? Hadi insene!”

Adam korkuyla Birol’a baktı. Sesi titrekti konuştuğunda...

“Bir tek benimle olmaz ki... Herkes insin, ben de ineyim. Bir ben miyim?”

Birol sinirinden delirecek gibiydi. Umutsuzca bakışlarını ötekilere çevirdi. Tek tek sorsa aynı cevabı alacağından emindi ne yazık ki...

“Sen kendine bak! Başkalarından sana ne? Sen inersen onlar da iner.”

Ambarcının yerinden kıpırdayacağı yoktu. İşte ne olduysa oldu Birol kendini tutamadı, adamın yakasından tuttuğu gibi silkeledi. Yüzüne tükürdü.

“Yazıklar olsun sana! Karını da satarsın sen! Arkadaşlarını satan karısını da satar! Cevap versene ha, yalan mı?”

Ambarcı gözlerini kaçırdı Birol’dan, suçluymuş gibi... Ne karşı çıkacak ne de kalkacak cesareti bulamadı kendinde. Korkuyordu; hiç anlamazdı böyle işleri. Evden fabrikaya fabrikadan eve; çalışmaktan başka bir şey bilmezdi. Biri kalkmış yaşamlarını değiştireceğini söylüyordu. Hiç anlamadığı bir şeye nasıl kansındı?..

Birol, kollarından tutup zorla götürecek değildi ya. ‘Duvarla konuşsaydım beni daha iyi anlardı,’ diye düşündü. Hatta kamyona söyleseydim şimdiye kadar ikna ederdim belki. Bir şey yapabilmenin olanaksızlığı ortadaydı. Yarım saattir konuşmuştu. Ve yarım saattir kamyon olduğu yerde kalmıştı. Baktı olacak gibi değil, hepsini kararsızlıklarıyla baş başa bırakarak kamyondan indi. Öfkeyle: “Ne haliniz varsa görün!” diye bağırdı.

Bir tek kendisi inmişti arabadan.

Şoför bir süre daha bekledi. Sonra baktı ki fırtına yatışmış, arabayı çalıştırdı.

Elektro Metal’in önünden Haliç tarafına saptı Birol. Kızgınlığından söyleniyordu yüksek sesle. Bu hali sendikaya varıncaya kadar devam etti.

Elektrikçiyle Remzi’yi sendikada buldu. Ağızlarını bıçak açmıyordu ikisinin de. Birol o öfkeyle yanlarına oturdu. Uzun müddet konuşmadı hiç kimse.

Şube başkanı odasında oturuyordu. Birol’un da geldiğini fark edince kalktı yanlarına geldi.

“Üzülmeyin çocuklar,” dedi. “Bu sizin ilk tecrübenizdi. Elinizden gelen bir şey yok.”

Şube başkanı onları kendi hallerine bıraktığında bir süre konuşmadılar yine. Birol devamlı yumruklarını sıktı durdu. Kendi kendine söyleniyordu: “Bitmedi daha!” diyordu mırıldanarak. “Direnmek gerek!”

Çok geçmeden kaynakçı Selim de geldi. Onun da yüzü bir karış olmuştu. Geldi oturdu yanlarına...

“Ne oldu?” diye sordu Birol.

“Yok bir şey! Ruhları donmuş bu adamların. Ne söyledimse tınmadılar. Bu iş burada biter.”

Birol ayağa kalkarak dolaşmaya başladı. Uzun bir süre dolaştı böyle. Sonra diğer üçünün yanlarına giderek:

“Bitmez!” diye başladı konuşmasına. “Adamlar uyanık. Sizleri sessizce çıkardılar fabrikadan. Herhangi bir şey yapmanıza fırsat tanımadılar. Ama bakalım yarın ne yapacaklar? Bu kez boş bulunmayacağız. Bu kez biz onları şaşırtacağız. Bu defa ilk hareket bizden gelecek.”

Heyecanla bir sandalye çekti, yanlarına oturdu.

“Şimdi onlar kendi açılarından bu işi hallettiklerini sanıyorlar. Kendi güçlerinden eminler. Eh, böyle düşünmekte haklılar. Bugün işçi arkadaşların halini gördükten sonra bu şekilde düşünmeleri normal. Yarın sabah hiç beklemedikleri bir anda, hiç beklemedikleri bir şekilde şaşırtacağız onları. Bizim için en uygun fırsat yarın sabah! İşçi arkadaşları sendikaya getiremediysek de, eminim bu akşamki konuşmamızı unutmayacaklar. En azından kafalarında bir iz bıraktık onların. Yarın sabahtan fabrikaya geldiklerinde bu heyecanla dolu olacaklar. Sabah bir şeyler olacağı izlenimini verdik. Yani konuşmamız boşa gitmedi. Yani hiçbir şey olmadığını sandığımız bir anda yine de bir şeyler oldu.”

Bir süre düşündü. Düşünceleri gittikçe açıklık kazanıyordu.

“Bu akşam yaptığımızın aynısını yarın sabah da tekrarlamalıyız. Hem de daha değişik bir şekilde. Remzi sen Örnektepe kamyonuna bineceksin. Selim Usta, sen benimle birlikte Taşlıtarla kamyonuna!..”

Tekrar Remzi’den yana dönerek:

“İşten atılan siz değilmişsiniz gibi, işe gidiyormuş gibi bineceksiniz kamyona. İşçi arkadaşların kararlılığımızı görmeleri gerekir. Yeniden konuşacağız onlarla: Gerçeği anlamaları için gücümüzün yettiği ölçüde! Servis kamyonları fabrikanın içine kadar giriyor. İdareciler sizi gördüklerinde şaşıracaklardır. Kendilerini toparladıklarında soyunma yerine varmış olursunuz. Birkaç kişi de olsak, sizleri fabrikadan çıkarmamaları için var gücümüzle direneceğiz. İşçilerin bize katılmalarını sağlamalıyız. Bu arada ana şalteri indirmemiz gerekiyor. İşbaşı düdüğü kesinlikle çalmamalı! Eğer bekçiler sizleri götürmeyi denerlerse, çevrenizde çember oluşturacağız.

Ne o, niye sustunuz? Niye konuşmuyorsunuz? Remzi konuşsana, bir şeyler desene şunlara.”

Remzi:

“Niye olmasın?..” dedi.

Remzi tarafından anlaşılmak hoşuna gitmişti.

“Mutlaka başaracağız. Bundan hiç şüpheniz olmasın!”

Bu sözleri birkaç kez tekrarladı Birol. İyice inanmalarını istiyordu. Tam o sırada...

Remzi:

“Tamam, varım ben bu işte!” diyerek heyecanla ayağa kalktı.

Diğerleri suskun oturuyorlardı. Birol, onların kararını beklemedi. Remzi’nin coşkusu kararını pekiştirdi. Kendinden emin bir şekilde:

“Anlaştık!” dedi. “Selim Usta, yarın sabah mutlaka Taşlıtarla servisinde ol. Remzi, sen Örnektepe servisindesin.”

Elektrikçinin şüphelerini yok etmek istercesine bir kere daha konuşma ihtiyacı duydu:

“İşbaşı saatinde fabrikada olun yeter! Gerisini bize bırakın.”

Konuşacak başka bir şey kalmamıştı. Konuştukları sırada kapı açıldı; Erzurumlu girdi içeri. Suratı asıktı.

“Kimse inmedi arabadan değil mi?”

Erzurumluyu bırakıp Remzi’ye döndü:

“Hiç değilse presçi İsmail’in gelmesini beklerdim.”

Sonra onun konuşmasına fırsat vermeden ekledi:

“Üzülme! Yarın herkes başka türlü davranacak!”

Olan bitenden habersiz Erzurumlu hayrola, ne oldu gibilerden odadaki herkesin yüzüne baktı.

“Yarın şalteri indiriyoruz” diye anlatmaya başladı Birol. Erzurumluya anlatırken planını daha iyi geliştirmişti kafasında. Anlattıkça Erzurumlunun yüzü ışıldadı. O konuşurken Erzurumlu:

“Aklıma yatıyor Birol’un söyledikleri,” dedi. “İşçi arkadaşlar kolay kolay kaçamayacaklarını anlamış olurlar.”

“Bakın!” dedi Birol diğerlerine dönüp. “Erzurumlunun bile aklına yattıktan sonra!”

“Elbette yatar, niye yatmasın? Bir tanesini indiremedim aşağıya! Dökmediğim dil kalmadı.”

Belli ki servis kamyonundaki işçilerin korkak davranışı Erzurumlunun ağrına gitmişti. Bu onun mertlik anlayışına sığmıyordu. Erzurumlu öylesine duygusal bir kızgınlıkla konuşmuştu ki söyleyiş tarzına gülümsedi Birol. Gülümsediği o anda gözlerindeki parlak ışık kararlılık doluydu, inanç doluydu.

Sakin bir şekilde şunları söyledi:

“Artık dağılabiliriz. Yarın fabrikada buluşuruz. Yarın her şeyin başlangıcı olacak. Bundan eminim.”

* * *

Her biri ertesi sabah buluşmak üzere ayrıldığında uzun bir gece duruyordu Birol’un önünde... Sabaha dek uyuyamayacağını biliyordu. İçinde taşan bir sevinç vardı ve bu sevinci paylaşmak istiyordu. Duygularla doluydu yüreği... Alabildiğine heyecanlıydı... Sanki bu heyecan tüm varlığını kaplıyordu. Hani insan küçük bir kuşu alır ya avucuna, onun kalp atışlarını, heyecandan titrediğini duyar ya yüreğinde, Birol’un da ruhu öyle avucundaydı sanki. Havanın ciğerlerine dolduğunu bugünkü gibi hiç hissetmemişti. Yere, toprağa bastığının farkındaydı. Gökyüzüne baktığında koskoca evrenin bilincine varıyordu.

Evren, başının yukarısında koskoca ve büyüktü. Ayaklarının altında, içinde, her yerde... Binlerce yıldız vardı gökyüzünde... Üzerine bastığı dünya, canlılar... Ve insan! İnsan ve doğa! Ve kendisi...

Kimseler yoktu sokakta. Yıldızların ışığı ne kadar aydınlatırsa o kadar aydınlıktı sokak. Yalnızca ayakkabısının çıkardığı sesleri duyuyordu.

Yumruklarını sıktı. Gökyüzüne kaldırdı başını. İçindeki duygunun büyüdüğünü ve yaşam dolu bir güç kaynağına dönüştüğünü hissetti. Her şeyi birden algılayabiliyor, duyguları, düşünceleri tam bir açıklık kazanıyordu. Ruhunu böylesine canlı tutan güç neydi? Sese dönüşmeyen bir haykırış yankılandı kulaklarında. Sessiz haykırış tüm evreni dolaştı: Direneceğim! Direnmeliyiz!.. Benim gibi düşünen tüm insanlarla beraber.

Doğayı değiştirdiğimiz gibi bozuk toplumu değiştirmek gerek. Şakaklarından ellerine kadar kızgın bir sıcaklığın yayıldığını hissetti. Bu öyle bir duyguydu ki içindeki varlık evrendeki her şeyle sessiz bir anlaşma içindeydi sanki. Nasıl yürüdüğünün –koşuyor muydu yoksa, zıplıyor muydu coşkudan– farkında değildi. Vücudundaki enerji taşmak, çağıldamak istiyordu.

Bir insan böylesine güçlü bir heyecana zor dayanırdı. Bu nedenle birisiyle konuşmak, coşkusunu paylaşmak istedi. Sabaha kadar konuşmalıydı. İşte o zaman Ateş’i görmeye karar verdi. Arkadaşı ile paylaşacaktı sevincini. Aynı heyecanı o da tatmalıydı. Yaşadığı ân, insan olarak direnmenin, direnecek gücü bulmanın mutluluğuyla dolu özel bir andı.

Yürüdükçe duruldu düşünceleri. Yavaş yavaş oldu sakinleşme... Yine de soluk soluğaydı. Kalbinin atışları yavaşlamamıştı henüz. Düşünceler çağlayanından kurtulduğunda Beşyüzevler yolunda olduğunu fark etti. İki elini de cebine soktu. Yerdeki bir taşa vurdu ayağıyla. Dönerek gerilere baktı. Upuzun yokuşu çoktan tırmanmıştı. Köşeyi döndü mü Ateş’lerin evi gözükürdü.

* * *

Ateş, görür görmez fark etmişti ondaki değişikliği. Anlamıştı bir şeyler olduğunu. Birol, kapının önünde ayakta durmuş ona bakıyordu.

“Merhaba! Seninle konuşmak geldi içimden.”

Bir süre ne yapacaklarını bilemeden baktılar birbirlerine. Ateş yanaklarının kızardığını hissetti. Sıcak bir gülümseme yayıldı dudaklarına... Çocuksu halini takındığında ona daha yakın hissediyordu kendisini; nasıl geliyorsa içinden, öyle davranıyordu o anlarda.

Bekletmeden içeri aldı onu. Sanki asırlardır böyle karşılaşmışlardı. Hiç yabancılık yoktu aralarında.

“Ne oldu anlatsana! Dur, otur önce, sonra anlatırsın. Sana bir çay yapayım.”

Mutfağa koştu, çay suyu koydu ocağa. Sonra geldi karşısına oturdu Birol’un.

Ateş’in sevinci Birol’u mutluluktan uçurdu.

“Yarın büyük bir gün!” dedi heyecanla. “Ne olacak biliyor musun?”

“Fabrikayla mı ilgili?”

“Evet! Sesimizi duyuracağız yarın!”

Ateş’in gözlerinin önünde birden Birol’un sendikada yaptığı konuşma canlandı. Aynı o dakikada olduğu gibi ürperdi.

“Fabrikada bir şey mi oldu yoksa? Anlat, meraklandırma beni...”

“İşveren üç kişiyi işten attı bugün. Yarın da beni...”

Korktuğu başına gelmişti Ateş’in. Heyecanından dişlerini geçirmişti alt dudağına. İşten atılıyorsa niçin seviniyordu; bunu anlayamamıştı.

Ateş’in şaşkın halini görünce, hele böyle ateş saçan gözlerini; elinde olsa Birol’un, hiçbir açıklamada bulunmaz, yalnızca bu halini seyrederdi.

“Biliyorum üzülmem gerek. Şu anda öyle düşünüyorsun. Ama üzülmüyorum.”

Daha fazla merakta bırakamazdı onu.

“Direneceğiz çünkü.”

“Nasıl olacak bu?”

“Bak anlatayım. Sendikadaki toplantımızı biliyorsun. O toplantıda işveren yanlısı işçilerin olduğunu anlamışsındır. Onların, oraya nasıl geldikleri ayrı bir konu. Bir arkadaşımızın tecrübesizliği sonucu... İşverenin haberi olmuş toplantıdan...”

Ateş dayanamayıp kesti sözünü; elinde olmadan bağırdı:

“Seni de atacağından nasıl eminsin? Atacaksa bugün niye atmadı?”

“Atacak! Çünkü yarın sabah yukarı çağırıldım. Bugün atmadı, yarın atacak; çünkü fazla kişiyi aynı anda atamaz. Önce gücümüzü kıracak; bizden karşı bir hareket görmeyince yeniden saldıracak.”

Sözü biter bitmez, soluk soluğa sordu Ateş:

“Karşı koyabilecek misiniz?”

“Mutlaka! Sahip olduğumuz bir tek güç var. O da direnmek.”

“Diğer işçiler de seninle aynı fikirde mi?”

“Aynı düşünceleri paylaştığımıza eminim. Ama aynı cesareti gösterecekler mi bilemem...”

Hemen yüzünün rengi soluk bir renk alıverdi Ateş’in. Üst dudağı umutsuzca ileri çıkıp, çenesi büzülüverdi. Yüzünde beliren umut ışığı kayboldu yavaş yavaş. İstiyordu ki Birol bir şeyler söylesin, söylesin de kurtarsın onu bu ruh halinden. Birol, ağzından çıkacak iki söze bakan Ateş’i daha fazla bekletmedi. Konuşurken mutluluğundan olacak farkında olmadan elini tuttu.

“Bütün mesele de burada! Biz onların cesaret duymalarını sağlayacağız. Güvenecekleri bir şey gerek onlara. Direnmekten başka çareleri olmadığını söyleyecek ve kararlı davranacak bir güç gerek! Biz işte bu gücü yaratacağız.”

Ateş’in yüreği ikna olmadı fakat duyduklarına inanmak istedi. Yüzüne kan üşüşmüştü adeta. Bir de, eli alev olmuştu sanki. Birol’un elinden tüm vücuduna yayılıyordu sıcaklık. Ocaktaki suyun taşan sesini duydu Birol konuşurken. Elini Birol’un avucundan kurtarıp bir türlü gidemedi bakmaya.

Birol, ‘Mehmet olsaydı keşke,’ diye geçirdi aklından; ve tuhaf bulup bu düşüncesini kafasından kovdu hemen.

“Yarın başaramayabiliriz,” diye devam etti Birol. “Bugün bizi yendiklerini sanıyorlar. Yarın da yenilgiye uğrayabiliriz. Ama önemli değil bu! Önemli olan hiçbir gücün bizi sindiremeyeceğini göstermiş olacağız. Bana gelince; işsiz kalabilirim. Umurumda değil! Direniş olursa ne kadar sürer bilmiyorum. Bildiğim tek şey: Var gücümüzle dayanacağız. Bu kez yenilirsek bir dahaki sefere yeniden, bu kez daha güçlü başlayacağız mücadeleye...”

Ateş, her şeyi unuttu. Ocaktaki taşan suyu da... Dudaklarına tatlı bir gülümseme yayıldı. Karşısında heyecan dolu, yaşamını tüm gücüyle savunan bu güçlü varlığa sevgi dolu bakışlarla baktı. Onun heyecanını ta yüreğinde paylaştı. Fakat bu heyecanını bir türlü söze dökemedi. O anda elini öyle kuvvetle sıktı ki Birol; canı yandı; aldırmadı. Sevinçle taşan bu yüreği anlamaya çabaladı. Bu sevinç bambaşka bir şeydi. Çoktandır böyle bir coşkuya yabancı kalmıştı. Yine de ürperişini yenemedi bir türlü. Yılların ezikliğinden sonra böyle bir şeye hazırlıklı değildi.

ALTINCI BÖLÜM

Sabahın ilk saatleri... Taşlıtarla kamyonu Esentepe yokuşundan aşağı iniyordu. Görünmeyen bir el işaret vermiş, tüm hayatı harekete geçirmişti sanki. Haliç sakindi, fabrikalar sakindi.

Servis kamyonundaki yüzlerin çoğu uykuluydu. Sabahın sersemliğini atamamışlardı üstlerinden. Aradan geçen yirmi dört saat, bir gün önce işten atılan üç işçiyi unutturmuştu sanki. Kazan fabrikası işçilerinin çoğunun, o gün için kararlaştırılanlardan haberi yoktu. Yoğun çalışmanın yorgunluğu vardı yüzlerinde. Yorgundular. Bir de bunun üstüne çoğu gece yarılarına kadar kahvede kâğıt oynamıştı. Kahveye gitmeseler de zaten yorgun olan bu insanlar yaşamlarına boş veriyorlardı adeta.

Birol servis kamyonunu kaçırdı o sabah. Yola çıktığında kamyonun uzaklaştığını gördü. Delice koşmaya başladı. Sanki işbaşı düdüğüne koşarak yetişecekmiş gibi. İçindeki heyecanın yerini öfke ve umutsuzluk aldı. Lanetler yağdırıyordu kendine. Sonra bir umut ışığı: Büyük kazan fabrikasının servisleri geçmemiş olabilirdi. Bu düşünce aklına gelince sakinleşti biraz. Yola baktı bu umutla. Neden sonra uzaktan büyük fabrikanınkine benzer bir kamyon gözüktü. Telaşla önüne çıktı. Kamyon alışık olmadığı bu yolcuya isteksizce durdu.

“Kazan fabrikasındanım,” dedi bağırarak. “Küçük kazandan. Arabayı kaçırdım.”

Sonra atladı arabaya. Kendisine garip garip bakan işçilere aldırmadı. Kamyondaki yüzlerin hiçbirini tanımıyordu. Yüzlere bakınca belli belirsiz şöyle bir düşünce geçti aklından: Bizim fabrikadan üç kişinin atıldığını söylesem mi onlara? Cesaret edemedi buna. Küçük fabrikanın önünden geçerken atladı arabadan.

Birol atladığında Taşlıtarla kamyonu yeni giriyordu fabrikaya. İşbaşı düdüğüne on dakika kalmıştı. Onun ardından üç kamyon daha geldi. Bir sürü işçi indi arabalardan. Fabrikanın içi bir anda kalabalıklaştı. Arabalardan inen işçiler soyunma yerlerine yöneldiler. Buraya kadar diğer günlerden farklı olan bir şey yoktu. Ama birden...

Birden bir kargaşalık oldu. İdare amiri koşarak soyunma odasına yöneldi, iki bekçi de peşinden koşmaya başladı. Birol, bekçilerle idare amirinin binaya doğru koştuğunu görünce hiç durmadı, o da koştu.

İdare amirinin telaşla koşmasına neden olan olay kamyonlardan Remzi’nin indiği haberiydi. Remzi, idare amirinin koşmasından habersiz soyunma dolabının önünde dikilmiş duruyordu. İşten atılan diğer iki kişiyi göremeyişine canı sıkılmıştı. Gelmemişlerdi, korkmuşlardı demek?

Genç idare amiri hışımla Remzi’nin üstüne geldi:

“Derhal dışarı çık!”

O öfkeyle Remzi’nin kolunu tuttu. Kapıya doğru sürüklemeye başladı. İş elbiselerini giyen işçiler durmuş, onlara bakıyorlardı. Kimse çalışmaya gitmemişti.

Birol’un soyunma odasına girdiği andı; Remzi silkinerek kurtuldu idare amirinden. Tam o sırada fabrikanın işbaşı düdüğü çaldı. Uzun bir düdük sesiydi bu. İşçileri işbaşı yapmaya çağırıyordu.

İdare amiri bağırarak:

“Hadi herkes işbaşına. Durmayın. Hadi! Bir şey yok. Toplanmayın!”

İşçiler kararsızlık içindeydiler.

Atölyenin kapısı soyunma odasının hemen ötesindeydi. Kapıyla soyunma odasının arasındaki boşlukta işçilerin iş kartını bastıkları saat vardı. Soyunma yerinden çıkan işçiler sıraya girerler, kartlarını basarlardı.

Saatin önünde sıraya giren kimse olmadı. Tam bir kargaşalık olmuştu soyunma odasında. Remzi idare amirinden kurtulur kurtulmaz Birol’un yanına gelmişti. İşçilerin arasından bir kişi, kaynakçı Hasan ayrıldı arkadaşlarından ve o da onların bulunduğu tarafa geçti. Erzurumlu da gelince üç kişi oldular.

Tam sırasıydı.

“Ya siz? Sizler?.. Arkadaşımızın yaka paça sürüklenmesine seyirci mi kalacaksınız?” diye bağırdı Birol.

İdare amiri bekçilerle birlikte Remzi’nin üstüne hücum etti. Yeniden bir kargaşa yaşandı.

Remzi o kargaşalık içinde atölyeye kaçtı. İdare amiri de peşinden. Arkadan işçiler... İş elbisesini giyen giymeyen herkes... Makineleri harekete geçirecek şalter yukarı kalkmış, atölyelerin tüm ışıkları yanmıştı. Hatta birkaç makine gürültülü bir şekilde çalışmaya başlamıştı bile. Fabrikanın içindeki kovalamaca Remzi’nin, gençliğinin ataklığıyla idare amirini ve bekçileri atlatıp şalterin yanına varmasıyla son buldu. Kimse tutmadan onu şalteri indirmeyi başardı. Işıklar söndü birden, makineler sustu.

İdare amiri çılgına dönmüştü. Gürültüye personel müdürü indi aşağı. Ne olduğunu anlayamamıştı. İdare amirinin bir işçiyi kolundan sürüklediğini görünce –bir gün evvel attıkları işçi değil miydi bu?– o da yapıştı Remzi’nin kolundan. İkisi birlikte Remzi’yi dış kapıya sürüklemeye çalıştılar.

Birol beklemeden idare amirinin üstüne atıldı. Belinden kavradı onu. Çılgınca karşı koymaktan, Remzi’yi kurtarmaktan başka bir şey düşünmüyordu o ân.

Personel müdürü Remzi’yi kolundan yakalamış çekmeye çabalarken bir taraftan da bağırıyordu:

“Birisi şalteri kaldırsın. Bekçiler! Atın şu adamı dışarı!”

Birol, idare amirini Remzi’den uzaklaştırmayı başarabildi. İdare amirini zapt etmekten personel müdürüne ulaşamıyordu. Kaynakçı Selim, o da karışmıştı kavgaya. Birol’dan kurtulup Remzi’nin üzerine giden idare amirini ittirdi bir kenara. Zaten uzun zamandan beri nefret ediyordu bu adamdan.

Erzurumlu, personel müdürünün sırtına vurdu bir tane. Fazla hızlı vurmamıştı. Öfkeyle, çekinme arasında sıkışıp kalmıştı duyguları. Sonradan kendisi bile böyle bir şeyi nasıl yaptığına şaşırmıştı. Presçi İsmail de geldi yanlarına.

Remzi, personel müdürünün kalabalıkta bir ân bocalamasından faydalanıp kurtulmayı başarabildi. Bekçiler şalteri açmışlardı. Doğruca şalterin yanına vardı. Hırsla yeniden indirdi şalteri. Tam bir kargaşalık hüküm sürüyordu. Diğer işçiler ise şalterin önündeki kargaşalığın çevresinde çember oluşturmuşlardı. Personel müdürü çılgına dönmüştü. Hiç ummadığı bu durum karşısında nasıl davranacağını bilemiyordu. Sanıyordu ki Remzi’yi kolundan tutup atacak, sert bir şekilde bağırdı mı işçiler işbaşı yapacak... Bağırıp çağırmaya devam ediyordu bu yüzden. Belki daha soğukkanlı davransaydı sonradan çıkacak olaylara engel olabilirdi ve belki her şey yatışır, böyle bir harekete kalkışanlar da cezalandırılırdı. Ama olmadı.

Remzi yerden uzun bir demir çubuk kaptı. Demir çubuğu tehdit eder gibi savurarak avazı çıktığı kadar bağırdı.

“Yaklaşmayın! Yaklaşanın kafasına indiririm. Kimse çalışmayacak anlaşıldı mı! Kimse çalışmayacak! Çalışanın...”

Öyle yüksek sesle bağırıyordu ki öfkeden ağzından köpükler saçılıyordu. Gözbebeklerinde öfkenin tüm şiddetini görmek mümkündü. Çevresini görmüyor gibiydi. Onun bu durumu bir ân için herkesi etkiledi. Kimse kıpırdayamadı yerinden. Makinelerin başında duranlar bile makinelerin yanından ayrılarak şalterin önüne geldiler. Kararsız bir andı bu. Bekliyordu herkes...

Birol bağırdı:

“Arkadaşlar, çalışma yok bugün! İşten atılan arkadaşlarımız işe alınıncaya kadar çalışma yok!”

Arkasından personel müdürünün bağırması duyuldu:

“Herkes işbaşı yapsın. Emrediyorum, herkes işinin başına!”

Bağırarak Birol’un söylediklerini bastırmaya çalışıyordu. İdare amiri ise bir köşede sıkışmış korku dolu gözlerle izliyordu olanları. Gelişen olaylar onun boyutlarını çoktan aşmıştı.

Remzi’nin gür sesi demir kazanlarda yankı yaptı:

“Kimse çalışmayacak!”

Elindeki demiri fırlattı attı bir kenara.

“Yetti artık! Herkes çalışsın da istediğiniz gibi bir sürü işçiyi daha atın işten. Yağma yok!”

Birol hemen arkasından devam etti. Susmamak gerektiğini görmüştü. Ya onlar etkileyecekti işçileri ya da işveren tarafı. Aklına ne gelirse o anda söylemeliydi, susmamalıydı.

“Üç arkadaşımızı işten attılar. Kırk kişilik daha liste var. Hele bugünkü yaptığımız hareketten sonra topumuzu işten atarlar bunlar. Korkuyor muyuz –eliyle personel müdürü ve idare amirini göstererek– Bunlardan mı korkacağız? Şimdiye kadar bize neler çektirdiklerini unuttunuz mu?”

Personel müdürü, baktı ki işler sarpa sarıyor, yumuşamaya, alttan almaya çalıştı. Fakat tam tersi oldu. İşçiler o güne kadar bağırıp çağıran, tehditler savuran müdürü bu halde görünce cesaretlendiler. Aslında işçiler olaydan etkilendikleri halde durumun yeterince farkında değillerdi. Makinelerin başına gitmemenin bir direnişe yol açacağı söylense onlara o anda inanmazlardı. Monoton günlerin içinde farklı birkaç dakika bulmuşlardı sadece, o kadar! Az sonra bu oyun bitecek ve fabrika çalışmaya devam edecek düşüncesindeydiler.

Elbette işçilerin çalışmasını engelleyen neden yalnızca bıkkınlık değildi. Şaşkınlık içindeydiler. Bu şaşkınlık içinde işi bıraktıranların kararlı davranışı, sinmiş ruhlarına hitap ediyordu belki. Kimse cesaret edemedi çalışmaya. Sayısız neden vardı onları bekleten. Kiminde eziklik duygusu; farkında olmasalar da kamyondan inememenin ezikliği... Kimi de Hasan’ı görmüş, onun gibi yapamasa da takdir etmişti içinden. Olayın heyecanı ruhlarındaki baskıdan kurtulmaya sürüklüyordu onları.

Susmanın her şeyin sona ermesi demek olduğunu düşünüyordu Birol. Hiç ara vermeden konuşmalıydı. Susarsa personel müdürü konuşacaktı. Susarsa, o otoritesini kurmaya çalışacaktı yeniden. İşçilerin bakışlarında heyecanla kararsızlık sürekli yer değiştiriyordu.

Bir taraftan personel müdürü, diğer yandan Birol. Ardından Remzi konuşmaya başladı. Bazen öyle oluyordu ki hepsinin konuşması birbirine karışıyor, ne dedikleri anlaşılmıyordu.

“Bir araya toplanalım,” diyordu Birol. “Birlik olursak hiçbirimize bir şey yapamazlar.”

“Arkadaşlar! Birol’un dediklerini dinleyelim!” dedi boyacı Salih Usta.

Personel müdürü: “Bu yaptığınız isyandır!” diye bağırıyordu.

Birden ne olduysa bağırmaktan vazgeçti personel müdürü. Kalabalığın içinden kolundan tuttu birinin:

“Git takım odasını aç! Davut siz de tornanızın başına geçin. Vinççi Kâzım nerede?”

“İzine çıktı o!” dedi kolundan tuttuğu.

“Allah kahretsin!” diye söylendi müdür. “İzne çıkmanın sırası mıydı şimdi.” Müdür de yoktu fabrikada, üç günlüğüne İzmir’e iş görüşmesi yapmaya gitmişti. ‘Bütün bu belalar benim başıma kaldı’ diye düşündü.

Personel müdürünün sözleri bazıları üzerinde etkili olmuştu. Kimi işçiler kalabalıktan ayrıldılar. Makinelerin başına gitti kimisi... Daha hiç kimse şalteri kaldırmaya cesaret edemiyordu.

Remzi geçti önlerine:

“Fabrika müdürü gelsin! Sizin bir yetkiniz yok. Sorunlarımız halledilmeden kimse çalışmayacak!” diye bağırdı.

Personel müdürü alaylı bir öfkeyle:

“Sen kendi adına mı konuşuyorsun, arkadaşlarının adına mı? Herkes senin gibi mi düşünüyor?”

Remzi:

“Tüm arkadaşlarım adına konuşuyorum,” diye yanıt verdi.

Sonra orada bulunan işçilere dönerek bağırdı:

“Öyle değil mi arkadaşlar?”

Bir suskunluk oldu. İşçiler o anda cevap verselerdi eğer, yanıtın ne olacağı bilinmezdi. Hatta olumlu cevap verecekleri şüpheliydi.

* * *

Sekreter kız telefonu telaşla müdürün odasına bağladı.

“Fabrika direnişe geçti. ...Bey sizin müdürle görüşmek istiyor,” Küçük fabrikadaki santralci kız böyle söylemişti. Beklenmedik bir haberdi bu. Müdürün yüzünün alacağı hali düşündü. Müdür birazdan öfkeyle çıkardı kapıdan. Neşesi kaçtı birden. Birkaç güne kadar yıllık izne çıkmayı düşünüyordu. Yazlığa gidecekti nişanlısıyla. Direniş olursa müdür zor izin verirdi. Morali bozuldu. Fakat düşündükçe canının sıkıntısını biraz olsun yok etti. En fazla birkaç gün sürerdi direniş. Ondan sonra her şey eski haline dönerdi. İşçiler birkaç gün direnirler, sonra ister istemez çalışmaya başlarlardı. Birkaç kişinin canı yanardı sadece o kadar. Masanın üstündeki mecmuayı kaldırdı. Müdür görür diye. Az sonra kapı hızla açıldı. Müdür öfkeyle çıktı dışarı. Sekreter kıza küçük fabrikaya gideceğini, tüm telefonları not almasını söyledi.

Ana fabrikanın müdürü, genç görünüşlü, uzun boylu biriydi. Davranışlarından kendisine fazlasıyla güvendiği anlaşılıyordu. Ona göre bu durum basit bir kargaşalıktan ibaretti. İşçilerin içinden birkaç sivri zekalı bir şeyler yapmaya kalkmış, küçük fabrikanın yeteneksiz personel müdürü de bu birkaç kişiyi susturamamıştı. Halbuki böyle şeyler her zaman olurdu. Fakat yetenekli ve tecrübeli bir yönetici her zaman bunların üstesinden gelebilirdi. Böyle bir yönetici, akıllı bir konuşmayla isyancı işçilerin arkadaşları üzerindeki etkisini sıfıra indirebilirdi. İşçiler genellikle ince düşünmezlerdi. İnançlı bir şekilde ortaya çıksalar da bir topluluk karşısında, hele yüksek mevkiden biri karşısında konuşmakta zorluk çekerlerdi. Usta bir mantık ve otoriter davranış böyle bir isyancıyı arkadaşlarının önünde küçük düşürebilirdi. Bu düşünceler içersinde arabasına bindi.

Sekreter kız, müdürün gittiğinden iyice emin olduktan sonra masasının gözüne koyduğu mecmuaları çıkardı. Bulmacalarını doldurmaya başladı. ‘Şu müdür de iş saatinde mecmua okumama neden kızar ki?’ diye düşündü. ‘Neyse gittiği iyi oldu.’ dedi içinden. Hazır müdür yokken nişanlısına telefon etmek geldi aklına.

Nişanlısıyla konuşamadan telefona cevap vermek zorunda kaldı. Telefondaki kazan fabrikasının sahibi Selimoğlu’ydu. Ana fabrikanın müdürüyle görüşmek istiyordu. Fabrika müdürünün küçük fabrikadaki direnişe gittiğini söylerken, sanki mecmua okurken yakalanmış gibi telaşla kaldırdı mecmuaları. Selimoğlu hiçbir şey demeden kapadı telefonu. Selimoğlu’nun sesini her duyuşunda kötü bir ürperti hissederdi içinde. Buz kalıbına benzerdi bu ses. Donuk ve duygusuz. ‘İyi oluyor bunlara,’ diye düşündü. ‘Biraz uğraşsınlar bakalım. Selimoğlu nasıl da haber almış hemen.’ dedi kendi kendine. Müdürlerin karşısında iki büklüm olan işçiler geldi aklına. Genellikle müdürün odasına girerken iki büklüm ve zavallı bir hale dönüşürlerdi. Sekreter kızın gördüğü işçiler hep bu tiplerdi. İşçilerin nasıl olup da direniş yaptıklarına akıl erdiremedi. Selimoğlu’yla konuştuktan sonra nişanlısıyla konuşmaktan vazgeçti. Doğrusu bu ya neşesi kaçmış, istek kalmamıştı içinde.

Küçük boylu, sivri burunlu bir işçi geldi o sıra. Üstü başı yağ içindeydi. Müdürle görüşmek istiyordu. Daha evvel de gelmişti bu işçi. Sık sık gelirdi. ‘Yine birilerini şikâyet edecek,’ diye düşündü. Bir keresinde müdürle konuşmalarına tanık olmuştu. Atölyedekilerin aleyhinde sözler söylüyordu bu adam. Bir tiksinme duyardı geldiğinde. Sonradan işçilerin çoğunun böyle olduğu sanısına kapıldı. Sırf bu yüzden idarecilerin onlara sert davranmasını haklı görmeye başladı. Küçücük gözleri vardı adamın. Sanki her tarafa dönüyorlardı. En az üç günlük sakalı, çalışmaktan kararmış elleri vardı. Konuşurken kibar olacağım diye ne yapacağını şaşırıyor, siz–sen diye karıştırıyordu birbirine. Kasketini de eline almıştı ya, üstü açık kafası bembeyaz çıkmıştı ortaya.

Müdürün olmadığını söyledi ona. Adam tam giderken onunla konuşmak, düşüncelerini öğrenmek merakını duydu içinde.

“Ne o?” dedi. “Siz de direnişe geçecek misiniz yoksa?” Biraz alaylı bir tavırla söylemişti bu sözleri. Adamı epey şaşırtmıştı. Adamın şaşkın hali hoşuna gitti. Devam etti konuşmasına:

“Belki de direnişe geçeceklerini söylemeye geldin müdüre.”

Adam, korka korka: “Benim ilgim yok böyle şeylerle,” dedi.

“Adın ne senin?”

“Rüştü!”

“Tamam, tamam git hadi!”

Adam kaçarcasına çıktı odadan.

Sekreter kız yalnız kalınca direnişle falan ilgilenmeyi bırakıp moda mecmualarını çıkardı yeniden. Sayfalarını çevirip, birbirinden güzel elbise modellerine gıpta ederek baktı. Adamın adını bir yere not düşecekti ama elbiselere bakınca çıkıvermişti aklından.

* * *

Ana fabrikanın müdürü atölyeden içeri girdiğinde işçilerin durumu belirsizliğini koruyordu. Çalışabilirlerdi işçiler ya da direnişe devam edebilirlerdi. Anlaşılmaz bir gücün etkisinde kalmış gibiydiler. Bir ürkeklik vardı hallerinde. Tedirgindiler. Dikkatli bir gözlemci onlardaki tedirginliği fark edebilirdi. Personel müdürüyle idare amirine gelince, onların telaşlarından bir şey fark edebilecek halleri yoktu.

Birol, Remzi, Erzurumlu; üçü de aynı anda müdürün kapıdan girdiğini gördüler. Hasan sonradan gördü ve görür görmez yüreğinde bir şey cız etti.

Birol’un boğazına bir şey düğümlenmişti sanki. Zorlukla nefes alıyordu. Yüreğinden taşan heyecan nefesini zorlaştıracak kadar büyüdü bir anda. Başarması gerekiyordu. İşçiler işbaşı yapmamalıydılar. Bir şeyler yapmalı, işçilerin işbaşı yapmasına engel olmalıydı. Öyle kötü bir andı ki o ân; her şey olabilirdi. Müdür, konuşmasıyla işçilere tesir edebilir, çalışmayı başlatabilirdi. O âna kadar iyi gitmişti her şey. İşçilere baktı. Ne yapacaklarını bilemez halde bakınıyorlardı sağa sola. Makinelerin olduğu taraf bomboştu. Kimse gitmemişti o tarafa. Ne gerekiyorsa yapmalı, onların makinelerin başına gitmelerine engel olmalıydı.

Vücudu gerili bir yay gibi titriyordu. Müdürden tarafa bakmıyordu. En ufak bir tereddüte düşmemeliydi. Zayıf davranmanın sırası değildi. Güçlü olmalıydı, zorunluydu buna. Bir şeyler yapmalıydı, bir şeyler yapmalıydı, ama ne?

İşçiler, büyük fabrikanın müdürünün geldiğini görünce gayri ihtiyari saygılı bir hal aldılar. Yaptıklarından pişman olmuş gibi, suçlu gibi bakışlarını kaçırdılar müdürden. Hiçbiri müdürden yana bakmaya cesaret edemiyordu.

Müdür oldukça soğukkanlıydı. Kendinden emin, rahat tavırlar içinde. Duruşunda bile otoriter bir hal vardı. Yıllar yılı işçilerin alışkın oldukları bir otoriteydi bu. Yıllar yılı bu otoriteye boyun eğmek zorunda kalmış bu insanlar için ondan kurtulmak kolay bir şey değildi. Birol için bile farklı değildi durum. Bu otoriteye karşı çıkmak için zorlanıyor, tüm aklını ve iradesini haksızlığa karşı durmaya kullanıyordu.

Müdür işçilerin karşısına geçip sanki hiçbir şey olmamış gibi azarladı onları.

“Niye çalışmıyorsunuz? İşi bırakmanızı gerektirecek kadar önemli ne oldu? Bu yaptığınız işin kanunsuz olduğunu biliyor muydunuz?”

Kimseden en ufak bir ses çıkmadı.

“Sorularıma cevap verecek kimse yok mu? Kim başlattı direnişi. Saat kaç oldu? Bu saatte işbaşı yapmış olmanız gerekmez miydi?”

“Üç arkadaşımızı işten attınız. Bir sürü kişi daha işten atılacak. Bir de işi bıraktıracak kadar önemli ne olduğunu soruyorsunuz.”

Konuşmalıydı. Ne olursa olsun konuşmalıydı. Konuşurken kendini sıkmıştı oldukça. Ok yaydan fırlamıştı bir kere. Bundan sonra durmak olmazdı. Sözlerine başlamadan önce Ateş’i getirmişti aklına. Fabrikadan atılacağını... Belki de tutuklanacağını... Belki de bir sürü dayak yiyecekti ve kolundan tutup fabrikadan dışarı atacaklardı onu. Küçükken bir atölyede sendikalaşmaya kalktıklarında işveren dövüp yaka paça dışarı atmamış mıydı onu? Bütün bunlardan kötü daha ne olabilirdi? Küçük değildi artık. Ama karşısındakiler hâlâ aynı insanlardı. Konuşmaktan, karşı durmaktan başka çıkar yolu olmadığını biliyordu. Konuştu; sonrası kendiliğinden geldi.

Müdür, ondan yana bakmadı bile. Birol yerine diğer işçilerle konuşmayı tercih etti.

“Bu kadar heyecan bize fayda yerine zarar getirir. Sorunlarımızı kavgayla çözemeyiz. Dik kafalılığın gereği yok! Bizler medeni insanlarız. Meselelerimizi konuşarak halletmeliyiz.”

“Biz mi medeni insanlarız?”

Müdür, Birol’un dediğini hiç duymamış gibi konuşmasına devam etti.

“Hepiniz yaşını başını almış kişilersiniz. Böyle sorumsuzlukların fabrikaya ne kadar çok zarar vereceğini bilmeniz gerek!”

“Bizler medeni insanlar olduğumuz için mi kolumuzdan tuttuğunuz gibi atıyorsunuz dışarı? Atılan arkadaşlarımız hırsızlık mı yaptı? Nedir suçları? İşçileri Maden-İş sendikasında örgütlemek! Karşılığı ne? Medeni birer insan gibi işten atılmak. İşsizliğe mahkûm edilmek! Neresi bunun medenilik? Aç karnına medeni insan olunmaz!”

Sinirlendikçe gücü daha da artmıştı. Kelimeler kendiliğinden çıkıyordu ağzından.

Yüzü sıkıntılı bir hal almıştı müdürün:

“Benim haberim yok kimsenin işten atıldığından.”

Konuşmanın havası elektriklenmişti birdenbire. İşçiler şaşkın bir haldeydiler. Birol’un bu şekilde konuşması tuhaflarına gidiyordu. Kararsızlık içinde yuvarlanıyorlardı adeta. Birol’un inatçı karşı çıkışı müdürün otoritesine ağır darbeler indiriyordu. Boyun eğme ve karşı çıkma arasında, bu iki duygu arasında gidip geliyorlardı devamlı. Sessiz ve hareketsiz gibi görünüyorlardı ama bildikleri her şey sarsılıyor; bocalıyorlardı bu yüzden.

Tam o sırada Hasan söz aldı:

“Bizim kötü bir niyetimiz yoktu efendim,” dedi. “Biz sadece kimsenin atılmasını istemiyoruz. Kısım şeflerinin bize daha anlayışlı davranmasını istiyoruz.”

“İşten atılan arkadaşlarınızı aldırmaya yetkim yok. Bu konuyu müdürünüz gelince kendisiyle konuşabilirim. Halledilmeyecek bir şey değil bu. Böyle bir karardan benim haberim olmadı. Bu konuda çaba harcayacağım, ancak size söz veremem. Verilmiş bir kararı geri aldırmak oldukça zor bir iş. Arkadaşlarınızı tekrar işe aldıracağım desem yalan söylemiş olurum. Kısım şeflerine gelince, kısım şefleriyle en kısa zamanda toplantı yapacağım ve gereken neyse ona göre hareket edeceğim. Ancak bu şekilde bir sonuç elde edemezsiniz. Kendinizi zor duruma sokmuş olursunuz sadece. Yazık değil mi? Çoğunuz işsiz kalacak! Direnişiniz ancak bir iki gün sürer. Ondan sonra da size bu aklı verenler bırakır giderler sizi. Sorunlarınızı halledebilmeniz için çalışmanız gerek önce. Sizin fabrikada olanları ayrıntılarıyla bilemem. Birtakım hatalar yapılmış olabilir. Ancak şunu bilin ki bir fabrikayı idare etmek kolay iş değildir. Bu fabrika hepimizin. Hepimiz ekmek yiyoruz buradan. Ekmek yediğimiz yeri niçin yıkmaya uğraşalım?”

“Zaten efendim, sizlerle konuşma fırsatı bulabilseydik bu olaylar olmazdı,” dedi Hasan.

Hasan’la müdür arasında başlayan diyalog birdenbire havayı yumuşatmıştı.

“Sendikamız bizlerin sorunlarıyla hiç ilgilenmiyor.”

“Sendikanızın hatalarını fabrika ödeyemez ki. Bunun hesabını sendikanızdan sorun. Bu fabrikanın son durumunu biliyor musunuz? Son bir senedir zarar ediyor burası. Fabrikamız kapanmak tehlikesiyle karşı karşıya.”

Yavaş yavaş ses tonu değişiyordu müdürün. Artık işçileri azarlar gibi konuşuyordu. Birol ise zor tutuyordu kendisini.

“İki saattir bu fabrikada kimse çalışmıyor. Bu iki saatin memlekete nelere mal olduğunu biliyor musunuz? Öyle aklınıza estiği zaman işi bırakmaya hakkınız var mı?”

Fikirler ve sözler çarpışıyordu. Söylenmemesi gereken şeyler bir anda değiştiriyordu havayı. İşçilerin tecrübesizliği, konuşamamaları kaybetmelerine neden olacaktı. Sözcüklerin olağanüstü bir gücü vardı o anda. Birol, müdürle Hasan’ın konuşmasını dinlerken sabırsızdı. Konuşma hakkını kullandığı ân meselenin en can alıcı noktasına değinmeliydi. Söyledikleri başka bir anlama gelmemeliydi. Daha da öte kafaları etkilemeliydi. Yönlendirmeliydi. Çıplak gerçekten bahsetmeliydi. Herkesin yaşadığı, fakat kavramakta güçlük çektiği gerçeği dile getirmeliydi. Şikayette bulunmak için, yakınmak için çıkmamışlardı direnişe. Ortada fiili bir durum vardı. Sendikalaşmak istedikleri için üç kişi atılmıştı. Ve müdür o kişilerin alınmayacağını açıkça söylüyordu. Haksız davrananlar, haksız davrananlara şikâyet ediliyordu. Söylenmemesi gereken şeylerin tartışmanın yönünü değiştirdiğini görünce daha fazla sabredemedi. Öfkesi daha da arttı. Konuşmanın yönünün değişmek üzere oluşu, işçilerin daha da kararsız kalmaları, düşüncelerini harekete geçirdi. Düşünmesini engelleyen ne varsa yok oldu. Öfkesi kendisine olan güvenini arttırdı. Müdürün otoritesi karşısındaki ezikliğinden tamamıyla kurtuldu.

Konuşmaya başladığında neredeyse suçluluk duygusu içine düşmek üzereydi işçiler.

“Demek işten atılmamıza üzüleceksiniz. Demek işbaşı yaparsak sorunlarımız halledilecek! Tabii o zaman birçok kişiyi daha işten atarsınız. Herkesi kendi üslubunuza göre yatıştırdıktan sonra işçilerin sorunlarını da unutuverirsiniz. Derken her şey eskisi gibi olur. Yok, yok yanlış söyledim: Eskisinden de beter! Bu yaptıklarımızın acısını kat kat çıkarırsınız. Kimseye göz açtırmazsınız bir daha! Yine maaşlar zamanında verilmez. Yemekler eskisinden iyi çıkmaz. Kısım şeflerinin eline kırbacı verirsiniz yine. Sorunların konuşularak halledileceğini söylüyorsunuz. Oysa biz bugüne kadar kısım şefleri konusunda sizinle konuşma fırsatı bulamadık. Başımızı bile kaldıramıyorduk çalışırken. Kısım şefleriyle her hafta toplantı yapan, bizleri daha çok çalıştırmaları, daha çok baskı yapmaları için talimatlar veren siz değil miydiniz? Ha küçük fabrikanın müdürü ha büyük fabrikanın müdürü, ne fark eder? Sizler her zaman bizleri hayvanca çalıştırmanın yollarını ararsınız. En ufak ses çıkaran olursa kapı dışında bulur kendini.

Bize verdiğiniz ücretlerle nasıl geçinilir düşündünüz mü? Peki şimdi sizi dinlersek ücretlerimizi arttıracak mısınız? Bundan sonra hiçbir işçi atılmayacak mı? Eski sendikayla birlikte işinize gelen ücreti veriyor, sesini çıkaran olursa işine son vermiyor muydunuz? Sendikanın hatasını biz ödeyemeyiz diyorsunuz. O sendikayı başımızda tutan sizin iradeniz değil mi? Şimdi o sendika değişecek diye korkuyorsunuz. Siz bizim için kılınızı bile kıpırdatmazsınız. Söylediklerinize, atılan işçi arkadaşlarımızı aldırtmaya yetkili olmadığınıza inanalım mı şimdi? Eğer yetkiniz yoksa, siz gidin, yetkili olan birisi gelsin. Biz çalışmayacağız. İşten atılan arkadaşlarımız işe alınmadıkça çalışmayacağız. Atılan arkadaşlarımızı işe alın. Kimsenin direniş yüzünden işten atılmayacağını garanti edin. O zaman çalışırız. Öyle değil mi arkadaşlar?”

Mırıltıya benzer sesler çıktı işçilerden. Ne dedikleri pek anlaşılmadı. Yine de Birol’un sözlerinden etkilenmemiş değillerdi. Birol susmaması gerektiğine inanıyordu. Devamlı konuşmalıydı, fabrikayla ilgili ne kadar gerçek varsa dökmeliydi ortaya.

“İşe beş on dakika geç gelen olursa o günkü yevmiyesini kesiyordunuz hemen. Sorunlarımız halledilecekmiş? Gülünür buna... Bütün bir kış kırık pencerelerinden rüzgâr alan atölyelerde donduk. Umurunuzda olmadı.

Öyle değil mi arkadaşlar?”

İşçiler meraklı gözlerle birbirlerine bakıştılar. “Evet donduk!” dedi birkaçı.

“İşe birazcık geç kalsak yevmiyelerimizi kesmediniz mi? Yalan mı bütün bunlar?”

İşçiler: “Yalan değil!” diye yanıtladılar. Bu kez yanıt verenlerin sayısı çoğalmıştı.

Müdürün eski halinden eser kalmamıştı. Afallamış, otoritesinin gitmekte olduğunu görünce soğukkanlılığını koruyamaz olmuş, kendinden emin yönetici yerine sinirli biri gelmişti.

“Konuşmanı ikide bir herkese tasdik ettirmene gerek yok!” diye bağırdı. “Kurnazlıklarınla kandıramazsın kimseyi!”

“Asıl siz ne yapacağınızı şaşırıyorsunuz. Anlattıklarımın hepsini işçiler biliyor. Çünkü yaşadılar ve yaşamaktalar. Gerçeği görmek istemeyen, anlamak istemeyen sizsiniz. İşçiler sizden korktular şimdiye dek. Oysa şimdi görüyorlar ki korkulacak bir yanınız yok. Korkacak olan sizsiniz. Biz hepimiz birlik olunca korkma sırası size geldi. Sözlerimi inandırıcı bulmuyorsanız bizim adımıza üzülmeyin. Nasıl olsa direnişimiz sizin hesabınıza göre bir iki gün sürecek. Öyleyse sizin için korkulacak bir şey yok. Bizi düşünmeyin siz. Şimdiye kadar düşünmemiştiniz zaten.”

Birol’un kararlı konuşması çevresindeki işçiler üzerinde etkisini arttırmaya başlamıştı. Konuşması, hareketleri güven doluydu. Şimdiye kadar işçilerin önünde yasak bir duvar vardı ve bu duvar tartışmayla yıkılmıştı. Müdüre karşı konuşulmazdı. Müdür, işçiler için sert bir otorite, karşı gelinmesi olanaksız bir varlıktı. İçlerinden biri bunu yıkmayı başarabilmişti.

Birol, müdürün konuşmasına fırsat vermeden işçi arkadaşlarından yana döndü:

“Arkadaşlar, kaybedecek bir şeyimiz yok! Geri dönülmez bir noktadayız. Kaybedersek gözümüzün yaşına bakmazlar. Eğer söylediklerimden biri yanlışsa bir diyeceğim yok! O takdirde gidip çalışabilirsiniz. Ama kimse söylediklerime yalan diyemez. Bugüne değin düşük ücretle çalışmadık mı? İşten atılma korkusunu atabildik mi yüreğimizden? Kısım şeflerinin baskısından bunalmadık mi?

“Unuttunuz mu tüm bunları?”

“Unutmadık,” diye cevap verdi birkaç kişi.

“Niye arkadaşlarımızı işe almaktan kaçınıyorlar? Size yemin ederim, bir çalışmaya başlayalım yaptıklarımızın acısını kat kat çıkartacaklar. Ne zaman ki arkadaşlarımızı işe alırlar, bizimle anlaşırlar, o zaman çalışırız. Evet arkadaşlar: Çalışmıyoruz!”

“Çalışmıyoruz!” dediler, hep bir ağızdan.

Müdür sustu kaldı. Ne diyeceğini şaşırmıştı. Anlamsız birkaç hareket yaptı. Konuşabilmek için çabaladıysa da başaramadı. Böyle bir şey beklemediği her halinden belliydi. Boşuna tartışmaya girmişti. ‘Bırakayım kendi başlarına, ne halleri varsa görsünler. Kaç gün sürdürebilirler ki? Çoğu perişan olacak, işsiz kalacaklar. Aptallar!’ diye düşündü. Buna rağmen onları son bir kez uyarmak niyetinden vazgeçmedi. İşçilerin iyiliğini düşündüğüne kendisini inandırmıştı iyice.

“Madem öyle istiyorsunuz, öyle olsun! Sonuçlarına da katlanacaksınız. Sizlere söylüyorum. Direnişiniz ancak iki gün sürer. Ondan sonra bu yaptıklarınıza pişman olacak, karşıma geleceksiniz. Ben diyeceğimi dedim.”

Konuştukça öfkeleniyor, yine de ses tonuna hâkim olmaya çalışıyordu.

İşçiler onun bu son konuşmasından tedirgin olmuşlardı. Hatta pişman olanlar, ezikliğe başkaldırışı simgeleyen sözcüklerin yarattığı o görünmez psikolojiye karşı durabilseler, içlerinde çalışmaya gidecek olanlar, bunun için birbirleriyle bakışanlar dahi vardı.

Hani birkaçı gitse bütün yumak sökülecekti sanki. Yalnız çalışmak için geç kaldıklarının farkındaydılar. Sözcüklerin yarattığı direniş psikolojisi ile hâlâ müdürden korkar olmanın arasında bir dengedeydiler. Eğer nasıl oluştuğunu anlayamadan yaşadıkları heyecan durulsa, düşünmeye başlasalar, başlarına büyük felaketlerin geleceği tespitlerini yapmaya varacaktı iş. Ancak hâlâ gizli bir zevk duydukları heyecanın etkisindeydiler.

Müdürün tavrı değişmişti. Bundan böyle acımasız olacaktı. Şu karşısında duran bir tane akılsızın peşinden giden yüz elli kişi mi direnecekti? Bu çapulcular birkaç güne kadar kendileri yalvaracaklardı çalışmak için. Birden aklına geldi: İçlerinde çalışacak birçok adam olmalıydı. Çalışan çalışır, çalışmayan çalışmazdı. İçinden güldü. ‘Göstereceğim onlara dünyanın kaç bucak olduğunu,’ diye düşündü.

İşçiler ana şalterin önünden ayrılmamışlardı hâlâ. Oldukları yerde kalakalmışlardı öyle. Kimse kıpırdamıyordu yerinden. Ne yapacaklarını, nasıl hareket edeceklerini bilmiyorlardı. Hal böyle de olsa direniş başlamıştı.

Personel müdürü, ana fabrikanın müdürü ile birlikte büyük fabrikaya gitmişti. İdare amiri de fazla durmadı işçilerin yanında. İşçiler yalnız kaldıklarında isteseler de istemeseler de direnişe çıkmış oldukları gerçeği ile karşı karşıya kaldılar. Bir heyecan dalgasının peşinden sürüklenmişlerdi. Makinelerin başında değillerdi artık. Makineler çalışmamıştı ve ne zaman çalışacağı da belli değildi. Hepsi bir köşede, el dokunulmamış, terkedilmiş halleriyle duruyorlardı. İşçiler en az makineler kadar yalnız hissediyorlardı kendilerini. İlk kez bir araya geliyorlardı. Herkes beraber çalıştığı arkadaşını tanıyordu sadece. Bu yeni duruma ayak uydurmada zorlandıkları, yıllardır alıştıkları çalışma ortamından kurtulamadıkları belliydi. Direniş ani bir geçiş olmuştu onlar için. Birdenbire boşluğa yuvarlanmışlar, tutunacak dal dahi bulamamışlardı.

Direnişin gerçekten başlamış olduğunu kavradıkları ân beklenenin tersine hareketlilik duygusu yerine derin bir durgunluk çöktü üstlerine. Birol, bu ağır duygu karşısında bocalamış, bir boşluğun içine yuvarlanmış gibi hissetmişti kendisini. Hiç kimse böyle bir şeye hazırlıklı değildi. Ne kadar kararlaştırırlarsa kararlaştırsınlar belki de onlardan başka hiç kimsenin hazırlıklı olmayışında yatıyordu bu duygunun doğuş nedeni. O âna değin sadece ve sadece direnişe çıkmak için yormuşlardı kafalarını. Direnişe çıkabilmenin olanca güçlüğü, ondan sonrasının ne olacağını düşündürtmemişti onlara. Ummadıkları şey gerçekleşmişti sonunda ve direniş başlamıştı. Direniş sonrasının bilinmezliği tüm ürkütücülüğüyle, hazırlıksız oldukları bir anda yakalayıvermişti onları. İlk anda büyük bir durgunluğun içine düşmüş olsalar da bir süre sonra olaylar baş döndürücü bir hızla büyük bir girdap oluşturduğunda, onlar bu girdabın içinde sağ kalabilmek için, o korkunç hıza ayak uydurmaya çabalamak zorundaydılar. Ancak o anda karanlık gibi çöken durgunluğun içinde olanlar, Birol dahil sanki bir şey yapamayacakları, kollarını bile oynatamayacakları hissini veren hep o korkunun, bundan sonra ne olacak endişesinin içinde kalacaklarını sanıyorlardı.

Birol’un iki yüz kişinin arasında güvenebileceği, bir elin parmakları kadardı. Şimdilik yanı başında Remzi vardı, boyacı Salih, Erzurumlu Nizam, kaynakçı Selim vardı; en iyi tanıdığı kişiler bunlardı. Presçiyi fazla tanımıyordu, Hasan’ı da! Ancak Hasan’ın hareketi, müdürün önünde konuşmasını bilemese de hoşuna gitmişti. Tahmin ettiği gibi elektrikçi Mevlüt gelmemişti sabah. Bundan sonra da geleceğini sanmıyordu. “Bir daha da gelmesin!” dedi öfkeyle. Bu kadar kişiye rağmen yapılacak her şey ona düşüyordu. Ne yapılacağını o biliyor muydu peki? Bildiği bir tek şey vardı: O da başka çareleri olmadığıydı. Şimdi ne söyleyecekti işçilere, sorarsalar bundan sonra ne yapacağız diye, ne cevap verecekti; bilmiyordu.

Kimse bir şey söylemeyince işçiler bir süre sonra kendiliğinden dağıldılar fabrikaya. Kimi dere tarafına gitti. Kimi meydandaki saçların üstüne yayıldı. Kimileri de ağaç altlarındaki gölgelik yerleri seçti. Sanki direniş onların dışında bir gerçekmiş gibi bir halleri vardı. Bilinmezliğin can sıkıntısıyla, çalışmıyor olmanın rahatlığı arasında tereddütlü, bir oraya bir buraya dolaşıyorlardı. Direnişin süreceğine dair en ufak bir inanç yoktu içlerinde. Bir yolu olmalıydı anlaşmanın. Akşama kalmaz mesele hallolur diye düşünüyorlardı. Üç kişinin işe alınması çoğunun umurunda bile değildi. Hatta direnişten vazgeçseler fabrikada pek öyle fazla değişiklik yaşanacağını sanmıyorlardı. Gitgide direniş onlara bir oyun gibi gelmeye başlamıştı. Sorunlar halledilir belki de bir iki güne varmaz işe başlarlardı.

Beklemekten başka çıkar yol yoktu. Neler yapılması gerektiği konusunda düşüncelerini zorluyor, hiçbir şey getiremiyordu aklına, direniş nasıl olur, ne yapılır; hiçbir şey bilmiyordu Birol. Daha önce hiç direniş yaşamamıştı ki... İşçilerle konuşma yapmayı düşündü bir ara. Sonra cesaret edemedi buna. Karşısında onu öfkelendiren, yüreğindeki isyan duygusunu kabartan bir müdür yoktu artık. İşçilerin de onu umursar halleri yoktu pek. Kuşkulu gözlerle bakıyorlardı Birol’a. Yalnız onun müdürle konuşmalarından etkilenmemiş sayılmazlardı. Bu nedenle kendilerinden farklı görüyorlardı onu. Ona karşı güvensizliği elden bırakmıyorlar, şüpheci davranıyorlar, beri yandan dinlemek, saymak zorunda kalıyorlardı.

Öğleden sonra askeri bir cip geldi. Başçavuş rütbeli subay, kapıya iki jandarma eri diktikten sonra personel binasına yollandı. Kısa bir süre kaldı binada. Çıkar çıkmaz cipe binip gitti. İki askeri de kapıda nöbetçi bıraktı.

Askerlerin gelmesi heyecan yaratmış, bir o kadar da tedirgin olmuşlardı. Baktılar ki dakikalar geçtikçe askerlerden yana bir şey olmuyor, bu yeni duruma alıştılar, askerlerin varlığını umursamaz oldular.

Fabrikanın o sıkıcı baskısından kurtulmuşlardı. Direnişin bilinmezliği yüreklerini tedirgin ediyordu ama tekrar o kötü çalışma koşullarına dönmek de pek cazip gelmiyordu onlara. Duyguları, düşünceleri karmakarışıktı işçilerin. Fabrikanın kötü koşullarına ilk kez karşı çıkmışlardı. İçlerindeki nefret ilk kez dışa çıkma fırsatı bulmuştu. Böyle bir fırsatın bir daha ellerine geçmeyeceğini biliyorlardı. Gitgide memnun olmaya başlamışlardı hallerinden. Buna rağmen memnunluk uzun süreli olmuyordu. Geleceğin belirsizliği, işten atılma tehlikesi, parasızlık, hep baskın çıkıyordu.

Sonra öğle oldu ve sorunlar başladı. Hayatın gerçeği, insanları durgunluklarından alıp –en azından öncü olanların sessiz kalamayacakları– zorunlulukları karşılarına dikmeye başladı. Isı Kazan’dan yemek gönderilmeyeceğini öğrendiklerinde, kâbus gibi üstlerine çöken durgunluğa teslim olmanın sırası olmadığını kavradılar. Çok geçmeden aç karınların sesi, direniş heyecanının önüne geçiverirdi.

Sendikadan henüz kimse yoktu görünürde. Haberleri mi olmamıştı yoksa? Herhalde ihtimal vermiyorlardı direnişe geçeceklerine. Birol bir ara işçilerle konuşma yapmaya karar verdi. Remzi’ye bütün işçileri toplamasını söyledi. On kişinin dışında toplanan olmadı. Herkes bir tarafa dağılmıştı. Para toplayıp bakkaldan bir şeyler almayı düşünüyor, doğrusu nasıl bir tepki göreceğini hesaplayamıyordu.

Daha işin başında umutsuz olmak istemiyordu. Fabrikanın önündeki meydanda dolaştı durdu. Remzi döküm fabrikası işçilerinin onlarla görüşmek istediklerini söylediğinde, bu işin içinden nasıl çıkacağını düşünüyordu hâlâ.

* * *

Aşağıda iki kişinin duvar tarafında Demir Döküm işçileriyle konuştuğunu gördüğünde henüz bir karar verememişti Yücel Aydın. Pencere kenarında durmuş meraklı gözlerle bakıyordu aşağıya.

Yücel Aydın mühendislikte okuyordu. Yaz dönemi staj yapmak için gelmişti fabrikaya. İşçilerin direnişe geçtiğine inanamamıştı duyduğunda. Ciddiye almamıştı bu haberi. Aslında böyle bir haberi üç kişinin işten atıldığı gün beklemişti. O gün işçilerden bir tepki gelmeyince umutları suya düşmüştü ‘Tamam!’ demişti. ‘Bu iş burada biter! Bu işçilerle hiçbir şey olmaz.’

Öğle olmuş hâlâ kimse işbaşı yapmamıştı. Yerinde duramıyor, aşağı inip işçilerin arasına karışmamak için zor tutuyordu kendisini. Yine de tam emin değildi direnişin süreceğinden. İşçilerin bu işi uzun süre götürebileceklerine aklı yatmıyordu bir türlü.

Kendi kısmında memurlar çalışmayı bırakmamışlardı. Çalıştıkları falan yoktu aslında. Herkes masanın başındaydı yalnızca. İşçiler ha işbaşı yaptı, ha yapacak deniyordu. Dakikalar birbirini izliyor değişmiyordu durum. Yücel Aydın, bir ara pencereden baktığında meydanda kimseyi göremeyince kuşkuya kapıldı. İnanmışken yeniden düş kırıklığı yaşayacaktı neredeyse. Çalışmanın başladığını sandı. Çok geçmeden bu korkusunun yersiz olduğunu anladı. Sağda solda, meydanda dolaşan işçileri gördü. Devam ediyordu direniş.

Fabrikada stajyer olarak çalışmaya başladığından beri Yücel Aydın’ın aklı fikri işçileri örgütlemek, sendikal mücadelede onlara öncülük etmekti. Geldiğinden beri kafasındaki düşünceleri uygulayabilmek için fırsat kolluyorsa da işçilerle bir arada olamıyordu yeterince. Sabahları bir saat; o da işletme şefi ile tüm atölyeleri dolaştıkları zaman. İşletme şefi bir saniye bile ayrılmazdı yanından. Bu dolaşmalardan birinde bir işçinin yanında oyalanmıştı kısacık. “Nasıl, memnun musun hayatından?” diye sormuştu ona. “Çok şükür,” diye cevap vermişti işçi. Saygılı bir tavır içindeydi.

İşletme şefinin yanında gözükmekten rahatsızlık duyuyordu aslında. Ne yapsın, bir yerde mecburdu buna. İşçilerin, işletme şefinden nasıl çekindiklerini, onun karşısında nasıl ezik durduklarını gördükçe umutsuzluğa kapılıyordu. Ne garip, aynı şekilde onun karşısında da ezik davranıyorlardı. Kafasında oluşturduğu işçi tipi, romanlardaki işçi kahramanlar, fabrikada karşılaştığı bu işçilere hiç uymuyordu.

Atölyeleri dolaştıkları bu bir saatin dışında geri kalan zamanını proje odasında dolduruyordu. Ender bulduğu fırsatlardan birinde montaj atölyesinden bir işçiye “sendikanızı niçin değiştirmiyorsunuz?” diye sormuş; işçi ise onun yüzüne bir tuhaf bakarak: “Biz sendikamızdan memnunuz” diye cevap vermişti. Öğle paydosunda ahbaplık kurduğu işçilere nasıl sömürüldüklerini anlatmaya çalışmıştı. İşçiler işlerini bahane ederek birer birer uzaklaşmışlardı yanından. Bir keresinde Vinççi Kâzım’a tesadüf etmiş, anlattıklarına bir tek o karşı çıkmamış; mevcut sendikayı onunla birlikte kötülemiş, işçilerin ezildiği konusunda hemfikir olduğunu söylemişti.

Sonradan personel müdüründen uyarı almış, bir daha işçilerin yanında gözükmemesi söylenmişti. Vinççi Kâzım’ın şikâyetinden sonra iyice karamsarlığa kapılmıştı. Herkesten şüphe etmeye, işçilere olan güvenini yitirmeye başlamıştı. Sömürüye karşı gelecek insanlara benzemiyordu bu işçiler. Oysa sanıyordu ki işçilere gerçek gösterildiğinde, hemen anlayacaklar ve örgütlenecekler... Nerde!.. Tam tersi oluyordu ne yazık... Ezildiklerinin bilincinde olanlar bile iş örgütlenme aşamasına geldi mi bucak bucak kaçıyorlardı. İşyerinde sendikal çalışma ile uğraşanlar pek hoş karşılanmıyordu, kabul; duyulur duyulmaz işten atılıyordu o işçi, kabul! Peki o niye korkmuyordu, işçilerin almadığı riski o nasıl alıyordu?

Sonunda umudunu kesmişti işçilerden. “Ne halleri varsa görsünler!” demeye başladı. Madem ezilmekten hoşlanıyorlar, ezilmeye devam etsinler. Hatta işçiler yüzünden idarenin gözünde boşu boşuna kötü duruma düşmesine hayıflanır olmuştu. İşçilere nasıl sömürüldüklerini nasıl ezildiklerini anlattığında sanki ezen oymuş gibi ona tepki gösteriyorlardı. Zaman zaman karşı tepki duymuyor değildi. İşçilerle konuşmayı kesmişti bu yüzden. Siyasi gazetelerden vazgeçip günlük magazin gazetelerini okumaya başlamıştı. Çevresindeki memur arkadaşlarıyla birlikte günlük lüzumsuz ne kadar konu varsa onları konuşuyorlardı. Tüm bu davranışları bunalıma düşürmüştü onu. Büyük bir sarsıntı geçirdi. Ama şimdi umulmadık bir şey olmuş, işçiler direnişe geçmişti. Yine de işçilerin direnişi sürdüreceklerine inanası gelmiyordu. Sonunda kabahatin kendisinde olduğuna karar verdi. Olaylara dışardan bakmıştı. İşçileri yeterince dinlemeye vakti olmamıştı. Neyse, sevinçten kabına sığmıyordu artık. Bu kez onların arasında olmaya karar verdi. Direnişe katılacaktı. Kararı oldukça heyecanlanmasına neden oldu. Düşündükçe heyecanı artıyordu. Ruhunda fırtınalar kopuyordu adeta. Ciğerleri beş para etmeyen idarecilerin karşısında boyun eğen işçiler nihayet başkaldırmışlardı.

Öyleyse neden karar verdiği halde hâlâ aşağıya inmiyordu? Neden? Yine de beklemek en iyisi olacaktı. Direnişin devam edeceğinden iyice emin olmalıydı.

Bu bekleyiş süresince hayaller kuruyordu. Fabrikadaki mühendislerden biri çıkıyor ortaya ve işçilere onların yanında yer alacağını söylüyor. Kahramanca bir hareketti bu. Bu kahraman kendisiydi. İşçiler coşku duyarak karşılayacaklardı onu. Hayalinde omuzlara alındığını gördü. İşçiler sonunda kendilerini yönlendirecek birini bulmuşlardı. Direnişi başarıyla yürüttüğünü görüyordu hayalinde. İşçiler onun verdiği bütün kararları harfiyen yerine getiriyorlardı. Direniş başarısızlığa uğramaktan son anda kurtulmuştu. Soylu bir hareketti bu. Hayaller cesaret veriyordu ona. Korkusu, onu kendinden geçiren bir heyecana dönüşüyordu. Tüm vücudunu bir titreme kaplamıştı. Yapacağı davranışın büyüklüğü sarmıştı içini. İçindeki arttıkça artan coşkusuyla yerinde duramıyordu artık.

Aşağıda fabrikanın içinde olup bitenleri gözlüyordu boyuna. Pencerenin önünden ayrılmıyordu sabahtan beri. Duvar tarafında iki işçiyi gördüğünde karar aşamasındaydı. Demir Döküm tarafındaki işçiler duvarın kenarına yemek kaplarını taşıyorlardı. İşçilerin yemek kaplarını kazan fabrikası tarafına geçirdiklerini gördü. Saatine baktı: Öğle vaktini geçmişti çoktan. Ortada kesin olan bir şey vardı ki, direnişçilerin yemeğini döküm fabrikasındaki işçiler sağlıyordu. Vay canına! Kafasındaki son kuşku kırıntısından da kurtuldu. İşçilerin kısa zamanda birçok işin üstesinden gelmeleri umutlandırdı onu. Yalnız değildi kazan işçileri... Demir Döküm işçileri onların yanındaydı. Bu düşünce kararsızlığından büsbütün kurtardı onu. Büyük bir güç duydu içinde. Büyük bir umut...

* * *

Ateş o hafta gece vardiyasındaydı. Öldüresiye çalışma temposu içinde gözleri kutulardan başka bir şey görmüyor, elleri ha bire hareket ediyor, kutuların ritmine uyum sağlayan beyni düşünce dünyasında dolaşıp duruyordu. Delicesine bir çalışmaydı bu. Kolu kaldırıp indirmeyi, sıvı deterjanı aynı ölçülerde kutulara doldurmayı gözü kapalı bile yapardı. Kolları, kas ve sinir sistemi hep bu işe göre programlanmıştı. Kolları makine hızıyla inip kalkarken düşünceleri sorunlarla boğuşuyor, kimi zaman hayallerle kimi de duygularla örülü oluyordu. Cebinde belki onlarca defa okuduğu bir mektup duruyordu. Mehmet’tendi. İtalya’nın bir limanından verilmişti postaya. Gemileri yakında bir süreliğine İstanbul’da olacakmış.

İşbaşı yapalı iki saat kadar olmuştu. Ateş’in çalıştığı kısımda tam on beş kız vardı. Kutuların başında çalışmakta olan kızlar, birden kısım şefi kadının yerinden kalktığını kızlardan üçüncüsünün yanına gittiğini gördüler. Şef kadın, hızla kızın yanına gidip o hışımla kolundan tuttu ve bağırdı:

“Çalışmayacaksan çek git!”

“Çalışıyorum ya!.” diye cevap verdi kız ani bir hareketle kolunu kadının elinden kurtararak. Canının yanmasından kaynaklanan bir hırçınlıkla.

Öfkesinden ağzı köpürdü şef kadının:

“Deminden beri sana bakıyorum. Ağırdan alıyorsun. On dakikada kaç kutu kapattın?”

“..?”

“Söylesene!”

Kız, şaşkınlığı geçer geçmez karşılık verdi:

“Bana bağırmaya hakkın yok! İşimi biliyorum ben.”

Karşı çıkılmaya alışık olmayan şef kadın bocaladı önce. Doğrusu böyle bir tepki beklemiyordu.

“Senin suyun ısındı kızım, ne yaptığını, ne haltlar karıştırdığını biliyorum. İşçileri kışkırtıyorsun sen!”

“Kim söyledi bunu sana?”

“Benden habersiz gizli işler çevirebileceğinizi mi sanıyorsunuz?”

Kız, çekinir gibi oldu. Demek oluyor ki birileri kulağına bir şeyler fısıldamıştı. Fabrikadaki işçiler geçen ayın maaşlarını alamamışlardı. Yemek doğru dürüst çıkmıyordu. Üstelik Postabaşıların, kısım şeflerinin baskısı alabildiğine artmıştı. Kimi işçiler yemek boykotu yapmaya karar vermişlerdi sonunda. Bunlardan biri de şefin kolundan tuttuğu Ayşe idi. Boykot kararını tüm arkadaşlara iletecekler ve en kısa zamanda gerçekleştirmeye çalışacaklardı. Gerekirse işi bile yavaşlatacaklardı. Bir iki gündür bu kararı yaymaya uğraşıyorlardı işçiler arasında. Biri ispiyon etmişti mutlaka.

Ayşe’nin sustuğunu gören şef kadın daha da kabardı.

“Anlaşılan senin gibilerin çalışmaya niyeti yok. Şunu bilin ki bedava ekmek de yok!”

Ayşe’yi bırakmış, tüm kızlara bağırmaya başlamıştı.

Sonra yeniden Ayşe’ye döndü.

“Sana gelince: Sen kendini işten atılmış bil!”

Ayşe hiç sesini çıkarmadı. Düşünmeye, bulunduğu durumu kavramaya çalışıyordu. Babasının çalışarak kazandığı para geçinmeye yetmiyordu. İki de küçük kardeşi vardı. Çalışmak zorundaydı Ayşe. On dokuz yaşındaydı. İnce uzun kasları her gün binlerce hareketi tekrarlamak zorundaydı. Çalıştığı halde para alamayışı, bir şeyler yapmaya karar verişleri... Geri dönemezdi. Şef kadın onu kızların önünde küçük düşürmüştü. Yaşı küçük olmasına rağmen gururlu bir kızdı. Boyun eğerse kimse peşinden gitmezdi. Nasıl olsa işten atılacaktı. Sonunda boyun eğmenin bir anlamı kalmadığı sonucuna vardı.

Şef kadının öfkeyle üstüne gelmesi boş değildi. Böyle düşünüyordu. Genç gururu, henüz terbiye edilmemiş ruhu ayaklandı.

“Elinden geleni ardına koma!” dedi bağırarak.

Aniden bir tokat çarptı yüzüne. Burnundan soluyan şef, otoritesinin sarsılmasına tahammül edememişti. O her zaman hükmederdi. Tabii sadece emrinde çalıştırdığı kızlara...

Bir anda kolların iniş kalkışı durdu. Sonra sadece bir kısmı devam etti harekete.

Şef çılgınca bakışlarla baktı çevresine: Bu bir isyandı.

“Herkes işinin başına! Durmak yok!”

Bir sürü kol itaat etmedi bu emre.

Bağrışmaları duyduğunda düşünceleri bir kül yığını gibi uçuştu Ateş’in. En son düşüncesinde bir gemideydi ve yanında Mehmet vardı. ‘Mektubumu almadın mı?’ diye soruyordu Mehmet. Ne kutular, ne de şef kadın... Denizden doğru esen tatlı bir rüzgâr vardı sadece. Kendine geldiğinde göz ucuyla kızlardan yana baktı. Anlayamamıştı neler olup bittiğini. Korkuyla izliyordu olanları. Yıllardan beri çalışmaya alışık kolları durmamıştı. Farkında değildi o bunun. Kollar bilincinden kopuktu. Sıvı deterjan dolmaya devam etti kutulara. Ta, yürüyen bantın üstünde yığılıncaya kadar... Kendisinden sonraki kızlar işi bırakmışlardı çünkü. Ateş ancak o zaman durumu fark edebildi ve durdu.

Son tehdidini savurdu şef kadın:

“Kim işine devam etmezse yarın işe gelmesin!”

Bu tehdit işe yaradı. Kollar önce isteksizce sonra alışkanlıkları gereği hızlanarak hareketine devam etti. Sabaha kadar da böyle sürdü.

Vardiya bittiğinde hiç kimse olayın heyecanından kurtulamamıştı. Soyunma yerinde sinirli bir hava vardı. İşten atılacaktı Ayşe. Herkes adı gibi biliyordu bunu.

Henüz hiç kimse soyunma yerinden çıkmamıştı. Tam o sıra Ayşe’nin arkadaşlarından ince, zayıf yüzlü bir kız Ateş’in yanına gelerek sinirli sinirli bağırdı:

“Niye bırakmadın işi? Belki de sen ispiyon ettin. Söylesene ha? Herkes bıraktığında sen niye çalıştın? Sen de baban gibisin. Baban işçi düşmanıydı. Etmediği kalmamıştı işçilere. Cevap versene! Döküm fabrikasındaki işçiyi baban öldürmüş. Öyle söylüyorlar. Adamın iki çocuğu, karısı perişanmış. Sonunda cezasını buldu baban. O yapmadığı halde suçsuz yere birini tutuklayacaklar şimdi. Babanın yüzünden. Adamın yuvası var, çocuğu var, karısı da hamile. Babanın ölümü bile zarar veriyormuş işçilere; ağabeyim öyle söylüyor. Ağabeyim döküm fabrikasında. Yalan söylemez”

Duyduğu sözlerden yıkılmıştı Ateş. Ne konuşabiliyor ne de hareket edebiliyordu. ‘Ne yaptım ben?’ diye düşündü. Sözlerin etkisinden birkaç dakika öncesini dahi hatırlayamadı. Soyunma yerindeki tüm kızlar ona bakıyorlardı. Ateş’se kimseyi görmüyordu. Baltayla kesiyorlardı sanki vücudunu. Balta darbeleri altında aklı tek bir soruya cevap arıyordu. ‘Ne yaptım ben?’ sorusuna.

Kız bağırmaya devam etti:

“Ayşe’yi işten atacaklar. Sana da çok çalıştığın için ikramiye verirler.”

“Yeter!” diye bağırdı Fatma aralarına girerek. “Sadece o çalışmadı. Hepiniz çalıştınız. Ben de çalıştım, sen de çalıştın. Madem işi bıraktınız sonuna kadar devam etseydiniz ya! Sonradan neden başladınız? O neler olup bittiğinin farkında değildi. Duygularına kapılıp da kimseyi suçlamaya kalkma!”

Fatma’nın bu çıkışı susturmaya yetti kızı. Ama Ateş’in içindeki fırtınayı söndürmeye yetmedi. Belki birazcık kendine getirdi. Ateş neden herkes gibi işi bırakmadığının cevabını bilmiyordu. Kasıtlı olarak yapmamıştı. O ân ne yapacağına karar verememişti sadece.

Başka biri olsaydı kendisine kızanlara karşı tepki duyardı. Ateş duymadı, savunmadı kendisini. Suçluydu, tamam! Herkesin işi bıraktığı esnada çalışmıştı. Bir daha asla böyle bir şey yapmayacaktı. Babasının yaptıklarına gelince: “Benim suçum yok, benim suçum yok!” diye tekrarladı. Niye anlamak istemiyorlardı onu. Alabildiğine isyan dalgası sardı yüreğini. Hiç kimseyle konuşmadan kart basma saatinin önündeki kuyruğa girdi. Başını dik tutmaya çalıştı. Kişiliği bütün gücüyle başkaldırıyordu: ‘Babama benzemiyorum ben! Hain değilim. Ben bir işçiyim.’

Tüm ezilen işçiler gibi...

Sabaha karşı eve vardığında uyku girmedi gözüne. İçindeki ses arkadaşlarının suçladığı gibi biri olmadığını fısıldıyordu kulağına; sen öyle değilsin, diyordu. Birol onun yerine konuşuyordu sanki. Cevap veriyordu ona. Bu kadar kendi içine kapanık biri olmamalıydım. Bu kadar kapanmasaydım kendi dünyama fabrikada neler olup bittiğinden haberim olurdu. Kimse dışlamazdı beni. Senin suçun değil diyordu Birol. Hayır benim suçum, benim suçum! Ben sizin gibi biri olamadım. Senin gibi davranmayı beceremedim.

O gün akşama dek ne yapacağını bilemeden dolaştı durdu evin içinde. Babasını aklına getirmek istemiyordu hiç. Dolaştıkça kendisini suçlu görmeye devam etti. En sonunda dayanamadı. Alelacele giyinerek dışarı çıktı.

* * *

Dört koca kap yemeği yemekhanenin orta yerine koydular. Çelik kaptaki yemekler sıcaklığını koruyordu. Birol, tüm işçilere yemekhanede toplanmaları için haber gönderdi. Bu kez toplanmaları zor olmadı. Çabucak gelmişti hepsi. Yemekhanedeki tabaklar çıkarıldı ortaya. Herkes canlanmıştı birdenbire. Durgunluklarını yemek kuyruğunda attılar üzerlerinden. Ve sanki her zaman sıraya giren onlar değilmiş gibi acemice itişip kakıştılar. Yemek dağılımı gerektiğinden uzun sürdü. Yoğun bir gürültü içersinde yendi yemekler.

Asıl problem yemekler yendikten sonra başladı. Yemeğini yiyen herkes çekip gidiyordu. Çok geçmedi yemekhane birkaç kişi dışında tamamıyla boşaldı. Birol, Remzi, Selim ve boyacı Salih; bir de Hasan kalmıştı.

Birol o kargaşalık arasında zaten yediğinden bir şey anlamamıştı. Bir de kirli kapları, masadaki tabakları gördüğünde kalakaldı masada. İlk önce önemsemek istemedi. Hatta hatayı kendisinde aradı. Bulaşıkların yıkanması konusunda insanları organize etmemişti. Yemeğini yiyen işçiler kalkıp gitmişlerdi. Yine de tuhaf geliyordu düştükleri durum. Sanıyordu ki insanlar kapları yıkamak için birbirleriyle yarış edecekler... Sanıyordu ki döküm işçilerinin özverisi karşılıksız kalmayacak. Oysa her biri tabakları kaldırmayı geride kalana bırakmış, sonunda geriye onlar kalmıştı. Yemek kaplarını döküm fabrikasına yağ içinde göndermeyi düşünemezlerdi bile. İşçileri çağırıp toplantı mı yapsa? İşçiler üzerinde otorite sağlayamayacağından korkuyordu. Öyle ya? O güne değin kimse tanımıyordu onu. Sendikadaki toplantıda konuşmuştu onlarla. Bir de müdürle girdiği tartışmada. Müdürle tartışması esnasında işçilerin üstünde etkin olduğu hissine kapılmıştı. Şimdi aynı etkinliği sağlayabilir miydi; emin olamıyordu bir türlü. İşçilere sözünü dinletemediği ân direniş bitmiş demekti. Bir daha kimse dinlemezdi onu. Zamana ihtiyacı vardı; işçilerin kendisini kabullendiğinden emin olması gerekiyordu.

Onu düşüncelerinden sıyıran Remzi oldu.

“Kimse kalmadı tabakları toplayacak. Birlikte toplayalım bari.”

Karavanalar geri verilecekti. Yıkanması gerekiyordu hepsinin. Kalktı oturduğu yerden. Yüreğindeki sıkıntı öfkeye dönüştü bir anda. Böylesi kötü durumla karşılaşacağı aklına gelmemişti hiç! Daha işin başında böyle olursa? Demir Döküm işçilerinin bulundukları özveriye işçilerin verdiği cevap olarak aldı kirli kapları eline ve az önceki sağduyusunu yemekhanede bırakarak koşarak merdivenlerden aşağı indi. İşçiler küçük gruplar halinde atölyenin içine dağılmışlardı. Önüne gelen ilk grubun başında durdu.

“Yemekhanede yıkanmamış kaplar var, hepiniz yemeği yiyip gittiniz. Kim yıkayacak onları?”

İşçiler onun bu sinirli hali karşısında seslerini çıkaramadılar. Büyük bir suç işlemiş ve ansızın yakalanmış gibi bir halleri vardı.

“Kimse bize bir şey söylemedi ki?” dedi içlerinden biri.

“İşte ben şimdi söylüyorum.”

Yemek kapları hayli fazlaydı. Birkaç kişinin çabasıyla kolay bitecek gibi değildi. Birol ile birlikte gelen üç kişi pek isteksizce sarılmışlardı bulaşık işine. İki yüz kişinin içinden bir tek onların üstüne kalmasına içerliyorlardı. Birol bir kez daha atölyeleri dolaşmak zorunda kaldı. Kimisi açıkça yan çizdi. Birkaç kişiyi zorla bulabildi. Kapları yıkamak epey uzunca bir vakit aldı. Düzensizlik daha ilk günden işlerin aksamasına neden olmuştu.

Güneş iyice yükselmiş, sıcaklık artmıştı. İşçiler, sıcaktan gölgelere kaçmışlar, fabrika terk edilmiş bir görünüme bürünmüştü. Önlerinde koskoca bir akşam ve bilinmeyen bir yarın vardı. Her gelen gün, hatta her gelen saat önlerine bir sürü sorun, bir sürü engel çıkaracağa benziyordu. Üstelik bu sorunları kolayca halledebilecek düzenden yoksundular. Önlerindeki zaman bilinmezliklerle dolu olduğu gibi, iki yüz kişilik kitlenin kendisi de bilinmezliklerle doluydu. Sorunları çözmek için gerekli tecrübeyi, sorunlar karşılarına çıktıkça edinmek zorundaydılar.

Akşam olmamıştı daha... Sendikanın arabasıyla şube başkanı uğradı bir ara. Şube başkanı gittikten sonra Birol, Remzi’yi yanına alıp, duvardan öte yana, Demir Döküm tarafına geçti.

Demir Döküm yegâne sığınak olmuştu onlar için. Onların bu konuda daha deneyimli olmaları çaresizlik ortamına bir ışık oluyordu. En önemlisi iki yüz kişi bile olsalar, yalnızlıklarından kurtuluyorlardı. Döküm fabrikasından gelen yemek dolu kaplar dostluk köprüsünü kurmuştu. Ürkek oldukları ve kendilerini yalnız hissettikleri tedirginlik dolu bir ortamda içlerini ısıtan bir sıcaklık yaymıştı döküm fabrikası.

Demir Döküm’ün vardiya değişim saatiydi. Sabah vardiyasına gelen işçiler işlerini bırakmışlar kendilerini bekleyen otobüslere biniyorlardı. Gece vardiyasının işçileri ise kart basma saatinin önünde uzun bir kuyruk oluşturmuşlardı.

Temsilciler gitmiş miydi acaba? Temsilcilik odasına girdiklerinde içersinin hayli kalabalık olduğunu gördüler. Döküm işçileri hemen aralarında yer açtılar onlara. Kazan fabrikasından beri yakalarını bırakmayan huzursuzluk orada oldukları müddetçe dışarıda kalacaktı. Oturur oturmaz soru yağmuruna tutuldular.

Genç bir döküm işçisi:

“Hiç çekinmeyin arkadaşlar,” dedi. “Sonuna kadar dayanın. Biz varız yanınızda. Yalnız bırakmayız sizi.”

“İçinizde çalışmaya yeltenenler var mı?” diye sordu bir başka işçi.

“Bırakın adamları! Biraz soluk alsınlar,” diye araya girdi Baştemsilci.

Kafası karmakarışıktı Birol’un. Ne kadar çok soru sorulursa sorulsun, tek bir şeyi düşünüyordu yalnızca. Ertesi gün ne olacağı sorusuna yanıt arıyordu. Baştemsilci sanki onun kafasından geçen soruyu anlamışçasına “paydosta ne yapacaksınız?” diye sordu.

“Henüz bir şeye karar vermiş değiliz.”

“Sakın terk etmeyin fabrikayı.”

“Ne yapacağız peki?”

“Fabrikada kalın. Fabrikayı terk ederseniz ertesi gün sokmazlar sizi içeri.”

“Peki ama?.. Bizi zorla çıkarmazlar mı fabrikadan?”

“Başka çıkar yolunuz yok! Bir daha fabrikaya giremezsiniz yoksa. İşveren istediği malzemeyi çıkarır fabrikadan. Yabancı işçi çalıştırır, fabrikayı üretime geçirir.”

Duyduğunda başarılması güç bir şeymiş gibi geldi Birol’a. Düşündükçe aklına yattı. Salt döküm temsilcisinin ileri sürdüğü nedenlerden ötürü değil; fabrikadaki işçilerin durumunun başka bir çözüme elvermemesi de dayatıyordu fabrikada kalmayı. Ve tek seçenek koyuyordu önlerine: Fabrikayı işgal etmek! Fabrikada o âna kadar olmayan, yalnızca şalterin önündeki olaylarla ve müdürle tartışmayla yaratılan heyecanı, fabrikada kalarak birliğe dönüştürmek gerekiyordu.

“Yarın sabah fabrikaya geldiğinizde çalışanlar girsin çalışmayanlar girmesin diyecekler ve sizi böleceklerdir. Fabrikadaki hâkimiyetinizi kaybedersiniz o zaman. Fabrikada olursanız en azından işçileri yönlendiren sizin iradeniz olur.”

Artık temsilcinin dediklerini duymuyordu. Fabrikayı işgal etmek düşüncesi çoktan yer etmişti kafasında. O daha çok, işin altından nasıl kalkacaklarını düşünüyordu. Rahat değildi yüreği. Endişelerle doluydu. Düşünceleri fabrika üzerinde yoğunlaşıyor, düşünceler kafasında bir merkeze bağlı dönüyor, döndükçe fabrikanın çevresinde dolanıyordu. Merkez fabrikaydı. İçindeki huzursuzluğu atamıyordu bir türlü. İşgal düşüncesi ile birlikte huzursuzluk kapıdan içeri girmişti. O anda bile, sanki fabrikada yokken bir terslik olacağı hissine kapılıyor, her şeyin bir anda berbat olacağını düşünüyordu.

Ayağa kalkıp:

“Neyse biz gidelim,” dedi.

“Bir şey soracağım. Büyük fabrikayla bir ilişki kurabildiniz mi?”

“Hayır!”

Cevabıyla birlikte Baştemsilcinin gözbebeklerinde beliren umutsuzluk izlerini yakaladı. O izlerde işlerinin hayli zor olduğunu daha iyi anlamıştı.

Duvarın üzerindeyken kapının önündeki jandarmaların sayısının artmış olduğunu gördü. Jandarmaların biraz berisinde, bekçi kulübesinin önünde duran kızı Ateş’e benzetti. Şaşırdı birden. İyice baktı: Oydu. Fabrikanın dışındaki dünyadan serin bir rüzgâr esti yüreğine. Temsilcilik odasında gerilimin getirdiği huzursuzluk bir anda yok oluverdi. Ne yapacaklarını bilemeyişleri, gecenin yaklaşmakta oluşu sevincini gölgelemedi. İçinden birdenbire bir güç, ne olursa olsun üstesinden gelirim diyen bir güç fışkırıverdi.

Jandarmaların sayıca artmasından işçiler tedirgin olmuşlardı. Fabrikanın önünde sancıları varmış gibi dolanıyorlardı ha bire. Ürkek bir halleri vardı. Bir yanda Ateş, bir yanda işçiler; sanki uygun değildi o ân. Olsun, hiçbir şey umurunda değildi. Ona güç veren Ateş’in kısa bir süre bile olsa yanında olmak istiyordu. Hızla kapıya yürüdü.

Remzi yarı yolda yetişti arkasından:

“Ne olacak? Arkadaşlara ne söyleyeceğiz? Fabrikada kalıyor muyuz, kalmıyor muyuz?”

Ne dediğini anlamamış gibiydi Remzi’nin. Sanki o Remzi’den yanıt bekler gibiydi.

“Ne yapabiliriz başka?” dedi.

O anda Ateş’ten başka bir şey düşünmeyen aklı bu sözleri bulmuştu.

“İşçi arkadaşları toplayacak mıyız?”

Gitmekle gitmemek arasında tereddütte kaldı.

“Bir şeyler yap,” dedi Remzi’ye. “Birazdan geleceğim.”

Yürüdü. Sanki Ateş’in yanına varırsa her şey hallolacak, sadece birkaç dakika, birkaç dakikadan sonra her şey yoluna girecekti. Ama yaşamın, bilhassa Remzi’nin ve işçilerin o birkaç dakikayı ona tanımaları gerekiyordu. Yalnızca birkaç dakika! Ateş de görmüştü onu. Gülümsedi. Eğreti duruyordu kapıda. Yanı başındaki jandarmalardan hayli tedirgin olmuştu.

“Merhaba Ateş! Hoş geldin.”

“Nasılsın?”

“İyiyim, merak etme.”

Kolundan tutup, kapının yan tarafına çekti onu.

Jandarmalar onlardan yana bakıyormuş gibi geldi. Her şeyden, her şeyden korumak istiyordu Ateş’i.

Ateş’in yüzü karmakarışıktı. Sesi titriyordu heyecanından.

“Seni görmek istedim. Çıkışa kadar bekleyecektim burada. Ne yapacaksınız? Çıkacak mısınız akşam?”

“Bilmiyorum.”

Bir cemse asker daha geldi kapının önüne. İyice tedirgin olmuştu. Sanki uçurumdu kenarında durduğu. Ayakları düşmemek için uçurumun öte yanına basıyor ve uçurum gittikçe açılıyordu. Bir karar vermesi isteniyordu ondan. Yoksa bacakları iyice açılacak ve düşecekti. Bilmiyorum demesinin nedeni neydi; başka türlü olması mümkün değilken? Ateş’le olmak istediği birkaç dakikayı sonsuza kadar uzatmak mı istiyordu yoksa?

Sözcükler dökülüverdi dudaklarından:

“Fabrikada kalacağız. Başka çaremiz yok! Direnişe geçtik geçmesine. Fakat bundan sonrası?..”

Ateş’in yüzünde kaygının gölgesini gördü o ân. Görmesi kendine getirdi onu; kolunu tutup sıktı hafifçe; sözlerini kuvvetlendirmek istercesine:

“Merak etme!” dedi. “Şu anda bazı şeyler belirsiz olabilir ama her geçen dakika bizi güçlü kılıyor. Ne yapmamız gerektiği kafamızda daha iyi şekilleniyor. Direncimiz iyi, merak etme!”

Bu sözlerle asıl her şey o zaman şekillenmişti kafasında. Bir süreden beri onu terk eden kararlılığa yeniden kavuşmuştu. Ateş’in gözlerindeki kaygıyı görmek istememesi mi neden olmuştu buna bilmiyordu. Bildiği tek şey, güçlü olduğunu hissettirdiğinde Ateş’in yüzündeki endişenin yok olduğuydu. Onun karşısında kararlı olmayı en çok bunun için istiyordu.

Ateş:

“Bizim fabrikada da...” dedi, ancak yarım kaldı söyleyeceği; Birol duymadı; askerlerin tarafında bir hareketlenme olmuş, Birol dikkatini o tarafa yöneltmişti. Ateş’in dediğini duymadığı gibi, o esnada yüzünün ağlamaklı bir hal aldığını da görmemişti.

“Sen burada kalma fazla. Uygun değil burası.”

“Yo... Ben beklerim. İstersen dışarıda beklerim.”

“Hayır, git Ateş! Bizi merak etme! Gücümüz yerinde. Her şeyin üstesinden gelecek kadar!”

Konuşurken jandarmalardan yana bakıyordu. Bu ânı başka bir yerde, başka bir zamanda yaşasaydı ne güzel olurdu. Hem bitmesini istemediği bu ân hem de bir sürü olayın onu beklediği duygusu ruhunda çarpışıyor; duygularını mücadelenin içinde güçlendirmenin sabırsızlığını duyuyordu. Sanki yüreğindeki coşkuya ancak o zaman dayanabilecekti; aynı zamanda sonsuz olmayan o ânın bitiverecek olmasına bir çareydi bu. İlk defa içinde bulunduğu durumu fark etti. Ne kadar önemli günlerin başlangıcında olduğunun. Koşulların onu yönlendirmesine izin vermemeliydi.

Fabrikadan tarafta Remzi’yi gördü. Ayakta dikiliyordu öylece. İşçilerden bazıları onlardan yana bakıyorlardı. Mücadele onu bekliyordu. Ateş susuyordu, o da... Sonunda konuşan Ateş oldu:

“Peki, ben gideyim istersen?..”

Ne söyleyeceğini şaşırdı Birol. Bir daha gelmesini istese mi Ateş’ten? Gece fabrikada nelerle karşılaşacakları belli olmazdı. Askerler çıkarırlar mıydı onları?

“Ben gidiyorum!”

“Yeterince konuşamadık,” diyecekti. Fabrikayı işgal edecekleri geldi aklına.

“Ben seni ararım. Gelme sen!”

Yüzüne baktı, bakabildiğince baktı. O çok çabuk geçen anda Ateş’in aceleyle elini sıktığını, askerlerin arasından geçip hızla uzaklaştığını algıladı. Bakakaldı arkasından. Hiçbir şey düşünemiyordu o ân. Ateş uzakta kaybolunca daha çok hissetti yalnızlığını... Seslenmek istiyordu ama adeta donmuş gibiydi. Birden nasıl olduysa, içinde bir duygu, sorumluluk duygusu gibi bir şey direnişte olduklarını hatırlattı ona. Az önce duyduklarını duymayı özledi. Ne var ki... Ona düşen direnmekti. Güçlü olmaktı. Koşullara teslim olmamaktı. Bütün bunları fabrikanın içinde bulacağını düşündü. İşçilerden yana yürüdü. Paydos saati yaklaşıyordu.

Paydos saatine on dakika kala fabrikada kalınacağı kesinleşmişti artık. Haber kulaktan kulağa tüm fabrikaya yayıldı. Birkaç kişi karşı çıktıysa da genelde fazla etkili olmadı. Yönetilmeye, çalışma günlerinden kalma bir alışkanlıkları vardı. Nasıl çalıştıkları sürece yönetilmeyi kabullenmişlerse, öyle, direnişi yönlendirenlerce yönetilmeyi garipsemediler. Hoşnutsuzluklarını kendilerine saklıyor, ortak çalışma alışkanlıklarından ötürü topluluktan ayrı hareket etmeyi düşünmüyorlardı. Tek başlarına askerlere karşı koyamazlardı ya? En önemlisi, direnişe karşı çıkmak için nedenleri azdı.

Saat 17.30’da servis kamyonları fabrikanın önüne dizildiler. Tam o sıra askeri ciple yüzbaşı geldi. İşçiler bir araya toplanmışlar, kamyonların önünde bekleşiyorlardı. Alabildiğine gergindi sinirler...

Yüzbaşı, cipten telaşlı hareketlerle indi. İner inmez işçilerden tarafa geldi.

“İçinizde sözcü kim?” diye sordu.

İşçiler kararsız bakıştılar birbirlerine. O âna uzun gelebilecek bir süre kimse çıkmadı ortaya. İyice sokuldular birbirlerine. Sanki birbirlerinden destek alıyorlar, korkularını hafifletiyorlardı biraz. Birol, öne çıkmanın, çıkmamanın; hangisinin doğru olacağına karar verememişti. Hiçbir deneyimi yoktu bu konuda. Kurgusunu kendi yarattığı yaşamadığı bir konuda mantık yürütüyordu. Herkes elbirliği etmişçesine tek ses olursa belki daha iyi olurdu. Bütün işçiyi götürecek halleri yoktu ya?

Yüzbaşı saatine baktı. Cevap beklemeden:

“Herkes fabrikayı terk edecek,” dedi yüksek sesle.

“Fabrikada kalıyoruz! dedi işçilerden biri. Herkes sese doğru baktı. Müdürle tartışan Birol adlı işçiden başkası değildi bu. Kurduğu mantığı bir tarafa bırakmış, konuşmadan duramamıştı.

Onları fabrika tarafında bırakan bu iki sözcük oldu. Bir başlangıç yapılması gerekiyordu ve yapılmıştı.

Yüzbaşı soğukkanlılığını elden bırakmayarak:

“Fabrikada kalmanın ne yararı olacak size? Nasıl geceleyeceksiniz?”

“Fabrikadan kopmak istemiyoruz” diye devam etti Birol. “Burası bizim sırasında gece çalıştığımız yer. Fabrikada kalmak istiyoruz.”

Uzun bir bekleme dönemi oldu. İşçilerin hiçbiri yerinden kıpırdamadı. Yüzbaşı kararsızlık içindeydi. Sinirli sinirli bir taraftan diğer tarafa dolaşıp duruyordu. Aniden işçilerin önünde durup:

“İsteyen arabalara binsin,” dedi. “Kimse kimseyi fabrikada kalmaya zorlamayacak. Herkes özgürdür.”

Herkes birbirine bakıştı. Böyle mi olurdu? Birol’a sorsalar cevabını bilmiyordu. Tam o sıra beklenmeyen bir şey oldu. Tornacı Davut lakaplı işçi aralarından çıkıp kamyonlara doğru yürüdü. Çevresine hiç bakmıyor, dümdüz yürüyordu. İşçilerin çoğu taşlaşmış bakıyorlardı arkasından. Hiç kimseden çıt çıkmıyordu. Birol, başkaları da peşinden gidecek korkusuyla soluğunu tuttu. Ürkütücü bir sessizlik... Bir anda baştan aşağı buz gibi olmuştu gövdesi. Zaman daha da ürkütücü olması için yavaşlamış mıydı ne? Hiçbir şey yapamamak, ölüm ânı gibi kahrediyordu insanı.

Dakikalar geçti. Beklenen tehlike gerçekleşmedi. İşçiler, dakikaların gerginliğinden sıyrıldıklarında memurların arabalara doğru yürüdüklerini gördüler. Memurların hiçbiri başını döndürüp işçilerden yana bakmıyordu, bakamıyordu. Yalnız o esnada...

Memurlardan biri arabaya binmemişti. Pek kimsenin dikkatini çekmemişti bu olay. Tam arabalar hareket etmek üzereyken o hâlâ arabaların önünde durduğundan birden dikkatler ona yöneldi.

Personel müdürü oldukça sıkıntılı indi otobüsten.

“Ne o? Niye binmiyorsun arabaya? Gelmiyor musun?”

“Hayır!” diye cevap verdi Yücel Aydın. “İşçilerle kalıyorum.”

Vücudunun tümüyle gerilim içinde olduğu belli oluyordu halinden, sesinden...

Personel müdürü duyduklarına bir anlam veremedi önce. Hayretler içinde kalmıştı. Şaşkınlıkla öfke bir arada olunca; yani ihtimal bile vermediği böyle bir olay karşısında, personel müdürünün Yücel Aydın’ın üstüne gitmekle olduğu yerden kıpırdayamamak halini yansıtan duruşuyla, tuhaf bir görünüm çıkmıştı ortaya.

“Sen işçi değilsin ki... Sen bu fabrikada bile çalışmıyorsun. İşçilerin yanında kalamazsın.”

“Kalıp kalmamama karışamazsın sen!.. Ben de bu fabrikanın çalışanıyım. İşçilerin direnişini destekliyorum ben.”

Personel müdürü bocalıyor, hiçbir anlama gelmeyecek hareketler yapıyordu. Aklının almadığı bir durumla karşılaşmış da işin içinden çıkamıyor gibi bir hali vardı. Çaresizlik içinde elini tehdit edercesine sallayarak: “Bunun hesabını vereceksin!” diye bağırdı.

Yücel Aydın ondan aşağı kalmadı:

“Sana hesap vermek zorunda değilim,” dedi dişlerini, yumruklarını sıkarak. Kendinden geçmişti o ân. Yaptığı hareketin yüceliğine öyle kaptırmıştı ki kendisini; duyguları coşmuş, içi içine sığmaz olmuştu. Bir kahraman gibi hissediyordu kendisini adeta. Kendisini büyük tehlikelere attığına inanıyordu. Personel müdürünün tehdidi, tehlikenin büyüklüğü konusunda inandırıcı bir kanıttı.

“Sorarım sana ben!” dedi personel müdürü ve arabaya bindi.

Diğer memurlar meraklı bakışlarla izliyorlardı olayı. Otobüsün kalkması gecikmişti. Sabırsızlık içindeydiler. Bir ân evvel fabrikanın dışına çıkmak istiyorlardı.

İşçilerden başka binen olmamıştı. Yüzbaşı işçilere dönüp:

“Hepiniz fabrikada mı kalıyorsunuz?” diye sordu.

Verilen yanıt iki yüz kişiden çıkan sese benzemiyordu. İçlerinden birkaç kişinin pek cılız çıkan sesiydi bu. Yine de iki yüz kişinin kararı yerine geçti. İçlerinden birkaçı da olsa “fabrikada kalıyoruz” dediler.

Yüzbaşının yüzü ciddileşti. Hiçbir şey demeden cipe gitti. Cipin başındaki asker, yüzbaşının sinirlenmiş olduğunu düşünerek telaşlı hareketlerle açtı cipin kapısını. Koşarak direksiyona geçti sonra.

Tam o sıra servis otobüsü (memurlarınki kamyon değildi) hareket etti. Askeri cip otobüsün gitmesini bekledi. Sonra o da hareket etti onların arkasından.

Fabrikada iki yüze yakın işçi yalnız kalmıştı.

* * *

Nesneler parlak renklerini kaybetmişlerdi artık. Akşamın loşluğu çökmek üzereydi fabrikaların üstüne... Bazen hüzünlü olmayı elden geldiğince çabuklaştırır akşamlar. Yorgun insanlar kabuklarına çekilir. Tenhalaşır her yer. İnsanlar koskoca kentte farklı şey yaşadıklarında; düşünmeseler de farklı yazgıya düşmenin yalnızlığını yaşarlar, hele çoğu kendi istememişse bunu. Kim bilir, olayların peşinden sürüklenmeyi bırakıp kendi tavırlarını pekiştirince belki o zaman, gündüzler, sonra geceler dayanılır olur. Belki sürüklenmemektir yalnızlık duygusunun yalnızlığını yaşamamak. Kendi seçimi olduğunu söyleme gücünü bulmaktır belki; belki budur yalnız olsalar da yalnızlığı yaşamamak.

Derken Demir Döküm’ün, Isı Kazan’ın servisleri geçti. Çevredeki sessizliği döküm fabrikasının akşam vardiyası bozuyordu. O da olmasaydı kazan fabrikasının direnişçi işçileri kendilerini bu dünyada iyiden iyiye terk edilmiş sanacaklardı. Az çok öyle bir duygu içindeydiler zaten. Döküm fabrikası işçileri kazan işçilerinin yalnızlık hislerini azaltmaktan başka ne yapabilirlerdi? Yine de bu destek kazan işçilerini büsbütün yok olmaktan kurtaracak kadar önemliydi.

Fabrikanın kapısında iki jandarma eri kalmıştı. Onların da işçilerle ilgilendikleri yoktu. İşçiler için fabrika gürültü demekti. Her şey hareket halinde olmalıydı. Oysa şimdi? Şimdi bunların hiçbiri yoktu. Demir saçlar bir yana öylesine atılmış, makineler sanki boynu bükükmüş gibi...

İyice karardı hava. Fabrika bekçisi binanın dış cephesinin tüm ışıklarını yaktı. İşçiler paydos saatinden beri sessizce oturuyorlardı bir köşede. Ara sıra can sıkıntısından dolaşıyorlar, fabrikanın bu yeni haline alışmaya çalışıyorlardı.

Birol, atölyeden içeri girdiğinde karanlık çökmüştü. Atölyenin kapısını açar açmaz olduğu yerde kaldı. Gizemli bir yere girmiş gibiydi sanki... Makineler, yatak odasında uyumaya hazırlanan genç bir kız gibi habersiz yakalanmıştı. Dışarıdaki lambaların ışığı oldukça az vuruyordu içeri. Işığın düğmesini çevirdi. Atölyenin bir bölümü aydınlandı. Tanıdık bir dostla karşılaşmış gibi oldu bir. Garipsedi; onun bu yüzünü ilk kez görüyordu. Çoğunu tanımadığı iki yüz kişiyle beraber olan yalnız bir tek o değildi demek? Nedense makineler de yalnız gözükmüştü gözüne. Onlara can veren insanlar kopmuştu onlardan. Diğer bütün insanlarsa başka bir dünyada kalmışlardı sanki. Ayakta zor duruyordu; neredeyse düşecekti.

Güç günler vardı önünde. Geri dönüş söz konusu değildi. Direnmek gerekiyordu. Hiç duraksamadan direnmek! Demir bir sehpanın üstüne oturdu. Elleriyle yüzünü kapadı. “Dayanmalıyım,” dedi. “Karşıma hangi güçlük çıkarsa çıksın, dayanmalıyım.” Yüzünü açtı; birer gölge gibi duran makinelere baktı. Daha dün makinelerin başında çalışıyorlardı. Şimdi ise durmuştu her şey. İleride duran büyük matkap makinesine baktı. Delinmek için üstüne konan parça bile sökülmemişti... Kaynak atölyesine göz gezdirdi. Oralara dek vurmuyordu ışık. Mehmet silik bir gölge gibi geçmişte kalmıştı. Ateş’i düşündü. Tatlı bir duygu sardı içini... Bu duyguyu birkaç saniyeliğine yakalamış, kaybedivermişti sonra... Hayalinde bile olsa tek bir kişiye tutunduğunda yalnızlık duygusu dağılıvermişti. O kısa ânın sıcaklığı iradesini güçlendirdi. Olumlu düşünceler geldi peşinden. Buraya kadar her şey tasarladığı gibi olmuştu. Her şeyin gerçek olup olmadığından kuşku duyuyordu yine de. Gerçek olmasa burada işi neydi? Hem de iki yüz kişiyle birlikte. “Başardık!” diye bağırdı. Sesi atölyenin içinde yankılandı. Güçlükler aklına gelince, ne olacağı, nasıl olacağı hakkında hiçbir şey bilmediği aklına gelince; ‘daha doğrusu başladık’ diye değiştirdi düşüncesini...

Yeniden Ateş’i düşünmeye zorladı kendisini... Yeniden güçlenmek için. Bu kez Ateş’i düşünmek ince bir sızı verdi yüreğine. Onunla görüşemeyecekti uzun süre. Görüşmek bir yana, düşünmeye bile vakti olmayacaktı. ‘Keşke o da bu fabrikada çalışsaydı; o da katılırdı direnişe?’ diye düşündü. Sonra hemen caydı bu düşüncesinden. Düşünde bile olsa onu bu tehlikenin içine sokmak istememişti.

O gece Birol’un kendisi ile baş başa kaldığı anlar bundan ibaretti. Atölyede yalnız kalabildiği bu birkaç dakika!.. Ondan sonra olaylar öylesine yoğunlaştı ki başka hiçbir şey düşünemez oldu. Ne yemek, ne uyku, ne de başka bir şey!

* * *

Birol’un başını kaşıyacak vakti yoktu. Belki elli kişi birden izin istemek için sıraya girmişti. Hepsi de onun başına doluşuyorlardı. Kimisinin karısı hasta, kimisinin çocuğu; kimisinin de çok önemli işi vardı. Hepsine ayrı ayrı dert anlatmak, onları tek tek ikna etmek oldukça zor bir işti. Her birinin yüreği tedirgindi. Fabrikadan uzaklaşmakla yüreklerini tedirgin eden duygulardan uzaklaşacaklarını sanıyorlardı. Bu niyetlerini saklasalar bile sonradan açığa çıkıyordu. Yine de her birini dinlemek zorunda kalıyordu Birol. Başlangıçta –anlatırsa fabrikada kalmanın önemini– onları ikna edeceğini umuyordu. İlk bakışta masum isteklerdi bu istekler. Nasıl olsa hemen geri döneceklerdi. (Dönecekleri de belli değildi ya?) Bir kişi ya da birkaç kişi olsa sorun olmayacaktı. Ama hepsi birden? Geriye kaç kişi kalacaktı sonra? Kala kala iki üç kişi kalacak, iki üç kişi mi sürdürecekti direnişi? Ne kadar iyi! “Bu kadar basit demek?” Bağırıp çağırmak istiyor ama yapamıyordu. Evet her şey benim omuzlarımda; moral vermek, yol göstermek! Her şey! Sağa sola koşuşsa da yetişemiyordu her tarafa.

Daha ilk geceden bir sürü telefon geldi. Kocalarını, oğullarını merak edenler, hatta çağırmak için fabrikaya gelenler bile oldu. Birisinin karısı doğum halindeymiş. Alelacele çağrıldı. Birisinin karısı hastalanmış. Bir diğerinin karısı evde yalnız kalmaktan korkuyormuş. Bir başkasının babası hastaneye kaldırılmış. Bu örnekler öylesine çoğaldı ki gerçekle gerçek olmayan birbirine karıştı. Telefon çalıyordu ve telefondaki heyecanlı ses çağırıyordu içlerinden birini.

Var gücüyle anlatmaya çalışıyordu Birol. Her birini ikna edeyim derken kendisini o kadar yordu ki; onun bu halini görenlerden birkaçı izin istemekten vazgeçtiler. İkna olmuş gözüküyorlardı. Ne ki birkaç kişiyi geçmedi sayıları.

Gidenlerin yanı sıra firar edenler de oldu.

Karnının açlığını unutmuştu Birol. Uyku gereksiz bir şeydi. Düşünceleri anlık süreler içinde gerçekleşiyordu. Hiçbir şeyi önceden düşünecek vakti yoktu. Her şeye anında karar vermek zorunda kalıyor ve insanlara laf anlatmaktan sorunlara yetişemiyordu. O gece hiç oturmadı. Hava sıcaktı. İşçilerin bazıları uyumak için kamyonlara gitti. Kimisi atölyelere dağıldı. Birkaç şanslı işçiye idare amirliğindeki yumuşak koltuklar düştü. Şanssızlar ise bir duvar kenarında veya bir tahta parçasının üstünde oturarak uyumak zorunda kaldılar. Uyuyamayanların sayısı hiç de az değildi. Gece tüm işçilere umutsuzluk vaat ediyordu.

İşçilerin bu perişan hali sabahın ilk ışıkları fabrikaya saçılana kadar sürdü. Sabah olur olmaz ne yapacağını bilemeyen işçiler tuvaletleri doldurdular. Gecenin tüm yorgunluğu yüzlerinden okunuyordu.

Düzensiz ordu her şeye rağmen ikinci gün hiç de fena durumda değildi. Firar edenlerin sayısı, hastası olup gidenlerle birlikte on kişiydi. Birol, işçilerin çoğunu fabrikada görünce gece yok olan güvenini sabah yeniden kazandı. Sabaha kadar birçok kişiye dert anlatmaktan, onları gitmemeye ikna etmekten aklı karışmış, gün aydınlandığında işçileri fabrikada bulacağını ummamıştı. Her şeye rağmen fabrikada bir gün geçirmişlerdi ve ayaktaydılar.

Yavaş yavaş alışıyordu bu yeni haline. Sanki hep böyle yaşamış ve hep böyle olacakmış gibi... Yüzünü yıkamayı aklına getirdiğinde sevinç duydu içinde. Suratına çarpan su dost gibiydi. Aç karnına kana kana içti sudan. Yeni günün zorlu bir gün olacağı aklından hiç çıkmıyordu.

Saat sekize doğru servis arabası geldi. Dinlenmiş yüzleriyle memurlar indiler arabalardan. Gelenlerle aralarındaki uçurumun açıldığını o zaman fark ettiler. Tornacı Davut arabadan inenlerin arasındaydı. Bakışlara aldırmadan fabrikanın içine doğru yürüdü. Birkaç kişi topluluktan ayrılıp takıldı peşine. Bu ilk kopmaydı. Kimse engel olamadı Davut’un peşinden gidenlere.

Servis arabasının hemen arkasından askeri cip geldi. Karakolun başçavuşu indi içinden. Aracın kapısını hızla kapatıp, işçilerin üzerine gitti doğruca. Yürüyüşü, işçileri ezip geçecek gibiydi. Onların tam önlerinde durup iki eliyle birtakım anlaşılmaz hareketler yaparak bağırdı.

“Çalışmak isteyenlere kimse mani olmayacak!”

Bakışlarıyla süzdü herkesi. Gövdesiyle hızla topluluğu yardı ve onların aralarından geçerek personel binasına yollandı.

Başçavuş, iriyarı, hantal vücutlu biriydi. Bir insanda olabilecek tüm aksilikleri yansıtan yüz çizgileri, alaycı ve insanı küçümseyen bakışlarla tam olarak bütünleşiyordu. İşçileri tedirgin etmişti onun bu hali. Kendisi de farkındaydı sevimli olmadığının. Hatta farkında olmaktan öte öyle bir etki yaratmak istiyordu. Arkasından kötü baktıklarını biliyordu. Sırf bu etkiyi sağlamak için yüzünü elinden geldiğince sertleştiriyordu. Bir önceki akşam kavga ettiği, neredeyse terlikle kafasını kırmaya kalkan karısı da vardı bu öfkenin arkasında. İşçiler hakkında öğrendikleri, ki kolaylıkla inanırdı böyle şeylere, en çok bu kızdırıyordu onu. Zararlı fikirli birkaç adamın peşinden gitmişti işçiler. ‘Bu adamlar dışardan idare ediliyorlardı mutlaka. Bunlar içimizdeki düşman,’ diye düşünüyordu. Hepsi de fabrikaya karşı, dolayısıyla mevcut düzene karşı ayaklanmışlardı. Onun kafasında düzen toplumun temel direği demekti. Fabrikalarda düzen hiçbir zaman bozulmamalıydı. İşverenler olmasa fabrikalar da olmazdı. Ah yetkileri? Yetkileri daha fazla olacaktı ki...

İşverenler olmazsa işsiz sayısı artardı o zaman. İşverenler olmasa kim çalıştıracaktı işçileri? Birkaç kişi, işçileri işverenlere, topluma karşı ayaklandırmaya devam ediyorlardı. İşverenler işçileri çalıştırmasa, nasıl yaşayacaktı işçiler? Herkes aç kalırdı o zaman. Tam bir başıbozukluk baş gösterirdi. Kalın kafalı işçilere aslında böylesi lazımdı ya!.. Fabrika işverenin değil mi? İstediğini çalıştırır, istemediğini çalıştırmaz.

Başçavuş, askerlikten ayrılıp bir kuyumcu dükkânı açmayı düşünüyordu. Kendi yazgısını, işverenin yazgısı ile özdeşleştiriyordu. Herkes ayaklandı mı, düzen bozuldu mu; tam bir kargaşalık olur, kuyumcu dükkânı açmak da suya düşerdi. Müdüriyet binasından içeri girerken, ‘ayaklanmanın ne demek olduğunu gösteririm bu işçilere ben!’ diye geçiriyordu aklından. Ah bir yüzbaşı da kafa dengi olsa? Bak o zaman?

Fabrikada bir saat kadar kaldı. Sonra çekti gitti. Giderken kapıdaki askerlerin sayısını arttırdı.

İşçiler ikinci günde de ne yapacaklarını bilemez halde dolaşıyorlardı fabrikanın içinde. Başıboş kalmışlardı. Yıllardır çalışmaya alışmıştı bu insanlar, hele fabrikada, elleri cebinde, hiçbir iş yapmadan gezinmeye alışık değildiler. Elleri ceplerinde dolaşıyorlardı ama her şeye rağmen tetikteydi yürekleri. Her ân biri kızıp bağıracak: “Niye boş dolaşıyorsun?” diye cezalandıracak sanıyorlardı. Uzun bir süre kurtulamadılar bu duygularından.

Baktılar ki müdürlerden, kısım şeflerinden kimse yok ortalarda, kimse yanlarına varmıyor; tedirginlikleri taşkınlığa dönüştü. Kaba şakalar yapmaya, gürültü çıkarmaya başladılar. Hatta genç olanları fabrikanın içinde birbirlerini kovalamaya kadar vardırdı işi... Bu da askerlerle sorunlara yol açabilirdi; açmasa bile askerler başta olmak üzere dışardakilerde olumlu etki bırakmayacakları kesindi.

* * *

Elektrikçi Mevlüt sırra kadem basmıştı. Köye gitmiştir diyorlardı onun için. Bir daha İstanbul’a dönmez. Üçüncü günde de izin almak isteyenlerin ardı arkası kesilmemişti. İzin işiyle daha sabahtan uğraşmak zorunda kalmıştı Birol. Kızıyor, yalvarıyor, olmadı alttan alıyor, sonunda çaresi kalmayınca birkaç saatliğine izin veriyordu. Gidene “kimsenin haberi olmasın bari” diyordu. “Seni görünce başkaları da ister.” İkna etmekten başka bir yol düşünemiyordu.

Tam bir sinir savaşıydı Birol için.

Fabrika çalışırken varlığı ile yokluğu belli olmayan doktor sabah erkenden gelmişti. Üstelik daha işçiler istemeden yazıyordu vizite kâğıdını. Doktorun işçileri hastaneye sevk ettiği görülmüş şey değildi. Ellerinde sevk kâğıdı hastaneye gidenlerin sayısı çoğalınca ciddi bir durum ortaya çıktı. Neredeyse fabrikanın dörtte birini hastaneye gönderecekti doktor. Birol önceleri seyirci kalmıştı bu duruma. Sonradan ister istemez acil bir durum olmadıkça doktora çıkmayı yasaklamak zorunda kaldılar.

Öğle paydosunda karavanalar geldi döküm fabrikasından. İkinci gün de aynı olay yaşandı. İşçilerden bazıları şakalaşmalarını yemekhanede de sürdürüyorlardı. Bu itiş kakışta biri yemeğini döktü yere.

Fabrikanın iki aşçısı vardı. İkinci günü onlar dağıtmaya başladılar yemeği. Fakat Birol, öyle zor ikna etmişti ki ikisini, bulaşık işini üstlenmediklerinde bir şey diyemedi. Yemek dağılımı düzenli bir şekilde olmuyordu bir türlü. Kaplardaki yemek işçilerin hepsine yetmedi. Yemeklerini yiyemeyenler sorun çıkarmaya başladılar. İki kişi arasında neredeyse kavga çıkıyordu.

Birol da yememişti yemeğini. Yemeklerin yetmemesinden kendisini sorumlu tutuyordu. Fakat yapılacak bir şey yoktu. Çünkü kaplarda tek bir yemek kırıntısı kalmamıştı. On iki kişi kadardı yemek yemeyen. Birol onları ikna için hayli uğraştı. Altısı ikna olmuştu gerçekten. Birol’un üzüntülü halini görünce bir şey dememişler, sessizce çıkmışlardı yemekhaneden. Ancak geri kalanlar huzursuzluk yaratmakta devam ediyorlardı.

Birol, baktı ki konuşmakla bir şey halledemeyecek; vazgeçti çabasından. Sıkıntısından ter içinde kalmıştı. Kafasından tek bir düşünce geçiyordu o anda: Böylesine kargaşalıkta yürümeyecekti işler. Düzen ve disiplin sağlamak gerekiyordu. Bu konuda deneyimi olmasa da, nasıl sağlayacağının yöntemlerini bilmese de; en basitinden yemek meselesi, önüne geçilmediği takdirde daha büyük sorunlar çıkaracağından, onu daha düzenli olmak için işçilerle konuşmaya iten de bu neden oldu.

Yemekte çıkan tatsız olay gizli bir moral çöküntüsüne yol açmıştı. Gelecek açısından hiç de iyi şeyler vaat etmiyordu bu olay. Hiç kimse bu olayın bir başlangıç olduğunu, maksatlı ve art niyetle yapıldığının farkında değildi. Birol bile sinirlerinin son derece gerildiği o sıra olayın çıkmasında bütün suçu direnişi bir düzene sokmamış olmasında buluyordu. Evet, payı vardı bu gerçeğin; böylesi art niyetler, düzensizlik ortamında canlanma olanağı bulabilirdi ancak. Ama sadece düzeni sağlamış olmakla da üstesinden gelinecek gibi değildi.

Bağırdı. Herkesin ondan yana bakmasını istedi:

“Kimse kalkmasın yerinden! Herkes beni dinlesin!”

Çatal kaşık sesleri bir anda kesildi. Öfkesinin sesine kattığı güç tüm işçileri susturmuştu. Herkes merakla ondan yana bakıyordu.

“Arkadaşlar, hiç kimse unutmasın! Direnişteyiz. Bugün direnişin ikinci günü! Fabrikada çalıştığımızdan apayrı, farklı bir durumumuz var. İki gündür çalışmıyoruz, gece gündüz kalıyoruz fabrikada. Yemek işini idareciler değil kendimiz halletmek zorundayız. Her şeyin bir anda halledilmesi mümkün olmuyor. Başlangıçta her şey istediğimiz gibi gerçekleşmiyor; ancak biz her şeyin süratli bir şekilde üstesinden gelmek zorundayız. Fakat kimle olacak bu iş? Kim halledecek? Yoksa bize dayanışmanın en çok lazım olduğu bu günlerde birbirimize mi düşeceğiz?”

Bir süre sustu. İçinden geldiği gibi söylemişti her şeyi. Ruhunu sıkan bunaltan ne varsa bir anda dökmüştü dışarı. Boşaltmıştı. Eliyle yemekhanede bulunan bütün işçileri çevreleyerek:

“Bizler halletmezsek, kim halledecek?” diye bağırdı.

Kızmıştı, meydan okur gibiydi. Karşısında duran iki yüz kişiden biri olduğunu unutmuştu. O iki yüz kişiden biri olduğu, iki yüz kişinin onu dinleyip dinlemeyecekleri, onların üstünde bir etkinlik sağlayıp sağlayamayacağı umurunda bile değildi. Aslında iki yüz kişinin büyük bir çoğunluğunun gizli bir rahatsızlık duyduğu dağınıklığa, başıbozukluğa, birdenbire yüreklice bir saldırıda bulunmuştu. İşçiler, onları da rahatsız eden, fakat üstesinden gelemedikleri eksik yanlarına karşı cüretlice söylenen bu sözlerden etkilenmişlerdi. Kimseden en ufak bir ses çıkmadı, çoğunun yemekleri bittiği halde yerlerinden kalkmadılar.

Öfkesi boşaldığında kendisine bakan yüzleri görüp konuşmasının insanları etkilediğini anlayınca derin bir nefes aldı. Başarmıştı. İlk defa hiç ayrıcalığı olmayan birisinin kendisini kabul ettirme zorluğunun üstesinden gelmişti. Umutsuzlukla umudun, güçsüzlükle gücün ruhunda kıyasıya çarpıştığı anlardan birini yaşamıştı konuştuğu sırada. Dengenin haklıdan ve umuttan yana ağır bastığı bir andı bu. En ufak ayrıntılarla uğraşmak zorunda kaldığı anların, bir de tecrübesizlik eklendiğinde düştüğü hayal kırıklıklarının o kötü etkisinden kurtulur gibi olmuştu. Mücadele gücünün arttığını hissetmişti. “Tek başına kalsam da, hiç kimse yardımcı olmasa da direneceğim!” deme gücünü buldu kendinde. Bunu o anda kafaya koymuştu iyice.

Daha bir kararlı ve kendisinden emin hitap etti işçilere:

“Yemek kaplarını yıkamak için on kişi gönüllü gerek! Bundan sonra da herkes sırayla yapacak bu işi.”

Önce yerinden kıpırdayan olmadı. Derken bir kişi kalktı. Sonra bir kişi daha, biri daha; beş kişi birden: Hepsi gönüllüydü.

* * *

Kazan fabrikasının üstüne iki defa güneş doğmuş, kazan fabrikası çalışmamıştı. İşçiler gitgide alışmaya başlamışlardı bu duruma. Sayıca azalmış olmalarına rağmen çoğunluk fabrikadaydı. Şimdilik sessiz bir kütleydiler; güvenilmez bir kütle!.. Ne yapacağı belli değildi bu kütlenin.

İşçilerin arasında küçük bir grup oluşmuştu. Bu grubun ilk çekirdeği, ikinci günü tornacı Davut servisten indiğinde topluluktan ayrılarak onun yanına gidenlerden oluşuyordu. Tornacı Davut’un çevresinden hiç ayrılmıyordu bu grup. Yemekhanedeki tartışma bu küçük grubun, biz buradayız diye dikkatleri üstüne çektiği bir başlangıç olmuştu. O gün öğleden sonra grubun sayısı on kişiye çıkmış ve bu on kişi bir araya gelmiş, fabrikanın ayrı bir köşesine çekilmişlerdi. Aralarında sanki gizli bir şeyler konuşuyorlar, yanlarına bir başka gelen oldu mu susuyorlardı.

Yorgundu işçiler. İşin doğrusu uykusuz kalmak, demirlerin üstünde yatmak hiç de kolay olmuyordu. Direnişin haklı nedenlere dayandığını görenler hariç, yılların boyun eğme alışkanlığı, bir de çoğunluk nerede ise biz de oradayız mantığı olmasa, bilmedikleri hâlâ anlayamadıkları bu hareketin peşinden sürüklenmeyecekti çoğu. Çoğunluğu kaybetmemeleri onları fabrikada tutuyordu. Tabii nereye kadar?.. Velhasıl canları sıkılıyordu çoğunun. Hele montaj atölyesindekilerin düşünceleri hiç de iç açıcı değildi. Direnişin başlarına bela getireceğini düşünmeye başlamışlardı.

İkinci gece birincisinden farklı olmadı. Her şeyde bir düzensizlik hâkimdi yine. İşçilerin kimisi bir köşede kıvrılmış uyuyor, kimi dolaşıyor, kimi de küçük gruplar oluşturarak aralarında sohbet ediyorlardı. Uykusuzluk ve yorgunluk morallerini daha da bozuyordu. Çoğunun neredeyse ayakta duracak hali bile kalmamıştı. Bir köşeye kıvrılmak, günlerce ve günlerce uyumak... Tecrübesizlik canlarına okuyordu hepsinin.

* * *

Canları sıkılmayan da vardı aralarında. Presçi İsmail: Her zaman dolabında bulundurduğu teybini yerinden çıkarmış, çevresine birkaç kişi toplamış, teybi de sonuna kadar açmışlar; fabrikanın dereye bakan kısmındaydılar. Yücel Aydın da yanlarındaydı. Teypten fabrikaya ve dereye yayılan arabesk tarzı müziğe alışık değildi o. Yine de dinliyordu. İşçilerin davranışları ilgisini çekiyor olmalıydı. Onlarla birlikte umutsuz olmak, kamyonların içine ya da atölyenin bir köşesine kıvrılıp yatmak hoşuna gidiyordu. İşçiler Yücel Aydın’ın sıradan bulacağı konulardan söz açıyordu hep. Genellikle dinlemekle yetiniyordu Aydın; pot kırmaktan korkuyordu. Presçi İsmail nereden bulmuşsa bir rakı şişesi ayarlamıştı. Fabrikanın bu kısmı gözden uzak bir köşeydi. Yücel Aydın fazla itiraz edemedi. Direniş sırasında bu hareketi doğru bulmasa da içme sırası geldiğinde şişeyi yudumladı. İçkiyi içtikçe teybin sesi daha bir katlanılır olmuştu. Başlangıçta davranışlarında belirgin bir tutukluk vardı. Gitgide kurtuldu bu tutukluğundan. Fabrika idarecilerine diğer işçiler gibi küfretti o da. İşçiler hakkında yanılmıştı. Korkak ve amirlerinin karşısında iki büklüm duran işçiler artık değişmişti. İçkinin de verdiği sıcaklıkla onlara karşı büyük bir hayranlık duymaya başladı. Konular direnişin dışındaki konulara kaydıkça geri kalmadı işçilerden. Kadınlarla ilgili açık saçık hikâyelerden, futbol maçlarından, bir sürü şeyden bahsettiler. Mutluydu o akşam. ‘Yaşam bu işte!’ diye düşünüyordu. Gerçek yaşamın içindeydi. İşçileri salt düşünsel değil, onların yanında yer alarak, onlar gibi hissedip onlarla birlikte acı çekerek desteklemişti. Hatta onlar gibi olmaya kadar vardırmıştı işi. Kafaları iyice hoş olduğunda birbirlerine sarıldılar, birlikte sövdüler: Dünyaya, fabrikaya, kör olası düzene... Onlardan biriydi artık.

İşçiler fabrikada onlarla birlikte kalmasından ötürü ona karşı bir saygı besliyorlardı. Fabrikada kalmasını onurlu bir hareket olarak değerlendirmişlerdi. Fakat onu tanıdıkça, onun da kendileri gibi basit şeylerden hoşlandığını, kendilerinden farklı olmadığını gördükçe, yine yakınlık göstermeye devam ettiler; ancak bu ilgi kendilerinden birine gösterdikleri ilgiye dönüşmeye başladı gitgide... İşçiler basit şeylerden hoşlanıyorlar, basit konuları konuşuyorlardı; ama “biz de basit adamlarız, ne olacak ki?..” diyorlardı kendileri için...

Telefonların ardı arkası kesilmiyordu. Hastalananlar, karısı doğuranlar, acele işi çıkanlar... Bu arada garip bir olay gerçekleşti: Presçi İsmail’i telefondan aradılar. Remzi çıkmıştı telefona. Telefondaki ses İsmail’in karısının hasta olduğu haberini verdi. İşin garip yanı sonra ortaya çıktı: İsmail, “benim karım falan yok, ben evli değilim” deyince... Gelen telefonların çoğu sahteydi. Amaç işçileri bu yolla fabrikadan uzaklaştırmaktı. Gidenler geri dönmüyordu genellikle. Fabrikadakilerin sayısını azaltmak için kurnazca planlanmış bir oyundu bu. Bu arada gerçek nedenlerle arananlar da oluyordu; bu sefer de telefondaki sesin hangisinin sahte, hangisinin gerçek olduğunu ayırt etmek güçleşmişti. Yalan bile olsa kimsenin içi rahat etmiyordu. Kiminin aklı kaldığından, kiminin de böylesi işine geldiğinden... Zaten hepsinin akılları evlerindeydi. Böyle bir haberi bahane edip izin alamadıklarında gizlice kaçıyorlardı. Birol ile Remzi baktılar olacak gibi değil, gelen telefonları işçilere söylememeye karar verdiler. Gerçi ara sıra saklamadıkları, inandıkları oluyordu. Şeytanın kendisiydi telefondaki ses. Sağlam sinir bırakmıyordu insanda... Birinde Birol tutamadı kendisini, aklına geleni söyledi.

* * *

Fabrikanın içinde dolaşmadığı yer kalmamıştı İbrahim’in. Denizin ortasında kalmış serseri bir duba gibiydi adeta. Düştüğü bu durumu büyük bir talihsizlik olarak değerlendiriyordu. İşten atılmak korkusu bir yana önce fabrikada çektiği eziyet huzursuz ediyordu onu. Direniş başladığından beri doğru dürüst bir yer görmemişti sırtı. İşveren işçi atmasa ya da atılanları tekrar işe alsa olmaz mıydı? Ya işçiler? Niye inatlaşıyordu işçiler? Ne kazanıyorlardı inatlaşmaktan? Kafası almıyordu bir türlü…

Bilinmezlik ve endişe büyük fırtınalar oluşturuyordu ruhunda. Çevresindeki olaylar karşısında hiçbir şey yapamayacağını anladığında çaresiz kalıyor, çoğunun başına ne gelirse benim başıma da o gelir diye avutmaya çalışıyordu kendisini. Düşünceler kafasında kararsızlık zinciri oluşturuyordu hep. Direnişin ilk sabahı, müdür işçilerle konuşma yaptığında arkalarda bir yerde durmuştu. Müdürün isyanı bastıracağını, işçilerin hemen işbaşı yapacağını sanmıştı. Müdürün çabaları boşa çıkıp direniş sürünce paydos saatinin gelmesini beklemişti dört gözle. Hele o gün geçsin de ertesi gün bir çözüm yolu bulunurdu. Paydosta fabrikada kalmaya karar verilince işin ciddiyeti şimşek gibi çakmıştı kafasında. Askerlerin toplayıp götürmesinden korkmuştu. Alelacele fabrikayı dolanmış, saklanmaya uygun bir yer aramıştı kendisine.

İlk günden beri kaçmayı kuruyordu kafasında. Gururuna yedirse hiç durmayacaktı. Ne de olsa konuşmalardan etkilenmişti. Çaresizlik içinde kıvranıp duruyordu. Direnişi bırakıp gitse bir türlü, kalsa bir türlüydü. Bütün suç direnişe geçmiş olmalarındaydı. Direniş başlamasaydı, böyle zor bir duruma düşmeyecekti.

Kapıda iki askerin olmasıyla güvende hissediyordu kendisini. Huzursuzluğundan biraz olsun kurtuluyordu o zaman. Can sıkıntısını alt edebilmek için evini düşündü, karısını getirdi aklına. Daha çok morali bozuldu. Uykusuzluğa alışık olmadığı halde uzun süre içi rahat edip bir köşeye kıvrılamadı. Baktı ki olacak gibi değil, artık bitap düşmeye başlamış; kamyonların içini dolaştı. Kamyonların içini yoğun bir çorap kokusu sarmıştı. Havanın sıcaklığı daha da arttırıyordu kokuyu. Ne yemekhanedeki masalar, ne de kamyon boştu. Evindeki sıcak yatağın özlemi, karşılaştığı olanaksız durumla birleşince karamsarlığın en koyusuna düştü.

Bütün bu karamsar duygulardan, korkulardan sıyrıldığı anlar olmuyor değildi. İçinde bulunduğu gerçeği kabullenip çevresine bakmayı başardığı, başkalarının da aynı durumda olduğunu gördüğü anlardı bu anlar. O zamanlar daha iyimser bakıyordu dünyaya. Hatta fabrikadaki yorucu çalışmadan kurtulduğuna bile seviniyordu. Kısım şeflerinin, ustabaşıların ezici baskısına katlanmak zorunda kalmayacaktı direniş süresince. İş konusundaki acemiliğini yaşamayacak ve bu yüzden gülünç duruma düşmeyecekti. Direniş herkesi aynı kılmıştı.

İkinci gece ve sonraki günler, direnişe ilk kez ısındığı saatleri hep hoş anacaktı. Fabrikanın önüne, ziyaretlerine öğrencilerin geldiği saatleri... İçlerinde bir de kız vardı. Kızıl saçlı olanı saz getirmişti. Demir parmaklıklı kapının önüne bağdaş kurup oturdular. Onlar da birer ikişer gelip kapının içte kalan kısmına çömeldiler. İbrahim kızın tam karşısına oturmuştu. Kız iki türkü söyledi. Güzel, ezgili bir sesi vardı. İbrahim, kızın söylediği türkülerin hiçbirini duymamıştı o güne değin. Emekten, işçilerin mücadelesinden bahsediyordu türküler. Kızın türküde bahsettiği işçiler başka işçiler olmalı herhalde diye geçirdi içinden. Kız belli ki hayranlık duyuyordu o işçilere karşı. Bir ara İbrahim’den tarafa baktı. Bakışlarını bir ân için ayırmadı İbrahim’den, ya da İbrahim’e öyle geldi. Ayak tırnağına kadar kızardı İbrahim. O gece sabaha kadar durabilirdi orada, bıkmadan sabaha kadar dinleyebilirdi kızın sesini.

Kız uzun boyluydu. Bembeyaz bir yüzü vardı. Elleri de vücudu gibi hiç yıpranmamıştı. Bir de dostça bir gülüşü vardı ki insanın içine sıcaklık yayılıyordu hemen. Öğrenciler gittikten sonra o gece uyku da tutmadı gözünü. Direnişlerini övmüştü öğrenciler. Aklı pek yatmadı ama güzel bir şey yapıyorlardı demek... Yaptıkları iş kızda saygı uyandırdığına göre bu işin gurur verici yanı olabilirdi belki de... Onun o güne kadar bilmediği bir şey vardı herhalde!

İbrahim’e bir romanda yer alıyormuş gibi gelen büyüleyici duygular gece yarısından sonra eski halini aldı. Sabahtan askerler geldiğinde; güneş tüm sıkıntıları, umutsuzlukları, direnişin zor yanlarını ışıklarıyla aydınlatıp ortaya çıkardığında zerresi bile kalmadı. Nesnelerin çıplak görüntüsü gün ışığı ile birlikte nasıl açığa çıktıysa, İbrahim’in yüreğindeki huzursuzluk da öyle açığa çıkmıştı.

* * *

Birol, ne kadar istemese de uykuyu gözkapakları dinlemiyordu. Vücudu iradesine isyan ediyordu. İçinden bir ses kandırmaya çalışıyordu onu. Uyumayacaktı, birazcık uzanıp dinlenecekti. Saat gecenin üçü olduğunda dayanamadı, servis kamyonlarından birinin içine girdi. Yalnızca kafasını dinleyecekti. Uyumamalıydı! Tetikte olmak, devamlı tetikte olmak zorundaydı; birkaç kişinin dışında güvenebileceği kimse yoktu. Sanki her şey ona bağlıydı. O yenik düşerse her şey bitiverecekmiş gibiydi sanki: Uyumamalıydı bu yüzden.

Olmadı. Biraz dinlenmek için uzandığında uyku gözkapaklarını kapadı. Kendisini karanlık bir kuyuda buldu birden. Nerede olduğunu unuttu. Bir ara uyandığını sandı: Kimseler yoktu ortalıkta, herkes gitmişti. Yalnız başına kalmıştı. Büyük bir korkuya kapıldı. Kaçmıştı herkes. Herkes onun uyumasını fırsat bilmişti. Bağırdı, sonra yeniden karanlıklara gömüldü. Kalkmak istiyor, başaramıyordu. Kollarından, bacaklarından yattığı yere bağlamışlardı onu sanki... Uykusunda adeta büyük bir savaş veriyordu. Sonra birkaç kişinin birden üstüne saldırdığını gördü. Kollarından tutup sürüklemek istiyorlardı onu... Bağırdı, avazı çıktığı kadar bağırdı.

“Birol Arkadaş! Benim ben! Kendine gel! Bir şey yok! Uyandırmak istedim sadece. Döküm fabrikasındaki arkadaşlar çağırıyorlar da... Bunu söylemek istiyordum. Kâbus gördün herhalde.”

Birol, boş bakışlarını Remzi’ye dikti. Ne olduğunu, nerede olduğunu hatırlamaya çalışıyordu. Bir anda güçsüz kuvvetsiz kalmıştı. Beyninin ve vücudunun en küçük noktası dahi uyuma isteği duyuyordu. Korkunç bir savaş veriyordu ruhunda. Her bir kası aşağı çekiyordu onu...

Kalktı yattığı yerden, oturdu ve başını kollarının arasına aldı ve birden hiçbir şey olmamış gibi ayağa kalktı. Hiçbir şey söylemeden kamyondan aşağı indi. Doğruca yüzüne su vurmaya gitti.

* * *

Evin içi iki katlıydı. Yatak odalarından salona merdivenle iniliyordu. Salon klasik stilde döşenmişti. Merdivenin altındaki boşlukta genişçe bir kitaplık vardı. Kitaplar cam kapaklarla tozdan korunmuştu. Hemen hemen hepsi özenle ciltlenmiş, ciltlerin aynı renkte olmasına dikkat edilmişti. Kütüphanenin hemen önünde çalışma masası duruyordu. Salonla bir olmasına rağmen ayrı bir bölüm gibiydi burası.

Salon oldukça genişti. Salonun ortasında yerde iki adet Bünyan Halısı seriliydi. Uzunlamasına ceviz bir masa, antika koltuklar, duvarda bir av sahnesini anlatan gümüş çerçeveli büyük bir tablo, onun hemen karşısında içi kristal takımlarla dolu büyük bir camlı dolap, yerlere kadar inen yeşil kadife perdeler, tavanda üç tane kristal avize; bunların hepsi salonun görünümüne ağır bir hava veriyordu.

Hizmetçi kız, duvardaki saat yediyi vurduğunda salonun perdelerini açtı. Bir anda ışık doldu içeri. Her sabahki gibi Cevat Bey, tam o saatte merdivenlerde gözüktü. Üstünde gri renkli bir eşofman vardı. Kayıtsız bir tavırla kütüphanenin önünde durdu. Çalışma masasının üstünde akşamdan kalmış birkaç kitap duruyordu. Kitaplardan bir tanesinin sayfası açık bırakılmıştı. Açık sayfada şu tümceler dikkatlice çizilmişti:

“Toplumsal düzenin dengesi, kişinin ve mülkün güvenliği sadece zenginlerin ve akılcıların elinde bulunan bir hükümetle sürdürülebilir.”

Kitabı kapattı. Hizmetçi kız sabah kahvaltısı için masayı hazırlıyordu. Sokak kapısının bulunduğu küçük hole yöneldi. Kapının önünde yatan boxer cinsi köpek onu görünce hızla ayağa kalktı. Güçlü kuvvetli bir köpekti bu. Yerinde duramıyor, dışarı çıkacağını anladığı için, burnunu kapının açılacağı yere sokuyor, kapının tokmağına atılıp kapıyı açmaya uğraşıyordu. Cevat Bey spor ayakkabılarını giydi, köpeğin kayışını taktı.

Ağaçlıklı asfalt yol aşağı döne döne kıvrılır, parka kadar inerdi. Sabahın erken saatlerinde, sessiz ve bambaşka güzel olurdu buralar.

Köpek dışarı çıkmanın heyecanıyla ileri doğru atılıyor, Cevat Bey’i peşinden sürüklüyordu adeta... Cevat Bey aşağıdaki parka kadar yürür, köpeğini burada salar, kendisi bir kanepede oturur, onun oyunlarını seyrederdi. Ara sıra da oynardı onunla. İleri bir sopa atar ve onu geri getirmesini isterdi. Her geri getirdiğinde bir şeker verirdi ağzına.

Dönüşte köpeğin tasmasını takmazdı. Eğitimli köpek eve varmadan markete uğrar, içinde günlük gazeteler olan torbayı ağzına alır, Cevat Bey’in arkasından koştururdu. Cevat Bey temiz havayı derinden çekerdi ciğerlerine...

Cevat Yılmaz’ın eşi Belma Yılmaz, geceden kalma mahmurluğuyla, berberde sık yapıldığı belli fakat hafif karışmış saçlarıyla onu kapıda karşılardı. Mavi gözlü, hafif tombul, hâlâ yaşlanmamış bir kadındı Belma Yılmaz. Küçücük dudaklarından tebessüm hiç eksik olmazdı. Gözlerinin parlaklığıyla birlikte dudaklarındaki bu tebessüm çocuksu bir hava veriyordu ona.

Cevat Bey karısına karşı ilgisizdi. O her sabah kalkar kalkmaz üstünü değiştiği halde karısı hâlâ sabahlığıyla olurdu. Cevat Bey kısa boylu, yanakları hafifçe tombul, yüzünde kırışıklık olmasına rağmen hâlâ yaşlanmamış, kibar tavırlı, sade giyimiyle dikkati çeken biriydi. Karısının sabahlıkla karşılamasına kızdığı halde, ne kızgınlığı belli eder ne de herhangi bir şey söylerdi. Onun hayatına karışmazdı genellikle.

Serbest tavırlı bir kadındı Belma Yılmaz. Yaşamı konken partileriyle, arkadaş toplantılarıyla geçerdi. Çevre evlerde oturan başka müdür hanımlarıyla bazen gece yarılarına kadar oyun oynadıkları olurdu. Cevat Bey iş toplantılarına, gece yemeklerine genellikle yalnız giderdi. Erken geldiği akşamlar torunuyla oyalanır, torunu uyuduktan sonra, çalışma masasının başına geçer, geç saatlere kadar kitap okurdu.

Hizmetçi kız kahvaltıyı hazırlamıştı. Torununu elinde bebeğiyle birlikte merdivende görünce yüzü güldü. Küçük torun zıplayarak, neşeyle iniyordu merdivenleri. Merdivenleri iner inmez dedesinin yanına geldi. O yarım yamalak konuşmasıyla:

“Dedeciğim, ben bebek miyim?”

Dedesi onu kucağına aldı.

“Bebeksin tabii,” dedi gülerek.

“Peki, bu kucağımdaki de bebek mi?”

Dedesi arkasından hangi soru geleceğini merak ederek:

“O da bebek tabii...”

“O zaman, onu sevme beni sev, oldu mu?”

Cevat Bey güldü. Kucağından yere indirerek poposuna hafifçe vurdu.

“Hadi bakalım doğru yüzünü yıkamaya!”

Saat sekiz buçukta tüm aile masaya oturmuş olurdu. Çok geçmeden kızı gelerek babasının iki yanağından öper, “günaydın babacığım” derdi. Yemek genellikle küçük torunun yaramazlıkları dışında sessizlik içinde geçerdi. Cevat Yılmaz bir yandan çayını yudumlarken bir yandan gazeteleri okurdu.

Saat dokuzu çeyrek geçe üstünü değiştirir dışarı çıkardı. İki yıldan beri Selimoğlu’nun genel danışmanlığını yapıyordu. Arabası hiç şaşmaz saat dokuzu yirmi geçe yola koyulmuş olurdu.

Selimoğlu’nun beyaz mersedesi merkez binanın önünde durdu. Şoför hızlı hareketlerle inip, kapıyı açtı. Selimoğlu her zamanki ciddiliğiyle arabadan inip hiç duraksamadan kapıya yürüdü.

Hiç beklemediği bir anda olmuştu direniş. Fabrika müdürlerine kızıyordu; iki yüz işçiyle başa çıkamamışlardı. Düşünceli hali hiç belli olmuyordu yüz ifadesinden. Çevresine eskiden olduğu gibi dikkatli bakıyor, karşılaştığı insanı sorgular tavrını eksik etmiyordu yüzünden. Bir gün önce iş adamlarıyla bulunduğu yemekte direnişin fazla uzun sürmeyeceğini söylemişti. Ancak içinden atamadığı bir kuşku, belli belirsiz düşüncelere itiyordu onu.

Sekreter kız onu görünce oturduğu yerde toparlandı hemen.

“Büyük fabrikanın müdürüyle Cevat Bey içerdeler efendim. Muhasebe müdürü önceden geldi. Bir de küçük fabrikanın personel müdürü var.”

Selimoğlu onu her zamanki gibi dinlemez görünüp doğruca içeri girerken arkasından seslendi:

“Sanayi odasındaki toplantınız saat tam ikide!”

Odaya girince içerdekiler oturdukları yerden kalkmak için hamle yaptıklarında,

“Oturun beyler!” dedi Selimoğlu.

Elindeki çantayı masasının üstüne koydu. Koltuğuna oturarak arkasına yaslandı. Hiçbir şey söylemeden karşısında oturanlara çevirdi bakışlarını. Üstündeki ceket eğreti duruyordu sanki. Giyimine dikkat etmediği her halinden belliydi. Ama yılların verdiği tecrübe, insanlara hükmetmenin verdiği avantaj ona tartışılmaz bir üstünlük sağlamıştı.

“Fabrika ne durumda?” diye sordu.

Soru hepsine birden sorulmuştu. Büyük fabrikanın müdürü söze girdi önce:

“Direniştekilerin fazla dayanacaklarını sanmıyorum. Direniş birkaç güne kadar bitecektir Zeyyat Bey.”

Zeyyat Selimoğlu, yanında duran telefonu aldı eline:

“Bana avukatı bağlayın!”

Küçük fabrikanın personel müdürü telaşla ortaya atıldı:

“İşçilerin hepsi desteklemiyor direnişi efendim, çoğu direnişe karşı.”

Selimoğlu, telefonun ahizesini kulağından ayırarak, personel müdürünü azarlarcasına:

“Desteklemiyorlar da neden geçtiler direnişe?” diyerek tersledi.

Personel müdürü Selimoğlu’nun gözünden düşmemek için aceleyle uzun açıklamalara girişti:

“İçlerinde bizden yana işçiler de var. Ama şu anda şaşırmış durumdalar. En kısa zamanda o işçileri harekete geçireceğiz efendim.”

“Tamam, tamam!”

Sekreter kız telefonu bağlamış olacak, Selimoğlu avukata Mak-Sen’le ilgili hazırlıkları tamamlayıp tamamlamadıklarını sordu. Ne yanıt aldıysa yüzünün ifadesinden hiç belli olmuyordu. Telefonu kapadıktan sonra kendisine has otoriter ifadesiyle konuşmaya başladı:

“Bu direnişin bir ân evvel bitmesini istiyorum. Ne yapın edin fabrikayı üretime geçirin! Benim için fabrikanın üretime geçmesi önemli. Fabrikayı işçiler idare etmiyor. Siz idare ediyorsunuz. Ben bu fabrikanın sahibi olduğum sürece bu böyle olmalı!”

Cevat Yılmaz köşesinde karıştırmakta olduğu dosyayı sehpanın üzerine bıraktı. Personel müdüründen farklı olarak kendisinden emin birinin portresini çiziyordu. Selimoğlu’nun konuşmasını bitirmesini bekledikten sonra:

“Bakın Zeyyat Bey!” dedi. “Dediğiniz gibi fabrikanın üretime geçmesi önemli. Ancak bu tüm işçilerle birlikte olmayabilir. Önemli olan fabrikayı işgal eden işçileri dışarı çıkartıp fabrikayı boşaltmak. Bir onun kadar daha önemli olan: Direnişin ana fabrikaya sıçramaması için önlem almak.”

Büyük fabrika müdürü, Cevat Bey’in söylediklerine dikkat çekmek amacıyla vakit kaybetmeden araya girmek istedi. Ancak Cevat Bey’in konuşması bitmemişti.

“Şu anda fabrikada üretim yarı yarıya düştü. İşçiler alabildiğine huzursuz,” dedi müdür.

Müdürle aynı anda:

“Avukat size söylemiş olmalı,” diye sözlerine devam etti Cevat Bey. Nedense büyük fabrika müdüründen yana bakan olmamıştı. “Maden-İş bizimle görüşme isteğinde bulundu,” diye konuşmasını sürdürünce Cevat Bey, Selimoğlu’nun tepkisi sert ve ani oldu:

“Ne görüşecekmişim? Ben sağ olduğum sürece bu sendika fabrikama giremez! İşçilerimi kışkırtsınlar, fabrikayı çalışamaz hale getirsinler, sonra benden görüşme istemeye kalksınlar. Asla görüşmem.”

Cevat Bey, Selimoğlu’na herhangi bir tepki vermedi; susmakla yetindi. Büyük fabrika müdürü kendisinin dinlenilmediğinden ötürü huzursuz olmuştu; ha bire masanın üstünde duran parmaklarını hareket ettiriyordu.

Selimoğlu devam etti:

“Döküm fabrikasından verilen yemek hikâyesi nedir?”

“Döküm fabrikasındaki işçiler direnişçi işçilere duvar tarafından yemek veriyorlar. Döküm fabrikası ilgilileriyle görüştük. Fazladan yemek çıkarmıyoruz diyorlar. Grevden yeni çıktıkları için işçilerle sürtüşmeye girmek istemiyorlar.”

“Evet, tabii... Onların fabrikası üretimde. Herkes benim iflas etmemi istiyor. Grevden bu yana militan yuvası oldu döküm fabrikası. İdeolojik amaç güden kişiler var içlerinde. Yasa kalmadı bu ülkede. Özel mülkiyet kalmadı.”

“Bu durum” diye sözlerine başladı Cevat Bey, o sakin ve kendisinden emin havasının konumuna yaraşır profesyonel bir ağırbaşlılıkla: “İşverenlerin de işçilere karşı birlikte hareket etmeleri zorunluluğunu dayatıyor. İşverenler Sendikası’nda bu yolda oldukça olumlu gelişmeler var. Pek yakında işçi sendikaları işverenlerin birlikte hareket ettiklerini görecekler.”

Selimoğlu, içlerinde en çok Cevat Bey’e değer veriyordu. Cevat Bey’in bir uzman olarak Madeni Eşya Sanayicileri Sendikasını toparlamada önemli rolü olduğunu biliyordu. Gerçekten de katıldığı iş toplantılarında en çok bundan söz ediliyordu. İşverenler sendikası birlikte hareket etmek konusunda yeni öneriler getiriyordu işverenlere. ‘İşçi sendikaları ancak böyle çökertilebilir.’ diyorlardı. Sendikada artık grup sözleşmesinden, toplu grevlerden bahsediliyordu. Ayrı hareket eden işverenlere birlikte hareket etmeleri için zorlayıcı düzenlemeler söz konusuydu. En canlı örneği kendi fabrikasında yaşandığı için bütün bunları daha iyi kavrıyordu Selimoğlu. Gittiği her yerde döküm fabrikası yöneticilerinin bu tutumundan bahsediyordu. Evet doğruydu. İşverenler birlikte hareket etmeliydi.

Tam o sıra Selimoğlu’nun iç hat telefonu çaldı. Sekreter kız, Sanayi Odası’ndaki toplantıya yetişmek için vaktin geçmekte olduğunu haber veriyordu. Ayağa kalkarak:

“Beyler, önemli bir toplantıya yetişmek zorundayım,” dedi.

Herkes ayağa kalktı. Selimoğlu, muhasebe müdüründen işçilerin tazminatlarının ne kadar tuttuğunun hesabını çıkarmasını istedi. Tam kapıdan çıkarken bir kez daha:

“Ne gerekiyorsa onu yapın!” dedi geriye dönüp. “Fabrika en yakın zamanda faaliyete başlamalı.”

Selimoğlu çıktıktan sonra odaya derin bir sessizlik çökmüştü. Personel müdürü, müdürünün İzmir’den ne zaman döneceğini sordu. Birkaç güne kadar yanıtını aldı Cevat Bey’den. Sanki konuşulacak hiçbir konu kalmamış gibi herkes susuyordu.

Cevat Bey ayağa kalkarak pencerenin önüne kadar gitti. Bir eli cebinde dışarısını seyretmeye koyuldu. Büyük fabrikanın müdürünün sorusuyla pencereden ayrılarak odanın ortasına kadar geldi. Epey düşünceli gözüküyordu. Büyük fabrika müdürü toplantının başından beri kafasını meşgul eden ana fabrikada yaşanan gerginlikten söz açmanın ortamını nihayet bulmuş, Selimoğlu’na soramadığı soruyu Cevat Bey’e sormuştu. Cevat Bey yanıt yerine Fort Worth’da katıldığı bir iş toplantısında dinlediği bir olayı anlatmaya başladı:

“Size bir örnek vereyim, dedi. Yıl l937; yıllardır sendikasız çalışan Ford Motor Fabrikası işçileri, sendika çatısı altına girmeye karar verirler. U.S.A. Otomobil İşçileri Sendikası işçilere çağrı yapar. Toplantı günü salon Ford işçileriyle tıklım tıklım dolmuştur. Ve bu sırada Amerika’nın boks şampiyonlarından Harry Bennet’in adamlarından biri az sonra işçilerin hepsini salondan defedeceklerini söyler. Ve Harry Bennet’in çetesinin adamları salona yayılarak, toplantıyı darmadağın ederler.”

Yanıt beklemeden kapıya doğru yürüdü. Cevat Bey’in konuştuğu esnada bakışlarını büyük fabrika müdürü yerine küçük fabrikanın personel müdürüne diktiği odada bulunanların gözünden kaçmamıştı.

* * *

Isı Kazan fabrikasında olağanüstü bir durum yaşanıyordu. Yabancı adamlar dolmuştu fabrikaya. Üstelik bu adamlar silahlıydılar. Çalıştıkları falan yoktu. Sabahtan akşama kadar fabrikanın içinde geziniyorlardı. İşçileri daha da huzursuz etmişti bu durum. Sinirler alabildiğine gergindi. Ustabaşılar, postabaşılar fazladan iş yığıyorlardı işçilerin önüne. Baskı alabildiğine yoğunlaşmıştı.

Küçük fabrikanın direnişe geçtiğini duymayan kalmamıştı işçiler arasında. Fabrikada gizliden gizliye konuşulan tek konu buydu. Direnişle ilgili gelen haberlerin hiçbiri birbirini tutmuyordu. Bir ara fabrika boşaltıldı haberi geldi. Sonradan bu haberin yalan olduğu anlaşıldı. Haberlerin ardı arkası kesilmiyordu: Küçük fabrikada az sayıda işçi kalmış, çoğu direnişe katılmaktan vazgeçmiş, fabrika yakında üretime geçecekmiş... Bir de şöyle bir haber yayıldı: Ana fabrikadan küçük fabrikaya işçi gidecekmiş. İşçiler en çok bu haberden tedirgin olmuşlardı.

İş saatlerinde kimse birbiriyle konuşamaz olmuştu. Öğle paydoslarında bile silahlı adamlar, aralarında dolaşıyorlardı. Pek tabii bu adamlar silahlarını açıktan açığa göstermiyorlardı ama ceketlerinin altındaki kabarıklıktan silah taşıdıkları açıkça belli oluyordu ve birçok işçi ceketin altında silah olduğunu görmüştü.

Kısım şeflerine göre küçük fabrikadaki direniş birkaç maceraperestin işiydi. Çok geçmez en ağır biçimde cezalandırılırdı bu kişiler. Bu tip hareketler fabrikaya da işçilere de yarar getirmezdi. Birçok kişi işinden olacak, başka bir şey olmayacaktı.

Ana fabrikanın yemekhaneye çıkan merdiveninin altında küçük bir kapı vardır. Eski sandalyelerin atıldığı, uzun bir süredir kullanılmayan bodrum gibi bir yere açılır bu kapı. Saat üç sıralarında zayıf, uzun yüzlü sarışın bir işçi geldi bu kapının önüne. Gelir gelmez merdivenlerden yukarı çıktı. Yemekhanenin kapısından içeri bir göz attı. Sonra gerisin geri döndü. Çevresine iyice bakındıktan sonra kapıyı açıp içeri girdi. Çok geçmedi peşinden iki kişi daha girdi içeri. İçerisi karanlıktı. Birbirlerini seçemiyorlardı pek. Çakmağın alevi sönene kadar aydınlattı içersini. Çakmak ilk giren işçinin elindeydi. Yere çömelmişlerdi. Çakmağın alevi ara ara yanmaya devam etti. Kırık sandalyenin üstünde oturanın çocuksu bir yüzü vardı. Onun çocuksu yüzünü ve kıvırcık saçlarını aydınlattı. Üçüncü kişi başını eğmiş, ayakta duruyordu. Sırtını merdivenin betonuna yaslamıştı. İriyarı geniş bir vücudu vardı. Çakmağın sahibi ağırbaşlı ve ne yaptığını bilen biriydi.

“Gelirken bir gören oldu mu?” diye sordu odadakilere.

“Hayır!”

Çakmağın alevi uzun bir süre yanmadı. Küf kokusuna benzer ağır bir koku vardı içerde.

“Doğan, Demir Döküm’ün temsilcisiyle konuştuklarını aktar istersen.”

Doğan, başı öne eğik ayakta duran iriyarı kişi olacak:

“Bizim ne zaman direnişe geçeceğimizi soruyorlar,” diye başladı söze.

Çakmağın sahibi sarışın işçi, çakmağın alevini konuşanın yüzüne doğru tuttu. Kısa bir süre yanık kaldı çakmak. O kısa sürede konuşanın köşeli ve çizgisiz yüzü ortaya çıktı. İri vücuduna orantılı büyük kafası vardı. Yüzü bir mermeri andırıyordu çakmağın alevinde. Küçük fabrikadaki işçilerin direnmeyi sürdürdüklerini, gece de fabrikada kaldıklarını söyledi. Sakindi konuşurken. Herhangi bir şeyden bahsediyor gibiydi.

“Ancak Demir Döküm’ün temsilcisi, siz direnişe geçmezseniz uzun süre dayanamazlar, diyor. Ben de direnişe çıkmaya hazırlıklı değiliz, dedim. Bu işin bizim fabrikada çok zor olacağını anlattım. Onlara kalırsa ne yapın edin direnişe geçin diyorlar. Fabrikada büyük bir baskı altında olduğumuzu, işçilerin başlarını bile kaldıramadıklarını söyledim. Bir araya gelip organize olmamızı engellemek için fabrikaya silahlı adamlar getirttiklerini söyledim.”

Çakmağın alevi gittikçe küçüldü. Isınan çakmak sarışın işçinin elini yakmış olacak, alev söner sönmez elin ceketin kumaşına üst üste birkaç kez sürtünen sesi duyuldu. Çakmağın alevi uzun süre yanmadı.

“Küçük fabrikada tanıdığınız yok mu?” diyen sarışının sesi duyuldu.

“Zülfü’nün var... Köyden arkadaşı. Muharrem!”

Karanlıkta kısa bir bekleyiş oldu. Aynı ses yeniden duyuldu:

“Zülfü, Muharrem’in evine uğramış. Ama geceleri de fabrikada kaldığından bulamamış.”

“Onunla görüşmeliyiz mutlaka!”

Üçüncü kişi, Zülfü:

“Fabrikaya gideyim...” dedi.

“Hayır, fabrikaya gitmek olmaz!”

Ekledi arkasından:

“Fabrikaya haber yollayabilirsen?”

“On altı yaşlarında bir oğlu var” dedi iriyarı adamın sesi.

“En kısa zamanda konuşun oğluyla! Hatta bu gece evlerine gidin!”

“Atölyeden yokluğumuzu fark etmesinler. Gitsek iyi olur,” dedi az önceki ses. Konuştuğu sırada çakmağın alevi parladı. Çakmağın alevinde kıvırcık saçlarıyla, esmer yüzündeki çocuksu ifade aydınlandı Zülfü’nün.

Sarışın işçi ayağa kalktı:

“Korkuyor arkadaşlar. Korkuyu bir kırabilsek... Ne pahasına olursa olsun kırmalıyız. Eli silahlı adamlar bir şey yapmaya cesaret edemezler. Eğer bu fırsatı şimdi değerlendiremezsek...”

Sözünü bitirmeden bulundukları yerin kapısını hafifçe araladı. Kapının aralığından içeri sızan ışık hepsini tedirgin etmişti... Dışarıda kimse olup olmadığına baktı sarışın olan başını uzatıp. Kapının dışında kimse olmadığına emin olduktan sonra onun işaretiyle dışarı çıktılar. Az sonra farklı yönlerden atölyenin kalabalığına dağıldılar. Sarışın olanı önce montaj atölyesine uğradı. Silindirde kıvrılan dev demir saçın önünde durdu.

“Dün kaynakhaneye gönderdiğiniz kazanın ölçülerini versene!” dedi silindirin yanı başındaki masada, elinde kalem çalışmakta olan adama, yüksek sesle. Çevrede dolaşan yabancılara aldırmadığını göstermeye özellikle dikkat ediyordu.

Adam önündeki kâğıttan başını kaldırıp baktı sarışına, masasının çekmecesinden çıkardığı katlı kâğıdı uzattı sonra.

“Biz hep böyle çalışmaya devam edecek miyiz?” diye sürdürdü konuşmasını sarışın, aynı şekilde bağırarak.

Duymazlığa gelmişti adam. Konuşmaya istekli hali yoktu pek. Tedirgin gözlerle çevresine bakınıyordu ikide bir. Ancak bir şey de diyemiyordu sarışın işçiye.

“Şimdi direnişe geçmezsek başka ne zaman geçebiliriz?”

Baktı ki yanıt vermese sarışın işçi yüksek sesiyle konuşmaya devam edip başına iş açacak; önündeki kâğıdı eliyle düzeltirken “biz ne yapabiliriz ki?” dedi usulca. Göz ucuyla atölyede dolaşan yabancıları göstererek: “Biraz sesini alçaltsan iyi olacak,” diye ekledi. “Yoksa ikimizin de başı belaya girecek.” Sarışın işçinin yüz ifadesinden söylediklerini hoş karşılamadığını görünce açıklama gereğini duydu: “Elimizi kolumuzu bağlamışlar. Başımızı bile kaldırıp bakmamıza fırsat vermiyorlar! Kimle ne yapabilirsin ki?”

“Bilmen gereken bir şey var. Küçük fabrikada direnişi kaybederlerse daha çok ezecekler bizi,” dedi sarışın. “Eskisinden daha fazla! Sadece orada değil bizim burada da temizlik yapacaklar o zaman. Postabaşılar liste yapmış bile. O zaman da mı elimiz kolumuz bağlı bekleyeceğiz? İş işten geçtikten sonra ne gelir elimizden ha? Bizi bilmem ama onlar ne yapacağını iyi biliyor.”

Katlı kâğıdı koltuğunun arasına sıkıştırdı. Başka tek söz etmeden giderken adam arkasından seslendi:

“İsa, gelsene bir dakika!”

Dönüp baktı adama. Adam eliyle alnında biriken terleri sildikten sonra:

“Bir şey soracağım sana; ama aramızda kalsın. İlle Maden-İş sendikasına geçmek zorunda mıyız? Maden-İş’ten başka sendika mı yok. Tamam, fabrikadaki sendikanın kötü olduğu konusunda seninle hemfikirim. Ama ne bileyim, küçük fabrikadakiler Maden-İş’e geçiyorlar diye biz de aynı şeyi yapmak zorunda mıyız? Sonuçta... Onlar bize uymak zorundalar.”

İsa’nın bakışlarındaki ani değişimi görünce tavrını değiştirdi.

“Hiç, canım... Benimki bir fikir. Öylesine söyledim.”

Sonra seslendi arkasından:

“Sakın korktuğumu sanma. Eğer herkes varsa, ben de varım.”

İsa dönüp de bir şey söylemedi. Katlı kâğıt elinde atölyesinin yolunu tuttu.

Makineler büyük bir gürültüyle çalışıyordu. Baskının ötesinde görünürde bir değişiklik yok gibiydi. Görünmeyen öfke makinenin dişlilerinin içine sinmişti sanki.

Kazanın üstündeki işçi balyozu hızla vuruyordu. Öfke o hızın içine gizlenmişti. Öfke, kazan demirinden atölyenin içine yankılanan sesle birlikte büyüyordu. Makineler dahi işçilerin öfkesinden etkileniyorlardı. Yüksek devirli matkap kalın demir saçı delmek için daha bir hızlı iniyordu. Kaynak kesme lambaları demirlerden hırsını onları biçerek alıyordu sanki. Daha fazla üretim olsun diye değil; inadına... Öfke yüzünden!

Öğle yemeğinde tabakların çoğunda yemekler artmıştı. O akşam paydosta servis kamyonları her zamanki güzergâhlarından gitmediler. Küçük fabrikanın önündeki yoldan geçmek yerine dere tarafındaki köprüyü geçip arkadan dolaştılar. Kamyondaki işçilerden sesler yükseldi. Kamyonların güzergâhını değiştirenlere yönelen öfkeli seslerden, direnişteki küçük fabrika işçilerinin henüz haberi yoktu.

* * *

Akşamdı. Fabrikadan gelmişlerdi doğruca. Gittikleri sendika eski bir binanın ikinci katındaydı. Küçük bir yerdi burası. Terkedilmiş gibiydi sanki. Kıvırcık saçlı vardı, Nazmi Feyyaz adlı postabaşıyla birlikte montajdan iki postabaşı daha; kaynak atölyesinden Cabbar, meydancılardan iki kişi, ambarcıyla birlikte iki teknisyen, muhasebeden Tacettin adlı bir büro işçisi... Gelenlere rağmen henüz, sivri burunlu, fıldır fıldır dönen gözbebekleriyle yerinde durmayan, durmadan pencereden dışarı bakan üçgen suratlı adamdan başka, sendikadan kimse gözükmüyordu. Bir masa, birkaç tane de sandalye vardı odada. Onlar geldikten az sonra fabrikadan üç kişi daha geldi. Postabaşılardan Nazmi, fabrikadayken “İki sendikayı da istemiyoruz,” demişti Cabbar’a. “Ne eski sendikayı, ne de Maden-İş Sendikasını! Yepyeni bir sendikaya geçeceğiz. Şimdiye kadar denenmemiş bir sendika bu. Eskilerde fayda yok! Bu sendika daha iyi haklar alıyor. Topkapı’da bir civata fabrikasında iyi bir sözleşme yapmış. Kurulalı bir yıl olmuş.” Cabbar, ismi neydi diye sormuştu. “Makine Sanayi İşçileri Sendikası. Kısa adı Mak-Sen!” Cabbar dudak bükmüş, bu isimde bir sendika duymadığını söylemişti. “Duyman gerekmez!” demişti Postabaşı Nazmi. “Bu sendikaya geçersek her şey hallolur. Hem küçük fabrikadakiler de razı olmuş. Zaten amacımız eski sendikadan kurtulmak değil mi? Küçük fabrikadaki işçileri yalnız bırakmamış olacağız böylece.” Cabbar’ın aklına yatmamıştı ama cevap verecek sözcük bulamamıştı. Cabbar daha sonra söz açıldığında Birol’dan mali bakımdan cılız, bu tip küçük sendikaların işverenlerin oyuncağı olma durumunda kaldıklarını öğrenecekti. Zira aynı saatlerde küçük fabrikada da buna benzer bir söylenti yayılmıştı. Kaynakçı Selim nereden duymuşsa Birol’un yanına gelerek sevinçle, büyük fabrikadakilerin yeni bir sendikaya gittiklerini, onlara katılırlarsa bu işin hallolacağı haberinin yayıldığını söylediğinde “böyle bir şey kesinlikle olmaz!” diye karşı çıkmıştı Birol. İşin aslını bilmese de aklına Demir Döküm işçileri gelmişti bunu söylerken. “Demir Döküm işçileri neredeyse bizim yerimiz orası!” demişti. İçgüdüleriyle vardığı bu sonuçta sonradan ne kadar haklı olduğunu daha bir kavrayacaktı Birol; sendika denen şeyin işçilerle bir anlam kazandığını... İsa, böyle bir toplantıya ona haber vermeden gittikleri için kızacaktı Cabbar’a. Bu toplantıyı organize edenlerin arka planında montaj atölyesinden biri olduğunu uzun süre postabaşı Nazmi’den başka kimse bilmeyecek, bir sır olarak kalacaktı. Ancak o kişi o gün oraya gelmemişti.

Kimi ayakta kaldı, kimi oturdu. Postabaşılar toplantıyı bir ân evvel bitirmek istiyorlardı. Aceleci ve telaşlı bir halleri vardı. Elindeki üye defterlerini göstererek açıklama yapan Postabaşı Nazmi’de heyecan son haddine varmıştı. Nazmi gelmeyi kabul edip bu işi üstlendiğine çoktan pişman olmuştu olmasına. Bilhassa geleceğim dediği halde gelmeyen montajcıya içerliyordu.

“Yarından itibaren fabrikada üye kaydına başlayacağız. Önce siz bir üye olun. Defterleri elden ele dolaştırın. Alt köşeye atın imzayı.”

İşçiler, kararsız bir şekilde kargacık burgacık harflerle karaladılar kâğıdı.

“Şu formları da doldurun!”

Doldurulan formlardan birini eline alarak:

“Adını yanlış yere yazmışsın. Neyse... Biz düzeltiriz. Sen imzanı at yeter.”

“Böyle mi olacak?”

“Evet evet, öyle!”

“Küçük fabrikanın işçileri de bu sendikaya mı geçiyor?”

“Elbette!”

“Kimse yok mu bu sendikada yahu?”

“Sendika çoktan kapandı. Bizim için açık tuttular bu saate kadar.”

“Hadi çabuk atın imzaları. Han kapanıyor. Fazla vaktimiz yok!”

İşçiler, postabaşı Nazmi’nin insanın iki ayağını bir pabuca sokarcasına acele edişinde, sendika diye getirildikleri yerde kimsenin olmayışında bir tuhaflık olduğunun farkındaydılar. Ne var ki henüz nasıl bir durumla karşılaştıklarını tam olarak bilemiyorlardı. Bilhassa kendilerine küçük fabrika işçilerinin de bu sendikaya geçmekte olduğunun söylenmesi gelmelerinde etkili olmuştu. Ancak görünürde küçük fabrikanın işçilerinden kimsenin olmayışına şaşırmıyor değillerdi. Tam o sırada beklenmeyen bir şey oldu. Kısa boylu, etleri sıkı, sert yapılı işçi hırsla ayağa kalktı. Elindeki kâğıdı yırtarak fırlattı yere:

“Maden-İş Sendikası’ndan başka sendika tanımam ben!”

Cabbar’dan başkası değildi bu. Kulakları tırmalayan bir sesi vardı.

“Bilmediğim, tanımadığım bir sendikaya kimse beni üye yapamaz!”

Öyle bağırıyordu ki binanın altlarına kadar gidiyordu sesi.

Cabbar, ters ve inatçı biriydi. Sinirinden öne doğru eğri, iri kemikli burnunun delikleri alabildiğine açılmıştı. Sırtı çalışmaktan hafif kamburlaşmış, boyunsuz başı gövdesine iyice gömülmüştü. Güçlü omzuna, kaslı kollarına oranla dar göğüs kafesi ağır işle geçen yılları dengelemeyen bir yoksulluğun sonucuydu ve çocukluk yıllarının gıdasızlığının izlerini taşırdı. Bağırdığı zaman gerilen yüzü sinirinden burnunun ucuna kadar kıpkırmızı olur, gözbebekleri ateş saçar; kendisini kaybeder, ne yapacağı belli olmazdı. Herkes çekinirdi Cabbar’dan. Postabaşılar bu yüzden üstüne gidemediler. Cabbar’ın böyle karşı çıkacağını ummamışlardı. Ona haber verdiklerine pişman oldular. Üstüne gitmedilerse de Cabbar susacak gibi değildi. Bağırdı çağırdı. Kimse susturamadı onu. Toplantıdan sonuç alınamayınca dağılmak zorunda kaldılar. Bu nedenle...

Ertesi günü fabrika müdürü sorduğunda, Nazmi postabaşı: “Cabbar işi bozdu,” dedi kısaca...

* * *

Direnişin üçüncü günüydü. Her gün birbirine benzemeye başlamıştı. Sanki bundan sonra da böyle olacak gibiydi. Olmadı.

Bütün bir gecenin yorgunluğu, uykusuzluk, yüzlerde gözle görülür izler bırakmaya başlamış; herkeste bir bıkkınlık baş göstermişti. Bu iş nasıl biterse bitsin... Hapsedilmiş gibiydiler.

Birol, üçüncü gün de uykusuzdu. Çok kısa aralıklarla uyunan uykular hariç; ki bu uykular on dakikayı geçmiyordu, hiçbir zaman doğru dürüst uyumamıştı. Uyuduğu anlarda yatmış, bir yere uzanmış olmuyordu çoğu zaman. Otururken gözleri kapanıyor, hatta ayakta bile gözleri kapandığı oluyordu. Çok sürmüyor gözünü açıyordu hemen. Sinirleri oldukça yorulmuştu. Suratındaki tikler dikkati çekecek bir şekilde çoğalmıştı. Sık sık gözlerini kırpıyor, sol yanağı atıyordu ikide bir. Onu ayakta durmaya zorlayan direnişin verdiği heyecandı. Kafası tek bir noktaya odaklanmıştı: Dayanmalıydı. Ne olursa olsun dayanmalıydı. Günde belki bin defa kendi kendine tekrarlıyordu bu sözü.

Kapının önünden asker eksik olmuyordu hiç. Her defasında iki asker! Gece olunca gidiyordu askerler.

Bir direnişin nasıl yürütüleceği konusunda herhangi bir tecrübesi yoktu Birol’un. Kendi başına kaldığı zamanlarda ne yapması gerektiğini düşünmeye fırsat buluyordu ancak. Aslında kendi başına kaldığı zamanların pek olmadığını söylersek daha doğru olur. Yirmi dört saati öylesine dolu oluyordu ki –bir yandan yorgunluk, buna bağlı bozulan sinirler– o kısa anlarda işleri daha kolaylaştıracak çözümler bulmasını büsbütün engelliyordu. Bir ân için bu dakikası dakikasına yoğun bir şekilde yaşadığı ortamdan sıyrılabilse, daha sakin düşünebilse, biraz dinlenebilse akılcı çözümler bulabilir, direnişi daha iyi organize edebilirdi belki... Ama o ânı bulamadı.

Saat onda personel müdürü geldi fabrikaya. Elindeki paket kimsenin dikkatini çekmedi önceleri. Bu arada bir noktayı belirtmek yerinde olur. Tornacı Davut’un çevresinde oluşan grup iyiden iyiye kopmuştu diğer işçilerden. İlk günlerdeki sessiz halleri kalmadığı gibi sebepsiz yere kavga çıkarmaya başlamışlardı. Çoğu işçiler durumun ciddiyetinin farkında değildiler henüz, Birol ve Remzi de dahil. Henüz kimse bu grupla idare arasında bir bağlantı kuramıyordu. Herkes bu grubun hareketini tornacının kışkırtmasıyla gelişen bir tepki olarak görüyordu. Tornacının milliyetçi gençlikten olduğu söyleniyordu. Milliyetçi olması kimseye tuhaf gelmiyordu, hatta milliyetçi olmasına rağmen böyle ayrılık yaratmasına inanamıyordu işçiler. Onları kendi hallerine bırakmaya, onlarla ilgilenmemeye başlamışlardı; neredeyse onu da öyle kabul edeceklerdi. Ta ki personel müdürünün elinde paket, gelişiyle birlikte olayların başladığı saate kadar...

Saat onu çeyrek geçiyordu. Personel müdürü, tornacı Davut’un yanına varıp elinde tuttuğu paketten bir şeyler çıkarıp verdi ona. Sonra müdüriyet binasına yollandı. Personel müdürü pakettekileri verdiği sırada Birol az ötelerindeydi. Tam olarak bir şey anlayamamıştı. Merakla gözlemeye devam etti.

Az sonra Davut, birlikte olduğu işçilerin yanına gitti. Cebinde tuttuğu şeyleri dağıttı onlara. O ân nefesi kesilecek gibi oldu Birol’un. Davut’un arkadaşlarına dağıttığı şeylerin neler olduğunu görmüştü: Yuvarlak demir muşta olmalıydı; lastik hortum ve yakın dövüşte kullanılabilecek birkaç alet daha... Görür görmez korkuya kapıldı. Bir tuzak kokusu vardı havada. İşçiler arasında kavga çıkarmak, işçileri sindirmek, askerin müdahalesine yol açmak... Onları nasıl bir tuzağın beklediği konusunda aklına gelen ilk düşüncelerdi bunlar. Süratle bir şeyler yapmalıydı. Ama ne? Bakışları telaşlı bir şekilde Remzi’yi aradı. Bulamadı. Çevresine bakındı. Kimle konuşabilirdi?.. Konuşacak birini bulamamak daha da telaşlandırdı onu. Sert bir taş parçasının yüreğinden doğru yükselip boğazında tıkandığını hissetti. Paniğe kapılmamak için zor tutuyordu kendisini. Çaresizlik içinde döküm fabrikasına koştu.

Nefes nefeseydi. Telaşla temsilcilik odasından içeri girdi. Döküm işçileri vardı içerde. Tanımıyordu hiçbirini. Temsilcileri sordu onlara. İşçiler beklemesini, temsilcinin az sonra geleceğini söylediler. Beklemek?.. Söylemesi kolay! Çaresizliğinden odanın içinde dört dönüp durmaya başladı. Neyse ki bu hali uzun süreli olmadı, Baştemsilci girdi kapıdan; girmeseydi sabırsız davranışlarına bir anlam veremeyen işçilere, Birol, niye yerinde duramadığı konusunda açıklama yapmak zorunda kalacaktı.

Döküm temsilcisi, girer girmez kazandaki işçinin kolundan tutmasına şaşırdı. “İyi ki hemen geldiniz,” diyordu Birol. Onun birbiri ardına telaşla sıraladığı sözcüklerden ne demeye çalıştığını anlamaya çalıştı.

“Kavga çıkacak. Kavga çıkartmak istiyorlar. Durum çok kötü.”

“Dur hele. Sakinleş önce! Sakinleş biraz... Baştan anlat şimdi. Niçin çıkacak kavga? Kim çıkartacak kavgayı?”

“Personel Müdürü! Az önce adamlarına muşta, zincir dağıttı. Gözlerimle gördüm. Aramızda kavga çıkarırlarsa çok kötü olur.”

“Allah kahretsin bu herifleri! Aranızda kavga çıkartıp, askerin müdahale etmesini istiyorlar. Asker de hepinizi dışarı çıkarır. Yüzbaşıya haber versenize.”

Birol, düşünceli düşünceli:

“Bir şey ispat edemeyiz ki,” diye sözlerine başlayıp, olup olmayacağını kafasında tarttığı konuşmasına “böyle bir şey olmadığını, bizim uydurduğumuzu söylerler askere” sözleriyle devam ederken Baştemsilci anlamsız bir şey söylediğinin farkına varıp çaresizlik içinde iki yana açtı kollarını:

“Vallahi ne diyeyim arkadaşım? İşiniz zor.”

Sıkıntıyla alnını ovuşturdu. Üzüntülü bir hal almıştı yüzü. En az Birol kadar kötü durumdaydı o da.

“Gidip arkadaşlarını uyarmalısın hemen. Hazırlıklı olmalısınız. Gene de kışkırtmalara kapılmayın kolay kolay.”

“Haklısın,” diyebildi Birol. Vakit kaybetmeden çıktı temsilcilik odasından. Boşuna ayrılmıştı fabrikadan. Bu yüzden kızdı kendisine. Soğukkanlı olması gerekirken paniğe kapılmıştı. Duvardan fabrika tarafına atladı. Hayret? Görünürde kimsecikler yoktu. Ne olmuştu acaba? Boğazında bir şeylerin düğümlendiğini hissetti. Kapıya baktı. Jandarmalar oldukları yerde duruyorlardı. Mantıklı düşünebilecek kadar soğukkanlı olmayı başaramamıştı daha. Çok kötü şeyler olacağının beklentisi, sinirlerinin yıpranmışlığının da buna müsait ruh durumu yaratmasıyla, kafasında buna yönelik bir kurgu oluşturmuştu. O andan sonra kurguyu kendisi mi oluşturuyor, kurgu mu onun hareketlerini belirliyor; aradaki çizgi çok net değildi. Paranoya içersinde delicesine atölyeye koştu. Atölyenin kapısını açtığında...

İlk gördüğü fabrika müdürü oldu. (Dönmüş demek?) Bütün işçiler, müdürün çevresinde toplanmıştı. Büyülenmiş gibiydiler. Olduğu yerde kalakaldı.

Fabrika müdürü, heyecanlı heyecanlı konuşuyor, herkes sessizce onu dinliyordu. Sesi alabildiğine duygusal, alabildiğine dokunaklıydı.

“Arkadaşlar, bu fabrika hepimizin. Ben sizin hem müdürünüz, hem babanız sayılırım.”

İçi kan ağlıyordu sanki. Bambaşka biriydi karşısındaki adam.

“Sorununuz vardı da niye bana gelmediniz? Burası bir aile ocağı değil mi? Hepimizin ekmek kapısı değil mi? Ne dediniz de şimdiye kadar yapmadım? Niye yaptınız böyle? Bu fabrikayı ne hale getirdiniz? Haliniz perişan... Nasıl yaparsınız bunu bana? Birkaç akılsızın peşinden gitmekle ne kazandınız? Şimdi nasıl bağışlayabilirim sizi ben?”

Neredeyse ağlayacaktı.

Dram oynayan başarılı bir aktör gibi... Etkileyici bir sesi vardı. Hani işçilere çalışın dese o ân; hemen çalışmaya başlayacaklardı. Yüksek sesle konuşuyor, elini kolunu konuşmanın heyecanıyla uyumlu sallıyordu.

“Yazık değil mi şu makinelere? Bunları boş tutmaya hakkınız var mı? Ülkece kalkınmak böyle mi olur? Arkadaşlarım... Kırdınız beni. Ta gönülden yaraladınız. Şunun şurasında üç gün fabrikadan ayrıldım. Bakın fabrika ne hale gelmiş. Keşke gitmez olsaydım.”

İşçiler, başlarını dik tutamayacak kadar suçluluk duygusu içindeydiler. Başlar öne eğikti. Neredeyse hep bir ağızdan müdürden özür dileyecek hale gelmişlerdi. Durum gittikçe tehlikeli bir hal alıyordu. Birol tırnaklarını avucuna geçirircesine yumruğunu sıkmış, öfke içinde, terden sırılsıklam dinliyordu müdürü. Bakışlarını müdürden ayırıp çevresine göz gezdirir gezdirmez korkuya kapıldı. Geri dönülmez bir noktaya sürükleniyorlardı.

‘Niçin çıkıp da içlerinden biri tek bir şey söylemiyor. Bitti, her şey bitti. Bir adam hepsini etkilemesini bildi. Yazıklar olsun! Gerçeği göremiyor mu bunlar? Sanki çalışmaya hazırlar. Suçlu gibi duruyorlar.’

Daha fazla düşünemedi.

“Birkaç şey de ben söylemek istiyorum,” dedi öne çıkarak. Birdenbire kendini tutamamış; buna rağmen, içindeki isyan duygularına rağmen, müdürün yarattığı havadan etkilenmiş olacak, sesini fazla yükseltememişti.

“Sus! Sen sus!” diye öyle bir tersledi ki müdür.

Herkes donup kaldı. Herkes Birol’a araya girmemesi gereken bir yabancı gözüyle baktı. Müdür adeta sinirsel bir nöbet geçiriyordu. İşaret parmağını tehditkâr bir tavırla Birol’a doğru sallayarak:

“Hiç konuşma sen!” diye bağırdı. “Senin yüzünden! Sen mahvettin her şeyi. Sen yaktın beni!”

Elini hızla bağrına vurarak:

“Buramı yaktın. Sen konuşma! Konuşmaya hakkın yok. Bir yılansın sen! İçimizde beslemişiz seni...”

Deli gibi bağırıyordu müdür. Susacak gibi değildi. Bir makineli tüfek gibi birbiri ardına sıralıyordu sözlerini. Birol şaşırmıştı. İşçilerin başını kaldıracak hali yoktu. Bağırmasına devam ediyordu müdür. Eliyle Birol’u tüm işçilere göstererek dedi ki:

“Benim işçilerimi perişan hale sen soktun!”

İşte o anda beklenmedik bir şey oldu. Var gücüyle bağırdı Birol! Bu öyle heyecanlı ve duygulu bir sahneydi ki... Heyecanı ve duyguyu yaratan, –Birol’un sesinden yüreklere yayılan– sözcüklerle anlatılamayacak bir güç, herkesin yüreğinde uyuyan ve her şeye rağmen müdürün konuşmasıyla yok edemediği ortak bir isyana, ortak bir karşı çıkış yaratacak noktaya dokunan işaret olmuştu. Bir anda durgun denizden, nereden çıktığı belli olmayan koca bir dalga gibi herkesi içine aldı. Kendilerinden geçmişçesine müdürü dinleyenlerin aklını başına getirdi. Yüzlerine soğuk su çarpmış gibi ayıldılar birdenbire.

“Arkadaşlar, eğer sizi ben perişan ettiysem, işte şimdi ben jandarmaya teslim olmaya gidiyorum.”

Aniden bağırmıştı Birol. Ta yürekten geliyordu sesi. Haksızlığa uğramış, haksızca suçlanan birinin son çıkardığı haykırıştı. Ve sanki insanları tanrıların öfkesinden kurtarmak için kurban edilen yaratığın, herkesin şaşkın bakışları arasında dile gelmesiydi.

Birol bağırdıktan sonra kapıya doğru yürümüştü. Kararlıydı. Sözlerinin sonuçlarını o anda düşünemiyordu ama dediğini yapacaktı. Onun bu duygusal davranışı işçileri harekete geçirmeye yetti. İnsanlar onu vermekle kendilerini kurban etmek gibi bir duyguya kapılıverdiler birden. Bir anda Birol’u omuzlarına aldılar. “Hayır hiçbir yere gidemezsin!” diye bağırdı işçilerinden biri.

“Yaşasın direnişimiz! Yaşasın mücadelemiz!” diye bir haykırış koptu.

“Sonuna kadar birlikteyiz!”

Remzi haykırdı:

“İşçiler birleşin!”

Bundan sonra her şey göz açıp kapayıncaya kadar olup bitti. Müdür ortadan kayboldu hemen. Tuhaf olaylar gerçekleşti o esnada. Direnişe karşı olanlar bir kenarda kaldı, direnişçiler öte yanda. İki kısım arasında, kollarından tutularak sürüklenenler komik bir görünüm oluşturuyorlardı. Bir yandan personel müdürü, diğer yandan idare amiri, kolundan tutup kendilerinden tarafa çekiyorlardı işçileri... Direnişçilerse arkadaşlarını kendi yanlarına çağırıyorlardı. Bir iki kişiyi Remzi çekip almıştı. Ortada kalan işçilerse ne yana gideceklerini şaşırmış durumdaydılar. Bu öylesine komik bir durumdu ki; iki yana ayrılan işçilerin dışında kalanlar kapanın elinde kalıyordu sanki. Birikmiş öfke, bir taraftan şartlanmışlık diğer taraftan haksızlığa isyanın arasında sıkışıp kalmıştı.

Direnişçi işçiler, hep bir ağızdan bağırdılar:

“İşçiler birleşin!”

Defalarca tekrarladılar bu haykırışı, boğazları yırtılıncaya dek. Karşı taraftaki işçilerden de bağıranlar oldu. “Kahrolsun Maden-İş Sendikası!” diye bağırıyorlardı. Ancak onlardan bağıranlar dört beş kişiyi geçmiyordu. Direnişçi işçilerin seslerini bastırmaya yetmiyordu güçleri.

Personel müdürü, direnişçi işçilerin yanına gelerek:

“Arkadaşlar, yapmayın böyle! Kötü olacak. Uyarıyorum sizi!” diye payladı işçileri.

Heyecanlıydı sesi. Titriyordu.

“Çek git!” diye bağırdı Birol.

Personel müdürü kolay gideceğe benzemiyordu. O gürültü arasında bir şeyler söylüyordu ama ne dediği pek anlaşılmıyordu. Bir ara yüksek sesle bağırdı:

“Ne Amerika ne Rusya! diye bağırın o zaman!”

Direnişçi işçilerden biri yanıt verdi:

“Ne Amerika’sı ne Rusya’sı sayıklıyorsun be adam! Biz burada arkadaşlarımızı işe aldırmak için uğraşıyoruz.”

“Ne Cevher-İş Sendikası ne Maden-İş!” diye avazı çıktığı kadar bağırmaya devam etti personel müdürü.

“Git be adam! Bela mısın sen? Git başımızdan!” dedi biri.

Personel müdürü direnişçi işçilerin arasından uzaklaşmak zorunda kaldı. Ne yapacağını bilemez bir haldeydi. Az daha kalsaydı zaten biri kafasına bir şey indirecekti. O da bunu sezmiş olmalıydı.

Ayrılan grup otuz kişi kadar vardı. İşçilerin çoğu neyi niçin yaptıklarının farkında değillerdi. Hele ayrılan tarafta kalanlar tam bir şaşkınlık içindeydiler.

Boyacı Salih’in çırağını kolundan tutup sürüklemişlerdi o tarafa. Boyacı çırağı arabasını ustasına yeni boyatmıştı daha. Henüz doyasıya binememişti boyası yeni arabasına. Ustası, bütün bir pazar gününü onun boya işine harcamıştı. Ustası direniştekilerin tarafında kalmıştı oysa? Onun aklı ise bir taraftan binemediği arabasında, diğer taraftan karşı tarafta kalan ustasında! Onun gözünde fabrika demek ekmek kapısı demekti, nimet demekti. Nasıl ki köydeki babasının toprağı onlarınsa, fabrika da işverenindi. Babası topraktan bir parça satmıştı da ilk Türk arabası çıkar çıkmaz almıştı. Bu nedenle babasına, babası nasihat ettiği için müdürlerine büyük bir saygısı vardı boyacı çırağının. Ustasına da vardı saygısı. Kaldırıp da başını bakamıyordu karşı tarafa. Fabrikadan çıkınca arabasına kavuşacağı geliyordu da aklına; biraz olsun yatışıyordu utancı. Fabrikanın getirisi onların toprağından çok daha fazlaydı. İşveren fabrikadan bol mahsul alırsa işçisine de ona göre çok ücret verirdi. Ustası aksini iddia etse de, “biz olmasak işveren de olmaz!” dese de bunu böylece kabul ediyor ve durmadan çalışıyordu. Fakat işverenin de bir türlü çok kazandığı olmuyordu. Ne demişti büyük fabrikanın müdürü? “Fabrika zarar ediyor; kapanma tehlikesiyle karşı karşıya.” Her gün durmadan kazan yapılıyordu ama fabrika zarar ediyordu yine de. Aklı ermiyordu bu işlere ‘Öyle ya!’ diye düşünüyordu: ‘Koskoca fabrikayı idare etmek kolay mı, bu kadar işçiyi beslemek kolay mı?’ Aklı ermeyince de düşünmek için fazla yormuyordu kafasını. Kısmet ne ise o olurdu. İşçilerin içinden bib grup, ikiye bölündükleri sırada kolundan tutup hızla kendilerine çekmiş; o da karşı koyamamıştı. Arabasını özlemese karşı koyardı muhakkak.

Karşılıklı bağrışmalar o denli çoğaldı ki, neredeyse kavga çıkacaktı. Tam o sırada bir manga askerle yüzbaşı girdi fabrikadan içeri. Askerler çabucak iki grubun arasına geçtiler. Tüfeklerini çaprazlamasına ellerinde tutuyorlardı. Yüzbaşı sert bir şekilde bağırdı işçilere:

“Fabrikada kalmak isteyenler duvar tarafına geçsin! Diğerleri doğru kapının önüne! Hiçbir olay çıkmayacak anlaşıldı mı? Bağrışmayı kesin!”

Yüzbaşının sert uyarısı kısa zamanda etkisini gösterdi. Fabrikada kalanlar kendiliğinden uymuşlardı bu emre. İlk onlar sustular. Ayrılan taraftakiler bir süre daha devam ettilerse de gürültüye, bir müddet sonra onlar da susmak zorunda kaldılar.

Olaylar bir anda gelişmiş, bir anda bitmişti. Birol, olayların hızlı akışına öyle kaptırmıştı ki kendisini, bir grup işçinin askerler tarafından fabrika dışına çıkarıldığını, kendilerinin fabrikada kaldığının neden sonra farkına varabildi. Henüz tam olarak değerlendiremiyordu durumu. Tehlikenin geçtiğini görmüyor değildi; sayıca daha da azalmış olduklarını da. Sinir ve kasları uzun bir müddet gerili kaldı.

Direnişten kopan grubun arasında İbrahim de vardı. Otuz kişilik grubun içinde başı öne eğik duruyordu. O da tam bir şaşkınlık içindeydi. Olaylardan öylesine derin etkilenmişti ki çevresinde olan biteni görmüyor gibiydi.

Askerler, kapının dışında kalan grubu arabalara bindirdiler. Fabrikadakilere gelince, fabrikada kalanlar dağılmadan duruyorlardı. Sanki bir arada durmakla birbirlerinden kuvvet alır gibiydiler. Bir süre daha tedirginlik yakalarını bırakmadı. Askerler onları da dışarıya çıkaracak korkusuna kapıldı Birol’la Remzi. Ancak bekledikleri olmadı. Oldukça heyecanlı dakikalar yaşamışlardı. Tedirginlik yerini gitgide güven duygusuna bıraktı. Sonucun böyle olmasına razı olmuş gibiydiler.

Gidenlerin arasında direniş süresince dost oldukları kişiler de vardı. Onlardan boşalan yeri hüzün doldurdu. Çökmekte olan akşam alacası bu hüznün artmasına yardımcı oldu. O gece telefonların ardı arkası kesilmedi yine. Değişik sesler işçileri çağırıyordu; sinir bozucuydu her biri.

* * *

Üç geceden beri doğru dürüst uyumayan Birol ilk kez o gece rahat uyudu. Bir türlü ısınamadığı kişilerin fabrikadan gitmesi biraz rahatlatmıştı onu. Doğanın zorunlu kıldığı uykuya daha fazla direnebilmesi de mümkün değildi zaten. Derin fakat kısa süreli bir uykuydu bu. İdare amirliğindeki yaylı kanepede yatmıştı. Burası öyle rahat gelmişti ki ona; şimdiye kadar böylesine rahat uyuduğunu hatırlamıyordu. Başlangıçta bile bile kandırmıştı kendisini. Biraz başımı koyayım gözlerimi kapayıp dinleneyim demişti. Başını koyar koymaz, azıcık kestirmekten ne çıkar demenin aldatıcı sesine kulak vermişti. Ne kadar da tatlı, dinlendiriciydi o ses. Uykunun büyüleyici gücü vücudunu kanepeye iyice yapıştırınca gözlerini kapamıştı. Koyu bir karanlığa gömülmüştü hemen.

Vücudunun sarsıldığını hissetti uykusunda. Neyle sarsıldığı tam net değildi yine de. Hoş bir duygudan koparıyorlardı sanki onu. Vücudu tatlı uykudan uyanmamak için korkunç bir mücadele veriyordu. Ancak inatçı bir şekilde sarsıyorlardı gövdesini. Zorlukla gözünü açabildi. Şaşkın bakışları, ne olur bırakın uyuyayım demek istiyordu. Gözlerini biraz açtığında Remzi’yi gördü. Zorlukla açık tuttu göz kapaklarını.

“Tepeden ateş ediyorlar,” diyordu Remzi.

Ateş ediliyor lafını duyar duymaz doğruldu. Derin uykusundan nasıl böyle birdenbire kalkabildiğine sonradan kendisi de şaştı.

“Ne? Kim ateş ediyor?” diye bağırdı.

“Havaya ateş ediyorlar deminden beri. Bir süre ara veriyorlar. Sonra yine başlıyorlar.”

Birol’un halini görünce uyandırdığına pişman olmuşte Remzi.

Onunla beraber dışarı çıktığında bir üşüme geldi içine Birol’un. Güçsüz ve zayıf hissetti kendisini... Kaçmayı, her şeyden kaçıp yalnız kalmayı özledi. Bir korku kapladı yüreğini. Uykunun verdiği sersemliği atamamıştı üstünden. Remzi ile birlikte kapıya gidip gecenin sessizliğine kulak verdiler. Ne kadar süre geçtiğinin ikisi de farkında değildi. Derken tepelerden doğru iki el silah sesi duyuldu. Heyecanlandılar. Uzun süre kıpırdamadan geceyi dinlediler. Dere tarafından bir ağustosböceğinin cırcırıydı duydukları... Güvenemediler geceye.

Sanki titriyordu Birol’un sesi.

“Git sen uyuyan arkadaşları kaldır. Ben geliyorum şimdi.”

Beklemeksizin yıkanma yerine yollandı. Üşümenin sırası mıydı şimdi? Sesinin titremesi üşüdüğündendi herhalde. Kollarını iki yana hızlı bir şekilde hareket ettirdi ısınmak için. Lavabolara varınca yaptığı ilk iş yüzüne su vurmak oldu. Soğuktu su. Kendine getiriyordu insanı. Aynaya baktığında yorgun halini gördü yüzünde. Aynada gördüğü güçsüz, korkuya kapılmış yüzü suçladı. ‘Ne korkuyorsun be adam? Madem korkacaktın ne diye kalkıştın bu işe?’ Aynadaki yorgun yüzle konuşmaya devam etti. ‘Korkmanın sırası mı şimdi? Dayan! Dayan... Başka çaren yok!’

Kendisine yanıt verdi:

“Aslında korktuğum falan yok. Uykusuzluğun verdiği geçici bir şey bu.”

İnsanın en zayıf anlarının uykudan uyandığı anlar olduğunu okumuştu bir yerde. Yeniden yıkadı yüzünü. Biraz olsun kendine gelebilmişti. Dışarı çıktığında herkesin idare amirliğinin önüne toplanmış olduğunu gördü. Uykunun sersemliğini üstünden atmıştı artık. Gücünü yeniden bulduğunu hissetti.

Herkes zorlukla duruyordu ayakta. Uyku gözlerinden akıyordu hepsinin. Bu halleriyle birbirlerine iyice sokulmuşlardı. Karşılarına geçip:

“Arkadaşlar! Paniğe kapılmaya gerek yok!” dedi onlara.

Bağırır bağırmaz sözlerinin gereksiz olduğunu gördü. Kimsede paniğe kapılmış bir hal yoktu çünkü. Herkes öyle ilgisiz ve boş bakışlarla bakıyordu ki; ‘bizi rahat bırakın sadece,’ der gibi bir halleri vardı.

Bu kadarı fazlaydı.

“Arkadaşlar, tedbirli olmamız gerek. Her ân fabrikaya bir saldırı olabilir. Uyanık olmalıyız. Şimdi herkes eline bir demir alsın. Birkaç kişi derenin tarafını tutsun, birkaç kişi de kapıyı kontrol etsin.”

Uzun bir süre geçti. Kimse kıpırdamıyordu yerinden. Neden sonra fabrikanın içine dağıldılar. Birol sözlerinin dinleneceğinden şüpheliydi. Hiçbir şey garip gelmiyordu artık onlara. Hepsi de yorgunluktan gölge gibiydiler.

* * *

Ertesi gün bir öncekinden farklı olmadı. Başçavuş her gün uğruyordu fabrikaya. Dar gelen elbisesi düğmelerinden patlayacak gibi duruyordu üstünde. İşçilerle konuşurken eli, belinde asılı tabancaya gidiyordu ha bire. İşçilerin yanında fazla kalmıyor, buyurucu, kalın sesiyle bağırıp çağırdıktan sonra her seferinde fabrika müdürünün yanına uğruyor, sonra çekip gidiyordu. O gün gitmeden önce Birol’u çağırdı yanına. “Bir ihbar aldım,” dedi. “Bu gece fabrikaya saldırı olma ihtimali var. Ona göre dikkatli olun.”

Babacan bir tavrı vardı. Ve o haliyle bildikleri başçavuş gitmiş, sanki onlardan yana biri olmuştu. Birol’un şaşkın bakışları arasında cipe atlayıp çekip gitti. Sıcak bir davranışla karşılaşan her insan gibi Birol’un da başçavuş hakkında yanılmış olabileceği geldi aklına.

Oysa kötü bir gün oldu o gün. Huzursuzluk işçileri etkilemiş, kaygının içine yuvarlamıştı hepsini. Fabrika güvenilmez bir yer olup çıkmıştı birden. Uykusuzdular; daha da uykusuz kaldılar. Uykusuzlukları, yorgunlukları onları daha da endişeli kıldı. Sağduyulu düşünemez oldular.

Birol, gece yarısına kadar dört döndü fabrikanın içinde. İyice inanmıştı gece saldırı olacağına. Yalnız kalmışlardı. Koskoca şehirde yalnız kalmışlardı. Kapının önünde duran askerler bile gitmişti. Kapıya bakınca Birol, şöyle düşünmekten kendisini alamıyordu: ‘Başçavuş saldırı olacağını söylüyor; sonra da çekip gidiyor. Kapıda duran askerleri de çekmiş üstelik. Amacı yüreklere korku salmak mıydı?’ Düşündüklerinin doğru olmaması için çok şeyini verirdi; verirdi çünkü bir insana güven duyup, güveninin boşa çıktığını görmek başına gelebilecek en kötü olaydan daha korkunç bir şeydi.

Başçavuş; “sizi koruyacak kimse yok!” demek istiyordu. “Yalnızsınız, yalnız kaldınız. Sizi öldürseler burada, kimsenin haberi olmaz. Kimse yardımınıza gelmez!”

İyi de onları korur gibi bir tavır içine girmesine ne gerek vardı. Bu yalnız kalmak duygusundan daha kötü bir şeydi. Güvenilecek ne varsa bu dünyada altından kayıyordu sanki insanın. Kaygan bir zeminde durduğunu bilmek? Hele geceyse ve karanlıksa, insanların korunmak için evlerine çekildikleri gecede dışarıdalar ve başka gecelerden farklı olarak herkesin onları terk ettikleri duygusuna kapılıyorlarsa... Gece tüm karanlığı ve ağırlığıyla çöküyordu o zaman.

Sabahın ışıkları savaştan çıkmış yorgun yüzleri gösterdiğinde, o gün ayakta nasıl kalacaklarını bilemeseler de sabahı kurtarıcı gibi karşıladılar. Üstüne üstlük tekrarlayan silah sesleri morallerini bozmuştu her birinin. Birol bütün gün, nasıl daha iyi korunacaklarını, gece hangi tedbiri almaları gerektiğini düşündü durdu. Dışarıdan gelecek bir tehlikeye hazırlıklı olmalıydılar. Yan duvarların iki tarafında da fabrika olduğuna göre dere tarafıyla ön taraf kalıyordu geriye. Fabrikanın karşısındaki tepe güvenilmezdi. Döküm fabrikası grevdeyken çadıra tepeden ateş edilmemiş miydi? ‘Gece açıkta kalmak oldukça tehlikeli,’ diye düşündü. Bu düşüncelerine rağmen endişelerini kimseye belli etmemeye çalıştı. İzin almak isteyenler eksik olmuyordu ki başından. Gece yalnızlık duygusunu çökertirken üstlerine, bir de sayıca azalmak tehlikesi vardı. Her zamankinden daha sinirli davrandı onlara karşı. Onlarla konuşurken bile arada sırada tepelere bakıyor, saldırının nasıl ve nereden gelebileceğini hesaplamaya çalışıyordu. İnsanlar henüz toplum oluşturamadıkları ilkel çağlarda, doğadaki bilemedikleri tehlikeler karşısında kendilerini nasıl güvensiz hissetmişlerse, çevrelerindeki her şeye nasıl korkuyla bakmışlarsa, yabani hayvanlardan korunmak için nasıl ağaçlardan aşağı inmemişlerse, onlarınkine benzer duygular içersindeydi Birol da. Şehrin içindeyken böyle bir duygu yaşayacağı aklına gelmezdi. Sanki o ilkel korku, hiç yok olmamış, bir fırsatını bulduğunda bilinçaltından çıkıveriyor ve insanı hükmü altına alıveriyordu. Evlerin, insanların ortasında yalnız kalmışlardı. Bir saldırı olursa şayet koruyacak kimse yoktu onları.

Birden aklına döküm fabrikasındaki temsilciler geldi. Kendini yeniden insan kalabalığının arasında bulmuşçasına sevindi. Bütün korkularının saçma olduğunu düşündü. Onlarla birlikte olan başkaları da vardı. Hatta bu düşüncesini kendisine kanıtlamak istercesine bir koşuda döküm fabrikası tarafına geçti.

Ne var ki döküm fabrikası temsilcileri yerlerinde yoktu o gün. Hepsi de sendikaya toplantıya gitmiş, bu nedenle fabrikaya gelmemişlerdi. Döküm fabrikasındaki işçilere korkularını, karşılaştıkları tehlikeyi anlatmayı denese; olmazdı. Sanki onlar, çevrelerindeki evlerde oturan bir sürü insan gibi ayrı dünyadaydı. İki adım ötesinde oldukları halde, karşı karşıya oldukları halde nedendi bu uzaklık duygusu; rüyada gibi bir adım öteye uzanamayacağın, dokunamayacağın duygusu nedendi? Konuşsa, korkularını paylaşsa onlarla; görünmez duvarların kalmayacağından emindi. Ama konuşamadı. Konuşabilmesi için onların onu anlayacaklarından emin olması gerekirdi. Temsilciler olsaydı başka...

Fabrikada olmak zorundaydılar. Fabrikayı bırakıp gidemezlerdi bir yere. Fabrika gece kurşunlanmak için ideal bir açık alan olsa bile. Hava kararmaya başladığında heyecanı son kertesindeydi. Umutsuzluk hiçbir çıkış kapısı bırakmadığında tek bir şey kalır: Çıkış kapısı inşa etmek! Ve bunun için harekete geçer insan. İlk insan bir sürü yırtıcı hayvana karşı canını korumak için nasıl taşları sivriltmişse, sivri taşlardan kendisine silah yapmış, doğanın tehlikelerine karşı yalnız başına savaşmak zorunda kalmışsa o da öyle yaptı. Çaresiz olduğunu bilme yeteneğine sahip bilinç, bu ayrıcalığın acısından yine bir başka yeteneğiyle kurtulmaya çalıştı. Harekete geçirme becerisine sahip nesnesiyle nesnel dünyayı değiştirme gücüne başvurdu.

Topladı bütün işçileri. Onlara başlarına gelecek tehlikeleri anlattı. Hayal gücüyle etkiledi onları. Yorgun olsalar da olabilecek herhangi bir tehlikeye karşı uyumamaları gerektiğini söyledi. Başlangıçta işçiler gecenin tehlikelerine Birol’un baktığı gözle bakmıyorlardı. “Alt tarafı fabrikadayız ve çalışmıyoruz; neden kurşunlasınlar bizi?” diyorlardı. Birol döküm fabrikasında yaşananları hatırlatınca dememeye başladılar. Hele bir kişinin öldüğünü anımsayınca, kaygı onlara da bulaştı; bir şeyler yapma gereği duydular.

Fabrikanın arkasındaki hurdalıkta kalın elektrik kabloları vardı. Kullanılmadığından bir kenara atılmıştı bu kablolar. Gece boyunca yarımşar metrelik parçalar halinde kestiler kabloları. O gece veya başka bir gece kullanmak üzere yığdılar bir kenara. Testereyle kesmek epey zor olmuştu. O uğraş içersinde ne tehlikeyi akıllarına getirdiler ne de günlerin umutsuzluğunu. Bir şeyler yapmak kaygının egemenliğini kopardı yüreklerden. Birol bile fazla heyecanlandığını, gereksiz yere telaşlandığını düşündü.

Sırayla kesiyorlardı kabloları. Biri yorulunca diğerine veriyordu sırasını. Kaygının da ötesinde başıboşluklarından, umutsuzluklarından kurtulmuşlardı. Şakalaşıyorlardı artık; birbirlerinin farkına varıyorlardı.

Silah sesleri duyuldu gecede. Arka arkaya beş altı el. İlkin fabrikanın içine koştular. Sonra alelacele dönüp unuttukları kabloları aldılar. Sonra bir koşuda fabrikanın içinden ön kısma gittiler. Silah sesleri öncekinden daha yakındı fabrikaya ve daha net duyuluyordu. Birisi şaltere koştu: fabrikanın tüm ışıklarını söndürdü. Bir anda tümüyle karanlık içinde kalmıştı fabrika: Zifiri karanlık! Her şey, çevrelerindeki her nesne güvensiz...

Ön taraftaki atölyenin kapısını açtı Birol. O sessizlikte büyük gürültü çıkardı kapı.

Yeniden duyuldu silah sesleri. Bu kez iyice yakından.

“Uzun namlulu bir silah bu.”

Döndü baktı Birol. Karanlıkta yüzünü hayal meyal görüyordu konuşanın.

“Korkma!” dedi aynı ses. “Tabanca var bende. Bir saldırı olursa kendimizi koruruz. Hadi dışarı çıkalım.”

Birol onun peşinden duvar kenarına kadar koştu. Sonra duvar boyunca sürünerek kapıya vardılar. Dışarısı atölyenin içinden biraz daha aydınlıktı. Kaynakçı Selim ustaydı bu. Selim Usta Birol’dan yana dönüp:

“Havaya ateş ediyorlar,” dedi. “Bizi korkutmak istiyorlar. Fabrikaya gelmeye cesaret edemezler zaten.”

Boş vermiş bir tavırla, korunmaya gerek görmeden atölyeye yürüdü. Az sonra ışıkları yandı fabrikanın. Epey bir zaman geçtikten sonra iki el daha ateş edildi. O gece başka da silah sesi duyulmadı. O gece işçiler uyumadan sabahı ettiler ve yorgun düştüler.

* * *

Çözülme başlamıştı. Moral çöküntüsü içindeydiler ve neredeyse fabrikayı terk edip gideceklerdi. İzin isteyenlere karşı öyle bunaldı ki Birol: “Giden gitsin!” diye bağırdı sonunda. “Ben mi kaldım fabrikayı kurtaracak?” Dayanma noktasının sonundaydı. Muharrem ortaya çıkmasaydı, belki de artık mücadele etmekten vazgeçecekti.

Muharrem kazan kaynakçısıydı. 1970 yılında Bağımsız Çelik-İş Sendikası’ndan DİSK Maden-İş’e geçmek isterken işverenin Maden-İş’e üye olan işçilere baskıda bulunması ve işçi atması üzerine 4 Mayıs işgalinde Muharrem ana fabrikada, yani Isı Kazan’da çalışıyordu. 15 Haziran’da başlayan büyük işçi yürüyüşünde yollarının üstüne çıkan fabrikalardaki işçileri boşaltarak Alibeyköy’den Unkapanı’na Haliç boyunca yürümüşlerdi. 15-16 Haziran olaylarının akabinde ilan edilen sıkıyönetimde işten atılmıştı. İşgal sırasında yaşanan bir olay onun adını atılanların listesine sokmuştu. İşgal sürerken fabrikanın patronu gelmiş, arabasını fabrikadan dışarı çıkarmak istemişti. O gün Selimoğlu ile kapının önünde tartışan işçilerin arasında Muharrem de vardı. Selimoğlu öfkesinden müracaat binasının camını kırmış ve “bunun hesabını soracağım sizden!” demişti. Sıkıyönetim ilan edilince Selimoğlu’nun hatırladığı yüzlerin arasında Muharrem de vardı. İki yıl boyunca işsiz gezdi. Fabrikada olduğu sırada yapımına başladığı evini bitiremedi. İki çocuğu vardı. Bir ev ve bir iş sahibi olmak, sakin bir hayat sürmek istiyordu. Birçok defa gidip geldikten sonra büyük fabrikanın müdürü yeni açılan küçük fabrikada işe başlamasına razı oldu. Muharrem Yugoslavya’dan göçmen bir ailenin çocuğuydu. Büyük fabrikanın müdürü de Yugoslav göçmenlerindendi. Ondan sonraki günler evin geri kalan kısmını bitirmeye çabaladı. Küçük fabrikada direniş başladığında şimdiye kadar direnişi terk etmedi ancak olan bitene karışmadan bir kenardan sessizce izlemeyi yeğledi. Büyük fabrika müdürünün geldiği ilk gün işçilerin arasında görünmemek için eğebildiğince eğmişti başını.

Büyük fabrika işçilerinden Zülfü, Muharrem’in oğluyla haber göndermese kenarda kalmaya devam edecekti. İşsiz kaldığı günleri, evi ne zorluklarla bitirdiğini unutmamıştı. Bir gece kimseye bir şey söylemeden, gizlice fabrikadan ayrılarak Alibeyköy’de bir kahvede Zülfü ile buluştu. O gece istemese de direnişten ayrı duramayacağını anlamıştı. Zülfü’ye bir kenarda durduğunu, hiçbir şeye karışmadığını söyleyememiş, korkularını saklamıştı. Hatta direnişi başlatanlardan ve yönetenlerden biri gibi davranmıştı. Ancak böyle bir rol oynamak zorunda kalması ondan kaynaklanmamış, Zülfü konuşurken ona öyle bir misyon biçince o da karşı çıkamamıştı. Yine o gece eninde sonunda ana fabrikanın direnişe geçeceğini sezmiş olmalıydı. Direniş küçük fabrikayla kalırsa başarıya ulaşacağına inanmıyordu çünkü. Yıllar önce yaşadıklarıyla karşılaştırınca Birolların ne kadar tecrübesiz hareket ettiğini görmüyor değildi. Aslında birçok kere müdahale etmek istemiş, fakat her seferinde kendisini engellemişti. Komite denen şeyden haberleri olmadıkları, görevleri paylaşma yoluna gitmedikleri için; nöbet sistemi kurmayıp bütün işçiyi ayakta tutacak kadar bu işi bilmedikleri için küçümsüyordu onları. Karışmamasının bir nedeni de buydu. Gördüğü acemiliklerden dolayı direnişin geleceğini göremiyor, bu yüzden de kendisini göstermekten kaçınıyordu. Zülfü ile buluştuğu geceden sonra, fabrikaya döndüğünün ertesi günü Birol, “giden gitsin!” diye bağırdığı sırada, karışmak istemese de uzun süre kenarda duramayacağını anlamış, konuşmaktan kendisini alamamıştı.

“Arkadaşlar, bu sizin yaptığınızı çocuklar bile yapmaz. Birlik olmamız gereken bir günde her birimiz kendimizden başka bir şey düşünmez olmuşuz. Birlik olamazsak yeniliriz. Herkes başını alıp giderse kim mücadele edecek? Gitmemizi gerektiren hiçbir şey fabrikada kalmaktan önemli olamaz. Eğer direniş başarıya ulaşırsa bundan hepimiz kazançlı çıkacağız. Yok eğer başaramazsak, katılsın katılmasın herkes zarar görecek bundan.

Mücadele etmek istemeyen varsa izin almaya gerek yok! Şimdi çekip gitsin! Bir daha da gelmesin bu fabrikaya. Yok eğer gitmek istemiyor, direneceğiz diyorsanız o zaman bazı şeylere katlanmak zorundasınız.”

Muharrem’in konuşması işçiler üzerinde etkili olmuştu. İşçiler, başları öne eğik dağıldılar. Gitmek isteyenlerin çokluğundan bunaldığı bir anda birinin arka çıkması büyük bir moral olmuştu Birol için. Birkaç dakika öncesi ne kadar umutsuzsa onun için, yüreği nasıl ağırsa birkaç dakika önce; şimdiyse hafiflemiş, her şey birden pozitif olmuştu. Daha önce hiç dikkatini çekmemişti bu kişi. Ne tuhaf, böyle biri vardı ve haberi yoktu. Üstelik etkili bir sese sahipti ve ne dediğini bilen bir kişiydi. Sanki o andan sonra her şey daha iyi olacakmış gibi bir umut doğdu içinde.

Sonraki günlerde Muharrem’in bu desteği birkaç kısa konuşma haricinde uzun ömürlü olmadı. Birol’la arasında geçen kısacık konuşmada Muharrem, Birol’a işçileri tek tek ikna etmeye çabalamasının doğru olmadığını söyledi. Ne yapıp edip işçiler arasında disiplin sağlaması konusunda akıl verdi. Birol onun söylediklerine hak verdi vermesine. Ancak daha sonra, Muharrem onu yalnız bıraktığında, bunu tek başına ben mi sağlayacağım demekten kendisini alamadı.

O gün değil ama birkaç gün sonra Birol ne yapıp edip Muharrem ile bir araya gelme fırsatını buldu. Hâlâ umutluydu ondan. İlk sorusu: “Daha önce niye ortaya çıkmadın?” oldu.

“Direnişin süreceğine inanmıyordum. Birkaç güne varmaz fabrika çalışır diyordum. Selimoğlu, işçilerle anlaşmaya yanaşmaz. Bundan önceki direnişte fırsatını bulur bulmaz yüz elli kişi birden attı işten. Atılanların arasında ben de vardım.”

Konuştukça yüzü daha da düşünceli bir hal almıştı Muharrem’in.

“Sıkıyönetim ilan edilmişti o zaman. İşbaşı yapıldığı gün askerler gelmişti fabrikaya. Selimoğlu fabrikaya gelmiş: ‘Çalışmak isteyenler çalışsın, çalışmak istemeyenler dışarı!’ diyerek kapıyı göstermişti. Dün gibi hatırlıyorum.”

Dinledikçe Birol’un ona karşı ilgisi artıyordu.

“Peki şimdi inanıyor musun direnişin süreceğine?”

“Sürer sürmesine de... Başarmak zor. Büyük fabrika direnişe geçseydi o zaman iş değişirdi. Yoksa tek başına...”

Birol onun sözünü bitirmesini beklemeden sordu:

“Büyük fabrika direnişe geçer mi dersin?”

“Bilmem. Biraz zor.”

Direnişin süreceğine inanmıyordum derken sanki farklı bir şeyi söylüyordu. Şimdiki gibi umutsuz değildi sanki. Birol, onun bir şeyler bildiğini düşünüp umutlanmıştı konuşmalarından. Her şeyi açık konuşan biriyle sıkıntılarını paylaşmaya öylesine ihtiyacı vardı ki... Gene de ona içini dökebileceğini hissetti.

“İşçi arkadaşları tek başına yönetmek imkânsız. Hazırlıksız olduğumuz bir anda geçtik direnişe. İşçi arkadaşlar türlü zorluklar çıkarıyorlar, yardımcı olmuyorlar. Kendilerinden başkasını görmüyorlar.

İnsan bazen umutsuzluğa düşüyor.”

Uzun süren bir sessizlik oldu. Muharrem, neden sonra konuşmaya başladı:

“İşçilerin tümünü kendin gibi sanıyorsun. Onları olduğundan başka türlü görüyorsun. Oysa onlar günlük yaşantının boğuntusu içinde bugüne kadar olan alışkanlıklarıyla yaşıyorlar. Onların şimdiye kadar uymak zorunda kaldıkları disiplin hep baskıyla, cezalarla sağlanmış. Bu baskı yok olunca ne yapacağını şaşırıyor işçiler. Hemen başı bozukluğun içine düşüveriyorlar. Senin davranışınla daha da şaşırıyorlar. Sen disiplinli davranacağına hepsini ikna etmeye uğraşıyorsun.”

Muharrem’in konuşması ilginç gelmişti Birol’a.

Yine de işçiler disiplinli olma konusunda gönüllü olamazlar mıydı?

Bu soruya kendi yanıt verdi: “Olurdu elbet!” Her şeye rağmen bir arada olmayı başarmaları başka nasıl açıklanabilirdi? Fakat bir şeyde haklıydı karşısındaki. Birlikteliğin kendiliğinden süreceğini düşünmek hayaldi.

Birol’la Muharrem’in konuşmaları bundan ibaretti. Muharrem söyleyeceği çok şey varken tutuk davranmış, daha fazla konuşmaktan kaçınmıştı. Tecrübeli ve onlardan daha fazla şey bildiği gibi bir hava yaratmak istemiyordu; istemiyordu çünkü sorumluluk almaktan korkuyordu. Birol’un onu tecrübeli biri görmesi nedendi peki? Ve ona güvenemeyeceğini hissetmesi...

Hafta sonu, olağanüstü sıcak oldu. Her taraf sıcaktan kaynıyordu adeta. Fabrikaların çoğu o gün yarım gün çalıştığından paydos etmişti. Kazan fabrikası direnişte olmasaydı eğer o da tatilde olacaktı.

Kazan fabrikasının direnişini çevre fabrikalardan duymayan kalmamıştı. Gün geçtikçe direniş çevre fabrikalarda konuşulur, tartışılır oldu. Sabahları işlerine gitmek için kazan fabrikasının önünden geçenler, direnişçi işçilerle selamlaşmayı alışkanlık haline getirdiler. Kimisi şöyle bir uğrar; hal hatır sorar, direnişçilerin moralini yükselten birkaç şey söyler öyle giderdi işine.

O gün öğleye kadar değişik bir olay olmamıştı. Bir gece önceden uykusuzlardı yine. Başçavuş tekrar gelmiş, bu kez saldırı olma ihtimalinin daha kuvvetli olduğunu söylemiş; onlar da bir önceki gece olduğu gibi fabrikanın içinde sabaha kadar ellerinde sopalarla dolaşmışlardı. Beko fabrikasından üç otobüs dolusu işçi, direnişçi işçileri ziyarete gelmeseydi gün boyunca kayda değer bir şey olmayacaktı.

Meydandaki tüm demirler güneşin sıcaklığından ateş saçıyordu. Yorgunluk ve sıcağın etkisiyle işçilerin her biri bir gölge bulmuş, uyuşuk bir halde oturuyor, kimi de uyukluyordu. Ziyaretçi işçilerin geldiği duyulduğunda birçok kişinin ilgisini çekmemişti önce.

Otobüsle gelenlerin çoğu işçi kızlardı. Bir anda ortalığı gürültüye boğdular. Sesleri bir orman dolusu ağustosböceğinin hep bir ağızdan çıkardığı gürültüye benziyordu. Büyük bir şamata koparıyorlardı. Derken birbirine karışmış seslerin arasından düzenli bir haykırış yükseldi. Ve çok geçmeden hep bir ağızdan söylenen inanç dolu, yüreklerden kopup gelen bir türküye dönüştü:

Geliyoruz zincirleri kıra kıra hey!..

Burjuvazinin kafasına vura vura hey!..

Demir Döküm’ün ikinci vardiyasında çalışan işçiler bile bu coşkulu sesleri duyunca merakla atölyelerden çıkıp duvar kenarına geldiler. Genç işçi kızların sesleri diğer bütün sesleri bastırıyordu. İşlerini bırakan dökümcü işçiler, işçi kızları alkış yağmuruna tuttular. Kazancı işçiler, daha fazla ilgisiz kalamazlardı zaten. Fabrikanın ön tarafında boruların dizili olduğu yüksek demir raflar vardı. Kimi demir rafların, kimi de duvarın üstüne çıktı. Bu beklenmedik ziyaret oldukça şaşırtmıştı onları. Dünyadan kopmuş bu adamlar şaşkın şaşkın bakıyordu kızlara. Sanki gelenler kendileri için değil, başkaları için gelmişlerdi. Slogan atmak, marşlar söylemek kazancı işçilerin o güne kadar bilmediği şeylerdi. Şaşkın bakışlar giderek bir hayranlığa, kendilerinin yapamadığı bir şey karşısında duydukları ezikliğe dönüştü. Bir sürü güzel kız karşısında akılları başlarından gitti. Ziyarete gelenlerin çoğunun kız işçiler olduğunun duyulması atölyede duranların da ilgisini çekmiş, fabrikada kim varsa ön tarafta toplanmasına neden olmuştu. Herkes dışarıyı daha iyi görebilmek için birbiriyle yarış ediyor, daha yukarı çıkmak için birbirini itiyordu. “Yaşasın kazan işçileri!” diye bağırıyordu gelenler.

Direnişçi işçilerin şaşkın halleri uzun sürmedi. Slogan atılan, uğruna türkü söylenen kişilerin kendileri olduğunu anladılar çok geçmeden. Nasıl büyüdüğünü kendilerinin bile fark edemediği sımsıcak dostluk duyguları kapladı yüreklerini. Yürekleri heyecan ve coşkudan kabardı. Yine de o güne kadar habersiz oldukları bu coşkulu heyecan karşısında çekingen hallerini tam bırakamamışlardı. İşçi kızların heyecanına katılmak, onlarla birlikte haykırmak istedikleri halde henüz onlarla birlikte slogan atabilecek durumda değillerdi. Bu nedenle istekleri yüreklerinde sıkıştı kaldı. Eski alışkanlıklarının tutukluğunu yırtıp içlerindeki güçlü duyguları haykıramadılar bir türlü.

Türkü bitince, kızların içinden biri çıkıp –baştemsilcileriydi bu– heyecanlı bir konuşma yaptı. Direnişteki kazan işçilerinin mücadelesini övdü. O güne değin kendilerini hiç bu gözle görmeyen kazan işçilerinin cesareti biraz olsun arttı. Kendilerinin böyle sanılmasından gizli bir gurur duydular; öyle olduklarına inanamasalar da... Günlerden beri gülmeyen yüzleri ilk kez güldü. O anda içlerinden birine sorsalar direniş yüz yıl bile sürse “var mısın?” diye “varım!” derdi. Gelenler dostluklarının, dayanışma duygularının yanı sıra çay, şeker ve sigara getirmişlerdi. Kazancı işçiler, işçi kızların sabaha kadar orda kalmasına razıydılar. Fakat yaşadıkları bu güzel dakikalar uzun sürmedi. İşçi kızlar mücadelelerinde başarılar dileyerek onlara, arabalarına doluştular. Her biri otobüsün penceresinden el salladı giderken. Sonra uzaklaştı otobüsler. Direnişçi işçilerin mutluluklarını da beraberinde götürerek...

* * *

Alibeyköy’de gece saat 9.00’da tüm kahveler tıklım tıklım dolu olurdu. Yaz olduğundan sandalyeler dışarı çıkarılmıştı. Yoldan geçenler kahvede oturan tanıdık birini gördüler mi uğramadan edemezlerdi. Bazı kere evden bakkala gidiyorum diye çıkan erkekler olurdu bunlar; erzak alıp eve dönecekleri, sohbetin en koyu zamanında akıllarına gelir, biraz kalabilmek için türlü bahaneler uydururlardı kendilerine. Kalış o kalış. Eve vardılar mı karılarıyla takışırlar, erkek olma üstünlüklerini kullanıp öyle sıyrılırlardı işin içinden. Kahvelerde oturanlar genellikle çevre esnafı; fabrikalarda, civardaki küçüklü büyüklü atölyelerde çalışan işçiler olurdu. Bu insanların tümünün kahvelerde birbirleriyle vakit geçirdikleri doğru değildir! Genellikle sohbeti tercih edenler için tamam; bu kişiler fikir alışverişinde bulunur, bilmedikleri şeyleri birbirlerine aktarır –bu fabrikalarında başlarından geçen bir olay olabilir–, karşılaştıkları günlük sorunlara birlikte çözüm ararlardı. Ötekiler kâğıt oyunundan başlarını kaldıramazlardı. Kâğıt oynayanlar için birbirlerinin varlığı, bir diğerinin elindeki kâğıdın cinsinden öteye gidemezdi. İçlerindeki en büyük kahve meydandakiydi. Jandarma karakolunun tam karşısına düşen bu kahve yolun biraz yükseğindeydi. Buraya sekiz on basamaklı merdivenle çıkılırdı. Kahvenin çevresi geniş bir balkonla çevriliydi. Bir sürü sandalye çıkarılmıştı balkona. Kahvede oyun oynayanların dışındakiler sıcağın etkisiyle balkon kısmında oturuyorlardı. Kahvenin tüm pencereleri açılmıştı. Pencereler kapalı olsa da zaten bu oyun oynayanları ilgilendiren bir durum değildi. Kahvenin içi sıcak olmasına rağmen oynayanların çevresinde kalabalık bir grup hiç eksik olmazdı. Dışarıda oynanan oyun tavladan ibaretti. Tavla oynayanlar ikide bir tavla kutularına hızla vururdu; birbirleriyle öyle enteresan bir konuşma tarzları vardı ki, insan sıkılmadan tiyatrodaymış gibi saatlerce izleyebilirdi onları.

Elindeki tepsiyle çaycı oğlan bir içeri bir dışarı koşuyor, çay, ıhlamur, soğuk bira dağıtıyordu herkese. Kahvenin iç kısmında kapıya yakın yerde, açık pencerenin önündeki masada oturan spor giyimli kişi kahvenin havasına pek uymuyordu. Görünüşte otuz beş yaşlarında biriydi. Yüz hatları oldukça yuvarlaktı. Bakımlı bir cildi, düzgün taralı pırıl pırıl parlayan saçları, bunun yanı sıra kulak memesinin hizasını geçen favorileri, çok biçimli kesilmiş bıyıklarıyla bir sahne sanatçısını andırıyordu. Kıpkırmızı ve sıhhatli yanakları vardı. Yaz günleri açık renklerden hoşlandığı giyiminden belliydi. Beyaz bir keten pantolon, bej rengi ceket, boynunda beyaz bir fular... Tek kusuru saçlarının üst kısmının açık olmasıydı. Bu da ona çirkin bir görünümden ziyade olgun bir hava veriyordu. Açık spor giyimli otuz beş yaşlarındaki bu adamla, İsa’nın merdiven altındaki toplantıdan sonra montaj atölyesine giderek konuştuğu adam aynı kişiydi. Fiyaskoyla sonuçlanan başka bir sendikaya üye yapma olayının altında da bu adam vardı.

Raşit Ballı, on yıllık kazan montajcısıydı. İşyerinde de dikkat ederdi giyimine. Kimse onun mavi iş önlüğünü kirli görmemiştir. Öyle öteki kazan ustaları gibi kalemini kulağının arkasında taşımaz! Kullandığı biri iyi cins, iki kalemi vardır ki önlüğünün sol göğüs cebinde bulunur. Çevresindekilerin saygı göstermesine aşırı önem verir. Bunu sağlamak için elinden geleni esirgemez. Konuşurken dudağı ona özgü hareketlenir, yanı sıra el hareketleri de anlatımına öyle güzel uyar ki; karşısındakini etkileme gücü fazladır. Kendisinden hayli emindir. Sesi ancak çok sinirlendiği zaman yüksek perdeden çıkar. Böyle anlarda yanakları al al olup, hareketleri tümden değişir, konuşmasındaki vurgular duygusallığa bürünür; karşısındakini etkilemenin başka bir biçimidir bu. Çok geniş bilgisi olduğu söylenemez; ancak çevresinde bilgili imiş gibi bir intiba bırakır. Bir de küçük bir alışkanlığı vardı Raşit Ballı’nın. Nereye giderse gitsin küçük deri çantası yanındadır; elinden bırakmaz. Çantanın içinde küçük bir tarak, not defteri ve para bulundurur.

İsa, kahvenin açık kapısından içeri girer girmez çevresine bakındı. Raşit Ballı’yı masada oturur görünce onun bulunduğu tarafa yürüdü. Raşit Ballı İsa’yı görünce kalkmadı yerinden. İsa masaya varınca kendisine bir sandalye çekti. Oturmadan önce:

“Kimse uğramadı mı?” diye sordu.

“Şimdilik senden başka gelen yok.”

Saatine baktıktan sonra oturdu iskemleye. Fazla samimiliği yoktu Raşit Ballı ile. Fabrikada iş gereği karşılaşırlardı, o kadar. On dakika kadar bir zaman sonra Zülfü ile Doğan geldi. Zülfü oturur oturmaz İsa: “Küçük fabrikadan gelen olacak mı?” diye sordu ona.

“İşi varmış arkadaşın... Gelemiyor.”

İsa canı sıkılmışçasına yüzünü buruşturdu. Bir süre konuşmadılar. Raşit Ballı ilgisiz bir tavırla çayını yudumluyor, sanki masada ondan başka kimse yokmuş gibi dışarısını seyrediyordu. Doğan kalktı, kahvenin tuvaletine gitti. Geri döndüğünde Demir Döküm temsilcisinin gelmiş olduğunu gördü. El kol hareketleriyle, oldukça heyecanlı bir şeyler anlatıyordu temsilci. Hemen yanı başındaki boş sandalyeye oturdu.

“Eğer sizin fabrika direnişe geçmezse kaybedecekleri kesin! Sizden başka hiçbir şansları kalmadı.”

Raşit girdi söze:

“Bizim fabrikada direnişe geçmek çok zor. Fabrikada baskıyı şimdiye kadar görülmemiş şekilde arttırdılar. Kimseye göz açtırmıyorlar. Dışarıdan yabancı adamlar doldu fabrikaya.”

“Güvenilir birisinden duydum,” dedi Doğan araya girme gereğini duyarak; Raşit’in soğuk ve isteksiz konuşma tarzından rahatsız olmuştu. “Küçük fabrikadaki direnişi hallettikten sonra her iki fabrikadan da çok sayıda işçi atacaklarmış.”

Raşit Ballı, benim haberim yok senin nasıl haberin oluyor der gibilerden bir tuhaf baktı Doğan’ın yüzüne. Araya girmesini yersiz bulduğunu belli ediyordu her haliyle.

“Doğrudur,” dedi Zülfü.

Raşit Ballı:

“Kim yayıyor böyle yalan yanlış şeyleri?” deyip alaylı bir şekilde güldü.

Döküm temsilcisi aralarındaki çekişmeyi fark etmişti. Böyle bir çekişmeyi anlamsız bulduğunu belli edercesine sert bir ifadeyle dedi ki:

“Size söyleyeceğim şu: Bölgede bir karar aldık. Sizin de direnişe geçmeniz gerekiyor.”

Raşit, ondan beklenmedik bir öfkeyle karşı çıktı:

“Direnişe geçecek olan siz değilsiniz. Biz geçeceğiz direnişe. Sonunda ne olacaksa bize olacak! Eski sendikayla toplusözleşmemizin bitmesine daha iki yılımız var. Yani iki yıl sonrası için planlamıştık bu işi. Diyelim ki direnişi kazandık. O zaman ne olacak? Toplusözleşme yapabilecek miyiz? Üstelik hazırlıksızız böyle bir şeye. Direnişi kazansak bile yeni bir toplusözleşme yapmak için iki yıl bekleyeceğiz. Sırf küçük fabrikayı kurtarmak için koskoca bir fabrikayı zamansız direnişe geçiremeyiz.”

Döküm temsilcisi ötekilerden yana dönerek sordu:

“Siz de mi aynı şekilde düşünüyorsunuz?”

İsa:

“Bir tek kişinin verebileceği karar değil bu.”

Masada bulunanlar İsa’nın bu sözlerinden sonra herhangi bir şey söylemediler. Uzun süren bir suskunluk oldu. Raşit Ballı önemli bir işi olduğunu söyleyerek masadan kalktı. O gittikten sonra:

“Aslında,” diye söze girdi Demir Döküm temsilcisi. “Bu kez direnişe geçmezseniz iki yıl sonraki mücadele şansınızı kaybedersiniz. Fabrika idarecileri bir kez direnişi bastırdıktan sonra size o şansı bir daha tanımamak için ellerinden geleni yapacaklardır. İki fabrikadan da bir sürü adam atılacaktır. Yapacakları ilk iş sizi dağıtmak olacaktır. Direnişin zamanlamasının uygun olmadığı doğru. Ancak zamansız oldu diye kaçamayız ondan. Toplusözleşmenize daha çok zaman olsa bile sendika değiştirilmez diye bir şey yok. İşveren sendikayı geçici bir protokolle tanıyabilir. Geçmişte bu yolu denemiş fabrikalar var.”

İsa:

“Bakma sen o arkadaşa,” dedi. “Onun görüşü hepimizinkini yansıtmıyor. Ne onun demesiyle olacak bu iş, ne de bizim. Fabrikadakilerle konuşmamız lazım.”

“Yine de sizin kararınız çok önemli. Böyle kararlar çok kişiyle alınmaz.”

Zülfü ayağa kalkıp: “Ne pahasına olursa olsun direnişe geçirmeliyiz fabrikayı,” dedi. Ses tonuyla birlikte takındığı tavır, kararlı olduğunu yansıtıyordu.

Doğan’la İsa suskun kaldı. Bir şey söylemekten kaçınıyorlardı sanki. Demir Döküm’ün temsilcisi onların karar aşamasında olduğunu hissetmiş olacak, direnişe geçmeleri için ellerinden gelen her yardımı yapacaklarını söyledi. Öylece, bir karara varamadan ayrıldılar kahveden. İsa, kafasının içinde bir yerlerde çoktan kararını vermişti aslında. Onu asıl düşündüren, yanlış adım atmamak, bundan sonrasını iyi hesap etmek istemesiydi. Kazansalar, yeni sendika toplusözleşme dönemine kadar yetki alamayacaktı belki. Diğer taraftan küçük fabrika kaybederse eğer, bir daha böyle bir fırsatın ellerine geçmeyeceğini biliyordu. Ancak Raşit denen adam büsbütün de haksız sayılmazdı. Büyük fabrika olarak henüz böyle bir şeye hazır değildiler. Küçük fabrikanın direnişe geçmesi birdenbire ve ani olmuştu. Sorun fabrikada cirit atan silahlı adamlardı. Fabrikadaki silahlı adamlar göz açtırmıyordu. Onlara rağmen ne yapıp edip işi bıraktırmanın, işçileri harekete geçirmenin yolunu bulmalıydılar. Eğer başaramazlarsa iki fabrikanın da işi bitmiş demekti. Kafası bu düşüncelerle dolu evinin yolunu tuttu.

* * *

Fabrikanın paydos saatiydi. Altı kişi atılmıştı deterjan fabrikasından. Her şeye rağmen devam ediyordu çalışma. O günden sonra fabrikada baskı daha da artmıştı. Ateş kaç defasında ayrılmayı düşünmüş, fakat bir türlü gerçekleştirememişti bu düşüncesini. Üç gündür dayısında kalıyordu. Taşkızak Tersanesi’nde bakımcı ustasıydı dayısı. Bir akşam kapıyı açmış, dayısını karşısında bulmuştu. Olmaz, dediyse de dayısı dinlememişti onu. Ateş’in ne kadar zayıflamış olduğunu; yüzünün süzülmüş halini görünce hele hiç dinlememişti. “Neyin varsa, topla hemen, bize gidiyoruz. Nuray seni bekliyor.” Böyle demişti dayısı ve kabul edene kadar kapıdan ayrılmamıştı. Elli yaşındaki adam Ateş’in bavulunu, yatağını yorganını sırtlamış ve o gece evden ayrılmıştı Ateş.

Düdük çaldığında işbaşındaki kızlar her zamanki gibi soyunma dolaplarına koştular. Yıkanma yerleri soyunma dolapları ile iç içeydi. Düdük çalmadan önce kimse işi bırakamadığından, düdük çalar çalmaz dolapların başında büyük bir yığılma oluyordu. Daracık bir yerdi soyunma yeri. Lavabolardaki musluklardan da yeterince su akmazdı.

Ateş, yıkayabildiğince elini yüzünü yıkamak, daracık yerde iş elbiselerini değiştirmek, sonra da kart kuyruğunda sıraya girmek zorundaydı. Servis arabasında yer bulmak için acele etmeliydi. O akşam Beşyüzevler servisine değil, Alibeyköy’e giden servise binecekti.

Kart basma kuyruğunda hiçbir zaman düzenli sıra olmazdı. Birçok kişi erken basacağım diye araya girer; zaman uzadıkça uzardı bu yüzden. Günün bütün yorgunluğundan sonra katlanması gerekiyordu bunlara. Alışmıştı. Ne zaman elini yüzünü yıkadığının, ne zaman elbiselerini giydiğinin farkında olmazdı. Altı kişinin atılmasından sonra kimseyle konuştuğu yoktu. Öteden beri kart basma kuyruğunda beklemek sıkıcı gelirdi ona. Yine de sabah saatlerinden ayrı bir yanı vardı bu saatlerin. Sabahleyin bu kadar aceleci olmazdı hiç kimse.

Hava serinceydi biraz. O gün her zamankinden daha erken kararmıştı ortalık. Gökyüzündeki bulutlar fabrikanın üstüne çökmüş; yağmur ha yağdı ha yağacak! İşçiler yağmura yakalanmamak için acele ediyorlardı. Soyunma dolabında duran kazağını çekti üstüne. Kendi örmüştü bu kazağı; kalın bir kazaktı.

Kart basma kuyruğunda iken çıkış kapısında bir bekleyeni olduğunu haber verdiler. Birol geldi aklına. Neden gelmiş olsun? Belki bir yolunu bulup kısa bir süre çıkmıştır fabrikadan. Sabırsızlıkla sırasının gelmesini bekledi. Kartını basar basmaz heyecanla çıktı dışarı.

Uzaktan baktı; kimseyi göremedi. Hızlı hızlı yürüdü. Gözlerine inanamadı birden. Bir ân yanılmış olduğunu sandı. Hayır, yanılmamıştı. Mehmet’ti gördüğü. Yüreğinin sıkıştığını hissetti. Adeta bir gölge gibi devam etti yürümeye. Fabrikadan çıkan işçilere çarpıyordu yürürken ve şaşırıyordu bir varlığı olduğuna, çarptığına... Altüst olan dünyasında duygularının ona ne söylediğini tam olarak bilemiyordu. Ama bu karmaşık duygular her ne ise bir şeylerden koparıyordu onu. Bir vakit onun için önemli olan duygular birdenbire dikilivermişti karşısına. Hem de koca bir dağ gibiydi. Koskoca dağ önüne çıkmıştı aniden. Düştüğü boşluktan sıyrılmayı güçlükle başarabildi. Gülümsemeye çabaladı. Sırf bunun için bile büyük bir çaba harcaması gerekiyordu. Bütün çabasına rağmen yüzündeki hüzün dolu şaşkınlığı yok edemedi.

Mehmet elini tuttu, sarıldı ona. Sarılırken giderilmemiş bir hasretin acısını duydu Ateş. Ruhunun derinliklerine gömmeye çalışsa bile duygularının onu bırakmayacağını anladı. Fabrikayı, her şeyi unutmuştu. Uzun bir süre birbirlerine sarılı kaldılar. Mehmet elini bırakmadı. Birlikte çıktılar fabrikadan. Söze nereden başlayacaklarını, ne diyeceklerini bilemiyorlardı. Uzun bir süre hiç konuşmadan yürüdüler. Yol, işten çıkan insanlarla doluydu. Fabrikadan uzaklaşmışlardı epey.

“Sevinmedin mi beni gördüğüne?”

“Sevindim, niye sevinmeyeyim ki.”

Sesi telaşlıydı. İçinde bir şeylerin titremesine engel olamıyordu bir türlü. Duyguları ayakta duramayacak kadar yormuştu onu. Hiç beklemediği bir anda karşısına çıkmıştı Mehmet. Onun yanı başında olduğuna inanamıyordu hâlâ. Hiç hazırlıklı değildi böyle bir karşılaşmaya. Geçmişte kalmış ne kadar duygu varsa dolmuştu yüreğine. Bu duyguların hepsi bir sürü başka duygunun altında kalmıştı oysa. Üste çıktıkça, başka duygulara çarptıkça büyük bir çalkantı oluyordu yüreğinde... Mehmet’e anlatamazdı bunların hiçbirini. Susuyordu. Neler yaptığını sordu Mehmet. “Hiçbir şey! Hiçbir şey... Eskisi gibi...” diye yanıt verdi. Eskisi gibi değildi hiçbir şey. Biliyordu olmadığını. Sözcükler öyle çıkmıştı ağzından.

“Ya sen ne yaptın? Nereleri dolaştın?”

Gittiği yerleri anlattı Mehmet. Tedirgin bir hali vardı anlatırken. Karşılaşmalarının daha farklı olacağını ummuştu o. Anlatırken bazen duraklıyor, söyleyeceklerini unutmuş gibi uzun bir süre düşünüyordu. Bir ara kolunu omzuna attı Ateş’in. Sonra çekti. Şaşkın bir hali vardı.

“Yine gidecek misin denize?”

Uzun bir süre yanıt vermedi Mehmet. Düşünmek istemediği bir şeyi kafasından uzaklaştırmak istermiş gibi bir hali vardı. Öyle çaresiz duruyordu ki...

Onun bu şaşkın hali sıcak duygular uyandırmıştı Ateş’in içinde... Ona sarılmak isteğiyle doluydu; yapamadı. Bir aylığına gelmiş... Çalıştığı gemi Romanya kıyılarındaymış...

“Benimle gelir misin Ateş? Döndükten sonra benimle gelir misin? Başka bir ülkeye gideriz. Fransa’da iş bulabilirim. Gemide bir Fransız arkadaşım var. O yardım edecek bana.”

Mehmet’in gözlerinin içine baktı Ateş. Bakışlarını başka yana kaçırdı Mehmet. Böyle bir soruyu beklemiyordu Ateş. Hayır da diyemedi, evet de. Bakışlarını kaçırmamış olsaydı Mehmet; belki bir şey söyleyebilirdi. Şimdi cevap vermekten de, düşünmekten de kaçınıyordu. Şimdi değil, sonra; sonra konuşmalıydılar. Öyle geliyordu ki Ateş’e, arada kaybolan şeyler vardı. Kollarını ayırırken anlamıştı bunu, ve canı yanmıştı kaybolan şeyler için. O kaybolan şeylere tutunabilseydi kaçırmazdı bakışlarını Mehmet. Sarıldığındaki gibi devam etseydi duygular, sonrasında; konuşurken, bakıştıklarında da... Ateş, aslında istiyordu devam etmesini. Ama eskiden istemesine gerek yoktu; kendiliğinden vardı duygular. Ve büsbütün yok olmasını istemiyordu bazı şeylerin. Korkuyordu yok olmasından, konuyu değiştirdi bunun için:

“Senden sonra kazan fabrikası direnişe geçti. Biliyor musun? Direnişin başında olanların arasında Birol da var.”

Söyleyip söylememekte tereddüt ettikten sonra:

“Onunla görüşüyordum ara sıra. Direnişe çıkınca...”

Onun canını acıtmak isterken kendi canını acıtmıştı. Acıyan yerden boş yere uzaklaştırmaya çabaladı sözleri:

“Bir sürü zorluk çektiler. Fabrika daha önce direnişe geçmiş olsaydı ayrılmazdın fabrikadan. Sen de direnişte olurdun şimdi. Dışarı gitmezdin o zaman da!”

Hiç duraksamadan konuşmaya devam etti Ateş. Konuşmak sanki ruhunu acıdan kurtaracakmış gibi... Konuştukça yaşadıklarına daha gömülüyordu oysa. Dikkatle dinler bir hali yoktu Mehmet’in. Yüzü bazen sıkıntılı bir hal alıyordu ama bu Ateş’in söylediklerinden ötürü değildi. Yalnız Birol’un direnişi başlatanlardan biri olduğunu öğrenince çok şaşırmıştı. Aklında kalan kazan fabrikası, Ateş’in anlattıklarından çok farklıydı. Ateş’in anlattıklarıyla kafasındaki kazan fabrikası arasındaki bağlantıyı kuramıyordu bir türlü. Ne kadar çok şey değişmişti kısa zamanda?.. Konuşurken Ateş’in yüzündeki acının nedenini kendinde buluyor, kendini suçluyordu.

“Bizim fabrikadan da altı kişi atıldı. Bir gece vardiyasında işi durdurmuştuk. Bu yüzden attılar altı kişiyi. Kazan fabrikası gibi direniş yapamadık biz.”

Kendi için önemli olan bütün bu şeylerin, Mehmet için de önemli olacağını sanmıştı Ateş. O anda hem onu huzursuz eden şeylerden kaçmak için, hem de aralarındaki boşluğu doldurmak için büyük bir heyecanla anlatmaya koyulmuş, sonra nasıl olduysa heyecanı birdenbire yok oluvermişti. Bildiği şeyleri anlatmakta zorlanır olmuş, olaylar önemsiz birer ayrıntı oluvermişti. Bir hayal kırıklığıydı yaşadığı... Devam ederse yaşadığı olayların büyüsünün yok olacağı sanısına kapıldı. Zoraki birkaç şeyden daha bahsetti. Yaşamı içinde çok önemli yer tutan bir sürü şeyi ise anlatmadı; kendine sakladı.

Gelir misin diye ikinci defa sormadı Mehmet. Yağmur çiselemeye başlamıştı. Gittikçe de artacağa benziyordu.

“Mehmet, benim gitmem gerek. Yağmura yakalanmadan gitmeliyim.”

Mehmet, peki dermiş gibi omuz büktü.

“Hafta sonunda görüşecek miyiz?”

“Olur.”

Görüşmek istediğinden emin değildi. Düşünmeden olur demişti. Bir ân önce yalnız olmak istiyordu. Hayır, duygularını Mehmet’ten saklamak, kaçırmak için değil. Onu huzursuz kılan şey her neyse, fabrikasında olan biteni anlattığı esnada Mehmet’in ilgisizliğinde yok olmuştu. Şimdi sadece yalnızlığına sığınmak istiyordu. Alelacele elini sıktı Mehmet’in. Mehmet bırakmadı elini.

“Biliyor musun Ateş? Denizden başka hiçbir şey görmediğimiz günler olurdu. Denize bakıp kızardım çoğu zaman. Beni alıp başka yerlere götürdüğü için kızardım ona. İşte o zaman bir tek dostum sen olurdun. Seni düşündüğüm zaman yalnızlığımdan kurtulurdum.”

Bir şey söylemedi Ateş. Elini çekip, arabalara doğru yürüdü. Arabanın içinde bir sürü insan olsa da istediği yalnızlığa kavuşmuştu. İç dünyasında korkunç depremler oluyordu. Güçlü fırtınalar sanki kasıp kavuruyordu ruhunu. Mehmet’in şaşkın, çaresiz hali geliyordu gözlerinin önüne. Kızamıyordu ona. ‘Suç bende mi? Ben ne yapmış olabilirim ki? Ah, bu çocuk! Ne yaptığının hiç farkında değil. Ama ben farkındayım...’

Bir dilek tutması istenseydi Ateş’ten o anda; hiçbir şeyin yarım kalmamasını isterdi; çünkü yarım kalmış duyguların, başka şeyleri de yarım bırakacağından korkuyordu.

Geriye dönüp baktığında onun hâlâ orada durduğunu gördü. Bindiği araba onu Alibeyköy’e değil Beşyüzevler’e götürüyordu.

* * *

Sıvı deterjanlar bir kere de kutuya dolmasa ne olur? Ateş, kolu aşağı indirdi; kutu dolunca kolu kaldırdı yukarı. Durmak yok! Aynı hareketi ikinci kez tekrarladı. Yüzlercesi daha vardı önünde.

Gerçekle düş birbirine karışmaya hazırdı. Düş geliverdi hemen yanı başına. Hiçbir tepki göstermedi Ateş. Kolu aşağı indirdi ve bir daha yukarı kaldırmadı. Önündeki boş kutu doldu taştı, daha da taştı. Gözleri tek bir noktaya dikilmiş, mayi sabunun taştığını görüyordu sadece. Çevresine bakındı. Hiç kimse farkında değildi sıvı deterjanın boşa aktığından. Kutuların hareket ettiği kanal olduğu gibi sıvı deterjanla dolmuştu. Deterjanın köpüklenmeye başladığını fark etti.

Birden hareket eden makineler durdu. Şef kadının, fabrika müdürlerinin kendisine doğru koştuklarını gördü. Telaşla bağırıp çağırıyorlar, ortalığı velveleye veriyorlardı. İşçilerden hiçbiri yerinden kıpırdamamıştı oysa. Onlar, hiçbir şey olmamış gibi çalışmaya devam ediyorlardı.

İlk, şef kadın gelip yapıştı Ateş’in koluna. “Kaldır şu kolu Allah’ın cezası!” diye bağırdı. Ateş suskun, hiç cevap vermeksizin inatla aynı yerde tutuyordu kolunu. “Gelin, koşun! Yardım edin kaldıralım şu kolu. Bu delirmiş, bu çıldırmış!..” diye bağırıyordu bir yandan... Ateş bir anda yirmi kişinin koluna yapıştığını gördü. Hepsi birden makinenin kolundan koparmak istiyorlardı onu. Ellerinin acıdığını hissetti. Var gücüyle dayanmaya çalışıyordu. Postabaşı kadın elini ısırdı aniden. Dişlerin acısına rağmen gevşetmedi kolunu. Müdürlerden birisi elindeki çekiçle vurmaya başladı. Dayanılmaz bir acı duydu kolunda. Acısını dindirmek için sıvı sabunun içine daldırdı kolunu. Sabun kırmızıya boyandı bir anda.

“Çekin şunun elini sabundan! Sabunu kirletiyor.”

Bağırıp çağırıyorlardı hiç durmadan.

Onu makineden koparır koparmaz bir köşeye attılar. Başına elli kişi birden üşüştü. Tekmelemeye, yumruklamaya başladılar onu. Karşı gelebilecek güç kalmamıştı kollarında. Boş bir çuval yığınıydı sanki. “Bırakın,” diyordu. “Bırakın beni. Tamam karşı gelmiyorum artık. Dövdünüz. Beni bırakın. Cezamı çektim. Yeter!” Kalkmaya çabaladı. Bir iki adım attı hatta. Fabrikanın kapısını arandı kan çanağına dönmüş gözleriyle. Bir ışık gördü ilerde. Çıkış yerine benzetti. Oradan dışarı çıkmak, kurtulmak istiyordu. Kapıya ulaşacağı sırada biri bacağından tutup yere yuvarladı onu. Sürükleyerek götürdüler. Şef kadın bir taraftan öteki işçilere bağırıyordu:

“Bakın işte, görün! İsyan edenin halini görün. Daha çok çalışın şimdi, daha çok!”

Boş bir ambara attılar vücudunu. Ambarın kapısı büyük bir gürültüyle kapandı arkasından. Uzun bir süre hiç kıpırdamadan kaldı orada. Birdenbire hiç de yalnız olmadığını hissetti. Kim olduklarını seçemiyordu ama bir sürü kişi vardı çevresinde. Karaltılar hareket ediyordu durmadan. Birileri kolundan tutup, kaldırmaya çabaladılar onu. “Bırakın beni!” diye bağırdı. “Burada kalmak istiyorum ben.”

“Benim, ben! Fatma!”

Acısını unuttu birden. Hayır, olamaz, diye düşündü.

“Senin ne işin var burada? Fabrikadan atılmamış mıydın sen?”

Düş parçalandı bir anda. Gerçek dikildi karşısına. Makineler durmuş, o çalışmıştı. Ayşe’yi tokatlıyordu şef kadın. Ayşe de tokatlardan kurtulmaya çabalıyor, bağırıyordu bir yandan.

“Dinlemeyin onu! Hiçbir şey yapamazlar bize. Hep birden birlik olup, işi bırakırsak hiçbir şey yapamazlar. İnsanız biz... Kimse hayvan yerine koyamaz bizi. Sabahtan akşama kadar çalışıyoruz. Karşılığında ne alıyoruz? İnsan yerine konduğumuz mu var?

Benim gibi, sizi de tokatlayacak bir gün. Sizi de tokatlayacak bir gün!”

Oturduğu yerden kalkmadı Ateş. Gözleri başka bir yere bakıyordu. Bir gemi görüyordu ve gemi ona doğru geliyordu. Mehmet’i gördü: koşuyordu ona doğru.

“Hadi gel, Gel benimle!”

“Nereye?”

“Görmüyor musun? Gemi bekliyor bizi. Orada bak!”

Koskoca gemi fabrikanın yanı başına kadar gelmişti. Ne kadar büyük! Kalkmaya çabaladı Ateş, başaramadı. Bacaklarında dayanılmaz bir ağrı vardı. Zorlukla konuşabiliyordu. Yüzü şişmişti sanki. Mehmet yüzünün halini görsün istedi. Ona doğru sürünmeye çabaladı. ‘Şu karanlıktan bir kurtulabilsem?’ Geminin ışıkları onun bulunduğu yere ulaşmıyordu. Mehmet’in hiç öyle telaşlı bir hali yoktu.

Ne kadar sakin...

“Hadi diyorum sana. Kurtul buradan!” diye bağırdı, Mehmet. “Kurtul buradan!”

Olmuyordu, olmuyordu. Dinlemiyordu bacakları onu.

“Gemi hareket ediyor, bekleyemem fazla!”

Bağırmaya çalıştı Ateş. Kendi bile duyamadı sesini. Mehmet’in gemiden tarafa koştuğunu gördü. Sonrası karanlık!

Yine o karanlıktaki yapışkan ses:

“Kalkmaya çalış!”

“Kalkamıyorum.”

Kafasında tek bir soru vardı Ateş’in. Fatma ne arıyordu fabrikada? Yoksa yeniden işe mi aldılar onu? Bölük pörçük bir anı canlandı kafasında... Fatma karşısındaydı. Beşyüzevler’deydiler.

“Ne oldu, iş bulabildin mi?” diye sordu.

Ne kadar zayıflamıştı. Yüzü solgun... “Hayır, bulamıyorum. Kimse iş vermiyor.”

“Ne yapacaksın peki?”

“Bilmiyorum. Keşke fabrikadayken karışmasaydım hiçbir şeye. En iyisi senin yaptığındı.”

“Hayır hayır! Doğru yapmadım ben!”

“En iyisini yaptın. Hiçbir şeye karışmadın. Kocam da atıldı işten. Nereye gitsek iş vermiyorlar bize.”

Görüntü kayboldu birden. Uzun bir sessizlik kapladı ortalığı. Korka korka, fısıltıyla seslendi Ateş:

“Fatma, orada mısın? Fatma?..

Neredeyim? Deterjan fabrikasında değil miyim?”

Bir gürültü oldu. Cep fenerinin ışığı aydınlattı karanlığı. Cılız ışığın altında Fatma’nın yüzünü gördü. Oldukça tuhaf bir hali vardı. Cansız bir yüze benziyordu daha çok. Bağırtılar işitti. “Burada işte, bulduk onu. Niye makinenin başından ayrıldın sen? Atın bunu fabrikadan! Çalışmazlık edenler atılacak.”

Ellerinde fener tutanlar Fatma’yı alıp götürdüler. Bağırtıları hâlâ duyuyordu Ateş.

“Bir şeye karışmadım ben. Bir şeye karışmadım ben!”

“Atın bunu fabrikadan. Daha iyi çalışanı bulun.”

Yalnız kaldığında büyük bir korkuya kapıldı Ateş. ‘Beni de atacaklar işten,’ diye düşündü. Bir ân evvel makinesinin başına gitmesi gerekiyordu.

“Kimse yok mu burada?”

Birden hatırladı nerede olduğunu. Deterjan kolunu kapatmamış, her yanı deterjan kaplamıştı. Büyük bir acı duydu içinde. Var gücüyle ayağa kalktı. Tek bir düşünce vardı kafasında: Deterjan kolunu kapatacaktı.

Kolu aşağı indirdi; tekrar kaldırdı yukarı. Kolu bir makine çabukluğunda hareket ediyordu. O düşten düşe yuvarlanmış, ama kolu her zamanki alışkanlığıyla hareketini devam ettirmişti. Vücudunun ter içinde olduğunu hissetti. Dönüp baktı yanına: Başka başkaydı yüzler. Eskilerden çalışan ondan başka kimse kalmamıştı. İşten atılmayanları da başka atölyelere dağıtmışlardı. Onu vermemişlerdi başka atölyeye. Kaç kez söylemişti şef kadına. Şef kadın: “Sen alışıksın bu işe,” demişti. “Acemi biri gelirse iş yavaşlar.”

Tam altı kişi işten atılmıştı. Ayşe’yle Fatma altı kişinin başını çekmişlerdi. Ateş’i atmamışlardı. Atılması için bir neden yoktu zaten. O gün herkes işi bıraktığında çalışmamış mıydı? O günün acısını bir türlü atamıyordu içinden. İşi bırakmadığı için kendisini suçlu görüyordu. Arkadaşları giderken bir köşeden seyretmişti sessizce; sonra ağlamıştı. Okuduğu kitaplardaki kahramanlar gibi olamamıştı o. Birol gibi de olamamıştı.

* * *

Dayısı ile kuzeni, içine kapanıklığından kurtarmayı akıllarına koymuşlar! İkisinin arasında kalmıştı iki gündür. Dayısı tutturmuş hafta sonu sendikanın eğitim toplantısına götürecek. Yeni kurdukları bir sendikaymış bu: Aster-İş! Orada örgütleniyorlarmış. Kuzeni, babası ile kavgaya tutuşuyordu bu yüzden. Hafta sonları tiyatro çalışmalarına katılıyormuş kuzen. İşçi tiyatrosu kurmuşlar arkadaşlarıyla. Petrol-İş Sendikası destek veriyormuş çalışmalarına. Ateş; “hayır” diyordu, “ben yapamam.” “Yaparsın yapmazsın, onu bilemeyiz; ama gel sen seyret!” Olacak şey değil! Odasına kapanıp kendi başına kalmak istiyordu; bırakmıyorlardı onu kendi başına. Artık eve de dönemezdi. Aslında Mehmet’le karşılaştığı akşamın öncesi gidecekti eve. O akşam çıkışta Alibeyköy’e gidip kazan fabrikasına uğrayacak; Birol’u görebilmeyi başarabilirse görecek, sonra dayısına gitmeyip eve dönecekti.

O gün bu gün hep erteledi Kazan fabrikasına gitmeyi. Eve de gitmedi. Mehmet fabrikadan aradığında hafta sonu kuzeni ile tiyatroya gideceğini söyledi. Bir sonraki haftaya dayısına söz verdi de dayısını ancak öyle razı etti. Kendisini unutmaya ne kadar çabalarsa çabalasın yalnızlık duygusuna yenik düşüyordu. Dayısı kimi zaman çıkışır: “Yalnız değilsin sen!” diye bağırırdı. “Bak senin gibi yaşamı olan binlerce işçi var. Onların arasına gir. Onlardan koparma kendini!” Bunu başarabilirdi belki. Fakat bir sürü olayı yaşamamış olsa... Çocukluğunu yaşamamış olsa... Mehmet yaşamına girmeseydi başarabilirdi belki... Birol’u düşünmese başarabilirdi... Fabrikada başına gelen olay olmasa bir de! Atölyesindeki işçiler işi bırakmış, o çalışmıştı. Kafasında kurduğu sürekli bu olaydı. Çocukluğunu, Mehmet’i, Birol’u unutuyor; üçünün yerine fabrikada yaşadığı ânı yüklüyordu. “Ayşe’yi senin yüzünden işten atacaklar!” Hiç aklından çıkmıyordu bu sözler. Altı kişiyi attıklarında bir şeyler yapabilselerdi? Birol bir şeyler yapabiliyordu. Direnebiliyordu o. Böyle düşündüğü dakikalarda gıpta ediyordu Birol’a. Saatlerce dinleyebilirdi onu. O direnişten bahsederken insanı kıskıvrak yakalayan bir güç kaynağı fışkırıyordu gözlerinden. Ateş bu gücü kavrayamıyordu ama onun canlı, ruhunu derinden etkileyen bir şeye sahip olduğunu biliyordu. İçindeki donup kalmış duyguların hepsi harekete geçiyordu Birol’la birlikte olunca. Ateş’in başaramadığı bir şeyi yapıyordu Birol.

Direnişe çıktıkları ilk gün ziyarete gittiğinde ona güç vermekten daha çok ondan güç almaya ihtiyacı vardı. Olmamıştı! Askerler vardı. Durmuştu fabrika. Birol’un onu dinleyecek hali yoktu. “Bizim fabrikada da,” diyecek olmuş sözleri yarım kalmıştı. Utanmıştı kendisinden. Onlar zor durumdayken, askerler başlarında, ne olacağı bilinmezken, kendi derdine düşmüş olmaktan utanmıştı. Bütün gücüyle belli etmemeye çalışmıştı. Adeta kaçmıştı oradan.

Ateş, sınırlı dünyasında; evi ile fabrika arasındaki dünyasında küçük bir alana sıkışıp kalmış olmanın acısını çekiyordu yıllardır. Bu küçük alanın dışına çıkmayı, yepyeni bir gezegene ulaşmayı düşlemişti hep. Koşullar, bu alanın dışına çıkabilmenin olanaksızlığını her fırsatta ispatladıkça içine kapanmıştı. Birol’la tanışmak yepyeni bir gezegene götürmemişti onu belki. Günlük yaşamı değiştirecek bir şey söylemiyordu Birol. O güne değin zevk duymadığı yaşantısından koparmıyordu onu. Fakat her defasında içinde yaşadığı gerçeğin bambaşka bir yönünü gösteriyordu. Yaşadığı o küçük alanın koskoca bir dünya olduğunu anlatıyordu. Ateş için bilinmezliklerle doluydu bu dünya. Ve içinde doğan, o güne kadar tanımadığı yepyeni bir duygu Birol’a inanması gerektiğini söylüyordu. Ateş’in çevresindeki yoğun sisi bir tek o açabilirdi sanki. Ama onun da başı sıkışıktı. Bir de kendisini yüklemesi ona, haksızlıktı.

Sonra?.. Sonrası yoktu. Olmayacaktı. Ama onu kendine bırakmıyorlardı. Ah içindeki dünyayı anlatabilseydi onlara. Oysa kendi haline bırakılmaktan başka bir isteği yoktu kimseden. Bırakmıyorlardı kendi haline. Birilerinin ona önem vermesine alışık değildi Ateş. Birol’un ona önem vermesi hoşuna gitmişti. Korkuyordu ama? Yine çocukluk günlerine dönmekten korkuyordu. Annesi nasıl bırakıp gitmişse onu, babası bir gün bile dinlememişse... O gün Sungurlar’ın önünde, fabrikasında olanları anlatmak üzereyken sözleri yarım kaldığında çok korkmuştu. Aklı, ortamın hiç de uygun olmadığını, anlatamadıysa Birol’un bunda bir suçu olmadığını binlerce kez söylemesine rağmen korkusu ele geçirmişti onu. (Kendisini öyle yalnız hissetmese anlatmaya yeltenmezdi.) Utanmıştı Birol’dan. Ama daha kötüsü bu nedenle eskisi gibi ürkek ve yalnız bir ruhun dünyasına kaçmak istemişti. Utancı elbirliği etmişti korkusuyla.

Şimdi kalkmış kuzeni: “Sen önemlisin!” diyordu. Kendisine önem vermesini istiyordu ondan. “Başkasından önce sen yap bunu; sen yap ki başkaları da sana önem versin.”

Nasıl mı?

“Hafta sonu gel benimle!”

* * *

Pazartesiyi salıya bağlayan gece çok yağmur yağdı. Bardaktan boşanırcasına... İşçilerin hepsi bir köşeye sığınmışlardı; yemekhaneye, elektrik atölyesine, sağlık odasına... Kala kala kırk kişi kalmışlardı.

Gök gürlüyor, şimşekler çakıyor, birbiri ardına düşen iri damlalar hiç yorulmaksızın, fabrikayı, alandaki demir yığınlarını ha bire dövüyordu. İşçilerin tümü uğursuzluğun geceden başladığına hükmetmişti. O gece bitmek bilmeyen en uzun gecelerden biri oldu. Kötü bir söylenti yayılmıştı kulaktan kulağa. Sabah, direnişe katılmayan işçilerin çalışmaya geleceği söyleniyordu. İdari binadan yayılmıştı bu haber. Başçavuş da buna benzer bir şey söylemişti. Herkeste moral sıfırdı. Çalışmaya gelecek olanların kaç kişi oldukları konusunda kimse bir şey bilmiyordu. İlk bölünme olduğu sırada otuz kişi vardı fabrikadan ayrılan. Daha sonra kaçanlarla birlikte bu sayı fazlalaşmış olabilirdi. Direnişten kaçanlar?.. Çalışmaya geleceklerin arasında onlar da var mıydı? Eğer varsa ve sayıları hayli?.. Çeşitli tahminler yürütülüyordu işçilerin arasında; iyimserinden en kötümserine...

İki yüz kişiden geriye kalan kırk kişiye gelince... Bunlar, fabrika çalışırken idareyle en çok sürtüşmeye girmiş kişilerdi. İçlerindeki kin onları altı gündür ayakta tutuyordu. Direnmekten başka çıkar yolları olmadığını görmek için bilinçli olmalarına gerek yoktu. Gerçek şu ki yenilirlerse işleri bitecekti; ancak hâlâ ayaktaydılar ve hâlâ yüreklerinde henüz yitirilmemiş umutlar vardı. Ama umutlar o gece bir çoğunda söndü.

Yücel Aydın daha kazan fabrikasına varmadan sırılsıklam olmuştu. Yolda yakalamıştı yağmur onu. Nefes nefeseydi. Köy meydanından beri koşuyordu. Sabah ayrılmıştı fabrikadan. Altı gündür fabrikadan dışarı çıkmamak canına tak etmiş, fabrikanın dışına çıkmak, arkadaşlarını görmek için dayanılmaz bir istek duymuştu. Bütün gün dışarılarda dolaşmış, üniversitedeki arkadaşlarını aramış, bulamamıştı. Bulsaydı kazan direnişi hakkında anlatacağı bir sürü şey olacaktı. Onları bulamamak canını sıkmıştı hayli. Sanki başından geçenleri arkadaşlarına anlatmış olsa yaşadıkları onun için daha bir anlamlı olacaktı. Gecelerdir bunun hayalini kurmuştu oysa... Onların yaşamak için can atacakları bir şeyi yaşamış olmak; onlardan farklı olmak!.. Gösterecek kimse bulamadıktan sonra farklı olmanın ne anlamı kalırdı? Canını sıkan bir şey daha vardı; gün geçtikçe kazan direnişi diye bir şey kalmıyordu ortada. İşçilerin günden güne sayılarının azalması tedirgin ediyordu onu. Nerede ise direnecek adam bulamayacaklardı. ‘İşçiler zoru görünce bırakıp kaçıyorlar!’ Kitaplardaki gibi değildi hayat! Hayal gücünü ne kadar zorlarsa zorlasın, kazan işçilerini kitaplarda okuduğu başka ülkelerin işçi mücadelelerine benzetemiyordu bir türlü. Bu somut durum onu, Türkiye’de güçlü bir mücadele verecek işçi sınıfının henüz oluşmamış olduğu sonucuna vardırdı. Türkiye’deki sendikal haklar zaten mücadeleyle alınmamıştı. İşte en basit örneği: Yaşadığı direniş! Kazan fabrikası nasıl olduysa direnişe geçmiş, mücadele yolunda bir adım atmışken ne olmuştu sonunda? Koskoca bir fiyaskoyla sonuçlanmak üzereydi. İşçiler birkaç gün içinde kaçmaya başlamışlardı direnişten.

Yine de direnişte geçen altı gün onun için büyük bir tecrübe olmuştu. Altı gün önceki Yücel Aydın değilim diyordu. Bunu sürekli tekrarlıyordu kendi kendine. Yaşadığı deneyimin öğrenci derneğinde arkadaşlarıyla yapacağı tartışmalarda büyük yararı olacaktı. İşçiler hakkında duyduğu umutsuzluğu orada itiraf edebilecek miydi? Karar vermekte güçlük çekiyordu. Bu umutsuz düşünceleri kafasından kovmak istiyor, fakat ne kadar uğraşırsa uğraşsın başaramıyordu. Kitaplardan okuyup işçi sınıfı üzerine ahkâm kesmek kolaydı. Kim bilir neredeydiler? Gelsinler bir de içinde yaşasınlar bakalım. Yağmur damlaları başından aşağıya akarken böyle düşünüyordu.

Köprüden fabrikaya koşarken bütün gün boğuştuğu kararsızlığını yenmeyi başarmış olarak gidiyordu fabrikaya. Fabrikaya dönmeli mi dönmemeli mi; bütün gün düşünmüştü bunu. Neredeyse dönmeyecekti fabrikaya. Fabrikadaki işçilerin sayıca azalmaları korkutuyordu onu. İşçiler azaldıkça güvensizlik kaplıyordu ruhunu. Fabrika tehlikeli bir yer olmaya başlıyordu gözünde. Yine de dönmemeyi yediremedi kendisine. Direnişi bırakıp gidenlerden farkı ne olacaktı o zaman? Yaşamın, mücadelenin içinde olmak bambaşka bir şeydi. Mücadelenin içindeydi işte. Böyle düşününce güzel duygular sardı ruhunu. Kendisinden hoşnut oldukça duyduğu tatlı heyecan daha da büyüyordu. Buna rağmen güzel duygular içinde olmasını engelleyen, eksik olan bir şey vardı. Kafasındaki ideale niye uymuyordu kazan direnişi? İşçiler yanlışlıkla çıkmışlardı sanki direnişe. ‘Direniş büyük fabrikada olsaydı,’ diye düşünüyordu. Belki o zaman bambaşka olurdu. Sonra kovuyordu bu düşünceleri kafasından. Küçük, büyük fabrika fark etmez diyordu. Direniş direniştir. Mücadelenin en küçüğünü bile yüklemeliyiz omzumuza. Karmakarışık duygular içersindeyken yağan yağmur umurunda olmadı hiç. Hatta ıslanmak hoşuna bile gitti. Fabrikaya vardığında sırılsıklam bir haldeydi.

Fabrikadan ayrılmış olduğunu kimseye belli etmek istemiyordu. Fazla işçi yoktu ortalıkta. Tenha bir hali vardı fabrikanın. Atölyede birkaç kişiye rastlamasa işçilerin fabrikayı terk ettiğini dahi sanacaktı. Yağmur damlaları büyük gürültüler çıkarıyordu, fabrikanın çatısında. lslak gömleğini çıkardı sırtından. Bir titreme aldı vücudunu. Hoşlanmamıştı fabrikanın tenhalığından. Çevresine bakınınca takım odasında ışık gördü. Makineler, dev kazanlar; makine mezarlığını andırıyordu sanki. Karanlıkta bir yere takılıp düşmemek için dikkat ederek ışığa doğru yürüdü.

Takım odası işçilerle doluydu. Üçü sıranın üstünde uyuyor, ötekiler oturmuş sohbet ediyordu, presçi İsmail vardı aralarında. Teyp masanın üstündeydi; hafif kısık çalıyordu. İsmail masanın üstüne dayamıştı başını; o girince kaldırdı. Yücel Aydın kenarda duran bir tahta sandığın üstüne oturdu. İsmail’in gözleri kanlanmıştı uykusuzluktan. Yücel Aydın’ı görünce bakışları uzun süre onun üstünde takılı kaldı. Sonra başını çevirip onun odadaki varlığına aldırmadan teybi dinlemeye devam etti. Kaset bittiğinde yeni bir kaset bulmak için açtığı çekmecede aradığını bulamayınca kapattı teybi. Yücel Aydın’dan yana döndü:

“Titriyorsun sen, giysene üstünü.”

“Önemli değil, kurur şimdi.”

“Sırılsıklam olmuşsun. Nasıl ıslandın bu kadar?”

Cebinden sigarasını çıkartıp yaktı, sigarasından Yücel Aydın’a da uzattı bir tane.

“Gömleğini şu sandalyeye as da kurusun.”

Uzun süren bir sessizlik... Yücel Aydın gömleğini çıkarıp, kuruması için sandalyeye astı. Sigarasından derin bir nefes çekti. Sessizliği bozan İsmail oldu:

“Yarın epey gürültü kopacak fabrikada.”

“Neden?”

“Bilmiyor musun? Fabrikadan ayrılan işçiler çalışmaya gelecek.”

İsmail bir süre atölyenin içinde dolaştırdı bakışlarını. Işığın boğduğu karanlığın içinden atölyeyi görmeye çalıştı. Sonra alaysı, ince bir çizgi halinde yayılan bir gülümseme oluştu dudaklarında.

“Nasıl çalışacaklarsa?”

Yücel Aydın üşümesini filan unutmuştu. Oturduğu yerden kalkıp –engelleyemediği bir refleksle olmuştu kalkışı– odanın içinde dolaşmaya başladı. Bir iki tur attıktan sonra İsmail’in başında dikildi.

“Nereden duydun sen bunu?”

“Herkes öyle söylüyor. Başçavuş bile.”

“Biz ne olacağız peki?”

“Bir şeyler yapacağız elbet.”

Sonra aklına gelmiş gibi Yücel Aydın’a dikti bakışlarını.

“Sen neredeydin? Kazanların içinde uyuyor muydun yoksa?”

Yücel Aydın duymazlıktan gelmişti onun bu sorusunu. Aklı çalışmaya gelecek işçilere takılmış, yüzü dalgın bir hal almıştı.

“Kırk kişiyle ne yapabiliriz ki?”

Gömleğini giydi. Bir hayli tedirgindi hareketleri. Kararsız dikildi ayakta. Kapının mandalını çekti; odadan çıkacaktı, vazgeçti. “Ne pahasına olursa olsun çalışmalarına engel olmalıyız,” dedi presçiye dönüp. Az önceki endişeli halinden kurtulmuş, cesaretlenivermişti. Daha doğrusu öyle görünmeye çabalıyordu.

“Fabrikaya sokmamalıyız onları. Birol nerede?”

“Bilmiyorum.”

“Böyle boş oturup bekleyecek miyiz? Hiçbir şey yapmayacak mıyız? Adamlar yarın çalışmaya gelecek, hiç kimse yok ortada. Sanki yarın hiçbir şey olmayacakmış gibi.”

Presçi rahat bir şekilde yaslandı oturduğu yere. Sakin, telaşsız halini koruyordu.

“Ne takıyorsun bu kadar kafana? Hiçbir şey olmaz yarın. Biraz şenlik olur o kadar! Boşver bütün bunları. Biz burada iken kimse gelip çalışamaz. Adamın kafasını kırarlar. Ya biz onların kırarız, ya onlar bizim. Sen şimdi git uyu ve hiçbir şey düşünme. Yarın olsun, kolay! Biraz gürültü iyidir.”

Yücel Aydın ağzında bir şeyler geveledi fakat ne dediği anlaşılmadı. Canı sıkkın bir halde çıktı odadan. Ne yaptığını bilmez bir halde atölyede dolaştı durdu. Döküm fabrikasındaki temsilciler “bu iş burada bitti!” demişlerdi. Direniş bitmiş, fakat kimsenin elinden bir şey gelmemişti. Sadece kazan işçilerini suçlamıyordu; çevredeki fabrikaların, sendikanın, hepsinin suçu vardı bunda. Silahtar çevresindeki tüm fabrikalar kazan işçileri için dayanışma direnişleri yapmalıydılar; bak o zaman nasıl anlaşmaya yanaşırdı işverenler. Lakin çevredeki hiçbir fabrikadan ses çıkmamıştı. Dünyanın başka ülkelerinde işçiler direnişe geçtiler mi tümü birden geçiyorlardı. Ya kazan işçilerinin direnişi? Kazan işçilerinin direnişi kazan işçilerinden başka kimseyi ilgilendirmiyordu. Onların da zaten işçi sınıfının mücadelesini falan düşündükleri yoktu. Varsa yoksa para! Bazı anlar bırak daha çok ezilsinler diyordu kendi kendine. Ezilsinler de akılları başlarına gelsin. Direnişte tanıştığı bir kazancı ustası geldi aklına. Adam nasıl da atıp tutmuştu: “Sonuna kadar mücadele edeceğiz.” “Haklarımızın çiğnenmesine izin vermeyeceğiz.” Ertesi gün bir de baktı, toz olmuş fabrikadan. Kimi işçilerin köyle bağları kopmamıştı daha. Kiminin fındık parası geliyordu köyden. Gerçek anlamda sınıf işçisi değillerdi. Direnişi ilk önce terk edenler de bunlar olmuştu. İşçilerin çoğu buradan kurtulmayı ve bir atölye açmayı ya da kendi başına bir iş çevirmeyi hayal ediyordu. Ya bir arsa alsınlar ya bir ev yapsınlar... Tüm bunları aklına getirdikçe daha bir öfkeleniyordu. Ya kendisi?.. Mühendisliği bitirip iyi bir yerde iş bulabilir ya da bir mühendislik bürosu açıp yaşamını iyi bir şekilde devam ettirebilirdi. Oysa ne yapmıştı? Direnişe katıldığından stajı ne olacak belli değildi. Babası ile arası açılmıştı bu yüzden.

Dışarıda yağmur yağıyordu. Beton zemin yer yer su çukurlarıyla doluydu. Karanlıkta nerelerde su olduğu belli olmuyordu. Birkaç defa su çukurlarının içine girip çıktı, ayakkabılarına su girdi. Önce idare amirliği binasına gitti. Uyuyan işçilerden başka kimseyi bulamadı orada. Birden aklına Demir Döküm tarafına geçmek geldi. Duvar tarafına gitti. Öte yana geçip geçmemekte tereddütte kalıp olduğu yerde durdu bir süre. Sonra ıslak duvarın üstünden atlayıverdi.

* * *

Gecenin geç saatleri olmasına rağmen Demir Döküm’ün temsilcilik odası hayli kalabalıktı. Silahtar bölgesindeki çevre fabrikalardan gelen temsilciler vardı. Sigara dumanına boğulmuştu oda.

Birol odaya geleli yarım saat olmuştu. Pencere tarafındaki sandalyede oturuyordu. Odanın içindeki gürültüden yağmurun sesi içeri ulaşmıyordu. Yağmur sesini duyurmak istercesine dövüyordu camları. Hararetli bir konuşma geçiyordu aralarında. Bir süre tartışmalarını izledi onların. Aralarına kabul edilmek hoşuna gidiyordu. O da onlar gibi fabrika temsil ediyor... Makine başındaki herhangi bir işçiden farklı hissediyordu artık kendisini. Bir kitlenin başındaydı artık. İşçi Birol’dan daha önemli biriydi. Onlarla konuşurken konuşmalarını önemser olmuş, hareketleri ağırlık kazanmıştı. Yeni konumundan hoşlanıyor, içten içe haz duyuyordu bundan. İki yüz kişinin başında bir işçi lideriydi artık.

Temsilcilik odasının kapısı açıldı. Üç kişi girdi içeri. Üçünün de sırtında yağmurluk vardı. Suları akan yağmurlukları çıkarıp odanın köşesindeki askıya astılar.

“Bu gece göğün dibi delinmiş sanki. Bu ne yağmur.”

Gelenler önemli kimseler olmalıydı. Odadakiler hemen kalkıp yer verdiler onlara. Onlarla birlikte odanın içinde adım atılacak yer kalmamıştı. Birol da kalkmıştı ayağa.

Baştemsilci:

“Arkadaşlar Büyük Demir Döküm’den!” diye tanıştırdı gelenleri.

Büyük Demir Döküm’e gitmek, orayı görmek isterdi. Gelenler Demir Döküm efsanesine uygun bir hava yaymışlardı çevrelerine. Bunun ne kadarı Birol’un Demir Döküm efsanesine hayranlığından kaynaklanıyordu bilinmez ama adamların sert, ağırbaşlı bir görünümleri vardı ve konuşmaya başladıklarında herkes onları dinliyordu.

Baştemsilcileri güçlü yapılı biriydi; çıkık elmacık kemikleriyle geniş çene yapısı ciddi bir görünüm veriyordu ona. Zaman zaman yüzü daha da sert bir hal alıyor, öfke gelip yerleşiyordu yüzüne. Konu kazan fabrikasındaki direnişten açılınca birden Birol’dan yana döndü ve doğrudan ona hitap etti:

“Küçük bir azınlık kaldınız fabrikada. Arkadaşlarınızın direnişi bırakıp gitmesine göz yumdunuz. Üstesinden gelemediniz direnişin.”

Şaşırmıştı Birol. Hiç beklemiyordu böyle bir suçlamayı. Üstelik şimdiye kadar hiç görmediği, tanımadığı biri tarafından böyle suçlanmak gücüne gitmişti. Ne kadar hayranlık duyarsa duysun... Bir şey söyleyecek oldu. Bırakmadı Demir Döküm’ün temsilcisi.

“Yarın kimseyi çalıştırmayın! Ne yapıp edip çalıştırmayın! Komite kurdunuz mu?”

“Ne komitesi?”

İlkten anlamamıştı ne dediğini. Anlamadığını belli ettiğine de pişman olmuştu. Garip bir sıkıntı gelip yakalamıştı yüreğini. Direniş süresince eksikliğini duyduğu ve ne olduğunu bilemediği şeyler birdenbire karşısına çıkıp, hem de böyle canı yanarcasına sorgulanmaya maruz kalınca oda başına yıkılmıştı sanki. Öyle ani olmuştu ki, bocalayıverdi; ne kendisini önemsemesi kalmıştı ne işçi liderliği... Her şey kırılan cam parçaları gibi dağılmıştı.

“Direnişi yürütecek bir komite oluşturmalıydınız. Örgütsüz, organize olmamış hiçbir hareket başarıya ulaşamaz. Dağınıklığı ancak öyle toparlayabilirdiniz.”

“Henüz böyle bir komite oluşturamadık,” diye yanıt verdi korka korka. Suçlu gibi hissediyordu kendisini. Direnişten kaçan her bir işçi, suçluluğunu onun üstüne yüklüyordu adeta. Acemiliği açığa çıktığı için kızmıştı kendisine. Onlar gibi olamamıştı.

Küçük Döküm’ün temsilcisi:

“Yaşar Arkadaş aynı zamanda sendikamızın bölge yönetim kurulu üyesi,” dedi araya girerek. Sanki soru sormak onun hakkı ve kızmamalısın der gibi...

Büyük Döküm’ün Baştemsilcisi ondan yana döndü bu kez, oturduğu sandalyede geriye doğru kaykılarak:

“Ne karar verdiniz yarın için?” diye sordu.

Küçük Döküm’ün temsilcisi yerine Birol cevap verme gereği duydu bu soruya. Büsbütün yok sayılmak istemiyordu. Hatta düşürüldüğü duruma karşı çıkış içeriyordu sesi. Bakışlarını dosdoğru adamın gözlerine dikti. Kendi konumunu tüm açıklığıyla görebiliyordu artık. Kendisini oynamaya zorladığı bir oyundan kurtarmış ve rahatlamıştı... Tecrübesiz olabilirim ama hiç de mücadeleden geri kalmam dercesine:

“Kimseyi sokmayacağız fabrikaya!” dedi.

Ses tonu kesinlik içeriyordu.

“Çalışmalarına engel olamadınız mı direniş biter,” dedi Demir Döküm’deki. Bu kez suçlamaktan ziyade yorumda bulunur gibi...

“Kırk kişiyle mi?” dedi bir ses.

Döndü baktı herkes. Kapının önünde duran konuşmuştu öyle. Yücel Aydın’ı hemen tanıdı Birol. Ne zaman geldiğinin farkında olmamıştı onun.

Büyük Demir Döküm’den olan aldırmadı Yücel Aydın’ın dediğine. Birol’la konuşmasına devam etti:

“Direnişe gelmeyenlerin evlerine gidip onlarla konuştunuz mu? Onları dönmeleri için ikna etmeye çalıştınız mı?”

“Adreslerini bilmiyoruz ki...”

“Siz işinizi şansa bırakmışsınız o zaman.” dedi temsilci.

Suçlayıcı tarzını tamamıyla bırakmıştı artık.

“Fabrikaya arabayla mı gelecekler?”

Cevap beklemeden ekledi:

“Sizden birkaç kişi bizimkilerle birlikte köprünün başında beklesin. Çalışmaya gelenlere engel oluruz biz.”

“Kapıyı kaynaklayın, içeri kimseyi almayın!” dedi Küçük Döküm’ün baştemsilcisi.

Ara paydosu olacak odanın içi, kapıdan giren işçilerle doldu. Zaten dolu olan içerde ayakta duracak yer kalmadı neredeyse. Odaya dolan işçilerle birlikte Küçük Döküm’ün temsilcisinin sözleri gürültüde kaynadı gitti. Birol sonraki konuşmalara katılmadı. Pencereden dışarısını seyre koyuldu. Düşünceli bir hali vardı. Küçük Döküm’deki temsilcinin söylediklerini düşünüyordu. Yağmur dinmiş mi, dinmemiş mi belli olmuyordu. Camdan aşağı kıvrılarak kayan su damlalarından öte bir şey görülmüyordu. Dışarının karanlığı kadar belirsiz günler vardı önünde. Kendi başına buyruk bir umutsuzluk koşturuyordu yüreğinde. Yine de içinde bir ses her şeyin bitmediğini fısıldıyordu kulağına.

Birdenbire ayağa kalktı. Konuşmalar öyle hararetlenmişti ki kimse onun ayağa kalktığının, gitmek üzere olduğunun farkında olmadı. Yücel Aydın’ın kolundan tuttuktan sonra döküm temsilcisine “biz gidiyoruz,” dedi. “Fabrikada yapılacak bir sürü işimiz var.”

“Yarın ne olup bittiğinin haberini verin bize,” dedi Küçük Döküm’den olanı.

Remzi ile Yücel Aydın kapıda kalakaldılar. Sanki söylenmemiş şeyler hâlâ kalmış gibi...

Büyük Döküm’ün temsilcisi sordu, sorulmamış olanı:

“Ne yapacaksınız, karar verdiniz mi?”

“Kapıyı kaynaklayacağız,” dedi Birol sakin bir sesle.

Döküm temsilcisinin başka soru sormasını beklemeden Aydın’ı çekip çıktı kapıdan.

Hızla yağan yağmurun içine daldılar. Islanmamak için bir koşuda aldılar duvara kadar olan mesafeyi. Duvardan öte yana atlarlarken:

“Cidden düşünüyor musun kapıları kaynaklamayı?” diye bağırdı Yücel Aydın.

Birol, hiç cevap vermedi ona. Yanaklarından aşağı kayan yağmur damlalarını sildi eliyle.

* * *

Yağmur gece dörde kadar yağdı. Karar verilmişti, kapılar kaynaklanacaktı.

Saat dört buçuktu.

Giriş kapısını kaynaklamak için kaynak motoru atölyeden dışarı çıkarıldı. Dört beş kişi sürükleyerek çıkardılar motoru. Bir tekerleği kırıktı, hayli zor oldu. Kablolar yetmedi. Yedek kablo arandı fabrikanın içinde. Acele hareket ediyorlardı. Yine de uzadıkça uzadı iş. Yedek kablo bulunamadı. Fabrikanın elektrikçisi şimdi burada olsaydı ya... Annesi hasta olduğu için iki gün önce telefonla çağrılan elektrikçi çırağı ise geri dönmemişti. Kabloları bağlama işi elektrikten biraz anladığını söyleyen presçi İsmail’e kaldı.

Kapıdan binanın girişindeki elektrik tablosuna uzanacak kablo bulunamadı. Kabloları kapının yanındaki ana trafoya bağlamak zorundaydılar. Herkes heyecan içindeydi. Havanın aydınlanmasına vakit vardı daha. Hava aydınlandıktan sonra geliyordu askerler. Buna rağmen yakalanacakmışçasına telaşlıydılar. Telaş ayaklarına dolaşıyordu durmadan. Birol’un hareketleri neden oluyordu buna biraz da. Her şey bir anda olsun istiyordu. Bağırıyor, çağırıyordu etrafa. Yağmurun yağması, elektrikçinin fabrikada olmaması, kabloları bulamamaları hepsi terslikti. Kaynak makinesini kapının önüne getirememişlerdi yağmur çiselemeye başladığında. Çevrelerindeki her şey engelliyordu sanki onları. Normal geceyi (hani olur ya rüyasında insanın, bir türlü gidemez gideceği yere, ayakları yürümez bir türlü), uyanık oldukları halde düş’ün dünyasına çeviren yorgunlukları, ilk günden beri içlerinde birikmiş tüm kaygıları gecenin gölgelerinde karşılarına çıkarmıştı. Korkunç şeyler geliyordu gözlerinin önüne. Askerler kapıları kırıyor, karşı koyuyorlar; çalışmaya gelen işçiler işe başlıyorlar... Bir anda fabrikanın içi karışıyor; demirleri kapıp çalışan işçilere saldırıyorlar, ortalık kan gölüne dönüyordu. Ve her şey bitiyordu ondan sonra. Askerlere karşı koyamıyorlar, askerler toparlıyor hepsini, askeri araçlara koyuluyorlar. İşin sonuna gelmişlerdi demek!

‘Kapıları kapatmasak ne olacak?’ diye düşündü. ‘Çalışmaya gelenler fabrikaya girecek. Ne olacak sonra? Fabrika üretime mi geçecek? Çatışmanın çıkması kaçınılmaz bir şey olur o zaman. Ne yaparsak yapalım tehlikenin üstüne gitmekten başka çaremiz yok.’

Aynı düşünceler içinde olan yalnız Birol değildi.

“Herkes bir demir parçası bulsun!” diye bağırdı Remzi.

İşçiler fabrikanın içinde demir çubuk aramaya koyuldular. Kimisi daha önceden kestikleri elektrik kablolarını getirip yığdı kapıya. Neredeyse gün aydınlanacaktı; hâlâ kaynak makinesini çalıştıramamışlardı. Presçi İsmail kabloyu ana trafoya bağlamakla meşguldü. Birol bakmaya gittiği her seferinde İsmail hakkında, sanki hiç yapamayacak duygusuna kapılıyordu. Sonsuzluğa dek kabloyu bağlamaya uğraşacak ve bir türlü bitiremeyecekmiş gibi... Saatin yelkovanının sabahın yedisine yokuştan aşağı yuvarlanır gibi yaklaşması ne uykusuzluk bırakmıştı onlarda ne yorgunluk. Onları uzaktan gören, bu adamların günlerden beri ayakta kaldıklarına inanmazdı. Herkes bir tarafa koşuşuyor, herkes bir şeyler yapmaya çalışıyordu. Ancak her şeye rağmen, hareketli görünümlerine rağmen, onları yöneten yorgunluk ve sinir yorgunluğuydu. Telaşlı ve aceleci oldukça her şeyi birbirine karıştıran güçlerinin son damlası.

İçlerinden biri: “Tamam!” dedi. “Motoru açın. Elektrik kablosu bağlandı.”

Kaynak motorunun gürültüsü gecenin sessizliğinde onları ele verecek gibiydi. Birol, kaynak pensesini kapıya uzatmak için, birbirine dolanmış kabloları açmaya uğraştı epey. Kablolar çamur içindeydi. Elleri, üstü başı çamur içinde kaldı.

Kaynak pensesi çalışmadı.

Birkaç kez üst üste vurdu. Yine çalışmadı. Rüya ile gerçek yeniden birbiriyle karışıyordu sanki. Deli olacak gibiydi Birol. İsmail’e bağırmamak için güç tutuyordu kendisini. Bir şeyler yapmak gerekiyordu ama o sinir yorgunluğu içinde aklı çalışmaz olmuştu. Kablo bağlantılarını kontrol etmek geldi aklına. Kablonun bağlandığı yere koştu. Tam yere eğildiği sırada...

Parlak ışık!.. Her taraf ışık oldu. Güneş gözünün içine girmiş gibi sanki... Gerisin geriye giderek yere yuvarlandı. Gözü parlak ışıktan başka hiçbir şey görmüyordu.

Eliyle gözkapaklarını yokladı. Neye uğradığını anlayamamıştı. İşçiler koşarak yanına geldiler. Omuzlarından tutup kaldırdılar. İsmail panik içinde trafoya koştu. Ne kadar gayret ettiyse, göremiyordu, gözlerinin önünde parlaklık vardı devamlı. Korkuya kapıldı. Ancak uzun bir süre sonra seçebilmeye başladı çevresindekileri. “Büyük bir tehlike atlattın,” dedi birisi. “Az daha dünyanı değiştiriyordun.” Hatırlamaya çalıştı. Kabloya değmemişti bile. Sadece uzanmıştı ona doğru. Büyük bir elektrik şelalesi oluşmuştu tutacağı yerde. Bir saniye sonra olsaydı eğer...

Bir köşeye çöküp sigara yaktı. Kapıya baktı; ne yapacağına karar vermek için... Şaşkınlığını atamamıştı üstünden. Kapıyı kaynatma işi başarısızlığa uğramıştı. O oturmuş düşünürken, Selim Usta geldi yanına. İşçiler moral çöküntüsü içindeydiler. Az önceki hareketliliğin yerini büyük bir sessizlik kaplamıştı. Yağmur, hallerine acımışçasına bulutlarını alıp gitmişti. Yıldızlar parıldamaya başlamıştı açılan gökyüzünde. İşçiler ne yapacaklarını bilemez bir halde bekleşiyorlardı. Sabah olmasını bekliyordu herkes. Sabahı çoktan kabullenmişlerdi. Ya Birol?

Hışımla ayağa kalktı Birol. Tüm işçileri atölyenin önüne topladı. Herkes sessizce uydu bu emre. Bir mucize bekler gibiydiler. Birol bile her şeyden umudunu kesip kapının yanına çöktüğü anda bizi bu durumdan ancak mucize kurtarabilir diye düşünmüştü. Mucize nasıl gerçekleşecek, nereden gelecek, onları nasıl kurtaracak bilmiyordu. Selim Usta yanına gelip birkaç kişinin daha kaçmış olduğunu söyleyince gelmişti aklı başına. Sanki karanlığın gölgelerinde bir yüzle, Büyük Döküm’ün baştemsilcisinin onu suçlayan yüzüyle karşılaşmış; içinden bir şey düştüğü durumu kabullenmek istememiş, o kötü duygudan kaçarcasına ayağa fırlamıştı.

“Mucize falan yok!” dedi kendi kendine. “Asıl mucize sahip olduklarımızı yitirmemek, gücümüzü, moralimizi kaybetmemek; asıl mucize her şeye rağmen ayakta durmak!”

Konuşurken sesi heyecanlıydı. Duyguluydu.

“Arkadaşlar, güç günler yaşıyoruz. İki yüz kişiyle başladığımız direnişte bir avuç kaldık. Bizi bırakıp giden arkadaşlarımızın bazıları belki de yarın çalışmaya gelecek. Ne kadar onursuz olurlarsa olsunlar, bizim yüzümüze cesaretle bakamayacaklardır. Biz onların sahip olmadıkları onuru ayakta tutuyoruz. Bu onur ayakta durdukça hiç kimse gerçekten yenemez bizi.

Şimdi yapacağımız tek bir şey var: Her şeye rağmen ayakta olduğumuzu göstermek! Ne pahasına olursa olsun, ölmek pahasına bile olsa onurumuzu korumaya var mısınız?”

İşçiler hep bir ağızdan “Varız!” dediler.

“Sonuna kadar mücadele edeceğinize şeref sözü veriyor musunuz?”

“Şeref sözü veriyoruz!”

O anda mucizenin ışığının karanlığı aydınlattığını gördü; mucizenin kendi güçlerinden başka bir şey olmadığını daha iyi anladı Birol. Gün yavaş yavaş ışıyordu.

“Birbirimize verilmiş sözümüz olsun öyleyse. Ne pahasına olursa olsun mücadelemizden dönmeyeceğiz. Ölmek var dönmek yok!”

“Ölmek var, dönmek yok!” diye bağırdılar hep bir ağızdan.

“Yarın çalışacak olanlar ancak ölümüzü çiğneyebilir.”

Kararlılık güçlü kılmıştı onları. Birol, döküm işçilerinden güzel bir işçi marşı öğrenmişti. Yüksek sesle söylemeye başladı. Sözlerinin tekrarında işçiler de katıldılar ona. Duygulu bir sahneydi yaşanan. Bütün fabrikalar uykudayken işçiler umutla marş söylüyorlardı. Marş bittikten sonra her biri bir demir çubuk geçirdi eline. Yağmur yeniden yağmaya başlamıştı. Bir ara Yücel Aydın’ın titrediğini fark etti Birol. Yağmurlu bir gün olmasına rağmen soğuk değildi oysa.

Derken gün iyice aydınlandı. Yağmurla yıkanmış saç levhalar pırıl pırıl parlamaya başladı. Fabrika bile pırıl pırıl parlıyordu. Fabrikanın arkasındaki dere geceden yağmur sularıyla iyice kabarmıştı. Çevredeki her şey gün ışığıyla yüzünü değiştirir oldu. Onlarsa hâlâ gecenin etkisindeydiler. Uyuyamamışlardı ki rüyadan uyanmış olsunlar...

* * *

Kala kala yirmi dokuz kişi kalmışlardı. Hepsi de kapının önünde toplu halde duruyorlardı. Ellerinde hiçbir şey yoktu. Demir çubukların her biri alana yayılı saç levhaların altında saklıydı.

Presçi İsmail, teybini küçük bir taburenin üstüne koymuştu. Nereden bulmuşsa işçi marşları doldurmuştu kasetlere. Marşlarının bittiği yerde arabesk müzik çalmaya başlıyordu.

Saat 7.30’da iki askeri araç geldi. Öndeki cipten yüzbaşı indi. Görünürde ne işçileri getiren bir otobüs vardı ne de çalışmaya gelen bir işçi. Yüzbaşı kapıya asma kilit takılmış olduğunu görünce şaşırdı; fakat çabuk toparladı kendisini. İşçilere doğru: “İçinizden biri kapıyı açsın,” diye bağırdı.

Kimseden ses çıkmadı. En ufak bir kıpırdanma bile olmadı.

“Kapıyı açın!”

Yüzbaşının sesi sertleşmişti. İşçilerin arasında kıpırdanmalar oldu. Tedirginlik belli belirsiz dolaştı yüzlerde.

“Açın, yoksa kıracağım.”

Teybi kapatmamıştı İsmail. Teypte çalan bir halk türküsüydü:

Aynam düştü yerlere

Karıştı hazellere...

Birol, bildiği tek marşı söylemeye başladı:

“Bu meydanda cengimiz var...”

Tutuk ve kararsız bir sesti bu. Endişe doluydu. Bir iki kişi daha katılmasaydı boğulup gidecekti. Derken üç oldu, dört oldu. Gitgide hep bir ağızdan söylemeye başladılar.

Yüzbaşı sinirli bir şekilde marşın bitmesini bekledi.

“Sözcünüz kimse buraya gelsin,” dedi marş biter bitmez.

Birol çıktı öne.

Yüzbaşı: “Kapı açılmazsa seni sorumlu tutacağım,” diye bağırdı ona.

“Anahtarın nerede olduğunu bilmiyorum.”

“Kilidi kırın öyleyse.”

“Kıramayız.”

Doğrudan doğruya yüzbaşının gözlerine bakıyordu. Yanıt verirken en ufak bir tereddüte düşmemişti. Bakışlarını kaçırmamış, sinirlerinin gergin olduğunu belli etmemeye çalışmıştı.

“Size iki dakikalık süre tanıyorum,” diye bağırdı yüzbaşı. “İki dakikaya kadar kilidi kırmazsanız zorla gireceğim içeri.”

Yüzbaşının son sözleri havayı iyice gerginleştirdi. Sessizlik içinde iki dakika geçti. Yüzbaşı askerlere doğru döndü. Tam emir verecekti, beklenmedik bir olay gerçekleşti o anda.

Birol, demir kapının üstüne çıkmış, aynı anda bağırmaya başlamıştı. Avazı çıktığı kadar bağırıyordu:

“Hayır, geçemezsiniz! Kimse geçemez!”

Kendisini kaybetmişti sanki: Gözü o anda hiç kimseyi görmüyordu. Kapının demirlerini sımsıkı kavramıştı. Bağırmaktan başka bir şey gelmediği için aklına bağırıyordu. Günlerdir zorluklarla boğuştuğu anların hıncını alıyordu. Umutsuzluğun, uykusuzluğun, güçsüzlüğün hıncını alıyordu.

“Beni öldürmeden kimse geçemez buradan, anlıyor musunuz? Kimse geçemez!”

Bıraksalar ağlayacaktı. Ağlamamak için haykırıyordu. Bütün bir gece duyduğu korkudan, yüreğini sıkan endişeden kurtulmak istercesine haykırıyordu. Yalnızca yüzbaşıya değil, döküm temsilcisi duysun diye de bağırıyordu.

Hiç kimse beklemiyordu böyle bir hareketi. Askerler şaşkın bakışlarla bir Birol’a, bir yüzbaşıya bakıyorlardı, Herkes donup kalmıştı olduğu yerde. Presçi İsmail, teypteki müziğin o anki havaya uygun düşmediğini anlamış olacak çabucak kapatıverdi teybi.

Birol’un heyecanlı sesinden etkilenmişti işçiler. Heyecan bir anda dalga halinde yayıldı. İşçilerin hepsi birden bağırmaya başladılar. Her şey Birol’un bağırmasında düğümlenmiş gibiydi sanki. Birol’un onlara söylettirdiği marşı bir kez daha, yürekten kopan bir haykırışla, haksızlığa karşı çığlık atarcasına söylemeye başladılar. Tam o sıra sendikanın avukatı geldi. İşçiler geldiğinin farkında olmadılar. Yüzbaşı onu hemen bir kenara çekti, bir şeyler konuştular. Maden-İş Sendikası’nın avukatı, yüzbaşının yanından ayrılır ayrılmaz kapının önüne geldi.

“Kapıyı açın!” dedi işçilere. “Sizinle konuşmak istiyorum.”

Birol’un karar vermesine meydan kalmadan işçilerden biri, bir koşuda ağır bir çekiç getirdi. Kilidi kırdılar. Avukat, Birol’u işçilerden biraz uzağa götürdü.

“Bak! Yüzbaşı, sizlere sert davranmak istemiyor. Ona, içeri giremezsin, demeniz asker olarak gücüne gitmiş. Biraz daha gecikseymişim zorla girecekmiş içeri. Zor ikna ettim onu. Boşu boşuna olaylara sebebiyet vermeyelim dedim.”

Biraz durduktan sonra sözlerini tamamladı:

“Mantıklı ol biraz.”

Birol, boyun eğmek zorunda kaldığını belirtir bir şekilde başını salladı. Zaten işçiler de kapıyı açmışlardı sonuna kadar. Fabrikanın servis otobüsü tam o sırada geldi. Yolun karşı tarafındaki kaldırımın kenarında durdu. Meraklı bakışlar otobüse çevrildi: Otobüsten inenler sadece memurlardı. Memurlardan başka kimse yoktu.

Yüzbaşı fabrikaya girdikten sonra işçilerle ilgilenmeksizin fabrikanın içine yürüdü. Hemen hemen fabrikanın her tarafını dolaştı. Kimseyle konuşmadı. Az sonra açılan kapıdan memurlar girdiler içeri.

* * *

Birol, sinirlerinin alabildiğine yorulduğunu hissediyordu. İkide bir şöyle tekrarlıyordu kendi kendine: ‘Uyumam gerek! Uyumalıyım! Uyumazsam dayanma gücümü kaybedeceğim. Uyumalıyım.’

Uykusuzluktan kıpkırmızı olmuş gözlerle bakıyordu çevresine. Yücel Aydın, Remzi yoktu ortalıkta. Hem uyumak istiyor, hem de uyursa her şeyin mahvolacağından korkuyordu. Sanki uyursa fabrika mahvolacak; onun haberi olmayınca da... Selim Usta’nın sesi düşüncelerinden kopardı onu.

Selim Usta’nın yüzü ilk kez sıkıntılıydı. “Bugün eve gitmem gerekiyor,” derken acı çektiği belli oluyordu halinden. Birol’un karşı çıkar gibi olduğunu görünce: “Gitmek zorundayım!” diye tekrarladı. Sonra ekledi: “İki gün gelemem.”

Birol, konuşmayı uzatmak istemiyordu. Bir başkasını uzun uzun iknaya uğraşabilirdi. Ama Selim Usta? Selim Usta’nın söylediklerini duymazlığa geliyordu; kabul etmediğini mi göstermek istiyordu ne?

“Döküm fabrikasına gitmem gerek. Yemek saati geliyor.”

“Yemekten önce gideceğim ben.”

Selim Usta’nın yüzüne baktı. Ciddiydi. Ne diyeceğini bilemedi. Söyleyebileceği hiçbir şey gelmiyordu aklına. İçinde bir şeyler ters döndü sanki. Kendisini tutamadı:

“İyi! Sen de git! Zaten kimse kalmadı fabrikada. Oldu olacak sen de git.”

Selim Usta başını öne eğmiş, susuyordu.

“Ben de gitmek isterim,” diye devam etti Birol. “Günlerden beri doğru dürüst uyku bile uyuyamadım. Bırakıp gidemiyorum ama.”

Selim Usta başını kaldırıp baktı Birol’a. Bakışlarındaki üzüntüyü görmemek mümkün değildi. Konuşmamak için kendini zorluyor gibiydi.

“Evet,” dedi. “Sen hepimizden daha çok fedakârlıklarda bulunuyorsun.”

Öfkeli değildi konuşurken, alabildiğine sakindi.

“Ama bir tek senin, ya da birkaç kişinin direnmesiyle yürümez bu iş. Acı ama gerçek bu. Yapacağımız fazla bir şey yok artık. Evet, yine de dayanmak zorundayız; bunu biliyorum. Fabrikadan ayrılmamam gerek, bunu da biliyorum. Ancak gitmek zorunda olduğum çok önemli bir neden olmasaydı söylemezdim sana. Dün gidecektim aslında. Dışarıdaki işçiler fabrikaya çalışmaya gelecek diye gidemedim.”

İlkin derin bir suskunluk oldu aralarında. Birol, başının arkasında bir ağrı hissetti. Güçlükle konuşabildi:

“Yani şimdi sen direnişin bittiğini mi söylüyorsun?”

“Direnişteyiz ama?.. Bunu sen de biliyorsun. Bir haftadır direnişteyiz. Eziliyorduk hepimiz. Güç çalışma koşulları içindeydik. Uğradığımız tüm haksızlıklar, tüm bu birikimler senin heyecanlı karşı çıkışında toplanıyordu. Fakat aynı heyecan sürdürmeye yetmiyor. Direnişin güç koşullarıyla karşı karşıya kaldıklarında, senin heyecanın değil ama işçilerin heyecanı söndü. Tek çıkar yolu kaçmakta buldular. Evet başlangıçta hepimiz karşı çıktık. Konuşmaların o kadar etkileyiciydi ki, gerçekleri öyle güçlü bir şekilde ortaya koyuyordun ki; bir şeyler yapabileceğimizi hissettik o ân, başaracağımıza inandık.

Sonra uykusuzluk, dağınıklık... Bilinçli değildik çoğumuz. Heyecanlar bir yerde kaldı. Seni iyi niyetli, fedakâr biri olarak düşünmeye başladık. Ama sen kendini feda ettin diye biz de edemezdik. Bir tek biz olsak iyi. Ailemiz, geleceğimiz, işsizlik, başımıza geleceğini düşündüğümüz her kötü şey bizi korkuttu. Tek tek kendimizi düşünmeye başladık. Örgütsüzdük çünkü. Direnişte geçen günlerde organize olmayı başaramadık. Kısacası, kişisel çabalarınla, fedakârlıklarınla, kahramanlığınla yürütemezsin bu işi. Ben dahil işçi arkadaşların çoğu böyle düşünüyor.”

Birol uzun süre konuşamadı. O anki duyduğu acı başındaki ağrıdan daha büyüktü. Üstelik acı başındaki ağrıyı daha da arttırmıştı. Karşı çıkmak istiyordu Selim Usta’ya, ama yapamıyordu. Kaçmak istediği gerçek hep dikiliyordu karşısına. Demir Döküm’ün temsilcilik odasında... Burada bile buluyordu onu.

“Ne yapabiliriz peki?”

Selim Usta, ben ne bileyim gibilerden omuz silkti. Zaten Birol da bir cevap beklemiyordu ondan. Olan biten ortadaydı.

“İki gün sonra fabrikada olurum,” dedi Selim Usta. “Üzgünüm ama gitmek zorundayım.”

Çekip gidemiyordu bir türlü. Birol’un yüzüne anlamsız bir ifade yerleşmişti. Donuklaşmıştı bakışları. Selim Usta tedirgin oldu onun bu halinden. Hiçbir şey anlatmıyordu Birol’un yüzü ona. Bağırsın, kızsın, kendini savunsun, onu suçlasın; bir şeyler yapsın... Belki gitme dese; vazgeçecekti gitmekten. Ama hareketsiz duruyordu Birol.

“Yine de bilmelisin. Yalnız değilsin. Sağlam birkaç kişi var seni terk etmeyecek, senin heyecanını duyan. Başladığımız işi sonuna kadar götüreceğiz. Yenilsek de, tükensek de götüreceğiz.”

Sözlerini bitirince uzaklaştı Birol’un yanından, Birol’u ortaya attığı sorularla baş başa bırakarak... Bir iki kişinin heyecanıyla direnişin sürmeyeceğini görmüyor muydu sanki Birol. Şimdiye kadar bu heyecanla, az sayıda kalsalar da işçiyi ayakta tutabilmişti. Ama bu nereye kadar sürecekti? Nereye kadar dayanabileceklerdi? Tüm bu sorular cevapsız kalıyordu kafasında. Cevap aramaktan kaçıyordu çünkü. O kaçtıkça cevap karşısına dikiliyordu. O da hayata atıyordu topu. Hayat, hayır diyene kadar da ısrarcı olacaktı. Ama şimdi uyumak istiyordu. Kaçmak istercesine sağlık odasına gitti. Tükeniyor muydu yoksa? Odadaki kanepenin üzerine uzandı. Dayanma noktasının son sınırına gelmişti. Kanepe kuştüyü yatak gibi geldi ona. Dalmak üzereydi, yemek saati olduğu geçti aklından. Kalkmalı, yemek kaplarını almaya gitmeliydi işçilerle birlikte. ‘Azıcık uzanayım, birazdan giderim,’ dedi kendine. Sonra nasıl olduysa kalktığını sandı. Kopkoyu karanlığa benzer bir uykunun içine dalmıştı.

* * *

Memurlar, öğle paydosuna kadar hiç dışarı çıkmadılar o gün. Dışardan hazır yemek getirildi. Memurlardan bazıları ara sıra pencereden gözüküyor, fısıldaşıyorlardı kendi aralarında. Direnişe artık bitmiş gözüyle bakıyorlardı. Müdürler fabrikanın yakında üretime geçeceğini ima ediyorlardı memurlara. Bundan sonra eskisinden daha sıkı tedbirler uygulanacaktı. Üretimde kaybedilen zamanın telafi edilmesi gerekiyordu. İçlerinde, işçilerin yenildiklerine üzülen memurlar da yok değildi. Gerçi bunlar birkaç kişiyi geçmiyordu. Düşüncelerini kendilerine saklıyordu bu kişiler. Saklamak zorundaydılar. Kimi öğleden sonra dışarı çıkma cesaretini gösterdi, ve işçilerle sohbet etti. Bu sohbetlerde işçilerin kafalarını karıştıranlar da olmadı değil. “Büyük fabrika hiçbir zaman sizi desteklemez.” diyordu bu kişiler. “Bir avuç kişi asla başaramazsınız.”

Her şey karşıtını beraberinde yaratır. Nereden kaynaklandığı bilinmeyen karşıt bir söylenti vardı ki; nereden duyulmuştu, kim söylemişti, gerçek miydi, belli değildi. Yakın bir zamanda ana fabrika direnişe geçecekmiş güya... Haberin doğru olup olmadığını araştırmadan inanan oluyordu bu söylentiye. Bu haber inananların yüreğinde umut ışığı olmaya başlamıştı. İnanmaya olan ihtiyaçları o kadar büyüktü ki... Söylentinin kendisi başlı başına, az sayıda kalan işçilerin Birol’u bırakıp gitmesini önleyen bir güce sahip olmuştu.

Öğleden sonra başka bir haber duyuldu. Büyük fabrika işçileri direnişe geçmeye teşebbüs etmiş, ancak başaramamışlardı. Daha başlamadan bastırılmıştı direniş. Sevinçleri yarıda kalmıştı inanmak isteyenlerin. Sessizlik içinde kabuklarına çekiliverdiler. Sonra bir haber daha geldi. Direnişe ertesi gün geçilecekti. Kimisi de büyük fabrikada çalışmanın normal bir şekilde devam ettiğini, direniş diye bir şeyin söz konusu dahi olmadığını söylüyordu. Neye inanacaklarını şaşırmıştı kalanlar. Yalana bile tutunabilirlerdi.

Akşam olduğunda, paydostan yarım saat önce memurlar kapının önünde toplandı. Sayıları hemen hemen işçiler kadar vardı. Çekingen halleri kalmamıştı artık. Neşeli bir şekilde şakalaşıyorlardı birbirleriyle. Müdür azametli dolaşıyordu aralarında. İdare amiri ise müdürün peşinden ayrılmıyordu. Nereye giderse koşuyordu hemen. İşçilerse mahzun, sessizce bir köşeden izliyorlardı onları. Tam o sıra iki jandarma geldi. Yücel Aydın’ı arıyorlardı. “Yücel Aydın burada yok!” dedi işçiler. “O çoktan gitti.” Jandarmalar nerede oturduğunu sordular. Bir yanıt alamadılar. Jandarmanın biri kuşkulu gözlerle baktı işçilere. “Yalan söylemeyin!” dedi. “Arar bulursak, sizin için iyi olmaz.” İşçiler aldırmadılar bu sözlere. “Arayın,” dediler.

Jandarmalar gittikten sonra haber vermek için fabrikanın içinde Yücel Aydın’ı aradılar ama bulamadılar. Yücel Aydın, kaybolmuştu çoktan.

* * *

Birol o gece herkesten uzak bir köşeye çekilip düşüncelere daldı. Bulunduğu yer fabrikanın dereye bakan tarafıydı. Her yere birden yetişemiyordu. Kimin ne yaptığı önemli değildi artık.

Derenin sularına baktı uzun uzun. Fabrikanın ışıkları vuruyordu sulara... Bir gün önce çok yağmur yağdığından olacak sular kabarmıştı. Suyun akışı kimi yerde taş parçalarına takılıyor, küçük çağlayanlar oluşturuyordu. Suya girmek isteği duydu içinde. Yapmayacağını biliyordu. Yine de kendini alamadı bu istekten. Direnişin sonuna gelmişlerdi! Dışarıda hayat nasıldı acaba? Dışarıda tüm canlılığıyla bir hayat olabileceğini unutmuştu çoktandır. Ateş? Ateş’i de unutmuştu. Ne yapıyordu acaba Ateş? “Ne tuhaf?” sözcüğü çıktı ağzından, düşünürken. Bir mücadele bu denli her şeyi unutturabilir miydi insana? Dere, yanlarından geçip gidiyordu dışarıdaki hayata doğru. Dere şimdiye kadar neler yaşamıştı, bundan sonra neler görecekti kim bilir? Birol o zaman fabrikada olmayacaktı herhalde. Yine işsiz günler başlayacaktı... Nerede yanılmış olabilirdi? Yanıldığı falan yoktu aslında. Hoş, başlangıçta bu kadarını bile beklemiyordu; direnişe çıkacaklarını dahi ummuyordu. Her neyse!.. Başlangıç her şeye rağmen güzel olmuştu.

Ayrıldı dere kenarından. Hüzünlüydü. İki eli cebinde fabrikanın içini dolaştı. Fabrikanın üretimde olduğu günleri özlemiş olduğunun farkına vardı dolaştıkça. Bilinmez ki?.. Belki de birkaç gün sonra her şey biter ve makineler çalışmaya başlardı. O zaman görmeliydi müdürü; işçilerin burnundan getirirdi herhalde. Çok kişi işten atılırdı. Fabrikayı bırakıp giden işçilere kızmaya çalıştı; kızamadı. Kala kala yirmi beş kişi kadar kalmışlardı. Kimse fabrikayı terk etmeseydi her şey başka türlü olurdu o zaman. Olan olmuştu. Elinden gelen bir şey yoktu; sonuçlara cesurca katlanmaktan başka. Her şeye rağmen fabrika tekrar üretime geçmeyecek gibiydi sanki.

İşçiler yorgun düşmüşlerdi. Başçavuş bile oyuna getirmişti onları. Birçok geceyi uykusuz geçirmişlerdi. Herkesi yormuştu boşu boşuna. Demirlerin, sandalyelerin üstünde yatmaktan perişan olmuştu işçiler.

Saat gecenin üçüne kadar başıboş dolaştı. Artık her şeye boş verdiğinden sinirleri gevşemişti bir ölçüde. Gözkapaklarının kapanmasına da karşı koymuyordu artık. Atölyenin içinden geçerek yemekhaneye çıktı. İşçiler yemek masalarının üstünde kıvrılmış uyuyorlardı. Saldırı olsa bile kimsenin umurunda değildi. Pencereden fabrikanın önündeki ışıklı alana baktı. Ne olursa olsun fabrikadaydılar daha. Fabrika henüz ele geçirilmemiş bir kale gibiydi. Fabrikayı hiç bu derece yakın hissetmemişti kendisine. Kendilerinden bir parça olduğunu görüyordu fabrikanın. Sevgilisiyle baş başa kalmış bir yavuklu gibiydi şu anda. Madem bir sevgili gibiydi fabrika; koynunda rahatça uyuyabilirdi. ‘Neler de düşünüyorum,’ dedi ve gülümsedi. İnsan kaybettiğini kabullenince hiçbir şeyi umursamıyor... Boş bir masa buldu kendisine. Hafifçe masaya bırakıverdi başını. İsteyerek, her türlü tedirginlikten uzak rahat bir uykuya daldı. Önlerindeki günlerde bırakmayacaklarını bildiği fabrikanın içinde olmak hâlâ, bir sıcaklık yaymıştı yüreğine. İlk kez kucağında uykuya derin bir özlem duymuş, onun akıntısına kaptırmıştı kendini.

Uykusunda uçuyordu. Kendinden geçer geçmez büyülü peri masallarının içinde buldu kendini. Umut çiçekleri serpilmişti yüreğine.

Kalktığında, bir bahar sabahı kırda, bir ağacın altında tatlı tatlı esen rüzgârda uyanmanın sevincini duydu. Yorgun ruhu dinlenmişti. Tüm vücudunu yenilenmiş hissediyordu. Birçok zorluğa göğüs gerebilecek kadar güç gelmişti yüreğine. Pencerenin önüne gitti. Aşağıda dolaşan işçilere baktı. Gülümsedi. ‘Yine de iyi durumdayız,’ diye düşündü. Yirmi üç kişi saydı alanda. “Direneceğiz, dayanacağız, evet! Herkesin bittiğimizi sandığı bir anda ayaktayız. Ne pahasına olursa olsun ayakta olacağız. Önemli olan ayakta kalabilmek! Bugün şartlar bizim aleyhimizde. Ama dayanırsak, şartların lehimize döneceği âna kadar dayanabilirsek, o âna kadar ayakta kalabilirsek...”

Şartların nasıl değişeceğini, nelerin olabileceğini bilmiyordu. Yine de ön sezisi bir şeyler fısıldıyordu kulağına, güzel şeyler fısıldıyordu.

BİRİNCİ CİLDİN SONU