Birinci basım;

Ekim Matbaacılık, Mayıs 1988

Nejat Elibol

Direnen Haliç

İKİNCİ CİLT

Roman

Evrensel Basım Yayın-219

Direnen Haliç - İkinci Cilt

Nejat Elibol

Evrensel Basım Yayın’da

Birinci Basım, Kasım 2002

© Evrensel Basım Yayın, 2001

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah. Alhatun Sk. No: 27 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) - Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Direnen Haliç

İKİNCİ CİLT

YEDİNCİ BÖLÜM

Bütün sabahlar birbirinin aynı değildir. Hatta güneş ışıkları aynı vursa da, aynı tatlı rüzgâr esse de, bazıları diğerlerinden farklıdır insan için. O gün sabah, ana fabrikanın direnişe geçeceği sözleriyle başladı. Herkeste bir umut...

Muharrem, gece, ana fabrikadan birkaç kişiyle görüştüğünü söylüyordu. Söylediğine göre Isı Kazan’ın direnişe geçme olasılığı yüksekti. İlk defa çıkıyordu Muharrem’in ağzından böyle bir şey. Olumsuzlukları da sıralamadan edemiyordu. İşçiler üzerinde korkunç bir baskı varmış; silahlı adamlar dolaşıyormuş fabrikada. “Eğer olursa bir şey, bugün olur,” diyordu. “Bugün başaramazlarsa bilin ki kaldı bu iş.”

Herkes sabırsız bir bekleyiş içindeydi. Öğleye doğru sinirler alabildiğine gerilmişti. Her ân bir haber bekliyordu işçiler. Sonra beklemez oldular. Derken civarda fabrikaların paydos düdükleri çaldı. Yalnız ufak bir değişiklik olmuştu: Büyük fabrikanın servis kamyonları küçük fabrikanın önünden geçti o akşam. Oysa birkaç günden beri fabrikanın arka tarafından dolaşıyordu kamyonlar.

Büyük fabrikanın direnişe geçmesi bir hayaldi belki de...

Ertesi sabah işbaşı yapıldıktan iki saat sonra, büyük kazan fabrikasının etrafı çevre fabrikalardan gelen işçilerle doldu. Aralarında öğrenci gençler, çevre halkından kişiler de vardı. Kalabalık bağırıyor, direnişe geçmeleri için tezahüratta bulunuyordu. Yüz kişi kadar vardılar. Büyük kazan fabrikasının direnişe geçeceğini duyan gelmişti. Demir Döküm işçileri geceden yaymışlardı bu haberi. Öğleye doğru gecekondulardan gelenlerle birlikte sayıları daha da arttı.

İçlerinde en heyecanlı olanları öğrencilerdi. Marşlar söylüyorlar, içerdekileri etkilemeye uğraşıyorlardı. Saatler ilerledikçe topluluk iyice coştu. Hep bir ağızdan slogan atıyor, kazan işçilerini mücadelede yerini almaya çağırıyorlardı.

Fabrikanın içinde ölü sessizliği hâkimdi. Silahlı adamlar işçilerin başından ayrılmıyordu. Ustabaşılar, atölye şefleri devamlı dolaşıyordu. Gerginlik son haddine ulaşmıştı. Üretim olduğu falan yoktu fabrikada. İşçiler çalışıyor görünüyorlardı sadece. Birkaç makine çalışıyordu o kadar. Kimseyi atölyelerin dışına çıkarmıyordu ustabaşılar. Beklenen şey gerçekleşemiyordu bir türlü.

Döküm fabrikasından Mahmut, Küçük Kazan tarafına koştuğunda saat öğleyi bulmuştu. Nefes nefeseydi.

“Neredesiniz yahu?” diye bağırdı. “Sabahtan beri büyük fabrikayı direnişe geçireceğiz diye uğraşıyoruz. Haberiniz yok mu? Adam lazım acele! Bizim taraftaki tellerden kazan fabrikasına gireceğiz. Kim gelmek istiyorsa gelsin çabuk.”

Onunla birlikte dört kişi –Remzi’yle Muharrem de aralarında–, duvardan atlayıp gözden kayboldular. Küçük fabrika işçilerini bir heyecandır sarmıştı. Demir Döküm’ü Isı Kazan’a bağlayan tel çitin dere tarafında kalan kısmında: Büyük Demir Döküm’ün gözü pek birkaç işçisi, Küçük Döküm’den işçiler, iki kişi de Isı Kazan’dan vardı. Büyük Demir Döküm’den, Demir Döküm işgallerinin sembolü ‘Pala’ lakaplı işçi ağacın üstüne çıkmış, oradan bağırıyordu kazandakilere. Arada bir, kızdığından olacak, sövüp duruyordu. İri yarı güçlü bir adamdı. Lakabını aldığı gür, siyah, uzun mu uzun bıyıkları vardı. Karslı şivesiyle konuşuyordu.

Kazan fabrikasının düdüğü çaldı. Öğle paydosu olmuştu. İşçiler başları öne eğik, yemekhaneye yollandılar. Fabrikanın çevresindeki topluluk iyice coşmuştu. Buna rağmen, yemekhaneye giden işçilerden hiçbirisi başını kaldırıp da bakamıyordu dışarıdakilere.

Yemekhanede ağızlarını bıçak açmıyordu işçilerin. Müdürler, silahlı adamlar bekleşiyordu işçilerin başında. Öylesine gergindi ki hava; yalnızca çatal kaşık sesleri duyuluyordu. Sloganlar yemekhaneye kadar geliyordu. Bu haykırışlara gücü yetmiyordu silahlı adamların; müdürlerin de...

Cabbar’ın bağırması çok ani oldu. Tam ona özgü haliyle parlayıverdi. Önündeki yemek kabını fırlattı attı yere. Müdürler, apar topar onun başına koşuştular. Silahlı adamlar o anda çevrelediler etrafını. Cabbar’ı tutmak ne mümkün; o öfkeyle masada duran yoğurt kabını aldı, fabrika müdürünün ayaklarının dibine attı. Bir yandan da boğazını yırtarcasına bağırıyordu.

“Alın, yemeğiniz sizin olsun! Alın bunları, muhafızlarınıza yedirin; daha iyi dikilsinler tepemizde.”

“Çabuk susturun şunu!” diye bağırdı müdür.

İşverenin adamları Cabbar’ın üstüne çullandı. Doğan fırladı oturduğu yerden. Cabbar’ın çocukluk arkadaşıydı Doğan. Adamların arasına girdi. Başka işçiler de oraya yöneldiler. Müdür baktı ki kavga büyüyecek, adamlarına Cabbar’ı bırakmalarını söyledi. Cabbar bağırıyordu hâlâ. Müdür, yapacak başka şey bulamadı; “Bu yaptığın ayıp!” dedi Cabbar’a. “Yemekhanede böyle bağırman ayıp!”

“Yemek yerken bile başımıza muhafız dikmeniz, üstümüze saldırtmanız ayıp değil mi?” diye karşı çıktı Doğan. Sinirden çenesi titriyordu.

İşçiler yemek yemeyi bırakmış, onlara bakıyorlardı. Kimi de masadan kalkıp yemekhaneyi terk etti. Ne var ki beklenen şey gerçekleşmemişti yine.

Öğleden sonra üretim tamamen durmuştu. Herkes işinin başında olsa da makineleri açılmıyordu artık. Müdür, atölyeden atölyeye koşup kaynak motorlarını kendisi çalıştırıyordu. Dışarıdakilerin bağırışları fabrikanın en dip noktalarına kadar ulaşıyordu. Faydası olsa tüm kapıları kapatacaktı müdür.

Dışarıdakilerin bağırmaktan sesleri kısılmıştı. Zaman ilerledikçe suskun anların yaşandığı olmuyor değildi. Beklenen olmayınca bir türlü, insanlar umutsuzluğa kapılıyorlardı. Sesler canlılığını yitiriyordu kimi anlarda. Derken içlerinden bir iki kişi çıkıp tekrar canlandırmaya çalışıyordu kalabalığı. Sabırsızlığın son sınırına varıldığında beklenmedik bir şey oldu; atölyelerin birinden bir işçi koşarak çıktı dışarı.Yumruğunu sıkarak havaya kaldırdı ve bağırdı:

“Yaşasın işçiler! Kahrolsun patronlar ve köpekleri!”

Cabbar’dan başkası değildi bu. Bu ani çıkış bir kıvılcım oldu. Bir anda ortalık karıştı. Cabbar, heyecanından avazı çıktığı kadar bağırıyordu:

“Korkmayın arkadaşlar, bir avuç köpekten mi korkacağız?”

Döküm fabrikası tarafında, tellerin gerisinde duranlar daha fazla bekleyemediler. Telleri aşarak girdiler kazan fabrikasına. Her birinin elinde uzun sopalar vardı. Fabrikanın dışındaki kalabalık içerideki hareketlenmeyi görünce coştu. Tam bu esnada fabrikanın içinden iki el ateş edildi. Herkes bir yana dağıldı. Birbiri ardına patladı silahlar. Fabrikanın içinden ve dışından karşılıklı ateş ediliyordu. Silah sesleri kazan işçilerini iyice galeyana getirdi. Döküm fabrikası tarafından gelenlerle birlikte, silahlı adamları fabrikanın ön tarafına doğru kovaladılar. Yedi yüz kişilik kitle, bir sel gibi, önüne ne gelirse sürdü fabrikanın önüne.

Beş yıl önceki olaylar geldi Zülfü’nün aklına. Büyük fabrikanın işçilerindendi Zülfü. Çıraktı o zamanlar. Bugünkü gibi hatırlıyordu. O zaman da direnişe geçmişlerdi. Çok gençti. Diğer işçilerle birlikte o da katılmıştı direnişe. Neyin ne olduğunu bilmiyordu o zamanlar. Direnişin başındaki işçiler ne derlerse onu yapmıştı. Hiçbir görevden kaçmamıştı. Zaten fazla büyük bir görev de düşmemişti ona. Bugün gibi hatırlıyordu. Direnişe geçildiğinde büro memurları işçilerle birlikte fabrikada kalmıştı, Sonradan memurlar birtakım olaylar çıkarmış, işçilerin kafalarını bulandırmışlardı. O zamanki önderler bürodakileri fabrikadan çıkarmadıklarına pişman olmuşlardı. Hiç aklından çıkmamıştı bu.

Bütün işçiler fabrikanın önünde toplanmışlardı. Silah sesleri dinmişti. Her kafadan bir ses çıkıyordu. Herkes bir öneri atıyordu ortaya. Ortalık harp meydanına dönmüştü adeta.

Zülfü, karşısına çıkan idare amirine bağırdı:

“Ne bekliyorsunuz? Çıksanıza dışarı!”

İdare amiri ne yapacağını şaşırmıştı. “Müdürler bir şey demeden, hiçbir şey yapamam,” diye yanıt verdi.

Zülfü yüksekçe bir yere çıktı.

“Arkadaşlar!” diye bağırdı. “Bütün memurları dışarı çıkarmalıyız. Bundan önceki direnişte çıkarmamıştık; sonradan bize çok zarar verdiler.”

İşçilerdeki heyecan her şeyi yaptırmaya hazırdı zaten. Bir grup işçi Zülfü’nün peşi sıra gitti. Zülfü onlarla birlikte müdüriyet binasından içeri girdi. Doğruca yukarı çıktılar. Müdürün sekreteri gürültüleri duyduğunda cama koşmuştu. Çok korkmuştu. Kapı hızla açılınca korkudan çığlık attı. İçeriye bir anda Zülfü ile birlikte bir sürü işçi doldu. Zülfü: “Müdür içeride mi?” diye bağırdı sekretere. Sekreter kız güçlükle “evet,” diyebildi. Gözleri kocaman açılmıştı; gördüklerine inanası gelmiyordu. İşçilerin doğruca müdürün odasına yöneldiğini görünce, görev duygusu korkusundan ağır basmış olacak: “Bir dakika bekleyin!” diye bağırdı arkalarından. İşçiler umursamadılar bu bağırışı. Kapıyı zorlayıp içeri girdiler. Zülfü, o kısa sürede müdürün elindeki tabancayı halının altına sakladığını gördü. “Derhal fabrikayı terk edin!” diye bağırdı müdüre. Müdür ayağa kalktı. Soğukkanlı olmaya çalışıyordu. Can güvenlikleri sağlanmadan dışarı çıkmayacaklarını söyledi. Müdür öyle söyleyince işçiler Zülfü’den yana baktılar. Müdür, Zülfü’nün bir şey söylemesine meydan bırakmadan: “Bize bir otobüs verin ve bir şey yapmayacağınızı söyleyin. Çıkalım,” dedi.

“Kimse size herhangi bir saldırıda bulunmak niyetinde değil.”

“Pekâlâ,” dedi müdür. “Siz gidin, ben personelimi toparlayayım.”

Zülfü, işçilerden yana dönerek herkesten dışarı çıkmalarını istedi. İşçiler denilene uydular, sessizce dışarı çıktılar. Zülfü arkalarında kalmıştı; tam o da kapıdan çıkıyordu ki müdür seslendi arkasından. Dönüp baktı.

Müdür yanına kadar geldi ve Boşnak’ça dedi ki:

“Vazgeçin bu direnişten. Senin köyün, tarlan yok onlar gibi... Bunlara uyma!”

Zülfü, müdürün yüzüne baktı uzun süre; sonra hiçbir şey demeden arkasını dönüp dışarı çıktı.

İşçiler, müdüriyetin önünde yığılmış, bağırıyorlardı. Memurlar, binadan dışarı çıkarlarken, onlara geçmeleri için yer açtılar. Memurlar korku içinde sağa sola bakmadan, işçilerin açtıkları yoldan onları bekleyen otobüse yürüdüler. İşçilerin arasından yuhalayanlar ve tekmeleyenler oldu. İşçileri yöneten kimse yoktu, her şey kendiliğinden oluyordu. Zülfü: “Arkadaşlar yaptığınız yanlış!” diye bağırdıysa da onu dinleyen olmadı. Memurlar güç bela bindiler otobüse. İşçilerin çılgın öfkesi yatışmamıştı. Zincirlerinden birdenbire boşalmış canavar gibiydiler. Gittikçe kabaran öfke, yılların suskunluğunun bir anda patlayışı, önüne gelen her şeyi yıkıyordu.

* * *

Küçük fabrikanın işçileri, ana fabrikanın direnişe geçtiği haberini çabuk öğrendiler. Sevinçli haber bir anda coşturdu herkesi. Büyük fabrikaya gidenler, beraberlerinde büyük fabrika işçileriyle birlikte geri döndüler. Onlardan, direniş başlar başlamaz büro memurlarının fabrikadan çıkarıldığını duyunca uzun boylu düşünmediler. O ânın heyecanı ile müdüriyet binasını işgal ettiler. Askerler büyük fabrikada olaylar çıkınca o tarafa gittiklerinden kapı önünde hiç asker kalmamıştı. Bu boşluk işlerine yaradı. Onlara engel olacak bir güç yoktu.

Birol, Isı Kazan’dan iki işçiyle birlikte müdürün odasına girdiğinde, müdür dışardan getirttiği yemeğini yiyordu. Ona bir şey sormadan hızla odaya dalan Birol’un arkasından sekreter kız da girmişti içeri.

Birol:

“Derhal boşaltın odayı, dışarı çıkın!” diye bağırdı.

“Ne demek oluyor bu?” diyecek oldu müdür. Sözleri yarım kaldı. Kapının dışındaki bağrışmaları, işçilerin koşuşmalarını duyunca kıpkırmızı oldu yüzü. Durumu kavrayacak kadar zekiydi. Yine de hemen kabullenmeyi onuruna yedirememiş olacak, “Bekleyin de yemeğimizi bitirelim hiç olmazsa,” dedi soğukkanlılıkla.

“Derhal dışarı!” diye tekrarlandı emir. Oldukça sert söylenmişti. Müdür uymak zorunda kaldı ister istemez. Yine de ağırdan alıyordu. Çekmeceleri kontrol etti, birkaç dosya alıp çantasına koydu. Sonra hiç kimsenin yüzüne bakmadan, suratı asık, merdivenlere doğru yürüdü. Sekreter kız da arkasından. Dışarı çıktıklarında işçilerin arasından geçmek zorunda kaldılar. İşçiler büyük fabrikadaki gibi yuhaladı müdürle sekreteri. Birol koşarak yetişti arkalarından; yaptıklarının yanlış olduğunu söyledi işçilere. Yine de engel olamadı bu duruma. İşçilerin ilkel öfkesi sınır tanımıyordu. Bir gün önce yapmaya çekinecekleri bir işte, boşalmış öfkenin sahipleri bile kendilerini tanımaz olmuşlardı. Öfke yayından fırlamıştı bir kere...

* * *

Isı Kazan’ın işçileri, fabrikanın önündeki alandaydılar. Alan bağrışlardan sarsılıyordu. Sessiz gövde galeyana gelmişti. Kimse bir şey düşünemiyordu. Herkes, fırtınanın güçlü kollarına kaptırmış kendisini; bağırıyor, bağırıyordu.

“Yaşasın Maden-İş! Yaşasın DİSK!”

“İşçiler birleşin!”

Ses, tepelere doğru güçlü bir dalga halinde yayılıyordu. Herkes için o ân önemliydi. Kendilerini nelerin beklediğini, karşılaşacakları zorlukları düşünmüyorlardı o anda.

Otobüse doluşmuş memurlar korkuyla bakıyordu işçilere. Fabrikanın duvarları bile inliyordu sesten. İşçinin biri, bir koşuda çıktı kapının önündeki basamaklara. Heyecandan gözleri dönmüş gibiydi. Kan ter içinde kalmıştı. Gürültüden zor anlaşılıyordu dedikleri.

“Arkadaşlar, başardık.”

Alandakilerin ondan farkı yoktu.

“Yaşasın direniş!”

“Çıksınlar dışarı!”

Bir anda hep bir ağızdan:

“Çıksınlar dışarı.”

“Dışarı!”

Herkes otobüsten yana dönmüş; öfkeli yumruklarını sallayarak bağırıyordu. Artıyordu heyecan. Tehdit dolu ses, güçlü bir uğultu halinde, duvarlara çarpıp yankılanıyordu.

Kapılar açıldı. Askerler girdi içeri. Askerler, otobüsle işçilerin arasına sıralandılar. Servis otobüsü fabrikanın kapısından kaçırılırcasına çıkarıldı. Yüzbaşı bağırıyor, ancak sesi o gürültünün içinde kayboluyordu. Soluk soluğaydı yüzbaşı. Askerler, telaşlı hareketlerle sağa sola koşuşuyorlar, işçileri çevreleyip kontrol altına almaya çabalıyorlardı. İşçilerin çevresini saramıyorlardı bir türlü. İşçiler heyecanın etkisiyle kapıya sürüklendiler. Kapıyı tuttu askerler hemen. Fabrikanın dışındaki otobüs, işçilerin bağırışları arasında hareket etti. Yüzbaşı, bağırarak görevinin asayişi sağlamak olduğunu, işverenle işçilerin arasına girmek niyetinde olmadığını belirtti. İşçilerden taşkın hareketlerden kaçınmalarını, heyecanlarını kontrol etmelerini istedi. Kalabalık, kolay yatışacak gibi değildi. Yalnız, farklı sesler, sağduyuya çağıran sesler yükselmeye başlamıştı içlerinden. İsa gelmişti ön tarafa; müracaat binasının merdivenlerine çıkmış, herkesi yatıştırmaya uğraşıyordu.

Onun sesi de gürültülerin arasında boğulup gidiyordu. Doğan, sağa sola koşuyor, bir yandan da “İsa’yı dinleyin be adamlar!” diye bağırıyordu. Çabaları etkisini gösterir gibi olduğunda o geçti öne.

“Bağrışmayı kesin. Sakin olun! Sakin olun! Merak etmeyin, başardık! Silahlı adamlar çıktı fabrikadan. Direnişte olmamızı kimse engelleyemez bundan sonra.”

“Hurra!” sesleri yükseldi işçilerden. Havaya keplerini fırlatanlar oldu.

İsa, kollarını iki yana kaldırıp:

“Bir dakika dinleyin beni! Şimdi herkes sakin olsun, kimse bir yere ayrılmasın. Toplu halde duracağız.”

Kalabalık ara ara susuyor, sonra yeniden sesler yükseliyordu. Raşit’in sesi duyuldu o ara. İsa’nın yanı başındaydı.

“Arkadaşlar, direnişe geçmeyi başardık. Kimse bir yere ayrılmasın!” diye İsa’nın sözlerini tekrarladı.

“Zülfü, Doğan! Siz buraya gelin!” dedi İsa.

“Cabbar orada mı? Cabbar da gelsin!

Arkadaşlar, direnişi yürütecek komite belli olana kadar fabrikaya girmek yok! Herkes burada, bu meydanda olsun. Asıl iş bundan sonra başlıyor. Komite belli olana kadar herkes bir köşede sessizce otursun. Komiteyi topladıktan sonra herkese ne yapacağı söylenecek.”

İsa ile Raşit’in konuşmasından sonra işçiler fabrikanın önündeki alanda kaldılar. Herkes bir arada olsa da fırtınadan sonrasının dağınıklığı vardı alanda. Herkes beklenti içindeydi. İşçilerin yatıştığını gören yüzbaşı askerlerini fabrikanın dışına çıkardı. Artık kimse taşkınlıkta bulunmuyordu.

Yüzbaşı, bir manga asker bırakıp kapıda, cipe atlayıp küçük fabrika tarafına yollandı.

* * *

Atölyelerin bomboş bir görünümü vardı. İsa yanına Doğan’ı almış, atölyeleri dolaşıyordu. Atölyelerde kimsenin kalmadığına emin olmak istiyordu. Makineler, vinçler, kazanlar; zaman birdenbire durmuş, sanki kendi dışlarındaki bir güç birdenbire onları hareketsiz hale getirmişti. Silindirde kıvrılmış koca kazanın gövdesi, vincin halatında askıda kalakalmıştı. İsa, vincin üstüne çıkıp kazanı aşağı indirdi. Kimi kaynak motorları çalışır haldeydi. Kapattılar hemen. Üretimin kokusu tazeydi daha; öyle ki, işçiler başlarına geçse her şey yeniden canlanacak, her iş kaldığı yerden devam edecekmiş gibi bir havası vardı fabrikanın. Oksijen tüpleri kapatılmamış (kapattılar), torna makinelerinde parçalar bağlı duruyordu öylece (söküp indirdiler). Yemekhanede yemek kapları yıkanmamış haldeydi. Bir sürü iş onları bekliyordu. Erzak dolaplarını açtılar. Yumurta, pirinç ve daha bir sürü erzak buldular. Bütün dolapları tek tek kontrol ettiler. Doğan, dolabın birinden dört torba ekmek çıkardı. Yağ tenekeleri, salça... “Bunlar, işimize yarar,” dedi İsa.

Alışık değillerdi bu görüntüsüne fabrikanın. Zamanın durduğu atölyelerde dolaşmak hoşlarına gitmişti. Atölyelerin birinden çıkıp, diğerine giriyorlardı. Atölyeler bittikten sonra müdüriyet binasına geçtiler. Birçok odayı kapalı buldular. Müdürün odası kilitliydi mesela. Açık odalarda göze çarpan, fabrika terk edilmeden önce bırakılan son şeyin telaş olduğuydu. Bardaklarda yarım kalmış çaylar masalarda duruyordu öylece. Birtakım kâğıtlar alelacele dolaplara tıkıştırılmış; kimisi yere saçılmış kâğıtların; sandalyeler yere devrilmiş, askılıkta ceketini unutan bile var...

Personel müdürünün odası kilitli değildi. İter itmez açıldı kapı. Diğer odaların aksine her şey yerli yerindeydi burada. İsa girer girmez içeri, pencereye gitti. Pencere, fabrikanın ön kısmına bakıyordu. Camdan, işçilerin alana yayılmış olduklarını gördü. Ayakta olan yoktu pek. Duvar kenarlarına, saç levhaların üstüne yayılmış oturuyorlardı. Kapı tarafında yalnızca askerler vardı. Askeri araçlardan hiçbiri gözükmüyordu.

Pencerenin önünden uzun bir süre ayrılamadı. O anda ne düşündüğünü kendi de bilmiyordu. Dalıp gitmişti bakışları. Dalıp gittiği o iki dakikalık zaman içinde yüzü düşünceli bir hal almıştı.

Doğan, kapının önünde durmuş, onu bekliyordu.

Camın önünden zorlukla ayrıldı.

“Hadi gidelim,” dedi Doğan’a, “arkadaşlar bizi merak etmişlerdir.”

Merdivenden birkaç basamak inmişlerdi, Doğan’ın omzuna dokundu ve şunları söyledi:

“Sen gide dur, ben geliyorum hemen!”

Bir şey unutmuşçasına gerisin geri döndü. Doğan önce baktı arkasından, bir anlam çıkaramadığını belli edercesine çevirdi başını ve inmeye devam etti. İsa az önce çıktıkları odaya tekrar girdi. Doğruca personel müdürünün dönerli koltuğuna oturdu. Ayaklarını ceviz ağacından yapılmış masaya uzattı. Bir süre hiç kıpırdamadan kaldı öyle. O anda odada ondan başka hiç kimsenin göremediği olayların yaşandığı ihtimaldir. Sonra kalktı. Kapıyı kapatıp çıktı odadan. Basamaklardan üçer beşer inip yetişti Doğan’a. Aşağı indiklerinde karşılaştıkları bir işçi: “Raşit’ler sendika odasında toplandı,” dedi.

Vakit geçirmeksizin sendika odasına yollandılar.

* * *

Fazla eşya yoktu odanın içinde. Eşyadan çok, kireçle boyanmış duvarlar ve taş zemin göze çarpıyordu. Kapıdan girer girmez tam karşıda; biraz eskimiş çelik bir masa, onun arkasında çelik bir dolap duruyordu. Dolabın içinde, gelişigüzel bırakılmış dosyalar... Masa ile dolabın arasında ise derisi yer yer sökülmüş, dönerli bir koltuk vardı. Duvarın masaya düşen tarafında geçmiş ayları koparılmamış bir takvim asılıydı. Yine onun yanı başında fabrikanın ön cepheden çekilmiş bir fotoğrafı bulunuyordu. Masayla kapı arasında duvar boyunca tahta sandalyeler diziliydi. Bunların çoğu sonradan getirilmişti odaya. Bütün bu eşyalar tavanı yüksek odayı çıplak görünümünden kurtaramıyordu. Biraz da bundandı belki odanın çıplak görünümü...

Odada bulunan her şey gelişigüzel konmuş gibiydi. Fabrikanın fotoğrafı takvimin yanına rastgele asılmıştı. Üstelik eğri duruyordu. Masanın üstü boydan boya camla kaplıydı. Camın altına konmuş resimlerde de bir düzensizlik hâkimdi. Birbirleriyle alâkası olmayan resimlerdi bunlar. Bir köşeden öteki köşeye çatlamış ve iki ucundan bantlarla tutturulmuş camın altında: Takvimlerden koparılmış manzaralar, fabrikanın fotoğrafları, kadın resimleri... Uzun zaman önce konmuş gibiydiler. Sararmışlardı biraz.

Odanın içine doluşmuş işçiler, odanın düzensiz görünümünü daha da arttırmıştı. İşçilerin çoğu oturacak yer bulamadıklarından ayaktaydılar. Otuz kişi kadar vardı içerde. Çoğu sigara içiyordu işçilerin. Duman kaplamıştı odanın içini.

İsa ile Doğan içeri girdiklerinde temsilcilik odası bu haldeydi. Kapı açılır açılmaz sigara dumanı dışarı hücum etti. Gürültü bir hayli fazlaydı. Onca gürültünün içinden Raşit’in çığlığı andırır sesi, herkesi susturmaya, sükûneti sağlamaya çabalıyordu.

Bu karmakarışıklığın içinde hiç ses çıkarmadan oturup sakin olmayı başarabilenler de yok değildi. Raşit’in yanı başındaki sandalyede kollarını masaya koyup, vücudunun tüm ağırlığıyla masaya dayanmış oturan, bunlardan biriydi. Odanın içinde olan biten her şeye karşı kayıtsızmış gibi bir hali vardı. Yumuşak bakışlarla çevresini süzüyor, orada bulunanları küçümsüyormuş gibi bakıyordu biraz da... Düzgün, traşlı yüzü, biçimli kesilmiş uzun saçları vardı. Yüzünden sıhhat fışkırıyordu. Çenesine kadar inen favorileri bir cetvelle çizilmiş gibi düzgündü. Hafif kalkık biçimli burnu kadınsı bir güzellik veriyordu yüzüne. Pürüzsüz hatları, düzgün bir kıvrımla yuvarlak ve küçük sayılabilecek bir çenede birleşiyordu. Hayatı ciddiye almayan bir bakışı ele veren çizgilerle çevrelenmiş gözleri hoppa bir anlam kazandırıyordu ona. Traşlı yüzü devamlı krem kullanmaktan olacak parlamıştı. Ve bu yüz fabrikanın kötü koşullarından etkilenmişe benzemiyordu. Devamlı ayna karşısında yüzüne biçim vermeye zaman harcamış birinin önem verişi vardı başını tutuşunda. Beyaz gömleğinin üstündeki gri desenli kravatını hafifçe gevşetmiş, gömleğinin üstten birkaç düğmesini açmıştı. Gömleğinin kolları dirseğine kadar kıvrılmıştı. Böylece özenli bir dağınıklık yaratmıştı görünüşünde. Her zamanki hali denebilirdi. Belki bütün bu özellikleri başka bir ortamda dikkati çekmeyebilirdi ama o anda, orada, yüzlerinin derisi iş şartlarından sertleşmiş, yaşam koşullarının tüm ağırlığını yüzlerinde taşıyan işçilerin arasında oldukça dikkati çekiyordu. Parlak bir görünüm veren bu yüz, Raşit Ballı’yla benzeşiyordu, ancak ondan daha beyazdı.

Yaşlı işçiler de vardı odanın içinde. Onlar pek bir şeye karışmıyor, sessiz sedasız oturuyorlardı yerlerinde. Sayıları dört beş kişiyi geçmiyordu.

Raşit’in tiz çığlığı bir kez daha duyuldu. Sırf bu şekilde bağırmak için kendisini hayli zorladığı belli oluyordu yüzünün halinden. Suratı kıpkırmızı olmuştu. “Herkes kendi başına konuşursa toplantı yapamayız!” diye bağırdı. İşçilerin arasından onu destekleyenler oldu. “Susalım yahu!” diye bağırdı biri. Masanın başından kapıya kadar tekrarlandı aynı söz.

Gürültü kesilir gibi oldu. Yine de tam bir sükûnet sağlanamamıştı. Az önceki gürültü yoktu gerçi. Bu kez de herkes kendisinden başkasını susturmaya çalıştığından karışmıştı ortalık. Raşit konuşmasına tam başlayacağı sırada kocaman kafalı bir işçi masanın kenarına kadar geldi; var gücüyle masaya vurdu, heyecanla: “İşçi arkadaşlar dışarıda bizi bekliyor, biz hâlâ toplantı yapamıyoruz!” diye bağırdı. Sonra öfkeli bir şekilde kollarını iki yana açtı: “Toplantı yapamayacaksak niye geldik bir araya?” Daha bir sürü şey söyleyecekti herhalde. Fakat yanı başındakiler fırsat vermediler konuşmasına. Susturdular hemen. Raşit bağırarak yerine oturmasını istedi ondan. “Herkesi oturtun da ondan sonra bana otur diyin!” diye Raşit’e horozlandı işçi. Doğan yanına gelip kolundan çekti onu: “Zeyyat, otur yahu!” Yerine geçip oturduktan sonra bile yatışmadı. Kendi kendine söylendi durdu.

Raşit daha fazla beklemeksizin konuşmasına başladı. Baştan çabuk ve yüksek sesle konuştu. Herkesin kendisini dinlediğinden emin olunca daha sakin bir tonda devam etti konuşmasına.

“Türlü zorluklarla, –bu arada engel olamadığımız bazı hareketlerde bulunsak da(!?)– direnişe geçebildik. Yalnız işin asıl zorluğu bundan sonra başlıyor. Tam bir karışıklık içindeyiz. Herkes kendi başına hareket ediyor. Zaten bu yüzden değil mi asla onaylamayacağım hareketlere katlanmak zorunda kalışım?”

“Ne yaptık ki?” diye sordu işçilerden biri.

Ancak Raşit duymazlığa gelerek konuşmasını sürdürdü:

“Böyle karman çorman yürütemeyiz hiçbir şeyi. En kısa zamanda görevli arkadaşları seçmek zorundayız.”

“Raşit haklı!” dedi Doğan.

Raşit’in hemen arkasında, ayakta duruyordu. Yanı başında da İsa vardı. Kollarını göğsünün üstünde kavuşturmuş, sırtı duvara dayalı...

Yaşlı bir işçi oturduğu yerden:

“Meseleyi niye uzatıyoruz?” diye araya girdi. “Raşit başımızda olsun, gerisi de, kim görev almak istiyorsa söylesin. Bitsin bu iş burada.”

Bakışların hepsi yaşlı işçiden yana çevrildi.

“İlle de ben olurum diye bir şey yok!” diye karşı çıktı Raşit.

“Benden başka yapacak olanlar da vardır.”

Nazlanır bir edası vardı sesinin.

“Raşit olsun. Komite başkanı olarak onu öneriyorum,” dedi Doğan.

Tekrar herkes bir ağızdan konuşmaya başladı. onaylayıp onaylamadıkları pek anlaşılmıyordu. İşin doğrusu o anda kim çıksa ortaya, ben yapabilirim dese, onu seçerlerdi. Ne Doğan’dan başka kimse çıkıp birinin adını söylüyor ne de ortaya çıkıp ben yaparım, diyordu. Ayrıca çoğu, Raşit olmuş, başkası olmuş, fazlaca önemsemiyordu. Kendileri için önemli olan bir mesele sıra birini seçmeye geldi mi önemsizleşiyordu. En azından o günlerde böyle olsa da, söz konusu bu durumun herkes için geçerli olduğunu söylemek haksızlık olur. Geneli başlarına birini seçip, bir ân önce bu sıkıcı işten kurtulmak istiyorlardı.

İsa’nın yüzü sıkıntılıydı. Bir ara bir şey söyleyecek gibi olmuş, son anda vazgeçmişti bu düşüncesinden. Sırtını duvardan ayırmış, göğsüne kavuşturduğu kollarını çözmüş: ancak o anda ne geçtiyse aklından, konuşmaktan vazgeçip yeniden yaslanmıştı duvara.

Doğan, iri elleriyle Raşit’in omzuna vurup:

“Tamam işte yahu!” dedi. “Başkan sensin. Daha ne uzatıyorsun?”

“Benim için zor olacak.”

“Başka yapacak kimse yok!” diye sesler yükseldi işçilerin arasından.

“Biz de varız yanında,” dedi Doğan. “Yalnız kalacak değilsin ya!”

“Durun yahu!”

Doğan’ın az önce zorla yerine oturttuğu Zeyyat’tı bu. Bağırır bağırmaz ayağa kalkmış, yanındakileri iteleyerek ikinci kez ön tarafa gelmişti. Heyecanlıydı bir hayli. Önemli bir şey söyleyecekmiş gibi açmıştı gözlerini.

“Bir tek Raşit yok ya! Hemen oldu bittiye getirmeyelim işi. Başka adaylar da çıksın ortaya.”

Olduğu yerde işçilerden yana dönüp işaret parmağını hararetle yukarı kaldırarak bağırdı:

“Bu iş sandığımız kadar basit değil arkadaşlar! Kimin seçileceğini tartışmak zorundayız. Aramızda başka aday var mı?”

Kimseden ses çıkmadı. Zeyyat hiç kıpırdamadan, bir süre durdu ayakta, çevresine gezdirdi gözlerini. Hoşnutsuzluğunu belli edercesine dudağını büktü sonra...

Masadakilere dönüp: “Yokmuş...” dedi.

Kendisine has alaysı gülüşünü dondurdu dudaklarında. Bayağı bozulmuştu. Bozulduğunu saklamıyordu. Uzun süre ne yapacağını bilemez bir halde dikildi ayakta.

Sıkıcı bir sessizlik oldu. Raşit, ayağa kalktı. Daha sakindi şimdi. Zeyyat’tan yana bakmamaya özen gösteriyordu. Onun söylediklerini duymamış gibiydi sanki. Zeyyat’ın çıkışını yersiz bulduğunu ve önemsemediğini belirtmek istiyordu her haliyle. Bunu bir ölçüde başardı da. Bütün dikkatler yeniden onun konuşması üstüne toplandı. Kelimelerin üstüne basa basa: “Madem ki arkadaşlar bu görevi bana layık görüyorlar,” diye söze başladı...

“Yalnız böyle bir görevi kabul etmeden önce hatırlatmam gereken bir şey var. Bana güveniniz varsa verin bu görevi. Sonradan itiraz olmasın.”

“Kimsenin itirazı yok!” diyerek Doğan sözünü kesti onun.

“Fazla vaktimiz yok. Bir ân evvel bitirelim şu işi. Ne yapacaksak yapalım. Komitede kimler görev alacak, onları belirlememiz lazım daha.”

Raşit:

“Direnişe katılan bir memur arkadaş var aramızda.”

Zarif bir baş hareketiyle yanındaki kişiyi göstererek:

“Tacettin! Onun da komiteye girmesini öneriyorum. Birçok bakımdan bize yararlı olabilir bu arkadaş.”

Odada bulunanların tüm bakışları, Raşit’in yanı başındaki sandalyede oturan, beyaz gömlekliye çevrildi. Beyaz gömlekli, sanki ondan değil de başkasından bahsediliyormuş gibi, duyduğunu belirten herhangi bir harekette bulunmadı. Yine de bu tavrının yapmacık olduğunu dikkatle bakan biri anlayabilirdi. Doğan, Zeyyat’ı kalkıp da bir şey söylememesi için zor zapt ediyordu. Tam o sıra odanın kapısı açıldı: Maden-İş Sendikası’nın şube başkanı girdi içeri. Raşit, görür görmez ayağa kalktı. Şube başkanı elinde bir sürü defter, koca gövdesiyle ilerledi; ayaklara çarparak masaya kadar geldi; Raşit hemen kendi yerini verdi ona. Elindekileri masanın üstüne koyduktan sonra:

“Temsilcilik odasına yerleşmişsiniz bile,” dedi gülerek.

Gülüşmeler oldu. Başkan, işçilerin hepsini tanıyormuş gibi hareket ediyordu. Herkes susmuş, merakla şube başkanına bakıyordu. Kollarını masanın üstüne koyduktan sonra:

“Arkadaşlar, büyük bir iş başardınız,” dedi. “Kazan fabrikasından ümidi kesmiştik artık. Kutlarım sizi.”

“Sağ olun!” dediler hep bir ağızdan.

Önce Raşit söz aldı:

“Direnişe geçmemiz hemen hemen imkânsız gibiydi. Başka fabrikalar gibi değildik. İşverenin beklemediği bir zamanda geçmedik biz direnişe. Tam aksine direnişe geçeceğimiz bekleniyordu. Ve her türlü tedbir alınmıştı.”

Alelade bir konuşmadan çok söylev veriyor gibiydi. Güzel konuştuğundan emin bir tavır içinde, sözcükleri dikkatsizce değil, dinleyenlerde etki bırakacak şekilde vurgulayarak sürdürdü konuşmasını:

“Ancak ne kadar çok tedbir alırlarsa alsınlar direnişe geçmemize engel olamadılar, aldıkları önlemler bizi daha çok galeyana getirdi. Böylesine olağanüstü tedbirler uygulamasalardı, silahlı adamlar getirmeselerdi fabrikaya, olaylar çıkmazdı.”

Konuştuğu esnada hemen şube başkanının yanında, ayaktaydı. Başkan, yüzünü çevirmemişti onu dinlerken. Yalnız ara sıra dinlediğini belli eder bir şekilde başını sallıyordu. Raşit, konuşmasına ara verince, başkan odadakilere döndü:

“Başından sonuna kadar anlatın bakalım, nasıl oldu direniş?”

Başkanın sorusuna birkaç kişi birden yanıt vermeye kalkıştı. Ancak Raşit, bu soru bana soruldu demek istercesine başkana yakın olmanın da avantajını kullanarak yüksek sesle anlatmaya koyuldu. Herkesten daha iyi anlatabildiğini kanıtlamak için konunun en ufak ayrıntılarına kadar giriyor, zaman zaman sözü uzatıyordu. Bazen tümceyi bağlamakta zorluk çekiyor, işte o zaman kıvrak bir hareketle önemli bir ayrıntıyı söylemeden geçmiş olduğunu birdenbire hatırlamışçasına sözü değiştiriyordu. Diğerlerinin konuşmasını engellemek için gösterdiği telaşı, konuştukça; konuşmasını kendinden emin ve rahat hareketlerle sürdürerek unutturdu. Arada sırada şube başkanına, samimi olduğunu göstermek istercesine “Başkan!” diye hitap etmesi, orada bulunanlar arasında olumlu etki yapmıştı.

Raşit, konuşmasını bitirince şube başkanı, bölgedeki başka bir toplantıya yetişeceğini söyleyerek özür diledikten sonra ayağa kalktı.

“Başkan, bu defterler ne olacak?” diye sordu Raşit?

“Ha... Sahi, onları unuttum.”

Eline aldı defterleri. Üsttekinin ön sayfasını açıp Raşit’e gösterdi:

“İşçilerin adlarını, soyadlarını şuraya yazacaksınız. Adresleri de alt tarafa. Yazılar okunaklı olsun. Tükenmezle veya dolmakalemle yazın. Herkesi kaydettikten sonra defterleri bize vereceksiniz.”

“Bugün halletmeye bakın bu işi.”

Şube başkanı gittikten sonra Cabbar: “Yemek meselesini nasıl halledeceğimizi sormadık,” dedi.

Raşit, kesin bir tavırla ve bilmiş bir edayla: “Daha direnişin birinci günü bugün. Bugün de yemek yemeyiveririz. Öğlen fabrikadan yedik nasıl olsa!” diye cevapladı Cabbar’ı.

Konuyu uzatmak istemediğinden olacak, masanın üstünde duran sendika defterlerini karıştırmaya başladı.

Cabbar tam itiraz edecekken, Doğan: “Yemekhanede hepimize yetecek kadar yiyecek var,” diye konuşmasına müsaade etmedi. Sözünü bitirir bitirmez, İsa’nın onaylamasını istermiş gibi ona çevirdi bakışlarını.

İsa, Doğan’ın beklediği yanıtı vermek yerine:

“Evet ama hepsi pişirilmek ister.” dedi.

Cabbar daha da celallendi.

“Burada yemek pişiremeyiz herhalde? Üstelik ancak birkaç gün idare eder. Yumurtalar da bu kadar kişiye yetmez.”

Böylesi uzun toplantılara alışık olmayan işçilerden bazıları canları sıkıldığından olacak, odadan dışarı çıkmaya başlamışlardı. Toplantı havası iyiden iyiye yok olmuştu. Raşit, Cabbar’ı İsa’yla Doğan’a havale etmiş, yanında oturan Tacettin’e, şube başkanının getirdiği defterleri gösteriyor, elindeki kalemle deftere bir şeyler yazıyor; o arada Tacettin’le konuşuyor, sonra tekrar bir şeyler yazıyordu deftere.

Doğan, Cabbar’a laf yetiştirmeye çalışırken, İsa Raşit’e döndü. Canı sıkılmışçasına:

“Raşit, komitede görev alacakları tespit etmeyecek miyiz?” dedi ve, başıyla kapıyı göstererek sözlerini tamamladı:

“Herkes çıkıyor dışarı.”

Raşit, başını kaldırıp, odaya göz gezdirdi. Yarı yarıya boşalmıştı oda. “Çıksınlar...” dedi İsa’ya. “Biz sonra aramızda tespit ederiz.”

Tacettin’le birlikte defterleri düzene sokma işini sürdürdü. İsa’nın canının sıkıldığını ve bu yüzden yüzünü buruşturduğunu görmemişti. İçlerinden bazıları masanın başına kadar gelip, ne yapacaklarını sordular. Raşit: “Bekleyin bir dakika!” dedi onlara. “Defterleri hazırlayalım, beş, altı kişi kalsın burada. Herkesi sendikaya üye yapacağız. Altı kişi yeter bu iş için.”

“Gece için nöbet listesi hazırlamayacak mıyız?” diye sordu İsa.

Sesi kışkırtıcıydı. Raşit ters bir şey söylese de patlasam ona diyordu sanki tonu.

Raşit, başını kaldırmadan: “O işi de sen hallediver,” diye yanıtladı. Sanki bir anda başına bir sürü iş yığılmış gibi bir davranış içindeydi. Kayıt defterlerini masanın üstüne yaymış, Tacettin ile birlikte sayfa aralarına karbon kağıdı sokmakla uğraşıyor, yaptığı işten başka, ne başka bir şeyle ne de çevresiyle ilgileniyordu.

Hemen hemen odadaki herkes çıkmıştı dışarı. Raşit’le Tacettin’den başka bir tek Doğan ve İsa kalmıştı içerde. “Yardım edin de şunları bitirelim!” dedi Raşit. Sinirliydi konuşurken. “Böyle giderse akşama kadar çıkamayız işin içinden,” diye söylenmeye devam etti. İsa ile Doğan, kendilerinden baskın çıkan Raşit’e ses çıkarmadan masanın başına geçtiler.

Bir saat kadar uğraştılar. İş biter bitmez Raşit, yanına Tacettin’i alıp dışarı çıktı, Doğan da arkalarından gitti. Kayıt işlemleri hava kararıncaya kadar sürdü. Üç kişi, dört defterle birlikte, işçilerin tek tek yanına giderek fabrikadaki herkesi kaydettiler. İsa Zülfü’yle birlikte, bir ara bürodaki listelere ulaşmak için Tacettin’den yardım isteyerek, personel müdürünün odasında gece nöbetlerini hazırladı.

İsa için nöbet listesini hazırlamak işkenceydi. Hiç alışık olmadığı bu işin üstesinden gelmek bir hayli zor ve sıkıcı oldu onun için. Zülfü, defterler bulununcaya kadar yanında kalmış, yazmaya başladığında yalnız bırakmıştı onu. İsimleri birbirine karıştırmamak için yöntem geliştirene kadar birçok defa yeniden yazdı. Başlangıçta gece ve gündüz nöbetleri olmak üzere, bir haftalık nöbet listesi hazırlamayı hesaplamıştı. Gece nöbet tutanları, öteki hatanın gündüz nöbetçileriyle değiştirmek gerekiyordu. Direnişin kaç günde biteceğini düşünmeye gerek dahi görmemişti. Nedenini düşünmeksizin direniş sanki çok uzun sürecekmiş gibi hareket ediyordu. Yorgun oluşu, aklının dışarıda oluşu yanlış yapmasına yol açıyordu zaman zaman. Sonunda bir defalık bir nöbet listesini yazmakla yetinmek zorunda kaldı. İkinci seferkini sonraya bırakmıştı. Belki bu işi bilen biri için ya da kalem işi ile uğraşan biri için bu iş fazla zor sayılmayabilirdi; fakat İsa, kaynak yapmaya alışıktı ve bu işin ona sıkıcı geldiği kesin bir gerçekti.

Akşama doğru işçileri ön tarafta topladılar. Açıklama komite adına Raşit’e düştü. Böylece Raşit’in komite başkanı olduğu kendiliğinden tescil edilmiş oldu. Raşit, işçilere direnişin anlamını anlattı. Amaçlarının sendika değiştirmek olduğunu, iyi haklar alıncaya kadar fabrikadan çıkmayacaklarını söyledi. Küçük fabrikadaki direnişten hiç bahsetmedi. İsa gece nöbetine kalacakların adlarını okudu. Raşit’in coşkulu konuşmasıyla fabrika bayram yerine döndü, halaylar çekildi. Birazcık da olsa sağlanan düzen herkesi rahatlatmıştı. İşçiler, onlar adına düşünenlerin varlığıyla güven içinde hava kararıncaya kadar kurtlarını döktüler. O esnada halaya eşlik eden davulun o koşullar içinde kim tarafından nasıl nereden bulunduğu bir giz olarak kaldı.

Hava karardığında sendikanın arabası ekmek ve peynir getirdi. İşçiler, tek sıra olup yiyeceklerini aldılar. Sonra her biri bir köşeye dağılıp, kimi yalnız, kimi ikili üçlü gruplar halinde ekmeklerini yediler.

Isı Kazan, geceleri gürültüye alışık değildi. Atölyelerin içinde dolaşan işçilerin çıkardıkları gürültüler, geniş yankılar yapıyordu fabrikanın içinde. İşçilerse fabrikanın sessizliğine alışık değildiler. Ellerinden geldiğince gürültü çıkarıp, fabrikanın karanlık görüntüsünden, gecenin yalnızlığından kurtulmaya çalışıyorlardı. Zaman zaman kazanlara vurulan balyoz sesi yankılanıyordu duvarlarda.

İşçilerden biri, evi yakındı, saz getirdi. Gece yarılarına kadar saz çaldılar, türküler söylediler.

Küçük fabrikadan gelen birkaç kişi oldu. İki fabrika aynı kaderi paylaşıyordu ya; henüz birbirine kardeş bu iki işyeri arasında yeterli bağ kurulmamıştı. İki fabrika arasında gidip gelmek zor değildi oysa. Döküm fabrikasını yürüyerek geçmek yetiyordu. Bu arada döküm fabrikasından gelen temsilciler oldu. Gündüz fabrika etrafında direnişe geçmeleri için slogan atan gençler gitmemişler, onlardan bazıları fabrikaya girmişlerdi. Hatta bir ara temsilcilik odası öyle doldu ki kalabalık kapının dışına taştı.

* * *

Alibeyköy yöresinin yazgısı işçi direnişleriyle, grevlerle doludur. Bölge, sanayi bölgesi olalı beri bu böyledir. Grev, direniş eksik olmaz günlerinden. Grevler, insan yaşamının bir parçası olmuştur. Kazan direnişi de günlük yaşamın bir parçası olmuştu.

Ana fabrikanın direnişe geçmesi, Genel Makine işçileri için yeni bir umut kaynağı oldu. Bu umut onları güçlendirdi. Taze bir soluk almışlar ve yeniden hayata dönmüşlerdi. Bu umut toparlanmalarını sağladı. O güne kadar nehrin deli gibi akan sularında sürüklenmişler, boğulmama ve suyun üstünde kalma başarısını gösterebilmişlerdi, ancak hiç bilmedikleri, tanımadıkları bir nehirdi bu. Açıkçası yüzme bilmiyorlardı. Korkunç sonlarını görüyorlar; sürüklendikleri yerde suların nasıl dehşetli bir girdap oluşturduğunu, kayaların arasından döne döne, köpükler oluşturarak birbirine çarptıktan sonra nasıl dayanılmaz bir hıza ulaştığını görüyorlar ve hiçbir şey yapamıyorlardı. Birdenbire ta dibine yuvarlandılar suyun. Suyun yüzeyi çıkamayacak kadar yukarıda kalmıştı. Sonra birden bir güç yukarı itti onları. Bu güç Isı Kazan işçileriydi. Ne olduklarını anlayamadan baş döndürücü bir sürat, içine aldı ve yukarı savurdu. İşte o zaman düşünmeyi başarabildiler. Nerede olduklarını ne yapmaları gerektiğini düşünme fırsatı buldular ilk kez.

Isı Kazan’ın direnişe geçtiği günün gecesi, Genel Makine oldukça sakindi. Yalnız olmadıklarını bilmek oldukça rahatlatıyordu onları. Gece, sessizlik huzur ve güven veriyordu insana. Direklerdeki ışıklardan öte koyu gölgelere bürünmüş fabrikada dostluk havası esiyordu. Fabrika sıcak bir yuva gibiydi. Ne ışıkların kısmi aydınlattığı yol, ne karanlığın içinde kaybolmuş tepe ürkütücü geliyordu işçilere. Gece, günlerden beri ilk kez korkunç yalnızlığını getirmeden gelmişti.

Birol, yerinde duramayıp fabrikayı döndüğü her turda büyük fabrikanın direnişte olduğunu tekrarlıyordu kendisine. Endişe etmesine gerek yoktu bundan böyle. Yorulduğunda atölyeden içeri dalıyor, bir kenara oturup fabrikanın gelecekteki halini, çalışacakları günü düşlüyordu. Yabancılık duymadan bakabiliyordu makinelere. Oysa birkaç gün önce makineler acı vermişti ona. Şimdi yeniden onlara yakın hissediyordu kendisini. Düşüncelere dalmışken birden kendine geldiğinde kuşkuya kapılmıyor değildi; o zaman sabahtan bu yana yaşadıklarını aklına getiriyor ve büyük fabrikanın, o bunları düşündüğü esnada onlarla birlikte direnişte olduğunu düşünüp güç buluyordu. Isı Kazan direnişe geçmeden önce böyle miydi? İşte yattıkları köşe, yemek yedikleri yemekhane; tuvaletler bile yalnız değildi artık. Şurada korkuya kapılmışlar, bir başka yerde umutsuzluk içine düşmüşler, gözleri zorla kapandığında masaların üstüne kıvrılmışlardı. Bir gün önce fabrikanın içinde kaybolacakları sonsuz bir boşluk varken, şimdi o boşluğun yerini dayanışma duygusu almıştı. Her şeyin bittiğini sandıkları bir noktada, koskoca bir kapı açılmıştı önlerine. Artık ayrılmak zorunda kalmayacaklardı fabrikadan.

Oturduğu köşeden saatlerce seyretti makineleri. Cılız ışığın aydınlattığı kadarıyla inceledi onları. Yorgunluğunu duyuyordu ya; bu yorgunluk hoşuna gidiyordu. Sinirleri gevşemişti. Hani o anda bir terslik olsa, o da hoşuna gidecekti.

Birol atölyenin içindeyken gençlerle birlikte büyük fabrika işçileri geldi ziyarete. Başka bir dünyadan gelmişler gibi hoş bir duygu uyandırmışlardı küçük fabrikanın işçilerinde. Eskiden çalıştıkları atölyeden başka bir atölyeye dahi geçemeyen işçiler, döküm fabrikasını aşmışlar, ellerini kollarını sallaya sallaya küçük fabrikaya gelmişlerdi. İsterlerse sabaha kadar oturur sohbet edebilirlerdi. Ne şefler ne de müdürler bir şey diyebilirdi. Alabildiğine özgür hissediyorlardı kendilerini. Birbirlerine anlatacakları bir sürü şey olmalıydı. Ama onlar birlikte oldukları bütün saatler boyunca nasıl direnişe geçtiklerinden bahsettiler. Direniş saatlerini tekrar tekrar yaşamak hoşlarına gidiyordu. Şöyle rahatça çay demlediler kendilerine. Sigaralarını tüttürerek büyük bir iş başarmış olmanın keyfini çıkardılar.

Birol ne ziyarete gelenlerin ne saatlerin farkındaydı. Bundan sonra yapacakları konusunda kafa yoruyordu o. Lakin düşünceler birbiriyle çarpışmıyordu artık zihninde. Düşünceler uyum içindeydi. Düşündükçe geldiği nokta, her şeyden önce fabrikada bir düzen sağlamak düşüncesiydi. Toparlanmaları gerekiyordu. Geriye ne kalmışsa onu korumak, ona bir düzen vermek zorundaydılar. Ama nasıl? Ne yapmaları gerekiyordu. Bütün bu soruların yanıtı henüz tam bir açıklık kazanmasa da fabrikayı düzene sokmak için bir istek doğmuştu içinde. Damarlarına taze kan pompalanmıştı sanki. Ertesi gün, daha ertesi gün mutlaka düzeni sağlayacağına inanıyordu.

İnsan yüreği sakinleşir, sonra yine birden fırtınalar doğar içinde. Çözüm bulamayacağını sandığı anda, içinde bir şeyler çözüme yakınlaştığını fısıldar. Çözüme ulaştığı anda yeni çözümler gerekir ona. Umudundan vazgeçmez yine de. Umut nedir ki zaten? Umutsuzluğun içinden çıkmış bir şeydir o. İkisi de birbirini bırakmaz bir türlü. O zaman yüreği hep kıpır kıpırdır insanın. Güler, üzülünce mahvolur; mahvolur, sonra yeniden doğar. Tüm duygular: Sevinç, acı, umut, umutsuzluk, doyum ve doyumsuzluk; hepsi vardır insanın yüreğinde. Hepsini yaşar. O bunlardan birincisini yaşamak ister hep; yani umudu, sevinci... Biri olmadan diğeri olmaz halbuki... Birol’un da yüreği bu durumdaydı işte. Sakinleştiğini sandığı anda içinde bir şeyler kıpırdanıyordu yeniden. Yeniden sabırsızlanıyordu yüreği. Direniş bitmemişti, devam edecekti. Güçsüz olduklarını sandıkları bir anda yeniden güç kazanmışlar, yeniden hayata dönmüşlerdi.

İşte o saniye duramayıp yerinde, kalktı ayağa; atölyenin içinde dolanmaya başladı. Remzi onu atölyenin içinde turlarken bulduğunda bu haldeydi. Çaya çağırıyordu Remzi. Büyük fabrikadan işçilerin geldiğini öğrenince Remzi ile birlikte idare amirliği binasına gittiler. Kafasında yanıt bulamadığı sorulara gelince; onların yanıtını yaşamın içinde bulacaktı. Zaten tüm soruların yanıtlarını yaşamdan bulup çıkarmaz mıyız?

Önemli değişiklikler oldu sonraki günlerde. Fabrikadan ayrılanlar geri dönüyor, her geri dönen, ayrı bir sevinç, yeni bir umut kaynağı oluşturuyordu. İki üç gün içinde sayıları altmışı buldu. İlk yaptıkları iş nöbet sistemini kurmak oldu. Isı Kazan adında kardeş bir fabrika vardı örnek aldıkları; onlarla beraber direnişe geçen...

* * *

Hayır, yanlış duymuşlardı. Büyük fabrika direnişe geçmemişti. Bırak direnişe geçmeyi, böyle bir şeye teşebbüs dahi etmemişlerdi. Rüya mı görmüştü yoksa? Eğer rüyaysa gerçeğe bu kadar yakın nasıl olabilirdi? Yani duydukları sevinç boşuna mıydı? Büyük bir ağırlık çöktü üstüne. Bu ağırlık kıpırdatmıyordu onu hiç.

Ya fabrikaya geri dönenler? Büyük fabrika direnişe geçtikten sonraki değişiklikler? Onlar da mı gerçek değildi? Güçlükle başını yemekhanenin penceresine çevirdi. Pencereye varmak, dışarı bakmak istiyor, vücuduna söz geçiremiyordu bir türlü. Yemekhane bomboştu. Ondan başka kimse yoktu. Sanki koyu bir sıvının içindeydi; güçlükle pencerenin yanına varabildi. Hiçbir şey değişmemişti? Az sayıda işçi vardı aşağıda. Arkasına döndü. Baktı iki kişi gelmiş...

Yanlarına vardı. Korka korka büyük fabrikanın direnişte olup olmadığını sordu. Böyle bir şeyden haberleri yoktu. “Peki bütün bunları ben mi uydurdum?” diye bağırdı. Duymamışlardı onu.

Merdivenden aşağıya koşarcasına indi. Yuvarlanır gibi... Sanki ayağının altından basamakları çekiyordu biri. Tekrar eskiye dönmek istemiyordu. Birden aklına nöbet listesi geldi. Kafası karmakarışık da olsa, Remzi ile birlikte gece nöbetine kalacakların listesini hazırladıklarını ve idare amirliğinin camına astıklarını gayet iyi hatırlıyordu. Onunla birlikte herkes yanılmış olsa bile nöbet listesi hâlâ orda asılı olmalıydı. Kendi eliyle yapıştırmıştı cama. Dokuzdan, on ikiye kadar nöbet tutanlar, on ikiden üçe, sonra sabaha kadar... Çok iyi hatırlıyordu. O güne kadar böyle bir sistemi uygulamaya koymamış olmaları bayağı şaşırtmıştı onu. Nöbet listesi gerektiğini büyük fabrikadan öğrenmek? Ne tuhaf? Bu kadar basit bir şeyi daha önce düşünememiş olmanın büyük bir eksiklik olduğunu biliyordu. Rüyada mıydı? Yaşadıklarından hangisi gerçekti? Hatırlamaya çalıştı. Büyük fabrika direnişe geçmemişti ve kala kala on beş kişi kalmışlardı. Neden hâlâ bitmemişti direniş? Niye hâlâ fabrikadaydılar? Bir ân evvel ne olacaksa olsun; askerler fabrikadan mı çıkaracaklar onları, çıkarsınlar. Fabrika çalışmaya mı başlayacak, başlasın. Belirsizlik sürmesin böyle! Bekleyişin o insanı tüketen acısına ikinci defa nasıl katlanacaktı? Kurtulduklarını sandıkları bir anda hiçbir şeyin değişmemiş olduğunu görmek bütün gücünü alıp götürmüştü. Üşüyordu. Artık sona geldiğini hissediyor, dayanmak gelmiyordu içinden. İdare amirliği binasını aradı. Bulamadı. Hayret bir şey? Her yanını iyice bildiği fabrikada idare amirliği binasının nerede olduğunu hatırlayamaması?..

Koyu bir karanlığa gömüldü her şey. Ruhunda tedirginliğin at koşturduğu, hiçbir şey seçemediği, hiçbir şey düşünemediği koyu bir karanlık...

Koluna kuvvetli bir çimdik attı. Rüyada isem şayet, uyanırım... Kolunun acısını duyuyordu işte!

“Komite kurmalıyız!” diye bağırdı.

Direnişe geçtiğimizden beri komite kurmayı beceremedik. Demir Döküm’ün temsilcisi doğru söylüyordu. Öfkelenmekte haklıydı.

Birden sesi çınladı kulaklarında:

“Madem beceremeyecektiniz, niye kalkıştınız direnişe?” Tehdit edercesine: “Sen sorumlusun! Sen sorumlusun!”

Nereye giderse geliyordu peşinden. Hiçbir şekilde kurtulamıyordu bu sesten.

“Bugüne kadar kuramadıksa bugün kurmalıyız komiteyi.”

Ya büyük fabrikanın direnişe geçtiği yalansa?.. Ne olurdu bir fırsat daha olsa!..

Derken rüyası, yerini bir başka rüyaya bırakıyordu.

Isı Kazan çıkmıştı direnişe.

Rüya ile gerçek arasındaki labirentte yoluna çıkanları bilinciyle yakalamaya çalıştı. Bunlar görüntülerden ziyade duygulardan ibaretti. Bir sevinç duyduğunu hatırlıyordu. Sevinçle birlikte hüzün duymuştu. Hüznün içinden birtakım görüntüler kıpırdandı. Sanki elinden oyuncağı alınmış bir çocuk gibiydi. İki yüz kişinin karşısında önemli biri olmak, insanları etkilemek ne güzel bir duyguydu. Bir sürü kişinin arasından sivrilmişti. Duyguların ayrıcalığını yitirmekten korkuyordu. Şimdi başkaları çıkacaktı büyük fabrikadan. Tanımadığı başkaları. Silik ve küçük bir nokta olacaktı eskisi gibi. Direnişteki konumunu yeniden elde edebilir miydi?

Nereden çıkmıştı bu düşünceler?..

Garip bir rüya daha gördü. Isı Kazan’da işçilerin arasındaydı. Tıpkı küçük fabrikada olduğu gibi müdürle tartışıyordu. Öylesine güzel sözler bulup söylüyordu ki, oradaki işçiler de hayranlıkla dinliyordu onu. Yeniden aynı konumunu elde ediyordu. Sonra birdenbire rüyası parçalandı. Büyük fabrika direnişe geçmemiş olduğuna göre, böyle bir şey olması söz konusu değildi. Büyük fabrika işçilerinin yanında küçük bir nokta olarak kalmayacaktı. Yenilgiye uğrayacaklardı, ama kahramanca!

Eski haline dönmek istemiyordu. Eski Birol olmayacaktı.

Ne tuhaf? Korktuğu, büyük fabrikanın direnişe geçmemiş olması mıydı; yoksa Demir Döküm temsilcisinin karşısında düştüğü durumun benzerini yaşamaktan mı korkuyordu? Bir kenarda unutulacak olmak mıydı endişesi?

Ne tuhaftı?..

Onlar direnişe başlar başlamaz nöbet sistemini oturtmuşlardı!

Ya kendileri?..

Bunu düşünmek yıkıcı etki yaratıyordu ruhunda. Bilinci karanlığa gömülüyordu birden.

Gözlerini açtı. Nerede olduğunu çıkaramadı önce. Yemekhanede idi. Şüpheyle bakıyordu çevresine. Gözlerini kapadı; sonra bir daha açtı. Evet, uykudaydı ve uyanmıştı. ‘Bütün bu gördüklerim, düşündüklerim rüya mı?’ diye geçirdi aklından. Daha ziyade uykusunda düşündüğü sonucuna vardı.

Karşısındaki işçilere “büyük fabrika direnişe geçti mi?” diye sormayı düşündü. İçindeki kuşkuya son vermek için yanlarına gitti. “Büyük fabrikadan haber var mı?” diye sordu. “Hayır!” diye yanıt verdi işçiler.

“Dün geceden sonra gelen giden olmadı.”

Geceyi hatırladı birden.

Hiçbir şey aynı değildi. Bundan sonra hiçbir şey aynı olmayacaktı. Birbirine benzeyen, birbirinin devamı olan bu iki cümle, az önce uykuyla uyanıklık arasındaki labirentten bilince çıkmak istediği süreçte yaşadıklarının özetiydi. Kaygılanmasına gerek yoktu: Hiçbir şey aynı değildi, büyük fabrika onlarla birlikte direnişteydi; mücadele bundan sonra başkalarıyla birlikte olacak, bundan sonra hiçbir şey aynı olmayacaktı.

Ne tuhaf?.. Kaygısını yok eden şeyin yarattığı yeni kaygılar?..

Merdivenden uçarcasına inerken rüyada değildi artık. Sabahın ışıklarıyla aydınlanmıştı fabrikanın içi. “Çok şükür! Çok şükür!” diye tekrarlıyordu. “Gerçek değilmiş gördüklerim. Rüyaymış...”

Uçarcasına iniyordu merdivenden. Yüreğinde sonsuz bir sevinç duygusu vardı o anda.

Bir de belli belirsiz bir kaygı... Merdivenin en alt basamağına geldiğinde söylediği son söz “yine de tuhaf şey!..” demek oldu.

* * *

Fabrikanın her tarafında Remzi’yi aradı. Onu elektrikçilerin odasında buldu sonunda. Yan yana dizilen sandalyelerin üstünde kıvrılmış, uyuyordu. Kalkması için dürttü.

Remzi, uykusuzluktan şişmiş gözlerini aralayıp “ne var, ne oldu?” dedi. Sonra öte yana dönüp uykusuna devam etti.

Birol, ısrarla tekrar sarstı onu.

“Bırak, uyumak istiyorum.”

“Kalksana! Yapacak bir sürü işimiz var.”

Remzi güçlükle doğruldu yerinden. Gözlerini yarı aralayarak Birol’a baktı.

“Ne yapacağız?” dedikten sonra ağzını güçlükle açıp esnedi. “Gecenin dördüne kadar nöbetteydim ben yahu...”

Birol, paltoyu çekip aldı üstünden.

“Sonra uyursun,” dedi kararlı bir tavırla. “Şimdi kalk!”

Çaresiz doğruldu Remzi. Ayağa kalkmadan önce bir süre sandalyede oturdu. İkide bir esniyor, konuşmaya istekli olmadığını gösterircesine Birol’dan yana bakmıyor, ağırdan alıyordu.

Bozuk sesle: “Saat kaç?” diye sordu.

Birol, bu soruyu duymazlıktan geldi. Sabırla kendisine gelmesini bekliyordu onun. Uzun bir süre konuşmadan kaldı karşısında.

Birol’un başından ayrılmadığını gören Remzi ayağa kalktı. Pantolonundan dışarı çıkmış gömleğini içeri soktu. Üstüne çekidüzen verdi.

“Ne oldu, bir şey mi oldu yoksa?”

Acelesi olan o değilmiş gibi bir de kalktığı yere oturmasın mı Birol... Öyle demek...

Hadi gitmiyor muyuz der gibilerden karşısına dikildi.

“Ee?..”

Birol, kalkmaya niyetli görünmüyordu pek. Remzi kimseyle uğraşacak halde değilim gibilerden omuz silkti ve kapıya yöneldi. Birol arkasından, dikkati söyleyeceği şeyde; söyleyeceğinin değerini arttırmak için karşısındakini sınamadan geçirme fırsatını kaçırmış olarak aceleyle sordu:

“Biz direnişe geçeli kaç gün oldu?”

Remzi çıkmak üzereydi. Kapının eşiğinde durup:

“Bir haftayı geçmiştir herhalde,” dedi ve çıktı.

Atölyeye inen basamak demirinden çıkan ayak sesleri kesilmeden önce Birol fırladı oturduğu yerden.

“Remzi, hâlâ doğru dürüst bir komite kuramadık biliyor musun?” diye seslendi merdivenin başında durarak.

Remzi, aynı bozuk ve uykulu haliyle; sanki ne söylendiği umurunda değilmiş gibi dönüp yukarı baktı; anlamsız bakışlarıyla...

Birol onu yakalamışken bırakmamak için basamaklardan yanına inerken, bir taraftan da konuşuyordu:

“Tamam! Diyeceksin ki işleri böyle de yürütüyoruz, komite kursak ne değişecek? Hem kiminle komite kuracağız? Kaç kişi var bu sorumluluğu yüklenebilecek? Üstelik şimdiye kadar kimse birbirini yeterince tanımıyordu. Ama ne olursa olsun; bir komite kurmalıyız. Anlıyor musun? Hem geç bile kaldık bunu yapmakta.” Bir süre sustu, iki eliyle merdivenin korkuluklarına tutunarak öne verdi gövdesini “Belkisi falan yok! Düpedüz geç kaldık,” dedi kesin bir ifadeyle. Basamaklardan inmeye devam etti. “Bunun önemini anlayamadık. Ne yaptık biz? Hiçbir şey yapmadık bu konuda. Salih Usta var, Selim, sen varsın; yetmez mi?”

Remzi’yle mi konuşuyor, kendisiyle mi konuşuyor orası belli değildi.

Muharrem diyecekti; o anda aklına gelen bir düşünce caydırmış olmalı ki onu, vazgeçti. “Var işte! Düşünecek olursak, birkaç kişi daha çıkar.”

Baktı ki Remzi son basamağı inmiş uzaklaşıyor, arkasından bağırdı:

“Dinlesene beni!”

Bir koşuda yetişip kolundan tuttu:

“Bugün mutlaka kurmalıyız komiteyi,” diye tekrarladı. “Hem de bu işi hemen şimdi, sabahtan yapalım. Saat kaç şimdi?” Sonra kendi saatine bakarak, kendi yanıtladı: “Saat sekiz! Sen atölyelere bak, ben de odalara bakayım. Yarım saat sonra herkes fabrikanın önünde toplansın!”

Birol’dan kurtuluş olmadığını anlayacak kadar uykusu açılmıştı Remzi’nin. Birlikte yürürken bir ara Birol’un kendi kendine şöyle dediğini duydu:

“Büyük fabrikadaki işçiler direnişin ilk gününde kurmuşlar komiteyi; biz onlar gibi olamadık.”

Remzi, Birol’a hak veriyordu aslında. Her ne kadar Salih Usta ile Selim’in kolay razı olacağına ihtimal vermese de, şimdiye kadar komite kurmamış olmaları büyük yanlışlıktı. Ama bunda sabah sabah telaşlanacak bir şey göremiyordu. Birol’un birdenbire verdiği kararlar şaşırtıyordu onu. Bu mesele de böyle olmuştu. Önlerinde koskoca bir gün varken, telaş içersinde uykusundan uyandırılmış olmasını; o güne kadar komitesiz kalmış fabrika sanki birdenbire bu yüzden mahvolacakmış endişesiyle koşturacak olmalarını gereksiz buluyordu. Sanki her ân bir şey olabilirmiş gibi acele ediyordu Birol. Olağanüstü bir şeyin olacağı yoktu bundan sonra. İşçilerin çoğu da Remzi gibi düşünüyordu. Yemek gibi, nöbet gibi birtakım günlük sorunlardan arta kalan zamanlarda vakit öldürmek için büyük fabrikaya giderler, bazen de onlar gelir; Birol’un dert ettiği şey de bu arada hallolurdu. Değil mi ki büyük fabrika vardı yanlarında. Bundan sonra daha rahat olurlardı. Her şey normale dönmüştü. Anlaşma olmasını beklemekten başka yapacak bir şey kalmamıştı. Büyük fabrikanın direnişe geçmesi işlerini kolaylaştırmıştı.

Birol’un peşi sıra koştururken kafası bu düşüncelerle doluydu. Böyle düşünüyordu ya yine de karşı koyamıyordu Birol’a. O güne kadar bütün yükün Birol’un omuzlarında olduğunun farkındaydı. O istememişti böyle olmasını. İlk günlerden itibaren Birol öne çıkınca, kendisini geri çekmezse aralarında yorucu bir ilişkinin başlayacağını sezinlemişti. Hatta Birol’dan farklı düşündüğü anlar olmuştu. Ama düşündüklerini hep içine atmıştı. Bu yüzden aralarında tartışma çıksın istememişti. O da önemli biri olduğunu kabul ettirmek, ön plana geçmek isterdi. Ancak gün geçtikçe caymıştı bu arzusundan. Önde olmak pek öyle zevkli bir şey değildi ayrıca. Bütün gün işçilerle sinir harbi içinde olmak, işçilere söz geçirmek yorucu ve sıkıcıydı. Hele sayıları gittikçe azalmaya başladığında önemli biri olmanın cazip hiçbir yanı kalmamıştı artık. Direniş kötüye gittikçe çıkış yolunu her şeye boş vermekte, hiçbir şeyi umursamamakta buldu. Ya bir köşeye çekilip uyuyor ya da idare amirliğinde sabahtan akşama kadar başıboş oturuyordu. Büyük fabrikanın direnişe geçmesi sürpriz olmuştu. O güne kadar direnişin yükünün Birol’un sırtında olduğu gerçeğini; büyük fabrikanın direnişe geçmesiyle inkâr etmeyecek kadar dürüst biriydi Remzi.

Saat 9.00 olmamıştı henüz. İşçilerin hemen hepsi ayaktaydı. Her gün geri dönen birkaç kişi oluyordu. Bu da yüzlerini güldürüyordu işçilerin. Birol’dan ayrılır ayrılmaz ilk olarak montaj atölyesinden başladı. Kimseyi bulamadı orada. Diğer atölyelerde ancak birkaç kişiyi bulabildi. Onlara haber verdikten sonra atölyenin arka tarafından dışarı çıktı. “Fabrikanın önünde toplanacağız!” diyordu rastladığı işçilere. “Haberimiz var,” dedi işçilerden biri: “Birol söyledi.” Onlara, “görürseniz Selim Usta ile boyacı Salih’e de haber verin!” dedikten sonra fabrikanın yan tarafına geçti. Oradakilerin de haberleri olmuştu. Uyuşukluğundan sıyrılmış, daha çok kişiye haber verebilmek için koşturuyordu. Koşa koşa merdivenden yukarı, yemekhaneye çıktı. Yemekhanede, masaların üstünde uyuyan işçiler vardı hâlâ. Belli ki Birol bu kısma uğramamıştı. Masaların ve sıraların üstünde yatanları saydı. Altı kişiydiler hepsi. Kendisine en yakın olanını uyandırdı:

“Aşağıda toplantı var! Uyuyanları uyandır. Birazdan aşağıda olun!”

Atölyeye inen merdivene doğru gidecekken vazgeçti. Yemekhanenin müdüriyet binasına açılan bir kapısı vardı; oradan içeri girdi. Kapısı açık olan bütün odaları dolaşmaya başladı. Baktığı odaların hepsi bomboştu. Bir kat alta indi. O kattaki odalarda da kimseyi bulamadı. Bir tek birinci kattaki sağlık odası kalıyordu bakmadık. Oraya da Birol uğramıştır diye geçirdi aklından. Birden müdürün odasına bakmadığı geldi aklına. Gidip gitmemek arasında kararsız kaldı. Bir şey bulacağını ummasa da, biraz da meraktan basamakları üçer dörder atlayarak çıktı yukarı.

Müdürün odasının önünde, nefes almak için kısa bir süre durdu. Kapının tokmağını çevirdi. Kolayca açıldı kapı. Başını kapının aralığından uzattığında, tam karşısında, müdürün ihtişamlı koltuğunda presçi İsmail’i görünce şaşırmaktan alamadı kendisini. Presçi İsmail, müdürün yumuşak, deri koltuğuna kendisini bırakmış; –koltuğun arkaya yaslanacak yeri, onun boyundan çok yüksekti– hafif yana kaymış, başını koltuğun kenarına yaslamış, uyuyordu.

Hem öyle rahat uyuyordu ki yüzüne bir güzellik gelmişti. Kollarını göğsüne kavuşturmuş; orada sonsuza dek kalmak ister gibi bir hali vardı. Usulca içeri girdi. Yavaşça, ses çıkarmadan; yer halısının yumuşak tüyleri sanki ses çıkaracakmış gibi usulca basarak, parmaklarının ucunda yürüdü. Böyle yürürken elektrik atölyesindeki tahta sandalyeler geldi aklına. Sandalyelerde kıvrılıp yatmaktan belinin tutulduğunu hatırladı. ‘Adamdaki keyfe bak!’ dedi ve normal yürüyüşüne geçti. Bu oda girilmez olduğu için değil; herkes tahtaların ve sandalyelerin, kamyonların içinde yatarken, onun rahat yeri bulmuş olmasına sinirlenmişti.

Pencerenin önüne gitti. Bulunduğu kısımdan fabrikanın önü olduğu gibi görülüyordu. ‘Müdür bu odayı özellikle seçmiş,’ diye düşündü. Açtı pencereleri; bir iki öksürdü. Ne kadar gürültü çıkarırsa çıkarsın presçinin uyanacağı yoktu. Bakışları odanın içinde kaldı; presçiyi unutup odanın içini incelemeye koyuldu. Geniş masa herhalde ceviz ağacından yapılmış olmalıydı. Böyle gösterişli ve pahalı masaların cevizden olduğu kalmıştı aklında. Siyah deri ile kaplanmış koltuklara baktı; ‘insan bunlara oturdu mu kalkacağı gelmez,’ diye düşündü.

O anda neler geçtiyse aklından, hızla presçinin yanına varıp, –düşüncelerinden kaçmak istercesine– presçi İsmail’i omuzlarından yakalayıp sarstı. Presçi, gözlerini açar açmaz, suçüstü yakalanmış gibi hemen ayağa kalktı ve hemen savunmaya geçti:

“Sadece biraz oturayım demiştim...”

Sanki Remzi’ye değil de fabrika müdürüne yakalanmıştı. Müdür karşısında iki büklüm olan, korkudan sinen bir işçi nasıl davranırsa öyle davranıyordu. Bu hali kendini toparlayıncaya kadar sürdü. Remzi, onun bu halini görünce bir şey söylemekten vazgeçti. “Aşağıda toplantı var!” dedi sadece. İsmail, kendisini toparlayınca bu kez sırıtarak şöyle dedi:

“Burada da uyumak rahat oluyormuş.”

Remzi’den yanıt alamamak dengesini bozmuş olacak; dengesini kurmak için konuşması, bir şeyler söylemesi gerekiyormuş gibi:

“Bu müdürler de nasıl rahat edeceklerini iyi biliyorlar doğrusu!” diye devam etti sözlerine. “En iyi şeylere hep onlar sahip çıkacak değiller ya, biraz da biz faydalanalım.”

Remzi’nin kapı ağzında dikilip, onun dışarı çıkmasını beklediğini görünce susup odadan dışarı çıkmak zorunda kaldı. Remzi’nin kapıyı kapamasını bekledi. Remzi bir şeyler söylesin istiyor; o konuşsa savunacak kendisini... Fakat Remzi hiç konuşmadı. Onun arkası sıra merdivenden inerken: “Ne yani?” diye söylendi. “İşçiyiz diye müdürün odasına girmek yasak mı?”

Remzi, İsmail’in dediklerini önemsemediğinden, belki de duymadığından, dönüp arkasına bakmadı bile. Birinci katta, sağlık odasının yanından geçerken, içerde gürültülü bir şekilde birbirleriyle şakalaşan işçileri görünce kapıya vurup: “Beyler toplantı var!” diye bağırdı. Odadaki beş kişiden ikisi birbiriyle boğuşuyor, ötekiler de o ikisini kızıştırmaya uğraşıyordu. Remzi’nin sesini duyunca, bıraktılar boğuşmayı. “Tamam!” dediler, “geliyoruz.”

“Toplantı olduğunu söylemediler mi size?”

Remzi, uzaklaştığında boğuşmaya kaldıkları yerden devam ettiler.

Fabrikanın önündeki alana vardığında işçilerin üçte birinin dahi toplanmamış olduğunu gördü. İşçilerin soru dolu bakışlarını, önemli görevler yüklenmiş insanların tavrını takınarak karşılamayı seçti. Böyle bir tavır –onlara yaptıklarını ödetmek duygusu güçlendikçe içinde–, gizli bir zevk veriyordu ona. ‘Sabah sabah alelacele bir araya topladıysak, bunun önemli bir nedeni vardır herhalde(!!) Bize çektirdiklerinizi düşünün bir? Büyük fabrika direnişe geçti; isterseniz toplanmayın!’ Yirmi kişi kalmış, geri dönenlerle birlikte altmışa ulaşmış Küçük Kazanı, kendi fabrikasını ciddiye alamıyordu pek. Bu düşünceler kovsa da üşüşüyordu kafasına. Haksız olmadığına inanıyordu ayrıca. Bir de işin şu yanı vardı: Sen, sen komitede olacaksın demekle ne değişecekti? Ne geçerliliği olacaktı böyle bir komitenin? Bu komite gerçekten fabrikanın tümünü mü temsil edecekti? Direniş komitesi demek bambaşka bir şeydi onun gözünde. Nasıl olduğunu bilmiyordu ama bu kadar basit olmamalıydı. Yine de merak içindeydi. Doğrusu Birol’un ne yapacağını merak ediyordu.

Birol’un da aynı ciddi tavrı takındığını görüyordu. Yalnız o da mı onun gibi bir ruh hali içindeydi, yoksa yürekten inanıyor muydu yaptıklarına; emin değildi. Bütün bunların hepsi çocukça bir oyunmuş gibi geliyordu Remzi’ye... Boyacı Salih’i arandı; arka tarafta duruyordu. Kaynakçı Selim? Bakındı ama göremedi Selim’i. Gene evine gitmiştir; kim bilir?

“Arkadaşlar, toplanmamızın nedeni...” diye söze başladı Birol.

Kollarını arkasında kavuşturmuş, ciddi ve ağırbaşlı hareket etmekle belli ki söyleyeceklerine önem vermelerini istiyor; yine de çok emin değil kendisinden; başını öne eğmiş, yüzü gergin bir hal almış...

Başını kaldırır kaldırmaz: “Bir komite kurmamız gerekiyor,” diye devam etti.

“Aramızda direnişi yürütecek bir komite oluşturmalıyız.”

Cümlesini her bitirişte duraklıyor, bir sonraki söyleyeceğini bulmak istercesine, başka taraflara bakıyordu. Söyleyip söylememek için kısa bir tereddüt geçirdikten sonra şöyle dedi:

“Remzi ve Selim komitede görev alacak!”

“Selim evine gitti, yarın gelecek!” dediler.

Bir süre sustu.

“Salih Usta burada mı?”

“Buradayım.”

“Salih Usta, Remzi ile ikimiz senin komitede yer almanı istiyoruz.”

“...?”

“Daha sonra, gerektiğinde bu sayıyı arttırabiliriz. Şimdilik bu kadar!”

Birol’un konuşması bittiğinde Remzi’nin yüz ifadesinde en ufak bir değişiklik olmamış, hazırlıksız yakalanan Salih Usta ise hayli şaşırmıştı. Herkes başını çevirip onlardan tarafa bakınca, şaşkınlığını saklayamamış, çareyi yere bakmakta bulmuştu. Başını kaldırıp: “Bu görevi yapacak başka arkadaşlar da vardır,” dedi sonunda. “Ben bu görevi pek yapamam!”

Birol, az öncekinden daha kararlı bir ses tonuyla:

“Yapamam diye bir şey yok! Bizi yönetmek için dışardan birileri gelecek değil. Öğrenmek ve yapmak zorundayız.” dedikten sonra işçilere dönüp:

“Bu isimlere itirazı olan var mı?” dedi

Kimseden ses çıkmadı. Ne anlama geldiği anlaşılmaz bir suskunluk oluştu işçilerin arasında. Remzi’yi huzursuz eden de bu suskunluk olmuştu. İşçilerin yüzlerinden ne düşündüklerini çıkarmaya çalışıyordu. Hiçbir şey belli etmiyorlardı; peki gerçekten benimsemişler miydi böyle bir komiteyi? Asıl önemli olan buydu Remzi için. Birol için de önemli olan buydu elbet. Yoksa komite kurmak havada kalan bir şey olurdu. Bir kişinin belirlemesiyle olacak iş miydi bu? Böyle olması huzursuz ediyordu Remzi’yi; ancak başka da çıkar yol göremiyordu. Sanki işçiler yüzüne bakıp, sen kimsin der gibiydiler. İtiraz etmeyi düşündü. İşçiler kimi seçmek istiyorlarsa onu seçselerdi. Birol’un: “Bu komite geçici bir komite, şimdilik direnişi bu komite yürütecek. Direnişle ilgili kararları asıl komite kurulana kadar bu komite alacak!” diyerek karara kesinlik kazandırması, itiraz etmesine fırsat bırakmadı. Komitenin geçici olduğunun söylenmesi, yüreğindeki yükü birazcık olsun hafifletmişti. Toplantının bitmesinden başka bir şey istemiyordu artık. Komitede olmak, Birol için kolay olmalıydı. ‘Evet, onun için kolay!’ diye tekrarladı. ‘İşçiler onu tanıyorlar nasıl olsa. Benim içinse aynı şey söz konusu değil. Biz kendimizi nasıl kabul ettireceğiz? Öyleyse gerçek komite yine tek kişi olacak! Biz ise şekil olarak var olacağız sadece. O kadar!’

Böyle olmasını istemiyordu ama başka nasıl olabileceğine dair bir düşüncesi yoktu. Düşüncelerini altüst eden bu sorulara, bu soruların kaynağındaki tutkulara yabancı değildi. Tutkular direnişin başında az acı çektirmemişti ona. Birol’la neredeyse sürtüşmelerine yol açacak ön planda olma arzusunu yeniden canlandırmak istemiyordu. Peki ama, yeniden görev almak, ruhundaki, herkesten daha önemli biri olmak arzusunu uyandıracak mıydı? Korktuğu başına gelecek miydi Remzi’nin? Şimdiden bir şey söylemek erkendi; ancak hiçbir toplumsal olayı bir kişinin yürütemeyeceğini bilmezlikten geliyor, kaygılarının tutkularının önüne geçmesiyle farkında olmadan kendisini kolektif çalışmaya hazırlıyordu. En iyisi farkında olmasın. Kaygı duymazsa yenebilir miydi tutkularını?..

* * *

Güneş, gökyüzünden eksik olmuyor... Geceleri kırpışan pırıltılarıyla milyonlarca yıldız... Gündüzden kızan demir saçlar gece soğuk. Ağustosun sonundalar. Gündüzleri sıcaktan kaçabilecek gölgeleri var; geceler onları kapalı alanlarda üşütecek kadar soğuk değil.

Yaz bitmeden direnişe çıkmaları iyi olmuştu. Nasıl olsa kışa varmaz direniş biterdi. Gece yatarken kimse üstüne bir şey örtmeye gerek duymuyordu. Belki sandalyelerin, masaların üstünde yatmak yorucu oluyordu, ama onlar için asıl sorun karılarından, çocuklarından uzak kalmış olmalarıydı.

Direnişe geçtikleri ilk günler Isı Kazan, işçilerin karılarıyla, çocuklarıyla doldu. Yakınları gelenler, girişteki müracaat binasında görüştürülüyordu. Gene de gelenler işçi sayısının dörtte birini geçmiyordu. Bunlar genellikle uzakta oturup, fabrikanın direnişe geçtiğinden haberdar olmayanlardı. Erkeklerinin eve dönmediğini gören kadınlar; mahallelerinde haber alacak kimseleri yoksa, çocuklarını kaptıkları gibi soluğu fabrikada alıyorlardı. Bütün işçilerin karıları fabrikanın önüne gelselerdi eğer, herhalde fabrika ana baba gününe dönerdi. Zaten işçiler karılarını çabucak göndermeye bakıyorlardı. İçlerinde en cesurları, direnişin sürse sürse en fazla bir hafta süreceğini söylüyordu. Genel Makine işçileri bile geri dönemeyecekleri gibi bir düşünceyi atmışlardı kafalarından. Hatta fabrikaya geri döndüklerinde, direnişe katılmayan işçilerle nasıl bir arada olacaklarının derdine düşmüşlerdi.

Isı Kazan’dan dört kişi, direnişe geçtiklerinin ikinci günü açlık grevine başladı. Büyük bir bez parçasına, siyah boya ile “Açlık grevindeyiz!” diye yazıp fabrikanın ön cephesine astılar. Bezin asılı olduğu yerin altına küçük bir çadır kurdular. Dört kişi bu çadırın içinde kalacaklardı. İlk günler çadırın çevresinden ayrılmadılar. Yalnız Doğan, biraz iri ve uzun boylu olduğundan geceleri çadırı terk etmek zorunda kaldı. Gece olunca çareyi kamyonlardan birinin içine girmekte buluyordu.

Başlarken açlık grevinin kaç gün süreceğini düşünmemişlerdi hiç!.. Açlık grevine çıkmakla, gazetelere kazan işçilerinin sesini duyuracaklarını umuyorlardı. İşyerindeki baskıları ve işverenin tutumunu protesto etmiş olacaklardı böylelikle. Genelde yüzleri gülüyordu çadırdakilerin; neşeliydiler. Yüzlerinde açlık grevinin izi yoktu. Yalnız bir keresinde; o da gazeteciler geldiğinde, ağızlarını bıçak açmaz oldu. O zaman omuzlarında büyük bir ağırlık taşıyormuş gibi yorgun, yüzlerinde zor günlerin endişesi ile objektife poz verdiler.

Gazeteciler geldiğinde, işçilerin tümü çadırın önünde toplanmıştı. Açlık grevine dört kişi değil de tümü çıkmış gibi, hepsi fotoğraf karesinde yer almaya uğraşıyordu. Herkes birden konuşmaya çabaladığından, gazeteciler açlık grevinde olanlarla güçlükle konuşabildiler. Zeyyat, kalabalığın arasından kendine yer açmış, gazetecilerin yanı başına kadar gelmişti.

“Kazan işçileri ölüm orucuna başladılar diye yazın!” dedi. “Açlık grevine çıkan dört kazan işçisi, anlaşma olana kadar hiçbir şey yemeyecek! Aynen böyle yazın. Herkes duysun bunu. Bizim işveren de görsün.”

“Sanki çok umurunda adamın,” dediği duyuldu içlerinden birinin. Cabbar’dan başkası değildi bu.

Açlık grevinde olanlar, o ânın heyecanı içersinde, ölüm orucunun ne anlama geldiğini düşünmediler. Gazeteciler, diğer işçileri bir kenara ayırıp, yalnız onların fotoğraflarını çektiklerinde; açlık grevine çıkanların nasıl durmaları gerekiyorsa, öyle durmaya çabaladılar. Karamsarlıkları o dereceye varmıştı ki; onları gören açlık grevine yeni çıktıklarını değil, çok uzun bir süre aç kaldıklarını sanırdı. Uzamış sakallarıyla, uykusuz yüzleri onları daha da mahzun kılıyordu.

Gazeteciler gittikten sonra Doğan: “Biz ölüm orucuna mı çıktık sahiden?” diye konuştu ortaya. Başta kendisinin inanmamış bir hali vardı. “Boş ver, takma kafanı! Birkaç güne kadar direniş bitecek nasıl olsa!” diye yanıt Cabbar’dan geldi.

Ertesi gün kendileri ile ilgili haberleri gazete sayfalarında bulamayınca aldatılmış hissine kapılacaklardı.

Başlangıçta yaptıkları eylem oyun gibi geliyordu. Açlık grevine çıkmadan önce, ne olur ne olmaz diye tıka basa yemişlerdi. Belki de orada bulunan herkesten daha toktular. Bütün dikkatler onların üstündeydi. İlk saatler geçince çevrelerinin sıcak ilgisiyle açlıklarını bastırmaya çalıştılar. Günler geçtikçe yaptıkları işin oyun olmadığını anladılar. Bir köşede unutulduklarında ise kara kara düşünmeye başladılar.

* * *

Onca hareketliliğin arkasından günler birbirine benzemeye başlamış, kazan işçileri umutlarını yitirmemişlerdi yine de. Bütün gün fabrikanın içinde dolanıyor; nöbet tutmanın, yemek sorununu halletmenin dışında başka bir şeyle uğraşmıyorlardı. Giderek beklemek alışkanlık oldu onlar için. İşçiler, bu durumu nasıl kabullendiklerinin farkında olmadılar. Bir haftaya kalmaz bitecekmiş gibi gelen direniş, her gün birkaç gün sonraya ertelenen birbirine benzer günlere dönüşmüştü. Hep aynı, hiç değişmeyecek, hep bu şekilde sürecek gibi... Sessizce kabullendiler bu durumu.

Açlık grevinde olanlar için durum farklıydı. Birbirine benzer günler arka arkaya geldiğinde alışkanlık yaratıyordu ama mideleri ikna etmeye yetmiyordu. Çadırda durdular mı açlıkları daha da bastırıyordu. Bu yüzden gündüzleri çadırda durmuyor, diğer işçilerle birlikte vakit geçiriyorlardı. Midelerini biraz olsun kandırma çabasındaydılar. Zeyyat’ı son birkaç gündür yemekhanenin çevresinde dolaştıran şey de her halde kandıramadığı midesiydi.

Zeyyat, yemekhaneden kaçırdığı iki bütün ekmeği ve dört domatesi atölyedeki dolabına saklamıştı. Gece olunca koynuna koyup çadıra getirdi. Eğer içlerinden biri yemeseydi, hiçbiri yemeyecekti. Birbirlerine bakarak yediler ekmekleri. Bunu saymazsak, ikinci gün bir şeyler yediler denemez.

Kimse bir şey yememelerini beklemiyordu zaten. Eğer gerçekten hiçbir şey yemeden dursalardı, açlık grevinden caydırmak isteyen çok kişi çıkardı. Fabrikadakiler dördünün de ciddi ciddi aç kalacaklarına inanmadıklarından, onların açlık grevinde olduğunu unutmuşlardı bile. Bir taraftan kendi sorunları, bir taraftan direnişin sorunları yeterince meşgul ediyordu kafaları. Çoğu böyle bir şeyin yapılmasına karşıydı: Bunun bir yararı olmayacağı görüşündeydiler.

Kendilerinin önemsenmemesine en çok bozulan Zeyyat’tı. Açlık grevi onun kafasından çıkmıştı. Bu yüzden kimi işçilerle arasında tartışma çıktığı olmuyor değildi. Onlara bu işin önemini anlatamayınca öfkeyle: “Yahu siz ne anlarsınız böyle şeylerden?” diye bağırıyor, o bağırdıkça, işçiler iyice karşı çıkıyordu. Giderek açlık grevinden çok, Zeyyat problem olmaya başladı. Açlık grevine karşı tepki çoğalmaya başlamıştı işçilerin arasında. Aşırı buluyorlardı böyle bir hareketi. Dört kişiyse hareketlerinin böyle bir sonuç doğuracağını ummamışlardı. İşçilerin tepkisi işin tuzu biberi olmuş, açlık grevine çıktıkları ilk günkü heyecan kalmamıştı artık. Gizliden yerken, işçilerin çoğunun kendilerini desteklemediklerini fark edince açıktan açığa yemeye başladılar. Artık, çadırda da kalmıyorlardı. Yanlış mı, doğru mu yaptıklarını sonunda herkes gibi umursamaz oldular. Buna rağmen çadırın üstündeki yazı bir süre daha asılı kaldı.

Zeyyat, başıboş oturmaktan canı sıkkın, komiteden kimi görüyorsa çatıyor ona:

“Direniş diye bir şey kalmadı!” diyor. “Direnişe çıkalı kaç gün oldu ki?.. Daha işin başında gevşedik. Sanki babamızın çiftliği burası. Burada daha ne kadar yan gelip yatırırlar bizi?”

Zeyyat’ın bağırmadığı gün olmadığından kimse söylediklerini ciddiye almıyordu. Zeyyat’a doğru söylemediği için değil; söylemesini bilmediği için kızıyorlardı. Çünkü Zeyyat bir şeyi bağırmadan söyleyemiyordu. Zeyyat, çabuk kızıp bağırıyordu ya, bir o kadar da çabuk sakinleşebiliyordu. Onu sakinleştirmeyi ise en iyi Sefer başarabiliyordu.

Açlık grevinden en son vazgeçen kişi Sefer olmuştu. Vazgeçtikleri için hem kendisine hem Zeyyat’a söyleniyordu. “Bir işe kalkıştık, yüzümüze gözümüze bulaştırdık,” diyordu Zeyyat’a. Bu yüzden akşama kadar Zeyyat’ın kafasını şişiriyordu. Zeyyat, Sefer’e bir şey diyemiyor, o da başkalarına çatıyordu. Zeyyat ile Sefer kardeş gibiydiler. Ne fabrikada ne de dışarıda birbirlerinden ayrılmazlardı. Zeyyat, Sefer’i en iyi dostu olarak görürdü. Bir tek Sefer anlayabiliyordu onu. Böyle bir duygu Zeyyat’ta nasıl oluşmuştu, bilinmez. Birlikte oldukları zamanlar her seferinde durmaksızın konuşan Sefer olsa da, Zeyyat, Sefer hakkında böyle düşünürdü... Sefer başkaları gibi ciddiye almazlık etmezdi onu. Zeyyat da onu ciddiye alırdı. Sefer’in aile hayatını, çocukluğunu, bunalımlarını, onunla ilgili her şeyi bilirdi. Zeyyat’ın hoşuna giderdi Sefer’le bir arada olmak. Zeyyat, kahkahalarla güldüğü, heyecanlandığı zaman –ki sık sık heyecanlandığını, bağırdığını, bağırdığında gür sesinin fabrikanın her tarafından duyulduğunu biliyoruz– herkes Zeyyat’ı düşüncesiz, nasıl konuşulacağını bilmeyen, kendini kontrol edemeyen biri olarak görürken; en olmadık yerde başkalarının duymaması gereken bir konuyu hiç umursamadan, nutuk veriyormuş gibi söylediğinden dolayı herkes ondan uzaklaşırken, Sefer bu yanlarını hissettirmezdi ona. Zeyyat, fabrikadakilerin, onu paldır küldür hareket eden, ceviz kırmada üstüne yoktur dedikleri vurdum duymaz bir kişi olarak gördüklerini bilir; çevresindekilerin tedirgin olduğunu görür ve inadına daha çok bağırmak gelirdi içinden. Kaç defa kendisini başkaları gibi alçak sesle konuşmaya zorlamış, bunu başarmaya çabaladığı her defasında kendini korkunç bir cendereye girmiş gibi hissetmişti. Bağırdıkça, eski rahat haline kavuşabilirdi ancak.

Sefer’in yanında kendisini rahat hissetmesi ona karşı hoşgörülü olmasına yol açardı. Bu yüzden Sefer, kolayca ikna edebilirdi onu. Hatta Sefer’in onu yönetmesine ses çıkarmaz olmuştu. Aslında açlık grevinin en hararetli savunucusu olmasının, açlık grevine çıkılmasını önermesinin arkasında Sefer vardı. Sefer, bir köşeye çekip onunla uzun uzun konuşmuş, açlık grevi yapmalarının ne kadar önemli bir şey olduğunu anlatmıştı ona:

“Komitedekiler bile bunun önemini anlamıyorlar. Bir şeyler yapmak gerek. Düşünsene bir! Kazan işçilerinin açlık grevinde olduğunu gazeteler yazınca ne olacak? Herkesin dikkatini çekecek bu hareket! Aç kaldığımızı ve açlıktan ölecek hale geldiğimizi düşün. Hem belli olmaz; belki de ölürüz. O zaman bomba gibi patlar bu haber. Yer yerinden oynar!”

Gerçekten ciddi mi söylüyor, yoksa şaka mı ediyor diye bakmıştı Sefer’in yüzüne. Sefer, söylediklerinden öyle etkilenmişti ki, gözleri nemlenmişti duygulanıp. O zaman bu işin gerçekten ciddi olduğuna inanmıştı Zeyyat. Sefer fabrikaya giren genç çocuklarla bu konuyu saatlerce konuştuğunu saklamıştı Zeyyat’tan.

Uzun bir zamandır beraberdiler. Sadece fabrikada değil, oturdukları mahallede de beraberdiler. Sefer’in sinirli bir anası, yaşlı ve hasta bir babası vardı. Kavga hiç eksik olmazdı evlerinden. Bu kavgaların çoğunda Sefer evi terk eder, soluğu Zeyyat’ların evinde alırdı. Evde ne olmuş ne bitmişse saatlerce anlatırdı Zeyyat’a. Zeyyat onun sinir hastası annesinin bütün huylarını, yaşlı ve hasta babasının karısının dediğinden öteye hareket edemediğini; hepsini, hepsini tüm ayrıntılarıyla bilirdi. Sefer’le anası arasında kıyasıya bir savaş geçerdi sürekli. Sefer, dönmemek üzere ayrıldığı her defasında eve dönmek zorunda kalırdı. “Madem anlaşamıyorsunuz, ayrı oturun o zaman!” derdi Zeyyat.

“Hepsi benim elime bakıyorlar. Ağabeyimin gönderdiği para onlara yetmiyor ki... Ben çalışmasam açlar. Bana ihtiyaçları olmasa bir ân bile durmayacağım evde. Allah kahretsin ki dönmek zorundayım. Sen söyle ne yapayım başka? Bir tek çare kalıyor geriye; kendimi öldürmek. Ölürsem kurtulurum o zaman.”

Sefer eve döndüğünde, her şey bir süre normal devam eder, sonra kavgalar yeniden başlardı. Öyle olurdu ki ana oğul arasındaki kavgalar evin dışına, mahalleye taşardı.

“Şu senin öğretmen olan ağabeyin var ya... En iyisini yapıyor. Üç senede bir uğruyor eve. Sen de bir kurtulsan şu evden.”

Sefer, ikide birde ölüm lafından bahseder, Zeyyat üstüne fazla gidemezdi. Sefer’e düşkünlüğünden dolayı düşünmek istemese de aklının bir yanı; Sefer’in kendini aç bırakmak istemesiyle anasının sonu gelmez kavgaları ve intiharı düşünmesi arasında bir bağlantı kurmuyor değildi. Kızıyordu Zeyyat! Her şeye kızıyordu. İnsanların açlıktan ölmek istemelerine neden olan dünyaya, Sefer’i bu duruma düşüren anasına, işçilerin ilgisizliğine; her şeye kızıyordu. Bir şeyler yapmak gerektiğini söylüyordu Sefer. Ama bunların ne olduğunu açıklamıyordu hiçbir zaman. Ona bıraksalardı dünyayı, her şey bambaşka olurdu. Zeyyat da gerçekten inanıyordu buna. Açlık grevinin üçüncü gününde Sefer bir kenara çekip onu: “Vazgeçtim açlık grevinden. Boşu boşuna eziyet ediyoruz kendimize. Biliyor musun? Dün gece bir şeyler yedim ben!” dediğinde şaşkınlığa uğramış olsa da ikna olması fazla zaman almamıştı.

* * *

Gece olunca arka kısımlar, döküm fabrikasını ayıran tel örgüler boydan boya ıssızlaşırdı. Gece vardiyasında çalışan döküm fabrikasının sesi duyulurdu; hep tek düze, hep aynı... Bir vızıltı halinde. Ağustosböceklerinin sesi gibi. Issızlığı bozmazdı ama.

Büyük fabrika direnişe geçeli beş gün olmuştu. Son üç gündür tel örgülerin arka tarafında kalan kısımda zaman zaman küçük bir ışık, yanıyor sönüyordu. Uzaktan birkaç tahmin yürütülebilirdi; gerçekte sigara içen biriydi bu. Üç gündür aynı yerde, hemen hemen aynı saatte içiliyordu sigara.

Beş yıl aradan sonra yeniden bir direniş yaşamak müthiş bir şeydi Zülfü için. 70 direnişinde on dokuz yaşındaydı. Selimoğlu intikamını alıp Maden-İş’i fabrikadan kovduğu zaman bir daha böyle bir şeyi yaşayacağını beklemiyordu herhalde. Sırf bundan dolayı fabrikanın direnişe geçmiş olmasından en fazla mutluluk duyanlardan biriydi Zülfü. 70 direnişinden sonra yaşanan acıları, işten atılan insanların başına gelen kötü olayları anımsadıkça yeniden mücadele günlerine döndüklerine inanası gelmiyordu. Üç gün önce gece vaktinde, canı bu köşeye oturmak istemiş, bir sigara içimiyle hayallere dalıp vaktin nasıl geçtiğini anlayamamıştı. İkinci gece de aynı şeyi tekrarlamıştı, üçüncü gece de.

Hava sıcaktı. Geceyi dinlemek hoşuna gidiyordu. Arka kısımdaki lambalar bozuk olacak, yanmıyordu. Burada karanlıkta oturduğu zaman dikkatini düşüncelerine en iyi şekilde verebildiğini fark etmişti. Direniş üzerine kafa yoruyor, bundan sonra onları nelerin beklediğini, 70 direnişinde yaşadıklarından çıkardığı derslerle de birleştirerek bulmaya çalışıyordu. Bazı bazı duyduğu bir korkudan; 70’deki gibi Selimoğlu’nun eline fırsat geçip fabrikayı kırıp geçirmesi korkusundan kurtuluyordu böylelikle. Aynı hatalara bir daha düşmemeliydiler. Yenildiklerini, eski sendikaya döndüklerini aklına getirmek bile istemiyordu.

Fabrikayı bu haliyle görmek, onunla baş başa kalmak hoşuna gidiyordu. Fabrikada çalıştığı günler geliyordu gözlerinin önüne. Genel Makine direnişe geçtiğinde yüreğindeki umutlu çırpınış, sonra düştüğü umutsuzluk... Son günlerde kısım şeflerinin gözüne iyice batması... İkide bir işini bırakıyor, başka kısımlarda çalışan işçilerin başına gidiyor, onlarla konuşuyordu. Müdür bu yüzden sert bir şekilde uyarmıştı onu. Direnişe geçtikleri gün her şeyi göze almıştı artık. Makinesini terk etmiş, ne olursa olsun çalışmam demişti. İşten atılmak umurunda değildi. Fabrikaya dışarıdan getirilen silahlı adamlar üstüne gelememişti. Gelseydiler hazırlıklıydı. O günkü duyduğu heyecanı, duyduğu sabırsızlığı hiçbir zaman unutamayacaktı. Ne zaman birdenbire karışmıştı ortalık; yüreğindeki ağır yükten o zaman kurtulmuştu. Bambaşka bir heyecana, beş yıl öncesinde bıraktıkları heyecana kavuşmanın coşkusuyla herkesle birlikte fabrikanın önüne kadar sürüklenmişti. O ânı kafasında defalarca canlandırmak istediğinde yalnızca koştuğunu anımsıyor; atölyeyi baştan başa bir solukta geçtiğini, kendisiyle beraber bir sürü işçinin koşmakta olduğunu aklına getiriyor; tüm bu görüntüler büyülü bir rüya gibi akıp geçiyordu gözlerinin önünden. Bağrışlar, koşuşmalar, sloganlar, silah sesleri; fabrikanın önünde öfkeyle kaynayan kalabalık...

İşin tuhafı, gece olup, tel örgünün dibine oturduğu, kendiyle baş başa kaldığı bu ânın dışında geçen bütün zaman birkaç dakikaya sığabilirdi. Beş yıl boyunca, Selimoğlu’nu, fabrikaya geldiği her seferinde sonunda kazanan ben oldum dercesine içeri girerken gördüğünde hep bu günü beklemişti. Belki de olaylar başını döndürdüğünden olacak, fabrikanın bu sessiz köşesinde oturup yaşadıklarını sindirmek hoşuna gidiyordu.

Çok yakınlarında bir yerde birtakım gürültüler duydu. Çevresiyle kurduğu uyum bir anda bozuldu. Başlangıçta canını sıktı bu gürültü. Derken kesiliverdi aniden. Ona oldukça hoş gelen sakinlikten kurtulmak istemiyordu. Fakat istese de istemese de sessizlik bozulmuştu bir kere. Tekrar eski sakinliğine kavuşmak için ne kadar çabalarsa çabalasın, içinde uyanan merak rahat bırakmadı onu. Gürültünün nereden kaynaklandığını seçebilmek için kulak kabarttı. Çok geçmedi aynı gürültü, sanki bir şey tel örgülere sürünüyormuş gibi, çok net bir şekilde tekrarlandı. Oturduğu yerden, ses çıkarmamaya, gürültüyü çıkaran şey neyse onu ürkütmemeye çalışarak sesin geldiği tarafa döndü. Karanlıkta bir şey görünmüyordu. O ân: Hiç kıpırdamadan geceyi dinledi. Tel örgülerin altından sürünen şeyin bir insan olduğundan emindi artık. İyice meraklanmıştı. Kim olduğunu göremediği biri, tel örgülerden öte tarafa geçmeye çabalıyordu. Ayağa kalkıp, ses çıkarmamaya çalışarak usul usul yaklaştı ona doğru. Öte tarafa geçmeye çabalayanın elinde büyükçe bir şey tuttuğunu ve elindeki şeyi tellerden kurtarmaya çabaladığını fark etti.

“Kim var orada?” diye seslendi.

Karaltı birden paniğe kapıldı. Öte yana geçmeye çırpındı fakat torbayı tellerden kurtaramadı bir türlü. Tellere takılan torba yırtılınca boydan boya içindekiler saçıldı etrafa. Zülfü karanlık da olsa, tellerden öte yana geçmeye çalışanın yüzünü tanır gibi oldu. Fabrikanın kalorifer dairesinde görmüştü bu işçiyi. Adı da Rüştü olacaktı.

Onu bırakıp torbaya takıldı bakışları.

“Yemekhanedeki masa örtüleri değil mi bu?”

En az karşısında, yerde yatan işçi kadar şaşkınlık içindeydi. Ne olup bittiğini anlamaya çalışıyordu.

Kalorifer dairesinde çalışan işçi, döküm fabrikası tarafına geçememişti tam. Ayakları hâlâ kazan fabrikası tarafındaydı. Şaşkınlıktan ve suçluluk duygusundan bocalamış; parçalansa da sımsıkı tuttuğu torbayı bırakmıyordu bir türlü. Zülfü onun cevap vermesini beklemeden torbayı aldı elinden. Birbirinden güzel peçeteler, masa örtüleri çıktı içinden. Hepsi de memurların yemekhanesinden alınmış olmalıydı. Bir şey söylemedi, bir şey sormadı. Masa örtüsünü tekrar bohça haline getirdi. Bağladı ağzını. Sonra kendi tarafına çekip kalorifer işçisinin geçmesini beklemeden yemekhanenin yolunu tuttu.

Kalorifer işçisi koştu arkasından:

“Kimseye bir şey söyleme ne olur... Kötü bir niyetim yoktu.”

Yemekhane binasına varıncaya kadar aynı sözleri tekrarladı durdu. Boyuna yalvarıyordu.

Merdivenin başına geldiklerinde Zülfü dönüp:

“Ne işine yarayacaktı bunlar senin?” diye sordu.

“...”

Daha fazla beklemeden ikişer üçer çıktı basamakları. Aradaki ışık az da olsa aydınlatıyordu yemekhaneyi. Zülfü ayrıca ışık yakmaya gerek görmedi. Bir süre kapısında ne yapacağını bilemeden olduğu yerde kaldı.

Bir sürü düşünce geçiyordu aklından. Kendilerininkine benzemeyen bu yemekhaneyi ne zaman görse bir öfke kabarırdı içinde. Huzursuz olurdu. Yine aynı huzursuzluğu duymuştu...

Üstü başı kir, yağ içinde olan insanların temiz örtü neyine gerekti. Onların kaplarına yemek, kepçeyle boca edilir, kaşıklar üst üste atılırdı. Hepsi iştahla yemeklere üşüştüklerinden, buradaki gibi örgü sepetler içinde ve ince dilimler halinde olmazdı ekmekler. Zaten onlar ekmeği genellikle koparmadan ısırarak yerlerdi. Sandalye de konmuyordu onların yemekhanelerine. Tahta sıralar yeter de artardı bile. İtiş kakışla girerlerdi onlar yemekhaneye. Bu kısımda ise her şey başkaydı. Gürültü olmazdı pek! Karın doyurmanın dışında göz zevki aranırdı. Herkes üstü yağlanmasın diye peçete kullanır; bir eliyle çatalını tutarken, diğer eliyle bıçağını kullanırdı. İşçiler ise bir ellerinden ekmeği eksik etmezler, boş elleriyle de çatalı ya da kaşığı kullanırlardı. İşçilerin yemekhanesine masa örtüsü koymaya kalksan iki gün içinde yağdan bulaşık bezine dönerdi.

Memur yemekhanesindeki bulaşıkçılar, bu kısımdaki beyaz örtüleri yıkamaktan bıkmışlardı aslında. Belki de sık sık yıkandığından bu kadar beyaz kalabiliyordu örtüler. Müdür, örtüsünde herhangi bir leke gördü mü, bulaşıkçılara bağırıp çağırıyordu hemen. Devamlı değişiyordu masa örtüleri. Müdürlerin tuvaleti tertemiz olurdu. Her gün yeni baştan temizlenirdi çünkü. İşçilerin tuvaleti bakımsızdı. İnsan dışkısı pek farklı değildi ama işçilerin tuvaletinde kötü kokardı hep.

Zülfü, bütün bu düşünceleri kafasından kovup, torbadan çıkardığı beyaz örtüleri tek tek masaların üstüne serdi.

SEKİZİNCİ BÖLÜM

Mavi sularda küçük kıpırtılar oluşuyor, hafif sıcak bir rüzgâr denizi okşarcasına yalıyordu. Güneşin ışıkları tüm denizi ısıtmış, deniz sıcaktan bunalmış, rüzgâra vermişti kendini. Oysa rüzgâr sıcak bir soluktu.

Bu küçük kıpırtıların üstünde güzel bir tekne salınıyordu. Beyaza boyalı, yelkenleri inik, güzel bir tekneydi bu. O da sıcaktan yayılıvermişti denizin üstüne. Hareket edecek hali yoktu ya, kıpırtıların ritmine zoraki uyuyordu.

Sarışın tayfa çocuk, elindeki kovayı Ege’nin sularına daldırıyor, tembel hareketlerle suluyordu güverteyi. Öğle üzeriydi. Kaptan köşkünün üstünde bir kadın sere serpe yatıyordu. Yansın diye mayosunun üst kısmını çıkarmıştı. Bronzlaşmış vücudu, yağdan, güneşte pırıl pırıl parlıyordu.

Aşağıda kamaradan tatlı bir müzik sesi geliyordu. Bu sıcakta insanı serinleten bir tek o vardı sanki. Yakınlardaki bir motor sesi müziği bastırdı. Bir sürat motoruydu bu. Hızla geldi ve tekneye yanaşır yanaşmaz hızını kesti. Motorda ikisi kız, dört kişi vardı. Kaptan köşkünün üstündeki kadın, siyah güneş gözlüğünü araladı, gelenlere baktı. Hafifçe elini salladı. Sonra sıcaktan bunalmış olacak, ayağa kalktı, göğüslerini örtmeye gerek duymadan fırladı attı kendini denize. Sarışın tayfa çocuk koştu, motorun ipini tekneye bağladı. Motordaki adamın zıpkınını, oksijen tüpünü tekneye aldı. Zıpkının ucunda bir ahtapot asılıydı. Gelenler neşeyle kahkaha atıyorlardı. Kızlardan biri tekneye çıkarken, düşüyormuşçasına bir çığlık atıp gerisin geri denize attı kendisini. Bir müddet çıkmadı suyun içinden. Çok sonra teknenin ucunda gözüktü.

“Sörf takımını atın!” diye seslendi.

Tayfa çocuk kamaraya koştu. Kamaradan getirdiği sörf takımını uç taraftan denize bıraktı. Rüzgâr gittikçe hızlanmış, denizdeki kıpırtılar küçük dalgalara dönüşmüştü. Kızın koyu siyah saçları vardı. Sörf takımına doğru hızla kulaç attı. Beyaz bikinisi gözüküyordu arada bir. Sörfün üstüne çıkmak için hayli uğraştı. Yelkenini doğrultayım derken, her defasında denize düştü. Teknedekiler ölüyorlardı gülmekten. Göğüsleri çıplak olan geldi yanına. Denedi. O da başaramadı. İkisi arasında kıyasıya bir yarış başladı. Ama hızlanan rüzgâr denizle birlik olmuş ikisiyle de oynuyordu.

Tekneye çıkan atletik vücutlu adam büyük kazan fabrikasının müdüründen başkası değildi. Yeterince yanmamıştı güneşte; teni orada bulunanlara göre daha beyazdı. Denizdekilerle ilgilenmeyi bırakıp kamaraya indi. Buzdolabından viski şişesini çıkardı. Arkasından gelen kır saçlıya da çıkardı bardak. Kır saçlı olan büyük bir moda evi sahibiydi. Yazları eşi ve kızıyla birlikte Ege koylarından Akdeniz’e kadar uzanırdı. Kazan fabrikasının müdürü temmuzda karısını ve kızlarını gönderirdi yanlarına. Kendisi fabrikanın direnişte olmasından yararlanarak uçağa atlayıp İzmir’e gelmiş, Fethiye’de katılmıştı onlara. Sabah ayrılmışlardı Fethiye’den. Fethiye’nin dört beş mil uzağında güzel bir koydaydılar. Buralarda su yeşile çalan mavilikteydi. Koyun tam ortasında bembeyaz bir kum tabakası suyla buluşmuştu. Sere serpe, denizin güzelliğine nispet yaparcasına uzanmıştı koya. Nereden çıktığı belli olmayan rüzgâr diniverdi az sonra. Deniz berraklaştı. Suyun dibine varabilirdiniz bakışlarınızla. Ta on metre dibini, içinde oynaşan rengarenk balıkları görebilirdiniz.

Kazan fabrikası müdürü:

“Ne yazık ki fazla kalamayacağım. Dönmek zorundayım,” dedi viskisini yudumlarken.

“Vallahi bırakmam. Öyle birkaç günlüğüne gelip gitmek olur mu hiç.”

Kazan müdürü aynı sakinlikle devam etti:

“Yakında üretime geçeceğiz.”

Moda evi sahibi:

“Ha, şu sizin direniş?” dedi ve içkisini başına dikti.

Bu konuyu konuşmak istemiyordu pek. Doğanın bu büyüleyici güzelliğinde sorunlu şeylerden bahsetmek hoşuna gitmiyordu. İçkinin sıcaklığı vücudunu sardı.

“Halleder halletmez, hemen dön! Yukarı çıkıyorum ben, geliyor musun?”

Kazan müdürünün düşünceli bir hali vardı. Arkadaşının sözlerini duymamış gibiydi. Fabrikayı düşünüyordu. Aslında fabrikayı unutmak, bütün sıkıntılardan uzak birkaç gün yaşamak için gelmişti buraya. Fakat fabrika da onunla birlikte gelmişti sanki. Fabrikadan çıkarıldıkları günü unutamamıştı hiç. Kızıyordu modacı arkadaşına. Dünya onun için mankenlerden, defilelerden ibaretti. Kitlelerin ayaklandığında nasıl saldırganlaştığını görmemişti o. İşin bu yanını küçümsememek gerekirdi. Ya bir gün bütün işçiler ayaklanırsa? Tehlikenin farkında değil!..

Yukarıda az önceki hareketlilikten eser kalmamıştı. Herkes bir köşeye çekilmiş, güneşleniyordu. Elinde viski bardağı arkadaşını aradı. Teknenin kıç tarafındaydı. Gitti yanına.

“Grevler çok tehlikeli bir hal almaya başladı.”

Modaevi sahibi cevap vermedi.

“Güvenlik kuvvetleri gerektiği gibi sert davranmıyor işçilere.”

Modaevi sahibi baktı ki bu konudan kurtuluş yok:

“İşçilere arka çıkan bir yüzbaşı var demiştin, ne oldu o?” diye sordu başını kaldırıp.

“Ha! O mu? Alındı görevinden. Eyüp’e tayin oldu.”

Az ileride bir başka tekne demir attı. O da geceyi burada geçirecekti anlaşılan. İnce uzun, zarif bir güzelliği vardı teknenin.

“Sendikaları kapatmak gerek!” dedi müdür. “Grevler yasaklanmalı. Grevler işçilerin gözlerini açıyor.”

Modaevi sahibi, canı sıkkın kalktı ayağa. Bu güzel günde ne gereği vardı ciddi tartışmaların. Grevmiş, direnişmiş onu ilgilendirmiyordu pek. İşçilerin bir şey yapabileceğine inanmıyordu.

“Ben denize giriyorum,” dedi. “Sen düşüncelerinle baş başa kal. İşçilerin de canı cehenneme!”

İleride demirleyen teknenin ucuna kadar yüzdü. Hayat buydu işte! Kulaçlarının hareketini, tekneden gelen müziğin sesine uydurdu. Bu güzelim suyu tutmak, kucaklamak istiyordu. Varsın arkadaşı düşünceleriyle baş başa kalsın.

Müdür, tekneden arkadaşının kulaç atışını seyrederken, ‘benden ne kadar farklı bir yaşamı var,’ diye düşünüyordu. ‘Üretimde değil o! Onun dünyasındaki sorunlar bambaşka!’ Farkında olmadan düşünceleri fabrikaya, dönüşüne odaklanıverdi. İşçilerin bir bölümünün çalışmasını olanaksız buluyordu. Mutlaka cezalandırılmalıydılar. Üretim başlar başlamaz büyük bir temizliğe girişilmeliydi. Bu düşünceler sıkıntısını biraz olsun dağıttı. Selimoğlu affetse bile o affetmeyecekti. Hele Zülfü! Zülfü’nün odasından içeri girişini hiç unutmuyordu. Güçlü olan işçiler değildi. Tahtaların üstünde kımıldayan ahtapota baktı. Ahtapotu zıpkınla nasıl yakalamışsa, işçilerin de hakkından öyle gelecekti. Ahtapotu vurduğunda büyük bir zevk duymuştu. ‘Güçlü olan, zayıfı ezer.’ diye düşündü. Aşağılanarak çıkarıldığı fabrikasına başı dik dönecek, adalet dağıtacaktı.

O sıra tekne, ani çıkan bir dalganın etkisiyle sola yattı. Dalga açık denizden gelmişti. Ahtapot, tahtaların arasından denize kaydı. Zıpkın yediği halde, dokuz canlı olan bu hayvan suya düşer düşmez tortop oldu ve süratle gözden kayboldu.

* * *

Pazar sabahıydı. Ortalığın aydınlanmasına epey zaman vardı daha. Birol, 03 nöbeti için yeni uyanmıştı. Ağustos ayında olmasına rağmen, o gece insanın içine işleyen bir serinlik vardı.

Elektrik atölyesinin bir köşesinde kıvrılıp yatmıştı. Saat 03’te uyandırdılar. Biraz daha uyuyabilseydi. Kalktığında nedenini anlayamadığı bir sıkıntı peydahlandı yüreğinde. Dışarının serinliğine çıktığında, ‘sıcak bir çay olsaydı da içseydim,’ diye geçirdi içinden. Yatmaya gidenlerden ateş istedi sigarasını yakmak için. Can sıkıntısını dağıtmak için fabrikayı turlamaya başladı.

Yirmi gündür fabrikadaydılar. Fabrikada olmak alışageldikleri bir şey olmuştu artık: Başlangıçtaki düzensizlikler aşılmıştı. Sayıca azalsalar da mücadeleyi ayakta tutan, o az sayıdaki işçi olmuştu. Gerçi ana fabrika katılmasaydı ne kadar dayanabilirlerdi? Saat altıya doğru atölyelerin içinden geçip ön kapıya yürürken kafası bu düşüncelerle doluydu.

Yeniden dışarı çıktığında koyu bir sis tabakasıyla karşılaşınca şaşırdı. Nereden çıktığı belli olmayan sis en küçük girintilere kadar sokuluyordu yavaş yavaş. Bir metre ötesini görmek bile zordu. Hayret, atölyeye girmeden önce hiçbir şey yoktu. Kötü bir his çöreklendi yüreğine.

Gece ile gündüz birbirine karışmıştı. Yoğun sis gündüzle geceyi birbirine benzetiyordu. Nerede gecenin bittiği, nerede günün aydınlandığı belli olmuyordu. Beyazlık daha bir parlaklık kazanıyordu ki; o parlaklıkta bile nesneler zor seçiliyordu gene; hatta gecenin karanlığından daha kötüydü. Işığın yetmeyeceği bir görünmezlikle geliyordu sis. Sınırları yok ediyor, kendi sınırlarını koyuyordu. Şehir, karşı tepeler, fabrikanın kapısı bile yok olmuştu. Senden başka bir şey kalmıyordu çevrende. Sis, bir metre, hatta yarım metrelik bir alan tanıyordu insana; ve o alanın dışından kendi bilinmezliğini getiriyordu. Işığın bile çözemeyeceği bilinmezlik...

Kapıyı gördü hayal meyal. Kapının önündeydi. O kısımda biraz daha genişlemişti görüş mesafesi.

Birden beklenmedik bir şey oldu.

Sisin içinden bir askeri aracın koca burnu fırladı. Arkasından bir tane daha! Başkaları da... Araçlardan bir sürü asker indi. Hepsi de arazi kıyafetleri giymişti. Olduğu yerde kalakaldı Birol. Bir rüya gibiydi her şey. Gözlerinin önünde bir sürü şeyler cereyan ediyor, o sadece seyretmekle yetiniyordu. Donup kalmıştı. Askerler ellerinde tüfekler; fabrikanın kapısını ardına kadar açtılar. Birkaç dakikada, sayamayacağı kadar çok asker dolmuştu fabrikanın içine. ‘Her şey bitti.’ diye düşündü o anda... Kolları iki yana düşmüştü çaresiz. Askerler fabrikanın dört bir yanına dağıldılar. Tüfeklerinin dipçikleriyle uyuyanları uyandırıyorlardı. İşçiler birdenbire neye uğradıklarını şaşırmışlardı. Askerlerin başındakilerin verdikleri komutlardan başka hiçbir ses duyulmuyordu. Bir de düzenli bir biçimde hareket eden postalların sesi... Tüfeklerin ucunda süngü takılıydı. Süngüler tuvalet kapılarını iteledi. Tuvaletteki işçiler şaşkın, toparlanabildikleri kadarıyla alelacele dışarı çıktılar.

Her şey beş-on dakika içinde olup bitmişti. Kimsenin inanası gelmiyordu. Herkesin gevşediği, kiminin eve gidip geleceği hafta sonu, pazar... Hiç beklemedikleri bir saatte! Askerler tüm işçileri fabrikanın önündeki alana topladılar. Namluların ucu üzerlerine doğrultulmuştu; kimse ne olacağını bilmiyordu. Birbirinden sert komutlar, ayaklarını yana açmalarını, kollarını iyice havaya kaldırmalarını emrediyordu. Hiçbiri yanındaki arkadaşına dahi bakamıyordu. Sert hareketlerle üstleri arandı her birinin.

Düşünmeye bile fırsat bulamamıştı Birol. Bir robot gibi verilen emirlere uyuyordu sadece. Hissettiği tek şey; ruhunun derinliklerinde korkunç bir yıkım, korkunç bir altüst oluştu. Olan biteni algılamaya başladığında garip ve ürkütücü bir düşünce saplandı kafasına: Sanki savaş esiriydiler ve onları orada kurşuna dizeceklerdi. Ayakları titrer gibi oldu. Olduğu yere yıkılacak gibiydi.

Askerlerin başındaki subay sert tavırlıydı. Birbiri ardına emirler yağdırıyor; bağırıyor, çağırıyordu. Herkesin aranması bittikten sonra yüksek sesle işçilere fabrikayı boşaltmalarını emretti. Ellerinden bir şey gelmeyeceğini bildikleri halde birbirine bakıştı işçiler. Ardı ardına verilen sert komutlar, düşünmelerine fırsat tanımıyordu. Sonunda içlerinden birkaçı “elbiselerimiz?” diyebildi subaya. “Elbiselerimiz soyunma dolaplarında.” Subay, her bir işçinin başına iki asker verip, üstlerini değiştirmeye yolladı. İşçiler, başlarında askerler, çabucak soyundular. giyinip fabrikanın dışına çıkarılmaları çok uzun sürmemişti. Kimi de atölyelerde elektrik ocaklarını yanar durumda bıraktıklarını söyledi. Her bir işçinin başına iki asker; ancak öyle!

Dışarı çıkarıldıklarında...

Yer yer dağılmaya başlayan sis tabakasının içinden önce bir uğultu; derken insan sesleri, netleşmeye başlayan görüntüler... Büyük fabrikanın işçileriydi gördükleri. O yönden doğru birisinin bağırdığı duyuluyordu.

“Dağılmayın! Birliğinizi bozmayın!”

Döküm fabrikası tarafından geliyordu ses. Sis açıldığında, bağıranın döküm fabrikası işçilerinden biri olduğu görüldü. Birkaç kez daha aynı şekilde bağırdı döküm işçisi. İki tarafın da işçileri birleştiğinde Genel Makinenin önünde yığılma oldu. Sis gittikçe dağılmaktaydı. Onları her gün fabrikada bulan gün ışığı, sanki olanlardan hiç haberi yokmuş gibi aydınlatmaya başladı ortalığı. Büyük fabrika yönünden de bir sürü asker geldi. Bölgeyi terk etmeleri söylendi işçilere. İşçiler bir araya geldiklerinden, biraz da ışıyan günden daha bir cesaretlendiler. İlk itirazlar yükselmeye başladı.

Büyük fabrikadan bir işçi:

“Fabrikadan çıkardılar bizi. Daha ne istiyorlar?” diye bağırdı ortaya.

Bir diğeri:

“Fabrikanın önünde durmak da mı yasak?”

İtiraz dolu sesler gitgide çoğalıyordu.

“Yıllardır emek verdik bu fabrikaya biz. Şimdi kollarımızdan tuttukları gibi atıyorlar.”

Birol, büyük fabrika işçilerinin arasında konuşabileceği birini arandı bakışlarıyla. Sonra içlerinden birini ayırt eder gibi oldu. Büyük fabrikaya gittiğinde ilgisini çekmişti bir kez. İsa’ydı bu! Kalabalığı yararak yanına varmaya çalıştı. Kolundan tutarak bir kenara çekti onu.

“Eğer bizi fabrikanın önünden uzaklaştırırlarsa, bir daha fabrikaya dönmemiz hayal olur. Asla sokmazlar bizi buraya.”

İsa suskundu. Birol’un dediklerini duymamış gibi davranıyordu. Birol, onu bırakıp, yanındakilere dönerek:

“Başkaları gelecek çalışmaya. Onun için uzaklaştırıyorlar bizi. Hiç olmazsa buradan ayrılmayalım.”

İşçilerin ilerlemek niyetinde olmadıklarını gören askerlerin komutanı bağırdı:

“En kısa zamanda burayı terk edin! Yoksa zor kullanacağım.”

“Komutanım, fabrikadan çıkarttınız. Burada kalalım hiç olmazsa. Suçumuz ne?” dedi Birol.

Albay, aynı emri daha sert; bir kez daha tekrarladı.

Doğan’ın sesi duyuldu:

“Komutanım, buradaki bütün işçilerin ekmek kapısı fabrika. Biz gidersek, işveren başkalarını getirir çalıştırmaya.”

Albay:

“Olmaz öyle şey!” diye yanıt verdi.

İşçiler ne yapacaklarını bilemez haldeydiler. Birkaçı ayakta durmaktan usanarak yere oturdu. Ne olacak gibilerden meraklı bakışlarla bakıyorlardı birbirlerine. Aralarında bir birlik oluşturamamışlardı. Bazıları gitmekten, askerlerin emrine uymaktan yanaydı. Böyle düşünenler genellikle yaşlı işçilerdi.

Albayın gür sesi kararsızlığı yıktı:

“Beş dakika mühlet veriyorum size. Beş dakika içinde bu sahayı terk edin! Beş dakikaya kadar köprünün bu tarafında hiçbir işçi kalmayacak! Eğer boşaltmazsanız, zor kullanacağım.”

İşçiler çaresiz, köprü tarafına yürümeye başladılar. Ağır ağır... Yapacakları hiçbir şey kalmamıştı.

Büyük bir umutsuzluk içindeydi Birol. Fabrikada olmaya öylesine alışmıştı ki; sonuna kadar böyle gidecek sanmıştı. Günler süren uğraşları, örgütlenme çalışmaları; dışlarındaki her şeyi unutturmuştu onlara. Son zamanlarda dikkate değer hiçbir olay olmamıştı halbuki. Kapıda duran askerlere iyice alışmışlardı artık. Çoğu, onlarla ahbap bile olmuştu. Sanki kendilerine hiç dokunulmayacaktı. Fabrikadan çıkarılabilecekleri aklına gelmemişti hiçbirinin. Hiç beklenmedikleri bir şey olmuştu bu. Onlara kalırsa hep fabrikada olacaklardı. Mümkün müydü?

* * *

Belediye binasının ikinci katındaki kahve tıklım tıklım doluydu. Büyük bir gürültü vardı. Kimisi ayaktaydı işçilerin. Herkes telaşlıydı. O gürültüde merdivenin sigara içenlerle dolu oluşu, masalarda oturanların yerlerinde duramayıp devamlı kalkıp dolaşmaları, komitede görev alanların ter içindeki yüzleri, kararsız halleri; tüm bunlar karmaşık bir başlangıcın parçalarıydı. Ne yapacağını bilememekten ileri gelen şaşkınlık dolu bir endişe, salondakilerin tümünü saran tedirginlik havası; başlangıçtaki karmaşıklığı insana sıkıntı veren boyutlara ulaştırıyordu.

Yirmi gündür fabrikada kapalı kalıp hiç beklemedikleri bir anda kendilerini dışarıda bulan bu insanlar, henüz şaşkınlık dolu heyecanlarından kurtulamamışlardı. Fabrikanın önünde durmalarına artık olanak kalmadığından nereye gittiklerini dahi bilmeden yürüyüşlerine devam etmişler, sonra nasıl olmuşsa komitede olanlar, onları belediye binasının ikinci katındaki bu kahveye sokmuşlardı.

Nereye gideceklerini ve ne yapacaklarını bilmiyorlardı. Tek çareleri bir arada olmaktı. Dağılmamaları için ilk rastladıkları bu yere sığınmaktan başka çareleri yoktu. Bir arada olmazlarsa kayboluverecekler gibi bir duyguya kapılmışlardı. Sakinleşemiyorlardı bir türlü. Bir şeyler yapmalıydılar. Direniş komitesinde görev alan kişilerin dahi şaşkınlıkta onlardan farkları yoktu. Yapabildikleri ilk iş işçileri buraya getirmek ve sendikaya haber vermekti. Oysa pazar günüydü. Sendika kapalıydı. İşçilerden birini şube başkanının evine yolladılar. Aradan uzun bir süre geçti; ne sendika başkanı geldi, ne de sendikadan başka bir yetkili. Sabırsızlıkları daha da artmıştı. Onları içine düştükleri umutsuzluktan bir mucize kurtarabilirdi ancak; böyle sanıyorlardı.

Tedirginliğin ve sabırsızlığın iyice arttığı, heyecanlarının dayanılması zor bir gerilime dönüştüğü bir anda şube başkanı çıkageldi. Ve gürültü bıçak gibi kesildi. Şube başkanına bakan herkesin yüzünde mahzun bir umut vardı. Sanki o bir şeyler söyleyecek; içinde bulundukları kötü duruma bir çare bulacaktı. Kıpırdanan yürekleriyle şube başkanının konuşmaya başlamasını beklediler.

Şube başkanı konuşmakta acele etmeyince sabırsızlık baş gösterdi. Raşit şube başkanına heyecanlı mimiklerle fabrikadan nasıl çıkarıldıklarını anlatıyor, arada bir İsa konuşuyor onunla, Cabbar sinirli sinirli bağırıyor; konuşmaların hepsini duyamıyor işçiler. Fakat ne konuşulduğunu tahmin ediyorlar. Yaşadıklarına koşut gitmeyen bir şey dikkatlerinden kaçmıyor. Şube başkanının sakin halini garipsiyorlar. Sanki onun da bağırıp çağırması, kendileri gibi heyecanlı olması gerek! Umutsuzluk yakalarını bırakmıyor bir türlü.

Şube başkanı nihayet konuşmaya başladı.

Nedense onlar gibi heyecanlı değil sesi. Nasıl sakin olabiliyor? İşçilerin yüreklerinde onun bu kadar sakin olmasına karşı çıkan bir şey var. Onun böyle olması, onlara ters geliyor o anda. Bu sakin ses, salonun gergin havasıyla belirgin bir şekilde çatışıyor; ama gitgide dakikalar ilerledikçe, karşısındakini kendisine benzeten, işçilerin gerilimi değil şube başkanının sakinliği oluyor. İşçiler farkında olmadan kendilerini bu sakin sese bırakıyorlar. Onlara olağanüstülük yaşatan ve sanki hep böyle olağanüstü olmakta devam edecekmiş gibi gelen ortam birden olağan bir şey haline geliveriyor. Ve zaman geçtikçe başlarına gelenin, sürpriz bir felaket olmadığını; direnişlerinin bir parçası olduğunu anlamaya başlıyorlar. Bu durum karamsarlıklarından bir ölçüde kurtarıyor onları. Karamsarlıktan kurtulurlarken işlerinin daha da zorlaştığını görüyorlar. Yani demek ki, zorluklar bundan sonra katlanarak devam edecek. Nasıl olacağını bilmiyorlar ama ayakta kalmanın ve mücadele etmenin bir yolunu bulmalılar. Uzadıkça uzayan, neler getireceği bilinmez günler dikiliyor karşılarına. Bir duygudan diğer bir duyguya geçiyorlar çabucak. Şaşkınlıkları sakinliğe, sonra karamsarlığa ve sonunda bilinmezliğe dönüşüyor.

Fabrikadan çıkarılmakla direnişin bitmeyeceğini söylüyor şube başkanı:

“Sendika bundan sonra da yanınızda olacak! Bugüne kadar fabrikanın içinde devam eden direniş, bundan böyle fabrikanın dışında sürecek!”

İçinde bulundukları çaresizlikten kurtulmaları için bir şeylere inanmaları gerek. Direnişin devam edecek olması tek çıkış yolları. Bu çıkış yoluna sarılıyorlar dört elle. Nasıl olduğunu anlamadan duygularında bir coşma oluyor. Şube başkanı sözünü bitirince bir alkış kopuyor salonun içinde. Karamsarlıklarını, ezikliklerini, çaresizliklerini yenmiş değiller; fakat içine düşürüldükleri durum daha bir katlanılır artık.

Alkışlardan sonra şube başkanının ses tonu değişti. Onu harekete geçiren alkış mıydı, salondaki işçilerin coşması mıydı; bilinmez. Birdenbire o da heyecanlanıverdi. Kendisini konuşmaya öyle kaptırmıştı ki, o esnada herkesin üzerinde güçlü bir etki bıraktığına kesin inanıyordu ve konuşmasında bir hâkimiyet vardı. O sakin adam bambaşka biri olmuştu. O sakin adamın da salondaki işçiler gibi bir şeylere inanmaya ihtiyacı vardı galiba. Alkışlar hangi duygular içine itmişse onu?..

Birol’sa; karmaşıklık, altüst oluş yaşarken, salonda yaşanan o güçlü çalkantıdan etkilenmiş; sürüklendiği bu fırtınanın içinde yeni bir başlangıçta olduğunu açık ve net görmüştü. Onca kalabalığın arasında küçük bir nokta gibi kaldığını... Bu yeni duruma alışmak zorundaydı. Aslında kaçınılmaz olan gerçekleşmişti. Anlaşılmaz duygular vardı yüreğinde. Bunları tam olarak açıklayamıyordu. Yorgun da olsa, uykusuz da kalsa direnişin önemli kişilerinden biri olduğunu hissetmesi; o güne kadar ihtiyacı olduğu dayanma gücünü beslemişti. Bayağı da alışmıştı bu duruma. Bundan sonra aynı konumda olmayacağını gösteriyordu yaşananlar.

İki fabrika birlikte olmak zorundaydı artık. Direnişin yazgısı o günden sonra büyük fabrikadaki hiç tanımadığı altı yüz kişiye bağlıydı. Yalnız olmamak, hep bir arada olmak onlara yeni bir güç veriyordu. Düştükleri bu kötü durumda altı yüz kişiyle birlikte olmanın sıcaklığını duyuyorlardı. Altı yüz kişinin yanlarında olduğunu bilmek güvensizliğin korkunç uçurumuna yuvarlanmaktan kurtarıyordu onları. Bu zeminin dışına çıkmak, ayaklarının altından toprağın kayması gibi bir şeydi.

Şube başkanı, direnişin başına Raşit Ballı’yı getirdiğini açıkladığında, böyle bir şeyi beklemesine rağmen az şaşalamadı. Hatta bir tuhaf oldu. Herkes alkışlıyordu Raşit Ballı’yı. Bu haksızlığa karşı isyan edesi geldi. Günlerdir uykusuz kalması, direniş başarısızlığa uğramasın diye harcadığı çabalar, direnişe geçebilmeleri için tüm varlığını ortaya koyuşu... Bunların hepsi, hepsi birden görmezlikten geliniyordu. Salonda kimsenin onun varlığından haberi bile yoktu. Anlayamadığı bir güç, onu hiçe sayıyordu. Nedenini de bulamıyordu bir türlü. Büyük fabrikayla birleştiklerinde birçok şeyin değişeceğini tahmin etmiyor değildi. Ancak, büsbütün yadsınacağını hiç mi hiç beklemiyordu. Şaşırmış, bocalamıştı.

Şube başkanının konuşmasından sonra Raşit Ballı söz aldı. İstediğini elde etmiş bir insanın rahat haliyle başladı konuşmasına. Şube başkanının desteğiyle konuşmasının başından sonuna salona hâkim olduğunu görüyor ve bunun verdiği güven hareketlerini daha güçlü kılıyordu.

Salondakileri yüreklendirici sözler söyledi. Maden-İş Sendikası’nı övdü. Ve sanki mücadeleyi tek başına o yürütüyormuş gibi bir havaya girerek, direnişi başarıya ulaştırmak için ne gerekirse yapacağını söyledi. Kendisini böyle bir göreve layık gördüğü için şube başkanına teşekkür ettikten sonra toplantının bittiğini şu sözlerle ilan etti:

“Yarın sabah, fabrikanın arka tarafında, belediye otobüslerinin konakladığı alanda toplanacağız arkadaşlar! Şimdi herkes evine gidebilir. Yarın sabah saat 09.00’da herkes orada olacak!”

Raşit’in sözü biter bitmez karıştı salon. Ayağa kalkanlar, çekilen sandalye gürültüleri... Salonun çıkış kapısında ve merdivende yığılmalar oldu. İşçiler gürültülü bir şekilde salonu boşaltmaya başladılar. Birol, dağılmakta olan işçilerin arasında kalmış; gidip gitmemekte tereddüt ediyordu. Kalsa da gitse de ne yapacağını bilmiyordu. Bir süre sağına soluna çarparak geçen işçilerin arasında sıkıştı kaldı. Sonra kalabalığın arasından kendisine yer açarak şube başkanının ve Raşitlerin olduğu tarafa yöneldi. Şube başkanıyla Raşit, İsa’yı da yanlarına almışlar, aralarında bir şeyler konuşuyorlardı. Birol, yanlarına gidip gitmemekte tereddütlü, engel olamadığı bir çekingenlik duygusuyla bir adım ötelerinde durdu ve çevresine bakındı. Bir yerden, birinden destek almak ister gibiydi; bir taraftan da varlığının farkına varmalarını umuyordu. Beklentisinin boşa çıkmasına duyduğu tepkiyle kendisini fazlalık hissetme duygusunu umursamayıp yanlarına vardı.

“Sendikanın hazırda bir çadırı yok. İstediğiniz çadırı hemen bulmak zor olacak,” diyordu şube başkanı.

“Belediyeden bir çadır bulabiliriz belki,” dedi Raşit, ve devam etti:

“Başkanla aram iyidir. Bu akşam gidip görürüm onu.”

“İyi, sen git başkanla konuş. Ben de sendikanın merkeziyle görüşeyim bu arada.”

Birol az ilerde kalabalığın içinde Remzi’yi gördü. Kendisini katamadığı bir konuşmanın kenarında olmaktan sıkılmıştı. Orada olup olmamasının bir önemi olmadığını düşünerek, Remzi’nin olduğu tarafa yürüdü. Remzi de görmüştü onu.

“Hadi, gitmiyor muyuz?” diye seslendi uzaktan.

Hâlâ tereddüt içindeydi. Remzi’yle birlikte kapıya yöneldiğinde tatminsiz; merdiveni inip dışarı çıktığında bile dönüp dönmemekte kararsızdı. Yol boyunca ikisi de öylesine kendi dünyalarına dalmışlardı ki, hemen hiç konuşmadılar. Gün boyu başlarına gelen olayların etkisinden sıyrılamamışlardı. Silahtar’a kadar nereden gittiklerinin farkında olmadan yürüdüler. Birol, Silahtar’da ayrıldı Remzi’den. Taşlıtarla’ya gitmeyeceğini, biraz dolaşmak istediğini söyledi. Remzi ise yorgun hissediyordu kendisini; eve gitmeyi ve bir güzel uyumayı düşünüyordu. Birol yakasını bırakmayan eksiklik duygusundan, cesaret edip de Remzi’ye açamadığı boşlukta kalma hissinden; bu iki duygudan nasıl kurtulacağını bilemeden gidecek yer arandı kendisine.

* * *

Eminönü’ne giden otobüslerden birine bindi. Otobüsün cam tarafına oturdu. Yorgunluğun üstüne otobüsün sarsıntısı adeta ninni gibi gelmişti. Uykuya daldığının bile farkında olmadı.

Askerleri gördü karşısında. Tüfeklerini üstüne doğrultmuşlardı. Derken fabrikayı çalışır durumda gördü. İşbaşı yapmışlardı. Şaşkınlıkla çalışanların başka işçiler olduğunu fark etti. Fabrikanın kapıları kapanmıştı. Direnişteki hiçbir işçiyi içeri sokmuyorlardı. Herkes Birol’a bağırmaya başladı. Her taraftan sesler yükseliyordu. “Bizi bu hale sen soktun,” diye bağırıyorlardı Birol’a. Yuhalamaya başladılar. Derken bir taş geldi omzuna çarptı.

Otobüsün muavini Birol’un omzunu dürtüyordu. Açtı gözlerini. Otobüsün içinde ondan başka hiç kimse kalmamıştı. Şaşırdı birden. Nerede olduğunu anlayamamıştı. Ayağa kalktı. Ayaklarını sürüyerek otobüsten indi. Muavin merakla baktı arkasından. ‘Hasta mı ne?’ diye düşündü: Belki de içkiyi fazla kaçırmıştır.

Bir sürü insan Eminönü Meydanı’nda! Ne kadar çok insan vardı. Herkes kendi dünyasındaydı. Başka bir dünyadan gelmiş gibi hissediyordu kendisini. Bir savaşın içinden kopup gelmişti. Bütün bu insanlar kazan fabrikasındaki savaştan habersiz olabilirler miydi? Kıyasıya mücadele veriliyordu bir tarafta; askerler kollarından tuttukları gibi çıkarmışlardı fabrikadan. Hem de bu sabah, bu pazar sabahı olmuştu bütün bunlar. Buradaki insanların hiçbir şeyden haberi yoktu. Sağa sola yürüyen, alışveriş eden, otobüse binen, gazete okuyan bu insanların hiçbir şeyden haberi yoktu. Dünya mı kocaman, insanların dünyası mı küçük yoksa? Başının döndüğünü hissetti. Yirmi günden beri fabrikanın içinde kalmış, dünyayı unutmuştu.

Karanlık çökene kadar dolaştı durdu. Karanlık çökünce Beşyüzevler’e giden arabalardan birine bindi. Ne bindiğinin farkındaydı ne nereye gittiğinin... Otobüs Demirkapı’yı geçti, Rami sapağını geçti... “Beşyüzevler!” diye bağırdı muavin, duraktakilere.

Beşyüzevler?.. Ateş?..

Yirmi günden beri fabrikada direnişteler. Yirmi gün var, Ateş’i görmedi. Otobüs Ateş’in oturduğu semte gidiyor. Ateş nasıl oldu da çıkmıştı aklından. Ne tuhaf? Geçmiş her şeyiyle fabrikanın dışında kalmış... Ateş niye aramadı? Gelme dememiş miydi ona? Yirmi gün geçmiş aradan ha? Sanki daha uzun bir zaman dilimiydi algıladığı. Yüreğindeki boşluk hissinin yerini gitgide artan bir heyecan almıştı şimdi. Bir ân önce Beşyüzevler’e varmak istiyor; bir taraftan Ateş’le olacağı dakikaların özlemi, diğer taraftan bir aksilik olacağı korkusu karmakarışık ediyordu yüreğini.

Direnişe çıktıkları ilk günü hatırladı. Ne olacağı belirsiz bir zamanda gelmişti Ateş. Doğru dürüst görüşememişlerdi. İlgilenememişti onunla. Ne yapabilirdi ki başka? Büyük bir sorumluluk vardı omuzlarında. Bir bilinmezliğin içindeydi o günler. Ne durumda olduklarını, duygularını Ateş’e anlatamamıştı tam. Kızıyordu kendine. ‘Yine de Ateş anlamıştır beni,’ diye düşünmeye çalıştı. Şimdi onu görecek, yirmi gündür başlarından geçenleri anlatacak; Ateş’te her zamanki güzelliğiyle gülümseyerek dinleyecekti.

Otobüsten inip, bir solukta Ateşlerin sokağına vardı. Köşeyi döndü mü Ateşlerin evi! Hafif bir ürperti... Evde en ufak bir ışık yok.

İyice yaklaştı: Perdeler kapalıydı.

Henüz bulamayacağından ötürü kaygılanmıyor...

Önündeki birkaç basamağı çıkıp, kapıyı çaldı. Hiçbir ses yok! Bu saatte yatmış olamaz! Bir daha çaldı. Uzunca bir süre bekledi: Yine ses yok! Son bir umutla evin etrafını dolaştı.

Gece vardiyasında mıydı acaba?..

Çaresizlikten merdiven basamaklarına oturdu. Fabrikadan gelmemiştir. Pazar günü çalışır mı? Sabaha kadar beklemek geldi aklına. Zaman ilerledikçe olumsuz düşüncelerle baş etmek zorunda kalıyordu. Kalktı sokağı boydan boya yürüdü. Tatsız, sabırsız bir duygu içindeydi. Aklı yatmıyordu ama... Bir süre daha beklerse?.. Bakarsın gelivermiş... Döndü: Ev yine karanlık! Zili çaldı: Yine ses yok!

Artık bulamayacağına kanaat getirmişti. Caddeye kadar yürüdü. Arabaya binmeden önce yeniden bir umut belirdi yüreğinde. Gerisin geri dönüp kapının önüne çöktü. Olumsuz ne kadar düşünce varsa aklında, kovdu hepsini. Bir saat kadar bekledikten sonra baktı olacak gibi değil daha sonra gelir görürüm diye ikna etti kendisini.

Buradadır. Haberi yok ki geleceğimden. Ne olacak ki başka? Vardiyada olmalı.

* * *

Pazartesi sabahı 09.30 Alibeyköy otobüsünün şoförü son duraktaki işçi kalabalığını görmeseydi eğer, kazan fabrikasının direnişte olduğundan haberi olmayacaktı. Bu haberi sonradan garajdaki işçi arkadaşlarına söylediğinde, fazla ilgisini çekemedi onların. Garajdakiler hararetli hararetli son futbol karşılaşmalarını tartışıyorlardı.

Tatlı bir sabah rüzgârı esiyordu. Güzel bir hava vardı o gün. Otobüslerin konakladığı alan işçiyle doluydu. Derenin ötesinde, fabrikanın ön tarafına doğru bir iki asker göze çarpıyordu. İşçiler sabah erkenden fabrikanın önüne çadır kurmayı denemişler fakat askerler engellemişti. Geriye fabrikanın arkasındaki otobüslerin son durağı olan geniş arsa kalmıştı. Çadır, belediyenin verdiği eski bir çadırdı. Çadırı arsanın dereye yakın tarafına, gazoz fabrikasının arka duvarının dibine kurdular. İşçilere, çevreden fazla uzaklaşmamaları, sadece civardaki kahvelere gidebilecekleri söylendi komitedekiler tarafından. “Haber verildiği zaman hemen çadırın önünde toplanılacak.” diye açıklama yapıldı. Komitedekiler arsanın karşısındaki tepeye çıktılar. Tepeden, fabrikayı bütünüyle görmek mümkündü.

Fabrika sessizdi. Kulübelerdeki bekçilerin dışında tek bir canlı yoktu fabrikada. Hayat durmuştu. İşçiler sıcak bir özlemle bakıyorlardı fabrikaya. Fabrikanın uzağına atılmayı oldukça yadırgamışlar, hüzün dolu bir sessizliğin içine gömülmüşlerdi. Fabrikayı böylesine hareketsiz görmek ağır gelmişti onlara. Daha şimdiden fabrikada olmayı arzulamaya başlamışlardı. Fabrikanın mahzun halini kendi mahzunluklarına benzetiyorlardı biraz da. Koca vinç bir köşede sessiz duruyordu. Yapımı bitmiş bir kazan çıkmaya hazır bekliyordu. Büyülü bir el, fabrika çalıştığı sırada zamanı durdurmuştu sanki. Oksijen hortumları demirlerin üzerinde kalakalmış, atölyeye girecek olan büyük bir silindir kazan kapının önünde bırakılmıştı. Büyü bozulsa fabrikadaki yaşam kaldığı yerden devam edecekti sanki. Demir saç levhalar bırakıldığı yerden taşınacak, oksijenle kesilmeye devam edilecekti. İşçiler olmadan, fabrika boş bir beton ve demir yığınıydı. Fabrika için durum buydu ama işçilerin de durumu farklı sayılmazdı. Fabrikadan uzaklaştıkça yüreklerindeki korku büyüyordu. Makinelerin başında olmak, onları harekete geçirmek özlemini duyuyorlardı. Makinelerin bir parçası gibi çalışmaktan ne kadar bezerlerse bezsinler, arıyorlardı fabrika yaşantısını. Bomboş fabrikaya bakışları dalarken ‘fabrikada olsaydım da şu kaynak motorunu çalıştırsaydım’ diye düşünüyordu kimisi.

‘Şimdi, şu saatte matkabın başında olacaktım.’

Başka biri: ‘Saçları silindirde kıvırmış olurdum çoktan!’ diye geçiriyordu aklından. Tüm bunlara rağmen korkularının asıl nedeni fabrikadan kopmak değildi. Makinelere karşı duydukları özlem büyüyordu büyümesine ama asıl önemsedikleri şey: İşsiz kalma korkusu, maddi sorunlardı. Bu korku, makinelere duydukları özlemden daha baskın çıkıyordu. Makineleri çalıştırmak demek maddi olanak sağlamak demekti.

O gün birkaç kez üç kişilik gruplar halinde fabrikanın çevresini dolandılar...

* * *

Sıcak günler sürüyordu. Yakıcı güneş toprağı kızgın tuğlaya dönüştürüyordu. Sıcak bir rüzgâr esiyor; toz duman ediyordu yolları. Direniş çadırının kurulduğu alanda tek bir ağaç yoktu. İnsanın başına geçiyordu güneş. Hele öğle saatlerinde çadırın içinde durulmaz oluyordu. Direnişteki işçiler günlerini çevre kahvelerde geçiriyordu genellikle. Sabahları çadırın önünde toplanıldıktan sonra dağılıyor, akşam üstüne doğru tekrar bir araya geliyorlardı.

Kazan işçilerinin direniş haberi Alibeyköy dışına taşmamıştı henüz. Maden-İş Sendikası’na üye işyerlerinde zaman zaman konuşuluyorsa bile henüz çok yeni bir durumdu bu. Kartal’da bir büyük fabrikada sözü ediliyordu direnişin. Ya da Topkapı’da bir sendika toplantısında bahsi geçiyordu. Ama geniş bir kesim kazan direnişinden, kazan fabrikasında gelişen olaylardan haberdar değildi. Günlük hayat sürüyordu. İnsanların günlük dertlerden başlarını kaldıracak halleri yoktu. Derken askerlerin, işçileri fabrikadan çıkarttıkları haberi duyuldu köyde.

Haber ağızdan ağıza yayıldı, yayıldıkça değişikliğe uğradı. İşçilerin askerlere karşı direndiği söyleniyordu. İşçilerin çoğunu tutuklayıp götürmüştü askerler. Sonra, en ufak bir direnme olmadığı öğrenildi. Bu haberle birlikte kazan direnişinin bittiği söylentisi yayıldı. Denilene göre kazan fabrikası yakında üretime geçecekti. Ancak çok geçmeden bu haberin yanlış olduğu anlaşıldı. Direniş devam ediyordu. Gazeteciler geldi. fotoğraflar çekildi. İşçiler ertesi gün gazetenin sayfalarında kendileri ile ilgili haberi aradıklarında şaşkına döndüler. Gazetenin iç sayfasında ufak bir grup işçinin direniş yaptığı yazıyordu. Öfkeyle gazeteyi yırttı işçiler.

Günlerdir süren direnişlerinin bir ân önce sonuçlanmasını diliyorlardı. Kenardaki köşedeki paraları tükenmeye başlamış; eşten dosttan borç para arar olmuşlardı. Komitedekilerin açıklamalarıyla kandırmaya çalışıyorlardı karılarını. Söylediklerine göre işveren yakında anlaşmaya yanaşacaktı. Ve çok daha iyi haklar alacaklardı. Eskisi gibi ezilmeyeceklerdi. Karınları daha iyi doyacaktı. Her şey bu direnişe bağlıydı. “Hem biz diğer fabrikalara örnek mi olacakmışız neymiş? Öyle bir şey olması gerekiyormuş söylediklerine göre!” diyorlardı. Karıları da onlara cevap olarak: “Devletin askerleri nasıl çıkardıysa sizi fabrikadan, çadırlarınızı da öyle söker,” diyorlardı. “Ne zaman kazanacağınız belli değil! Neyle geçineceğiz, ne yiyeceğiz?” “Sendika var arkamızda,” diye cevap veriyordu kocaları. “Hıh! Sendikanız varmış da bu güne kadar ne yapmış?” diyordu kadınlar. “Elbette!” diyordu kocaları. “Daha bir ay bile olmadı direniş; patronun bile bir aydan önce maaş verdiğini gördün mü? Yirmi gündür fabrikada ne yiyip içtik?” “Doğru!” diyordu kadınlar. “Yirmi gündür eve bile uğramadınız.” Hiç sesini çıkarmayan, kocalarına tek söz söylemeyen, başına gelen duruma katlanmaya çalışan kadınlar da vardı. Kimi kadınlar, kocalarını direniş çadırına göndermemeye kadar vardırıyordu işi. Kocalar da karılarını dövüyordu bu yüzden. Ya da evden dışarı çıkarmıyorlardı. Analar babalar kavga ederlerken, çocuklar da bir köşede suskun, aç açına oturuyorlardı. Babalarının bahsettikleri bu grevden hiç mi hiç anlamıyorlardı. Yine de kulak kabartıyorlardı: Babalarının anlattıklarına bakılırsa güç bir şeydi grev. Grevden kaçanlar korkak sayılıyordu. Çocuklar da mahallede arkadaşlarına caka satıyor, greve gitmeyen babaların çocuklarıyla alay ediyorlardı. Grevden kaçan işçiler de çocukları bu konuda sızlandı mı basıyorlardı dayağı. Hınçlarını çocuklarından alıyorlardı.

* * *

İki fabrika arasında tam bir kaynaşma sağlanamamıştı. Fabrikadan dışarı çıkarılmaları ile birlikte aralarındaki farklılıklar sorun yaratmaya başlamıştı.

Uyumsuzluk aslında daha ilk günden, belediye binasının üstündeki kahvede toplandıklarında belliydi. Raşit Ballı’nın direnişin başına getirilmesi sadece Birol’da değil, küçük fabrika işçileri arasında da hoşnutsuzluk yaratmıştı; hatta boyutları itibariyle küçümsenmeyecek sonuçlara yol açacak kadar.

Küçük fabrika işçileri bir hayli azınlıkta kalmışlardı. Daha o günden kendilerini bir kenara itilmiş hissetmeye başladılar. Şube başkanı doğrudan doğruya büyük fabrika işçileriyle görüşüyor; direnişle ilgili kararları büyük fabrika alıyordu. Direnişi başlatan küçük fabrika işçileri değil miydi? Büyük fabrikanın direnişe geçmesi onların sayesinde olmamış mıydı? Sayıları aza inmiş bile olsa, direnişi o güne değin yiğitçe sürdürmemişler miydi? Öyleyken komiteye içlerinden tek bir kişi bile getirilmemiş, daha da ileri giderek kazan direnişine sadece Isı Kazan’ın direnişi gözüyle bakılmaya başlanmıştı. Fabrikadan ilk çıkarıldıkları andaki ortak heyecan yoktu aralarında artık. Birbirini tanımayan insanların kader arkadaşlığı, kimlikleri söz konusu olduğunda; o kimliğin hakkı tanınmayınca ayrılığa dönüşüyor, bu yüzden aralarında tehlikeli bir uçurum oluşuyordu. O günlerde işveren iki fabrikayı birleştirecek kararı alsa ne olurdu acaba? Yaptıkları iş aynıydı, hedefleri aynıydı; bundan sonra nöbetleri bir olmak zorundaydı; aynı yerde toplanmak, birlikte yürüyüş yapmak; her şeyiyle bir bütün olmak zorundaydılar. Ne var ki birinin adı Genel Makine Sanayi, ötekinin adı Isı Kazan Sanayi idi.

Küçük fabrika işçilerinin kendilerini kenarda kalmış hissetmeleri, fabrika işgaldeyken düştükleri yalnızlık duygusunu diriltti. Yalnızlık hissettikçe kendilerini daha bir kenara çektiler. Bu kısır döngünün sonucunda: Çadırın kurulması, erzak ve yemek işlerini organize etmek, nöbet cetvellerinin hazırlanması; hep büyük fabrika işçilerinin üstüne kaldı. Küçük fabrika işçilerinin hiçbir şeye karışmadıklarını gördükçe onlara karşı öfke beslemeye başladılar. Bu da var olan ayrılığı daha da arttırıcı bir neden oldu. Büyük kazandan kimse, başlangıçta iki ayrı fabrika olmalarından doğan ayrılığın farkında değildi. Her zaman böyle olmaz mı? Asıl ayrılıklar ayrılıklardan sonraki safhalarda yaşanmaz mı? Başlangıçta ayrılığa neden olacak hiçbir şey yaşamamış iki tarafken, aradaki ayrılığı daha da arttıran birtakım hareketler kendiliğinden olageliyor; bunun sonucu yaşanan öfkeler, iki kesim arasındaki uçurumu telafi edilmeyecek kadar derinleştiriyordu. Sonunda öyle bir noktaya gelindi ki iki taraf da tepkilerini saklamamaya, ötekinin varlığından açıktan açığa huzursuzluk duymaya başladı. Neredeyse baş gösteren uyumsuzluk, iki fabrikanın direnişlerini ayırmasına, farklı yerlerde çadırlarını kurmalarına yol açacaktı. Belki açıkça telaffuz edilmiyordu böyle bir şey; ama iki tarafın da aklına gelen buydu.

Ballı, iki fabrika arasındaki uyumsuzluğu ortadan kaldırmakta herhangi bir çaba göstermedi. Üstelik daha da arttırmakta bir sakınca görmedi. Ana fabrika direnişe geçmeseydi, küçük fabrikadakilerin direnişi sürdüremeyeceklerini söylüyordu. Bunun için Küçük Kazan işçileri yeterince dağınıktılar. Çoğu başına buyruk davranıyordu. Ballı, adeta Küçük Kazan işçilerini kendilerinden ayrılmaları için kışkırtıyordu. Bu yanıyla Ballı’nın Isı Kazan işçilerinin tümünü temsil ettiği söylenemezdi.

Raşit Ballı önemli bir adam olup çıkmıştı. Yüzünün ifadesi daha bir ciddileşmişti. Sanki bütün yük onun omuzlarındaydı. Yanında taşıdığı küçük çantayı büyütmüş, büyük, şifre kilitli bir çanta almıştı kendisine. Son günlerde giyimine itina göstermekten vazgeçen Ballı’nın, adeta özel bir ihmali söz konusuydu. Çok koşturduğunu gösterme merakından olacak, giyimindeki bilinçli özensizliği vakitsizliğe bağlayarak açıklamaktan sanki zevk alıyordu. Koşturduğu falan yoktu aslında. Ama kendisini böyle göstermesini iyi beceriyordu.

Raşit Ballı, sendikaya toplantıya mı gidecek?.. Çadırda bir telaş! Yakınmaları bir saat önceden başlar. Bütün işler onun üstüne kalmıştır. Bir komite kurulmuştur kurulmasına; komitenin adından öte bir varlığı yoktur. Allah’tan deneyimlidir, daha önceleri kooperatif yönetim kurulunda çalışmışlığı vardır. Sendikacılarla görüşmelerde bulunmak, direnişin politikasını yönlendirmek ondan başkasının yapacağı iş değildir. İşçiler, Raşit’in gözünde o güne değin yönetilmeye alışmışlardır hep. (Raşit, işçilerin alışkın oldukları bir yönetim adamı tipine sahiptir zaten.)

Sendikadaki görüşmelerle ilgili bir soru soran oldu mu, açıklama zahmetine girmez. Deyim yerindeyse kendisini ağıra satar. Öteden beri yöneticilere karşı gizli bir hayranlık besler, yönetici olmayı arzular. Yönetici ister müdür olsun, ister sendika başkanı! Sendika başkanını ilk karşılayan o olur.

Gerçi eski sendikanın başkanı her zaman gelmezdi fabrikaya. Enderdi geldiği. İşçiler arasında fabrika idaresine karşı büyük bir hoşnutsuzluk oluşur; o zaman gelirdi. Fabrikadayken ona da saygıda kusur ettiği görülmemişti. İşçiler, Raşit Ballı’nın fabrikada çalışırken gösterdiği bu tavırları bildikleri halde unutmuş gözükürlerdi. Raşit’in, müdürler olsun, sendikacılar olsun, gördüğü tüm yöneticilerin ortak bir yanı vardı: İşçilerle aralarındaki mesafeyi uzak tutarlardı. En önce edindiği deneyim buydu ve hiç aklından çıkarmamıştı.

Nedense işçiler kendi içlerinden birine aynı şansı hemen tanımıyorlardı. Ne kadar üstün yanları olursa olsun, kendilerinden biri gibi görüyorlardı o kişiyi. Raşit Ballı, bu gerçeği biliyor, son günlerde ne kadar koşturduğunu öne çıkarmak için bilinçli ihmali olsa da, yine de işçilerden farklı giyinmeye, onlardan farklı davranmaya çabalıyordu. Farklılık en önemli özellikti bu hadisede. Komite başkanı olur olmaz önceden şakalaştığı arkadaşlarıyla arasına mesafe koydu. Sendikaya toplantıya mı gidecek, köyden bir araba tutuyordu. Sağa sola emirler yağdırıyordu hemen: “Ben gelene kadar şunu yapın, bunu yapın!..” gibilerden. Kendisine iki yardımcı seçmişti: Tacettin ve Genel Makineden Muharrem. (Muharrem’i, küçük fabrika işçileri arasında itirazlar yükselmeye başladığından almıştı yanına. Böylelikle onların itirazlarını geçersiz kılmayı düşünüyordu.) Sendikadaki görüşmelere üç kişi gidiyorlardı sadece. Karşı çıkanlar olduğunda, onları direnişin nasıl yürütüleceğini bilmemekle suçluyordu. Direnişi en iyi kendisinin yönettiğine inanmasına rağmen, nöbet sisteminde aksamalar eksik olmuyor, her kafadan ayrı ses çıkıyordu. İşçiler, komitedekiler de dahil olmak üzere, öğleden sonraları kimse çadırda durmuyordu. Lazım olduklarında onları kahveden toplamak uzun zaman alıyordu. Bilhassa bu yönüyle küçük fabrika işçilerinin karnesi daha kötüydü. Aslında Raşit’in umurunda değildi ama başkalarını suçlamasına kolaylıkla neden teşkil edebiliyordu bu gibi durumlar. “Her tarafa koşamam ki ben?” diyordu. “Sendikaya mı gideyim, yoksa burada kalıp sizi düzene mi sokayım?” Küçük fabrika işçilerine dönüp şöyle diyordu: “Bize yardımcı olacağınıza sorun çıkarıyorsunuz. Benim ısrarım olmasa Muharrem görevi çoktan bırakacak. Aranızdan bir kişiyi komiteye aldık; ama siz? İçinizden çıkan arkadaşınızı destekleyeceğinize onu yalnız bırakıyorsunuz.”

Her nasılsa sendika da küçük fabrikanın varlığını unutmuş gibiydi. Şube başkanı, Birol’u keskin ve aşırı davranışları olan biri olarak görüyordu. Raşit de aynı düşünceleri paylaşıyor, Birol’un ileride kendisine engel çıkaracağını seziyordu. Onun hakkında kulaktan dolma birkaç şey duymuştu. Asi ruhlu, heyecanlı bir tipti Birol. Yapacağı en iyi hareketin onu gereğinden fazla önemsememek olduğuna karar vermişti Raşit.

Birol’sa, Ballı’nın korktuğunun aksine, pek silik kalıyor, çekingen duruyordu bir kenarda. Kendi fabrikasındaki işçilerle de fazla bir araya geldiği yoktu. Çevresine küsmüştü sanki. Birol pasif kaldıkça, Raşit çevresindekilere direnişi böyle birinin başlatmış olmasını inandırıcı bulmadığını söylemekten geri kalmıyordu. Küçük fabrika işçilerinin arasında Muharrem’e karşı oluşan cepheyi Birol’un kışkırttığını iddia etmeye kadar vardırıyordu işi. Nedeni Birol’un Muharrem’i çekememesiydi elbet. Oysa Muharrem’i eskiden, büyük fabrikada çalıştığı zamandan tanırdı. Deneyimli, ağırbaşlı, iyi bir insandı Muharrem. Öteden beri iyi anlaşırdı onunla. Sıkıştığında herkesi hoşnut etmenin mümkün olmayacağını söylüyordu. Bu nedenle çevresine, Genel Makine’den kişilerin söylenmelerini umursamamalarını tavsiye ediyordu. Önemli olan, isteseler de istemeseler de büyük fabrikaya ve onun dediklerine uymak zorunda olmalarıydı.

* * *

Bütün bu yaşananlar Birol’u karmaşık bir ruh haline sokmuştu. Yeni duruma uyum sağlayamamıştı bir türlü. İki fabrikanın birleşmesiyle her şeyin daha iyi olacağını umarken, bir araya geldiği insanların arasında yabancıydı şimdi. Isı Kazan işçileriyle birlikteyken bulunduğu âna yabancılık hissi duyuyorsa; Ateş’i, iki gece üst üste gittiği halde evinde bulamadığı saatlerde de, geçmişine yabancı olup çıkıyordu. Nereye gitmiş olabilirdi Ateş? İşin kötüsü hakkında bilgi edinebileceği hiç kimseyi tanımıyordu. Bir tek Mehmet vardı; o da kim bilir nerede, hangi gemideydi? Günler boyu Ateş’i merak etti durdu. Ateş’le görüşemediği yirmi iki gün? Olaylı günler nasıl da ayrı yönlere atıyordu insanları? Art arda gelen olayların içinde bulmasa kendisini, Ateş’in nerede olduğundan haberi olurdu. Bir yakınına gitmiştir... Belki de Mehmet gelip almıştır... En iyisi yakınına gitmiş olması... Fabrika işgaldeyken, çıkıp göremez miydi onu? Aklına bile gelmemişti. Başkalarının gitmemesi için dil dökerken?..

Bir yerlerdedir... Başka ne olacak ki?..

Direnişin başından beri devamlı hareket halinde olmuş, sorumluluklar yüklenmiş, fabrikada kaldığı günlerde direnişle uğraşmaktan kendisine ayıracak vakti olmamıştı; şimdi ise yapacağı bir şey yok gibiydi. Direniş onun dışında sürüyordu. Çevresinde bir şeylerin değişmekte olduğunu görüyor; ne etki edebiliyor ne de bu değişime uyum sağlayabiliyordu. Derin bir güvensizlik duygusu içindeydi. Sayıca azdılar. Büyük fabrika işçileri varlıklarından bile haberdar değildi; ya da kendisi bu hisse kapılmıştı.

Yine de direnişin o müthiş hızı devam ediyordu. Muharrem’in direniş komitesinde görev aldığını; neden sonra, onu Raşit Ballı ile birlikte sendikaya giderken gördüğünde öğrendi. Tuhafına gitti. Karşı koyacak gücü bulamadı kendisinde. Eğer herkes, kendi arkadaşları dahil herkes böyle uygun görüyorsa onun diyeceği bir şey olamazdı. Ruhuysa isyanından vazgeçip bir kenara çekilmekle sükûnet buluyordu ancak. Komitede olmanın heveslisi değildi. Başkaları onu öyle görsün; o bir yerlere gelme heveslisi görünerek kendisine olan saygısını yitirmek istemiyordu. Lakin onun böyle düşünmesi Raşit Ballı’nın umurunda olmadığı gibi, Ballı’nın işini kolaylaştırmaktan başka bir işe yaramadı. Birol’un olayların gelişiminden haberi olmadığı gibi, yapılacak herhangi bir şey konusunda fikri alınmaz oldu bu kez. Maruz kaldığı davranışın üstüne gitmekten kaçındığı kadar kendisinden şüpheye düştüğü anlar olmadı değil. Tecrübesizliğiyle yüzleşmekle, kenara itilmeyi kabullenmenin yanlışlığı arasında gitti geldi düşünceleri. Yapılanlara nasıl karşı duracağını bilmiyordu. Olup bitenlere nasıl inandıracaktı büyük fabrika işçilerini? Fabrikada işgaldeyken bütün yükü Muharrem değil, ben çekmedim mi, diyecekti? Kendisini böyle bir duruma sokmayı düşünemiyordu bile. Ancak düşündükçe salt kendisini ön plana çıkarmak amacıyla değil, ilişkilerdeki çarpıklıkta dürüst olmayan bir şeyler olduğu, sonuçlarının da dürüst olmayacağı sezgisiyle hareket ettiğini göz ardı edemiyordu. Ne var ki kendisi söz konusu olduğu zamanlarda işin içinden çıkamıyordu. İşin içinden çıkamayınca da boş veriyordu her şeye. Hiçbir şey düşünmemeye çalışıyordu o zaman. İşçilerden ayrı bir yere, bir köşeye çekilip oturuyor –dere tarafına yakın bir yer seçmişti kendisine– genellikle bütün gününü orada geçiriyordu. Dereyi seyre dalıyor, bazen bakışları fabrikaya takılıyor, yine de dönüp dolaşıp direnişi düşünüyordu farkında olmadan. Bu başıboş hali sıkıntısını katmerleştiriyordu. Bazen başıboşluğundan ötürü direnişin kötü gittiği, kontrolün kaybedildiği, iki fabrikanın birbirine düşeceği korkusuna kapılıyordu. Haksız da değildi. Büyük fabrika işçileri, saatlerce bir köşede oturup hiçbir şey yapmayan bu kişiye iyi gözle bakmıyor, ona yakınlık göstermiyorlardı. Onlarla arasındaki uzaklığı bir türlü aşamıyordu Birol. Zaman zaman ters durumlara düşüyordu bu yüzden. Fabrikasındakiler de onunla birlikte aynı duruma düşmekten kurtulamıyorlardı. Onlardan ziyade büyük fabrika işçileriyle bağı olan Muharrem’inse, haliyle yaşanan bu durumdan haberi olmuyordu; fakat haberinin olmayışıyla yeni rolünü kabullenişi arasında o kadar yakın bağlantı vardı ki; sorun da buradaydı.

Çadırda kaldığı geceler erkenden uykusu geliyordu Birol’un. Gece nöbetlerinde sohbetler genellikle onun dışında gelişiyor, söylediği bir iki şey de pek ilgi çekici olmuyordu. Derken direnişin başından beri üstünden atamadığı yorgunluk onu yakalayıveriyor, oturduğu yerde uyukluyordu. Kendisini konuşmaları dinlemeye ne kadar zorlarsa zorlasın gözleri kapanıyordu. Her şeye rağmen birilerinin yanında olmak, yalnız olmadığını bilmek; gözlerinin kapanmakta olduğu anlarda ona güvenli bir yerde olduğu duygusunu veriyordu.

Bazı geceler, uyumadan önce, kötü giden her şeyin değişeceği, yeni bir güne kötü yanlarından kurtulmuş olarak başlayacağı duygusuna kapıldığı olur insanın. Sanki yeni bir güne bambaşka bir insan olarak başlayacağına inanır. O yeni günde her şey düzelecek, her şey yolunda gidecektir. Umutsuz geçen günlerin kimi gecelerinde insana bu duyguları yaşatan nedir bilinmez? Kim bilir belki de Birol için, gecenin güvensizliğinde birilerinin ayakta olduğunu bilmektir. Gözlerini kaparken aynı yazgıyı paylaştığı o insanlara kendisini emanet etmesidir belki... Bir çocuğun gözlerini açıp babasının başında olduğunu gördükten sonra uykuya dalışı gibi... Birol nöbette olduğu gecelerde yaşadı bu duyguyu. O saatlerde ilişkilerini sorgulamayı bıraktı. Sabahları bu duygunun etkisinde uyandı. Ancak kendi haline bırakılan, akışına müdahalede bulunulmayan yaşam bu umudu ne kadar haklı çıkarır? Birol yaşamın onu bu haksızlıktan kurtaracağına inana dursun, bir aldırmazlık kalkanı oluştursun isterse; bu durumun etkileri sadece Birol’la sınırlı kalsaydı mesele yoktu, düzeleceği de!

Komiteden üç kişinin sendikaya gideceği sabah buna benzer duygular içindeydi Birol. Bu yüzdendi coşkusu. Kendisini neşeli olmaya zorluyor muydu; belli değildi ama neşeli olmak iyimser yapmıştı onu. Duyguları olumlu olunca çevresi de değişiyordu insanın. Moral gücünü yeniden kazanıyor, içi içine sığmıyor, bir şeyler yapmak istiyordu.

Her zamanki gibi sabah yoklaması yapıldı. Başka fabrikalardan ziyarete gelenler oldu. Çadır iyice kalabalıklaştı. Muharrem gelmemişti. Çok geçmeden o da geldi. Çadırda bir hareketlilik oldu. Raşit ve Tacettin sendikaya gitmek üzere ayağa kalktılar; Muharrem gidecekti onlarla. Acele eder görünmüyordu. Gitmek istemiyordu da gitmek zorunda kalıyormuş gibi bir hali vardı.

Birdenbire nasıl olduysa Birol:

“Ben de sizinle birlikte gelmek istiyorum,” dedi oturduğu yerden.

O gün kanı kaynadığından sendikaya gitmek için büyük bir istek duymuş; sözcükler kendiliğinden dökülüvermişti dudaklarından.

Raşit, duymamış gibi davranıyordu.

Reddedilmek gibi bir seçenek aklına bile gelmemişti Birol’un.

“Ben de geleyim sizinle!..” diye tekrarladı. Bu kez sesini yükseltmişti.

“Sendikaya fazla kişinin gelmesine gerek yok!” diye cevap verdi Raşit, kesin bir tavırla.

Böyle bir cevabı beklemiyordu doğrusu. Boşluğa yeniden yuvarlanmamak, içindeki o çocuksu isteği yok etmemek için:

“Başka gitmek isteyen yok ki?.. Ben de sizinle gelsem ne değişir?” sözleri çıktı ağzından.

Muharrem:

“Ben kalayım, benim yerime Birol gitsin,” diye araya girdi hemen. Ses tonu en az Raşit’inki kadar soğuk, fazladan sitem doluydu.

Birol’un kavrayabildiği tek şey kötü duruma düşmüş olduğuydu.

Raşit’in sesi çınladı kulaklarında:

“Fabrikalar birleştiğinden beri ayrı görüyorsun kendini. Sadece sen değilsin mücadele veren. Burada herkes elinden geldiğince bir şeyler yapmaya çalışıyor. Senin Muharrem’den üstün yanın nedir? İlle de senin mi gitmen gerekir? Senin yapabildiklerini Muharrem yapamaz mı? Senden başka kimsenin itiraz ettiği yok burada!”

“Ben... Ben karşı çıkmadım. Ben onu demek istemedim.”

Ne söylemesi gerektiğini bilemiyordu. Hayır! Böyle olmasını hiç istemiyordu. Onun istemediği bir şekilde gelişiyordu her şey; engel olamıyordu. Kötü bir duruma düşürülmüştü. Muharrem’le karşı karşıya gelmiş olması beklemediği bir şeydi. Asıl nedenin bu olmadığına çevresindekileri nasıl inandıracaktı, bilemiyordu; işin kötüsü kendisi de emin değildi bundan.

İnsanın böyle duruma düştüğü ya da düşürüldüğü anlar olur. Böyle durumlarda insan ya büsbütün bocalar, durumunu daha da zorlaştırır veya susarak kendisini daha zor duruma düşürmekten kurtarır. Birol sustu. Bunu bilinçli bir şekilde yapmadı. Ne diyeceğini bilemedi. Hazırlıksız yakalanmış, kendini savunamamıştı. Karşı çıktıkça daha da kötü duruma düşeceği korkusuna kapıldı. Kendisini başkalarından üstün gören bir konuma düşürülmüştü. Bir ân önce çadırdan çıkmak, oldukça uzağa bir yere kaçmak istiyordu. Her şeyden önce toparlanmaya ihtiyacı vardı.

Gün boyunca dere kenarında kendi ile baş başa kalarak, bu dünyanın yerine neyi koyacağını bilemediği düşünceleriyle, gözlerini ayırmadığı suların akıntısında sürüklendi.

O gece bir kez daha gitti Ateş’in evine.

Yoktu.

Ateş’in sıcak gülümseyişine sığınsaydı ne güzel olurdu. O zaman kaybettiği güveni yeniden bulabilirdi belki...

Geç saatlere kadar sokaklarda dolaştı durdu. Kimseyle paylaşamadığı sorular, yorgun düşüp yatağa girdiğinde bile peşini bırakmadı.

Gecenin, söyleyeceği şeyleri vardı Birol’a. Uykunun karanlığına daldığında gördüklerine rüya denemezdi belki. Rüyaya benzer imgelerden örülü bir düşünce süreciydi sanki. Etkisi gece boyunca süren, gerçek dünyanın yerine koyduğu imgeler dünyasında ruhun kendisini arayışı...

Büyük bir kalabalık! Her taraftan insan seli akıyordu. Kalabalığın arasında sıkışmış kalmıştı. Onlarla birlikte sürükleniyordu. Sonra birden durdu insanlar. Hiçbir yere kıpırdamaz oldular.

Gündüz değildi. Gece de değildi. Aydınlık yoktu. Karanlık da yoktu. Çevresindekileri görmüyor, sanki içinde hissediyordu. Tüm insanlar bir beklenti içindeydi. Bu beklentiyi tüm benliğiyle, görmediği bütün insanlar adına duyuyordu. Sonra sanki sonsuzluğa kadar süren uzun bir zaman geçti. Beklenen şey gerçekleşmedi bir türlü. Kimse bilmiyordu ne beklediğini. Herkes adına Birol da bilmiyordu. Yüreğinin daraldığını hissetti. Sonra aydınlık olmayan bir ışık varoldu. Bulutlu gecede göründüğü gibi görünüyordu nesneler. Gökyüzü görünmüyordu. İnsanları gördü Birol. İnsanların hepsi kendi dışında farklı şekil kazanmaya başladı. Yüzlerini seçemiyordu hiçbirinin. Karamsar bir halleri vardı. Birol’un varlığından haberdar değillerdi. Ne yana baktıklarını, ne yaptıklarını bilmiyorlardı. Ölgün ışıkta binalar gözüktü. Sanki insanın üstüne düşüverecekmiş gibi yükselen binalar. Bu binaların arasından gökyüzü görünmüyordu.

İnsan kalabalığından kurtulmak istedi Birol. Kalabalığın arasından yol açmaya çalıştı kendisine. İlerleyemiyordu bir türlü. İnsanlar kollarına bacaklarına takılıyordu. Birdenbire yüzler ona çevrildi. O âna değin onun varlığından haberdar olmayan insanlar onu fark ettiler. Kollarını uzattılar ona doğru. Bağırmaya başladılar. Sesler duyulmuyordu. Ama hepsinin bağırdığını hissediyordu Birol. Kulakları sağır eden bir gürültü... Kaçmaya çabaladı. Bağırtılar her taraftan yükseliyordu. Korkuya kapıldı. Bomboş bir sokağa daldı. Çılgıncasına koşmaya başladı. O sokakta nasıl hiçbir insan olmadığına hayret etmişti. Derin bir sessizlik hüküm sürüyordu. Sokak bir yerde bittiğinde ölgün ışık da kayboldu. Boşluk içinde kalmıştı sanki. Çok korkunç bir şeydi bu. İnsanların içine dönme isteği duydu. Geri dönüp insanları aramaya başladı. Dayanılmaz bir şeydi yaşadığı. Kaybettiği, yitirdiği şeyi aramaya koyuldu. İnsanlarla birlikte kendi de yok olmuştu sanki. Kopkoyu bir karanlık vardı. Sonra bağırtılar işitti. Yüreği sevinçle doldu. Göremediği halde gürültülere yakınlaşmaya çalıştı. Gürültüler varamayacağı bir yerdeymiş gibi... El yardımıyla tutunabileceği bir şeyler aradı. Demire benzer bir şeyler değdi eline. Üst üste yığılı demir borulardı bunlar. Üstüne çıkmaya çabaladı. Gökyüzü yoktu! Yukarıda bir yere çıktığını biliyordu ama göremiyordu. Daha yükseğe, daha yükseğe çıkmak için uğraştı. Birdenbire insanlar çıktı ortaya. Hepsinin ellerinde koca koca taşlar vardı. Yüzlerinde korkunç bir öfke... Bilmedikleri bir şeye karşı öfkelenmiş gibiydiler. Bir öfke kasırgası sardı ortalığı. Kalabalık dalga dalga kabardı. Ellerindeki taşları büyük bir hınçla atmaya başladılar. Taşların nereye atıldığını merak etti. O ân büyük bir acı duydu. Taşlardan biri omzuna gelmişti. Her bir taraftan taşlar yağmur gibi yağdı. İnsanlar yuhalıyordu onu. Bomboş sokağı gördü ilerde. O yana gitmektense yerinden kıpırdamamayı, taşlara aldırmamayı yeğledi. Sonra kalabalığın kucağına atladı. Taşlar sadece ona değil, herkese geliyordu. Acı ile bağrışıyordu insanlar.

Bomboş sokak onları yutuverecekmiş gibiydi. İnsanlar taşlardan kaçabilmek için ne yapacaklarını bilemez bir halde sokağa doğru koşmaya başladılar.

Korku ile bağırdı Birol: “Gitmeyin o tarafa!” Kalabalık dinlemedi onu. “Gitmeyin o tarafa! Kaybolursunuz orada.” Sesi çıkmıyordu. Önce gitmedi kalabalığın arkasından. Titriyordu. Tekrar o boşluğun arasına dalmak istemiyordu. Çılgınca bağırıyordu: “Gitmeyin! Gitmeyin!” İnsanların hepsi karanlık sokakta kayboldular. Kurtulduğunu sandı Birol. Sonra birden yalnızlığın içine düştüğünü hissetti. Yeniden o korkunç boşluğu duydu. Nesneler karanlığa gömüldü. Hiçbir ses yok! Ne karanlık ne aydınlık! Kendi de yok! Hayır, böylesi çok daha kötüydü. Yok oluştu bu. Son bir çabayla bomboş sokağa girerek insanların arkasından koştu. Her tarafta insanlar vardı. Her tarafta haykırışlar vardı; yanlış sokağa girmişti ama olsun, her tarafta insanlar vardı. Tek başına yitip gideceği yerde insanlarla birlikteydi şimdi. Yitip gitme korkusu yok olmuştu. Ne gelecekse herkesin başına gelecekti. Sonra insanların bağrışmaları kestiğini fark etti. Düzenli sıralar halinde toplandılar. Dörderli sıralar oluşturmuşlardı. Ve yürüyüşe geçtiler. Birol da onların arasına karıştı. Gökyüzü, taş yığınlarının arasından az da olsa görünür oldu. Güneşi göremedi ama karanlığın, aydınlığa kavuştuğunu hissetti.

* * *

Hareketli günler birbiri ardına gelecek, herkesi içine alıp sürükleyecekti peşi sıra. Hiç kimsenin bu olayların dışında kalmasına olanak yoktu. Herkes iyi kötü rol almak zorundaydı. Olaylar, insanları etkileyecek; insanlar da olaylara yön verecekti.

Güçlü kişilikler, insanın bilinçli tepki yanı ağır bastığı zaman gerçekleşir. Doğadaki her nesne, her organizma çevresinden gelen etkilere tepkiler verir. Cansız yapılarla canlı yapılar arasındaki basamaklarda tepkiler üste çıktıkça doğaya meydan okur ve düzenlilikten yana bir denge kurma çabası gösterir. Toplumsal yaşam için de böyledir. Şimdilik bilinen en üst basamak insan bilincidir.

Boyacı Salih, kaynakçı Selim, yanlarına Remzi’yi de alarak onunla önemli bir konu hakkında konuşmak istediklerini söylediler. Yüzlerinde konuşmak istedikleri şeyin çok önemli olduğunu belirten ciddi bir hal vardı.

Remzi:

“Bu işin bir ân evvel halline bakmalıyız,” diye söze girdi hemen.

“Bu böyle devam edemez!”

Birol, şaşkınlık ve merak içinde önemli olan şeyin ne olduğunu söylemelerini bekliyordu.

Dere kenarına kadar yürüdüler birlikte. Birol, merak etmekle beraber duyacaklarının hoş şeyler olmayacağını üçünün tavırlarından anlamıştı. Birol’un kayıtsız hali, ne olursa olsun hiçbir şeyi umursamaması gerektiğini, artık elinden bir şey gelmeyeceğini yansıtıyor; sağduyusu ise sorunlardan daha fazla kaçamayacağını, kenarda durmakla sorumluluklarından sıyrılamayacağını hazırda tutuyordu. Canı sıkılmış bir halde:

“Neymiş o devam edemeyecek olan?” diye sordu.

Sözcükler güçlükle çıkmıştı ağzından. Tedirgin olduğunu iyice belli ediyordu artık.

“Direniş! Direniş bu şekilde devam edemez!” dedi presçi İsmail.

Elinde olmadan irkildi bu sözleri duyunca.

“Nesi var ki direnişin?”

Sözler ağzından çıkar çıkmaz sustu. Korktuğu başına gelmişti. Her şeyin iyi gittiğini söylemenin bir yararı olmayacağını anlamış, susmuştu.

Remzi:

“Büyük fabrikadakilerin bizi istemediğini görmüyor musun? Çoğu göçmen. Biz Doğuluyuz. Ondan istemiyorlar bizi.”

“Saçma bu! Nasıl düşünebiliyorsunuz böyle bir şey?”

Başta Remzi, Birol’un bu sözleri karşısında şaşırmıştı. Onlar sanıyordu ki...

“Niye komiteye bizi de sokmuyorlar?”

“Muharrem var ya?”

“Muharrem de göçmen! Hem Muharrem ne yapmış ki bugüne kadar? Bizden iyi senin bilmen lazım bunu. Fabrikada iken sağa sola koşturan sen değil miydin? Muharrem sonradan çıktı ortaya. Neden seni almıyorlar komiteye?”

“Ben Doğulu muyum peki?”

“Sen başka! Seni tanıyoruz.”

Güler gibi oldu Birol; hiç güleceği yokken. Sonra düşünceli bir hal aldı yüzü. Böyle bir konuşmayı ne zamandır beklediğini niye saklıyordu onlardan? Muharrem hakkında söylenen sözlerden gizli bir haz duymamış mıydı? Duymuştu; ancak kendisini tutmuş, duygularını belli etmemeye çalışmıştı.

“Neden toplantılara seni de almıyorlar?” diye Remzi’nin sorusunu yineledi Selim.

Birol sessizliğini koruyordu. Benzer soruları, o da sormuştu kendisine. Tam onlara, haksız olmadıklarını söylemeye hazırlanırken Selim meydan vermedi:

“Eğer komiteye bizden kimseyi almazlarsa ayrı bir direniş çadırı kurarız o zaman! İlle de onlarla birlik olacak değiliz ya!.. Onların fabrikası ayrı, bizim fabrikamız ayrı!”

Söyleyeceklerinden vazgeçip:

“Saçmalıyorsunuz!” diye bağırdı.

O âna kadar içinde bulunduğu durumu, sıkıntısını; uğradığı haksızlığı, hepsini unutmuştu. Muharrem önemli değildi; varsın onun hakkında ne zamandır duymayı beklediği sözler bir kenarda kalsın! Karşılaştıkları tehlike hepsinden önemliydi.

“Ayrı ayrı direnmek? Olur mu? Böyle bir şey işverenin işine gelir ancak. Büyük fabrika direnişe geçmeseydi ne olurdu, hiç düşündünüz mü?”

Remzi:

“Direnişi başlatan onlar değil biz olduk. Tel örgülerden girmeseydik, zor çıkarlardı direnişe.”

Remzi cümlesini bitirir bitirmez Selim patladı:

“Biz değil, onlar istiyor bu işin böyle olmasını. Bunu görmezlikten gelmeni anlayamıyorum.”

Boyacı Salih düşünceliydi; konuşmaları dinliyordu sadece. Birol öfkeyle karşı çıkınca Remzi susmuştu. Selim’se vazgeçmiyordu:

“Bütün arkadaşlar bizim gibi düşünüyor. Hepsi senin karar vermeni bekliyor. Daha fazla sabredemeyiz artık Birol Arkadaş!”

“Ayrılmayı falan çıkarın kafanızdan! Ne ayrılması?”

Karşı çıkıyordu ama yeterince kızamıyordu; yanlış olanla doğru arasında ince bir çizgideydi düşünceleri. Tümüyle bir kenara itemezdi söylenenleri. İtmek bir çözüm değildi. Hem kendi için değildi, hem tümüyle haksız değildiler. Üstelik olması gereken buydu. Hatta onlarla birlikte hareket etmesine ramak kalmıştı. Ama işi iki fabrikanın ayrılmasına vardırmaları; işte çizginin tehlikeli tarafı buydu. İşin tuhafı büyük fabrika işçileri bu tutumu kışkırtmıyor değildiler. Bu tehlikeli düşünce yol bulduğunda zıtlıkları tetikleyebilirdi ve önüne geçmek şimdikinden güç olurdu. Engellemeliydi duygularını; kulağına hoş gelen sözleri şimdilik bırakmalıydı. Ama iki yüzlü olmadan ve onları kırmadan nasıl başaracaktı bunu, bilmiyordu.

Hiçbirinden ses çıkmadığını görünce; bu kez daha sakin ve inandırıcı olmaya çalışarak:

“Sabırlı olun biraz...” dedi. “Yakında düzelecek her şey. Onların arasında iyi niyetli olan arkadaşlar da vardır. Henüz yeterince iyi tanıyamadık birbirimizi.”

Bu sözcükleri sadece onlara değil, kendisine de söylüyordu. Onlar kadar kendisinin de inanmaya ihtiyacı vardı buna.

“Fabrikaların ayrılması fikrini çıkarın kafanızdan. Çıkar yol değil bu.”

Üçü de susmaya devam ediyordu. Birol, susmalarını istemiyordu. İstiyordu ki bir şeyler söylesinler. Susarlarsa eğer ne düşündüklerini anlamanın olanağı yoktu; bir taraftan da söylediklerinin ne onları ne kendisini ikna etmekten uzak olduğunu fark etmemiş değildi. Onları ikna edemezse eğer diğer işçileri hiç edemezdi. Üçü de düşündüklerinde yüzde yüz haklı olduklarına inanmış, daha fazla konuşmayı gereksiz gören bir hava içine girmişlerdi. Birol aynı hakkı kendisinde görmemesi gerektiğini kavrıyordu kavramasına fakat söyleyecek somut bir öneri gelmiyordu aklına.

İyice kararmıştı hava. Çadırdaki nöbetçiler dışında, işçilerin çoğu gitmiş olmalıydı. Uzaklarda bir yerde, havlayan köpeğin sessizliği bozduğunun farkında olmadılar. Öylesine meşguldü kafaları. Zamanın nasıl geçtiğinin farkında değildiler. Sonunda İsmail ve Remzi, vaktin geç olduğundan değil, konuşmakla bir şey halledemeyeceklerine inandıklarından ayrılmaya karar verdi. Boyacı Salih’se sessizce uydu onlara. Birol, uzun bir süre daha dere kenarında kaldı. Düşünürse mutlaka bir çözüm yolu bulacağına inanıyordu. Düşündükçe, yalnızlığa sığındığı suların akışında kendisiyle hesaplaşmaktan kaçamadı.

Duygularının üstüne çıkmasının zamanı gelmişti. Ne haksızlığa uğramış mazlum rolü oynamaya hakkı vardı, ne de gururlu olmanın sırasıydı. Bir kenarda durmaya devam ettikçe hiçbir şey hallolmuyordu. Fabrikadaki arkadaşlarıyla ilgilenmediği o süre içersinde insanların düşünceleri nasıl da yanlış ve tehlikeli yönlere yönelmişti? Ya kendisi? O, o ne yapmıştı?..

Kendisinin ne yaptığı sorusunu sorduğu ân kafası karmakarışık oluveriyordu. En sonunda bu soruyu sormasının yeri ve zamanı olmadığını kavradı. Davranışını mahkûm etmesi, işini zorlaştırmaktan, aynı kısır döngüye girmesinden başka bir işe yaramıyordu. Ne var ki aynı davranışı sürdürmesi de artık imkânsız hale gelmişti. Tek çıkış yolunun bu konuda düşünmeyi bırakıp bir şeyler yapması olduğunu anladı. Kalktı ayağa ve kararlı adımlarla çadıra yöneldi.

* * *

Yaşam devam eder. Zaman böylesi düğümlere takılıp kalmaz. Çözülmeyeceğini sandığımız düğümler, çözülür zaman içinde, ya da artık bizim için önemini yitirir. Biz her şeyin bizde başladığı, bizde bittiği yanılgısına kapılırız. Oysa o çıkmazı doğuran nedenlerden sadece bir tanesiyizdir.

Kafasında kördüğüm olan düşünceleri paylaşsa sıkıntısı biraz olsun hafifleyecekti. Kördüğümü paylaşacağı, çözüm arayacağı kişi büyük fabrikadan biri niçin olmasın? En azından şimdikinden daha kötü olmazdı ya? İsa ile ilk kez fabrikadan atıldıkları sırada karşılaşmış; bu kısa süre ona güven duymasına yetmişti. Belki biraz içinde bulunduğu karmaşık ruh halinden, belki de İsa’nın onda bıraktığı olumlu izlenimden, konuşmaya karar vermesinin açmazın çözülmesinde önemi olacağına inanmıştı. Bu düşüncelerle çadırdan içeri girdi. İsa’yı çadırda bulunca rastlantının düşüncesini onayladığını düşündü ve daha bir yüreklendi.

“Bir şey söylemek istiyorum,” diye söze girdi.

Yutkundu önce.

“Kafamdaki düşünceleri birine açmalıydım mutlaka... Söyleyeceğim şeyler sadece kendimle ilgili değil.”

Konuşurken bakışları yerde bir noktaya bakıyordu. Karşısındaki yüze bakıp da, –ola ki yanılmıştır hakkında– cesaretinden olmak istemiyordu; en azından söyleyeceklerini tamamlayıncaya kadar.

“Aslında konuşmayıp susabilirdim. Yalnız tek başına üstesinden gelemediğim şeyler var.”

İsa, merakla bakıyordu yüzüne. Onun kendini zorlarcasına konuşmasına bir anlam verememişti. Ama aynı zorlanma ki, karşısındakinin rol yapmadığı izlenimi uyandırmıştı onda. Karşısındaki inandırıcı olamayacağını sanıyordu. Daha da şaşalıyordu bu yüzden. Fakat asıl işte o zaman gerçekten inandırıcı oluyordu.

“Ne yapacağımı bilemiyorum. Sizden daha önce direnişe çıktığımızı biliyorsun. Fabrikada kaldığımız süre içersinde bir sürü olay yaşadık. O süre içersinde arkadaşların başında hep ben...”

Son sözü söylerken durakladı. Söylediğinden hoşlanmamış, fakat başka türlü söylemeyi becerememişti. Neredeyse ter boşanacaktı sırtından.

“Şimdi benim yükselmekte gözü olan, bu yüzden Muharrem’i karalamak isteyen biri olduğumu düşüneceksin. Düşünebilirsin de... Ama sorun bu değil. Kısaca durum şu: Sizlerle uyum sağladığımızı söylemem doğru olmaz.

Bizim işçi arkadaşlar sizlerin onları istemediğinizi düşünüyorlar. Kendilerine göre sebepleri var. Bana, ‘bugüne kadar direnişin başında senken, şimdi neden seni komiteye almıyorlar,’ diye soruyorlar.”

Son söylediklerinde başını kaldırmış, İsa’nın yüzüne bakıyordu. İsa’nın yüzündeki ciddi ifadeyi görünce anlatamadığı duygusuna kapıldı.

“Tamam! Komitede falan görev almak istemiyorum ben. Ama bu durumu çözmüyor ki. İş bununla bitmiyor.

Bizim fabrikadakilerin Doğulu oluşu, sizin de çoğunlukla göçmen oluşunuz ayrılığı alevlendiriyor. Bu kadarla da kalmıyor. Bunu söylemem yakışık almıyor ama söylemek zorundayım. Muharrem biz fabrikadayken varlığı ile yokluğu birdi. Şimdi ise, sizinle birleşince birdenbire ön plana geçti. Bütün bunlardan ötürü bizi suçlayacaksın. Evet, yanlış böyle düşünmek! Ama ben de arkadaşlara katılmıyor değilim. Bunda normal olmayan bir şey var. Normal seyrinde yürümeyen bir şeyin gelecekte yolunda yürüyeceğinden doğrusu emin değilim. İş bana kalsa yine sorun değil! Ama arkadaşlar böyle düşünüyor. Ve tehlikeli olan yanı, benden farklı olarak kendilerince farklı çözümler arıyorlar. Neredeyse işi, iki fabrikanın ayrılmasına vardırmak üzereler. Ayrı bir direniş çadırı kurmak yanlış! Arkadaşlara da aynen böyle dedim. Böyle düşünmek yanlış, dedim. Ne var ki onları ikna edebilmiş değilim. Yanlış olduğunu görüyorum; ancak yanlışı görmek yetmiyor. Somut çözümler gerekiyor. Kendi başıma çözüm bulmam mümkün değil; onun için bunları anlatıyorum sana. Bu duruma engel olamazsak çok kötü olur.”

İçini boşaltmıştı. Artık hareket tarzından ötürü üzüntü duymuyordu. Düşüncelerini ifade etme biçiminden hoşnut kalmıştı; bu da rahatlatmıştı onu. Söz sırası İsa’daydı şimdi. İsa’nın bir şeyler söylemesini bekledi.

Aralarında uzun süren bir sessizlik oldu. İsa’nın yüzü düşünceli bir hal almıştı. Birol onun yüzündeki en ufak bir değişimi bile merakla takip ediyordu.

Neden sonra başını kaldırıp İsa:

“Benden ne yapmamı istiyorsun?” diye sordu.

O sıra çadırdan içeri Doğan’la birlikte iki kişi girdi. Birol, çaresizlikten başını önüne eğmiş, sağ elinin işaret ve başparmağıyla iki kaşının ortasını ovuyordu. İsa’nın söylediği şey, ondan beklediği en son cevap olurdu ancak. Çadıra giren üç kişinin farkında olmadı. İsa inanmak istemeseydi ona, veya yanlış düşünüyorsunuz deseydi; bunların hepsini anlardı. Ama sanki, kendini öne çıkarmak amacıyla işbirliği teklif etmiş gibi bir duruma düşmüştü. Uzun bir süre bu halde kaldı. Gözlerini kapamış, düşünüyordu. Düşünmekten çok düşüncelerindeki gerilimi azaltmak istiyordu sanki. Bir türlü işin içinden çıkamıyordu çünkü. Düşündükçe “Benden ne yapmamı istiyorsun?” sorusunu olumlu ya da olumsuz anlamlardan hangisine çekilebileceği konusunda karar veremiyordu. Başını kaldırdı sorusunu sormak için.

İsa’yı masanın başında bulamadı. Onun çadırdan dışarı çıktığını nasıl da fark edememişti. Bir tek iriyarı adam, Doğan vardı karşısında. Sorusuna cevap bulamamış öylece ortada kalmış olmak; bundan başka hangi olay, güç olan durumunu daha da güçleştirme becerisini gösterebilirdi? Ne var ki insan bundan daha kötü durumlarda bile yok olmuyordu.

* * *

Direnişin beşinci haftasının ilk günüydü. Uğursuz bir söylenti yayılmıştı. Küçük fabrikanın üretime başlayacağı söyleniyordu. Haber bir şamar etkisi yaptı işçilerde. Habere göre, işgaldeyken direnişten kopanlar geri dönmüşlerdi fabrikaya. Büyük fabrika işçileri arasında sabahleyin bir otobüs dolusu işçinin geldiğini görenler vardı üstelik.

Huzursuzluk süratle yayılan bir virüs gibiydi. Sabah isim yoklaması yapıldığında bir çalkantıdır gidiyordu. Ana fabrika işçileri arasında küçük fabrikadakileri suçlayanlar oldu. Bu her şeyin üstüne tuz biber ekti. Küçük fabrika direnişe sahip çıkamamıştı.

Küçük fabrikadakiler inanmak istemiyorlardı bu duruma. İşin aslını öğrenebilmek için, boyunları eğik, gruplar halinde fabrikalarının önüne gittiler. Askerler fabrikanın kapısına yaklaştırmıyordu kimseyi. Onlar da geri dönemeyip, yolun az ilerisinde köprüye yakın bir kahve vardı, oraya gittiler. Saatler geçti, fabrikanın önünden geçmelerine askerler göz yumar oldu da iki kahve arasında gidip gelmeye başladılar. Fabrikanın önünden birer ikişer geçiyorlar, önce kahvelerin birinde, sonra öbüründe oyalanıyorlardı.

Fabrikanın önündeki alanda kimse görünmüyordu. Atölyelerden balyoz sesi duymasalar, sabırsızlıklarını geri dönüp büyük fabrika işçilerine yöneltmelerine ramak kalmıştı. Öğleye doğru gürültüler artmaya başladı. Balyoz, kazanlara değil inadına kafalarına vuruyordu sanki. Oysa hiçbir işçi görünmüyordu ortalıkta. O gün akşama kadar ayrılmadılar fabrikanın çevresinden. Önemli olan fabrikalarına işçilerin gelip gelmemesi değildi; önemli olan büyük fabrikaya değil de onların fabrikasına gelmiş olmasıydı.

Öğleden sonra güneyden sıcak bir lodos esti. Bir toz bulutu kalktı havaya. Ortalık kirli sarıya dönüştü. İşçiler kahveye kapandılar. Saat üçte başçavuşun cipi geçti kahvenin önünden. Yarım saat sonra döndü. Toz biraz yatışınca çıktılar kahveden. Fabrikanın karşısında toplandılar bu kez. Ancak askerler izin vermedi.

“Fabrikada çalışan falan yok, kim görmüşse yanlış görmüş,” dedi içlerinden birkaçı.

Fabrikanın karşısında ekili bir tarla vardı. Tarlanın berisindeki vişne ağacının dibine oturdular. Askerler uzakta kalmıştı.

“Buradan da kovarlar mı bizi?”

“Babalarının tarlası değil ya!”

“Fabrika, babasının fabrikası mı?”

“Müdür almıştır balyozu eline. O vuruyordur inadına.”

“Büyük fabrikadaki işçiler neden öyle söylesinler görmemişlerse?”

“Bütün gün bizim fabrikaya kafa yoruyorlar. Hayrımıza değil; bizi istemiyorlar çünkü. Beş on kişi bir araya gelip toplanıyorlar ya; mutlaka bizim aleyhimize konuşuyorlar. Yanlarına gittin mi konuşmaz oluyorlar nedense. Bizim fabrikaya çalışmaya geleceklerin olduğunu söyledikleri zaman üzülen falan olmadı ha!”

“Sevinmişlerdir Allah bilir.”

“Ya dedikleri doğruysa?”

“Yok canım, olamaz! Hiç mi dışarı çıkmıyor bu adamlar? Olsalardı görürdük.”

“Müdür, görmemiz için çoktan ön tarafa çıkarırdı onları.”

Tedirgindiler. Balyoz sesleri artınca ayağa kalkıyorlar, yaklaşabildikleri kadar yaklaşmaya çalışıyorlardı fabrikaya. Ne olup bittiğini bir bilebilselerdi. Fabrikanın yarısının direnişten koptuğu gerçeği onları az tedirgin etmiyordu. Büyük fabrikada durum böyle değildi oysa. Bu gerçek boyunlarını büküyor, fabrikaları ayırma düşüncesinin, eskisi kadar sözünü etmez oluyorlardı.

Saatler geçmek bilmedi. Yemek yemeyi bile unutmuşlardı. Fabrikanın paydos saatine yakın iki otobüs geldi fabrikaya. Otobüslerden biri memurlara ait olanıydı. Diğer otobüs? Diğer otobüs yüreklerini dağladı adeta.

Karşı karşıya kaldıkları gerçek acıydı. Fabrika onlarsız üretime başlamıştı işte! Düşünmeye kalmadan askerlerden biri onlardan tarafa geldi. Bağıra çağıra dağılmalarını söyledi. Yürekleri kanıyordu zaten. Umursamadılar. Asker, bağırıp çağırınca korkup dağılacaklarını sanmıştı işçilerin. Durakladı. Tek başına bir şey yapmaktan vazgeçip arkadaşlarının yanına döndü sonra.

Az sonra fabrikanın içinden bir grup işçi çıktı. Otobüslere yürüdüler. On beş kişi kadardılar. Koşup yanlarına gitmek, bağırmak, çağırmak, haykırmak, sürükleyerek fabrikadan çıkarmak istediler. Yabancı değildi çıkanlar; arkadaşlarıydı. Gelecek belirsizleşiyordu onların sayesinde. Ya büyük fabrika işçilerinin nezdinde?..

Kıpırdayamadılar yerlerinden. O sırada bir araba dolusu asker geldi fabrikanın önüne. Gelecekti elbet! Sırtlarından hançerleyen olursa asker de gelirdi, polis de! Şaşkınlık içindeydi işçiler. Askerler, onlardan tarafa koşmaya başlayınca paniğe kapılıp sağa sola kaçıştılar. İçlerinden bir grup tarlaya girdi. Askerlerin istediği kaçırmaktı zaten. İşçilerin kaçıştıklarını görünce peşlerinden gitmediler. Kaçanlar, karşılaştıkları gerçeğin acısını da, ezikliğini de beraberinde götürüyorlardı.

* * *

“Şu dolaşan yeni giren çocuk değil mi? Hey İbrahim!”

“Bağırmasana yahu! Askerler bakıyor.”

“Onun ne işi var fabrikada?”

İbrahim, atölyenin kapısında kayboldu. Alanın ortasında arkası dönük biri, demir saçları kesiyordu. Başını işten kaldırmıyordu hiç. Onlardan tarafa bakamıyorlardı ama atölyenin dışına çıkma cesaretini buluyorlardı artık. Dışarıdakiler kötü kötü bakıyorlardı çalışanlara. Bazen kendilerini tutamayıp bağırıyorlardı:

“Ne çalışıyorsunuz ulan!”

“Sussana! Askerler, yoldan da geçirmeyecekler sonra.”

“Akşam çıkışında fabrikanın önünde toplanalım. Çıkarmayalım dışarı.”

“Hiçbir şey yapamayız.”

“Ne demek yapamayız?”

“Askerleri unuttun galiba?”

“Büyük fabrikadakileri de çağırırız.”

“Hadi oradan sende! Onların umurunda bile değil. Görmüyor musun, hiçbiri gelmedi.”

“Muharrem ne diyor? Başımıza geçti madem, halletsin bakalım.”

“Önce buraya gelip görsün de!”

“Herkesin çalışacağına inanırdım da şu yeni giren çocuğun çalışacağına inanmazdım; efendi birine benziyordu. Bakışlarında ezilmeye karşı duruş varmış gibi gelmişti bana.”

“İnsan bu! Kendisini belli etmez kolay kolay.”

“Bize böylesi gerek. Ezildiğimiz günleri ararız biz.”

“Ben aramıyorum. Arasaydım orada olurdum. Gene de onun orada olması çok tuhaf...”

“Elimizden ne gelir ki?”

“Ağlamak geliyor ya!”

“Çalışanlara engel olamazsak, yarın öbür gün herkes gidecek çalışmaya.”

“İki fabrika birleşmedik mi biz?”

“Onların fabrikası çalışmıyor oğlum, senin fabrikan çalışıyor.”

“Çalışsınlar bakalım. Bir gün akılları başlarına gelir.”

“Ne olacak peki şimdi?”

“Bilmem! İşimiz zor bundan sonra.”

Şalter kalkmış, makinelere hayat veren elektrik enerjisi, akmaya başlamıştı onlarsız. Buna rağmen, isteksiz gibiydi fabrika. Çalışıyor görünmesine rağmen zorlukla soluk alıyordu. Evvelden böyle miydi? Canlılık taşardı her tarafından. Makineler birden coşar, vinçler hareket eder, saç yığınları şekilden şekile girer, fabrikanın o kendine has gürültüsü dışarılara taşardı. Atölyenin kapıları ardına kadar açık olurdu. Şimdi ise hasta olduğunu saklamak istermiş gibi; bir tek küçük kapıydı açık olan. Damarları elektrikle doldurmak yetmemişti: İnsan gerekliydi! Öyle direniş kırsın diye getirilen üç beş kişi değil; fabrikayı tanıyan insanlar! Fabrikayla benzerlikleri vardı işçilerin; onun bu yarım haline... Bu hal işçilere de yansımıştı. Bir şeyler eskimiş, bir şeyler yitikmiş gibi... Bakıp bakıp duruyorlardı fabrikaya.

Zaman ikiye ayrılmıştı: Fabrikaya işçi getirilmeden önce, işçi getirildikten sonra! Fabrika çalıştırılmasa razıydılar. O zaman her şey daha bir kolaylaşacaktı sanki. Fabrikaya işçi getirilmemiş olsaydı maddi zorluklara, büyük fabrikadakilerle aralarındaki sorunlara katlanabilirlerdi. İşçi getirilmemiş olsaydı, direnişi kazanabilirlerdi. Şimdi? Şimdi umutsuzluk içindeydiler. Her kafadan değişik sesler çıkıyordu. Bir kara gölge inmişti üstlerine. Kara gölge, fabrikayı içine almış; büyümüş, büyümüş... Çadıra dayanmıştı. Bir tasa almıştı yüreklerini; ne yana gideceklerini, ne yapacaklarını şaşırmışlardı.

Ne var ki kara gölge büyük fabrikaya uğramazlık etmeyecekti.

“Yarın bir araba dolusu işçi gelecekmiş bizim fabrikaya. Dışardan adam tutmuşlar. Direnişten kişiler de olacakmış içlerinde. Fabrikadaki postabaşılardan biri söylemiş.

“Sıra bizde demek?”

“Bizi kayıracak değillerdi ya!”

“Toplanalım da ne yapacağımızı konuşalım.”

“Arkadaşların çoğu kahvede.”

Direniş komitesi de aynı durumdaydı. Kimi gelmemişti, kimi kahvedeydi. Son bir haftadır düzensizlik baş göstermişti. Bazı sabahlar yoklamaların yapılmadığı bile oluyordu. Büyük fabrikadaki işçilerin çalışmaya başlayacağı haberinin yayılması soğuk duş etkisi yaratmıştı. Kötü haber çabuk yayılıyordu.

“Patron herkesin evine mektup göndermiş. İşbaşı yapmayanın iş akdi feshedilecekmiş. Çözülme bir başlarsa, kimse önüne geçemez.”

“Komiteden hiç kimse açıklama yapmıyor, ne olacak halimiz? Herkes dağınık. Ne yapacaksak yapalım bir ân evvel. Komite acilen karar almalı!”

“Komitedekilerin çoğu gelmemiş. Toplanamıyorlar bir türlü.”

“Küçük fabrikadakilere diyorduk, bak bizim başımıza da geldi.”

“İşveren küçük fabrikaymış, büyük fabrikaymış, bakmıyor.”

“Esas Raşit’e söylemek lazım böyle!”

“Postabaşılar geceleri kahve kahve dolaşıyorlarmış adam toplamak için.”

Gerilim içindeydiler. Bir panik yaşıyorlardı. Komitede olanların acele çadıra gelmeleri söylendi. Çevredeki tüm kahveler dolaşıldı. Toplanmaları zaman aldı. Bir saat içinde ancak yarısı gelebilmişti çadıra. İşçiler, onlardan önce gelmiş, çadırın önünde bekleyiş içindeydiler.

“Hep birlikte fabrikanın önünde toplanalım.”

“Ya küçük fabrikada çalışanlar ne olacak?”

“Önemli olan Isı Kazan. Küçük fabrika kolay!”

“Sabah... Sabahtan keselim fabrikanın önünü. Otobüsleri sokmayalım içeri.”

“Raşit niye gelmedi? Onun haberi yok mu?”

Hepsinde bir umutsuzluk. Ertesi günün belirsizliği. Çabucak ertesi gün olsun istiyorlardı.

O gece hiçbirini uyku tutmadı. Ağızlarını bıçak açmadı evde. Çocuklar da babalarının bu hallerini görüp, sessizce yatağa girdiler. Huysuzluk falan etmediler.

Zeyyat, uyuyan çocuklarına baktı. Bakışları acı doluydu. Onlar da bu acıdan paylarını almışlar, sıkıntılı uyuyorlardı. Sinirine yenik düşmüş, bağırmıştı yemekte. Yemek sırasında, bütün yediklerini çıkarmıştı küçük olan. Yediği neydi zaten? Kızmış bağırmıştı. Çocuklar da korkmuşlar, seslerini dahi çıkaramamışlardı. Öfkelendikçe öfkelenmişti. Onlar direnişteyken kimileri çalışmaya nasıl gidebilirdi? Aklı almıyordu bir türlü. Karısı da sesini çıkaramamış, alelacele her bir şeyi toplayıp, yatırmıştı çocukları. Dolanmış durmuştu evin içinde.

* * *

O günün sıcak olacağı güneşin doğuşundan belliydi. Erken saatlerde bile yakıyordu insanı. En ufak bir esinti yoktu. Ağaç yaprakları öylece durgun, derenin suları kıpırtısız... Yollarda tek tük işlerine giden işçiler de olmasa her şey hareketsizlik içinde olacaktı. Bir bekleyiş... Fabrika bomboş ve sessiz!..

Fabrikanın önündeki yoldan ilk araba geçti. Kemerburgaz Silahtar arası çalışan halk minibüslerinin ilkiydi bu.

Fabrikanın karşısındaki tepede evler vardı. Evlerden doğru biri iniyordu aşağıya. Fabrikalardan birine işe gidiyordu herhalde. Demir Döküm’e doğru sıklaşıyordu gecekondular. Her sabah aynı şey olurdu. Her sabah fabrikanın önünden o saatte geçen minibüs İbrahim’in dışında kimsenin dikkatini çekmezdi. Sabahın durgunluğunu bozmuyordu bütün bunlar. Tepenin yamacındaki çalılıklar da uyardı bu sessizliğe; içinde hayatın izleri, böcekler, karıncalar yokmuş gibiydi. Fabrika sadece beton bir binaydı. Tepeden ileriye doğru patika bir yol uzanırdı. Havanın olağanüstü durgunluğu, yaşamın üstünü örtmüş, her zamankinden çok gizlemişti.

Derken ilk hareketlilik: Direnişçi işçiler bir bir Isı Kazan’ın önünde toplanmaya başladılar. Sessizlikten etkilenmiş olacaklar hiç gürültü çıkarmıyorlardı. Ciddi görünümlerinin altında tedirgin oldukları belliydi hallerinden.

Hayat dediğin karşıtlıklarla dolu değil midir? Onlarla birlikte iki araç dolusu jandarma da geldi fabrikanın önüne. Bir fırtınanın patlayacağı, durgunluğun birdenbire fırtınaya dönüşeceğinin ilk işaretiydi bu. Hava fırtına öncesine dönmüş, gerginleşmeye ve sıkışmaya başlamıştı. Jandarmalar, araçlardan inip fabrikanın önüne dizildiler. Direnişçi işçilerin kararsız oldukları göze çarpıyordu. Her biri birbirinin arkasında yer almaya çabalıyordu. En çok asık yüzüyle başçavuş tedirginlik yaratmıştı.

Tam o sırada servis otobüsleri geldi. İkisi de doluydu. Direnişçi işçiler sinmiş hallerinden biraz olsun kurtuldular. Otobüstekileri görür görmez hareketleri öfkeli kıpırtılara dönüştü. Otobüsler işçilerin biraz uzağında durmuştu. Kimse inmedi arabalardan. Merak ve korkuyla bakıyordu onlar da dışarıya.

“Hiç kimseyi sokmayız içeri!”

Sessizlik işçilerden yükselen bu seslerle bozuldu. Hep birden bağırıp çağırmaya başladılar. Askerlerin yüzü sıkıntılı hal aldı. Çoğu tüfeğini sımsıkı kavramış, her ân harekete geçecekçesine kasılmıştı.

Başçavuş:

“Dağıtın şunları!” diye bağırdı.

Bir anda karıştı ortalık. Askerler tüfeklerinin dipçiklerini kaldırarak işçilerin üstüne yürüdüler. İşçiler, şaşkınlık içinde, sağa sola kaçıştı. Başçavuş da saldırıyordu askerlerle birlikte. Tabancasını çıkarmış, kabzasıyla vuruyordu rastladığına. Küçük fabrikadan Hasan dengesini kaybedip düştü. Kafasına ağır bir darbe yemişti. Saçları kıpkızıl oldu bir anda. Bayılacak gibi oldu. Duyduğu keskin ağrıya rağmen ayakta kalmayı başarabildi. Başını tuta tuta, koşmakta olan arkadaşlarına yetişmeye çabaladı.

Önünde koşanın sendelediğini, sonra yere düşüp kaldığını gören Zülfü olmuştu. Korkusunu –fabrikaya çalışmaya gelen işçileri; askerlerin onları kovalamakta olduğunu– kaçması gerektiğini; hepsini, hepsini unuttu. Ne yapacağını bilemeden kaldırmaya çalıştı yerdekini. Çaresizlik içinde başını kaldırdığında yanı başında duran askeri gördü. İkisinin de bakışları birbirine takıldı kaldı. Asker sımsıkı kavradığı tüfeğiyle ne yapacağını bilemez bir halde duruyordu başında. İkisi de şaşkınlık içindeydi. Asker durdu kaldı öyle. Sonra kaçarcasına uzaklaştı.

İşçilerin kimi fabrikanın karşısındaki tepeye kaçtı. Askerler de peşlerinden. İşçiler tam bir panik içindeydiler. Birbirlerini itelercesine kaçışıyorlardı. Herkes kendi canını kurtarmaya bakıyordu. O anda tek düşündükleri şey dipçikten kurtulmak, yakalanmamaktı.

Kovalayan askerlerden biri: “Sen niye vurmuyorsun? Akşama söylerim başçavuşa!” diye söyleniyordu yanındakine. Beyaz mı beyaz, rengi soluk bir yüzü vardı askerin.

“Git ulan sen de! Hele öyle bir şey yap!”

Zülfü’nün ayağa kaldırdığı Hasan kendine gelir gibi oldu.

“Kalk!” diyordu Zülfü sürekli; telaşla: “Gidelim buradan!”

Tuttu kollarını, zorla sürükledi onu. Yolun ortasındaydılar. Servis otobüslerinin arkasında kalmışlardı yine de. Bir yolcu minibüsünün gelmekte olduğunu gördü. Yakına gelir gelmez işaret etti minibüse. Minibüs az ileride durdu. Hasan’ı sıkıca kavrayıp olanca gücüyle sürükledi minibüse. Tam yanına vardıklarında minibüs hızla hareket etmesin mi?.. Sonra az ileride yine durdu. Güçlükle binebildiler minibüse. Minibüstekilerden birkaçı şöyle bağırıyordu şoföre. “Adama bak yahu, biz olmasak duracağı yok! Gazlayıp gidecek?”

İçlerinden biri Zülfü’ye yardım etti:

“Ne oldu hemşehrim?”

“Yok bir şey!”

Ne dediğinin farkında bile değildi. Gecikmeden hastaneye varmayı düşünüyordu.

Yardımına yolculardan biri yetişti:

“Bir aydan beri direnişteler bunlar. Bizim fabrika da direnişe geçmişti iki sene önce, biliyorum. Kolay değil adamların işi.”

İşçilerin kimi de fabrikanın yanından doğru dere tarafına kaçmıştı. Kaynak işçisi Zeyyat’ın kaçarken telaşla, topuklu ayakkabısı fırladı ayağından, dereye düştü. Ne ayakkabısını düşünecek hali vardı, ne de duracak.

* * *

Küçük Kazan Fabrikası çalışmaya başlayalı bir hafta olmuştu. Fabrikanın önündeki saç demirleri kesiyorlardı. Kaderin bir cilvesi, Postabaşı Nurettin’le beraber çalışıyordu İbrahim. Nurettin, fabrikadayken bağıran çağıran, küçük gören postabaşı değil, bambaşka biriydi artık. Gayet hoşgörülü davranıyordu İbrahim’e. Kalifiye işçi kalmadığından fabrikada işçi gibi çalışmak düşmüştü postabaşına. Suçluluk duygusu bırakmıyordu yakalarını. Fabrikaya gidişlerinde, gelişlerinde, çalışırken; günün hiçbir anında rahat değildi içleri.

İşçilerin seslerini uzaktan duyduklarında daha, tedirginlikleri arttı. Postabaşı Nurettin’le birbirlerine bakıştılar; korkularını belli etmemeye çalışıyorlardı ama korkuyorlardı. Nurettin’de onun gibi çalışmayı bırakmıştı. Direnişçi işçiler, fabrikanın önünden geçmeyi birkaç gündür sürdürüyorlardı. Toplu halde yürüyüşe geçtiklerinden cesaretleri daha bir artmıştı. Bağıra çağıra slogan atıyorlar, yüksek sesle marşlar söylüyorlardı. Fabrikanın içindeyken ses güçlü bir uğultu halinde geliyordu. Bu uğultu uğursuz bir çağrının onları lanetleyen çığlıklarına benziyordu. Aynen böyle bir korkuydu kapıldıkları...

Atölyedekiler sesleri duyar duymaz ellerinde ne varsa bıraktılar. Başlarındaki kısım şefi çalışmadıklarını görmüştü.

“Çalışmaya devam edin,” dedi. “Korkulacak bir şey yok! Askerler var kapıda.”

Şefler çalışanların üstüne fazla varamıyorlardı. Hatta çoğu zaman bir şey yapmayışlarına, oturmalarına göz yumuyorlardı. İdareciler bile güler yüzlü davranıyorlardı. Bu güler yüzlülüğün nedeninin dışarıdakiler olduğunu anlamıyor değildi İbrahim. Biliyor ama sesini çıkarmıyordu. Çıkarsa zaten dışarıda olurdu. Günlerin içinde kararsızlık ve korkuyla dönenip duruyordu.

Nurettin’le birlikte bir süre daha çalışmayı denediler. Ne olur ne olmaz? Fabrikada kimse kimseye güvenemiyordu. Demirkapı’da işçi topluyorlarmış kahvelerden. Onlar olmasa başkaları gelirdi fabrikaya. İbrahim, Selim Usta’yı hatırladı. Selim Usta, demirleri jilet gibi, bir çizgide keserdi. Adam postabaşı olmuş ama, ne düzgün kesebiliyordu, ne de lambasının ağzı doğru dürüst yanıyordu. Hele sesleri duyduğunda eli titrediğinden olacak, lambanın ağzını demire değdiriyor, sıkışan gaz patlıyordu ikide bir.

Postabaşı Nurettin çalışamayacağını anlayınca helaya gitme bahanesiyle içeri gitti. Ürkütücüydü yaklaşan sesler. Helaya girdiğinde bile peşini bırakmamıştı. Gelmekte olan koca bir dalganın habercisi gibiydi.

Yalnız kalmıştı İbrahim. Anlaşılmaz bir güç onu orada tutuyordu. İşçiler göründüğünde heyecanı iyiden iyiye artmıştı. Bacak kasları güçten kesilmişti sanki. Tanıdığı birkaç kişiyi gördü yürüyenler arasında. Selim Usta’ya bakındı, göremedi. Görmeyişine sevindi. Hatırlayınca bile utanç duygusu kaplıyordu yüreğini. Yürüyüştekiler de görmüştü onu. İçlerinden birkaçı yuhalamaya başladı.

Yuhalıyorlar ve o bakmakta devam ediyordu. Başka birini yuhalıyorlar sandı önce. Çevresine bakındı şaşkın: Ondan başka kimse kalmamış, herkes fabrikanın içine kaçmıştı. Oydu yuhalanan. Öfke sardı ruhunu. Kime öfkelendiğini bilmeden. Bağıranlara mı, içeri kaçanlara mı; yoksa kendisine mi? Paniğe kapılarak atölyeye koştu. Atölyenin kapısından zor içeri attı kendisini. Çalışanlar, şeflerle birlikte atölyenin köşesinde toplanmış oturuyorlardı. Dalga, içine alıp yutmak üzereyken onu, kapıyı kapatmıştı. Buna rağmen aklı dışarıda, yürüyüş yapan işçilerdeydi. Bir zamanlar beraber çalıştıkları kişiler değildi sanki bunlar. O sessiz, o boynu eğik işçiler değildi. Seslerindeki kararlılık, insanın aklını başından alan keskinlik eskisinden çok farklı kılmıştı onları. Direnişin dağılmak üzere olduğunu söylüyorlardı oysa. Söylenen bir sürü başka şey daha vardı. Direnişteki işçiler, birtakım öğrenci militanlar tarafından baskı altında tutuluyordu güya. Çoğu fabrikaya çalışmaya gelecekti gelmesine ya korkuyordu. Nedense dışarıdakilerin hiç de öyle bir hali yoktu. ‘Ne yaptıklarını bizden iyi biliyorlar,’ diye geçirdi aklından. ‘Korkularından bağırmıyorlar ya bunlar?’

Sendikanın para yardımı yapmadığı söyleniyordu bir de. Bu yüzden çözülmeleri yakınmış. İşbaşı yapmayı kabul ederlerse, içlerinde birkaç kışkırtıcı hariç herkesi affetmek büyüklüğünü gösterecekmiş işveren. Affedecekmiş ama kışkırtanları asla. Söylentileri doğrulayacak gelişmeler yaşanmıyor değildi bir yandan. Direnişten kaçan iki kişi gelmişti çalışmaya. Daha da gelecekler varmış. ‘Parasızlığa katlanamayan bu kişiler çıkmazda olduklarını anlar anlamaz tercihlerini yapmışlar.’ Hangisi doğru, hangisi yanlış olduğu belli olmayan sürüyle başka şey söyleniyordu. ‘Askerler yakında dağıtacakmış direniş çadırını. Bakalım o zaman ne yapacaklar,’ deniyordu. İbrahim, çoğuna inanmıyordu bu söylentilerin. Bir tanesi hariç: Maddi bakımdan güç durumda oldukları bir gerçekti. İbrahim’i de parasız kalmak korkutuyordu zaten.

Atölyedekiler küfretmeye başladılar. Ağza alınmayacak küfürler savuruyorlardı dışarıdakilere. Bu küfürlerden hiçbiri kapalı kapıdan öteye ulaşmıyordu tabii. ‘Kapalı kapılar arkasından küfretmek kolay,’ diye düşündü. Tiksinti duydu. ‘Hiçbiriniz yuhalanmadınız. Yuhalanan ben oldum. Hiçbirinizin cesareti yok dışarı çıkmaya. Dışarıdakiler hiç olmazsa yüzümüze karşı bağırıyorlar. Size saklanarak küfretmek düşüyor. Postabaşı Nurettin! Nasıl da korkuyor? Ne kadar saklarsa saklasın korkusunu, korktuğu belli. Bana ne kadar insanca davranıyor şimdi? Hoşgörülü ve sevecen. Evvelden böyle miydi bu adam? Şimdi ise “fazla çalışma, yorma kendini” sözleri düşmüyor ağzından. Arada bir şakalaşıyor, yaltaklanıyor. Fabrika işbaşı yaparsa, çalışanları mükafatlandıracakmış işveren. Öyle söylüyor.’

Atölyenin içindeki gruptan, kimsenin olmadığı uzak bir köşeye oturdu. Dışarıda sesler dinmişti; belli etmeseler de herkeste bir rahatlama oldu. Ne yaptıklarına gelince: Kazan falan imal edilmiyordu. Birtakım küçük işlerle uğraşıyorlardı şimdilik. Fabrika çalışıyor gözüksün diye, sabahtan akşama demirleri kesiyorlardı alanda. Eski canlılıklarından eser yoktu. Kolu kanadı kırılmıştı fabrikanın.

Direnişten koparıldığı günü hatırladı İbrahim. Kolundan tutup, onu öte yana çektikleri günü. Karşı koyamamıştı. Direniştekilerden biri çekseydi kolundan, direniş tarafında da kalabilirdi. Fabrika ikiye ayrılmıştı o günden sonra: Direnenler, direnmeyenler! O nasıl direnmeyenlerin tarafına sürüklenmişse direnenler de birkaç kişinin peşinden sürükleniyordu. O güne değin kendisini bu düşünceyle avutmuştu. Her şeyi küçük bir ayrıntıya, küçük bir tesadüfe bağlıyordu. Kolundan tutup, çekmeselerdi, direnişte olacaktı şimdi... Ne olup bittiğini olayların başlamasından sonra öğrenmeye başlamıştı işçiler. En azından kendisi için durum böyleydi. Ne oluyorsa –başkaları için de farklı olmadığını düşünüyordu İbrahim– onun dışında oluyordu.

Şimdi... Yuhalanıyordu şimdi! Yuhalanmak koymuştu ona. Ama bundan daha tiksinti veren şey içerdekilerin kaypak davranışlarıydı. ‘Akşam olsa da eve gitsem,’ diye düşündü. Fabrikaya geldi miydi, tüm sıkıntılar yükleniyordu üstüne.

Karısını düşününce biraz olsun sıkıntılarından kurtuldu. Eve varınca sofra hazır olurdu. Karısı, fabrikayla ilgili hiçbir şey sormaz, başka her şeyden konuşurlar, unuturdu fabrikayı.

* * *

Yürüyüşler, askerlerin işçileri fabrikanın önünden dağıttığı günün ertesi başlamıştı. Görünmez bir kuvvet işçileri fabrikaya çekiyordu. Bir kısmı korkmuş, çadırın önünde kalmış, gelmemişti. Yürüyenler ilk günlerde pek cesaretli değillerdi. Her ân kötü bir şey olacakmış gibi tedirgindiler; buna rağmen gidiyorlardı. Herkes birbirinden kuvvet alıyordu. Yürüyüş yaptıkları ilk gün birkaç askerle karşılaştılar fabrikanın önünde. Sabahın erken saatleriydi. Henüz fazla sayıda asker olmadığı gibi, başçavuş da yoktu. Bir olay çıkacağı korkusundan olacak, fazla oyalanmadan büyük fabrikanın önünden küçük fabrikaya doğru yürüyüşe devam ettiler. Daha oraya varmadan karakolun aracıyla karşılaştılar yolda. Başçavuş önde oturuyordu. Aracın arkasında altı jandarma vardı.

Başçavuş aracı durdurup, işçilerin kendisine doğru gelmesini bekledi. Topluluk birdenbire yavaşlayınca sıralarda sıkışmalar oldu. Arkadan gelenler öndekileri yürümeye zorluyordu. Bağırmayı kesmişlerdi.

Başçavuş, nasıl olduysa, geçerlerken aracın içinden onları izlemekle yetindi. İşçiler küçük fabrikanın önünde durmayıp köprüye doğru devam ettiler. Başçavuşun cipi de peşlerinden!

Başçavuş, niçin karşı çıkmamıştı işçilere? Onu bu ruh haline iten neydi bilinmez. Belki emir almamıştı, ondan. Ancak şunu söyleyebiliriz: Bir önceki gün meydana gelen sürtüşmeden sonra işçilerin hemen ertesi gün fabrika önüne geleceklerini beklemiyordu. Karakolda işçilerin fabrika önünde toplandığı haberini alınca canı sıkkın binmişti cipe. Bu işi hallettiğini sanmıştı oysa. İşçilerin fabrika önünde toplanması, fabrika müdürünün şikâyetine neden oluyordu. Fabrikaya saldırı olacağından, can güvenliği kalmadığından yakınıyordu müdür. Başçavuş, başına böyle bir bela sardıkları için durmadan küfrediyordu işçilere. Bir gün öncesinden derslerini almış olmalıydılar halbuki. ‘Çalışma özgürlüğüne tecavüz ediyorlar,’ diyordu müdür. Doğruydu. Yasalara göre kimse kimsenin çalışma hakkını kısıtlayamazdı. Onun görevi başkalarının çalışmasına engel olanları dağıtmak olmalıydı. Karakoldan öfkeyle çıktığı halde, fabrikanın önüne geldiğinde işçileri kararlı görünce zorla dağıtmak konusunda isteksizleşti. O gün nedense bir can sıkıntısı, bir durgunluk peydahlanmıştı içinde. Eyüp’e, yüzbaşıya ulaşamayınca işçilerin üstüne fazla gitmek istemedi.

* * *

Kahveden çekilen kablo ışık sağlıyordu çadıra. Yüz vatlık bir ampul vardı ucunda. Ampul koskoca karanlığın içinde küçük bir ışık kümesi oluşturuyordu. Bu ışık kümesinin içinde çadır gözüküyordu ve insanlar... Gece olup sessizlik yayıldı mı çevreye, gece gündüz akan dere gibi; sanki uyumayan bir tek o kalmış cırcırböceği gibi, çadırdaki insanlar da uyumazdı.

Çadırın karşısındaki tepe karanlığın içinde kaybolur, yoldan nadiren geçen bir arabanın farları bu karanlığı aydınlatır bazen. Derenin öte yanında karanlıktaki fabrika bomboş gözükür. Onunla baş başa kalmış gibidir çadırdakiler. Çadır nöbetinde on kadar kişi kalıyor. Bu on kişiyle fabrika arasında garip bir yakınlık doğar. Gece olunca işçilerin yüreğine hüzün çöker, yalnız hissederler kendilerini. İşte bu yalnızlıklarına bomboş fabrika ortak olur. Canları sıkıldı mı, rahatça dolaşırlar çevresinde. Ne asker vardır, ne çalışanlar... Fabrikanın ve bekçilerin dışında herkes gitmiştir. Gizli bir dostluk doğar aralarında. Onu korumak istermiş gibi, göz kulak olurlar fabrikaya.

Gündüzleriyse bir araba dolusu işçi geliyor, asker kapıyı tutuyor; fabrikayı ellerinden alıyorlar. İşçiler de yitirdiklerinin acısıyla bağırıyor ve yürüyerek geçiyorlar fabrikanın önünden. Şimdilik acemice dolanıyorlar; umutsuzca çırpınarak... Yüreklerindeki eksiklik duygusuyla ve elleri boş... Gece olduğunda başka! Gece olduğunda fabrika yine onların! Bu yüzden geceyi seviyorlar...

Çadırın önündeki sandalyelerden birinde oturuyordu Birol. Sandalyeye ters oturmuş, kollarını sandalyenin arkalığına kavuşturmuş, öylece fabrikayı seyrediyordu. Fabrikayı seyrederken, o anki ruh hali ile fabrikanın hali arasında bir benzerlik kurdu. Fabrika da onun gibi, (bundan sonra ne olacaksa; en kötüsünden en iyisine, güçlü de olsa, güçsüz de olsa, bundan sonra olacakların üstesinden nasıl geleceğini bilmese de) yaşamaktan ve varlığını sürdürmekten başka çaresi olmadığının farkına varmış gibiydi. Kendisini gecenin sakinliğine kaptırıp, biraz soluk almak, kendi ile uyum içinde olmak ve her şeye rağmen varlığını sürdürmesi gerektiğini bilmekle; bundan sonra neler olacağı sorusuna çoktan yanıt vermişti; Gelecek acı da getirse, sevinç de getirse, kötü de olsa, iyi de olsa yaşamını sürdürme savaşı içinde olacağını biliyordu.

Çadırın ışığı karanlığın içinde çok güçlü değil. Tepe karanlık, yol ıssız ve karanlığın içine uzanıyor. Derenin suyu kopkoyu ve siyah. Sadece on kişinin varlığıyla avunuyor insan. Karanlığın içinden bir kurşun gelebilir. Işıkta iyi hedef olunur. Her şeye rağmen çadırı beklemek zorundalar. Biri gelip yok etmeye kalkabilir onu. Çadır bir simge! Çadır direnişin simgesi...

İlk geceler böyle geçiyor.

Birol, geceleri çadırda olmaya henüz alışmış değildi. Bazen canının sıkıntısını dağıtmak için bir kitap alıyordu eline. Dikkatini kitaba vermeye çalışıyordu. Arada sırada başını kaldırıp, yola bakıyor, aynı hareketi farkında olmadan düzenli bir sıklıkla tekrarlıyordu. Karanlığın içinde bir değişiklik var mı diye bakıyordu. Her şey yerli yerindeydi. Bazen uzaktaki gölgelerin ne olduğunu çıkaramıyor, gözlerini karanlığa alıştırmaya çalışarak, onların ne olduğunu anlamak istiyordu. Bir seferinde bu gölgelerden biri dikkatini çekti. Yola yürüdü.

Uzaktan köpeklerin havlaması duyuluyordu. Toprak yoldan en son araba gece birde geçmişti. İşçiler gece olunca arabaların yavaşlaması için yola büyük taş parçaları koyuyorlardı. Yoldan geçen bir araba kurşun yağmuruna tutabilirdi onları. Tedbir almak gerekiyordu. Ne olduğunu anlayamadığı gölgenin yanına vardığında onun çalıların üstüne atılmış bir çuval parçasından başka bir şey olmadığını gördü.

Tam o sırada uzaktan bir arabanın ışığı aydınlattı yolu. Sonra birdenbire söndü. Boğazına bir şey tıkanmış gibi oldu. Hemen çalının yanına, yere uzandı. Soluğunu tutmuştu. Bir süre öylece karanlıkta seçmeye çalıştı. Arabaya dair başka hiçbir işaret göremeyince başını kaldırıp çadırdan yana baktı. Ipıssızdı çadır tarafı ve güvensiz. Çok geçmedi, tekrar yandı farlar. Duruyor mu, geliyor mu belli değildi. Engel olamadığı bir korkuya kapıldı. Yalnız olmak ürkütücü geldi ona. Ne yapacağını bilemez bir halde, gerisin geri çadıra yollandı. Yarı yolda çadırın hiç de emin olmadığı geldi aklına. Her saniye tetikte, yine de yolunu değiştirmeden yürüdü. Çadıra yaklaştığında heyecanını bastırmaya çalışıyor, çadırdakilere herhangi bir şey hissettirmek istemiyordu.

Çadıra vardığında arkasına dönüp bakmadan edemedi. Kasları fırlamaya hazır!.. Arabayı görememişti. Önsezisi bir şeyler olacağını söylüyordu. İçeri girmekten vazgeçti. Çadıra girmeden arkasına dolandı. Pür dikkat kesilmişti. Gereksiz yere heyecanlanmış olamaz mıydı? Oldukça uzun bir süre gecenin sessizliğini dinledi. Çadırdan içeri girdiğinde soluğu normale dönmüştü. Hatta neşeli bile sayılırdı. İnsan, hiç neden yokken birden neşeye kapılır ya bazen. Biraz yapmacık bir neşedir bu. Bir şeyleri örtmek isteyip, her şeyin yolunda olduğunu kendisine ispatlamak isteği...

İsa’yı nöbet listesini hazırlarken buldu.

Konuşmayı denediği (İsa’nın çadırdan çıkarak onu çözümsüz ve tek başına koyduğu) günden sonra İsa’yla aralarında bir yakınlık doğmuştu. O akşamki konu üzerine bir daha söz açmasalar da İsa’nın bakışlarında, davranışlarında hep sıcaklık vardı. İsa küçük fabrikanın işçileri ile ilgilenir olmuştu o günden sonra. Çözümsüzlüğün ne olduğuna gelince, yaşam onu bir süreliğine gündemden çıkarmıştı zaten. Önce küçük fabrikaya, sonra büyük fabrikaya işçilerin getirilmesi, tehlike karşısında yazgı birliğine zorluyordu onları. Birol arkadaşları tarafından eskisi kadar sıkıştırılmıyordu. Ortak tehlike, iktidar gibi ayrılıkları körüklemiyordu.

“İstersen ben okuyayım, sen yaz!”

“Gerek yok! Az bir şey kaldı zaten. Bitiyor.”

Kapı ağzındaki tahta kanepeye oturdu. Bir şeyler yapmak, ne olursa olsun bir şeyler yapmak istiyordu. Kendi fabrikasından iki kişi vardı nöbette. Diğer işçiler büyük fabrikadandı ve İsa’nın dışında hiçbirini tanımıyordu.

“Çay yapayım mı?” diye sordu ayağa kalkıp.

“Biz yaptık,” dedi işçilerden biri. “Belki vardır daha içinde.”

“Ha öyle mi?”

O ân hiç de çay içmek istemediğini fark etti. Hâlâ neşeli gözükmek istiyor; fakat engelleyemediği kaygısıyla rahat olamıyordu bir türlü. Ne yapsa yersiz olacakmış gibi geliyordu ona. Yapmacık neşesi kısa sürmüştü. Gereksiz heyecanlanması ve sonradan abartılı neşesi kendi içinde tutarsızlık yaratmış, huzursuzluğunu saklayamaz olmuştu.

‘Başkaları acaba farkında oldu mu tutarsız davranışlarımın? İsa?’

Oysa kimse onunla ilgilenmiyordu bile. Kararsızlığını üstünden atamamış; dışarı çıktı.

Karanlığın içinden birinin gelmekte olduğunu gördü. Geleni tanır gibi oldu. İsmini bilmiyordu ama, tanıyordu; direniş komitesinden biriydi gelen. Onu Raşit’le birlikte görüyordu hep. Sessiz, çocuksu yüzlü; aklında kalan ilk izlenim buydu ondan. Çocuksu yüzlü olduğu halde, onunla beraberken bambaşka bir etki uyandırıyordu Birol’da. İnsanın, onunla beraber olduktan sonra ilk izlenimini sürdürmesine olanak yoktu. Neydi onu çocuksu yapan? Neydi tanıdıktan bir süre sonra onu ciddi, ağır başlı, çocuksu görünüşünün aksine, çevresindeki birçok insandan daha olgun gösteren? Birol, bu iki özelliği aynı anda görüyor, onda bu iki özelliğin birden oluşunun nedenini çözemiyordu.

Zülfü’ydü gelen. Onun gelişiyle birdenbire rahatlamıştı Birol. Nedenini bilmediği bir sıcaklık duyuyordu ona karşı. İçeri girdiler birlikte. İsa, nöbet listesini yazmayı bitirmiş olacak, masanın üstündeki kâğıtları toplamış, sigarası parmağının arasında, bardağına koyduğu kalmış çaydan yudumluyordu. Zülfü’yle birlikte kanepeye oturdular.

“Ne oldu, bir şey mi var?” diye sordu İsa, Zülfü’ye.

“Hiç, dolaşmaya geldim. Doğan geldi mi buraya?”

“Hayır, gelecek miydi?”

“Yo!..”

“Görünce söyle, yarın nöbeti var.”

“Söylerim.”

Bir müddet sustuktan sonra ekledi:

“Şimdi gelirken bir arabaya rastladım. İçinde beş kişi vardı. İleri gitti ama geri dönmedi. Dikkatinizi çekti mi?”

“Ben gördüm!” dedi Birol. “Ama içindekileri seçemedim.”

“Ben yanlarına gidince ışıkları söndürüp hareket ettiler hemen. Biraz uzağımda yine durdular. Arabanın ışıklarını bir yakıp bir söndürüyorlardı.

“Benim de dikkatimi çekti. Her zaman geçen arabalardan biri diye düşündüm sonra.”

İsa, çenesini sıvazlayıp:

“O yol Çamlık’tan öteye gitmez,” dedi.

Yüzü düşünceli bir hal almıştı.

“İçki alemi yapan sarhoşlardır!”

Zeyyat’ın arkadaşı Sefer’di bu fikri ileri süren; gerçekten o bölgede geceleri sarhoşların dolaştığı olurdu; ama gene de?

“Nasıl birileri olduklarını göremediniz mi?” diye sordu İsa.

“Arabanın içi karanlıktı. İçeridekiler görülmüyordu,” diye yanıt verdi Zülfü.

Kısa süren bir sessizlik oldu.

İsa:

“Çamlık tarafına gittiklerine göre geri döneceklerdir. Birkaç kişi birlikte çıkalım yola.”

Çadırda kimsede huzur kalmamıştı.

Birol kendisini tutamayıp dedi ki:

“Yanımızda silah yok. Neyle çıkacağız önlerine?”

“Bizde bir şeyler vardır elbette!” dedi çadırdaki işçilerden biri. Birol, bu lafı eden, iriyarı, esmer tenli kişinin Sivaslı Mehmet olduğunu öğrenecekti sonradan.

Çadırı boşalttılar. Altısı yola çıktı. Karanlık yolda gezinmeye başladılar. Heyecanlıydılar. İçlerinde en çok heyecanlanan Sefer’di. Yalnız, bir arada olunca zevkli bir heyecan duygusuydu yaşanan. Gecenin yeknesaklığı yok oluvermişti. Bir şeyler olabilir düşüncesiyle hareket ediyorlardı ama gerçekten bir tehlike doğabileceğine inandıkları yoktu. Sefer getirip birkaç taş daha koydu yolun ortasına. Hiç kimse konuşup, o heyecanın büyüsünü bozmak istemiyordu. Dakikalar ilerledikçe hiçbir şey olmayışı, heyecan duygusunu yok etti. Sonunda dolaşmaktan yorulup, yol kenarına oturdular.

“Arabanın bizimle alakası yok herhalde?” dedi İsa.

Yanıt veren olmadı. Karanlıktan aniden bir şey çıkacakmış gibi yolu gözlüyordu herkes. Sanki gecenin büyüsünü bozup heyecanlarından olmak istemiyorlardı.

“Mutlaka döneceklerdir,” dedi Zülfü. “Bizimle alakası olmayan birileri bile olsa geri dönmek zorundalar. O zaman anlarız kim olduklarını.”

“İçmeye giden sarhoşlardır,” dedi İsa. “Sefer haklı! Boşuna telaşlanıyoruz.”

“Sabaha kadar burada mı bekleyeceğiz?” dediğini duydular Sefer’in.

Sefer’in sorusunu, uzaktan karanlığı yaran farların parlak ışığı yanıtladı. Sanki hiç böyle bir şey beklemiyorlarmış gibi telaşla dağıldılar yola. Parlak ışıkta bir anda ortada kalmışlardı. Oldukça tedbirsiz davrandıkları, ilk kez ciddi olarak o anda akıllarına düştü. Ya Mehmet’te bir şey yoksa? Az sonra araba siyah gövdesiyle meydana çıktı. Geldi, yolun ortasındaki taşlardan ötürü yavaşlamak zorunda kaldı. Artık iyice görünüyordu arabanın içi. Arabanın önü de arkası da doluydu. Esrarengiz kişilerden çok, alem yapmaya giden sarhoşları resmediyordu.

Arabanın yanına ilk giden İsa oldu. Diğerleri de İsa’dan cesaret alıp meydana çıktılar.

İsa, arabanın kapısını açtı:

“Nereye birader?”

Toprak yoldan yükselen toz bulutu ile birlikte patinaj eden lastiklerin acı çığlığı!.. Araba, kapı açıkken hızla hareket etti. İsa, lafını bitirememiş, kendisini yana atmak zorunda kalmıştı.

Taşlara çarpan lastiklerin tok sesi! İki yüz metre ilerde durdu araba. Sanki alay ediyor gibiydi. Hepsi birden başlarına gelebilecek tehlikeyi düşünmeden arkasından koştular. Silah sesi duyulur duyulmazsa yere attılar kendilerini.

Araba hızla hareket edip karanlığın içinde kayboldu. Gecenin karanlığında alevi ile birlikte bir şarjör mermi yankılandı.

Yattıkları yerden neden sonra kalktılar. Hiçbirinin konuşacak hali yoktu. Başlarına gelen tehlikenin boyutunu asıl şimdi kavramışlardı. Şaşkınlık içindeydiler. Yola koydukları taşlar hiçbir işe yaramamıştı. Eğer gerçekten koydukları taşlar arabayı durdursaydı ne olacağını bilmiyorlardı ama taşları yeterince büyük koymadıklarına hayıflandılar.

Herkes aynı anda konuşmaya başladı.

“Hep söylüyorum; bu yol bizim için çok tehlikeli!” dedi Zülfü. “Kendimizi koruyacak silahımız bile yok. Gebertseler bizi burada, hiçbir şey yapamayız,” dedi Birol. İsa, karanlıkta birilerini suçlarcasına: “Boşu boşuna duruyoruz çadırda,” diye söylendi. “Çadırda durup hedef olacağımıza dışarıda dursak ya!” “Amma maceralı oldu, ha?” dedi Sefer.

O dakikaya kadar konuşmayan bir tek Sivaslı Mehmet’ti. O bekledi: Herkes susunca karanlığa doğru bir küfür savurdu.

* * *

Sayfalar iç içe geçmiştir hayatta. Dışından göremezsiniz yaşamı, içindesinizdir. Seyrettiğinizi sandığınızda siz onu, o sizi değiştirir. Siz onun içinde bir parçasınızdır; onunla birlikte yaşayan. Siz hayatı kucaklayamadan, hayat sizi kucaklar. Yaşam gelişmektedir sizinle birlikte. Siz yaşamı geliştirirsiniz, yaşam sizi... Aklınızla tüm yaşamı kucakladığınızı sanırsınız, aklınız yaşamın bir parçasıdır; bunu unutursunuz.

Gün aydınlanmamıştı daha. Aydınlanmasına bir saatlik zaman vardı. Hepsi geceki heyecanı atamamışlardı üstlerinden. Hava biraz serin olacak, çadırın önünde büyük bir ateş yakmışlardı. Sinirleri bozulmuştu her birinin ve sabahın olacağı yoktu. Kimseyi uyku tutmuyordu artık. Ateşin çevresinde toplanmışlar, birbirlerine sokulmuşlardı. Ateşin kızıllığı yüzlerine vuruyordu. Ara sıra içlerinden biri kalkıp tahta parçaları atıyordu ateşe. Atılan tahtalar çok geçmeden, çatırtılarla tutuşuyor, hafiften esen rüzgârla birlikte çevreye kıvılcımlar sıçratıyordu. Sırayla biri kalkıp yolu dolaşıyor, sonra tekrar geliyordu ateşin başına.

Konuşulan konu geceki arabaydı. Her biri bir tahmin yürütüyordu. Kimi olayı fazla abarttıklarını, sarhoş bir grubun işi olduğunu ileri sürüyor, kimi de çadıra yapılacak bir saldırının tüm planını çıkarıyordu ayrıntılarıyla. Ancak her biri bir şeyi çok iyi kavramıştı: Geceler saldırıya açıktı.

Söylenen her söz, yakınlıklar, sıcak duygular kuruyordu aralarında. Karanlıktaki muhtemel tehlike karşısında nasıl birbirlerinden ayrı durabilirlerdi? Çok değil birkaç gün öncesi ayrılmamaları üzerine kafa yorarken; şimdi böyle bir şeyin telaffuz edilmiş olmasını bile tasavvur edemiyordu Birol...

Ateşin karşısında duran şu yeni yüzler; sanki çoktan beri tanıyor gibiydi onları. Bir sorun yoktu artık aralarında. İçine düştükleri çıkmaz nasıl çözümlenmişti, içinden çıkılmayacak sandıkları kısır döngü ne zaman değişmişti; hiç farkında olmamıştı. Oysa şimdi ortak yazgıları, yalazalar çıkararak yanan ateşten daha fazla ısıtıyordu onları. Yüreğindeki her şeyin hafiflediğini hissediyordu. Askerler kovaladığında, aynı korkuyu, aynı acıyı iki fabrika birlikte tatmıştı. Ayrılmak bir yana, birbirlerine daha çok sokuluyorlardı gitgide.

İçinde dayanılmaz bir istek duydu. O anda kalkıp, sevincini haykırmak, herkesi kucaklamak geldi içinden. Çevresindeki bütün yüzler gülümsüyordu. Bir şeyler söylemek istiyordu onlara ama ifade edecek sözcük bulamıyordu. Sonradan bu ânı hatırlayacak: Bir gün bir yerde, hiç anlamadığı bir dilde bir şarkı kulağına çalındığında, duygularını müziğiyle dile getiren kadının, anlaşılmaz, ancak hissedilebilen sesinde bulacaktı yanıtı. Gerçek aynı gerçekti ama o bambaşka bir yönünü görüyordu şimdi. İnsanları, birbirinden uzak tutan sınırlar yıkılmış, onları birbirine düşüren yanları küçük birer ayrıntı olmuştu.

Yerinden kalktı. Çadırın yan tarafında duran tahta parçalarından birini ateşin içine attı. Ateşin yanışında bile dostluğa alkış vardı.

Zülfü, geceki saldırı planını bir rastlantı eseri bozduklarını iddia ediyordu. Direnişin kırılması için ne mümkünse yapacaktı karşı taraf. Uyanık olmalıydılar.

* * *

Ertesi sabah güneş tatlı ışığını çadıra yeni vurduğunda, Birol’u sandalyelerin üstünde yarı uyuklarken yakaladı. Güneşin ışığı, çadır bezinin aralıklarından, uyuyanları hemen uyandırmak istemezmiş gibi usulca sızıyor, çadırdakilerin üstüne doğru yavaşça ilerliyordu.

Küçük aralıktan sızıp yol alan ışık uyandırdığında, sandalyelerin üzerinde kıvrılıp kalmış olduğuna şaştı Birol. Ne zaman çadıra girip, ne zaman sandalyeleri birleştirdiğini hatırlamaya çalıştı. Üşüyordu anımsamaya çabalarken. Ve çadırdan sızan ışık yetmiyordu ısıtmaya. Tatlı, sıcak, güzel bir duyguydu geceden anımsadığı. Sanki uyumuş olmak bütün o güzel duygulara gözlerini yummak, o kadar zaman ondan ayrı kalmak demekti. Yine de yitip gitmemiş bir sevinç duygusu bulmuştu yüreğinde. Yaşamında yeniden hayat kıpırtılarının başladığını hissettiren geceki sevinci.

Uyku sersemiydi. Hatırladığı güzel duygulardan emin olmak için çadırın dışında birilerini arandı. Karşısına çıkan ilk kişi Remzi oldu. Remzi ne zaman gelmişti, ne zaman yanında bitmişti, hiç farkında değildi.

“Ne zamandır buradasın? Ben de seni evde arıyorum.”

“Nöbetteydim İsa’yla. Uyumuş kalmışım.”

“Zülfü de mi nöbetteydi?”

“Hayır, sonradan geldi o.”

“Bir şey söylemediler mi sana?”

“Ne söyleyecektiler?”

Remzi, kabullenemeyişini birbirine kenetlediği dudakları, hayret dercesine kaldırdığı kaşlarıyla ifade ettikten; gözlerini yukarıda bir noktaya çevirerek havaya sabırsız bir bakış fırlattıktan sonra birden Birol’dan yana döndü:

“Çevrende olup bitenden haberin yok senin!” dedi bir çırpıda.

Birol’un kaşları çatıldı hemen; bir şey söyleyecekken durup kaldı bir süre. Peş peşe gelen sorulardan sonra maruz kaldığı suçlama iyice dağıtmıştı uykusunu. Remzi’nin yüz ifadesi, söyleyiş tarzı, yüzündeki ciddilik, o bozuk ve yarı kızgın hali, söylediğinden çok daha fazlasını anlatıyordu.

“Niye haberim yokmuş ki çevremden?”

Remzi susmayı tercih etti bu kez. Birol, kapının fermuarını çekip duruyordu sinirli bir şekilde. Remzi’nin konuşmasını bekliyordu. Fermuarla bir süre daha oyalandı... Sonra aniden Remzi’den yana döndü:

“Ağzında bir şeyler geveleyip durma! Söyle neden haberim yokmuş benim?”

Canı sıkılmıştı. Remzi yine cevap vermeyince çevresine bakındı. Kimse kalmamış, herkes gitmiş... Neler olup bitiyordu? Remzi çadırın önünde, karşısında niye öyle dikilip duruyordu?

“Ne olduğunu söyler misin Allah aşkına?”

“Az önce Zülfü ile Raşit köy meydanında tartışıyorlardı,” dedi Remzi. Nihayet konuşmuştu. “Ben yanlarına gidince sustular. Zülfü bağırıyordu Raşit’e. Bir şeyler saklıyorlar bizden. Raşit’in yüzü kıpkırmızıydı.”

Birol’un heyecanlanması ile yatışması aynı anda oldu. Neden haberi yoksa, haberi olmadığı olayda suçunun ne olduğunu merak ediyordu; yatışmıştı çünkü bu olayın kendisiyle ilgisi yoktu. Ama ilerleyen dakikaların Remzi’yi haklı çıkarmayacağından emin değildi.

Önce köye gitmeye karar verdilerse de sonunda çadırda beklemenin daha doğru olacağını düşündüler. Sonraki saatler hep merak içinde oldu Birol, ve merakı İsa ile Zülfü çadıra gelinceye kadar sürdü. Doğan da vardı yanlarında. Birol, olayların dışında tutulduğu duygusunu yoğun yaşamaya başladıkça, Remzi’ye de hak vermeye başladı. Kompleksli birini aratmaz olmuştu ruh haliyle. Doğan, çadıra girdi bir ara. Az sonra çadırdan çıkıp, İsa ile Zülfü’nün yanına geldi ve şöyle dedi: “Hadi gidelim biz de!”

Hepsinin aceleci hali vardı.

Birol yanlarına gidip: “Nereye gidiyorsunuz?” diye sordu.

İsa cevap verdi:

“Hiç... Önemli bir şey yok. Sonra anlatırız sana.”

“Ben de geleyim.”

“Hayır! Sen gelme! Sizin fabrikadan başka bir arkadaş gelsin.”

Remzi: “Ben geleyim,” dedi.

Buz gibi olduğunu hissetti Birol. Sorduğuna bin pişman olmuştu; hiçbir şey diyemedi. Dışarıda güneş yakıcı sıcaklığını hissettirmeye başlamıştı iyice. O anda ne olup bittiğini anlayabilmenin dışında, ne güneş umurundaydı Birol’un, ne de başka bir şey.

* * *

İbrahim paydos ziline beş dakika kala yıkanma yerine gitti. Yüzünü üst üste birkaç defa yıkadı. Yorucu ve sıkıcı bir gün daha bitmişti. Birazdan evine gidecek, ve karısına kavuşacaktı. Biraz neşelenir gibi oldu. Ertesi gün yine geleceğini hatırlayınca neşesi kursağında kaldı. Üretim falan olduğu yoktu işte! Niye çalıştırıyorlardı ki fabrikayı? Tatil etsinler, anlaşma olunca çağırsınlar herkesi. Olmayacak şeyler düşündüğünü bilmiyor değildi. Fakat düşünmeden edemiyordu. Hatta ilk günlerde böyle bir umudu vardı. İlk günler işçilerin çoğu çalışmaya gelmemişti ve sayıca çok azdılar. On beş-yirmi kişiyle çalışacak değildi ya fabrika? İçinden dualar ediyordu; çalışanların sayısı artmasın diye. Duası kabul oldu. Çalışanların sayısı otuz kişiyi geçmedi ama fabrika çalışır gözükmeye devam etti.

Her gün gidip geliyorlardı fabrikaya. Tedirginlik dolu sıkıcı günler birbiri üstüne yığıldı.

Sakin bir yaşamdı istediği. Hiçbir olaya karışmasın, tehlikelerden uzak kalsın. Eve gider; karısı yemek hazırlamıştır, birlikte otururlar sofraya, yemeklerini yerler; sonra birlikte yürüyüşe çıkarlar, sonra gelir yatarlar.

Ya ertesi gün sabahın altısında işe kalkmak? İşte küçük mutluluğun sonu! Bir de işin sıkıcılığı yetmiyormuş gibi tedirginsin. Ne olacak belli değil. İşverenin fabrikayı kapatacağı söyleniyor. Fabrikaya gitmeyi istemeyen, hem de kapanacak diye korkan sensin.

Fabrikayı kapatacak olsa on beş kişiyle çalıştırır mıydı?

Üstelik aldığı para küçük mutluluklarını renklendirmiyordu fazla. Açıkça kandırıyordu kendisini. Öğlenleri fabrikada yiyordu. Akşam da bir şey bulup buluşturuyordu karısı. Şimdilik kirada oturuyorlardı, sokakta değillerdi.

Bunun ötesinde başka hiçbir şey yoktu. Birbirlerinin varlığıyla doyuyorlardı. Ara sıra kahveye çıkardı İbrahim. Geç gelirdi; karısı yatmış olurdu o zaman. Kahveye çıktı mı fabrikayı unuturdu. Yatacağı saate kadar aklına getirmezdi. Zorla çalıştığı bu işi hiç mi hiç sevmiyordu. Çalışmak zorundaydı ama.

İş bitip eve varınca önünde özgürce hareket edebileceği koskoca bir akşam olduğunu düşünürdü. Ama o ne? Daha yemeğe oturduğunda başlardı sırtı ağrımaya. Dışarıya dolaşmaya çıktıklarında ayakları yorgunluktan yürümez olurdu. Özgürce hareket edeceği koskoca akşam küçüldükçe küçülürdü. Yorgunluktan zor atardı kendisini yatağa. Yine de küçük mutluluğuna sımsıkı sarılırdı.

Direniş, yeni korkular, yeni sıkıntılar getirmişti beraberinde. Küçük mutluluğu tehlikeye girmişti. Yaşamı altüst olmuştu bir anda. Ne yapacağına karar verememiş, bocalamıştı. Küçük mutluluğunu kaybetme korkusu karar vermesini engelliyordu hep.

Olan biten her şey onun iradesinin dışında olmuştu. Hiçbir tepki göstermedi. Düştüğü duruma razı olur bir hali vardı. İçinde herhangi bir sevinç de duymadı. Ne suçluluk, ne pişmanlık, ne de mutluluk! Suçlu görmüyordu kendisini; işçiler bölünmüş olmasaydı o da direnişten kopmamış olacaktı. Defalarca suçun kendisinde olmadığını tekrarladı kendine. Yine de aklının köşesinde bir nokta açık kalıyordu. Sonunda düşünmekten vazgeçti. Düşünmek rahatsız ediyordu onu. Düşündükçe düşüncelerinde açık kalan yerin boşluğuna yuvarlanacak gibi oluyordu.

Direnişe çıkanların bir sürü haksızlıkla karşı karşıya kaldıklarına inanıyordu inanmasına! Az çok o da görüyordu haksızlıkları. Kendi de yaşıyordu içinde. Postabaşılardan da, fabrika yöneticilerinden de hoşlanmamıştı. Ne var ki işçilerin bu haksızlıkların üstesinden nasıl gelecekleri konusunda en ufak bir bilgisi yoktu. Ne yapabilirdi ki işçiler? Onlar olmasa başkaları çalışırdı. Fabrika patronun değil miydi? İstediğini çalıştırır, istediğini çalıştırmazdı. İstese kapatırdı. Fabrikasını çalıştırmasa ne olacak? Bir sürü parası vardı patronun. Aç kalmaz ya? Takar kilidi fabrikaya, atar işçileri de dışarı... Ya işçiler? İbrahim zaten zar zor bulmuştu bu işi. İşçiler en çok bir ay, bilemedin iki ay dayanırlardı parasız. İşsiz kalmak korkusu da cabası. Yok, yok akıl işi değildi bu. Düşündükçe aklı yatmıyordu İbrahim’in.

Sonunda yeniden fabrikada buluverdi kendisini.

Olsun! Direnişe katılsaydı küçük mutluluğundan, büsbütün vazgeçmek zorunda kalabilirdi. İş bulmak zordu. Askerler de işin cabası... Tutuklanabilirdi.

Gittikçe küçük mutluluğuna daha çok sarılıyordu. Güven içinde olmak istiyordu bir kere. Fabrikada çalışsın, sekiz saat ezilsin, boyun eğsin, sesini çıkarmasın ama ondan sonraki saatler onun olsun. İşin dışında kalan saatlerde işi düşünmesin. Yorgunluktan kemikleri sızlasa da, sinirleri gerilmiş olsa da; karısının yanına vardığında kapanan gözkapaklarına karşı savaş verse de, küçük yaşamını sürdürebileceğinden emin olsun.

Peki öyle mi oluyordu her şey?

İbrahim, küçük mutluluğunu yitirmemek uğruna, ne kadar çabalarsa çabalasın; çevresinde olan biten olaylar onu da içine alıyor, sürüklüyordu. İstemese de etkileniyordu olaylardan. Kaçındıkça yüreğindeki izlerden kurtulamıyordu. Geceleri korkuyla sıçrıyordu uykusundan. Yürüyüş kolu fabrikanın kapısından içeri giriyor, çalışanları önüne katıp dereye sürüyordu. Onu da kollarından tutup sürüklüyorlardı. Fabrika boydan boya işçi dolu oluyordu. Bu işçilerin hepsi kazan işçileri miydi?

Bir de baktı ki kendisine: Ayakkabısı yok, pantolonu yok. “Ben gelemem sizle!” diye bağırdı. Dinlemediler, sürüklediler. Uyandığında karısı yanında olur ve şöyle derdi:

“Sakin ol! Geçti, buradasın. Korkulacak bir şey yok!”

Yatağında olduğu, direnişe katılmamış olduğu aklına gelirdi hemen. Rahatlardı yüreği. Bu ay aylığını alacaktı. Ev kirasını verebileceklerdi. Yüreği rahat, sarılırdı karısına. Sarılırdı sarılmasına da uyuyamazdı bir türlü. Davetsiz bir sıkıntı gelir, yerleşirdi içine.

Karısı, büyük bir bağlılık duyardı ona karşı. Direniş günü eve gelmeyince, ne kadar korkmuştu. İkinci günü de gelmeyince kaynanasına koşmuş, kaynanası komşuları olan, fabrikanın idare amirine gitmişti. Fabrika direnişteymiş. Fabrika çalışmasın, işçiler fabrikayı işgal etsin? Düşünemezdi böyle bir şeyi İbrahim’in anası. Buna rağmen karısı kaynanasının suçlamalarına karşı savunurdu İbrahim’i. İşçiler direnişe geçmişlerse bir nedeni vardır, işi bırakmalarını gerektirecek bir şey olmuştur. Yoksa durup dururken niye geçsinler direnişe?

İbrahim fabrikaya gittiğinden beri sabahları İbrahim’den önce kalkar oldu. Onu hiçbir sabah kahvaltısını ettirmeden göndermezdi fabrikaya; o gittikten sonra sofrada kalanlara el sürmez, biraz ekmekle açlığını bastırır, geri kalanları: ertesi güne saklardı.

Fabrika hakkında fazla bir şey bilmiyordu. Orası insanların bir arada çalıştığı bir yerdi gözünde, Fabrikanın parası azdı. Postabaşılar İbrahim’i hayvan gibi çalıştırır, ezerlerdi. İşçiler direnişe geçmişlerdi şimdi: Oh, iyi olmuştu.

Pencere kenarındaki saksıları sulardı İbrahim gittikten sonra. Yoğurt kutularına bile soğan ekmişti. Tek tek uğraşırdı onlarla. Çocukları gibiydi onlar. Pencere kenarında İbrahim’in gelmesini beklerdi sonra.

Hiç unutmuyordu; direniş başladıktan birkaç gün sonraydı. Neşeli gözükmeye karar vermişti o gün. “İyi yapmışsınız” diyecekti, destek olacaktı. İbrahim’in suratını asık görünce uzun süre bir şey diyemedi.

Sonra?.. Sonra sordu:

“Hayrola? Ne oldu?”

“Bir şey olduğu yok. Bıraktım direnişi geldim.”

Ve devam etti İbrahim:

“Kimse kalmadı fabrikada. Herkes bırakıp gidiyor. Kimse ne yaptığını bilmiyor. Bir iki kişi var, onlar sürüklediydi işçileri direnişe. Her şey karmakarışık. Ne olacağı beli değil.”

Sarıldı İbrahim’in boynuna. “İyi yapmışsın,” dedi. Fazla bir şey sormadı: Fabrikayı İbrahim kadar bilemezdi. İbrahim, karısını rahatlamış görünce, direnişe karşı çıkanların onu kendi taraflarına çekmesine karşı çıkmamakla ne kadar doğru bir iş yaptığını düşündü.

“Bir süre işe gitmek yok. Birlikte olacağız. Dilediğimiz gibi gezeriz.”

Gülümsedi, karısı.

Gezdiler de... Sonra paraları bitti.

“Bu akşam nereye gidiyoruz.”

Yanıt vermedi karısı...

“Ne o, canın mı sıkkın? Niye gülmüyorsun? Hadi hazırlan çıkalım dışarı.”

Karısı başını öne eğdi:

“Gidemeyiz.”

“Nedenmiş o?”

“Paramız kalmadı”

Başını okşadı karısının.

“Olsun,” dedi. “Üzülme! Biz de yürür geliriz.”

Böyle dediydi ama kendisi, ya kendisi?..

Fabrika çalışmaya başlamış. Büyük fabrikadan idare amiri haber göndermişti kaynanasına, “İbrahim gelsin çalışsın!” demiş. Servis otobüsünün kalkacağı yeri bildirmiş.

Karısı sabahtan uğurlarken: “Dikkat et kendine, akşama çabuk gel,” diye fısıldıyordu kulağına.

Yürüyüş kolu her geçişte bağırıyordu İbrahim’e:

“Niye çalışıyorsun? Bizim gibi seni de ezmiyorlar mı? Fabrikadan aldığın para neyine yetiyor? Yarın öbür gün seni de işten atmayacaklar mı? Sen de bizim gibi işçi değil misin? Elinde demirler, akşama kadar koştururken, ‘çalışmıyorsun, hiçbir iş yapmıyorsun, daha çok çalışacaksın, durmak yok!’ diye sana bağırmıyor muydu postabaşılar? ‘Hayvan gibi çalışamam ben; insanım. Çalıştığımın karşılığını almak isterim,’ diye karşı çıkmadın mı sen?”

Karşı çıkmış mıydı gerçekten? Belki kendine bile söylemeye korkmuştu.

Karşı çıksaydın seni de atarlardı işten.

‘Hayır, hayır. Küçük mutluluğum var benim.’

Böyle düşünmesi tedirginliğinden kurtarmıyordu onu.

İbrahim gülmüyordu artık; Yemek de yemiyordu… Gelir gelmez, hiç konuşmuyor, yatıyordu. Geceleyin yatağında, bir o yana, bir bu yana dönüyor, inliyordu.

Küçük mutlulukları tedirgin olmuştu.

* * *

Kazan fabrikasının Yıldız’daki binasına giden arabada üç kişiydiler. Raşit, Tacettin’le küçük fabrikadan Muharrem’i katmıştı yanına. Üçünün de sesi sedası çıkmıyordu. Canları sıkkındı. Raşit, somurtmuş, oturuyordu arabanın önünde. Sabah köy meydanındaki tartışma olmasa, neşeli olacaktı. Şimdi bir kaygı düşmüştü içine. Hesapları altüst olursa ya? Gerçi olup biten birtakım küçük aksiliklere halledilebilir gözüyle bakıyordu. Yine de kaygı gitmiyordu içinden.

O değil miydi yedi yüz kişinin geleceğinden sorumlu olan? İşçilerin istediği, direnişin bir ân önce bitmesi değil miydi? Bir ay geçmiş, para alamamışlardı. Eğer anlaşma olmaz da direniş uzarsa zor dayanırlardı. Sonunda ister istemez razı olacaklardı fabrikaya dönmeye. Öyleyse? İşveren, bir sürü işçiyi atacaktı o zaman.

İşçilerin hepsini toplasa, içlerinden birkaç kişi hariç, yaptıklarını herkese kabul ettireceğini biliyordu. Böyle iken yapmak istediklerini henüz açıklamamakta yarar görüyordu. Sonra birkaç kişi çıkar, işçilerin kafasını bulandırırdı. –Bağırsın Zülfü; bilmiyormuş gibi huyunu– Onu kâle alıp toplantıya gitmekten vazgeçmesine gerek yoktu.

Muharrem kendince, ne olacaksa bir ân önce olsun bitsin istiyordu. Bunun için soru sormamış, takılmıştı Raşit’in peşine. Sıkıntılıydı. Doğru dürüst bir çözüm yoktu kafasında. Köyde tartışma çıkınca işi oluruna bırakmıştı. Aslında Selimoğlu ile karşı karşıya gelmeyi istemiyor değildi. Eskisinden farklı olacaktı bu kez. Şimdi daha olgunlaşmış, daha ne yaptığını bilen biri olmuştu. Önceki yıllar hiç çıkmıyordu aklından. Yıllar öncesi verilen mücadele şimdikinden geri hiç değilken sonunda bir sürü kişi işsiz kalmış, tekrar aynı yere dönülmüştü. Sıkıntısı, her şeyin bekledikleri gibi düzgün yürümeyeceği, belki de daha çok karışacağından duyduğu kuşkuydu. Ve bu kuşkuyu, sabah, köy meydanındaki tartışmada yedi yüz kişinin içinde sadece üç kişi olmadıklarını anladığında duymuştu.

Tacettin, içlerinde en heyecanlısı gözüküyordu. Arkasına yaslanmadan dik oturuyor, ikide bir saatine bakıyordu. Her günkünden ayrı bir şıklığı vardı. Gömleğinin desenine uygun bir kravat takmış, gömleğin rengini tamamlayan kareli bir ceket giymişti. Arabanın daha hızlı gitmesi için, itmek istercesine ön koltuğu tuttuğuna bakılırsa sabahı zor etmişti. Sungurlar merkez binasının bulunduğu Beşiktaş-Ihlamur yoluna girdikleri dakikaya kadar hep bu haldeydi.

“Selimoğlu’nun yanında sözü yalnızca bir kişiye bırakmayalım. Hepimiz konuşalım. Öyle daha inandırıcı olur.”

Sessizce onayladılar Raşit’in sözlerini. Oldukça heyecanlıydılar. Sanki yol boyunca acele eden onlar değilmiş gibi, bir türlü inemediler arabadan. Binaya girmeden önce kendilerine çekidüzen vermenin kaygısı içinde bir ayna arandılar. Ancak o anda hiç beklemedikleri bir şey oldu.

* * *

Karşılaşma ilginçti. Sürpriz denemezdi. İşin doğrusu, hangi taraf için beklenmedik bir nitelik taşıyordu orası belli değildi. Raşitler yola çıktıktan sonra ikinci araba ile gelenler için her şey çok âni olmuş, zaman öyle uzun boylu düşünmelerine olanak tanımamıştı. Yedi kişiydiler; yedisi de nasıl davranacaklarını bilememeye eklemledikleri bir acelecilikle, nasıl bir ruh hali içinde geldiklerini açık ediyorlardı.

En önce İsa indi. Sakin olmaya zorluyordu kendisini. Altısı gibi. Elbette Raşit’in göremeyeceği kadar başaramıyorlardı sakin olma halini. İsa, onu bu kadar öfkeli kılan ve yedi kişi apar topar buraya gelmelerini gerektiren olayı, Zülfü’yle Doğan’dan sabah, çadırdan köye giderken öğrenmişti. Zülfü gece çadıra geldiğinde söylememesini emin olamayışına bağlıyordu; İsa sorguladığında, zaten geceki olay söylemesine fırsat bırakmamıştı. Sabaha karşı, gün ışımaya yakın, Doğan gelmiş; hep birlikte kahvaltı etmek için köye giderlerken önce Zülfü açmıştı konuyu.

Doğan: “Evet,” demişti, “Kesin öğrendim. Bugün gidiyorlar. Saat sekizde köyde buluşacaklar.”

Doğan’la İsa börekçiye gittiklerinde, Zülfü’yü olan biteni öğrenmek için buluşma noktasına göndermişlerdi. Zülfü köy meydanında o zaman tartışmıştı Raşitlerle. Zülfü de onlarla gitmek istemiş, Raşit kabul etmemişti. İsa’nın başlangıçta bildiği Raşitlerin sendikaya değil işverene gidecekleri bilgisiydi. Böreklerini yerken, yeni bir sendikanın kurulma çalışmalarından bahsedince Doğan... Habersizce işverenle toplantıya gitmeleri bile öfkelenmek için başlı başına bir nedenken!.. Kan beynine sıçramıştı. Ne zaman olmuştu bütün bunlar? Başka biri söyleseydi inanmazdı. Ama Zülfü olsun, Doğan olsun, doğruluğuna güvenmedikleri bir şeyi gelip de o saatte söylemezlerdi.

Zülfü geri döndüğünde enine boyuna konuştular. Ne yapmalıydılar? Çadıra dönmelerini beklemeli miydiler; yoksa peşlerinden gitmeli mi? Sonra yanlarına birkaç kişi daha almak için çadıra yollandılar. Buraya, merkez binanın önüne, düşünüp bir sonuca varabildiklerinden değil, varamadıklarından gelmişlerdi.

Zülfü anlayamıyordu bu adamı. Sabah, sendikaya ben de gelmek istiyorum dediğinde, bu isteği çok tuhaf bulup, bir de kabahatli çıkarmamış mıydı onu? “Siz, işin gırgırındasınız,” diyerek yermemiş miydi? Üstelik, sanki suçluymuş gibi, onun kızgınlığını yatıştırmak, sakinleştirmek zorunda kalmamış mıydı?

“Kolay mı bu iş? Yedi yüz kişinin sorumluluğu benim üstümde. Arkadaşlar parasızlıktan yakınıyorlar. Bu işi nereye kadar sürdüreceğiz? Her gün koşturmaktan yoruldum. Sinirlerim harap oldu. Böyle bir görevi aldığıma çoktan pişman oldum zaten. Eğer biz değil, siz yapacaksanız bu görevi, her ân çekilmeye hazırım. Sendikaya git, çadıra koştur!.. Tek tek herkesle uğraş!..”

Böyle demişti Raşit Zülfü’ye. Zülfü de pabuç bırakmayıp gelmekte ısrarlı olunca sinirler yükselmişti. Peki şimdi haklı olan onlar değil miydi? Suçlu olup da, şaşırması gereken o değil miydi? Hayret, yüzünde hiç de böyle bir hal yoktu. Aksine, peşlerinden gelmiş olmalarından ötürü sevinmiş gözüküyordu.

“Tam zamanında yetiştiniz,” dedi Raşit.

O suçlayıcı hali birdenbire gitmiş, ne iyi ettiniz de geldiniz der gibi bir havaya girmişti. Sonradan gelenler işverenin binasından girmekte olduklarını bilmeseler haklarında yanıldıkları duygusuna kapılacaklardı. Doğan zaten her zaman ciddi, ciddiliğini bozmadan iğneleyici ve alaylı; şimdi de öyle! Onun bu hali içinde bulundukları ortama daha çok uyuyor. İsa öfkesini sonraya saklıyor. Remzi meraklı bakışlarla ne olduğunu öğrenmeye çalışıyor. Diğer üç kişiden ikisi oldukça çekingen. Çevrelerindekiler nasıl davranacaksa, öyle davranmaya hazırlar. En sonuncusu büyük fabrikadan elektrikçi Salim. Sonradan gelenlerin arasında olduğu halde ayrı bir tavrı var. Raşitlerle bir araya gelir gelmez; gergin havayı yumuşatma gayreti içine girdi.

Tacettin’le Muharrem, hiçbir şey olmamış gibi davranmayı Raşit kadar başaramıyorlardı. Canlarının sıkılmış olduğu belliydi hallerinden. Yüzlerinin rengi kaçmıştı. Bu kötü tesadüfün üzüntüsü içindeydiler:

“Hepimizi birden almazlar içeri,” dedi Tacettin. “Selimoğlu’nun sizlerin geleceğinden haberi yok.”

“Zaten bizim de haberimiz yoktu,” dedi Doğan.

Tacettin, Doğan’ın alaylı suçlamasını anlamazlığa gelerek:

“Nasıl olsa çadıra döndüğümüzde öğrenecektiniz.”

Ses çıkmadı hiçbirinden. Kapıdan içeri girmeye kalkıştıklarında hepsi aynı anda hareket etti. Girişteki görevli, on kişiyi bir arada görünce, durdurdu onları.

“Hepiniz birden yukarı çıkamazsınız! Geleceğinizden Selimoğlu’nun haberi var mıydı?”

Tacettin hemen ortaya atıldı:

“Selimoğlu üç kişiyi bekliyordu sadece.”

Görevli onları durdurmasaydı, Tacettin de görevlinin sözlerinden faydalanma yoluna gitmeseydi, bundan sonra olacaklar farklı olabilirdi. Selimoğlu’nun yanına hep birlikte çıkmakta kararsız kalabilirlerdi. Tacettin’in sözleri çekingenliklerinden kurtardı onları.

“Biz girmezsek, hiç kimse giremez!” dedi Zülfü…

“Sinirlenmeye gerek yok arkadaşlar!” diyerek hemen araya girdi Raşit.

Zıtlaşmanın hiçbir yararı olmayacağını anlamıştı.

“Yukarı telefon edelim, üç kişi değil de on kişi geldiğimizi söyleyelim. Boşuna tartışıyoruz.”

Tacettin karşı çıkmamak için güç tutuyordu kendisini.

Raşit, Tacettin’e ters bir bakış atıp: “Siz yukarıya telefon edin, fabrikadan on kişinin görüşmek için geldiğini söyleyin!” dedi kapıdaki görevliye.

Görevlinin kararsız kaldığını görünce:

“Bugün için randevumuz var. Geleceğimizi biliyorlar,” diye ekledi.

Telefon, görevlinin gerisindeki camlı bölmenin içindeydi. Görevli telefonu açtı, bir şeyler konuştu, az sonra camdan:

“Gel!” diyerek işaret etti Raşit’e.

Raşit hemen gitmedi. Çevresindekilere bakındı, görüşmek isteyen varsa görüşsün gibilerden.

“İsa! Sen konuş istersen. Şimdi bana inanmazsınız.”

İsa yerinden kıpırdamayınca tavrını kesinleştirdi:

“Madem hep birlikte içeri girmemizde ısrarlısınız, konuşun, siz gidin konuşun! Bakalım, kabul edecekler mi? Benim için hava hoş. Ha üç kişi görüşmüşüz ha on kişi görüşmüşüz... Selimoğlu’yla görüşmemiz bir fırsattı.”

Doğan adeta iteledi Raşit’i: “Yürü! Sen daha iyi ikna edersin.”

Raşit isteksizce telefonun olduğu bölmeye gitti. Diğerleri de peşinden gittiler.

“Hanımefendi, lütfen iletin kendilerine. Elimizde olmayan nedenlerle bunun imkânı olmadığını söyleyin. Kendilerinden özür dilediğimizi de belirtin lütfen. Arkadaşları da içeri almasını rica ettiğimizi söyleyin.”

Telefonun ağzını kapatarak oradakilere döndü:

“Sekreter kız, Selimoğlu’nun yalnızca üç kişiyle görüşeceğinde ısrarlı,”

Hiç kimsenin bir şey demediğini görünce ben ne yapayım gibisine omuz silkip kapı görevlisine verdi telefonu.

Bir süre hareketsiz kaldıktan sonra dedi ki:

“Madem öyle çıkalım...”

Alışkanlıktan olacak herkes üstüne başına çekidüzen vermeye uğraştı. Sonra hepsi birden Raşit’in arkasından merdivene yollandı.

Selimoğlu’nun odası üçüncü kattaydı. Hemen onun yanı başında genel danışmanın odası bulunuyordu. İkinci ve birinci katın aksine buraya sessizlik hâkimdi. Bu katın sonradan düzenlenmiş olması, binanın eskiliğini tam olarak kapatamamıştı. Ancak her şeyde bir düzenlilik ve sadelik hâkimdi. Girişin hemen köşesinde, yaprakları koyu yeşil, büyük bir saksıda devetabanı... Ortada ceviz rengi bir sehpa. Sehpanın üstünde iş dergileri, broşürler. Selimoğlu’nun ve genel danışmanının bulunduğu odaların kapıları ses geçirmez ve sonradan konduğu belli olacak derecede yeni.

Kapıdan girer girmez sekreter kızla karşılaştılar. Sekreter kız, on kişi birden odaya dolunca tuhaf tuhaf baktı. İsa, kapıdan girdiğinde, böyle yerlerde kasketin çıkarılması gerektiğini hatırlamış olacak, kasketini eline aldı. Haber vermek için Selimoğlu’nun yanına girdi sekreter. Sinir bozucu bir bekleyiş oldu. Epey bir aradan sonra açıldı odanın kapısı. Sekreterle birlikte küçük fabrikanın genç idare amiri gözüktü kapıda. Selimoğlu’nun yalnızca üç kişiyle görüşeceğini bildirdi gelenlere.

Üç kişiden fazlasının alınmayışına bozulmuşlardı. Raşit, kenardaki koltuklardan birine oturmuş, yerinden kalkmamıştı; ne haliniz varsa görün der gibi. Tacettin ise telaşlı, bir şey söylemesi için Raşit’e bakıyor. Muharrem: “Öyleyse biz girmeyelim, onlar girsin!” deyince, sinirli bir şekilde susturdu onu. Muharrem’in yanlışını düzeltmek istercesine odadakilere duyurarak:

“Selimoğlu, işçilerin temsilcisi olarak bizi tanıyor, bizimle görüşür ancak. Arkadaşlar bize güvenmiyorlarsa gidelim. Burada boşuna duruyoruz. Görüşmeye falan gerek yok!” dedi.

Elektrikçi Salim atıldı ortaya:

“Arkadaşlar, madem biz giremiyoruz, bırakalım Raşitler görüşsün. Ne çıkar, bundan?”

Doğan: “Olmaz öyle şey!” dedi. “Biz de gireceğiz toplantıya.”

Öfkeleri onlara orada ne için bulunduklarını unutturmuyordu.

Zülfü, küçük fabrikanın idare amirine:

“Selimoğlu’na söyleyin, hepimiz görüşeceğiz. Yoksa görüşmüyoruz!” dedi sert bir şekilde.

İdare amiri odaya girdikten az sonra sekreter kızın masasındaki telefon çaldı. Sekreter kız telefonda konuştuktan sonra; eğer üç kişinin görüşmesini kabul etmiyorlarsa gidebileceklerini bildirdi onlara.

Bu kesin cevap kararsızlığa düşürmüştü onları. Ne yapacakları konusunda birbirlerine baktılar. Görüşmeyi istemiyor değillerdi; gitseler olmayacak, girseler bir türlü; Raşit, daha şimdiden her şeyi berbat ettiniz der gibi suçlayıcı bir hava içine girmişti üstelik. Doğan, “Madem öyle, Raşit’le Muharrem girsin içeri. Tacettin’in yerine de başka biri girsin,” demeseydi, iş, içinden çıkılmayacak bir hal alacaktı. Her ne kadar bu fikir, Raşit’le Tacettin’in hoşuna gitmediyse de, Raşit: “İyi öyleyse, Salim gelsin bizimle!” deyiverdi. Tacettin, dışarıda bırakılmasından hoşnut olmamıştı. Salim söz konusu olunca, sonradan gelenler oldu bittiye getirilmiş hissettiler kendilerini. O anda başka bir çözüm akıllarına gelmediğinden itiraz edemediler. Yine de tam rahat edememişti içleri.

Tacettin yalnız kalınca iyice bocaladı. Bir o yana bir bu yana dolaşıyor, sinirini iyiden iyiye açığa vuruyordu. Bir sigara yaktı; sonra bitirmeden söndürdü. Telaşından tam söndürememişti. Sigara, tablanın içinde uzun süre tütmeye devam etti.

Dakikalar ilerliyordu. Zaman yavaşlamış olacak orada bulunanlara çok uzun bir süre geçmiş gibi geliyordu. Saatin gösterdiği zaman sadece kendi mekanik hareketiyle ilgiliydi, oradakilerin yürek atışıyla değil. Dışarıda bekleyenler, sabrın sınırına varmışlardı. Zülfü dayanamayıp, patladı sonunda:

“Biz böyle dışarıda kaldığımız sürece, ne olup bittiğinden haberimiz olmayacak. Ne için geldik buraya. Hiçbir şey halletmeden geri döneceğiz. Neden çekiniyoruz? Bizim geleceğimizle ilgili karar veriliyor içerde. Ve biz elimiz kolumuz bağlı buradayız.”

“Ne yapalım yani Zülfü? Elimizden ne gelir bizim?” dedi İsa.

“Ne mi yapalım? Bir şey yapamayacaksak ne diye geldik buraya? Yoksa içeridekilere yardımcı olmak için mi geldik? Yoksa onlara güveniyorduk da ondan mı geldik?”

“Bizim haberimiz olmadan bir şey yapamazlar ki.”

“Yapamazlar ha! Ya onların yapacaklarından bizim haberimiz olacak mı?”

“Salim var ya içerde.”

“Salim mi?! Hah! Kimseye güvenmiyorum ben.”

“Ben giriyorum içeri. Ne olursa olsun. Siz ister girin, ister girmeyin.”

Sekreter kız, telaşlanarak onu durdurmaya çalıştı.

“Hayır, izin almadan giremezsiniz içeri. Lütfen durun.”

Sekreter kız, çaresiz engel olmaya çalıştı, ancak bir şey gelmedi elinden. Zülfü’nün hareketi o kadar ani olmuştu ki, ne sekreter kızın engellemeye, ne de odada bulunanların düşünmeye zamanları kalmamıştı. Hepsi birden Zülfü’nün peşinden sürüklendiler içeri. İçeridekiler, Selimoğlu ve yanındakiler dahil, hiç tahmin etmedikleri bir şekilde kapı aniden açılıp yedi kişi içeri doluşunca neye uğradıklarını bilemediler. Odanın içinde bir telaş oldu. Telaşlananlar, daha ziyade Selimoğlu’nun yanında duran adamlardı. Selimoğlu şaşırmış, ancak soğukkanlılığını koruyarak yerinden kalkmamıştı. Yıllardan beri işçilerin karşısında üstün olmanın verdiği güven, alışkanlıkları, zayıflık göstermesine engel olmuştu.

“İzin almadan nasıl girersiniz içeri?” diye bağırdı küçük fabrikanın personel müdürü. “Çıkın dışarı hemen!”

Selimoğlu izlemeye devam ediyor, asık suratıyla içeri girenleri süzüyordu. Küçük fabrikanın personel müdürü, Selimoğlu’nun sağ yanındaydı hemen. Telaşla ayağa kalkmış, fakat ne yapacağını bilemez bir halde ayakta kalakalmıştı. Küçük fabrikanın idare amiri, onun yanında duruyordu. Az önceki yüksekten bakan edası yok olmuştu. Yaranmak için fırsat kolluyor; ileriye atılmak için hazır! Yine de o zavallı hali, o şaşkın hali, büzülmüş ve ancak efendisinin yanında aslan kesilen, fakat bakışlarının arkasında apaçık gözüken o kendine güvensiz hali; bu iki zıt görünüşü de görmek mümkündü onda. Genel danışman ise Selimoğlu’nun sol yanındaki koltukta oturuyordu. O, işçiler içeri girdiğinde Selimoğlu ile birlikte istifini bozmayanlardan. Bacak bacak üstüne atmış, oturuyor. Kendinden fazlasıyla emin. Onun solunda ise kazan işçilerinin tanımadıkları birisi vardı. Kazan işçilerinin tanımadıkları üç kişi daha var ayakta duran. Bunlar oldukça genç. İşçiler de girince içeri, oda iyice kalabalıklaşmıştı.

Raşit’le Muharrem, kapının girişindeler hemen. Raşit koltukta yerini almış, Muharrem bir sandalyeye oturmuş, Salim ise ayakta kalmış... Kapı açılıp da diğerleri girince, en çok şaşıranlar başta onlar olmuştu. Sonradan girenler; kimi pencere tarafında, kimi kapının önünde ayakta kaldılar.

Hemen hemen herkes, Selimoğlu’nun bir şey demesini bekliyordu. Selimoğlu, küçümser edayla bakmaya devam ediyordu. İncecik kaşları çatılmış, bakışları aynen bir atmacayı andırıyor; odada bulunan herkesi etkiliyor bu bakışlar. O güç, ister istemez kazan işçilerini de sindiriyor. Üstlerindeki yapışkan eziklikten koparmaya çalışıyorlar benliklerini.

Bu güç Selimoğlu’nun kişiliğinden kaynaklanmıyor. Her şey ondan yana. İşçilerin yıllar boyu şartlanmışlığı, sürekli baskı altında oluşları; işsiz kalmak, aç kalmak korkusu, yıllar boyu ezilmeleri, horlanmaları ondan yana... Orda bulunan herkesin ekmeğini avucunda tutan bu adam, bu avantajını kullanıyor. Yalnız engelleyemediği tek şey var: İnsanın karşı çıkışı! Bu karşı çıkış, ona ve kendilerine rağmen kazan işçilerine ne pahasına olursa olsun içeri girme cesaretini veriyor. O, bu karşı çıkışı küçümsüyor. Bu isyanı bastırmaya, ezmeye, ondan yana olan bütün güçleri geri çağırarak, onu boğmaya çalışıyor.

Soğuk bir sesle: “Ne istiyorsunuz?” dedi.

Konuşmuyor, sormuyor, hükmediyordu adeta.

Raşit telaşla, neredeyse ayağa kalkmak üzere; oturduğu koltuğun ucuna kayarak:

“Bizi yanlış anlamayın Zeyyat Bey,” dedi. “Uzun, zamandır direnişte olmak arkadaşlarımızın sinirlerini bozdu. Bütün arkadaşlarımız maddi sıkıntı içinde. Hepimiz direnişin bir ân evvel bitmesini arzu ediyoruz.”

Arkasından Tacettin ortaya atıldı. Dışarıdakiler, içeri girmeye kalkışınca, o da mecburen girmiş; çok kötü şeyler olduğunu düşünüyor olacak, yüzü kıpkırmızıydı. Sesi titriyor ve benim bir suçum yok demek istiyordu sanki.

“Zeyyat Bey, hareketimizi mazur görün. Büyük bir suç işledik size karşı. Raşit arkadaşımızın dediği gibi direniş hepimizin sinirlerini bozdu. Ne yapacağımızı şaşırır olduk. Size karşı saygısızlık etmek istemeyiz. Yine de bize karşı anlayışlı davrandığınız, bizi kovmadığınız için teşekkür ederiz.”

Selimoğlu’nun gözbebeklerinde sinsice bir parıltı oluştu o saniye. Bakışlarındaki öfke hâlâ yerinde ama! Sözlerini tartarak, azarlarcasına konuşuyor:

“Zor durumda olduğunuzu biliyorum. Hak ettiniz bunu! Aklınızı başınıza toplamazsanız, fabrikadaki tüm arkadaşlarınızı mahvedeceksiniz. Benim fabrikam mı bu? Benim işçilerim misiniz siz? Bana baş kaldıran, iş veren ele nankörlük eden benim işçim olamaz... Böyle bir işçinin fabrikamda yeri yoktur. Yıllar boyu emek vererek bu hale getirdiğim fabrikamı mahvetmek istiyorsunuz. İzin vermem buna!”

“Efendim, siz büyüksünüz. Siz affedicisiniz. Biz istemezdik böyle olmasını. Belki daha önceden haberimiz olsaydı, yanlışlığa düşmemizi engellerdiniz. Bizi bu hale eski sendikamız getirdi. Fabrikanızı yıkan o! Eski sendikadan hiçbirimiz memnun değiliz.”

“Sendikanız mıdır nedir; onun yüzünden benim fabrikam boş duramaz.”

Artık bağırarak konuşmaya başlamıştı Selimoğlu. Fakat birden sesini alçalttı. Çocuğunu dövüp, ondan sonra nasihat eden bir baba tavrıyla devam etti sonra:

“Fabrikada sendikaya öteden beri karşıyım ben.

İşçiler sendika istediler, sesimizi çıkartmadık. Getirdik. Ne çekiyorsak, bu sendikalardan çekiyoruz. Siz kurun öyleyse sendikanızı! Toplanın bir araya gelin kurun!”

“Biz de sizden bunu isteyecektik zaten Zeyyat Bey. Kendi sendikamızı kendimiz kurmak istiyoruz.”

Selimoğlu’yla aralıksız konuşan Tacettin’di. Sanki kazan işçilerini başına gelecek tüm kötülüklerden korumak için, kendini feda eden bir kurtarıcı rolünü oynuyordu.

“Siz isterseniz; fabrika yine eskisi gibi çalışabilir. Büyük bir hata yaptık biz. Siz affedersiniz, her şeyi eskisinden daha iyi bir hale döndürebilirsiniz.”

Selimoğlu yeniden öfkeleniverdi. Elini kaldırarak dedi ki:

“Her şeyi bağışlarım. Yalnız bir şey hariç! Dışarıdan girerek elinde sopayla işçilerime saldıranları asla bağışlamam.”

Bakışlarını odada bulunan kazan işçilerinin üstünde gezdirerek:

“Bu kişilerden biri şu anda buradadır,” diyerek Zülfü’ye baktı.

“Siz affedicisiniz Zeyyat Bey. İnanıyorum ki bir defaya mahsus her şeyi affedersiniz.”

Selimoğlu hiçbir şey söylemedi. Uzun süren bir sessizlik oldu. Yüz halinden herhangi bir şey anlamak mümkün değildi. Donuk, soğuk bir ifade vardı yüzünde. Muharrem; ‘yıllar öncesi onu fabrikaya sokmayanların arasında olduğumu unutmuş,’ diye düşündü. O âna kadar susan Cevat Yılmaz, Selimoğlu’nun yanında duran personel müdürüne dönerek: “Arkadaşlara toplanacakları bir salon tutun. Bunun için ne gerekiyorsa yapın!” diye talimat verdi ve pencerenin önünde duran ve başından beri konuşmaya hiç karışmayan beyaz ceketli adama dönerek konuşmasını sürdürdü: –kazan işçileri, o kişinin Selimoğlu’nun avukatı olduğunu öğreneceklerdi sonradan– “Siz de ne gibi hukuki işlemler gerekiyorsa halledin Mesut Bey!”

Sonradan gelenlerin çoğu neler olup bittiğini anlayamamıştı. Bu yüzden ses çıkaramıyorlardı. İster çekingenlikten, ister şaşkınlıktan; itiraz edilmiyordu.

Boyun eğmiş gibiydiler. Toplantı böylece noktalanacak gözüküyordu; eğer Zülfü konuşmasaydı.

Zülfü, fabrikaya dışarıdan giren kişiyi bağışlamam derken, Selimoğlu’nun kendisini kastettiğini anlamıştı. Kaybedeceği hiçbir şey yoktu artık. Ama o anda daha çok, bu işin böyle sonuçlanmasının kendisinden ziyade kazan işçileri için iyi olmayacağını düşünüyordu. Selimoğlu’nun onu suçlaması üstüne eklenince daha bir cesaretlenmişti.

“Biz burada on kişiyiz Zeyyat Bey! Acaba çadırdaki yedi yüz kişi de aynen bizim gibi mi düşünüyor? Fabrikadaki arkadaşların da fikrini almak gerekmez mi? Salon boşu boşuna tutulmuş olur sonra.”

Selimoğlu, Zülfü’yü görmezlikten gelip avukattan tarafa baktı.

“...?”

“Hemen salonu tutarsak, acele etmiş oluruz,” dedi avukat. “Bence biraz bekleyelim.”

Selimoğlu, çenesini sıvazladı. Bir süre düşündü. Sonra:

“İyi!” dedi. Gidin, arkadaşlarınızla konuşun. Arkadaşlarınızı ikna edin, ondan sonra gelin bana.”

Zülfü, rahat bir soluk aldığını hissetti. Bir ân evvel buradan kurtulmak, dışarı çıkmak istiyordu.

* * *

On kişi çadıra vardıklarında, işçiler çevrelerini sardılar hemen. Akşam olmak üzereydi. İşçilerin merak ettiği konu sendikanın para yardımı yapıp yapmayacağıydı. Raşit’in bir gün önce sendikaya gideceğiz demesinin büyük payı vardı bunda. Doğru dürüst bir yanıt alamadılar elbette. Raşit olsun, İsa olsun, soruları geçiştirmeye çalışıyorlardı. İşçiler açıklamanın bilahare olacağını öğrendikten sonra dağıldılar. Komite toplanacaktı.

Birol, sabahtan bu yana sabırsızlık içindeydi. Fırsatını bulup Remzi’ye soramamıştı neler olup bittiğini. Konuşmalar bittiğinde İsa’yı kalabalıktan ayırdı. Gazoz fabrikasının arka tarafına götürdü onu. Ciddi bir şeyler olduğunu seziyor, fakat duydukları kadarından bir sonuç çıkaramıyordu. Kızıyordu içinden; olan bitenden haberi olmayışına, onu dışlamalarına... İsa’nın kendisinden daha kötü durumda olduğunu görünce kızgınlığını unuttu. İsa, Birol’un soru sormasını beklemedi zaten. Ne olup bittiyse başladı anlatmaya.

Duydukça kan beynine sıçradı Birol’un. Tepkisi ani oldu. Öfke içindeydi. Bağırıp çağırmaya başladı. İsa’nın nasıl bu kadar sakin olabildiğine şaşıyordu. Daha çok bağırmak, daha çok öfkelenmek geliyordu içinden. Bağırmaktan yorgun düştü de sakinleşebildi. Ancak o zaman mantıklı düşünmeyi başarabildi.

“Demek öyle ha!.. Şimdi daha iyi anlaşılıyor her şey. Sendikaya giderken, niçin beni almak istemedikleri şimdi daha iyi anlaşılıyor. Son zamanlarda sendikayı suçlamaları boşuna değilmiş. Bu kadar mücadele edelim, bir anda her şeyi yok etsinler ha!.. Vay be! Şu işe bak! Adamların yaptığına bak. Bu kadar kolay mı bu?”

Öfkesinden yerdeki taşlardan birine vurdu ayağıyla. Devamlı o konuşuyordu:

“Nasıl yapabilirler böyle bir şeyi? Bir tek onlara mı kaldı direniş? Onlardan başka yürütecek kimse yok mu? İşçiler müsaade ederler mi böyle bir şeye? Aklım almıyor doğrusu. Hiç, vallahi hiç...”

“Çadıra gidelim,” dedi İsa. “Birazdan toplantı yapacağız.”

“Toplantıya falan lüzum yok. Bu adamlar bir dakika dahi durmamalı komitenin başında.”

İsa’nın sakin hali, Birol’u daha da çileden çıkarıyordu. İstiyordu ki; her şey bir anda olup bitsin; ikisi karar versin ne yapacaklarsa. Harekete geçmekte geç kalırlarsa çok kötü şeyler olacakmış gibi geliyordu ona. Henüz tam olarak tanımadığı bu insanlara hâlâ kuşkuyla bakıyor, güvenemiyordu. İsa da dahildi buna. İstiyordu ki İsa bir şey söylesin. O da kızsın, onun gibi; bağırsın çağırsın. O zaman içi rahat edecekti ancak. Raşit’in, onu da, komitedeki diğer işçileri de etkileyeceği korkusunu atamıyordu yüreğinden. İsa, sustukça bu korkusu artıyordu.

“Siz ne yapmayı düşünüyorsunuz? Bu adamı komitenin başında tutacak mısınız hâlâ?”

“Çadırda konuşuruz,”dedi İsa.

Birol’u beklemeksizin çadıra yürüdü.

“Bir şeyler, yapmalıyız!” diye bağırdı arkasından. “Böyle susarsak olmaz!”

Sonra çaresiz koştu yetişti. Tedirginlik ve korku ruhunu ele geçirmişti. Ne söyleyeceği de aklına gelmiyordu ya?.. Gittikçe kararan havanın griliğinde nesneler nasıl belirsizleşmeye başlamışsa, İsa’nın yüzü de öyleydi. Konuşamadan vardılar çadıra. Kafası karmakarışık olmuştu Birol’un. Ya her şey birden berbat olursa? Bu işin içinden nasıl çıkılacağını düşünmeye uğraşıyor; daha çok umutsuzluğa kapılıyordu. Raşit, ihanetinin hesabını vermeliydi, komitedeki diğer işçiler onun gerçek niyetini görmeliydi. Raşit, onları ikna ederse şaşırmazdı. Kötü olurdu o zaman. Direnişin sonu demekti bu. Aklına gelen bu düşünceden ötürü tüyleri ürperdi. Ne yapsa kurtulamıyordu bunları düşünmekten. Her şeyin yıkıldığı, fabrikaya dönemeyecekleri gibi karamsar düşünceler üşüşüyordu kafasına. Suskun olmanın, eli kolu bağlı durmanın sırası değildi bundan böyle. Güçlü olmalıydı. Güçlü olmaya ihtiyacı vardı. Düştüğü bu panikten bir ân evvel kurtulmalı, mutlaka bir şeyler yapmalıydı. Sanki patlamaya hazır bir barut fıçısı gibiydi.

* * *

Direniş çadırı, en heyecanlı toplantısını yaptı o gece. Çadır, sonradan gelenlerle birlikte, iyice şişti, patlayacak hale geldi.

Sinirler alabildiğine gergindi. Raşit’in yüzü hiç şimdiki gibi kıpkırmızı olmamıştı. Tacettin’in de ondan aşağı kalır yanı yoktu.

Masanın başındaydı Raşit; yanında İsa, Raşit’in öbür tarafında Doğan ve Tacettin oturuyordu. Kahveden sandalye getirtilmişti. Sandalye bulamayanlar ayakta duruyordu. Kimi de yere çömelmişti.

Çadırın içi alabildiğine sıcaktı. Sıcaklık falan umurunda değildi kimsenin. On beş kişi kadar vardı çadırın içinde. Herkesin yüzünde bir heyecan, bir merak okunuyordu. İçlerinden bazıları bir şeyler olduğunu duymuşlar, fakat tam olarak ne olduğunu anlayamamışlardı. Birçoğu sendikadan önemli bir haber geldiğini sanıyordu. Ne var ki hiç kimse konuşmuyordu. Hiç kimse herhangi bir yorumda bulunmuyordu. Komitenin başındaki belli başlı adamların ciddiyetlerini bozmayışları, diğerlerinde kendiliğinden bir disiplin yaratmıştı.

Çadırın bunaltıcı sıcağından, gömleklerdeki düğmeler birer birer açılmaya başlandı. Çoğunun göğsünde boncuk boncuk ter olmuştu. Herkes toplantının başlamasını istiyordu artık.

“Başka gelecek var mı?” diye sordu İsa, sesi sert ve katıydı.

Herkes birbirine baktı. Raşit’in sessiz hali, çevresine bakındığındaki ürkekliği... Kimse anlamını çözemiyordu henüz.

İsa:

“Arkadaşlar, yapacağımız bu toplantı çok önemli. Burada alacağımız kararlar direnişin kaderini etkileyecektir,” diye söze başladı.

Onun nefesinden başka hiçbir şeyin duyulmadığı bir sessizlik oldu. Sözcüklerin üstüne basa basa konuşmasına devam etti:

“Hepimizin bildiği gibi, fabrikadan çıktığımızdan bu yana görüşmeleri; Raşit, Tacettin ve Muharrem arkadaş yürüttü. Söyleyeceğim şey şu! Bu arkadaşlar bugün çok önemli bir toplantıda bulundular. Biz de vardık toplantıda. Ancak bu toplantı sendikada değil, fabrikanın genel merkezindeydi. Ve bu toplantı sendikadan ve komiteden habersiz yapılıyordu. Bizimse bu görüşmeden bir önceki gece haberimiz oldu.”

Hayret ve öfke dolu sesler İsa’nın sonraki sözlerini anlaşılmaz kıldı. Raşit sinirinden yüzü pancar gibi, ayağa kalktı. Konuşurken sık sık gözünü kırpıyordu. Bakışları kimseyi görmüyordu sanki.

“Arkadaşlar, mesele yanlış anlaşılmasın,” dedi titrek bir sesle.

Konuştukça düzeltti sesini:

“İsa Arkadaş haberimiz yok derken, gizli bir iş çevirmişiz gibi konuşuyor. Elbette biz, yaptıklarımızdan herkese bahsedemeyiz. Mademki bizi sorumlu seçtiniz; durumumuz ne gerektiriyorsa onu yapacağız. Gidip işverenle, ya da başkasıyla görüşmemiz, arkadaşlarımıza danışmadan bir şey yapıyoruz demek değildir. Sonucu biz arkadaşlara zaten iletecektik.”

“Her neyse,” diyerek onun sözünü kesti İsa.

Gürültüleri bastırmak için bağırmak zorunda kaldı:

“Bir dakika arkadaşlar! Söyleyeceklerimiz daha bitmedi. Görüşmenin amacı şuydu: İşverenle anlaşıp, yeni bir sendika kurmak!”

Raşit yerinde duramadı:

“Arkadaşlar, hepinizin önünde büyük bir suçlamayla karşı karşıyayım.”

Doğan, Raşit’i omuzlarından tutarak yerine oturttu:

“Bırak anlatsın, sinirlenecek bir şey yok!”

Çadırda bulunanların çoğu durumu kavrayamamıştı henüz. Zeyyat, Doğan’ın Raşit’i yerine oturttuğunu görünce, “Raşit’i dinlemek istiyoruz!” diye müdahale etti.

Bundan cesaret alan Raşit, tekrar ayağa kalkarak büyük bir heyecanla, soluk bile almadan konuşmaya başladı:

“On beş günden beri devamlı sendikanın kapısını aşındırıyoruz. Sonuç sıfır! İşçi arkadaşların eline bir buçuk aya yakındır para geçmedi. Ne cevap verecektik bu arkadaşlara? Üstelik başka yerde çalışmalarına da izin vermiyoruz. Her gün burada topluyoruz onları.”

Söylediklerine karşı itirazlar yükseldi. Cabbar heyecanla ayağa kalkıp:

“Millet keyfi için mi burada toplanıyor? Herkes dağılsın da fabrika rahat rahat üretime mi geçsin?” diye bağırdı.

“Kimse buraya toplanmasın demek istemedim. Sözlerim yanlış anlaşılmasın. Yalnız şunu bilmenizde fayda var. Açıkça söyleyeyim arkadaşlar; sendika, direnişimizi desteklemiyor. Bizim direnişe bitti gözüyle bakıyorlar. Bir yerde bize, başınızın çaresine bakın, demeye getiriyorlar. İşte Muharrem burada, söylesin!”

Muharrem’den yana çevirdi başını:

“Öyle değil mi Muharrem? Bu direnişi artık bitirin denmedi mi bize? Direniş artık işçi direnişi olmaktan çıktı, dışarıdan yönetilmeye başlandı, demediler mi? Sendika bizi desteklemedikten sonra, maddi destekte bulunmadıktan sonra kendi sendikamızı kendimiz kurmuşuz, ne fark eder?”

“Çok şey fark eder Raşit arkadaş!”

Birol da kalkmıştı ayağa; öfkeyle bağırıyordu:

“Kuracağımız sendikanın eskisinden farkı kalmaz o zaman. Hele ki bu sendikanın parasını patron veriyorsa. Ayrıca böyle bir şeyi buradaki işçilerden habersiz gerçekleştirmeye çalışmanı açıklaman gerekir. Elbette bazı ayrıntıları işçilere söylemeyebilirsiniz, ama bunlar ayrıntı değil. Bu, doğrudan doğruya direnişin yazgısını belirleyecek bir şey!”

Raşit, konuşmak istediyse de, Birol ona bu fırsatı tanımamaya kararlıydı. Ancak Cabbar’ın tiz sesi izin vermedi.

“Direniş dışarıdan yönetiliyor demek ne demek? Bunu açıkla Raşit!”

“Ben söylemiyorum, sendika söylüyor.”

“Sendika ne söylüyor? Ağzında geveleme de söyle!”

“Birol söylesin! O daha iyi biliyor.”

Birol, Raşit’in ‘dışarıdan’ sözüyle neyi kastettiğini anlayamamış, Raşit’ten işittikleri ile kan beynine sıçramıştı.

“Neyi biliyor muşum ben?”

Raşit, rahatlamış gözüküyordu bir ölçüde.

“Senin daha küçük fabrikadayken dışarıdan gelenlere kucak açtığını söylüyorlar. O zaman geceleri dernekten, dergilerden bir sürü kişi geliyormuş fabrikaya. Onların afişlerini asmışsın fabrikanın önüne.”

“Bunun için mi? Şu işe bak! O zaman kim bizi destek ziyaretine geldiyse sıcak davranmazlık etmedim ben. Evet doğru, bizi destekleyen bir grup gencin pankartını astım. Ama o pankartta direnişinizi destekliyoruz cümlesinden başka bir şey yazmıyordu. Bunun dışarıyla bağlantısı neymiş?”

Bu sözleri söylerken o günlerde şube başkanının tavır değişikliğini düşünmekten kendisini alamadı. Bundanmış demek?

“Peki, burada geceleri çadıra gelenler olmuyor mu? Sen çadırda geceleri sohbet etmiyor musun onlarla?”

“Ediyorum. Gelenlerden biri de Yücel Aydın diye bir genç. Ama Yücel Aydın bizim arkadaşımız; fabrikadayken bizimleydi. Bürodaydı. Direnişe bizimle birlikte çıktı o!”

“Çıktıysa niye gelmiyor her gün?”

“Bilmiyorum. O zaman ayrılmıştı direnişten. Kendince nedenleri vardır; bilemem! Baskı gördüğünü ve bir ara gözaltında tutulduğunu biliyorum sadece. Buraya geliyor ve bizimle sohbet ediyorsa gelme diyemem. Şimdiye kadar bir zararını görmedim.”

Konuşmayı sürdürmelerine bırakmadı Cabbar:

“Sendikanın böyle şeyler söyleyerek direnişi bitirin demeye hakkı yok! Bir komitemiz var bizim. Eğer sendikanın iddiası doğru ise komite oturur, gerekeni yapar. Eğer sendika bunun için yardım etmiyorsa?..”

Sözlerinin bu kısmında birdenbire sustu Cabbar. Sözlerinin arkasını getiremedi. Kafası karışmış gibiydi.

Alçak ve yılgın bir ses tonuyla devam etti:

“Eğer sendika yardım etmemeyi düşünüyorsa... Ne yaparız bilmem?..”

Cabbar’ın o hali çadırdakilerde soğuk duş etkisi yapmıştı. Hatta Raşit bile yaptıkları ile böyle bir şeye sebep olamamıştı. Birol neredeyse çıkmaza girmek üzere olduklarını görünce, bu çıkmazdan Raşit’in yararlanacağından endişe ederek, susmamak, ne olursa olsun bir şeyler söylemek durumunda hissetti kendisini.

“Evet, maddi bakımdan zor durumdayız. Sendikamız gereken maddi desteği bugüne değin göstermedi ve dediğin gibi direnişi desteklemeyi bıraktı. Ancak Maden-İş Sendikası’nı tanımıyorsun sen. Geniş bir tabandır bu sendika. İçinde mücadeleci işçiler barındıran; grev dolu, direniş dolu... İşçi hareketlerinin en önemlilerinde yer almıştır onun tabanı. Bugünkü yöneticileri, işçi sınıfı hareketinin önünde olmayabilir, hatalara düşmüş olabilirler; bu bizim iç sorunumuzdur. Sendika yönetimine sınıf bilinçli işçileri getirmenin mücadelesini vermek gerekir. Ancak bu geniş tabanlı bir sendikayı yok sayarak, onun dışında, güçsüz sendikal yapıları deneyerek hiç olmaz! Aksine bütünlükten yana olmalıyız. Maden-İş Sendikası mücadele geleneği olan binlerce işçiden oluşan, sınıf ve kitle sendikasıdır. Yılların mücadele birikimi olan bu sendikal örgütü göz bebeğimiz gibi korumalıyız. Patronların bu sendikaya olan nefretleri boşuna değildir. Yöneticiler, yanlış yönde bile olsalar tabanın çok gerisinde hareket edemezler. Tabana hesap vermek zorundadırlar eninde sonunda. Patronlar güçlü sınıf sendikalarından korkarlar. Güçsüz, cılız, işçi sınıfını parçalayan sendikalar isterler. Geniş kitlelerin bir araya gelmesi, örgütlenmesi, sınıf bilinciyle hareket etmesi tehlikelidir onlar için. Birtakım eksiklikleri, yanlışlıkları olsa da Maden-İş Sendikası böyle bir sendikadır. En önemlisi, bu sendikanın tüzüğü, demokratik bir tüzüktür.

“Buraya ders dinlemek için toplanmadık (!?)” dedi Raşit alayla.

“Biz tabanız ve tabandan kopamayız!” diye cevap verdi Birol.

Çoğu Birol’un konuşmasından bir şey anlayamadığı gibi, onun ‘taban’ sözü sinirlerine gitmişti. Hatta Cabbar birkaç gün sonra Doğan’a: “Bu adam tutturmuş bir taban lafı, bir gün tepem atacak, vuracağım bir tane; görecek taban neymiş!” diyecekti. Doğan: “Karışma sen! Aklın ermez senin, adam bir şeyler biliyor da söylüyor,” diyecekti de öyle mani olacaktı Cabbar’ın bir şey yapmasına. Yalnız Cabbar’ın değil birçoklarının kafalarını karıştırmıştı Birol. Raşit dahi konuşmadan önce düşünmek zorunda kalmıştı. En ilginci Birol da şaşmıştı kendisindeki gelişmeye. Raşit’in –bu konuda haksızlığa uğradığını düşünüyordu– dediği gibi geceleri üniversiteli gençlerin geldiği oluyordu çadıra. Uzun sohbetlere koyuluyorlardı. Birol işçi olmaktan gurur duyuyordu o sohbetlerde. İşçi mücadelelerini anlatan kitaplar, dergiler getirdiği oluyordu gençlerin. DİSK’in eski dergilerinden öğrenmişti Birol, Türkiye’deki sendikal mücadeleyi. Türk-İş’i, DİSK’in Türk-İş’ten koparak nasıl kurulduğunu, 15-16 Haziran işçi yürüyüşlerini... Sungurlar olarak o mücadelelerin devamı olmaktan onur duyuyordu. Evet, Yücel Aydın yeniden gelmeye başlamıştı. Direnişe katılma anlamında değil ama fırsat buldukça geceleri arkadaşları ile geldiği oluyordu. Yücel Aydın’a bir keresinde direnişten niye ayrılıp gittiğini sorduğunda net bir cevap alamamıştı. Yücel Aydın’ın bir süre emniyette gözaltında kaldığını öğrenmişti arkadaşlarından ve şaşırmıştı. Hiç kimsenin, başta kendisinin haberi olmamıştı bundan ve üzülmüştü. Arkadaşı, Yücel Aydın’ın direnişe gelemese de, boş durmadığını, kazan direnişine destek için çalışmalar gerçekleştirdiğini söylüyordu.

Raşit’in yüksek perdeden çıkan sesiyle düşüncelerinden sıyrıldı.

“Birol Arkadaş’ın birçok kitap okuduğu belli. Bir sürü lafı oldukça iyi ezberlemiş. Fırsatları iyi değerlendiriyor. İki fabrika bir araya geldiğinden beri ön plana çıkamamanın üzüntüsü içinde Birol Arkadaş! Baştan beri yapamadığını; kendisi gibi düşünmeyenleri karalayıp, işçi arkadaşların aklını çelmek istiyor. Biz direnişe kalkmasaydık, direnişi kaybedeceklerini unutmuşa benziyor. Biz Maden-İş Sendikası için ondan çok önceleri başladık mücadeleye. Madem o kadar bilgiliydi, fabrikasındaki işçilerin gitmesine neden engel olamadı? Bildiklerini biraz da kendi fabrikası için kullansın. Dışarı çıktığımızdan beri en disiplinsiz davrananlar onlar.”

Birol, iki yumruğunu sıkmış, öyle dinliyordu Raşit’i. Dudaklarını ısırıyordu sinirinden. Karşısındaki adamın nasıl yalan söylediğini, nasıl rol yaptığını gördükçe, bağırası, kalkıp gırtlağına sarılası geliyordu. Kendine hâkim olabilmek için büyük bir çaba sarf ediyordu.

Toplantı karman çorman olmuştu. Her kafadan bir ses çıkıyordu. Çadırın boğucu havası da cabası. Sinirler iyice gerginleşmiş, içerisi sigara dumanı dolmuştu. Çadır toplantılarının kesin bir sayısı yoktu. Bazen bir iki kişi fazla olur, bazen de azalırlardı. İyice belirginleşen tiplerin dışında, eksiklik veya değişiklik oldu mu pek fark edilmezdi. Bir Cabbar örneğin; bağıra çağıra konuşur; dikkat çekerdi. Doğan, gür sesiyle patavatsızca konuşan Zeyyat. Bunların eksikliği hemen fark edilirdi.

İsa:

“Arkadaşlar, tek tek konuşalım!” diye bağırdı. “Konuşmak isteyen elini kaldırsın. Herkes canı istediği gibi konuşursa, toplantı yapamayız.”

Aynı anda birçok kişi birden elini kaldırdı. Büyük fabrikadan Zülfü konuşmaya başladığında, Birol: “Ben daha önce söz istemiştim!” diye itiraz etti.

“Herkes konuşacak!” dedi İsa. “Telaşlanmaya gerek yok! Zülfü Arkadaş, sen söyle söyleyeceklerini.”

“Birol Arkadaş’a haksız davranıyoruz. Söyledikleri doğru. Bizler yalnız değiliz. Aynı düşünceleri paylaşan birçok işçi var fabrikalarda. Döküm işçileri bizi neden destekledi? Bizden daha bilinçli düşünüyorlar da ondan. Döküm fabrikasından biri bana ‘siz aynı zamanda bizim ve bütün işçiler için mücadele veriyorsunuz,’ demişti. Biz, bunun gibi birçok gerçeği görecek durumda değiliz henüz. Bugüne kadar fabrikadan dışarıdaki dünyayı görmedik de ondan. Bizim gibi, birçok fabrikanın olduğundan, oradaki işçilerin de aynı sorunlarla karşılaştıklarından haberimiz yok. Birol Arkadaş’a boşu boşuna kızdık bugüne değin.”

“Kimseye kızdığımız yok!” dedi Cabbar.

“Bir şey belirtmek istiyorum.”

Birol, kimsenin dinlemediğini görünce daha hızlı bağırdı.

“Bir dakika!”

İsa’nın konuş demesini beklemeden başladı:

“Raşit kafasını bizim fabrikaya taktı. Hakikaten biz olmasak daha iyi olurdu onun için. Daha rahat olurdu hiç olmazsa. Raşit arkadaşın işçilerin genel çıkarlarını düşündüğü yok. Bu gibi şeyleri dert etmiyor kendisine. Aynı işverenin fabrikaları olduğumuz halde ayrımdan yana. Başından beri bizi dışlayıcı bir tutum takındı. Büyük fabrikadaki diğer arkadaşların Raşit gibi düşündüğünü sanmıyorum.”

“Benimle böyle konuşamazsın!”

Raşit devam edecekti ama İsa engel oldu:

“Toplantıyı ikili tartışmaya dönüştürmeyin. Toplantımızın asıl amacı başka. Bu şekilde davranırsak sabaha kadar bir sonuca varamayız.”

Birol, İsa’nın uyarısı üzerine polemiğe girmenin, Raşit’in yararına olduğunun farkına varınca sustu. Raşit, konuyu ikisinin arasındaki kişisel mücadeleye dönüştürmek istiyor olabilirdi.

İsa konuşmasına devam etti

“Arkadaşlar, direnişin en zor günlerini yaşıyoruz.

İşveren, içimizdeki bazı arkadaşların zayıflığından faydalanarak fabrikada üretime geçmek istiyor. Raşit’in önerdiği gibi yeni bir sendika kurmanın doğru bir çözüm yolu olmadığını hepimiz biliyoruz. Raşit arkadaş, affedilmeyecek kadar büyük bir hataya düştü. Şimdi burada açıklamak istemediğim birtakım şeyler daha gerçekleşti. Ama direnişin yararı açısından, bu kadarını açıklamak yeter!”

“Her şey açık konuşulsun,” dedi Raşit yüksek sesle. Sesi titriyordu. Telaşla ayağa kalkarken sandalyesini deviriyordu neredeyse.

“Arkadaşlar, madem böyle; sabah arkadaşları toplarız. Her şeyi açıklarız onlara. Bu meseleyi tüm işçilerin önünde tartışırız.”

“Hayır, böyle bir şey yapmayacağız,” dedi İsa. Ne konuşacaksak, aramızda konuşacağız. İşçi arkadaşlara bir şey söylemek yok!”

“Niçin işçi arkadaşlardan saklıyorsunuz? Benim korkum yok! Duysun herkes!”

Doğan ayaktaydı. Raşit’in kulağına eğilip, ancak onun duyabileceği bir sesle şöyle dedi:

“Otur yerine! Bizleri sattın, bir de hâlâ konuşuyorsun. Senin yaptığın başka nedir? Hiçbir şey söyleyemezsin işçilere. Söylersen boynunu koparırım.”

Raşit, mosmor olmuştu. Çadırdaki havanın aleyhine dönmekte olduğunu görünce olan cesaretini yitirdi, ağlamaya başladı. Hemen hemen herkes Raşit’i suçluyordu.

Ağlamaklı bir sesle:

“Benim ülserim var,” dedi. “Bu kadar heyecana dayanamam ben.”

“Baştan düşünseydin!” dedi Doğan.

İsa herkesin duyabileceği bir sesle dedi ki:

“Şimdilik Raşit’in komite başkanlığı görevine devam etmesini öneriyorum.”

İşçilerin çoğundan itirazlar yükseldi. Raşit, ağlamasını keserek:

“Arkadaşlar, ben bu görevi yürütemeyeceğim, istifa ediyorum.” dedi.

“Bu işi başladığın gibi yürüteceksin!” dedi Zülfü. “Öyle sıkıya geldiği zaman bırakıp gitmek yok!”

“Evet,” dedi İsa. “Bu görevi yürüteceksin. Ama eskisi gibi değil. Gene komite başkanı sen olacaksın. Fakat, bu kez komiteye danışmadan hiçbir iş yapmayacaksın!”

Raşit’in karşı koyacak en ufak bir gücü kalmamıştı.

“Ama?” diye itiraz etti buna rağmen. Eskisi kadar canlı çıkmıyordu sesi.

“Beni sizi satmakla suçluyorsunuz. O zaman ben değil siz gidin sendikaya! Gidin bize arka çıkmalarını nasıl sağlayacaksanız sağlayın! En azından beni buna zorlamaya hakkınız yok!”

“Gideriz,” dedi İsa.

Zülfü söz aldı:

“Arkadaşlar hepimiz Raşit’i suçluyoruz ama, dediği bir şeye de kulak verelim. Bu adamlardan her şey beklenir. Demek istiyorum ki; Raşit bir konuda doğruyu söylüyor olabilir. Direnişin bitmesini istiyor olabilirler yani. Vallahi ben herkesten her şeyi beklerim. Babama bile güvenmem ben! Daha önceki direnişte de buna benzer bir şey yaşadık biz. Ayrıca...”

Birol’dan tarafa döndü:

“Birol Arkadaş! Çadıra herkes elini kolunu sallayarak gelip gitmemeli. Komitenin kontrolünde olmalı bu.”

İtiraz edecek oldu Birol.

“Tamam! Bazı arkadaşlara bir şey demiyorum, Eğer biz direnişe çıktıysak onların o günkü desteğini unutamayız ama ziyaretçiler konusunda bir disiplin sağlamak zorundayız. En azından sendikadakilerin eline malzeme vermeyelim.”

Birol kendisini savunmaya hazırlanmışken, Cabbar’dan fırsat bulamadı.

“İstemiyorlarsa bizi, biz de gideriz başka sendikaya!”

“Hayır!” diye yerinden fırladı Birol. Masanın başına kadar gelip komite üyelerine döndü. Çok heyecanlıydı:

“O zamana kadar yapacağımız çok şey var arkadaşlar! Yalnız mı zannediyoruz kendimizi? Demir Döküm var, Rabak var, Uzel, Elektro Metal; Maden-İş’e bağlı bir sürü fabrika var. Gerekirse hepsini tek tek dolaşırız. Hiç kimse bizi yok sayamaz! Yok saydılar diyelim; bu fabrikalardaki temsilciler izin vermez buna. Bizim yerimiz bu arkadaşların yanı!”

“Ne yani?” dedi İsa. “Bu fabrikalara gidip bizi istemiyorlar mı diyeceğiz şimdi?”

“Evet! Niye olmasın?”

“Pekâlâ olabilir arkadaşlar!” diye Birol’a Sefer destek çıktı.

“Eğer Raşit’in söylediği gibiyse, pekâlâ Birol Arkadaş’ın önerisini deneyebiliriz. En azından bir şey kaybetmeyiz.” dedi arkasından.

Zeyyat durur mu?

“Ben de Sefer gibi düşünüyorum. Kolay lokma olmadığımızı gösterelim.”

* * *

Ertesi gün yağmur yağacakmış gibi bulutlandı gökyüzü. Çadırın çevresinde toplanan işçiler her zamanki gibi yürüyüşe geçtiler. Artık sadece fabrika çevresini dolanmakla kalmıyorlar, Alibeyköy meydanından Çırçır’a kadar uzanıyorlardı. Sabahın henüz erken saatlerinde bağıra çağıra marşlar söyleyen kazan işçileri çevre halkının ilgisini çekiyordu. Sabahları, ellerinde boylarından büyük çantalarıyla okula giden küçük çocuklar kaçışarak yol veriyorlardı işçilere. Sonra duvarların üstüne çıkıyorlar, cılız sesleriyle atılan sloganları tekrarlıyorlardı. Kimi kadınlar balkonlara çıkıyor, kimi perdelerini aralayıp camdan bakıyor, kahvelerde oturup sabah kahvaltılarını edenler merakla ayağa kalkıyorlardı.

İşçilerin sesi eskisinden daha gür çıkıyordu. Hele kazan fabrikasının önünden geçtiklerinde, fabrikadakiler duysun diye boğazlarını yırtarcasına bağırıyorlardı. Yürüyüş kolu düzenli hareket edemiyordu her zaman. En hızlıları en önde yer alıyordu. Yaşlılar en arkadan geliyordu. Öndekiler hızlı yürüyünce aralarda boşluklar oluyor, en arkadakiler koşmak zorunda kalıyorlardı. Dörderli sıralar halinde yürüyorlardı. Ön sıralarda sesler gür çıkıyordu; arkaya gittikçe sesler yavaşlıyordu. Hep birden işçi marşı söylendiğinde arka sıralar mısraları geriden takip ediyordu. Sloganlar da öyleydi. Sloganların atılışı dalgaların kayalara vurup geriye çekilen denizin sakinleşmesi gibiydi, önden arkaya doğru. En arkada yürüyenler, sanki yürüyüş kolundan değilmiş de, işçileri takip eden bir kalabalık gibiydi.

Birol en öndeydi. Avazı çıktığı kadar bağırıyordu. Ara ara sıradan çıkıyor, İsa’yla beraber geriden gelenlerin birleşmesini bekliyordu. İsa bir yandan, Birol bir yandan bağırıyordu işçileri yüreklendirmek için. Yaşlı işçilerin çoğu yine de katılmıyordu marşlara. Hoşlanmayanlar, hatta sabah sabah köyün içinde dolaşmayı gereksiz bulanlar dahi vardı. Komitenin içinde bile! Böyle düşünenleri Birol, şu düşüncelerle susturuyordu: “Çevre halkı bizim direnişte olduğumuzu bilmeli; güçlü olduğumuzu ve nasıl mücadele ettiğimizi göstermeliyiz onlara. Başka fabrikalardaki işçiler, işçilerin karıları, çocukları, esnaflar, işsizler, öğrenciler; hepsi, hepsi bizim direndiğimizi bilmeliler. Bize karşı ilgisiz kalmamalılar.” Hatta bu yüzden tartışma çıkmıştı komitede. Neredeyse yürüyüşlerden vazgeçilecekti. Birol inatla yürüyüş yapmanın gerekliliğini savunuyordu. “Bu kadarla bile yetinmemeli! Alibeyköy’ün dışına taşmalıyız,” diyordu. “Sesimizi duymalı herkes! Bizi görsünler ki düşünsünler. Bu kadar adam; yaşlısı genci neden yürüyüş yapıyor? Direnenler bir avuç kişi miymiş, yoksa koca bir kitle mi görsünler. Kararlılığımızı görsünler. Yoksa kim duyar bizim burada direndiğimizi? Kimin umurunda olur?”

Yürüyüşler, kararlılıklarının simgesi oldu. Gittikçe hoşlanmaya başladılar. Fabrikanın önünden geçtiklerinde bağırıyorlardı ya; mücadele güçlerini, haklılıklarını, çalışanların kafalarına kafalarına vuruyorlardı ya; işte o zaman bambaşka oluyordu. Bu durum bir üstünlük sağlıyordu onlara. Fabrikanın önündeki alanda birkaç kişi varsa, onlar da korkup kaçıyorlardı. Onlara, korkup kaçmaları yeterdi. Çalışıyorlardı ama direnişçileri görünce utanç bırakmıyordu yakalarını. Gururlu olan direnenlerdi. İnsanın karnı aç da olsa, gurur unutturuyordu açlığı. Haklı olmak bambaşka bir şeydi. Haklı olmanın inancıyla bir arada olmak bambaşka bir şeydi. İnsanların birliği, doğaya üstün geliyordu.

Personel binasındaki memurlar perdeleri aralayıp bakıyorlardı gizliden. İşçilerin sesleri, fabrikanın duvarlarında yankılandıkça çalışanların korkuları büyüyordu. Balyozu ne kadar hızlı vururlarsa vursunlar; kaynak motorlarının hepsini çalıştırsalar, makinelerin şalterlerini açsalar da, işçilerin seslerini bastıramıyorlardı. Fabrikanın kapalı kapılarından bile giriyordu sesler.

Köye varır varmaz yavaşlıyordu sesler. Hele köyde oturup da yürüyüş kolunda olan işçiler, çekingenliklerinden en ortalara ya da en arkalara geçiyorlardı. Ara sıra kahvelerden dışarı çıkıp alkışlayanlar oluyordu onları. O zaman çekingenliklerinden kurtulup seslerini yükseltiyorlardı.

Yürüyüşün daha düzenli bir hale getirilebilmesi için az uğraş vermiyordu komitedekiler. İşçilerin marşları öğrenmesi, düzenli sıralarla hep bir ağızdan söylemeleri kolay olmuyordu. Hatta ön sıradakiler söylerken arkadakilerin başka bir marş söylediği bile oluyordu. En sonunda komitedekiler yürüyüşü düzenlemek için başından sonuna yürüyüş kolunun yanında yürümeye başladı.

Sabahları yürüyorlar; öğlenleri ise İsa, Birol, Zülfü; üçü birden çevre fabrikaları dolaşıyordu. Bir gün Demir Döküm’de, ikinci gün Elektro Metal’de oluyorlardı. Hem yemek yiyor hem de temsilcilik odalarında oturup temsilcilerle sohbet ediyorlardı. Üçünden en çok Birol söz alıyordu. Direnişlerini anlatmakla söze başlıyor, ardından desteklemeleri için sendikaya baskı yapmalarını istiyordu onlardan. Başta Demir Döküm’ün temsilcileri, en kısa zamanda bu konuda sendikayla toplantı yapacaklarının sözünü verdiler. (Bu arada Demir Döküm’ün temsilcisinden Muzaffer Usta’nın durumunda hiçbir gelişme olmadığını öğrenmişti Birol. Demir Dökümlülerin Muzaffer Usta için yardım topladıklarını duyduklarında onlar da katkıda bulunmak istemişler, Demir Dökümlüler “siz direniştesiniz” diyerek kabul etmemişlerdi.) Fabrikaları dolaştıklarında gördükleri ilgi morallerini yerine getirmişti her birinin. Bunun verdiği güvenle Birol eskisinden daha öne çıkmaya başlamış, Raşit’in komitenin başında olmayı sürdürmesine rağmen İsa’nın etkinliği artmıştı. Ancak aynı moralin işçilerde de olduğunu söylemek zordu. Bunun da bazı nedenleri vardı elbet!

O akşam, gene fabrikanın önünden geçmişler, Çırçır’ı dolaşıp meydana geri dönmüşlerdi. Güney doğu tarafından rüzgâr çıkmıştı. Yoldan kalkan toz bulutuyla birlikte rüzgâr kuvvetlendi. Fırtına kopacak gibiydi. Önceki gün boğucu sıcaklık hayra alamet değildi diyenler sesini yükseltti.

Yürüyüş kolu iyice bozulmuştu. Sabahki gibi canlı olmamıştı yürüyüş; bir isteksizlik vardı genelde. Fabrikayı geçerken ön sıraların dışında bağıran olmamıştı. İşçilerin bir kısmı bağırırken, bir kısmı da sanki gezideymiş gibi kendi aralarında muhabbete dalmıştı. Havanın kötüleşmesi, dağılmalarına neden olmuştu. Yarısı kahvelere girdi. Öteki yarısı da ne yapılacağını beklemeye başladı. Akşamki toplantı kafalarda soru işareti bırakmıştı. Bir tedirginlik vardı içlerinde. Biraz da havanın kasvetinden olacak, yorgunluk, bitkinlik baş göstermişti. Trabzonlu Zeyyat ortaya çıkıp bağırmasaydı, o gün başka herhangi bir değişiklik olmayacaktı.

Zeyyat, çadırdaki toplantıda Raşit’in yaptıklarını içine sindirememişti. Sabahtan beri her ân patlamaya fırsat arıyordu. İşçilerin hiçbir şeyden haberdar edilmeyişini kabul edemiyordu bir türlü. İçindeki gerilimi akşama kadar zor taşıdı; sonunda patlak verdi. Köy meydanında, kaldırımın üstüne çıkıp bağırmaya başladı. Raşitleri göstererek:

“Bu adamlar satılmıştır, herkes tanısın bunları! Bütün köy tanısın! Bunlar işçi hainleridir!”

Yumruğunu havaya kaldırmış, avazı çıktığı kadar bağırıyordu. Sefer yanına gelerek koluna girdi, sürükleyerek götürürken bir yandan da: “Delirdin mi Zeyyat? Sus Allah aşkına!” diyordu panik içinde. İsa da koşup gelmişti o sırada:

“Ne yapıyorsun Zeyyat? Bu yaptığın saçmalık! Kendi meselemizi burada, bütün milletin ortasında mı tartışacağız? Gece ne konuştuk?”

Zeyyat’ın öfkesi geçmemişti hâlâ.

“Engel olmayın bana! Şu adama dersini vereyim,” diyerek Sefer’in kolundan kurtulmaya çabaladı.

“Alın Zeyyat’ı, bir kahveye götürün. Yatışana kadar çadıra gelmesin!” dedi İsa.

Raşit ortalıktan kaybolmuştu o ara. Zeyyat’ı güç bela kahveye soktular. Sefer sürekli sakin olması için yalvarıyor; olmadı ağzını kapatıyordu. İşçilerden kala kala yüz, yüz elli kişilik bir grup kalmıştı. Kalanlar çadıra doğru yürüyüşe geçtiler. Şaşkınlık içindeydi hepsi. Zeyyat’ın neden böyle davrandığını anlayamamışlardı. Boşnak Ceko’nun suratı öfkeden kıpkırmızıydı. Raşit’le eskiden beri arkadaştı Ceko. Güçlü kuvvetliydi Ceko. Upuzun boyu vardı. Hafif sarıydı saçları. Yüzünden, dostça bir ifadeyi hiç eksik etmezdi. Ancak çok kızdığında yok olurdu bu ifade. Kolay kolay da kızmazdı. Arkadaşları ona karşı haksız davransa da sesini çıkarmazdı. Konuşmayı sevmezdi fazla. Bir görev oldu mu hemen koşardı. Komitedekiler bir şey yapılmasını istedi mi nedenini sormaz, itiraz etmez, kendine düşeni yapardı.

Zeyyat’ın konuşması deliye döndürmüştü onu. İşçilerle birlikte çadıra gitmeyip çadıra giden yolun başında beklemeye başladı.

Zeyyat’ın yanında Sefer’le birlikte İsa vardı. Cabbar, Doğan, Zülfü onların hemen gerisinden geliyorlardı. Zeyyat sakinleşmiş gibi görünüyordu. Yaklaştıklarında Ceko bağırdı:

“Komitenin başındakiler satılıyor mu? Niye bize açıklama yapmıyorsunuz?”

Konuşurken, sinirden çenesi zorlanıyor, boyun kasları alabildiğine geriliyordu. Bakışlarında delice bir ifade vardı; kavgaya hazırmış gibi...

Zeyyat zaten zoru zoruna sakinleşmişti. Ceko doğrudan doğruya Zeyyat’ın üstüne gitti:

“Raşit hakkında nasıl ulu orta konuşursun?”

Öfkeden köpürüyordu. Kavga kopacaktı. Cabbar ikisinin arasına girdi.

“Yapma Ceko! Birbirimize mi düşeceğiz?”

“Nasıl böyle bağırır? Hem de köyün ortasında?”

“Zeyyat hata etti, tamam! Fakat senin bilmediğin bir sürü şey var.”

“Yaptığının hesabını verecek!”

“Hadi gel al bakalım, nasıl alacakmışsın?” diye bağırdı Zeyyat.

Fırladı Ceko. Zeyyat durur mu? Cabbar aynı anda belinden kavradı Ceko’yu. Görülmeye değerdi. Uzun boylu Ceko’yu kısa Cabbar nasıl tuttu, nasıl kenara savurdu onu? Ceko mu izin verdi buna; yoksa Cabbar’ın kuvvetiyle mi oldu bu; orası belli değildi. Gerçek o ki Cabbar’ın kuvveti hiç yabana atılacak cinsten değildi. Ceko’yu öyle bir kavradı ki; sımsıkı...

“Kendine gel!” diye bağırdı.

Tiz bir çığlık!..

“Sen de sus!” dedi Zeyyat’a.

Zeyyat’ın kıpırdayacak hali yoktu. Onu da Sefer yakalamıştı kollarından.

Cabbar susacak gibi değildi:

“Kesin artık! Fabrikada çalışanlar günden güne artıyor. Siz burada birbirinizi yiyorsunuz. İyi, yiyin bakalım birbirinizi. Bugüne kadar başarıyla sürdürdüğümüz direnişi kendi ellerimizle berbat edelim. Herkes de bizi seyretsin. İşçiler artık birbirini yemeğe başladı desinler.”

Boşnak Ceko sesini çıkaramıyordu artık. Sakinleşince Cabbar bırakmıştı onu. Zeyyat söylenmeye devam ediyordu.

“Sus oğlum, sus! Bir kere de sus!” derken Sefer, koluna bir çimdik attı.

Yağmur yağmaya başlamıştı. Önce tek tük dökülen iri damlalar birdenbire çoğaldı. Cabbar: “Koşalım!” diye bağırdı. “Yoksa sırılsıklam olacağız.”

“Gözünü sevdiğimin Allah’ım!..” dedi Doğan. “İyi bir ıslansınlar ki akılları başlarına gelsin.”

Yağmur hızını iyice arttırmıştı. Toprağa, evlerin damlarına düşen yağmur damlalarının sesi kapladı bir anda ortalığı. Hep birlikte koşmaya başladılar. Çadıra geldiklerinde, sırılsıklam olmuştu hepsi. O gün gün boyunca sürdü yağmur. Bardaktan boşanırcasına yağıyordu. Çadırın içine kadar girdi yağmur suları.

* * *

Yine geçiyorlardı fabrikanın önünden. Her zaman olduğu gibi askerler vardı fabrikanın önünde. Bu kez sayıca fazlaydılar. Üstelik askeri araçlar vardı, içleri de doluydu. Fabrika duvarının dibine sıra sıra dizilmiştiler. Araçların motorları gürültüyle çalışıyordu, gazına bastıkça askerler.

İki günden beri yağan yağmur dinmişti. Yağmur sularının kuru toprağı çamura dönüştürmeye yetmemişti gücü. Yağmurla dinlenmiş toprağın o kendine has kokusu vardı ya; egzoz kokusu bastırıyordu o güzel kokuyu. İşçiler yürürken, onların yanı sıra ilerliyordu askeri araçlar. Gazı da sonuna kadar körüklüyordu askerler... Boğucu, genizleri yakan bir duman... Bu dumanı dağıtacak rüzgâr yoktu. Bulutluydu hava. Fabrika bacalarından çıkan duman tepeleri aşamamış, sisli bir perde çekmişti köyün üstüne. Motor gürültüleri işçilerin sesine karışıyordu. Bağırıyorlardı var güçlerince...

Askerlerin komutanı, Raşit’i çağırdı. Bir şeyler söyledi ona. Raşit, koşa koşa sıranın önüne döndü. Nefes nefese:

“Bağırmasınlar diyor komutan. Sessiz yürüyecekmişiz.”

Cabbar vardı, Doğan vardı sırada. Pek dinleyen olmadı.

Bu kez topluluğa yöneldi:

“Arkadaşlar, fabrikayı geçene kadar bağırmayalım.”

Kendi sesini, kendi bile duyamıyordu. Ne dediği anlaşılmadı bu yüzden. Sonunda çabasından vazgeçmek zorunda kaldı. İnliyordu ortalık. Egzoz boruları olanca gücüyle üfürüyordu dumanı. İşçiler daha da bağırıyordu, boğulsalar da!

Sıranın önü, arkası aynı uyumu sağlamıştı bu kez. Yaşlısı genci hepsi aynı anda bağırıyordu. Duygu dolu bir görünümdü bu. Bir tarafta fabrika, tam bir sessizlik içine bürünmüş; işçilerle birlikte adım adım ilerleyen araçlar, araçların içinde askerlerin endişeli yüzleri; tüfeklerine sımsıkı sarılmışlar, merakla bakıyorlar çevrelerine... Araçların boyunca uzayıp giden insanlar... Başlarını yukarı kaldırmışlar, haykırıyorlar! Ne olacağını kimse bilmiyor. Kimsenin de umurunda değil! Herkes büyülenmiş gibi... Araçlardan yayılan egzoz dumanı, gerçeği büyülü kılıyor. Büyük bir tepki doğuyor işçilerde! Bağırdıkça cesaretleniyorlar.

Öndeki araçlar durdu. Birol, işçilerle birlikte ilerliyor. Demir Döküm’ün önü işçilerle dolmuş. İşçiler kapıya yığılmış, hayranlıkla izliyorlar kazan işçilerini.

Yürekleri huzurlu kazan işçilerinin; başları dik...

Çektikleri acıları, evde kavgayla geçen günleri, çocukların sessizce boyun eğişlerini; hepsini unutmuşlardı. Yüreklerindeki kararsızlık, umutsuzluk yok olup gitmişti bu güçte. Bir değil yedi yüz sestiler. Bir kişi yedi yüz kişinin gücüyle donanmıştı. Disiplinli yürümeyi başarmışlardı o gün. Yürüyenler artık birbiri ardına giden insanlar değil, organik bir bütündü.

Demir Döküm Fabrikası tarafından güçlü bir alkış koptu.

* * *

Ertesi günkü yürüyüş öğleden sonra saat ikide başladı. Sabahtan sendikaya gidenler ancak öğleye doğru gelebilmişti. Yürüyüş kolu çadırın önünden önce köy meydanına doğru hareket etti. Köyün içinde dolaşılacak, köprü tarafına sapılıp fabrikanın önünden çadıra gelinecekti. Pırıl pırıl bir hava vardı. Sessiz ve ağır yürüyorlardı. Yakıcı güneş yürüyüş kolunu cansızlaştırmıştı. Fabrikaya saklıyorlardı güçlerini.

Köprüye vardıklarında beklenmedik bir şey oldu Köprünün üstünde askerlerin kurduğu barikatla karşılaştılar. Sıranın önündekiler yavaşladı askerleri görünce. Arkadan gelenler üst üste yığıldılar.

Askerler ikişer metre aralıklarla beşli sıra oluşturmuşlardı. Tam önlerinde komutanları duruyordu. Geride dört cemse ve bir cip. Köprünün aşağısından dayanılmaz bir koku yayılıyordu sıcakta. Köprünün öte tarafından gelen araçlar, askerler tarafından Kemerburgaz tarafına yönlendiriliyordu. İşçiler barikata dayanınca daha ileriye gidemediler. Ne yapacaklarını şaşırmışlardı. Sıralar bozuldu. İçlerinde korkmuş olanlar arkaya geçtiler. Köprüye giden yolda tek bir yan sokak bile yoktu.

“Geri dönün ve dağılın!” diye bağırdı komutan. Sinirli ve heyecanlıydı. İşi uzatmadan, sert gözükerek işçileri vazgeçirmek istiyordu. Ön sıralarda bir kıpırdanma oldu o bağırınca. İsa ve Zülfü en öndeydiler. Birol ve Doğan da yanına geldiler aralardan çıkarak.

“Komutanım, izin verin de geçelim,” dedi İsa. “Yürüyüş yapmaktan başka bir niyetimiz yok. Fabrikanın önünden geçtikten sonra dağılacağız.”

Komutan tartışmaya niyetli görünmüyordu.

“Fabrika tarafına geçmemeniz için kesin emir aldım,” dedi sert bir ifadeyle.

“Sessizce yürüyüp, dağılacağız,” diye tekrarladı İsa.

İşçilerin arasından geri dönelim diyenler oldu. Kimse yerinden kıpırdayamıyordu buna rağmen. Herkes birbirine bakıyordu.

İçlerinden yaşlı bir işçi öne çıkıp şöyle dedi:

“Fabrikada çalışan yabancı işçilere bir şey dediğiniz yok ama...”

“Madem bizi fabrikanın önüne sokmuyorsunuz, yabancı işçileri de sokmayın,” dedi Cabbar.

Komutanın alnından akan ter yanaklarına doğru iniyordu. Yaka düğmesini açmıştı sıcaktan.

“Ben, bana verilen emirleri yerine getiririm,” dedi işçilere. “Ayrıca yabancı işçiler çalışmıyor fabrikada; çalışanlar sizin arkadaşlarınız.”

Zülfü bağırarak itiraz etti hemen:

“Onların çoğu yabancı işçi.”

İşçiler, askerlere iyice yaklaşmış, neredeyse göğüs göğüse gelmişlerdi. İçlerinden biri yüksek sesle marş söylemeye başladı.

Başlangıçta birkaç kişi eşlik etti; sonra hep bir ağızdan söylemeye başladılar. Askerler gerginlik içinde verilecek emri bekliyorlardı. Başlarındaki komutan iyice sinirlenmişti. İşçilerin coşkusunun arttığını görünce: “Beş dakikaya kadar dağılmazsanız, ben dağıtacağım,” diye bağırdı. Askerlerin arkasındaki araçlar motorlarını çalıştırdı. Herkes sustu birden.

Kaynakçı Cabbar öne çıkıp, soluk almadan sıraladı söyleyeceklerini:

“İki aydır çoluk çocuğumuz aç. Bizi sokaklarda süründürüyorlar. Patron bizi düşünmüyor. Çocuklarımızı hiç düşünmüyor. Bizi sokağa atmak için dışarıdan yabancı işçi getiriyor. Bizi birbirimize kırdırmak istiyor. Bir haftadır zeytin ekmekten başka bir şey götüremiyorum çocuklara. Evdeki çocuk ne yiyecek, bunu düşünen yok.”

İçten gelen bir duyguyla öndeki komutana söylenmişti bu sözler. Kendisinden geçmişti söylerken. Acı doluydu, hüzün doluydu; orada bulunan herkesi derinden etkilemişti. Kilitlenip kalmışlardı oldukları yerde. Komutanın çaresizlik içinde kaldığı belli oluyordu halinden.

“Vurun bize komutanım!” diye bağırdı Sefer. Bir taraftan da eliyle göğsünü gösteriyordu. “Biz zaten perişan olmuşuz.”

Heyecan son sınırına varmıştı. Korkup arkaya geçenler; onlar da etkilenmişlerdi öndekilerin konuşmalarından. Sıralar iç içe geçmişti iyice. Korkanlar dahil, kimse geri dönmeyi düşünmüyordu artık. İşçilerin arkasına otobüsler yığılmıştı. Köy meydanına kadar kuyruk olmuştu arabalar. Köprünün karşı tarafı da aynı durumdaydı. Demir Döküm’ün vardiyadan dağılan işçileri askerlerin arkasına yığılmışlar, çevreden geçenlerin de katılmasıyla ortalık ana baba gününe dönmüştü.

Köprünün tam karşısındaki tepeye çıkan merdivenlerde çoluk çocuk, büyük, meraklı bir kalabalık toplanmıştı. Arkadaki arabalar korna çalmaya başlamışlardı yolun açılması için. Demir Dökümlü işçiler de katılmaya başladı sloganlara.

Binbaşı çaresizlik içinde dolaşıyordu askerlerin arasında. En sonunda yürüyüş kolunun önündekilere şöyle seslendi:

“İçinizden bir sözcü gelsin!”

İsa öne doğru bir adım attı. Arkadaşlarının arasından ayrılınca az da olsa tedirgin olmuştu. Durakladı birden. Cesaretini toplayıp ilerledi.

“Olay çıkmasını istemiyorum,” dedi binbaşı. “İnadınızdan vazgeçin. Birçoğunuzun canını yakmak, tutuklamak zorunda kalacağım. Emir aldım. Ne pahasına olursa olsun köprüden geçirmem! Kötü bir olaya sebebiyet vermeyin. Geri dönüp başka yoldan gidin çadıra.”

Sinirler alabildiğine gerilmişti. Bütün bakışlar İsa’nın üzerinde toplanmıştı. Onun geri dönmesini bekliyordu herkes. Öyle bir heyecan dalgası sarmıştı ki işçileri; çıkacak olayların boyutlarını düşünemiyorlardı bile.

İsa aniden döndü geriye. Ciddi surat ifadesinden konuşmanın hiç de iyi gitmediği anlaşılıyordu. Yanlarına gelir gelmez:

“Binbaşı ne dedi?” diye sordu Doğan.

“Dağılmamızı istiyor.”

“Dağılacak mıyız?” diye sordu Sefer.

“Bilmem!”

Yukarılarda, gökyüzünde yüzlerce leylek güneye göç ediyordu. Güneşin tam altında upuzun bir yürüyüş kolu oluşturmuşlar, özgürce uçuyorlardı. Köprünün tam üstüne geldiklerinde daire çizmeye başladılar. Buraları terk etmeden önce son bir kez görmek için, belki de aşağıdaki kalabalığı merak etmiş olacaklar, dönüp durdular.

Aşağıdakilerden onları gören olmadı. Bir süre döndükten sonra yola koyuldular. Bulutsuz gökyüzünde önlerinde hiçbir engel yoktu. Önce süzüle süzüle, sonra kanat çırparak uzaklaştılar. Uzakta bir karaltı oldular, sonra küçük bir nokta; derken kayboldular.

Bağırmaktan yorgun düşmüştü işçiler. Yüzlerinden, göğüslerinden ter akıyordu. Askerler de aynı durumdaydı. Ve sanki bu duruma düşmelerinin suçlusu işçilermiş gibi öfkeyle bakarak binbaşının emri vermesini bekliyorlardı. Kalabalık büyüdükçe büyümüştü. Sayıca fazla olmayan bir askeri gücün çok ötesine geçmişlerdi. Binbaşı dağıtma emrini verse, binbaşı dahil hiç kimse ne yapacağını bilmiyordu.

Fakat o esnada ne olduysa oldu, topluluk dağılmaya başladı. Gerisin geri dönüp, köy meydanına doğru yürüdüler. Askerler de rahat bir soluk aldı böylece. Bir süre daha köprüde kalmayı sürdürdüler. Mezbahadan yayılan leş kokusuna bir süre daha katlandılar. Topluluk, köy meydanından çadıra yöneldi. Başları önde yürüyorlardı. Sessiz bir boyun eğişti bu. Hep böyle mi olacak sorusunu birkaç kişinin dışında kimse sormadı.

Askerler o günden sonra kazan işçilerini fabrika önünden geçirmez oldular.

* * *

Kazan fabrikasının önünden geçip, Kemerburgaz tarafına giden yol tarlaların ve küçük tepelerin arasından geçerdi. Kazan fabrikasının ilerisinde birkaç küçük fabrika daha vardı. Onları geçince iyice ıssızlaşırdı yol. Bir süre dere boyunca devam eder, derken kıvrılarak tepelere çıkar ve bir yol ayrımına gelirdi; bir taraf Kağıthane’ye sapar, diğer taraf Kemerburgaz’a devam ederdi.

Genel Makine ve Isı Kazan’ın servis otobüsleri aynı anda hareket ediyordu. Araçlar bazen Silahtar yönünden bazen de Kemer yönünden gidiyor, hangi yoldan gidecekleri önceden belli olmuyordu. Kazan fabrikasından her günkü sesler gelmeye devam ediyordu. Artık fabrika önünden geçemiyordu direnişçiler. Askerler izin vermiyordu. Çalışıyordu kazan fabrikası. Bu gerçek acı veriyordu onlara. Eli kolu bağlı durmak, bir şey yapamamak daha da acı veriyordu. Umutları kırılıyordu bazılarının, kararsızlığa düşüyorlardı. Çalışmayı düşünenler yok değildi aralarında. Sızlanmalar başlamıştı tek tük. Kopma bir başladı mı çorap söküğü gibi giderdi. Ve işte ondan sonra hiçbir şekilde önlenemezdi. Yapılacak tek şey vardı: Çalışanlara engel olmak! Tehlikeyi göze almak gerekiyordu.

Hafta sonuydu. Her şey kararlaştırıldığı gibi başladı. İsa sabahtan kısa bir konuşma yaptı. Öğleden sonra saat dörtte çadırın önünde toplanmalarını söyledi işçilere. Komitenin toplanacağını bildirdi.

Komite toplantısı oldukça heyecanlı geçti. İsa’nın açıklaması herkesi canlandırmaya yetti. İtiraz eden olmadı. İşçiler ikiye bölünecek; bir grup Silahtar, diğer grup Kemer yolunda pusu kuracaktı. Servis arabaları durdurulup, çalışanlara gözdağı verilmekten başka bir şey yapılmayacaktı. Orada bulunan herkes bununla yetinmeyeceklerini, içlerinde birikmiş tüm hınçlarını çalışanlardan çıkaracaklarını biliyordu. Toplantının sonuna doğru heyecan son haddine vardı. Yerlerinde duramaz oldular.

Ondan sonraki her şey tam bir karışıklık içinde cereyan etti. İşçiler geldiğinde her kafadan ayrı bir ses çıktı. Yanlış anlamalar bile oldu. Kimi fabrikanın önünde toplanılacak sandı. Bu yanlışlık düzeltildi hemen. Pusu yerine ikişerli gitmeleri söylendiği halde toplu gitmeye kalktılar. Plan yapmak yetmiyordu. Hareketin planı ne kadar mükemmel olursa olsun, işçiler eğitimli olmayınca düzenli bir uygulama gerçekleşmiyordu. Birol da, İsa da sağa sola koşturup durdular. Baktılar bir düzene sokamayacaklar; işi oluruna bıraktılar sonunda.

* * *

Vinççi Kâzım işe el sürmüyordu artık. Şimdi daha küfürbaz olmuştu. Direniştekilere sövüyordu hep. Kızdığı her şeyde direnişçiler vardı. Onu gören de direniştekilerin hakkından gelecek sanırdı. İşçiler fabrikanın önünden geçtikleri her defasında fabrikanın içinde olurdu oysa. Kimsenin anlamadığı şeyler mırıldanırdı. İşçiler geçip gittikten sonra ancak, ağzından tükürükler saçarak koy verirdi küfürleri... Küfrederken tornacı Davut’tan yana bakardı. Ona duyurmaya çalışırdı sesini. Tornacı Davut, milliyetçi derneğe mi üyeymiş ne? Onunla arasını iyi tutmaya çalışırdı. Aslında politik fikirlerden haberi yoktu Vinççi Kâzım’ın. Tornacı Davut’un yanında yedi kişi; onlar da aynı kafadaydılar. Akşamları fabrikadan çıktıktan sonra derneğe gidiyorlardı. ‘Ülkücü işçiler’ diyorlardı kendilerine.

Vinççi daha önce adlarını dahi duymamıştı bu adamların. “Amma kalın kafalıymışım,” diyordu; “çevremde olup bitenlerden haberim olmamış.”

Biraz da bundan basardı küfrü. Adamların ondan baskın çıkacağından korkardı. İsterdi ki çekinsinler ondan. Bunu sağlamıştı az çok. Fakat, tornacı dik kafalı adamdı; o takmıyordu vinççiyi. Personel müdürü, Davut’u yanından ayırmıyordu hiç. Kâzım da bu yüzden sürtüşmeyi göze alamıyordu onunla. Personel müdürü, ihtiyacı olduğunda onu çağırmıyordu çoktandır. En çok Davut’la görüşüyordu. Vinççi Kâzım, içerliyordu bu duruma içerlemesine de elinden bir şey gelmiyordu.

Bir keresinde: “Biz de işverene karşıyız,” demişti Davut.

“Yahu sizin benden ne farkınız var? İşverene karşıyız diyorsunuz, onun dediğinden dışarı çıkmıyorsunuz. Madem karşıydınız, niye direniştekilerin yanına gitmediniz?”

Yarı şaka, yarı ciddi demişti böyle. Davut vinççiye öfkeyle bakmış; Vinççi o öfkeli bakışlar karşısında geri adım atıp sözlerini geri almıştı. Bir daha da, onun yanında denememişti böyle bir şeyi.

Vinççi, servis arabasının en önünde otururdu.

“Yahu, sizin ödünüz kopmuş bu adamlardan. Direnişe geçildiğinde fabrikada olsaydım, daha birinci gününden biterdi direniş.”

Böyle dediği zamanlar Davut gelmemiş olurdu. Davut’un gelmediği gün yol boyunca susmazdı.

* * *

Birol’un birlikte gittiği grup, kazan fabrikasının paydos saatinden on beş dakika önce vardı Silahtar’a. Varır varmaz yolun kenarındaki tepeye çıktılar. Yolu görebilecekleri bir yere oturdular. Çevredeki insanlar merakla bakıyordu onlara. Kimsede otobüslere saldıracakmış gibi bir hava yoktu. O niyetle yola çıkmışlardı ama yolda cesaretleri kırılmıştı. Fabrikalardan boşalan işçiler... Sık geçen belediye otobüsleri... Bir de jandarma cipi geçti önlerinden. İnsanlar da tuhaf bakıyorlardı onlara.

Saat l7.45’te arabaların geçmesi gerekiyordu, geçmedi. Bir süre beklediler. Sonunda otobüslerin Kemer tarafından geçtiğine karar verdiler; Kemer tarafına yetişemezlerdi artık; dıştan; sıkıntılı, içten; rahatlamış olarak çadıra döndüler.

Silahtar tarafına gidenlerde Genel Makine işçileri, Kemerburgaz tarafında ise daha çok Isı Kazan işçileri vardı. Kaynakçı Selim’le boyacı Salih; ikisi Kemer tarafına gitmeyi tercih etmişlerdi. Kemerburgaz grubundakiler yürürken yolda ne bulduysa; taş-sopa, almıştı eline. Yolun virajlı olduğu bir noktasına mevzilenmişlerdi.

Cabbar yolun ortasına çıkmış iki taraftakilere de talimatlar yağdırıyordu:

“Kafalarınızı saklayın! Kimse görünmesin yoldan!”

Aldırış etmiyordu kimse. Bas bas bağırmaya devam ediyordu Cabbar. Tek tük arabalar geçiyordu yoldan. Arabadakiler merakla bakıyordu işçilere. Cabbar: “Hay sizinle gelene!” diyordu; diyordu da herkesi güldürüyordu.

Cabbar’ın arkasından İsa bağırınca aniden, Cabbar dahil herkes ciddiye aldı ve bir anda yol boşaldı.

“Ben işaret vermeden kimse ortaya çıkmasın!” dedi İsa pustuğu yerden.

Uzun bir bekleyişten sonra yolun köşesinden çıktı araçlar. Herkes nefesini kesti. Ellerindeki sopaları, taşları öfkeyle sıktılar. Donup kalmışlardı oldukları yerde. Arabalar yaklaştı; geçip gideceklerdi neredeyse...

İlk Cabbar atladı yola. Onun arkasından Zeyyat! İkisi de delicesine otobüslere doğru koştular. Cabbar bağırıyor, küfrediyordu avazı çıktığı kadar; Zeyyat elindeki taşları fırlatıyordu. Bir anda taşlar yağdı otobüslere. Otobüslerin tuzla buz olan camlarının sesi duyuldu. Öndeki otobüs yan yalpalayıp durdu. Otobüsün içindekiler şaşkınlıkla otobüsün içine yatmışlardı. Arkadan gelen ikinci otobüs de aynı akıbetten kurtulamadı.

“Fabrikada çalışmak nasıl olurmuş, görün bakalım!” diye bağırıyordu Zeyyat.

Postabaşı Nurettin’in başı bir görünüp bir kayboldu. Bunu gören Selim, o tarafa koştu. Bir önceki akşam Çırçır’daki kahvede rastlamıştı ona. O kadar yalvarmıştı ki, “çalışmaya gitme!” diye; dinletememişti. “Çırçır’da ne arıyorsun?” diye sormuş; cevap alamamıştı. Direniştekileri fabrikaya götürmeye uğraşıyormuş...

Bütün bunlar geçince kafasından; hepsi birden, aynı anda! Sopayı daha sıkı kavradı. Parasız geçen günlerini düşündü. Atölyedeki tartışmalarını getirdi aklına. Daha çok kızmak, daha çok öfkelenmek istiyordu.

Diğer işçiler de yola inmişler, ellerinde sopa saldırıya geçmişlerdi. Arabalarda cam diye bir şey kalmamış, öndeki aracın şoförü direksiyonun altına yatmıştı korkudan. Kimse inememişti arabalardan.

Cabbar, öndeki arabanın kapı koluna yapıştı hırsla. İçerdekiler, kapı kolunu sımsıkı tutmuşlar, açtırmamaya uğraşıyorlardı. Bir sürü küfür savuruyordu Cabbar. Cabbar zorluyordu; içerdekiler tutuyordu.

İkinci arabada yaşananlar ise çok başkaydı. Bu arabadan içeri ilk giren Doğan’dı. Girdiği anda omzuna güçlü bir sopa darbesi yedi. Koltukların arasından gelmişti darbe. Acının şiddetinden gözünde şimşekler çaktı. Yıkılacak gibi oldu. Vuranın iri bir herif olduğunu gördü acısının arasında. Vinççiydi vuran. Otobüsün içindekiler, hep ön tarafa toplanmışlardı. Koltuklardan söktükleri metal kül tablalarını atıyorlardı Doğan’a. Eliyle başını koruyarak ilerledi arabanın içinde. Sopasını yere düşürmüştü. Vinççinin boğazına sarıldı. Çıldırmış gibiydi. Birden, bir sürü kişi çullandı üstüne. Her tarafına yumruk yağıyordu. Tam o sıra Zeyyat bağırarak girdi otobüsün içine. “Doğan, çık arabadan! Askerler geliyor,” diye bağırıyordu. Doğan’ın güç durumda olduğunu görünce koştu yanına. Ona vuranlara vurmaya başladı. Elindeki sopayı sallıyordu. Doğan’a vuranlar, bu ani saldırı karşısında koltukların arasında saklanmak zorunda kaldılar. O kargaşalık sırasında bile Doğan’ın elleri vinççinin boynundaydı. Güçlükle soluyordu vinççi. Mosmor olmuştu suratı. Zeyyat, güçten yana Doğan’dan aşağı kalır değildi. Kolundan kavrayıp geri çekti onu. “Askerler geliyor diyorum, duymuyor musun?” diye bağırdı tekrar.

İsa öndeki otobüsteydi. Bağırıyordu:

“Yarın öbür gün fabrikada yine bizimle çalışacaksınız. Fabrikada olduğumuz zaman utanmadan bakabilecek misiniz yüzümüze? Unutmayın. İşverenle değil, bizimle birlikte çalışacaksınız yarın.”

Askerlerin geldiğini duyunca, konuşmasını kesmek zorunda kaldı. Hızla indi arabadan. Herkes bir tarafa kaçışıyordu. Askerler kaçanları kovalamaya başladı. Kimisi tepeye tırmandı, kimisi tarlaya girdi. Askerler de arkalarından. Koşarken düşenler oluyor sonra tekrar kalkıp koşuyorlardı. Askerler, birkaçını yakaladı. İteleyerek askeri araçlara bindirdiler. Doğan’la boyacı Salih kaçamamış, yakalanmışlardı. Askeri araçlara bindirilirken dipçik yedi ikisi de. Zeyyat’ı da tutmuşlardı kolundan. O hızla silkinip kurtulmayı başardı. Koşmaya başladı. Güç bela tarlaya attı kendisini. Var gücüyle koşuyordu. Askerin biri, “kaçma, ateş ederim!” diye bağırdı arkasından. Duymadı. Tökezledi koşarken. Çılgınca koşuyordu. Askerler kovalamaya başladılar onu. Öyle hızlı koşuyordu ki yetişemediler.

Askerler, kaçanların arkasından koşmayı bırakıp arabaların yanına döndüler. Az sonra arabalar hareket etti. Otobüsler, askerlerle birlikte geri döndü fabrikaya. Otobüsün içindekiler şaşkınlığı atamamışlardı üstlerinden. Korku içindeydiler hâlâ.

Zeyyat, kan ter içinde kalmıştı koşmaktan. Askerlerin arkasından gelmediğine emin oluncaya kadar koştu. Göğsü körük gibi kalkıp iniyordu. Ciğerleri dışarı fırlayacak gibiydi. Düşercesine çöktü yere. Kimsenin peşinden gelmediğine sevindi. Peşini bırakmasalardı eğer, derenin kenarında kıstırabilirlerdi onu. Ağzını açabildiğince açmış, havayı yutmaya çalışıyordu. Birden bir kuşkuya kapıldı. Bulunduğu yeri emin bulmadı. Son bir gayretle yerinden kalktı. Koşmaya, bulunduğu yerden uzaklaşmaya çalıştı.

* * *

Birol ve yanındakiler çadıra vardıklarında kimseleri göremeyince meraklandılar hayli. İşte o zaman otobüslerin diğer taraftan gitmiş olabileceği akıllarına geldi. Merak içine düştüler.

“Gidip bakalım mı?”

“Hayır, beklememiz daha doğru olur.”

“Eğer bir şey olmuşsa, şimdiye kadar çoktan olmuştur.”

“Ne olduğunu bilemeyiz.”

“Birimiz gidip baksın.”

Kim gidecek derken Zeyyat çıkageldi. Nefes nefeseydi.

“Çadırda durmayın!” dedi heyecanla. Soluk almaktan konuşamıyordu. Suratı kıpkırmızı olmuş, kan ter içinde kalmıştı. Göğsü körük gibi kalkıp iniyordu.

“Ne oldu? Kötü bir şey mi oldu?”

“Yolda anlatırım.”

Soru sormalarına fırsat vermeden dışarı çıktı Zeyyat. Apar topar Zeyyat’ın peşine takıldılar. Çadırda iki nöbetçi kalmıştı yalnızca.

“Meraktan öldüreceksin bizi. Ne oldu anlatsana!”

Zeyyat, o gür sesiyle başladı anlatmaya. Zeyyat’ı duyabilmek için koşmak zorunda kalıyorlardı. Bir taraftan da soru yağmuruna tutuyorlardı onu.

“Nereye gidiyoruz?”

“Arabaları durdurmuştuk, taş sopayla saldırdık. Tam o sıra askerler geldi. Her birimiz bir tarafa dağıldık. Doğanı yakaladılar.”

“Diğer arkadaşlar nerede? Başka yakalanan oldu mu?”

“Sizden bir kişi yakalandı galiba. Adını bilmiyorum. Zor kaçtım.”

“Diğerleri nerede?”

“Derenin öte tarafından dolanmış olmalılar. Biraz ileride buluruz onları.”

Epey yürüdüler. İlerde bir grup gördüler yolda. Onlardı. Onların da gerisinde on-on beş kişi daha!.. Olayın etkisinden sıyıramamışlardı kendilerini. Kimler yakalandı? Kimler yok? Herkes yanındakini arıyordu. Boyacı Salih’miş yakalanan. Kaynakçı Selim neredeydi peki? O yakalanmamış; ilerdeki grupla birlikte geliyormuş.

“Herkes toplansın! Ne yapacağımızı kararlaştıralım.”

“Çadıra gitmeliyiz,” dedi İsa. “Çadırı boş bırakmamalıyız.”

Cabbar dedi ki:

“Hep birlikte karakola gidelim. Arkadaşlarımızı yalnız bırakmayalım. Tutuklayacaklarsa hepimizi birden tutuklasınlar.”

“Önce bir yerde oturup konuşalım. Ne yapacağımızı enine boyuna düşünelim.”

“Vaktimiz yok düşünmeye! Arkadaşlarımızı yalnız bırakamayız. Hepimizi birden tutuklayamazlar ya?”

“Çadırı başıboş bırakamayız.”

“Bir ân evvel gitmeliyiz. Burada boşuna vakit kaybediyoruz.”

Tartışmaya gerek kalmamıştı. Çoğu yürüyüşe geçmişti bile. Yeni gelenlerle birlikte sayıları artmıştı. Topluluk o öfkeyle gitgide hızlandı.

Hava hafiften kararıyordu. Tüm doğa gölgelere bürünüyordu şimdi. Yolun iki tarafındaki ağaçlar sarıdan mora, kırmızı yapraklarıyla gökyüzünü örtmüşler; yaprakların hışırtısı tüm yolu kaplamakta... Tatlı bir kır gezintisi vaat ediyor insana. Bu ağaçlık yerde hava daha erken kararıyor. Ama henüz tam kararmamış, renkler kaybolmamış. Ağaçların dibine düşen yapraklar sarıdan kırmızıya bir renk denizi oluşturmuş. Akşam ışığı onları sakin bir yumuşaklık içine terk etmiş. Güneşin son ışıkları doğrudan değil, sık yaprakların arasından süzülerek geliyor. Bu sakinliğe uymayan tek bir şey var: Yolda yürüyenler... Telaşlılar! Akşamın sessizliği onları hiç etkilememiş! Çevrelerine aldırmıyor bu insanlar; aldıracak halleri de yok! Bir güçten etkilenmişler gibi... Bu güç yerinde durdurtmuyor onları. Bu güçle neler yapacaklarını bilmiyorlar. Düşünmüyorlar da!.. Durmalarına imkân yok!

Çadırın önüne hayli işçi birikmiş. Başka başka yerlerden kaçmayı başararak gelenler var aralarında. Kimileri de kahvelerden çıkıp gelmiş; bunlar, arkadaşlarıyla birlikte gitmektense, kahvede oturmayı yeğlemiş olanlar.

Hava iyice kararıyor. Çadırın önünde bekleşen, kaynaşan bir gölgeler ordusu var şimdi.

“Hadi, ne bekliyoruz? Karakolun önüne gidelim.”

Kalabalıktan bir uğultu yükseliyor:

“Hepimizi tutuklasınlar!”

Bu iki sözcük topluluğun harekete geçmesine yetmişti. Homurdayan gövde dağınık sıralar halinde yürüyüşe geçti.

Tam o sıra sendikanın arabası çıkageldi. İkiye bölünüp, açtılar arayı. Ön sıralardakiler bekledi ister istemez. Araba ortalarında durdu. Sendikanın avukatı indi arabadan. Kollarını sallayarak: “Arkadaşlar, çadırın önünde toplanın!” diye bağırdı işçilere.

Topluluk önce bocalar gibi oldu. Arabanın çevresini sardılar. Soru yağmuruna tuttular avukatı.

“Arkadaşlar, meraklanacak bir şey yok! Yarına kadar çıkar arkadaşlarınız.”

“Karakola gidiyoruz biz.”

“Boşuna gitmeyin. Eyüp’teler ikisi de. Oraya götürmüşler.”

Çaresizce bakıştılar birbirlerine. Bir şey yapamayacaklarını anlayınca, avukatın peşi sıra çadıra geri döndüler.

“Bırakırlar mı?”

“Endişe edecek bir şey yok. Yarın salarlar.”

Kimse dağılmaya razı değildi. Büyülenmişçesine bir yere kıpırdamıyordu topluluk.

İsa sandalyenin üstüne çıkıp herkesin duyacağı bir sesle bağırdı:

“Arkadaşlar, yarını beklemekten başka yapacağımız bir şey yok! Yarın erkenden burada olalım. Şimdi herkes dağılabilir.”

Sessizce boyun eğdiler.

* * *

Ertesi sabah her günkünden erken toplandı işçiler. O sabah kimse kahvelere gitmemişti. Saatler geçti. Herkes sessiz... Bekliyorlardı.

Öğle olmuştu. Kimse yemeğe gitmedi. Çoğu midesini kandırıyordu zaten. O gün açlık falan hissetmediler. Kimi tepeye yayıldı, kimi dere boyunca sıralandı. Temsilciler bölgeye gidip geldiler birkaç kez. Çadıra geldiklerinde toplanıyordu işçiler: Haber yok! Sonra gene bekleyiş... Umutsuzca bir umut.

“Bir sigara versene,” dedi Sefer’e.

Sefer sesini çıkarmadan Zeyyat’a uzattı sigara paketini. Şaşırmıştı Zeyyat.

“Hayret, bu kez sigaranı yanında taşısana,” demedin.

“Fazla konuşma! Al işte, al bugün...”

Öğle geçti, akşam oldu. Hava kararacaktı neredeyse. Sabırsızlanıyorlardı. Beklemek?.. Başka bir şey yok! Bırakmayacaklar mıdır nedir? Gitseydik Eyüp’e... Ne fark eder? Ha, köy... Ha, Eyüp!..

Temsilciler çadıra girdiler; çıkmaz oldular. Herkes temsilcilerden bir şeyler söylemelerini bekliyordu.

İşçilerden biri bağırdı:

“Geliyorlar!”

Gerçekten de geliyorlardı. Umutlarını kestikleri bir anda. İkisi de geliyor. Bir sevinç!.. Bir sevinç...

“Yaşasın! Hurra!”

Avukat da vardı yanlarında. Yüzlerce kol sevinçle kucakladı arkadaşlarını. Sanki bir zaferden dönmüşler... Neye uğradıklarını şaşırıverdi Doğan da Salih de. Birden kendilerini omuzlarda buldular.

Bayram yerine dönmüştü ortalık.

* * *

Otobüslere yapılan saldırı fabrikadakiler için ağır bir darbe oldu. Bu olay onlara kazan fabrikasında başka işçiler de olduğunu hatırlattı. Yoksa unutmuşlardı direniştekileri. Fabrikanın önünde yürüyüş yapan yoktu artık. Direniş yapanlar, çok uzakta başka bir fabrikanın işçileri gibiydiler. Atılan taşlar aralarındaki bağı kuvvetlendirdi. Bütünün bir parçası olduklarını anladılar. Kendilerini kazan işçilerinin tümü yerine koyacaklardı neredeyse. Taş ve sopa oynadıkları rolü hatırlattı. Yine de direnişte olanları gözlerinde küçültme çabasına devam ettiler. Ama gelen günler bu düşüncelerini değiştirmeye zorlayacaktı onları.

Yüreklerindeki tedirginliği bastırmak için direniştekileri alaya aldılar. Askerler gelince nasıl da kaçmıştı hepsi? Tabanlarını kıçlarına vura vura... Şaşkınlıktan dereye girenler, yuvarlanıp kalkanlar... Bütün gün bunları konuşur oldular... Anlatıp, anlatıp gülüyorlardı. Gerçi bunun gülmeye benzer yanı yoktu. Zorlamaydı daha çok. Vinççi nasıl da indirmişti sopayı? Kıyasıya boğuşmuştu saldırganlarla. Saldırganları asker yakalamıştı sonra. Hiç karşı koyamamış, kuzu kuzu gitmişlerdi.

Isı Kazan’da çalışanlar genellikle yaşlı işçilerdi. Bunlar on beş, yirmi yıllık emeklerinin yanacağından korkup direnişe katılmayanlardı. Saldırı en çok onları korkutmuştu. Saldırının ertesi akşamı fabrikadan çıkamadılar. Güvenlikleri sağlanamazsa fabrikadan çıkamayacaklarını söylediler. O günden sonra işçi arabalarına askeri araçlar eşlik edecekti.

Saldırı olayı bir gerçeği öğrenmelerini sağladı. Mücadele kızışacaktı bundan sonra. Fabrikada çalışanlar, kendilerini direnişten ayrı düşünemeyeceklerdi. Direniştekilere gelince; üretimi durdurmakla iş bitmiyordu. Kendi bilgisizliklerine ve tecrübesizliklerine karşı; sınıf gerçeğini görmeyen işçilere, sınıfına ihanet içersinde olanlara; açlığa, korkaklığa karşı bir sürü şey daha vardı mücadele etmek zorunda kalacakları... Bunların ne olduğunu hayat gösterecekti onlara. Bir bir karşılarına çıkaracaktı hayat! Mücadele ettikçe güçlü olunurdu ancak.

Saldırı ilk adımdı. Fabrikada çalışanlara verilmiş bir dersti. Kendilerinin de çıkaracağı dersler vardı bunda. Onlar sadece çalışanlara değil, aynı zamanda fabrikada çalışmak düşüncesine saldırmışlardı. Bu tehlikeli bir düşünceydi. Bu düşünce çoğu direnişteki işçilerin kafasında uyukluyordu. Onu yok etmek gerekiyordu.

Ancak şeytan dokuz canlıydı. Bir müddet sonra tekrar dirilecek, direnişin bitmeyeceğini fısıldayacaktı kulaklara. Direnişle-çalışma arasında tereddüde düşürecekti işçileri. Fabrikada çalışanlar engellenmeliydi. Yoksa direniş çözülecek, başkaları da gidecekti çalışmaya.

Dağınık gruplar halinde geçiyorlardı fabrikanın önünden. Yoldan geçen herhangi birileri gibi... İkinci kez saldırılacaktı arabalara. Gün ışığında gözleri görmeyen baykuşun camdan öteye geçmeye çabaladığı gibi... Baykuş kafasını cama vurur düşer; sonra yine toparlar kendisini; uçar, camın ötesinde gördüğü yere ulaşmak ister. Yoruluncaya kadar uçar. Bu defasında baykuştan farkları yoktu.

Dere boyunca sık ağaçlar vardı. Kurbağa sesleri geliyordu dereden. Yol bomboştu. Ağaçların sarı, kahverengi karışımı yaprakları, donuk mavi gök; çevredeki her şey berrak suyun içinde yüzüyor gibiydi. En ufak bir toz zerreciği yoktu havada. Her şey birbirinden düzgün çizgilerle ayrılmıştı. Ağaçların, derenin, yolun, yol kenarındaki kayaların düzgün çizgilerle çizildiği; ressamın her bir şekille ayrı ayrı uğraştığı klasik bir kır manzarası tablosuydu bu. Hiçbir karışıklık yoktu bu tabloda.

Birol’la İsa yol boyunca yan yana yürüyorlardı. Birol’un iki eli cebindeydi. Akşama kadar hayli vakitleri vardı. Biraz ilerideki çam korusunda toplanacaklardı. Yüz kişi olurlardı toplandıklarında. Az ileride çam korusu göründüğünde birkaç kişiye daha rastladılar. Önceden gelenlerdi bunlar. Ağaçların arasında küçük bir lokanta vardı. Lokantanın önünde tahta sıralar... Lokanta kapalıydı. Terk edilmiş bir görünümdeydi. Ağaçların ötesinde bir at geziniyordu başı boş.

“Başka gelen yok mu?” diye sordu Birol.

“Birkaç kişi daha var. İleride kuyunun oradalar.”

Her yer çam ağaçlarıyla kaplıydı. Çamların altı kozalak doluydu. İğnemsi yapraklardan örülmüş bir halı gibiydi. Birol, İsa’yı orada bırakıp, çamlardan birinin altına gitti; uzandı yere. Nasıl olsa çok vakit vardı daha. Biraz doğrulup, İsa’nın arkası sıra gelip gelmediğine baktı. İsa, işçilerle konuşmaya dalmıştı. Boş verdi sonra. Gözlerinin yukarısında güzel bir dünya vardı. Ağaçların dalında bir kuş... Ağaçlarsa kollarıyla yukarda birbiriyle kucaklaşıyorlar...

Tatlı bir gevşeklik tüm vücuduna yayıldı. Göz kapakları kapandı. O güzelim görüntüyü görüyordu hâlâ... O güzelliğin içinde bir yüz belirdi. Ne kadar çok benziyordu Ateş’e.

“Niye beni aramıyorsun?” dedi yüz.

“Aradım, kaç defa aradım. Sen yoksun.”

“Günlerin bu kadar yoğun geçmeseydi ne yapar eder mutlaka bulurdun.”

“Evet, bulurdum o zaman.”

İsa uyandırdı onu. “Kalk,” dedi, “gidiyoruz.” Kalktı hemen. Uyumadığını sanıyordu. Sanki ağacın altına beş dakika önce uzanmış gibiydi. “Daha erken değil mi?” diye sordu. “Ne erkeni?” diye yanıt verdi İsa. “Akşam oldu.”

Şaşkınlık içinde kalmıştı.

Bir sürü kişi daha gelmişti. Kalabalık olmuşlardı. Onları görünce ne için orada bulunduklarını hatırladı.

İsa, işçilere seslenerek:

“Hadi,” dedi. “Toparlanın, gidiyoruz.”

Bir süre sonra yoldan ayrılarak tepeye çıktılar. Kağıthane yoluna kestirmeden varacaklardı. Epeyce yürüdüler. Yol gözüktü. Uygun bir yer buluncaya kadar yürümeye devam ettiler. Bir tarafı çukur, bir tarafı tümsek olan kısmında durdular yolun. Herkes bir tarafa yayıldı.

Bir kamyon geçti yoldan. Onun arkasından bir askeri cip göründü. Korkuyla yere yattılar. Bir tereddüt kaplamıştı içlerini. Askeri ciptekiler görmüşler miydi onları?

Güneş kırmızımsı bir altın tepsi olup gökyüzünde donuklaştığında heyecanlı bekleyiş başladı. Yolun ilersine gözcü çıkarmışlardı. Zaman ilerliyor, fakat hiçbir şey olmuyordu. Görünürde araba filan yoktu. Sabırsızlıkları arttıkça arttı.

Düşünmüyorlardı hiç. Arabalar gelecekti; onlar da önlerine çıkacaklardı arabaların. Taş yağmuruna tutacaklardı. Yanı sıra askeri araçlar olmasına rağmen. Bunu düşünmüyorlardı hiç! Saldıracak, kaçabilirlerse kaçacaklardı. Tek bir şey vardı kafalarında: Çalışanlar rahat gitmemeliydi fabrikaya.

Sabırsızlıkla beraber tedirginlikleri de arttı. Bazılarının aklına yaptıklarının çıkar yol olmadığı geliyordu ama kimse kimseye bir şey demiyordu. Tehlikeyi düşünmek bile istemiyorlardı. Arabalar da gelmiyordu bir türlü! Sabırsızlıklarının iyice arttığı bir sırada Sivaslı gözüktü uzaktan. Koşarak geliyordu. Bağırıyordu koşarken. Anlaşılmıyordu ne dediği. Yakına geldiğinde: “Baraj yolundan gittiler,” dedi nefes nefese.

“Yolu uzatacaklar,” diye bağırdı Cabbar. “İleriden dönecekler.”

İçten içe sevinmişlerdi buna. Sevinçle üzüntü çelişkiliydi yüreklerinde.

“Kestirmeden önlerine çıkarız,” dedi Zülfü.

“Yolu biliyor musun?”

“İşte şuradan! Ağaçların arasında bir ev var. Onun yanından aşağıya patika yol iniyor. Koşarsak yetişiriz belki.”

Birbirlerine baktılar.

“Koşabilen bizimle gelsin!” diye bağırdı İsa.

Yaşlı ve şişman olanlar kaldı. Diğerleri başladılar koşmaya. Başarıp başaramayacaklarını düşünmüyorlardı bile. İsa ile Birol en öndeydi. Zülfü de yetişti arkalarından. Yapacakları eylemden çok, güneşten sararmış tarlaların büyüsüne kaptırmışlardı kendilerini. O ân güzeldi.

Pırıl pırıl sularıyla akan bir dereye vardılar. Yol da hemen yanındaydı derenin. Öncekinin bir başka koluydu karşılarına çıkan. Derenin iki yanında kavak ağaçları yükseliyordu. Karşıdan karşıya sıra halinde dizilmiş taşlar vardı derede. Sular üstlerinden aka aka parlatmıştı taşları. Taşlara basarak karşıya, yol tarafına geçtiler. Yolun öte yanında bir çoban koyunlarını toplamaya uğraşıyordu.

“Askeri araçlarla birlikte otobüs geçti mi buradan?”

Bir şeyden haberi yoktu çobanın. Koyunlarıyla birlikte yol boyunca uzaklaştı.

Beklemekten başka yapacak bir şey kalmamıştı geriye. Boşu boşuna koşmuşlardı belki ama, üzülmüyorlardı. Güzel yerdi burası. Doğanın güzelliği, aynı amaçla orada oluşları, koşarken duydukları coşku; unutamayacakları bir gün yaşatmıştı onlara. Ellerinden geleni yapmanın rahatlığı içindeydiler. İçlerindeki öfkeyi doğa alıp götürmüştü.

İsa ayaklarını dereye sokmuştu. Birkaç kişi daha aynı şeyi yaptı onu görünce. Otobüslerin geçeceğini çıkarmışlardı artık akıllarından. Güneşin son cılız ışıkları da kayboldu. Suyun rengi griye dönüştü. Rüzgâr çıktı birden. Kavak ağaçları rüzgârda garip bir koro oluşturuyordu. İnsanı etkiliyordu bu ses.

Uzun bir süre kaldılar orada. Sonra tepeyi tırmanarak geri döndüler. Karanlık basmıştı. Köpek sesleri geliyordu uzaklardan. Bomboş kırlarda bağırdılar, çağırdılar, marşlar söylediler. Çocuklar gibi birbirilerini kovaladılar. Doğa ananın kucağında çocukluklarını yaşadılar.

* * *

Arabalara yapılan taşlı sopalı saldırı İbrahim için yıkım olmuştu. Yaşadığı o korkunç ânı ömrü boyunca unutamayacaktı. Otobüs aniden durmuş, aynı anda camlar birbiri ardına kırılmaya başlamıştı. Koca bir taş oturduğu yerin hemen yanındaki cama isabet etmişti. Kırılan cam parçaları üzerine sıçramış, yanağının kanadığının çok sonra farkında olmuştu. Çakılmış, kalmıştı olduğu yere. Kaslarının tamamı ve düşüncesi kilitlenmişti. Bulunduğu köşeden görüyordu olup bitenleri. Ne bedenini korumak aklına gelmişti ne de saldırıya karşı koymak! Her şey onun dışında olup bitiyordu sanki. Gerçeğin kendisinden ziyade bir kâbusun içine düşmüştü. Çevresinde bir savaş oluyordu adeta. Saldıranlar direniştekiler?.. İnanamamıştı böyle bir şeye. Ne alıp veremedikleri vardı birbirleriyle. Selim Usta’yı sever Nurettin Postabaşıyı sevmezdi. Ne olmuştu da yaşam böylesine birbirine düşürmüştü onları? Ne olmuştu da ikisinin arasındaki rolleri değiştirmişti? Selim Usta mazlumken vahşi; Nurettin Postabaşı gaddarken zavallı olmuştu. İsteyen çalışır, istemeyen çalışmaz. Aynı fabrikanın işçileriydi hepsi. Birlikte çalışmışlardı. Onları bu derece, kafalarını kırarcasına birbirlerine düşman kılan neydi? Vinççi Kâzım’ın elindeki sopayı vahşice saldıranlara indirişini, sonra o tanımadığı kişinin vinççinin boğazına sarılışını, onun yüzündeki acı dolu vahşiliği hiç unutamayacaktı. Her şey ne çabuk olup bitmişti. Askerler geldiğinde, kaçışlarını gördü kırık camdan. Birkaçının yakalandığını, dövülerek askeri araçlara bindirildiğini gördü. Sanki kendi yakalanmış gibi acı duymuştu kaçamayanlar için. Yanağının kanadığını o zaman fark etmişti.

O günkü gibi üzgün görmemişti karısı onu. Yemek boyunca hiç konuşmadı. Karısı da cesaret edip bir şey soramadı. Sonra bir ara karısına dönüp: “Ben kendimi kandırıyorum galiba?” dedi, başka hiçbir şey demedi.

O günden sonra büyük bir değişim yaşadı İbrahim. Ne fabrikaya gitmek geldi içinden ne direniş çadırına. Gidiş gelişlerinde servis arabalarına askeri araçlar eşlik ediyordu artık. Endişe ve korku hiç eksik olmuyordu arabanın içinden. Kuşkuyla çevresine bakıyordu herkes. Korkularını bastırmaya direniştekilere sövmeleri yetmiyordu. ‘Niçin çalışıyorsunuz öyleyse,’ diyordu içinden. Ve arkası geliyordu sözlerinin: ‘Niçin çalışıyorum?’ Fabrikadakilere göre direniştekiler bozguncuydular. İbrahim, “bozguncu olan kim?” diye sordu bir gün dayanamayıp. Neredeyse üstüne çullanacaklardı. Vahşiliklerinden ağızlarından salyalar akıyordu. Güçlükle savunabildi kendini. Az kalsın dayak yiyordu.

Dayak yememek için sözlerini geri almak zorunda kalışı kendisinden hoşnutsuz kıldı onu. Vinççi Kâzım kazanlardan birinin içine soktu yetmemiş gibi. “Ayağını denk al!” dedi. “Kimden yana olduğun belli değil. Direniştekilerden yana isen eğer, ayaklarını kırarım.”

Ses çıkaramamıştı. İçinde bir şeylerin koptuğunu hissediyordu. Gittikçe daha kötü duruma düşeceğini düşünmeye başladı. Fabrikadakiler ona dik dik bakıyor, sanki bütün gün bakışlarını ayırmıyorlardı üstünden.

Geceleri uyuyamıyordu. Bir gece kötü bir kâbus gördü. Direniştekiler taş yağmuruna tutuyordu fabrikayı. Kaçıyordu fabrikadakilerle birlikte. Fabrikadakiler taşlardan kurtulmak için kazanların içine giriyorlar; İbrahim de girmek istiyor, kabul etmeyip iteliyorlardı onu. Bir türlü giremiyordu kazanın içine. Her taraftan taş geliyordu üstüne.

Korkuyla uyandı. Sabaha kadar uyuyamadı o gece. Uyumaktan, aynı kâbusu görmekten korkuyordu. Kesin kararını vermişti artık: Bu işkence bitmeliydi. Fabrikaya gitmeyecekti.

O günden sonra fabrikaya gitmedi. Direniş çadırına da gidemedi. Günlerce düşündü durdu. Kafasındaki soruya yanıt bulamadı. Belediye otobüsüne atlayıp çadırda olacak! Bu kadar basitti. Belediye otobüsüne binip gittiğini düşünüyor, çadırın önünde iniyordu hayalinde. Tanımadığı işçiler çıkıyordu karşısına. Direnişe katılmak istediğini söylüyordu. Yüzlerce kez söylüyordu direnişe katılmak istediğini. Ondan sonrasını düşünemiyordu bir türlü.

* * *

O hafta sonu komite Harbiye’deki Spor ve Sergi Sarayı’na çağrıldı. Komiteden yalnızca beş temsilci gitti toplantıya. Toplantı gece saat dokuzda başladı. Spor ve Sergi Sarayı hıncahınç doluydu o gece. Maden-İş Sendikası’ndan, DİSK’ten işçi temsilcileri gelmişti.

Saat sekizde uzun kuyruklar oluştu girişte. Kazan işçileri kuyruğun en arkasındaydı: Birol, İsa, Remzi, Zülfü ve Doğan. Saklayamadıkları bir heyecan vardı yüzlerinde. Kendileri gibi bir sürü fabrika temsilcisi vardı Sergi Sarayı’nın önünde. Artık yalnızca kazan fabrikası söz konusu değildi; Türkiye’deki tüm işçiler söz konusuydu.

Hayranlıkla çevrelerini seyrediyorlardı. Birbirlerinin orada olduklarını dahi unutmuşlardı. Karadeniz’den, Ege’den, Güney’den akın akın gelmişti işçi temsilcileri. Demir fabrikaları, Lastik, Tekstil, Petrol; hepsi, hepsi bu alana toplanmıştı. Tüm işçiler adına karar verilecekti o gece. Ne için mücadele ettiğini daha iyi anladı Birol. Defalarca sormuştu bu soruyu kendisine; kazan direnişinin ilk günlerinde: Döküm fabrikasından gelen kapların yıkanması gerektiğinde, işçiler sürekli izin istediklerinde sormuştu. Sanki Birol için direnişe geçmişlerdi. Onların fabrikadan ayrılmalarını istemeyen, yasaklayan Birol’du sanki. Başımıza gelecek türlü tehlikelere senin yüzünden katlanıyoruz der, gibiydiler. Sonunda direnişi bırakıp gitmişti çoğu. Bir avuç işçinin dışında kimse kalmamıştı direnişte. Büyük fabrikayla birleştikleri ilk günlerde, ‘ne için mücadele ediyorum?’ diye defalarca sormuştu kendisine. Şimdi sorusunun cevabı karşısındaydı.

Tüm işçi sınıfı adına savaşıyorlardı. Şimdinin değil geleceğin insanının... Geleceğin insanı şimdiden doğuyordu... Mücadele ettikçe yetişiyordu. Çocuktu daha! Yaşadıkları toplumun içinde bencil, kendisinden başkasını düşünmemeye koşullanmış, maddi çıkarlarının peşinde tek başına koşmaya çabalayanlar arasından filizleniyordu bu insan. Yaşadıkları gerçek onlara acı deneylerin sonunda çıkarlarının toplumun çıkarlarından ayrı olamayacağını öğretecekti. Yığınlar, çoğu kere kendi çıkarlarının toplumun çıkarlarıyla eş olduğunu bilmeden başlıyorlardı mücadeleye. Yaşamın kendisi çeşitli yollardan zorluyordu onları buna. Başlangıçta bir avuç insan bilincinde oluyordu belki bunun. Yığınlarsa mücadele içersinde görüyordu bu gerçeği. Gerçeğin tümünü keşfetmeleri ise uzun bir süreçti. Önce kendi çıkarlarının fabrikalarındaki işçilerle bir olduğunu öğreniyorlardı; sonra tüm fabrikalardaki işçilerle; sonra tüm dünyadaki insanlarla...

Bütün dünyaları kazan fabrikasıydı o güne değin. Mücadeleleri, atılan üç arkadaşlarını işe aldırmakla sınırlanmıştı. Bunun için geçmişlerdi direnişe. Sonra mücadelelerinin boyutu gittikçe genişledi. Başlangıçta atılan arkadaşlarımızı fabrikaya geri aldıracağız diyorlardı. Sonra gördüler ki yalnızca bunu demek yetmiyor.

Kendisiyle birlikte, yanındakilerin de bu gerçeği gördüğünü biliyordu. Ama yalnızca onların görmesi yetmiyordu. Tüm işçilerin görmesi gerekiyordu. Tüm fabrikanın bu gerçeği görmesi için buraya gelmesi, bu havayı soluması gerekiyordu. Yığınlar, yaşamadıkça sahip çıkmıyorlardı gerçeğe. Arkadaşlarını işe aldırsalar da bir şey değişmeyecekti. Tehlike her zaman söz konusuydu. Bu tehlikenin karşısında birlik olmak zorundaydılar. Sadece birlik olup direnmeleri de yetmiyordu. Birliklerini korumak ve güçlendirmek zorundaydılar. Bir seçim yapmak zorundaydılar. Sarı sendikaya karşı çıkmışlardı. Tekrar yanılgıya düşebilirler, sapa yollara sapabilirlerdi. Sınıf sendikasında toplanmak zorundaydılar. Ancak sınıf mücadelesi veren bir sendika sahip çıkabilirdi işçilere. Bu da yetmiyordu; kazan işçileri güçlü bir örgütün bünyesinde toplanmalı ve kendilerini daha güçlü kılmalıydılar. Yıllar boyu işçilerin güçlü bir sınıf sendikası kurmak için verdikleri mücadeleyi yeni baştan yaratacak değillerdi. Var olanın içinde yer almalıydılar. Ancak böylece ileri adım atabilirlerdi.

Çevresinde, doğmakta olan çocuğu görebiliyordu Birol. Bir güç sürüklemişti işçileri buraya ve bir araya getirmişti. Kararlı bir güçtü bu. Örgütlü bir güçtü.

Arkadaşlarından yana baktı. Daha dün tarlalardan koşmuşlardı birlikte. Şimdi başka bir yerdeydiler. İşçi sınıfının kalbine gelmişlerdi. Merakla çevrelerine bakındıklarını gördü onların. Hep birlikte kalp atışlarını duyduklarını hissetti. Her köşeden mücadele sloganları yükseliyordu.

Ondan sonraki her şey bir rüya gibi geçti. Bir heyecan seline kapıldılar. Bir coşku denizinde sürüklendiler. Salon tıklım tıklım doluydu. Marşlardan ve atılan sloganlardan çınlıyordu içerisi. Bağırmaktan sesleri kısılmıştı. Bambaşka bir duyguydu bu. Birbirlerini tanımayan bir sürü kişi aynı duyguyu paylaşıyordu. Artık kendilerini unutmuşlar, birbirlerinde bütünleşmişlerdi. Bağırdıkça güçleniyorlar, başaracaklarına dair bir inanç doğuyordu yüreklerinde. Gelecek onlarındı.

O gece Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden gelen işçi temsilcileri, oybirliğiyle “Demokratik haklar için eylem!” kararı aldılar. Taksim alanında büyük bir miting düzenlenecekti.

* * *

O günden sonraki günler miting hazırlıkları içinde geçti. Sendika salonunda sık sık bir araya geldi işçi temsilcileri. Miting için bölgedeki birçok fabrikadan görevliler seçildi. Nerede toplanılacağı, nerede yürüyüşe geçileceği tüm ayrıntılarıyla planlandı.

Kazan işçileri direnişi unutmuşlar, tüm dikkatlerini miting hazırlıklarına vermişlerdi. Direniş çadırı atölyeye dönüşmüştü. Ellerinde fırçalar, günler ve geceler boyu boyadılar bezleri. Mücadelelerini anlatan yazılar yazdılar. Mitingden başka bir şey düşünemez oldular.

Kazan fabrikası ise çalışıyordu sessizce. Askerler vardı yine önlerinde. Askerler küçük gruplar halinde de olsa kimseyi sokmuyorlardı fabrikanın önüne. O günlerde umurlarında olmuyordu fabrika önüne gitmemek... İşleri başlarından aşkındı. Fabrikada çalışanlar anlam verememişti buna. Direnişçi işçiler ne otobüslerin önlerine çıkıyorlardı artık ne fabrikanın karşısındaki tepede gözüküyorlardı. Direniştekilerin yıldıklarını düşünüp rahat bir soluk almışlardı. Askerler korkutmuştu demek direniştekilerin gözünü. Bunun üzerine iki fabrikada da direnişin bittiği söylentileri yayıldı. Birçoğu işe alınmayacaktı direnişçilerin. Çalışanlar, aralarında büyük zevkle, direniştekilerden işbaşı yapan olursa onlarla ne yapacaklarını konuşmaya başladılar. Çektikleri acıları onlardan çıkaracaklardı. Bitmişti artık direniş. Direnme diye bir şey kalmamıştı.

Direniştekilerin miting hazırlığı içinde olduğu haberi fabrikaya hiç ulaşmadı.

Bulutlar... Bulutlar... Nereden çıkmıştı bu bulutlar? Sırası mıydı şimdi? Bu güzel günde...

Miting günü büyük bir heyecan vardı. Çadırın önünde toplanan kazan işçileri sabırsızlık içindeydiler. Sevinçli bir telaştı bu. Toplu halde arabalara binilecek, Saraçhane meydanına gidilecekti. Sabahın erken saatleriydi. Yağmur yağacak gibiydi. Boğucu bir sıcak vardı havada. Bazen bakışlar yukarı kalkıyor, bulutlar hareket ediyor mu etmiyor mu ona bakıyordu. Tahminler yürütülüyordu: “Yok, bunlar yağmur bulutları değil. Bak göreceksin hava öğleden sonra açacak.”

“Geç kalmadık mı?”

“Belediye otobüsleriyle gidelim.”

“Cabbar, sen git pankartları hazır et.”

“Birisinin boyası kurumamış daha.”

“Yolda kurur.”

“Demir Döküm gitmiş mi?”

Kazan fabrikasının ıssız ve terk edilmiş bir görünümü vardı. Pazar günü olduğundan kimse yoktu fabrikada. Ruhsuz bir beton yığını... İşçiler açlıklarını unutmuşlar, yoksulluğu, sıkıntılarını, işsizlik korkusunu...

Yepyeni bir güçle dolmuşlardı. İlk kez bir mitinge katılıyorlardı. O gün hemen hemen direnişe katılan herkes gelmişti. Çadırın önü hayli kalabalıktı. Bu da morallerini düzeltiyordu işçilerin. Günlerdir gözlerinde belli edemedikleri ‘eksik toplandık’ kuşkusu, o gün yok oldu. Listeler okunurken gözleriyle kalabalığı ölçüp biçenlerin korkuları o gün kalmadı.

İsa kısa bir konuşma yaptı. Her gün herkesin direniş yerine muntazam bir şekilde gelmesinin öneminden bahsetti. Nöbetlerin dışında da çadırda bulunmanın zorunluluğunu anlattı. İşi olup da gelemeyecek olursa komiteden izin almaları gerektiğini söyledi.

“Arkadaşlar, her gün çadırda toplanmak belki güç oluyor sizin için. Sağda solda çalışmak zorunda kalıyorsunuz. Maddi durumunuzun güçlüğünü biliyorum. Ama mücadelemizin koşulları her gün çadırda bulunmayı gerektiriyor. İçimizden bazıları fabrikada çalışmamış olsaydı durumumuz daha değişik olabilirdi. Ama ne acıdır ki az sayıda kişiyle de olsa kazan fabrikası çalışıyor. Ancak bizim varlığımız onları engelleyebilir. Dağınık olursak hiçbir şey yapamayız.”

Güçlü bir alkış koptu. Bilhassa başka yerde çalışmayıp da her gün çadıra gelenler yürekten alkışladılar.

İsa’nın arkasından Raşit çıkıp konuşma yaptı. Nasıl gidileceği ve nerede toplanılacağı hakkında bilgi verdi işçilere: Bir kısım belediye otobüsleriyle gidecek, belediye otobüslerine sığmayanlar ise minibüslerle gidecek. Her grubun başında komiteden bir kişi olacak.

Belediye otobüsü hiç o gün olduğu kadar dolu kalkmamıştı duraktan. Otobüsün şoförü de şaşırdı buna. Mitingden haberi yoktu otobüs şoförünün. Yolcularını aldıktan sonra bir daha başka durakta durmadı. Zeyyat, Sefer’in bütün engellemelerine rağmen yol boyunca rahat bırakmadı otobüs şoförünü. “Nasıl haberin olmaz böyle bir yürüyüşten? Sendikanız haber vermedi mi size? Zaten hep sizin gibiler yüzünden bu haldeyiz ya!..” Otobüs şoförü sesini çıkaramadı hiç. Önündeki yola baktı hep. Tek kelime konuşmadı.

* * *

Ne büyük kalabalık!.. Kazan işçileri de şaşırdılar bu kadar çok kalabalığı görünce. Bütün fabrikalar mı boşalmıştı yoksa? Bu kadar çok işçiyi bir arada bulacaklarını ummuyorlardı. Geç bile kalmışlardı. Kalabalıkta güçlükle bir yer buldular kendilerine.

“Ne zaman yürüyüşe geçeceğiz?”

Yollar bütünüyle işçi dolu. Fabrikalarından çıkıp gelmişler. İlk defa başları öne eğik değil. Utanmadan bakabiliyorlar. Biraz da gurur duyarak. Hakları da yok değil hani. Güçlerinin farkına varıvermişler birden. Dört ay önce elini makineye kaptıran tornacı Mustafa, elinin acısını unutmuş. Elinden kopup giden başparmağının acısı koymuyor artık ona. Kendisi Pancar Motor’da çalışır. Topkapı’da dört aydır grevde olan Şişe-Cam işçileri; moralleri yerine gelmiş. Adam sayılmadıkları bir toplumda adam olmanın tadına varıyorlar.

Bir kıpırdanma, bir heyecan... Yürüyüş mü başlayacak? Yerde oturanlar kalktı. Yok, yürüyüşün başlamasına var daha. Eh! Kolay değil, bu kadar işçi bir arada! Hepsinin Taksim alanına varması akşamı bulur.

Kazan fabrikası direnişe geçmeseydi burada olmayacaktı şimdi. Hemen yanlarında Rabak işçileri vardı. Ya Gislaved işçileri? Onlar da az mücadele vermemişlerdi. Hepsi birden gelmişlerdi Saraçhane’ye. Haftalardır hazırlık yapmışlardı. Geceleri afişe çıkmışlar, gündüzleri çalışmışlardı. Eh, ne de olsa bir sürü grev geçmişti başlarından. Bir canlanma oldu. Üç otobüs dolusu işçi daha geldi. Daha gelmeyenler var demek?

Güneş kapkara bulutların arasından sıyrıldı. Neyse, yağmur yağmayacak!

Saat öğleye geldi. Yürüyüş başlamadı hâlâ. Sonra bir haber önlerden: Yürüyüş başlamış bile. Kuyruk o kadar uzun ki, arkayı etkilemiyor henüz.

Berec Pil fabrikasından elektrikçi Hüseyin! Fabrika temsilcileri istemiş gelmelerini. “O gün herkes yürüyüş kolunda hazır olacak,” demiş. Gelip gelmeyenlerin listesini çıkaracağız. Hüseyin de kalkıp gelmiş. ‘Yok listesinde’ adı geçsin istememiş. Bu kadar kalabalığın arasında olunca bir güven gelmiş ona. İçindeki tedirginlik yok olmuş.

Epengle kumaş fabrikası kadın işçilerinden Zeynep! Fabrikası yürüyüş kolunun ta önlerinde kalmış. Madem ki sendikamız istiyor, katılırım ben de! Çocukları komşuya bırakmış; kocasıyla birlikte çıkmışlar evden. Fabrikaları yürüyüş kolunun farklı yerlerinde olduğundan ayrılmışlar birbirlerinden.

Hepsi, yürüyüş kolunun harekete geçmesini bekliyor.

Arka sıralarda bir hareketlilik görüldü. Sağa sola dağınık işçiler sıralarına koştular. Çok geçmedi, onlar da yürümeye başladılar. Sarı-kırmızı pankartlar açıldı alelacele...

Birol, sıranın en önündeydi. Sesinin son gücüyle bağırıyor, bağırıyordu. Sanki, bağırdığında binlerce kişinin ağzından çıkan ses onun sesiyle bütün oluyor; sanki binlerin sesi onun yüreğinden çıkıyormuş gibi... Ses aynı zamanda kendi sesiydi, hem de binlerin. İkisini birbirinden ayırmak olanaksızdı. İç içe geçmiş, bir bütün olmuştu. Bir uğultu halinde büyüyordu ve o sussa bile durmuyordu. Bağırmamak elde değildi. Kendini tutamıyordu insan, bağırası geliyordu.

Koşmaya başladılar. Ön sıralar bir hayli arayı açmıştı. Bazen yürüdüler, bazen koştular. Ön, arka bütün yol işçilerle doluydu. Panzerler kaldırımlara sıralanmış... Biraz ürkütücü görünümleri var ama kimsenin aldırdığı yok!

Taksim Alanı’na yaklaştıklarında yavaşladılar. Şişhane tarafında daha, yığılmalar oldu. Herkes kendine çekidüzen verdi. Kol kola girdi herkes. Çağlayanın yaklaştığını hissettiriyordu nehir. Suları daha bir azgın, daha delice akardı; öyle oldu. Sesleri birden yükseldi. Adımları kararlı; alabildiğine sert. Kırmızı pankart bezi iki kol arasında alabildiğine gerildi. Tarlabaşı ağzından çıkıp büyük alana aktılar. Coşku doluydular. Büyük deniz onları kucaklarına alıvermişti. Kaynıyordu kalabalık. İnsanlar... İnsanlar!.. Kadın, erkek, çocuklar bile gelmiş. Fabrikaların kalbi burada atıyor. Canlı bir tarih!

Birol, o eski Birol değil artık. Yepyeni bir yaşama adım atmış gibi hissediyor kendisini. Ruhun yücelmesi, olgunluğa varması dedikleri bu herhalde. Kafasındaki bölük pörçük düşünceler elle tutulur bir gerçekliğe dönüşmüştü. Tabanız biz, deyip durduğunda anlamıyorlardı ya; işte taban! “Bizim başka fabrikaların işçileriyle ne ilgimiz olabilir?” İşte bu sorunun elle tutulur yanıtı. Bizi buraya getiren ortak bağ bu olmalı.

Saatler ilerledi. Meydana gelenler var daha. Sendika liderleri konuşmalarına devam ediyor. Bulut kalmadı gökyüzünde. İnsanı bunaltmayan bir sıcaklık var. Binlerce insan alana yayılmış durumda. Zaman zaman bir hareketlenme göze çarpıyor. Alkışlar... Hep birden haykırıyor meydan.

Kimisi yere oturmuş, alanda hiç boş yer kalmamış. İşçi kızlar, öğrenci kızlar; omuzlarına dört köşe bir kutu asmışlar, yakalara rozet takıyorlar. Tahta kutunun üstünde bir yazı var: ‘Direnişteki işçiler yararına!’ Herkes gönlünden geldiğince bir şey atıyor kutuya. Kızların yanlarında bir de erkek arkadaşları var; beraber dolaşıyorlar.

Heyecan sürekli olmayabiliyor.

Birol bir sigara yakıp yere oturdu. Arada bir mikrofondan bir iki şey çarpıyor kulağına; dinliyor, sonra yine dalıyor düşüncelerine. Yerler kağıt bildirilerle dolu. Başlangıçta bir korku vardı içinde. Ya bir şey olursa? Bir olay çıkarsa? Şimdi o korku kalmadı içinde. Her şey sakin geçeceğe benziyor.

Yeni gelenlerle birlikte alan şişiyor, şiştikçe şişiyor... Gitgide sıkışıyor insanlar. Herkes ter içinde. Bazıları saatine bakıyor: Toplantı daha ne kadar sürecek? Sabırsızlananlar var aralarında; sıkıldıkları ve kaygılandıkları belli. Büyük bir kesimin ise heyecanından hiçbir şey eksilmemiş; coşkuyla bağırıyor, çılgınca alkışlıyorlar.

Rozet dağıtan kızlar bıkmadan yorulmadan dolaşıyorlar. Hepsinin yüzlerinde bir gülümseme... Yaptıkları işin ne denli yüce olduğunu anlatmaya yetiyor gülümseyişleri.

“Direnişteki arkadaşların mücadelelerine destek olalım.”

Bu tümce sıcak bir duygu. Dostça söylenen birkaç sözcük! İnsanda sıcak duygular uyandırıyor. Hele işçiler? Kızlar yanlarına geldi mi, yardımcı olmaya çabalıyorlar hemen. Rozetlerin bir kısmını alıyorlar ellerinden; fabrikalarındaki arkadaşlarına takıyorlar.

“Birol?”

Kaldırdı başını... İnanamadı. Sigarası elinden yere düştü. Şaşkınlık içinde ayağa kalktı.

“Ateş?.. Sen... Ne arıyorsun burada?”

Aklına başka bir sözcük gelmemişti ki. Sevinçten gülüverdi birden.

“Gözlerime inanamıyorum. Sen buradasın? Hiç göremeyeceğim sanmıştım seni.”

Karşısında dikilip, doya doya seyretmek istiyordu onu. İnanamıyordu Ateş olduğuna.

“Yoksa rozet mi takıyorsun sen de?”

Ateş, yanıt verecek halde değildi. Gözlerinde sımsıcak bir sevinç parıltısı... Başını salladı hafifçe; evet demek ister gibi... Pespembe olmuştu yüzü. Birol, ellerinden tuttu onun.

“Ne yapıyorsun anlatsana? Nerelerdesin? Neden yoksun?”

Bir sürü soru sormuştu Birol. Birbiri ardına! Ateş hepsine bir solukta yanıt verecek halde değildi. Her şey yok olmuştu çevresinde. Binlerce insan, alkışlar, sesler; her şey yok olmuştu. Bir duygu denizindeydi. Zaman durmuştu. Her şey de zamanla birlikte durmuştu. Yere bastığının ayakta durduğunun bile farkında değildi.

Birol’sa şaşkın, bakınıyordu çevresine. Konuşmak için sakin bir yer ararcasına… O kalabalıkta Ateş’le baş başa kalmak... Düşüncesinin saçmalığını kavradı hemen. Ateş’in tam arkasında duran işçiye takıldı gözleri. Onun da omzunda tahta kutu vardı.

“Otursana şuraya, konuşalım,” dedi Ateş’e.

“Vaktim yok! Arkadaş bekliyor. Daha kutuları teslim edeceğiz…”

“O kadar soracağım şey var ki sana. Bir o kadar da anlatacağım şey..”

Ateş sevincini gizlemişti. İlk karşılaştıkları anda duygularını dışa vurmuşsa da –yanakları al al olmuş, gözleri parıl parıl– şimdi sakinleşmişti. Mutluluğunu kimsenin ulaşamayacağı bir yere koymuştu artık. Böyleydi o! Evde bir odası vardı onun: Ateş, daima o odaya kaçardı. Az önce yaşamının ender anlarından birini yaşamıştı. Birol ise sevinçten ağzı kulaklarına varıyor, saklamıyordu sevincini. Ağzı mutluluktan hâlâ kapanmamıştı.

Ateş’i durgun görünce tereddüde düştü.

Uzun bir süre konuşmadılar. Söyleyecekleri o kadar çok şey vardı ki, nereden başlayacaklarını bilemiyorlardı.

Sessizliği ilk bozan Ateş oldu.

“Nasıl gidiyor direnişiniz?”

O sırada topluluk slogan atmaya başladı. Alan, sesin gücünden sarsılıyordu. Birol, seslerin dinmesini bekledi. Yakınına çekti Ateş’i.

“Kısa zamanda o kadar çok olay yaşadık ki. Çok zor günler geçti. Direnişteyiz hâlâ.”

Kafasını kurcalayan şeyi öğrenmek istiyordu Ateş’ten. Konuyu değiştirerek:

“Sana uğradım kaç kez. Bulamadım.”

Sesi sitem doluydu. Soru dolu bakışlarla baktı Ateş’e. Ateş ise Birol’un sitemine aldırmadı. Önemsiz bir ayrıntıdan bahsedermiş gibi:

“Artık evde kalmıyorum,” dedi. “Dayımlarda kalıyorum.”

Dayısından bahsedince yüzü ışıldadı:

“Dayımla tanışmanı isterdim. Çok tatlı biridir.”

“...”

Belli ki Birol çok başka şeyler düşünüyordu.

“Tersanede çalışıyor. Sendika temsilcisi orada.”

“Ya! Öyle mi?..”

Sevinçle devam etti Ateş:

“O da burada. O istedi benim mitingde görev almamı.”

Kısa bir süre hiç konuşmadılar. Ateş baktı ki Birol bir çocuk gibi kaşlarını çatmış, dudaklarını büzmüş...

“Rozet takayım ister misin?” dedi muzip bir tavırla.

Gülümsedi Birol.

Yeniden sessizliğe büründüler. Kaşlarını çatmayı bırakmıştı Birol. Gürültüyle sessizlik iç içeydi. Alan alkışlarla çınlıyor, binlerce ağız, “İşçiler birleşin!” diye bağırıyordu. Birbirine bir o kadar çok söyleyeceği olan bu iki insan susuyordu. Nedendir bilinmez; mutlu ve tedirgindiler! Bir anda buldukları mutluluğu yitirivereceklermiş gibi!..

Toplulukta bir kıpırdanma oldu. Biraz ötelerinde sopalar fırladı havaya. Önce küçük bir dalgalanmaydı. İnsanlar birdenbire birbirlerini itercesine kaçmaya başladılar. Güçlü bir dalga geldi yere devirdi onları. Ne olduğunu anlayamamışlardı.

“Para sandığım?” diye bağırıyordu Ateş.

Az ötede sopalar birbiri ardına fırlamaya devam ediyordu. Pankartlar yere saçılmıştı. İnsanlar birbirine vuruyordu. İnsanlar kaçışıyordu.

“Paniğe kapılmayın! Bir şey yok. Toplanın!” diyordu kürsüdeki ses.

Güçlü bir titreşim, insanları etkisine almıştı. Fırtınanın önünde yere eğilen başaklar gibi eğiliyordu insanlar; o anda hiçbir şey düşünemiyordu Birol. Ateş’i kolundan tuttuğu gibi ayağa kaldırdı. Ateş kurtulup, sandığa koştu. Az daha yere yuvarlanıyordu.

“Panzerler geliyor!” diye bağırdı biri.

Birol, kolundan tutup sürükledi Ateş’i. Fırtına nereye sürüklüyorsa oraya. Ateş, tahta sandığı kucaklamış, bırakmıyordu. Durdukları anda yüzlerce ayak üstlerinden geçecekti. Her şey saniyelere sığmıştı. Durmaya düşünmeye vakit yoktu. Önlerine tel çit çıktı. Birol, saniyenin binde biri gibi kısa bir zamanda Ateş’i belinden kavrayıp, onunla birlikte öte yana atladı. Takılsalardı düşeceklerdi ikisi de.

Sonra birden durdu kalabalık. İlk şaşkınlığın etkisi geçmişti. İnsanlar, gerisin geri doldular boşluğa. Ne olmuştu? Fırtına dinmişti birden.

“Bir şeyin yok ya Ateş?”

“Hayır yok!”

Göğsü hızlı hızlı kalkıp iniyordu Ateş’in. Şaşkınlık içindeydi. Birol da farklı değildi ondan.

Panzerler hareketsiz duruyordu ilerde. Polisler binmişlerdi içine. Kapakları kapanmıştı panzerlerin.

“Tehlike geçti galiba.”

“Ne oldu acaba?”

Ateş’in birlikte rozet taktıkları işçi geldi yanlarına.

“Ne olduğunu biliyor musun?” diye sordu Ateş ona.

“Pankart yüzünden kavga çıktı,” diye cevap verdi işçi.

Bir grup, miting komitesinin aldığı karar dışında pankart asmış; indirmemişler, görevlilerle çatışmışlar.

Olayın heyecanından kurtulamamışlardı henüz. Kürsüdeki ses herkesi sakin olmaya çağırıyordu. Az önce fırtınanın savurduğu kalabalık, korkusunu yenmek istermiş gibi, var gücüyle bağırıyordu şimdi. Ateş, birlikte dolaştığı arkadaşının sabırsızlıkla çevresine bakındığını görünce:

“Gitmeliyim,” dedi Birol’a. “Burada kalırsam, bütün rozetleri sana takacağım yoksa.”

Birol itiraz edecek oldu; öylesine saf bir duruşu vardı ki Ateş’in, gitmekle gitmemek arasında bocalıyor gibiydi. Birol’un bir şey demesine fırsat bırakmadan, “görüşürüz!” dedi Ateş ve alelacele sıktı elini. Uzaklaştı yanından.

Birlikte dolaşalım, diyecekti Birol. Sonra saçma buldu bu düşüncesini. Kararsız kalmıştı. Hiçbir şey görmüyordu gözü. Ateş’in yanındakiyle birlikte kalabalığın arasına karıştığını gördü hayal meyal. Olduğu yere çakılıp kalmıştı. Bir sürü insan vardı çevresinde. Başının zonkladığını hissetti. Zamanı durdurmak istiyordu. Ateş’in uzaklaşmasına engel olmalıydı ama bilemediği bir güç tutuyordu onu olduğu yerde.

“Arkadaşın mıydı?” diye sordu İsa.

Düşüncelerinden sıyrıldı birden. İsa’nın varlığını unutmuştu. Cevap vermedi. O anda başka bir yerdeydi sanki. Ateş’i bir daha ne zaman göreceğini düşünüyordu. Bunu sormayı unutmuştu ona. Nerede bulacaktı onu? Aklına gelen bu düşünceyle harekete geçti.

İnsanların arasından kendisine yer açarak ilerledi. Zorlukla ilerleyebiliyordu.

“İzin verin geçeyim? Lütfen! Arkadaşıma yetişmeliyim.”

Birkaç metre ancak gidebilmişti. Ateş’in kalabalığın içinde çoktan kaybolmuş olduğunu anladı anlamasına ama, umutsuzca insanların içinde yol açtı kendisine. Nafile! Durdu. Ayak parmaklarının üstüne yükselerek baktı: Binlerce insandı gördüğü... Kim bilir hangisiydi Ateş? Bu kadar çok insanın içinde onu bulmanın olanaksızlığı şimşek gibi çaktı beyninde. Umutsuzluk içinde bulunduğu yere çöktü. Uzun bir zaman öylece kaldı orada. Sonra kalabalığın sesine kulak verdi.

Çok geçmedi; topluluğun heyecanına kaptırdı kendisini. Günlerdir mücadeleye koşullu yüreği başka türlüsüne elvermezdi zaten.

Saatler geçti. Alan yavaş yavaş boşalıyordu. Pankartları toplamaya başladılar. Bir kısım işçiler Dolmabahçe yönüne doğru yürüyüşe geçti. Kazan işçilerinin çoğu gitmişti. On kişi kadardılar. Bir süre daha beklediler.

Alanda kâğıt yığınları kalmıştı geriye. Kürsü tarafındaki görevli grup kürsünün tahtalarını söküyor, bayraklar toplanıyordu.

İşte o sıra gördü Ateş’i. Her birinin elinde para sandığı olan bir grubun ortasındaydı. Bir sevinç ışıldadı gözlerinde.

“Hadi gelmiyor musun?” diye seslendi İsa.

Kararsız kalmıştı. Bir kez daha Ateş’in olduğu yere baktı. Birçok kızın arasında dikilmiş duruyordu. Sonra onun iki kız arkadaşı ile birlikte gitmeye hazırlandığını gördü. Peşinden gidemedi, kaldı olduğu yerde. Pankartlar toplanmış, sendikanın arabasına konmuştu. Gitmek için onu bekliyorlardı. Arkadaşlarına katıldı. Şişli yönüne yürüdüler. Oradan minibüse binip Alibeyköy’e, çadıra gideceklerdi.

Son bir kez dönüp baktı. Çok ilerde, Dolmabahçe yolunun girişinde bir küçük noktayı Ateş’e benzetir gibi oldu.

* * *

Güzel bir akşam üstüydü. Fabrikadaki işçilerin dağılma saati... Silahtar yolu kalabalıktı epey. Günün son ışıkları dinlenmeyi vaat ediyordu insanlara. Fabrikaların, yorgun düşmüş insanlar gibi Haliç’in kıyısına yaslanıvermiş bir halleri vardı.

Minibüslerin kalktığı durakta insanlar uzun kuyruklar oluşturmuştu. Silahtar’dan Haliç’in öbür yakasına giden yolda iki çocuk kavga ediyordu. Yerde yuvarlanmaktan üstleri başları toz içinde kalmıştı. Onların az ilerisinde devrik bir boyacı sandığı duruyordu. Gelen geçenin pek ilgisini çekmiyordu bu olay. Dayak yiyen, üstü başı yırtılmış bir halde boya sandığını aldı yerden. Öbürü hâlâ tekmeliyordu onu. İkisinin de hırpani bir görünüşü vardı. Tekmeleyen biraz büyüktü ondan. Tekmelediği çocuğun elindeki boya sandığını almaya çalışıyordu. Dayak yiyen, boya sandığını sımsıkı tutuyor, bırakmıyordu. Birdenbire elindeki sandığı hızla vurdu büyük olana. Yere düşürdü onu. Koşmaya başladı. Yere düşen neye uğradığını şaşırmıştı. Ayağa kalktığında diğeri sandıkla birlikte uzaklaşmıştı çoktan.

Çocuğun az ilersinde karpuz satan adam: “İyi oldu, ders olsun sana!” diye çıkıştı çocuğa. “Zorla niye alıyorsun çocuğun sandığını?”

Bu küçük olay bile akşamın güzelliğini bozamadı. O sıra on kişilik bir grup geldi; karpuzcunun karşısındaki çimenlik yere oturdu. Kazan işçisiydi bunlar. Çevredekilerin ilgisini çekmemişti bu grup. İlerde köprünün üstündeki yol tıkanmıştı. Herkes bağırıyor, çağırıyor, yolu açmaya uğraşıyordu. Tam on dakika sonra açıldı yol. Askeri araçlarla birlikte, kazan fabrikasının otobüsleri gelip geçti. Dört kişi indi öndeki otobüsten; Silahtar’a giden yola girdiler.

On kişilik grubun içinden Cabbar fırladı öne. Otobüsten inen iki kişinin önünü kesti. İki kişi neşeli neşeli yürürlerken karşılarında Cabbar’ı görünce bocaladılar.

“Fabrikadan mı geliyorsunuz?” diye sordu Cabbar.

Dişlerin sıkıldığı ağızdan çıkan ses kaygı vericiydi.

“Evet,” dedi memur olan, korka korka.

“Niye gidiyorsunuz çalışmaya?”

Memur olan çevresine bakındı. Yol oldukça kalabalıktı. ‘Bu kadar insanın arasında hiçbir şey yapamazlar,’ diye düşündü.

İsa’yla Birol da gelmişlerdi Cabbar’ın yanına. Sivaslı Mehmet az geriden izliyordu onları. Cabbar zor tutuyordu öfkesini. Dişleri ısırmaya hazır! Sorusunu bir kez daha tekrarladı:

“Niye gidiyorsunuz çalışmaya?”

“Arkadaş sana bir şey soruyor, cevap versene?” dedi İsa.

“Bizi mecbur edemezsiniz,” dedi memur olan.

“Orasını biz biliriz,” dedi İsa. “Sen soruya cevap ver!”

“Çalışırız, çalışmayız. Sizi ilgilendirmez!”

“Bizi çok ilgilendirir,” dedi Birol. “Direniş sizin yüzünüzden uzuyor.”

Cabbar sabırsızdı, araya girdi:

“Uzun lafın kısası; çalışmaya gitmeyeceksiniz!”

“Biz size direniş yapmayacaksınız diyor muyuz?”

“İstersen de bir!..”

Bir ân evvel uzaklaşmak istiyordu memur olan, Cabbar önünde durmasa! Yanındaki, konuşmaya karışmıyordu hiç. Gittikçe telaşlanmaya başlamıştı ikisi de.

İsa:

“Anladınız mı? Bir daha gitmeyeceksiniz fabrikaya!”

“Çekilin önümüzden! Bizim sizinle hiçbir alakamız yok.”

İsa ötekinden yana dönerek:

“Rüştü! Sen niye gidiyorsun çalışmaya? Ha?..”

“Çalışmak zorundayım, ekmek parası...”

Sözcükler güçlükle çıkmıştı Rüştü’nün ağzından. Acı bir gülümseme belirdi İsa’nın yüzünde.

“Öyle ya!.. Biz çalışmak zorunda değiliz. Biz zevkimizden direniş yapıyoruz.”

“Onu demek istemedim,” dedi Rüştü korkuyla.. “Benim durumum farklı. Beş çocuğum var bakmak zorunda olduğum. Hem direnişe katılsam da size yararım olmaz ki...”

“Diğer arkadaşların çocuğu yok değil mi? Senin çocuklarını biz mi aç bırakıyoruz?”

Sesi titriyordu öfkeden.

“Altı yüz işçi iki aydır direnişte! İki aydır çocuklarına bir lokma ekmeği bile zor götürüyorlar. Hiç düşündün mü bunu Rüştü? Senin çocuklarından başka çocuklar da olabileceğini hiç düşündün mü?”

Cabbar sinirine hâkim olamadı:

“Boşuna konuşuyoruz bu adamlarla. Kafaları kalın bu adamların. Bırak kırayım şunun kafasını.”

İsa güçlükle engel oldu Cabbar’a. Burnundan soluyordu Cabbar.

“Hainsiniz ulan siz!” diye bağırdı Cabbar. Arkadaşlarınıza ihanet ediyorsunuz. Benim çocuğum üç gündür hasta. Gıdasızlıktan çöpe döndü ulan!”

Gözbebeklerinde kıvılcımlar parlıyordu Cabbar’ın. “Baba çok fenayım,” demişti oğlu. “Çok ağrıyor...” Alnı ateş gibi yanıyordu çocuğun. Cabbar fabrikadan gidip vizite kâğıdı almayı yedirememişti kendisine. Kimseye de söyleyememişti bir şey.

Öfkesine yenik düşüp Rüştü’nün yakasına sarıldı. Sivaslı Mehmet, Cabbar’ı yakalayarak: “Bırak be Cabbar!” dedi. “Boşuna üzme kendini. Bana ayı Mehmet derler ama bunlar benden de ayı. Anlamazlar bunlar be!.. Bırak kardeşim; değmez.”

İsa araya girerek:

“Gitmeyeceksiniz anlıyor musunuz? Fabrikaya adımınızı atmayacaksınız. Yoksa kırarız ayaklarınızı.”

“Peki ağabey. Gitmeyiz vallahi.”

Korkusundan titriyordu ikisi de. Çevrelerindeki kalabalıktan kurtarıcı geldiği yoktu. Sivaslı Mehmet Rüştü’yü göstererek:

“Şuna bak be!.. Altına yapacak neredeyse. Oğlum adam biraz erkek olur.”

O zamana kadar pek söze karışmayan Birol: “Bırakalım gitsinler,” dedi. Bir daha çalışmaya giderlerse o zaman bir şeyler düşünürüz.”

Cabbar ikisini de kolundan ittirerek bağırdı:

“Hadi gidin! Gözümüz görmesin sizi.”

Onlar da bunu bekliyordu zaten. Hani neredeyse koşacaklardı. Sivaslı, Cabbar’ın kolunu bıraktı. “Yarın yine çalışır bunlar,” dedi gidenlerin arkasından.

Herkes bu işin bittiğini sanırken ummadıkları bir şey oldu. “Ulan!” diye bağırdı Cabbar. Kimsenin engel olmasına fırsat vermeden koşmaya başladı. Bir anda Rüştü’nün tepesine bindi. Kafa atarak yıktı yere. İsa’yla Birol koştu arkasından. Yetiştiklerinde Rüştü can havliyle yerden kalkmış, tozu dumana katarak kaçıyordu. Öteki de! Cabbar, eliyle başını tutmuş, yere çöktü. “Engel olamadım kendime...” diyordu. “İçimdeki öfkeyi yenemedim.”

İsa, omzundan tutarak:

“Aldırma!” dedi. Bunu çoktan hak ettiler.

‘Şu Cabbar nasıl kafa atıyor,’ diye çok merak ediyordu Sivaslı Mehmet. ‘Ufak tefek bir adam ama kendisinden büyükleri bir kafada yere yıkıyor.’ Sivaslı otuz altı yaşına gelmişti ama Cabbar gibi ustaca kavga edeni görmemişti. İri yarı, güçlü bir vücudu vardı. İri, kocaman elleri, karşısındakini bir vuruşta yıkabilirdi yere. Cabbar’ın ise görünümü onun tam tersiydi. Sivaslı iri bir ağaç kütüğüne benzerdi, Cabbar ise ufak tefek! Buna rağmen Cabbar’ın yüzündeki aksi ifade kavgacı biri olduğunu ilan ederdi. Bakışları bir atmacayı andırırdı. Çocukluk yılları, mahalle kavgalarıyla doluydu. Paspas gibi ezile ezile öğrenmişti kavga etmesini. Ne zaman yumruk, ne zaman kafa atacağı belli olmazdı. Ayaklarını bile kullanırdı gerekirse.

‘Şu Cabbar’dan hangi yanımız eksik? Ben de atarım onun gibi kafa. Altı yıldır buradayım. Buranın usullerini öğrenemedim,’ diyordu kendi kendine Sivaslı.

Memleketinde kavga oldu mu, taş, sopa ne bulurlarsa birbirlerinin kafalarını yararlardı. “Şehir başkaymış...” diyordu.

Silahtar’da iki kişinin önünün kesilmesinden sonraki günler adam dövmeye devam ettiler. Grev kırıcılarının cezalandırılmaları gerekiyordu. Ne fabrikanın önüne gidebiliyorlardı artık ne de arabaların önünü kesebiliyorlardı. Servis otobüslerini askeri araçlar götürüyordu sürekli. Arabaları durdurmak, önlerine çıkmak olanaksızdı. Kâğıthane yollarında koştukları gün anlamışlardı o işin anlamsızlığını. Yapılacak tek bir şey kalıyordu geriye: Çalışanları tek tek yakalamak!

İlk günlerde çalışanların yollarını kesip, fabrikaya gitmemeleri için iknaya çalıştılar. Ne var ki bu yöntem etkili olmadı. Çalışmamaları için türlü diller döktüler; yalvardılar; olmadı. Kızdılar; olmadı. Tehdit ettiler; yine olmadı. Grev kırıcıları fabrikaya gitmeye devam ediyorlardı. Yollarının kesildiği her defasında yalan söyleyip kurtulmaya çalışıyorlar, gitmeyeceğiz dedikleri halde gitmekten vazgeçmiyorlardı. O zaman yakaladıklarını doğrudan doğruya dövmeye başladılar. Grev kırıcıları da servis arabalarından tek tek değil, gruplar halinde inmeye başladılar. Kavgalar da toplu kavgalara dönüştü.

Sivaslı Mehmet, Cabbar’ın tekniğini uygulamayı aklına koymuştu. Bir akşam üstü yine Silahtar yolunda grev kırıcılarının önünü kestiler.

Grev kırıcıları altı kişiydiler. Kıyasıya bir dövüş başladı. Çevredekiler bu kavgalara alışmışlardı artık.

Sivaslı kendisine uygun birini seçmişti. Uzun boylu biriydi bu. Sporcu bir görünümü vardı. Yakasından tutup, yumruğunu indirecekken vazgeçti. Yaradan’a sığınıp, Cabbar’dan gördüğü kadarıyla kafa attı. Vurduğu adam da yıkıldı yere, kendi de. Nasıl vurduysa karşısındakini bayılttı ama kendi de bayılacak gibi oldu. Kafa vuracağım derken, burnunu adamın dişlerine geçirmişti. Çevredekiler: “Jandarmalar geliyor, kaçın!” diye bağırdılar. Sivaslı’nın duyacak hali yoktu. Arkadaşları, onun yerde boylu boyunca uzanıp kaldığını fark edemeden kaçtılar. Yol kalabalıktı. Dayak yiyenlerden yerdeki hariç hepsi kaçmıştı. Jandarma çavuşu, Sivaslı’yla uzun boyluyu buldu yerde. Sivaslı’nın ağzı burnu kan içindeydi. “Kim dövdü sizi?” diye sordu çavuş. Dayak yiyen, Sivaslı’nın kandan korkunçlaşmış yüzüne baktığında bir şey diyemedi korkusundan.

Sivaslının başına gelen olay gece nöbetlerinin konusu oldu. Nöbettekiler defalarca dinlemekten bıkmıyordu Sivaslının başına geleni. Bir gece Zülfü de vardı dinleyenler arasında. Cabbar anlattıkça herkes gülmekten yere yatıyordu.

Sıra Rüştü’yü anlatmaya geldiğinde...

Cabbar, Silahtar’da Rüştü’nün peşinden nasıl koştuğu dahil, olayı tüm ayrıntılarıyla anlattığında, yaptığından pişman: “Az daha öldürecektim adamı,” dediğinde çadırdakiler Zülfü’nün şöyle dediğini duydular:

“Dayağı hak etmiş. Keşke ben olsaydım orada!”

Zülfü, Rüştü’nün fabrikada çalışmaya başladığını duyduktan bu yana ne zamandır istiyordu onunla karşılaşmayı. Ona yemekhanenin örtülerini soracaktı.

* * *

Remzi vardı Birol’un yanında. Silahtar’da minibüslerin karşı köşesindeki kahvedeydiler. Konuşmadan oturuyorlardı. Birol saatine baktı; vardı daha!.. Sigara çıkardı. Remzi’ye uzattı bir tane. Düşüncelere daldı yeniden.

İşgalde oldukları günleri anımsıyordu. Karslı Şemsi’yle ne kadar çok uğraşmıştı. İki gün iknaya çalışmıştı onu. Ne için direndiklerini, direnişin nasıl yaparlarsa başarıya ulaşacağını; hepsini, hepsini bir bir anlatmıştı. Zaten, az sayıda kalmışlardı fabrikada. “Herkesi gönderdiniz, ben de gideceğim!” diyor, başka bir şey demiyordu Şemsi. “Bir kaç güne kadar gelirim,” diye yalvarıyordu Birol’u ikna edemeyince. Birol, giderse dönmeyeceğini biliyordu onun.

“Kimseyi göndermedim ben. Herkes giderse, ne olacak direnişin hali?”

Dinletememişti. Yalvarmıştı gitmemesi için. “Bir tek benimle bir şey olmaz!” diye yanıt vermişti Şemsi. Birol: “Herkes senin gibi düşünürse?” demiş, yine de engel olamamıştı gitmesine.

Doğru olanı anlatmak işe yaramıyor mu? Anlatmak... İnsana yakışırcasına... Doğru olanı anlatırsa insanları ikna edeceğine inanıyordu Birol. Yanlışı ayırması için bir şeyleri yaşaması mı gerekiyordu insanın? Hem yaşaması, hem de sonuçlarının canını acıtması mı gerekiyordu? Söylenenin olaylarla doğrulanması mı gerekiyordu? Doğruyu söylemek yetmiyor muydu? Büyük bir hayal kırıklığına uğramıştı o zaman. Anlattığı kim varsa çoğu onu bırakıp gitmişti. Anlatmak, anlatmak; bıkmadan usanmadan anlatmak!.. Başarısızlığa uğrayınca umutsuzluğa düşmemek! ‘Olmayacak’ diyordu bazen; ‘kafalarından yanlış inançları yıkmak zor. Her şey yanlış düşüncelerden mi kaynaklanıyordu acaba? Onlar bilinçli olmadıkları için masum muydular?’

Saatine baktı. Neredeyse geçerdi otobüsler. Bulundukları yerden otobüslerin geçeceği nokta gözüküyordu. İzin alıp gittikten sonra bir daha dönmemişti Şemsi. Onun sonradan fabrikada çalışmaya gittiğini düşününce kızmaktan kendini alamadı.

Otobüsler gözüktü işte! Altı kişi indi arabadan. Dördü Silahtar yönüne yürüdü. Tepeye giden yolda iki kişiden soldaki Karslı Şemsi’ydi. Birol’la Remzi bir koşu çıktılar kahveden. Yetiştiler gözden yitirmeden. Yanındakini de tanıyordu Birol.

İkisi de onları görünce korkmuşlardı hayli. Bu korkuda günlerden beri çalışanların yolunun kesilmesinin, duyduklarının payı vardı. Birol, ikisini de fabrikaya gitmemeleri için iknaya çalışacaktı; fabrikada olduğu gibi... Önsezisi; fabrikada olduğu gibi yumuşak davranırsa Karslının sinmeyeceğini söylüyordu.

“Nereden geliyorsunuz?” diye sordu.

Tam önlerinde durmuşlardı. Bir tiyatro oyunundaydı sanki Birol. Hem oyuncu hem seyirci olduğu... Baş aktör Birol, arkadaşça sorunca Şemsi rolünü üstlenen ikinci oyuncu korkaklığını atıverdi üstünden. Roller değişiyordu! Üstelik Şemsi yapılı biriydi. Direnişçilerin gıyabında söylenenlerle yaratılan hava yok olmak üzereydi. Neredeyse cesaret bulup üstlerine atılmaya uygun pozisyona geçiyorlardı. Birol, oluşmakta olana biraz daha izin verirse canının acıyacağını çabuk hesapladı. Sert davranmak zorundaydı. Aralarında bir kavga çıksa, hangi tarafın dayak yiyeceği belli olmazdı.

Rolleri değiştirmek için geç mi kalmıştı? Cabbar’ın nasıl bağırdığını anımsadı. Cabbar bağırdığında karşısındaki kurbanın nasıl sindiğini?.. Denese şimdi? Neler olacağını öyle merak ediyordu ki...

“Kaç gündür sizin gibilerle uğraşıyoruz!” diye bağırdı.

Sesi hayli sert çıkmıştı. Cabbar’ı düşünmüştü o esnada. Ve aynı tonda devam etti:

“Grev kırıcılığı yapmaya utanmıyor musunuz?”

Karslı kaşlarını çatıp, diklenecek gibi oldu. Birol, tüm cesaretini toplayıp, eliyle ittirdi onu:

“Bana bak, suratının ortasına bir korsam, grev kırıcılığı yapmak neymiş görürsün. Ulan, sana hıncım var zaten. Doğruyu bir türlü sokamadım kafana. Çalışmaya gitmeyeceksin anlaşıldı mı? Direnişe de gelme!”

Şemsi o anda karşı çıksa, yumruğu suratının ortasına koyar mıydı, koymaz mıydı bilmiyordu. Ama öyle gözükmesi işine yaradı. Karşısındaki adamın korktuğunu, sindiğini görünce iğrendi ondan. Yanındaki de ondan farklı değildi.

Nasıl olmuşsa roller yerine oturmuştu. Şemsi’nin sindiğini fark etti. Tehdidini sürdürmeye devam ettiği halde; bir zamanlar doğruyu görmesi için yalvardığı bu adama karşı acımasız olmak gelmiyordu içinden. Ne var ki zorunluydu buna. Zayıf yanlarını bir gördüler mi, cesaretlenip, kavgayı kabullenebilirlerdi.

Üstüne üstüne gitmeliydi onların. Başardı da!

Aynı fabrikanın işçilerinin birbiriyle dövüşmek zorunda kalması hoşuna gitmiyordu. “Onlar bir gün bizim haklılığımızı anlayacaklar,” diyordu çevresine. İsa, bir keresinde ona: “Onlar bizim haklılığımızı anlayacaklar diyorsun ama o zaman da iş işten geçmiş olabilir, anlamaları için biraz da biz zorlamalıyız onları!” dedi. Bir şey diyememişti İsa’ya. Fazla vakitleri yoktu. Direnişin bir ân önce bitmesi gerekiyordu. Bu da grev kırıcılarının engellenmesine bağlıydı.

Karslı Şemsi ve yanındaki mazlum rolüne bürünmüştü.

“Birol Ağabey, bizim suçumuz yok. Fabrikadan tehdit ediyorlar bizi,” dedi yanındaki.

Tanımıyordu ama onun ambarda çalıştığını biliyordu.

“İyi, güzel! Şimdi de biz tehdit ediyoruz. Çalışırsanız bacaklarınızı kırarız diyoruz. Hangisi daha işinize gelirse!”

“Gitmeyiz. Söz, bundan sonra gitmeyiz.”

Birol, Karslıya dönerek dedi ki:

“Şemsi, bilhassa seni takip edeceğim. Oturduğun yeri biliyorum. Bir git çalışmaya; ben döveceğim seni. Anladın mı? Kafana girdi mi şimdi?”

Koca gövdeli Karslının yüzü sarıdan mora dönüşmüştü. Hiçbir şey diyemedi. Birol da daha fazla ileri gitmemesi gerektiğini düşündüğünden:

“Sonra gene görüşeceğiz. Hadi gidin şimdi!” dedikten sonra sustu.

İkisi de uzaklaşınca, Remzi; “İyi yaptın, öyle davranmasaydın kavga çıkabilirdi. Bayağı sindiler,” dedi.

“Onlar benden değil, kendilerinden korkuyor. Vicdanları rahat değil.”

Remzi’yle birlikte çadıra dönmek üzere yürümeye başladıklarında kafası karışıktı Birol’un. İnsanların davranışlarında çıkarlar daha öndeydi demek? Onun kafasında yarattığı ideale uymuyordu insan. Demek ki bazen zor kullanmak gerekiyordu. Ne var ki bu gerçek mutlu etmemişti Birol’u. O anda aklını bu düşüncelere fazla yoğunlaştıramadı belki; ama veremediği cevap ne olursa olsun, sonuçları itibariyle kendi sınırları içinde tutulamayacağını seziyordu.

* * *

Gün geçmiyordu ki grev kırıcılarının önü kesilmesin. Direnişçilere göre fabrikada çalışanlar topu topu altmış kişiydiler ve yedi yüz kişinin kaderiyle oynuyorlardı. Onlar kendilerine engel olacak hangi güç olursa olsun, karşı çıkmak zorundaydılar. Grev kırıcıları bir gün Silahtar’da dövülüyor, başka bir gün Eyüp’te... Günlük gazetelerde yer alırsa şayet, gazeteler iki sendika arasındaki rekabet diye tanımlıyordu bu olayı. Karşıt iki sendikanın işçileri yüzünden oluyordu bu olaylar. Bu gazeteleri okuyan halktan kişiler de genellikle inanıyordu anlatılanlara. Sendikaların her türlüsüne kızıyorlardı bu yüzden. Gazeteler, dışarıda yedi yüz kişiye karşı, içeride altmış kişi olduğunu yazmıyordu; bu önemsiz bir ayrıntı olmalıydı. İşverenler büyük boy paralı ilanlar veriyordu gazetelere. Sendikal rekabetin fabrikadaki üretimi durma noktasına getirdiğini yazıyordu bu paralı ilanlar. Milli servet heba oluyormuş bu yüzden.

Grev kırıcılarının yediği dayaklar, sonunda öyle sistemli bir hale geldi ki; bu iş için gitgide belli bir program saptandı ve görev bölümü yapıldı. Bir gün bakıyorsun birinin burnu kırılmış, başka bir gün bir diğerinin dudağı patlamış... Grev kırıcıları yüzleri sargılarla kaplı dolaşıyordu fabrikanın içinde.

Kahveleri tek tek tarıyor, grev kırıcılarını bulup çıkarıyordu direnişçi işçiler. Bir akşam Postabaşı Nazmi’yi Çırçır’da, kahvede yakaladılar. Cabbar bulup çıkardı onu. Kazan işçileri Cabbar’la birlikte dokuz kişiydiler. İsa vardı. Birol, Doğan, Zeyyat vardı içlerinde.

Bir pazar akşamıydı. Alibeyköy’ün tüm kahvelerini dolaşmışlardı birlikte. En son girdikleri kahvede Nazmi kâğıt oyununa dalmıştı. Başında Cabbar’ı görünce sapsarı oldu yüzü.

Cabbar hemen:

“Dışarı çık!” diye bağırdı.

Anlamıştı başına geleceği. Daha bir yapıştı masaya. Dışarı çıkmak niyetinde değildi. Dışarı çıkarsa dayak yiyeceğini biliyordu. Öylesine korkak, zavallı bir hali vardı... Sımsıkı sarıldı sandalyesine.

Cabbar:

“Masanın seni kurtaracağını mı sanıyorsun?” diye kükredi.

Kahvedekiler meraklı ve kaygılı gözlerle onlara bakıyordu. Nazmi’yle kağıt oynayan diğerleri şaşkınlık içindeydi. Korkmuyor da değillerdi hani. Ses çıkaramadılar hiç.

Başını iyice omuzlarının arasına kısmıştı Nazmi. Bir kez daha bağırdı Cabbar: “Dışarı çık diyorum sana!.. Yoksa burada tepelerim seni.”

Birol araya girmeseydi tepeleyecekti de... Birol:

“Gerek yok!” dedi ikisinin ortasına geçip. “Baksana adam korkudan ölecek neredeyse!”

Bunun üzerine Cabbar kahvedekilere döndü:

“Tanıyın bu adamı!” diye bağırdı.

Parmağıyla gösteriyordu bir yandan:

“Bu adam haindir. Fabrikadaki arkadaşlarına ihanet etmiştir bu. Suçu grev kırıcılığıdır. Bütün arkadaşları direnişe çıkmışken, bu adam fabrikada çalışmaya devam ediyor. Bir de işçileri sahte sendikaya götürüp işverenin köpekliğini yapmıştır. Tanıyın da ona göre aranıza alın bu adamı.”

Postabaşı Nazmi, sandalyesinde büzülmüştü iyice. Tuttu, sarstı onu omuzlarından.

“Kalk ayağa da görsün herkes seni.”

Cabbar’ın sözüne itiraz edemeden kalktı ayağa. Bu kadarına razıydı. Yeter ki dövülmesin. Kahvedeki şerefi beş paralık olmuştu ama bu umurunda değildi.

“Yalan mı söylesene? Söylediklerimin yalan olduğunu söyle buradakilere.”

Korkudan sesi dahi çıkmıyordu.

“Ulan, insan dayak yiyeceğini bilse dahi onurunu kurtarır. Ama senin kurtarılacak onurun yok!”

Bıraktılar orada. Dışarı çıktılar. Böyle bir adamı dövmek bile gelmemişti içlerinden.

Birol lanet ediyordu işçileri birbirine düşürenlere. Kavga ihtimali oldu mu kendi kendini yiyordu hep. Yumruklarını sıkıp duruyordu bir kenarda. Kafasında hep aynı soru vardı. Niye böyle?

Birol’un düşüncesi değiştirmiyordu gerçeği. İşçilerin çoğu zorunlu kaldıkları hareketi yapmaktan kaçınmıyor, fabrikada çalışanların dövülmesi gerekiyorsa dövüyorlardı. Ne bir eksik, ne bir fazla!..

* * *

Bir haftadan beri direnişçi işçilerle birlikteydi. Bu yeni ortama alışması hiç kolay olmadı. İlk geldiği gün Birol’la karşılaşmıştı.

Bir sürü soru sormuştu Birol. O güne kadar neden direnişe katılmadığını sormuştu. Doğru dürüst bir cevap verememişti İbrahim. “Gelmek istedim birkaç kez, ama cesaret edemedim.” Birol konuyu değiştirip fabrikayla ilgili sorular sormuş, İbrahim de fazla ayrıntıya girmeden kısaca anlatmıştı. Yavan bir konuşma olmuştu. “İyi!” demişti Birol. “Arkadaşlarla konuşayım, seni de nöbete yazsınlar.”

Böyle karşılanacağını beklememişti doğrusu. Alkışlarla karşılanmasa, omuzlara alınmasa bile hiç değilse üstüne düşseler, nazlandırsalar onu... Kolay mı olmuştu ikna olması? Kendisi için çok önemli olan bir kararla direnişçilere katılışı küçük bir ayrıntı olmuştu. Tamam, direnişteydi işte; o kadar! Günlerdir kafasında kurup durmuştu oysa. Direnişe gitmek niyetiyle kaç kez köye gelmiş, gidememiş, geri dönmüştü. Düpedüz risk alıyordu ve kısacık bir konuşmanın dışında kimse ilgilenmemişti onunla. Fabrikadakiler onu tehdit etmiş, o buna rağmen gelmişti direnişe. “Fabrikadakiler tehdit ediyor. Tornacı Davut, diğeri de Vinççi Kâzım! Bunların ikisi de fabrikayı terk etmememiz için tehdit ediyorlar bizi,” demişti Birol’a.

“Ya?..”

Başka bir şey dememişti Birol. Düş kırıklığına uğramıştı İbrahim. Böyle bir şeyi hak etmediğini düşünmüyor değildi. Bildiği halde hayal kırıklığına uğramıştı. Bu insanlar fabrikadakilerden farklı değil miydi yoksa?

Direnişe katıldıktan iki gün sonra gece nöbetine soktular. Karısını anasına gönderdi. “Kendine dikkat et!” dedi karısı ayrılırken. Tedirgindi ikisi de. Önlerinde belirsiz bir gelecek vardı artık. Çadıra geldiğinde fabrikadaki ezikliğinden kurtulacağını ummuştu İbrahim. Belki bir sürü tehlikeleri göze almış olacaktı ama ötekilere göre haklı bulduğu insanların arasında olmanın gururunu duyacaktı. Yürüyüşlere o da göğsünü kabarta kabarta gidecekti artık. Fabrikada olduğu gibi utancından yere bakmayacaktı. Umduğu gibi olmadı. Bir kenarda kalmıştı. Kimse ilgilenmiyordu onunla. Fabrikaya yeni girdiğinden ve direnişte onlardan ayrı olduğundan belki, içlerinde hiç arkadaşı yoktu. Selim Usta bile eskisi gibi sıcak davranmıyordu ona. Bütün günlerini kahvede geçiriyordu. Masanın bir kenarında yerini alıyor, sessizce oyunlarını seyrediyordu onların. Yürürken gördüğü işçiler değildi bunlar. Endişe doluydular. Oyunda birbirlerine sövüyorlardı. Kararsız ve kendilerine güvensiz bir halleri vardı. Direnişin bitmesini istiyorlardı bir ân önce. Sendikadan yakınanlar bile vardı aralarında. Hatta birinden şöyle bir şey duydu İbrahim: “Fabrikaya çalışmaya gitmedik de ne oldu sanki? Direnişten bir şey çıkacağı yok! Anlaşma olursa, fabrikadakiler de faydalanacaklar bundan.”

Kendi gibi kararsız olanlardı bunlar da.

Yürüyüş falan da olmuyordu artık. Sabahları toplanıyorlar, yoklama oluyordu o kadar. Bir sürü gelmeyen oluyordu yoklamalara. Kimisi iş buluyor, çalışıyordu bir yerde. Sonra da her günkü gibi kahvelere... Bütün günleri can sıkıntısıyla vakit geçirmekten ibaretti. Üstelik cebinde parası yoktu İbrahim’in.

Gün geçtikçe direniş çadırına gelmek sorun olmaya başladı İbrahim için. Anasından borç aldığı parayla bir süre idare etti. Fakat sonunda o da bitti. Fabrikadan uzakta oturuyordu. Dünyanın yol parasını veriyordu gelmek için. Eskisi gibi kamyon olsaydı hiç değilse.

Birkaç parça eşya sattılar. Karısı hiç sesini çıkarmıyordu yine. Gündüzleri anasına gidiyordu yemek yemeye. Anası akşam için iki kap yemek veriyordu ara sıra. Kira sorunu olmasa; belki yine zorlanırlardı ama idare ederlerdi o zaman. Ama aybaşı gelip çatmış ve kirayı verememişlerdi.

En sonunda yol parası bile ayıramaz oldu İbrahim. Yoldan geçen arabalara atlayıp öyle gelmeye başladı çadıra. Çoğu kere kamyonlar duruyordu. Bazen geç kaldığı oluyordu bu yüzden. Geç kalmamak için çok erken yola çıkması gerekiyordu.

Bütün yaptıkları, çadırın önündeki toplantıdan sonra kahvede oturmaktı. Akşam eve döndüğünde böyle söylemiyordu karısına ama. “Gün boyu kahvede oturup oyun oynadık,” demiyordu. Biraz da suçluluk duyuyordu bu yüzden. Karısı suskun oldu mu, sanıyordu ki direnişe gitmesine kızıyor. Kadınsa bu konuda hiçbir şey söylememekte ısrar ediyordu. Ne var ki eskisi gibi neşeli davranmıyordu İbrahim’e. Bazen neşelendikleri oluyordu ama kısa sürüyordu bu. İbrahim kendisini sorumlu tutuyordu bundan. Geçinecek paraları yoktu. Borç harç idare ediyorlardı. İbrahim bütün gün kahvede oturmaktan sıkılıyor, kâğıt oyunlarına katılıyordu ara sıra. Bu da İbrahim’in kendisini daha da suçlu hissetmesine neden oluyordu. İbrahim hayatında kâğıt oynamamıştı; orada öğreniyordu.

Fabrikada çalışanların yollarının kesildiğini duyuyordu İbrahim. Karışmıyordu böyle şeylere. Onlar kahvede otursalar da bir kısım işçi ayaktaydı. Selim Usta’nın da adam dövmeye katıldığını duyuyordu. Direnişin asıl yükünü bir kesim vardı ki onlar yükleniyordu. Hep onlar koşturuyordu sağa sola.

Parasızlık dayanılmaz bir noktaya getirmişti çoğunu. Herkes iş bulamıyordu dışarıda. Kimileri atölyelerde iş bulsalar da bunlar vasıflı işçilerdi. Yoklamalara gelmeyenlerde gözle görülür bir artış olmuştu. İş bulanlar işlerini bırakamıyordu o günlerde. Vasıflı işçiler için bile üç günlüğüne iş bulmak mümkün olmuyordu. Direniş komitesinden hiç kimse çalışmıyordu. Direniş komitesi haftada iki gün toplanma kararı almak zorunda kaldı sonunda. Haftalık nöbet listesi asılıyordu çadıra. Bazılarının nöbetleri hafta ortasına rastlıyor, işten izin alamayanlar kendi yerine başka birini bulmak zorunda kalıyordu nöbete. Nöbetini satanlar bile oluyordu. Hatta bir ara bu iş öyle yaygınlaştı ki, komite bu duruma müdahale etmek zorunda kaldı. Ne olursa olsun nöbet satılmayacaktı. Ancak değiştirilebilecekti. Çalışanlar, gündüz nöbetlerini çalışmayanların gece veya hafta sonu nöbetleriyle değiştirmeye bakıyorlardı. Sonra da uykusuz bir halde çalışmaya gidiyorlardı. Bu durum çoğu kere karışıklıklara sebep oluyordu. Kimi arkadaşının yerine tuttuğu nöbete gelmiyor, kimi de birini bulamayınca! Başkalarına iki nöbet tutturup kendileri bir defalığına tutanlar, nöbetlerini aksatmayı alışkanlık haline getirenler de cabası! Sonunda komite, işin içinden çıkamayınca nöbete gelmeyenlerin cezalarını arttırdı. Gelmeyenler, üç ceza nöbeti tutmak zorunda kalacaktı. Çoğu, bulduğu geçici işten ayrılmak zorunda kaldı bu yüzden. Direnişin güç şartları kıskıvrak yakalamıştı işçileri.

İbrahim değil üç günlüğüne bir günlüğüne dahi iş bulamayanların arasındaydı.

“Bu haksızlık!” dedi bir keresinde karısına. “Üç günlüğüne iş bulabilen çalışıyor, bulamayan çalışamıyor. Tornacılar için iş bulmak kolay. Atölyelerde gidip çalışıyor onlar. Kaynakçılar kaynak işi buluyor. Ya biz? Üç günlüğüne kim iş verir ki?”

Sonra da böyle söylediğine pişman oldu. Pişmanlıklarının sayısı arttıkça iyice içine kapandı.

Bir akşamüstü eve döndüğünde anasına uğraması gerektiğini söyledi karısı. Bir iş varmış, bir yerde... “Ne işi olduğunu bilmiyorum” diye eklemişti. “Bir şey söylemedi bana. Gidip bir bak istersen...”

İbrahim ayakkabılarını bile çıkarmadan gitti.

Tam bir saat sonra geri döndü.

“Ne oldu, olmadı mı?” diye sordu karısı. İbrahim’in suratı asıktı.

“Olmadı!” dedi.

Uzun bir süre konuşmadılar. Karısı çaydanlığa su doldurmuş, çiçekleri suluyordu. İbrahim yanına gitti. Tam karşısında durdu. Karısı bir şeyler sorsun istiyordu. Niye olmadığını sorsun? Ne işiymiş, onu sorsun. Sorsun işte bir şeyler... Sıkıntıdan patlayacaktı neredeyse.

“İyi bari çiçekleri besleyebiliyoruz,” dedi yavaş bir sesle.

Hiç sesini çıkarmadı karısı. Kalan son suyu da boşalttı. Ağlayacak gibiydi.

Hiç kıpırdamadan ayakta durdu İbrahim. Sanki bütün bu olanların suçlusu kendisiymiş gibi...

“Bütün bir hafta çalışmamı istiyorlar. Bütün bir hafta gidemem ki...”

Mutfağa geçti karısı. İbrahim olduğu yerdi dikilmeye devam ediyor, pencereden öte sokağa bakıyordu.

“Ne işi olduğunu sormayacak mısın?” diye bağırdı arkasından.

Yine cevap yok!

Mutfağa, yanına gitti. Sandalyeye oturmuş buldu karısını.

“Ne işi olduğunu sormayacak mısın?” diye sordu yeniden.

Karısı sakin bir sesle, fakat üzgün, yanıt verdi:

“Ne önemi var ki?.. Çalışacak mısın?”

Susmasının en doğru şey olacağını düşündü İbrahim. Aslında bu sorunun cevabını tam olarak kendisi de bilmiyordu.

* * *

Yapılacak hiçbir şey yoktu o gün. Sendikaya gidilmeyecekti, toplantı yoktu. Nöbetçilerden başka kimse yoktu çadırda. Akşama kadar kitap okudu Birol. ‘Felsefenin Temel İlkeleri’ni ikinci kez okuyordu. Kitabı Yücel Aydın’dan almıştı. Raşit’in, çadıra dışarıdan gelenlerle ilgili söylediklerine aldıran olmamış, bu nedenle Yücel Aydın çadırdan ayağını kesmemişti. Üniversiteden arkadaşlarıyla geliyordu genellikle. Bilhassa gece nöbetlerinde geliyorlar, işçilerle birlikte sabaha kadar oturuyorlardı. İşçiler, epeyce şey öğrendiler onlardan. İçlerinde tutarlı davrananlar olduğu gibi işi karıştıranlar da oluyordu. İşi karıştıranlar olduğunda Birol Zülfü’ye hak vermiyor değildi. Bu kişiler farklı fikirde olan insanlardı. Her biri ayrı bir şey öneriyordu. Ne var ki herkesin kendi fikri doğruydu, karşısındakinin değil. Hatta işçilere karşı da böyleydiler. İşçilerin kafası karışıyordu sonunda. Bazıları komitenin kararlarını bile işçilerle tartışır oldular. Bu da sorun yaratmaya başladı. Birol, en sonunda komitenin kararı deyip o kişileri sokmadı çadıra. Direnişin disiplini ve selameti açısından gerekliydi bu.

Birol, Yücel Aydın’dan aldığı kitabı bu kez daha dikkatli okumaya uğraşıyordu. İkinci okuduğunda, birincisinde anlayamayacağını sandığı bölümleri daha bir anlar olmuştu. Okudukça düşünce dünyası zenginleşiyordu. Sanki gerçeklerin tümünü birden kavrayıveriyormuş gibi oluyordu. Bazen bir sayfayı anlamadığında, defalarca okuyordu o sayfayı, derken bırakacak raddeye geliyor, en sonunda anlamadan başka bir sayfaya geçiyordu. Başka bir gün tekrar geri dönüyordu o sayfaya. Bu kez şaşılası bir şekilde anlıyordu okuduğunu. Anladıkça sevinci görülmeye değerdi. Anladıkça büyük bir istekle sarılıyordu kitaba. Kimi kere okumayı bırakıp, düşüncelere dalıyordu. Günlük yaşamından örnekler çıkarıyor; her şeyin birbiriyle ilişkisini, zıtların birliğini, iç çelişkiyi yaşamında görüyordu. Çevresindeki olayların açıklamasına geçiyor, öğrendiklerini kendi mücadelelerine uyguluyordu. Kazan işçilerini harekete geçiren iç çelişkileri, dış etkilerin bu çelişkileri nasıl hızlandırdığını tam bir açıklıkla görüyordu.

İşverenle işçiler arasında uzlaşmaz bir çelişki vardı. İşçiler, ücretlerinin artırılmasını istiyor, işveren ise daha büyük kâr peşinde koşuyordu. Bu çelişki kazan fabrikasında en uzlaşmaz noktasına gelmiş; işçilerin ücretlerinin iyice azalması, az ücretle çalışmak istemeyen işçiler üzerindeki yoğun baskılar, ve son olarak işten atılmalar, çelişkileri alabildiğine arttırmıştı. Niceliğin niteliğe dönüşme yasası, her şeyin değişeceği yasası daha bir açıklık kazanıyordu Birol’un zihninde. Tüm bu olayları yaşamış olduğundan çok daha çabuk kavrıyordu okuduğunu.

Kazan fabrikasında, dünyaları farklı birçok insan tek bir amaçta birleşmişti. İlkin sınırlıydı eylemin amacı. İşçiler baskıya karşı çıkmış, işten atılmalar direniş için neden oluvermişti. Hem de kimlerle? Bencilliğin batağına batmış, önce kendi çıkarını düşünmeye alışmış; aklı sıra kurnazlık edip kurtuluşu hiçbir şeye karışmamakta bulan, içlerinden biri kötü duruma düştüğünde, ‘aman sesimi çıkarmayayım da göze batmayayım,’ diye düşünen; işine dört elle sarılıp, ustabaşının gözüne girmeye bakan insanlarla. İşte bu insanlarla direniş başlamıştı.

Birol direnişteki rolünü daha bir iyi anlıyordu şimdi. Fabrikadaki çelişkiler alabildiğine artmıştı artmasına. Buna rağmen yoğun baskılar, insanların alışkanlıkları, yanlış inançları, çelişkiyi harekete geçirmiyordu bir türlü. İşte çelişkinin o aşamasında insan faktörü girmişti devreye. Sendikaya gitmişlerdi.

Hem de kimler gitmişti? Sendikadaki ilk toplantı gününü anımsadı. İşverenin adamları, ülkücüler, sendikalaşmayı kurtuluş görenler... Kimileri işçi arkadaşlarını gammazlamak niyetiyle gitmişti; kimileri gittikleri sendikanın niteliğini bile bilmiyordu. Fakat gerçek o ki gitmişlerdi işte!..

Sayıları altmışa varmıştı gidenlerin. Bu haber bir bomba gibi yayılacaktı sonradan. İki yüz kişilik fabrikada birbirini tanımayan insanlar için altmış önemli bir rakamdı. Sonra? Kazan işçileri sendikaya kimlerin gittiğine bakmadılar; altmış rakamı güçlü bir hareket olduğu izlenimi verdi onlara. Hatta ve hatta toplantıya giden ülkücü işçiler bile Nasrettin Hoca’nın bindiği eşeği saymaması hesabı aynı kanıya kapıldılar. Direniş birkaç kişi tarafından başlatıldığında herkesin kafasında bu izlenim vardı. Eh! Fabrikada kendini iki yüz kişiden ayrı, kendi çıkarına bakıp kendini tek başına gören için altmış kişi önemli bir rakamdı. Üstelik bu rakamın altmışın çok üstünde olduğu söylentisi yayılmıştı. İşçiler baktılar ki: Şalterler indi, şalteri indiren işçiler bayağı kararlı bağırıyor; dile kolay, altmış kişi ve daha bir sürü kişi; kim bunlar? Kimsenin birbirinden haberi yok ki?.. İşte o zaman, o bir tek kişi: ‘Ben bir kenarda durayım da olup biteni bekleyeyim,’ dedi. Tek başına çalışmak cesareti bulamadı kendinde. Herkes birbirine bakıp, herkesin aynı şeyi yaptığını gördüklerinde çalışmayı iyice çıkardılar akıllarından. Tabii bu işin sadece bir yönüydü. Öyle nazik bir dengeydi ki bu, hangi tarafın ağır basacağı belli olmazdı.

Direnişten yana ağır bastı denge. Çünkü o güne değin fabrikadaki koşulları beğenmeyen, içinde bunu değiştirmek arzusu duyduğu halde tek başına ne yapacağını bilemeyen işçiler, direnişi başlatanlardan yana ağırlıklarını koydular. Bu kişilerin sayıları çok olmasa da nazik dengeyi direnişten yana etkilemede önemli rolleri oldu.

Elbette işçilerin çalışmamasını sağlayan nedenler bunlardan ibaret değildi. Bunlar ayrıntılardı sadece. Kazan işçileri sınıf çelişkisini yoğun bir şekilde yaşamasalar direnişe geçerler miydi? Tüm bu ve daha bir sürü ayrıntı elektrik akımı gibi fabrikadaki işçileri dolaşmış, çelişkiyi harekete geçiren enerji olmuştu.

Ücretlerin azlığı, fabrikadaki baskılar, yaşam koşullarının kötülüğü, işten atılma tehdidi... Tek kişi bunlara karşı ne yapabilirdi ki? Direnişe çıktıklarında tek kişi olmadıklarını gördüler. Bu da değer yargılarında güçlü bir sarsıntının, derin bir değişimin başlangıcı oldu. Kendilerini ezenlere karşı mücadeleye başlayan insanlar, o insanların kafalarına soktuğu değer yargılarını da değiştirmenin ilk adımını attılar.

Fabrikadaki haksızlıklara karşı çıkmak isteyip tek başına ne yapacağını bilemeyenler moral buldu o zaman. Fabrikadaki haksızlıklara karşı çıkılmasını düşünmeyip, kendi başının çaresine bakmaya koşullanmış olanlar için ise garip bir durum doğdu. Tuhaf olan, onların yalnızca kendilerini düşünmesi direniş eylemine katılmalarının da nedeni oldu. Tek başına çoğunluğa karşı çalışmaya cesaret edemediler çünkü. Tüm işçilerin işi bıraktığını gören birkaç ülkücü işçi de çalışma imkânı bulamadı.

Bütün bunlar köklü bir değişimin ve gelişmenin başlangıcıydı. Ve bu değişim mevcut şartlardan bağımsız düşünülemezdi. Bir taraftan gelişmek isteyen bir güç, diğer taraftan o gücün gelişmesini engelleyen koşullar: Maddi zorluklar, işverenin doğrudan veya dolaylı uyguladığı baskılar, kendilerinde var olan gerilikler... Bu değişimi sağlayacak güç, örgütlü mücadele olabilirdi ancak. Bütün bu engellerin üstesinden güçlü bir örgüt gelebilirdi. Birlik; yanlış inançları yıkmak, güç koşullara karşı durabilmek için mutlaka gerekliydi. Hiçbir şeyin aynı kalmadığını; değişeceğini sonraki günler daha iyi gördü Birol. Sürekli bir hareketti söz konusu olan. İleriye doğru bir hareket! Bilincinde, nedenleri ve sonuçları, hepsini bir bütün olarak kavraması gerekiyordu. Çelişkilerin bütünü, en önemlisinden en önemsizine hepsi değişim için gerekliydi. Değişimi doğru görmek için yeniden başa dönüyor, göremediği nicel birikimleri bulup çıkarmaya çabalıyordu defalarca.

Kitap okumaya öyle bir dalmıştı ki, akşam olduğunun bile farkında değildi. Saat tam altıda çadıra giren işçilerden biri düşüncelerinden ayırdı onu.

“Birol Arkadaş, bir hanım seninle görüşmek istiyor.”

Kitaptan başını kaldırdığında Ateş’i gördü. Apar topar kalktı ayağa. Ne söyleyeceğini şaşırmıştı. Çok ani bir şeydi bu; elinde kitap öylece kalakaldı.

İlk aklına gelen şey: “Ne zaman geldin?” demek oldu.

Şaşkınlığını atıp kendine geldikten sonra söylemesi gerekeni söyledi:

“Hoş geldin, girsene içeri.”

Bir sandalye arandı. Masanın yanında sandalye varken bir sandalye daha çekti.

“Gelsene içeri...”

Ateş’se çadırın giriş kısmında durmuş; çekingen... Birol otur demese ayakta duracak. Merakla bakınıyor çevresine.

Birol, kitabı masanın üstüne koymayı akıl edip elini uzattı Ateş’e. Ateş sandalyeye oturunca, bir süre daha dolandı ayakta. Masanın üstündeki tablada sigara izmaritleri birikmişti; onları attı çöp sepetine. Her şey bir taraftaydı. Dağınık halde duran gazeteleri topladı. Toplarken, ‘çadır başka bir zaman dağınık olamaz mıydı’ demekten kendisini alamadı. Çay bardakları yıkanmamış duruyordu orta yerde. Onları da kaldırdı alelacele...

“Nasıl buldun burayı? İşten mi geldin doğruca?”

“İşten geldim.”

Kısa bir duraklamanın ardından bir cümle daha:

“Seni bulamayacağımı sandım.”

Başka konuşacak söz bulamadılar. Tam o sıra Zeyyat girmeseydi içeri belki de sonsuza kadar öyle sessiz duracaklardı...

“Vermem arkadaş!” diye bağırıyordu Zeyyat.

Zülfü de onunla birlikte girmişti çadıra.

“Bunun gibi adam görmedim,” dedi Zülfü. “Tutturmuş belediye otobüsünde bedava gideceğim diye.”

Ateş’i görünce sustu. Zeyyat ise bağıra bağıra devam ediyordu konuşmasına. Ateş’i fark etmemişti bile.

Kendisini haklı çıkarma telaşındaydı.

“Paramız yok diye nöbete gelmeyecek miyiz?”

“Ne oldu ki?” diye sordu Birol.

“Otobüsün biletçisi bilet almamı istedi benden.”

“Sonra?.. “

Sesini yükselterek:

“Yok arkadaş! dedim. Bilet falan alamam ben! İki aydır direnişteyiz. Param yok. Ne dedi biliyor musun? Direnişte olmam onu ilgilendirmezmiş.”

Birol’un bir şeyler demesini bekledi. Birol herhangi bir şey söylemeyince devam etti:

“Sanki biz kendimiz için direniyoruz? Sen de benim gibi işçi değil misin, diye sordum ona. Tutturdu ille bilet alacakmışım. Bilet falan almıyorum, dedim ben de!..”

Gerisini Zülfü tamamladı:

“Bağırdı, çağırdı. Söylemediğini bırakmadı adama. Neredeyse kavga çıkacaktı. Köye gelmeden inmek zorunda kaldık. Yok hepimiz işçiymişiz, işçiler onun gibiler yüzünden bu hale geliyormuş. Sen çalışıyorsun, sen ver bilet paramı, demesin mi adama... Aynen böyle dedi. Neymiş efendim, direnişe bir katkısı olsunmuş. Güç bela indik arabadan.”

Zeyyat’a döndü:

“Bir daha hayatta binmem seninle otobüse.”

Birol kendisini tutamayıp güldü. Tuhaf adamdı şu Zeyyat. Nerede olursa olsun aklına eseni konuşurdu. Otobüste, yolda... Susacak gibi değildi şu anda da.

“Ne yani direnişteyiz diye otobüsten aşağı mı atacaklar bizi?” diye bağırdı Zeyyat.

“Sen direnişi kazanacaksın da onun cebine para mı girecek? Adama ne senin direnişinden?”

Zülfü konuyu kapatacaktı kapatmasına, Zeyyat bırakmıyordu kapatsın. Daha konuşacakken Zeyyat, nasıl olduysa Ateş’i fark etti; sustu birden. Ses tonunu hiç düşürmeden:

“Hoş geldiniz,” dedi.

Birol’a dönüp sordu:

“Arkadaş nereden?”

“Arkadaşım,” dedi Birol. Çalıştığı yeri söyleyecekti; “bir fabrikada çalışıyor” diye bitirdi sözünü.

“Deterjan fabrikasında çalışıyorum,” diye tamamladı Ateş.

Zülfü, Zeyyat’ı göstererek:

“Siz, onun kusuruna bakmayın,” dedi. “O böyledir. Düşünmeden konuşur hep! Sefer olsaydı burada... Ancak o zapt eder bu adamı.”

Ateş hafifçe gülümsedi. Birol, gülümserken yanaklarının kızardığını fark etti onun.

“Sahi Sefer nerede?” diye sordu Zeyyat’a. “Son günlerde göremiyorum onu.”

“Adamın annesi hastalandı. Onun için gelemiyor.”

Söylerken sıkıntılıydı yüzü. Birol ne üstüne gitti ne başka bir şey sordu. Uzun süren bir sessizlik oldu.

Zülfü ayağa kalkıp, Birol’a:

“Biz,” dedi “kahveye gidiyoruz. Bir saat sonra geliriz.”

Zeyyat’a işaret etti başıyla, çıktılar. Birol’la Ateş yalnız kaldığında sanki birbirlerinin varlığından haberdar değilmiş gibiydiler. Birol, kalemle bir şeyler karalıyordu önündeki kâğıda. Ateş ise suskun, önüne bakıyordu.

“Ben gideyim,” dedi Ateş ayağa kalkıp.

Telaşlandı Birol:

“Niye? Yeni geldin daha.”

“Geç kalırım.”

Bir şey diyemedi Birol… Ateş’in gitmeye kararlı olduğunu görünce çaresiz: “Köye kadar geleyim seninle,” diyebildi. Dışarı çıkarlarken, çadırın önünde oturan işçiye, “yarım saate kadar gelirim,” diye haber bıraktı. “Bugün nöbet sırası benim,” dedi dönüp Ateş’e. Durağa vardıklarında niçin ihtiyaç duyduysa, “Ben de sendikaya gidecektim zaten,” diyerek gelme nedenini anlatan sözler söyledi.

Halk otobüsü kalkmak üzereydi. Koşup bindiler hemen. Birol ayakta kaldı. Alibeyköy’e kadar olan o kısa yol boyunca hiç konuşmadılar. Düşünceler sözcüklere dökülebilirdi ama duygular sözcüklerin arasına sıkışmak istemiyordu.

Otobüs köy meydanına varmadan durak harici durdu. Tam kalkacakken otobüs, Ateş son anda ayağa kalkmış, durakta inecekken alelacele Birol’un elini sıkıp, ön kapıdan inmişti aşağı. Peşi sıra Birol da atladı. Yanına varınca sormasını beklemeden:

“Yürüyerek giderim sendikaya,” dedi. “Daha vaktim var nasıl olsa...”

Ateş’in bir şey demesini beklemeksizin soruyla devam etti:

“Niye daha önce gelmedin çadıra?”

“Gelmeyi istedim hep. Ama ne ile karşılaşacağımı bilmiyordum ki. Çadır kurup kurmadığınızı, seni kolayca bulabileceğimi?.. Gelmem yanlış olur belki diyordum.”

“Niye yanlış olsun? Mutlaka gel. Vakit buldukça… Bütün işçi arkadaşlar seni aralarında görmekten mutluluk duyar.”

“Öylesine sürüklendim ki günlerin içinde...”

Ateş’in omzunda duran küçük bir çalı parçasını aldı Birol. Ateş’in kazağına takılmıştı çalı. Görünce düşünmeksizin elini uzatmış, tam o sıra fark etmişti Ateş’in şaşırmış halini. Onun şaşkınlığını fark edince bocalamış, hoş bir duyguyla altüst olmuştu ruhu. Ateş’e böylesine yakın olmak değişik duygular uyandırmıştı onda. Ateş’se konuşmasına devam edecekken, heyecanından yarım kalmıştı söyleyecekleri. Dayısının kızı ile birlikte tiyatro çalışmalarına katıldığını söyleyecekken tam...

Yürüdüler. Aksaray minibüsleri az ileriden kalkıyordu.

“Muhakkak gel, oldu mu?”

Ateş konuşmuyordu. Çok tatlı bir ifade vardı yüzünde. Mutlu bir ifade... Birol, onun bu halinden cesaretlenip, çalıştığı fabrikanın adresini sordu. “Uğrarım bakarsın...” dedi.

“Topkapı’da Bayer İlaç Fabrikasını sor; onun arkasında hemen!”

Minibüsün kalkmak üzere olduğunu görünce ikinci kez Birol’un, çabucak sıkıp elini hızla yürüdü minibüse.

Yalnız kaldığında Birol, yanlış yapıp yapmadığını düşünmekten duraktan öte bir yere gidemedi. Duygularından sarhoş olmuş gibiydi. Çevresindeki hiçbir şeyin farkında değildi. Ateş’in sesini duyunca yeniden, çok sevindi.

“Sana söylemeyi unuttum. Sergi Sarayı’ndaki dayanışma gecesine iki biletim var. Gelir misin?”

“Tabii...”

“Kasımın sonu. Neyse, sonra gene konuşuruz.”

Tekrar koştu minibüse. O biner binmez, minibüs hareket etti.

Tek bir gün için çok fazlaydı bu kadar duygu. Birol bu duyguların onu sabaha kadar uyutmayacağını ve koca bir geceye bol bol yeteceğini düşünüyordu. Ve bütün bir ânı, tüm sıcaklığıyla yeniden yaşamak için Ateş’in çadıra gelişinden başlayarak gözlerinin önüne getirdi yeniden. Sendikaya kadar olan yol boyunca o akşamı bir defa daha yaşadı. Sendikaya niye geldiği, sendikanın merdivenini çıkarken aklına geldi.

* * *

Direnişteki işçiler salı sabahı Vinççi Kâzım’ı kıskıvrak yakaladılar. Silahtar’dan halk otobüsüne binmek üzereydi. İlk Remzi gördü onu. Sivaslı Mehmet, Cabbar, vinççiyi yakalayanlar arasındaydı. Zorla kolundan çekip arabadan aşağı indirdiler. Vinççi, tornavida çekmeye kalktıysa da hemen etkisiz hale getirip aldılar elinden. Vakit geçirmeden çadıra giden bir belediye otobüsüne bindirdiler. Bir koluna Sivaslı, diğer koluna Cabbar girmişti. Direndiyse de para etmedi. Çadırda fazla tutmadılar onu. Gazoz fabrikasının arkasındaki boş meydana götürdüler. Vinççinin yakalandığını duyan İsa ile Birol geldi yanlarına. Onlarla birlikte komiteden birkaç kişi daha vardı. Direnişçi işçiler arasında epey şöhret sahibi olmuştu vinççi. Herkes, onun şimdi ne yapacağını merak ediyordu. Yakalanan o olmasına rağmen alaycı bir tavır içindeydi. Sinsi sinsi bakıyordu çevresine. Sanki sizden korkmuyorum, demek istiyordu bakışlarıyla.

“Beni boşuna tutuyorsunuz!” diye diklendi. “Bana bir şey yapamazsınız.”

“Az bekle hele!” dedi Cabbar. “Bakalım yapabilir miyiz, yapamaz mıyız görürsün.”

Vinççiyi ilk sorguya çeken İsa oldu.

“Çalışanları tehdit etmeni kim istiyor senden?”

Vinççinin suratı ciddileşti birden. Lakin cevap vermedi. Sorular, ona sorulmuyormuş gibi o başka yere bakıyordu.

“Beni işimden alıkoydunuz. İstanbul’a gidecektim.”

Cabbar sinirli sinirli:

“Seni bırakacağımızı mı sanıyorsun? Çok safsın yahu. Hiç de saf olmadığına kalıbımı basarım. Sen ev ev dolaş, fabrikaya adam topla, fabrikaya gitmeyenleri tehdit et... Biz de seni bırakalım ha? Aklın alıyor mu senin bunu?..”

Başlangıçtaki kadar rahat davranamıyordu artık vinççi. Yine de alaycı tavrını eksik etmiyordu suratından.

Cabbar:

“Bize fabrikanın içinden küfreden sen değil misin?”

“Beni zorla konuşturamazsınız.”

“Doğan da seni çok özlemiş. Sırtına odun indirmiştin hani?..”

“Benim bir şeyden haberim yok! Ben çalışıyorum yalnızca. İsteyen çalışır, isteyen çalışmaz. Bana dokunamazsınız.”

O dakikaya kadar konuşmaya karışmayan Sivaslı Mehmet dayanamadı sonunda, patladı:

“İki aydan beri açlıktan nefesimiz kokuyor be! Keyfimizden mi çalışmıyoruz?”

Aç olduklarını söylediğine pişman olmuştu. Böyle aşağılık adamları sevindirmemeliydi. Sözünü değiştirdi, hemen.

“Açlık falan umurumuzda değil. Fabrikadayken de karnımızın doyduğu yoktu zaten. Ama sizin gibiler umurumuzda. Biz çalışmak istemiyor muyuz? Çalışmak isteyen siz misiniz sadece? Ne için direniyoruz biz?”

Vinççi küstah tavrıyla karşılık verdi:

“Sizi direnin diye kimse zorlamadı. Siz de kimseyi direnişe zorlayamazsınız.”

“Ulan biz tüm kazan fabrikası için direniyoruz,” diye bağırdı Cabbar. “Atılan arkadaşlarımızı işe aldırmak, işçiyi satan sendikadan kurtulmak için direniyoruz.”

“Boşuna uğraşıyorsunuz. Başaramayacaksınız. Yakında yasaklayacaklar direnişleri. Grevleri de yasaklayacaklar. Sendikaları kapatacaklar. Boşuna uğraşıyorsunuz. Bir avuç komünistin peşinden işçileri sokağa döküyorsunuz. Yakında sert tedbirler alacaklar. O zaman da böyle rahat direniş yapabilecek misiniz bakalım?”

“Ulan komünistinin de! Senin de!”

İsa sordu:

“Peki öyleyse söyle bakalım, sen kimden yanasın?”

“İşçiyim ben!”

“İşçiymiş(?!!) Ne yalan söyleyeyim senin işçi olduğunu unutmuştum.”

Vinççinin bir şey diyemediğini görünce devam etti:

“Selimoğlu bizi işten attığında kılın bile kıpırdamayacak, fabrikada çalışmaya devam edeceksin. Bir de işçiyim diyorsun. Garanti şef olursun ileride. İşçilerin başına bela kesilirsin. Ücretlerden yakınan oldu mu, işverene gammazlarsın hemen.”

Cabbar, İsa’nın kolundan çekip öne geçmek istedi:

“Yahu ne konuşuyoruz biz bu adamla? Fazla sabrım yok benim.”

İsa:

“Dur bakalım Cabbar!” diyerek izin vermedi ona. “Hele sabret biraz!..”

Vinççiye dönüp:

“Söyle bakalım, sence ne yapmamız gerekir?”

“Sizin amacınız başka! Siz fabrikada sınıf yaratmak istiyorsunuz. Hepimiz aynı soyun insanlarıyız. Fabrikada patronla işçi kardeş gibi yaşamalı. Siz milleti bölmek istiyorsunuz.”

Cabbar, İsa’nın engellemesine rağmen vinççinin üstüne yürüdü:

“Ben sınıf mınıf anlamam. Ben ekmek parası için çalışırım. Ekmeğime göz diken oldu mu, kim olursa olsun savaşırım. Bizi fabrikadan kapı dışarı eden kim? Kim ayrım yapıyor? İşverenin adamları özel arabalarla giderken, biz zevkimizden mi biniyoruz hayvan kamyonlarına. Bir kısım insanlar tokken biz açsak, bu ayırımı da biz mi yapıyoruz? Biz direnişe geçtiğimizde, siz ve sizin gibiler bölmedi mi direnişi. Siz fabrikada çalışmamış olsaydınız eğer şimdiye kadar çoktan anlaşma olmuştu. Ne istedik biz? Bir sürü adam atılacaktı işten. Atılmasın istedik. Sendikamızı seçmek anayasal hakkımızdı. Bu hakkımızı kullanmak istedik. İşte bunun için çalıştırmıyorlar bizi...

Sizin gibi zavallıları da bize karşı kullanıyorlar.”

Vinççi nuh diyor, peygamber demiyordu. İsa engellemese çoktan girişecekti Cabbar. Defalarca fabrikaya gitmemesini söyledilerse de ikna edemediler. İsa onunla uğraşmaktan bıktı sonunda.

“Lanet olsun!”dedi. “Senin gibi adama lanet olsun. İşçilerin yüz karasısın sen! Senin gibiler eninde sonunda çöplüğü boylayacak. Layık olduğun yer orası. İşçiler tuttukları gibi aralarından atacak senin gibileri. Değil patron, kimse sahip çıkmayacak o zaman.”

Tüm bu sözlere rağmen aldırmaz bir tavır içindeydi Vinççi. Birol, bir kenardan seyrediyordu olanları. Böyle adamlarla konuşmanın bir yararı olmadığını iyice anlamıştı artık. Ona kalsa böyle olmasını istemezdi dünyanın. İsa yanına gelip, “çadıra gidelim,” deyince sessizce uydu ona.

Vinççiyi, Cabbar’la Sıvaslı Mehmet’e emanet ettiler.

* * *

Gece... Çadırdakiler üstlerine ya bir kazak ya ceket almak zorundaydı artık. Bir sigara insanın içini ısıtabilirdi ama, o da az bulunan şeyler arasındaydı. Saat on ikiden sonra, hele sabaha karşı öyle bir ayaz çıkar oldu ki, dolaşmadan durulmazdı. Kış yaklaşıyordu. Yıldızlar donuk donuk parlar oldu.

Kemikleri ısınmadı mı insanın çadır nöbetinin keyfi kalmazdı. Sabaha kadar ateş yakamıyorlardı; o kadar tahta bulamıyorlardı çünkü.

İbrahim’in gece nöbetleri gerginlik içinde geçerdi hep. Kimseyle konuşmadan çadırın çevresini dolaşır dururdu. Her saniye bir şey olacakmış gibi bir his duyardı içinde. Bu duygu gün aydınlanana dek bırakmazdı yakasını. Belki de beklenmedik bir şey olur, karanlığın içinden rastgele bir kurşun gelir bulurdu onu. Tüyleri diken diken olurdu böyle düşündükçe. Soğuk da bir yandan. Bu ihtimallerden birine rastlamamak için gece boyunca tuvalete giderdi. Tuvalet lokantanın hemen arkasında, dere tarafındaydı. Eski bir tahta kapısı olan kırık dökük, daracık bir yerdi. Korkudan, rahatsız olana kadar hiçbir şey yapmadan çömelmiş durumda oturur, en sonunda can sıkıntısı ve ayaklarının ağrısı korkusuna üstün geldiğinden dışarıya çıkardı.

Hava da öyle kolay aydınlanmıyordu. Geceler uzamaya başlamıştı gitgide. İbrahim’e daha bir uzamış geliyordu. Geceyi bitirmenin en iyi çaresi uyumanın bir yolunu bulmaktı. Çadır nöbetinde altı kişiydiler. İki nöbetçi gelmemişti. Uykusuzluğa dayanamazdı İbrahim. İster korksun, ister çadırın içi güvenilir olmasın; gece yarısından sonra herkes sohbete başladığında kimseye fark ettirmeden ceketinin altına kıvrılıverirdi. Tedirginlik uykusunda da bırakmazdı yakasını. Kâh uyur kâh uyanırdı. Sabah olduğunda uyuyup kalmış olduğuna pişman olur; çadırdan dışarı çıkıp, dereyi, yolu, fabrikayı gün ışığıyla sakin bir halde görünce geceki korkularının anlamsızlığını düşünür kendisini alaya alırdı.

Sabahın olmasına daha iki saat vardı. Gözkapaklarının ağırlaşmasına dayanamadı. Yoldan dört saattir tek bir araba geçmemişti: Doğan yol tarafında, nöbetçilerden iki kişiyle birlikte dolaşıyordu. Çadırın hemen önündeki ışığın altında yaşlı bir işçi kendinden geçmiş, neredeyse sandalyeden düşüverecekti. Uyumayacaktı İbrahim, çadırın içindeki hasırın üstüne kıvrıldığında. Gözleri açık, dinlenecekti biraz. Uyuyup gittiğinde, uyumadığını sanıyordu hâlâ...

Sabah, köyden doğru Boşnak Ceko geldi. Yanında üç kişi... Üçü de telaşlı bir haldeydi. Doğan, yorgun gözlerle baktı onlara. Ateşin başından kalkmadı. Ateş sönmek üzereydi artık. Ceko, çadırın yan tarafına çağırdı Doğan’ı.

“Küçük fabrikadan biri lazım bize.”

Doğan cevap veremedi hemen.

“Üç kişi gelmedi nöbete. İkisi onlardan...”

Birden gözleri ışıldadı:

“Hah, bir tanesi olacak içeride. Yeni gelenlerden!”

Ceko çadıra girecekken, geriye dönüp:

“İsmi neydi?” diye sordu Doğan’a.

“İbrahim’di galiba...”

Ceko, çadırdan girip hasırda iki büklüm yatan İbrahim’i omzundan dürttü hafifçe.

“İbrahim sen misin?”

İbrahim irkilerek uyandı. Şaşkın gözlerle bakındı etrafına.

“Kalk hele! İşimiz var. Bize lazımsın.”

Birden doğruldu İbrahim. Nöbette uyuduğuna kızdıklarını sanmıştı.

“Küçük fabrikada çalışanları göstereceksin bize!” dedi Ceko.

İbrahim’in yüz ifadesi değişiverdi. Yüreğinde bir sıkışma olmuştu sanki. ‘Keşke uyumasaydım da köye çorba içmeye gitseydim,’ diye düşündü. Anlamamış gibi yaparak:

“Benimle ne ilgisi var ki çalışanların?” diye itiraz etti.

“Fabrikanızda çalışanları tanımıyor musun?”

İbrahim lafı ağzında gevelemeye başladı:

“Ben... Yeni girdim fabrikaya... Fazla kimseyi tanımıyorum.”

Ceko, kolay bırakacağa benzemiyordu onu. Üsteledi:

“Olsun, belki tanıdıklarına rastlarız.”

İbrahim baktı ki karşısındaki dev adamdan kurtuluş yolu yok:

“Nereye gideceğiz?” diye sordu çaresizlikle.

“Demirkapı’ya! Sizin fabrikadan çalışmaya giden dört kişi varmış orada.”

İbrahim üstüne başına çekidüzen vermeye çalışırken Demirkapı’dan servis araçlarına kimlerin bindiğini hatırlamaya çalıştı. Kafası karmakarışıktı. Hatırlayamıyordu bir türlü.

“Hemen mi gidiyoruz? Yetişemeyiz ki?..”

Ceko sert bir sesle: “Hemen!” dedi ve çadırdan dışarı çıktı.

İbrahim o sinirle, üstüne örttüğü çuvalı bir tarafa fırlattı. Vücudunun her tarafı tutulmuştu. Soğuktan üşümüş olmalıydı. Soğuktan mı, yoksa Ceko’nun söylediklerinden mi bilinmez, vücudunu bir titreme aldı.

Köy meydanından, Demirkapı yönüne giden bir minibüse atladılar. İbrahim ufacık kalmıştı onun yanında. Yol boyunca hiç konuşmadılar. İbrahim’in alttan doğru bir şey yüreğini sıkıştırıyor, yüreğiyle birlikte ruhuna eziyet ediyordu. Tüm aksi tesadüflere lanet ediyordu bir yandan. Onun nöbette olduğu geceyi mi bulmuşlardı? Bir şey demeye de cesaret edemiyordu. Çadıra geldiğinden beri sürekli kaçınmıştı böyle bir şeyden. Kim ne yaparsa yapsın o karışmıyordu. ‘Beladan kaçtıkça, bela seni buluyor demek!’ Öyle düşünüyordu.

Ceko onun bu halini fark etmiş olacak:

“Ne o?” dedi. “Korkuyor musun?”

Yanıt vermedi. Toparlamaya çalıştı kendisini. Demirkapı’ya geldiklerinde indiler arabadan. Ortalarda kimseler yoktu henüz. ‘Belki de gelen olmaz,’ diye düşündü İbrahim. Fabrikaların işbaşı saatine vardı daha. Minibüsler tıka basa doluydu. İnsanlar, hepsi birden dökülüyordu yollara. Onlar, yol kenarında, ayakta dikilip duruyorlardı. Servis arabalarını bekleyenlerden farkları yoktu gerçi. İbrahim’e kalırsa, çevredekiler onların ne için beklediklerini biliyordu. Yanlarından gelip geçerken anlamlı bakmaları da bundandı. Bir askeri araba geçti Eyüp’e doğru.

“Tamam,” dedi İbrahim; “Tam belanın içine düştük. Bir kurtulsam buradan, bir daha böyle bir duruma asla düşmem.”

Hiç sırası değildi ama geçen haftaki kabul etmediği iş geldi aklına. Daha fazlasını düşünmesine fırsat kalmadı.

“Şurada duranlar sizin fabrikadan değil mi?”

Biri matkapçıydı. Diğerini de tanıdı: Tornacı Davut.

Diğer ikisinin adlarını bilmiyordu ama tanıyordu. “Evet, onlar!” demek zorunda kaldı.

Ondan sonraki olaylar şaşılası bir süratle gelişti. Ceko, arkadaşlarını beklemeden yanlarına gitti. Sorgusuz sualsiz tornacının göğsünden kavrayıp, ayaklarını yerden kesti. Neye uğradığını şaşırmıştı tornacı. Karşı koyamamıştı. Ötekilerin bir şey yapmasına fırsat kalmadan Ceko, tornacıyı biraz ilerideki çakıl yığınının üstüne fırlattı. Matkapçı ne yapacağını bilemez bir halde Ceko’ya arkadan sarıldı. Tabii hiç yerinden kıpırdatamadı onu. Ceko, matkapçının kollarından tutup yere fırlattı. Düşer düşmez eline bir taş geçirdi matkapçı. Koca taş Ceko’nun omzuna gelmişti. Umurunda olmadı Ceko’nun. Sakin bir tavırla matkapçıyı yerden kaldırıp yumruğu indirdi suratına. Matkapçının yanağı kan içinde kalmıştı. Ötekiler kaçmaya başladı: Ceko’nun yanındakiler de kaçanları kovalamaya başladı. İbrahim olduğu yerde tir tir titriyordu. “Polis arabası geliyor!” diye bağırdı kalabalığın içinden biri. İbrahim kaçmaktan başka bir şey düşünemedi. Delicesine koşmaya başladı. Arkasına bile bakmıyordu. Ne oldu, ne yaptılar? Gerçekten polisler geliyor muydu? Hiç dönüp bakmadı. Ara sokaklardan birine daldı nefes nefese. Ne için koştuğunun, nereye koştuğunun bilinçli olarak farkında değildi. Epey koştuktan sonra durdu. Arkasından gelen olup olmadığına baktı. Kimse yoktu. Korkusu geçmemişti hâlâ. Birbirine benzeyen bir sürü sokağı geçti. Sokaklar onu nereye götürürse rastgele yürüyordu. Arkadaşlarını bırakmış olduğunu düşündü korkusu geçince. ‘Ya yakalansaydı?..’

Eve varsın...

* * *

Vinççinin söyledikleri uzun süre aklından çıkmamıştı Birol’un. Birisinden kapmış olmalıydı mutlaka. Kendi kafasından düşünmüş olamazdı. Ertesi gün öğleden sonra İsa’ya konuyu açma fırsatı buldu.

İsa gazete okuyordu. Gazetedeki yazı dikkatini çekti Birol’un.

“Şu yazıyı okusana!”

İsa’nın okumasını beklemeden parmağını satırların üzerinde gezdirerek yüksek sesle okudu:

“Türkiye’nin çeşitli işyerlerinde süren direnişler kanunsuzdur,” İsa’nın da duyabileceği bir sesle okumaya devam etti. “Demokrasinin getirmiş olduğu haklar kötüye kullanılıyor.” Altta bir tümce daha ilişti gözüne: “Anayasa değişmeli!” Bir kez daha okudu yüksek sesle: “Anayasa değişmeli!”

Gazeteden başını kaldırıp:

“Bu yazının benzerini Vinççi söylemişti,” dedi.

“Gazeteden okumuştur,” diye kestirip attı İsa. Aslında aklı o anda başka bir yerdeydi. Uzun süreden beri işçilerde iyice bir dağınıklık baş göstermişti. Sabah yoklamalarında büyük bir eksiklik vardı. Nöbete gelmemeler son zamanlarda çok sık oluyordu.

Birol üsteledi:

“Gazete okumaz o adam. Geçenlerde küçük bir grup bildiri dağıtmış Bakırköy’de. Bizim küçük fabrikada çalışan ülkücü işçiler de varmış aralarında. Hükümeti, eylemlere karşı yeterli tedbir almamakla suçlamışlar.”

İsa dikkatini Birol’a vermediği için sesini çıkarmadı. Aklı yine az önce düşündüğü konudaydı. İşçileri toplayıp konuşmalıydılar. Bir canlılık yaratmak gerekiyordu mutlaka. Ve disiplin!

“Anayasanın değiştirilmesinden ne kastettiklerini biliyor musun? Düşünce ve sendikal özgürlüklerin kısıtlanmasını istiyorlar. Yani ilerici sendikaları kapatmaya kadar vardıracaklar işi.”

“Bunu yapamazlar,” dedi İsa.

“Orasını bilmem. İşçiler ilerici sendikalarda örgütlenip direniş ve grevler yoğunlaştıkça paniğe kapıldıkları bir gerçek. İşin sonu işçilerin siyasi taleplerde bulunmalarına dayanacak çünkü. Bundan korkuyorlar. Daha sert tedbirler getirmek istiyorlar. Hedef tahtası: Demokrasi!”

İsa’nın yüzü gazeteye dönüktü. Başını kaldırıp baktı Birol’a:

“Direnişteki arkadaşların dağılmalarını önleyemiyoruz.”

İsa’nın, söylediklerini önemsemediğine içerlemişti Birol; fakat sesini çıkarıp bir şey demedi. Söyledikleri en az direnişin kaderi kadar önemliydi oysa. Direniş önemliydi elbette. Fakat kazan işçileri mücadelelerinde ne kadar başarı sağlarlarsa sağlasınlar, geneldeki mücadele kaybedildi mi, bütün işçilerle aynı yazgıyı paylaşmak zorundaydılar. Kazan direnişinin genelde mücadelede önemli bir payı vardı elbet. Onlar bir vinççinin hakkından gelebiliyorlardı belki. Grev kırıcıları üzerinde baskı kurmayı başarabiliyorlardı; her ne kadar İsa’nın morali bozuk olsa da! Yine de?.. Bir tek kazan işçilerinin direnişi yetmiyordu. Başka direnişler de vardı kazan direnişi gibi. Demir Döküm gibi dayanışma ruhunu bilen bir fabrika vardı yanlarında. Yine de... Eksik olan bir şeyler vardı. Ah bir anlatabilseydi bunu İsa’ya. Kendisine de tam olarak ifade edebilse ve anlatabilseydi bir!

İsa’nın sözleri düşüncelerinden kopardı onu.

“Arkadaşların morali günden güne bozuluyor,” diye devam etti İsa.

“Böyle bir sonucu beklemeliydik.”

İsa şaşkınlıkla Birol’un yüzüne baktı. Bu kez sinirliydi konuşurken:

“Bu durumun önüne geçemezsek hiç kimse kalmayacak direnişte. Çadırdaki varlığımız son buldu mu işveren istediği yabancı işçiyi getirir çalıştırır.”

“Elbette! Çadır olmasa fabrika çoktan üretime geçerdi.”

Sustu bir süre...

“Ben de onlar gibi yapardım.”

“Kimler gibi (??)”

“İşçi arkadaşlar gibi... Parasızlık karşısında başka ne yapılabilir ki? Gidip sağda solda üç beş kuruş kazanırdım ben de! Başka bir çareleri yok şu durumda. Parasızlık canlarına yetti.”

Sanki az öncenin acısını çıkarmak istiyordu Birol.

İsa ondan aşağı kalmadı aksilikte.

“Sen niye çalışmıyorsun öyleyse? Ben niye çalışmıyorum? Bizim paramız bol mu? Sağdan soldan aldığımız borçlarla geçinmiyor muyuz biz de!”

Aniden ayağa kalktı Birol. Heyecanlanmış, gözbebekleri umutla parlamıştı. Konuşacak oldu, söyleyeceğini söyleyemeden kaldı öyle. Sanki karanlıkta yanıp sönen ateş böceği gibiydi bulduğu çözüm. Ve çözümü gerçekten yakalayabilmesi için peşi sıra gitmesi gerekiyordu. Havaya kaldırıp, İsa’ya doğru uzattı yumruğunu... Güç toplamak istiyordu sanki.

“Doğru dedin!”

Heyecanla ellerini iki yana açtı.

“Ben niye çalışmıyorum? Sen niye çalışmıyorsun? Bizim onlardan farkımız ne?”

Kısa bir süre durakladı. Söyleyeceklerini toparlar toparlamaz konuştu:

“Farkımız var elbet. Bu, maddi bakımdan onlardan daha iyi olmamız değil! Onlardan çok daha fedakâr olmamız da değil,”

Sözcüklerin üstüne basa basa ekledi:

“Bilinç bu! Evet biz onlardan daha bilinçliyiz.”

“Bu söylediğin bilmediğimiz bir şey değil!” dedi İsa hayal kırıklığına uğramışçasına. Birol’daki heyecandan etkilenmiş, bir ân için Birol’un onu sinirlendiren sözlerini unutmuş; ancak dağ fare doğurmuştu. Bu kez konuşmaya o devam etti. Konuştukça fakat, sinirliliğini sürdürmekten ziyade düşünmekten alamadı kendini.

“Kısa sürede onlardan daha çok bilinçlendiğimiz doğru. Komite toplantılarında tartışa tartışa, direniş sorunları üstünde kafa patlata patlata, gelenlerle konuşa konuşa bilinçlendik. Peki karnı aç adamın kafasına bilinci nasıl, ne zaman sokacağız biz? Adamlar önce çadıra gelecekler ki...”

Güvenini yitirmedi Birol. Yanıt vermeden önce İsa’nın söylediklerini düşündü bir.

“Asıl aç adamın kafasına girer!” dedi birden. “Çünkü biz ona niçin aç olduğunu anlatacağız. Bunun için biraz geç kaldık, doğru. Başlangıçta sabahları toplu halde yürürdük. Sonraları yürümez olduk. Boşluk bırakmamalıydık oysa! Şimdilerde belli kişiler haricinde vakitlerinin çoğunu kahvelerde geçiriyor arkadaşlar. Akşama kadar kâğıt oynamakla, başıboş oturmakla elbette bilinçlenecekleri yok. Belli bir militan kadro var; her görevi o kadro yükleniyor. Dikkat ettin mi? Bu kadronun içinden çalışmaya giden yok! Üstelik onların da maddi sorunları diğerlerinden farklı değil. Ve şikâyetçi değiller. Paylaşmak ve katılım çok önemli!”

Anlattıkça heyecanı artıyordu Birol’un. Günlerdir kafasını meşgul eden sorular bir bir yanıt buluyor; düşünceleri maddi bir güç haline geliyordu. İsa, bıraktı anlatsın. Birol’un aynı şeyleri tekrarlamadığını, ilginç bir noktada buluştuklarını fark ettiğinde geçmişti aksiliği. Birol’un söyleyeceklerine ilgisi artmıştı..

Birol’un zaten susacağı yoktu. Düşünceler birbiri ardına akıyordu zihninde ve söze dökülüyordu.

“Tüm arkadaşlar mücadeleye sahip çıkmalı; direniş eylemi içersinde yerlerini alıp deneylerden geçmeliler. Ancak mücadele içinde olurlarsa kendilerini geliştirebilirler. Mücadele içine sokmak gerekir onları. Sınıf mücadelesinin ne olduğunu bıkmadan usanmadan anlatmalıyız onlara. Aslında çok da geç kalmadık. Hiçbir deneyim geçirmemiş sayılmaz arkadaşlar. Şimdiye dek direnişin tüm zorluklarına göğüs germesini bildiler yine de. Kendi gerçeklerinin ne olduğunu gördüler. Olaylar çok şey öğretti onlara. Ama bu bilinçlenme yarım kalmamalı. Bizim işçilere ödeyecek paramız yok açıkçası. Onlara ancak bilinç verebiliriz. Hiç de yabana atılacak bir şey değil bu.”

Bilinç sözcüğü defalarca yankılandı kafasında. İşçilerdeki gelişmeyi görüp nasıl tedbir almayı düşünüyorsa yöneticiler; işçiler de ne durumda olduklarını, ne yapacaklarını önceden bilmeliydi. Kazan işçileri bilmeliydi. Tüm işçiler bilmeliydi. Bilgi büyük bir güçtü ve dağılmanın, kendinde eksiklik olarak duyduğu ne varsa, hepsinin üstesinden gelebilirdi. Yalnız birkaç kişi değil, tüm işçiler sahip olmalıydı bilgiye... Kafasını kurcalayan düşünceleri ortaya dökmekten yorgun düşmüştü. Sanki az önce heyecanla bağıran o değilmiş gibi sakin, oturdu yerine.

Bu defa konuşan İsa’ydı:

“Yalan da değil söylediklerin...” deyiverdi. Yüzünde düşünceleri karmakarışık olmuş birinin ifadesi vardı.

“Bu söylediklerin lafta kalmamalı.”

Birol, doğrudan gözlerine baktı onun.

“Bak ne diyeceğim?..”

Söylemek istediği şeyi İsa’nın onaylayıp onaylamayacağından emin değildi. Ama şimdi tam fırsatıydı.

“Bir yürüyüş düzenlemeliyiz. Şimdiye kadar direnişimizi sadece Alibeyköy halkına anlattık. Bundan sonra daha geniş bir çevreye anlatmalıyız. Diğer işçiler de, halk da anlamalı niçin direndiğimizi. Şehirde bir yürüyüş düzenleyelim. İşçi arkadaşları da bir araya getirme fırsatı buluruz böylece. En önemlisi geniş bir kesimin ilgisini çekmiş oluruz. İşçi arkadaşlar güç kazanacaktır bundan. Örnek bir yürüyüş yapmalıyız. Mücadelelerini geniş yığınlara anlatmaları bir güç kazandıracaktır arkadaşlara. Geniş kitlelerin önünde niçin direndiğimizi haykırmalıyız. Biz işçiler, halkın önünde bir söz vermiş olacağız. Eğer verdiğimiz sözü yerine getiremezsek, bileceğiz ki büyük bir utanç taşıyacağız içimizde. Daha bir sarılacağız mücadelemize. Bileceğiz ki direnişimizi anlattığımız geniş kitlelerin gözü bizim üstümüzde. Ne dersin?”

“Yürüyüşe izin vermezler. Olay çıkma tehlikesi var ayrıca...”

Bir süre düşündükten sonra:

“İzin alabilirsek belki?..” diye ekledi. “Ama yine de...”

Birol, kafasına yattığını görünce İsa’nın üstüne gitti:

“Önerimi yabana atma! Yarına, komite toplantısına kadar bir kere daha düşün! Bir ân evvel hayata geçirelim; fazla zamanımız yok.”

İsa ile Birol’un çadırda o günkü konuşmaları bundan ibaret kaldı. Birol düşüncelerinin İsa üstünde yeterli etkiyi yaratıp yaratmadığını merak ediyordu. Zaman bulabilse bu konu üstüne tekrar konuşacaktı onunla. İsa’ysa Birol’un aceleciliğine anlam veremiyordu.

* * *

Ertesi günkü komite toplantısı öncekilerden farklıydı. Tartışmalarla ve anlaşmazlıklarla dolu saatlerin başlangıcıydı o günkü toplantı. Tartışmalar günlerce devam etti. Bu tartışmalar, fabrikalarının dışında da bir dünya olduğunu anlamaya zorluyordu işçileri.

Oldukça heyecanlıydı Birol. İsa ile konuşurken aklına gelen yürüyüş fikri heyecanlı kılıyordu onu. Toplantının başlamasını bekliyordu sabırsızlıkla. Düşüncelerini toparlamaya uğraşıyor; gerekçelerini önceden bir bir sıralıyordu kafasında. Böyle olduğu zamanlar yerinde duramazdı. İsterdi ki düşüncesi hemen haklılık kazansın. İstediğinin aksine çabuk gerçekleşmezdi düşünceleri. Bir sürü engelle karşılaşırdı. Ve engellerin her biriyle tek tek mücadele etmek zorunda kalırdı. O akşam ve ondan sonraki günler farklı olmadı.

İsa’nın yanı başına oturmuştu. İsa’nın sağında Doğan vardı. Aceleci hali İsa’nın da Doğan’ın da dikkatini çekmişti. Hatta Doğan önceden uyarmıştı Birol’u. Onun heyecanlı, aceleci tavrı komitedekilerin çoğuna ters geliyordu. Bir de “taban, taban” diyordu ya; (öyle demekle sınıf olduklarını kastediyordu) yalnız Cabbar değil, Cabbar’dan başkaları da alışamamıştı bu sözcüğe.. “Biz kazan işçileriyiz!” diyorlardı. “Biz her şeyden önce kendi meselemizi halledelim.”

Konuşmaya ilk başlayan Birol oldu. Mücadelede en önemli unsurun, sınıfsal kazanımlar olduğunu söyledi. İşten atılanları işe aldırmanın, istedikleri sendikayı kabul ettirmenin; bu kazanımların bir parçası olduğunu ekledi sözlerine. Bütünü değil, küçük bir parçası! Ortak mücadele ve dayanışmanın önemini anlamak ise başka yönüydü. Mücadelede her geçen gün yeni şeyler öğrenmek zorundaydılar.

Konuşurken içindeki heyecana kaptırmıştı kendisini. Gel gelelim söylediklerini toplantıda olanlardan birkaçı anlayabiliyordu ancak. Çoğu, anlatılanların anlamını kavramadan dinliyordu. Birol’u biraz da çadıra gelen solcu gençlere benzetiyorlardı.

“Artık geldiğimiz nokta kazan fabrikasının dışına çıkmamızı gerektiriyor. Çünkü dünyada bir tek kazan fabrikası yok! Başka fabrikaların sorunları da bizimle aynı. Üstelik toplum sadece işçilerden oluşmuyor. Bizim dışımızdaki kamuoyu da haberdar olmalı direnişimizden. Gittiğimiz mitingde bizimle aynı mücadeleyi paylaşan binlerce işçi gördük. Çevre fabrikalardaki işçi hareketlerini, direnişleri desteklemeliyiz. Deneylerimizle yardımcı olmalıyız onlara.”

Sustu. Bakışlarını çadırdakilerin üzerinde gezdirdi tek tek. Can alıcı noktaya gelmişti. Önerisinin nasıl karşılanacağını öyle merak ediyordu ki... Dikkatleri yeteri kadar çektiğine kanaat getirdiğinde bir çırpıda söyledi söyleyeceğini:

“İstanbul’da bir yürüyüş düzenlemeliyiz.”

Birol’u dinlermiş gibi gözüküp aklı başka yerde olanlar dahi düşüncelerinden sıyrılıverdiler bir anda.

Arkasını getirdi hemen:

“Bir yürüyüş düzenleyip, niçin direndiğimizi ilan etmeliyiz herkese. Sesimizi Alibeyköy’ün ötesinde başkaları da duymalı.”

“Söz istiyorum!” diyerek elini kaldırdı Raşit. Telaşlı bir hali vardı.

“Bir dakika!” dedi İsa. “Birol Arkadaş sözünü bitirsin.”

Birol:

“Sözüm şimdilik bitti.”

Kendinden emin bir tavırla Raşit’in nasıl karşı çıkacağını bekliyordu. Sözlerinin devamını Raşit’in söyleyeceklerini söylemesinden sonraya bırakmıştı.

Raşit:

“Birol Arkadaş kitaplardan çok güzel şeyler okumuş,” diyerek konuşmasına başladı. Sesi heyecanlıydı. “Ancak kimse burada kitaba göre mücadele vermiyor. Biz sendikamızı kabul ettirmek, arkadaşlarımızı işe aldırmak için direniş yapıyoruz. Amacımızdan sapıp sokaklara dökülemeyiz. Bu şekil hareket direnişimize zarar verir. Günümüzde aynı şeyi öğrenciler yapıyor. Sokaklara dökülüyorlar. Polisle çatışıyorlar. Onların herhangi bir sorumluluğu yok. Biz onlar gibi olamayız. İşçilerin geçindirmek zorunda olduğu aileleri var. İşçiler, öğrenciler gibi macera peşinde koşamazlar. Biz ekmek davası için uğraşıyoruz. Birtakım ideolojik fikirlerin peşinden gidemeyiz.”

Birol, Raşit’i dinledikçe zor tutuyordu kendisini. Öfkelenmenin kendisine hiçbir yarar getirmeyeceğini biliyordu. Ancak sakin olabilirse düşüncelerini kabul ettirebileceğinin farkındaydı. Raşit’in sözlerini bitirmesini bekledi.

“Evet!” dedi. “Kitaplardan güzel şeyler öğrendim. Raşit arkadaş doğru söylüyor. Ancak gördüğüm kadarıyla kitaplarda hazır reçeteler yok. Kazan işçileri şöyle ya da böyle yapsın diye bir şey yazmıyor kitaplarda. Raşit arkadaşa bir sorum var. Kendisi kazan montajcısıdır. Bir kazanı monte etmede ona gereken bilgiler neyin sonucudur bize söyleyebilir mi? Bunun yanıtını ben vereyim hemen. Kendisinden önceki kazan ustalarının, mühendislerin deney ve bilgi birikimlerinin sonucudur bunlar. İster kitaptan öğrensin, ister kulaktan; bu birikim olmadan, Raşit arkadaş kazanı monte edemezdi. Aynı şey sınıf mücadelesi için de geçerlidir. Lakin Raşit Arkadaş’ın sınıf mücadelesini kazan montajı kadar önemsediği yok. Kazan fabrikası işçilerinin kurtuluşlarının kendiliğinden gerçekleşebileceğini sanıyor o!”

Aslında kazan işçilerinin kurtuluşu onu ilgilendirmiyor, diyecekti; vazgeçti. Raşit, fabrikada sadece kendi çıkarını düşünüyor da demedi. Bütün bu düşüncelerini kendisine sakladı; çünkü tartışma ikili kavgaya dönüşsün istemiyordu.

“Raşit arkadaş ne sanıyor? Tarihte başka işçilerin mücadelesi olmamış olsa, işçi hakları ile ilgili elde edilmiş kazanımlar olmamış olsa; bizim burada direniş yapmamız mümkün olabilir mi?.. Bu haklar, yasalara dönüşmüş olanların ötesinde bize bilgi olarak miras kalmış haklardır. Yani yönetenler nasıl kendisinden öncekilerden, yönetmek için gerekli bilgiyi devralıyorlarsa, biz de bizden öncekilerin mücadelesinden dersler çıkarırız...

Çıkarmalıyız!”

Raşit:

“Arkadaş konuyu değiştirmeye çalışıyor!” diye bağırdı.

“Hayır! Konuyu değiştirmeye çalışmıyorum. Biraz sabredersen konuyu değiştirmediğimi anlayacaksın. Bir gerçeği ispatlamak istiyorum ben!”

Konuşurken kimi işçilerin anlattığı şeylerden sıkılmaya başladığını fark ediyordu. Konuyu toparlaması gerektiğini düşündü.

“Geniş yığınların desteğinin ne olduğunu işverenler bizden iyi biliyorlar. Gazetelere paralı ilanlar veriyorlar bu yüzden. Yaygara koparıp, kamuoyunu yanıltmaya uğraşıyorlar. Gazetelerde, bir grup sendika militanının kazan fabrikasındaki tüm işçileri zorla direnişe sürüklediğini, çalışmak isteyenleri baskı altında tuttuklarını yazıyorlar. Bunun nedeninin sendika rekabeti olduğunu, hatta bu rekabeti kışkırtanların işçi olmadığından dem vurup bu kışkırtmaların fabrikaya ve ekonomiye zarar verdiğini iddia ediyorlar. İşçilerin demokratik hakları kötüye kullandığını söylüyorlar. İşçilere parasal ve sosyal haklar tanıdıkları halde, işçilerin sendikalar tarafından anlaşmaya yanaştırılmadıkları yalanını uyduruyorlar. Sanki sendika seçme özgürlüğünü kısıtlamak yasalara aykırı değilmiş gibi, bu yüzden direnişe geçen işçileri yasalara aykırı davranmakla suçluyorlar. Bu ve buna benzer birçok örnek veriyorlar! Konuşmayı uzatmak istemiyorum. Kısaca şunu söyleyeyim. Bütün bunları neden yapıyorlar biliyor musunuz? Bizi diğer bilinçsiz işçilerden, toplumun diğer kesimlerinden soyutlamak için. Bundan da umdukları yarar şu: Bizi geniş kitlelerden soyutlayabilirlerse, işte ancak o zaman önümüzü kesebilirler. Bunun için akla gelen her yolu deniyorlar ve bundan sonra da her türlü yolu deneyeceklerdir.”

“Birol Arkadaş tartışmayı siyasi yöne çevirmeye uğraşıyor. Biz burada politika yapmıyoruz!” diye ortaya atıldı Tacettin. İsa’dan Birol’u uyarmasını istiyordu...

“Burada neyi tartışmak için toplandığımız açıkça belirtilsin. Eğer siyasi tartışmalarda bulunacaksak ben bu toplantıdan ayrılıyorum.”

Herkes suskundu.

“Ben sadece düşüncelerimi söylüyorum,” dedi Birol. “Düşüncelerimin politik yanı var diye buna karşı çıkmaya hakkınız yok! –Konuşurken sinirlerine hâkim olamamış, öfkelenmişti– Toplumla ilgili her düşüncenin politik bir yanı vardır. Demagoji yapıp, işçi arkadaşların politik konulara olan çekingenliklerinden faydalanmak istiyorsunuz.”

İsa araya girmeseydi, tartışma neredeyse kavgaya dönüşecekti. “Burada herkesin fikrini serbestçe söylemeye hakkı vardır,” dedikten sonra Birol’dan yana dönüp sesini yükseltti:

“Birol Arkadaş, sen de söyleyeceklerini kısa kes! Sadece ikiniz yoksunuz burada. Toplantı ikiniz arasında geçmiyor.”

“Gerçeği bulmak içinse, elbet tartışacağız,” dedi Birol.

Bozulduğunu belli etmek istemişti bunları söylerken.

Cabbar kalktı ayağa:

“Biz de fikrimizi söylemek istiyoruz!”

Arkasından Zeyyat:

“Eğer, sadece ikisi konuşacaksa, bizim toplantıda bulunmamıza gerek yok!”

İsa:

“Arkadaşlar! Susun. Herkes yerine otursun. Her kafadan ses çıkmasın. Toplantının disiplinini bozmayalım. Konuşmak isteyene, söz hakkını ben vereceğim. İtirazı olan var mı?”

Kimseden ses çıkmadı.

“İyi o halde! Kim konuşmak istiyorsa elini kaldırsın. Sırayla söz vereceğim.”

Çadırda bulunanların çoğu el kaldırdı.

“Daha ben sözlerimi bitirmedim” diye itiraz etti Birol. Neden yürüyüş yapılması gerektiğini anlatmaya takmıştı kafasını. Öyle sanıyordu ki, birkaç şey daha söylerse herkes anlayacak dediklerini.

İsa:

“Biraz da başkaları konuşsun!” diyerek Birol’a söz vermedi.

“Ama söyleyeceğim çok önemli bir şey daha var...”

İsa ondan başka tarafa çevirdi başını:

“Zeyyat konuşsun!”

Umutsuzca dişlerini sıktı Birol. Geriliminden yüzündeki bütün kaslar kasılmıştı. Büyük bir haksızlığa uğradığını düşünüyordu. Çaresiz, susmak zorunda kaldı. Biraz daha inatlaşırsa, sırf inatlaştığından toplantıdaki birçok kişinin ona tepki duyacağını sezmişti. Büyük bir öfkeyle baktı Raşit’e. ‘Raşit, tartışmayı kavgaya dönüştürmek, böylece konuşmama mani olmak istiyor,’ diye düşündü. Bir ölçüde başarmıştı bunu. Kalkıp boğazına sarılmak geliyordu içinden (Güç tutuyordu kendisini). ‘Raşit’in istediği de bu değil miydi? Öfkelenmesi, bağırması ve böylece haksız duruma düşmesi değil miydi?’ Bunları düşündü. Sinirlendikçe haksız duruma düşecekti. Bu da Raşit’in işine yarardı. ‘Kim kimi susturursa, kim ötekini cevap veremez duruma getirirse o haklı olacak! Raşit benim fikirlerimi çürütemiyor ama tartışmayı ustalıkla yönlendiriyor. Düşüncelerimi ifade etmem önemli değil sadece! Onları nasıl kullanacağımı da bilmeliyim.’ Soğukkanlı olmaya zorladı kendisini; içinden taşan dopdolu bir öfke olsa da.

Konuşma hakkı Zeyyat’a verilmişti:

“Toplumdaki diğer insanların bizi falan düşündüğü yok. Herkes kendi derdinde. Boşu boşuna kendimizi tehlikeye atmış oluruz. Yürüyüş sırasında bir olay çıkarsa içimizden birçok kişiyi tutuklarlar. Hele bir de başımızdaki kişiler tutuklanırsa, direniş diye bir şey kalmaz o zaman.”

Birol duramadı yerinde:

“Biz de buna meydan vermemek için her türlü tedbiri alırız. Aramıza yabancı hiç kimseyi sokmayız.”

Cabbar öfkeyle:

“Hep sen konuşuyorsun,” diye bağırdı Birol’a. “Bırak biraz da başkaları konuşsun!”

Zor tuttu kendisini Birol. Cabbar, İsa’nın ona söz hakkı vermesini beklemeden konuşmaya devam etti.

“Zeyyat’ın söylediğine katılıyorum. Biz ekmek davamız için uğraşıyoruz. Zaten yeterince Alibeyköy’de yürüdük. İstanbullarda kendimizi reklam etmeye gerek yok! Birol, devamlı diğer işçiler, toplum diyor. Biz önce kendi meselemizi halletmeye bakalım. Bize ne diğer işçilerden, bize ne toplumdan? Onlar gelip bizimle beraber direniyorlar mı? Olan bize oluyor. Tutuklanırsak bizi kim kurtaracak?”

Raşit az önceki telaşını atmıştı üzerinden. “Görüyorum ki herkesin kafası net bu konuda!” dedi. “Birol Arkadaş yanılgı içinde olduğunu anlamıştır herhalde?”

Birol:

“Ama, haksızlık bu! Her isteyen konuşuyor yine...”

Kendisine karşı oluşan tepkiyi kabullenmişçesine, cılız çıkmıştı sözler dudaklarından. Bu tepkiler karşısında bir şey yapamayacağını anlamış, umutsuzluğa düşmüştü. Kafasındaki düşünceler de dağılmıştı sanki. İsa ona söz verince son bir gayretle toparladı kendisini. Sakin olmaya çalıştı. Ancak toplantının başında var olan canlılığını yitirmişti. Konuştukça gücünü yeniden buldu.

“Kamuoyuna sesimizi duyuracağız. İşverenin iddia ettiği gibi bir avuç işçi olmadığımızı göstereceğiz. Niçin direndiğimizi anlatacağız. Sendika seçme özgürlüğü istiyoruz, diyeceğiz. Asıl ekonomiyi zarara uğratanın, işçilerin haklı isteklerine karşı çıkmakla, işveren olduğunu haykıracağız. Evet ekmek davası için uğraşıyoruz biz. Ama tüm ezilenlerin ekmeği için mücadele etmedikçe kendi ekmeğimizi kurtaramayız. Yaptığımız yürüyüş, öğrencilerin yürüyüşüne benzeyebilir. Yalnız bir farkı var. Bizlerin yürüyüşü etkili olacaktır.”

Birol’un konuşması biter bitmez: “Ben de düşüncelerimi söylemek istiyorum,” diye söze başladı İsa. “Birol Arkadaş’ın söylediklerinin çoğuna katılıyorum. Kazan fabrikasında direnişi kazanmakla bitmiyor mücadele. Toplumun diğer kesimlerinin de desteğini almak gerekir elbet. Bana kalırsa yürüyüş düzenlemek hiç de fena fikir değil. Yalnız önce halledilmesi gereken şeyler var. Birincisi, yürüyüş için gerekli izni alabilir miyiz? İkincisi, sendikanın izni gerekir.”

İsa’nın söyledikleri Birol’u rahatlatmıştı. İsa’nın işçiler arasında saygınlığını arttırdığının farkındaydı. Onun konuşmasıyla bu konuda önemli bir adım atılmış oldu. Belki şimdilik toplantıdan herhangi bir sonuç çıkmayacaktı ama bir tartışma başlatılmış oluyordu böylece.

Tartışmalar gece yarısına kadar sürdü. İşçiler bağırdılar, çağırdılar birbirlerine. Kendi düşüncelerini inatla savunsalar bile gerçek olan o ki düşünceleri bir değişim sürecindeydi. Bu değişimin farkında olmaksızın o güne değin toplumun onlara öğrettiklerini inatla savunmaktan geri durmuyorlar; öylesine inatla savunuyorlar ki, sonunda yaşadıklarıyla derin bir çelişkiye düşüp şaşırıp kalıyorlardı. Birol, Zeyyat’a: “Başkalarının bizi düşündüğü yok, diyorsun, herkesi kendi derdinde olmakla suçluyorsun. Bize ne başkalarından demekle aynısını biz yapmış olmuyor muyuz?” dediğinde Zeyyat yanıt verememişti.

Toplantının sonunda oylamaya geçildi. Oylama sonucunda yedi oy farkla yürüyüşe karar verildi.

* * *

“Ne o birini mi bekliyorsun?” diye sordu Postabaşı Nurettin.

“Hayır! Uğrayıp bir çay içeyim dedim. Ama gideceğim birazdan. Fazla vaktim yok.”

“Bir iki kelime konuşalım, sonra gidersin. Niye fabrikaya gelmiyorsun artık? Direnişçilere mi katıldın yoksa?”

“Evet, direnişçilere katıldım.”

Öyle söylemek gelmişti içinden. Bir süredir oraya gitmiyorsa da fabrikaya gel ısrarına maruz kalmak istemiyordu. Çadıra gitmiyordu ama fabrikaya gitmeyi de hiç mi hiç istemiyordu.

“Senin de aklını çelmişler demek? Şunu bilin ki, hiçbir zaman fabrikaya dönemeyeceksiniz. Sizleri direnişe sürükleyenler, iş aradığınızda, o zaman ne yapacaklar? İş bulabilecekler mi size? Yarın para alıyorsunuz ama bil ki bu para uzun zaman yetmez size.”

“Yarın mı alıyoruz?”

İbrahim’in şaşırdığını görmek postabaşının tuhafına gitmişti.

“Ne o haberin yok mu senin yoksa? Sizin daha birbirinizden haberiniz yok.”

Yanıt vermedi İbrahim. Tam o sıra çaycı çayları tazeledi. İbrahim direniş yerine bir haftadır gitmediğini belli etmek istemiyordu.

“Yoksa başka bir yerde mi çalışıyorsun?”

“Hayır!” diye cevap verdi alelacele. Sorudan rahatsız olmuştu.

“Sizden bir sürü kişi çalışıyor sağda solda. Sen niye çalışmıyorsun? Büyük fabrikadakilerin hepsi sanatkâr tabii. Onlar kolaylıkla iş bulur. Onlar çalışsın, siz sürünün. Sizi nasıl kullandıklarının farkında bile değilsiniz. Acıyorum size. Birkaç kişinin aklına uyuyorsun. Yarın öbür gün pişman olacaksınız ama iş işten geçecek. Fabrikayı göremezsiniz bir daha.”

İbrahim, bu adamın farklı yüzlerine alışamamıştı. Fabrikada onlarla beraberken yumuşak hoşgörülü; şimdi onlarla birlikte değil ya; alaycı, küstah! İstediği kadar yüz değiştirsin, değiştiği hiçbir yüz arkasındaki çıkarcı kişiliği örtemiyordu. Öfkesini tutamadı.

“Sizi kullanmıyorlar mı peki? Direniş bitmezse sizin yüzünüzden bitmeyecek! Fabrikadayken bizleri nasıl çalıştırdığınızı unutmadılar onlar. Onların inandıkları bir yol var; direniyorlar. Ya senin inandığın şey ne? Fabrikada çalışırsam iyiyim, çalışmazsam kötüyüm ha? Sadece bu yeter mi? Söylesene ha? Yeter mi?.. Eskisi gibi olmak istemiyorum artık.”

İbrahim, direniş yerine bu konuşmanın üstünden bir hafta, fabrikadan bu yana toplam iki hafta sonra gidebildi. Üstelik gitmeden önce bir daha rastlayacaktı postabaşına. İlk haftanın büyük kısmını uyumakla geçirmişti. Yataktan çıktığı anlar nadirdi. Nurettin’e rastladıktan sonraki günlerse farklı olmadı; direniş yerine gidip gitmemeyi düşünmekle uğraştı. Direniş yerine gidiyor, bir de ne görsün; zaten gelmesini bekliyorlarmış... Hemen çadırın arka tarafına götürüyorlar onu. Tıpkı Vinççi Kâzım’ın sorguya çekildiği gibi... Vinççi Kâzım’ın suratının hali geliveriyor gözlerinin önüne. Yüzü gözü şişmiş, sanki suratı ters dönmüş. Bir sürü soru soruyorlar İbrahim’e.

Böyle bir şeyi yaşamayacağını biliyordu. Gene de Vinççi Kâzım’ın yüzünün hali gitmiyordu gözünün önünden. Sonunda o da kurtulamamıştı bulaşmaktan. Demirkapı aklına gelince kuşkular sarıyordu yüreğini. Ya polis arıyorsa oraya gidenleri?

Üçüncü günün sonunda bir tehlike kalmadığı sonucuna vardı. Direniş yerine gidebilirdi. Bu arada nöbeti çıkmış olsa bir bahane uydurur, olur biterdi. Böyle düşününce rahatladı biraz.

Her seferinde çadıra gitmeyi bir gün sonraya bırakıyordu. Sabahtan akşama kuruntuya düşmesini engelleyen tek şey vardı: Karısı! Soba temizlenecekmiş, odun alınacakmış. Bir sürü sorun! Elini hiçbir işe süresi gelmiyordu İbrahim’in... Havalar soğumuştu ve yatak sıcak oluyordu. Karısıyla konuşmaz oldular. Düşünmekle çıkamıyordu işin içinden. Üstelik düşüncesini bir tek nokta üstünde toplayamıyordu artık. Toplamaya uğraştığında yorucu oluyor, uykuda buluyordu kaçışı. Bütün gün yatmaktan kafası saman gibi olduğunda hiçbir şeyi halledememiş kalkıyordu yataktan. Yatağın dışında bir üşüme geliyordu vücuduna. Karısı artık evde durmuyordu pek! Sabahtan çıkıp annesine gidiyordu.

Nurettin Postabaşı’ya ikinci kez rastladığında beşinci gündü. O gün dışarı çıkmış, kahveye girecekken önünden dönmüştü. Tam o sırada yakalandı. İbrahim’i camdan görünce kahveden fırlamıştı Nurettin.

İster istemez konuşmak zorunda kaldı İbrahim. Postabaşı Nurettin zorla kahveye soktu onu.

Küçük bir masaya oturdular. Nurettin önceki gibi çaycıya birer çay getirmesini söyledi. İbrahim oldukça sıkıntılı bir halde çevresine bakınıyor, bir ân evvel masadan kalkmanın yolunu arıyordu.

Postabaşı soluk almamacasına konuşuyordu:

“Senin aklını bayağı çelmişler yahu. Hâlâ göremediniz gerçeği. Altı yüz kişi neyin peşinden sürüklendiğini bilmiyor. Direnişi yönetenler ücretlerinizi artırmak, atılan işçileri işe aldırmak için mi mücadele ediyor sanıyorsun? Öyle görünüyorlar ama onların bizim ekmeğimizi falan düşündükleri yok. Onların asıl amaçları başka. Altı yüz kişiyi ideolojik amaçla kullanıyor onlar.”

“Ne için kullanıyorlar dedin?”

“İdeolojik amaçları için...”

Kalkmak için acele ettiğini unutmuştu İbrahim. “İdeolojik amaçlar da ne imiş?” diye sordu.

“Bilmiyor musun? Sen de çok safsın doğrusu. İşte bunun için körü körüne gidiyorsunuz peşlerinden. Ötekilerin de senin gibi olduğuna inanıyorum. Bak, seni son kez uyarıyorum. Fabrikaya çalışmaya gel! Hem de hemen yarın gel! Ben konuşurum fabrikadakilerle. Senin memlekete gitmek zorunda kaldığını, fabrikaya onun için gelemediğini söylerim.”

“Şu ideolojik amaçların ne olduğunu söylesene sen!”

Nurettin önce duraladı, düşündü bir; sonra sır veriyormuş gibi ağırdan alarak konuştu:

“Bunu anlatmak çok uzun sürer. Sen fabrikaya gel, bunları fabrikada konuşuruz. Bizim tornacı Davut daha iyi aydınlatır seni.”

İbrahim birden ayağa kalktı.

“Hayır, gelemem! Fabrikada çalışmak doğru bir iş değil!”

“Çalışanların yolunu kesip dövmek doğru mu peki? Fabrikada çalışıyor diye birçok kişinin ağzını burnunu kırmak doğru mu? Haydutluk değil mi bu yaptığınız?”

İbrahim şaşaladı önce. Zayıf tarafından yakalanmıştı. Çabuk toparlandı:

“Başka çıkar yol var mı? Altı yüz kişi sizin yüzünüzden işsiz mi kalsın? Fabrikada çalışmamız için bizi kullanan kim?”

Nurettin şaşırmıştı. Bu şekilde tepki göreceğini ummamıştı hiç. Daha dün işe giren İbrahim, amirlik yaptığı, bağırdığı İbrahim sanki aynı İbrahim değildi. Nurettin, çadırdakilerin çocuğun kanına girdiklerini düşünürken, İbrahim onu düşünceleriyle baş başa bırakıp çaycının yanına gitti, sadece kendi çay parasını verdi. Tam giderken geri dönüp postabaşının çay parasını da verdi. Dışarı çıkmadan önce yanına gitti:

“Kusura bakma! Altı yüz kişi dışarıda iken fabrikaya çalışmaya gelemem ben.”

Dışarı çıkınca derin bir nefes aldı. Hareketi hoşuna gitmişti. “İyi yaptım!” dedi kendisine.

O akşam karısına çok iyi davrandı. Karısı, ondaki bu değişime anlam verememişti ama onun da hoşuna gitmişti bu değişim...

* * *

Komitenin duyurusu üstüne işçilerin çadıra akın ettikleri gün İsa, Birol’la birlikte çadırın önündeydi. İbrahim çadıra gelmeden, uzaktan, işçilerin toplanmış olduğunu gördü. Yolun başında durup, çadırın önünde ne olup bittiğini anlamaya çalıştı. Köyden doğru ikişerli üçerli gruplar halinde işçiler gelmeye devam ediyordu. İbrahim’in yanından geçip gidiyorlardı. İbrahim peşleri sıra yürüdü. Demirkapı’ya birlikte gittiği kişilerle rastlaşmak istemiyordu. Bir ara farkında olmadan yürüyenlerin içinde onları arandı. İçinden atamadığı bir huzursuzluğu vardı; gelse de gelmese de olacaktı bu huzursuzluk; biliyordu bunu.

Çadıra vardığında önce Birol çıktı karşısına. Birol’un yüzüne baktı suçlu suçlu; bir şey diyecek diye. Birol oralı bile olmadı. İsa bir sandalyenin üzerine çıkmış konuşmaya hazırlanıyordu. Sinirli bir hali vardı. Sanki orada bulunanlara değil de yalnızca İbrahim’e konuşacak gibiydi. Yalnızca onu suçlamaya hazırlanıyordu sanki. İçinde kötü bir eziklik duydu İbrahim.

İsa, bir topluluğun karşısında konuşamayacağını sanırdı ilk günler. Ya söylemesi gereken sözcükleri bulamayacak ya da birbirine karıştıracak sanırdı. Her gün konuştuğu, alışkın olduğu insanların karşısında işin şekli değişince neden heyecanlanırdı insan? Ha onlarla tek tek konuşmuş, ha toplu halde? Bu gerçeği bildiği halde heyecanlanmaktan uzun süre kurtulamamıştı. İlk günlerde konuşmayı kısa keser, söyleyeceklerini bir çırpıda söyler lafı fazla uzatmazdı. Konuşmasının bir yerinde takıldığında, çaresiz hemen başka bir konuya geçerdi. Konuştukça açıldı. Daha bir cesaretli oldu. Kendiliğinden akıyordu konuşma. Konuştukça aklına yeni düşünceler geliyor, geldikçe konuşmasına onları da ekliyordu. Sonra baktı ki oluyor bu iş! Hem de gayet kolay oluyor... İnsanın kafasında söyleyeceği şeyler oldukça, söylemek istediklerini duyuyorsa içinde; geriye ortaya dökmesi kalıyor sadece. Artık topluluk önünde konuşmaktan müthiş haz alıyordu. Ve yalnızca düşüncelerini dile getirmekle kalmıyor, aynı zamanda onları etkili hale getiriyordu. Bir canlılık, insanları harekete geçiren bir güç katıyordu sözcüklere. Ne zaman akla ne zaman duygulara sesleneceğini bilir olmuştu artık. Ağzından dökülen sözcükler yavanlıktan kurtulmuş; sesindeki titreşim insanları coşkuya sürükler olmuştu. Konuşurken insanın kendine güvenmesi gerekiyordu. Sandalyenin üstüne çıkıp insanların yüzlerine baktığında, onlardaki umutsuzluğu gördüğünde insan; umutsuz bakışlar ondan bir şeyler beklediğinde mutlaka gerekliydi güvenmek!

O gün sinirliydi. Sinirli olması gerekiyordu. Eskisi kadar büyük bir çoğunluk oluşturamadıkları bir gerçekti. Orada bulunan işçilerin hepsi biliyor ve görüyordu bu gerçeği. Umutsuzluk ve tedirginlikte onlardan farkı yoktu. Sinirli olabilirdi fakat tedirgin oluşunu belli etmemeliydi. Gerçeğin üstüne korkusuzca gitmeli ve hepsinden önemlisi üstesinden gelmeliydi.

Etkilenmişti İbrahim. Daha konuşmanın başında etkilenmişti. Çevresine bakındı. Herkes suskun İsa’yı dinliyordu. İlk geldiğinde böyle miydi? Ne kadar çok kalabalık vardı o zaman. Fabrikadakiler haklıydı belki de; sonuçsuz bir hareketti bu. Yine de İsa’nın konuşması bir şeyler kıpırdatıyordu içinde. Gitgide zorla kabul ettiriyordu kendini insana. İnanılmaz bir canlılık yaratıyor, hareketsiz başları harekete geçiriyor, bakışlar canlanıyordu bu adamın karşısında. Konuşmasında bilgelikten çok inanç vardı, duygu yüklüydü.

“Üç aydan beri direnişteyiz. Direnişe hep birlikte çıktık. Evet, bugün de aynı kararlılığa, aynı birliğe ihtiyacımız var. Aranızdan birçok kişi eksik ve bu yüzden herkes kuşku ile bakıyor birbirine. Bütün bunlar birliğimizin bozulduğu anlamına gelmez. Gün geçtikçe durumumuz güçleşiyor. Ama inkâr edemeyeceğimiz bir gerçek var ortada: Mücadelemizi bu güne kadar başarıyla sürdürdük. Bunu başarabilecek öz varsa bizde, bundan sonra da olmaması için bir neden yok! Yeter ki isteyelim. Şu anda burada bulunan sizler mücadeleye istekli olduğunuzu göstermiş oluyorsunuz. Bu istek, içinde bulunduğumuz zorluğun üstesinden gelecektir.

Mücadelemiz çok yönlü! İşverene, fabrikada çalışanlara, maddi zorluklara karşı mücadele vermemiz gerektiği gibi birliğimizi sağlamlaştırmak için de mücadele vermemiz gerekiyor. Dağınıklıkla baş etmeliyiz. Kimsenin, kendimizin dahi birliği bozmasına izin vermemeliyiz. Toplantıya gelmeyen arkadaşlarımız belki dışarıda çalışmaya gittiler. Maddi zorluklar onların buraya gelmesini engelliyor belki...”

Der demez homurdanmalar yükseldi topluluktan. Çalışmaya gidenler sözü herkesi öfkelendirmişti.

İsa:

“Hangimiz zorluk içinde değiliz ki?” dediğinde biraz olsun yatıştı insanlar.

O zaman devam etti:

“Sizlerin maddi durumu iyi de mi buraya geliyorsunuz?”

Sustu, hiç konuşmadı bir müddet. Topluluk yatışmış, aynı zamanda coşmuştu. İçinden taşan duygular nerede olduğunu unutturmuştu İsa’ya. İnsanlara konuşmanın, onlar üzerinde etkili olmanın böylesine büyüleyici bir yanı vardı. Kendisini kaybetmişçesine devam etti:

“Onlarla aramızdaki fark şu: Onların göremediği bir gerçek var! Direnişin ilk günlerinde yirmi gün fabrikada kaldık. Fabrikadan çıktıktan sonra durum değişti ve biz bunu biliyoruz. Fabrika üretime geçince burada çadırın ne anlamı kalır? Bilmiyor muyuz bunu? Biliyoruz. Onların göremediği bu gerçek karşısında, çıkışsız kalacağımızı sanıyorlar. Eğer biz bu güne kadar çadırda oturup hep birlikte karşı çıkmamış olsaydık fabrika tümüyle üretime geçerdi. Direnişi kazanmak istiyorsak hep birlikte, çalışanlara karşı tepki koymalıyız. Bu tepki sürekli olmalı! Onun için de burada olmalıyız! Burada çadırda! Dağınıklığa hiçbir şekilde meydan vermemeliyiz.”

Bu sözler bir yumruk gibi inmişti İbrahim’in kafasına. Haklıydı adam. Nefes alamayacakmış gibi hissediyordu kendisini. Çevresindekilere bakmaktan bile çekiniyordu. Sanki herkes birleşip hesap soracaktı ondan. Bakışlarını yere eğdi, öylece kaldı.

İsa, bundan böyle toplantıların sıklaştırılacağını söyleyerek devam etti konuşmasına. Gelmeyenlere haber verilecek, onların da toplantılara gelmeleri sağlanacaktı. Herkes görevli hissedecekti kendisini bunun için. Direniş çadırında olmanın önemini anlatmak gerekiyordu. Duyanlar duymayanlara anlatacaktı. Buna rağmen gelmeyen olursa cezalandırılacaktı mutlaka. Bilhassa nöbete gelmemek affedilmeyecekti. Gelmeyenlerin gerekirse evlerine gidilecek, ne yapıp edip çadıra gelmeleri sağlanacaktı.

Çadırdan uzaklaştıkça direnişin başarıya ulaşacağına dair güvenini yitiren İbrahim, buraya geldiği zaman çalışmayı, fabrikaya gitmeyi aklının ucundan bile geçirmekten korkuyordu. Ve ister fabrikada olsun ister çadırda; hangi tarafta olursa olsun onu harekete geçiren nedenin korku olması benliğini zorluyordu. Kendi çıkışını yaratamayınca bunalıma düşüyordu o zaman. Bulduğu çıkış, özgüvenini yerinden oynatmamalıydı; korkuya tutunup verdiği her kararda özgüveni yara alıyordu. Korkularsa bitip tükenmiyordu: İşsizlik korkusu, dayak yeme korkusu, tutuklanma korkusu... Bu korkuların hiçbiri özgüvenini ayakta tutmaya yetmiyordu. Baktı ki korkularından kaçmakla olmayacak; korkularının üstüne gitmeye başladı her seferinde.

Kimsenin baskısı olmadan, kimseden korkmadan bir sonuca varmak sağlıyordu özgüvenini bir tek. Fabrikadakiler küfretmekten başka bir şey bilmiyor, fabrikadakiler çıkarlarına göre tavır alıyor, fabrikada herkes birbirinden şüpheleniyordu. Kısacası fabrika huzursuz kılıyordu onu... Yoksa İbrahim’in ne Maden-İş Sendikası hakkında bilgisi vardı ne de komitedekileri tanıyordu. Bir tek içindeki huzursuzluk onu terazinin bu tarafında, direniş tarafında tutuyordu.

İşin aslını söylemek gerekirse direnişi kazanıp kazanmayacaklarından emin değildi. Haklı olsalar ellerinden ne gelirdi ki? Ne yapabilirlerdi? Bu sorunun yanıtını çadıra geldiği halde verememişti. Evet, eziliyorlardı. Fabrikada çalışma koşulları kötüydü. İnsan yerine konmuyorlardı. Ama bunu değiştirmek o kadar kolay mıydı? Şimdi ne olmuştu. Bir sürü zor durumla karşı karşıya kalmışlardı. Ne olacağı belli olmayan bir şeyin peşinden sürüklenip gidiyorlardı. Büyük bir ihtimalle başaramayacaklar, dağılacaklar; işsiz kalacaklardı sonunda.

Ama direniş dağılmıyordu işte. Günler geçiyor, dağılmıyordu direniş. Dağılmamak için canlarını dişlerine takıp mücadele ediyordu işçiler. Kötü durumda olanlar, fabrikada çalışanlardı. Ya başarırlarsa? O zaman ne yapacaktı fabrikadakiler?

Kafası karmakarışık, gitti nöbet listelerine baktı. İki gün sonra gece nöbeti vardı. Bir de fazladan gündüz nöbeti yazmış olduklarını görünce şaşırdı. Yanlış düşünüp düşünmediğine emin olmak için bu kez başka nöbetlerdeki zaman aralıklarına baktı. Hayır, yanlış düşünmüyordu. Bir nöbet fazla yazılmıştı ona. İtiraz edecekken, bir haftadır çadıra uğramadığı geldi aklına. Belki bundandı. Böyle düşünmesi yatıştırdı onu. Yoksa ne Maden-İş Sendikası’nı ne komitedekileri tanıyan, ne de sınıf mücadelesi hakkında bir şey duymuş olan İbrahim’in, kafası yeniden karıştırmak üzereydi.

Tam gidecekken Postabaşı Nurettin’in bahsettiği para dağıtma meselesi aklına geldi. Birine sordu sormasına; pişman oldu sorduğuna!.. Sorduğu kişi Zeyyat’tı. Onun bir haftadır gelmediğini öğrenen Zeyyat; işyeri işyeri dolaşıp da direnişlerini anlatarak nasıl sendikadan para aldıklarından girip, arkadaşları terlerken direnişe gelmeyen birinin para istemeye hakkı olmadığından çıktı.

İşçilerin çoğu dağılmıştı artık. Gitmek istemedi canı. Çevrede dolaştı bir süre. Birkaç kuruş alayım derken dersini almıştı. Para alsaydı hiç değilse o akşam manavdan biraz meyve alır giderdi eve...

* * *

O akşamüstü, fabrikaların paydos saatinde, fabrikanın önünden Silahtar’a giden yolda beklediler. Altı kişiydiler. Birol hariç hepsi de büyük fabrikanın işçisiydi.

Kazan fabrikasının servis araçlarından çıkacak olan işçileri bekliyorlardı. Ana yoldan ayrılmışlar, dar bir sokağın kıvrımında saklanmışlardı. Sokağın iki tarafında yüksek duvarlar vardı. Sokak, ötede yokuş yukarı evlerin arasından devam ediyordu.

Yoldan tek tük gelen geçenler oluyordu. İsa, sabırsızlık içinde duvara arkasını yaslamış bekliyordu. Direniştekiler aleyhinde atıp tutanlara iyi bir ders vermek gerektiğini düşünüyordu. Tam o sıra sokağın köşesinden, gelmekte olan üç kişiyi gördü. Gayri ihtiyari doğruldu yaslandığı yerden. Yok, bunlar fabrikadan değildi. Tekrar duvara verdi sırtını.

Fakat o sıra İsa’nın hiç ummadığı bir şey oldu.. “Bunlar bizim fabrikadan!” diye bağırdı Birol. Bağırmasıyla birlikte en öndekinin üstüne atılması bir oldu. Aynı anda yumruğunu savurdu. Adam son anda yana kaçtığından, yumruk şiddetli olmamış; yine de arkasındaki duvara gerisin geri gitmişti. Kendini toparlar toparlamaz ceketinin cebinden uzun bir tornavida çıkardı...

Birol’a saldırmaya fırsat bulamadan büyük fabrikanın işçileri üstüne çullanıp, yere yıktılar. Tornavidayı elinden bırakmamıştı yere yıkıldığında.

O kargaşa esnasında diğerleri kaçmaya başladılar. “Tornavida var elinde, tornavidayı alın!” diye bağırdı ayaktaki birisi. Tornavidayı almaya gerek kalmamıştı ki... Dayak yiyen, üst üste atılan tekmelerle tostoparlak olmuştu yerde. Dört-beş kişi üstüne yığılmış, hınçlarını ondan çıkarıyorlardı sanki. Tekmeler nereye rastlarsa, birbiri ardına, başına karnına iniyordu durmadan. Elinde sımsıkı tuttuğu tornavidayı bırakmamıştı yine de!

Birol ayakta dikilmiş, şaşkın bakışlarla yerdeki adama bakıyordu. Bir filmin karesinde donmuş gibiydi. Sonra birden, kaçanların arkasından onları kovalayanlarla birlikte koşmaya başladı. Kaçanlar çoktan gözden kaybolmuşlardı bile.

“Şemsiyeli olanı şu taraftan gitti!” dedi yoldan birisi. “Elinde tabanca vardı.”

Koştular o tarafa. Kimseyi bulamadılar. Sonra gerisin geri dönmek zorunda kaldılar.

İsa aynı yerdeydi.

“Hiçbirini yakalayamadınız mı?” diye sordu.

“Hayır, kaçtılar.”

Yerde yatan adam inliyordu. Bıraktılar onu orada. Ayrı yönlerden kimi köye kimi çadıra gitti.

* * *

Akşamki olaydan tam iki saat sonra İsa kahvede buldu Birol’u.

“Durma, kaç! Seni arıyorlar. Jandarmalar çadıra gelmiş, seni sormuşlar. Yakalama emri çıkmış hakkında.”

Birol:

“O neden ki? Ne yaptım ben?” diye sordu şaşkınlıkla.

“Bir terslik oldu. Dövdüğümüz adam bıçaklanmış kalçadan. Senin ismini vermiş.”

Gözleri hayretle açıldı Birol’un. Heyecanından ancak “Ama ben bıçaklamadım ki?..” diyebildi.

“Sen yaptın sanıyorlar. Bizim ambarcının oğlu yapmış. Yere düştüğü sırada adamın kalçasına batırmış. Gerçi fazla batırmadım diyor ama yine de seni tutuklayabilirler. Ortadan kaybolman gerek. Gideceğin bir yer var mı? Evine gitme! Evden arayabilirler. Bize gel istersen bu akşam. Bizden hiç kimseyi tanıyamamışlar; tanıdıkları sen olunca da... Oğlanın yaptığı çocukluk işte. Babası fabrikada şimdi biliyorsun. O, bizimle! Temiz bir çocuk; babası gibi değil. Heyecanlanmış o anda. Seni zor duruma düşürdü... Neyse, oldu bir kere. Burada fazla durma! Gidelim istersen...”

Hiç aklına gelmezdi böyle bir şey. Birini bıçakladığı için aranacaktı ha (??) Bir bu eksikti. Kahveden çıktıktan sonra çadıra gitmeyi düşünüyordu oysa. Gidemeyeceği düşüncesi kafasını allak bullak etti. En iyisinin İsa’nın peşinden gitmek olduğunu düşündü. İsa’nın dediği gibi köyden bir ân evvel uzaklaşmalıydı.

* * *

Tam karşısında İsa’nın yatağı. Onun henüz uyumadığını biliyor Birol. Kendisinin de uyuyabileceğini sanmıyor.

Perdenin aralığından sokak lambasının ışığı gözüküyordu. Güçlü bir hortum gelmiş, onu dünyadan koparmış, çok uzakta küçük bir yıldıza atmıştı. Dünyayı görüyordu uzaktan; orada bir çok insan olduğunu biliyordu. Alıştığı tüm bir yaşam vardı orada: Duygularını, acılarını, düşüncelerini oluşturan bütün bir yaşam... Oradaydı. Gitmesi de olanaksızdı.

Sabah her zamanki gibi toplanacaklardı çadırın önüne. O olmayacaktı yalnız. Yüreğini korkunç bir sıkıntı kapladı. Eli kolu bağlanmış gibiydi.

İsa’nın kız kardeşi, kalınca bir yorgan vermişti üstüne. Kışın soğuk günleri değildi henüz. Bir ara gözleri yarı açık, uykuya daldı. Kalın yorganın altında terlediğini hissetti. Uykusunda yorganı itti üstünden. Gözlerini açtığında vücudunu bir titremedir aldı. Sokak lambasının ışığı sönmüştü. Odanın içi kopkoyu bir karanlıktı. Başını kaldırıp, İsa’nın yattığı tarafa baktı. Gözleri karanlığa alışana dek görmeye çalıştı. İsa uyuyor mu, uyumuyor mu anlayamadı. Vücudundaki titreme geçmemişti daha. Ayağından omzuna kadar sağ tarafı ısınmıyordu bir türlü. Tekrar kalın yorganı çekti üstüne.

Buraya gelişini düşündü. İsa’nın anası iri ve sert çizgilerin oluştuğu kemikli eliyle omzuna vurmuştu dostça.

“Kakutsy?”

Kadın Türkçe bilmiyordu. “Nasılsın?” diye soruyor dedi İsa usulca.

“İyiyim.”

“Dobro, de! Boşnakça ‘iyiyim’ demektir.”

“Dobro!”

Anası içeri buyur etti onları. Boşnakça bir şeyler söyledi. “Aynı fabrikadan mısınız?” diye soruyor dedi İsa. “Aynı fabrikadanız,” diye yanıt verdi.

Anası bir süre sonra yalnız bıraktı onları. Çok geçmedi, yer sofrası kuruldu. Boşnak böreği, ayran, et yemeği... Birol’un uzun zamandan beri ağzına koymadığı yemeklerdi bunlar; İsa’nın kız kardeşi, bir de ağabeyinin karısı hazırlamışlardı sofrayı.

“Ağabeyim otobüs fabrikasında çalışıyor. Büyük ağabeyim yurtdışında.”

Birol’un gördüğü dostluk, yemeğin verdiği sıcaklık içindeki sıkıntıyı unutturmuştu ona. Bundan sonra ne yapacağı sorusunu düşünmek bile istemiyordu. İsa’nın yaşlı anası ile babası bilmiyordu Türkçe’yi. Türkiye’ye yaşlılıklarında gelmişler, o yaştan sonra da Türkçe öğrenememişlerdi, Öğrenmelerine de gerek yoktu pek. Çevrelerinde hep Boşnak aileler oturuyordu.

İsa kız kardeşine:

“Arkadaşım bizde kalacak,” dedi. “Ona da yatak yapın!”

İsa, evde de, çadırdaki gibi otoriter davranıyordu. Birol’un dikkatini çekmişti bu hali. Kırıcı bir sertlik değildi yalnız; doğaldı, kardeşi de hiç yadırgamıyordu. İsa bir şey isterken “verir misin?” demiyordu mesela, “ver!” diyordu. Ya da “şunu yap!” diyordu. Onlar da oldukça rahat ve içten davranıyorlardı. Ağabeyinin iki çocuğu vardı. Biri oldukça küçüktü. Karısı bir ara köşeye çekilip emzirdi onları. Memesi orta yerde, annelik duygularıyla; saf ve çekinmeden. İsa’nın yaşlı babası fabrika hakkında birkaç soru sordu Birol’a. İsa Türkçe’ye çevirdi, Birol da yanıt verdi.

Sıkılacağını sanmış ama sıkılmamıştı. Bir süre sonra İsa, onu başka bir odaya götürdü. Onlar, odaya geçmeden önce yataklar yapılmıştı bile.

Yatağa uzandıklarında:

“Bundan sonra ne yapacağım?” diye sordu Birol.

İsa neden sonra yanıt verdi:

“Herhalde çadıra gelemezsin bir süre. Ortalıkta gözükmesen iyi olur.”

Uzun bir süre konuşmadılar.

“Bu yüzden hapse girer miyim dersin? Neresinden girmişti bıçak?”

“Kalçasından.”

Birol, doğrulup oturdu yattığı yerde.

“Ne diyor oğlan? Niye batırmış bıçağı?”

“Sesini çıkarmıyor. Korkmuş. O ân heyecana kapılmış birden.”

Yattığı yerde yana döndükten sonra kaldığı yerden devam etti:

“Jandarmalar gelmiş bizden sonra, adamı hastaneye götürmüşler. Jandarmalar ifadesini almış orda. Diğerleri sonradan gelip ifade vermiş.”

“Ne düşünüyorum biliyor musun?”

İsa’dan yana baktı, uyuyup uyumadığına: Uyumuyordu.

“Demir Döküm’den Muzaffer Usta’yı tanıyor musun?”

“Hı...”

“Hapiste biliyorsun?”

“Evet, no’lmuş?”

“Sanki aynı yazgıyı paylaşıyoruz onunla! Gerçi benim durumum onunki kadar kötü değil. Ama ben Muzaffer Usta’nın o adamı bıçakladığını falan düşünmüyorum. O adam yapmaz öyle bir şey!”

İsa yastığını diktikten sonra ellerini başının arkasına kavuşturup öyle konuştu:

“Muzaffer Usta yakında çıkar bakarsın...”

“Sanmam?”

“Çıkacakmış ama...”

Birol, neredeyse ayağa kalkıp odanın içinde dolaşacak kadar heyecanlanmıştı.

“Sahi mi?”

“Sana söylemediler mi?”

“Kim?”

“Demir Döküm’ün temsilcileri! Onlardan duydum. Jandarmalar çadıra geldiğinde onlar oradaydı. Senin başına geleni öğrendiğinde baştemsilcileri söyledi. Jandarmalar her yerde zekâ bakımından özürlü bir çocuğu arıyorlarmış.”

“Başka ne dedi?”

İsa’nın uykusu gelmiş olacak verdiği cevapların arası uzamıştı. Hatta Birol kendi haline bıraksa onu, uyuyacaktı. Gene de anlatmaya devam etti. Fakat birbirini takip etmez olmuştu anlattıkları. Bazı yerde kesiyor, Birol da sormak zorunda kalıyordu.

Anlattığı kadarıyla Birol şunları öğrendi:

Demir Döküm’ün temsilcisi Uzel’e gittiği gün, oranın temsilcisi ile aralarında konu olmuş. Bunun üzerine Demir Döküm’ün temsilcisi hiç beklemeksizin savcılığın yolunu tutmuş. Konuşma şuymuş: Uzel’dekiler oturdukları muhitte özürlü bir çocuktan bahsediyorlarmış. Muhitlerindeki kahvede işe başlayan, daha doğrusu kahvenin getir götür, temizlik işlerini yapan bir çocuktan! Ne var ki çocuk uzun süre tutunamamış orada. Bir süre önce ayrılmış kahveden. Çocuğun bahsi geçmesinin nedeni de şuymuş: Demir Dökümdekiler Muzaffer Usta’nın ailesi için yardım topluyorlarmış; o nedenle gitmişler Uzel’e. Muzaffer Usta’nın hapse düşmesine neden olan olaydan söz açılmış. Demir Döküm’ün temsilcisi kahvelerindeki çocuktan da bahsedince, Uzel’in temsilcisinin dikkatini çekmiş. Soru üstüne soru sormuş çocuk hakkında. İkisinin de anlattıkları kişi tıpa tıp uyuyormuş. Asıl önemli kısmı, çocuk Uzelcilerin yanında, eski semtinden birini cezalandırmakla övünüyormuş. Çocuk özürlü olduğundan anlattığı kahramanlık hikâyelerinden biridir deyip kâle almıyorlarmış onu. Ama Demir Döküm’deki Temsilcinin başına gelenleri dinleyince olay bambaşka bir görünüm alıvermiş...

Birol, İsa’dan bunları duyunca sevinmişti çok. Muzaffer Usta adına sevinmişti; bir de olayın Ateş’le ilgili yönüne sevinmişti. Bir yük kalkmıştı üstünden şimdiden; her ne kadar çocuk henüz bulunup sorgulanmamış olsa bile. Bildiklerinin ne kadarını anlatabilirdi İsa’ya? Zaten İsa’nın dinleyecek hali de yoktu ya? Aralıklarla da olsa, gece yarısını geçmiş, hâlâ konuşuyorlardı. Bir de yan odalarda uyuyanları uyandırmamak için fısıltıyla konuşmak zorundaydılar.

Birol, baktı ki Muzaffer Usta’dan bahsetmek İsa’nın iyice uykusunu getiriyor; uzun uzun konuşacak halde değil çünkü; kendi olayına döndü.

“Böyle olacağı aklıma gelmezdi hiç. Şansa bak! Gele gele bizim fabrikadakiler geldi. Onları birden karşımda görünce düşünmeye fırsat bulamadım. İçimden hep köşeden biri çıkar çıkmaz atılacaksın üstüne diye şartlandırmıştım kendimi. –Bir süre suskun kaldı– Zor sıyrılacağım galiba bu işten... Ha?. Ne dersin? –Sorusuna yanıt alamadığının farkında olmadan konuşmasına devam etti.– Bıçaklamanın cezası nedir?”

Yine yanıt alamamıştı İsa’dan. Yattığı yerden doğruldu. Bu sefer birazcık daha yüksek sesle sordu:

“Bıçaklamanın cezası nedir sence?”

“...”

“Uyumadıysan bir şey soracağım. Demir Döküm’ün temsilcisine başkasının bıçaklayıp benim üstüme kaldığını söyledin mi?”

“Uyudun mu?”

O bir şey demeden kendisi devam etti:

“Aslında ne önemi var ki bunu söylememin...”

Karanlıkta İsa’yı görmek için başını uzattı. Baktı ki İsa uyumuş, yeniden uzandı yatağa. İsa’ya sorduğu sorunun yanıtını kendi bulmaya çalıştı.

Sokak lambasının ışığı yeniden yandı. Düşünceleri fabrikaya doğru uzandı. Kalın yorganı bir kenara itti tekrar. Sorular bir çığ gibi büyüyordu kafasında. Birine yanıt bulmadan, bir diğerine geçiyordu. Karşısında müdürün odacısını gördü bir anda. O da en az onun kadar şaşırmıştı. Onunla karşılaşacağı aklına gelmemişti. “Bunlar bizim fabrikadan!” diye bağırdığını hatırladı. İlk yumruğu vurmaktan başka bir şey düşünememişti o an. Haklı mıydı, değil miydi; onu da düşünemiyordu. Farkında olduğu tek bir şey vardı: Zorunluydu buna. Ateş’i gördü, babasını, Muzaffer Usta’yı... O zaman da zorunlu olduğunu düşündü. Zorunluydu zorunlu olmasına fakat zorunluluk değildi üstündeki yükü alan; Demir Döküm’ün temsilcisi ile Uzel’in temsilcisini bir araya getirip konuşturan tesadüftü. Ya şimdi?

* * *

Kaçaklığının ikinci haftasıydı.

Ne kadar da diretmişti olması için. Sonunda gerçekleşmişti işte! Nereden bilebilirdi yürüyüş kolu yerine seyredenlerin arasında olacağını...

İstanbul Üniversitesi’nin önündeki alanın caddeye inen merdivenlerinde oturmuş onları bekliyordu. Önce bir uğultu halinde seslerini duydu. Yüreği küt küt atmaya başladı. Fırladı yerinden. İşte geliyorlardı. Öndeki İsa’yla Doğan olmalıydı. Nasıl da kolunu havaya kaldırmıştı Cabbar! Kaç kişiler? Herkes gelmiş mi? Gelmiş! Uzun bir kuyruk oluşturmuşlar. İki tarafında polisler var yürüyüş kolunun. Yolun bir tarafını tutmuşlar. Tek sıra halinde işçilerle birlikte yürüyorlar. Ah, aranıyor olmasaydı... Ne yapacak şimdi? Aralarına girse yakayı ele verir mi? Burası jandarma bölgesi değil ki... Ama?.. Ama yakalanmanın sırası değil şu günlerde. Direniş bitmeden yakalanmak istemiyor. Daha yapılacak çok şey var. Kendisini riske atmasının sırası değil.

Yedi yüz kişi! Laleli’den bu yana kâh marşlar söyleyerek, kâh slogan atarak dörderli sıralar halinde yürüyorlardı. Önünden geçmeye başladıklarında görmeleri için yükseğe çıktı Birol. İsa baksa; işaret edecek ona, yanına çağıracak. Polislerden soran olmamışsa adını, onunla birlikte içlerine girecek. Yoksa Sultanahmet’e vardıklarında bitecek yürüyüş. Onsuz... Bir baksa İsa?.. Nasıl da tartışmıştı Cabbar’la? Cabbar gidiyor slogan ata ata; o gidemiyor. Zülfü niye arka sıralarda kalmış? Arka sıralar biraz dağınık değil mi?.. Öndekiler gibi düzenli olsalar ya? Kolay değil, İstanbul’un en ünlü meydanındalar. İstanbul?..

Soruyu sorduğunda yürüyüş kolundan öteye çevirdi bakışlarını. İlk defa Kazan fabrikasının dışında kalan insanları gördü. Otobüs durağı doluydu her zamanki gibi. Kimileri yürüyüşçülere bakıyor, kimileri sohbet ediyordu yanındakiyle. Kaldırım boyunca yürüyordu insanlar. Acelesi vardı çoğunun. Yedi yüz kişiden daha çok insan vardı çevrede. Ne tuhaf? İki saatten beri meydandaydı; yalnızca direnişçi işçilere odaklanmıştı düşüncesi. Buradakiler öyle miydi? Yedi yüz kişi? Soruyu sorar sormaz yedi yüz kişide kendi yalnızlığını görür gibi oldu. Yürüyen, bağıran, slogan atan, haykıran işçiler ne kadar da yalnızdılar kentin kalabalığında. Eğer kendisini onlardan ayrı, kenarda kalmış hissetmese; onların arasında olsaydı şimdi, bu duygu içinde olur muydu, bilmiyordu. Onlardan ayrı kalmış, başına gelenden haberi olmayan ayrı bir dünyanın içine düşmüştü. Kazan direnişinden ne kadar haberleri vardı buradakilerin? Onlarınsa adeta bütün dünyaları direniş olmuştu. Sanki dünya da direnişteydi onlarla birlikte.

Değilmiş... Yürüyüş kolu geçip gitse de bir ân önce yol açılsa diye bakıyordu belki de arabalar. İşçiler yürürken insanlar mağazaların vitrinlerine bakmayı sürdürüyordu. Kuyruğun arkasında bekleyen otobüsün şoförü ne düşünüyordu acaba? Yürüyüştekiler birazdan Çemberlitaş’a giden yolda kaybolacaklardı gözden. Onların dışında koca bir dünya vardı. Nasıl dikkatini çekebilirlerdi bu insanların? Soruyu sorar sormaz güldü. Çünkü dünyanın bir bölümü onlarla hiç de ilgilenmiyor değildi; Alibeyköy’de fabrikanın önüne sokmamak, Beyazıt’ta taşkınlık yapmamaları için... Bir de özel olarak onunla ilgileniyorlardı. Kaderin garip bir şakası, ikna etmekle güç kullanmak arasında gidip gelirken düşünceleri, adam bıçaklamaktan aranıyordu.

Birkaç gün önce umutsuz değilken şimdi niye böyle duygulara kapılmıştı? Ne değişmişti? Direniş yerine giderken kentin kalabalık yollarından geçmiyor muydu her gün? O zaman niye aklına gelmemişti bu düşünceler?

Gözden kayboluverdiler. Ne yapacaktı şimdi?..

Birden koşmaya başladı. Onlardan ayrı düşmek korkusuydu onu koşturan. Onların arasında olursa bu yalnızlık hissini duymayacaktı. Gözaltına alınmak hiç umurunda değildi. Kâbustan kurtulması ancak onlarla birlikte olursa mümkündü. Ancak onlarla birlikte olursa zorunlu ayrı düşmenin verdiği yalnızlık duygusundan kurtulabilirdi. Arka sıradakilere yetiştiğinde nefes nefeseydi. Aralarına girince koluna sarıldı hemen Zülfü’nün.

“Cabbar seni soruyordu nerde diye?” dedi Zülfü görür görmez.

Gülümsedi. Unutmamışlardı onu...

* * *

Kaçaklığının üçüncü haftasıydı.

Dağılmakta olan işçilerin arasında Ateş’i gördü. Servis arabasına binmek üzereydi. Seslendi; duyuramadı. Çekine çekine bağırdığından sesini fazla yükseltememişti. Kapıdaki bekçiye söyledi. “Gidemem!” dedi bekçi. “Ben gideyim yanına,” dediyse de bekçi oralı olmadı. “Ne halden anlamaz adam!” dedi; bekçiden çok kendisinin duyacağı bir sesle.

İki saattir bekliyordu fabrikanın önünde. O kadar yakınındayken onu göremezse... Fabrikanın çevresinde bekçilerin dikkatini çekecek kadar dolaşmıştı. Belki de bekçi bu yüzden ters davranmıştır. Neredeyse arabalar hareket edecekti. Umutsuzluk içinde kapıdan girip arabaların olduğu yere gitmeyi düşündü. Bekçiden yana bakınca, ona görünmeden fabrika tarafına geçmenin olanaksız olduğunu kabul etmek zorunda kaldı. Çabuk bir çözüm bulmalıydı. Ama nasıl? İşçilere baktı; birine söyleyebilirdi. Söyleyebileceği birini arandı. Aklına yatan birini buldu sonunda. Çok genç bir işçiydi bu. İlerideki beyaz renkli büyük otobüsü gösterdi ona.

Biraz bekledikten sonra Ateş’in otobüsten indiğini gördü; görünce rahatladı. Kaç kez geri dönüp ana yola kadar gitmiş, sonra tekrar gelmişti fabrikanın önüne. Artık, geri dönsem mi diye kararsızlığa düşmesi gerekmiyordu. Geliyordu Ateş.

Acemice elini sıktı Ateş’in.

“Seninle konuşmak istiyorum,” dedi.

“Burada mı?”

Çevresine baktı, ama aklı Ateş’in sorusunda değil, Ateş’in onun hakkında ne düşünmüş olabileceğinde olduğundan niçin baktığını unuttu. Sonra çabucak toparladı kendisini.

“Biraz dolaşalım diyecektim... Servis arabasıyla gitmesen olmaz mı?”

“Çantamı alayım öyleyse.”

Servis arabası kalkmak üzereydi. Koşa koşa gitti Ateş. Binmesiyle inmesi bir oldu. Onun arabalara kadar gidip gelmesi arasındaki zaman bir ömür boyu kadar uzun gelmişti Birol’a. Hâlâ gelmekle yanlış yapıp yapmadığını düşünüyordu. Söyleyeceği ne varsa hepsini unutmuştu işte! Anlatacağı şeyler önemini birdenbire yitirivermişti. Başına gelen olayı ne kadar da büyütmüştü gözünde. Ya az evvelki telaşlı hali? Ateş’i meraklandırmamak için hemen söylemeyecekti. Daha sonra soğukkanlılıkla anlatacaktı başına gelenleri. Kendi için üzülmemesini isteyecekti ondan. Merak edilecek bir şey yoktu. Kayıp çocuk aklına gelince şaşırdı. Ondan önemli ne olabilirdi?

Fabrikanın kapısında beklerken pek garip, biraz da komik bulmuştu kendisini. Önündeki kısa gelecek için kötü tahminlerde bulundu. Ateş’in, çantasını arabada bırakmasını görüşmek için istekli olmayışına yordu. Azıcık olan cesaretini de kaybetti. İnsanın budala olmaya gönüllü olduğu anlar vardır. Kendisini, kendi gözünde küçük düşürmek için elinden geleni yapar, böylelikle o andaki garip durumundan kurtulacağını sanır. Kendisini küçültmesi de yüceltmesi de birtakım dayanaklar yaratma çabasıdır aslında. Duygularının aşırılığına kendisine acıyarak katlanmaya çalışır.

Ateş geri geldiğinde, düşünceleriyle boğuşurken bulmuştu Birol’u. Gelir gelmez, durmadılar, birlikte yürümeye devam ettiler. Ateş, yol boyunca kaçamak bakışlarla Birol’dan yana baktı. Konuşmasını bekledi onun.

“Ne olduğunu söylemeyecek misin?”

İçtendi Ateş’in sesi. Sesteki sıcaklığın, yüreğini ısıttığını hissetti.

“Seninle konuşmak ihtiyacını duydum” diyerek söze başladı Birol. “Geç kalırsan merak ederler mi seni?”

Dudaklarından “hayır” sözcüğünün döküldüğünü duydu. Tüm dikkati anlatacağı olaydaydı. Söze nereden başlayacağını düşünüp duruyordu. Bir türlü başlayamamanın sıkıntısı bıçak sözcüğünden beriye geçemiyordu. Yaşamının kaba yanlarının farkına vardı o dakikalarda. Her nedense yaşamının bu yönü daha önce bu denli kaba gelmemişti ona. Ne olduysa dobra dobra söylemeliydi. Düşündüğü gibi yaptı. Hatta biraz fazla ileri gitti

“Jandarma beni arıyor!..”

Şaşırtmıştı Ateş’i. Sanki onu daha da şaşırtmak istercesine:

“Direnişten değil, adam bıçaklamaktan.”

Ateş’in yüzüne baktı. Niye üzülmesini istiyordu? Onun neler düşündüğünü anlamaya çalıştı. Ateş’in yüz çizgilerinin beklemediği kadar karıştığını gördü.

“Bıçaklayan ben değilim,” diye düzeltti sözlerini hemen. “Sadece oradaydım. Bu yüzden benden biliyorlar.”

Birol Ateş’in üzüntüsünün gerçek nedenini anlamış mıydı; bilinmez! O sürekli kendisinin suçsuzluğunu kanıtlamaya uğraştı durdu. Bıçaklanan adama vuranın ilk kendisi olduğunu açıklamaya mecburdu bu arada. Adamın yere düşüşünü, ayaklar altına alınışını ise kısadan geçti. Direnişi sürdürebilmeleri için böyle davranmak zorunda olduklarına dair uzun izahlara girişti. Anlattıkça anlattı ama sıkıntıdan kurtaramadı bir türlü kendisini.

“Ne yapacaksın şimdi?”

“Eve gidemem,” diye yanıt verdi. “Kız kardeşim var gidebileceğim yer bir tek. Dün gece benim Küçükköy’deki eve jandarma gelmiş polisle birlikte. Yan tarafta oturanlara sormuşlar. Bu sabah öğrendim. Dün gece bir arkadaşın evinde kalmıştım. Jandarmalarla beraber şişman astsubay da varmış.”

Kendisinden bahsetmenin sıkıntısı içinde başçavuşu anlatmaya koyuldu:

“Bak bu başçavuş nasıl bir adam biliyor musun? Bizi kötü durumda gördükçe yüzü gülüyor adamın. Direnişi kaybedeceğimize dair bahse girdi adam. Direnişi kazanırsak rütbelerini sökecekmiş. En büyük zevki de karşımızda pis pis sırıtmak. Söylediğine bakılırsa durumumuza çok üzülüyormuş.”

Düşünceli bir hali vardı Ateş’in. Birol oldukça beceriksiz hissediyordu kendisini. Bu beceriksiz, bu sıkıcı durumdan kurtulması için bir şeyler yapmalıydı. Kendi de farkında olmadan Ateş’in elini arandı eliyle. Eli boşlukta dolaştı bir süre; aradığını buldu sonunda. Önce ürkek ürkek... Dokunduğu elin hareketini bekledi; tedirgin. Ateş çekmedi elini. Yavaş yavaş avucunun içine aldı. Sonra çok değerli bir şeyi yitirmek istemezcesine hafifçe sakladı avucunda. Güzel, sımsıcak duygulardı bunlar. Birol, başını ondan yana çevirip, bakmaya dahi korkuyordu. İyice emin olmak için avucundaki eli yokladı; gevşetti elini bırakır mı diye. Hayır, bırakmıyordu. Avucundaki sıcak duygudan başka ne vardı?

İşte o zaman düşünceleri kendisinden öteye geçti, mutluluğunu örten bir bulut gibi aklına Muzaffer Usta ve kayıp çocuk geldi.

“Babanı bıçaklayan Muzaffer Usta değilmiş biliyor musun?”

Ateş’in irkildiğini hissedince eli kurtuldu elinden.

“Sarıgöl’deki kahvede çalışan bir çocuğun yaptığını söylüyorlar. Polisler o çocuğu arıyormuş şimdi.”

Unuttuğu şeyi tekrar açmanın onu sarstığını gördü; ama geri dönemezdi. Fazla ayrıntıya girmeden kısaca anlattı bildiklerini. Anlattıkça gördü ki, içinde yara olan olayı çoktan unutmuş Ateş. ‘Keşke bahsetmeseydim.’ diye geçirdi aklından; kendimi temize çıkarmak derdine düşüp onu üzdüm.

Ateş:

“Gitsem iyi olacak...” derken yorgundu.

Hava kararmıştı. Arabaların ışıkları akıp gidiyordu yol boyunca.

“Peki, nasıl istersen?”

Neden, niçin kaçmak istediğini bilmiyordu Ateş. Bildiği tek şey o anda yalnız kalmak istediğiydi. Bir başkasının onu böyle görmesini istemiyordu. Alelacele elini sıktı Birol’un. Uzaklaşmak üzereyken ne olduysa içinde, hangi düşünce getirdiyse aklına ona vereceği bilet geldi aklına, geri döndü.

Bıraktığı yerde duruyordu öyle. Şaşkın ve ne yapacağını bilemez halde. Hızla gitti yanına. Uzattı elindekileri.

“Spor Sergi Sarayı’ndaki geceye biletim var demiştim ya?..

“...”

“Gelecek misin?

“Elbette!”

Ateş’i düştüğü karamsarlıktan kurtaran tek şey biletler olmuştu ve biletler onun geçmişe değil geleceğe bakmasını sağlamıştı.

Birol’unkini ise söylemeye gerek yok.

* * *

Spor Sergi Sarayı’nın önü hıncahınç doluydu. Birol gittiğinde kapılar açılmamıştı daha. İnsanlar Harbiye’den doğru akın akın geliyorlardı. Kırmızı kolluklu görevliler girişin önünde düzeni sağlıyorlardı. Kuyruk durmadan uzuyordu. Derken kapılar açıldı. Görevliler yüksek sesle bağırdılar:

“Herkes davetiyelerini eline alsın! Kollarınızı yukarı kaldırarak gösterin!”

Bu buyruk insanları harekete geçirdi. Davetiyeler havada dalgalanarak, denizin beyaz köpükleri gibi karaya, giriş kapısına yöneldiler. Sergi Saray’ının önü, seyyar satıcıların ızgaralarından çıkan dumanlarla kaplıydı; köfte, sucuk kokuları yayılıyordu bu dumanlardan.

Birol, Ateş’i arıyordu kalabalıkta. Kendi fabrikasından kimseye rastlamamıştı. Önce Ateş’i bulup, içeri öyle girmek istiyordu. Kuyruktakilere, kuyruğun dışındaki gruplara, ileriden gelmekte olanlara bakıyordu sürekli. Karnı da iyice acıkmıştı hani. Kışkırtıcı kokuya dayanamayıp sıraya girdi satıcıların önünde. Kiminin para uzatarak: “Ben önce istemiştim” diye bağırdığı, kâğıda sarılı köfte ekmeğin kapanın elinde kaldığı, arabaların önündeki kalabalığa sıra denemezdi aslında. Birol o hengâme içinde, on-on beş kişinin arasından adeta boğuşarak alabildi köfte ekmeği. Izgaradan çıkmış köfteden dolayı sıcaktı ekmek, soğanlıydı; mis gibi kokusuyla davetkârdı. Bir lokma ısırdığında ekmekten, öyle böyle değil ne kadar çok acıkmış olduğunu anladı.

‘Ya şimdi rastlarsam Ateş’e?’ diye ekmekten büyük parçalar koparıp çiğnemeden yutuyordu. Hava kararıyordu artık. Işıklarında, binanın önünü görüyordu ama, ötelerde, gelmekte olanları zor seçer olmuştu. Yüksek vatlı hoparlörlerden marşlar çalınıyordu. Bir bayram yeri gibiydi Sergi Saray’ının önü, coşku seli giriş kapısından içeri akıyordu.

Sonunda gördü: İleride! Kapının hemen yanında. Kalabalıkta kendisine yer açarak, o tarafa yöneldi. Ekmek, bitmemiş elinde kalmıştı; fark eder etmez kâğıdı ile beraber paltosunun cebine soktu. Ateş’se henüz görmemişti onu.

“MERHABA!”

Duyurmak için sesini yükseltmek zorunda kalmıştı. Kalbi küt küt atıyordu. Ateş, onca gürültü arasında Birol’un sesini duymuş ve hemen çevirmişti başını.

Saçını kısacık kestirmiş. Ne de güzel olmuş...

“SIRADA MISIN?”

“DEĞİLİM.”

“GEÇ KALMAYIN, GİRİN ÖYLEYSE! İÇERİDE BULUŞURUZ!”

Birol, neden birlikte girmiyoruz, diyecekti, birkaç kişi giriverdi aralarına. İnsan sıkışıklığı Birol’u geriye çekti. Birol yeniden Ateş’e doğru gitmek istediğinde Ateş aynı yerde değildi artık. Çaresiz sıranın sonuna gitti Birol. Sıra kâh duruyor kâh ilerliyordu. Hele sabırsız ve aceleciler için hiç ilerlemiyordu. Yine de her şeyin bir sonu olduğu gibi, o itiş kakış arasında bir baktı ki: İçeride! İçersi dışarıdan hiç farklı değildi; hıncahınç gene! Bu kadar insanın arasında Ateş onu nasıl bulacak? Duvarlar boydan boya afiş ve pankart kaplı. İşçi mücadeleleriyle ilgili resim ve yazılar bunlar. Bir de o kadar kalabalığın içinde dergi satan kızlar. Kalabalığın içinde bir el omzuna dokundu:

Döndü baktı: Ateş!

“Sağ taraftan gidin. Sizin fabrika orada!”

“Sen gelmeyecek misin?”

“Merak etmeyin, sonra geleceğim. Ama bir sürprizim var önce! Gidin ve sürprizimi bekleyin!”

Soracak oldu meraktan. Bulunduğu yerdeki insan kalabalığı Ateş’in kaybolmasına imkân sağlamak içindi sanki.

Çaresiz dediğine uydu Ateş’in. Büyük salon ne kadar dolu! Ve salondakiler hep bir ağızdan haykırdıklarında nasıl da inliyor? ‘İşte orada bizimkiler’ dediğinde kendisine, birkaç basamak aşağı inip tribünden, oturanların arasından yer isteyerek yanlarına vardı. Onu görecek halde değillerdi. Ayağa kalkmışlar, salondaki ritmin büyüsüne kaptırmışlar kendilerini, kollar havada, adeta “biz de varız” diyorlardı. Ateş’in sürprizi ne olabilirdi ki? Haykırışlar, sloganlar sürprizin ne olduğunu söyleyebilseydi ona Birol da katılabilirdi oradakilere; ne var ki daha çok sürprize takılmıştı aklı; ne yapsın?..

Parlak ışıklar söndü. Ruhi Su’nun güçlü sesi duyuldu kolonlardan. Elinde sazı, o küçük dev adam onu takip eden ışık çemberiyle sahnenin ortasına geldi. Bir tek onun bulunduğu kısım ışıklıydı. Bir alkış koptu; Evliya Çelebi anlatmış olsaydı eğer: “Görülmemiş bir şekilde dünya ayaklanmış, yer ve gök kubbe alkışlardan bir olmuş; o sarsıntının içinde bir ses dünyayı yeniden düzene sokmuştu,” derdi.

Birol, Ateş’i ve onun bahsettiği sürprizi düşünüyordu ne yapsın? Ama Ruhi Su’nun sazıyla sesi, onu da alıp götürmüş, sabırsız ruh halinin yerine, “bu dünya yaşanılacak yer; şimdi değil sonra da olsa yaşamaya değer; sürprizlerle henüz karşılaşamamış olmak insanı sabırsızlandırsa da bunu bilmek bile ne güzel” diyen pozitif bir insanın ruh halini koymuştu. Onunla birlikte salondaki herkes aynı ruh halinde sürükleniyordu. Kardeşlik, emek, güzel bir dünya için mücadele! Sazın ve sesin notalarıydı bunlar; ve yürekler aynı notalarla atıyordu.

Ses susar susmaz güçlü bir alkış koptu. Yine Evliya Çelebi koysaydı bunları seyahatnâmesine; birden fazla alkış türü vardı derdi. Bir: Adet yerini bulsun diye; iki: Mecburiyetten; üç: Alışkanlıktan; dört: Yaranmak için... Daha da sıralayabilirdi Evliya Çelebi; bir de yürekten kopan bir alkış türü vardı ki, bu alkışlar öyleydi.

Sesler kesildi. Işıklar söndü. Koskoca salonda bir sessizlik oluştu. Herkes biliyordu o salonda yalnız olmadıklarını, binlerce olduklarını... Ne ışık kalmıştı gözlerin görebileceği, ne ses kalmıştı kulakların duyabileceği; ne binlerce insana dokunmak mümkündü; Bir tek bellek ve düşünce gücü köprüydü binlere.

Bir tek bellek?

Gördüğü düşü hatırladı. İnsanların karanlık sokakta kaybolduğunu... Hiçbir sesin olmadığını. Korkunç boşluğun içinde olduğunu. Dayanılmaz yalnızlığı. Son bir çabayla, insanların yanlış yöne gittiklerini bile bile karanlık sokağa girdiğini...

Karanlık da olsa salonun insanla dolu olduğunu düşündü. Tek başına yitip gideceğine, insanlarla birlikteydi şimdi.

Düşündeki umutsuzluğu birkaç dakika önceki aydınlığın gösterdiği binlerle birleştiren yine bellekti.

Ve düşünmek?

Arkadaşları yürürken kendisini yalnız hissettiği Beyazıt Meydanı’nı düşündü. Orada, meydanda onlardan habersiz yürüyen insanların onda bıraktığı yalnızlık duygusunu... Ne burada ne arkadaşlarının arasında duymadığı o duyguyu...

Buradaki binlerin haberi vardı.

Acaba binlerin soluğu yetecek miydi doğruları savunmaya, savunduğu doğruları duyurmaya?..

Cevap, parmakların sazın tellerine vuruşuyla geldi.

Yandı ışıklar! Yine o büyülü notalar; alıp götürüyor kalbin atışlarını. Yine o güçlü ses!

Yetmezse?..

Cevap kendiliğinden, notaların vuruşuna eşlik eden kalbin sesinde fısıldanmıştı:

“Yetmezse sen varsın!”

Soruyu kim soruyorsa onun kalbi verecekti yanıtı. Ve ne kadar kişi soruyorsa bu kez onlarla ulaşacaktı başka binlere...

Ruhi Su’nun arkasından konuşmacılar çıktı. Gecenin önemini anlatan sözler söylediler. En çok bahsedilen sözcük: Dayanışmaydı. Güçlü sesler, bazen kızgın, bazen coşkulu; kulaklarda yer etmeye çalışıyordu. Konuşmalar bitince kızlı erkekli koro türküler söyledi. Saatler geçiyordu ve kimse farkında değildi gecenin yarısı olduğunun. Birol da değildi. Sürprizi unutmuş geceye kaptırmıştı kendisini. Ateş’i bile unuttuğu söylenseydi ona inanmazdı ama, unutmuştu.

Söndü ışıklar. Gecenin sonuna geliniyordu artık. İnsanlar sabırsızlıkla bekliyordu. Gecenin bitmesini istemiyordu kimse. Gece bitmiş miydi yoksa? Bilenler olmasa yerinden kalkacaklar olacaktı neredeyse. Büyük kalabalıksa oturuyordu.

Salonun ortasına düştü ışık. Mikrofonun başına gecenin sunumunu yapan zat yeniden geldi.

“Değerli misafirler. Şimdi işçi tiyatromuz size ‘Direnen Günlere’ adlı bir oyun sunacak!”

Birol, başını kaldırıp çevresini görmeye çalıştı. Salonun kapısına baktı. Ateş gelmiş olsaydı bulurdu onu mutlaka. Çıkış kapısına yakın oturmuştu çünkü. Bir gözü çıkışta, bir gözü sahnede, kâh çıkışa kâh sahneye çıkan oyunculara bakıyordu.

Oyun başlamıştı. Yoksa yerinden kalkıp Ateş’i arasa mıydı? Yok yok, Ateş ararsa eğer onu bu sefer hiç bulamaz.

Bir grev yerinde geçiyordu oyun. Çıkış kapısına bakmaktan oyuna bakamıyordu Birol. Bir ses duydu.

Döndü baktı:

‘Ateş’in ne işi var orada?’

Bu soruyla birlikte birden oturduğu yerden kalkıp tekrar oturdu heyecanından.

İnanamıyordu. Ateş’ti sahnedeki oyunculardan biri. Kalakaldı öyle. Oyunu mu seyrediyordu, Ateş’i mi; belli değildi. Ne zaman oyun bitti, ne zaman ışıklar söndü, ne zaman dağılmaya başladılar; hiç farkında değildi.

“Biz gidiyoruz, geliyor musun?” diye sordu İsa.

“Siz gidin, birisi ile buluşacağım ben.”

Birisi dediği Ateş’ti. Çıkış kapısında bekledi onu. İnsanlar çıktı. O hıncahınç salonda kimse kalmadı. Yerler kâğıt parçalarıyla doluydu ve Ateş görünmemişti daha. Yerdeki kâğıtlardan birini aldı eline. Kâğıt bir bildiriydi. ‘İşçiler birleşin!’ diye yazıyordu bildirinin başında. ‘Kurtuluş sizin ellerinizdedir’ diyordu devamında.

“Merhaba!”

Kaldırdı başını.

“Sen miydin?”

Ateş, tatlı tatlı gülümseyip bakıyordu yüzüne.

“Sürpriz sendin demek?”

Ateş şımarmak istemezmiş gibi bozmadı ifadesini.

“Nasıl buldun oyunumu?”

Yanıt yerine sarıldı Ateş’e. Sonra hep o konuştu: “Niye söylemedin bana tiyatroda rol aldığını? Harika bir şey bu! Bilemezsin ne kadar sevindim.”

Sorular aralıksız devam etti.

“Kimse kalmadı, çıkalım mı biz de?”

“Peki söylesene, ne zamandan beri tiyatrodasın?”

Ateş, dayısının kızından bahsetti. Onunla birlikte tiyatro çalışmalarına katıldığından... Konuşa konuşa Harbiye yoluna çıktılar ve otobüse binmeyip Taksim tarafına yürüdüler. Kasımpaşa’da oturuyormuş Ateş’in dayısı. Birol’a öyle geliyordu ki bir başka Ateş vardı karşısında. Aynı Ateş’ti ama, şimdi hayat doluydu. Ruhi Su’nun müziğini dinlerken, notaların kulağına fısıldadığı gibi; dünyayı değiştirmek için işe kendisini değiştirmekle başlayan biriydi Ateş.

Şişhane’den Kasımpaşa’ya inip dayısının evininin sokağına vardıklarında ayrılmadan önce durup birbirlerine baktılar. Bütün yol boyunca konuşmuşlar; bakışları birleşince ne diyeceklerini bilemez olmuşlardı.

“Nerede olmayı isterdim biliyor musun şu anda?”

“...?”

“Bir deniz kenarında olmayı... İkimiz bir deniz kenarında olsaydık ve kumların üstüne boylu boyunca uzansaydık... Denizin suları ayaklarımıza değseydi, batmak üzere olan güneşi seyretseydik. Ne güzel olurdu.”

Hiç konuşmadan bakıyordu Ateş. Birol’u dinliyor, dinledikçe gözleri ışıldıyordu.

“Demek istediğim...”

Merakla baktı Ateş. Birol’un ta gözlerinin içine baktı. O zaman bakışlarını kaçıran Birol oldu.

“Neyse, seni merak etmişlerdir, ben gideyim...”

Elini uzattı Ateş’e. Ateş ona elini uzatmadan önce sordu:

“Demin bir şey diyecektin.”

Şaşkınlıkla:

“Bilmem...” dedi Birol. Sustu. Hazırlıksız yakalanmıştı. Derken birden konuşmaya karar verdi. Sesi titriyordu bu kez.

“Ne diyecektim?.. Aslında sözle anlatılacak bir şey değil söyleyeceğim. Gözlerini kaparsan söylerim.”

Kapadı gözlerini...

“Sakın açma ama! Ben aç deyinceye kadar açma!”

Ateş, kendi kalbinin sesinden Birol’un kalbinin vuruşlarını duyuyor muydu bilinmez. Birol, gözlerini kapayan Ateş’in dudaklarına nokta gibi küçücük bir öpücük kondurdu. Kondururken o da kapatmıştı gözlerini. İkisi de uzun müddet açamadılar, kalakaldılar öyle.

Bir anda her şey değişmiş gibiydi.

Ateş, koşarak uzaklaştı.

Birol gerisin geri Şişhane yokuşuna tırmanırken dünyanın ne kadar yaşanılası bir yer olduğunu düşünüyordu. Yalnız bir kez, Şişhane’ye vardığında; aklına, Ateş’in, durumunda bir değişiklik olup olmadığını sormadığı geldi. Ateş, onun kaçak olduğunu unutmuş muydu yoksa? Böyle düşünceler neşeliyken bile gelir insanın aklına ve bir gölge gibidir. Fakat Birol?..

Gölgeden etkilenmeyecek kadar ışıktaydı o şimdi.

DOKUZUNCU BÖLÜM

Aralık ayı kazan işçilerinin günlüğüne önemli bir tarih olarak geçecekti. Dört aydır süren direniş işçilerde sabır bırakmamıştı. Fabrikada çalışanların sayısında artma olmuyordu ama ne yapılırsa yapılsın çalışanlar engellenemiyordu bir türlü. Küçük bir azınlık bile olsalar fabrikanın üretimde olması demekti bu. O güne kadar bir sürü adam dövülmüştü çalışanlardan. Yine de birkaç kişinin dışında çoğu inatlarından vazgeçmemiş, fabrikaya gitmeye devam ediyorlardı. Direnişçi işçilerin tüm dikkatleri bu noktada toplanıyordu. Fabrikada çalışanlar birkaç kişi de olsa direniş bitmeyecekti. Dışardan yabancı işçi getirildiğini de duyuyorlardı. İşçilerin konuştukları tek konu buydu.

Günler süren tartışmaların sonunda her birinin düşüncesi öyle bir noktada birleşti ki, ne pahasına olursa olsun fabrikada çalışanları topluca engellemekten başka çıkış yolu göremediler. “Fabrikayı yeniden işgal etmemiz gerek.” diyordu işçiler. Nasıl gerçekleşecekti bu; bilmiyorlardı. Lakin gitgide herkesin kafasında yer etmeye başladı. Sonra başka bir şekle dönüştü: Fabrikanın çıkış kapısının önünü kesmek! Daha önce denemişlerdi bunu. Üstelik başarısızlıkla sonuçlanmıştı. Korkup kaçmışlardı o zaman. Şimdi ise gözlerini karartacak kadar kararlıydılar. Jandarmaların, onları engelleyeceği umurlarında bile değildi. Tutuklanmayı da umursamıyorlardı. Hani içlerinden biri çıksa, “hadi yürüyün fabrikaya!” dese, hemen o kişinin arkasına takılıp yürüyüşe geçeceklerdi. O kadar canlarına tak etmişti.

Yağmur hafiften yağıyor, insanların açıkta dolaşmalarını engellemiyordu. Geceden kuvvetli sağanak etrafta gölcükler oluşturmuştu. Ilık rüzgârlar yerini soğuk rüzgârlara bırakmıştı. Kara bulutlar, gökyüzünden hiç eksik olmuyordu. Çadırın etrafında kanal açmasalardı olduğu gibi su basacaktı çadırı. Soğuk kötü şeyler getiriyordu akıllarına. Başlangıçta hiçbiri direnişin bu kadar çok süreceğini tahmin etmemişti. Kış akıllarına gelmemişti. Şimdi ister istemez düşünmek zorunda kalıyorlardı. Çok azı yakacak alabilmişti evine. Bu da çoğunun kışı soğukta geçirmesi demekti. Bunu düşünmek insanda akıl bırakmıyordu. Direniş boyunca farkında olmadan yedi yüz kişi olarak düşünmeye alışmışlardı. Yedi yüz kişi birbirinden ayrılmaz olmuştu. Dört aydır nereye giderlerse birlikte gitmişler, jandarmalar kovaladığında birlikte kaçmışlar, arkadaşları tutuklandığında birlikte üzülmüşler, adam dövmeye gittiklerinde birlikte dövmüşlerdi. Geceler boyu birlikte nöbet tutmuşlar, karılarından daha çok beraber olmuşlardı birbirleriyle.

Komiteden kimse çağırmasa dahi geliyorlardı çadıra. Çadırda toplanıp, akşama değin dağılmadan duruyorlardı. Kahvelere de gitmiyorlardı. O günlerde içlerindeki öfkeyi açığa çıkaran küçük birtakım olaylar gerçekleşti. Küçük olmakla birlikte, direnişin havasını son derece gerginleştirecek, küçümsenmeyecek olaylardı bunlar. Bu olayların en önemlisi Sivaslı Mehmet ile başçavuş arasında geçti.

Olayın asıl nedeni Selimoğlu’nun fabrikaya gelişiydi. Yağmurlar başlamıştı. İşçiler yağmur çamur demiyor, çadırın çevresinden ayrılmıyorlardı. İçlerindeki öfke azgın ve dizginlenemez bir hale gelmişti. Hepsi böyleydi.

Barajın kapaklarını açmışlardı o gün. Derenin suyu tahta köprünün hizasına kadar geliyordu. Hatta öğleye doğru köprüyü bile aşmaya başladı. İşçiler koşarak geçiyordu üstünden. Yağmurla birlikte, kapakları açılan barajdan gelen sular deli gibiydi. Önüne ne çıkarsa sürüklüyordu: Tahta parçaları, ağaç dalları, hiçbiri suyun şiddetli sürükleyişinden kurtulamıyordu.

İşçiler artık çekinmiyordu fabrika tarafına geçmeye. Askerler eskisi gibi engel olamıyordu onlara. Askerlerle işçiler birbirini tanır olmuştu artık.

Hatta bazı geceler erlerden birkaçı sohbete geliyordu. Aralarında başka fabrikada çalışmış olanlar vardı. Onlar fabrikada çalışanlara kızıyorlardı. “Onların yüzünden bütün gün burada dikiliyoruz,” diyorlardı. Söylediklerine göre, fabrika idarecileri ilk günlerde fabrikadaki yemeğe erleri de çağırıyormuş; sonraları sadece başçavuşu çağırır olmuşlar.

İşçiler Selimoğlu’nun geldiğini duyar duymaz, fabrikanın yan tarafından geçen yola doluştular. Bulundukları kısımdan arka arkaya dizilmiş atölyelerin kapıları görünüyordu. Sayıları dört yüze varmıştı işçilerin. Hep bir ağızdan Maden-İş Sendikası’nın adını yüksek sesle bağırmaya başladılar.

Çok geçmedi, Selimoğlu, ortadaki atölyenin kapısında gözüktü. Önce derin bir sessizlik oldu. Kimseden çıt çıkmadı o ân. Sonra yuh sesleri duyulmaya başladı. Giderek daha da yükseldi. Ses fabrikanın duvarlarında yankılandı. Selimoğlu ne yapacağını şaşırmış, atölyenin kapısında kalakalmıştı. Yanındakiler apar topar içeri kaçırdılar onu.

İşçiler bir saat boyunca fabrikanın yan tarafından ayrılmadılar. Delicesine bir güç onları boyunduruğuna almıştı sanki. O anda hiçbir şey umurlarında değildi. Askerlerin gelip onları dağıtacaklarından korkmuyorlardı. Her şeyi göze almışlardı.

Başçavuş çok geçmedi askerleriyle birlikte geldi...

* * *

O akşam çadırın önündeki toplantıda heyecan son haddine varmıştı. İsa konuşma yaptığı sırada Remzi heyecanla bağırdı:

“Fabrikanın önünde toplanalım. Çalışanları çıkarmayalım dışarı!”

Arkalardan Cabbar’ın sesi duyuldu.

“Remzi doğru söylüyor. Neden çekiniyoruz? Onlar çalıştıkça bize rahat yok. Korkacak hiçbir şeyimiz kalmadı.”

Başka işçilerden de sesler yükseldi. Herkes aynı fikirdeydi. İsa ne diyeceğine karar veremedi bir süre. İşçilerden gelen bu istek önüne geçilemez bir hale gelmişti.

“Arkadaşlar, sabırlı olmalıyız,” dedi sonunda.

O anda evet dese yürüyecekti işçiler. Karar vermekte tereddüde düşmüştü. Ancak kesin olan bir şeyi gördü. Bu işin sonu oraya varacaktı. Kaçınılmaz bir gerçekti bu! İşçilerde sabır kalmamıştı artık. Parasızlık canlarına tak etmişti. İsa anlık heyecana kapılıp yanlışa düşmekten korkmuştu. Enine boyuna düşünmek gerekiyordu bu işi. Kendisini, işçilerin heyecanına kaptırmaktan zor kurtarabilmişti.

* * *

Oldukça geç saatte gidiyordu çadıra. Nöbetçilerin dışında kimse kalmamış oluyordu o saatlerde. Komiteden olanlara rastlıyordu zaman zaman. Direniş hakkında bilgi alıyordu onlardan. Bazen gece yarılarına kadar sohbete dalıyorlar; o zaman dönmüyordu geri. Çadırda uyuyordu. Sabah gün aydınlandığında ilk otobüse biniyordu. Birkaç gündür kızkardeşinde kalıyordu.

Selimoğlu’nun geldiğinin gecesi çadıra geldiğinde İsa’yı hayli düşünceli buldu. Can sıkıntısıyla önündeki kâğıda bir şeyler karalıyordu İsa. Geldiğini fark etmedi bile. Remzi bir köşeye çekilmiş kitap okuyordu. Kendini iyice vermişti kitaba. Çadırın içindeki her şeyde bir durgunluk vardı. Yağmur durmuştu çoktan. Geride bir çamur yığını kalmıştı. Birol’un ayakkabıları çamurdan iki kat ağırlaşmıştı. Çadıra gelişindeki tedirginliği bir türlü atamıyordu üstünden. Neden sonra İsa, “hoş geldin!” dedi.

Ona en çok koyan çadırdaki durgunluktu. Böyle bir şey, onun geldiği zamana mı rastlıyordu, yoksa evvelden de böyle durumlar olurdu da o mu farkına varmazdı anlayamıyordu. Direnişin havasına yabancılaşmış hissediyordu kendisini. Dört ay boyunca soluduğu havadan koparılmış gibiydi. Çadırın içindeki suskunluğa dayanamayınca dışarı çıktı. Yok, yok, en iyisi kaçmayıp yakalanmasıydı. Ne olacaksa olsun, bir ân önce belli olsun! Belirsizlik daha kötüydü. Başından beri bitirmek için uğraştığı, başarılı bir sonuca ulaşması için gecesini gündüzüne katarak mücadele ettiği direniş, kötü sürprizler hazırlasa da ona, direniş onun için sonun başlangıcı olsa da bitmeliydi.

Arkasından birinin daha çadırdan dışarı çıktığını fark etti. Döndü baktı: Remzi’ydi. Yanına gelmesini bekledi. Sabırsız bir hali vardı Remzi’nin. İçinde sıkışıp kalmış bir düşünceyi söyleyip rahatlamak istiyordu sanki.

“Bugün olanları biliyor musun? Kimseyle konuşmadım senden başka. Selimoğlu geldi bugün fabrikaya.”

Merakla yüzüne baktı Remzi’nin. Remzi, işçilerin Selimoğlu’nu yuhaladığını, Sivaslı Mehmet’in başçavuşu dereye atmak isteyişini; hepsini bir bir anlattı. Anlatırken, başçavuşun, iki tarafı işçiler tarafından sarılan köprünün ortasında kaldığını, kalınca korkudan gözlerinin nasıl yuvalarından fırladığını canlandırmayı unutmadı. Birol, her şeyi bir kere daha tekrarlattırdı ona. En ufak noktayı bile atlamasını istemiyordu.

“Akşamüstü hep birlikte fabrikanın önüne gidecektik. Fabrikanın önüne dikilip, hiçbirini dışarı çıkarmayacaktık. İsa engel oldu bize.”

Sözlerini bitirince bekledi bir süre. Birol’un herhangi bir şey söylemediğini görünce sordu:

“Sen de onun gibi mi düşünüyorsun?”

Birol aceleci bir tavırla: “Bunu sonra konuşuruz,” dedikten sonra çadırdan içeri girdi. Birdenbire aklına yeni bir şey gelmiş gibiydi. Direniş, canlılığından bir şey yitirmemişti işte! İşçilerin coşmasına neden olan şey birikmiş öfkeyse, Birol’un coşmasının nedeni işçiler olmuştu. Duygularındaki coşmayla çadırdan içeri girdiğinde heyecandan ruhuna sığmıyordu duyguları. Şaşkınlığı da aynı ölçüde aşırı oldu.

İşçiler, fabrikanın önünde toplanmak istiyorlar; İsa ise sakin sakin oturuyordu.

“Oturup beklemekten başka hiçbir şey yapmayacak mıyız?” dedi İsa’ya.

İsa’nın bir şey demesini beklemeden devam etti:

“Niye gidip fabrikayı işgal etmiyoruz?”

İsa, Birol’un heyecanına rağmen oralı olmamıştı. Başındaki ağrıdan başka bir şey düşünemiyordu o esnada. Böylesine zorlu bir baş ağrısı hatırlamıyordu. Beyninin içinde bir şeyler kopuyordu sanki. Günlerdir direniş üstüne kafa patlatmak, uykusuzluk; hepsi bir olmuş, acısını çıkarıyordu sanki ondan. Birol’a cevap verecek halde değildi. Birol’sa onun durumunu anlayacak halde hiç değildi. Fabrikada çalışanlara kesin engel olunmalıydı. Direnişin artık beklemeye tahammülü kalmamıştı. Herkes sabırsızlık içindeydi ve bu sabırsızlık patlama noktasına gelmişti, Patlamanın önüne geçemezdi kimse. Ve geçmeye çalışmak yanlıştı.

“İsa seni anlayamıyorum,” dedi hayretle. “İşçiler öfke içinde, sen susuyorsun. Biraz önce Remzi ile konuştum. İşçilere senin engel olduğunu söylüyor...”

Konuşmasını daha bitirmemişti ki İsa ayağa kalktı.

“Ben köye gidiyorum,” dedi. “Yarın konuşuruz. Yarın gündüz gel çadıra.”

Bir yanıt veremedi İsa’ya. Kalakaldı öyle. İsa ciddiye bile almamıştı söylediklerini. Olayların dışına atıldığını hissediyordu yeniden.

Zülfü girdi çadıra o sıra. Birol, düştüğü yalnızlık duygusundan, Zülfü’nün gelişiyle sıyrılabildi ancak. Zülfü’ye, oturur oturmaz: “Neler oluyor, anlatsana bana!” diye sordu hemen. “Haberim olmuyor hiçbir şeyden. Fabrikanın önünde olay çıkıyor, çalışanların önlerinin kesilmesinden bahsediliyor; hiçbirinden haberim yok. İsa bile tek kelime konuşmadı benimle.”

“Yolda rastladım İsa’ya,” dedi Zülfü. “Başı ağrıyormuş çok, ondandır. Eve gidip yatacakmış.”

İsa’nın suskunluğu ondanmış demek?.. Düşüncesizce hareket etmişti. Çadırda yaşlı bir işçi vardı onlarla birlikte. Yaşlı işçi dışarı çıkar çıkmaz Zülfü anlatmaya başladı:

“Ya fabrikayı işgal edeceğiz, ya da paydos saatinde önünde toplanıp, çalışanları dışarı çıkartmayacağız.”

“Ortak düşünce mi bu?”

“Hayır, komiteden birkaç kişi biliyor şimdilik. Seninle konuştuktan sonra bir karara varacaktık.”

Birol gelişmelerden ne kadar kopuk kaldığını anladı Zülfü’yü dinledikçe; dinledikçe düşüncelere daldı. Derin bir sessizliğe gömüldü ikisi de.

Zülfü:

“Yarın çadıra gelmelisin, ama gündüz! Bu konuyu konuşup bir karara varacağız”

Düşüncelerinin dağınık olduğunu hissediyordu Birol. Peş peşe gelen haberlerden sonra, ne olup bitiyor, ne yapacak; kafasını iyice toparlamak ihtiyacını duyuyordu. Ayağa kalkıp: “Gideyim ben,” dedi. “Yarın öğleden sonra burada olurum.”

Dışarı çıktığında uzun bir müddet hiçbir şey düşünmeden yürüdü. Yağmur sinmiş toprak kokusu biraz kendisine getirdi onu. Upuzun bir gece vardı önünde. Bitmeyecekmiş gibi gelen; yarını iple çekeceği bir gece.

* * *

Kazan işçileri, fabrikanın yanındaki yolda yürüyüşe geçmişlerdi. Çok geçmedi fabrikanın önünde gözüktüler. Toplu halde bulunmaya dikkat ediyorlardı. Sayıları hayli fazlaydı; altı yüzün üstünde... Fabrika kapısının tam karşısında durdular, öteye gitmediler.

Gökyüzü donuk bir griliğe bürünmüştü. Bulutlar çarşaf gibi örtmüştü yeryüzünü. Hiçbir esinti yoktu.

Kapı bekçileri, kazan işçilerini toplu halde karşılarında görünce şaşkınlığa uğradılar. Bir anlam veremediler önce. Telaş içinde kaldılar. Dışarıya çıkmaya cesaret edemeden pencere kenarından, gözükmeyecek şekilde bakıyorlardı işçilere. Önce, işçileri fabrikanın önünden yürüyüp geçecek sandılar. Epey bir süre geçti; işçilerin fabrikanın önünden ayrılmaya niyetleri yoktu.

Müracaattaki telefon çaldı. Baş bekçi alelacele aldı telefonu eline. Telefondaki sesi duyar duymaz yüzü saygılı bir hal aldı. Bir yandan camdan dışarısını görmeye çabalıyor, aynı zamanda telaşlı bir şekilde cevap veriyordu:

“Bilmiyorum efendim. Ben de bir şey anlayamadım. Uzun süreden beri buradalar. Dağılacakları yok.”

Telefondaki ne söylemişse, baş bekçinin yüzü endişeli bir hal aldı. Canı sıkkın, kapattı telefonu. Zayıf yüzlü, yüzünün kemikleri iyice çıkık, gözünün altındaki çizgilerin çokluğundan daima yorgunmuş izlenimi veren ters bir adamdı baş bekçi. Yüzü gülse dahi değişmezdi bu ifade... Genellikle pek konuşmazdı çevresiyle. İstemeye istemeye kapıdan dışarı çıktı. Arkasındaki kapıyı kapatmamıştı. Bir süre durup işçilere baktı.

“Ne o?” dedi işçilerden biri. “Yoksa bizi çaya mı davet edeceksin?”

Yüzünde en ufak bir değişiklik olmamıştı baş bekçinin. Ancak bir şey de söyleyemedi, dönüp içeri girdi. O girer girmez odanın perdelerini içerisi görünmeyecek şekilde kapattılar.

Fabrikanın paydosuna tam bir saat vardı: Eski model servis otobüsü müdüriyet binasının önünde duruyordu. İşçiler kapının önünde toplandığından beri fabrika soluk almaz olmuş, derin bir sessizliğe gömülmüştü. Müdüriyet binasının pencerelerinde de kimse gözükmüyordu. Sanki kimse yoktu fabrikada. Önceleri binanın ikinci katındaki perdelerde bir kıpırdama görüldüyse de sonradan perdelerin gerisinde birilerinin olduğuna dair hiçbir işaret kalmadı.

Kazan işçilerini fabrikanın önünde yerlerini alıp paydos saatini bekleye dursun, o saate, fabrikanın önünde toplanılmasına kadar geçen süreçte yaşananlara dönelim biz. Zülfü o gün öğleden sonra eve gitmek zorunda kalmıştı. Evlerinin karşısındaki komşunun çocuğu çadıra gelmiş, acele eve gitmesini söylemişti. Toplantıdaydılar o sıra. Toplantıya komitenin dışından katılan bir sürü işçi vardı. Çadıra giremeyenler, çadırın çevresinde halka olmuş, komitenin alacağı kararı bekliyorlardı. Hemen hemen bütün işçiler gelmişti o gün.

Her kafadan bir ses çıkıyordu... İsa, kalabalığın arasında sıkışmış, çadırın boğucu havasında ter içinde kalmıştı. Yüksek sesle bağırıyor, sesini duyurmaya çalışıyordu. Toplantıya hâkim olan gergin hava, işçilerin duygusal taşkınlıkları disiplini bozmuştu. İsa bir ara işçilerin heyecanını yatıştırmaya çalışmış, başaramamıştı. Olayları yönlendirmenin olanağı kalmamış gibiydi. Ancak olayların önünden sürüklenmek olası gözüküyordu.

Bir gün önceden ve sabahtan işçilerin arasında konuşulan tek bir konu vardı: Fabrikanın önünde toplanılacak, içerde çalışanlar ne pahasına olursa olsun dışarı çıkarılmayacaktı. Komitenin işçilere açıkladığı böyle bir karar yoktu aslında. Bu düşünce işçilerin kafasında kendiliğinden, komitedekilerle birlikte aynı anda boy atmıştı. Daha komite böyle bir kararı açıklamadan...

Zeyyat, grubun ortasında hayli heyecanlı konuşuyordu.

“Şimdiye kadar adam dövdük hep! Ne oldu? Yine gittiler fabrikaya. Yine çalıştılar. Tek tek adam dövmekle bitiremeyiz bu işi; toplu halde karşı koymak lazım… Hepimiz fabrikanın önünde toplanalım; korkmayalım. Kimse bir şey yapamaz bize! Ama öyle eskisi gibi dipçiği yer yemez kaçmak yok! Korkmakla elimize bir şey geçmez. Dört aydır direniyoruz. İçinde bulunduğumuz durumdan daha kötü ne olabilir ki?..

Zeyyat’ın konuşması çevresindekilerin heyecanını daha da arttırmıştı… Boşnak Ceko hariç.

“Adamları dövmemiz bir işe yaramadı mı diyorsun sen?” diye çıkıştı Zeyyat’a.

“Hayır, onu demek istemiyorum: Ama bu kadarı yetmiyor. İşveren yabancı işçi çalıştırıyor fabrikada.”

Ceko düşüncesinde ısrar etti.

“Adamların yolunu kesmeseydik, bak görürdün o zaman fabrikada kaç kişi çalışıyor? Gece gündüz yol kestik de adamların sayısı ondan artmadı...”

“Sen yaptın da biz yapmadık mı?”

“Yaptın yapmadın bilemem ben, ama senin o arkadaşının bizi kaç kez ektiğine şahit oldum.”

Zeyyat ayağa kalktı birden.

“Sefer hakkında kimseye bir şey söyletmem ben!”

“Söyletmezsen kaç gündür nerede ha? Neden gelmiyor çadıra?”

Zeyyat öfkesinden bir şey söyleyemez oldu. Neredeyse birbirlerine gireceklerdi Ceko’yla.

Cabbar dayanamayıp ikisinin kavgasına, ayağa kalktı.

“Toplantıya falan gerek yok!” dedi bağırarak. “Bu işi daha fazla uzatmadan toplanıp gidelim fabrikanın önüne. İsterlerse öldürsünler bizi. Valla herkes kaçsın, başta ben çıkartmam otobüsü dışarı.”

Cabbar’la birlikte çadırdaki herkes bağırdı:

“Fabrikaya!”

O kargaşada Zeyyat’la Ceko’nun kavgasını unuttular. Doğrusu onlar da heyecandan ne için atıştıklarını unutmuşlardı. Birol’un heyecanıysa çadırda bulunan herkesten farklıydı. Tehlikeyi göze almış gelmişti. Direnişin ilk günlerindeki gücü bulmuştu yeniden. Direnişin düğümlendiğini hissediyor; bu düğümün mutlaka çözülmesi gerektiğine inanıyordu. Direnişin sonuca ulaşması için son, ve belki de en önemli çabaydı bu. Başarılı bir sonuç almaları hiç de olanaksız değildi. Nedense başaracaklarına dair bir inanç doğmuştu içinde. İşçi arkadaşlarını hiç böylesine canlı, hiç böylesine kararlı görmemişti. Çevresindeki bu kararlılık, bu heyecan onu öylesine etkilemişti ki sevinçten uçuyordu adeta... Kendi ile ilgili her şeyi unutmuştu. Çadıra gündüzden gelmiş olması tedirgin etmiyordu artık onu. İçinden bir ses, direnişin yazgısının bu düğümün çözülmesinde olduğunu söylüyordu ona. Düğüm ya çözülecek ya da bu iş burada bitecekti. Daha ne kadar dayanabilirlerdi? Kendi yazgısını da çözecekti bu düğüm. Direniş bitmezse yakalanmayacak; kaçacak! Eğer bir sonuç alırlarsa?.. O zaman... Ne pahasına olursa olsun sonuç almalıydılar.

İsa’yı da kararlılık içinde görüyordu Birol. Önceki gece yanılmıştı onun hakkında. Böylesine zor bir durumda geri adım atmadığını görüyordu onun. Rahat olduğu bir şey daha vardı Birol’un. Çadırın dışında da öylesine yoğun bir heyecan yaşanıyordu ki, kolay kolay kimse gerisinde kalamazdı bu heyecanın. Saatine bakıyordu devamlı: Paydos saatine çok vardı daha.

Bir ara Raşit’e ilişti gözleri. Ses çıkarmadan çevresine bakınıyordu Raşit. Çadırda bulunanların içinde en sakin olanı oydu. Onun bu hali garibine gitti hatta. Uzun bir süre gözlerini ayırmadı ondan. Konuşmaya niyetli görünmüyordu pek. Ağzında sakız, durmadan çiğniyordu. Birden Tacettin geldi aklına. Nedense Tacettin’i görememişti. Tacettin çadıra geliyor muydu, gelmiyor muydu; bilmiyordu.

İsa bağırtıları susturmaya çalışarak:

“Bir ân evvel ne yapacağımızı kararlaştıralım,” dedi yüksek sesle.

“Peşin konuşalım. Oraya gittikten sonra dönmek yok, ne pahasına olursa olsun dağılmak yok! Ölmeyi dahi göze almalıyız giderken.”

Çadırda derin bir suskunluk oluştu.

“Kaçmayı düşünen varsa şimdiden gelmesin!” dedi Doğan.

Tam o sıra ambarcının oğlu girdi içeri. Çevresindekilerin konuşmalarına aldırmadan:

“Fabrikanın etrafında asker yok!” dedi.

“Bu iyi işte!” diye cevap verdi İsa. “Hiç değilse biz kapının önüne gidene kadar gelmeseler...”

Çocuğun söylediğini çoğu gürültüden duymamıştı bile. Herkes aynı fikirdeydi aslında. Ne yapacaklarını tartışmaktan çok, içlerindeki öfkeyi dile getiriyorlardı. Dakikalar ilerliyordu durmadan. Karar daha başında belli olmuştu, harekete geçmekten başka yapılacak bir şey kalmamıştı. Lakin konuşmalar bitmek bilmiyordu bir türlü.

Birol dakikada bir saatine bakıyordu. Harekete geçme sırası gelmişti. Sabırsızlıktan duramıyordu yerinde. Çadırın boğucu havası hissedilir derecede artmıştı. Nöbetçilerin Kemerburgaz’daki kömür ocaklarından gelip geçen kamyonları durdurarak aldıkları kömürler doğrusu iyi yanıyordu. İkide bir alnında biriken teri siliyor, konuşulanları anlamaya çalışıyordu ama boşuna. Aklı hep gittikçe vaktin azalıyor olmasındaydı. Son anda beklenmedik bir aksilik olmasından endişe ediyordu. Bir ara sabırsızlığından yerinde duramadı, dışarı çıktı. Kimse birbirini dinlemiyordu zaten.

Aradan çok geçmedi, ötekiler de dışarı çıkmaya başladılar. Birol sabırsızlığından tekrar çadırın içine girip, İsa’nın yanına gitti.

“Ne zaman hareket ediyoruz?” diye sordu ona.

İsa:

“Birazdan gideceğiz,” diye yanıt verdi sakin bir şekilde. Sonra merakla sordu: “Sen de geliyor musun?”

İsa’nın sorusu gücüne gitmişti Birol’un.

“Elbette!” dedi şaşkınlıkla, “Gelmeyip de ne yapacağım?”

“Sen, bizden ayrı git! Ne olur, ne olmaz! Başçavuş görürse tutuklar seni. Gerçi kalabalığın içinden çekip alamaz ama, yine de iyi olmaz.”

Birol itiraz edecek oldu. Bir gece önceki gibi duygusal davranmaktan vazgeçti sonunda.

“Tamam! Ben tepe tarafında olurum. Oradan fabrikanın önünü görebilirim. Böylesi benim için zor ama. Ha!.. Bak ne diyeceğim. Geçen akşamki aceleci davranışım için üzgünüm.”

“Birbirimize gücenmenin sırası değil şimdi.”

O sıra işçilerden biri İsa’nın yanına gelip:

“Ne yapıyoruz, gidiyor muyuz?” diye sordu.

“Evet, gidiyoruz.”

İsa, Birol’u yalnız bırakıp Doğan’ın yanına gitti. Birol gitmedi arkasından. Arkasında bir ses duydu; döndü baktı: Selim!

* * *

Zülfü, çadırdan eve kadar olan yolu bir solukta aldı. Oturdukları ev köyün tam içindeydi. Meydana açılan çıkmaz bir sokak vardı; sokağın bitimindeydi ev. Yol boyunca iki düşünce çarpışmıştı kafasında. Bir yandan karısını düşünüyor, öte yandan paydos saatini çıkarmıyordu aklından. Eve gidecek, sonra geri dönecekti. Koşmaya başladı. Alelacele çağırdıklarına göre önemli bir şey olmalıydı. Karısına bir şey mi olmuştu yoksa? Yanlış hesaplamadılarsa doğumuna vardı daha. Doğacak olan ikinci çocuklarıydı. Doğuma ne kadar süre kaldığını düşündü. Kafasında ayları hesaplamaya başladı. Bir ay kadar bir zaman olmalıydı.

Karısını yatakta yatar vaziyette buldu. Komşu kadın başucundaydı. Küçük kızı merdivenlerin başına oturmuş ağlıyordu. Karısının iki saat boyunca sancısı tutmuş... Telaşından kapı girişindeki su testisini devirdi. Soluğunu dinlendirdikten sonra karısının alnını tuttu eliyle. Islaktı alnı. Soğuk ter döküyordu kadın. “Ne yapacağız şimdi?” diye sordu komşu kadına. Komşu kadın: “Hastaneye götürmelisin,” dedi. “Çocuk erken doğacak belki de...”

Gerçekten ne yapılacağı konusunda hiçbir şey bilmiyordu.

Karısı tavana bakıyordu boş gözlerle. Acıdan yorgun düştüğü belliydi. Cevap yerine kocasının elini tuttu sımsıkı. İki yaşındaki kızı ağlıyordu durmadan. Kafasını toparlamaya uğraştı.

Saatine baktı. Fabrikanın paydos saatine vardı daha. Bu süre içinde hastaneye gidip gelebileceklerini düşündü.

“Ben bir araba çağırayım,” dedi. Alelacele koştu dışarı.

Zülfü’nün arkasından bir kez daha sancılandı kadın. Bu seferki sancı daha kuvvetliydi. Sancı geldiğinde dişlerini sıkıyor, bağırmamaya çalışıyordu. Küçük kızını daha fazla korkutmak istemiyordu. Az sonra kocasının ayak seslerini duydu merdivende.

Sonraki saatleri koşturmakla geçti Zülfü’nün. Hastanenin merdiveninde yuvarlanıyordu az daha. Doktoru bulana kadar koşuşturdu durdu hastanenin içinde. Çadıra gitmek için fazla bir zamanı kalmamıştı. Çadıra gitmemek diye bir şeyi almıyordu aklı. O akşam ölüm kalım meselesi olacaktı herkes için; arkadaşları fabrikanın önündeyken, orada olmasın?.. Bu dayanılmayacak bir şeydi onun gözünde. Doktor, aradan uzun bir zaman geçtikten sonra geldi karısını muayeneye.

“karınız geceyi hastanede geçirse iyi olur.”

“Sabah getirsem?..”

“Bir şey diyemem. Belli olmaz!”

Karısını hastaneye yatırması için gerekli işlemler uzun sürecekti. O kadar vakti yoktu. Arkadaşları, fabrikanın önüne varmış olmalıydı bile. ‘Askerler de gelmiştir herhalde,’ diye düşündü. Askerlerin birçok kişiyi tutukladığını geçirdi kafasından. O ise burada, mücadelenin uzağına düşmüştü. Yediremiyordu kendisine bunu.

Hastanenin doğum servisi kalabalıktı. Doktor onlarla ilgilenmeyi bırakmış, öteki hastalara dönmüştü.

Saatine baktı. Hiç zamanı kalmamıştı.

“Hayır!” dedi. “Yatırmıyorum hastaneye. Ne olursa olsun. Bugün olmaz!”

Doktorun işi başından aşkındı zaten. Bir de bu laf anlamaz adamla uğraşacak hali yoktu. Böylesi bir olayla ilk kez karşılaşmıyordu. Bunun gibi türlüsü vardı. Aslında iyice bir paylamak isterdi. Buna bile vakti yoktu doktorun.

Doktorun kızgınlığını umursamamaya çalıştı Zülfü. Aslında suçluluk duymuyor değildi. Yalnız kafasındaki düşünce öylesine bir saplantı haline gelmişti ki kurtulmasının imkânı yoktu. Daha fazla beklemenin yararı olmayacaktı. Evet kalın kafalıydı. Düşüncesiz biriydi. Kalın kafalı olmaya da düşüncesiz olmaya da katlanabilirdi. Ama o akşam fabrikanın önünde bulunmamak yapamayacağı bir şeydi. Karısının erken doğum yapacağına inanmıyordu üstelik. Ailesinde erken doğum yapmış hiçbir kimse yoktu o güne dek. Hem sonra kafası hastanede doğuma hiç yatmıyordu. Anası, ninesi, sülalesindeki herkes evde doğurmuştu. Zamanı gelince ebe gelir, doğurturdu kadını. Yaşayacağı varsa yaşardı. Alnına ne yazılırsa o olurdu insanın. Alnında yazılıysa doğup yaşardı çocuk. Doğsa ve yaşasa ne bekliyordu onu hayatta? Koca bir hiç! Kendi hayatı gibi koca bir hiç.

Karısının sağlığını düşünmek hiç aklına gelmiyordu Zülfü’nün. Kadınlık sorunlarını önemsemeye fazla alışkın değildi kafası. Geleneklerle yoğrulmuştu. Aslında direniş yerine gitmesini gerektiren neden oldukça basitti. Korkup kaçtı derlerdi yoksa. Başkalarından çok kendi böyle düşünürdü. Mertçe bir davranış olmazdı bu. Fabrika önünde toplanmayı en çok o istemiş, bu konuda herkesten çok o diretmişti. Karşılaşılacak tehlikeleri göze almak gerektiğini söylemişti üst üste! Şimdi kendisi de göze almak zorundaydı. Herkes çoktan fabrikanın önünde toplanmış olmalıydı. Arkadaşları tehlike içindeyken o tehlikeden uzak, hastanedeydi. Hayır, hayır! Kendisini tehlikeden kolayca sıyıramazdı. Sonra nasıl anlatırdı arkadaşlarına? Her şeyden önemlisi kendini nasıl inandırırdı? Karısını hastaneye yatırmadan, arabayla, geldiği gibi onunla birlikte eve döndü. Her ihtimale karşılık komşu kadına birkaç sokak ötedeki ebe kadına haber verip çağırmasını tembih etti.

* * *

Araba beklemedi. Yola koyuldu. Araba beklemeye sabrı yoktu. Köyün meydanından köprüye giden yola saptı. İlk kez böyle tehlikeli bir işe kalkışmıştı. Jandarmalara görünmemek için çabucak geçmişti köy meydanını. Köy meydanının içinden geçerken, az ileride jandarma karakolu olduğunu düşündükçe korktu. İçindeki korku tuhafına gidiyordu. O istemediği halde yakasına yapışıp, bir türlü bırakmayan bu duyguyu merak ediyordu. Sonunda baktı ki nefret de etse, kendisini kurtarmaya da çabalasa söküp atamayacak içinden, bıraktı onunla uğraşmayı. ‘Korkarsam korkayım,’ diye düşündü. ‘Korksam da kaçmıyorum ya?’ ‘Korku denilen o pis duygu beni pençesine alıp eziyor, ama ayaklarımı yürüten de, ne yapacağıma karar veren de o değil, benim. Pis bir asalak gibi yanımda taşıyorum onu ama bana sözünü geçiremiyor henüz?’ Böyle düşününce rahat bir nefes aldı Birol. Korkunun neden olduğu o küçültücü etkiden bir ölçüde kurtulabildi.

İlerde duran köprü epey uzak geliyordu ona. Köprüyü geçecek, köprünün tam karşısındaki merdivenden tepeye tırmanacaktı. Kimseye görünmeden, tepelerden dolanıp fabrikanın karşısına ancak öyle varabilirdi. Fabrikanın karşısındaki tepede çalılıklar olmalıydı. Fabrikayı görebileceği bir yerde durur, hava kararana kadar orada beklerdi. Bütün bunları yapabilmesi için önce köprüye kadar olan yolu kazasız belasız aşması gerekiyordu. O anda olabilecek en kötü ihtimaller birbiri ardına geliyordu aklına! Ya başçavuş cipiyle geçerse? Şu anda haber almış olmalılar. Belki de gitmişlerdir bile; arkasına baktı: Belediye otobüsünden başka bir şey göremedi.

Tepenin başlangıcına vardığında merdiven basamaklarını üçer beşer atladı. Aşağılardan görünmediğine emin olana kadar soluk soluğa çıktı da, yukarıda biraz olsun sakinleşebildi. Derken korkuyla arasında garip bir oyun başladı. Tepede, fabrikanın önüne kadar giden toprak yolda bu oyunu oynadı. Korku denilen duyguya karşı çıkmadı bu oyunu oynarken. Ondan kurtulmak için çırpınmaya da uğraşmadı. Aksine onunla birlik olmayı denedi. Korkusuna ikide bir, ‘şimdi sıra bende!’ demekten; her seferinde onun bir adım önüne geçmekten ibaretti bu oyun.

Aşağıda küçük fabrika derenin kenarına yaslanmış duruyordu suçsuz suçsuz... Her şey sakin görünümündeydi. Fabrikanın önünde birkaç kişinin dolaşmakta olduğunu gördü uzaktan. Neyle uğraştıklarını pek seçemedi. Ama çalıştıkları belliydi. Sanki az sonra kopacak fırtınayı yalanlar gibiydi bu görünüm. Hatta Birol tereddüde bile düştü. Yoksa büyük fabrikanın önünde de kimse yok muydu? Bulunduğu kısımdan göremiyordu büyük fabrikanın önünü. Fırtınanın belirtileri küçük fabrikaya yansımamıştı besbelli. Zaten planda küçük fabrika yoktu. Eylem bir tek ana fabrikanın önüne yönlenecek, iki fabrikanın işçileri de birlikte hareket edecekti. Herkesin bir arada bulunması zorunluydu çünkü.

Önce birkaç kişiyi gördü. Ön kısımda evler vardı; tam olarak göremedi o yüzden. Kalbinin sesiyle ayakları aynı ritimde gidiyordu. Sonra içinde tarif edilmez bir istek!.. Şu anda fabrikanın önünde olsaydı, aşağıda neler olup bittiğini daha iyi öğrenirdi o zaman.

Tepedeki yol, Isı Kazan’ın hizasına kadar uzanmıyordu. Döküm fabrikasının paralelinde kesiliyordu yol. Yolun o kısmından, kazan fabrikasının yan duvarlarını görmek mümkündü ancak. Çalılıklar ve kayalar vardı daha ötesinde. Açıklıktan geçmemek, aşağılardan görünmemek için biraz daha arkalardan dolaşmak gerekiyordu. Tepenin tam üstte kalan kısmı tel çitle çevriliydi. Askeri bölgeydi orası. Birol’un kazan fabrikası tarafındaki çalılıklara görünmeden varabilmesi için o bölgeye geçmesi gerekiyordu.

O anda uzaktan birtakım sesler duydu. Ses kopuk kopuk geliyordu. Rüzgâr alıp götürüyordu bir bölümünü. Bir kişiden değil de topluluktan çıkan sesti bu. Evet, evet! Dinledikçe daha da emin oldu. İşin düşünecek yanı kalmamıştı artık. Tel çiti atlayıp askeri sahaya geçti. Diz boyu büyümüş otların içinden ilerlemeye çalıştı. Fabrikanın karşısına geldiğine emin oluncaya kadar ilerledi. Yüzlerce kişinin ağzından çıkan uğultuyu iyice duyuyordu şimdi. Alelacele öte tarafa geçeyim derken heyecandan kazağını taktı dikenli tellere. Zorlayarak geçmeye çabaladı. Olmadı! Kazağını bırakmıyordu dikenli tel. Kurtarmak için epey uğraştı. Aslında basit bir hareket gerekiyordu. Sabırsızlığından acele edeyim derken kazak daha da dolaştı tellere. Kazağı yırtma pahasına kurtardı sonunda. Aklı kazakta değil bir tek şeyle meşguldü: İşçi arkadaşları aşağıda var güçleriyle marş söylüyordu.

Çalılıkların arasından fabrikanın önünü görebileceği kadar öne doğru süründüğünde, fabrikanın önünde toplanmış büyük kalabalığı gördü. Oradaydılar. Fabrikayla aralarına askerler dizilmişti. Nefesini tutup bakmaya devam etti. İşçiler boydan boya dörderli sıra olmuşlar, kol kola girmişlerdi. Şimdiye dek hiç böylesine güçlü, böylesine duygulu çıkmamıştı sesleri. Koskoca bir gövdeydi bu. Kuvvetli, güçlü bir haykırıştı. O anda duyduğu hisleri hiçbir sözcük anlatamazdı. O anda gördüklerini, güçlü gövdenin sarsılarak isyanını dile getirişinde hissettiklerini, hiçbir sözcük tanımlayamazdı. Büyülü bir sesti duyduğu. Ona nerede bulunduğunu unutturan, o gövdeye kavuşmak için içinde koşma hissi uyandıran bir çağrıydı. Tırnaklarını etine bastırırcasına yumruklarını sıktı. Gözleri dolu dolu olmuştu.

* * *

Fabrikanın önüne gitmek üzere harekete geçtiklerinde, vücudunu engel olamadığı bir titremedir almıştı İbrahim’in. Kimseye belli etmemeye çalışıyordu korkusunu. Son âna kadar işçilerin böyle bir çılgınlığa kalkışacaklarına ihtimal vermemişti.

Bir anda büyük bir heyecan dalgası sarıvermişti ortalığı. Herkes harekete geçmek için sabırsızlıkla bekliyordu. Çok geçmedi, topluluk harekete geçti. Tahta köprüyü geçip, fabrikanın önüne doğru yola koyuldular. Kaçacağı hiçbir yer yoktu İbrahim’in. İster istemez işçilerin arasından yürümüştü. Delilikti bu. Sürüklenmişti adeta. Onun dışında büyük bir güç, o istese de istemese de onu da içine almış, götürüyordu. Korksa da korkmasa da o güce uymak zorundaydı.

Fabrika duvarların ötesinde büyük bir sessizlik içindeydi. Henüz askerlerle karşılaşmamışlardı. Sanki çıkacak olayların habercisi en ufak bir işaret yoktu. Daha fabrikanın ön tarafına dönmeden marş söylemeye başladılar. İbrahim önceleri katılmamıştı marşa. Sonra sözler kendiliğinden dökülmeye başlamıştı ağzından. Fazla çıkmıyordu sesi; birçok sesin arasında kayboluyordu. Korkusu biraz yatışır gibi olmuştu katıldıkça.

Fabrikayı döner dönmez askerlerle karşı karşıya geldiler. Sayıları fazla değildi. Dört kişiydiler. Telaşlı ve şaşkın bir halde bakıyorlardı. Önlerini kesmeye çalıştılar ama daha işin başında bir şey yapamayacaklarını anladıklarından geri çekildiler. Kapının önüne dizildiler yan yana; tüfekleri ellerinde. İşçiler de tam karşılarına dizildiler. İbrahim sıranın en arkalarındaydı. Askerleri görür görmez, heyecanı boğazında düğümlenmiş, bir yolunu bulup arka tarafta kalmıştı. Askerlerden çavuş olanı bağırarak bir şeyler söylediyse de işçilerin sesinden ne dediği anlaşılmadı.

Zülfü en ön sıradaydı. Gözlerini kapamış, var gücüyle bağırıyordu. Boyun kaslarıyla gövdeler bir olmuş; her gerilişlerinde güçlü bir haykırış fırlatıyorlardı ağızlardan. İşçilerin birbirlerine geçmiş kolları gerili bir yay gibiydi. Gitgide marşın ritmiyle gevşeyip kasılan kaslar arasında bir uyum doğdu. Koldan kola, sıranın bir ucundan öbür ucuna yayılan güçlü bir titreşimdi bu. En önden en arkaya aynıydı titreşim. Dalga dalga büyüyen bu titreşim vücutları daha bir etkiliyor, her seferinde çoğaltıyordu gücünü.

Zülfü hiçbir şey görmüyordu. Havanın büyüsüne kaptırmıştı kendisini. Ses bambaşka bir nitelik kazanmıştı. O anda orada bulunan bütün vücutlar, bütün duygular bu seste erimiş, bu seste yeni bir yaşam bulmuştu; varlığın sese aktarımıydı bu. Çığlık değil, ağıt değil, öfke değil, heyecan değil, isyan değil; tek tek bunların hiçbiri değil! Ama içinde hepsinden bir parça olan bir güç. Martı sürülerinin çığlıklarını andırır, gök gürlemesi gibi şiddetli; yavrusunu kaybetmiş bir ananın, o duygulu, doğaya başkaldırır acılı sesi... Zülfü, bir hayat boyunca duyabileceği duyguların hepsini bir anda yaşıyordu sanki.

Bir araç dolusu asker geldi. Başçavuşun cipi hızlı bir fren yaparak tam işçilerin önünde durdu. Ortalığı tozu dumana bozmuştu cip. Başçavuş hızla indi araçtan. İner inmez de tabancasını çekti. Sert emirler yağdırmaya başladı etrafına. Askerler, tüfekleri çapraz tutuşta koşar adımlarla dizildiler işçilerin önüne. Başçavuş, beklemeden: “Süngü tak!” emrini verdi.

“Dağıtın şunları!” diye bağırdı. Öfkeden kudurmuş gibiydi. “Dağıtın hepsini!”

Cabbar, küçük fabrikadan Selim’in kolunu acıtırcasına sıktı. Sıranın en önündeydiler. Başçavuşun sesini duymak istemiyorlardı. Yüreklerinde ne kadar nefes varsa o kadarıyla haykırdılar marşın dizelerini.

Askerlerin süngüleri kılıflarından çıkarıp, namlunun ucuna taktıklarını gördü Cabbar. Umursamadı. Umursamayacaktı. Yeter! Bir adım bile gerilemeyecekti yerinden. Selim’in kolundaki kasların gerildiğini hissetti. Kulakları, umuduna ihanet etmemişti. Marş daha bir güçle çıkıyordu ağızlardan. Kimse kımıldamamıştı yerinden.

Gövde, İbrahim’i kendisine uymaya zorluyordu. Başçavuşun sesini duyuyor, askerlerin süngü taktıklarını görüyor; hiçbir şey yapamıyor, hiçbir şey düşünemiyordu. Birbirini sımsıkı tutan kollar güçlü bir elektrik sağlamış, tereddüt eden yürekleri gövdeye uymaya zorluyordu. İlk panik ânı, ilk tereddüt ânı geçtikten sonra, böylesi bir tereddüt kollarda eridikten, korkuyla cesaret gövdenin bütününde çakıştığında korku alt edildikten sonra, büyülü bir cesaret dolaştı yüreklerde. Günlerdir, haftalardır duymadıkları bir coşkuyu duydular. Hangi güç korkuyu geri getirebilirdi? Hangi korku gevşetebilirdi bu kolları? Hiçbiri! Hiçbiri!

Askerler süngüleri takıp ileri atıldı. Lakin süngü tutan kolları gevşedi aynı anda. Süngüler havada bir şeye çarpmıştı sanki. Birer birer yere eğdiler başlarını. Askerlerin düzgün sırası bozuldu. Kimi ileride kaldı, kimi geride.

Önlerinde gövdelerden canlı bir duvar vardı. Milim kıpırdamayan, çelikleşmiş gövdeler... Biraz dağılır gibi olsaydı bu duvar...

Tam bir şaşkınlık içine düştüler. Süngülerini kaldırırlarken nefret yoktu içlerinde. Dört aydır karşı karşıya kaldıkları yüzler kıpırdamıyordu şimdi. Eskiden çil yavrusu gibi dağılanlar, dağılmıyorlardı artık. Seslerinde insanı etkileyen bir şey vardı. Onlar, bir emri yerine getirmek için ileri atılmışlardı. Makinenin bir parçası gibi ileri atılmıştı kollar; ancak o kolların sahipleri de insandı. Kollarının düşmesine engel olamamıştı onlar.

Beklemiyordu böyle bir şeyi başçavuş. Şaşkınlık, bir şey yapamamış olmanın öfkesi çılgına döndürdü onu.

“Saldırın diyorum. Süngüleyin! Hepinizi mahkemeye veririm yoksa. Ne duruyorsunuz?”

Askerlerin şaşkınlıktan kendilerini toparlayacak halleri yoktu artık. Başçavuş o hırsla tekmeledi bir tanesini.

Kendi atıldı ileri. Yaptığı yanlışlığı çabucak kavrayıp kalakaldı olduğu yerde. Korku yüzünün şeklini değiştiriverdi birden. Paniğe kapıldı. Bir şeyler yapması gerektiğini düşünüyordu. Beynini sarsan, onu kudurtan sesler bir anda korkusunu arttırdı. Cesaretini yitirmişti. Bağıra çağıra, el kol hareketleriyle askerleri yeniden dizdi. Ancak askerlere dağıtma emri verecek cesareti kalmamıştı artık. Panik içersinde, kaybettiği disiplini sağlamaya çabaladı.

İşçiler marşın birini bitirince bir başkasına başlıyorlardı. Susmamalıydılar. Altı yüz kişiyi birleştiren güçtü bu ses: Onları korkmaksızın ayakta tutan, en küçük bir tereddüde düşürmeyen... Gözlerinden yaşlar akıyordu çoğunun. Öyle, uzaktan belli olmayan ufacık damlacıklar... Ömürleri boyunca unutamayacakları bir ândı bu.

İsa bağırıyordu. Yüreğindeki korkunun en ufak bir zerresi kalmamıştı; başaramayacaklarının korkusu... Askerlerin süngüyü taktıkları anda oysa her şeyin bittiğini sanmıştı. O birkaç saniyede gözlerini kapayıp –vücudu yüreğine dayanamayacak hale gelmiş– kolların gerilmesini beklemişti. Kollar gerilmiş ancak en ufak bir dalgalanma olmamıştı sıralarda. Dipçiği yemesi neden gecikiyordu bu kadar? Neden hâlâ bozulmamıştı sıralar? Gözlerini açmaya korkuyordu. Bir asır kadar uzun geldi saniyeler. Beklediği şey gerçekleşmiyordu bir türlü. Açtı gözlerini: Askerler öylece duruyordu karşısında; ellerindeki tüfekleri ne yapacaklarını şaşırmış bir halde.

Başçavuş, askerleri yeniden iki sıra dizdikten sonra, hışımla fabrikadan içeri girdi. İçeride telefona sarıldı. Tüm hırsını telefondan alıyordu şimdi. Aradığı numarayı düşüremedi bir türlü. En sonunda telaşlı bir sesle, kazan fabrikasında çok önemli olaylar olduğunu söyleyerek acele yardımcı kuvvet istedi.

İşçiler susmuşlardı. Sinir bozucu bir sessizlik hüküm sürüyordu şimdi. Paydos saati çoktan gelip geçmişti. Fabrikanın içindeki otobüs boş duruyordu orada. Ne müdüriyet binasından, ne de atölyelerden kimse çıkamamıştı dışarı. Arada bir atölyenin geniş kapısından kafalar korka korka dışarıya uzanıyor, sonra hemen kayboluyordu. Müdüriyetin pencerelerinde herhangi bir canlılık belirtisi görülmüyordu.

Başçavuşun içeri gitmesini fırsat bilen presçi İsmail askerlere:

“Bizim, size karşı bir şeyimiz yok,” dedi. “Bizim işimiz içerideki çalışanlarla. Onların yüzünden dört aydır aç açına direniyoruz. Artık buramıza geldi. Bir avuç kişi onlar. Bir avuç kişi, altı yüz kişinin ekmeğine mani oluyor. Böyle yaşamaktansa ölürüz daha iyi. Bu yüzden buradayız. Çıkarmayacağız onları dışarı. Fabrikada çalışmalarına izin vermeyeceğiz.”

Askerlerden biri İsmail’e yanıt verdi:

“Aranızdaki mesele bizi ilgilendirmez,” dedi. “Biz emir kuluyuz.”

“Siz hiç fabrikada çalışmadınız mı? Yarın, öbür gün siz de bizim gibi, aynı duruma düşeceksiniz.” dedi İsmail.

Yanındaki asker, konuşanı dürttü.

“Başçavuş geliyor. İşçilerle konuştuğumuzu görmesin.”

Havanın kararmakta olduğunun farkında olmadı hiçbiri. Hafif bir rüzgâr esmeye başlamıştı tepelerden doğru. Yorgun düşmüştü işçiler. Sessiz sedasız bekleşiyorlardı. Askerler de aynı sessizlik içersindeydi. İşçiler birbirlerinin kollarına girmekten vazgeçmişlerdi artık; yine de toplu halde duruyorlardı. Başçavuş uzun süre fabrikanın kapısının önünde sinirli sinirli dolaşıp durmuş, sonra ani bir hareketle fabrikanın içine girerek doğruca müdüriyet binasına yollanmıştı.

Havanın gitgide karardığının farkında olan bir tek kişi vardı: Birol! Kaç kez tepeden aşağı inmeye kalkışmış, sonra gerisin geri çalılıklara dönmüştü. Aşağıda neler olup bittiğini tam olarak göremiyordu. Sabırsızlıktan toprakta koca bir oyuk açmıştı, elleriyle. Hava iyice karardığında kesin aşağı inmeye karar verdi. Bir ara askerlerin arasında kıpırdanma olduğunu fark etti. Yarı sürünerek çalılıklardan aşağı kaydı. Başçavuşun işçilere doğru koştuğunu gördü o sıra. Büyükçe, bir kayanın arkasına kadar süründü. Uzun bir süre bekledi orada. Hayatında belki de ilk kez havanın kararmasını saniyesi saniyesine yaşıyordu. Evvelden havanın birdenbire karardığını zannederdi. Hava birdenbire kararmış, gece birdenbire olmuş gibi gelirdi ona. Şimdi gündüz ile gece arasındaki değişimi adım adım takip edince hayatında birden olduğunu sandığı birçok şeyin, düşündükçe hiç de birden olmadığını buluyordu. Sonunda sabredemedi. Ne zamandır başçavuşu görmemişti. Az öteden yola inip dikkati çekmeden karışabilirdi işçilerin arasına. Aşağı inmeye karar verdiğinde hafif bir ürperti tüm vücudunu sardı. Fabrikanın karşısından dikkati çekmeyecek kadar uzaklaştıktan sonra aşağı saldı kendisini. Çevik hareketlerle, sıçraya sıçraya birkaç hamlede indi aşağıya. Yola atlar atlamaz durdu bir süre. İşçilerle arasında yüz metrelik bir mesafe vardı. Kendinden emin yürümeye koyuldu. İçindeki o tatlı heyecan, yaklaştıkça büyüyordu. Bir rüyada yürüyor gibiydi. Askerlerin göremeyeceği kadar işçilerin arkasına gelince hemen girdi araya. İşte o zaman derin bir soluk aldı.

Karanlık çökmüştü. İşçiler sonsuza kadar bekleyeceklermiş gibi dikiliyorlardı ayakta. Ne bir yorgunluk ne bıkkınlık içindeydiler. Yazgıları orada, fabrikanın önünde düğümlenmişti adeta. İlk anlarda ağızlarından çıkan güçlü haykırışlar nasıl kararlılıklarını ifade ediyorsa, sessizlikleri de aynı anlamı kazanmıştı şimdi. Fabrikadakilerin büründükleri sessizlikten farklıydı fakat.

Bu korkunç sessizliği küçük fabrika tarafından konvoy halinde gelen araçların kuvvetli ışıkları bozdu. Işıklar yaklaşınca bunların art arda gelen askeri araçlar olduğu görüldü. Büyük araçların kuvvetli farları fabrikanın önünü bir anda ışığa boğdu. Askerlerde bir hareketlenme oldu hemen. Başçavuş koşa koşa geldi askerlerin önüne. Kazan işçileri sımsıkı sokulmuşlardı birbirlerine. Işığın aydınlattığı yüzler daha bir ürkekti şimdi. Sonları ne olursa olsun kaçmak düşüncesini kafalarından atmış, boynu bükük bekler bir halleri vardı. Farların ışığında askerlerin araçlardan indiklerini, fabrikanın önüne gelip, koşar adımla çevrelerini sardıklarını gördüler.

“Asla dağılmayalım arkadaşlar!”

Birol işin sonuna geldiklerini düşünüyordu. Hiçbir şey umurunda değildi. Yapacakları başka, bir şey yoktu. Her şey ne kadar sessiz... Herkes birbirine sokulmuştu yalnızca. O anda birbirlerinden başka güven duyacakları kimse yoktu. Işıktan gözleri kamaşmıştı her birinin. Kuvvetli ışığın ötesinde fabrika görünmüyordu. Gökyüzü bile görünmüyordu. Işık bir anda onları çevrelerindeki her şeyden koparmıştı. Sokuldukça sokuldular birbirlerine.

Dakikalar birbirini izledi. Bir şey olmadı. Askerler çevrelerinde öylece duruyorlardı. Derken askeri bir cip geldi. Binbaşı rütbeli bir asker indi cipten. Binbaşı işçilerin önüne gelerek fabrikanın önünü terk etmelerini istedi.

Kimsede kıpırtı yok!

“Fabrikanın önünü terk edin!”

Kimsede hiçbir kıpırtı yok!

Binbaşı sıkıntıyla baktı çevresine. Cabbar’ın tiz sesi duyuldu:

“Albay gelmeden bir yere gitmeyiz.”

Binbaşı sesin geldiği yana döndü. Kimin konuştuğunu görememişti.

“Hanginiz istiyor albayı?”

İşçilerin hepsi aynı tümceyi tekrarladı. Bir kişi değil, altı yüz kişi birden konuşuyordu.

“Albay gelsin. Ancak ondan sonra dağılırız. Albay fabrikada kimsenin çalıştırılmayacağını söylesin.”

Binbaşı, böyle bir istekle karşılaşacağını ummamıştı.

Kısa bir süre düşündükten sonra:

“Albaya bu isteğinizi iletirim. Şimdi dağılın!”

Sinir bozucu bir sessizlik kapladı ortalığı. Yoldan doğru bir araba geldi. Askerler de işçiler de yol verdiler arabaya. Bir süre sonra gözden kayboldu araba. Yine sessizliğe büründü ortalık.

Rüzgâr soğuk esiyordu. Kimse soğuğu duyacak halde değildi. Binbaşı cipin yanına gitti. Telsizi açıp bir şeyler konuştu; ancak ne konuştuğu işçilerin oradan duyulmuyordu. Her saniye bir şeylerin olmasını bekliyordu işçiler. Her ân bir komut duymaya hazırdı kulakları. Çevreleri hep askerle doluydu. İsteseler de kaçabilecek durumda değildiler. Rüzgârın soğuğu iyice artmıştı. Evlerinde karıları çocukları merak içinde olmalıydı. Onlara umut götüremedikten sonra varsın askeri araçlarla gitsinler; değişen bir şey olmazdı.

Bekledikleri gerçekleşmiyordu hâlâ. Beklemek daha kötüydü. Ne olacaksa bir ân evvel olmalıydı. Hatta askerlerin zor kullanmalarına gerek bile yoktu. Onlar kendileri binerlerdi askeri araçlara. Başka bir yere gitmeyeceklerdi. Ya fabrikanın önünde kalacaklar, ya da araçlara; ikisinden biri!

Binbaşının sesi duyuldu:

“Arkadaşlar, albay gelemeyecek. Önemli bir işi varmış. İsteğinizi albaya ilettim. Şimdi fabrikanın önünü boşaltın.”

“Albay gelene kadar bir yere ayrılmayacağız. Gerekirse sabaha kadar bekleriz. Dört aydır kimsenin umurunda değiliz. Hepimizin çocukları olduğunu, eve ekmek götürmek zorunda olduğumuzu umursamıyor kimse. Burada olmasak, varlığımızı bile unutmuşa benziyor herkes.”

İşçilerden İsa’nın dediklerini doğrulayan sesler yükseldi. Doğrusu askerlerin onları dağıtması, askeri araçlara bindirmesi için ellerinden geleni yapıyordu işçiler. Bekledikleri umudu ancak burada bulacaklarını düşünüyorlardı.

Dakikalar geçtikçe bir umut yeşermedi değil. Saatler geçmiş, hiçbir şey olmamıştı. Araçlarda askerler duruyordu öylece. Başarıyorlardı sanki... Başardıklarını hissetmek güç katıyordu yüreklerine. Kimse dağılmamıştı. Her şeyi göze almışlar, ama herhangi bir tehlike gelmemişti başlarına. İlk kez korkuya benzer duyguyu o esnada duydular. Ele geçirdikleri umudu kaybetmekten ileri gelen bir korkuydu bu.

İleriden doğru bir arabanın ışıkları yaklaştı. Yakına gelince durdu araba. Herkes heyecanla baktı o tarafa. Sendikanın avukatıydı gelen. Alelacele indi arabadan. Doğruca işçilerin yanına geldi. Askerlerde herhangi bir kıpırdanma olmadı. İsa çıktı az öne. Avukat bir şeyler konuştu onunla. Sinirli ve telaşlı bir hali vardı. Askerlerden biri avukatın yanına gelerek, binbaşının çağırdığını söyledi. İşçiler, avukatın binbaşının yanına gittiğini gördüler. Konuşma bittikten sonra avukat işçilerin yanına gelerek komiteden birkaç kişiyi fabrikanın yan tarafına götürdü.

Avukatla komitedekiler arasında şu konuşma geçti:

“Arkadaşlar, artık dağılın. Tamam, yapmak istediğinizi gerçekleştirdiniz. Hem de en mükemmelini yaptınız. Her şeyi berbat etmeyin bundan sonra. Binbaşı, fabrikada kimsenin çalıştırılmaması için albayla konuşacakmış. Sanırım bundan sonra kimseyi çalıştıramazlar. Siz kararlı olduğunuzu gösterdiniz. Size sevineceğiniz bir şey söyleyeyim. Jandarma albayı sendikayla işvereni bir araya getirmek için girişimde bulunacakmış. Selimoğlu koşulların dayattığı bir toplantıyı reddedemezdi.”

“Ne olursa olsun, albay gelmedikçe biz dağılmayacağız,” dedi Birol.

“Albay gelene kadar dağılmak yok!” dedi Cabbar.

“Ama saçma bir şey bu...”

“Hayır, biz dağılmayacağız.”

Avukat sabırsız bir el hareketiyle bağırdı:

“Peki, ben karışmıyorum. Bundan sonra olacaklardan da sorumlu değilim.”

Sinirli sinirli uzaklaştı işçilerin yanından. Sinir bozucu sessizlik başladı yine. İşçilerin öfkesi baştaki gücünü kaybetmişti ancak. Tedirginlik umutla birlikte kıpır kıpır kıpırdanıyordu yüreklerde. Buna rağmen kimse gitme lafını etmiyordu. Anlaşılmaz bir güç yerinden kıpırdatmıyordu onları.

Fabrikada çalışanları dışarı çıkarmamak, daha öte bir anlam taşıyordu avukatın söylediklerinden. Daha elle tutulur bir şeydi. Çaresizlik içinde bütün güçlerini ortaya koymuşlardı. Nereye kadar bu gücü sürdürebileceklerdi, belirsizdi. Gecenin geç saatlerine yaklaşıldığında hâlâ ayaktaydılar. Umutsuzluk içinde olmamaya çabalıyorlardı. Çabalıyorlardı ancak, umut onları tedirgin kılıyordu. Umutsuzluklarını ve tedirginliklerini bastırmaya çalışarak albayın gelmesini beklediler. Albayın gelmesi elle tutulur bir şey sağlayacaktı onlara. Yoksa baskın çıkıverirdi içlerindeki umutsuzluk. Tedirgin oluşlarına dayanırlardı ama umutsuzluğa; zor!.. Soluk almaları için gerekliydi bu.

Epey bir zaman geçtikten sonra binbaşının sesi duyuldu. Binbaşı, albayın birazdan fabrikada olacağını bildirdi.

ONUNCU BÖLÜM

Bir cumartesi gününün öğleden sonrasıydı. Koskoca dört ay. Geceleri ve gündüzleri mücadelelerle dolu... Ve bitti. Kazan direnişi bitti. Şimdi işbaşı yapılacak! Gerçekten mücadele bitti mi acaba? Başka bir şekilde yeniden başlayacak ve hep devam edecek mi yoksa?

Kazan direnişinin bitişi birdenbire oldu sanki. Oysa sırf bunun için dört ay direnildi. Yine de haber beklenmedik bir anda gelip herkesi şaşkınlığa boğdu. Tabii hiç kimse inanamadı. İşbaşı yapılacak mı şimdi? Herkes işbaşı yapabilecek mi?

Direnişin bittiği haberi duyulduğunda nasıl da sevinmişti herkes. Kepler fırlatılmıştı başlardan. Herkes birbirine sarılmaya, birbirini kutlamaya başlamıştı. Dört aylık bir bekleyişten sonra böylesi sevinmek haklarıydı doğrusu. Raşit, sendikanın arabasından inip ağzı kulaklarına varır bir şekilde müjdeyi verince, işçiler bir anda omuzlarına aldılar onu. Tacettin de yanındaydı. Direnişin bittiğini öğrendiler ya, daha ötesini dinlemediler. Bayram yerine döndü ortalık.

Birol çadırdaydı o sıra. Dışarı çıkıp baktı ki herkes bağırıyor, herkes sevinç içinde, direnişin bittiğini duyunca o da şaşırdı. Beklemediği bir şeydi bu. İnanması zor olan bir şeydi. Sevindi. Çok sevindi. Ama sevinci kısa sürdü. Kafasına bir sürü soru üşüştü. Direniş bitmişti, evet ama hangi şartlarla ve nasıl bitmişti? İsa’ya baktı. İsa da aynen onun gibi... O da fazla sevinemiyor henüz. İşçilerin nasıl coştuklarına bakıyorlar. Sevinmek için erken olduğunu düşünüyorlar.

Gerçekten bitti mi direniş? O güne kadar buna benzer haberler öylesine çok duyulmuştu ki; yok bitti, bitecek, bitiyor...

Birol doğruca şube başkanının yanına gitti. Raşit bir sandalyenin üstüne çıkmış, direnişin bittiği haberini açıklıyordu işçilere. Şube başkanının çevresini sarmıştı işçiler. Birol fırsatını bulup direnişin hangi şartlarla bittiğini sordu şube başkanına. Yanıt alamadı. Aşırı kötümser olmuştu galiba. Önemli olan işbaşı yapılması değil miydi? Tedirginliği niye atamıyordu üstünden?

Şube başkanı yanıt vermekten kaçınıyordu sanki.

Komitedekilerle çadırda toplantı yapılacağını söyledi şube başkanı. O karışıklıkta komitenin bir araya gelmesi kolay olmadı. Küçücük çadırın içine yirmi otuz kişi doluştu. Herkes şube başkanının ne dediğini duyabilmek için birbirini ittiriyordu. Öndekiler yere çömeldiler sonunda. Şube başkanının yorgun bir hali vardı.

“Arkadaşlar, zor bir işi başardınız. Bu başarıda en büyük pay sizin. Yalnız katlanmak zorunda kalacağınız bir konu var. Söylemeden önce, heyecana kapılmadan akılcı bir şekilde düşünmenizi istiyorum. Selimoğlu bir nokta üzerinde ısrarla durdu. Hatta bu nokta öyle önemli bir sorun haline geldi ki; sırf bu yüzden anlaşma olanağı yok oluyordu.

Selimoğlu belli bir listenin üzerinde duruyordu hep. Bu kişilerin işbaşı yapmasına kesinlikle karşıydı. ‘Bu kişiler fabrikaya girdikçe fabrikamda huzur sağlanmaz.’ diyordu. Biz ona geçmişte fabrikada birtakım sürtüşmelerin olduğunu, bu sürtüşmelerde büyük payın idarecilerde olduğunu söyledik. Katı tavırlardan vazgeçilmesini istedik. En sonunda şu karara vardık: Otuz kişi bir ay süreyle işbaşı yapmayacak. Fabrika çalışmaya başladıktan bir ay sonra işbaşı yapabilecek bu kişiler.”

Birol, şube başkanının anlattıklarını daha fazla dinlemedi. Kalktı, dışarı çıktı. Çadırın havası boğucu gelmişti ona. Evet, kazanmışlardı direnişi işte! Otuz kişi bir süre için işbaşı yapmayacak olmasına rağmen kazanmışlardı. Bu otuz kişi izinli sayılacak, fabrika üretime başladıktan bir ay sonra?.. İsa, Birol, Remzi, Selim, Cabbar, Zeyyat, Zülfü ve diğerleri... Komitenin en faal isimlerinden otuz kişi. Raşit ve Muharrem yoktu bu listenin içinde. Tacettin de yoktu. Ne olacak şimdi?

İçinde büyüdükçe büyüyen bir sıkıntı vardı. Erzurumluyu gördü. Mutluluktan ağzı kulaklarına varıyordu. Birol’u görünce yanına geldi hemen.

“Başardık kardaş, nihayet! Anlaşma olacağına inanmıyordum doğrusu. Gözümüz aydın. Başardık nihayet. Ne o sen sevinmiyor musun yoksa?”

“Seviniyorum. Niye sevinmeyeyim? Öyle bir halim mi var?”

“Suratın asık da!..”

“Yok yok! Yanlış görmüşsün sen.”

Erzurumluyu bıraktı orada. Dere boyuna gitti. Yalnız kalmak istiyordu. O anda kimseyle konuşacak hali yoktu. Ne diyebilirdi ki? Düşünceler, düşünceleri kovalıyordu: ‘Demek suratımın halinden belli oluyor, zorla da gülemem ya... Sevinmek herkesin hakkı. Başardık. Evet, başardık. Ne pahasına? Otuz kişi dışarıda kalacak... İşbaşı yaptıktan sonra ne olacağı belli olur mu? Bir ay sonra otuz kişi işbaşı yapabilecek mi bakalım?’

Dönüp, geriye baktı. Sevinç dalgası sönmemişti hâlâ. Sevinmek hakları diye düşündü. Gerçekten bu otuz kişi bir ay sonra işbaşı yapabilecek mi? Yok, yok olamaz! Zaman kazanmak istiyorlar. Herkesin direncini kıracaklar önce. Hele bir işbaşı yapılsın, bir ay sonra bu otuz kişiyi fabrikaya sokmazlar! Allah kahretsin! Geri dönmenin imkânı yok. Gidip bağırsa: “Hayır arkadaşlar! Bu anlaşmayı kabul etmeyelim. Ya herkes birden işbaşı yapar ya da hiç kimse!” Kim dinler? Çözüm ne peki? Daha ne kadar direnebiliriz? Kimde direnme gücü kaldı? Neyle dayanabileceğiz? Bu soruların hiçbirine yanıt bulamayınca, can sıkkınlığından, yerden koca bir taş alıp, dereye fırlattı. Sonra ayağa kalkıp çadıra geri döndü.

Komitedekilerin hemen hemen hepsi moral bozukluğu içindeydi. Her şey o kadar ani olmuştu ki, kimsenin düşünmeye bile fırsatı olmamıştı. Haber tüm işçileri sevince boğmuştu. O sevinç içinde, otuz kişinin işbaşı yapmamasını önemsememişlerdi. İşçiler, pazartesi sabahı fabrikada olmak üzere dağılmışlardı. Komitedekiler sonradan uzun uzun düşünmek zorunda kaldılar. Hatta aralarında bu anlaşmayı kabul etmeyelim, diyenler oldu. O hırsla sendikanın bölge binasına gittiler. O akşamki toplantı hareketli ve tartışmalı geçti. Bunlar yetmiyormuş gibi bir de yeni bir sorun çıktı ortaya. Şube başkanı, işe başlamadan önce temsilcilerin seçilmesini istiyordu. Onlara kalırsa adaylar hazırdı hemen. Büyük fabrika için İsa ile birlikte Zülfü’yü, Doğan’ı ve Raşit’i önerdiler. Küçük fabrikadan da Birol ile birlikte Remzi önerildi. Fakat?.. Şube başkanı kabul etmedi bu öneriyi. Temsilciler fabrikaya işbaşı yapacakların arasından olacaktı. Tartışmalar oldu. Ne demekti bu? Yoksa işbaşı yapmayacak gözüyle mi bakılıyordu bu işçilere? Tartışmalar kavgaya dönüşecekti neredeyse. Şube başkanı, işbaşı yapıldıktan sonraki ilk bir ayda temsilcilerin fabrikada bulunmasının gerekliliğini savunuyordu. Uzun tartışmalardan sonra şube başkanının dediklerini kabul etmek zorunda kaldılar. İstemeyerek de olsa büyük fabrikadan Raşit’i ve Tacettin’i, küçük fabrikadan Muharrem’i, Muharrem’in yanında boyacı Salih’i aday gösterdiler.

* * *

Yol boyunca yürürken ikisi de suskundu. Taşlıtarla yokuşunu tırmanıyorlardı. Karanlıktı. Bir tek yıldızların donuk ışıkları vardı gökyüzünde. Hüzün vardı içlerinde, derin bir hüzün. Umutsuz bir isyan, boşa çıkacağını bildikleri bir isyan. Bu hüzün, haksızlık karşısında duydukları çaresizlik onları birbirlerine yaklaştırıyordu.

Garip bir duygu içindeydi Birol. İsa da aynı duygular içinde olmalıydı. Haksızlık karşısında baş eğmez bir gurur... Dört aydır direnişi birlikte yürütmüşlerdi. Geceler, gündüzler boyunca... En ufak bir hata yapmamak için birlikte kafa yormuşlar, mücadelenin aksamamasını her şeyden üstün tutmuşlardı. Sonuç birdenbire nasıl kabul ettirmişti kendisini? Güçleri yetmemişti daha ötesine. İlk şaşkınlık geçtikten sonra bir şey çıkmayacağını bile bile karşı durmuşlar, sonunda gerçeği kabullenmek zorunda kalmışlardı. Umutsuz bir karşı çıkışın sonunda gelen yıkım! Lakin yıkımları zafer doluydu. Öyle bir duygu içindeydi Birol. Öylesine haklı görüyorlardı ki kendilerini; yenilgi gurur kırıcı değildi. Evet, otuz kişiyle birlikte fabrikada olmayacaklardı. Ama onur onlarındı. İşte yıkımın verdiği hüzün bu onurla bütünleşiyor, baş eğmez bir yücelik kazanıyordu.

Başını yukarı kaldırıp, göğe baktığında, sonsuz bir zaman şeridi uzanıyordu sanki önünde Birol’un. İçindeki yüce duygular bu sonsuzluğu kucaklamak istiyordu. Tarih boyu kim bilir kaç kişi böylesi haksızlıklarla karşı karşıya kalmış, başını göğe kaldırıp, umutsuz isyanını dile getirmiştir. Kim bilir kaç kişi? Tüm ruhunu saran öfke karşısında başını niye göğe kaldırıp duygularını evrenle bütünleştirir insan? Öfkesini niye gökyüzüne haykırır? Başını göğe kaldırıp da tüm yıldızları kucaklarcasına ‘hayır boyun eğmeyeceğim’ diye sessizce haykırırken öfkesine dayanabileceği gücü ona veren neydi? İlk çağların insanı bile çaresiz kaldığında, başını yukarı kaldırıp isyanını dile getirmiş olmalıydı. Göğe kaldırınca başını, yaşam sınırının çok ötesinde bir zamanı kucaklıyor gibi oluyor insan, ve unutulmaması gereken bu isyanı çok uzun bir zaman sürecine kazıyor. Ve sanki kendisi yitip gitse bile haksızlığa karşı savaşı yitip gitmiyor.

Bir şey görür gibi oldu Birol. Bir insan başını göğe kaldırmış: Haksızlığa karşı isyan ediyor. Ve önünde az bir zaman kalmış; haklı olduğunu biliyor ama gücü yetmemiş. Belki yaşamı da yetmeyecek. Yaşamın sınırlılığı daha da öfkelendiriyor onu. Ve sanki sonsuzluğa kazımak istiyor öfkesini. Haykırıyor, haykırıyor! Birol, kendi haykırışıyla birlikte, onun haykırışını da duyar gibi oldu. Duyduğu ses kendi sesi miydi, yoksa çok öncelerden gelen bir ses miydi; ayırt edemiyordu. İnandığı bir şey vardı: O da sonsuzlukta yol alan bu isyandı. Baş eğmeyecek, direnecek, direnecek! Haklı olanın acısı unutulmayacak!

İsa’nın sesi ile düşüncelerinden sıyrıldı.

“Doğru olan kazanmıyor hiçbir zaman. Doğrular yenik düşüyor hep.”

Önce sesini çıkarmadı Birol. İsa sanki kendi kendisiyle konuşur gibi devam etti:

“Boşuna uğraştık biz. Yanlışları savunanlar haklı çıktı sonunda. O kadar uğraştık, didindik ve sonunda dışarıda kaldık.”

“Kazanıp, kazanmamak meselesi değil bu,” diye söze başladı Birol. “Başka bir şey. Bambaşka bir şey! Bir gelişme bu. Yanlışlarla doğrular sürekli mücadele halinde. Ama her seferinde sürekli bir gelişme söz konusu. İleriye doğru bir gelişme; hareket. Bundan sonra daha çok mücadele etmemiz gerekecek. O bir ay içinde işçi arkadaşlar, bizim yerimize sürdürecekler mücadeleyi. Bir ay sonra, yanıldıklarını anlayacaklar. Çünkü bir ay sonra hiçbir şey değişmeyecek; biz de gireceğiz fabrikaya!”

* * *

Hafta sonu beklenmedik bir sürprizle karşılaştı Birol. Hiç beklemediği bir şeydi bu. Baştan aşağı buz gibi oldu. Şaşırdı, bocaladı. Ne olup, bittiğinin çok sonra farkına varabildi.

Mehmet’le karşılaştı. O güne değin çok az aklına getirmişti onu. Mehmet, yaşamından birdenbire yok olmuş, birdenbire çıkıvermişti karşısına. Onun hakkında hiçbir şey sormamıştı Ateş’e. O konuda hiçbir şey bilmemeyi yeğlemişti. Çözümü hep sonraya bırakmıştı. Mehmet karşısında duruyordu şimdi.

Fabrikaların paydos saatiydi. İçinde Ateş’i görmek için dayanılmaz bir arzu duymuş, doğruca onun çalıştığı fabrikaya gitmişti. Direnişin bittiğini anlatacaktı ona. Başardıklarını söyleyecekti. Jandarma hâlâ arıyor olmalıydı. Bu duruma bir son verecekti. Ne olacaksa olmalıydı şimdiden. Yoksa hiç dönemeyecekti fabrikaya. Fabrikaya dönemedikten sonra kaçmanın, yakalanmamanın hiçbir anlamı yoktu. Bunları anlatacaktı Ateş’e.

Düşünceleriyle boğuşmaktan, çevresine dikkat etmiyordu. Arkasından, birinin adını çağırdığının farkında olmadı. Bir el onu kuvvetlice çevirip kucaklayınca birdenbire, Mehmet’i buldu karşısında. Şaşkınlığı kolay anlatılamaz. Mehmet kuvvetlice elini sıktı, yanaklarından öptü. O, şaşkınlığından bir şey yapamadı.

“Ne yapıyorsun? Fabrikada mısın yine? Greve çıkmış fabrika ha? Şu tesadüfe bak. Seni nasıl göreceğimi düşünürken... Dur bakayım sana şöyle bir. Zayıflamışsın sen.”

Birol, gülümsemeyi başarabildi ancak.

“Nerelerdeydin?” diye sorabildi.

“Buralarda değildim. Eski işime döndüm. Gemilere girdim. Sen boş ver şimdi beni. Söyle bakalım ne yapıyorsun?”

“Direnişteydik. Ama direnişimiz bitti şimdi.”

Mehmet’e bunları söylerken, ne çok şeyin değişmiş olduğunun farkına vardı. Ne kadar farklılaşmıştı her şey. Konuşmayı bir ân evvel bitirmek ve gitmek istiyordu. Alışık olduğu dünyadan kopuvermişti. Buradan kurtulur kurtulmaz, derin bir nefes alacak, henüz sökmedikleri çadıra dönecekti. Sanki karşısında hiç tanımadığı yabancı biri duruyordu.

Bir sürü sorular sordu Mehmet. Bir şeyi fark etti Birol; onun için yaşam derecesinde önemli olan olaylar, Mehmet’in dikkatini çekmemişti pek. O, postabaşıların korkusundan başlarını kaldıramayan işçilerin nasıl olup da direnişe geçebildiklerine şaşıyordu. Dört aydır çektikleri birtakım zorlukları anlatmayı denedi, sonra vazgeçti. Pek ilgilendirmiyordu Mehmet’i bunlar.

Ateş’ten bahsetmiyordu ikisi de. Birazdan fabrikanın paydos düdüğü çalacaktı. Bunun farkındaydı Birol. Aklı hep Ateş’deydi. Zaman yaklaştıkça içinde kabaran heyecan tüm vücudunu sarıyordu. Bu heyecanını belli etmekten korkuyordu. Bir ara ikisinin de bakışları rastlaştı. Kısa bir andı bu. Bakışlarını birbirlerinden kaçırmak istediler. İkisi de duygularını belli etmek istemiyordu. Gemideki günlerinden bahsediyordu Mehmet. Sözcükler anlattığı konudan kopmuştu. Konuşmaya devam ediyordu ama aklından bambaşka şeylerin geçtiği, bambaşka duygular içinde olduğu belliydi. Birol da ondan farklı değildi. Ve ikisi de bildikleri bir oyunu sürdürdüler. Bakışlarını hep kaçırdılar birbirlerinden.

“Bir haftalığına geldim. Dört günüm kaldı. Bir sene daha çalışacağım gemilerde. Gemilerde buradan daha çok para var. Sonra dönüp Ateş’i alacağım. İsviçre’ye ya da Fransa’ya götüreceğim onu. Burada hayat yok.”

Gülümsedi Birol. Gülüşü buruktu. Ellerinin titreyişini belli etmemek, soğukkanlılığını korumak için çok çaba harcadı. Ne diyebilirdi ki?..

Paydos düdüğü uzun uzun çaldı.

“Ateş çıkar şimdi,” dedi Mehmet.

“Bizi görür mü acaba?”

“Telefon etmiştim ona, geleceğimi biliyor.

İşte geliyor.”

İki işçi kızın arasındaydı. Mehmet’in yüzündeki mutluluğa baktı. Haksızlık ediyormuş gibi geldi ona. Soğukkanlı olmalı, hiçbir duygusunu belli etmemeliydi. Aklına başka şeyler getirmeye çalıştı. Bir gün sonra fabrikaya gideceğini, belki de tutuklanacağını düşündü. Yapılacak bir sürü iş vardı. ‘Duygulara ayırabileceğim zaman az,’ dedi kendi kendine. Bir ay sonra fabrikaya girebilmenin mücadelesini vermeliyiz. Şimdi daha iyi anlıyordu. Önemli olan direnişteki birliği fabrikanın içinde de koruyabilmeleriydi. Bağları koparmamak gerek! İşveren bir ayın sonunda otuz kişiyi işe almadığında işçiler direnebilmeli. Aynı kararlılığı fabrika içinde de sürdürebilmeliler.

Ateş, arkadaşlarından ayrıldı. Onlardan yana geliyor... ‘Yapılacak ne kadar çok şey var,’ diye düşündü Birol! Önce bu kaçak durumdan kurtulmalıyım. Direniş bitince, her şeyin bittiğini sandık biz. Bitmiyor oysa. Hep yeni şeyler çıkıyor insanın karşısına. Ateş’in yüzünden hiçbir şey anlamanın olanağı yok. Her zamanki hali. İşten çıkmanın yorgunluğu içinde...

Birol, orada olmaması gerektiğini daha kuvvetle duydu o ân. Ateş’se gayet doğal davranıyordu. Hiç şaşırmamış gibiydi. İlk sorduğu şey direnişin nasıl gittiği oldu.

“Direniş bitti.”

Çok şaşırmıştı. Bunu öğrenir öğrenmez, bütün ilgisini Birol’a yöneltti.

“Yani anlaşma oldu mu?”

Sevincinden kabına sığmaz oldu. Onun bu sevinci, gösterdiği sıcak ilgi Birol’u düşüncelerinden sıyırıverdi. Birçok şey umurunda değildi artık.

“Evet, sonunda başardık. Kolay olmadı ama başardık. Biliyor musun Ateş? İnanılmaz bir şey bu. Sanki hep direnişte olacağız, hiç bitmeyecekmiş gibi geliyordu bize. Hele son günlerde, görmeliydin bizi. Orada olmalıydın. Nasıl direttik. Herkes, her şeyi göze almıştı. Hiçbir şey umurumuzda değildi. Fabrikada çalışanları dışarı çıkarmadık. Orada olup, görmeliydin bizi. O gece duyduğum güzel duyguları anlatamam.”

Konuşurken coşuyordu. Ateş’in hali... Tüm dikkatiyle onu dinleyişi, bakışları... Yüzünde, anlattıklarının onun için ne kadar önemli olduğunu görüyordu Birol. Birol’un anlattıklarını o da yaşıyordu sanki. Tüm bu duygular, onunla arasında gizli bir bağ oluşturmuştu. Kimsenin oraya ulaşamayacağı bir gizli bağ.

“Peki şimdi sen ne olacaksın? Sen işbaşı yapmayacak mısın?”

Birol ne cevap vereceğini bilemedi. Bir şeyler anlatmaya çalıştı. Ateş onun dediklerini anlayamamış, yüzü endişeli bir hal almıştı. O ân kendi de bir şeyin farkına vardı. Ateş’e anlatırken umutsuz değildi. Hayır, başlarına kötü bir şey gelmemişti. Bu durum, üstesinden gelebilecekleri bir şeydi. Ateş, yeniden: “Sen ne olacaksın peki?” diye sordu. Birol, sorunun bu kısmını geçiştiriyordu hep.

Mehmet’i unutmuşlardı. Mehmet yabancı gibi kalmıştı aralarında.

“Direnişin bittiğini söylemedin bana.”

Mehmet’in sorusu şaşırttı Birol’u. Gerçekten söylememiş miydi? Söylemiş olmalıydı. Mehmet’in, anlattıklarını hiç dinlemediğini düşündü.

“Kutlayalım öyleyse bunu!” dedi Ateş. “Bir yere gidip oturalım. Pastalar benden.”

Ateş son sözcükleri söylerken duraklamış, yersiz bir şey söylemiş gibi yüzü kızarmıştı. Seviniyordu ama sevincinde hüzün vardı.

“Ben gelemem,” dedi Birol. “Gitmem gerekiyor.”

“Nereye gideceksin?” diye sordu Ateş, yumuşak ve dostçaydı sesi. Elindeki bir şeyi yitiriverecekmiş gibi korkan bir çocuğun ağlamaklı haliyle...

“Çadıra gideceğim. Pazartesi işbaşı yapılacak. Arkadaşlarla toplanıp konuşacağız.”

Çaresizliğini belli etmemeye çalışıyordu Ateş. Hüznünü boğmaya gayret ediyor, sevincinin arkasına gizleniyordu. Bitmesini istemediği bu dakikalar bitiverecek... Sarsılmamaya, dik durmaya çabalıyordu. Duyguları, boğazına gelip tıkanmış; dışarı taşmamak için zor tutuyordu kendisini.

Elini uzattı Birol. Ateş, sımsıkı tuttu onun elini. Bırakmak istemezcesine.

“Görüşeceğiz, oldu mu?”

“Tabii!..”

Ateş onu, elinden çekip, yanağına küçük bir öpücük kondurdu. İçinden taşmak isteyip taşma olanağı bulamayan duyguların tümü için bir köprü olmuştu bu öpücük.

Öpücük bitince, onları bırakıp ayrıldı Birol yanlarından.

Gidiyordu. Ateş, gözlerini ayıramıyordu ondan. Mehmet, “Ateş?” demeseydi, Mehmet’le baş başa kaldığının farkında olmayacaktı. Birden Mehmet’ten yana döndü. Elini tuttu onun.

“Mehmet, yarın ararım seni. Ama şimdi gitmem gerek! Gitmem gerek...”

Böyle deyip koştu Birol’un arkasından.

* * *

Sabah erkenden kalktı. Traş oldu. Çok seyrek giydiği temiz bir elbisesi vardı, onu giydi üstüne. Aynanın karşısına geçip, gülümsedi. Yumruğunu sıktı. “Başardık!” diye tekrarladı birkaç kez.

O gün vakit çok çabuk geçti. Direnişin başladığı ilk günkü gibi erken çıktı evden. Fabrikaya çalışmaya giden işçilere rastladı yolda. Ana yola çıktığında, birazdan fabrikanın servis kamyonunu görecekmiş gibi bir hisse kapıldı. Acele, telaşla yürüyen insanlar yanından gelip geçiyorlardı. Onları öyle telaşlı halleriyle görünce unutmuş olduğu bir şeyi hatırladı. Fabrika çalışırken, her seferinde koştururdu böyle. Fabrikaya çalışmaya gitmiyordu oysa şimdi. Bir burukluk doldu içine. Sakin ve telaşsız olmaya zorladı kendisini. Yapamadı; içindeki tedirginliği söküp atamadı. Yokuştan aşağı inerken, her zamanki tanıdık görüntü çarptı gözüne. Fabrikalar, çalışmaya hazır bekliyordu. Fabrikalardan koparılmış hissediyordu kendisini. Kafasında bir sürü düşünceyle Haliç’e indi. Kazan fabrikasının önüne varıncaya kadar geçtiği yolların farkında olmadı. Birdenbire kazan fabrikasının karşısında buldu kendisini. Tüm kazan işçileri büyük fabrikanın önüne yığılmışlardı.

Büyük bir heyecan yaşanıyordu. Az sonra fabrikanın kapıları ardına kadar açıldı. Fabrikanın kapısında ilk kez o gün asker yoktu. İşçiler toplu halde fabrikadan içeri girdiler. Ayrılık uzun sürmüştü. Şaşkındılar. Yuvalarına kavuşmuş gibiydiler. Sendikanın arabası önceden gelmiş olacak, fabrikanın içindeki alandaydı. İşçiler, parayla tuttukları bir davulcuyu yanlarında getirmişlerdi. Davulcu, daha fabrikaya girerlerken davulunu gümletmeye başlamıştı bile. Heyecanlarını ve mutluluklarını davul anlayabilirdi ancak. Davul gümledikçe coşkular zapt edilemez hale geldi. Çepeçevre oldular. Hepsi kol kola girip geniş bir alan boyunca uzandılar. Davulun her vuruşuyla ayaklar hareket etmeye; bir o yana, bir bu yana dönmeye başladılar. Önce karışık bir haldeydiler. Sonra bir çember oluşmaya başladı. Çember gitgide büyüdü. Her biri çemberin çevresinde yer açmaya çabalıyordu kendine. Çember büyüdükçe büyüdü, fabrikanın önündeki geniş alana yayıldı. Yedi yüz kişiden oluşan büyük çember davulun sesiyle aynı anda zıplamaya, geniş alanı dönmeye başladı. Ayaklar aynı anda kalkmasını beceremiyordu belki ama anlatılmaz bir coşku sarmıştı hepsini. Birol bu coşkunun içersinde kayboldu. Yüreğini sıkan endişeleri umursamaz oldu. Daha çok zıpladıkça, daha bir kurtuluyordu endişelerinden: O zaman duyguların en yükseğine ulaşıyor, içinde ne kadar duygu varsa, yaşam kazanıyordu, soluk alıyordu. Dönmekten, kol kola girdiği vücutlarla birlikte aynı tempoyla bacaklarını sallamaktan sarhoş olmuştu adeta. Umutsuzlukları, korkusu, hepsi birlikte dans ediyordu onunla. Yaşam buydu, hareket demekti. Vücudu hareketin en hızlısına ulaştıkça yaşamla bütünleşiyordu. Korkularının, umutsuzluklarının, mutluluklarının, endişelerinin, başarılarının; hepsinin ama hepsinin yaşamı harekete geçiren şeyler olduğunu hissetti. Yaşamak ne güzel şeydi. Bacaklarını var gücüyle salladıklarında yaşamla kol kola girmiş, onunla birlikte, aynı tempoyu tutturmuşlardı sanki. Hareket hızlandıkça soluk soluğa kaldı. Daha da hızlanırsa tıkanıp kalacak sandı kendisini. Umurunda değildi. Tıkanıp kalsa da devam edecekti. İç içe iki çember oluşturdular. Çember, Birol’un olduğu yerden koptu bir ara. Yanındakinin elinden mendili aldı. Kolunu havaya kaldırıp var gücüyle salladı. Gittikçe açılıyordu nefesi.

Başçavuşun cipinin kapıdan içeri girdiğini gördü gözleri. Devamlı dönüyorlardı. Çemberin iç tarafındaydı. Başçavuşun cipi bir gözüküyor, bir kayboluyordu. En ufak bir korku duymadı içinde. Hareketlerinde en ufak bir aksama olmadı. Çemberin dış tarafına geçtiğinde cipin yanında iki askerin durmakta olduğunu gördü. Başçavuş yoktu. Elindeki mendil havada uçuyordu. Sanki sonsuza kadar döneceklermiş gibi geliyordu ona. Hiçbir şey umurunda değildi. Yorulup da ayrılanlar tekrar katıldılar oyuna. Birol’un elinden başka biri aldı mendili. Kalbi küt küt atıyordu Birol’un. Bırakmayacaktı! İstiyordu ki oyun bitmesin. Hiç bitmesin!

Derken davul yavaşladı, sustu... Davul çalıyormuşçasına sessizce birkaç kez daha döndüler. Sonra sıralar bozuldu. Nefes nefeseydi herkes. Kalabalığın arasında kalmıştı Birol. Bakışlarıyla başçavuşu, askerleri arandı. Şube başkanının müracaat binasının merdivenlerini çıktığını gördü. Başkan, herkesin susmasını istedi; konuşma yapacaktı.

Askerler hâlâ aynı yerde duruyorlardı. Korktuğu yoktu. Yakalanmak istemiyordu sadece. Hiç değilse şimdilik. ‘Birazdan işçiler işbaşı yapacak,’ diye düşündü. İsa’yı aradı bakışlarıyla, Zülfü’yü aradı. Onların arasına karışır, onlarla birlikte çıkardı dışarı. Çok dikkatli davranması gerektiğini biliyordu. Ortada tek başına kalmamalıydı. Şube başkanı konuşmasına devam ederken, işçilerin arasında dolanıp İsa’yı aradı. Sıranın ön taraflarında Doğan’la karşılaştı. Onunla birlikte çıkmaya karar verdi.

“Başçavuşu gördün mü?” diye sordu Doğan’a. Doğan’ın gösterdiği tarafa baktığında çay ocağının yan tarafında gördü onu. Elinde olmadan Doğan’ın arkasına geçti.

Davullar bir daha çalsa, bir kez daha dönseler?.. Sendika başkanı konuşmasını bitirdi. İşbaşı yapmanın sırası gelmişti. Dışarıda kalan otuz kişiye bir hüzün çöktü. Kiminin gözleri nemlendi. Çalışmaya giden arkadaşlarıyla el sıkıştılar. “Bir ay sonra biz de fabrikadayız” dediler “Siz gelmezseniz, biz geliriz dışarı,” dedi çalışacaklardan biri.

Askeri cip ve askerler; tam karşısında duruyorlardı Birol’un. Başçavuş görünürlerde yoktu. Müdüriyete gitmiş olmalıydı. İsa geldi yanına. “Hadi, gitmiyor muyuz?” diye sordu.

“Evet, gidelim.”

Arkasına bakmadan, kapıya doğru yürüdü. Tüm vücudu gerili bir yay gibiydi. Bir anda nasıl olmuşsa, açıkta kalıvermişti. Birkaç saniye vardı önünde. O birkaç saniyeyi de atlatırsa fabrikanın dışına çıkmış olacaktı. Çadır tarafına giden yola saptı mıydı, uzaklaşması kolay olurdu. İsa’yı ve diğerlerini geride bırakmış olmalıydı. Geri dönemezdi. En iyisi arkaya bakmadan yürümek!

Birisinin seslendiğini duyar gibi oldu. Beyni uğuldadı o ân. Durmadı. Kapıya yürüdü. Bekçi kapıyı açmadan önce: “Askerler bir şey söylüyorlar galiba...” dedi. Başından aşağı buz gibi oldu. Durdu, yürümedi ayakları. “Geçecek misin?” diye sordu bekçi. Rüyada gibi çıktı dışarı. Yürüyor ama gidemiyordu ileri. “Seni çağırıyorlar!” dedi bekçi arkasından. Geriye dönüp baktığında, askerlerden birinin bulunduğu yere koştuğunu gördü. Başçavuşu o zaman gördü. Cipin yanındaydı.

Hayatında hiç o andaki gibi sakin olmamıştı. Heyecanı bıçakla kesilmiş gibi yok olmuştu birden. Az önceki gibi hızlı hızlı atmıyordu kalbi. Askerlerin yanına gelmesini bekledi. Hatta askerin bayağı telaşlı olması tuhafına gitti.

Asker onu alıp başçavuşun yanına götürürken, ne için gittiğini unutmuş gibiydi. İşçiler, işbaşı yapmış olmalıydılar. Fabrikanın önündeki alan boşalmıştı. Komiteden birkaç kişinin de kendisiyle birlikte geldiğini fark etti. Başçavuşun yanına vardığında, sanki bir şey söylemek için çağırılmış gibi merakla baktı onun yüzüne. Başçavuş daha heyecanlıymış gibi geldi ona.

Başçavuş, “gidelim,” dedi sadece. Askeri aracın kapısını açtı. Hiç tereddüt etmeden bindi Birol. En arka köşeye geçip, rahatça oturdu. Arkadaşlarını gördü dışarıda. Yüzleri sararmış bir halleri vardı. Ne yapacaklarını şaşırmışlardı. Bu kadar sakin oluşu tuhafına gidiyordu. Arkadaşlarına birkaç şey söylemek geldi içinden. “Yakında fabrikaya dönerim,” diyecekti, fırsat bulamadı. Başçavuş alelacele bindi araca. Askerler de bindiler. Biri Birol ‘un yanına geçti. Fabrikanın kapısı ardına kadar açıldı. Hareket ettiler. Dönüp baktı bir kez. Gülmedi ama üzülmediğini anlatmaya çabaladı. Başçavuş önde oturuyordu. Karakola gidene kadar arkasını dönmedi. Tek kelime konuşmadı.

Küçük fabrikanın önünden geçtiler. Orada da çalışma başlamıştı. Birkaç işçi, fabrikanın önündeki alanda demirleri kesiyordu. Kendisini görür gibi oldu orada. O olmasa da fark etmiyordu zaten. Demirler kesiliyordu yine de. ‘Fazla kötümser olmama gerek yok,’ diye düşündü. Kazandık direnişi. İşçi arkadaşların büyük çoğunluğu girdi fabrikaya. Geri kalan otuz kişi de girecek. Mutlaka girecek! Girecek çünkü, fabrikadaki işçiler dört ay önceki işçi değil. Çok şey değişti dört ayda. İşveren, işçileri aynı işçiler sanıyor. Yanılıyor. Yanıldığını anlayacak yakında!..

Rahatça arkasına yaslandı.

Askeri cip, karakolun önünde durduğunda, Birol’u araçtan indirip, doğruca alt kata, nezarethanenin olduğu kısma götürdüler. Nezarethane, hiç penceresi olmayan bodrum gibi bir yerdi. Demir parmaklığın kapısını açıp içeri soktular. İçeride duvara zincirle bağlı tahta bir ranza vardı. Tahta ranzada biri oturuyordu. Yüzü gözü şiş içindeydi ranzada oturanın. Epey dayak yemiş bir hali vardı.

Demir parmaklıkların öte tarafında askerler bir masanın başını çevrelemişler, şakalaşıyorlardı birbirleriyle. O daracık yerden dışarısı çok uzak geliyordu Birol’a. Dışarının gürültüsüne ulaşamıyordu. Oysa şu anda yolda yürümekte olan birilerinin olduğunu, hem de onlarla arasındaki mesafenin çok yakın olduğunu düşündü. Cılız bir ışık vardı tavanda ve fazla aydınlatmıyordu içersini. Öğleden sonra, tanımadığı bir asker sigara getirdi Birol’a. Direniş yerinde birkaç kez nöbette bulunmuş. Oradan tanıyormuş Birol’u... Tahta ranza iki kişinin yatamayacağı kadar dardı. Yanındaki adamın ağrısı olacak, bir köşede büzülmüş duruyor ve hiç konuşmuyordu.

Akşama doğru bir asker gelip, demir parmaklığın kilidini açtı, çıkardı Birol’u. Askere bir şey soramadı. Nezaretten alıp yukarı küçük bir odaya götürdüler. Odada bulunan astsubay daktiloda yazılı ifadesini aldı. Uzun bir süre kapının yanında, yanında asker, dikildi ayakta. Tekrar nezarethaneye gideceğini sanıyordu. Götürmediler. Bir asker gelip, bileklerine kelepçe taktı. Bir süre daha beklendi. Başçavuş yanına çağırıp, gerekli dosyaları verdi askere.

Çok uzun sürmedi, askerle birlikte çıktılar dışarı. Kelepçe alışamadığı yabancı bir cisimdi elinde. “Nereye gidiyoruz?” diye sordu askere. “Savcılığa, oradan da mahkemeye çıkacaksın,” yanıtını verdi asker. “Kelepçeleri arabaya binince çıkarırım” diye ekledi sonra. “Bana kalırsa takmazdım ama başçavuş takmadığımı görürse kızar Birol Ağabey.” Ağabey sözü üzerine ilk defa dikkatlice baktı yüzüne: onun, nezaretteyken sigara getiren asker olduğunu fark etti.

Asker, yoldan geçen bir arabaya durması için işaret etti. Birol, minibüse bindikten sonra geriye dönüp baktı. Kazan fabrikasıyla arasında bir sürü ev vardı. Yine de bir şeyler gördü orada. Kazan işçileri çalışıyor olmalıydı. Makineler yeniden canlanmış, yeniden harekete geçirmişti fabrikayı. Yaşam sürüyordu; yaşam durmadan değişiyor, hiçbir şey aynı kalmıyordu.

Zülfü’nün oğlu yaşama biraz erken merhaba demişti.

Ya Ateş? Ateş yeni oyununa hazırlanıyordu ve oyununa gelmesi için davetiye vermişti Birol’a.

SON