DOKUMACININ ÖLÜMÜ

Hazırlayanlar

Sennur Sezer-Adnan Özyalçıner

Evrensel Basım Yayın-135

Dokumacının Ölümü

Birinci Basım Kasım 1999

Hazırlayanlar: Sennur Sezer-Adnan Özyalçıner

Kapak Resmi: “Tarla Dönüşü”, Neşet Günal

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Galipdede Caddesi Şahkulu Sokak

Şahin İş Merkezi No: 10 Kat: 2 Tünel / İstanbul

Tel: 0212 293 63 45-47

Faks: 0212 293 63 31

DOKUMACININ ÖLÜMÜ

Emeği konu alan öykülere bu kitapla nokta koyuyoruz. Böylece toplam olarak Türk edebiyatından 75, Dünya edebiyatından 17 seçkin öyküye yer vermiş olduk. Türk edebiyatından derlediklerimzden kimilerini yine de değerlendirme olanağı bulamadığımız için üzgünüz.

Bizim emek, emekçi öyküleri açısından yaptığımız bu derleme ve değerlendirme bir ilk adım sayılmalıdır. Eksiklikleri, tutarsızlıkları olabilir. İlerde bu konuda çalışacak olanlar, eksiklikleri tamamlayarak konuyu geliştirebilirler.

Bu arada, 1980 sonrası öykücüleri arasında emek, emekçilerin yaşamı ya da sorunları açısından yaptığımız araştırmalarda bu konuya değinen öykülerle pek karşılaşmadığımızı söylemeden geçemiyeceğiz. Emeğe, emekçilerin yaşam serüvenlerine ilgi gösteren en genç öykücümüzün 1954 doğumlu olması sizi şaşırtmamalıdır. 1980 darbesi, insanı toplumsal konumuyla ele almayı, türlü yasaklar ve baskılarla unutturmuş olmalı ki yaşam kavgası, gündemde olduğu halde, bu dönemde yazılan öykülerde yer bulmamış.

Kitapta, birbirine bağlanarak sürekli okunmayı sağlayacak Türk edebiyatından 18, Dünya edebiyatından 4 öykü yer aldı. Daha önceki kitaplarımıza aldığımız Fakir Baykurt’la Adnan Özyalçıner’in bu kitaptaki öykülerini anlattıkları emek serüveninin bir tür devamı saydığımız için seçtik.

Uygarlığı yaratanın, geliştirenin hep emek olduğunu biliyoruz. Üretimleriyle yaşamamızı sağlayanlar da hep emekçiler olmuştur. Kol gücünden başka sermayeleri olmayan işçilerle köylüler ve düşüncelerinden başka sermayeleri olmayan düşünce adamları, el birliğiyle, yaşamı var etmişlerdir. Gerçek yaratıcılar onlardır.

Bütün olumsuzluklara, engellemelere karşılık, üretimleriyle yaşamı değiştirip dönüştürmeye olan inançlarından caymamışlardır. Bu yüzden hâlâ ayaktadırlar, hâlâ direnmektedirler. Başta ekmek olmak üzere sevincin, mutluluğun, özgürlüğün, barışın hep birlikte paylaşılacağı günler için var güçleriyle çalışıyorlar.

Bu kitaptaki öykülerin sürekliliği içinde, gelecekte paylaşılacak olan bu yaşama sevincinin kıvılcımlarını bulacaksınız. O günlere ulaşıldığında kavganın yerini barış, köleliğin yerini sahiplik, sömürünün yerini birlikte üretilen yaşamın eşitçe paylaşımı alacaktır.

Emeğin gücünün birleştiriciliğinin görkemli güzelliğini, insanı insan yapan anlamını, doğayı altedişinin yüceliğini Maksim Gorki’nin Tünel öyküsünde, göğsünüz kabararak izleyeceksiniz. Semplon Tüneli’nin açılışında İtalyan ve Fransız işçilerinin, dağı delip toprağın altında birleşmeleri, elele tutuşmaları şöyle anlatılmış öyküde:

“En son toprak parçası da dökülüp meşalenin alevi deliği aydınlatınca karşımızda neşe gözyaşları döken bir yüz ve onun arkasında sürü ile meşaleler ve insanlar gördük. Çevremiz zafer çığlıkları, neşeli seslerle gümbür gümbür gümbürdüyordu. Hayatın en mutlu günü idi bu, onu hatırladığım zaman hayatımın boşa gitmemiş olduğuna inanıyorum. İşte bu, benim işim, kutsal bir iş, bey kutsal iş diyorum sana. Güneşe çıktığımızda çoğumuz ağlayarak toprağa kapandık, öptük onu. Bir peri masalı kadar inanılmaz bir şeydi bu.. Evet, yenik düşen toprağı öptük, dağı öptük. O gün, kendimi her zamandan daha yakın buldum toprağa bey; insanın bir kadını sevmesi gibi sevdim toprağı.”

Bu, insanın emeğinin gücüyle doğaya egemen olmasının, yaşama el koymasının büyük sevincidir.

Aynı sevinci Adnan Özyalçıner’in kitaba adını veren Dokumacının Ölümü öyküsünde bulacaksınız. Öyküdeki dokumacının işine olan sevgisi, yaratıcı gücüne olan inancı, ölse de, yerini bir başkası alacağı için, aynı sevinç ve mutluluğun süreceğini gösterir:

“Dokumacı, ameliyattan sonra üç gün yaşadı. O üç gün de çözgünün bağlandığından ve işin iyi gittiğinden haberi oldu. Hasan, her gün hastaneye uğradı. Çözgünün rengini, atkı sayısını, saatte kaç mekik atabildiğini, hepsini bir bir anlattı dokumacıya. Hasan, anlattıkça dokumacı, tezgahının başındaymışçasına mutlu oluyor, gülümsüyordu.”

Dokumacının işine olan sevgisi, üretimden doğan sevinç ve mutluluğu barışı da getirecekti. Ne yazık ki geçici bir süre için. Öykünün sonundaki yazarın notunda bu durum şöyle belirtiliyor:

“Dokumacının ölümünden hemen sonra güzel bir raslantıyla dünyada savaş bitti. Barış ilan edildi. Sanki dokumacının mutlu ölümü, iyimserliği sağlamıştı barışı. İlk anda insana öyleymiş gibi geliyor. Oysaki dokumacı ne atom bombasını, ne de Nagazaki ve Hiroşima’da yokedilen yüzbinlerce insanı biliyordu. Ayrıca dokumacının barışla birlikte sürüp gidecek olan savaş kışkırtıcılığı içinde geçirdiğimiz günlerimizden de haberi olmayacaktı. Toplu ve tek tek öldürümler, açlıklar, işsizlikler, haksızlıklar, tutsaklıklar, işkencelerle gene kan ve ateş yumağı içinde geçecek barış günlerini ise hiç bilmeyecekti. Onları biz yaşıyoruz, anlatmak bize düşer.”

Gerçekten de bu geçici barışı, emeğin gücüyle, dokumacının özlediği sürekli barışın egemen olacağı, sevginin, mutluluğun paylaşılacağı günlere dönüştürmenin savaşımını vermeyi eksiksiz sürdürmemiz gerekir. İnsanlar arasında sevgiyle mutluluğu paylaşmayı gerçekleştirinceye kadar.

Sennur Sezer - Adnan Özyalçıner

Ağustos 1999 - Merter, İstanbul

Es Be
Süleyman Es¹...

SALİM ŞENGİL

Bizim oralarda yelken açıp gezenler çok duymuşlardır:

Bir gemi esintisiz kuytuda kaldı mı, bir praçelâ, bir tırandil denizde rüzgâr bekledi mi?

“Es be Süleyman es...” derler.

Bir yandan batıya doğru kıyıyı izleyerek İzmir’e kadar giden, ya da Ege’deki Lâroz, Sömbeki, Kalimyoz, Rodos gibi adalara sefer yapan gemiciler, güneyde Kıbrıs’a, İskenderiye’ye inen yelkenlilerde çalışan bizim oralı kaptan ve tayfalar hep onu överler, balıkçılar onu anlatırlardı. Kimileri de daha abartarak ona ermiş gözüyle bakarlar, denizin piri olarak bellerdi. Süleyman, yaşadığı yıllar boyunca herkesin bakışını üzerine çekmişti zaten. Bu yüzden olacak, şimdi ne zaman denizden söz açılsa, iyilikten yana konu olsa, Süleyman anımsanmasın olası değil.

Süleyman, Karagözler mahallesindeki evimizin birkaç ev ötesinde, Tepesidelik’de otururdu. Her zaman denizi, kordonu, gelen giden, demirleyen gemileri seyrettiğim balkonumuzun altından onun kaç kez geçtiğini gördüm, hesapsız!.. Bu, çocukluğumun, gençliğimin anıları arasında oldukça geniş bir yer tutar. Baraketi sepeti koltuğunun altında, yokuş yukarı ya da aşağıya doğru, romatizmalı ayaklarını sürüye sürüye bir gidişi vardı ki, hiç gözümün önünden gitmez. İnce, uzun gövdesinin belinden aşağısı, üstüne oranla ayrı bir biçimde sallanır dururdu. Ama Süleyman’ın kolları güçlü olmalıydı, pazuları şişkindi. Soluk bir yüzü vardı. Sağ kaşının üstüne her zaman kumral saçları düşerdi. Sabahları ne zaman balığa giderdi? Bunu bilemem ama dönüşünü çoğu görür, balkonumuzdan ona seslenirdim:

“Süleyman abiiii... Teken² var mı?”

“Var, ne yapacaksın?..”

“Ben de balık tutacam...”

“Ah, senin de oltana takılacak kör bir balık bulunur denizde elbet... Seni yaramaz seni, hadi gel bakalım.”

Koşardım. O da iki avucumla sıkı sıkıya tutuğum bakır tasa, bereketli elleriyle teke doldururdu. Vakit erkense hemen, geç ise ertesi günü sabahın köründe kamışımı omzuma alır, arkamdan annemin rumeli ağzıyla:

“Oğlum düşersin denize, dikkat edesin...” diye bağırdığını duymazdım bile...

Evimizin önü, denize doğru biraz engindir. İniş aşağı koşarken, arkamdan taşlar, topraklar yuvarlanır, bazan da pabuçlarım geride kalırdı. Ne olursa olsun ben, Süleyman’ın kayığını bağladığı tahta iskeleye, bir hamlede gelmiş olurdum. Yemi takar, oltayı denize atar, çekerdim: hep boş!... Nerede Süleyman’ın tuttuğu o güzelim mercan balıkları?..

Kimi kez de, “yemi yemişlerdir” diye oltayı umutsuzlukla çektiğimde, küçük bir lâhoz ya da kaya balığının yakalanmış olduğunu görürdüm. Hınzır oltayı iyice yutardı, boğazından çıkarmak için ne çektiğimi ben bilirim... Bazan da isparya, iskorpit, mavri yakalandığı olurdu. Eh, o zaman beni eve dönerken görmeliydi. Kamışı omzuma, yalın bir kılıç gibi alır, zafer sonrası kente ilk giren komutanın, aşırı gururuyla sarmaşdolaş olan küçücük göğsüm şişerdi. Daha yarı yoldan tekir kedimiz karşılardı beni. Saygı gösterilen, pek büyük bir adammışım gibi beni sağ yönüne alır, ben önde, o sol elimde tuttuğum balık dizisinin bir adım gerisinde öylece eve girerdik.

Büyük ‘paspatır’ın denize döküldüğü yere gitsem, orada çok balık tutabilirdim. Ama ne yapayım! İş çok balık tutmada değildi ki... Az da olsa, çok da olsa benim getirdiğim balıklar hiçbir zaman tavada ya da ıskarada kızarmak mutluluğuna erişmezdi. Annem, onlara harcanacak zeytin yağına, kömüre kıyamaz, bu yüzden tutuğum balıklar hep bizim tekire yarardı. Onun yarı yola kadar karşıcı çıkması, beni karşılaması boş yere değil...

Sıcak yaz günlerinde bizim mahallenin genç kız ve kadınlarının ‘Gazhane’ üzerindeki düzlükte toplanarak, açılıp serpildikleri eğlentilerde Süleyman bulunmadı mı o gece tatsız, neşesiz olurdu. Kışın ise her akşam başka bir evde toplanılır çalgılar çalınır, maniler söylenir, fincan, düğümlü mendili bulma oyunları çıkarılırdı. Erkek olarak ancak bizim gibi çocukların bulunduğu bu toplantılara Süleyman, elini kolunu sallaya sallaya, hiç çekinmeden girerdi. Onun geldiğini daha önceden duyan kadınlar öbürlerine haber verdiğinde:

“Varsın gelsin, o bizim oğlumuz yerinde...”

“Niye örtünecekmişiz, ilk mi görüyor bizi?..”

Ve mahallenin daha şaklaban kadınları:

“Ana bire Süleyman, nerede kaldın gâri!.. Gözlerimiz yolda, bekledik durduk.”

“Gel bakalım şöyle yancağımıza, seni çok göresim geldi...” diyerek ona karşı olan temiz duygularını açıktan açığa söylerler, gizlemeye gereksinme bile duymazlardı. Kadınların bu toplantılarını bilen kocaları, oraya Süleyman’ın geldiğini duysalar da, hiçbir zaman bu yüzden eşlerini paylamamışlardır. Yaz kış ayrı biçimleriyle yaşanan bu tür gece toplantılarının bir dedikodu konusu olduğu da duyulmamış, küçük kentimizin havasını bulandırmamıştır. Birbirlerine temiz duygularla, sevgiyle bağlı olarak yaşayan bu yoksul, tok gözlü, cömert insanların düşüncelerine, kirli, sevgiden yoksun istekler karışmadı. Uzun yıllar, bunun böyle sürüp gittiğini gözlerimle gördüm. Mahallemizin örnek olacak bu insanca yaşamını her zaman göğsüm kabararak anmışımdır... Çocukluğumda hiç düşünmeden geçirdiğim o günleri, şimdi bölük pörçük anımsadıkça, daha başka anılarla dolu, zamanın üzerinde bir kabuk bağladığı o geçmişlerin içinde filizlenmiş olarak taptaze yaşadığını iyiden iyiye duyarım. Günler, aylar, yıllar boyunca süren yaşam savaşı, mutlu günlerim, mutsuzluklar o güzelim anıları eritemedi, ne silinmez bir yazıyla yazılmışlar ki onları silemedi. Belki buna bir ömrün bile gücü yetmez; kimbilir!..

Bizim Karagözler mahallesi kadar, bütün küçük kentin bildiği bir şey vardı: Süleyman ne zaman balığa çıksa, yağmurda fırtınada, lodosta poyrazda ne olursa olsun tam tamına beş dizi mercan balığıyla gelirdi. Kimse onun bir gün bile olsun bir dizi eksik balıkla avdan geldiğini görmemiştir.

“Bugün hava poyraz, mercan derin sulardadır.”

Kiminde:

“Fırtına var, bugün balık pek dokunmaz.” diyerek balıkçıların ava çıkmadığı günler Süleyman, gene bir tek eksiksiz, sanki tam iyi bir balık havasıymış gibi öylece, beş dizi mercanla çıkagelirdi. Onun balıkları iskelede kapışılır, o yalnız dört diziyi satar, birini evine götürürdü. Bunun böyle olduğu herkesçe bilinirdi. Süleyman’ın elinde bir dizi mercan kaldığını gören kimsenin:

“Bunu bana satar mısın?” diye bir öneride bulunması abes sayılırdı.

“Mercan balığı bu kadar nazlı mı ki, yakalanması için havasını ister?” diye bana sormayın... Öyle ki, belirli mercan yatağından üç kulaç aşağısına düşseniz, üstelik oltalarınızda en taze yemler bulunsa, gelip kuyruğuyla bile çarpmaz. Mercan başka türlü balıktır, hiçbir cinse benzemez. Bu sırrı ben çok zaman bilemedim, eğer Süleyman da ‘Şarap Kadehi’ denilen bizim körfezin güneyine düşen ‘Eski Meğri’ feneri ile kışlanın bulunduğu yüksekçe ‘Debboy Tepesi’ndeki kuleyi bir hizaya, batıda Tersane Adası’nın ucunu ‘Kurdoğlu Burnu’ ile denk düşürmez ve Kargı Çayı’nın döküldüğü kumsalın yirmi beş kulaç açığında, yirmi kulaç derinliğe demirlemese, balık avından çok eli boş dönecekti. Bulma olanağınızı görmediğim için bu mercan yatağının sırrını şimdi açığa vuruyorum. Limanın içinde, ‘Aksazlar’ın önünde, çok kimsece bilinen bir mercan yatağı daha var ama, körfez balığı ile liman içerisindekilerin arasında lezzet farkı çoktur. İç denizin dibi batak olduğundan balıkların tadı da yavan olur.

Yediburunlar’ı köpüre köpüre döven, ‘Çalış İskelesi’nde, Kargı Çayı’nın döküldüğü kıyılarda gürleyen dalgaların ‘Menpaşa Koyu’nda koca gemilere demir taratıp, küçük kentimizin kuytu limanına sığındırdığı günler çoktan geçmişti. Uçları beyaz karla örtülü yaylalardan, ardıçlı dağlardan, çamlı bellerden, kekikli yamaçlardan kopup gelen baharın, burcu burcu ılık havası, azgın denizlerin rengini de değiştirmişti. Şimdi balıkçıların daha zahmetsiz, çok yorulmadan, bol balıkla döndükleri günlerdi. Her şeyin üstünde kendini gösteren ilkyaz, geçen yıllarda olduğu gibi bu yıl da Süleyman’ın gidişatında hiçbir değişiklik yapmamıştı. Bahar gene onu, romatizmalı bacaklarını sürüye sürüye denizden beş dizi balıkla döner buldu. Bir dizisini eve, sattığı dört diziden birinin parasını da, elleri titrediği için kimsenin traş olmadığı ihtiyar komşumuz berber Hasan’ın karısına verirdi. Bu ne zamandan beri böyledir bilemem... Benim anımsadığım kaç yıldır bunun değişmeyişi idi.

O gün küçük kentimizin hemen hemen bütün halkı ‘Payamlı Bahçe’ye taşınmıştı. Bizim orasının her mevsime göre ayrı ayrı eğlence yerleri vardır. Aksazlar’ın, Eski Meğri’nin eğlence ayları olduğu gibi burasının da baharda, hafta tatillerinde en sayılı günleri yaşanırdı. Bu günlerin anıları yıllar geçse de unutulmaz, belleklerde yaşar, dillerden düşmezdi.

Şimdi de böyle bir gündü. Her mahalle özellikle boşaltılmıştı sanki!.. Güneşin sokakları yer yer ışıldattığı saatten sonra, ‘Payamlı Bahçe’de erkenden yer tutmak tezcanlılığı içinde evlerde kimsecikler kalmamıştı. Sabahleyin yollara dökülen insanların kollarında şişkin karınlı sepetler, genç kızların kanaviçe işli kılıflarıyla ellerinde mandolinleri, çocukların tartaklaya tartaklaya çektikleri kuzuları, bu görkemli gidişe, daha başka bir anlam ve renk veriyordu. Ah, kim bilebilirdi ki gene bu gün, kıvanç ve mutluluğun çok yükseklere ulaştığı bir sıra, kahredici bir haberin çıkıp geleceğini!.. Kim umardı ki, tasa ve düşünceden uzak, sabahın o parlak aydınlığında ‘Payamlı Bahçe’ye gidişin, acı bir şarkıyı beraberce söyler gibi, korkunç dönüşü olacak!.. Bu günün anısı, yılllar sonra anımsandıkça gözler yaşaracak.. Olup bitecekleri önceden kim bilebilirdi?..

Öğle yemeğinin göz kapaklarına verdiği ağırlık, koyu gölgeli ağaçların altına ve tertemiz çimenlere serilmiş kilimlerin üstünde giderildikten sonra, sabahınkinden daha güçlü bir şevkle, yeniden eğlencelere başlanmıştı. Her ağacın altından zaman zaman bir gramafon, bir mandolin, bir saz sesine uyumlu olarak karışan güzel bir erkek sesi kadınların, kızların yüreklerini hoplatırken, gençlerin oyunları şarkı ve gülüşleri, daha yukarılarda, kayalara oyulmuş Ceneviz’lerin kalıntılarındaki yankıları, ‘Payamlı Bahçe’nin genel havasında toplu bir güzellik meydana getirmekteydi. Daha aşağılarda binbir hünerle iplerden atlayan, yaşlı ağaçların, güvenilir dallarına kurulmuş salıncaklarda, korkusuzca göklere doğru yükselen genç kızların, yeşil dalların arasında renk renk etekleri savruluyor, örtülü yerleri cömertçe açılırken, onları seyre dalmış delikanlıların gözlerinde mutlu bir yaşamın ışıltıları parlıyordu.

Yaşanmakta olan bu güzel günün tadını ilk kaçıran, bütün ‘Payamlı Bahçe’nin körpe dallarını kırıp geçiren, taze yapraklarını savuran bir rüzgâr oldu. Arkasından yağmur gelir korkusu ile herkes titredi. Yere serilmiş olan kilimler, örtüler toplanmaya, kapkacak sepetlere doldurulmaya başlandı. Sonra geleceğe baş eğen insanların umutsuzluğu içinde işin sonunu beklediler. Görünene bakılırsa, yağmurdan önce gelen rüzgâr olacaktı bu. Ne yapılabilirdi? Hiçbir şey... Sığınacak bir yer yoktu. Az sonra görüldü ki, iş korkulduğu kadar çıkmadı, bahçenin eteğindeymiş gibi yakın görünen limanın boğazı üzerinde kara bir bulut belirdi, deniz morardı, sonra ‘Günlükbaşı’ ovasından tozu dumana katarak geçip gitti. İşte bundan sonra olan oldu ya... Ufuktaki güneşin ışıkları, yeşil çimlerden kadife tüylü yapraklara sekerken, iskeleye çıkan kara bir haber, her evin kapısını ayrı ayrı çalarak, çabucak ‘Payamlı Bahçe’yi buluverdi.

“Süleyman boğulmuş...”

“Deme!..”

“Öyle... Göcek’ten Ali Reis’in motoru gelirken rastlamış. Kızıl Ada’nın altında bakmışlar bir kayık devrilmiş, kaplumbağa gibi tersine dönmüş duruyor. Bir de ne görsünler! Süleyman’ın teknesi değil mi o? Halat atıp arkalarına bağlamışlar. Biraz ötesinde de Süleyman’ı suyun yüzünde şişmiş bulmuşlar.”

Payamlı Bahçe’ye gelen bu habere önceleri kimsecikler inanmak istemedi.

“Şom ağızlılar...” dediler, “Ağzınızdan yeller alsın” dediler. Dediler ama gene de bahçe bir hamlede boşalıverdi. Evlere giden yollar, kordon boyundan geçti. Payamlı Bahçe’ye ulaşan haber doğruydu. Süleyman boğulmuştu, yoktu artık.

Biz mahallemize geldiğimizde, Gazhane’nin üstünde toplanmış olan bütün komşuların arasında, başında çatkısı ile en çok berber Hasan’ın karısını, yüzü denize dönük, dizlerini döver, ağıt tutar bulduk:

“Gençliğine doyamadan gitti a dostlar...”

Kalabalık:

“Ah yavrum...”

“Bizi böyle garip mi bırakacaktın sen Süleyman?..”

Kalabalık:

“Ah, Allahım...”

“Onun yerine ben gitseydim ne olurdu?.. Varsın yaşasaydı o...”

“..................”

“Gördün mü olanı sen Sıdıka Teyze!.. Süleymancığımızı kaybediverdik ya. Ah, benim yiğitim, mahallemizin gülü, arslanım... Sana bu dünya dar mı geldi, başını alıp gittin?”

Kalabalıktan biri:

“Ah... ah şahinim...”

Bir başkası:

“Benim tosunum...”

Geç vakitlere kadar mahalleli, Gazhane üstündeki düzlükte ağıt yakıp ağladı durdu. İşte o gün, bugün... Yelkenlerini açmış bir gemi, bizim oralarda, denizde rüzgâr bekledi mi, bir praçelâ, bir tırandıl esintisiz kuytuda kaldı mı?

“Es be Süleyman es...” derler.

Balıkçılar hep onu över, gemiciler onu anlatırlar. Buralardan yelken açıp geçenler çok duymuşlardır:

“Es be Süleyman es..” denildiğini...

1943

Aptal Memiş Efe

HALİKARNAS BALIKÇISI

Ona Dangır Köylü Aptal Memiş diyorlardı. Onu ilk sefer o dalgın haliyle görünce yanımdaki bir köylüye:

“Tembelin birisi olacak, zaten ona koydukları addan belli. Böylesinin evi kendi başının üzerine yıkılmak üzeredir” dedim.

Öyle ya! Böylesi, duvardan düşen bir taşı kaldırıp yerine koymaya üşenir. Köylü başını “hayır” makamına³ salladı ve “bütün Bodrum yarımadasında bunun bahçesi kadar iyi bakılmış bir bahçe daha yoktur, evi bir odadır amma tertemizdir” dedi.

Birkaç çeşit aşı gözü lazım geldi. Şehrin bahçelerini aradım taradım bulamadım. Bir gün yolum dışarılığa düştü. Efenin bahçesinin önünden geçtim. Adam çapa çapalıyordu.Güzel bahçesi de, etraftaki dağların, ormanların, derelerin hepsi de kendi boyuna posuna göre biçilmiş ısmarlama elbiseler gibi Memiş’e uyuyordu. Aşı gözlerini köyde de aradım, ama yalnız Memiş’in bahçesinde buldum.

Memiş ufak tefek yapılı bir adamdı. İhtiyardı, fakat çok genç bir ihtiyardı, dinçti. Yüzü yüzyıllar geçirmiş ağaçların kabukları gibi derin kırışıklarla kıyılmıştı. Fakat gözleri –ne bileyim?– kendi gözleri değildi. Sanki ıssız bir yerde uzaklara bakakalmış bir çocuğun gözlerini alıp yüzüne koymuşlardı.

Sokakta yürürken sizde hüzün uyandıran bir yüz görürsünüz. Fakat hemen başka bir yüze rastgelirsiniz. Görülen ikinci yüz birincisinin tesirini siler. Aptal Memiş’in bakışı ise yılların bile aklınızdan silemiyeceği bir bakıştı. Upuzun devam edip giden bir insan bakışı! Kafese kapanmış bazı kuşların, geyiklerin, parsların uzaktaki tepesi bulutlu dağlara, engin ormanlara bir bakışı vardır. Size bakarken sanki siz şeffaf oluvermişsiniz de, içinizden, çok ötenizde bir yere dalakalmışlardır. Memiş’in gözlerinde de o hazin hal vardı. Sözleri kıttı, yavaş yavaş konuşurken sözü söz olsun diye değil, fakat bir şeyi anlatmaya çabaladığı için konuşurdu. Hareketlerine gelince, onların ancak bir çocuğa veya bir ahmağa yakıştığı söylenirdi.

Aşı gözlerini aramak için yamacın yüksek bir seddine çıktık. Dağ eteği ovaya iniyor. Eteğin kenarı deniz kıyısında köpükten girintili çıkıntılı bir dantela oluyor. Ondan ötesi alabildiğine deniz. Uçurumun üzerinden bakınca sanki bir nur ummanının kıyısındaydık. Önümüzde yalnız güneş huzmeleriyle⁴ biçilmiş berrak hava ve berrak deniz, ta ufuklara kadar yayılıyordu. Güneş burada bayağı varlığın bağrına işliyordu. İnsanın gönlü güzellik içinde eriyordu. Aptal Memiş zaten bukalemun gibi bir adamdı. Durduğu zeminin rengiyle renklendiğini anladım. Onu çeviren güzellikle güzelleşiyordu. Bakışı birden deniz gibi derinledi ve kapkara iki cennet oldu.

Uzak yurt mu diyeyim, meçhul diyar mı diyeyim, –orası pek tarife gelmez– işte orasını insan dağ ardından şafak sökerken, gurup güneşi, ufuktan aşağıya ağarken görür gibi olur.

Kuşların cıvıltısında insan “orasını mı duyuyorum yoksa bana mı öyle geliyor?” der.

Aptal Memiş aşağıdaki bahçesini eliyle göstererek “şu bahçe yok mu, işte ona yıllardır bunca emek verdim. Ona böyle yüksekten bakınca, sanki orası yıllarca uğraştığım bahçe değil de, onara onara yapmasını özlediğim bahçe oluyor. Ne bileyim ona aşağıdan, ortasından bakınca göremediğimiz bir yer oluyor. Yüksekten bakınca bunun neden böyle olduğunu anlamadım gitti!” dedi. Duyduğu acizden mi nedir, başı bir yana düştü. Bakışı esrarengiz bir yoksulluk –ne bileyim?– bir daüssıla⁵ ile uzadı... Uzadı.

Zavallı Aptal Memiş Ağa, beceriksiz diliyle anlatmıya çabaladığı, meçhul yerin görmediğimiz bir yerin, yurdun bir başına kalmış yolcusuydu. Yeryüzünde kendi semavi arz ve tulü⁶ olan yurttaşlarından haberi bile yoktu. O meçhul yurt, halk türkülerinin saçma sapanı arasında kimi sefer bir şimşek gibi çakarak şimdi görülür, şimdi görülmezdi. Memiş’in bakışı insan şuurunda görüş menzili uzayan bir bakıştı. Onun sezişlerine delilik, aptallık, hülya, rüya diyorlardı. Mesafeyi bütün uzaklıklarından soyup hakikatin çıplak güzelliğini görmek delilik midir?

Aptal Memiş’e Bodrum pazar yerinde rastgelirdim. Onunla ahbap olmuştuk. Mevsimine göre getirdiği zerzavatı⁷, yemişleri yere sergi ederdi. Pazar yerinde yumurtalar, Sandraz dağının karlı tepesi gibi yığılı. Fakat buz gibi değil, ateş gibi, kızgın demir gibi beyaz. Portakalların parlayan altınlarının yanında, cehennem gibi kırmızı biberler, sonra kapkara zeytin kümeleri... Bir sürü insan, alınları hesap defterlerinin yol yol rakkamları gibi çetelelenmiş çenelerini çıkarasıya pazarlıkta! Pazar yerinde –pazar dışında da öyle ya– lira sözünden başka lâf yok. Elli lira, on lira, hiç olmazsa bir lira sözünün burnunu sokmadığı, on insan sözü yok. Usanmazlar da yahu!

Bu sözler zehirli sivrisinekler gibi havada vızıldayıp duruyor. Mavi hava bile kirleniyor da insan hava değil papel soluyor. Gel gelelim Aptal Memiş’in kulakları lira sözüne tıkalı. Sergisinin önünde yere bağdaş kurmuş, insan seslerinin vıcırtısı, ona kuş gibi cıvıl cıvıl öten bir pınar başı alemi duygusunu veriyor. Gözleri masmavi rüzgârlarla dopdolu olan göklere dalgın... Sanki o şiddetli ışık göz çukurlarında derinliyor derinliyor da kapkara oluyor. Memiş Ağa, önüne dikilen müşterinin üzerine saldığı gölgenin bile farkında değil.

— A Memiş Ağa, havaya ne sırıtıp duruyorsun, yahut, bak sana müşteri geldim.

— Ha! Eyi ettin evlât!

— Bu portakalları kaça satıyorsun?

— Ha? portakallar mı?

— Evet!

— Kaçtan istersin?

— Herkes kırkını on kuruşa veriyor a. (Bu fiyat mutlaka o günün râyiç fiyatından yüzde iki yüz aşağıyadır.)

— Eh olsun, al evlât!

Portakalları eksik mi satıyor, parayı eksik mi alıyor, pek oralı olmazdı.

“Anasını satayım, şu para kimi sefer lâzım oluverir” derdi.

Altın yumurta yumurtlayan kazı kim sevmez? Onun için herkesten önce onun malı satılmış, tükenmiş oluyordu. Sonra da, yüreğine ağır gelen bir angaryadan kurtulanlara has derin bir nefesle pazar yerinden ayrılır giderdi. Eşeğinin semerini onarmak için gön mü alacak, keçisine çan mı alacak, pek uzun boylu pazarlık etmezdi. Parası varsa parasıyla alabileceğini alır, parası yoksa, satın alacağı malın fiyatını elindeki para miktarına indirmek için pazarlıktan üşenir, başını aldı mıydı ıssız dağ yamacındaki tek gözlü kulübesinin yolunu tutardı. Satılmamış bir şeysi kalmışsa yolda çocuğu sırtında rastgeldiği bir köylü karısına verirdi.

Memiş Ağa, yirmi yirmi beş yıl önce Bodrumlu bir kızla evlenmişmiş. Bir çocukları olmuş, fakat ölmüş. Karısı da “Ben burada sıkılıyorum, ben dağa bakarım dağ bana bakar” dermiş.

Memiş Efe: “haklısın” dermiş, mütessir olarak başını bükermiş.

Bir gün şehre gelen bir memura bir hizmetçi lâzım olmuş. Kadın:

“Ne olacak, bir iki ay çalışırım, hem bu kadar darlık çekmeyiz,” diyerek hizmetçiliğe gitmiş. Fakat memurdan bir çocuğu olmuş, köye dönmemiş. Birkaç yıl sonra memur başka yere tayin olmuş gitmiş. Kadın veremle ciğerlerini öksüre öksüre Memiş Ağa’ya dönmüş. Memiş kadını kabul etmiş. Bazı ağzı kara köylüler Memiş Ağa için “boynuzlu” diye ileri geri lâf etmişler. Bu sözler Ağa’nın kulağına varınca, “Yahu insan bu. Yabancı olarak gelseydi kapıyı yüzüne mi kapayacaktım? Karım idi diye yüreğine kama mı saplamalıyım?” demiş. Kadın kendisine ne kadar bakıldıysa da ölmüş. Çocuğa Memiş Efe, kendi oğluymuş gibi bakıp büyütmüş.

Memiş’e göre her tohumda bir güzellik uyuyordu. Efe ta özünden duyduğuna göre, onun işi tohumun kapcığının içinde kıvrıla duran güzelliği uyandırmaktı. Tohumlar Memiş’e, “aman bizi canlandır” diye yalvarıp yakarıyorlardı. Ne var ki, büyümüş olan çocuk tohumlara büsbütün sağırdı. Bir yerde beş dakika süresince oturamıyordu. Hep seyahat etmek istiyordu, günlerini yıllarını, dümen izince sönen hava habbeleri⁸ gibi ta arkada bırakmak istiyordu.

Memiş delikanlıya, etme eyleme, kal da beraber eker, beraber yetiştiririz dediyse de olmadı. Efe çocuğu “İraz” ın (Raziye’nin) oğlu diye çok seviyordu; elindekini avucundakini çocuğa verdi. Oğlan çıktı gitti.

Her gittiği yerden mektup yazıyordu. Bir gün oğlanın mektuplarının ardı arkası kesildi. Sonra oğlanın boğulduğu duyuldu.

Nasıl olduğunu anlatmak uzun olur, fakat Efe’ye kara haberi götürmek bana düştü. Doğrusunu söylemek lâzım gelirse Efe’ye varmak için altıma bir eşek bile almadım. Papuçlarıma binerek yayan bastım. İnsan gönlü ne tuhaftır; eşeğe binmemenin sebebi bana ağır gelen bu işi mümkün mertebe geciktirmek, hem de içimdeki üzgüyü yürüyerek gidermekti. Yeryüzünde kimsesi olmayan bu adamın delikanlıya ne kadar bağlı olduğunu biliyordum. Onu da bir ulu çınar gibi tohumdan büyütmemiş miydi?

Bir ilkbahar gecesiydi. Her taraf nur gibi ay ışığıyla yıkanıyordu. Yürürken ara sıra uzaktaki bir köyden bir köpeğin havladığını, yakınından geçtiğim bir köylü evinden bir çocuğun ağladığını duyuyordum.

Bazan yol kenarındaki bir taşa oturup uzaktaki yamaçlarda mavi havaya pembe pembe tellenen çoban ateşlerine dalıyordum. Fakat ergeç dağ yamacının tepesinden bir küpe gibi sarkan Efe’nin köyüne vardım. Kara gölgem benden önce kapının üzerine düştü. Öyle ya kara haberi getiriyordum.

Üç dört dakika kapıyı çalmıya elim varmadı. Yolda taban teperken kara haberi Efe’ye nasıl açacağımı aklımda evire çevire düzene koymuştum. Elimi kapıya vurdum, yaptığım gürültü korkunçtu. Apansızın bir top patlamış gibi aklım altüst oldu.

Kapıyı Efe açtı. Gündüz gibi ay ışığında yüzünün her kırışığı bir bir görünüyordu. İşte o zaman pusulayı büsbütün şaşırdım. Dilim dolandı, ve ne yaptığımın farkında olmıyarak oğlunun boğulmuş olduğunu yüzüne karşı baltayı taşa vururcasına söyledim. Yüzünün bir parçası bile kıpırdamadı. Bana:

— Eyvallah oğlum dedi.

Ona başka neler dediğimi hatırlamıyorum. Fakat birkaç dakika sonra kuyruğunu ardına sokmuş bir köpek gibi uzaklaştım.

Canım sıkkındı, bir çalıya varınca çalının ardına çöküverdim, ta neden sonra Efe’nin evi tarafından ayak sesleri duydum. Çalının ardından baktım. Şaşakaldım. Efe, bir elinde çapa, bahçenin bir tarafına yürüyordu. Biraz ilerledikten sonra toprağı kazmıya koyuldu. Ben, “Acaba ne yapacak” diye merak içindeydim. Ne dersiniz? Bir çeyrek önce çok sevdiği, oğlu saydığı gencin ölüm haberini alan adam, cinler tarafından kovalanıyormuş gibi, aceleyle cebinden tohumlar çıkarıyor ve toprağa ekiyordu. İçimden, adam aklını oynattı galiba, diye düşündüm. Toprağı çapayla parmaklarıyla adeta paralıyordu. Korktum doğrusu... Sıvıştım.

Birkaç gün sonra duyduk. Efe’yi bahçesinde ölü bulmuşlar. Önce kendi canına kıydığını sanmışlar. Doktor muayene etmiş. Canı çıkıncaya kadar kaza kaza ve eke eke öldüğünü söylemiş. Kimbilir, ölü gibi uyuşuk tohumu, toprağın içine koymakla can mı yaratacağını sanmıştı ne?

Ben doktoru gördüm. Adam tuhaf tuhaf masallar anlattı. Güya toprak ananın Anteus adlı bir dev oğlu varmış. Göklerin tanrılarının zulmüne isyan etmiş. Onlara karşı korkunç bir savaş çıkarmış. Tanrılarla güreşip yorulduğu zaman, eğilip anası toprağa dokunur ve anası topraktan aldığı kuvvetle dipdiri kalkarmış; böylece o korkunç savaşa devam edermiş. Efe de galiba kapkara yasın hücumuna uğrayınca, anası toprağı kaza kaza ve eke eke kapkara kedere karşı yeni kuvvet peyda ediyordu. Yoksa meçhul diyarı mı, daha güzel bir dünyayı mı meydana getirmeye uğraşıyordu?

Yüksek Gerilim

ADALET AĞAOĞLU

Yağmurlar dindi. Ovanın böğründeki hafif eğimli toprak kanallar tarlalarda biriken fazla suyu denize akıttı; akıntı, kıyılarında sivrisineklerini ve kurbağalarını çoğalttı. Tarlalar da kanalların toprakta bıraktığı nemi sakladı, pamuğunu büyüttü.

Tek pervaneli uçaklar mayıs sonu ovanın üstünde dolaşmaya başladılar. Sonra artık tarlaların üstünde sık sık uçtular, ovaya ilâç püskürttüler. Siyolan kokusu, bir yol ayrımındaki çilek tarlasında olgunlaşan çileklerin tadına sindi. Ardından sırayla ekmeğin, etin, sebzenin tadına sindi. Çevredeki hüsnüyusufların, morsalkımların, ıtırların özsuyuna yürüdü, şantiyelerdeki araçların dişlilerine, çimento ve çakıla, battaniyelerle karavanalara; işinden göçenlerin ve iş aramaya gelenlerin yatağına, yorganına, poturuna, mintanına sindi.

Tek pervaneli uçakların attığı ilâç, pamuk fidanları üstünde kurudu. Damarlı yüzlerinde benek benek beyaz lekeler bıraktı. Dümdüz ovayı yer yer kesen çitler arasındaki otlar, önceleri pamuk tarlalarına dolan fazla suyu bir uçtan çaldı, emdi, azıp gelişti. Kanallar suyun fazlasını denize akıttıkça otların payına düşen nem de azaldı. Yazboyu azaldı bu pay ve otlar kurudu, dikene sardı. Dikenleşen sürgünlerle gövdeler, yolun tozuyla havanın ilâcını, tuttu; beyaza yakın bir kül rengine bulandı. Bu kirli beyaz öbekler arasında kurumamakta direnen ince mor çiçekli ılgınlarla süpürgeotları ve çavşırlar güneşten renklerini attılar. Atılan rengin yerini hemen ilâcın beyazlığı aldı.

Kuru pamuklar eylülde toplanmaya başlandılar. Sulanan ekim pamukları daha dolup gürbüzleşerek, yağmurlara kalmadan toplanacakları günleri beklediler. Yaprakları genişti. Üstlerinde daha çok ilâç lekesi biriktirdiler.

Güneş, bütün yaz denizin üstünü kaynattı. Kaynatıp buharını aldı. Getirip taa ötelerden, ovanın üstüne saldı. Buhar tabakası, uçakların püskürttüğü ilâcın pek az kısmını kaptı. Yine de yoğunlaşıp kalın bir sis bulutu yaptı. Uçaklar yeniden ilâç püskürtmeye geldiklerinde ovaya doğru biraz daha alçaldılar. Sisin altından uçup her seferinde biraz daha alçaldılar ve artık son ilâçlarını püskürtecekleri zaman, yoğun buhar tabakasıyla benekli bitki örtüsü arasında kalan ensiz bir koridorda uçtular.

Hafif eğimli kanallardan akan suyun yüzü hareketsiz, ince, kahverengi, tahıl kabuğunu andıran nesnelerle örtüldü. Böylece kanallar, ovadan çektikleri fazla suyun yüklendiği sivrisinek ölülerini de denize akıttılar. Ama kanalların nemli karanlığında kurbağalar yaşamlarını sürdürürler. Kanlların içinde siyolanlardan korunup büyüdüler. Gece ay, yoğun buhar tabakasını delip de tarlaları aydınlattığında tedirginleşip daha çok bağırdılar.

Yukarda, kuzeyde baraj, nehrin bahar suyunu biriktirdi. Biriktirip güçlü çarklarında döndürdü, ağdırdı. Ağdırıp ağdırıp bu suyu elektrik gücüne dönüştürdü ve yüksek gerilim hattına akıttı. Durmadan akıttı. Yüksek gerilim hattı, direkler üstünde ovaya uzandı. Tarlalarda, yol kıyılarında dura dikile sulama kanallarının ve bu kanal yavrularının döşenme çizgilerini şurda burda kese atlaya daha güneye, kalabalıkların toplaştığı yerlere uzandı. Uzandı, yüklendiği öldürücü ve diriltici gücü bu yerlere taşıdı. Geçtiği her yerde kendisiyle kesişen her şeye ve herkese güçlü adını kazdı, bıraktı. Ama oralara uzanmadan önce bu yüksek gerilim hattı, geçtiği yerlerde hiç bir katı cismin kendisine elli santimden daha yakın gelmesine izin vermedi. Yağışlı havalarda çevresini daha geniş tuttu; yüz elli santimlik bir çapın çizdiği daire içinde egemenliğini kurdu. Dokunulmazlığını böyle koruyarak yürüdü, gitti ve milyarda bir gücünden çok daha, ama çok daha azını vinç operatörü Kadir Çiçek’in ot-sap tavanından sarkan yirmi beş mumluk ampulüne boşalttı.

Ampul, Kadir Çiçek’in tavanında bir saat kadar ışıdı. Karısı çocukları yatırdı, bulaşıkları yıkadı, ekşimiş yoğurt artığının üstüne tel kasnağı örttü; öylece getirip pencere önüne bıraktı. Camsız pencereye ince naylon bir gergi gerdi; dışarı, avluya çıktı.

Kadir Çiçek, yirmi beş mumluk ampulün kapı önüne vuran aydınlığında tuzlu su kabını önüne çekti. Kabaran avuçlarını tuzlu suyun içine soktu. “Çok erken varmalı şantiyeye. Vincin makarasını yağlatmalı. Doğru sürmeli kanaletlerin başına. Hava kararmadan ne kadar çoğunu oturtursak eğerlerine, o kadar iyi”.

Ellerini tuzlu sudan çıkardı, üstündeki atlet fanilaya sildi. Kapıdan süzülen ölü aydınlıkta baktı ellerine:

“— Dürzünün vinci!” dedi. Güldü yine de.

Karısı tuzlu su dolu kaba uzandı:

“— Oldu mu?” dedi.

“— Oldu, oldu” dedi Kadir Çiçek, “Götür dök”.

Sakine Çiçek, tası aldı, avlunun karanlığına daldı. Kocası bir sigara yaktı. Duvar dibindeki peykede yatan kardeşi Hasan’a baktı: “Aferin ülen” dedi nerdeyse yüksek sesle. “Dünün çocuğu. Şaka maka, kıvırdın gitti bu işi... Çabuk öğrendin orta halat yardımcılığını...”

Hasan, uykusunda mırıldandı. Sonra bir bağırdı ve peykeden aşağı sarkan sol bacağı seğirdi. Bacağını çekti yukarı. Yan döndü. Derin uyuyordu.

Damın üstünde Hasan’ın küçüğü Sefer’le kendi büyük oğlu Kemal yatıyorlar. Uyumadıkları, cibinlik bezinin altında itişip kakıştıkları duyuluyordu. Kemal, neye gülüyorsa, kikir kikir gülüyordu. Sefer:

“— Sus be, uyu artık!” diye bağırdı.

Kadir Çiçek, başını yukarı kaldırdı. Sefer’le Kemal’i görecekmiş gibi baktı. Oysa dam, ensesinin üstünde kalıyordu.

“— Seslen şuna. Rahat versin. Her akşam bir oyun bulur. Uyutmaz küçük amcasını it”.

Karısı, dama çıkan merdiven başına vardı. Yukarı seslendi:

“— Kemal! Baban yanına varıyor ha!”

Kemal’in zorla sindirmeye çalıştığı sesi yine de bıcır bıcır duyuluyordu aşağıdan .

“— İşin bittiyse söndür ışığı” dedi Kadir Çiçek karısına.

“— Yatacaksan yatağını açayım mı?”

Sakine Çiçek, yeniden içeri yöneldi.

“— Açma daha. Çok sıcak. Uyunacak gibi değil. Işığı söndür. Sivriler dolmasın içeri”.

Kapıdan dışarı süzülen sarı ışık birden yitti. Kadir Çiçek, kapının önünde ak bir leke olup kaldı.

Uzaklarda kurbağalar durrmadan haykırıyorlar. Bütün kanalların, derelerin, su birikintilerinin içinde yükseliyor bu haykırışlar ve yankılanıp geliyor; Kadir Çiçek’in avlusundaki bütün sesleri, Kemal’in gülüşlerini falan bastırıyordu.

Sakine, usulca çıktı içerden. Usulca konuştu:

“— Sivriler pek eskisi kadar değil artık. Azaldılar”.

“— Uyumuş mu kızlar?”

“— Uyumuşlar. Oğlan da uyusun iyice, alıcam yanıma”.

Kocasının soluna bir sandık çekti. Üstüne ilişti. Karanlıkta onun yüzünü seçmeye çalıştı. Daha otuzuna varmadan yaşlı bir ağaç gibi kalın kabuklu, yol yol çizgiliydi kocasının yüzü. “Bütün gün vincin üstünde. Ha babam, de babam. Ovanın güneşi üç yılda çökertti onu da”.

İçini çekti:

“— Nasıl avuçların?”

Kadir Çiçek, dizlerine sürttü avuçlarını. Ses vermedi.

“— Düşünme Kadir. Ne düşünüyorsun anam? Borçlarımız tükendi oldu işte. De işine bak. Kışa pencereleri camlarız.”

Kocası başını çevirip baktı ona. “Yine de kurban olduğum güneş. Yaz boyu Kadir’imin gözlerine dolmuş dolmuş da, şimdi, gece ortasında gelmiş ordan şavkıyor”. Böyle geçti Sakine Çiçek’in içinden. Kocasının gözlerindeki parıltıdan hoşlanıp eğdi başını.

Peykede bir kıpırdanma oldu. Hasan doğrulup kalktı.

“— Uyunmuyor be yenge. Çok ıscak...”

Genç irisi gövdesiyle dikildi peykenin önünde. Ayak alışkanlığı gitti, avlunun bir köşesindeki musluklu tenekeden su çarptı yüzüne. Kollarını iyice ıslattı. Çizgili pijama altlığını çekerek şöyle bir dolandı avlunun ortasında. Abisi bir kibrit çaktı. Bir sigara daha ateşledi:

“— Hasan...” dedi sonra, “demin uykunda konuşuyordun düdük...”

Hasan, kötü şaşırdı:

“— Yok yahu abi?.. Ne diyordum ki?..

(Vinç operatörü treylerin üstündeki Hasan’ı gördü şimdi. Bütün gün gözü onun gözlerindeydi. İki yardımcı da treylerin üstünde, yan halatları bir kanaletin iki ucuna geçiriyorlar, kancalarına takıyorlar, onlar kancaları takar takmaz Hasan abisine “vinç askısını indir” işareti veriyor, sonra acele çelik orta halatı döndürüyor, vinç askısını çelik halata geçiriyor, yeniden abisine bakıyor, tam zamanında “kaldır” işareti veriyor.

Önceleri bu iş sesli sürüyordu. Giderek iki kardeş gözleriyle anlaştılar. Hasan’ın işi çok dikkat istiyordu. Orta halatı döndürmekte, anında “indir” ya da “kaldır” işaretini vermekte ustalaşıyordu. Bakışları hep öyle çocuksu bir ciddiyeti, çocuksu bir önemsemeyi barındırıyordu. İşini öğrenmekte gösterdiği tükenmez çaba; o, kollarını oyuna çıkmış gibi gerişi; o, boyununu balıkçıl kuşu gibi dikişi, hep bir kıvanmayla bir gülme duygusunu da birlikte getiriyordu Kadir’in yüreğine).

“— Söyleyim mi?” dedi, Hasan’ın ürkek gözlerine bakıp.

“— Söyle...”

“— Yengenin yanında?”

Durdu Hasan. Uykusunda olmadık sözler ettiyse yengesinden çok abisinden utanacak.

“— Olan olmuş zaten. Duymuşsun ya” dedi.

Pijamasının altlığını az daha çekti yukarı. Gidip yeniden musluklu tenekenin önüne çöktü. Ağzına bir lokma su alıp çalkaladı, tükürdü. Arkasını dönmedi hiç. Öyle çömeldiği yerden:

“— Yengem de duysun, n’olacak” dedi, isteksiz.

“— Hadi Kadir, deyiver neyse...”

“— Ah oğlum, kız adı saysaydın daha iyi olurdu yaa...”

“— Eee, ne saymışım?”

“— Kaldır, kaldıııır!.. İndir, indiiir!...”

Hep birlikte güldüler. Geniş bir soluk aldı Hasan. Gelip abisinin dizi dibine çöktü:

“— Başka?”

“— Ne olsun başka?”

“— Pek bir sevdin sen bu işi Hasan..! Pek bir sevdin... Etmeyeydiniz... Askere gideydin daha iyiydi ya askerden gelmiş gibi yapacağınıza...”

Sakine, bitirmedi sözünü. Gülmeler durdu. Uzun sustular. Olmadı. Sakine, başka yerden aldı sözü:

“— İşte, öyle istedin, öyle oldu; ne deyim?...”

“— Aman be yenge! Der der aynı şeyi dersin. Bitirmişim ortaokulumu sayesinde abimin. Yarın bitirir Sefer de ortaokulunu acık benim sayemde... Derken Kemal, derken Gülten, deken Ayten ve dahi girer sıraya Orhan... Birbirimize dayanacağız demedik mi?”

“— Yapsaydın askerliğini önden...”

Kocasının kıpırdandığını, yüreğinin darlandığını bildi; kesin sustu. Yetmedi, koydu parmaklarını dudaklarının üstüne, kitledi onları. Kadir Çiçek, dibe eren sigarayı yere attı, tokyosuyla bastı üstüne.

“— Kaç metre döşedik bu ay?”

Hasan, okulda derse kaldırılma korkusuna benzer bir korkuyu atlatmış gibiydi. Öğretmenin gözleri bir değip geçmişti kendisine, işte o kadar. Şimdilik. Şimdilik yine iyiydi her şey.

“— Bugün yüz yetmiş metre geçtik abi... öyle ya, eğere son monte ettiğimiz kanaletle yüz yetmiş metre geçtik.. Yarın beş yüz metre fazlayı doldurursak pirimimiz üç bin lira tutar, değil mi?”

“— Doldurursak tutar” dedi, Kadir Çiçek.

“— Üç bini de pay ettin mi dördümüze...”

Kafasında hesabını kurdu.

“— Kadir Usta...” dedi sonra, “Kadir Usta.. Yevmiyelerle, iki saat fazlalarla birlik bu ay sade benim elime ne geçiyor biliyor musun? Tam bin dört yüz elli lira geçiyor. İlk bu kadar çok olacak, biliyor musun? Şimdiye kadar en çok dokuz yüz elli olmuştu... İlk, bin dört yüz elli lira. Para bu be!.. Gidip hemen bir buzdolabı alıcam şuraya... Taksitle maksitle... Konduracam avluya... Çekecem bir de elektrik hattı içeri ampule giren hattan buraya... Artık buz gibi içeriz suyumuzu... Ayranımızı da soğuturuz...”

Göz kıptı abisine:

“— Rakını da soğuturuz. Dolabın rakısı benden haa! Her zaman... Çocukların kitabı, kalemi, defteri de benden... Her zaman...”

Abisi sevinmeye çalıştı ama, gelmedi içinden sevinmek.

Sakine, Hasan’ın coşkusu çözülmesin diye çözdü parmaklarını dudaklarından, güldü:

“— Amanın şuna bakın!.. Büyümüş, adam olmuş da...”

Olmadı. Oturmadı bir şeyler yine yerine. Bu konu ne zaman açılsa bir söz ya fazla, ya eksik söylenmiş oluyor.

“— Sağol Hasan... Sağol yine de...”

“— Bir de Almanyalara gitmeye kalktındı abi. Hepimizi böylece döküm saçım bırakıp buralarda... Şimdi yani, kötü mü oldu?..”

“— Amma öttün be sümüklü!” dedi Kadir.

Yüreği horpladı Sakine’nin. Ama baktı ki, karanlıkta güzel parlamakta kocasının gözleri. Güzel, yumuşak. Hasan da baktı. Baktı ki, alay değil abisinin gözlerindeki.

Öfke değil. Horlama değil. Sarıldı ona:

“— Baba Kadir... Kadir Usta... Baba Kadir Usta abim benim be...” dedi; kardı karıştırdı bütün bu adları-sıfatları birbirine.

Yüksek gerilim hattı yukarlardan dolandı, alçaklara indi. Yine döndü, dolandı ve gecenin ortasında kararmış bakır telleriyle gücünün milyarda birinden çok daha, çok daha azını, bir gün Kadir Çiçek’in avlusuna yerleşecek olan soğutucuya da aktarmak üzere kendini hazır etti; bekledi.

Yirmi altı beton kanaletle yüklü treyler, akşama doğru yükünden hafiflemiş olarak birkaç metre daha ilerledi. Kanalet hattına çarpraz durdu, bekledi.

Vinç operatörü Kadir Çiçek, boynuna bağladığı turuncu mendili çözdü; vincin üstündeki yerinde kımıldadı; altının terini havalandırdı; parmaklarını büktü, açtı, levyeyi kavradı ve vinci, yirmi dördüncü kanaleti yerine oturtmak üzere treylerin ilerleyip durduğu yere sürdü; vinç askısını doğrultup bekledi.

Az önce yirmi üçüncü kaneleti yerine oturtmak üzere, ellerinde birer katranlı iple eğerlerin başına koşmuş olan iki yan yardımcı, boşalan vinç askı halatlarının kancalarını çözmüşler, yirmi dördüncü kanalati vince takmak için yeniden treylerin üstüne çıkmışlardı. Hasan Çiçek, katranlı iplerin eğerlerle tam yerine konulup konulmadığına bakmış, abisine “tamam” işareti vermiş, yirmi üçüncü kanelet eğerlerindeki yerine oturduktan sonra o da dönmüş; treylere, yirmi dördüncü kanaletin ortasına çıkıp durmuştu. Vinç bumundan sarkan çelik askı halatını yakalayıp bekledi.

Sağ yardımcı Bilâl ile sol yardımcı Osman, yirmi dördüncü kanaletin iki ucundaki yerlerini aldılar, beklediler. Hasan orta halatı öptü. Orta halattan sarkan iki yan askıyı ayırıp birini Osman’a, ötekini Bilâl’e attı. Vincin üstünde, gözlerini kendisinden ayırmayan, her hareketini hoşgörmez bir usta dikkatiyle izleyen abisine gülümsedi. Vinç motorunun büyük gürültüsünü bastırarak:

“— Varan yirmi dört!..” diye bağırdı ona.

Sesini daha çok yükseltti:

“— Geçtik! Dokuz kilometreyi tam dört yüz doksan metre geçtik şimdi!”

Kadir Çiçek, yeniden önündeki kola uzandı. Kolu çekti. Çatırtı büyüdü.

“— Kes hesabı! İşi bitirelim!..” diye haykırdı kardeşine. Çenesinde bir damarı seğirdi Hasan’ın o anda derin bir utanç ve saygıyı yükleniveren bakışlarını görmemek için gözlerini uzak denizle ova arasına kalın bir perde çeken yoğun sis tabakasına çevirdi.

Güneş iyice alçalmış, şeklini iyice dağıtmıştı. Bir buzlu cam ardından yansıtıyordu kendini. Nerdeyse, haşlanmış, haşlanıp diriliğini yitirmiş püskül püskül radika otları gibi, radika otlarının renksiz kökleri gibi buharlar saçarak ve artık her an biraz daha biçimini dağıtarak ovayı tarıyordu. Buharını koyveren ova mı, buzlu bir cam gerisinden yansıyan ışınlar mı, ayırdetmek her an güçleşiyordu.

Taa uzaklarda, büyük kentin güneye bakan salkım saçak dış mahallesinde bir kereste bıçkısının cızırtılı sesi bütün gün Sakine Çiçek’in dişlerini kamaştırdı. Gürültüye alışkın kulakları, duyarlığını ağzına, dişetlerine aktarmıştı. Küçük bütan gaz ocağını avluya çıkardı. Tüpün düğmesini çevirdi, kibriti çaktı. Hışırtıyı duydu ve ocağın yanmış olduğunu bu güçlü hışırtıdan bildi. Yanmış gazın deliklerden fışkıran parıltısı, alçaldıkça aydınlığı yayvanlaşan ova güneşinin parıltısını yine de bastıramıyordu.

Sakine Çiçek, avluda çok eski bir bisiklete düşe kalka alışmaya çalışan Kemal’e:

“— Koş anam, Sefer Abine söyle, bir paket de Sana alıversin gelirken” dedi.

Bütan gaz ocağının üstüne bir tencere su koydu. Kemal, annesini duymamış gibi bisikleti yalpalatarak bir kez daha döndü avlunun içinde. Gaz ocağına sürtünerek geçti. Sakine’nin içinde bir şey sıçrayıp indi. Dışardan avluya dolan bıçkı sesine dönüp yeniden seslendi:

“— Sağır mısın Kemal? Sana söylüyorum!”

“— Duydum” dedi, Kemal. Bisikletin cantını duvara sürttü.

Sakine’nin dişleri daha bir derin kamaştı. Dilini dişetlerinin üstünde gezdirdi. Tükürüğünü yuttu.

“— Duydunsa koşuversene. Gelirler nerdeyse. Hazır edelim yemeklerini...”

“— Erken daha”.

“— Erken... Sana erken. Bana her şey geç, baksana... Koş hadi!”

Kemal isteksiz, bisikleti duvara dayadı. Camsız pencere önünde duran plastik sürahiyi ağzına dikti, içti.

“— Ilık. Kan gibi” dedi.

“— Buzdolabı alacak Hasan Amcan. Akşam söyledi. Babanla bir olup alırlar...”

“— Ne zaman?”

“— Bu aybaşı.”

“— Yarından sonra yani?”

“— Yarından sonra belki. Belki birkaç gün daha sonra... Hesaplarını bir yapsınlar hele. Borç- harç ne kalmış, görsünler de...”

“— Fruko da koyalım içine anne. Şişe şişe, her çeşitinden koyalım”.

“— Bakalım. Belki. Bir gün koyarız belki”.

“— Keşke yaz başında alsıydık be anne!”

“— Sana konuşması kolay. Fırla hadi!.. Yağ lâzım bana. Koşuver Sefer Abin dönmeden...”

Orhan, peykenin üstünde bir mısır koçanıyla oynuyordu. Koçanı ağzına, yeni çıkan diş yerlerine sürtüyor, salyasını akıtıyordu. Ayten’le Gülten, musluklu tenekenin başında bez bebeklerinin çamaşırlarını yıkıyorlardı. Kemal, avlu kapısından çıktı. Sakine Çiçek, kızların yanına koştu; çekip aldı onları ordan.

“— Bütün suyumu harcadınız yine!.. Su nerde?..”

Beton sulama kanallarının içi kuruydu. Çeşmeler çoktan kurumuştu. Eğimli kanallar, yaz başı pamuk tarlalarından artan suyu denize akıttıktan sonra, şimdi bu kanalların içbükey toprak duvarlarında dağınık tebeşir tozunu andıran ince, beyaz, iplik iplik, düzensiz bir çizgi kalmıştı. Çizgiler kendilerini yenileyerek dibe indikçe içbükey duvarlarda da ince çatlaklar açılmıştı.

Ovanın pamuğunu ilerde daha uyumla sulayacak kanalet yapım tasarısı kâğıtlar üstünden kalkıp her gün biraz daha genişleyerek, büyüyerek, uzayıp oranlarını çoğaltarak ovayı örtemeye başlamıştı. Bütün yaz ovaya ilâç püskürten küçük uçak pilotları, mat sedef renkli kalın çizgilerin ovayı düzgün parçalara bölerek toprakta yürüdüğünü görmüşlerdi.

Güneyde iki büyük kenti birleştiren asfalt yol üstündeki kanalet fabrikası her gün biraz daha çok sayıda kanalet üretti. Fabrikanın önündeki yapım şantiyesinde, duvara asılı ova haritasına bir mühendis, her akşam daha çok sayıda renkli topluiğneler batırdı. Topluiğneler arasındaki uzaklığı gözüyle birleştirdi; her santimini iki binle çarptı; şantiye muhasebecisi, bu çarpımdan çıkan metre ve kilometre fazlalarını paraya dönüştürüp yevmiyelere böldü. Şirket mühendisi her akşam, yerleştirilen kanaletlerin en son ucuna gitti; işçilerin kaç eğere kaç kanalet oturttuklarına baktı. Devlet kontrol mühendisi, her ay sonuna doğru gidip, yerlerine oturtulan kanaletlere ayağının ucuyla vurdu ve dönüp masasının başına, şirketin devlet alacağını hesabetti. Akşamları şirket mühendisleri devlet mühendislerini içkili, serin lokantalarda ağırladılar. Ağırlamadıkları zaman, devletin şirkete sunduğu aylık payı alabilmek için beklemek zorunda kaldılar. Böyle zamanlarda işçiler, bakkal ve fırınlardaki veresiye hesaplarını, bankalar ise kredi faizlerindeki toplamları çoğalttılar. Ama bütün bu, çok sayıda insanı içine alıp döndüren geniş çember, ovanın az sayılı sahipleri adına her gün biraz daha hızla devindi ve ova, pamuğunu her gün biraz daha onlar için büyüttü. Şantiye mühendislerinden biri “bankalar için” dedi. Kontrol mühendislerinden biri “ovayı bölüşenler için” dedi. Kuşkulandılar birbirlerinden; küstüler ve ayrı adlı partilere oy verdiler. Durup seçim sonuçlarını beklediler.

Güneş biraz daha dağıtıp yaydı ışığını.

Vinç bumunun gerisinde, eli levyenin üstünde oturup bekleyen vinç operatörü Kadir Çiçek, gölgesini ardına düşürdü. Orta halat yardımcısı Hasan Çiçek, sağına baktı; sağ halat yardımcısı Bilâl, yirmi beşinci kanaletin sağ altından ipi geçirirken o da hızla sola döndü. Sol halat yardımcısı Osman’ın da kanaletin sol alt ucundan halatı geçirdiğini gördü. İki yanına yeniden baktı. İki uçtan sarkan çelik halatların askı halkalarına geçirilmesini bekledi. Vinç askısından sarkan orta halatı eliyle tarttı. Dengeyi duydu avuçlarında. Çelik halatı büktü, vinç askısının ağır ağır dönmesini sağladı. Kadir Çiçek, gözüyle izledi dönüşü ve bakışlarını çevirip kardeşinin gözlerine dikti. İşin bu en önemli, en çok dikkat isteyen anını kaçıncı kez yine gözleriyle paylaştılar. Hasan’ın gözünde Kadir’in artık ezbere tanıdığı ışık parladı. “Kaldır!”

Kadir, işaret parıltısını yakalar yakalamaz vinci çalıştırdı. Vinç bumunu ağır ağır kaldırıp döndürmeye başladı. Bilâl ve Osman bir sıçrayışta treylerden indiler. Ellerinde katranlı halatlar, ovada birkaç metre aralıkla çifter çifter ve çatal ağızlarıyla açılıp duran beton kanalet eğerlerinden en yakındaki çiftin başına koştular. Katranlı iplerini eğerlerin üstüne serdiler. Onlar bu serme işini yaparlarken Hasan, sürekli olarak abisine işaret verdi. Vinç bumunun ucunda askıya alınmış ağır beton kanalet, tam eğerlerin üstüne oturacak biçimde geldi, orada bekledi.

Hasan, treylerin üstünden yere atladı. Bilâl’le Osman’ın yanına koştu. Katranlı iplerin eğerler üstüne uygun serilip serilmediğine baktı. İpler güzel serilmişti. Başını kaldırdı, abisine baktı:

“— İndir!” dedi, bu kez sesli olarak.

Kadir Çiçek, kolu çekti. Vinç bumu gıcırtıyla ağır ağır indi eğerlere, eğerlerdeki katranlı ipler üstüne. Hasan, kanalet iki uçtan iki eğer üstüne tam oturana dek işaret verdi abisine. Bu arada treyler hareket etti ve bir sonra konulacak kanalet yerine ilerledi. Hasan:

“— Tamam!” diye haykırdı.

Sağ ve sol yardımcılar, gevşeyip boşalan çelik askı halatlarını büyük bir çabuklukla kancalarından çözdüler, vinci serbest bıraktılar. Hasan’la birlik yeniden treylerin üstüne çıktılar. Kadir Çiçek, vinci, bir sonraki ve en sonuncu kanaleti kaldırıp yerine oturtmak üzere, treylerin şimdi bulunduğu yere sürdü. Orada bekledi.

Yukarlardan inip gelen yüksek gerilim hattı, ekibin ulaştığı kilometre noktasının az ötesinde kanalet hattını kesiyordu. Treylerde kalan son kanalet de az sonra yüksek gerilim hattının toprakta bıraktığı yayvan gölgeyi bıçkı gibi kesecek. Kesip taa ötelere uzanacak. Uzanan her fazla metresi, kanalet döşeme ekibinin her biri için birer öğün demek olacak.

Sakine Çiçek, duvar dibinde ıtırlarla sardunyalara, camsız pencere dibinde ağır ağır boy veren mor çiçekli hüsnüyusufa suverdi. Diplerini serinletti. Plastik ibrikte kalan suyu avlunun içinde acele gezdirdi. Avlu taşları önce halka halka esmerleşti, sonra hemen kayboldu esmer, kıvrık çizgiler. Avluya çizgilerin cılızlığında ince bir serinlik dokunup geçti.

Çapraz ayaklı masayı ıtırların yanına taşıdı Sakine. Açtı. Masanın yeşil-beyaz çiçekli muşambası üstüne cacığı koydu. Cacığın yoğurdu, yüzeyinde, henüz gözle seçilemeyen hafif bir fışırdamayı gizledi.

Sakine Çiçek, bütan gaz ocağının başında durdu. Kaynayan suya evde kesilmiş makarna saldı. Boynunu dikip gökyüzüne baktı yine. Zamanı anlamaya çalıştı. Ay çıkıyordu. Buzlucam gerisinde irin renkli bir ışık, şimdi maviye çalan beyaz bir ışıkla kavgaya başlıyordu. “Vakittir” dedi Sakine Çiçek. Peykenin üstünde yüzükoyun sızıldanan Orhan’ı doyurmaya koyuldu. Bıçkı sesi dinmişti.

Vincin bumu askısını sarkıttı. Hasan, çelik halatı yakaladı. Aşağıdan gelen soluk yeşil renkli bir pikap hızını yavaşlattı. Şantiye mühendisi Nazif, pikabını yolun kıyısına bıraktı, indi. Bir hendeği atlayıp ekibin yanına vardı. Eliyle “durun” işareti yaptı. Durdular. Kadir Çiçek’in canı sıkıldı. Kadir Çiçek, orta halatı gevşetti avucunda, ama bırakmadı. Kadir Çiçek, levyeyi boşa aldı. kalktı, başını Nazif Beye uzattı.

“— Elektrik hattını görüyorsun değil mi usta?”

“— Biliyorum” dedi Kadir Çiçek.

“— Dikkatli olmak gerek. Bumu uzak tut. Yaklaştırma.”

“— Evet, evet” dedi Kadir Usta.

“— Kötü bir saat. Geç. Uzaklıklar yanıltır şimdi...”

Hasan Çiçek, atıldı:

“— Tek kanalet kaldı!” dedi.

“— Olsun. En iyisi bırakın işi artık. Sabah yerleştirirsiniz.”

“— Tek kanalet için bekletmeyelim vinci” dedi Kadir Usta. “Sabah Y 12 hattına başlarız”.

Hasan, soluğunu gevşetti. Kıvançla baktı abisine.

(Yaşını on sekizden büyük ve askerliğini yapmış gösteren bir sahte kimlik kartıyla abisinin karşısına dikildiği günden bu yana altı ay geçmişti. O sabah abisi kendisini kovalamıştı. Akşam, evde dövmüştü. “— Kaç kişi girdi bu yoldan işe. Şantiye anlamıyor. Anlasa da anlamamazlığa geliyor. Bilâl nasıl çalışıyor sanıyorsunuz?” diye karşı durmuştu Hasan yine de. Yumuşamadı abisi. “— Sıkıntıdasın... Çok sıkıntıdasın. Bilmiyor muyum ben?” dedi Hasan. O zaman iki tokat daha yedi abisinden. “— Sana ne ulan? Benim bileceğim iş! Okula gideceksin. İşte bu kadar!..”

İlk büyük çatışmalarıydı abisiyle. Çocuklar yadırgadılar. Hepsi korktular, ağladılar. Kadir Çiçek, fırlayıp kahveye gitti. Gece çok geç döndü. Konuyu açtırmadı bir daha. Hasan’la konuşmadı. Evin kereste borcu hesabını ona değil, Kemal’e yazdırdı. Üçüncü gün, memleketlisi Avni’den biraz daha borç para istemek için de Sefer’i gönderdi. Sefer, eli boş döndü. Dördüncü gün, Osman’ın beşiğini götürdü. Beşik bir daha geri gelmedi, ama Kadir Çiçek, akşam Sefer’le eve üç ekmek ve bir takım ciğer gönderdi. Kendi gelmedi. Beşinci gün, şantiyede yevmiye dağıtma günüydü. Sakine Çiçek, gözünü avlu kapısından ayırmadı. Bütan gaz ocağını yakmak için kocasının dönmesini bekledi. “Kıyma getirirse patatesi vururum ocağa...”

Yağışlar dinmemişti daha. Bütün ay vinç de, treyler de araziye çok seyrek girebilmişti. Fazla çalışma, prim söz konusu değildi. İş günleri bile sayılıydı. “— Hepsi hepsi yedi yüz tutar bu ay. Fazla tutmaz” demişti Kadir Çiçek. Karısı, bütün bir ayı nasıl geçireceklerini düşünmeyi çoktan unutmuştu. En yakın akşamı ve en yakın sabahı düşünebiliyordu o. Hasan, damın üstüne çıkmış, akan yerine bir çinko parçası çakıyordu. Damın üstünde eğilip doğruldukça yengesini görüyordu. Yengesinin işi her gün biraz daha azalmıştı. Her gün biraz daha az tencere ovuyordu. Çamaşırı biriktiriyordu. Biriktirmeye olanak kalmayınca, düz suda çalkalıyordu. Terden kayışa dönmüş gömlek yakalarını bir tutam kille ovuyordu.

Hasan, elini cebine sokmuştu. Sahte kimlik kartını çıkarmıştı. Karta, herkese iyi gelecek bir iksir gibi bakmıştı. Damdan indi sonra. Yengesinin, yeşil lastik ayakkabılarının ucuyla bir su birikintisini incitmeden dürtüklediğini gördü. “— Ne inat bu benim abim!.. Ne inat...” dedi. Sakine Çiçek, kocasını savunmak istedi. Ama şu an savunacak belli bir ipucu yakalayamadı. “— Seni düşündüğünden...” dedi sadece. “— Bu yaz çalışsam... İlerde yine okurum...”

Hasan, sözünü tamamlamadan avlu kapısı gıcırdadı. O yana fırladı Sakine. Baktı, kocasının elleri bomboş değil. Eski gazete kâğıtlarına sarılmış paketlere uzandı. “— Al. Götür ocağa bir şeyler koy”. Kadir Çiçek’in sesi başka bir adamın sesiydi. Yüzü başka bir adamın yüzüydü. “— Hasta mısın Kadir?”

Kadir, karşılık vermedi. Kaç günüdr tek söz etmediği, yüzüne bakmadığı Hasan’a doğru yürüdü. Hasan, abisi yeniden tokatlarsa diye kendini hazır etti. Söyleyeceklerini bir bir dizdi içinden. Abisi yanından geçti. Peykenin ucuna ilişti. Ellerine baktı. Parmaklarını kenetleyip şıklattı. “— Sen git, ocağa bir şeyler koy” dedi yine karısına. Hasan, elindeki çekici toprak duvara sürttü. Kabaran toprak hemen döküldü yere.

“— Hasan...” dedi Kadir Çiçek, “yanıma gel”.

Hasan, yanına gitti abisinin. Ama çok yakınına değil.

“— Yarın birlikte gidelim şantiyeye. Kâğıtlarına bakacaklar. Uygunsa iş verecekler sana”.

Hasan’ın yutkunma bezleri sızlamıştı. Göz çevrelerinde bir yanma olmuştu. “— Sağol abi” demişti, sızlama ve yanmaları bastırıp.

“— Doğramacı yevmiyelerimi kestirmiş. Şantiye şefi haberliydi. Kesmiş. Bu ay öderim demiştim”.

Başka bir açıklamak yapmamıştı Kadir Çiçek. Sadece sözü bağlamıştı: “— Yanıma alacağım seni. Belki ilerde iyi bir vinç ustası olursun sen de”. “— Olurum” demişti Hasan da. “Senin borçların var, keserler. Benim borçlarım yok, kesemezler” demişti, dili ağzında dolaşarak. “Yani diyeceğim... bir yandan kesilirsek, bir yandan damlarız hiç değil... Öyle değil mi abi?”

Mühendis Nazif, kararsız duruyordu.

“— En iyisi boşaltın treyleri. O gitsin. Bilâl vincin başında kalsın.” dedi. “Gerçi evet... tek kanalet için... Yine de, boşaltın.”

Kadir Çiçek, kararlı konuştu:

“— Çift iş olur bey. Şimdi oturturuz onu biz. Yerleştirir geçeriz”.

Mühendis Nazif, artık bir şey demedi. Bütün gün yerlerine oturtulmuş kanaletlerin şimdi iyice belirginleşen aklığına baka baka yürüdü. Bir boydan bir boya geçti döşenmiş kanalet hattının yanından ve çatlayan eğerlerden birini kafasına not ederek pikabına döndü.

“— Yine de dikkatli olun!” diye bağırdı ekibe; bindi, gaza bastı, doğu yönünde sürdü pikabını.

Vincin bumu son kanaleti kavradı, kaldırdı.

Hasan, çelik orta halatı büktü.

Bum ağır ağır döndü, yüksek gerilim hattının altına özenle girdi. Operatörün gözüyle ayarladığı sınırı bir milim aşmadan girdi hattın altına; kanaleti hizaladı, eğere yakın indi ve orada başı eğik bekledi.

Kadir Çiçek de sabırsız bekledi. Hasan’ın bakışları seçilmez olmuştu. Sesini duymayı bekledi. O, her gün biraz daha erkekleşen, artık nerdeyse tam kendisi olmaya aday sesin “boşalt” demesini bekledi. Ama Osman, kendi payına düşen katranlı ipi aceleden kötü sermişti. Halat tam yerinde değildi. Hasan, çelik orta halatı bırakmadan sol yardımcıya seslendi:

“— Düzelt ipi! ipi düzelt!.. Oturt yerine Osman!..”

Sol yardımcı, ipi düzeltmek için askıdaki kanaleti usulca itti; itip yer açmak istedi. Açtığı yerden eğere doğru eğildi, sığmadı. Az daha itti kanaletin ucunu. Kadir Çiçek, vincin gürültüsünü bastırmak, bastırıp sesini duyurmak ve:

“— Oyun mu oynuyorsunuz be?” diye bağırmak için soluğunun hepsini topladı, ağzını açtı ve:

“— Oy......” diyebildi.

Kanaleti taşıyan askılardan biri kaymış ve kanaletin bir ucu yere vurmuştu. Bozulan denge, o anda ağırlığından kurtulan vinç bumunu yukarı doğru esnetti. Yukarı doğru esneyen bum, yüksek gerilim hattının egemenlik alanına girdi; gücünün milyarda birinin pek azını kapıp, elinde hâlâ çelik halatı tutmakta olan Hasan’ın gövdesine akıttı. Çelik halat ucunda iri, siyah bir kömür asılıp kaldı.

İş erken başlamıştı. Şimdi ay, kalın buhar tabakası ardında, az önceki kavgadan yorgun, derin soluyarak, derin soluyup durmadan terleyerek ovaya çiseliyordu. Islak ışık, vincin ucundaki iri kömür parçasında ince cızırdıyordu.

Sakine Çiçek, cacık yoğurdunun yüzeyinde giderek çoğalan fışırdamayı gördü. Daha bekledi. Fışırtı derine, dibe indi. O zaman, artık beklemedi. Çocukları Sefer’e bıraktı. Başına bir örtü örttü, yanına Kemal’i aldı; siyolanlı pamuk tarlalarının kıyıcıklarında dura dikile, yüksek gerilim hattı direklerinin koyduğu işaretleri izleye ede, bir kalabalığın toplaştığı, resmî araçların mavi ve kırmızı ve sarı ışıklarını durmadan yakıp söndürdükleri bir yere doğru yürüdü. Ama Sakine Çiçek daha oraya varamadan, asfalt yoldan sirenlerini öttürerek bir polis aracı geçti. Ters yöne, kente gitti. Polis aracının içinde biri:

“— Kardeşindi ha?” dedi, Kadir Çiçek’e.

Kadir Çiçek, bumun ucundaki kömür parçasından daha kara görünüyordu. Bir kömür parçası nasıl ses vermezse, o da öyle ses vermedi.

“— Demek iş kazası?” dedi, aracın içindeki öbür polis. “Sigortanız vardır. Kaza ise iyi. Kardeşininki sana kalır.”

Kuşkuyla baktı Kadir Çiçek’e.

“— Yaşı uygun ki çalıştı. Vardır sigortası kardeşinin de”, dedi beriki.

Hasetle baktı Kadir Çiçek’e.

Yağmurlar yeniden başladı. Ovanın böğrüne sokulmuş hafif eğimli toprak kanallar, pamuk tarlalarının fazla suyunu denize akıtmaya yetişemedi. Tarlalarda küçük, durgun göller oluştu.

Kuzeyde baraj daha çok elektirik gücü üretti. Ve bu gücü yüksek gerilim hattına akıttı. Durmadan akıttı.

Yüksek gerilim hattı, direkler üstünden ovaya uzandı. Dokunulmazlığını koruyarak, büyük kentlerin kapılarında bölünüp kollara ayrılarak, caddelerde yeniden kollara ayrılarak, dış mahallelerde daha ince kollara ayrılarak, ayrılan en ince kollarından birini Kadir Çiçek’in ot-sap tavanından aşırtarak gitti; gücünün milyarda birinden çok daha azını bir kez daha parçalara böldü ve böldüğü daha küçük çaplı güçleri cezaevlerinde durmadan çoğalan koğuşlara, o koğuşların tepelerindeki en küçük ampullere boşalttı. Çoğalan koğuşlarda ampuller, en uzak yıldızların ışıkları kadar ölü bir ışıkla sabahlara dek yandı.

Kadir Çiçek, koğuşta gözünü bu soluk ışıktan hiç ayırmadı. Üşenmesiz, uzun baktı. Aylarca baktı: Işığı iyice tanıdı. Tanıyıp beynine akıttı; gerildi. Her sabah daha yüksek gerildi.

Hakan

ALİ BALKIZ

Yüksel Caddesi’nin bu ucu bulvara çıkar.

İki yana dizilmiş akasya ağaçları arasından sadece yayalar geçer. Ağaçların dallarında serçeler, eteklerinde gençler öpüşür, ötüşür dururlar gün boyu. Fıskiyeden fışkıran su, tepesine konulmuş şapkaya çarpar, şemsiye olur, düzenli akışlarla geri döner, eteğindeki havuzu coşturur da coşturur. Havuz havuza akar, havuz havuza... Su sesi, serçe sesi ve insan seli birbirine karışıp bulvara akar. Bulvardan geçen araçlar alır onları Ulus’a, Çankaya’ya taşır, başka seslere, başka sellere ulaştırır.

Havuzların iki yanında oturaklar, oturaklarda insanlar... Bir şeyler yiyip içenler, bekleşenler, vakit öldürenler, dinlenenler, gazete okuyanlar, müzik dinleyenler, gelip geçeni aval aval seyredenler, göz süzenler, laf atanlar, kız tavlayanlar ve oturmak için kalkacak birilerini bekleyenler. Boşalan yere koşarken geç kalıp orayı bir başkasına kaptıranlar.

Baş havuzda köpüren su önce durulur, sonra dar bir oluktan orta havuza düşer. Düştüğü yeri köpürtüp, üstündeki çeriçöpü harmanlayıp alt havuza akar. Alt havuzdan döner, baş havuza fıskiye olur. Bu hep böyledir. Hep aynı su, hep aynı yol. Ak dön, fışkır, dön ak. Kim biliyor bunu? Kimse...

Ne taşır bu su? Akasya yaprakları, çekirdek kabukları, serçe tüyleri, simit küncüleri⁹, kâğıttan kayıklar, bir de belediye görevlisi Abidin Amca’nın umutlarını.

Abidin Amca yıllardır burada çalışıyor. Sabah süpürüyor, öğlen süpürüyor, akşam süpürüyor, ömrünü törpülüyor, gecekonduda oturuyor ve oğlan okutuyor. Bir de çavuşunu gözetliyor, sürekli... Azcık dinleneyim diye oturmuşken, ya şuralardan bir yerden kalabalığın arasından çıkıp gelecek olursa... Bu yaştan sonra azar da işitilmez ki...

Satıcıların herbiri bir köşenin başında.

Çiçekçi’nin gözü Çakmakçı’da, Çakmakçı’nınki Simitçi’de, Simitçi’ninki Boyacı’da. Her birinin merak ettiği, ötekinin ne kadar kazandığı. Simit fırından kaça alınır, kaça satılır. Boyacı bilir. Bu hafta sümbülün demeti mezatta kaça satıldı. Çakmakçı bilir. Kaç demet sümbül küçültüle küçültüle kaç minik demete bölünür. Simitçi’ye sorun bunu...

Akşam eve giderken; Boyacı “Keşke çiçekci olsaydım”, Simitçi “Niçin boyacı olmadım” diye düşünür. Ertesi gün birbirlerinin müşterilerini sayma, kazancını kestirme ve kendisininkiyle karşılaştırma işi yeniden başlar... Öte yandan da kollarlar birbirlerini. Zabıtaya karşı bir yeraltı örgütü gibi çalışırlar. Kim hangi yönü gözetleyecek, bilinir. Hangi işaretle, hangi yöne kaçılacak, bilinir. “Merak etmeyin gelen Kalender Abimizdir” sözünün ifade şekli, serçe gibi “cik cik” ötmektir örneğin, bilinir...

Kimse kimsenin yerine tezgâh açamaz,

Bir başka satıcı gelip aralarına giremez,

Zabıtaya rüşvet, yılışığa yüz verilmez.

Gelen geçen kızlara gözucuyla bakılır,

Hırsızlara dikkat edilir,

Bir de Hakan’la dalga geçilir.

Hakan Boyacı Rıfat Efendi’nin yanında çalışıyor.

Bedeni yirmi beş, aklı ise beş yaşında.

O yaştaki çocuklar gidip tuvaleti kullanırlar ama, Hakan Kızılay’ın orta refüjünü tuvalet sanıyor. Rıfat Efendi her ne kadar tembih etse de, o yine de akıp giden trafiğe aldırmadan yolun ortasına yapıyor. Çocuk değil ki koca adam... Görenin dili tutuluyor. Genç kızlar, kadınlar afallıyor, korkuyor, başlarını çevirip yönlerini değiştirip kaçıyorlar oradan. Sürücüler neredeyse kaza yapıyorlar. Trafik durmuşsa, camlarını açıp, bağırıp, sövüp sayıyorlar. Belediyeciler, polisler ne yapacaklarını bilemiyorlar. Ceza mı yazsınlar, nezarete mi atsınlar? Hakan bu...

Hakan’ın elleri kocaman, boyu uzun, kilosu tombul. Seyrek kara sakalı, kırmızı yanaklarını örtmeye yetmiyor bile. Hiç traş olmamış, iyi de olmuş. Nasıl tıraş olacakmış, kim edecekmiş, mahallenin berberi Memiş de olmasaymış, onun saçını kim kesecekmiş?.. “Allah Memiş’ten razı olsun”muş... Rıfat Efendi böyle diyor.

Üstünde hep aynı kazak. Enine çizgili. Ne yeşil ne siyah, hem yeşil hem siyah. Kolları sarkmış, dirseği yırtılmış. Siyah patiskadan şalvarı Adana usulü. Uçkuru dizine dek sarkıp sallanıyor, ucu püsküllü. Püskülü kırmızı beyaz. Ne beyaz ne kırmızı, hem beyaz hem kırmızı.

Kara lastikleri ayağından en az iki numara büyük. Löplöp yürürken Hakan, lastikleri kendi izinde kalacak gibi geliyor insana, ya da her adım atışta, onları yeniden yeniden giyiyor.

Siyah naylon çorabının ucuna çokca paket lastiği geçirmiş. İçine paralarını dolduruyor. Çekince ağzını sünüp geliyor çorap. Önce pis bir naylon torbaya sarıyor paralarını, sonra çekiştire çekiştire sokuyor içeriye. İkide bir çıkartıp sayıyor onları. Buruşuk, kırışık paralar Hakan’ın elinde ne yapacaklarını, ne işe yarayacaklarını bilemiyorlar... Sonra yeniden naylonun arasında yumak olup, çorabın içinde hapsoluyorlar.

Kimi tanıyorsa Hakan, ki epey tanıdığı var bu sokakta; önüne geçiyor, gözlerini kısıyor, sevinçle ellerini oğuşturuyor, gülüyor ve belli ki para istiyor.

Kim Hakan’a kolay kolay para verir. “Gözünün üstüne godum muydu, oturturum seni” dedirtmeden, ona bu cümleyi söyletip de kahkahalarla gülmeden?..

Tanıdıklarından biri Hakan’a gözükmeden geçiyorsa veya gerçekten görmemişse, Boyacı Rıfat Efendi, hemen dürtüyor Hakan’ı; “Kalk lan çabuk olsana. Abin geçiyor oradan...”

Boyacı Rıfat Efendi, yolun kenarında, otelin bahçe duvarının dibinde oturuyor. Sırtı soğuk almasın diye, önce kalın kartonu beton duvarın demir parmaklıklarına takıyor, aşağıya sarkıtıyor, sonra da yaslanıyor. Yüzü hep gülüyor. Kırlaşmış bıyığı, ak dişlerinin üstüne düşüyor. Radyosu sürekli açık. “Acans”ları kaçırmıyor. “Şu sizin Soysal Demirgıratlar hani bana sabit bir yer göstereceklerdi, benim gibi garibanların üstünü örteceklerdi, soğuktan tozdan, güneşten koruyacaklardı... Yok beyim yok... Bunlarda da iş yok” diyor.

Üstü başı, yüzü gözü temiz, temiz olmasına da; hergün onlarca müşterisinin ayakkabılarını boyayan Rıfat Efendi, senelerdir bir kez olsun kendi ayakkabılarını boyamamış. Çünkü ayakkabısı yok. Sadece ayakkabısı değil, pantolonu da yok. Bu nedenle sakat arabası boyacı sandığının hemen yanında duruyor.

Canı sıkıldıkça Hakan’a iş buyuruyor.

Hakan da Rıfat Efendi’nin yanında çalıştığını sanıyor. Sabahleyin Kızılay’a inen dolmuşçular almasa onu, salyalar saça saça basıyor küfürü: “Töbe yarebilalemin” diye de ekliyor, “Töbe, töbe... işe yine geç kaldım...”

Önce Rıfat Efendi’nin çevresini suluyor, süpürüyor, temizliyor. Sonra şemsiyesini takıyor, açıyor. Bunları yaparken müthiş keyifleniyor, sevinçten uçuyor. Sinirlendiğinde olduğu gibi, sevindiğinde de “Töbe yarebilalemin, töbe, töbe” diyor. Sonra da Sakarya’ya gidiyor, Rıfat Efendi’nin malzemeleri bitmişse; boya, cila, bağ, keçe almaya... Bir gidiş ki, hoplaya hoplaya...

Geçen gün birbirlerine küsmüşler. Ayakkabı boyasını her zamanki markadan almamış diye, Rıfat Efendi kızmış ona. Geri göndermek istemiş, o da inatlaşmış gitmemiş...

Kim öğretmişse; “Grev yapacağım” diyor. “Hükumat’a gidip şikaat edecem, abukata gidecem, töbe töbe... allam sen büyüksün. Bir de emniyetçi deyi ki, sen kaat yazdıramazsın.”

İşini yaparken çok ciddi. Simitçi takılsa, kokoreççi bulaşsa da aldırmıyor, Rıfat Efendi’yle Çiçekçi’nin işaretleşip gülüşmelerinin ise ayırdında bile değil. “Abi” diyor; “Abi artık bu yıl evleneceğim, Rıfat Amca’nın mahallesinde bir kız varmış, görmüş onu Rıfat Amcam, on tane bilezik istiymiş...”

“Boşver şimdi gecekondulu kızları Hakan, sana okumuş yazmış, bak şu banklarda oturan öğrenci kızlardan birini alalım.”

“Olur mu Abi, kışın bunlar insanı ısıcak tutmaz ki...”

Çakmakçı öğretmiş bunu, pis pis gülüşünden, öğlenleri kendisine yemek getiren karısının kilosundan belli.

Rıfat Efendi, her müşterisine anlatıyor Hakan’ın öyküsünü: Küçükken felç geçirmiş, annesi babası bıkmış, artık bakmıyorlarmış. Sağolsun şoförler minibüslerine alıp indiriyorlarmış Kızılay’a. Kendisi de yanına alıştırmış, iş öğretmiş, çevreyi öğretmiş, geldiğinde konuşamıyormuş bile, onu da öğretmiş, ancak tuvaleti bir türlü öğretememiş...

Öyküyü dinleyen her müşteri birbirine akıl ve ayak olan bu iki kişiye acıyor ve iki misli ücret ödüyor. Bir Rıfat Efendi’ye, bir Hakan’a...

Hakan her tanıştığına ki, Rıfat Efendi onu herkesle tanıştırıyor, önce ciddi ciddi bakıyor ve utanıyor. Sonra konuşuyor ve gülüyor. En son da sırıtıyor ve şımarıyor. Bir sonraki aşama ise önünü kesip para istemek oluyor.

Hakan parayı ne yapacak?

Bu sorunun yanıtını, Hakan’ı paraya kim alıştırdıysa o biliyor.

Hakan duayı, namazı niyazı ne yapacak?

Onu hemen yanıbaşlarındaki Apartcami’ye (apartmanaltıcami) kim alıştırdıysa, sorunun yanıtını o biliyor.

Namaza bir saat kala ayrılıyor boya sandığının yanından, gidip abdestini alıyor, hazırlanıyor. Yüzünde gözünde birkaç damla su, ağzından dilinde anlaşılmaz birkaç söz, oluyor abdest.

Her ne kadar Rıfat Efendi ona;

“Oğlum sen abdesti ne yapacaksın, elin yüzün değil senin kalbin temiz” dese de, o illa da abdest diyor.

Cemaatin sokağa taşan son sırasında yer alıyor. Onlar ne yaparsa, o da onu yapamıyor, öyle duruyor, mırmır konuşuyor. Tanımayanlar garipsiyorlar bu durumu, sonra da alışıyorlar.

Kimileri:

“Allahın işine bak, şu zavallı bile namaz kılıyor da, ben sırık kadar oğlumu bir türlü getiremiyorum” diyor.

Hakan, namaz biter bitmez, hemen köşebaşındaki yerine alıyor, elini açıyor. “Para” diyor, “Para...”

Cami boşaldığında, Hakan’ın avucu para doluyor. Naylona sarıyor, çorabının içine sokuyor, Rıfat Efendi’ye koşuyor.

Rıfat Efendi memnun:

“Eh ekmek paramız yine çıktı çok şükür.”

Rıfat Efendi kaç gündür işe gelmiyor.

Yeri öyle bomboş duruyor.

Hiç alışılmadık bir durum.

Hakan ne yapacağını bilemiyor. Son derece huzursuz. Ne gülüyor, ne konuşuyor, ne abdest alıyor, ne de “para” diyor. Öksüz öksüz öyle dolanıp duruyor. Yaşamında önemli bir eksiklik, bir boşluk var, ama ne?..

Günler sonra, Çiçekçi’nin yanına Rıfat Efendi’nin bir yakını gelmiş. Sabah işe gelirken, sakat arabasına kamyon çarpmış Rıfat Efendi’nin, devrilmiş gitmiş. Günlerdir hastanede yoğun bakımdaymış.

Simitçi almış yanına Hakan’ı, dayanmışlar hastanenin kapısına!

Hakan diyor ki;

“Benimle barışmadı. Boyayı yanlış aldım diye, bana hâlâ küs. Yanına çıkarttırmadı bile... Töbe yarebbim töbe...”

Müşterileri Rıfat Efendi’yi aradı.

Arkadaşları Rıfat Efendi’yi aradı.

Hakan Rıfat Efendi’yi aradı.

Çiçekçi dedi ki:

“Evini buldum, taburcu olmuş.”

Temizlik işçisi Abidin Efendi, Çakmakçı, Çiçekçi, Simitçi, Jetoncu, Hakan doluştular bir arabaya, tuttular Rıfat Efendi’nin evinin yolunu.

Hakan diyordu ki:

“Benimle barışmazsa eğer, bu sefer essahtan grev yapacağım...”

9 Mart 1995

Ayı Boyamak

SEVGİ SOYSAL

Hasan Özçakar, işsiz günlerinden birinde, boyu yararsız ve dural anların yüküyle daha ufalmış, almayı-vermeyi, yürümeyi, yani bir şeyi değiştirmeyi unutmuş kollar ve bacaklarla oturuyordu. Öyle bir şeyi bir şeye bağlamayan bir zaman aralığında. Sonra elleri, bir durumdan başka bir duruma geçmeğe yarayan özelliklerini hatırladılar. Uzanıp aldığı gazetedeki bir ihale ilânında, Kızılay binasının tepesindeki ayın “kapalı zarf usulüyle” boyatılacağını okudu. İşte bir iş, belki de zengin olmaya ilk adım. Hemen davranmalı, kaçırmamalı bu fırsatı, kolları bacakları oynatmalı, yararlı olmalı, diye düşündü, ufak boyu uzadı az. Oturdu, büyük bir özenle Kızılay Genel Müdürlüğüne yazdı teklifini. İşi alacağına pek güveni yoktu, neden olsun? Soyut bir şey değildir güven. Bir şeyin yerine konan, bir şeyin bir şeye dönüşmesidir; örneğin bir gümüş şamdan güvene dönüşür, bir ev, bir kat yeni elbise, ya da fiyakalı bir iş, dolgun bir aylık, bütün bunlar güvene dönüşebilir şeylerdir. Hasan Özçakar’ın güvene dönüştürebileceği bir şeyi yoktu, boyu posu bile. Sonra, ne boyacıydı, ne de boyadan, boyamaktan anlardı; bir şeyden anlamak da güvene dönüşebilir. İşte güvensizlik ve umutsuzluğun verebileceği ataklıkla, gelecek yeni güvensizliklerden, umutsuzluklardan korkmadan yazdı teklifini, aklının alabileceği en ucuz parayı istedi, on yıl da garanti verdi. Genel Müdürlükte, devlet parası üstüne özel titizlik gösterdiklerini, devlet parasını namusları gibi koruduklarını, ânı ve yeri geldikçe, yatakta karılarına, içerken masa arkadaşlarına anlatan bir iki memur, teklifi okur okumaz, atıldılar üstüne. Herkesin beklediği bir fırsat vardır; işte, anlatılan bütün bu namus, titizlik öykülerinin ispatı için kaçırılmaz bir fırsat. İş Hasan Özçakar’a verildi. Hasan Özçakar, helvasını ve ekmeğini yerken, aceleyle yapmıştı teklifini. Koskoca bir ayı boyamak için yapılması gereken masrafı hesaplamamıştı örneğin, hesaplayamamıştı, ayın boyanması için ne kadar boya gerektiğini bilmiyordu ki. Boya fiyatlarını da bilmiyordu. Çok az şey biliyordu ayı boyamak üstüne. Ayı boyamanın bir şeyi bir şeye dönüştürebileceğini sanıyordu yalnızca. Bu konudaki bilgileri araştırıp, öğrenmeye ne zamanı vardı, ne de sabrı. Başkalarından önce davranıp en ucuz teklifi yapmalıydı, en güven veren, en umut veren teklifi, biraz umuda, biraz güvene dönüşebilecek teklifi. Öyle de yaptı. Böylece güvene, umuda, bunun adı zenginlik de olabilir; ilk adımı attı, bacaklarını kullanmış oldu. Bu ilk adımda, ayı boyama karşılığı istediği paraya yakın bir parayı boya, merdiven ve fırça için ödedi. Büyük bir özenle, işini iyi yapmak için çabalamaya koyuldu. Ayı boyamak pek kolay bir iş değildi ama. Fırça kullanmak hiç kolay değildi, bütün denenmemiş şeyler gibi; çok zordu; çok yeni, yorucu, acı vericiydi. İkinci gün, fırçasının kılları Kızılay’ın üstüne yapışıp kaldığı için yeni bir fırça almak zorunda kaldı. Hiç parası yoktu. Adım atmak zorunda kalıp ayaksız olduğunu anlamak. Veresiye aldı ikinci fırçayı. Yemek yemiyor, gün boyunca boyuyordu ayı. Ayın her yanını aynı kalınlıkta boyayabilmek için üstüste çalışıyordu boyayı. Önce bir ucunu boyuyordu ayın, sonra öteki ucunu, sonra boyayı dağıtmak için her yanını durmadan boyuyor boyuyordu. Tükeniyordu yine boyası. Veresiye boya alıyordu, fırçasının kılları yapışıp kalıyordu ayın üstüne, hemen koşup yeni bir fırça alıyor, kılları örtmek için yeniden boyuyordu ayı. Bitiyordu boyası, borca yeniden boya alıyordu, hiç bir şey yemiyor, içmiyordu, yalnız parasızlıktan değil, yemeği düşünmediği, hiçbir şey yiyecek hali kalmadığı için. Sadece ayı düşünüyordu, onu daha iyi boyamayı, üstüne aldığı görevi iyi başarmayı. Aslında boyacı olmadığının anlaşılmasından korkuyordu, neyi neye bağlayacağını bilmediğinin, neyi neye dönüştüreceğini, neyi değiştireceğini bilmediğinin anlaşılmasından. Yok, aslında, daha sadeydi isteği, iyi bir boyacı olmak, içinde olduğu durumu yararlı, yapıcı, güzel bulmak, beceriklice bulmak durumunu, kim istemez bunu? İşini iyi yapan biri olmak; bu ayı iyi boyayarak edinilen bir şeyse, ayı iyi boyamak gerekir. İyi boyanan bir ay, güvene, umuda, –bunun adı belki de zenginliktir– dönüşebilir. Giderek bir parmak kalınlığında boya sürmüştü aya. Boya bir takım engebelerle kaplamıştı ayı. Genel Müdürlükteki memurlar ayın boyanmasının bir türlü bitmemesine şaşıyorlardı önceleri. Merdivenin tepesinde doğru dürüst duramayan, ikide bir düşme tehlikesi geçiren boyacı, kadın memurların, daktiloların sinirini bozuyordu, yürekleri ağızlarına geliyordu, her yeni yapılan şey gibi ürkütücü korkutucuydu, Hasan Özçakar’ın ayı boyaması. Sonunda erkek memurlar her gün aralarında bahse tutuşmağa başladılar, ayın boyanmasının biteceği gün üstüne. Bitecek diyenler hep kaybediyorlardı bahsi, diş biliyorlardı boyacıya, bu kendini belli etmeyen, ne olduğu belli olmayan yeniye. Ayrıca, sürekli olarak boyanan ay Kızılay binasının “ciddiliğine yakışmıyordu.” “Ciddi” bir bina, bitmiş tamamlanmış bir binadır; bir binanın, sadece ay da olsa, yapımı bitmemiş, bitecek gibi görünmeyen bir parçası varsa, o bina güven verici bir bina değildir. Sonunda durum Genel Müdürün de dikkatini çekti. Genel Müdür boyacının daha ne süre çalışacağının öğrenilmesini ve kendisine “acilen” bildirilmesini istedi. Hasan Özçakar’a gelen memurlar ayın boyanmasının ne zaman biteceğini ona sorduklarında, çok şaşırdı Hasan Özçakar. Vereceği hiç bir cevap yoktu. Ay boyamayı henüz öğrenmemiş biri, bir şeyi neye bağlayacağını bilmeyen, neyi neye dönüştüreceğini bilmeyen, attığı adımın sonunu kestiremeyen, zengin olmamış biri gibiydi. Ayın, iyi, başarılı boyanmış bir ay olduğuna inandığı zaman bırakacaktı boyamayı. Ayın, iyi başarılı boyanmış bir ay olacağına inanacağı günün hangisi olacağını nasıl bilebilirdi? Usta bir boyacı olacağı günü şimdiden nasıl kestirebilirdi? Bütün bunları uzun ve anlaşılmaz cümlelerle, utanıp sıkılarak, ufalarak, ufalarak anlatmağa çalıştı. Boyacı olmadığını ya anlamışlarsa, usta olmadığını, neyin nasıl değişebileceğini henüz bilmediğini anlayıp işi başkasına verirlerse, bir şeyi bir şeye dönüştürme yolunda attığı bu adım, belki de zengin olmanın başlangıcı, atılmamış oluverirse. Memurlar hiç bir şeyi anlamadan geri döndüler. Ve Genel Müdüre de hiç bir şey anlatamadılar.

— Ne zaman bitecek şu allahın belâsı ayın boyanması?

— Bilmiyoruz efendim.

— Bilinmez mi? Kendi bilmiyor mu, yani boyacı?

— Anlamadık, kesin bir şey söylemiyor.

— Kaç gündür çalışıyor bu adam?

— Bir aydır efendim.

— Bir ayda bitmez mi bir ayın boyanması?

— Ay, sizin de gördüğünüz gibi boyandı aslında. Ama sürdürüyor yine de boyamayı adam.

— Söyleyin bitirsin. Parasını da verin gitsin. Yarın bu adamı gözüm görmiyecek anlaşıldı mı?

Hasan Özçakar’a parası verilip işinin bitmiş, ayın boyanmış olduğu bildirildiğinde, yorgunluktan, açlıktan, uykusuzluktan dizleri tutmuyordu. Evine gitti büyük bir hüzünle. Ağladı. Kovayı, fırçaları, merdiveni rasgele bırakmıştı yollarda, evine dönerken. Ertesi gün, verilen paranın büyük bir kısmını borçlarına kapattı. Uyuklayarak, ekmek, yoğurt yiyerek geçti bir ay. Sevilen bir kadından ayrılmak gibi bir şeydi bu. Zordu ayı, bir şeyi bir şeye belki bağlayacak, belki dönüştürecek şeyi unutmak. Bir ayın sonunda kapısını çaldı Kızılayın memurları.

– Kızılayın boyaları çatlayıp döküldü.

– Üzgünüm ama ilgilendirmiyor beni o ay artık.

– On yıl garanti vermiştiniz!

İşte o zaman ayı boyamak sevilmeyen bir kadınla yaşamak zorunda olmaya dönüştü. Büyük bir bezginlikle veresiye boya, fırça, merdiven aldı. Başladı ayı boyamaya yeniden. Başlamasıyla hırsı da yeniden başlıyor, ayın boyanmaması kendisine bildirilene dek boyuyordu ayı. Sonra yine yorgunluk, unutma, sürünme, acı çekme günleri. Sonra bir fırtına, biraz yağmur, zil sesi zinciriyle yeniden boyama. On yıl böyle sürdü bu. On yıl değişmedi bir şey, on yıl bir şey bir şeye dönüşmedi sanki. Herkese borçlanmıştı. Çok yoksul, hep daha yoksuldu, bu bir değişme, ilerlemedir. Her girdiği işten, ayın yeniden boyanması kendisine bildirilince ayrılmak zorunda kalıyordu. Sonunda tam bir usta gibi, iyi, namuslu bir usta gibi öğrendi boyamayı. Bir daha bozulsaydı ayın boyası, bir daha başlasaydı boyamaya, bir daha görseydi işini iyi bildiğini, bir şeyi bir şeye dönüştürebileceğini, özlemle bekliyordu bunu. Ama gelmiyorlardı. Çalmıyorlardı zili. Oysa Kızılayın önünden geçerken ayın boyasının yeniden bozulduğunu görüyordu. Sonunda dayanamayıp Genel Müdürlüğe gitti.

— Kimi istiyorsunuz efendim?

— Ben ayın boyacısıyım. Bozulmuş ayın boyası yine, ne zaman gelip boyamaya başlayayım diye soracaktım?

Memurlarla indi merdivenleri, çıktı merdivenleri, birçok odalara girdi çıktı ceketini ilikleyerek, ufalarak, ufalarak hep. Dosyalar karıştırıldı, sessizlik. Kâğıt hışırtıları. Tatlı ve acı beklemeler, kaşıntı, tatlı kaşıntı-umut.

On yıllık garantinin sona erdiğini öğrendi sonunda.

Dışına çıktı binanın.

Bütün cadde boyunca dövizler asılmıştı. Kızılay haftası, Kızılaya ve yoksullara yardım haftası.

İki çocuk koşturarak geldiler. Hasan Özçakar’ın yakasına küçük, kâğıttan bir Kızılay taktılar. Hasan Özçakar cebini karıştırdı. Karıştıra, karıştıra son bir lirasını verdi çocuklara; sonu, boyamanın bitimini, dönüştürememeyi, bağlayamamayı verdi.

Caddeden yukarılara yürürken düşündü. Bu bir liralar birikince, birikince, bütün yoksullara yardım edilince, sıra bana gelince, kurtarır beni Kızılay, bir şey bir şeye dönüşür belki. Rahatladı, bir şeyi bir şeye bağladığını sandı, rastgele adımlarla, ilerlediğini sanarak yürüdü caddeden yukarı.

1971

Günün Atacağı

NECATİ TOSUNER

Sanki daha sabah olmamış gibiydi. Ve sis vardı. Neyse ki yollar bomboştu. Bilinmez, bela “geliyorum” demez, gelirdi. Canım, iş olacağına varırdı. Dikiz aynasında gördü: Hüseyin uyukluyordu. Bir gülücük ağırdan biçimlendi dudaklarında.

Anayoldan sapınca, son birkaç yolcu da inmiş, otobüs boşalmıştı. Bozuk yolda zangırtıyla gidiyordu. Sonra güneş aralanır gibi oldu. El freninin kaputundan toz doluşuyordu. Güneş biraz gölgelendi mi, sanki toz falan yoktu. Genzi yanıyordu ve iç öğürten bir şeydi. Daha sıkı tuttu direksiyonu. Biraz geriye kaykıldı, kollarını gerdi.

İlk otobüstü. Kentin dışına doğru yol aldıkça, zangırtısı artıyordu. Böyle bomboş gidilirdi. Dönüşte, kente doğru, kentin dışındakiler -uykulu duruşlarından beklenmeyen bir hırsla- birbirlerini ezerek, kapıda salkım saçaklaşmayı inatla sürdürürken, bağrışmalar ve ana avrat söven yeni yetmelerin “Hooop, ağır ol...” çığrışmaları arasında, iyice yükünü alıp da “dolmuştur” indirilince; basıp gaza geçince, yandaki aynada, duraklarda bekleşenlerin kol sallamalarını görürdü. Yine de, böyle bomboş gitmekten daha iyiydi. Sanki, insan kendiyle daha az kalıyordu, -belki bu yüzden iyiydi. Saçlarını sıvazladı. Yağlı, ıslanmış ve kurumuş saçlarında tarağın bıraktığı yollar biraz bozuldu. Vites değiştirdi ve yokuşa varmaya kalmadan, dudaklarındaki gülücük soldu.

Otobüs bir iki kıç attı, durdu. Hüseyin’i gördü: Uyanmıştı.

Mehmet’i kapı ağzındaki sedire kaldırmıştı annesi. Uyuyordu. Yüzükoyun kıvrılmıştı, yorgan sırtının sivriliğini örtmüyordu.

“Ben gidiyorum.” dedi adam.

“Eh, eyi ya...” dedi kadın, -yerden siniyi kaldırdı.

Çıkarken, yorganı çekti adam. Çocuk, gözünü açmadan kaşlarını kaldırdı, öteki yana döndü, kıvrıldı. Ve sırtı yine açıldı. Ve adam yeniden düzeltti yorganı. “Yazık...” diye söylenecekti, tuttu kendini.

Dışarı çıktı.

“Yazık...” dedi. “Yazık, sakat kaldı fukara...”

Sonra hızlı adımlarla indi yokuşu. Evin çevresine şöyle bir tel çekmeliydi. Yeri belli olsundu, sonra bir baş ağrısı çıkmasındı. Yukardan kazardı toprağı, aşağı çukurluğa taşırdı, düzleyince, üç beş fidan dikmeliydi. Üç beş kayısı, erik, vişne.. falan... Bir de elektrik geldi mi, bahçeye çardak kur, leylak dik.. ohhh... Parasızlığın gözü çıksın. İnsanı eli böğründe koymaz mıydı, gözü çıksındı. “Kadın senin şu beşibiryerdeyi...” verirseydi...

“Uğurlar olsun...” diye bir ses geldi.

Durdu, baktı, el etti. Canı sıkıldı. Parasızlığı düşünürken de sırasıydı alacaklısına yakalanmanın.

“Sabah şerifler hay’rola, enişte...” dedi Kâzım.

“Eyvallaaah...” dedi adam.

Kâzım’ın yetişmesini bekledi, yürüdüler.

“E, ne var ne yok bakalım...”

“Ne olacak ki enişte... Dünya işleri... Düşe kalka gidiyoruz...”

Adam bir şey demedi, bakalım laf nereye gelecek diye bekledi.

Susuldu.

“Her bir yan da yeşillendi...” dedi adam.

“He ya, biz göçüyoruz...” dedi Kâzım.

“Hay’rola Kâzım, bu göçmeyi de nerden çıkardınız?..”

“N’apalım enişte, düşündüm, Emel yetişecek yarın, -eh, başımızı sokacak bir yerimiz var ya şükür- kız kısmı nerde yetişirse oraya benzer de hani...”

“İyi iyi...” dedi adam. “Buralara kulak asma. Hem canım, para oldu mu, insan, nerde çekerse gönlü, orda eyleşmeli.”

Susuldu.

“Bize niye hiç anmadınız ki Kâzım?..” dedi.

“Birden oldu enişte... Ne bileyim, bu ara hani pek görüşemez olduk da...”

Susuldu.

“İyi iyi, hayırlı olsun..:” dedi adam.

Particilik adamı neler etmiyordu ki, bir ev daha, ha?

“Bu yeğenimizin ettiği de iş değil...” dedi Kâzım.

Durdu adam, anlamamış gibi baktı.

“Hasan’ı diyorum enişte... Orda burda görüyorum, gidişatı gidişat değil...”

“Hasan’ın nesi varmış ki Kâzım?..”

“Zehirlediler bunları enişte... Sen çek viskiyi.. sonra da ümmeti Muhammed’in sübyanlarını... De yani, ne var devlete millete karşı gelmekte, bitir mektebini, işine dur, ha?”

“Bak Kâzım ağa, ablan avradımdır ya, Hasan’a laf etme. Okudu, öğrendi, benden iyi bilir neyin ne olduğunu, ne olmadığını...”

“Enişte, ben derim ki.. hani yeğenimizdir.. el değil... araya gitmeye...”

Durakta ayrıldılar.

Allah vere de bu Kâzım takımı oğlana bir iş etmesindi. Yeni eve çıkıyorlardı, ha? Aman, evde karıya hiç anmasındı bunu, çocuk gibi Mürüvet’i kıskanıyordu fukara.

Kırk yılda bir geç kalacağın tutsun, herkesin yüzü asılırdı böyle. Canım, aldırmamalıydı. Ekmek kapısı, iyi kötü geçinecekti işte. Şunun şurasında ne vardı, ölüm yoktu ya... Surat mı ederlermiş etsinlerdi.

Defterleri açtı, çekmeceyi araladı, diviti hokkaya bıraktı.

Şu toprağı da bir satamadı gittiydi. Akşam Kıymet’e demeliydi, “Kadın, senin şu beşibiryerdeyi..” Verirse hani... Tel çekerdi.. üç beş fidan.. meyvesine, gölgesine.. kötü mü olurdu?..

Kollarına kara kollukları taktı, diviti aldı.

1972

İki Kişi

ŞÜKRAN KURDAKUL

— Sen burjuva ne demek bilir misin Melahat?

Yüzüme boş boş baktığını görünce içimdeki denizin dalgaları ölgünleşiverdi, duraladım kaldım. Bir an yürüyüp gitmek geldi içimden.

— Ne dedin? Ne dedin?

Aynı işyerinde çalışıyorduk. İkimiz de Soğukkuyu’dan istasyona yürür, yedi onbeş treniyle Basmahane’ye inerdik. Sarışın, yeşil gözlüydü. Bakar bakar rasladığım kedilerden hiç birini hatırlatmadığını görünce sevinirdim.

İçimden:

— Sarışın ama kedilere benzemiyor demek geçerdi.

Bindiğimiz kompartımanda çekinecek kimseler yoksa, ellerimiz birbirini buluverir, tırnaklarını parmaklarımın uçlarına bastırınca kanımın dönme dolaplara bindiğini sanırdım.

— Melahat.

— Ne var?

Adını tekrar tekrar söylediğim halde niye titrer dudaklarım? Niye koskoca kır yerlerinde gidecek yer bulamayıp olduğu yerde huysuzlanan atlar gibi olurum.

Melahat burjuvaziyi bilmiyordu ama, erkeği biliyordu. Benden önce mutlaka birisi olduğunu sanıyordum. Hem de benden daha büyük, deneylerden geçmiş, belki de askerden teskeresini almış birisiyle bir şeyler yaptığı kuşkusuyla kıskanıyordum.

— Melahat.

— Ne var be?

Soğukkuyu’daki kahveleri arkanıza alıp gözlerinizi Küçük Yamanlar’a çevirdiniz mi, tepenin sol yamaçlarına yakın derenin kenarında –bana korkuyla bakıyorlarmış gibi gelen– tek katlı evler görürsünüz. Onlardan birinden çıkar gelirdi. Her mevsim gül konca. Her gün tasasız, uçarı... Gençliğini bile oluruna bırakmış.

Aynı işyerindeydik ama, o aşağıda balyalarla tütün işliyor, bir nefes cigara içmediği halde, günde iki paket bana mısın demiyenlerin ciğerlerindeki hırıltıları taşıyordu.

Ben yukarıda muhasebe defterlerine giriş çıkış faturaları işliyordum.

Hep de okuduklarımla ilişkiler kurardım o yanımdayken. Gözümde kimi bir İstrati, kimi bir Gorki tipi olur; kimi de Fransız direnç hareketindeki bisikletli kızlardan birini yanıma almış sanırdım.

Tırnaklarındaki sarı sarı lekelere gözüm takılınca ya güler, ya da benden öğrendiğini bana satardı.

— Biz size manikürlü parmaklarımızı uzatmıyoruz arkadaşlar.

Doğruydu. Ellerinde içtenliğin sıcaklığını duyardım ama, bana yetmezdi bu. İlle kafamı kurcalayan soru dudaklarıma iner, sevişme yaşlarımızın uçarılığını, delişmenliğini dağıtır giderdi.

— Melahat, sen burjuva ne demek bilir misin?

Başka yerlere bakardı çoğunca. Trendeysek, parmağıyla camın buğusuna çizgiler çizer, yan yana adlarımızı yazardı. Burjuva ne demek bilmiyordu işte. Ne yapacaktım?

Başıboş kuş seslerinin Yamanlar’ın arka yamaçlarını sardığı bahar pazarlarından birinde bekletmeden çıkagelmişti. Şıngır mıngır sevinçlere boyanmış. Sarılıp nişanlılık, evlilik düşleri kurmaya hazır. El ele tutuşup koşmak, su deposundan bile uzaktaki kayalara tırmanmak hevesiyle dolup taşıyordu.

Bense dudaklarıma cigara ile birlikte aynı soruyu yerleştirmiştim.

Çalar saat, kadınsal bir sabah düşünü parçalamış gibi bozuldu ama renk vermedi. Sokulmaya çalıştı. Uzaklaştım. Hırslandı.

— Burjuva!. Burjuva!. Bilmiyoruz işte. Daha diyeceğin var mı?

Kızgınlığı dudaklarına vurmuş titriyordu.

— Anlat da öğrenelim.

Kafasındaki binbir çeşit dalgalanışla kanındaki benbenciliğe yenilmiş biri olduğum için bir gülmedir aldı beni. Bir süre de inat olsun diye sahte gülüş sesleri çıkardım. İçimdeki kuşkunun –benden önce başka birisinin kızı olduğu kuşkusu– öç almak isteğinden başka bir şey değildi bu.

— Anlatmıyacağım, dedim. Okur öğrenirsin.

Eline geçirdiği kırılmış bir çam dalının parçasıyla toprağı eşeliyordu. Onuru neredeyse ayağa kaldıracak, içinde yarım kalmış kaçak bir pazar sabahının hüznü, evine inen yola koşturacaktı.

Haydar Rifat çevirilerinden papağanladığım tümcelere kafamda yön vermeye çalışarak:

— Burjuva dedim, oturduğu yerde sermayeyi çalıştıran adam demektir.

O kadar iyi idi ki; değişti, ışıyıverdi.

— Sermaye mi? Sermaye mi? Ne diyor bu be?

Bozulmamaya çalıştım.

— Bana bak..

Ellerini avuçlarıma aldım.

— Bakıyorum işte ne olacak.

— O sermaye öyle sermaye değil kız. Para!. Para! Makina.. anladın mı?

Tertemiz dişleri, gözleri, saçlarıyla bile bir de insan, bir de Karşıyaka’lı gülüyordu ki gülerken.

Mahmut

UMRAN NAZİF

Bilmiyorum; yolunuz hiç B...’ye düştü mü? Ben oraya, bundan tam beş yıl evvel uğramıştım. Vagonumuz, Ege ekspresinden sabaha karşı ufak bir istasyonda ayrılmış; lokomotif, biraz sonra gelip arkasına takarak götürecek katara bağlanmak üzere, bizi bir kenara bırakmıştı.

Ovayı çepeçevre kaplıyan dağların ardından şafak söküyor, açık pencerelerden içeriye mis gibi bir bahar havası doluyordu. Hemen karşımızda küçük bir ev vardı. Tıpkı resimlerdeki, tablolardaki gibi kırmızı damlı çatısı üstünden dumanlar tüten, küçücük bahçesindeki ahırın yıkık damında leylek yuvası bulunan ufacık bir istasyon evi... Açık pencereden dışarıya sarkmış bir çocuk her sabah kapıları önüne getirilip bırakılan ve bir saatlik komşuluktan sonra çekip giden bu yolcu vagonuna bakıyordu.

Doğrusunu isterseniz, ben ne bu ufak istasyonu ve ne de insana oyuncak hissini veren üç vagonlu katarın bizleri ardına takarak götürdüğü B.. kasabasını yadırgadım. O kadar ki, demiryolu ile karşı sıra dağların hemen yamacındaki şehri birbirine bağlıyan istasyon caddesini bir solukta geçtikten sonra, sanki burada uzun yıllar yaşamış bir insan gibi işte şimdi Cumhuriyet alanına varacağız, ortada bir büst bulunacak, sağda hükümet binası, solda alana bakan bir kahve ve ileride dağ eteklerine tırmanan parke döşeli yol, çarşı, demirci dükkânları ve bir otel olacak diye kendi kendime düşünüyordum.

Beni otele götüren fayton, Cumhuriyet alanının solundaki yola saparken çoluklu çocuklu bir kalabalık yolumuzu kesince lâcivert keçe şapkalı, hâki yelekli, şişman, şiş göz kapakları tombul yanakları üzerine doğru düşmüş arabacıya:

— Burada ne var? Hayrola?.. diye sordum.

Arabacı, evvelâ kamçısını şaklatarak bir ıslık çaldı. Sonra:

— Destur!.. diye haykırdı. Arabamız iki tarafa dağılan kalabalık arasından geçerek ilerleyince de bana doğru dönerek:

— Sinema!. diye cevap verdi. Sinema.. yeni açıldı.

Sigaramı ateşlerken, tekrar sordum:

— Vakit daha pek erken değil mi?

— Öyle ama.. diye mırıldandı. Aylâklar, resimlere bakarlar.. Az sonra mızıka çalmaya başlar; onu dinlerler.. Bizim memleketin ahalisi böyle şeyleri çok sever..

Ve gülerek ilave etti:

— Hem köy yerinde vakit geçirmek kolay mı sanırsın bey? Fakir ahali oracıkta toplaşmışlar işte. Aha şimcik onlara ‘vatandaşlar’ diyorlar ya!

Araba parke döşeli yoldan, Arnavut kaldırımı kaplı ara sokaklardan birine sapmıştı. Şimdi sarsılarak, çukurlardan çukurlara girip çıkarak yavaş yavaş ilerliyorduk. Arabacı yerinde doğrulmuş hem atlarını sürüyor, hem de söyleniyordu:

— Otele varmak için bütün kasabayı dolaşıyoruz gari.. Körüklerle arabalara hükümetin önünden geçmeyi yasak ettiler. Emme ve lâkin otomofiller, dev gibi kamyonlar vızır, vızır sabahtan akşama dek işler.. Demokrâsi bunun neresinde.. Ne imiş?.. atlar yollara pislerler tekerler de sakatlarmış.. Hayvan bu be.. Töbe Yarabbi? İnsan bile.. Deh yavrum.. Deh!.

Arabamız, hafif bir yokuşu çıktıktan sonra kapısı ve pencereleri yeşil boyalı iki katlı bir evin önünde durdu. Arabacı tıpkı yıkılan bir ağaç gibi o kocaman vücuduyla pat diye yere atladı.

— Şehir oteli burası bey!

Otelimiz, şehire ve göle kuş bakışı bakan bir yerde idi. Hoş geldine koşan memurlar gelip gittikten, üst üste kahveler çaylar içildikten sonra elimi yüzümü yıkamış, arka taraftaki balkona bir sandalye atarak en az iki ay kalacağım kasabayı seyre koyulmuştum. Kasaba kırmızı damlı hükümet binaları ve toprak damlı evleriyle aşağıda boydan boya uzanıyordu. Göl, beyaz bir sis tabakası altında mavi, mavi parçalar halinde görünüyor ve şehrin tam ortasındaki bir saat kulesi hemen yanındaki minarenin şerefesine kadar yükselerek berrak gökyüzünü delip geçiyordu. Komşu evlerin bahçelerinden otelin arkasındaki bahçeye uzanmış ağaçların dallarında kuşlar oradan oraya atlıyarak ötüşüyorlar, pek uzaklardan bir mızıka sesi geliyordu.

“Hem köy yerinde vakit geçirmek kolay mı sanırsın bey?”.. Şiş göz kapakları tombul yanaklarının üzerine düşmüş, pos bıyıklı, şişman arabacının bu sözlerindeki gerçeği bulmakta gecikmemiştim. Yolda, bütün gün kitap okuduğumdan artık bir satır okumak isteğim kalmamıştı. Çalışma saati bittiğinden, hükümet de kapanmıştı.. Peki başka ne yapabilirdim?

Bana yardım etmek üzere, müdür tarafından gönderilen odacı Mahmut oda kapısına yakın bir iskemlede makineden bir adam tavrıyla sessizce oturmuş arada sırada alnına konan bir karasineği yavaşça kovuyordu. Ellerinin parmakları birer yelpaze gibi açılmış, dizleri üzerinde duruyor, gözleri hareketsiz pencereden dışarıya bir noktaya bakıyordu. Sinek rahatsız ettikçe harekete geliyor ve sonra tekrar o uslu ve sakin halini takınıyordu.

Tam altı ay vardı ki böyle şehir şehir dolaşıyordum. Dile kolay bu... Değişen sadece kasabaların ve insanların isimleriydi. O derece ki manzaraları, tabiatı bir tarafa bırakınız, aynı meslekten olan insanlar arasında bile hayat elle tutulacak kadar kuvvetli bir benzerlik yaratmıştı. Onun için, artık ilk defa girdiğim bir berber dükkânında veya memleket eczahanesinde rastladığım insanların mesleklerini sezmekte hiçbir zorluk çekmiyordum. Şu spor ceketli, kilot pantolonlu ve yeşil kasketli zat ormancıdır. Ve bej pardesülü, saz benizli, asık suratlı genç, adliyeci; altın gözlüklü, hafif göbekli ve neşeli adam doktor; beyaz saçlı, uzun boylu şık adam da banka müdürü olmalıdır.

Ya vatandaşlar? O odacı Mahmutlar, garson Yusuflar ve şoför yamağı İdrisler? Onların da, içlerinde başka başka mahlukatın yaşadığı, ayrı renk ve lezzette suların aktığı fakat aynı biçim ve cinsten ağaçlarla bezenmiş ormanlar kadar birbirlerine benzediklerini bilirdim. Ama bu bizim odacı Mahmut dış âlemiyle de benzerlerinden ayrılan bir insandı..

Bir ay.. Tam otuz gün oluyordu ki onunla sabah akşam beraberdik.. Bir dilsiz gibi sessizce, ayaklarının ucuna basarak içeri dışarı girip çıkıyor, mektuplarımı postaya götürüp getiriyor, verilen emirleri zamanında ve yerinde yapıyor, bir kadın becerikliliğiyle ortalığa düzen veriyor ve bir erkek azametiyle geçip kapı önündeki sandalyesine oturuyordu. Uzun, zayıf, dal gibi bir delikanlı idi. Çocukken sıtma çektiği sarı benzinden belli oluyordu. Fakat bu soluk renk ona mesleğini unutturacak bir asalet veriyordu. Hele daha pek genç olmasına rağmen yeşil gözlerinin iki tarafından bir hüzme¹⁰ halinde fışkıran ve güldükçe çoğalan çizgiler onun duyan ve bir vakitler aşk ve acı çekmiş bir insan olduğunu kolayca gösteriyordu. Sarı saçları uzun ve kıvırcıktı. Üstünde daima açık yakalı beyaz bir gömlek ve kilot pantolonla avcı biçimi bir ceket bulunurdu. Bu haliyle ona odacılıktan başka her iş yaraşabilirdi. Fakat her insan gibi o da talih ve kaderin o müthiş rüzgârına, fırtınasına kendini kaptırmıştı. Dört nüfusu vardı başında.. On iki yaşından beri akşamları Mahmut’un kemikli, zayıf ellerine bakan dört nüfus.. Onlar için, ilkokuldan sonra çok sevdiği okumayı yazmayı bırakmış, onlar için, çıraklığa, garsonluğa ve nihayet odacılığa rıza göstermişti. Müdürün söylediğine bakılırsa bir fiş doldurmakta bile beceriksizlik gösteren memur sitajyeri ve lise mezunu Erdoğan’a taş çıkaracak kadar elinden iş gelirdi. Tam üç yıl vardı ki gayri resmi olarak dairenin iki defterini de Mahmut tutuyordu. İşin tuhaf tarafı, o ay başından ay başına maaşını alıp, gece yarılarına kadar içki içen hattâ bu yüzden kasabaya geldiğinin daha ikinci günü oturduğu ihtiyar bir kadının evindeki sobayı devirerek yangın çıkaran Erdoğan’ı kıskanmayı aklına bile getirmiyordu. Bilâkis hayatı görmüş geçirmiş ve çile çekmiş genç insanların o derin olgunluğuyla ona siper olmıya, onu şundan bundan korumaya çalışarak dairenin ve mesleğin namusunu kurtarmaya savaşıyordu. Bir kere, yaradan onu öyle kendisini de böyle yaratmıştı. Tevekkülden başka insan oğlunun elinden ne gelirdi? Bunun içindir ki Mahmut odacı kadrosunda oluduğu halde bir memur ödevini görür, amirinden bir memura yapılan muameleyi bekler ve bulurdu. Zaten müdür onun yevmiyeli memur kadrosuna alınması için merkeze daha geçen yıl yazmış bulunuyordu. Diplomadan başka eksiği ne idi? Yeni ve genç bir memur tayin edildiği halde defterleri tutmak, fişleri yazmak, dosyaları tanzim etmek, günlük hesapları çıkarmak ve mektupların adreslerini daktilo ile doldurmak hep onun elinden çıkmıyor muydu?

O gece de, Mahmut pencere kenarındaki masanın başında oturmuş, ufak yazı makinesinde İstanbula yazdığım mektupların zarflarıyla, merkeze yollıyacağım raporların konacakları zarfların adreslerini dolduruyordu. Dışarıda, günlerden beri devam eden lâtif bir bahar akşamı yükseliyordu. Uzaklardan, az sonra kalkacak trenin düdük sesleri, manevra yapan lokomotifin sessiz ve sakin gecede büyüyerek bütün şehri kaplıyan gürültüleri duyuluyordu. Gölün öbür tarafındaki birkaç köyde belli belirsiz yanıp sönen ışıklar görünüyor ve sabahtan beri masmavi bir parça halinde uzanan göl şimdi kapkaranlık bir uçurum halinde uzanıyordu. İstasyondan, siyah birer ehram şeklinde yükselen sıra dağların yamaçlarına kadar sıralanan elektrik direklerindeki fenerlerin yandığı çarşı yerinden başka mahallelerde el ayağın çoktan çekildiği görünüyordu. Yalnız, şehri ortasından bölen çarşıdan yükselen ve radyonun verdiği ajans haberlerine karışan bir mızıka “çok ağladım... çok özledim..” tangosunu çalıyordu. Oturduğum koltukta uzanmış, hayal ediyor, dalga geçiyordum.

— Bey! İstanbul çok güzelmiş değil mi?

Başımı bu titrek sesin geldiği tarafa, Mahmut’a çevirdim. O sorduğuna pişman olmuş gibi ürkek bakışlarla ileride bir noktaya bakıyordu. Yerimden kalktım. Yanına yaklaştım. Mümkün olduğu kadar yumuşak bir sesle:

— Evet oğlum!.. dedim. Güzel ve büyük bir memlekettir.

— ...

O ağır ağır büyük harflere basarak kocaman bir İstanbul kelimesi yazdı ve acele bir el hareketiyle altına bir çizgi çekti. Hayal dolu gözlerini ilk defa yüzüme, gözlerimin tâ içine dikerek:

— Ah askerliğimi orada yapabilsem.. Başka bir şey istemem bey! diye mırıldandı.

— Sana orayı bu kadar kim methetti Mahmut?

— Kimse demedi bey.. Biliyor musun ben gazeteye, kitaba çok meraklıyımdır? Daireye gelen bütün gazeteleri müdür bey biriktirir, haftadan haftaya bana verir. Sonra müdür beyin çocukları var ya... Onlar da beni çok kollarlar..

Kafamda birden şimşek gibi bir fikir parlayıp söndü.

— Mahmut! dedim. Sen yeni açılan sinemaya hiç gittin mi?

— Hayır beyim!.

— Haydi kalk bu gece git! dedim. Bu akşam sinemada ‘İstanbul Geceleri’ oynuyor. Haydi yürü!. Ben de gideceğim..

Yerinden fırlamasıyla ellerime sarılması bir oldu. Zorla ellerimi iri ve kemikli avuçlarından kurtarabildim. Hayatımda bu derece bir insanı memnun ve mesut edebileceğimi hatırlamıyorum.

Fakat bu görüşümde aldandığımı anlamak çok güç olmadı. O gece, üstü çinko kaplı dar ve uzun depo bozması bir salonda Mahmut’la ‘İstanbul Geceleri’ni seyre gittik. Kasabanın ileri gelenleri salonun tahta parmaklıklarla çevrilmiş bir tarafında esnaf ve halk ise diğer tarafında oturmuşlardı. Islıklar ve yer yer çıkan feryatlar arasında filmi gördük. Sık sık ışıklar yanıp salon aydınlandıkça iki üç sıra önümde oturan Mahmut’a bakıyordum. Gözlerinin tâ içinden gülüyor ve bana memnunluğunu bildiren işaretler yapıyordu. Sinema dönüşü, beni otele kadar getirdi. Yolda boyuna dua ediyordu. Otel kapısında iyi uykular dileyerek, bir çocuk gibi koşarak gözden kayboldu. Gidiş o gidişti. Çünkü onu ne ertesi gün ve ne de B.. de kaldığım müddetçe bir daha görmek nasip oldu. Beş yıldır İstanbulu’da dolaştığım, oturduğum yerlerde de ona bir daha rastlamadım... Çok aradım onu...

Ama ne bilirim ki, Eminönü-Taksim dolmuşu yapan otomobillerden birinin, lacivert kasketi sarı altın saçları üzerine düşmüş, kumral bıyıklı şoförü veya Boğaz gazinolarından birinin o uçarı çapkın, şen ve şakacı garsonu veyahut da kış yaz sabahın erken saatlerinde evimizin önünden öksürerek, tükürerek hızlı adımlarla karşı taraftaki fabrikaya doğru geçip giden insanlardan biri bizim Mahmut değildir?

Evet.. Evet... Muhakkak ki onlar da, birer Mahmuttur...

Dikenli Terlikler

FEYZA HEPÇİLİNGİRLER

— Kapı mı çaldı hanımım? Duymuyor kulaklarım iyi. Kapıysa bir koşu gidip bakayım, dedi; ama yanıtlamadı hanım. Temizleyiciden az önce gelmiş paketi açıp bir giysi uzattı Hatice Kadına.

— Hatice Hanım, dedi. Şunun eteklerine basıver biraz. Yalnız dikkat et, yakarsan ödemeye aylığın yetmez.

Pırıltılı giysinin üstünde uysalca gezdirdi ütüyü Hatice Kadın.

İsmail de dokunuyordur bu tür kumaşlara. Avucundan kayıp şırıl şırıl dökülen ipeklerden karısına giysilik kestiriyordur. Üç metre, beş metre. Çok çok olsun diyordur. Anasına da öyle çok’lar vadederdi. “Kocaman bir buzdolabı alırım sana anacığım. İstersen iki tane, istersen üç.” Küçücüktü babasına altın ağızlık alacağını söylerken. Evler yaptıracaktı, apartmanlarda oturtacaktı anasıyla babasını. Ellerini sıcak sudan soğuk suya değdirmeyecekti. Bir araba çekecekti evin önüne, “Binin haydi, sizi gezdireyim.” diyecekti. Kanatları olup dört bir yanda uçuracaktı onları.

İki omuzundan tutup kaldırdı giysiyi.

— Oldu mu hanımım? dedi.

Olmuştu. Aldı hanım elinden, odasına girdi. Çamaşır sepetinden donları alıp ütülemeye başladı Hatice Kadın.

On yaşlarında bile çöp gibiydi İsmail. Altı ya da çok çok yedi gösterirdi. Yemek yemezdi, beğenmezdi, burun kıvırırdı her bir yemeğe. Dışarı çıkmazdı, arkadaşı yoktu. Çıkmaz sokağa açılan pencerenin içini masa yerine kullanır, okuldan gelir gelmez köşesine yerleşir, derse başlardı. Komşular, kendi çocuklarına onu gösterirler “Bak” derlerdi. “Adam olacak çocuk nasıl belli.” Öğretmenleri de “Ne yap yap, okut bu çocuğu Hatice Hanım.” diye üstelerdi hep. “Evini sat, malını sat, okut.” Yargısı kesinleşmişti giderek. Evi, malı yoktu; ama canını satar okuturdu. Yeter ki okusun, bıkmasın, yüksünmesin okumaktan.

Babası da evdeydi o zaman. Üstüne titrerdi. “Bu çocuk bize Tanrı’nın bir armağanı.” derdi. “Bak, başka çocuk vermedi. Bunun değerini bilelim, uğrunu anlayalım istedi.” Yazılı, mühürlü kağıtlar geldi hep dönem sonlarında. Aferinler, teşekkürler, takdirler... Ancak okuldan çağırdıkları zaman konuşmaya gitti Hatice Kadın. Koltukları kabardı. Komşularına anlattı, dedesine, ninesine. “Görün torununuzu, görün övünün.”

Hanım o ışıltılı giysi sırtında, odadan çıktı. Yerleri süpürüyordu etekleri. Pırıl pırıl ayakkabılar giymişti. Salona geçti. Güzel süslemişler saçlarını doğrusu. Aldığı parayı hak etmiş berber. Saçlarının arasına çiçekler sokuşturmuş, büklümleri kıvırıp tokalamış.

Ütü masasını katladı Hatice Kadın. Çamaşır sepetini topladı, kaldırdı. Hanımın sesine koştu salona.

— Bir bez al, gel, diyordu. Vazonun girintilerinde toz kalmış. Boş vermeye başladın galiba. Ya ansızın bir konuk gelirse...

Kibrit çöpünün ucuna toz bezinin bir köşesini takıp incecik kıvrımları temizlemeye koyuldu Hatice Kadın. Böyle kadife perdeleri vardı oğlunun da. Bir yanında bu perdelerin pembesi, öbür yanda renkli televizyon, kollarını kavuşturmuş bakıyordu bir resimde. Kara kara bıyıkları gülüyordu. Kocaman bir adam olmuştu, kocaman.

Hasan Efendi hapise girinceye dek, ev işine gitmemişti Hatice Kadın. Elden düşme, ucuza uydurulmuş bir küçük el makinesinde dosta, ahbaba dikiş dikmiş, yardımlamıştı kocasını. Tütün fabrikasında aktarmacılık yapıyordu Hasan Efendi o ara. Zaten evlendiklerinde on beş yaş vardı aralarında, aktarmacılıkta da hızla yaşlanıyordu. Son zamanlarda belini doğrultamaz olmuştu. O kavga çıkmadan önce de kızardı Rüstem’e. “Benle uğraşır durur. Soytarı etti beni işçilere. Ayakyolunda bile suratıma bakıp bakıp gülerler. Maskara mıyım ben?” derdi. Neler yapmamıştı ki o Rüstem namussuzu,

- Tanrı günahını bağışlasın- garibim Hasan Efendi’yi çileden çıkarmak için neler yapmamıştı ki... Tütün balyasının üstünde azıcık içi geçecek olsa, mintanını balyaya dikilmiş bulurdu. Bir gün arkasına paçavralardan kocaman bir kuyruk takmış, kadınlar bölümüne göndermişti onu. Ortalarda dolanıp Rüstem’in istediği kasaları toplamıştı. Yaşlıdır, büyüktür demeden irisi ufağı bütün kadınlar, kıkırdaya kıkırdaya gülmüşlerdi. Anlayınca yerlere geçmişti yüzü. Nasıl kızmıştı, o anda öldürebilirdi o oğlanı.

Bir öğle dinlenmesinde ayaklarını uzatmış kestirirken, ayakkabılarının altına zamk sürdürmüştü. Bütün vardiya işçilerini de saklamıştı balyaların arasına. Uyanıp da adım atmaya kalkınca, yontu gibi taşlaşmıştı Hasan Efendi. Bütün işçiler gizlendikleri yerden çıkmışlar, kasıklarını tuta tuta gülmüşlerdi. Kaç kez söylemişti “Ben senin dengin miyim? Oynama benle, rüsva etme beni.” diye. Dinlemedi. Hiç dinlemedi.

Son cuma günü de yemeğine müshil koydurmuş. Yaşlı adam, başlamış taşınmaya ayakyoluna. Dakikada bir koşturup gidiyor, daha eli iş tutmadan dar atıyormuş bedenini oraya. İşçilerle birlikte Rüstem, gülmekten kırılıyormuş. Sonunda istedikleri olmuş, pantolona kaçırıvermiş.

Eve gelince korkmuştu durumundan Hatice Kadın. Beti benzi uçmuş, kül gibi olmuştu yüzü. Ölüsü mü geldi, dirisi mi belli değil. Arlı adamdı. “Bunun hesabı sorulmalı, nasıl bakacağım yüzüne arkadaşların?” diyordu, başka bir şey demiyordu. Kimsesiz Hasan Efendinin utancının hesabını soran çıkar mı? Çenesinden damlıyordu gözyaşları. Oturup diz dize ağlaştılar. “Boş ver efendi” dedi. “Çocukla çocuk olma. Yeni yetme onlar. Seni yıldırmak istiyorlar. Yılma, yılmadığını da göster onlara.” Yumuşadı yeniden, bağışladı, çocukluğuna verdi. Hafta başı yeniden gitti fabrikaya. Elleşmese o Rüstem olacak, elleşmese, gene bir şey olacağı yok. Ama sen tut, herkesin içinde kulağından yakala Hasan Efendiyi, “Geçti mi karnının ağrısı moruk?” diye sor. Hasan Efendinin de canı burnuna gelmiş zaten, kaptığı gibi bir demir parçasını, adamın başına indirivermiş. Allahın işi yok, koskoca delikanlı oracıkta hık demeden ölüvermesin mi?

Hemen içeri aldılar Hasan Efendiyi. “Taammüden” mi ne demiş yargıç. Onu deyinceye dek, yıllarca sürdü yargılanması. İsmail’le birlikte gittiler kaç zaman tutukevine. Sonra “Getirme çocuğu” dedi Hasan Efendi. Bir şey sezinlemiş olmalıydı. Kırgındı babasına İsmail. Anasını hoşnut etmek için gidiyordu; ama isteksizdi. Nasıl yorumladıysa bu olayı, ne düşündüyse, soğuyuverdi babasından.

Sonra oğluna bakmak, giderini karşılamak onun omuzlarına kalınca... Güçtü o günler. Liseyi bitiriyordu İsmail. “Az kaldı anacığım” diyordu. “Az daha sık dişini. Sonra Hatice Kadın dedirtmeyeceğim sana. Hanım olacaksın. Hanımlar gibi yaşatacağım seni.”

— Hatice Hanım... diye seslenildi içeriden. Olmadı mı daha? Gel bak şu odanın durumuna, dağıtmış çocuklar burasını. Gel, toplayıver.

Üstten de bir sildi vazoyu, banyoya girip bezi yıkadı, astı. Kızamıyordu çocuklara Hatice Kadın. İstedikleri gibi dağıtsınlar... Toplardı, ne işi vardı ki? Büyümeseydi İsmail bunların arasında olsaydı, oynasaydı o da bu oyuncaklarla. Hiç oyuncağı olmamıştı. Oyuncak alacak kadar hiçbir zaman arttıramamışlardı parayı. Dikiş diktiği günlerde oyuncaklarını eliyle yapardı. İlk oyuncağını bir plastik kutunun içine düğmeleri doldurarak eline vermişti: Çıngırak. Sonra boş makaralardan araba, artmış kumaş parçalarından adamcıklar.

Babasının hüküm giydiği yıl liseyi bitirdi İsmail. Bir sürü sınavlara girdi. O, Amerika’ya gönderen sınav hangisiydi, bilse dünyada sokmazdı onu Hatice Kadın.

Gittikten sonra uzun süre ve sık sık mektuplar yazdı. Anasının hatırını tatlı tatlı soran, babasına da laf olsun diye selam yollayan mektuplar. Bir ev tuttuğunu yazmıştı önce, sonra bir arkadaşıyla birlikte tatlıcı dükkanı açtıklarını, sonra Amerikalıların baklavayı çok sevdiğini, sonra okulu bıraktığını, sonra Amerikalı bir kızla evleneceğini, sonra... sonra...

Giderek azaldı mektuplar. Sarı, uzun, düz saçlı bir kızla çekilmiş renkli resimler çıktı zarftan arada bir. “Gelinin” diye yazardı arkasına. Geçen yıla dek iyiydi. Hiçbir şey göndermemişti çünkü. Dikenli terlikleri göndermemişti daha.

— Biz yemeği dışarıda yiyeceğiz Hatice Hanım, dedi pırıltılı giysi. Çocukları erken yatır. Senin patatesin dolapta. Çocuklara da biraz pirzola hazırlayıver.

— Olur hanımın, dedi Hatice Kadın. Hiç meraklanma sen. Dediklerini aynen yaparım.

Bu eve kapılanıncaya dek neler çekmişti. Pamuk toplamaya gitmişti, çırçıra, dokuma fabrikasına, evlere gündelik temizliğe. Gücü tükenmekteydi artık, yaşlanıyordu. Hasan Efendi desen, zor çıkardı tutukevinden. Belki ömrü yetmezdi cezasını çekmeye.

Kocası aşağıdan telefon edince, ışıltılı giysi, çocuklarını öptü, çantasını, şalını aldı koluna ve kapıyı çekti. İki çocuk birden ağlamaya başladı kapanan kapının ardından. “Gelin.” dedi Hatice Kadın. “Size ne anlatacağım biliyor musunuz? Gelin.” Ellerinden tutup odaya götürdü. Birini bir dizine, öbürünü öbür dizine oturttu.

— Size İsmail Ağabeyin masalını anlatacağım. Hiç anlatmış mıydım onu? Bilmiyorsunuz değil mi? Öyleyse iyi dinleyin. Evvel zaman içinde, kalbur saman içinde akıllı mı akıllı, uslu mu uslu bir İsmail Ağabey varmış. Günlerden bir gün, okumak, büyük adam olmak için kalkmış Amerika’ya gitmiş. Anacığı buralarda bir başına kalmış. Ne yeyip içtiğini, nasıl geçindiğini hiç merak etmemiş oğlan. Anası çok kez yazdıysa da anlamazdan gelmiş. Hâlâ evi var, odaları, yatakları var sanıyormuş. Günün birinde annesine bir armağan göndermek aklına gelmiş. Ne de olsa annesi, onca yük, onca çile çekmiş onu büyütmek için. Bir paket gönderildiğini öğrenince kadın, almaya gitmiş. Ama para istemişler. Çok para. Kadının o kadar parası yokmuş. Gitmiş, dolaşmış, para istemiş eşinden dostundan. Vermişler. Topladığı borç parayla paketi almış. Almış almasına; ama bir türlü eli varmazmış açmaya. Oğlu çıkıverecek içinden, boynuna sarılıverecek “Anacığım çok özledim seni, çocuklarım sana babaanne diyemediler, içimde hicran kaldı, aldım getirdim onları.” diyecek sanırmış. “Bak, bak bu da gelinin, Müslüman oldu, elini öpmek ister. Hepimizin burnunda tüttün. Anam benim...” Elini uzatır uzatır çekermiş. Bir türlü açamazmış paketi. Sonunda hanımını çağırmış, çözdürmüş iplerini, paketi açmışlar. İçinden önce işlemeli bir örtü çıkmış. Çift yatak için kocaman, renkli ipek işlemeli bir yatak örtüsü. Kadının kocası yokmuş, her gece bir mindere büzülür yatarmış. Ne yapsın bunca güzel, bunca pahalı, bunca işlemeli örtüyü. Kızını evlendiren yoksul komşusuna armağan etmiş onu.

Paketten ikinci olarak ne çıktı dersiniz? Bir garip nesne çıkmış, kadın bakmış, bir şeye benzetememiş. Hanımına sormuş “Bu ne?” diye. Neymiş biliyor musunuz, yumurta çırpmaya yarayan bir araçmış. “Allah Allah” demiş kadın. “Ben pasta mı yaparım, kek mi yaparım? Neme gerek benim bu?” Onu da hanımına bırakmış.

Pakette bir şey daha varmış. Kadın demiş ki kendi kendine “Artık bunu bana yollamıştır oğlum” açmış, çıkarmış, bir çift terlik... Büyüklü küçüklü boy boy dikenlerle dolu bir çift kırmızı terlik. Şaşırmış, aptallaşmış. “Neden bunların içi böyle diken dolu?” diye sormuş hanımına. Hanım da “Bunlar masaj terliğidir. Romatizmalara, ayak ağrılarına iyi gelir” diye açıklamış. Kadının durup romatizmalarını dinleyecek zamanı bile yokmuş ki... Tüylü, yumuşacık terlikleri olsun istermiş. Sarsın ayağını, ısıtsın. Onlar da işine yaramamış kadının. O da tuttu bana verdi. Şimdi bende, içerde, dolabımın üstünde duruyor. Gözümün önünden ayırmıyorum hiç; ama giyemiyorum ben de. Ayağıma değil, yüreğime batıyor dikenleri. Günün birinde, birinin işine yarayıncaya dek, hem acılı anayı göreceğim onlarda, hem de gözbebeği oğlunu.

1980

Ölü Balıklar

BURHAN GÜNEL

Dipçik ile, kaya ile, ya da ağır gövdeli, yere sert basan bir adamın ökçeleriyle ezilmiş otların kokusu. İğdeler geçip gitti. Yaz kaldı bize; burgaçlarla tenin içine giren, kendilerine yol açan, bedendeki tuz kuyularını çalıştıran, ortaya döken... Irmağa gidilen akşamüstlerinde belli belirsiz tüten –su buharı– ten; günün bütün tortusu suya dökülen...

Süleyman Efendi salata yapıyor. Gözlüğü kırık rakı şişelerinin tabanını andırıyor; o denli kalın gözlerinin önündeki camlar. Neredeyse başını salataya sokacak. İkide bir burnunu çekiyor. “Zavallı Mithat Bey, bu ihtiyar herifin sümüğünü de yemişti birinde, salatanın içinde...” diyor biri; beni irkilten eski bir konuşmanın en canalıcı noktası. “Ama, müstehaktır o herife, ne zavallısı!” diye düzeltiyor. Ayrıntı; belki de yaşamın ta kendisi. Az sonra balıklar pişirilecek. Dinamit. Hepimizin içinde bir dinamit yığını. Dağın başında, vadinin dibinde, ağaçların arasında, murçlarla dolu tepeciklerin ardında gizlenen, kendini orta yere sermeyen, ama her zaman ve her yerde bizimle dolanan bir düşman var. Tanrı gibi içimizde taşıyıp duruyoruz onu, görmüyoruz ama varlığına inanıyoruz. İşte, fitili ateşleyecek olan da o. Akşam yeli yaprakları kıpırdatıyor. İpil ipil üşüyor yüreğim. Birini özlüyorum: Çilleri olan liseli kız. Beni bekleyecek. Şimdi dağda, “şantiyede” onun için paralar kazanıyor, biriktiriyorum; üniversiteye gireceğim ayrıca, “okuyup adam olacak, onunla evleneceğim”, herkes bunu bekliyor benden. Ve balık kokusu yavaş yavaş ortalıkta dolanmaya başlıyor. Onu unutmak istiyorum aslında. Unutsam, şu güzelim dağın en yükseğine çıksam, oradan inmesem bir daha. Bir eski zamandan kalma istek olmalı bu, çok delikanlıyım, en delikanlıyım, dağlar beni andırır, ben dağları; ama sevdiğim kızdan kaçmak, uzaklaşmak duygusu niye? Binlerce yıldır süzülüp gelen yaşamın, acının, sevincin ve aşkın coğrafyası mı beni bu duygulara itiyor, yönlendiriyor bilmem ki? Kalıtım yoluyla ele geçirmiş olmalıyım bu belli belirsiz hüznü. Çilli bir kız evet. Okul fotoğrafçısından zorla, yalvararak aldığım bir bayram fotoğrafında gülümsüyor arkadaşlarının tam ortasında. Örülü saçları var, omuzlarından öne doğru dökülmüş. Gözleri ışıltılı. Seher kadar güzel, serçe kadar küçük; annem kadar sıcak bakıyor bana, evet bana bakıyor o fotoğrafta, hep bana bakıyor ve biliyorum, şimdi de görüyor beni, yüreğimi biliyor çünkü, geceye bakıyor. Kuşkum yok, balık kokusunu da duyuyor. Balıklı düşler kurduk onunla, evimiz olacak elbette, başka hiç bir şey yapmayacağız, oturup karşılıklı yemek yiyeceğiz günde kaç öğün... Bacakları nasıldır, eğri mi, doğru mu, çarpık ya da çarpıcı mı, bilmiyorum. Hiç bakmadım gözlerinden, saçlarından, ellerinden başka bir yerine. Bulutlar gibi başımın üzerinde dolanıyor, güneş olup tenime dokunuyor. Işık olunca ellerim boş kalıyor, eksik kalıyor. Nereye çekilip gidiyor. Bir kentin, bir kasabanın sokaklarında, caddelerinde, kalabalığın arasında yitiyor. Evet, hep gidiyor. Onu hep giderken gördüm, yaşadım, sevdim. Hiç benimle olmadı çünkü, hep o fotoğrafta durdu, yeri orasıydı. Yere inmedi hiç, sokaklarda dolanırken bile bir fotoğrafın içinden gördü kendini, izledi, sevdi...

İşte buydu korkutan beni. İçime doğuyordu. Biliyordum. Ama bilmek istemiyordum. Tutulmuştum çünkü. Gözlerinin çarmıhına gerilmiştim, bir kimsesiz, anasız-babasız çocuk olmuştum dağın başında; daha bu yaşta İsa olmuştum. Dağın tepesine çıkıp oradan gökyüzüne atlamak istiyordum. Tutunacaktım bir yıldıza. Ben de orada kendi fotoğrafıma bakıp avunacaktım. Olmadı.

“Salata tamam. Hadi bakalım sen de gel, otur şöyle. Çek altına şu minderi. Baban seni bana emanet etti de gitti, tamam mı aslanım, gel bakalım şöyle, gel... Hiç de gülmez oldu yüzün. Sıkıldın mı yoksa dağın başında... temam temam, eğme boynunu öksüzler gibi, hadi bakalım..” Aşağıdan dolana dolana yaklaşan bir arabanın ışığı düştü sofraya.

“Mithat bey!” dedi biri. “Toplanın arkadaşlar. Balıkları görürse dinamit kullandığımızı anlar!”

Boğazımdaki düğümü çözemedim, bir ilmek daha attım üzerine. Topladım önümdekileri, ötekilerle birlikte seğirttim. Attık hep birlikte balıkları suya, geldikleri yere. “Beni de atsalar ah” dedim içimden, “beni de atsalar geldiğim denize, şu su gibi akıp gitsem sevdiğim yere, gülümseyişlerini örselemekten korktuğum kızın içdenizine, ah beni de, ne olursunuz, beni de...”

Jip geldi, yakınımızda durdu. Ekmeklerimizi lokmalara ayırıp önümüzdeki derin çinko tabağa daldırıyorduk. Salata. Ayağa kalktık hep birlikte, sıraya dizildik. Askerler de böyle dizilirlermiş, babam anlatırdı, amele başı Mustafa Onbaşı da anlatıyor arada sırada. Onbaşıymış ordudayken, hâlâ o rütbede. Oysa gazetelerde okurduk hani, daha geçen yıl bizim komşu Erdinç ağbi de “terfi” etmişti; terfi ederlermiş sürekli, bizimki hâlâ onbaşı, evet. Söylemek istiyorum bunu kendisine.

“Ne kokuyor burada Onbaşı?”

Adam lüks lambasının ışığında bile kızardı, işte önümde, şuracıkta, yanıbaşımda, babam beni ona “teslim” etti, askerlik arkadaşı. Kazansın çocuk üç beş kuruş, üniversiteye gidecek inşallah. Üniversiteye değil, çilleri olan bir toprak, bir toprak, evet... Oraya gitmek istemiyorum, hayır. Adam bizim Mustafa Onaşı’yı kurşuna mı dizecek yoksa, hani filimlerde olur ya; benim tüfeğim yok, kurşunum yok, çıktım dağın başına, iğde ağaçlarının cılız gölgesine aldanmadan, dutların geniş yapraklarına kanmadan kendime bir su arıyorum, bir yol, bir ırmak aslında; “Hayat bir ırmaktır oğlum” diyordu Onbaşı daha dün akşam, tütün sararken, “yağmurlar ırmak olur insanın önüne durur, şaşıp kalırsın, anlamazsın, su sanırsın, oysa dağlardır, bulutlardır, her şeydir akıp giden o ırmak... anlayacağın hayattır, yaşamaktır, ölümdür sonunda...” İçini nasıl çekmişti. Yine öyle derin bir soluk alıp verdi. “Ne kokusu Mithat Bey? Ben hiçbir şey...” Mithat Bey kamçısını salladı havada, şaklattı, yerden toz kaldırdı. “Biliyorum ben senin burada ne halt ettiğini!” Yürüdü. “Nerede Mühendis Kemal?” Bakındık birbirimize, kim yanıtlayacak bilemedik. “Size soruyorum, duymadınız mı?” Biri söylesin artık.

Her gece ben dağlara çıkarken, yıldızları düşünürken Mühendis Kemal ağbi de ırmağın kıyısına iniyor. Yalnızlık istiyor. Kimse yaklaşmıyor yanına. Biliyorum, yıldızların sesini dinliyor. Ya da suyun içinden çıkıp gelecek bir çilli kızı var onun da. Belki de kadın, belki de bir çocuk. Ne çok özlediğini biliyorum. Ben de özlüyorum.Çocukluğumun yaz gecelerinde, yıldızların sesini dinlerdim böyle. Sonradan anladım, kurbağalarla ağustos böcekleriymiş, ben yıldızlardan geliyor sanırdım sesleri. Bir de göz kırparlardı gökyüzüne baktığım o ışıklı gecelerde. Hem sesleri, hem ışıkları sarardı her yanı. Kemal Bey de kurtulamamıştır belki o seslerden, onun için ırmağın kıyısındadır.

“Tabii, uyuyor herif burada! Ne zaman gelsem ırmağın kıyısında. Bir gün sulara kapılıp gidecek korkarım... Siz de tabii, dinamitle balık avlıyorsunuz öyle değil mi Onbaşı?” Sustuk. Biliyor bu adam her şeyi. “Kulağım var her yanda! Duymam, öğrenmem sanıyorsunuz değil mi?” Sustuk yine. Biliyor, evet. “Atacağım hepinizi işten, haberiniz olsun hain herifler!” Yürüdü iki adım, durdu. Kırbacını sağ bacağının arkasına vurdu birkaç kez. (Bu görüntü hiç de yabancı gelmiyor, ortaokuldayken gittiğim filmlerden kalmış belli ki... Tarlada dolaşan, kızlara bıyık buran ağayı oynuyor bu adam. Evet, şu dağların ağası o; bizim bile...) “nerde Fatih, çağırın gelsin...” Fatih. İnce belli, cılızca, incecik kaşları olan bir çocuk. Gömleğinin yakası devrik, lüleli saçlarıyla birlikte uçuşan bakışları var. Sıcaktan herkes terlerken o yan gelip yatıyor dut gölgesinde. Bulaşık yıkıyor, domates topluyor köydeki bahçelerden, su getiriyor pınardan. Sonra hep çağırılıyor. Balık kokusu gibi içimize sinen, ama suya serpilen bir şey var onda anlayamıyorum. Adamın kamçısı, çizmeleri, yürüyüşü değişiyor, Fatih’le uzaklaşırken yanımızdan. Sonra Fatih unutuluyor. Sabah oldu mu erkenden suya gidiyor, köye gidiyor, jipin tekerlerinden kalma izlere basa basa yürüyor. Çok izledim onu ardı sıra. Boynunu yana devirip yürüyüşü, ırmağın şu karşıki tepelerin arkasındaki kıvrımlarına benziyor. Benim çilli kızım gibi gidiyor o da. Şimdi yok. Şimdi jip gitti. Gece kalmadı. Kızılkıyamet, yüreğim yanıyor. Fatih neden ağlıyor, hep ağlıyor? “Anlamadınsa sorma bana,” diyor Mustafa Onbaşı, “sorma bana bir daha temam mı?” Tütünü emiyor, dumanı sağıyor Onbaşı, çok üzülüyor, anlıyorum; ama neden? Hem de söylemiyor.

“Dinamiti bir gün ananın... töbe töbe... orasında patlatacağım ulan it oğlu it!...”

Kalkıp gidiyor Onbaşı, Fatih’le kamçılı adam karanlıkta yittiler oysa. Bulabilir mi onları? Su kıyısına giderlerse Mühendis Kemal, geri dönerlerse Onbaşı Mustafa: durumlar zor. Fatih durmaksızın susuyor. Suskunluğunu konuşuyor.

Hilmi koşa koşa geldi sonunda. “Kazandın abi, kazandın! Okulu kazandın! Hemen eve dönmen gerekiyor... Yola çıkacaksın...”

Seviniyor muyum acaba? Dilimin tutulması sevinçten mi? Ama ben Fatih’i düşünüyorum, ırmağı düşünüyorum, Mühendis Kemal Bey gibi olmaktan korkuyorum. Elini öpüyorum Mustafa Onbaşı’nın. “Babana selam söyle. Hayırlı olsun. Bileğin kuvvetli, zihnin açık olsun çocuğum... Unutma sakın, bizi unutma. İyi insan ol. İyi çalış. Vatana, millete, arkadaşlarına, ailene hayırlı insan ol. En başta da kendine...”

Yanaklarımı öpüyorlar. Ne çok öpüyorlar. Fatih boynunu yana kırıp mırıldanıyor: “Beni unutma sakın.” Çilleri var onun da, ilk kez görüyorum. “Unutmam.” “Ama hiç...” Çocuk bu Fatih, benim kadar bile değil, üstelik onun Mustafa Onbaşısı yok, babasının arkadaşı. Birlikte askerlik yapmamışlar. Babası bile yok bu Fatih’in. Benden çok beter. Unutmam. Benim çilli kızım var, fotoğrafını gösterdim ona geçenlerde, omuzlarını silkti, başını öne eğip sustu. Unutmam tabii ki. Yumuşacık elleri var, elimi uzun tuttu avucunda. “Keşke ben de senin gibi olabilseydim, gelseydim seninle oralara...” Ağlayacaktı. Soluğunu bıraktı. “Varıp kaynaktan su doldurayım.” Yürüdü, dönüp son kez baktı yüzüme. “Ben de seni unutmam, merak etme sakın. Her gece seni düşünürüm, bunu bil...”

“Kim bu ağbi?” dedi Hilmi.

Saçlarını okşadım kardeşimin; omuzlarımı silktim. Dinamitleri düşündüm. Mustafa Onbaşı’nın onları patlatacağı günü düşündüm. Fatih geldi gözümün önüne. Irmağın kıyısında gördüğüm kantaron otları da onun yanakları gibi kızarıktı. Ama kantaron otları her su kıyısında bitmiyor. Fatih söğüt ağacı. Sevgilim güvercin; uçup gitti. Fotoğrafını gösterebilirim artık Hilmi’ye. Okul kazandım. Hakkım var. Bak, kim bu, biliyor musun? Nereden bilsin çocuk! Daha pek küçük.

“Benim güvercinim var,” dedim yolda, “bir gün sana göstereceğim.”

“Nerede ağbi, nerede?”

Elimi yüreğimin üstüne bastırdım. İşte burada. Hilmi anlamadı. “Kimdi o abi?” dedi yine. Kimi soruyordu, unuttum. Balıkları düşündüm. Irmağa atmıştık hepsini. Boğazımda izi bile kalmamıştı. “Irmak büyük bir sudur,” dedim kardeşime, “buluttur aslında. Yaşamaktır. Koşmaktır. Hadi bakalım, koşalım biraz. Annemi çok özledim. Tüü, paramı nasıl alacağım peki?” Durakladım, az düşündüm, sonra rahatladım. “Onbaşı getirip verir babama. Düşündüğüm şeye bak.” Ama, borcum var. Geneleve gittik hep beraber. İbrahim verdi benimkini; aybaşında alırım geri, hadi sen de gir. O zaman sezmiştim zaten, Fatih bizimle gelmedi, kaldı çadırının içinde.

Dönüp ırmağa baktık.

“Onun içinde balıklar var” dedim. Hilmi güldü; “Biliyorum ağbi.”

“Ama pişmiş balıklar!” Şaşırdı çocuk, inanmadı, omuzlarını silkti. Elimi gömleğimin cebindeki fotoğrafının üzerinde gezdirdim. Gazete parçasına sarmıştım. Bir mendil gibi duruyordu cepte. Çıkarıp açtım, Hilmi’ye uzattım. “İşte bak!” Şaşırdı. Pişmiş balıklar kadar şaşırtmıştım onu. “Kim bu?” Gülümsedim: “Sen bil!”

O da gülümsedi.

“O ağbi kimdi?” dedi yine.

“Dinamit” dedim, “hadi bakalım ver fotoğrafı geri, kirlenmesin. O benim sevgilim. Beni bekliyor. Güvercinim...”

“Annem gibi mi?” dedi Hilmi. “O da seni bekliyor.”

“Evet, annem gibi.”

Mithat Bey’in annesini düşündüm. Dinamit patlayınca çok şaşıracak kadıncağız. Tıpkı ölü balıklar. Pişmiş ölü balıklar...

Ayşecik Öyküsü

FERZAN GÜREL

Ona her konuda yardımcı olmaya çalışmıştı. İlişkileri bir rastlantı sonucu, kendiliğinden kurulmuş, istiyerek sürdürüyorladı.. oysa hanım, kocasının işçileriyle pek ilgilenmezdi; onların ne nasıl yaşadıklarını merak eder, ne de sevinçlerinden, kederlerinden haberi olurdu. Ayşe başka çıkmıştı.. İlk karşılaşmalarında ısınmıştı ona. O günden bu yana tam on yıl geçmişti.. Ayşe’ye göre bir ömür uzunluğundaydı bu yıllar, hanımın yaşamında ise, kısa bir kesiti oluşturuyordu. Bununla beraber, ilk günün anısı ve etkisi, her ikisinin de belleğinde diriliğini korumuştu:

Çiftliğe gittiği sayılı günlerden birindeydi. Yaz başlangıçlarının, insanı umutlarla dolduran ılıklığında çiçeğe durmuş pamuk bitkilerini yakından görmek istemişti. Tarlaların uzaktan görüntüsü çok hoştu; yeşil yaprakların üstüne kar yağmış izlemini veriyordu ak ak çiçekler... Uzaklara bakarken, geçtikleri toprak yolun üstünde oynayan çocuklarla ilgilenmemişti. Bunlardan ayrılan küçük bir kız, koşarak arkalarından geldi... “Yeni traktör sürücümüzün çocuğu, bak, ne sokulgan,” demişti kocası. Küçük, bu tanıştırmayı bekliyormuş gibi hanıma doğru koşmuş, minik kollarını onun bacaklarına dolamıştı. Kendi çocukları büyüdüğünden beri ilk kez, böylesine katıksız bir sevgi gösterisiyle karşılaşan kadın, duygulanmıştı.. Eğilmiş; kara gözlerinden okunan utangaçlığı saklamak istemişçesine yüzünü, yumuşak kumaşın içine gömmüş olan kızın çenesinden tutarak, tozlu, topraklı yanaklarından öpmüştü... İşte o günden sonra, hanım, ne zaman çiftliğe gitse, Ayşe koşup yanına geliyordu; göremezse, o, Ayşe’yi arıyordu. Getirdiği armağanları vermek, küçüğün sevindiğini görmek tiryakiliğe benzer bir alışkanlık olmuştu onda sonraları.

Ayşe ilkokula başladıktan sonra birbirlerini daha sık görür oldular... Annesiyle çocuklar, kenar mahallede bir ev tutmuşlar, kasabaya yerleşmişlerdi. Sürücü, çiftlikte kalıyor, haftadan haftaya pazar kurulduğunda yanlarına geliyordu.

Okul başlangıcı, küçük kızın kısacık yaşantısında zorlukların da başlangıcı olmuştu. Annesinin okur yazar olmayışı bu zorluğu artırıyordu. Çıkış yolunu, yine, bu konuda da hanımın yardımını istemede bulmuştu: Akşamüstleri, okul paydos olduğunda, çoğu kez büyük eve gidiyordu.. Bir küçük kızın bulmak istediği herşey vardı orada: Sıcaklık, öğrenme, yiyecek...

Böylece yıllar yılı izledi; Ayşe ilkokuldan ortaya, oradan liseye geçti.. Onun büyüdüğünü gördükçe zamanın acımasızca, nasıl hızla geçip gittiğini daha iyi algılıyordu hanım. Yalnız, anlayamadığı, yaşantılardaki tekdüzeliğin sürekli olamıyacağı idi. Alıştığı durumların değişmesini istemezdi hiç. Gerçi, istese de istemese de, yıllar, değişmeler getirmişti: Kızı evlenmiş uzağa gitmiş, oğlu, İstanbul’da okuyordu. Öyleydi ya, bu değişiklik, ona, okunan kitaptan bir sayfa çevrilmiş gibi gelmişti; istediği zaman onları görebiliyordu.

Akla gelmeyenlerin başa geldiğinde yıkıntının ne demek olduğuna tanık olması gecikmedi:

Yağışlı bir güz başlamıştı. Esintiyle yapraklar uçuşuyor, çiçekler, otlar ürperiyordu. Ayşe, ıslandığını anlamıyormuş gibi ağır ağır yürüyordu. Kurgulu, yapay ayaklardı sanki onu taşıyan, kendi ayakları değildi... Eve gitmeyi istemedi. Annesine ne diyecekti? İki yıl üst üste kaldığından ötürü belge aldığını, bundan sonra hiçbir okulda okuyamıyacağını nasıl anlatırdı ona. Bunca özveriden sonra kızının başarısızlığı değildi kadıncağızın beklediği... Hanımın yanına gidecekti. Ne yapması gerektiğini ancak o bulur, söylerdi kendisine, yol gösterirdi.

Arkadaşı Zehra, bir “Allasmarladık” diyerek yanından geçip gitmişti... Hızlı yürüyordu, kendini pek kapıp koyuvermişe benzemiyordu ama, Ayşe yine de sezdi ondaki mutsuzluğu, umutsuzluğu! Belge alma şanssızlığı onca öğrenci arasından yalnızca ikisine vurmuştu. Öteki sınıftakileri bilmiyordu elbette... Zehra’yı güçlü kılan belki de güzel oluşu idi; yarın-öbür gün bir kısmeti çıkar evlenirdi... Ya kendisi? Kendisini olduğundan da çirkin görüyordu o anda. Bir işi, bir güvencesi de olmayınca ne yapardı?.. Islanan üstü-başıyla, evlerin önündeki çiçekler, otlar gibi titriyordu şimdi... “Ölsem daha iyi” diye geçti usundan. Kendi önerisine yine kendisi bir soru ile yanıt verdi: “Ama nasıl?” Ölmenin de kolay olmadığını büyüklerin konuşmalarından öğrenmişti. Dünya’ya gelen yaşamak zorundaydı.. Ama mutlu, ama mutsuz, sürüp gidiyordu yaşamlar!

Hasta döşeğinde uzunca yatmaktan usanan ninesinin her zaman yinelediği bir söz vardı: “Eşşeğe binip de gidilmiyor ki öbür dünyaya, a kızım!...” “Arabayla, trenle de gidilmiyor nineciğim” dedi Ayşe, yaşlı kadının çektiklerini düşündü bir yandan.

Büyük evin gösterişli, demir kapısına vardığında artık çeneleri birbirine çarpıyordu. Kendini toplamaya çalıştı. Durumları er-geç kabullenmesi iyi niteliklerinden biriydi Ayşe’nin.. Kabullenmesine, sakinleşmesine karşın yerleşmeyen, oturmayan kırıklıklar vardı içinde....

Onu bitkin görünce, durumunu birden anladı hanım:

“Üzülme Ayşe! Dünyanın sonu gelmedi ya.” Genç kız konuşamadı bir süre: Dünyanın sonu değildi ama.. Ona göre okumanın, umutlanmanın, toplum içinde yer edinebilme olasılığının sonu gelmişti ve bunu düşünmek kolunu, kanadını kırıyordu:

“Çok da çalışmıştım.. Neden başaramadım?”

“Gel otur, dinlen biraz.. Hah şöyle.. Ölümden başka herşeyin bir çaresi vardır. Bırak şimdi kendini suçlamaları, nedenleri... Çay içer misin? Yoksa soğuk bir şey mi istersin?”

Ayşe sustu, hep hanım konuştu.. Eskiden, yeniden söz açtı, bu arada kendi çocuklarının başarısız olduğu dönemleri anlattı. O konuştukça, kızın sinirleri yavaş yavaş gevşiyordu.. Sonunda ağlayabildi; yüreğindeki ağırlık büsbütün kalkmadıysa da azalmıştı. Gücünü daha toplayamadığından, kalkıp evlerine gitmeyi göze alamıyordu... “İyi ki önce buraya geldim” diyordu içinden.

“Akşam Kız Sanat’a gitmek ister misin?”

“Giderim.”

“Dikiş öğrenirsin... Bir de bakarız, iyi bir terzi olmuşsun.” Kalktı, telefonu çevirdi hanım, konuştu, konuştu... Bütün bu söz uzantısının yalnızca sonu açık-seçik geldi Ayşe’ye:

“Kayıtlar kapandı öyle mi? Başka öğrenci alamıyorsunuz demek.” Gelip yeniden Ayşe’nin karşısına oturduğunda yüzünün asıklığı geçmişti. Kıza öyle geldi ki, durumdan az-çok memnundu bile. Aynı zamanda bir karara da varmış görünüyordu:

“Dur, bak, aklıma ne geldi,” diye söze başladı, “Sen çocukları seversin. Bu yıl Kız Sanat’a gidemeyeceğine göre, hemşireliğe benzer bir iş önereceğim sana. Kızım yakında bir bebek bekliyor. Üç yaşındaki oğlu ile ilgilenecek, onunla beraber kalacak yedirecek, gezdirecek birini arıyorlardı.. Onların yanına seni göndersem, gider misin? Dolgun bir aylık alırsın, rahat bir evde kalırsın, boşta gezeceğine bir işin olur.”

Kız, şaşırmış ona bakıyordu. Öyle coşkulu konuşuyordu ki, kendisini sevdiğini bilmese, belge almasına sevindiğini sanacaktı Ayşe, “Hiç değilse bir işim olur” diyerek, hanımın sözlerini ‘yarı bilinçli’ yineledi... Zehra’nın böylesine bir işi bile olmıyacaktı ya!

1980

Ağlayan Kiremitler

SELİM İLERİ

Bu zulüm, bu haksızlık, bu işkence

Melih Cevdet Anday

Bir evi olabilse insanın. Fabrikadan çıkınca; paydos zili çalıp genç ve sağlıklı işçilerin arasına karışıp, yağmura ve erken güze aldırmadan, pazar günü herhangi bir maça gideceğini düşleyerek fabrikadan çıkınca. Macide sarışın, ufacık tefecik bir kadındır. Gülünce ağlar, ağlayınca güler; dost kadındır Macide. Fabrika büyük, çok büyük; insan yolunu şaşırır içinde, girişte çiçekler vardır yaz kış, açarlar da açarlar. Fabrikadan çıkınca evine döner insan, çarşıdan yeşil soğan ve lahana alır, çocuğu varsa jiklet. Çok eskiden köyde doğmuş Recep, köy çocuğu. Bir zamanlardı, kuru dul anası yaşardı ve hamur açmasını iyi bilirdi. –Öldü geçen yıl.– O zaman bir ev vardı, akşamları gidilir, gazete okunur ve gece kahveye çıkılırdı. (Para olsa, bir köşede birikmiş bir avuç altın olsa Recep’i seçeceğim, ister beni o, sever de. Yılbaşı gecesi sinemaya gideriz, tombala oynarız yemekten sonra. Kâğıdı liraya.) Recep ustadır, gene de az para geçer eline, ancak doyurur karnını. Köyden gelince okula gitmişti bir süre, tutunamadı. Özgür kırlarda sığırcıkların ardından koşmak daha çok hoşuna giderdi hep. Çantayı attı mıydı ağaç dibine...

Ormanların bitiminde dereler sözleşmiş gibi alçakgönüllü seslerle akışırlar. Ortası sapsarı bir mor menekşe göz kırpar, saçları dağınık bir kadın naylon torbadan haşlanmış, içi kayısı yumuşaklığında yumurtalar çıkarır. Pijamasını giyer Recep, kolundan yakalar Macide’yi, ayol et yanacak valla; et köşede ispirto ocağında pişer, kimyonu biberi boldur. (Birisi görecek, ne demiyecekler halimize, âlemin ağzı torba değil ki büzesin. Şu Recep’in umurunda değil dünya.) –Emekçi sınıf yalnız pazar günleri, ender rastlanır pazar günleri ve bir tek kırlara gidebilir eğlenmeye. Çünkü kırlar bedavadır. Kırlar organze tuvaletler, rugan erkek ayakkabıları istemezler.– Dönüşte çakır keyif sarılır Macide, tencereyi unuttum, yeni almıştım üstelik. Tencereyi bir yerlere gizlemiştir çoktan Recep, “seni almayacağım kız” der gülerek.

Hafta ortasında beklenen gürültü kopar. (Bencileyin düşünenler çoktu bay Yargıç. Biz yoksul insanlarız, elebaşımız yok, yok öyle şey. Hep istedik aylıklarımız artsın. Lâfın gelişi aylık diyorum.) Sözgelimi sıcak bir yaz öğlesi bir bakkala girip büyük boy soğuk, buz gibi bir bira açtırmak becerecekleri iş değildir. Ama şişeleri ve birayı onlar işlerler. Üç kişiydiler. Sakalı uzamış yüzleri, ışıltısını yitirmiş gözleri ve yorgun yürüyüşleriyle ilk anda ötekilere çok benziyorlardı. Ötekiler bir fabrika, birçok fabrika, ülke dolusu işçiydiler. Kadınlar ipek çoraplara, kenar mahalle parfümerilerinin modası geçmiş pudralarına ve kremlere ve küçük çocuklar meşin toplara, futbol ayakkabılarına yaşam boyu özlem çekerek... Üç kişiydiler, üç kişiyi seçmişlerdi elebaşı diye. Tutuklanan başkaları da vardı. (Dereyi bulamadım son gidişimde. Recep yoktu yanımda. Ağlamaya gittim oraya. Anılarım vardı kendimce, dağınık saçlarıyla bir kadıncağız mor menekşe koklamıştı ormanlarda, yeşil ve ölümsüz ağaçlar altında ebegümeci toplamıştık, şalgam pişirmiştim Recep’e.) Recep ilkokulu itiş kakış bitirmiş bir işçidir. Annesi geçen kışı atlatamadı, çılgın yeller beşiğinde uyudu gitti. Köy ovalıktı, fabrika sahibiyle yakındaş biri yaşamazdı. Bir zamanlardı Macide küçüktü, sümüklü bir kızdı. Burnunu koparırcasına silerdi öğretmen, zerde yemeye bayılırdı. Bütün mahallenin erkek çocukları sünnet olsa da. Hattâ kızlar bile...

Fabrika kent dışındadır. Sabahları tek oda evlerden, çocukların apansızın bilmiş gözlerle içeriye gireceklerinden korkak, yarı kalmış sevişmelerle bezgin yollara düşülür, yollar türlü taşıtlarla uzar da uzar. Günde ondört saat çalışmalar başlar sonra. Cumartesilerin alkol kokulu kimsesizliğini baba evlerinde tatmış umutları kırık kızlar; yağmura sövüp evde oturan, ana öğütü dinleyen küçümen çırak işçiler; gene bebesi sayrılanmış, gene ilâç parası ödemeye gücü yetmez çalışan kadınlar dizi dizi girerler fabrikaya. Bacaları seçilir en uzaktan, kapkara. Dumanlarla çevrilmiş bacalardır bunlar. (Recep geç kalmaz hiç. İşinden yüksünmeyen ustalardandır. Öğleleri sigara içer mola verip. Baş kaldırmayı da düşünmemiştir Recep. Komünizmin ne olduğunu bilmez.) Macide bir ara birilerine baş vurmayı düşündü, yardım eli uzatacak insanlar aradı yakınında. Nasıl da yalnızmış meğer. Gazetelerde okumuştu, işçiler isyan halinde, işçi devrimi bastırıldı. Üç kişiydiler, üç kişi aldıkları paranın yetersizliğini anlatmak ve günde on saat çalışmak istemişlerdi. Öbür yorgun argın yüzler de istemişti bunu. Macide’nin kendi başına yeniden düzenleyeceği bir evi olacaktı; kimseler eski dul, yeni orospu gözüyle bakamayacaktı ona. Macide aydınlık kovalarla su taşıyacaktı çeşmeden evine. Evi çatı katında olacaktı bir konak bozmasının. Pencerelerde papatyalı basma perdeler, pencere dışında saksı saksı sakız sardunyaları renk renk. –Hadise pazartesi günü sabah saat yedide vukubulmuştur adları Mehmet, Recep ve İsa olan üç işçi Bıldırcın fabrikasının mürettebatını ayaklandırmışlar aldıkları parayı yetersiz bularak işvereni linç etmek istemişlerdir elebaşlarının kominist fikirler taşıdıkları tespit edilmiş haklarında kovuşturma açılmıştır Bıldırcın fabrikası sahibi gazetemize verdiği beyanatta memlekete faydalı olmak istediğini müslüman çevrelerde vakanın nefretle karşılandığını bilhassa belirtmiştir.– Macide’nin dünyası olanca ağırlığıyle... Macide küçük bir kadındır, sıradan. Çikolatalı kek pişirmeye merakı vardır, kadın köşelerine, dergilere mektup yazar. Onüçünde kocaya verdiler Macide’yi. Kocası yetmişinde bir hocaydı, davudi sesiyle ün salmıştı. Macide solmuş gençkızlık saçlarını kanla yıkadı ilk gece, dargın ve şiirsiz. Oysa Recep bir yuva geçindirebilecek durumda olsaydı... Çocukları olurdu, her yıl doğururdu Macide, sekizincide duraklardı artık. Şişmanlamış, saçlarına ak düşmüş, mağrur. Ama erkek, erkek hep dinç, hep dere kenarında sarıldığı gibi iri ve güçlü.

Üç kişiydiler. Bütün bir hafta düşünmüşler taşınmışlar, arkadaşlarına danışmışlardı. Fabrika onlarla birlikti, emeklerinin karşılığında biraz daha bolluklu bir yaşam sürmek diliyorlardı. Bıldırcın fabrikasının genç işçileri ayrı bir topluluktu, yirmi kişi kadar vardılar. Elele tutuşmuşlar, biraz ürkek girmişlerdi kapıdan. Recep ortalardaydı, sararmış yüzü, bir şeyler demeye hazırlanıyordu. (Saat başına elli kuruş ustalara, yirmibeş çıraklara. Koca fabrika, öder ya. Apartımanları, otomobilleri, boylu boslu oğulları var patronun. Oğlanlar kız arkadaşlarıyla gelirler binde bir fabrikaya. Babaları güzel ve geyiksi kızların elini sıkar. Macide alımlı kadındır ama, onlara benzemez, şarkı okumasını bilir bir kez.)

Macide çarpık çurpuk sokaklardan geçip kentin dışına, surlara varınca bir dağ gibi yükselen fabrikayla karşılaştı. İsa Doğu’nun evi hemen sağında olacaktı. Ve fabrikanın sağında eliyle koymuş gibi... –A! Hoş geldiniz. Annem yukarıda, yataktan kalkamadı bugün.– Macide kendi çocukluğuyle başbaşadır artık. Türkü söylemeye yatkın, Recep’e yeşermeye yüz tutmuş tomurcuklarla dönecek. Odadan önce taşlık. Taşlar arap sabunuyle iyice ovulmuş, duvarların sıvaları ortaya çıkmış, orda burda takunyalara rastlanılır. Sıska bir kedi koşup insanın bacaklarına değdirir kuyruğunu, ille de yırtıktır bir kulağı. –Kızım adı ne bu kedinin, Cingöz teyze. Teyze siz kimsiniz– Teyze Macide’dir, Macide bir imamın dul karısıdır. Kimsesiz bir şiirdir. (Üst kat. Recep evimiz sabahleyin böyle olur işte. Daha açılmamış basma perdeler, sulanmamış henüz sakız sardunyaları. Ocakta et suyuna pirinç çorbası.) İsa Doğu’nun karısı işçiymiş eskiden. Hakkımızı ilk yemiyorlar, nice dost gördüm ben cezaevlerine götürülmüş. Nice dost diyor Recep, bütün insanları dost görmeye hazır. Ben Macide, Recep arkadaşımdır da... Herkes meraklanır bu tür arkadaşlıklara, ama Zehranım, Zehranım en gözde bir gül gibi okşuyor ellerimi. Sımsıkı sıkıyor, sıcak ve sevecen. (Duruşma başlayınca aydınlığa çıkar her şey kardeşim. Bugün karanlıksa ortalık, gün olur her şey değişir.) Recep gün olur her şey değişirse... Recep gün olur, beni koluna takıp utanmasız caddelere çıkarırsan ve ben gülersem deli deli; bil ki bütün sümüklü kızlara zerde pişireceğim. Zehranım rahat, yalnız İsa Doğu’yu götürdüklerinden beri midesi bir şeycikler almıyormuş, a valla olmaz! Şimdi bir çorba pişiririm size. Abla da yardım eder bana. Abla çıkmıştır çoktan kapı önüne. Hiçbir şeyi bilmeden koşar oynar. Bilinecek ne var ki güzelim zaten. Bizim yazgımız bu, işçi parçasıyız alt tarafı. Bir zamanlardı köleydik, ekmek için didinirdik, –şimdi işçinin tanımına geçelim: İşçi emeğini belirli bir ücret karşılığında kiralayan kimsedir.–

Cezaevine giderken yüreğine su serpilmiştir Macide’nin. Recep suçsuzdur, ortaya çıkacaktır suçsuzluğu. Recep parmaklarını uzatır ancak tel örgülerden, Zehranım da gelecek haftaya, İsa Doğu’ya da sen, iyi iyi, kızı pek şeker şey canım. (Bu komünist işçiler hakkında savcılık idam talebinde bulunmalıdır mübarek dinimize ve imanlı milletimize her bakımdan zararları dokunan zındık işçiler yarın adaletin huzuruna çıkacaklardır öte yandan Bıldırcın fabrikası sahibi hâlâ yaraları kapanmadığından hastahanede tedavi görmektedir gazetemiz kendisine acil şifalar temenni eder.)

Cezaevinden çıkınca bayılacağım sandı. Ölgün bir güz güneşi tepesinde usanmaz bir dikbaşlılıkla cirit atıyordu. Ayakları yorgunluktan şişmiş, karıncalanmaya başlamıştı. Artık hiçbir şey umut etmiyordu. Karnında taşıdığı varlık işte kımıldanmaya başlamıştı. (Macide geçenlerde doktora gitmiş, utana sıkıla. Gebesin kızım, iyi bak kendine. Hekim yaşlı bir adam. Babacan.) Kırlarda otlar sararmıştır artık. İşte önündekiler de tozlu ve yağmuru arar. Bir bardak su içse, bir tabak patatesli kavurma. Kavurmanın patateslisi Macide’ye vergidir. O sever onu. “Zehranım bir iki yıl en azından hapis yerlermiş” diyecek varınca, bu yok olasıca fabrikanın önünden geçmiyor mu!.. (Düpedüz komünist bir devrim yapmak istemişler, bir işçi ayaklanması. Anlamadım ki Zehranım, dolmuşta iki adam konuştular da konuştular. Biri acıyor işçi kısmına; ne de olsa yoksul, ilâç alacak parası bile yok, eşantiyon veriyorum her gelişlerinde. Öteki gaddar kardeşim, halden anlamaz herifin biri. A! bir Zehranım var diyecektim neredeyse.) Bir Zehranım vardır, silme umut dolu. “Korkma” der adama, çalışırız, aşevi kurarız şuracıkta daha olmazsa. Burnumuzun dibinde fabrika, gelir öğleleri işçiler. Üst kat mutfak olur, yatacağımız yer olur. Kazandıklarıyla bakarlar erkeklere. Çabuk geçer yıllar. Ayol dikiş de mi gelmiyor elimizden, beş on kuruş geçinip gideriz işte. İçlenme a canım, bu kavanoz dipli dünyada... Kız da ağlar Macide’yle, teyzesinin eteğine siler gözlerini. –Zerde sever misin sen?– Zerde nedir bilmez o. Bir gün zerde yapılacaktır, cezaevine de götüreceklerdir zerdeyi. Bir fabrikada çalışan birkaç adamcık paraların artmasını istemişlerse... Hayır, yenilemeyecekler. Orman dereleri Recep’i bekliyorlar şırıl şırıl seslerle. Recep sevdiğimdir. İşçidir, insandır, hakkını aramışsa... Dere kenarında şimdi üçüncü kişi, küçücük bir yaratık, anası gibi sarışın, babası gibi güçlü.

Güneş batınca bir yel eser, çamaşırları toplar Zehranım bahçeden. Git de topla eşyalarını, yerleşiverirsin sen de buraya. Devran ne gösterecek bakalım. Hem Zehranım da yalnız, koca evde bir çocukla. Yeniden umutlar mı bu yürekte ışıldayan, iyiliklerden süzülmüş sevinç mi? Macide koşarak iner merdivenlerden, sağlıcakla kardeş, sağlıcakla git gel bakalım Macide. Sokak bir ıslıktır Recep’in kırlarda çaldığı. Recep cezaevinde değildir sanki, savaşa gitmiştir, tez dönecektir. Fabrika kara bacalarıyla varsın korkutmak istesin Macide’yi. Macide Safiye’ciğine bir kırmızı kurdela alacaktır yarın. Özenle tarıyacaktı saçlarını kızın, kışa da pazen bir gecelik dikecekti kenarları fırfırlı. Sen büyüksün Allahım, sen bilirsin. Sana sığındım Allahım; koskoca Zehranım, tütünde çalışmış, bilmez mi hiç! Yollara bir gariplik çökmüştür, Macide sıkı sıkı kapar kapısını bacasını. Çözer saçlarını aynalarda. Bir yağmur çiseler sokaklara.

Hava kötüydü, gökyüzü lekeli bir koyuluktaydı. Işıklar ıslak ıslak yanıp sönüyorlardı. Tek tük insanlar geçiyorlardı sokak lâmbalarının altından. Durup bir sigara yakıyorlardı. Paltolarının yakalarını kaldırıp yürüyorlardı hızlı hızlı. Kentin en suskun mahallelerinde evler sarsıla sarsıla uğulduyorlardı; yer yer kırık kiremitlere on binlerce yağmur damlası bir anda kendini bırakıyor, kiremitlerden acılı evlerin camlarına akışıyorlardı.

Işıklı Pencereler

SELÇUK BARAN

Selime, Büyük Mısırlı Hanının, basamakları tehlikeli bir biçimde aşınmış merdivenlerinden, demin çıktığı kapının ardında bir ceset bırakmış gibi korku ve tiksintiyle iniyordu. Üstelik, üzeri toz, kurum ve sigara dumanlarının isiyle kaplanmış çıplak ampullerin saldığı ölü ışıkta bastığı yeri pek seçemiyor, kim bilir kimlerin pis elleriyle tutundukları yapışkan lekelerle dolu trabzanlara da dokunmak istemediğinden, acele edemiyor, adımlarını sakına sakına atıyordu.

Katlarının çoğunda sigorta ve nakliyat şirketlerinin bulunduğu bu korkunç yapıya sinmiş küf, amonyak, tütün ve adı belirsiz kuşku veren kalıntıların yıllanmış kokuları genzini yakıyordu. Her hafta dikip hazırladığı trikoları teslim etmek ve yeni siparişler almak için bu merdivenleri inip çıkardı Selime. Günlerini burada geçirmek zorunda olanlara Tanrı yardım etsindi. Hayır, sigorta şirketlerine genel müdür olmağa, maroken koltuklarda oturup hoş kokulu amerikan sigaraları içmeye bile değmezdi doğrusu. Haftanın altı gününü, sabahtan akşama dek, içinde ancak kaçak mallar saklanabilecek penceresiz odalar, cinayetler işlemeğe elverişli karanlık köşelerle dolu böyle bir yapıda geçirecek olduktan sonra...

Dışarının burnuna deniz ve yosun kokuları getiren soğuk havasını içine çekince rahatladı. Gene de tehlikeyi bütün bütün atlatmış sayılmazdı. Lâmbaların tükenik ışıkları altında sokak, karanlık ve tenha uzanıyordu. Karşıda korku duvarı gibi yükselen depolar vardı. Elindeki paketi göğsüne bastırıp, hızlı hızlı Büyük Mısırlı Hanının köşesine doğru yürüdü. Köşeyi döndü mü kurtulmuştu. Hanın sağ yanını dolanan yol, ana caddeye varıyordu. Selime, şu dar, kaldırımsız sokağı da aştı mıydı, soğuk rüzgârın yaşlarla doldurduğu gözleriyle buğulu buğulu görünen o renk, ışık, ses dünyasına, insanların dünyasına ulaşacaktı.

Köşeleri dönmek güzel şeydi... O Tanrının belâsı eski hanın köşesini bile olsa! İşte kulakları sağır eden gürültüleriyle, kalabalığıyla, civalı lâmbalarının, reklâm ışıklarının pırıl pırıl aydınlattığı ana cadde şuracıktaydı. Yürüdüğü dar sokağın ana caddeye açılan ağzının bir yanından öteki yanına doğru atlı karıncalara, bayram arabalarına binmiş, güçlük çekmeden kayı kayıveriyordu insanlar. Bir Selime’ye el etmedikleri kalıyordu. Belki Selime’ye bakıp “Hadisene, ne duruyorsun? Çabuk ol, atla sen de!” diyorlardı da, o duymuyordu gürültünün arasında. Bir bayram kalabalığıydı bu... Evet! Başları kırmızı, mavi kukuletalı çocuklarının ellerinden tutmuş babalar, alacalı çoraplar giymiş mini etekli kızları kollarına takmış uzun saçlı, çökük omuzlu delikanlılar... Hele tostçunun önü ne kalabalıktı! Girip çıkanlar, kapının ağzında renkli yün yumakları gibi çözülüp birbirlerine dolanıyor, düğüm oluyor, sonra tekrar açılıyorlardı. Bütün yüzler sevinçliydi. Hattâ bir yerlerden müzik sesi bile geliyordu. Tabii canım... Müziksiz olmazdı ki! Tostçunun vitrinindeki kırmızı, turuncu, sarı meyva suyu kavanozları akvaryum gibi hava kabarcıkları içinde köpürüp duruyordu. Açık kapıdan, en tok karınları bile baştan çıkaracak nefis kokular, karşı kaldırımlara dek yayılmıştı. Yaşamak güzel şeydi. Bütün bu insanlar da öyle güleç yüzlüydüler ki, Selime, hepsini ayrı ayrı seviverdi.

Yüreğinde alabildiğine bir genişleme olmuştu. Delikanlıları sık sık yoklayan, o büyülü uzaklıklara duyulan özleme benzer ağrıdan farklıydı bu duygu. Onları, boş da olsa, güçlü atılımlara zorlayan duygu coşkunluğuna benzemiyordu. Öyle uzaklara gitmek gerekli değildi. Herşey şuracıktaydı. Geri gelmiş gençliğinden birşeyler saklıydı içinde. Belirsiz bir istek, sarsmayan, gene de zorlu bir tutku, neredeyse bir nöbet, Selime’nin geleneklerle, alışkanlıklarla dizginlenmiş uslu benliğini kavrayıverdi. Sabahları erken erken kalkıp soba yakmaları, içi kürklü yırtık terliklerini, komşularla içilen sabah kahvelerini, ikindi çaylarını, evde büyüyen, büyüdükçe de erkek erkek kokmağa başlayan, boyuna kendisinden birşeyler isteyen iki oğlanı en çok da Büyük Mısırlı Hanının göçük basamaklarını elinin tersiyle şöyle bir iteliyiverdi. Kendini kapıp koyverdiği sıcak bir istekle doluydu: Kaçmak... Analık, komşuluk, mahalle denen kısacık ipleri kopararak lâcivert ve pırıl pırıl gökyüzünün altında, şu bıçak gibi kesen, soğuk ama tertemiz havada, işleri güçleri koşup eğlenmek, köpüklü biralarla sandviçler yemek olan kalabalığa karışmak, tıpkı onlar gibi dönüşü olmayan bir ırmağa kapılıp sürüklenmek, gidebildiği kadar gitmek... Kısaca insan olduğunu, yaşadığını duymak.

Yüksek setin arkasında duran güler yüzlü, beyaz önlüklü sarışın adama:

— Bir sandviç lütfen, dedi ve çalımla öksürdü.

— Neli olsun?

Selime hafifçe burnunu çekerek yanıbaşındaki sivri oğlanın kocaman ağzında yok olan sandviçe baktı.

— Sosisli olsun!

— Fişiniz?..

Kızardı Selime. Gereksiz yere bir kez daha öksürdü.

— Kasadan fiş alın lütfen, dedi adam ilgisiz bir sesle. Sonra Selime’nin başının üstünden bakarak bir başkasına gülümsedi ve:

— Emriniz? diye sordu.

Selime ona buna çarpa çarpa kasaya doğru yürüdü. Bir yandan da tezgâhtaki adama içerleyip duruyordu. Kasanın önünde uzun bir kuyruk vardı. Hep gençler bekliyordu kuyrukta. Birbirleriyle şakalaşan, itişip kakışan gençler... Birden sandviç filân yemek istemediğini farketti. Üstelik sosisi hiç sevmezdi. Evde çorbayla fasuyla plâkisi vardı, mis gibi. Hem çocuklar da beklerlerdi. Tostçudan çıkıp dolmuş durağına doğru yürüdü.

Gece uykusunun arasında gözlerini açtı. Oda henüz karanlıktı ya, sabah yakın olmalıydı; gecenin koyu karanlığı biraz ağarmıştı; odadaki eşyaları seçebiliyordu. Çevresinde elini uzatsa tutuvereceği bir ılıklık vardı. Birşeylerden duygulanmış gibi oldu. Gözlerini kapatıp yeniden uyumağa hazırlanırken uykusunu bölen sesi duydu. Gecenin bu saatinde türkü söyleyen de kimdi? Az kulak verince, duyduğu sesin türkü filân olmadığını anladı. Adamın biri Kuran okuyordu. Öyle ya, Ramazan başlamıştı. Yatağından kalkıp perdeleri araladı. Dışarı baktı.

Kuran sesi, karşıdaki tamamlanmamış yapıdan geliyordu, alçalıp yükselmeden bir düzüye sürüp gidiyordu; boş yapının loşluğunda onurlu, tok, büyülü bir tınlaması vardı. İnsan böyle bir sese kulak verip saatlerce dinlese belki de bütün dertlerinden kurtulabilirdi. Sonra yapıdan alev alev yanan uzun bir tahta parçasını meşale gibi yukarı kaldırmış bir adam çıktı. Yapının önündeki geniş beton düzlükteki sobayı tutuşturdu. Borusuz, eski bir kömür sobasıydı bu. İşçiler, akşamları içinde tahta parçaları yakarlar, çevresinde toplanır, bir yandan ısınır, bir yandan da yemeklerini pişirirlerdi.

Yapının karanlık oyukları andıran pencerelerinde titrek mum ışıkları yanıp sönüyordu. Hareketsiz beton kütlesi, küçük, sarı ışıkların kıpırtılarıyla birden canlanmıştı. Şimdi yapının iki yanında yükselen apartmanların pencereleri de birer birer aydınlanmağa başlamıştı. Kent, işçilerinden memurlarına dek, gizli, olağanüstü bir yaşamın içine giriyordu. İnsanlar, gürültü etmeden birşeylere hazırlanıyorlardı.

Selime’nin tam karşısındaki bir pencereden, başında beyaz başörtüsüyle yemek yiyen yaşlı bir kadın görünüyordu. Ağır, saygılı hareketlerle yiyordu yemeğini... Çatal kullanmadan, öylece, elleriyle... Lokmalarını çiğnerken başını iki yanına oynatıyordu. Yemeğini bitirince bir bardak su içti. Sonra önündeki tepsiyi alıp dışarı çıktı. Çıkarken de ışığı söndürdü.

Işıklardan bazıları görevlerini bitirmiş gibi sönüyor, yenileri yanıyordu. Sanki bir bütün tamamlanıyor, gizli bir uyum sürdürülüyordu. Hasede benzer bir özlem büyümeğe başladı Selime’nin yüreğinde. O da penceresinde bir ışıkla bu bütüne katılmayı isterdi.

Çünkü Selime’nin dünyası birbirinden ayrı, kopuk parçalardan oluşmuştu. Rahmi, uzak bir kente atandığından, kendi de çocuklar yüzünden İstanbul’da oturmak zorunda kaldığından beri çok şey değişmişti. Eski yaşayışları ne güzel, sessiz ve tastamamdı! Karı koca; oğullarıyla birlikte, farkına varmadan, yaşadıkları hayatı birtakım kurallara bağlamışlardı. Yemek saatlerinden, görüşecekleri ailelerden, dünyada ve memlekette olup bitenlere değin düşüncelerinden, buna benzer bir sürü ayrıntıdan kurulu bu düzen içinde yaşamak rahat birşeydi. Neyin iyi, neyin kötü, neyin güzel olduğu gizli bir anlaşma ile kararlaştırılmış gibiydi. Kimse anlaşmayı bozmaya kalkışmazdı.

Ne var ki Rahmi gidince düzen bozulmuştu. Selime önce alışkanlıklarını aramış, bu alışkanlıkların bir parçası olan kocasını özlemişti. Ama bu gücsüz özlem, bütünün parçalanmasına engel olamamıştı. Bir gün nasıl olmuşsa olmuş, o birbirine sımsıkı kenetlenmiş dünya yüzlerce parçaya ayrılmıştı. Sonra onlar da, bölünerek çoğalan yaratıklar gibi, kendi teklikleri içinde ayrılmışlar, çoğaldıkça birbirlerinden uzaklaşmışlardı. Selime, bütün bu kargaşalığın ortasında tek başına, hiçbiriyle bir bağıntı kuramayarak, sonu gelmez ev işlerinin, triko parçalarının ve oğullarının akıl erdiremeden nasılsa çözümlediği sorunlarının arasına gömüyordu başını.

Kuran okuyan ses susmuştu. Adam, sobanın çevresinde sıralanıp sahur yemeğini bölüşen arkadaşlarının arasına katılmış olmalıydı. Yalnızca Tanrı’ya inanması onların arasına katılmasına yetmiyordu Selime’nin. Tanrı’nın varlığı hiçbir şeyi bütünlemiyordu ki... Güçsüzdü Tanrı! O da tıpkı Rahmi gibi, Selime’nin hayatına hiç karışmadan, onu, iki oğlan çocuğu, Büyük Mısırlı Hanının yaşama sevincini solduran tozlu lâmbaları, pis kokuları; trikoları teslim alırken, ya da parasını öderken, ıslak, soğuk parmaklarını eline değdirmeğe uğraşan, bunu yaparken de gök mavisi gözlerine tutkulu bir bakış kondurduğunu sanan köse yahudiyle kendi haline bırakıyor, uzaklarda tek başına varlığını sürdürüyordu.

Bir süre daha camdan bakıp ışıklı pencereleri seyretti. Hepsi birer birer sönene dek... Son ışıklı pencere de karardığında apartmanların çatılarından doğru bir pembelik belirmeğe başladı... Şafak söküyordu.

Yeniden yatağına dönmek istemedi. Uykusu kaçmıştı zaten. Çocuklarının odasına girdi; bebeklik günlerinden kalma bir alışkanlıkla üstlerini açıp açmadıklarına baktı. Gereksiz yere yorganlarının yanını yönünü çekiştirdi, kenarlarını sıkıştırdı. Hâlâ ana sütünden birşeyler kalmış ter kokularını duydu. Başları yastığın üzerinde, gözleri kapalıyken küçücük çocuklardan farkları yoktu.

Odadan çıkarken gözü, perdeleri açık balkona vuran ışığa ilişti. Bitişik dairenin penceresinden geliyordu ışık. Balkona çıktı; eğilip baktı: Sönük bir masa lâmbasının ışığında yaşlı bir adam, oturmuş birşeyler dikiyordu. Gömlekçiydi bu... İşini yetiştirememiş, hâlâ çalışıyordu. Gömlek dikerek beş çocuğa ve hastalıklı bir kadına bakmak kolay değildi hiç. Adamın seyrelmiş ak saçları, kambur sırtı, kalübelâdan kalma siyah çerçeveli çirkin gözlükleri yüreğini acıma ve sevgiyle doldurdu Selime’nin. Tanışmadığı, selâm bile vermediği adama karşı içinde bir yakınlık uyandı. Şu saatte ona bir bardak çay götüren olsaydı... Sevinirdi fıkara. Şu saatte... sabah mı gece mi olduğu pek belli olmayan ve insanların pek azının yaşantılarına giren bu garip, ölü, renksiz saatte... Selime böyle bir saatte, Eminönündeki kalabalıkta, tostçunun önünde değişik bir yaşama biçimine açılan sevincini yeniden duydu. Bir şarkı mırıldanarak mutfağa girdi. Şarkının, umutsuz bir aşk acısını dile getirmesinin hiç önemi yoktu. Söyledikçe sevinci artıyordu Selime’nin. Çaydanlığı ocağın üzerine koydu. Apartmanların çatılarından doğru yükselen pembelik giderek kızarıyor, saydamlaşıp yayılıyordu. Bacalardan ince dumanlar yükselmeye başlamıştı bile.

“Çayın yanına kurabiye de korum,” dedi. Bir gören olsa... Umursamazlıkla, neredeyse çocuksu bir zevkle omuzlarını silkti. Ve kendini dün akşamkinden daha özgür, daha güçlü ve kararlı hissetti. “Ben bitişik komşunuzum,” derim diye düşündü, “siz gömlek dikiyorsunuz, ben de örnek üzerine triko giysiler dikip satıyorum. Görüşelim, dedim. Hem bu saatte bir bardak sıcak çay da içilir hani. Sobanız da sönmüş olmalı. Üşümüşsünüzdür.” Sonra bir tepsi de börek yapacaktı... Ispanaklı. Akşama bir tencere çorbayla birlikte götürecekti.

Kaynayan suyu demliğe boşalttı. Ve yeni bir şarkıya başladı.

1969

Yenilenmek

CELAL ÖZCAN

Balkona açılan geniş pencereler ardından sokaklara bakıp da gelene geçene göz atmak, o adımlara takılıp bir süre, saniyelerle geçmişlere dalmak, değişik bir tat veriyor, çoğu zaman.

Önce eskici geçti. Az sonra naylon eşyalar satıcısı... Hemen ardından da simitçinin sesi:

“Gevrek!.. Taze, sıcak simiit!”

Geçmişe atılan bir halka gibi simitler, acılı, kavgalı odaların birinde boynuma dolanıyor.

Dalıp gitmişim çocukluk günlerime:

(O gün Hayri de bizdeydi. Anam, bi bana baktı, bi Hayri’ye. Sonra babama döndü:

“Bak Nevzat, dedi, Hayri de beraber olunca, bırak gitsin. Gitsin Recep Usta’ya. Bir iki bişeyler öğrenir, hem de para kazanmayı dener.”

Hayri’yle birlikte simit, kurabiye satmak istiyoruz. Babam razı değil görünmede. Sedire oturmuş, konuşmaz. Yılgın gibi... Ama az kımıldadı işte. Üçümüze tek tek baktı şöyle. Bizde soluk yok. Ne düşünür ki? ‘Bi bıraksa!..’ Derken ayağa kalktı. Bir iki adım dolandı. Sonra oturdu, soluk boşalttı.

“Yavu ben, ‘gitmesin’ demedim ki!..”

Çok sıkıntılı, acılı bir durumu vardı babamın. O hali gözlerimin önünden hiç gitmez. İnip kalkan koca göğsü şuramda, içimde, devinir durur, yıllardır.

İkinci büyük savaşın bittiği günlerdi. Dört yıl askerlik yapmıştı. Yettiydi bu zaman bize. Bir kıtlık, bir yokluk, işsizlik, ne bileyim ben; kokladığım hava gibi, içtiğim su gibi her şeyin acılarını duyabiliyordum. Taa o küçücük yaşta... Anam, hiç olmazsa babam gelene kadar, gidip köye hısım akrabaya sığınalım deyip dururdu ya, vazgeçerdi sonra... Zaman geçip de babam döndü ama, ev bir beter, kötü!.. Gürültü patırtı, kavga şikâyet.. ne bileyim... Döndüğünde bir deri bir kemik bulduydu bizi. Bu durum adama iyice dokundu. Üstelik iş de bulamamıştı. Yedi sekiz aydır bir kuruş geçmemişti eline. Koccamaan bir bedeni vardı. O da döndü bize, şimdi. Siniri düşman başına! Parlayıp da patladı mıydı, durum kötü!

“Hadi şimdi, çekilin başımdan da, ne yaparsanız yapın!”

Ne yapalım, madem öyle dedi, yürüdük yollara.

Recep Usta’nın yanına uçar gibi gidiyoruz.

“Usta, bi tanedir Vedat. Valla bak! Ana gibi, baba gibi biri işte. Hem ne kocaman boyu var bi görsen! Hele elleri!..”

Manav İrfan’ın ordan, köşedeki çınarı geçiyoruz. Kargaların sesleri, kuşların cıvıltısı... her şey bizim hevesimize, neşemize yakın. Dünya sanki bizimle. Lomburlos deresinin küçük taş köprüsünü geçiyoruz. Alçacık tavanlı fırın evi hemen karşımızda.

“İşte, hadi gir. Burası...”

Küçümencik boyumuza karşın, başımızı eğerek geçiyoruz.

Duman ve koku... Tedirgin olmuyoruz ama. İşte şu olmalı, Recep Usta, başında geriye yatık bir kep var. Esmer kirli suratında şıpır şıpır ter... El değdirilmemiş gür bıyıklar arasında dudakları kıpır kıpır. Tik gibi, ama gülümsemeye benzer bir devinim var yüzünde. Terleri elinin tersiyle sildi. Küçük gölgelerimiz ona yaklaştıkça başı bizden yana daha da kalktı. İri, kocaman bir adam.

Hayri, kulağıma eğildi:

“Bak Vedat, sol kolu yok. Gördün mü? Çanakkale Savaşı’nda bomba uçurmuş.”

Evet, gördüm. Tek kolunda yen’i kıvrık kirli bir gömlek. Elinde kocaman bir kepçe, kazan başında. Dumanlar arasında kıpırdadı, az doğruldu.

“Gel bakalım Hayri... Sözünü ettiğin arkadaşın bu mu? Geçin şöyle.”

Yere bakınıyoruz; birer iri taş bulup oturuyoruz.

“Recep amca, işte ‘Vedat’ bu arkadaşım. Babası izin verdi.”

Isınıverdik, alışıverdik gitti.

“Şuradaki tepsi de Vedat’ın olsun. Birazdan dökmeye başlarız. Ateşe bir iki odun atın bakalım.”

İlk buyruk, ilk devinim. Birkaç odun atıyoruz. Ateşi eşeleyip deşeliyoruz. Baktım donmuş duyarlığım bu sıcaklıkta eriyivermiş. Benim sularım da bir yol bularak dağlar tepeler aşmada. Akıntılarım düze, yola inmede... İçim içime sığmıyor. Kolumun biri Hayri’nin omzunda. Çökmüşüz öyle. Ustamızın çalışmasını izliyoruz.

Sokaklar, caddeler, sabahçı, akşamcı kahveleri... İşler yürüyor. Satış iyi.

Bir şeyim var sadece, beni üzen akşam dönüşlerim. Akşam alacasında eve varışlarım. Boğazımı zorlayan dar yutkunuşlar babamın hoyrat davranışlarını devindiriyor önümde. Ürperiyorum bu anlarda.

Birden akan sularım duruyor. Babam iri iri dikiliyor önüme:

“Getir bakalım ne kazandın?”

“İşte baba; şu kadar.”

“Ver.”

“Buyur baba.”

Tepsi taşımış kollarım düşüyor. Hemen önümde Recep Usta... İsli tencerede kaynamalar, fokurtular... Hep, hep şurada, yanımda. Yalınayak sokaklar boyu süren koşuşmalarım gene yanımda. “Kurabiyeci, iki tane ver!” / “Simitçi, bana da!” / “Ağabey, bu payayla kaç tane veyiysin?”

“Ne susuyorsun ulan?.. Bozulmanın sırası mı? Kitaplarını, defterlerini alacağız ya.”

“Anladım baba.”

Çağlayanlarım durmuş, dar boğazlara tıkanmış. Ustamın ocakbaşında besleyip dirilttiği alevler, şimdi buraya dek uzanamıyor. Gücü, soluğu yitik her birinin. Donuyorum; titrememden belli.

(‘Anladım baba.’) / “Hadi öyleyse, yürü, yallah!..”

İyi ama, benim suçum neydi? O kızmış birşeylere, birilerine. Benim mi suç? Nereye ‘yallah’? Neye ki? Ne demekti bu?

Babamın yanından anlamış gibi ayrılıyorum. Zaten onunla konuşamazdım ki pek. Bildim bileli hep böyle... Pekiy, ben bu evde, bu dünyada kimle konuşurdum? Kimle? Anam, ne yapar eder, bir iş bulur çekilirdi, yiterdi bir yerlere. Oysa benim anlatmak istediklerim? Onca yorulmalardan, tepinmelerden sonra, söyleyeceklerim? İçimi dolduranlar?.. Var mıydı acaba, böyle bişeyler? Recep Usta’nın ocakbaşı bilgiçliği mi ola bu? O, koşuşan çocukların, “Kurabiyecii!.. Simitçii!..” diye bağırışları mı? Yoksa alınteriyle çocuksu adımlarımın bileyip parlattığı yaşama gücüm mü? Yoksaa?.. Yoksa sabah akşam dirilip bütünümü saran ‘umurlarım’ mı!?.. Tepsiler boşalınca evimize değin bin-kanat oluşum mu? Hıh!.. Hadi canıım!.. Başka bişey de olmadığına göre, “Hadi şimdi, yallah!..” sözünün anlamı, ‘çekil karşımdan, yetti yeteceği zaten, bi de senle mi!..’ demekti zaar. Ne bileyim?..

Elbet bu durumda, yıllar yılı büzülüp özüme yataklık eden köşelere sığışacaktım. Alıştım buna. Hem de alıştım! Öf ki ne alıştım!..

“Pekiy baba.”

Bir gün, çevremi dolayan bunaltının bu paslı ve hoyrat çemberinden kim kurtaracaktı beni? Köşelerse eğer, çekilecektim oralara. Yaşamın sinsi basamaklarında taşlaşmış solukları yudumlayacaktım, yutkunmalarla... Başkalarınca, bilmediğim ellerce oluşturulmuş her biri çalı, diken derecesince acımasız duraklarda, katı, kaskatı ekmek parçalarını boşuna bir çabayla çiğneyip, yamru yumru çocukluktan olgunluk çağına diz tırnak paralayan bir gariptim ben. Binlerle hırsın tortulandığı, tepiştirilip patlamalara yürüdüğü... Sevinçlerimin belli başlı kaynaklarını çöle çeviren yoksul gerçeğimi ocakbaşında dirilen yalazların büyüsüyle canlandırabilmek ne soylu oyun oysa!.. Ustamın yanında körpe kinlerimin ses vermeyen gerilimi yok olup yoğun bir dinginlik yayılıyor içime. Onun için şu sedirdeki büzülmelerden bunlu geceyi, düşlerimi haram ettiğim uykularımı defedip perdeye vuracak ilk aydınlığı iple çekiyorum.

..........

“Beşte kaldırayım mı gene oğlum?”

“Evet evet, sakın unutma ana!.. Tam beşte... İstersen daha da erken...”

Bütün sabahlar güzeldir. İlk ağartıyla içimi dolduran özgün kıpırdanışlar bu sabahların sunusudur. Ok yaydan nasıl fırlarsa öyleydi benim yataktan kalkışım, yamalı pantolonumu giyişim, yüzümü yıkayışım. Kahvaltı yapmak gerekmezdi. Bir simit yeterdi bana. Dingin sabah sularında bir solukta yoldayım, sokaklardayım. Kahvelerde, caddelerdeyim. Saat sekizlere değin... Boşalmış tepsimi fırında bırakırım. Elimde bir somun ekmek. Sıcak. Koşar adım eve... Ekmeğin mis kokusu beni, bu yolda bin kez doyurur. Binlerle açlığımı öyle bir doyururum ki!.. Kendi kazandığım paramla hem!..

Sokaklar... Birkaç köpek uluması... Demir tekerlekli çiftçi arabalarının ve at nallarının sesleri bi de... İşte Hükümet Konağı’nın çanı; sekizi vuruyor.

Ya onlar? Onlar uyuyorlar elbet. Cengiz, Gürbüz, Yiğit, Selma, Erkan... Ne kadar ayrı kaldık birbirimizden!.. Oysa öyle miydi ki!.. Ayrı dünyalara bölüştürdüler sanki bizi. Ama, ne yapayım yani!.. Öleyim mi! Şu yollarda, sokaklarda sadece ben yokum ki. Ben olsam tek, ne çıkarmış hem!?.. Çok şey, her şey demektir bu, üstelik. Yollar benim, sokaklar benimdir. Hem sonra benimle birlik dolaşanlar da var, işte şuralarda, buralarda. Hayri de öteki sokaklara adım vurur. İkimiz biriz. Ben Hayri, o ‘Vedat’... Düşlerden gerçeklerin yoz göbeğine salmışlar ki... Üstelik çıkışıyor, azarlıyorlar da arada: “Hey!.. Niye bağırıyorsun be?!.. Hadi defol şurdan! Sabah sabah belâ mı arıyorsun sen? Uyku bırakmadın be! Simit mimit alacak yok, görmüyor musun aptal!..” / ‘aptal’?.. Karşılıksız kalan çıkışlar... Çocuksu, körpe duyarlığımın boyun büken kişiliği çoğu kez, ses soluk çıkarmaz bu anlarda. Çeker, başka sokaklara gider. Sesine soluğuna kurban!.. Olsun ama, olsun. Kim ne derse desin. Ben.. ben yaşamak istiyorum. Solukların sert özünü eritip yumuşatmak, zorlu bentleri yıkıp aşmak istiyorum. Koşuyorum, yürüyorum, eve gidiyorum. Elimde sıcak sabah ekmeği. Alınterimle kazandığım parayla alınmış...

Evimiz ahacık.. Ama şu adam?.. Aaa!.. Şerif Dede değil mi bu? Ta kendisi. Sabah sabah almış testisini, çeşmeye varmış. Evinden çıkıp da yüz, yüzelli metre yürümüş. ‘Çaresiz’ deyip, kim koşacak yardımına? ‘Bağımsızlık Savaşı’na kan vermiş, ter dökmüş Şerif Dede’nin yardımına kim koşacak? “Çocuklar,” diye başlar, “Afyon Cephesi’nde biz...” Şerif Dede yaşamının bir parçası.

“Merhaba Şerif Dede. Verin, ben eve kadar götüreyim.”

Hiç konuşmaz, gülmez de. Donmuş bir yüzle yerlere toprağa bakar. Tüm evrenini demetleyip geçmişe itelemiş. “Al!” da demez, garip.

Elinden testiyi aldım. Götürüp kapısının önüne bıraktım. O, hâlâ gerilerde. Uzak ve eskimiş soluklarla sürüklene sürüklene gelir. Nerelerdenki, yükü ağır? Bu, onun yalnızlığı, benim yalnızlığım işte...

Bir koşu yine yanındayım. “Kapıya bıraktım Şerif Dede. İşte orda.” İşaretleyerek gösterdim. Gördü mü bilmem? Ama duymuştur. Kapıda olduğunu anlamıştır. Başını bir an topraktan kaldırdı. O yana doğru baktı. Gözlerinde küçücük bir aydınlık... Bişey demedi. Yürüdü. Titremeli bir soluklanma yüklendi göğüslerime.

Evimiz Şerif Dede’ye çok yakın. Koştum mu kapıdayım. Bütün sabahlar aynı. Tıpkı şimdiki gibi. Bak, kapıdayım gene.

Ama bu ses?.. Bu bakış?..

“Ne var anacığım? Ne oldu? Sen niye böylesin?”

“Gitti.”

“Kim gitti? Nereye?..”

“Baban... Bağırdı çağırdı, gitti.”

Eteğini gözlerine götürüp sildi. Şişmiş kızarmış gözlerindeki yaşları aldı.

“Nereye ana? Niçin gitti ki babam?”

“Ne bileyim oğul... ‘Ben, böyle duramam, yaşayamam!..’ dedi. Senin böyle koşuşmana dayanamamış.”

“Nereye gitti ama?”

Anam yüzüme baktı. Başını salladı. “Ah!” dedi, uzun. Şu kadınlar gözyaşlarını neden tutamaz ki? Hele anam!?

Merdivenden kalkıp yukarı yürürken yine konuştu:

“İstanbul’a gidecekmiş. Hamallık edecekmiş. O adam hamallık yapabilir mi be!.. Ha? Yapabilir mi? Bilmem mi ben adamımı? Onun işi değil bu.”

“Ana be!.. Hani, börek falan satarım demişti ya... Sirkeci mi ne dediydi, bir arkadaşı varmış hani. Belki ana... Belki de iyi olur be...”

“Sen de tutup ‘arkadaş’ deyip tutturma! Bütün bu belâlar arkadaş yüzünden gelmedi mi başımıza!.. Ona buna kanınca, ‘köylü’ deyip de adamı soyup soğana çevirmiyor mu eloğlu!.. Bu pis dünyada kimin kimseye yararı var ki!.. Sen bari dikkatli ol da, kendini kimseye ezdirme. Paranı pulunu yedirme. Babanı gör işte. Börek mi satacak, hamallık mı edecek, n’eydecekse... Tek, gelmesin başıma. Yıllarca çektiğim yeter! Hırgür içinde çürüdüm gittim. Geldik geleli yüzüm gülmedi hiiç!.. Gülmedii!.. Yetmezmiş gibi dört yıl da asker dönüşünü bekledim. Seni ne hallerle büyüttüğümü tek Allah bilir.”

O nasıl ağlama ki!.. O ne biçim diz göğüs dövme ki!..

“Sus anacığım, n’olursun sus!..”

Ben de başladım ağlamaya. Şu kadarcık çocuk; gel de dayan. O, hem ağlıyor, hem konuşuyor. Bir taraftan da bir parça ekmekle iki üç zeytini uzatabiliyor elime. Ana yüreği işte.

“Al, ye de, okuluna koş. Zavallı oğlum; sen de olmasan n’eyderdim ben? Derslerini boşlamadan, az bari böyle çalış da, ağzımızdan bir iki lokma olsun geçiversin. Elin ayağın güçlenmeye başladı artık. Benim tosunum, yavrum!..”

Eğildi, öptü beni. Şakakları ıslak, tuzlu. Düzenli aralıklarla odanın soğuk boşluğuna yayılan hıçkırıklar, iççekişleri bitecek gibi değildi.

Az geçti, anam ağır aksak adım attı. Bana yaklaştı. Kolunu uzatıp elini açtı:

“Para verecek misin, yavrum?”

O an gözlerim anamın ellerine çakılıverdi. Uzun bir bakışım oldu o ele. Şöyle bir yokladım, paralarım yerindeydi. Ekmekten artakalan yüzyetmiş kuruş vardı. Yüzyetmiş kuruşlar küçük parmaklarımın büyüsüyle durmadan çoğalıyordu. Avuç avuç çıkardım. Anamın ellerini doldurdum. Eteklerini, yatak aralarını, yastık içlerini doldurdum.

“Al anacığım.”

Aldı. Avcunu sıkıp kenetledi. Sonra kolunu dirsekten kıvırıp göğsüne götürdü. Şükrediyordu zaar? Dualara kıpırdatıyordu ağzını.

Ekmeğimi, zeytinimi en zengin sofraların sunusunca değerlendirdim. Doyuverdim.

Birden büyümüşüm sanki. Şöyle bir dikleşip de anama seslenmişim:

“Anacığım, ben gidiyorum. Ağlama. Akşama kadar daha çok kazanırım. Babam için de üzülme. Öğretmenimiz diyor ki, “Mücadelesiz hayat olmaz.” diyor. Hep çalışmalı, hiç yılmamalıymış. Ne iyi adam bi görsen ana!.. Hadi ben gidiyorum.”

Arkamdan gelen sevecen ana bakışlarının sıcaklığıyla tüketiyorum yolları.

Ben yaşamayı seviyorum. Önce kendimin, sonra anamın güvenini kazanmışım. Ne büyük şey bu! Benden bir şeyler beklenmesi, umulması kanatlandırıcı. Anam şanslı kadın. Umudu var çünkü. Bir yanda babam, bir yanda ben. Ağlasın. Zaten gözü yaşlı onun.

Herşey düzelecek. Evet öğretmenim, herşey ...

“Hayat, mücadele demektir.” Biz onun içindeyiz, Hayrilerle Vedatlar... Daha bu yaşta girdim savaşa ben. Silâhım sensin. Senin yüreğime işlediklerin, senin verdiklerin... anamın güveni. Babamın kaçıp gitmesi bile kamçıladı beni.)

........

O zamana sıçrayıp da, “Herşey düzelecek.” dedim, değil mi? Evdeki pazar çarşıya uymuyor işte. Ama, hâlâ ‘düzelecek’ diyor, ‘dayan’ diyorum kendime. Aradan şunca zaman geçti. Hey gidi dünya!.. ‘Savaş’ durmadan sürüyor. Bindokuzyüzellilerden birinin rüzgârı bol, yağışlı bir gününde yitirdik babamı. Anam, iki yıl anca dayanabildi ardından. Erinin yanına gömdük. Yine beraberler. Hırgürleri bilmem orada da sürer mi?!..

Hayri, şimdi Almanya’da. Bir ‘umut’ dedi, gittiydi. Mektuplarında elin gurbet yerinde nelere katlanıp da gün devşirdiğini bir bir anlatır. Fena olurum. O, umudu ve özlemleriyle yaşasın, didinsin dursun; burda bizler daha bir kötüyüz. Devlet memurluğu, hesabı kitabı belli bir maaş. O, analı-babalı, hırgürlü evde otuz beş liraya kiracıydık. Herşey gibi kiralar da ateş pahası bugün. Ölenlerden bize bir şey kalmayınca, tüm dayanağımız maaş... Hanım, sağolsun, tutumlu. Alıp buluşturup kendi dikiyor üstünü başını. Modalara, akımlara gönül verip göz kaydırdığı falan yok. Helâlım Anadolulum, bir tanem!..

...........

Geniş balkonlara açılan tül perdeli bir pencerenin ardından sokaklara bakmak... Hele bu anlarda; yarıyor bana. Düşünüyorum. Yaşamımın belli boyutlarıyla sınırlı yorumlara duruyorum işte.

Omuzumda küçük bir el, yüzümde yumuşak körpe bir yüz... Oğlumun hoş kokulu soluğu:

— Babacığım, simitçi geçiyor! Bir tane alayım mı?

(Simitçi mi dedin? Dur bakayım; hıı!..)

— Çağır onu buraya! Gelsin, alalım tabiy.

— Simitçii!.. Simitçi ağabey!.. Gelir misin?

— Tamam, gelelim âbim!.. Gevreek!.. Buyur, kaç tane?

(Kılığı başka, yaşı da fazla biraz. Daha iri, daha can.)

— Adın ne senin evlât?

— İhsan... Bi şey mi var amca?

(Sanki yalan söylüyor. Bana öyle geliyor. ‘İhsan’ değil bu, diyorum. Zamana uymuş, durumu idare ediyor gibi. Çaktırmıyorum ama...)

— Ver bakalım, üç tane.

— Eyvallah amca!.. Buyrun, üç tane...

(On kuruştu o günlerde. Yüz kuruşa çıkmış bak. Üç tanesi üç lira. Benim o zamanki iki günlük kazancım. Kendini ‘İhsan’ diye tanıtmış; adı ‘Vedat’, belki de ‘Hayri’ olacak adamın sesi bile değişmiş. Ayağında lâstik, başında kep var. Özenle karaya boyanmış tepsisini ince bir naylon örtmüş. Adımları daha iri, bedeni daha dik.)

Ardından dalıp da bakıyorum. Onun yere basan adımlarından zorluklara karşı koyuşun, yaşamaya çalışışın yansıması sokak boyu yankılandı kulaklarımda, yüreğimde. Derin bir soluk, gözlerimin büyümesi, oğluma bakışım... Belli bir gariplik var üstümde. Ama bu, hoş bir zevk veriyor bana. Simide açılan ağızlarımız, böylesi bir yaşamı tüm içtenliğiyle, iştahıyle sindirme çabalarında. ‘İhsan’ın ardından son bir kez baktım. Şöyle mırıldandım galiba.

“Ayağına, diline kurban çocuk!.. İyi ki geçtin şurdan; yenilendim!...”

1972

Cümlenin Berberi

FAKİR BAYKURT

Fabrika büyük. Gök basık. Rur Havzası’nın bütün bulutu, dumanı Mülheim’in üstüne çökmüş gibi, yukardan aşağı bastırıyor. Gök bastırıyor. Evler yapışacak. Şehir yamyassı olacak. Dört bir yandan otoyolların gürültüsü geliyor. Otoyollar örümcek ağı gibi sık. Gürültü göğe çıkıyor. Duisburg, Mülheim, Oberhausen, Essen birbirine bitişti. Savaş biteli kırk yıl oluyor. Barış içinde bütün şehirler büyüdü. Mülheim de büyüdü.

Baraj tribünleri, havagazı donanımları, atom enerji santralleri yapan fabrika Mülheim’de dört bin işçi çalıştırıyor. Bulancak’ın Bozat köyünden çıkıp yürüyen Naci Tekdemir de bunlardan biriydi yirmi yıldır. Göğsünde akülü kumanda aygıtı, bir masal devine benzeyen vinci başarıyla yönetiyor.

“Mülheim büyüdü, ama biz küçük kaldık! Güya biz de barış içindeyiz, ama yurdumuz yerinde sayıyor!” diyecekti. Durup düşüncesinin yönünü değiştirdi. “Kimse beni yanlış anlamasın; kendi durumumdan şikayetim yok; yurdumun durumunu söylüyorum!” dedi. Böyle derken bıyık altından güldü. “Ben büyüyeceğim kadar büyüdüm. Daha fazla büyümek istemiyorum!”

Çok büyük demir boruları kancalara takıp kaldırıyor. Vinci rayların üstünden yürüterek dışarı çıkarıyor. Koca dev, yükünü boşalttıktan sonra geri dönüp tam üstüne gelirken firen düğmesine basıyor.

“Naci abiii! Saçlarım uzadı! Başım kuş yuvasına döndü, geleyim de kesiver! Yarım saatcik vaktin var mı?”

Manavgatlı Veli’ydi bu. Ona Kız Sesli Veli derler. Başında portakal renkli başlık. Fırınlara doğru gidiyor.

“Olur, işten sonra gel, kesivereyim!”

“Canını seveyim senin Naci abiii!”

Kız Sesli Veli, deli deli gülüyor.

Naci de güldü: “İstersen gündüz gelme, gece gel!”

Az sonra galvenizci Hans göründü. Karısı doğum yaptı. Özlük İşleri Bölümü’ne gidiyor. Bebeğin kağıtlarını verecek.

“Hallo Naci; çok uzun saçlı doğdu oğlum! Biliyorsun şurda oturuyoruz. Gel de biraz kısaltıver!”

Böyle kimisi takılır gibi, kimi alay eder gibi söylüyor. Ortalığa bir hoşluk yayılıyor.

“Hayhay! İstersen karının saçlarını da kısaltayım!”

Halle’nin içinde bir kahkaha patladı. Hans gülerek el sallıyor karşıdan.

Naci: “Hiç hakkım yok şikayete!” diye düşüncesinin önünü açtı. Bozat’ta sadece hayvancılık yapılırdı. Tarlalara sadece mısır ekilirdi. O da hayvanlar için. Fındık para etmezdi. Yeni dikimler yoktu. Komşular eskileri söküyordu. Naci, kendinden öncekilerin açtığı yoldan İstanbul’a doğru yürüdü. Teyze kızı Nebile’yle evliydi. Dört çocuğu olmuş, ikisi ölmüştü. Aileyi Bozat’ta bırakmış, yalnız gidiyor. Yapılarda çalıştı üç yıl. Ağır yapı işleri. Çok kazanması gerekiyor. Geride bıraktıklarına para yolluyordu. Ustalığa kadar çıktı. İnsan İstanbul’da iyi para kazanabilir. İyi de harcar. El gibi gelen, yel gibi gider. Kira pahalı, taşıt pahalı, yem yiyecek pahalıdır. Naci, yapı işlerini bıraktı, ayakkabı yapımında çalıştı iki yıl. Üç yıl da berber çıraklığı yaptı. Ümraniye adlı gecekondu mahallesinde saç kesti; ustalık diploması aldı. Bir gün baktı, önünde Almanya’nın yolları açık; atladı trene. Atladı ama çağrı yazısı gerekliydi. Yoktu Naci’de. Sordu: “Nerden alınır bu dediğiniz?”

“İş Bulma Kurumu’na başvur! Ama başvuru beklersen gelmez, rüşvet yedir!”

Rüşvetin nasıl yedirileceğini bilmiyor. Öğrendi. Çağrı yazısı da geldi. Yeniden bindi trene. Ver elini Köln! Ford firmasında otomobil koltuklarının dirseklerini yapıyordu. İşi zor. Parası az. Hemşeriler haber verdi: “Mülheim’de daha kazançlı bir iş var!” Ne olsa durumlar iyi o zaman. Köln’ü bırakıp Mülheim’e geldi, Siemens’e girdi; giriş o giriş!

Vardiyalı çalışıyor. Epey boş vakti oluyor. Şehir merkezindeki Palmia Berber Salonu’ndan da ek iş buldu. Diplomasını getirmişti akıl edip. Erkek saçı kesiyor. Kadın başı yapıyor. Erkeklerden % 40, kadınlardan % 60 pay alıyor. Nebile’yle Saffet’i getirdi hemen. Ahmet Bulancak’ta kaldı; orada ortaokula gidiyor. Bu şimdi oturduğu eve girdi. Saç keserek ev sahibiyle, komşularla ilişkisini geliştirdi.

Hiç bu kadar uzun dalmazdı işinin başında. Bugün üstünde bir başkalık var. Korktu: “Yoksa hasta mı olacağım? Yoksa midem kanama mı yapacak?”

Hay Allah! İstemediği halde gene daldı. Göbeğinin altına bir çimdik atarak ayılttı kendini. Dikkat edecek, bir daha dalmayacak. Çok sular aktı köprülerin altından. Hiç de kötü gitmedi işler. Yıldan yıla iyiye döndü. Ahmet liseye girdi. İlçede halasının yanında kalıyor. Saffet Düsseldorf’ta elektrik okumaya başladı. Naci ara sıra İşçi Derneği’ne gidip oturuyor. Oyun sevmez, kumar bilmez. Çıkarıp makasını şık şık ettirerek bağırıyor: “Berber var beyler, berber! Traş olmak isteyen buyursun!” Para almadan, iki saat saç kesip eve yürüyor. Teyze kızı ceketini alıp asıyor. Pabuçlarının bağcığını çözüyor. Terliklerini önüne koyuyor. Yıllar yılı hep böyle sürdü bunlar. Kendisi ceket asmadı askıya, bağcık çözmedi. Sabırlı, rahat, gülerek bir de sarılıyor teyze kızı. Çok, çok iyi gidiyor ilişkileri. Ama bugün neden böyle? Neden bu sıkıntı? “Şu iş paydos olsun, hemen eve gideyim. Bir banyo yapayım sıcak. Teyze kızı oğsun sırtımı. Yatıp ter çıkarayım. Bir nane çayı içeyim. Biraz da pekmezli yoğurt yedim mi, uyurum, bir şeyciğim kalmaz!”

Kalır.. Kalmaz.. derken koca vinci kendine doğru çekti gene. Demir boruları kancalara taktı. Kaldırdı getiriyor. Vinç raylarda gıcırdıyor. Tam şimdi durdurması gerekir. Firene bastı. Bir daha, bir daha bastı. Aaa! Firenin tutmadığını sezer gibi oldu. Sezmek istemiyor. Koca dev üstüne geliyor. Öyle bir durumu yaşamak, bilmek istemiyor. Can derdiyle üç beş bastı. Şaşkınlıkla göğe baktı. Gelen devin önünden kaçamaz. Kendini yere atamaz. Var hızıyla geliyor üstüne.

“Yahu kaza oluyor!” diye geçirdi içinden.

Saniyenin binde birine Almanca “Unfaal” sözcüğünü sığdırdı. “Hay Allah!” sığdırdı. Aygıtın düğmesine son umutla bir kez daha bastı. Hayır, tutmuyordu. “Yahu firen tutmuyor!” demeye kalmadı, vinç ufak bedenini duvara çarptı. Bir anda oldu bu. Sıkıştırdı gövdesini. “İşte sana ölüm; buyur!”

Ama hayır ölmedi. Sıkıştırma da durdu galiba. Belki de duvarın orası çöktü içeriye. Acaba bilinci yerinde mi? Solunum güçlüğü duydu. Bir dağ oturdu göğsünün üstüne. Yok hayır, derin bir denizin altına düştü. Milyar ton ağırlıkların altına girdi. Soluğunu aldı, geri veremedi. Bir yerleri patlayacak gibi şimdi. Ama koca denizin altından çıkamıyor.

Böyle ne kadar geçti? Kimsecikler gelmedi yardımına. Nerde Manavgatlı Veli? Nerde galvenizci Hans? Hiç gelip geçen yok mu yakınlarda? Nereye toz oldu, “Yahu Naci saçlarım uzadı!” diyenler?

Biraz soluk alabildiğini sezdi.

Kendini zorlar gibi yaptı. Zorladı biraz. Evet alabiliyor, ama veremiyor. Aldığını vermesi zor.

“Yahu ben elinde sanatları olan Naci Usta, nasıl düştüm bu açmaza? Nasıl kaptırdım paçamı ölümün dişlerine? Değil böyle kolay bir vinci, dünyayı döndürmeye aklı yeten Naci Unfall mi yapar yahu arkadaşlar?”

Kendini uzun uzun sorgulamanın hiç de zamanı değildi. Bir çözüm bulmalı hemen. “Ama nasıl oldu? Nasıl oldu bu Unfall? Denetimini tam yaptım! Sapasağlamdı. Yıllar yılı kullandığım aracın nasıl oldu da fireni tutmadı? Şimdi ben nasıl bakarım arkadaşların yüzüne? Ben, herkeslere yol gösteren, herkeslerin saçını kesen, herkeslerin sevdiği Naci Usta? Yirmi yıldır kaza yapmayan, hasta olmayan..”

Durdu:

“Bir kez fıtık oldum! Ameliyat ettiler. İyileşmem iki ay sürdü. Çok mahçup oldum. Raporumun bitmesini beklemeden geldim fabrikama! Her yıl olmazsa yılaşırı ‘İşyeri Başarı Ödülü’ alan Naci Usta ben..”

Yeniden durdu, dinledi kendini.

Gelmişi geçmişi düşünebildiğine göre yaşıyor demek! Sevindi buna. “Yaşamasam düşünemem!” dedi. Ama soluk veremiyor. Oysa aldı mı, vermek zorunda. “Du musst!” Kızdı birden: “Belki yüz yıldır yabancı işçi çalıştırır şunlar! Adamca konuşmayı bir türlü öğrenemediler. İnsanları çalıştırırken ‘musst’ demeyeceksiniz! ‘Yapar mısın kardeşim?’ diyeceksiniz. ‘Sana ihtiyacımız var, hatırımızı kırma!’ diyeceksiniz. ‘Mustt’ buyruktur; insanlar buyruğu sevmez. Tatlılıkla söyleyeceksiniz..”

Yarı canlı bir daha düşündü:

“Ben bir kaza geçirdim, bu kesin! Ama ölmedim, bu da kesin. Acaba yeri görüyor muyum? Sesleri duyuyor muyum? Yoksa bayıldım mı? Kimseler koşup yardıma gelmiyor. Bedenimi duvardan çekip alamıyorlar. Evik çabuk hastaneye uçurmuyorlar. Helikopter gelmiyor. Serum takmıyorlar koluma. Yoksa kaçak bir uykuda düş mü görüyorum? Bu düşündüklerim gerçekdışı durumlar mı?”

Gözlerini kapayıp çevresini dinlemek istedi. Hayır kapanmıyor. Başını kaldırıp bulutlara bakmak istedi. Kalkmıyor. “Öyleyse yere bakayım!” Bakamıyor hayır. Soluk vermek istedi, veremedi. İçinde bir yerler yırtılıyor. Belki ölüyor. Çünkü çalışamıyor. “Benim huyum böyle, çalışmazsam ölürüm!” diyor.

Fındık para etmeye başladı. Sovyetler’e, Amerikalılar’a, Almanlar’a satılıyor. İzin alıp gitti. Dokuz tarla fındık dikti. Palmia Berber Salonu’nda dört saat yerine altı saat çalıştı. Yedi yılda Bakırköy-Parseller’e apartmanı dikti. O zamanlar işi kepçe yöneticiliği. Berberlikle ikisini birlikte götürüyor. Dile kolay, yedi yıl! Kepçeden indi, vinçe bindi. Yetmiş mark zam geldi aylığına. Palmia’yı bıraktıktan sonra, “Çalışmadım mı ölürüm!” dedi. O yüzden dernekte saç kesti parasız.

Ama şimdi çalışamıyor.

“Eyvaaah yandım! Oğlumuz Saffet okulu bitirmedi! Ahmet evlendi, gelin gebe! Torunumuzu görmedik daha. Nerden çıktı bu kaza? Ben bu kazayı nasıl yaptım? Yoksa birinin puştluğu mu, bozdu fireni? Dörder dörder belki yüz boru aktardım. Birden nasıl bozuldu? Cumartesi, Köln’den hemşeriler gelecekti yatıya. Pazar günü Mülheim ile Duisburg’un arasına savaştan sonra gençlerin diktiği ormana gidecektik. Dorsten’li Adolf’ün sürüsünden koyun alacaktım. Kesip yüzecektim elimle. Çamların altında ızgara yapacaktık. Kötü oldu bu kaza. Ölmedim belki, ama ne zaman ayılacağım, hem de iyi olacağım?”

En acayibine giden de hiç acı duymuyor oluşu. “Sıkıştım bu kadar, soluk veremiyorum, içimde bir yerler yırtılıyor, gene de acı duymuyorum; çok acayip!”

“Daa di, daa di!” Bir karanlıkta gittiğini sezdi. Demek bilincinde boşluklar var arada. O boşluklarda bir şey duymuyor. Üç beş otomobilden hemşeriler indi. Sedyeyi uçurmak istediler. Sade Türkler değil, Almanlar gelmişti. Kürtler de gelmişti. Bir ışıltı geçti düşüncesinden. “Kendimi bu kadar sevdirebildim demek!” Yirmi yıldır bembeyazdı fabrikada defteri. Meister’e hastir çekmedi. Alinin Velinin hatırını kırmadı. Hans’ı Heinz’ı incitmedi. Buna gerek de olmadı. Kaçamak yapmadan, hasta olmadan çalıştı yirmi yıl. Ara sıra, “İyi kazandırıyor muyum firmama?” diye sordu kendi kendine. Onaylıyor başıyla: “Eveeeet!” Soruyor: “Firmam da bana iyi ödeme yapıyor mu?” Yanıt veriyor: “Yapıyor evet!” Sendikam var, gelir gelmez girdim; sıkıysa yapmasın! Buraya göre orta bir ödeme, ama Türkiye’ye göre iyi! Teşekkür ederim! Firmam vergimi sigortamı ödemek için çırpınıp duruyor! İşçisi hastalansa para, kaza yapsa para. Kazanıyor beş on milyar, belki daha fazla, ama korkunç yıpranıyor. Biraz daha fazla kazansa ne olacak, ne yapacak parayı? Devretsin fabrikalarını bize, karışsın aramıza! İsterse genel müdürümüz olsun, yaşasın paşa paşa! Veririz el ele, birlikte kazanırız. Daha yatırım mı gerekiyor? Birlikte yaparız. Ne yapayım ki firmam akıldan kısa, ya da fikirden! Akıl ile fikir ayrı ayrıdır insanlarda. İkisi eşit olmaz hepsinde. Örneğin bende fikir uzun, akıl kısadır. Eşit olsa burda bu kadar durmaz, dönerdim yurda. Düşmezdim bu durumların, Unfalllerin içine. Otururdum Bozat’ta fındıklarımın başında. Temiz havada mis gibi bahçe işleri varken gelinir mi bu dumanların içine? Bir aydan fazla sürüyor açık havada fındık toplamak. Kekikli dağların içinde yaşamaya doyum mu olur? Yılda bir de in İstanbul’u denetle. Bak, apartmanların duruyor mu yerinde? Kiracıların iyi geçiniyor mu birbiriyle? Tam ödüyorlar mı kirayı? Saç keseceksen köyünde, şehrinde kes. Türkiye’de kelle mi yok? Dedim ya aklım kısa. Anacığım “Şaşmaz yanılmaz bir Allah!” derdi. Şaşıp yanılıp burda kalmayı sürdürdüm. Üç beş kuruş kazanıyorum, firmama da kazandırıyorum. Zarar mı ettirecektim? Ben her şeyden önce insanlığımı bilirim...

Coşkun olurdu Bozat pazarı. Çayırlar coşkun. 600 evli köy büyüdü büyüdü, on sekiz mahalle, yedi muhtarlık oldu. “Çok iyi çalışırdım; hele fındık para etmeye başladıktan sonra! Yılda beş kez biçerdim çayırı. Tam yapardım köy işlerini. Şimdi yılda altı hafta iznim var. Gidip çalışıyorum. Çoluk çocuğumla tam bütün topluyorum fınıdığı. Her gün iki üç saç kesip neşemi buluyorum. Dedim ya içki içmem, kumar oynamam. Hovardalık yapsam teyze kızı incinir. Çalışmaktan, saç kesmekten alırım alımımı. Boşaltırım içimin ağılarını. Çalışmak aynı zamanda bana neşe verir. Köyde köşede yüzüm güler. Beş kuruş almam saç kesmelerden. Ümraniye gecekondularında, Palmia Salonu’nda kazandıklarımı yeter görürüm. Tat alırım kafalara düzen vermekten. Hem de Türk mü, Alman mı, Kürt mü ayırmam. Cümlenin berberiyim ben, hepsinin! İspanyol gelir keserim, Yunanlı gelir keserim. Kolonya dökerim ellerine. Kalkıp giderlerken güle güle derim arkalarından..”

Asansörden sonra sedye ile taşıdılar. Koluna iğne sapladılar. Az buçuk anımsıyor, serum veriliyor mutlaka. Demek ameliyat edecekler; ya da ettiler. Hepsini izlemesi olursuz, cok boşluk oluyor bilincinde. Ne var, o boşlukta neler oluyor, hiç anlamıyor. Ertesi gün altına oturak sürdüklerini, büyüğünü ona yaptığını, ördek koyduklarını, ona işediğini sezdi. Boğazından komposto gibi bir sıvı akıttılar.

Teyze kızı geldi başucuna. “Nebilem..” diye inledi. Ağlar, bayılır sanıyordu. Teyze kızı şimdi dört kişilik koğuşta, eski ataerkil toplumlardan birinin büyükanası gibi oturuyor. Sildi Naci Usta’nın terini. Tam poposuna şaplak atardı: “Kalk namazını kıl teyzoğlu!” Şakalı davranışlarını severdi. “Bu karı benim dünyamı şeneltti, Allah bin bin razı olsun!” derdi. On dört ay büyüktür Naci’den. “Benim yaşıma gel, seni bir daha evereyim!” der.

Böyle takılgan, sokulgan kadın Avrupa’da yoktur! Olsa da Nebile kadar olmaz! Kaç kez dikildim karşısına: “Geçti on dört ay, işte oldum senin yaşın kadar, haydi ever!” Düşünür hesaplar, gene on dört ay bulur aramızda. Okuması yazması yoktur. Türkçe abece’nin 29 harfini bilir ama çatamaz. Köye yeni okul açıldığında Trabzon’un hocaları haber yollamış: “Gavur okuludur, kızları yollamayın! Oğlanlar gitsin zararı yok; askerlikte zorluk çekmezler!” Hiç yollamadı babası. Okuyamadı garibim. Ben okur, yazarım. Hesap da bilirim. İstanbul’un yapılarında kalfalığa kadar çıktım… Plan bilirim. Hem çizimini, hem uygulamasını öğrendim. Sadece imza yetkim yok, onu da mimar atardı. Sıfır mozaik, beyaz çimento ile ağaçsız pencere kasaları benim buluşumdur. Bakırköy-Parseller’deki apartmanın pencerelerini böyle yaptım. Yağmur derdi, güneş derdi, boya derdi yok. Yüzyıl dayanır. Koca apartman. Her katta beşer daire. Yirmi aile oturur. Bodrumu 1040 metrekare. Atelye olarak kiraya verdim. Kiracısı genç, iyi bir insan. Yüz on işçi çalıştırır. Öteki dükkanlardan birinin kiracısı Gebzeli Hamdi, hafif şişgöbek, geldi bir gün: “300.000 lira hava parası vereyim, çıkar onu, ben gireyim!”

“Düşüneyim!” dedim.

“Bir hafta sonra alayım yanıtını!” dedi. Böyle buyurur gibi konuşur. Geldi bir hafta sonra. Gözüme bakıyor:

“Düşündün mü?”

“Düşündüm..?”

“Ne düşündün?”

Dedim: “Sen çıkacaksın!”

“Nasıl ben?”

“Bayaa sen!”

“Neden?”

“Anlatsam anlayacak mı? Anlayacak olsa böyle bir işe yönelir mi? Onu çıkardım. Sonra kiracıları çağırdım, yemek yedik birlikte. Bol bolamat et koyduk çocukların önüne. İçki alırdım, kullanan arkadaşlar içti..”

Şu anda başında dikilen, ameliyatını yapan doktoru seçebiliyor. Elini Naci’nin başında sıcak sıcak gezdiriyor. Çok hoşuna gidiyor sıcak... Soruyor: “Ne yaptın saçlarını?”

Anasını alıp Trabzon’a hastaneye götürmüştü. Taşıt kıt. Almanya’da çalışmak yok daha. Girdiler hastanenin kapısından. Çıktılar yukarı. Yaşlı kadın sırtında. Eridi, küçüldü epey. Ama otuz kilo gelir gene de. O kat, bu kat. Gök terin içinde kaldı. Yirmi odaya girip çıktı. Ona giriyor, “Burası değil!” Buna giriyor, “Burası değil!” Tabanca olsa çekecek. Karakollar toplattı bütün silahları. Gene bir sıkıyönetim yılıydı. Cezaevleri, tutukevleri ağzına kadar dolu. Rüşvet verdi, bir belaya bulaşmadan yatırdı anasını. Ameliyat ettirdi. Şimdi 83 yaşında, Bozat’tan çıkmıyor, gezmeye bile gelmiyor Almanya’ya.

Doktor Johannes Löwen’in eliydi başındaki:

“Ne yaptın saçlarını?”

“Benim eşim geçimsizdir efendim. Deli deli konuşur. Hiç rahat vermez. Her sözüne sinirlenirim. Döküldü bu yüzden. Tabii birazını da kendim yoldum öfkeden!”

Ciddi insanlar ya bunlar; gerçek sandı. İnandı. Sordu.

“Nerde oturuyorsun?”

“Akasien Sokakta! Eichenberg derler durağımızın adına. Üç Bacaklı Kilise vardır, bilir misin?”

Güldü Doktor Löwen. Çocukluğunun mahallesini bilmez mi? Yaşı on dört olunca Johannis Kilisesi’nde yapıldı Konfirmation töreni. Şimdi Kettwig’te ormanın içinde Bungalow’su. Wasserbahnhof’un yanından geçip Rur’dan yukarı sürer her gün otomobili. Türk hastasının palamuta benzer gözleri cin bir insanın iç dünyasını yansıtıyor.

Derken görüşmeciler gelmeye başladı. İki, üç, beş, on beş. Doktor Löwen telaşlandı birden: “Biz sadece eşine izin verdik. O da sürekli kalamaz. Çünkü çok sinirleniyor sözlerine. Öfkeden başında saç kalmamış. Gene sinirlenir, dikişleri patlar!” Doktor Löwen bunları içinden geçirdi. Böyle düşündüğünü bir hafta sonra hemşire Gabi söyledi. Asıl o zaman patlayacaktı dikişleri gülmekten.

Evet, gülebiliyor artık. Zaten dördüncü gün kalkıp tuvalete gitti. Büyüğünü küçüğünü kendisi yaptı. Sevmiyor ördeği, oturağı. Beşinci gün de yatak komşusu Karl Heinz’ın saçını kesti koğuşun ortasında. “Önüme önüme düşüyor şunlar!” diye sinirleniyordu. Fıtık ameliyatı olmuştu; sinirlenmesi gerçekten sakıncalıydı. Hemşire Gabi’ye sordu: “Acaba sizde bir makas bulunur mu?” Hemşire, “Belki önemli bir iş için gereklidir” diye düşündü, bir tane bulup getirdi.. “Tarağını ver!” dedi Karl Heinz’a. Verdi. “Kalk!” dedi. Kalktı. “Otur şu sandalyeye!” Oturdu. Alman değil mi, buyruk duydu mu gerekeni yapıyor.

Makas şık şık etmeye başlayınca Karl Heinz ayırdına vardı, saçları kesiliyor. Birden sordu telaşla: “Herr Naci, ne yapıyorsun?”

“Kurtarıyorum seni fazlalıklarından! Hem de güzelleştiriyorum! Hastalara da güzellik gerek!”

“Olmaz, sen berber değilsin; bozarsın!”

“Otur diyorum sana! Ben cihan berberiyim! Bileydim diplomamı getirirdim!”

Diploma sözünü duyunca Karl Heinz gevşedi, upuslu oturdu. Traş bitesiye sesini çıkarmadı. Doktor Löwen, Başhemşire Elisabeth, hepsi toplandı. Hemşire Gabi eline bir ayna almış, dikiliyor. Traş bitti, bir alkış koptu. Karl Heinz gülüyor. Cüzdanından 10 mark çıkardı. “Koy onu geri!” dedi Naci. “Çok oluyor berberlikten para almayı bırakalı! Hele dostlarımdan hiç almıyorum!”

“Herri Naci, benimkini de keser misin?”

Doktor Löwen’di bu, Kettwig’te Bungalow’su olan.

“Keserim. Söyledim, cümlenin berberiyim ben! Otur!”

“Şimdi vizitlere başlayacağım ama?”

“Otur; bir damat traşı yapayım sana!”

Oturdu Doktor Löwen.

“Bayan bay, hepinizi keserim! Yalnız sıraya girin! Sıra yüzünden kavga gürültü etmeyin!”

Görüşmecileri her gün arta arta geliyor. Çiçek getiren, elma, meyve getiren. Mandalina, portakal getiren. Kış günü üzüm getiren. Gül getiren. Kuru, yaş pasta getiren. Armut getiren, şeftali getiren. Ta Yeni Zelanda’dan mevye geliyor Alman pazarına. Şili’den kiraz geliyor. Honduras’tan, Arjantin’den Brezilya’dan yemişler.. Nar getiren. Yoğurt getiren de oluyor arada. Biliyorlar sevdiğini. Et getirmiyorlar sadece..

Yirmi dört gün yattı hastanede.

Kötü bir kaza geçirmişti. Dört ay da evinde yatacak. Yirmi dört gün hastaneye, sonra eve aktı görüşmeciler. İş arkadaşları geliyor. Uzaktan yakından hemşeriler geliyor. Nerden duymuşlarsa, ellerine birer demet çiçek alıp Kitapçı Hüseyin Çölgeçen’le öğretmen Mustafa Birdemir de geldi. Hemşeri değil, akraba değiller. Ta dört yıl önce Dernek’te saçlarını kesmiş, para almamış. “Ben Türkiye’den çıkarken hırslarımı gümrükte bıraktım.O zaman karar verdim, insanlık için çalışacağım. Kansere ilaç bulacak kadar aklım yok. Bari traşlarını yapayım. Kafalarına biçim vereyim, güzel görünsünler. Bu da hizmettir” demişti.

Hemşire Gabi saymış, 72’ydi pazar günü gelenler.

Doktor Löwen, “En iyisi berber olmakmış!” diye bağırdı. “Tanınır seçimlere girerdim!”

“Haha haha!” diye güldü Naci. “Ben seçilmek istesem bunu yapmam ki! İnsanlık diye bir şey yok mu Sayın Doktorum? İnsanlık diyorum bak, üç hece. Ama anlamı büyük. Ben insanlığımı yerine getirmeğe çalışıyorum..”

Doktor Löwen, hoşgörüyle güldü. Küçük kalıbının içinde büyük kişilik gezdiren az insan biliyor böyle.

Taburcu olurken hastalar, hemşireler, doktorlar koridora döküldü. “Ah, sen gitmeyecektin!” diyorlar. “Elmasız meyvesiz kalacağız!” diyorlar. Gülüyor, sarılıyorlar. “Saçlarımız uzayacak, kesen olmayacak!” diyorlar. Yarısı şaka belki, yarısı ciddi. Alay için söyleyen de var içlerinde. “Ama olsun! Bana vızgelir!” dedi asansöre binerken. “Hobi diyorlar ya. Saysınlar ki benim hobim bu. Saç keserek iyilik etmek. Bilmeyen bilmesin iyiliğimi. Zaten bilinsin diye yapmıyorum..” Siemens’te saçını kesmediği insan tek tüktü. İşte ekersen böyle ekecektin. Hepsi görüşüne geldi. İsterse gelmesinler. “Ben kaza geçireyim, hastaneye yatayım, göğsümden ameliyat olayım, görüşüme gelsinler diye mi yaptım iyiliğimi?”

Kuhlen Sokak’taki ev kilisenin yakınında. Çatı katta, onca Alman’ın arasında tek Türk. Zile, adının yanına Türk diye yazdırmıştı. “Ben iyi insanım. Kimse kılıma dokunamaz. Almanya’da yabancı düşmanlığı olduğunu biliyorum. İşte ben yabancıyım. Saldırmak isteyen buyurup gelsin. Saçlarını keseyim. Onun için yazdırdım zile Türk olduğumu!” Böyle söylerken cin cin gülüyor.

Kuhlen Sokak’taki eve hâlâ görüşmeci akıyor. Sigara içmediğini biliyor, onlar da içmiyorlar. Hasta yoklamaya geldiklerinin ayırdında, fazla oturmadan kalkıyorlar. Yunanlı, İspanyol, İtalyan arkadaşlar geliyor. Belki hepsinin saçlarını kesmedi. Nasıl anımsayabilir? Çok zor bu. Geliyorlar. İyilik görenler değil, görmeyip duyanlar da geliyor.

Beş ay sürdü fabrikada yokluğu. Kantinde, yemekevinde, büyük küçük Halle’lerde yokluğu dehşetli duyuluyordu. Büyük bir oylumdu, başka hiçbir şey, hiçbir kimse dolduramıyordu.

2 Şubat’ta olmuştu o kaza. Haziran sonu işbaşı yaptı. Otomobile atlayıp sürdü. Artık eskisi gibi soluk alıp verebiliyor. Derin denizlerin dibinde basılmıyor. Boğulacak gibi olmuyor. Kuşlardan hafif, yapraklardan ince esintiler doluyor içine. Gene kıpır kıpır oldu. Gözleri eskisi gibi gülüyor. Yaşıyor olmaktan hoşnut. “İyi ki ölmedim! Sağ kalmak, var olmak çok tatlı! Bunca aradan sonra yeniden iş yerine gelmek çok tatlı!” diyor. Kendinde çalışma gücü bulmaktan hoşnut. Seven, sevmese de sever görünen arkadaşlar arasına karışmak çok güzel. Gelecek daha güzel günlerin umudunu veren bugüne, bugünlere hayrandı. “Ölüversem bu duygulardan yoksun kalacaktım demek!” diyor, sevincini içinde zor tutuyor.

Fabrikanın kapısından coşkuyla girdi. Kimi işçiler çıkıyordu, vardiya bitmiş. Kimi işçiler giriyor, iş alacaklar. Çevresinde bir toplanma oldu. 1978’deydi herhal, bir grev vardı. Tıpkı ondaki gibi toparlanıverdiler. Koluna, omzuna dokunuyor, sarılıp öpüyorlar. Almanlar kalın sesleriyle, “Gott sei Dank! Naci Kollege’miz geldi!..¹¹” diyorlar.

Özlemişler demek.

“Beni değil!” dedi birden. “Onların özlediği insanlık! İnsanların kardeşliği onların özlediği! Ben o büyük özlemi uyandırıyorum içlerinde!” diye insan dalgalarının içinde dik durmaya çalıştı.

Bağırıyorlar: “Fabrikanın şenliği geldi, Gott sei Dank!”

Fatsalı bir Sami vardı. Genç bir hemşeri: “Tadı geldi, tadıı!” diye öttü.

“Hay Allah, yahu Sami! Sen buraya ne zaman geldin? Krupp’ta biliyordum ben seni?”

“Rheinhausan’da, Krupp’taydım. Ama duymadın mı, orası kapanıyor. Firma bana çıkış verdi. Koşup buraya geldim. Personal Bölümü’ne başvurdum. “İş yok!” dediler. “Yoksa bulun! Ben Naci abimle çalışmak istiyorum!” dedim. Bayan, bay memurlar “Naci Naci!” diye fısıldaştılar. Yok’u var ettiler. Ertesi gün işe başladım. İnanılır gibi değil. Beni senin hatırın için aldılar. Değilse bugünkü günde kolay mı iş bulmak? Büyük insansın Naci abi! Valla dünya çapında insansın. Bunları yüzüne söylüyorum ama kusura bakma. Eli öpülecek insansın..” Böyle diyor eline sarılıyor.

“Yahu Samiciğim, sen benden iyi traş ediyorsun! Hiç öyle şey mi olur? Ben işte şu gördüğün ufak tefek insanım. Ne gücüm, etkim olur senin işsizliğine? Hiç benim hatırım için insanı işe alırlar mı? Demek gereksinmeleri varmış, bir; ikincisi sen değerli bir işçisin. Budur asıl neden..”

“Ufak tefek insanım diyorsun yahu Naci abi! Dış görünüşe ne bakıyorsun? Geldim geleli hakkında konuşulanları dinliyorum. Bu fabrikada bomboştu yerin. Geldin nasıl şeneldi bak! Şu topluluk nasıl uğulduyor bak! Kulağını ver dinle! Şu topluluk bana değil, sana! Sana bu uğultular. Alman arkadaşların dediği gibi gerçekten Gott sei Dank! Yani şükür..”

Bu kez Naci’yi vince vermediler. Döküm Denetleme’ye verdiler. Bilgisayarla çelik denetleyecek. Bunlar uçaklarda kullanılan çelikler. Gözle görülmeyen milimetrik hatalar oluyor. Hatalı olanları ayıklayacak.

Yeni işine başlarken takılmadan duramadı: “Siz beni asıl o kavat aygıtların denetimine verseniz; daha iyi olacaktı! Bir daha tutukluk yapmasın, yeniden kazaya yolaçmasınlar diye onları denetleyecektim ben asıl! Neyse, uçak çeliklerini denetlemek de büyük bir hizmettir!”

Bunları biraz yüksek sesle mi söyledi ne; bir kahkaha daha koptu.

1989

Tekerleklerin Türküsü

YORDAN YOVKOV

Ali Hanife köyünün ünlü araba ustası Salih Yaşar’ın ünü köy sınırlarının çok ötesine yayılmıştı. Ali Hanife onun gibi bir usta hiç görmemişti ve Tanrı bilir bundan sonra da görebilir miydi. Çevre köyler için sözkonusu bile değildi bu, olamazdı, oralarda böyle bir araba ustası yoktu. Üstelik yakındaki kasabada da yoktu, o, geniş bir düzlüğün ortasına kurulmuş, yıldızın ışınları gibi çevresinde dört bir yana yolların uzandığı ve ezeldenberi arabacı ustalarının, bütün zenaatkârlar arasında en değerli sayıldığı kasabada bile. Ama işte, kısmet böyleymiş. Tanrı vergisi istidadiyle Salih Yaşar benzerleri arasında parlamıştı; zaten oraya gelişi bir rastlantı sonucu olmuştu, tıpkı en ciddi hastalıkları iyi eden ve çok zaman, ölmek üzere olan bir hastayı, çok basit bir usulle, iyice kızdırılmış bir demir parçasiyle dokunarak veya sadece birkaç kelime söyliyerek sağlığa kavuşturan ünlü halk hekimlerinin de rastlantı sonucu köylerde belirişi gibi.

Gerçekten de Salih Yaşar’ın, bu iyileştiricilerle ortak bir yanı vardı. Bütün demirciler gibi iri yarı, güçlü kuvvetli bir adamdı, ama onların tersine, tatlı ve yumuşak huylu, içine kapanık biriydi. Az konuşurdu, ama söylediği birkaç söz bile açık, anlamlı ve ölçülü olur, çevresindekiler onun gözlerinde pek çok gizli anlam, sessizce geçiştirilmiş ve özellikle gizlenmiş düşünceler sezer gibi olurlardı. Sanki Salih Yaşar’ın ruhunda bir başka demirci vardı, görünmeyen, onun gibi çalışan, demiri döven biri ve ancak içindeki o ateşin kıvılcımlarıdır ki Salih Yaşar’ın gözlerinde parıldıyordu. Böylece Salih Yaşar sade, nasırlı ve kirli elli, demir döven ve arabalar yapan, bilge görünüşlü biri olmakla kalmıyordu, onu tanımıyanlarda ve ellerinin hünerinden tamamen habersiz olanlarda bile, istemdışı bir saygı uyandıran bir kişiliğe sahipti.

Köylülerin fark etmekte gecikmedikleri bir alışkanlığı daha vardı, her akşam, başkalarının işi bırakmasından bir saat kadar önce, Salih Yaşar birdenbire işini bırakıverir ve demirhanesini kapatırdı. Çırakları, kalfaları, kömürden kararmış suratlarını çarçabuk yıkadıktan sonra hepsi çekilirlerdi. Ne tehdit, ne yalvarma, Salih Yaşar’ı, ne kadar önemli ve acele olursa olsun, başlanmış bir işi tamamlamak için daha fazla kalmaya razı edebilirdi. “Yarın yaparız bunu, derdi, yarın da Tanrının bir günüdür.” Bütün bunları tatlı ve kesin bir sesle, sanki oralardan uzaklaşmış, her şeyden kopmuş, bu dünyanın işlerini büsbütün unutmuş, kalın kaşlarının altında gözlerinin yansıttığı tuhaf bir düşünceye dalmış gibi söyler, terli omuzlarına bir ceket atarak hafif kambur, sakin, gözleri yerde, evinin yolunu tutardı. Ona rastlayanlar, selâmladıktan sonra hayretle bakarlar, yüreğini mutlaka bir acının kemirdiğini ve böyle acele etmesinin nedeninin gidip dinlenmek değil, kendi fikirleriyle başbaşa kalmak olduğunu düşünmeden edemezlerdi.

Gerçekten de hiç kimse dinlenmenin tadını Salih Yaşar kadar çıkartamazdı. Evine dönünce, kapısının önündeki sıraya oturur ve bakışlarını tarlalara çevirirdi. Ona kahve getirirlerdi, hiç durmadan cigara içer, dinlenirdi. Yorgunluk, tatlı titremeler halinde, vücudunu terkeder ve hiçbir şey düşünmeden Salih Yaşar gözlerinin gördüklerinden zevk almakla yetinirdi. Yarı gölge, yarı güneş içindeki yemyeşil çayırlarda koyunlar otlardı; bembeyaz kaz dizileri köye dönerlerdi; bir beygir sürüsü ve bir de genç aygır sürüsü birbirinden ayrılır, sonra da yeleleri uçuşarak ve kişneyerek öfkeyle birbirlerine doğru atılırlardı. Alacakaranlığın gökyüzüne vuran ışıkları, kırlangıçları sanki sarhoş eder, toprağa sürünürcesine uçarken, birdenbire, ok gibi göğe yükselirlerdi. Sakin ve haşmetli leylekler yuvalarına dönerler ve Salih Yaşar onların yavrularını besleyişini , sonra bir şey fısıldaşır gibi kenara çekilmelerini, gökyüzünü ve Tanrı’yı seyretmek istercesine başlarını arkaya atarak uzun gagalarını gürültüyle ve resmi bir tavırla takırdatışlarını seyrederdi. Sonra, kararan meyva ağaçlarının üzerinde çoban yıldızı parlarken, müezzinin sesi yükselir ve Salih Yaşar, namaza durmak için kalkardı.

Az sonra Salih Yaşar gene peykesine oturunca, meydana gelen değişikliğe şaşardı: kırlar karanlıkta kalmıştı artık, bir şey görünmez olur ve ufukta, toz bulutlarının ortasında ay belirirdi, kocaman, kızdırılmış bir demir gibi. Saatler geçer, Salih Yaşar dışarı bakmaz olur, gözlerini kendi içine çevirirdi. Ali Hanife’liler haklıydı: muhakkak Salih Yaşar’ın bir derdi vardı ve her akşam aynı saatte o da bunu düşünmeye koyulurdu.

İşleri yolundaydı. Eskiden fakir, basit bir demirciyken şimdi en uzak köşelerden sipariş alan ünlü bir usta olmuştu. Gereğinden fazla işi vardı. Salih Yaşar kimseyi geri çevirmek istemezdi ve ne kadar çok işi olur ve acele etmek zorunda bulunursa o kadar iyi çalışırdı. İçine, hiç bilmediği bir güç dolar, kızışır, hararetle, istekle çalışır, eline daha güven gelir, gözü daha doğru görür ve çekicinin altında demir çabucak kusursuz şekiller alırdı ki, bunu ağır ağır ve dikkatle çalıştığı vakitler başaramazdı. İşte Salih Yaşar bu huyunu seviyordu ve elleri gerçekten mükemmel arabalar yapıyordu: kendi kendine gidecekmiş gibi hafif, zarif, genç gelinler gibi süslü, boyalı, açmış çiçekler gibi parlayan arabalar. Ama bu arabaların insanı en çok şaşırtan özelliği, yürürken çıkardıkları seslerdi. Sanki madeni dingillerine bir müzik gizlenmişti. Tanrı bilir Salih Yaşar bunu nasıl başarıyordu, ama onun arabaları yollarda hep türkü söyler, öteki arabalar gibi gacur gucur sesler çıkarmazlardı.

Arabaları yollarda türkü söyler ve sanki pek zengin kişilerin bile mutsuz olabileceklerini anlatırlardı. Çünkü Salih Yaşar ne yapsındı o zenginlerin servetini? Çok geç kalmıştı. Uzakta tepede, anayolun sağ tarafında, arabaların kasabadan dönerken tatlı seslerini duyurdukları yerdeki mezarlıkta iki oğlu yatıyordu, iki yiğidi. Mezarlarının üzerinde kaba-saba yontulmuş iki kocaman taş yükseliyordu, yerleri yabani otlar kaplamıştı ve sanki Tanrı kendi eliyle oraya, her bahar çiçek açan o leylâk ağacını dikmişti. Salih Yaşar, “Altınlarımı onlara gönderemiyeceğim, diye düşünüyordu, bu dünyadan onların yanına gitmek üzere ayrıldığımda da yanımda götüremem.” Karanlıklar Salih Yaşar’ın gözleri önüne bir perde indiriyor ve içinde neler olduğu okunamıyordu, ama o gözünü yere dikiyor, taşlaşmış gibi duruyor ve “Keşke fakir olsaydım da iki oğlum yanımda bulunsaydı, şu anda onların kırmızı yüzlerini, iri gövdelerini, gülen mavi gözlerini seyredebilseydim” diye düşünüyordu.

Düşüncelerinin burasına gelince Salih Yaşar pek çok kimsenin yararlanacağı büyük bir hayır işi, gerçek bir cömertlik yapması gerektiğini tasarlıyordu. Bu iş, ondan sonraki kuşaklar boyunca da sürüp gitmeliydi. Eskiden dinlediği ak sakallı ihtiyar bilgeler buna sevap diyorlardı. O zaman aklına, ünlü Karalez çeşmesini yaptırmış olan, Şırnevo’lu Murat bey gelirdi. Ne çeşmeydi o, on dokuz taş yalağıyla, ne de güzeldi, önündeki toprak, han avlusu gibi hep taş döşenmişti, üç musluğundan oluk oluk buz gibi ve dupduru su akardı! Ve çepeçevre kırlar bomboş, toprak kuru ve çatlak, sıcak boğucuydu, gerçek bir çöl gibi tıpkı. Sürülerin, insanların, gözleri boğucu sıcaktan yanmış, çeşmeye yöneldikleri görülürdü. Çeşmenin iki yanında beyaz bir şose uzanır ve oradan gidip gelenler, muhakkak çeşmeye sapıp susuzluğunu gidermek için yoldan ayrılırdı. Gerçi yüksek sesle pek söylemezlerdi ama, herbiri içinden Tanrıya şükreder ve üç musluğu durup dinlenmeden Tanrının adını anar gibi akan bu çeşmeyi yaptırana hayır dua ederdi.

İşte Salih Yaşar da böylesine bir hayır yapmak istiyordu. ama insan rastgele bir yere çeşme yapamaz, önce elverişli bir yer seçmeli. Bir kuyu kazdırmak, güç bir geçide bir köprü kurdurmak, gece yolda kalan yolcular için bir barınak yaptırmak da aklına gelmemiş değildi. Ama bütün bunlar önemsiz ve yeteri derecede değerli görünmüyordu ona. Ve böylece düşünür, düşünür, neye karar vereceğini bir türlü kestiremez, çözümünü bulamadığı bir sorunla karşılaşmış gibi çaresiz kalırdı. Sonunda yatma zamanının geldiğini anlar, kalkıp evine girerdi. Ay, solgun, gökte yükselmiş olurdu. Ama işte bir seferinde hemen yanıbaşından biri geçti, gölgesi yerde peşinden giden biri. Henüz aydınlıktı ortalık; Salih Yaşar adamın tüfekli olduğunu gördü ve gece bekçisi Cebbar’ı tanıdı.

Cebbar, ağzında cigarası, durarak:

— Akşamlar hayrolsun, Salih usta, dedi.

— Hayırlı akşamlar, Cebbar.

— Bu akşam hava ne güzel, ha!

— Öyle! O yüzden biraz geciktim ben de.

Cebbar şaka yollu:

— Ne güzel ay, dedi, tam kır atların çalınacağı bir gece.

Ve yoluna devam etti. Salih Yaşar eve girmeye hazırlandı, akasyaların gölgesinde bir altın gerdanlık gibi titreyen beyaz gölgelere baktı ve her akşam aynı saatte aklına geleni düşündü, çünkü Cebbar her akşam oradan geçer ve ona iyi akşamlar dilerdi. Cebbar yoksuldu, ama mert bir delikanlıydı; yıllar önce ondan kızını istemiş, o da vermemişti. Aradan çok zaman geçmişti. Cebbar, Salih Yaşar’la konuşmayı severdi, ama ihtiyar, bu dostluk altında delikanlının söylemeye cesaret edemediği başka bir acı, başka düşünceler olduğunu sezmiyor değildi. Bu akşam da, karanlıkta, cigaranın aydınlattığı yüzün uzaklaştığını görünce, onda eskiden bir şeyler kalmış olduğunu, bir yaranın tıpkı gece içinde yanan cigara gibi, yüreğini yakmaya devam ettiğini, elinde olmadan düşündü.

Her zamanki gibi, Salih Yaşar akşamları dışarıda, peykeye oturuyordu. Ama denizden doğru esen rüzgâr insanı aldatırdı ve Salih Yaşar soğuk aldı, birdenbire hastalandı. Başlangıçta, ciddi bir şeyi yok sanıyor, çok geçmeden iyileşeceğini umuyordu; işçileri çalışmaya devam ediyorlar, çekiç sesleri eskisi gibi yankılanıyordu. Ama Salih Yaşar’ın hastalığı arttı, işçiler artık yalnız çalışamaz oldular. Çekiç sesleri birdenbire susuverdi. Bu sessizlik Salih Yaşar’ı korkuttu ve ancak o zaman, ciddi bir hastalığı olduğunu ve ölebileceğini anladı. Ölüm onu korkutmuyordu, çünkü bütün hayatı boyunca onu düşünmüş ve kendisini hazırlamıştı. Ama herkes gibi onun da zayıf tarafı ve hep, ısrarla, en değerli, sevgili şeyini düşünüyordu. Ve tek kızını en yakın bir zamanda tekrar görebilmekten başka hiçbir şey ummuyor, hiçbir şey arzulamıyordu. Kızını, bütün çocuklarını sevdiği gibi severdi, ama çok da güzeldi üstelik ve ona hep, pek benzediği anasını, yani ilk karısını hatırlatırdı. Bu da onu yoksulluk zamanlarına, ekmeğini taştan çıkardığı, ama genç ve mutlu olduğu zamanlara döndürürdü.

Birini kızına hasta olduğunu haber vermesi, onu çağırması için gönderdi. Salih Yaşar, kızının gelmesi için zamanı iyi hesaplamıştı, ama gelmedi kız. Dün gelmesi gerekiyordu, ama bugün bile gelmemişti. Akşam oldu, hava karardı, hâlâ yoktu işte; Salih Yaşar iyi yürekli bir adamdı ve birini azarlaması gerekince çok üzülürdü, ama şimdi kendini tutamıyor, öfkeleniyor, bağırıyor, kızını nankörlükle ve saygısızlıkla suçluyordu. Gündüz iki kez heyecan ve meraktan fenalık geçirmişti ve onu ayıltmak için yüzüne su serpmek zorunda kalmışlardı. Zihin yorgunluğu ve bekleyişten gücünü yitirmiş, zayıf düşmüştü, yatağına sırtüstü yattı, başına beyaz bir sargı sardılar, bir limonun iki yarısını şakaklarına bastırdılar.

Karısı da yorgunluktan bitmişti, yatağın ayak ucunda uyuyakaldı.

Sıcak geceler geri gelmişti. Pencereler ardına kadar açıktı, dışarıda akasyalar kararmış, ay beyaz ışığını onların yaprakları arasından yayıyordu. Köye derin bir sessizlik hâkimdi, köpeklerin havlaması bile duyulmuyordu. Ancak zaman zaman baykuşun uçtuğu duyuluyor ve bu uğursuz kuşun sesi, geceyi, ölümün çağırışı gibi yırtıyordu. Sonra her şey yeniden sessizleşiyor, ancak ayın gümüş ağı üzerine asılı akasya dalları seçiliyordu; Salih Yaşar ne kadar kulak kabartırsa kabartsın, belirsiz bir gürültüden başka bir şey duymuyor ve bunun kulaklarında uğuldayan kandan ileri geldiğini çok geçmeden anlıyordu.

Bir akşam, birdenbire titredi: bir yerlerden bir araba geçiyordu. Ciddi ciddi, sessiz sessiz tıngırdıyor ve galiba küçük bir yokuşu tırmanıyordu. İşte, aşağıdan, inişten sesi geldi, bir an sustu ve sonra, düz yola çıktığından gene hızla ilerlemeye ve türkü söylemeye koyuldu! Salih Yaşar, yüreğinin şiddetle çarptığını hissetti, yatağında doğruldu ve bütün dikkatini verdi. “Şakire’dir bu, odur mutlaka!” diye düşündü. Ve hiç kuşkusu yoktu, çünkü bu madeni sesler aynı şeyi söylerler; işte gece içinde yankılanan, tekerleklerin altından, ak kuşlar gibi çıkan, akasya yaprakları arasından süzülen, ayın ışıklarıyla birlikte gelip pencerenin önünde duran bu sesler, o iyi tanıdığı gözlerin parıltısını, o tanıdığı gülüşü, getiriyor ve: “Geliyor!” diyorlardı.

Salih Yaşar, içine tatlı bir umudun dolduğunu hissetti, kalkmak için davrandı ve yatak gıcırdadı. İhtiyar karısı uyandı. Donuk donuk gözlerini açarak sordu:

— Ne var? Ne oldu?

— Kalk, Şakire geliyor?

— Şakire mi? Gelen o mu? Nerede?

— Dinle bak! Araba...

— Ha! araba... Kaç araba geçti şimdiye kadar?

Ama Salih Yaşar’ın gözleri alev alev yanıyor ve elinin bir hareketiyle onu susturuyor. Pencereyi göstererek tekrar ediyor: “Dinle!”

Akasyaların yaprakları titreşmeye başlıyor, ayın ışınları onları bir örümcek ağı gibi sarıyor ve tekerleklerin tiz sesi, incecik, ılık bir yağmur gibi yapraklardan sızarak odayı dolduruyor. Araba çok yakınlaştı artık, avluya girişi ve duruşu açık seçik görülüyor. Beygirler yorulmuş, şiddetle soluyor, erkek sesleri ve bu arada Cebbar’ın sesi duyuluyor. İşte dışarıda bir ayak sesi, akasyaların altında ayak sesleri ve nihayet, Şakire’nin sesi. İhtiyar kadın dışarı koşuyor. Salih Yaşar’ın gözlerinden iki damla yaş, yüzünde küçük çizgiler çizerek yere yuvarlanıyor.

Bir ay, belki de daha fazla bir zaman geçti. Salih Yaşar çoktan iyileşmiş, yeniden demirhanesinde çalışmaya başlamıştı. Ölmedi, çünkü kendi kendisine de söylediği gibi, ölüm hiçbir zaman beklenince gelmez, en umulmadık anda gelir. Ama o bütün bunları düşünmüyordu. Çünkü insan sağlığa döner dönmez, çektiği acıları ve hastalıkları kolayca unutuverir.

Kızı gideli birkaç gün olmuştu ve şimdi Salih Yaşar, eskisi gibi peykeye oturmuş, en çok onu düşünüyordu. Eve nasıl da neşe getirmişti! O gelinceye kadar Salih Yaşar’ın kalabalık bir aileyi toplamak niyetiyle yaptırmış olduğu ve meraklı, saygısız bakışlardan korumak için yüksek, dikenli bir çitle çevirdiği geniş ev, mezar gibiydi. Her şey boş, terkedilmiş gibiydi ve bir ölüm sessizliği hüküm sürüyordu. Ancak şurada burada, bir hayalet gibi, ihtiyar ve hastalıklı bir kadın ve zaman zaman da evin bir konuğu gibi kendisi görünüyordu. Halbuki işte şimdi genç ve güzel bir kadın odalara girip çıkıyor, merdivenleri koşarak iniyor, akasyaların altından geçiyor ve güneşle ısınmış, daha güzelleşmiş olarak bahçeye giriyor, gül fidanlarının ortasında duruyordu. Ara sıra türküler, kahkahalar duyuluyor, ev canlanıyordu. Tanrı bize birçok iyilikler verebilir, ama güzellikten büyük iyilik olmaz. Şakire’nin söylediği güzeldi, yaptığı güzeldi. Denebilir ki, o da Şakire istediği için iyileşmişti böyle, sağlığına kavuşmuştu. Şakire bi şey ister istemez bu hemen mümkün oluveriyor ve gerçekleşiyordu.

Şakire bir çocuk gibiydi ve ona oyunlar, eğlenceler gerekiyordu. Bütün ev temizlenip düzenlenince Şakire ölmüş anasının entarilerinin durduğu eski Braşov konsollarını açıp karıştırmaya başladı; bunlar kalın, ağır pek zengin ve pahalı şekilde işlenmiş eski moda giysilerdi. O gündenberi de Şakire her gün anasının başka bir entarisini giyinip süsleniyordu. Delidolu, haşarı kız için bu gerçi bir oyundan ibaretti ama, Salih Yaşar onu içi burkularak seyrediyordu, çünkü gözlerinin önünde başka bir devrin, geçmiş günlerin anıları, görüntüleri beliriveriyordu.

Bir defasında böyle giyinip kuşanmış, elinde bir tomar rengârenk iplik ve yaldızlı bir madeni çember ile babasının odasına girmiş, pencerenin önünde oturup bir örtü işlemeye koyulmuştu. Geniş, katı pililer üzerinde kabarık şalvarının kırmızı sateni pırıl pırıl duruyor, göğsünü sıkan mavi cepkeninin sırmaları küçücük ateşler saçıyordu. Hiçbir zaman, uzun, incecik kaşları, oval ve beyaz yüzü, kara buğday başakları gibi kirpiklerin örttüğü gözleriyle, bu kadar güzel olmamıştı sanki. İşini işliyor, susuyordu, ama zihnini bir şeylerin meşgul ettiği apaçıktı, çünkü gülümsüyordu. Ve işte birdenbire pencereye doğru kaçamak bir göz attı, bir ipliği dişleriyle kopardı, sonra tekrar işine eğildi, daha çok gülümsedi ve Salih Yaşar’a bakmadan dedi ki:

— Cebbar ne oldu? Ne yapıyor?

Salih Yaşar titredi. Cebbar’ı, akşamın karanlığında ağzında parlayan cigarasıyla evin çevresinde döner, dolaşır görür gibi oldu. Biraz sustuktan sonra:

— Ne yapsın, iyidir, burada...

Şakire’nin güzel yüzündeki gülümseme silinmişti, kınalı parmakları iğneyi daha hızlı batırıp çıkartıyordu, alçak sesle türkü çağırmaya koyulmuştu. Ama hava mı öyleydi, yoksa Salih Yaşar’a mı öyle gelmişti, yemyeşil bir kır ve yepyeni arabaların çıngıraklarını çalarak gittiğini, uzaklaştığını görür gibi oldu...

Salih Yaşar, hep Şakire ile ilgili pek çok küçük sahneyi hatırladı. Duygulandı ve ister istemez hastalığının o tehlikeli anını, öleceğini sandığı sırada Şakire’yi, arabanın türküsünü duyduğu anı hatırladı. Ay ışığına batmış, türkü söyleyen o arabayı hiç, hiç unutmıyacaktı! Ve Salih Yaşar aynı acıyı aynı sevinci bir daha tattı ve tıpkı o andaki gibi, gözleri yaşlarla buğulandı.

Bir sonbahar günü, güneşin tatlı tatlı ısıttığı, göğün masmavi olduğu ve havada gümüşi örümcek ağlarının uçuştuğu güz günlerinin birinde Salih Yaşar peykesinde otururken Cebbar’ın, silâh omuzda, kendisine doğru geldiğini gördü. Adamda bir değişiklik olduğunu hemen farketti. Cebbar yeni tıraş olmuştu, incecik sarı bıyıkları kaldırılmış, uçları burulmuştu, fesini de çapkınca yana eğmişti. İri yarı ve geniş omuzlu olduğundan, yürüyüşü fiyakalıydı, mintanının düğmelerini göğsüne kadar açık bırakmıştı. Kendini beğenmişlerden hiç hoşlanmıyan Salih Yaşar, kaşlarını çattı ve Cebbar yanına gelip de onu selâmladığında, selâmını, delikanlının yüzüne hiç bakmadan aldı. Bu arada da: “Bana, şu serserinin cigarasının ateşini demin çitin akasyalarının dibinde gördüm gibi geliyor; Şakire’nin de o yandan geldiğini gördüm. Sakın gizli gizli kızımla konuşmuş olmasın?” diye düşünüyordu. Birkaç saniye sonra Salih Yaşar sakin görünmeye çalışarak sordu:

— Ne haber Cebbar? Ne var ne yok?

Cebbar silâhını duvara dayayıp oturmaya hazırlanırken:

— Ne haber mi? Dün akşam Çavuş İbrahim geldi, işte haber.

Salih Yaşar şaşırmıştı:

— Hadi canım sen de! İnanıyor musun buna sen? Ona yolda saldırıp öldürdüklerini bilmiyor musun yoksa?

— Öyle demişlerdi ama, adam sağ salim çıkageldi, kendi gözlerimle gördüm.

Anlaşılan Cebbar bütün bu hikâyeyi anlatmaya hazırlanıyordu, ama önce bir cigara sardı, yaktı; sonra ağır ağır ve köylülerin pek sevdiği gibi bütün ayrıntılariyle anlatmaya koyuldu:

— Dün gece, diye başladı, Kasap Osman’ın harman yerine doğru gitmiştim. Köpekler havlıyordu, bir bakayım dedimdi. Bir şey yoktu, dinlenmek için mürver ağacının altına bir taşın üzerine oturdum. Vakit geç olmalıydı, sabah yıldızı doğmuştu çünkü. Birdenbire çın çın ilerleyen bir araba duydum. Kulak kabarttım, dinledim, uzaktan, mezarlığın ötesinden geliyordu ses, ama öyle tatlı türkü söylüyordu ki...

Cebbar biraz sustu, önüne bakıp düşündü:

— Ne yaparsın, Salih usta, işim bu benim, bütün gece etrafı kollamam gerekiyor ve geceler uzun, öyle pek çabuk geçmiyor. Bakarım, bir şeylerle ilgilenmeye çalışırım, sırf vakit geçirmek için. Bazen de oturur, dönen arabaları dinlemeye koyulurum. Açık söyliyeyim Salih usta, senin arabalar gibisi yok: her birinin sesi ayrı, her biri ayrı bir türkü çağırıyor: Ben de oturur dinlerim ve kendi kendime: “Bu, Murat’ın arabası, bu, Haliloğlu Eşref’inki, bu da Karâni’ninki... derim.” Evet, hikâyemize dönelim: dün akşam bir araba sesi duydum, uzun uzun dinledim ve hemen kendi kendime dedim ki. “Bu, Çavuşun arabası, başkasının olamaz!” dedim. Gerçekten de az sonra çıplak ayakların sesini duydum, kara bir çarşaf belirdi, bir kadın yürüyor, çevresinde de çocukları ağlaşıyor; domuz yavruları gibi acıklı acıklı sesler çıkartıyorlardı. Hemen tanıdım, Çavuş’un karısıydı bu. “Yavrularım, babanız geliyor,” dedi onlara. Ve hep öyle türkü çağıran araba nihayet çıkageldi.

Cebbar içini çekerek sözlerine devamla:

— Doğrusunu söylemek gerekirse Salih usta, dedi, çok acıdır, ağladım. Ah, dün gece Çavuş’un evinde ne büyük bir mutluluk vardı bilsen, bütün aile sevinç içindeydi.

Salih usta şaşırmıştı, gözleri yerde bir kelime söylemiyordu. Cevap vermeyince Cebbar az sonra tüfeğini omuzladı ve yola koyulmadan önce ona:

— Salih Usta, dedi, senin elinden çıkan arabalar hayır işliyor doğrusu. İnsan evine böyle dönüp böyle karşılanınca kimbilir ne kadar mutluluk duyar!

Bunları duydu mu duymadı mı bilinmez, ama Salih Yaşar bir kelime bile söylemedi ve cigarasının kalın dumanı içinde, öyle düşünceli kalakaldı.

Ertesi sabah Salih Yaşar demirhanesindeydi ve çalışırken hiç yapmadığı bir şeyi yaptı, üç kez çekicini örsün üzerine bıraktı ve demir körüğü işlemeye devam ederken, kollarını kavuşturarak derin derin düşünceye daldı. Birinci seferinde aklından, Cebbar’ın Çavuş’un dönüşü konusunda anlattıklarını geçirdi. İkincisinde Şakire’yi getiren arabayı kendisinin nasıl duymuş olduğunu hatırladı ve her zaman olduğu gibi bu anıyla gözleri yaşardı. Salih Yaşar üçüncü kez durup çekicine dayandığında düş görür gibi köye dönmekte olan ve yol boyunca türkü söyleyen binlerce ve binlerce araba, akşamın dumanı ve tozu üzerlerinde yükselen küçük alçak evlerden, kucaklarında çocukları, peşlerinde koşuşan çocuklarıyla çıkan kadınlar gördü ve hepsinin arabalara doğru koştuklarını gördü.

Salih Yaşar hiçbir zaman böylesine duygulanmamış, böylesine sevinmemişti. İki eliyle alnını sıkarak mırıldandı: “Allah, körmüşüm ben, budalanın biriymişim! Ne çeşmesi, ne köprüsü yaptıracağım? Hayır mı? Şimdi yaptıklarımdan daha büyük hayır olur mu? Araba yapmalıyım ben, sadece ve yalnız araba! Bu kadarı yeter.”

— Hadi çocuklar, diye bağırdı, daha canlı!

Ve örs, artan çekiç sesleriyle tınladı, ısıtılmış demirden kıvılcımlar çıktı ve kalfalarıyla çırakları onun canla başla çalıştığını görmeye alışkın olmakla beraber, gene de ustalarına hayretle ve gülümsiyerek bakmaktan kendilerini alamadılar.

Aynı gün öğleden sonra Salih Yaşar evinden çıktı ve geniş adımlarla, gözlerini, her zaman yaptığı gibi yerden hiç kaldırmaksızın köyün öteki ucunda, Cebbar’ın oturduğu küçük eve yöneldi. Onu gömleğinin kolları sıvalı, elleri makine yağı içinde, tüfeğini sökmüş temizler halde buldu. Cebbar, Salih Yaşar’ın evine gelişine az şaşmamıştı, ama ihtiyar, çökmüş bir kadın olan anası ondan da çok şaştı ve ne yapacağını, ne edeceğini bilemedi.

Kahveler içildi, şuradan buradan konuşuldu. Nihayet, ayağa kalktıklarında Salih Yaşar, kararsız bir tavırla ve kendisini zorlayarak, kelimelerini dikkatle seçerek dedi ki:

—Cebbar, evlâdım, seni çok düşündüm ben... Gerçi sen de çok çalışıyorsun, bir kenara birkaç kuruş koymuşsundur, pek de parasız değilsin. Ama gene de, işten işe büyük fark var, daha kazançlı olan işler vardır ve senin de küçük bir toprağın olsa, herkes gibi toprağını işlesen elbette çok daha iyi olur. Bak, benim fazlasıyla var... sana yardım etmek istiyorum... benim için hiç de zor değil bu. Al!

Böyle diyerek cebinden çıkardığı bir keseyi telâşla Cebbar’a uzattı.

Fakat Cebbar keseyi almak için en ufak bir harekette bulunmadı. Salih Yaşar konuşmaya başlar başlamaz, ondan gözlerini hiç ayırmamıştı, ama mavi gözleri güler gibiydi. Salih Yaşar tekrar:

— Al, dedi, ne zaman olursa o zaman ödersin bana. Kendine bir küçük tarla alır, ekersin bununla.

Cebbar tereddüt içindeydi, daha çok Salih Yaşar’ı kırmamak için keseyi aldı. Parayı zamanı gelince ödeyebilmesi için saydılar.

Salih Yaşar, rahatlamış gibiydi:

— Evlendiğin zaman, dedi, sana bir araba yapacağım. Ama bir yuva kurman şartıyla.

Cebbar asık suratla:

— Evlenmeyi düşünmüyorum ben. Paraya gelince, onu da sen istedin diye alıyorum. Şey... Tuhaf doğrusu... Salih usta, sen çeşme yaptırmak istemiyor muydun?

Salih Yaşar gitmek üzere ayağa kalkarak onun sözünü kesti:

— Bu konuyu açmıyalım artık. Çeşme meşme yaptırmıyacağım. Ancak araba yapacağım, yeter.

Halinden memnun, Salih Yaşar demirhaneye döndü. Niçin böyle davrandığını anlamıyor, anlamak da istemiyordu. Ama eskiden, hastalığı sırasında, kızına boyun eğmeye alışmıştı, şimdi de onun isteğini yerine getirdiğini sanıyor, onun kendisini onaylayan bakışını, gülüşünü görür gibi oluyordu.

Salih Yaşar arabalarını yapmaya devam etti. Eskisinden de daha âhenkle türkü çağırıyorlardı ve yalnız müşterilerini memnun etmek için değil, aynı zamanda, böyle yapmakla bir uzun zamandan beri düşünüp tasarladığı hayırı da işlediğine inandığından, onlara bütün hünerini katıyordu.

İki ay sonra yeni bir felâketle karşılaşınca Salih Yaşar pek de derinden sarsılmadı. Damadı ölmüş, Şakire dul kalmıştı, kızı baba evine döndü ve kocasının ölümünden kısa bir süre sonra Cebbar ile evlenince kimse şaşmadı ve acelesini kınamadı.

Salih Yaşar şimdi yeni damadına vadetmiş olduğu arabayı yapmakla meşguldü. Her şey hazırdı, arabanın çıkartacağı sesleri, tekerleğin söyliyeceği türküyü deneme ânı geldi çattı. Salih Yaşar’ın yaptığı türkü söyleyen arabaların sırrı şuradaydı: tekerlek milinin alt kısmıyla dingilin arasına, çelik bir değirmi yerleştirirdi; tekerlek dönebilmek için eksene pek sıkıştırılmadığından, değirmi, kâh mile, kâh dingile çarparak sesler çıkartır ve bu sesler öteki tekerleklerin seslerine karışınca, bir nağme meydana getirirdi. Bütün bunlar basit şeylerdi ve gerçekten bir sır varsa, o da madenin alaşımının seçiminde, değirmilerin büyüklük ve şeklindeydi ki, bunu da yalnız Salih Yaşar biliyordu.

İşte Salih Yaşar, Cebbar’a sunmak istediği arabada bu değirmileri denemekle meşguldü. Çekiç elde, değirmilerin önünde durup derin derin düşünceye daldı. Gerçekten de Salih Yaşar bilge idi, çok görmüş geçirmiş, çok şeylere göğüs germişti, ama onun için apaçık olan bir şey vardı: dünya acılar ve felâketlerle yoğrulmuştu ya, gene de güzel bir yanı, hepsine üstün gelen bir yanı vardı: insanların birbirine duyduğu sevgi. İşte Cebbar bu arabayla evine dönecek ve Şakire onu bekliyecekti. Bunun içindir ki araba, şarkı söylemeliydi! Ve Salih Yaşar, çekiciyle değirmilere vuruyor, dinliyor, her sesi yakalıyor, her nağmeyi tartıyordu...

Çeviren: Nihal Önol

Mustafa’nın Kağnısı

YUSUF ZİYA BAHADINLI

Biz iki çocuk o yaz ekin bekliyorduk. Köyün bir yıl bir yanı ekilirdi, bir yıl bir yanı. Bağırgan özünün kıyısında tarlamız vardı. O tarla şimdi bizim değil. Mustafaların da vardı. Şimdi yine onların mı bilmiyorum. Bağırgan özünün kıyısındaki tarlamız her yıl ekilirdi. Bir yıl bekçi beklerdi, bir yıl ben. Mustafaların tarlasını da bir yıl bekçi beklerdi, bir yıl Mustafa. Bekçinin beklediği yaz Mustafa’yı hiç görmezdim. Evleri evimize uzaktı. Onların evi köyün bir ucundaydı, bizimki bir ucunda. Bağırgan özünün kıyısındaki tarlalarda bir Mustafa vardı bir de ben. Bütün bir gün, bütün bir hafta, bütün bir yaz bir aradaydık Mustafa’yla.

Mustafa’yla bağımız zorunlu bir arkadaşlıktan mı geliyordu, bilmiyorum. En azından, benim açımdan biraz karmaşıktı. Kimi zaman Mustafa birkaç gün görünmezdi. Birinci gün aramazdım. İkinci gün “gelse iyi olur” diye düşünürdüm. Sonraki günler zor geçerdi. Mustafa’yı aramaya, özlemeye başlardım. Sonra da geldi mi bir, akşam olmasını istemezdim. Mustafa’sız edemiyordum, yoklukta bir sesti benim için.

Akşam olurdu, karanlık bir karabasan gibi çökerdi tepeme. Çevrem daralır, daralır, bir Austwich hücresindeymişim gibi bunalmaya başlardım. Alnımda, sırtımda nemli yeller eserdi. Güneşin tavasında kavrulan yöre, toprağıyla, otuyla, çimeniyle, böceğiyle, gevşemeye, sonra da bir korku filmidir oynamaya başlardı: Toprak çıtırdardı; otlar, ekinler, çimenler çıtırdardı; böcekler, kurbağalar da öyle. Uzaklardan gelen köpek ulumaları, dana böğürmeleri de... Ve çöp bacaklar üstünde, içine salt korku pompalanmış sıtmalı bir karınla çöp boyun üstünde yine içine salt korku sıkıştırılmış koca bir kafadan oluşan ben, çakılır kalır, sonra yere yıkılırdım. Ne olduğunu, ne yapacağını, ne yapabileceğini kestiremediğim o şey, o korkunç şey, önce uzakta, önce yavaş önce birken, yaklaşır, yaklaşır, hızlanır bin olur ve... İşte o anda, yüz adım öteden Mustafa’nın sesini duyardım:

“Demedim mi nazlı yârim ben sana...”

Türkünün bir ana kucağı gibi ısıtıveren, tüm kötülükleri o an için eriten bir sevgi demeti olduğunu o yaz yaşadım.

Şafak kızıla keserken, devedikeninin dev giysisini sıyırmaya başlamasıyla çoban çocuğun Tanrı değiştirmesini çok iyi anlıyordum.

Mustafa’yla eve dönerdik sonra.

Mustafa benden büyüktü, benden güçlüydü. Kocaman elleri vardı. Elinden iş gelirdi. O uzun, iri, uçları daha küçük yaşlarda yarılmış parmaklarını, bir kol saatinin çarkları gibi ince, düzenli bir devinimle oynatır dururdu. Söğüt şıvgınından en iyi düdüğü o yapardı. Bir gün eneğiyle, okuyla, demiriyle, boyunduruğu ve zelvesiyle bir çift yapmıştı. Bir usta, olsa olsa ancak böyle bir çift yapardı.

Mustafa’nın bedence iriliği, kollarının kuvveti saygıdan başka korku da yaratmıştı bizde. Oysa ne bir kimseyi dövdüğünü ne de biriyle dövüştüğünü görmüştük. Belki de gerek kalmazdı. Söğüdün, kavağın en ucuna o çıkar, kuş yumurtalarını şapkasına doldurur, ağzıyla indirirdi. Paylaşırken en irisini ona verirdik. Mantar, kuzukulağı toplardık. Mantarın da, kuzukulağının da en iyisi onun olurdu.

Bir gün okulda geçen bir olay, beni ona daha da yaklaştırdı. Nedenini bilmiyorum, ancak o günden sonra Mustafa diye biri vardı benim için:

Saçımızın sıfır numara kesilmesi istenirdi. Okula berber gelir, sırayla hepimizi tıraş ederdi. O günlerde berber hastaydı. Saçımız uzamıştı. Başöğretmen günde üç öğün söylüyordu: “Saçınızı kestirin, müfettiş gelecek, makasla mı olur, ciletle mi neyle olursa.”

Bu biçim tıraştan hoşlanmazdık. Keçilere benzetirdik kendimizi; biraz önce Leipzg ipeğini andıran giysisiyle gezinirken, kırkılıp da cascavlak ortada kalan keçilere. Kimi kafalar uzun, kimi yuvarlak, kimi yamru yumruydu. Saçımız doğal kusurlarımızı kapatıyordu.

Başöğretmenin uyarılarını unutur görünüyorduk. Bi gün bir gündü. Ayrıca pek de olanaklı değildi: Evimizde ne makas vardı ne cilet makinesi. Başöğretmen kızdı sonunda. Hepimizi okulun bahçesine dizdi. Başladı elindeki makasla saçımızı yukardan aşağıya, sağdan sola kesmeye. Ve öylece bırakıyordu, “gerisini isterseniz kestirmeyin” diyordu gülerek. Sıra Mustafa’ya gelmişti. Biraz sonra Mustafa’nın gözlerinden, burnundan kanlar akmaya başladı. Bağırıyorduk:

“Kan! Kan akıyor, öğretmenim kan!..”

Başöğretmen, Mustafa’nın eğilmiş yüzünden, burnundan yere damlayan kanı görünce sarardı birden, sonra ağardı. Elindeki makası yere düşürdü:

“Mustafa, Mustafa! Ne oldu yavrum, makas gözüne mi battı evladım?” diyor, Mustafa’nın çevresinde dört dönüyordu.

Mustafa yavaş yavaş doğruldu. Alnından kayarak göz çukurlarında toplanan kan, burnunun ucundan, yanaklarından aşağılara süzülüyordu. Halı tezgahında dokunmaya hazır kırmızı ipliklerin arkasından bakıyormuşçasına başöğretmene baktı, gülümsedi:

“Üzülme öğretmenim” dedi, “yüz verme, kan gözümden değil başımdan akıyor, biraz derinden kesilmiş olacak.”

Rahatlamıştık. Başöğretmenin yüzü dudakları kıpır kıpır oynuyor, ne söyleyeceğini bilemiyordu. Eğilip makası alamadı, yürüdü gitti. Başöğretmenin gözlerinin yaşardığını gördük.

Mustafa’yla birkaç gündür görüşemiyorduk. Sabahları benden erken geliyor, akşamları geç dönüyordu.

Kaygılanıyor, üzülüyordum.

Ekinler sararmıştı. Başaklar olgunlaşmış, sapları onları taşıyamaz olmuş, buna üzülüyormuşçasına başlarını yere eğmişlerdi. Yel vurdukça bir sağa bir sola sallanıyor, belli belirsiz, ılık bir ses çıkarıyordular.

Mustafa’ların tarlayla bizimkini ayıran sınırın üstünde büyükçe bir taş vardı. Tepesine bir kuş gibi tünemiş, başakların salınımına ayak uyduruyordum. Onlar ne yana eğilirse ben de o yana eğiliyordum. Kulağımı onların hışırtısına yaslamış, bu sesten bir türkü havası çıkarmaya uğraşıyordum.

İşte tam o sırada Mustafa’yı gördüm. Tarlalarının ortasında, ekinin en yüksek olduğu bir yerde toprağa bağdaş kurmuş, çakısıyla bir şeyler yontuyordu. Alnında ter tomur tomurdu. Elindeki tahta parçasıyla çakısının işlerliğine uyum sağlamak istercesine ağzı bir açılıyor, bir kapanıyordu. Arada bir dişleri parlıyor, kimi zaman da gülümsüyordu. Başakların salınışı onu bir ortaya çıkarıyor, bir saklıyordu. Tüm dikkati elindeki işindeydi. Beni görmüyordu. Aslında hiçbir şey görmüyordu. Oysa beni görsün istiyordum. Beni yanına çağırsın, yaptığı şeyi göstersin ya da kalksın yanıma gelsindi.

Ne yapıyordu, neydi o elindeki yonttuğu? Benden neden saklıyordu, saklıyor muydu gerçekte? Belki de benim varlığım onu hiç ilgilendirmiyordu. Kötü olanı da buydu.

Ayağa kalktım, kızmıştım. Yanına varmayı düşündüm, sonra caydım. Belki çekinmiş, belki korkmuştum. Öksürdüm, duymadı. Yeniden oturdum, gözetlemeye devam ettim.

Yel, başakları sallıyordu. Başaklar kimi zaman altın sarısı bir demet oluyor, Mustafa’nın tepesinden alnına doğru sarkıyordu. O zaman alnındaki ter tomurcukları, başağın kılçıkları arasından pul pul ışıldıyordu. Arada bir çakıyı bırakıyor, yerdeki kavak şıvgınlarından birini alıyor, cam kırığıyla kazıyordu.

Mustafa işini bütün gün sürdürdü. Ne yemek yedi ne su içti. Neydi onu yemeden, içmeden alıkoyan? Ah bir bilebilseydim...

Mustafa’yla günlerce görüşmedik, işi günlerce sürdü çünkü. Ekinlerin biçilmesine az zaman kalmıştı. Bir gün Mustafa gelmedi. Sınırdaki taşın üstüne çıktım, çevreyi uzun uzun taradım. Mustafa gerçekten gelmemişti. “Mustafaaa!” diye bağırdım. Sesime karşı sırtlardaki kayalar ses verdi: “Mustafaaaa!..”

Koca Bağırgan’da tek başımaydım. Birden aklıma geldi. Mustafa, ekinlerin arasında günlerce oturup ne yapmıştı? Yüreğimin sıkıştığını duydum. İnsanın içine bir kuşku girmeye görsün, tüm hücrelerde bir kıpırtıdır başlıyor. Sinirlerim bir yay oluvermişti sanki, ayaklarım birer ok. Bir anda kendimi Mustafa’nın gizlendiği yerde buldum. Gözlerime inanamadım: Mustafa’yı yemeden içmeden alıkoyan demek buydu! Dudaklarımda, gözlerimde, yanaklarımda bir devinimdir başladı. Başakların, üstüne eğildiği görkemli bir kağnı duruyordu yerde, bir sap kağnısı. İstasyondan istasyona geçerken ikide bir ray değiştiren oyuncak tren bir kentli çocuk için neyse; ağlayan, yürüyen bir bebek, bir kız çocuk için neyse, bir kağnı, sap çekmeye hazır bir sap kağnısı benim için onlardan çok çok öte, duygulandırıcı, coşturucuydu. Benim için ancak bir düş olabilecek şey işte önümdeydi. Tekerlekleri, mazısı, köpleri, cerekleri, boyunduruğu, zelveleri, zelve bağları ve tüm ayrıntılarıyla bir sap kağnısı.

Usulca eğildim, okşamaya başladım. Yalamıklarını, kazıklarını yağdanlığını bile unutmamıştı. Palamut yüksüğüne biraz pekmez damlatmıştı –yağ yerine, yalamıkları yağlamak kağnının gıcılamasını sağlamak için– ve ön köpün kazığına asmıştı. Neden benim böyle bir kağnım olmasındı! Bunun sorumlusu Mustafa’ymışçasına büyük bir kin duydum ona. Kağnıyı kucağıma aldım. Önce güneşten, sonra aşırı duygulanmaktan çatlamış kavruk dudaklarımla öpmeye başladım. İyi ama bu kağnı niçin benim değildi, neden benim olmasındı? Çevreme bakındım: Yukarda açık mavi bir gök, on binlerce buğday başağı ve kuruyan otların, çekirgelerin çıkardığı değişmez ses. Ve en önemlisi Mustafa görünürde yoktu.

Irmaktan geçerken ıslanmasın diye silahını havada tutan asker gibi başakların bir yerini bozacağını düşünerek, kollarımın uzanabileceği ölçüde onu yukarda tuta tuta bizim tarlaya geçirdim. Artık kağnı benim olmuştu. Kedi, köpek, kuş yavrularına, kuzulara, sıpalara, taylara ve köşeklere elveda!... Kağnıma sap yükleyecektim. Başakların ucu sıra sıra görünecekti. Köyün en çıtak kağnısını ben yükleyecektim. Mazıyı yağlayacaktım. Köyün en iyi gıcırdayan kağnısı benim olacaktı.

Bir ses duydum, döndüm baktım Mustafa’ydı. Kağnıyı bıraktığı yere gidiyordu. Yaklaştı, yaklaştı, sonra durakladı, irkildiğini gördüm. Sonra uzun kollarıyla ekinleri sağa sola itip çekmeye ve delirmişçesine koşmaya başladı. Sonra durdu birden, gerisin geriye koşuyordu şimdi.

Kağnıyı göğsüme bastırdım, olduğum yere, ekinlerin arasına çömeldim, beklemeye başladım. Soluğumu kesmeye çalışıyor, kıpırdamıyordum. Akşam oldu, yıldızlar bir bir göründüler. Kurbağaların viyaklamaları hızlandı. Kertenkeleler ayaklarımın arasında bir o yana bir bu yana koşuşuyorlardı. O gün eve her zamankinden geç döndüm.

Birkaç gün Mustafa’ya görünmedim. Ne denli kaçarsam kaçayım, sonunda olan oldu. Bir gün erkenden kalkmış, içinde öğlen azığım olan yün çantamı boynuma asmış, ıslık çalarak Bağırgan’ın yolunu tutmuştum. Uzaktan birinin beni çağırdığını duydum:

“Hasaaan!”

Mustafa’ydı. Bir an nasıl davranacağımı bilemedim. Kaçsam mıydı, nereye ama? Nasıl olsa bir gün karşılaşacaktık...

Arkamdan yetişti. Aramızda hiçbir şey geçmemiş gibi:

“Neden durmuyorsun, bağırıp duruyorum?” dedi.

“Duymadım.”

“Kaç gündür görünmüyorsun, hasta mıydın?”

“Değildim.”

Yol boyunca salt Mustafa konuştu. Kağnıdan hiç söz etmedi. O konuşurken ben hep ne söyleyebileceğimi düşündüm.

Tarlalara yaklaştık. Mustafa konuşmayı birden kesti, önden yürümeye başladı ve bizim tarlaya yöneldi. Başakları iki yana ayıra ayıra kağnıya doğru yürüdü ve kağnıya bir adım kala durdu. Geri döndü, gözlerini gözlerimden kaçırarak:

“Nasıl” dedi, gülümsüyordu, “Kağnımızı beğendin mi? Birlikte oynayalım diye yapmıştım...”

Tavsiye

ALBERTO MORAVİA

İşsiz ve bitkin, tek elbisemin altına, terden kolalanmış tek gömleğimi giyip, sicime dönmüş tek kravatımı taktıktan sonra kafam dumanlı, karnım açlıktan kazınarak, geçmişte oğluna vaftiz babalığı yaptığım için kendisiyle ilişkim olan bir dostuma başvurmaya karar verdim.

Bu dost, hatta akrabanın adı Pollastrini idi ve haftada iki defa ya bindikleri ya binmedikleri, kendilerinden de yaşlı bir otomobilleri bulunan iki ihtiyar kızın yanında şofördü; sizin anlayacağınız, ideal bir işi vardı. Onu garajda bir sandığın üzerinde oturmuş buldum: beni görür görmez, yüzümden, hiç de iyi durumda olmadığımı anlamış olmalı ki ben bir kelime bile söylemeden, bir sigara verdi hemen. Sigaramı ellerim titreyerek yaktım, ona meseleyi açtım. Arkadaşım şaşkın bir halde başını kaşıyarak cevap verdi:

— Hazreti İsa’nın vaftiz babası Aziz Jean, atlatılmaya gelmez. Biz de seninle Aziz Jean aracılığıyla akraba olduğumuza göre, sana hemen gerçeği söyleyeyim. Çok kötü bir zamanda yaşıyoruz. İş yok, ileride daha da bulunmaz hale gelecek; diyorlar ki, eğer insanların bu, kendi otomobillerini kendileri kullanmak huyları devam edecek olursa özel otomobil şoförlüğü de yavaş yavaş tarihe karışacakmış... Fakat ben, ne yapacağım biliyor musun? Zamanında bana çok iyilik etmiş olan avukat Moglie’ye göndereceğim seni.

Moglie’nin Roma’nın yarısını tanıdığını, elinden gelen iyiliği ardına koymadığını ve herhalde bu teşebbüsten fayda çıkacağını da ekledi. Böyle diyerek garajın telefon kulübesine girdi ve avukata telefon etti. Moglie, Pollastrini’yi pek iyi hatırlayamamış olacak ki telefon konuşması uzun ve ısrarlı oldu. Bununla beraber Pollastrini bana, oraya gitmemi söyledi; Moglie bekliyordu beni. Bir sigara daha verdi; teşekkür ettim ve ayrıldım.

Vakit henüz erkendi ama Romalıların o pis sıcak dedikleri, sis basmış göğün adeta kaynadığı, yaza özel o lodos sıcağı basmıştı bile. İşsiz gözlerime tramvay, hasat zamanı tarlalarda çalışan, güneşe ve toza bulanmış bir döven makinesi gibi göründü; içi tıklım tıklım doluydu ve basamaklarına da insanlar asılmıştı. Ben de asıldım ve istemeye istemeye arabanın madeni gövdesine yapıştım, yakıyordu. Böyle asılmış olarak Cavour Meydanına kadar, Tiber boyunca gittik, avukat, Pierluigi da Palestrina caddesinde oturuyordu. Oraya varınca tramvaydan atladım, koştum, saraya benzer büyük bir yapının sekiz kat merdivenini tırmandım, kapıyı çaldım, hizmetçi beni altın çerçeveli iki ayna ile iki konsolun bulunduğu güzel ve büyük bir bekleme odasına aldı. Ayakta bekliyordum; birdenbire yandaki kapılardan biri açıldı ve üç tekerlekli bir bisiklete binmiş küçük bir çocuk odaya daldı, bir kavşakta duran bir trafik polisiymişim gibi çevremde dolaştıktan sonra başka bir kapıdan çıkıp gitti.

Hemen ardından avukat görünerek beni içeri çağırdı. Bir yandan da;

—Talihin varmış, diyordu, tam zamanında yakaladın beni, mahkemeye gitmek üzereydim. Kitap dolu rafların çevrelediği bir odaya girdi, üzeri karmakarışık kâğıtlarla dolu bir masanın ardına oturdu, hemen hemen gözden kayboldu: ufak tefek, geniş ve sarı suratlı, kömür gibi kara gözlü bir adamdı. Kimbilir hangi defterin yapraklarını çevirirken sordu:

— Demek adın, Rondinelli Luigi?

Hararetle itiraz ettim;

— Hayır, adım Cesarano Alfredo... Pollastrini telefon etti size benim için, beni tavsiye için.

— E, peki Pollastrini kim?

Gözüm karardı, duyulur duyulmaz bir sesle cevap verdim:

— Pollastrini Guiseppe... bayan Condorellilerin şoförü.

Avukat gülmeye başladı, ama doğrusunu söylemek gerekirse sevimli bir gülüştü bu:

— Ah, tabi, tabi... sabret azıcık... telefon etti ve ben onunla konuştum... doğru... fakat, biliyor musun ne oldu?.. o sırada bazı kâğıtları karıştırıyordum, telefonda konuşurken ve cevap verirken aklım başka yerdeydi, öyle ki, telefonu kapattığımda kendi kendime sordum: peki ama, kimdi bu? ne dedi? ben ne cevap verdim? Şimdi işin sırrını sen çözüyorsun. Demek ki, yanılmıyorsam, Cesarano, sen Belediye’de bahçıvan olabilmek için bir tavsiye istiyorsun öyle mi?

Gene itiraz ettim:

— Hayır, avukat bey, ben şoförüm, bir şoförlük arıyorum.

O, sanki beni duymamış gibi:

— Biliyor musun, iş isteyenlere ne cevap veririm ben? İsterseniz bir milyonluk, evet bir milyonluk bir çek bulabilirim size, fakat bir iş, hayır. Belediye’de bahçevanlık: dile kolay bu.

Ben gene şiddetle:

— Avukat bey, şoförüm ben, dedim. Bir şoförlük arıyorum. Bu sefer işi anladı, biraz sabırsızlıkla sözlerimi onayladı.

— Şoför, evet, anladım işte.

Başını eğdi, acele acele bir şeyler yazdı, sonra bir cep defteri açtı, bana öyle geldi ki, bir adres aradı, gene yazdı ve nihayet bir zarf uzattı:

— Al, şu mektup ile avukat Scardamazzi’ye git, o mutlaka senin için bir şeyler yapabilecektir... şunu da al, lâzım olur. Cüzdanından bir beşyüz liretlik banknot çıkartıp verdi. Güya itiraz ettim, istemez gibi yaptım, ama, gene de aldım parayı, eğilerek selâm verdikten sonra çıktım.

Avukat Scardamazzi’nin yazıhanesi, Mare caddesinde, Belediye Nüfus Dairesinin bulunduğu binadaydı. Bu bana tuhaf geldi ama, ne yapayım, zarfta yazılı adres buydu. Bu sebepten gene tramvayın basamağına asıldım bütün yol boyunca bir güneş ışını beni izledi, bir ışıldaktan beter, omuzlarımı, sırtımı yaktı. Bocca della Verita’da indim, Nüfus Dairesine girdim. Bekleme odalarında ve salonlarında tarif olunmaz bir kalabalık vardı, herkes, ruhları sükuna bir türlü kavuşamamış hayaletler gibi, ellerinde bir iki kâğıt, oradan oraya şaşkın şaşkın dolaşıp duruyordu. İki üç kat merdiveni, Scardamazzi’yi sora sora çıktım.

Nihayet bir odacı aradığım yazıhaneyi bana gösterdi ve hiç kimsenin ummadığı bir manevra ile içeri süzülüverdim.

Scardamazzi, siyah çerçeveli gözlüklü, siyah bıyıklı, saçları fırça gibi, beyaz gömleğinin kollarına lâstik geçirmiş bir gençti. Beni sigarasını içerek dinledikten sonra:

— Ne yazık ki bu avukat Moglie’yi hiç tanımıyorum ben... zaten avukat değil, muhasebeciyim ve adım da Rodolfo değil, Giovanni. Sizin için yapabileceğim tek şey, meslekdaşım Merluzzi’ye göndermektir... o belki bir şeyler yapabilir.

Şu Merluzzi’yi arayıp bulmak için çıktımsa da bunun hiç de kolay olmayacağını hemen anladım. Odacılar onu tanımıyorlardı, hattâ içlerinden biri bana saf saf:

— Morina balığını¹² balıkçıda bulabilirsiniz ancak, dedi.

Bir kattan ötekine, bir koridordan öbürüne dönüp dolaşıp dururken birdenbire aklıma avukat Moglie’nin Scardamazzi’nin adresini bir cep defterinden bulup çıkardığı geldi ve anladım ki aceleyle zarfın üzerine bir adresin yerine ötekini yazmıştı. Yanılmamıştım: bir genel telefon kulübesine girip rehbere baktım, asıl avukat Scardamazzi şehrin öteki ucunda, Quintino Sella caddesinde oturuyordu. Oraya gittim.

Avukatın yazıhanesi eski ve çirkin, kocaman bir saray yavrusunun üçüncü katındaydı. Merdivenlere lâhana kokusu, bekleme odasına ise sıcak ve karanlık hakimdi, divanlar üzerine yığılmış, mahzun bekleyen çok sayıda insan vardı burada. Ben de bekledim, belki bir saat: bu arada benimle beraber bekleşen o gölgeler birer birer giriyorlar, çıkıyorlar, gözden kayboluyorlardı. Nihayet sıra bana geldi.

Avukatın çalışma odasının özelliği, kemik kakmalı siyah abanoz eşya idi; bir köşede içi saman dolu, kanatlarını açmış bir kartal duruyordu. Avukat loşlukta, üzeri kâğıtlar ve telefonlarla dolu bir masanın başında, kollarında çiçekler, gülümseyen bir köylü kızını canlandıran bir tablonun altında oturuyordu. Avukat Scardamazzi, muhasebeci Scardamazzi’den çok değişikti. Hamala benzeyen, kocaman suratlı, şaşı gözlü, gaga burunlu çirkin bir adamdı. Dolgun ve nazik fakat soğuk bir sesi vardı: Romalıların o, hiçbir anlam taşımayan nezaketiydi bu. Mektuba bir göz attıktan sonra:

— Demek işsiziz öyle mi... eh, senin için elimden geleni yaparım ahbap, bu arada otur da sabret biraz.

Oturdum, o hemen telefona sarılıp çok hararetli bir konuşmaya girişti; öbür taraftaki bilmem ne diyordu ama bu hep aynı cevabı tekrarlamaktaydı:

— Ya bir buçuk, ya hiç.

Öteki ısrar ediyordu ama Scardamazzi, sert, tekrarlıyordu:

— Ya bir buçuk, ya hiç.

Nihayet Scardamazzi, kelimelerin üzerine basa basa:

— Ve o sersem herife de, de ki, ben kadın kılıklının biriyim, anladın mı? Ona aynen böyle söyle: Scardamazzi kadın kılıklının biridir, de.

Nihayet kulaklığı yerine çarptı, bana o şaşı gözleriyle ters ters bakıp sordu:

— Ya sen, ne istiyorsun?

— Mektup... diye söze başladım.

— Haa, evet, mektup... tabi, tabi... hay aksi şeytan, hangi cehenneme girdi o mektup?

Uzun uzadıya, ellerini kâğıtların arasına daldırıp altüst ederek aradıktan sonra, nihayet bağırdı:

— İşte buldum... burada hiçbir şey kaybolmaz... aramak gerek yalnız.

Alnını kaşıyarak mektubu tekrar okudu ve sonra kalemi alıp bir kâğıda çabuk çabuk birkaç kelime yazdı, bir zarfa koyup bana uzattı.

— Şu adrese git.. bu saatte bulursun onu... selâm söyle.

Ayağa kalkmıştım. Zarfı aldım, cebime koydum ve çıktım.

Dışarıda, adrese bakmak için zarfı cebimden çıkardım. Okuyunca ağzım bir karış açık kaldı: “Avukat Mauro Moglie, Pierluigi da Palestrina caddesi 20” Demek ki, tıpkı kaz oyununda, yanlış oynayanların ceza olarak dönüp oyuna baştan başlamaları gibi, Roma’nın yarısını dönüp dolaştıktan sonra, başladığım nokta olan Moglie’nin evine dönecektim ben de; şu halde, o bomboş mideyle tramvayda, otobüste koşmam, ter dökmem hiçbir şeye yaramamıştı.

O kadar sersemlemiş, umutsuzluğa kapılmış ve üstelik acıkmıştım ki: tekrar otobüse binip Pierluigi da Palestrina caddesine dönmekten başka çare bulamadım.

Bu kez, nefis bir yemek kokusuyla dolmuş bulunan bekleme odasında epeyce kaldım; tabak çanak sesleri de duyar gibi oluyordum; fakat bu, ihtimal, iştihamın bana oynadığı bir oyundu. Gene o, üç tekerlekli bisiklete binmiş çocuk kapıdan girip çevremde dolaştıktan sonra başka bir kapıdan çıkıp gitti. Nihayet bizzat avukat, beni içeri çağırdı. Çalışma odasında pencerelerin perdeleri indirilmişti; oda yarı karanlıktı şimdi; ve bir köşede, bir divanın kol dayayacak yerine de bir yastık konmuştu; robdöşambrını giymiş bulunan avukat öğle yemeğini yemiş, biraz uzanıp dinlenmeye hazırlanıyordu. Gene de masaya yaklaşıp ayakta, mektubumu okudu, sonra:

— Avukat Scardamazzi’yi iyi tanırım, dedi. Çok kıymetli bir dostumdur... demek ki adın Francesetti ve mahkemede hademelik istiyorsun... yani, bilinen, tavsiye işi, ha?

Bu sefer gerçekten başım döner gibi oldu ama bu, ihtimal, sabahki açlık ve yorgunluğun etkisi idi. Yorgun bir sesle;

— Avukat bey, dedim, benim adım Francesetti değil, ve hademelik istemiyorum... adım Cesarano Alfredo ve şoförüm ben.

— Fakat burada Francesetti yazılı ve bir hademelik istediğin söyleniyor... ne karışık iş bu?

O zaman, son bir gayretle, bir solukta, inler gibi konuştum:

— Avukat bey, benim adım Cesarano Alfredo ve şoförüm... bu sabah, tanıdığınız Pollestrini’ye size telefon ettirdim ve sonra buraya geldim, bana avukat Scardamazzi için bir tavsiye mektubu verdiniz... fakat adresi yanlış yazdınız ve beni Belediye’ye, muhasebeci Scardamazzi’ye gönderdiniz, o da beni dostu Merluzzi’ye gönderdi ama onu bulamadım... Bunun üzerine gerçek avukat Scardamazzi’ye gitmek geldi aklıma... o da benim mektubumu kaybetti, masası üzerinde başka bir mektup buldu; oradan adımın Francesetti olduğunu ve hademelik istediğimi okudu herhalde... böylece bana sizin için bir tavsiye mektubu verdi... ben de Roma’nın yarısını dönüp dolaştıktan sonra gene size geldim ve yorgunluktan, sıcaktan, açlıktan ayakta duracak halim kalmadı artık.

Böyle konuşurken onun başını kaşıdığını ve dudağını büktüğünü görüyordum; beni tanımış, istemiyerek de olsa beni atlattığını anlamıştı ve şimdi çok iyi sezdiğim gibi, buna canı sıkılıyor, utanç duyuyordu. Sonra, şikâyetimin sonuna gelince, avukatın yüzünün ikileştiğini gördüm; şimdi karşımda bir değil, iki surat vardı ve bu iki surat birbiriyle çatışıyor, birbiri içinde eriyordu, o zaman masanın yanındaki büyük bir koltuğa yığılır gibi çöktüm, yüzümü elimle kapadım. Baygınlık gibi bir şey oldu bu, avukat da anlattıklarımın kendisinde uyandırdığı utanç duygusundan kurtulmakta bu halimden faydalandı. Sonra:

— Affedersiniz, dedim, halsizlikten oldu. O da benim soluk almamı beklemeden acele acele cevap verdi:

— Eh, müteessirim... fakat hepimiz işle öylesine yüklüyüz ve işsizlerin sayısı o kadar çok ki... şimdi, şöyle yapalım: şimdiye kadar otomobili kendim kullanıyordum... demek ki bundan sonra sen kullanacaksın... tabi, şimdilik, yeni bir iş buluncaya kadar... Gerçeği söylemek gerekirse şoföre ihtiyacım yoktu, fakat sabırlı olmalısın.

Bu sözleri söyledikten sonra, cevabımı beklemeksizin hizmetçiyi çağırdı, beni yeni şoförü olarak tanıtıp ona teslim etti, mutfağa götürüp yemek vermesini söyledi. Mutfakta, beni sorguya çeken, kim olduğumu, nereden geldiğimi, nasıl olup da avukatın beni kendisine şoför aldığını öğrenmek isteyen o dedikoducu kadınlara, sabrım tükenince, başımı çorba kâsesinden kaldırarak dedim ki:

— Bu şoförlüğü bir anlık vicdana borçluyom.

— Vicdan mı?

— Evet, ve bana başka bir şey sormayın... Size bundan başka söyleyebileceğim tek şey adımın Cesarano Alfredo olduğudur... fakat bana sadece Alfredo da diyebilirsiniz.

Çeviren: Nihal Önol

Tünel

MAKSİM GORKİ

Durgun mavi göl, sonsuz karların taçlandırdığı yüksek dağlarla çevrili. Bahçeler zengin kıvrımlar halinde suyun kıyısına kadar iniyorlar. Şekerden yapılmış izlenimini veren bembeyaz evler suya bakıyor; sessizlik, bir çocuğun tatlı uyuklaması gibi.

Henüz sabah. Tepelerden baygın çiçek kokuları yayılıyor. Güneş az önce yükselmiş, çiy taneleri ağaçların yapraklarında, otların üstünde parıl parıl hâlâ. Yol, dağlar arasına atılmış solgun bir kurdele; üstü taş kaplı ama sanki dokununca kadife yumuşaklığını verecekmiş gibi.

Bir taş yığını yanında böcek gibi kara bir işçi oturuyor; yiğitlik ve iyilik var yüzünde, göğsünde de bir madalya.

Bakır rengi ellerini dizlerine dayayıp kestane ağacı altındaki yabancının yüzüne bakıyor.

“Bu madalyayı Semplon tünelindeki çalışmam için aldım, bey,” diyor. Eğilip göğsündeki parıltılı maden parçasına bakıyor sonra.

“Evet, her iş başında güç gelir, ta insanın kemiklerine işleyinceye, onu sevmesini öğreninceye kadar. Ondan sonra da seni harekete geçirir ve güçlüğünü yitirir. Ama gene de kolay iş değil bu, ha!”

İşçi güneşe gülümseyerek başını salladı hafifçe, sonra birden canlandı, kara gözleri parıldadı.

“Bazı bazı insan ürkerdi ha. Toprak bile birşeyler duyar herhalde, değil mi? Dağın derinliklerinde, koskoca yarığı kazarken toprak tüm hiddeti ile karşı koydu bize. Soluğu öyle sıcaktı ki, yüreğimiz eridi, kafamız ağırlaştı, kemiklerimiz sızladı. Üstümüze taşlar fırlattı, başımızdan aşağı kaynar sular döktü. Korkunç, korkunç bir şeydi bu. Bazen ışık vurunca, kıpkırmızı olurdu su; babam toprağı yaraladığımızı, onun da bizleri kanı ile yakacağını, boğacağını söylerdi. Tümden hayaldi bu ama toprağın derinliklerinde, boğucu karanlıkta, tıp tıp damlayan suların altında, demirin taşa sürtünmesinden çıkan gacırtıyı duyduğu zaman her şey olanaklı imiş gibi geliyor insana. O barsaklarını deştiğimiz başı bulutlara değen dağın yanında biz insanlar öylesine ufak, öylesine cılız kalıyorduk ki. Orada olup da bu küçük adamların dağın eteğinde açtıkları açık bir ağıza benziyen deliği, daha gün doğmadan o delikten içeri girmemizi ve biz toprağın barsaklarında ağır ağır ilerlerken güneşin arkamızdan acı acı baktığını bir görseydin; dağın kederli yüzünü görüp, ta içerden gelen gümbürdemeleri ve çılgın bir insanın kahkahalarına benzeyen patlamaların yankımasını duysaydın anlardın ne demek istediğimi.”

Adam ellerine baktı, mavi tulumu üstündeki maden parçasını düzeltti, sonra hafifçe içini çekerek devam etti: “İnsanlar çalışmasını biliyorlar. Evet, beyim, insan ne kadar ufaktefek olsa da eğer çalışmak istiyorsa onu altedecek kuvvet yoktur yeryüzünde. İnanın bana, insan bütün cılızlığına rağmen yapmak istediği her şeyi yapabilir. Babam ilk önceleri pek inanmıyordu buna.

“Bir ülkeden diğerine uzanan bir dağı yarmak, toprağı dağlarla ayırmış olan Tanrı’ya karşı gelmektir, derdi babam. Göreceksiniz Madonna¹³ bizi bırakıp gidecek, derdi. Yanılıyordu oysa. Madonna kendisini seven insanları bırakıp gitmez ki. Daha sonraları babam da neredeyse benim gibi düşünmeye başlamıştı. Gittikçe dağdan kuvvetli, dağdan heybetli hissediyordu kendisini. Bazı bazı bayram günlerinde önünde bir şişe şarap masa başına oturur bizlere ders verirdi.

“Tanrının çocukları, derdi bize. Bu onun çok kullandığı bir deyimdi; Tanrıdan korkan bir insandı. Tanrının çocukları, bu biçimde savaşamazsınız toprakla, derdi. Toprak, gün gelir yaralarının intikamını alır, toprak yenilmez. Göreceksiniz, biz onu yüreğine kadar deleceğiz ama tam oraya dokununca yanacağız hepimiz, çünkü toprağın yüreği ateştir, herkes bilir bunu. Toprağı sürmek başka şeydir; Doğa’ya doğum sancılarında yardım etmek insanın görevidir, fakat onun yüzünü ya da biçimini bozmak –işte buna cesaret edemeyiz. Bakın, dağın derinliklerine girdikçe hava sıcaklaşıyor, soluk almak güçleşiyor...”

İşçi bıyıklarını burarak güldü hafif hafif:

“Yalnız babam değildi böyle düşünen; üstelik söyledikleri gerçekti de. Dağın içine indikçe sıcaklık artıyordu, hastalanıp ölüyorduk birer ikişer. Kaynar sular fışkırıyor, koca koca kaya parçaları düşüyordu tepemize. Geceleri çoğumuz karabasanlar içinde uyanıyor, bağırıyor, sayıklıyor, korku ile fırlıyorduk yataklarımızdan.

“Haklı değil miymişim, diye soruyordu babam. Onun da gözleri korku doluydu, öksürüğü de gittikçe berbatlaşmıştı. Haklı değil miymişim, Doğa’yı yenemezsiniz, diyordu hep.

“Sonunda bir daha kalkmamak üzere yattı yatağa. Yaşlı ama güçlü kuvvetli adamdı. Değerini bilen bir insan gibi inatla, yakınmadan üç haftadan fazla boğuştu ölümle.

“Bir gece beni çağırarak, benim artık işim tamam Paola, dedi. Kendine dikkat et ve evine dön. Madonna seninle birlikte olsun. Sonra uzun bir süre soluk soluğa gözleri kapalı hiç kımıldamadan yattı.”

İşçi ayağa kalktı, dağa baktı, kemiklerini çatırdatana kadar gerindi.

“Sonra bir ara elimi tutup beni yanına çekti ve, Oğlum Paola, ne olursa olsun eninde sonunda bu işin biteceğine inanıyorum, dedi. Bizler, yani dağı bu yandan delenlerle diğer yandan delenlerin sonunda karşılaşacağına inanıyorum. Sen de inanıyorsun, değil mi? Evet, ben de inanıyordum buna. Çok iyi oğlum, dedi babam, insan yaptığı işe inanmalı, Tanrıya güvenmeli. Madonna’ya dua etmek faydalıdır bu durumlarda. Sana yalvarırım oğlum; eğer insanlar dağın içinde karşılaşırlarsa mezarıma gel ve ‘Baba, tamam!’ de, o zaman anlarım ben.

“Babamın böyle konuşması iyi bir şeydi. Söz verdim öyle yapacağıma. Beş gün sonra da öldü. Ölümünden iki gün önce tünelde kazdığı yere gömülmesini istemişti ama herhalde artık kendinde değildi o sıralarda.

“Babamın ölümünden onüç hafta sonra karşıdan gelenlerle karşılaştık tam dağın orta yerinde. Çılgın bir gündü o! Toprağın dibinde karşı taraftan gelenlerin bize ulaşabilmek için kazma salladıklarını duyuyorduk. Düşün bir kere, bizi, biz küçük adamları bir darbede pestile çevirecek o korkunç ağırlığın altında!

Günlerce işittik bu sesi. Her geçen gün biraz daha artıyor, belirleniyordu. Galiplerin çılgın sarhoşluğuna kapılmıştık, deliler gibi çalışıyorduk artık. Ne bir yorgunluk duyuyor, ne de bir dürtüye ihtiyaç gösteriyorduk. Günlük güneşlik bir günde dans gibi bir şeydi bu, yemin ederim sana. Hepimiz çocuklar kadar saygılı ve iyi yürekli idik birbirimize karşı. Orada toprağın altında aylardır köstebek gibi çalıştığımız yerde diğerleri ile buluşmak tutkusu nasıl da sarmıştı hepimizi.”

Anılarının verdiği heyecandan yüzü kıpkırmızı kesilmişti adamın. Biraz daha yaklaştı ve derin, insancıl bakışlarla dinleyicisinin gözlerine uzun uzun bakarak sözlerine devam etti:

“En son toprak parçası da dökülüp meşalenin alevi deliği aydınlatınca karşımızda neşe gözyaşları döken bir yüz ve onun arkasında sürü ile meşaleler ve insanlar gördük. Çevremiz zafer çığlıkları, neşeli seslerle gümbür gümbür gümbürdüyordu. Hayatımın en mutlu günü idi bu, onu hatırladığım zaman hayatımın boşa gitmemiş olduğuna inanıyorum. İşte bu, benim işim, kutsal bir iş, bey, kutsal bir iş diyorum sana. Güneşe çıktığımızda çoğumuz ağlayarak toprağa kapandık, öptük onu. Bir peri masalı kadar inanılmaz bir şeydi bu. Evet, yenik düşen toprağı öptük, dağı öptük. O gün, kendimi her zamandan daha yakın buldum toprağa, bey; insanın bir kadını sevmesi gibi sevdim toprağı.

“Elbette gittim babamın mezarına. Ölülerin hiç bir şey duymadıklarını bilirim ama gene de gittim. İnsan, kendisi için çalışan, kendisi kadar acı çekenlerin arzularını yerine getirmeli, değil mi?

Evet, gittim mezarına, bana dediği gibi ayağımla toprağa vurarak, ‘Oldu, baba’ dedim. ‘Biz insanlar kazandık. Tamam, baba’.”

Çeviren: Mehmet Harmancı

Bu Kentte Aç Kalınmaz

SULHİ DÖLEK

İş yorucuydu, pisti, çekilir gibi değildi.

“Sen çok daha iyilerine yaraşırsın,” deyip çıkışımı verdiler.

Fazla etkilenmedim. En az ücretle ve sigortasız çalıştıktan sonra, nerde olsa iş bulabileceğimizi düşündüm.

Bulamadım. Yalnızca kaldırımları ölçmek ve çimenlere uzanıp gökteki bulutları incelemek gibi soylu işler münhaldi.¹⁴ Bunlar da besi değeri yönünden pek zengin değildi.

O is kokulu delikte sabahın sekizinden akşamın yedisine kapkara terler dökerek çalışırken, dışarda nelerin değiştiğini fark edememiştim.

İş Bulma Kurumu’nun önünde bekleşen kalabalık değişmişti. Şimdiki işsizler çok daha kibardı doğrusu. Kayıt edilmeyi beklerken kimse görgüsüzce duvarlara abanmıyor, yerlere tükürmüyor, sövmüyor, kaba şakalar yapmıyor, yüksek sesle gülmüyordu. Kimse alçak sesle de gülmüyordu. Derli toplu bir kuyruk, sokaklar boyunca uzuyordu. İşsizlerin sayısı artmış değildi. Düzenli durunca sıra daha uzun görünüyordu, o kadar.

Düzenli de olsa, hiç hoşuma gitmedi. Beklemekten hep kaçınmışımdır. “Bu aklınla biraz da sabrın olsa büyük adam olurdun,” derdi ölmüş anam.

Kuruma yazılıp evde oturmaktansa, işportacılık yaparak karnımı doyurabileceğimi düşündüm. Ama işportacılık ölmüştü. Sokaklarda hıyar satmak gibi uyduruk meslekler de kalkmıştı ortadan.

Kentimiz ve hemşerilerim adına bundan büyük bir kıvanç duydum. Hemşerilerimse beni hiç umursamadılar.

Bu koca kentte aç kalacak değildim ya. Balık tutup gelen geçene satsam yine geçimimi doğrultabilirdim. Elimde olta takımımla uygun bir yer aradım. Rıhtımda bir kalabalık toplanmıştı.

“Ne oluyor burada kardeş?” diye sordum birine. “Denize adam mı düştü?”

“Yok,” dedi. Üşenmeden anlattı. “En öndekiler balık tutuyor. Onların çevresindekiler çetele tutuyor. Arada balıkların konması için leğen tutanlar, balıklar çalınmasın diye nöbet tutanlar var. Onların gerisindekiler, balık tutanlara alkış tutuyor. Bu kalabalıktan yararlanarak iş tutan yankesicileri de unutmamalı.”

“Peki şu sessizce bekleşenler?” diye sordum.

“Onlar işsiz güçsüz takımı ağabey,” diye açıkladı delikanlı. “Sabahtan akşama dek burada dikilip dururlar. Onların durumuna çok üzülüyorum.”

“İşine karışmak istemem ama,” dedim, “Sen ne yapıyorsun burada?”

Boynunu büktü. “Üzülüyorum dedim ya ağabey,” diye mırıldandı. “Ben yas tutuyorum.”

Biraz avunsun diye olta takımımı ona verip usulca sıvıştım. Nasıl olsa bana tutacak bir şey kalmamıştı.

Yakınmamam gerektiğini biliyordum. Beterin beteri vardı. Sözgelimi ya evli olsaydım? İşsiz kalınca aile mutluluğum da tehlikeye girerdi. Neyse ki karım elini çabuk tutmuş, bir yıl önce beni bırakıp kaçmıştı. İstediği yaşam biçimini kendisine sağlayamadığım, yani karnını doyuramadığım için. Kısacası, şimdi ailem olmadığından, aile mutluluğumun tehlikeye girmesi söz konusu değildi.

Eski günleri düşünmenin ne yararı vardı ki? İş aramayı sürdürdüm. Bu arada evdeki döküntüleri satarak geçindim. Aylardır kira veremediğim için evsahibem tahliye davası açtı. Evi boşaltmaya gelecek icra memurlarının nasıl şaşıracağını düşündükçe keyiflenip kendi kendime sırıtıyordum.

“Bayan,” diyeceklerdi ev sahibeme. “Burası zaten boş. Bizi ne diye uğraştırıyorsunuz?”

Evdeki eşya hızla eriyordu. Bir aya kalmaz, geri kalanları da yerdim. Tahliye davası sonuçlandığında intihar etmiş olabilirdim. Gelenler çürümeye yüz tutmuş cesedimi oturma odasında bulur ve onu tahliye ederlerdi. Böylesi benim için sokaklarda ölmekten daha iyiydi. Şanslı sayılırdım yine. İşsizdim ama, hiç değilse başımı sokup kendimi öldürebileceğim bir yuvam vardı. Dışarda on binlerce kişi ev arıyordu.

Gecelerden bir gece yatağımın ortasına bağdaş kurmuş, rakımı yudumluyordum. Yatakta rakı içmeye bayıldığımdan değil kuşkusuz. Evde yataktan başka eşya kalmamıştı. Bir gün önce olsaydı, televizyon sehpasına oturarak demlenebilirdim. Kaderin cilvesine bakın ki, bir gün önce de rakım yoktu. Rakıyı televizyon sehpasını satarak almıştım.

Her neyse. Şişenin dibine yaklaştığımda bana garip esintiler geldi. Kafam arı kovanı gibi işlemeye başladı.

Ertesi gün yatağı da sattım. Parasıyla gazeteye küçük bir duyuru verdim. Kiralık ev. İki oda, bir banyo, bir mutfak, beş pencere, yeterli sayıda kapı...

İlk gelen, gençten biriydi. Kirayı sordu, söyledim. Suratını buruşturarak oturma odasını arşınladı. Başka yerlere de baktı.

“Gömme banyo yok mu?”

“Var,” dedim. “Ama derine gömüldüğü için göremezsin. Herkes gibi duş alsan ölür müsün?”

“Burada duş falan da yok.”

“İyi. Hem duş, hem de gömme banyo! Çok şey istiyorsun arkadaş!”

Yüzüme alık alık baktıktan sonra, sifonun zincirine yapıştı. “Bu da çalışmıyor galiba.”

“Öyle çalışmaz,” diye açıkladım. “Birkaç kez silkeleyip kendine doğru çekmen gerek. Bileğine dolayıp kanırtacak ve bırakmayacaksın.”

“Serbest stilde bir sifon yok mu?” diye burun kıvırdı. “Grekoromen’de pek iyi değilim.”

“Önemi yok,” dedim. “Su da kesik nasıl olsa.”

Evi bir kez daha dolaştı kötümser bir yüzle.

“Tutmuyor musun?”

“Kirası pahalı,” dedi. “Üstelik çöplüğe bakıyor bu ev.”
“Canın cehenneme,” dedim kızmaya başlayarak.

“Ama yine de tutacağım,” diye sürdürdü sözünü. “Benim ailem biraz kalabalıktır. Bunun sakıncası var mı?”

“Benim için kiracı kiracıdır. Ne var ki kirayı biraz artırmak zorundayım bu durumda. Üstelik üzülerek bir yıllık da peşin alacağım. Anlatabildim mi?”

Ancak üç aylık peşini anlayabildi. Bu da pek kötü değildi.

“Evde biraz badana boya işi yaptıracağım,” dedim. “Ay başında taşınabilirsin.”

Bir hafta içinde evi kaç kişiye kiraladım, bilmem. İmzaladığım kira sözleşmeleri koca bir tomar olmuştu. Paralarsa, ondan da kalın bir tomar. Açgözlü davranmıyor, kim ne verirse alıyordum.

Son gelen bir hanımdı. Pamuk balyası gibi şişman, benden bile çirkindi. Hanımca da davranmıyordu hiç.

“Demek burası kiralık?” dedi gözlerini düşmanca belerterek.

“Öyle sayılır,” diye bir şeyler geveledim.

İyice sevimsizleşti, bağırmaya başladı. “Öyle sayılırmış! Saydırırım ben senin şeytanlarını! Ne yaptığını sanıyorsun dangalak? Burası...”

“İki oda, bir mutfak...” diye açıklamaya giriştim.

“Kes!” diye gürleyip sözümü ağzıma tıktı. “Kendi evimi bana mı öğreteceksin? Deli misin sen?”

“Yok,” dedim boynumu büküp. “Sadece işsizim.”
Bir yandan kapıya doğru geriliyordum ağır ağır. Ama evsahibem yalnız gelmemişti. Dışarda bekleyenler kıskıvrak yakaladılar beni. Bu kentte yenecek hiçbir şey kalmasa bile, bir araba dayak her zaman hazır.

1983

Kardan Adam Yapmak

YURİ NAGİBİN

Sokakta çocuklar yürüyor. On beş çift. Sıra olmuşlar. Yanlarında öğretmenleri var; öyle ufak tefek, öyle genç, öyle incecik ki, öğrencilerin en yaşlısı sanki. Bütün ufak tefek kadınlar gibi dimdik. İnce yüzü düşünceli, kararlı. Çocukları bir yere götürmek kolay değil. Hele yuvada çalışmaya başlayalı daha iki hafta olduysa. Sokaktaki dünya, çekici şeylerle, tehlikelerle dolu. Güvercinler var, atlar, arabalar, dondurmacılar, vinçler, kar küreme makineleri var, baloncular var; bütün bunlar tehlikeli düşmanlar, insanı bir anda nelere sürükleyebilir. Ama en çok fillerden korkuyor. Fillerden kurtuluş yok. Yuvada bir öğretmenin acıklı efsanesi anlatılır hep: öğretmen, bulvardan geçerken, Durov’dan bir adamın filine çeşitli numaralar yaptırdığını görmüş, bütün öğrencilerini kaybetmiş. Neyse ki Moskova sokaklarında sık sık rastlanmıyor fillere.

Sokak, öğretmene yardımcı oluyor. Yol kavşağına gelince, trafik polisi sopasını kaldırıyor, başının üstündeki trafik ışığının dört yanında sarı elmalar yanıyor, trafik duruyor. Hep biryerlere yetişecekmiş gibi giden sabırsız taksiler duruyor; işe gidenlerle, işten dönenlerle tıkabasa dolu otobüsler, troleybüsler duruyor; şehre süt dağıtan beyaz süt kamyonuyla kocaman kasalı büyük kamyon da duruyor; küçük, eski araba da duruyor; gözlüklü motosikletçi bile, motosikletini bir yana hafifçe yatırıp ayağını yere basıyor. Taşıtların demir gövdeleri sabırsız, gergin; motorların homurtusu bir yükselip bir alçalıyor; bir elektrik titreyişi kaplıyor troleybüsü; motosikletin susturucusundan mavi dumanlar çıkıyor. Ama çocukların geçmesini bekliyor hepsi...

Yolculuğun en tehlikeli bölümü arkada kaldı. Novodeviçiy Manastırı’nın mazgallı tuğla duvarının önünden geçen çocuklar, karla kaplı geniş bir düzlüğe iniyorlar. Düzlüğün bir yanı, Moskova Irmağı’nın kıyılarına dayanıyor; bir yanında, kemerli köprüden geçen demiryolu var; sağda ise sisler içindeki uzaklık.

Çocuklar, yine çifter çifter olup, kardan adam yapmaya başlıyorlar. Sokaklarda sular damlıyordu saçaklardan, su oluklarından sarkan buzlar yarı erimişti, küme küme toplanmış karların rengi sarıya çalıyordu. Ama burada düzlükte kar bembeyaz, temiz, kuru; bir kötülüğü var: kolay kolay biçim verilemiyor. Tam koca bir top yapıp en üste koyuyorsun, dağılıveriyor, yeni baştan başlamak zorunda kalıyor insan.

Çocukların dikkati başka yerlere dağılıyor hep. Mavi gökte, arkasında pamuktan bir iz bırakarak geçen, kırağıyla kaplıymış gibi bembeyaz uçağa bakıyorlar; iki lokomotifin çektiği sonsuz marşandize bakıyorlar. Yüksek sesle saymaya başlıyorlar vagonları, ama marşandiz uzun mu uzun, bildikleri sayılar yetişmiyor, onlar da ilgilenmez oluyorlar.

Gözlerinin altı mavi halkalarla kaplı, çilli, saçları lüle lüle bir kız:

— Vera İvanovna, diye sesleniyor öğretmenine. Burunları ne zaman vereceksiniz?

Kolunda bir çanta sallanıyor Vera İvanovna’nın; içinde, ahçıdan aldığı on beş havuç, gözler için otuz tane kömür parçası (kalorifercinin armağanı), eski bir eşarptan kopardığı on beş parça kırmızı kumaş var (ağızlar için.)

— Kardan adamları bitirince alırsınız.

Grileşen gökten tembel tembel kar taneleri düşmeye başlıyor, köprü gözden kayboluyor; sadece demir kemeri seçiliyor belli belirsiz: katedralin sarı kubbeleri soluyor. Derken, ansızın kesiliyor kar, ırmağın üstündeki köprü yine kocaman, kubbeler eskisinden de parlak. Taze kar, eski karların üstünde mavi gibi. Sonra bir rüzgâr kopuyor ırmaktan, donmuş karların üstündeki yeni karları koparıp manastırın duvarlarına savuruyor. Vera İvanovna, yüzünü korumak için, sırtını rüzgâra vermiş.

Çilli kızın, Gusakova’nın tiz sesini duyuyor:

— Vera İvanovna, Minayev hiçbir şey yaptırmıyor bana.

Vera İvanovna, durumu kurtarmak için yalan söylemeyi sevmez, çocuklar anlaşmazlıkları kendi aralarında çözmeli.

— Sen kardanadamı yapmaya bak, ona aldırma.

— Burnu bana verin, Vera İvanovna.

— Peki, Gusakova, diye gülümsüyor Vera İvanovna, sana veririm, sen koyarsın.

Küçük kız yetinmiyor:

— Gözleri de bana verin...

Yine esiyor rüzgâr, Vera İvanovna’nın göğsüne çarpıyor, yüzünü yalıyor, pardesüsünün içine girip buzdan bir çarşaf gibi sarıyor bedenini.

— Üşümediniz ya, çocuklar? diye bağırıyor Vera İvanovna.

Cevap, düzlüğe yayılıyor:

— Ha-a-a-yı-ı-ır!...

Üşümediler tabii. Öyle sıkı sarınmışlar ki, rüzgâr varamıyor bile yanlarına. Hepsinin birer palto var sırtında (paltoların yakası kalkık, boyunlarına da yün atkılar sarmışlar), başlarında kasketleri var, bacaklarında pantolonları, ayaklarında keçe çizmeleri var. Ama Vera İvanovna, insanı hiç de sıcak tutmayan eski bir pardesü, incecik çoraplar, yırtık pabuçlar giymiş, boynuna da ipekli bir eşarp sarmış. Üstelik, çocuklar çalıştıkları için ısınıyorlar. Kimbilir, belki Vera İvanovna da kardan adam yapmalı...

Biri koluna dokunuyor.

— Vera İvanovna, Minayev beni itiyor!

Yine Gusakova.

Vera İvonovna, küçük kızın arkasından gidiyor. Çevredeki karları toplayıp üstüste yığmışlar, donmuş siyah toprakla kuru otlar görünüyor yer yer.

Minayev, paltosunun önünü açmış, eldivenlerini çıkarmış, bir kar yığınıyla uğraşıyordu, öğretmenin farkına bile varmadı.

— Minayev, niye kötü davranıyorsun Gusakova’ya?

Minayev’in kara, esrarlı gözlükleri, küçük, incecik yuvalarından hoşnutsuzlukla baktı.

— Karışmasın!

— Ne biçim söz o? Kardan adamı birlikte yapacaksınız.

Gusakova:

— Küreğimle düzeltmek istemiştim, Vera İvanovna, diye sızlandı.

Minayev, tiksintiyle:

— Düzeltmek istemiş! dedi. Lânet olsun senin küreğine!

— Böyle konuşma, Minayev! Anlamadığı bir şey varsa güzel güzel anlatırsın.

— Ne yapacağını söyledim ona, o da kalktı...

Ansızın kar kümesinden geriye sıçradı Minayev, gözlerini ona dikti, sonra da öfkeyle alttaki karları dağıtmaya başladı.

— Küre bakalım, diye bağırdı Gusakova’ya.

Sonra ekledi:

— Küreğinle... Topla.

Vera İvanovna, “Kendine nasıl da güveniyor,” diye düşündü. “Haklı olduğuna öyle inanıyor ki.”

Manayev’i, onun kararlı hareketlerini, esmer yüzünde beliren morluğu yeni bir ilgiyle incelemeye koyuldu. Öteki çocuklar oyun oynuyorlardı sadece; ama Minayev, kendinden geçmiş, her şeyi unutmuş, yaratıyordu.

Minayev, Gusakova’ya bağırdı:

— Öyle değil!

Vera İvanovna:

— Bak, Minayev, nasıl yapılacağını biliyor musun? diye sordu.

Çocuk, daracık gözlerini kaldırdı; karmakarışık, hüzünlü bir ışıltı vardı içlerinde.

— Şey... Bilmiyorum.

Irmaktan soğuk bir rüzgâr esmeye başladı yine.

Vera İvanovna, sırtını rüzgâra ve çocuklara dönerek:

— Güzel güzel oynayın, dedi.

Omuzlarına, sırtına vuruyordu rüzgâr; kaçmak istercesine hafifçe koşmaya başladı. Vera İvanovna, ama rüzgâr ona yetişti, kuru bir çimen yaprağı gibi sürükledi. Yeni karları daha önce süpürüp götürmüştü zaten; ne kara ne beyaz, hiç bulut getirmiyordu şimdi (göğün kocaman mavisinde hiç bulut yoktu), ne dallarda ne de telgraf tellerinde uğulduyordu, hiçbir şeyi dağıttığı da yoktu, bütün gücünü Vera İvanovna’ya vermişti sadece, onun savunmasız olduğunu biliyordu sanki.

— Vera İvanovna...

Eğilip ayaklarından birini ileri uzatarak güçlükle durdu Vera İvanovna.

— Yine ne var Gusakova?

— Gidip burnu getireyim dedim, Minayev de dedi ki burun murun istemezmiş, ben de dedim ki siz burun istiyorsunuz, o da seni öldürürüm dedi.

Rüzgâr kadar tedirgin edici bu kızla nasıl başa çıkmalı? Tabii, Minayev’in kardan adamına ne havuçtan burun, ne kömürden göz, ne de ipekliden ağız yakışır; ama Gusakova için en önemlisi, en eğlencelisi havuçtan burun. Ayırmalı; Gusakova, Rastorguyevna’yla kardan adam yapsın, Minayev de Beryozkin’le. Temiz kalpli gürbüz Beryozkin anadan doğma çırak, Minayev ne derse yapar.

Gerçekten de, geniş alınlı kafasını anlayışla salladı Beryozkin, Minayev’in yanına koştu. Şimdi de Rastorguyevna’yla uğraşmak gerekiyor; Gusakova’ya bir şey dediği yok gerçi, ama burnu kim takacak? Uzun tartışmalardan sonra, burun Gusakova’da kaldı...

Dondurucu, soğuk rüzgâr Moskova Irmağı’ndan aynı güçle esiyor hâlâ. Vera İvanovna daha ne kadar dayanmak zorunda? Pardesüsünün altında, bluzunun göğüs cebinde kocaman, eski model bir cep saati işliyor. Vera İvanovna hatırlıyor, babası hep yeleğinin cebinde taşırdı bu saati. Ama emekli oldu artık, bir yere yetişmek zorunda değil, saat düzenli tiktaklarla, hüzünlü sayıyor saniyeleri; Vera İvanovna’ya öyle geliyor ki, bu ses saatin işleyişi değil, donmuş kalbinin atışı. Saate bakmak için pardesüsünün düğmesini çözüp eşarpı açmak gerekiyor, rüzgârın da beklediği bu zaten. Yok yok, en iyisi biraz daha dayanmak. Ama hava da çok soğuk, akla gelen şeylerin hepsi tatsız. Vera İvanovna düşünüyor, işi kolay değil, otuz kişiyle başetmek zor, edemeycek...

Öteden, rüzgârla boğuşarak, uzun boylu bir adam yaklaşıyordu. Ne kadar da benziyor Kostya’ya: Aynı deri ceket, arkaya doğru atılmış aynı kalpak, çizmelerin içine sokulmuş aynı pantolon. Ama Kostya bu!

Yaklaşarak:

— Vera... dedi utangaç utangaç. Geçiyordum da...

— Çıldırmışsın sen! Çalışıyorum. Git buradan.

— Ama, Vera...

Vera İvanovna sırtını döndü, dimdik, kasılarak uzaklaştı.

Kostya, arkasından:

— İşin bittikten sonra gelirim, dedi.

Vera İvanovna cevap vermedi; Kostya her akşam yuvanın önünde beklerdi zaten. Karı ezen ayaklarının sesini duydu. Dönüp arkasına baktı Vera İvanovna, Kostya, çizmelerini güçlükle kaldırarak, uzaklaşıyordu. Bu güçlü, güvenli, yakışıklı adamın kendisi gibi ufacık, donmuş birine boyun eğmesi ne garipti.

— Vera İvanovna, bir burun verin bana! diye buyuruyor Gusakova.

Başka sesler de çınlıyor:

— Bize de, bize de!

Her yerde kardan adamlar yükseliyor, hepsi kör, hepsi dilsiz, hepsi burunsuz. Vera İvanovna çantasını açıp havuçları, kömürleri, kumaş parçalarını dağıtıyor. Havuçların en büyüğünü Gusakova’ya veriyor.

Çocuklar dağıldı, çantada bir havuç, iki kömür, bir de kırmızı kumaş parçası var.

Vera İvanovna, Minayev’in yanına gidiyor; bir ses duyuyor yaklaşırken:

— Oraya değil, sersem! Sağa!

Omuzuyla koca bir kar yığınını itmekte olan Beryozkin, tombul, sevimli yüzünü kaldırıyor, içini çekip öteki yana götürüyor yığını.

— Nasıl gidiyor, çocuklar? diyor Vera İvanovna. Birazdan döneceğiz.

Minayev şaşkınlıkla bakıyor ona, bu can sıkıcı kadının kendisinden ne istediğini anlamıyormuş gibi.

Bıkkınlıkla:

— Vakit var daha... diye mırıldanıyor, işine dalıyor yine.

Vera İvanovna, Minayev’in yaptığı garip kardan adama bakıyor kederle; başı nerede, kolları, bacakları nerede, anlamak imkânsız. Yakından bakıyor, belli belirsiz birşeyler çıkarıyor, boşuna. Ama bir şey var bu kardan adamda, onun ne olduğunu bulmaya çalışıyor.

— Bana bak, Minayev, nedir bu?

Minayev, isteksizce:

— Bir madenci, diyor.

— Hiç madenci gördün mü sen?

— Ben küçükken Gorlovka’da oturduk.

Yine kardan adama bakıyor Vera İvanovna. Yana eğilmiş yüzün üstündeki şey, madenci başlığı gibi; üstünde de madenci elbisesi var galiba. Evet, işte feneri. Ama niye çenesinden sarkıyor? Üstelik ne garip bacaklar bunlar?.. Koltuk altlarında başlıyor. Hayır, bacak değil, kol. Sıkılmış, güçlü yumruklar.

— Bacakları nerede?

Minayev, parmağıyla işaret etti:

— İşte.

Yeri gösteriyor:

— Kuyudan çıkarken.

— Madenciler asansörle çıkarlar. Herhalde unuttun.

— Unuttum mu?

Küçücük gözler öfkeyle bakıyor öğretmene:

— Babam madenciydi.

Bu soruyu sormamalıydı tabi, çocuklara böyle sorular sormak doğru değil; ama kendini tutamadı:

— Baban nerede?

— Orada!

Minayev yeri gösterdi yine:

— Orada kaldı.

İçinde bir çığlık koptu Vera İvanovna’nın: “Hayır, orada kalmadı!” Minayev’in yarattığı sert, yabani, güzel eserin farkına vardı o anda: Yuruklarını yere dayamış, feneri elleriyle tutan bir madencinin kocaman, bitkin gövdesini kurtarmak için harcadığı son çaba. “Hayır, orada kalmadı baban! Işığa çıktı, günışığına, hayata, onu sen kurtardın!”

Ama bu çocukla kardan adamının yarattığı garip mucize önünde ağzını bile açamadı; hüzünle, mutlulukla karışık bir saygı duydu.

— Devam et, Minayev, dedi usulca. Vakit var...

Vera İvanovna çocukların yanına döndü; bağırarak öğretmenlerinin çevresini sardı çocuklar:

— Süpürge nerede?.. Kime vereceksiniz süpürgeyi?

Şaşkınlıkla:

— Ne süpürgesi? diye sordu Vera İvanovna.

Küçük Pankov, ışıl ışıl gözleriyle:

— Ne süpürgesi olacak, bu süpürge! dedi.

Ufacık bir süpürge uzattı Vera İvanovna’ya.

Öyle ya , süpürge! Unutmuştu bunu. Hademe, en iyi kardan adama verilmek üzere bu ödülü koymuştu ortaya.

— Peki, sopası nerede bunun?

Düzgün bir sopa çıkıyor ortaya. Vera İvanovna sopayı alıp süpürgeye geçiriyor.

Ne saçma! Süpürgenin bir değeri yok tabii, ama ödül ödüldür. Ama bu ödülü Minayev’e vermek olmaz. Havuç burunlu, kömür gözlü, kumaş dudaklı kardan adamlar için bu ödül. Vera İvanovna arkasına döndü. Minayev, her şeyin dışında, parmaklarıyla karı düzeltiyor, yumruğuyla bastırıp avucunun kenarıyla fazlalıkları atıyordu. Vera İvanovna rahatladı. Minayev’in bu ödüle hiç mi hiç ihtiyacı yoktu.

Bütün kardan adamlar, tek elden çıkmış gibi, şişmandı; burunları, gözleri, dudakları birbirine benziyordu hep; aynı çabayla, aynı acemilikle yapılmışlardı. Vera İvanovna biraz durakladıktan sonra süpürgeyi, en uzun boylu çocukların yaptığı en uzun boylu kardan adamın yanına sapladı.

Çocuklar, kahkahalar atarak sevinçle haykırdılar:

— Tamam!

“Aslında hiçbirini tanımıyorum,” diye düşünüyor Vera İvanovna. “Bugün Minayev’i tanıdım; ya ötekiler? Doğru, kardan adam yapamıyorlar, ama benim bilmediğim, daha kendilerinin de bilmediği neler yapabilirler kimbilir? Şu anda ellerinde kar, kâğıt, boyalı kalem, tahta oyuncaklar var... Ne kadar az! Gün gelecek, neler neler geçecek ellerine; bütün dünya, bütün varlıklar, kelimeler, sesler açılacak önlerinde. Nelerle uğraşıp neler yaratacaklar!... Çilli Gusakova, günün birinde öyle bir şarkı söyleyecek ki belki, daha önce hiç duyulmamış bir şarkı olacak bu. Pankov, gökyüzünde yıldızları sayacak. Beryozkin ise... en yararlıları Beryozkin olacak belki, herkesin yardımına koşacak. Yeryüzünde başı derde giren kim varsa, radyoyla mesaj gönderecek: Beryozkin, Moskova. Yardımına ihtiyacımız var...”

Vera İvanovna bir kahkaha attı, ellerini çırparak bağırdı:

— Hadi çocuklar, dönüyoruz!

Çocuklar çifter sıra oluyorlar. Her yanda kardan adamlar yükseliyor, kırmızı burunlu, kara gözlü, gülümseyen, canlı kardan adamlar. Çocuklar dönüp dönüp bakıyorlar; ayrılmak zor. Minayev, Gusakova’nın yanında yerini alıyor. Ama arkasına bakmıyor. Esmer yüzündeki kızıllık solmakta, ama bakışı hâlâ dopdolu.

Gusakova’yı yana iterek:

— Benimki bir şeye benzemedi!.. diyor.

Sonra, yakasının altından fırlamış incecik, kızıl buklelerini tutuyor kızın, paltosunun içine sokmaya yardım ediyor.

Çeviren: Ülkü Tamer

Dokumacının Ölümü

ADNAN ÖZYALÇINER

Kapıdan girer girmez fabrikanın uğultusu kulaklarını buldu. Dış avlu, boşalan gececilerle onların yerini almaya gelen gündüzcülerle dolmuştu. İki sıra halinde akıyordu işçiler. Kartların basıldığı saatin önünde beş altı saniyelik bir duraklama oluyordu. Ortalık aydınlanmamıştı daha. Gökyüzünün alacalı bir rengi vardı. Bacanın saldığı büklüm büklüm kara dumanlar, büsbütün karartıyordu gökyüzünü. Fabrikanın bütün ışıkları yanıyordu. Ardından:

“Derinlere dalmışsın Ahmet Aga!” diye bir ses duydu. Kartını çabucak basıp yürüdü. Bir iki kişi:

“Haydin, sallanmayalım!” diye söylendi.

Az önce arkasından seslenen arkadaşı, gelip koluna yapıştı.

“Bu ne dalgınlık yahu?”

Harmanda çalışan Osmandı. İşi, kocaman yapağı çuvallarını, pamuk balyalarını sırtlamak. Aynı kasabadandılar. Ahmet, ufak tefek, çelimsizdi. Osmansa enine, boyuna, yapılı biri. Eskiden pehlivandı. Bileğini kimse bükemezdi. Şimdi koflaşmıştı. Ciğerleri yapağı tozu doluydu. Konuşurken boğazını temizler gibi kesik kesik öksürmek zorunda kalır, göğsü hırıldardı.

“Aynı tramvaydaydık. Beni görmedin mi?”

“Bilmem, sabah mahmurluğundan olacak. Kalabalıkta etrafıma bakmamışım.”

“Ben sesleneyim, dedim. Olmadı. Hem kalabalıktan yanına varamayacağımı düşündüm, hem kafanı öne eğmiş duruyor, kimseyi görmüyordun. Düşünüyor muydun, ayakta mı uyuyordun, anlamadım. Bir şey mi oldu?”

“Benim çözgü... Kopup duruyor lânet olası!”

Ana binanın iç avlusuna birlikte girdiler. Uğultu, biraz daha baskındı burada. Islak keçe kokuyordu avlu. Nemliydi. Dokuma dairesine, büyük, kalın demir bir kapıdan geçilerek girilirdi. Dokuma dairesi, hemen bulundukları kattaydı. Apre, bir kat üstteydi. Mermer merdivenlerle çıkılıyordu. Trabzanları pırıl pırıl cilalıydı. Müdür odası, idari bölüm de oradaydı. Yapağı bölümüyse bodrumda, yerin altındaydı. Demir bir asansörle karanlık bir boşluğa doğru inilirdi.

Dokumacıyla Osman, avlunun ortasında birbirinden ayrıldılar. Ayrı kapıların önünde durdular. Osman, düğmeye basıp demir asansör kapısının, duvar yarılırmış gibi, açılmasını beklerken dokumacı kulpuna yapıştığı koskoca demir kapıyı bütün gücüyle çekerek yarım araladı. Dokumacının araladığı kapıdan büyük bir gürültü fışkırdı. Osman gürültüye kulaklarını tıkamak üzereydi. Ayağının altındaki yer sarsıldı. Asansör durdu. Duvar yarıldı. Osman’ı içine çekti. Aynı anda, iki demir kapı da, arkalarından itiyormuş gibi, hızla üstlerine kapandı.

Dokuma dairesinde tezgâhlar, her günkü düzenli tıkırtılarıyla çalışıyordu. Dışarıya gök gürültüsü gibi yansıyan ses, burada duyulmuyordu. Dokumacı, sefertasını soyunma dolabına bırakıp mavi tulumunu ayağına, geçirdi. Soyunma yerinde, ayağının ucuna kalkıp camın ardından yüzlerce tezgâhı, gözleriyle tarayarak kendininkini aradı. Çok geçmeden buldu onu. Uzaktan ışıldıyordu. O da onu görmüş gibi bir parıltı oldu tezgâhta. Gülümsemişti sanki. Pencerelerden girip çeliklerde yansıyan güneşin ilk ışıkları dokumacının gözünü aldı. Tezgâhın başında kimse yoktu. Yol yol iplik ırmaklarının aktığı öteki tezgâhlarda taraklar bir aşağı, bir yukarı inip çıkıyor, tarakların bir an için araladığı iplikten çardakların içinde mekikler bir o yana, bir bu yana sekerek sıkı düğümler atıyordu. Kendi tezgâhında hiçbir kıpırtı yoktu. Güneşin ışığını yansıtıp duruyordu yalnızca. Tahta ayakkabılarını giydi. Boyu biraz daha yükselmişti. Hızlı hızlı tezgâhına doğru yürüdü. Aralardan geçerken bir iki kişi selâm verdi. Bakmadan aldı selâmları.

Tezgâhın başına gelince, kimse olsun olmasın, çevresini şöyle bir dolanırdı. Merhaba demek kucaklaşmak gibi bir şeydi bu. Her gün yapardı bunu. Gececi Hasan ortada yoktu. Motor kapalıydı. “Bozuk olmasın sakın!” diye düşündü bir an. Şarteli indirdi. Motor çalışıyor, kasnak dönüyordu. Keyifli bir vınıltı çıkıyordu bu dönüşten. Bir süre dinledi. Sonra tezgâhın başına geçti. Mekiğe yeni bir atkı taktı. Yuvaya yerleştirdi. Avarayı açtı. Taraklar bir aşağı, bir yukarı inip çıkmaya, mekik ipliklerin arasından bir o yana bir bu yana sekmeye başladı. Bir süre tarakların iniş çıkışlarını, mekiğin gidiş gelişlerini izledi. Yüreği ferahlamıştı. Tezgâh bozuk değildi. Peki bu herif ne demeye çalışmıyordu? Dokunan bölüme imzasını atmadığına göre paydos etmemişti daha. Nerede olabileceğini kestiriyordu. Avarayı çekti. Tezgâh durdu. Tahta ayakkabılarını betonda takırdatarak dokunan kumaş toplarının yığıldığı yere gitti. Düşündüğü gibiydi. Toplardan birinin içine girmiş horul horul uyuyordu.

Yakasından tutup ayağa dikti adamı. Hasan ondan hem daha genç, hem daha güçlüydü. Ama böyle suçüstü yakalanınca karşı koyamadı..

“Ne yapmak istiyorsun sen?” diye bağırdı dokumacı.

Burnundan soluyordu. Hasan, silkinerek yakasını kurtardı.

“Çürük olduğunu sen de biliyorsun. Kopuk bağlamaktan na şu parmaklarım nasır tutu. Bak işte!”

Ellerini dokumacıya uzattı sertçe. Dokumacı, biraz geri çekildi. “Doğru! Ama bir şeyi unutuyorsun. Ben evliyim. Evde iki çocuk baba ekmek, baba şeker, baba balon, oyuncak diye her akşam üstüme tırmanıyor. Sen günlük şu kadar metreden haftalığını doğrulttun mu tamam diyorsun. Pazar günü bir sinema, bir gezme parası yetiyor senin için. Ondan sonra vuruyorsun kafayı.”

Hasan bu sözlerden utanır gibi oldu. Başını hafifçe eğdi.

“Çürüğünü işlemezsen sağlamını hiç bulamazsın. Bunu unutma. İki haftadır tezgâhta duruyor şu çözgü. On günde, bilemedin on beş günde kesseydik öteki arkadaşlar gibi sağlamını alırdık biz de.

Durdu, soluklandı dokumacı.

“Ama ne oldu? Sen işi asınca kopuk bağlamaktan ben de iş çıkaramaz oldum. İki haftadır her zamankinden az para götürüyorum eve. Ne hakkın var çoluğumun çocuğumun nafakasını kesmeye, ha?”

Son cümleleri bağırarak söylemişti. Sonra sakinleşti.

“Sen de benim gibi çalışacaksın arkadaş. Elbirliğiyle bu çürük çözgüyü bir an önce atmalıyız başımızdan. Anlaşıldı mı?”

Hasan, bir şey demedi. Başını salladı. Gözlerini ovuşturarak tezgâhlardan yana yürüdü. Dokumacı arkasından seslendi:

“Dur bir dakka!”

Hasan, döndü. Dokumacı cebinden kırmızı dokumacı boyasını çıkardı.

“Al şunu,” dedi. “Gececiler çoktan paydos etti. Dokuduğun kadarını işaretle de git evde rahat bir uyku çek.”

O gün, çözgü yapmadığını komadı. Alttan, üsten ikide bir koptu. Dokumacı, ağzıyla onca su püskürttü, ağırlıkları ayarlamaktan beli büküldü, gene de iplik, örümcek ağı gibi, tuttuğun yerden kopuyordu. Bütün gün, tezgâhın çevresinde fır döndü. Avarayı açtı kapadı. İplikleri tek tek bağlayarak çözgüyü sağlamlamaya, kumaşı da üretmeye çalıştı. Canı burnuna gelmişti. Bütün haftayı da böyle geçirdi.

Olmadık şeylere kızıyordu evde. Karısına olur olmaz çıkışıyor, çocuklarını azarlıyordu. Oysaki o, yaz akşamları, çocuklarını omuzuna alır, bahçede atçılık oynardı onlarla. Kışsa, eve kapanmışlarsa, güreş tutardı. Taklit yapar, gülünç öyküler anlatırdı.

Bütün keyfini kaçırmıştı şu çürük çözgü. Bir de sol böğründeki ağrı azıtmıştı bugünlerde. Eskiden de vardı. Seyrek olarak sancır, sonra geçerdi. Şimdiyse sol bacağı kasılıyor, ağırlıkları ayarlamak için çömelirken ya da ipliği bağlamak için çözgünün üstünden uzanırken iyice gerilmiş bir telin kopuşu gibi bir duyguya kapılıyor, böğrüne bıçak batar gibi oluyordu. Bundan irkiliyordu.

Çözgüyü dördüncü haftanın ortalarına doğru bitirebildiler. Aldığı para ona göreydi. Bu dört hafta içinde bir kere bile paydostan sonra Unkapanı’nda Yemiş’e uğrayıp kıçından yumuşamaya başlamış vuruk topatanlarla çatlak karpuzlardan götürememişti evdekilere. Ancak ekmeğe yetiyordu aldığı para. Vesikayla olduğundan onu da az veriyorlardı. Doyurmuyordu. Karısı, Karagümrük pazarı ile Çarşamba pazarından akşamüstleri, tezgâhlar toplanırken kalmış sebzelerden ucuza ne bulabilirse onu pişiriyorlardı.

Dokumacı, çözgüyü cumartesi günü kesti. Aldığı avans haftalığını geçtiğinden hafta sonunda eline beş kuruş geçmediği gibi içeri borçlu kaldı. O hafta geceye dönüyordu. Pazar günü fabrika tatildi. Çözgüyü de kestiğinden tezgâhı silip yağladıktan sonra erkenden çıktı fabrikadan. Hava güneşli sıcak ve güzeldi. Hemen eve gidemedi. Eli boş gitmekten sıkılıyordu. Sıkıntıdan terlemişti. Pazar da aynı sıkıntı içinde geçti. Hava yağmurluydu.

Pazartesi gününü, öğleye kadar evde uykuda geçirdi. Ter içinde kaldı. Karısı, sabahın köründe fabrikaların düdük seslerine alışkanlıkla uyandıysa da kocasının işe akşama gideceğini düşünerek yeniden yattı. Uyudu. O gün, evcek geç kalkıldı. Anne, hep birlikte kaldıkları tek odalarında, çocuklarını gürültü etmeden doyurdu. Baba uyuyordu. Daha da uyuyacaktı. Onun için anne, çocuklarını bahçeye oynamaya gönderdi. Çocuklar, odadan çıkınca, kapıyı, içerden sessizce sürgüledi. Perdeleri inik duran yarı karanlık odada, parmaklarının ucuna basarak, yatağa gitti. Yorganın ucunu kaldırıp uyuyan kocasının koynuna girdi.

Kocasının yanından kalktığında saçları dağınıktı. Yüzü allanmıştı. Başını yemeniyle bağladı. Dudaklarını ıslattı. Kocasının kocaman ellerini kalçalarında duyuyordu daha. Kıpır kıpır ediyordu içi. Yatağa baktı. Kocası, yeniden uyumuştu. Ama artık terlemiyordu.

Hamamlık olarak kullandıkları yüklüğün kapısını açtı. Gazocağı orada duruyordu. Önünde çömeldi. Kibriti çaktı. Bir iki pompaladı. Ocak, az sonra tıslayarak yanmaya başladı. Üstüne vurulan kocaman tenceredeki suyu ısıtmaya koyuldu.

Eski konak bozması bir evdi oturdukları. Her odada başka bir aile barınıyordu. Her aile irili ufaklı üyeleriyle en azından beş kişiydi. Bunlara katılan çoğu bunak babaanneler, dedeler, anneannelerle, kızkurusu teyzeler, halalar da cabası. Onun için gürültü patırtı hiç eksik olmazdı.

Kadın, kocasını uyandırmamak için, odanın kapısını gürültü çıkarmadan yavaşça çekti. Sofaya çıktı. Sofa aydınlıktı. Güneş vurmuştu. Merdiven başındaki açık pencereden dışarı baktı. Bahçe kocamandı. Kelleşmiş top şimşirler dikiliydi. Ortada yıkık bir havuz vardı. İçini taşla tıkabasa doldurmuştu çocuklar. İşte, şimdi de taş atıyorlardı havuza. Gürültüleri yukarı kadar geliyordu. Onunkiler de katılmıştı aralarına. Gülümsedi. O da aşağı indi. Çocukların yanına uğramadan eski bahçenin kuytuluklarına yürüdü. Meyve ağaçları vardı burada. Ama ne dal, ne yaprak bırakmıştı kiracılarla çocuklar. Bahçeyi ot bürümüştü. Yer yer kır çiçekleri açmıştı. Gene de çiçekten, ottan çok çöp kokuyordu ortalık.

Kadın, konak bahçesini bitişik arsadan ayıran yarısı yıkık duvarın dibine çömeldi. Toprağı eşeledi. Beş altı yumru çıkardı. Eteğine koydu yerelmalarını. Ebegümeci topladı. Biraz sertelmişlerdi. Yaprakların arkaları iyice tüylüydü.

Çocuklar, bahçede oyuna dalıp gitmişlerdi. Kadın, odaya dönünce uyuyan kocasına sevecenlikle baktı. Sedirin altından bir gaz tenekesi çıkardı. Tenekenin içinde bulgur, tarhana, pirinç, mercimek gibi kuru erzak dururdu. Kesekâğıtların hepsi dibine inmişti. Biraz kırıklı pirinç ayırdı tepsiye. Bir iki tutam tarhana çıkardı. Sonra oturup bahçeden topladıklarını ayıklamaya girişti. Gazocağı tıslayarak yanıyordu.

Öğleyi biraz geçerek uyandı dokumacı. Karısına gülümsedi. Kadın,

“Su hazır, hemen gir!” diyerek yüklüğü işaret etti. Dokumacı, “Hı hı,” diye başını sallayarak yüklüğe gitti. Kapıyı kapattı. Az sonra çinko tabana çarpan suyun gürültüsü kapladı odayı. Kadın, o sırada perdeleri açtı. Dışarının bütün güneşi odaya doldu.

Dokumacı, kurunup giyindikten sonra kadın neşeyle sofaya çıktı. Pencereden sarkarak çocukları bahçeden çağırdı. Çocuklar gelir gelmez sofraya oturdular. Çorbayla ebegümecinden yediler. Suyuna ekmek bandılar. Gece için de babanın sefertasına pirinçli yerelması kondu. Evdeki tek somunun yarısı ayrıldı. Onlara dörtte bir, babaya, ağır işçi payı olarak, yarım ekmek veriliyordu.

İkindiye doğru, nevalesini alıp evden çıktı dokumacı. Sokakta yürürken fabrikayı, tezgâhını düşünüyordu boyuna.

Önce, her zaman yaptığı gibi, tramvay yolundaki bahçeli kahveye gitti. Yeni çözgü var mıydı? Hasan çözgüyü bağlayabilmiş miydi? Nasıldı yeni çözgü? Yoksa çözgü yoktu da boş mu oturacaklardı? Kaç gün beklerlerdi? İçeri borçluydu zaten. Bir de yevmiye kaybederse? Hasan ne yapıyordu şimdi? Masaya oturduğunda bunları aklından geçiriyordu. Sonra kahve arkadaşları gazeteden haberler okudular:

“Alman orduları geriliyormuş.”

“Stalingrad’dan Almanları püskürtmüşler.”

Dokumacı, düşünceliydi.

“İyi mi, kötü mü?” diye sordu.

Tam bir karşılık alamadı.

“Gene de insanlar ölüyor, öyle değil mi?” dedi.

Sesinde belli belirsiz bir hüzün, bir acı vardı.

“Ölüyor, ölüyor da...” diye yarım yamalak bir karşılık verdiler.

“Hem de iki taraftan...”

“Sen hangi taraftansın Ahmet Aga?”

Dokumacı, kahvecinin getirdiği sarı madenden şeker kadehi içindeki kuruüzümden bir tutamını ağzına attı. Üstüne demli çaydan bir yudum aldı.

Kahvenin bahçesindeki masalar, hemen hemen dolmuştu. Dokumacı, bahçeyi gölgelendiren yol kenarına dikilmiş iki koca çınarı gösterdi.

“Ortalıkta hiç serçe görüyor musunuz? Karga bile kalmadı. Kahveci, kuşları kovmak için ağaçlara taktırdığı çanları çalmıyor artık. Belki de söktürdü. Kulağınıza kuş cıvıltıları geliyor mu hiç?”

Çevresindekiler, hayır anlamında başlarını salladılar.

“Savaş bu işte. Her yere siniyor. Kuşlar gitmiş. Duvar dipleri kedi, köpek leşleriyle dolu.”

“İşsizlik, açlık kıtlık cinayetlerin en büyüğü. Asıl savaş bu,” dedi biri. Bir başkası:

“Savaşta ölenler kurtuluyor bence. Acıyı bizler çekiyoruz. Kalanlar çekiyor,” diye tamamladı berikinin sözünü.

Dokumacı, gazeteyi arkadaşlarının elinden almış resimlerine göz gezdiriyordu. Bütün resimlerde ateş ve kan vardı.

Kehribar ağızlığa takılı cıgarasını derin derin çeken emekli komiser bir suçluyu tokatlar gibi, dokumacının elindeki gazeteye bir tane vurdu. Gazete, dokumacının elinden havalanıp yere düştü. Emekli komiser:

“Beşinci kol musunuz , nesiniz siz?” dedi. “Neler konuşuyorsunuz öyle? Bu meretlerin yarısı yalan yazar. Savaş bu. Hepsi olacak.”

Dokumacı, bütün kötülüklerin bir gün sona ereceğine inanıyordu. Bağırır gibi konuştu:

“Olmayacak işte. Kuşlar, geri dönecek bir gün göreceksiniz.”

Ayağa kalktı. Kahvenin önünden gürültüyle geçen iki vagonlu Edirnekapı-Bahçekapı tramvayını izledi. Tramvay, top sahasına doğru uzaklaşırken gürültüyü de alıp götürdü. Dokumacı, komisere döndü:

“Bak,” dedi. “Ben oğlumu da, kızımı da okutacağım. Cahil kalmamaları için. Senin gibilere kanmalarını istemiyorum. Ben okumadım ama sana inanmıyorum. Onlara inanıyorum. Çocuklara demek istiyorum. Anladın mı şimdi?”

Kimseden bir karşılık beklemeden kahveden çıktı.

Tramvay yolundan yürüyüp karşıya geçti. Karagümrüğün pazarıydı. Yan sokaklardan satıcıların bağırışları yansıyordu. Karısına para bırakamamıştı. Pazara gidemeyecekti. Bari yeni çözgü doğru dürüst çıksa. Elinde tuttuğu küçük sefertasının sapını biraz daha sıktı.

Durakta, tramvayın gelmesini bekliyordu. Gökyüzünü tek bir bulut örtmüştü. Yarısı karanlığa bulanmıştı. Öteki yarısında kırmızımtrak bir ışıltı vardı. Güneş batıyordu. Her zamanki gibi gökyüzünde bir tek kuş bile görünmüyordu. Akşam olmuştu. Karanlığın korkusundan kuytulara sığınmıştı hepsi.

Dokumacı, fabrikaya paydostan önce vardı.

Daha tramvaydayken tramvayın karartılmış mavi ışıkları yandı. Sokaklar iyice karanlıktı. Evlerin perdeleri inikti. Dışarı hiç ışık sızmıyordu. Az sonra ışıldaklar işe koyulur, karanlık gökyüzünü, upuzun, ışıktan sopaları ile taramaya başlardı. Gecenin bir yerinden bir uğultu, bir çatırdama ya da homurtulu bir ses duyulur duyulmaz sirenler, kulakları sağır edercesine, sürekli çalardı. Fabrikanın paydos düdüğü de sirenlere katılırdı. Fabrikanın düdüğünü öttürmesi bir şey değildi de, alarm verildiğinde, düdük ötmeye başlar başlamaz, bütün işçiler makineleri kapatarak sığınağa inmek zorundaydı. Dokumacının zoruna giden buydu.

Gündüzcülerin çıkmasını beklemeden dokumacı fabrikaya daldı. Tezgâhların düzenli gürültüsü, kulaklarında uğuldarken yüreğinde derin bir ferahlık duydu. Uçarı bir sevinçle çabucak soyundu. Çünkü içeri girer girmez tezgâhından yana bakmış, tarakların iniş çıkışlarından tıkır tıkır çalıştığını anlamıştı. Hemen tulumunu giyip tahta iş pabuçlarını ayağına aceleyle geçirdi. Ardından tezgâhın başına koştu. Çözgü, su gibi akıyordu. Ağırlık, inip kalktıkça çözgü yuvasında dönüyor, iplik ırmağı, rüzgârla harelenen su örneği, titreşerek tarakların arasından mekikteki iplikle sarmaşmaya koşuyordu. Mekik, her gidiş gelişinde attığı düğümlerine kimbilir kaç binincisini ekliyordu. Hasan, avarasının başında, gözlerini tezgâha dikmiş, önünde oluşan kumaşa dikkatle bakıyordu. Eliyle kumaşı, okşarcasına sıvazlıyor, çıkıntı yapan bir düğümü, gergin kumaşın üstünden koparıp alıyordu. Kumaş, tertemiz ve pürüzsüzdü. Dokumacı, “Allah vere de bu gece ışıldaklar bir patırtı çıkarmasalar,” diye düşündü. Ne olursa olsun hızının kesilmesine razı değildi.

Hasan, başını kaldırdığında dokumacı yana kaydı. Görünmek istemedi. Yanda iki sandık dolusu atkı duruyordu. İkisi boşalmıştı. Atkı takılmış yedek bir mekik vardı birinin üstünde. Hasan, bir türkü tutturmuştu, avarasının başında. Tezgâhın tıkırtısına, mekiğin gidiş gelişlerine, tarakların iniş çıkışına uygun su gibi akan bir türküydü. Yılmazlığı, yenilmezliği, sevgiyi övgüleyen bir türkü.

Dokumacı, yüreği pırpırlanarak Hasan’a görünmeden ayrıldı tezgâhın yanından. Harman dairesine indi. Osman’ı buldu. Osman çalışıyordu. Makinelerin gürültüsünü bastırmak istercesine:

“Hayrola!” diye bağırdı.

Dokumacı, paçavraları didikleyen makinelerin yanından kenara aldı Osman’ı. Gürültü azalır gibi oldu. Elini omuzuna atıp dışarı çıkardı arkadaşını.

“Ne oluyor yahu?” diye sordu Osman. “Işıldaklar, uçak falan mı düşürdü yoksa?”

Dokumacı, “Ne uçağı yahu?” dercesine elini salladı. Harman dairesinin demir kapısı açık kalmıştı. Gürültü, hemen dar koridoru doldurdu. Burada, içerdekinden hafifti ama saat tiktakı gibi tekdüze bir ses yansıyordu makinelerden. Bu da sıkıntı vermeye, birbirlerini kolaylıkla duymalarını engellemeye yetiyordu. Dokumacı, Osman’ın kulağına eğildi:

“Pazara Florya’ya kıra gidiyoruz. Haberin olsun!”

Osman, arkadaşının gözündeki ışıltıyı yakaladı. Gene de tam bir anlam veremedi.

“Bunun için mi indin buralara kadar?”

Dokumacı, başını salladı. Gözleri gülüyordu. Osman, gidip demir kapıyı ağır ağır itti. Gürültü, kapının itilişindeki ağırlıkla, yavaş yavaş, harman dairesine geri döndü. Kapı kapanınca da kesildi. Yerini, duvarları titreştiren bir vınıltı aldı. Dokumacı, kıs kıs güldü.

“Bugünden hanıma ilet. Hazırlansın. Pita¹⁵ Ayşe’den. Zeytinyağlı dolmalar seninkinden. Unutma, söyle...”

Osman’ı öksürük tutmuştu. Arada:

“Olur, olur da...” dedi.

Dokumacı:

“Anladım,” dedi. “Hurmaşisa¹⁶ neden yok diyorsun. O da var. Ama tatlısını pekmezle dökeceğiz. Şeker yok biliyorsun.”

Osman’ın öksürüğü geçmişti.

“Onu demiyorum canım,” diyerek derin bir soluk aldı. Dokumacı, işi oldu bittiye getirdi.

“Tamam tamam, anlaştık. Geliyorsunuz. Ayşe çok sevinecek. Ha, az kalsın söylemeyi unutuyordum. Kaymak gibi bir çözgüm var. Görmelisin!”

Dokumacı, bunu söyledikten sonra, Osman’ın sırtına bir şaplak atıp demir ızgaralı dar merdivenlere koştu. Döne döne yukarı çıkan merdivenlerin ilk dönemecinde kaybolurken Osman, asansörü boşu boşuna aşağı çağırdığını ayırdetti. Kendi kendine gülümseyerek harman dairesinin kapısını araladı.

O hafta dokumacı, en mutlu günlerini yaşadı. İlk gece, sabahın nasıl olduğunu anlamadı. Öylesine sarılmıştı işine. Yemeğini bile, yel gibi çalışan tezgâhı kapatmaya kıyamadığından, gözü makinede, avarasının başında, öyle ayaküstü kaşıkladı. Yüznumaraya bile, ancak sabaha karşı, bir kez gitti. Bütün bir gece tezgâhın yanından hemen hiç ayrılmadı. Pire gibi çevresinde döndü durdu.

Yalnız canını sıkan bir şey oldu. Böğründeki sancı, geceleri çalışırken iyice sıkıştırmaya başladı. Bazan düpedüz kıvrandırdığı oluyor, iki büklüm, olduğu yere çökertiyordu adamı. Hızı geçince de bir nabız gibi atıyordu ağrıyan yer. Hafta boyu sürdü bu durum. Ama pek aldırış ettiği yoktu. Bir haftaya kalmadan çözgüyü kesmek niyetindeydi. Hasan da umduğundan çok hızlanmıştı.

Dokumacı, perşembe günü avans aldı.

O gecenin sabahında fabrikadan çıkınca doğru Yemiş’e indi. Fabrika, Süleymaniye’deydi. Yokuşu inince Yemiş’e varılıyordu. Motorlar, Haliç’te sıralanmıştı. Hale kavun karpuz boşaltıyorlardı. Hamallar, minare gibi üst üste yığılı sebze sandıkları sırtlarında, motorlardan rıhtıma uzatılmış daracık tahtaları yaylandıra yaylandıra mekik dokurcasına gidip geliyorlardı. Kavunlarla karpuzlar, motorlardan rıhtıma ikişer ikişer atılarak boşaltılırdı. Futbol topu gibi havada süzülen kavunlarla karpuzları uzun süre seyretti. Rıhtımdakiler, motorlardan atılan kavunlarla karpuzların birini bile yere düşürmeden elden ele aktararak kavun karpuz sergilerine ulaştırıyorlardı. Sergiler, kavun karpuzla dolmuştu. Altın sarısı kavunlarla koyu yeşil karpuz tepeleri oluşmuştu. Bu tepeler, saydammış gibi güneşin ilk ışıkları altında pırıl pırıldı. Göz alıyordu. Adamların, bir sihirbaz ustalığıyla yere düşürmeden motordan sergilere sapasağlam ulaştırdıkları karpuzlarla kavunların arasından gene de çatlaklarla vurukları çıkıyordu. Dokumacı, motorların boşalışını her seyredişinde bu çatlaklarla vurukların nereden çıktığına şaşardı. Tuhaf gelirdi bu iş ona hep.

Dokumacı, sergicilerin sağlamları arasından bir kenara ayırdıkları çatlak karpuzlarla vuruk kavunların başına gitti hemen. Beşer tane seçip ayırdı. Çocuklar, kimbilir nasıl sevinecekti. Onların sevinci, dokumacının yüzüne şimdiden yansımıştı. Karpuzlarla kavunlara gülümsüyordu. Hepsini önlerine koyacaktı. İşte hepsi önünüzde yiyebildiğiniz kadar yiyin diyecekti. Karpuzu, çatladığı yerden eliyle ikiye ayırıp koyacaktı önlerine. İki elleriyle tutup ağızlarına götürdükleri karpuza yüzleri de gömülecekti. Sularını akıta akıta yesinler istiyordu. Yerde, ayaklarının dibinde küçük bir yığın meydana getiren Kırkağaç kavunlarıyla yemyeşil Edirne karpuzlarına baktıkça gülümsemesi yayılıyordu yüzüne. Sergicinin:

“Hey hemşerim, paranı verdin, daha ne duruyorsun? Al, götür malını,” demesiyle kendine geldi.

Sergici, belki de onu küçük bir satıcı sanmıştı. Mahalle aralarında elarabasıyla satış yapan yoksul satıcılardan. Sergilerin önüne at arabaları yanaşmıştı. Boy boy karpuzlarla kavunların meydana getirdiği dağ gibi yığınlar, gelen arabalara yükleniyordu. Adam haklıydı. Ayağının dibindeki bu küçük yığınla, ötekilerin yanında, hem gülünç oluyor, hem de orada kalabalık ediyordu. Serin, taze eğreltilerin üstündeki yoksul bir tepecik oluşturan karpuzlarıyla kavunlarına bir daha baktı. Nasıl götüreceğini içinden ölçüp biçiyordu. Deminden beri onun için başlarında bekliyordu. Yanında büyük bir mendilden başka taşıyacak bir şey yoktu. O da alsa alsa üç karpuz ya da kavunu zor alırdı. Geriye kalanları koltuğunun altına nasıl sığdırsındı?

Ceketini çıkardı. Karpuzlarla kavunları, ceketinin içine doldurdu. Sergideki adam alaycı bir gülümsemeyle yaptıklarına bakıyordu. Ceketin düğmelerini ilikleyip kollarından bir bohça gibi bağladı. Sonra da bohçasını sırtladı. Sergideki adama dönüp göz kırptı.

Bohçası sırtında Halden ayrılıp ara sokaklara saptı. Oradan Unkapanı’na çıktı. Sabahın ilk serinliği, ağır ağır yükselen güneşle basılıyordu. Unkapanı’ndan Zeyrek’e, oradan da Fatih’e yürüdü. Karagümrüğe geldiğinde güneş epeyce yükselmişti. Ter içindeydi.

Evlerinin bulunduğu yokuşu inerken kapının önünde oynayan çocukları babalarını görüp koştular. O da gördü onları. Sırtına vurduğu kavun karpuz dolu ceketini unutup az daha iki kolunu birden açıp çocuklarını kucaklamaya koşacaktı. Boştaki eliyle, bacaklarına sarılan çocuklarının saçını okşadı. Yüzü, karşıdan vuran parlak güneşe yönelikti. Gözünü kıpmadan baktı. Sıcaklık, içini ılıttı. İki yanından gövdesini saran çocuklarıyla eve doğru yürüdü. Dar sokak güneş içinde apaydınlıktı. Sokağa gülümsedi.

O hafta hemen her yemekte biber, kabak, patlıcan kızartmaları, etli yaprak dolmaları, köfte, kızarmış patates yediler. Patatesli kol böreğiyle hurmaşisa da yaptı karısı. Teldolap tıkabasa dolduruldu. Dokumacı, merdiven altındaki yarı karanlık bir köşeye çakılı olan dolabın başına sık sık gitti geldi. Tatlıdan, börekten atıştırdı. Üstüne de dolabın altında duran koca küpten bakır maşrapayla kana kana su içti. Suyu buz gibi tutuyordu, merdiven altındaki sırlı küp.

Daha cumadan pazara yapacakları kır gezintisinin hazırlıklarına başlandı iki evde de. Osman’ın karısı da dokumacınınki de yemeklere sıvanmıştı. Osman, evde, büyük bir uçurtma bile yaptı. Çatması, kuyruğu, terazilemesi tam iki gecesini aldı. Fabrikadan koca bir yumak sağlam ip getirdi. Osman, ikinci gece, uçurtmanın ipini gerdirip baktı. Geceyarısına doğru uçurtmayı alıp çocuklarıyla bahçeye çıktı. Küçük bahçede koskoca uçurtmanın uçuşunu sınarken gecenin karanlığı siliniyor, masmavi bir gökyüzüne doğru kuşlar kanat çırpıyordu.

Dokumacı, bir saniye bile tezgâhının başından ayrılmadan çalışıyordu. Şimdiye kadar dokuduklarının en pürüzsüzünü, en sıkısını, en sağlamını dokuyordu. Kendi sıcaklığından birşeyler katıyordu kumaşa sanki. Dokunan bölümü eliyle yokladığında bir ılıklık yayılıyordu kumaştan. Işık vuran yerleri altın gibi, gümüş gibi parıldıyordu. Dokuduğu iplikten başka bir şeydi sanki.

Cumartesi gecesi, geceyarısını biraz geçerek kesti çözgüyü. Paydosa daha çok vardı. Tezgâhı, öylece, pazartesi sabahına kadar, boş bırakmayı içi götürmedi. Oysa ki çözgüyü kestiğinden sabahı beklemeden gidebilirdi. Sanki makine, onu boş bıraktığı için ilenecekti arkasından. Makinenin boş kalışı, bütün bir pazar günü, aklını kurcalayacak, kır gezintilerini de zehir edecekti. Osmanla yüzerken yapacakları yarıştan, tutuşacakları güreşten, çocukların dört gözle bekledikleri uçurtma uçurmaktan hiçbir tat alamayacaktı. İyisi mi, elde hazır çözgü varken, değiştirmeliydi. Yeni çözgüyü bağlamalı, tezgâhı çalıştırarak bir iki metre olsun işleyip öyle bırakmalıydı. Pazartesi sabahı işe geldiğinde, avaraya asılır asılmaz, tıkırdamalıydı makine. Makinesi de, o da istim üstünde olmalıydılar her zaman.

Çözgüyü kesmek o kadar güç değildi de, çözgü bağlamanın kimi güçlükleri oluyordu. Çözgü denen iplik sarılı dev makarayı en az iki kişinin kaldırıp tezgâhtaki yuvasına oturtması gerekiyordu. İplik sarılı demir makara, yuvada ağır ağır dönerek çözülür, kumaşlaşacak iplikler taraklardan süzülüp mekiğin ipliğiyle düğümlenirdi.

İşte ne olduysa çözgüyü yerine oturturlarken oldu. Bitişik tezgâhtaki arkadaşının yardımıyla çözgüyü bağlayacaklardı. Ama ağır çözgünün bir yanına daha yapışır yapışmaz yüzü sarardı dokumacının. Arkadaşının şaşkın bakışları arasında hemen olduğu yere çöktü.

Dokumacı, gözlerini hastanede açtı. Başında karısı duruyordu. Odada Osman vardı. Çocuklar, Osman’ın karısına bırakılmıştı. Bir apandisit krizi geçirmişti. Yarın sabah ameliyat edeceklerdi. Şimdi buz torbası koymuşlar, ağrıyı dindirmişlerdi. Osman’ın anlattıklarını sessizce dinledi dokumacı. Karısı, kolonya ile saçlarını ıslatıyor, elini alnında serin serin gezdiriyordu. Üzgündü kadın. Osman da bezgin duruyordu. Dokumacı, bunca üzüntülü durmalarına bir anlam veremiyordu. Osman’a Hasan’ı bulmasını söyledi. Osman şaşırmıştı:

“Ne yapacaksın Hasan’ı?”

“Tezgâhı soracaktım,” dedi dokumacı. Biraz boğuktu sesi.

“Bomboş kaldı biliyorsun. Hemen bul Hasan’ı, gitsin çözgüyü tamamlasın. Bağlayınca da gelip bana işin nasıl gittiğini haber versin. Unutma!”

Dokumacı, ameliyattan sonra üç gün yaşadı. O üç gün de çözgünün bağlandığından ve işin iyi gittiğinden haberi oldu. Hasan, her gün hastaneye uğradı. Çözgünün rengini, atkı sayısını, saatte kaç mekik atabildiğini, hepsini bir bir anlattı dokumacıya. Hasan, anlattıkça dokumacı, tezgâhının başındaymışçasına mutlu oluyor, gülümsüyordu.

Bayağı kendine gelmişti dokumacı. Ameliyatın üçüncü günü kocasının iyileşmekte olduğunu sanan anne, oğlunu babasını görmeye getirtti. Oğlanı hastaneye sokmadılar. Dayısı, bir süre bahçede oyaladı çocuğu. Sonra bir hastane hademesinin yardımıyla hastanenin arkasına dolandılar. Babasını illaki görmek istiyordu çocuk. Dokumacının yattığı oda, birinci kattaydı. Pencereye tırmandırdılar çocuğu. Pencerenin arkasından birbirlerini gördü ikisi. Pencere kapalıydı. Açılmıyordu. Dokumacı, oğlunu camdan kendine bakıyor görünce yarım doğruldu. Güldü oğluna. İçinde yattığı yatağın apak örtülerini işaret etti. Ne dediği duyulmuyordu ama, çocuk anladı:

“Gördün mü, senden önce sünnet ettiler beni! Sen daha bekle!” diye gülümsedi.

O sırada dayısı ile hademe, doktorlarla hemşireler görür korkusuyla çocuğu aşağıya, bahçeye çektiler.

Bahçeye indirilen çocuk, camın arkasından da görmüş olsa babasının görüntüsü yittiğinden, bir daha da göstermeyeceklerini bildiğinden ağlamaya başladı. Götürülürken hademeyle dayısının elinden kurtulup son bir çabayla duvara koştu. Tırmanmaya çalıştı. Biraz yükseldikten sonra kayıp yere yuvarlandı. Dayısıyla hademe onu yerden kaldırdığında ağlamıyordu.

Dokumacının öldüğü sabah, Hasan yanındaymış. Gececi olduğundan fabrikadan dönerken uğramış. Her günkü gibi çözgüyü, rengine, atkı sayısına, saatte kaç mekik attığına kadar anlatırken dokumacının öldüğünü anlayamamış. Öylesine güleç bakıyormuş.

Yazarın Notu:

Dokumacının ölümüyle babamın yaşadığı günler sona erdi.

Dokumacının ölümünden hemen sonra, güzel bir rastlantıyla, dünyada savaş bitti. Barış ilan edildi. Sanki dokumacının mutlu ölümü, iyimserliği sağlamıştı barışı. İlk anda insana öyleymiş gibi geliyor. Oysa ki dokumacı, ne atom bombasını, ne de Nagazaki ve Hiroşima’da yok edilen yüzbinlerce insanı biliyordu. Ayrıca dokumacının barışla birlikte sürüp gidecek olan savaş kışkırtıcılığı içinde geçirdiğimiz günlerimizden de haberi olmayacaktı. Toplu ve tek tek öldürümler, açlıklar, işsizlikler, haksızlıklar, tutsaklıklar, işkencelerle gene kan ve ateş yumağı içinde geçecek barış günlerini ise hiç bilmeyecekti. Onları biz yaşıyoruz, anlatmak bize düşer.

Kitaptaki Öykücülerin Özgeçmişleri¹⁷

ADALET AĞAOĞLU

Öykücü, denemeci ve oyun yazarlarımızdan. 1929 yılında Ankara’nın Nallıhan ilçesinde doğdu. Şiirle başladığı yazarlık yaşamını oyun yazarlığı, ardından roman ve öykülerle sürdürdü.

Öykü ve romanlarında, orta ya da yoksul sınıftan insanların toplumsal ya da ekonomik değişimin paralelinde yaşamalarındaki iniş çıkışları anlatır.

Başlıca kitapları arasında: Ölmeye Yatmak (1973), Fikrimin İnce Gülü (1976), Bir Düğün Gecesi (1979), Ruh Üşümesi (1991) adlı romanlarının yanısıra Yüksek Gerilim (1974), Sessizliğin İlk Sesi (1978), Romantik Bir Viyana Yazı (1993) adlı öykü kitapları anılabilir.

Yüksek Gerılim öyküsü, Yüksek Gerilim (Remzi Kitabevi, İstanbul, 1974) adlı kitabından alınmıştır.

YUSUF ZİYA BAHADINLI

Öykücü ve romancılarımızdan. 1927 yılında Yozgat’ın Bahadın kasabasında doğdu. İlk yazılarını 1950’li yıllarda yayınlamaya başladı.

Öyküleriyle romanlarında Orta Anadolu köylerinin yaşam koşullarını konu edindi. Olayları, yaşanan toplumsal, siyasal, ekonomik çelişkilerin nedenlerine inerek toplumcu gerçekçi bir yöntemle aktardı. Daha sonra Almanya’da geçirdiği uzun yılların etkisiyle birçok öyküsüyle romanında gurbetçi işçilerin güç yaşam koşullarını, duygusal yönlerini de ele alarak, karşılaştıkları sorunlarla birlikte, gözlemlerine dayanarak aktardı.

Başlıca kitapları arasında: Güllüceli Kazım (1965), Güllüce’yi Sel aldı (1972), Gemileri Yakmak (1976), Öyle Bir Aşk (1993), adlı romanlarının yanısıra İtin Olayım Ağam (1964), Haçça Büyüdü Hatiş Oldu (1977), Geçeneğin Karanlığında (1982), Titanik’te Dans (1986) adlı öykü kitapları anılabilir.

Mustafa’nın Kağnısı öyküsü, Haçça Büyüdü Hatiş Oldu (Yeni Dünya Yayınları, İstanbul, 1973) adlı kitabından alınmıştır.

HALİKARNAS BALIKÇISI

Romancı ve öykücülerimizden. Asıl adı Cevat Şakir Kabaağaçlı’dır. Kısaca Balıkçı diye de anılır. 1886 yılında İstanbul’da doğdu. 13 Ekim 1973’te İzmir’de öldü.

Yazarlığa cumhuriyet öncesinde başlamasına karşılık öykü ve romanları 1940’lı yılların ortalarında yayınlanmaya başladı.

Bir deniz serüvencisi olan Halikarnas Balıkçısı, öykü ve romanlarında Ege denizini mitolojik derinliklerine inerek şiirli bir dille anlatmıştır. Deniz adamlarıyla deniz emekçilerinin sorunları ile yaşayışları öyküleriyle romanlarının değişmez konuları olmuştur.

Başlıca kitapları arasında: Aganta Burina Burinata (1945), Ötelerin Çocuğu (1956), Deniz Gurbetçileri (1969) adlı romanlarının yanısıra Ege Kıyılarından (1939), Merhaba Akdeniz (1947), Egenin Dibi (1952), Gülen Ada (1957) adlı öykü kitapları anılabilir.

Aptal Memiş Efe öyküsü Gülen Ada (Yeditepe Yayınları, İstanbul, 1957) adlı kitabından alınmıştır.

ALİ BALKIZ

Öykücülerimizden. 1945 yılında Sivas’ın Eğricek köyünde doğdu. İlk öyküsü 1986 yılında Varlık dergisinde çıktı.

Öykülerinde genellikle kentin karmaşık ortamında ordan oraya savrulan emekçilerin, yoksul ve sıradan insanların yaşamlarını, öğretmen olarak dolaştığı yörelerin özelliklerini ve çocuklukta yaşadıklarını da katarak gözlem gücüne dayanan bir gerçekçilikle anlattı. Kent ya da köy ortamında olsun toplumsal çelişkilerden kaynaklanan yaşamdaki acımasızlığı, insanların yaşamındaki derin uçurumları ortaya koydu.

Başlıca öykü kitapları arasında: Güller Kitaplara (1988), Dolmuşta Bir Kadın (1990), Karın Altı Kardelen (1993), Yaşam Bir An’lar Toplamıdır (1995), Bütün Ülke Yeşil Vadi (1997) anılabilir.

Hakan öyküsü, Yaşam Bir An’lar Toplamıdır (Cem Yayınevi, İstanbul, 1995) adlı kitabından alınmıştır.

SELÇUK BARAN

Öykücü ve romancılarımızdan. 1933 yılında Ankara’da doğdu. İlk öyküsü, 1968’de Yeditepe dergisinde yayınlandı.

Öyküleriyle romanlarında büyük kentlerde yaşayan orta tabaka insanlarını konu edindi. Bu insanların birey olarak toplumsal koşulların değişmesinden kaynaklanan uyuşmazlıklarını, bunaltı ve acılarını, gözlemlere dayanan, psikolojik derinliklere inen bir anlatımla yansıttı.

Başlıca kitapları arasında: Bir Solgun Adam (1975), Bozkır Çiçekleri (1987) adlı romanlarının yanısıra Haziran (1972), Anaların Hakkı (1977), Kış Yolculuğu (1983), Tortu (1984), Arjantin Tangoları (1992) adlı öykü kitapları anılabilir.

Işıklı Pencereler öyküsü, Haziran (İstanbul, 1972) adlı kitabından alınmıştır.

FAKİR BAYKURT

Öykücü ve romancılarımızdan. 1929 yılında Burdur’a bağlı Yeşilova’nın Akçaköy’ünde doğdu. 11 Ekim 1999’da Almanya’nın Essen kentinde öldü. Cenazesi yurda getirilerek 14 Ekim 1999’da İstanbul’da toprağa verildi.

Tahir Baykurt imzasıyla 1946’da şiir yayınlayarak yazarlığa başladı. 1950’den sonra dergilerde ilk öyküleri yayınlandı.

Öykü ve romanlarında köyü, köylüyü, köy gerçeklerini, toplumcu gerçekçi bir bakış açısıyla işledi. Kendi deyişiyle: “toplumun en ağır hizmetlerini ve üretim işini yapan bu insanların bilincindeki ve bilinçaltındaki istekleri, tepkileri ve belli başlı çelişkileri, sanatın gereklerini de gözönünde tutarak” yazdı. Almanya’ya yerleşince aynı insanların Almanyadaki iş ve yaşam serüvenlerini anlattı.

Başlıca kitapları arasında: Yılanların Öcü (1959), Onuncu Köy (1961) Kaplumbağalar (1967), Tırpan (1970), Koca Ren (1986) adlı romanlarının yanısıra Çilli (1955), Karın Ağrısı (1961), Anadolu Garajı (1970), Can Pazarı (1973), Gece Vardiyası (1982), Duisburg Treni (1986), Telli Yol (1998) adlı öykü kitapları anılabilir.

Cümlenin Berberi öyküsü, Telli Yol (Papirüs Yayınları, İstanbul 1998) adlı kitabından alınmışıtır.

SULHİ DÖLEK

Öykücü ve romancılarımızdan. 20 Eylül 1948’de İstanbul’da doğdu. 1969’dan sonra Akbaba dergisinde gülmece öyküleri yazmaya başladı.

Öykü ve romanlarında kent yaşamındaki toplumsal çelişkileri, insanlar arasındaki ayrım ve ayrılıkları, ilginç gözlemlere dayanan gerçekçi bir yöntemle anlattı. Çelişkilerin doğurduğu acı gerçekleri, alaysılı bir bakış açısı ve anlatım yöntemiyle ortaya koyarak derinlikli bir toplumsal eleştiriye ulaştı.

Başlıca kitapları arasında: Korugan (1975), Kiracı (1982), Truva Katırı (1991) adlı romanlarının yanısıra Vidalar (1983), Aynalar (1994) adlı öykü kitapları anılabilir.

Bu Kentte Aç Kalınmaz öyküsü Vidalar (Cem Yayınevi, İstanbul, 1983) adlı kitabından alınmıştır.

MAKSİM GORKİ

Rus romancı ve öykücülerinden. Asıl adı Aleksey Maksimoviç Peşkoy’dur. 1868 yılında Nijni Novgorod kentinde doğdu. 1936 yılında Moskova’da öldü.

Öğrenim görmeden kendi kendini yetiştiren Gorki, çeşitli işlerde çalışarak hayatını kazandı. Öykü ve romanlarında, acı çeken, yoksulluk içinde yaşayan Rus köylü ve emekçisinin, işsizlerin, açların, en alt kesim insanlarının yaşam savaşımını, direnişini, kendi yaşamından örnekler vererek anlattı. Sovyet devrimini hazırlayan ortamı bütün çıplaklığı ile gözler önüne serdi. Anlatımında gerçekçi yaklaşımının yanısıra insancıl derinliğiyle de dikkati çekti. Bu yönüyle toplumcu gerçekçilerin babası olarak bilinir.

Başlıca kitapları arasında tümü Türkçeye çevrilmiş olan: Foma, Ana, Artamanovlar, Çocukluğum, Ekmeğimi Kazanırken, Benim Üniversitelerim adlı romanlarının yanısıra İtalya Hikâyeleri (1970), Yaşanmış Hikâyeler (1981) Gök Mavisi Yaşam (1973) sayılabilir.

Tünel öyküsü, İtalya Hikâyeleri (Çeviren: Mehmet Harmancı, Köprü Yayınları, İstanbul, 1970) adlı kitabından alınmıştır.

BURHAN GÜNEL

Öykücü ve romancılarımızdan. 7 Nisan 1947’de Antakya’da doğdu. İlk öyküsü 1971’de Cumhuriyet Gazetesi Sanat Eki’nde yayınlandı.

Roman ve öykülerinde, çocukluğunu geçirdiği güney illerinden insan manzaralarını, yaşadıklarından edindiği gözlemlere dayanarak gerçekçi bir anlatımla yansıttı. Kasabalarla kentlerin kenar mahallelerinde yaşayan dar gelirli bu insanların toplumsal ilişkiler içindeki acılarını, sıkıntı içinde geçen, çıkmazlara sürüklenen yaşamlarını konu edindi.

Başlıca kitapları arasında: Ökse (1972), Umut Zamanı (1974), Kalanlar ve Gidenler (1984), Eski Desenler (1986), Baraka (1991) adlı romanlarının yanısıra Sevgi Bağı (1974), Yine Bir Gülnihal (1984), Fayton (1988), Ateşi Seçtim (1993), Karanfil ve Hançer (1994) adlı öykü kitapları anılabilir.

Ölü Balıklar öyküsü, Ateşi Seçtim (Karşı Yayınları, Ankara, 1993) adlı kitabından alınmıştır.

FERZAN GÜREL

Öykücülerimizden. 1919 yılında Söke’de doğdu.

Öykülerinin konusunu kasaba ortamındaki insanlarla karşılaştığı ve çevresindeki insanların yaşam serüvenlerinden aldı. Gözlemlere dayanan gerçekçi bir anlatımı vardır.

Başlıca kitapları arasında: Güneydoğu’ya Geçit Yok (1990) adlı romanının yanısıra Evcilik Oyunu (1962), Kara Tutku (1971), Kordon Boyu (1985) adlı öykü kitapları anılabilir.

Ayşecik Öyküsü adlı öykü, Kordon Boyu (Turna Yayınları, İstanbul 1985) adlı kitabından alınmıştır.

FEYZA HEPÇİLİNGİRLER

Öykücü ve deneme yazarlarımızdan. 1948 yılında Ayvalık’ta doğdu. İlk öyküsü 1979’da Türk Dili dergisinde yayınlandı.

Öykülerinde daha çok kadın kahramanlarla çocuklar yer alır. Çalışan ve üretimde bulunan kadınlarla asalak olarak yaşayan, şımartılmış kadınların karşılaştırıldığı öykülerde toplumsal karşıtlık ve çelişkiler yer alır.

Başlıca kitapların arasından: Sabah Yolcuları (1981), Eski Bir Balerin (1985), Kırlangıçsız Geçti Yaz (1989), Savrulmalar (1977) adlı öykü kitapları sayılabilir.

Dikenli Terlikler öyküsü, Öyküler (Cem Yayınevi, İstanbul, 1993) adlı kitabından alınmıştır.

SELİM İLERİ

Öykücü, romancı ve incelemecilerimizden. 1949 yılında İstanbul’da doğdu. İlk yazısı 1967 yılında Yeni Ufuklar dergisinde yayınlandı. Bunu 1968’de ilk öykü kitabı olan Cumartesi Yalnızlığı izledi.

Romanlarıyla öykülerinde, özellikle öykülerinde yaşanan güncel sorunlar ve gerçekler karşısındaki tepkilerini gözlemlere dayanan gerçekçi bir anlatımla duyarlıkları da yansıtan bir biçimde aktardı. Konu edindiği orta tabaka insanlarının değişen İstanbul’da yok oluşlarını, gelenekler ve çevre koşullarıyla çatışmalarını özenli bir dil, duyarlıklı bir anlatımla ortaya koydu.

Başlıca kitapları arasında: Destan Gönüller (1973), Her Gece Bodrum (1976), Ölüm İlişkileri (1979), Bir Akşam Alacası (1980), Yalancı Şafak (1984), Kırık Deniz Kabukları (1994) adlı romanlarının yanısıra Pastırma Yazı (1971), Dostlukların Son Günü (1975), Bir Denizin Eteklerinde (1980), Son Yaz Akşamı (1983) adlı öykü kitapları anılabilir.

Ağlayan Kiremitler öyküsü, Cumartesi Yalnızlığı (Adam Yayınları, İstanbul, 1968) adlı kitabından alınmıştır.

ŞÜKRAN KURDAKUL

Şair, öykücü ve incelemecilerimizden. 1927 yılında İstanbul’da doğdu. İzmir Karşıyaka Lisesi’nde okurken Ceza Yasasının 142. maddesine aykırı eyleminden dolayı 4,5 ay tutuklu kaldığı için okuldan çıkarıldı. Banka memurluğu, daktiloluk gibi çeşitli işlerde çalıştı. Yayıncılık yaptı.

İlk öykü kitabı olan Tanığın Biri, 1970’te yayınlandı. Öykülerinde daha çok çocukluk izlenimleriyle kamu emekçisi olarak çalıştığı dönemlerde karşılaştığı olayların toplumsal çelişki ve aksaklıklardan kaynaklanan yanlarını öne çıkardı. Yalın anlatımı, kişileri irdelerken toplumsal farklılıkları ortaya koyuşu ile ilgi çekti.

Tanığın Biri’nden başka üç öykü kitabı daha yayınlandı: Beyaz Yakalılar (1972), Kurtuluştan Sonra (1973), Onların Çocukları (1973). 1987’de dört kitabından seçilen öykülerden oluşan Öyküler kitabı çıktı.

İki Kişi öyküsü, Kurtuluştan Sonra (Ataç Kitabevi, İstanbul, 1973) adlı kitabından alınmıştır.

ALBERTO MORAVİA

İtalyan öykücü ve romancılarından. 1907 yılında doğdu. 1929 yılında yayınlanan Kayıtsızlar adlı romanıyla adını duyurdu. Bütün değerleri yadsımış bir toplumu eleştirdiği bu romanından sonra yazdığı Maskeli Balo romanında Mussolini dolayısıyle diktatörlüğün yergisini yaptı.

Öykü ve romanlarında, genellikle yaşamda karşılaştıkları sorunları günü gününe çözmeye çalışan Roma’nın yoksul insanlarını gözlemlere dayanan gerçekçi bir yöntemle anlatmıştır.

Başlıca kitapları arasında: Türkçeye de çevrilmiş olan Romalı Kadın (1947), Umut (1944), Evlilik Aşkı (1949), Ciociora (1950), Tiyatro (1958), Sıkıntı (1960) sayılabilir.

Tavsiye öyküsü, Cep Dergisi’nden (Varlık Yayınları, sayı 11, 1 Eylül 1967) alınmıştır.

YURİ NAGİBİN

Sovyet öykücülerinden. 1920 yılında Moskova’da doğdu. II. Dünya Savaşı’na Kızıl Ordu askeri olarak katıldı. 1943’te ağır yaralanınca askerden ayrıldı. Savaş muhabiri olarak görev yaptı. Savaşın bitiminde yazdığı öykülerle adını duyurdu.

Öyküleri çeşitli dillere çevrilmiş olan Nagibin, konularını savaştan, köy yaşamından, balıkçılık, avcılık ve çocukların dünyasından almaktadır.

Senaryo da yazmış olan Nagibin’in bir düzineyi geçen öykü kitabı vardır. Başlıcaları arasında: Tatilden Önce (1960), Baharda (1961), Dostlarım (1961) sayılabilir.

Kardan Adam Yapmak öyküsü, Çağdaş Rus Hikâyeleri Antolojisi (Seçip çeviren: Ülkü Tamer, Varlık Yayınları. İstanbul, 1971) adlı kitaptan alınmıştır.

UMRAN NAZİF (YİĞİTER)

Öykücülerimizden. 1915 yılında İstanbul’da doğdu. 28 Aralık 1964’te yine İstanbul’da öldü.

İlk öyküleri 1934’ten bu yana Varlık Dergisi’nde yayınlanmaya başladı.

Gerçekçi öykücülüğümüzün önde gelenlerinden biri olan Umran Nazif, Zonguldak yöresinde hukukçu olarak çalıştığı yılların etkisiyle maden emekçilerinin yaşamlarını ve sorunlarını konu alan öyküler yazdı. Yaşamasından kaynaklanan gözlem gücüyle toplum düzenimizdeki bozukluk ve aksaklıkları canlı bir biçimde gözler önüne serdi. Anadolu kasabalarındaki gündelik yaşamdan örnekler sunduğu birçok öyküsünde kasaba halkıyla birlikte küçük memurların da sözcüsü oldu.

Başlıca öykü kitapları şunlardır: Kara Kasketli Amele (1933), İçimizden Birkaçı (1941), Yaşamak İçin (1948), Gar Saati (1951), Tepedeki Ev (1954), Aşk Üçgeni (1962).

Mahmut öyküsü, Tepedeki Ev (Seçilmiş Hikâyeler Dergisi Kitapları, Ankara, 1954) adlı kitabından alınmıştır.

CELAL ÖZCAN

Öykücü ve romancılarımızdan. Yazı yaşamına şiirle başlayan Özcan, daha sonra yazarlığını öykü ve romanla sürdürdü.

Öykü ve romanlarında kırsal kesimden sanayileşmiş kentlere göç eden insanların yaşamlarını, toplumsal koşullarla ilişki ve çelişkilerini, kendi gözlemlerine, yer yer yaşadıklarına dayanan bir gerçekçilikle, yalın bir anlatımla yansıttı.

Başlıca kitapları arasında: Sevgi Tuzak mı (1982) adlı romanıyla, Gökova’nın Yalazları (1977), Düğüncüler (1983) adlı öykü kitapları anılabilir.

Yenilenmek öyküsü, Gökova’nın Yalazları (Okar Yayınları, İstanbul, 1977) adlı kitabından alınmıştır.

ADNAN ÖZYALÇINER

Öykücülerimizden. 1934 yılında İstanbul’da doğdu.

Öykülerinde kenar mahalle insanlarının yaşamlarını, toplumla olan ilişkilerini, yaşadıkları çelişkileri, duygu ve düşüncelerini de yansıtan içsel gerçekleriyle birlikte, gözlemlere dayanan betimlemeci bir anlatımla yansıttı. Yöneten-yönetilen temel çelişkisinin yer aldığı öykülerinde, yoksul halk kesimiyle emekçilerin yaşamalarından kaynaklanan sorunlarını toplumcu gerçekçi bir yöntem ve insancıl bir yaklaşımla anlattı.

Başlıca kitapları arasında: Panayır-Sur (1996), Gözleri Bağlı Adam-Yağma (1996), Cambazlar Savaşı Yitirdi (1991), Alaycı Öyküler (1991), Sağanak (1993) adlı öykü kitapları anılabilir.

Dokumacının Ölümü öyküsü, Cambazlar Savaşı Yitirdi (Can Yayınları, İstanbul, 1991) adlı kitabından alınmıştır.

SEVGİ SOYSAL

Öykücü ve romancılarımızdan. 1936 yılında İstanbul’da doğdu. 22 Kasım 1976’da yine İstanbul’da öldü. Kitaplarıyla yazıları Özdemir Nutku ile evli iken Sevgi Nutku, Başar Sabuncu’yla evli kaldığı sürede de Sevgi Sabuncu imzalarıyla yayınlandı.

Öykü ve romanlarında değişik tabakalardan olan insanların toplumsal farklılıklarını dile getirerek olaylara bakışlarını ve davranış biçimlerini anlattı. Yaşadığımız siyasal ortamda karşılaşılan çelişkilerin toplumsal nedenlerini alaysılı bir bakış açısıyla gerçekçi bir anlatımla sergiledi.

Başlıca kitapları arasında: Yürümek (1970), Yenişehir’de Bir Öğle Vakti (1973), Şafak (1975) adlı romanlarının yanı sıra Tante Rosa (1968), Barış Adlı Çocuk (1976) adlı öykü kitapları anılabilir.

Ayı Boyamak öyküsü, Barış Adlı Çocuk (Bilgi Yayınevi, Ankara, 1976) adlı kitabından alınmıştır.

SALİM ŞENGİL

Öykü yazarlarımızdan. 1913 yılında Selanik’te doğdu. İlk öykü kitabı Kafasını Törpüleyen Adam, 1943’te yayınlandı. Ardından Seçilmiş Hikâyeler Dergisi’yle Dost Dergisi’ni uzun yıllar yayınladı. Her iki derginin adını taşıyan birçok ünlü yazarımızın yer aldığı kitaplar çıkardı. Bu yolla edebiyatın gelişmesine, yeni yazarlarla öykücülerin yetişmesinde katkısı oldu.

Öykülerinde sıradan insanların günlük yaşam içindeki serüvenlerini arı bir dil, yalın bir anlatımla yansıttı. İnsanın toplumla ilişkilerindeki çelişkileri gerçekçi bir bakış açısıyla, alaysılı yanı ağır basan bir tutumla ortaya koydu.

Başlıca öykü kitapları arasında: Es Be Süleyman Es (1980), Güzel Bir Oyun (1983), Savrulup Gidenler (1987), Penceredeki Işık (1992) anılabilir.

Es Be Süleyman Es öyküsü, Es Be Süleyman Es (Yazko Yayınları, İstanbul, 1980) adlı kitabından alınmıştır.

NECATİ TOSUNER

Öykücülerimizden. 1944 yılında Ankara’da doğdu. Öykü yazmaya 1963’te başladı. İlk öyküleri Ankara gazetelerinde çıktı.

Öykülerinde kendi yaşadığı kişisel acılarla gerçekleri toplumda yaşanan acı ve gerçeklerle eşleştirerek gözlemlere dayananan, duygulu yer yer alaysılı bir dille anlatır.

Başlıca kitapları arasında Sancı Sancı (1977) adlı romanının yanı sıra Özgürlük Masalı (1965), Çıkmazda (1969), Kambur (1972), Sisli (1977), Bir Tutkunun Dile Getirilişi Biçimi, (1997) adlı öykü kitapları anılabilir.

Günün Atacağı öyküsü, Sisli (Derinlik Yayınları, İstanbul, 1977) adlı kitabından alınmıştır.

YORDAN YOVKOV

Bulgar romancı ve öykücülerinden. 1880’de Bulgaristan’ın İslimye (Silven) bölgesindeki bir köyde doğdu. Köy öğretmenliği yaptı. Özellikle Türklerin çoğunlukta olduğu bölgelerde yaşadı. 1937’de öldü.

Öyküleriyle romanlarında sıradan insanları, halktan kişileri, özellikle köy insanlarının ağalarla olan ilişkilerindeki çelişkileri, gözlemlere dayanan gerçekçi bir anlatım ve insancıl bir bakış açısıyla yansıttı.

Başlıca kitapları arasında: Sınırın Yakınındaki Çiftlik, Golemonov’un Serüvenleri adlı romanlarıyla Orakçı adındaki uzun öyküsü ve uzunlu kısalı öykülerinin Türkçe çevirilerinin yer aldığı İnce adlı kitabı sayılabilir.

Tekerleklerin Türküsü öyküsü, İnce (Çeviren: Nihal Önol, Varlık Yayınları, İstanbul, 1968) adlı kitaptan alınmıştır.

Dipnotlar

1- Ankara Halkevi’nin (1944-1945) öykü yarışmasında birinciliği kazandı.

2- Balık yemi, karidesin küçüğü

3- Anlamına.

4- Işınlarıyla

5- Yurtsama

6- Göksel enlem ve boylam.

7- Sebzeleri.

8- Kabarcık.

9- Susamları.

10- Piramit˜

11- “Allaha şükür, meslektaşımız Naci geldi.”

12- Merluzzi, İtalyanca’da morina balıkları anlamına gelir.

13- Meryem Ana

14- Boştu.

15- Bir çeşit kol böreği.

16- Hurma tatlısı.

17- Soyadlarına göre sıralanmıştır.