Evrensel Basım Yayın – 287

Ekmeği Taştan

Orijinal Adı Pain de Brique

Jean Fréville

Çeviren: Necla Işık

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Birinci Basım: Ekim 2005

Sêwirandina Epub: Stûdyo ya Sêwirandinê ya Papersense

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah. Alhatun Sk. No: 27 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) - Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Jean Fréville

Ekmeği Taştan

Fransızcadan Çeviren
Necla Işık

Roman

1936 yılı işçi yığınlarına

oluşturdukları örnek

hareket için...

1. Bölüm

EVLERDEN BİR EV

Cotrone anaya artık pek iç açıcı gelmiyordu burası. Altı kat üzerine yığılmış onca karışık insan kalabalığı altında boğulur gibi oluyordu. Biriktirdiği az buçuk para da su gibi akıp gidiyordu. Ekmek, şarap, patates, hepsi zamlandıkça zamlanıyor, bir tek ücretler artmıyordu. Giderek yalnızca kocasının az buçuk ücretiyle, metelik etmez işçi karnesi kalacaktı elinde.

Kiracıların uzattığı yardımlara gelince, Tanrının iki kulplu servis sepetine bel bağladığı sürece evet. Müşterilerin, bir kapıcı kadının verdiği hizmetin değerini anladıkları gün zaten tavuklar şaşıp çikolata yumurtlar mı yumurtlar.

Çoktandır hayalleri yok olmuştu. Kaygı yiyip bitiriyordu onu. Sıkıntısını giderecek hiçbir şey yoktu; ezbere bildiği sokağı seyre dalmak bile oyalamıyordu onu. Sabahları insanlar, aceleci bir yığın halinde işlerine koşuşturuyor, çarpışıyor, çöp varillerini deviriyor, küfürü basıp metroya doğru gidiyorlardı. Akşamları bitkin halde, ayaklarını sürüye sürüye evlerine dönüyor, bu arada kahvehanelere takılıyor, komşularla halleşiyor, kaldırımlarda özgür kalabildikleri dakikaları nereye harcayacaklarını bilemiyormuşçasına çevrelerine alık alık bakınıyorlardı.

Yaşlı kadın bir cezaevi gardiyanı gibi hiç ayrılmıyordu kapıcı kulübesinden. Güneş kentin üstünde pırıl pırılmış ne yazar, o bunu görmezdi ki. Mutfağının daracık penceresi, aynı bir gişe camı gibi, gün ışığının sızmadığı dikdörtgen avluya açılıyordu. Atölyeler ve bürolar arasında yitik bahçelerden arta kalan cılız cansız iki akasya, çimento ve asfaltın her yanı işgal etmesine direnerek ayakta kalabilmişti. Kabuk kabuk badanası dökülmüş ve kararmış duvarların gölgesi, bir zamanlar üstünde kuşların şakıdığı ağaçları kapatıyordu.

Böyle olunca da, her şeye ve herkese karşı çıkan huysuz kiracılar, gitgide daha bir hırçınlaşıyorlardı. Her şeye karşın, Cotrone ana onların gözünde yine de melek sabrı olan biriydi. Olsa olsa, haftada bir ya da iki kez azarlamış oluyordu onları. Sürekli yaygara koparanlar, ev sahiplerine imzasız şikayet mektupları yollayanlar, evleri kirli tutanlar, merdivenlere: “Kapıcımız mektupları açıyor ve bizlere baştan savma bilgiler veriyor,” şeklinde yazılar yazanlar hep aynı kişilerdi.

Gayet basit, tarih tekerrürden ibarettir demişler!.. Cotrone ana, kendisi de kirada otururken kira bedeli ödeme dönemlerinde kapıcılara karşı amansız savaşım vermişti. Şimdi ise kendisi kapıcı olunca, aynı oyunu oynuyor, mesleğin iyi yanlarından yararlanmaya kalkışıyor ne var ki çilesine katlanıyordu bu arada. Önceki gibi bir sonu olsun istemiyordu yaşantısının. Ödü kopuyordu: bir bahanesini bulup çatmalar, horozlanmalar, beklenmedik darbeler, mahkemeye vermeler, celp çıkarmalar derken, kiracılar onu çıldırtmayı başarmışlardı. Zavallı kadının zorla önlüğünü elinden aldıklarında, karşısındaki zalimlere küfürler savurarak, elinde hayali bir süpürge, sallıyordu tehditkâr, onlara doğru...

Cotrone ana yine de odacığının bakım ve düzenine önem veriyordu. Tek göz bir oda, loş ve havasız –bütün gün elektrik lambası yanık– ayrıca, mutfak görevi gören bir çıkması ile çok da rutubetli bir yer. Bir anlaşmazlık çıkması durumunda, bina sahipleri onun tarafını tutuyor, çamaşır suyu ve yer bezleri alması için yüz Frank veriyorlardı ona. Elli daire, üç dükkân ve avluda yer alan fabrika dahil hepsi için tek bir merdiven vardı: Bitmek tükenmek bilmeyen tartışmalar olmasa kadıncağız kaderine razı olup susacaktı belki de...

Çünkü çeşme musluğu, bulaşık sularının biriktirildiği kap, tuvalet, on kiracıya hizmet veriyordu ki bu durumda kavga ve dövüşün ardı arkası gelmez demekti.

Su kaplarını suları sıçratmadan, taşırmadan ve yerleri, basamakları su içinde bırakmadan dolduramazlar mıydı çeşmeden; çocuklarının merdivenlerden aşağı tükürmelerini engelleyemezler miydi yani? Bir de izmaritler, kırık şişeler, şarap ya da yağlı birikintiler vardı ki insanlar sular içinde pata küte geçiyorlardı oralardan. Ah şu merdivenleri bir kuru tutsalardı ya! Ne var ki mucizeler devrinde yaşanmıyordu ve azizler de göğe çıkmak için herhalde bu merdivenleri kullanmıyorlardı.

Hele de tuvaletler, tam bir karabasandı... Kadıncağız oraları yıkar, ovar, yeni bir teklik gibi pırıl pırıl yapardı ama on beş dakika sonra temizlik filan kalmazdı. Biri kağıtlar atmıştır deliğe, sebze artıkları, kemikler; ya da duvarları tavana dek sular içerisinde bırakacak şekilde temizlik kovasını savurmuştur yukardan aşağı... Sonuç, pek tabii ki delikler tıkanırdı. Bu her gün, her katta böyle olurdu yeni baştan.

İnsanlar hiç de rahatsız olmuyorlarmış gibi ortalıkta gezinir, pis herifler bir arada yaşamayı bir türlü beceremezlerdi! Dedikodulara, yapılan kötü hareketlere, iftiralara, pisliklere bir kulak vermek gerekti ki aman aman! Bir akşam bakarsınız, uyum halinde karşılıklı davetler, sırt tapışlamalar, öpüşmeler demeyin gitsin. Ertesi gün bakıyorsunuz kıyamet kopmuş, ayağa kalkmış evde uyum filan kalmamış olurdu. Bağırıp çağırmalar, karşılıklı yumruk göstermeler, yırtınanlar, dövüşenler... Sevgiyle yaklaşılan zamanların zar zor gizli tutulan dedikodu ve lafları merdivenlerden aşağı savrulurdu. Aman dikkat sıçramasın!.. Üç gün sonrası bir de bakarsınız barışıp birlikte yatarlardı.

Cotrone ana, güç denen şeyin verdiği başdöngüsünü, savaşın hemen ertesinde, evlerin bakanlık mevkileri denli az sayıda ve ele geçmez olduğu dönemlerde tanımıştı. Her vakada, her bunalım döneminde, yalvar yakar ev isteyenler, otelde kalakalmış hısım veya arkadaşlar için başlarını sokacak bir yerler bulmak amacıyla, onu güzel sözlere boğuyor, üstüne titriyorlardı. Ona övgüler düzüyor, bol keseden atarak neler neler vaat ediyor, dalkavukluk edip göklere çıkarıyorlardı. Sonra da her şey yerine oturunca, 1930 sonrası, tacını yitirmiş kraliçelerin acısını yaşamıştı; bir zamanlar, gazsız, susuz bir oda bir mutfak bulmak için her tür alçaklığa başvuran Tanrının seçkin kulları, şimdi de öç alıyorlardı işte. Dalkavukluğa başvurmaya gerek duymayan ötekilere gelince, sıradan kiracı-kapıcı ilişkisine yeni baştan dönmüş oluyorlardı. Daha çok soğuk ilişkiler!.. Üç ayda bir ödeme gününe on beş gün kala, eften püften şeyler için başının etini yiyorlardı. Berbat tartışmalar, ortalığı sarsan olaylar çıkıyordu ortaya; bu durum da Cotrone anayı her zamanki armağanlardan ya da paralardan yoksun bırakıyordu.

Artık eskiden olduğu gibi her yıl tasarruf sandığına götürmüyordu bin papelini, ucundan bucağından, ufak ufak yiyordu, az buçuk birikmiş parasını.

Eh nihayet tabloyu tamamlamak için ekleyelim: avludaki şu fabrika, Paris banliyölerinden Bagnolet’ye taşınıyor, bu nedenle evler barklar tam bir cehennem yeri!.. Gerçekten de tam bir felaket!.. Atölyeler kapanırken hazırlanan kolileri o gözetmeyecek, böylece bahşiş alamayacaktı; iş bayağı ciddi, ayrıca söz konusu fabrikada çalışan kocası Cotrone babayı göz altında tutamayacak demekti.

Kadın, yüzünde baygın bir ifadeyle, yüksek sesle sızlanıp dururken, onun idare ettiği bunca insan bir de gelip ona, taşınmanın tarihini sorup, bundan çok memnun olduklarını vurgulamakla yarasına tuz basmış oluyorlardı. Öyle ya, nihayet duvarlar, gök gürültüsü gibi patlayan metal kalıp gürültüleri, pres gürültüleri ile sarsılmayacak; eşyalar, biblolar, kap kacak, önüne geçilemez biçimde ordan oraya sürüklenmeyip yerlerinde kalacaklardı. Yaşlılar, çocuklar, demir ve hurdaların çıkardığı korkunç şakırtılarla uyandırılmaksızın, öğleden sonraları uyuyabilecek, asit kokuları ve buharlarıyla zehirlenmeden, odalarını havalandırabileceklerdi, oh be!..

Genel neşe içerisinde, tartışmayı kavgayı unutup gidiyordu insanlar.

Yalnızca kapıcı kadın düş kırıklığı içindeydi, içinden söylenip duruyordu. Artık sadece tuhafiyeci kadına, berbere, sokağa bakan taraftaki dükkânı işleten kahveciye içinden geçenleri aktarıyordu, zira onlar da müşterilerinin dörtte üçünü yitirme korkusu içindeydiler:

– Gürültüymüş, ismiş, dumanmış; dalgaya bak sen! Aslına bakarsanız, bizlere zarar vereceği için seviniyorlar. İşlerimizin iyi gitmesinden pek de hoşnut değiller, homurdanıp duruyorlardı huysuzlar...

Aslında içten içe öfkelenen ama yüzlerinden tebessümü eksik etmeyen zemin kattakiler, ikiyüzlüce davranıp, katların tümündeki elli dairede oturanlara hak veriyorlardı.

– İyi ya, fabrika gidiyor, oraya ait bölümler de bizlere kalıyor diye şaklabanlık ediyorlardı sözümona iyimserlik sergileyerek...

Bu işe sevinmesi mi yoksa üzülmesi mi gerektiğini bilemeyen tek yürekli kişi Cotrone babaydı, arkadaşları ona Perco¹ adını vermişlerdi. Evet, karısının gözetiminden kurtulmuş oluyordu ama Bagnolet’ye gidip gelmek de tam kırk dakikasını alıyordu.

– Eve kafayı bulup da dönmekten usanmadın gitti, sarhoş herif... Burda olunca çıkamazsın tabii, gözümden kaçmaz... Bir fırsatını bulamıyordun... Bana biraz pahalıya patlayacak bu durum; üç paralık işin var, neyse, en azından saati üç paralık diyelim!

Perco çatışmaya girmemeye, savuşturmaya çalışıyordu. Şansına güveniyordu kuşkusuz –hiç yara almadan ne savaşlar görmüş, hep ayartıyorlar da ondan– oysa kafayı çektiği günler, şanssızlık yakasına yapışıyordu. Neyse zil zurna olduğu günler, yine de cüzdanını ya da ceketini, onlar olmazsa kasketini bir yerlerde unuttuğu oluyordu. Bir keresinde, bu üç şeyden ayrı, değerli eşyalarla tıka basa dolu bir çantayı kaybetmişti, ayrıca tabii morartılmış tek gözü ve taksiye ödemiş olduğu yüz Frank da cabası!..

Olay on yıl öncesine gider. Cotrone ana hâlâ hazmedememiştir bunu. O gün, banliyöde oturan arkadaşlarının evine gitmişti, Perco da oraya gelecekti. Adamına göre iş, nabza göre şerbet! Cotrone ana, en aklı başında kiracılardan birinin istasyona kadar kocasıyla birlikte gitmesini sağlayarak önlemini almıştı. Son dakikada, şansa bakın ki peronda bir arkadaşıyla karşılaşmış! Şu yaşını başını almış Onésime. Nasıl olur da bir bardak bir şey ikram etmez insan? Bir sonraki trene binse kıyamet mi kopardı yani!.. Bir daha, bir daha derken, kadehler çinko tezgâh üzerinde art arda gelmişti: Perco gitsin mi, gitmesin mi bilemiyordu artık, yoksa dönse miydi gerisin geri eve? Her tezgâhta, parasız oldukları kadar susamış, yabancı olsalar da çok sevimli yeni arkadaşlar buluyor, sohbetler gırla gidiyordu; adamlar, göbeğini tapışlıyor, içki ısmarlatıp, boğazlarını ıslatıyorlardı... Her gelen trene tek tek bakınıp duran karısı, onun ağır bir kazaya kurban gittiğini, belki de öldüğünü düşünerek kendini yiyip bitiriyor, üzüntüden kahroluyordu... Alelacele eve dönmüş, Depo’ya bakmış; serseriler sarhoşlar arasında aramış; Morgta bulunan ezilmiş boğulmuş insan cesetlerine bakınmış; hastaneleri, polis merkezlerini aramıştı. Yirmi dört saatlik aramadan bitkin düşen kadıncağız, sonunda tam da evinin önünde bulmasın mı kocasını!.. Ama ne hallerde!.. Şapka yok, ceket yok, valiz yok: kaldırıma oturmuş da borcunu isteyen taksi sürücüsüne para yerine karısını vermeyi teklif ediyormuş!.. Öfkeden deliye dönen Cotrone ana parayı ödemiş.

Artık çantadan valizden söz açmaya görsünler. Meseleyi bilmeyen bir konuk tutup da yasak sözcüğü söylemeye görsün, Perco hızla oradan uzaklaşırdı.

– Valiz mi, valiz ha! diye haykırırdı kapıcı kadın. Siz onu benim ayyaşa sorun, valiz ustasıdır da!.. Düşünsenize bir keresinde...

Perco daha fazlasını dinleyemezdi...

Riski azaltmak amacıyla Cotrone ana kocasının bundan böyle öğle yemeğini fabrikaya götürmesine karar verdi.

– Böylelikle meyhaneleri, kahvehaneleri zengin etmemiş olursun! Öncelikle sende bu iştah varken, her seferinde on Frank, haftada altmış Frank eder. On Frank da otobüs parası, tütün, sigara, içkiler, öteki giderler; eee, saatler göz açıp kapayana kadar gelip geçer, geriye maaşından ne kalır ki! Yeter ki para çantaya bir girsin! Azıcık dilin damağın kurumaya görsün!.. Para geçeceğine elime maaş diye, paralar uçup gidiyor...

Cotrone ana paralarını sayardı. Cimri olduğundan değil, paranın nasıl zor yollardan kazanıldığını çok iyi biliyordu, deneyimleri onu tedbirli biri yapmıştı...

Paris Komünü yıllarında patlamaların, banliyölerden Temple’da, Père-Lachaise mezarlığındaki mezar taşları ve mermerleri darmadağın ettiği, tüfek seslerinin, savrulan lanet okumaları ve son soluktakilerin hırıltısını bastırırken, baruttan elleri kararmış isyancı askerlerin kurşuna dizildikleri mezarlık duvarının önünde yere yığıldıkları sırada dünyaya gelmişti... Kalan birkaç barikat, Trois-Bornes ve Belleville sokaklarında ve tam da onların kapısı önünde hâlâ direnmekteydi. Babası, tam da karısı korkudan deliye dönmüş halde zamanından önce doğum yaparken, son mermilerini sıkıyordu, doğacak kızını göremeden gidiyordu öte dünyaya... Bebeğin üzerine eğilen perilerse, süngüleriyle mobilyaları, çatı katlarını, samanlıkları karış karış arayan Versailles’lı acımasız savaşçılar olacaktı. Mahallenin güzel kızları gibi; kankan dansları, kol kola kadril dansları ve moda olan valsleriyle sarışın Jeanne la Blonde gibi o da büyüdü işte; kontralto sesiyle, sıcak kalın ve pes tonuyla kır kahvelerinde, atölyelerde, Voulez-vous ne plus dormir, Le Temps des cerises, La voix des chênes² gibi şarkıları ve Robert Planquettte’in, Charles Le Cocq’un nakaratlarını yineleyip durdu.

Ne var ki çalışmak onu yıpratmış, öteki kadınlar gibi onu da eskitmişti.

– Gençken, diye anımsıyordu bazı bazı, biraz da gurur duyarak, madalya için poz verdiydim...

Mavi gözleri griye dönüşmüş, gür altın sarısı saçlardan geriye donuk renkli, sarıyla beyaz arası kararsız bir renge bürünen kır saçlar kalmıştı. Elleri biçim bozukluğuna uğramış, gut hastalığının etkisiyle parmaklar sertleşip düğüm düğüm olmuştu. Her zaman için cılız, hastalıklı haliyle, her yanı sürekli ağrıyordu; yine de ayakta kalmanın pek iyi gelmediği bir ev kadını olarak, taşı gediğine koyar, halktan kadınların gururlu ve dobra dobra konuşma şekliyle yapıştırırdı lafı...

Dedikodulardan, çekiştirmelerden, kulaktan kulağa fısıldaşmalardan, imalı sözlerden nefret ederdi. Penceresinin ardında durur, suçlu bulduğu kadının yolunu gözler, o geçerken de aniden yuvasından fırlardı:

– Hey siz, durun, bakar mısınız? Bir dinleyin... Benim hakkımda neler anlatıyorsunuz bakalım?

Adıyla seslenilen kadın yemin billah kimselere bir şey dememiş olduğunu söylerdi. Perco ana da kimden ne duyduysa kaynakları bir bir sıralar, kanıtlar gösterir, tanıklar belirtirdi... Gerçek ortaya çıkınca da suçun ağırlığına göre, merdiven boşluğundan aşağı koşturup sarkan kiracıların hayran bakışları altında sağ sol tokat mı, artık, güçlü bir uyarı mı, saç saça baş başa kavga mı, cezasını verirdi oracıkta.

Fabrikanın taşınmasıyla, Perco’nun yaşamında yeni bir dönem başlıyordu. Tuvalet kavgaları, tıkanan lavabo boruları, merdivenleri suların basması sona ermişti artık. Bundan böyle kapıcılık görevi, sabah altıda kalkışından saat yediye kadar yerine getirilmiş bitmiş oluyordu Perco babanın. Kafası rahattı... Su giderleri yukarıdan aşağı akmıyor muydu, pasaklı herifler yukarılarda bir yerlerde kafa mı ütülüyorlardı şudur budur diye, artık onu çağırmanın yolu yoktu. Zaten her çağırışta, Cotrone ana biraz da uyanık davranarak, soğuk ve ağırkanlılıkla karşı çıkıyordu.

– Tıkandı mı? Ne yapabilirim, kocam burda değil. Bir alt kattakini kullanın bakalım belki daha iyi durumdadır...

Akşamları Perco alaya alıyordu:

– Yapacakları tek şey gidip kendilerine çizme almak... Umurumda bile değil vız gelir tırıs gider, gitmiyorum işte...

Sabahları ustabaşı tarafından ambalajlamada, akşamları ise metro ve otobüsün arızalanması bahanesine sitemlerle karşı koyan karısı tarafından hırpalanan, kötü muamele gören Perco, kiracıların bitmez tükenmez şikayetleri, işleri iyice karıştırmaları bir yana, yemek saatine dek, zıkkımlanacağı azığını yanında götürmek ve koruyabilmek için çok çetin savaşımlar vermesi gerekiyordu. Daha metro kargaşası içinde başlıyordu zorluk. Salçalı sos nedeniyle sefer tasından gözünü ayırmıyor, elinden geldiğince koruyor, ayaklarını ve dirseklerini o yana bu yana oynatarak durumu idare ediyor, çarpmalardan sakınabiliyordu.

Azık torbasını vestiyerde uygun bir yere asıp güvence altına aldı mıydı, Perco bu kez içinde tam olarak nelerin bulunduğunu şöyle bir kafasından geçirip zeytinyağlı, sirke soslu patatesleri sıcakta kurutmamak, usulüne uygun pişirilmiş işkembeleri de serin bir yerlere koymak zorundaydı...

Fabrikada yemekhane yoktu. “Herkes kendisi için, Tanrı herkes için” düsturu hüküm sürüyordu. Haddehanede demirleri çekip uzatma işlemi sırasında, ısısı iyice yükselmiş olan fırınlar üzerinde, yiyeceğini ısıtmak için en uygun yerler konusunda tartışma çıkıyordu. Geç kalanların vay haline! Ya yeterince ısıtamıyor ya da her bir şey kavrulup gidiyordu.

E nihayet, ekmeğini, bir bardacık şarabını önüne koyacak ve de oturabilecek bir kasa sandığı yerleştirebilmek için yağsız passız, bakır çalığı olmayan az buçuk tozsuz bir yer arayıp bulmak kalıyordu geriye... Sanki tiyatroda yer ayırtır gibi tutuluyordu yerler, numaralanıyor, adlar yazılıyor; ama hep yok oluyordu işaretler. Sanki bacakları vardı, Allahın belası kasa sandıklarının! Fırınları tutuşturmada bunlardan yararlanıyordu haddeciler. Alevlerden kurtulmuş sandıkların başında ise destanlara yaraşır kavgalar çıkıyordu. Özlük hakları üstüne yapılan bitmek tükenmek bilmeyen tartışmalarla birlikte küfürler, dalaşmalar gırla gidiyordu. En yaman, en açıkgöz, bileği en kuvvetli olan kazanıyordu. Otobüste, evde olduğu gibi fabrikada da sevimli görünmektense, korku salmak yeğdi.

Cotrone ana, buna tam uyuyor ve evde de bu görüşü uyguluyordu. Para yetmezse bağırıp çağırılıyor ama bu da durumda bir değişiklik yapmıyordu tabii.

– İyi ki rahat geçen yıllarımda kenara bir şeyler koymuşum, yoksa senin haftalık iki yüz Frankınla taşları dişliyor olurduk... Yüz elli değilse tabii!..

O akşam son iki hisseli tahvil payını satmak zorunda kaldığı için öfkeden küplere binmiş halde homurdanıyordu.

– Şimdi artık hisse filan kalmadı bende ya, şimdi satışa sürerler gör bak orospular! Her iki tahvilden de yüzer Frank kaybetmek doğrusu hiç de fena değil. Bankalar ön cephelerini mermerlerle kaplatsınlar bakalım; her zaman, sattıklarından daha aza alıyorlar hisseleri... Hırsız herifler! Milli piyangoda işi şansa bırakmak gibi bir şey bu da...

Karşısında onu dinleyen, arada sırada akşam yemeğine aldığı yeğeni P’tit Louis omuz silkti ve:

– Biliyor musun, şansa bel bağlamayacaksın, dedi. Paralarını almak için salakları böyle çekiyorlar işte. Her krizde ise, cezayı devlet çekiyor.

– Ama yine de bütün bu salaklar arasında kazananlar da var, diye sürdürdü konuşmasını, yoksulların insana garip gelen saflığı içerisinde yaşlı kadın. N’olur yani yüz kağıtlık bir şansım daha olsa! Dur hatta on kağıtlık, ne sevinirdim ama! Derhal kapıcılığı bırakırım, yok bir ay daha kalırdım herkesi kıskançlıktan çatlatmak için; tabii, musluk, boru tamiri filan yok!.. Dalıp çıksınlar sulara, hatta yüzebilirler canları çekiyorsa...

Alacağı intikamı şöyle bir düşündüğünde Cotrone ana heyecanlanıyordu. Altı katın altısından da damla damla akıp duran pis kokulu sular içerisinde bata çıka yürüyen kiracıları gözlerinin önüne getiriyordu; düşmanlarının savurduğu lanetleri, bina sahiplerinin bıktırıcı sözlerini duyar gibi oluyordu. Sonra kırsala çekip gidişi: üstü kapalı alaylar, kıskançlık yüklü övgüler arasında yola çıkışı; yeşil panjurlu, bahçesinde çiçekler olan ev; kapıda çoban köpeği ve çimler üstünde camdan bir top, tavşanlar, tavuklar, sebze bahçesi, taze marullar, kendisinin ve kocasının her zaman arzu ettikleri yiyecekleri ve sofra takımlarını alabilme garantisi... Elveda, anlaşmazlıklara ve üzüntülere elveda!..

Bu sırada Perco içeri girdi, azık torbasını masaya fırlatarak:

– Bitti, dedi, alabilirsin bunu. Artık fabrikada yemek yemek yok!

Hızla hayal dünyasının tepelerinden aşağı yuvarlandı Cotrone ana, heyecandan az daha elindeki tavayı düşürüyordu. Hemen azarlama tonuna atlayarak:

– Nedenmiş o, dedi, artık fabrikada yenmeyecek de ne demek?

Perco hoşnutsuzluğunu iyiden iyiye arttırmış olarak:

– Bok herifler, diyorum, bok! Bulaşık suyunu, krom-nikel kazanına savurmuş birileri. Aman ne iş ne iş! Kazanları değiştirmek için bir servet gerekiyormuş... Tam on bin kağıt! Patron herkesi kovaladı ordan. Bundan böyle lokantada yemek yememiz gerekecekmiş...

Cotrone ana sıçradı:

– Lokanta mı? Niye Marguery’de olmasın canım hazır sen de ordayken!..

– Ne yani, kaldırıma ilişip bekleyeceğimi mi sanıyorsun. Bizleri aptal yerine koyan salaklar olduysa hata benim mi, zıpırlık yapmak istemiş birileri. Ama salaklık bizde...

P’tit Louis deneyimli bir işçi hakları sözcüsü gibisine lafa girdi:

– Bir yemekhane istemenin tam zamanı. Yirminci yüzyılda, asit kazanları üzerinde, zehirli atıklar arasında, tuz ruhu karışmış kirli su birikintileri içinde yiyeceğini bir yere koyma isteklerine karşı çıkılması düşünülemez...

Bunun üzerine tüm öfkesini P’tit Louis’ye çevirdi Perco:

– Yemekhane istemek ha! Tabii canım bir de banyo versinler ve ayrıca Rolls Royce bizleri evlerimizden alsın diye, olamaz mı yani? Bir şeyden anlamaz, konuşur durursun zaten sen. Beş para etmez önerilerin vardır. Fabrikanın ne biçim bir yer olduğunu bile bilmezsin. Yemekhane için yer gerek, yok işte!

– Başkalarına var ama... Denilen yerde senin patronun tıkınacak olsa, haddehanede sıralar üstüne oturmazdı herhalde, bir yer bulurdu...

– Mükemmel! Yeni fabrikası için onca masrafa giren patron, bir de bize yemekhane yapacaktı öyle mi? Orayı kapatır da Côte d’Azur’e tatile gider. Tıpkı şu banyoya bulaşık sularının akması gibi her şey tepemize yıkılır.

– Anlıyorum... Senin işveren zaten kuzudur, tam bir insan dostu canım!.. Makineleri yıpranmış, gece uykusuz kalmış, ne önemi var; işçilerine duyduğu sevgiden canı çıkacak, mahvolmuş zavallıcık! Ne diye dert ediyorsun kendine, takma kafana Perco baba...

Cotrone ana susmalarını buyurdu: birisi cama vuruyordu.

Genç bir adam girdi içeri, şapkasını çıkardı. Kapıcı kadın, biraz kuşkucu, biraz sert bir bakışla şöyle bir süzdü adamı ilkin. Esmer, saçları kısa, traşlı, gözleri cıvıl cıvıl, yirmi beş yaşlarında gözüküyordu.

Kapıcı kadın tanımadığı kişilere pek güvenmezdi. Genelde bakılırsa, meraklının biri çıkıp gelmiş, bir kiracıdan bahisle, ağzından laf almaya çalışıyor olabilirdi; onun neyle uğraştığı, ahlaki durumu, parasal gidişatı hakkında sorular sorabilirdi... Ya da ne bileyim avluda şarkı söylemek için kendisinden izin isteyen işsiz kalmış sanatçılardan veya herhangi bir malı satın alması için öneriler sunan bir pazarlamacı, ömür boyu sigorta sözleşmesi hazırlamak için onu sıkıştıran bir temsilci olabilirdi...

– Ne istiyordunuz?

– Rahatızlık verdiğim için özür dilerim bayan... Burada kiralık bir daire olduğunu duydum da...

– Kim söyledi? dedi, şaşkınlık belirtisiyle kaşlarını iyice yukarı kaldırarak Cotrone ana.

– La Semeuse’den bir arkadaş.

Kapıcı kadının yüz hatları daha bir kasıldı. Bu adam, yargı önüne çıkmaktan kaçanları izlemekle görevli Borç Takip Kurulu’ndan bir müfettiş olmasındı. Önceki kiracı ardında bir yığın borç bırakarak ortadan kaybolmamış mıydı?

İçten gelen bir dürtüyle sanki büfesini elinden alacaklarmış gibi, odadaki büfenin yanına gitti. Önceki kiracının armağanıydı; dürüst ve ağzı sıkı bir İtalyandı kiracı. Yalnızca siyasetle biraz fazlaca ilgileniyor, Mussolini’ye karşı savaşımını Fransa’da sürdürüyordu... Her hafta polisler, “altıncı kattaki faşizm karşıtı kiracı” hakkında bilgi edinmesi için kapıcı kadını onun peşine takıyor, kapıcı da hemencecik kiracıyı durumdan haberdar ediyordu. Kara gömlekli diktatörün hoşuna gitmek için, Cumhuriyet hükümeti, özgürlük, eşitlik ve kardeşliğe inananları cezaevlerine tıkıyordu. Neyse, bu iş, dünyanın en sıradan işiymiş gibi sona erdi: Elleri bağlanıp sınır dışı edildi. Gitmeden önce, İtalyan, Cotrone anaya eşyalarını emanet etti. Ama ev sahibi, kira filan gelmeyince çok sinirlendi, bu yüzden de kapıcı kadın tam üç gün önce, daireyi boşaltması ve eşyaları bir depoya koyması, ayrıca yeni bir kiracı bulması buyruğunu aldı.

– Kiralık yer için geldiniz değil mi başka bir şey için değil?

– Pek tabii.

Cotrone ana rahat bir soluk aldı.

– Birileri var isteyen. Bina sahibinin tanıdıklarıymış. Çok aklı başında kişiler evi isteyenler. Adam önemli mevkide bir memur, karısı pek geveze, durmadan konuşuyor, kucağında bebeği, ötekisi de yolda... Kira da öyle pek fazla değil, yani yılda bin Franktan da az; ee, anlarsınız tabii... Keşke daha önce davranmış olsaydınız...

Kiracı adayı, birilerinin onu bir kenara savurmasına fırsat vermeksizin ceplerini şöyle bir karıştırdı:

– Yazık, bana da size de yazık oldu. Kontrat olursa kış boyu sizi ısıtacak bir şeyler geçecekti elinize. Ayrıca yılbaşı bahşişleri, armağanlar var ve üç aylık da kira bedeli...

Yüz Franklık kağıt paraları yelpaze gibi açıyordu önüne kadının...

Cotrone ana kafasını kaşıdı. Yılbaşı armağanları ve paralara gelince, buna fazlaca güvenemiyordu ya çünkü çok hevesli kiracılar daima bol keseden vaatlerde bulunurlardı. Ama n’aparsın, komisyon olarak, yıllık kira bedelinin yarısı kadar bir para her gün yağmaz ki kesenize.

Aniden sevimli bir tavır takınan Cotrone ana, bir sandalye sürdü önüne adamın; zamanın kötülüğünü, halkın yoksulluğunu, özellikle de kapıcıların yoksulluğunu dile getirdi. Ön bloktakilerin tanışları iyi insanlar olabilirlerdi ama henüz kontrat filan imzalamamışlardı ki.

– Evli misiniz?

Belki de evlenecekmiş, evlenirmiş... Şimdilik Romainville’de bir evde tek başına kalıyormuş, annesinin ölümünden sonra yeniden evlenen babasını terk etmişmiş; yeni kadının evi gaspettiğini düşündüğünden, uyuşamamış...

Kapıcı kadın yumuşuyordu. Yabancı bir kadının aile yuvasına gelip yerleşmesinden, annesinin yatağına yatmasından dolayı acı duyan bu evladın durumu fazlasıyla ilgilenmeye değer gözüküyordu Cotrone anaya. Ortada bir de bekar genç olmazsa, belki de yeni kadının kalabalık bir ailenin başına geçip ev işlerini kabullenmek zorunda kalabileceği düşüncesini de aklından geçirmedi değil.

– Eğer evi size kiraya verirsem, bizim evler gibi uygun bir eve tutup ortalığı altüst eden bir kız sürüsü getirmezsin umarım.

Tehlike yok! Adam fabrikadan, kapıcı kadının da çok iyi tanıdığı ağırbaşlı biri olan sekreter kızla nişanlıymış.

– Burayı size o çıtlattı değil mi?

Adam yanıt vermeksizin masanın üzerine beş adet yüz Frankı sıraladı. Genç adamın kararlılığının, açık sözlü ve cömert oluşunun, gösterdiği saygının çok hoşuna gittiği kesindi. Boşverin öteki kiracı adaylarına... Cotrone ana tercihini genç adamdan yana yapıyordu.

Bir çekmeceden iki adet pullu kira kontrat belgesi çıkartırken, iç çekti kapıcı kadın.

– Beni biraz önce fazlasıyla duygulandırdınız. Bir oğulun anasına duyduğu sevgi o adamın seviyesini gösterir doğrusu...

Adam adını söyledi. Michel Givors. İmzaladığı sırada, Jeanne Cotrone telaş içinde paraları topladı. Bir yığın övgü alışverişinden sonra kapıya kadar yeni kiracıya eşlik etti kapıcı kadın, sonra adam dışarı çıktı.

– Ne kötü meslek, diye geveledi ağzında Cotrone ana masayı toplarken. Ekmeğini kazanmak için ne dolaplar çevirmesi gerekiyor insanın!

– Ne yani, numara mıydı şu memur ve karısı, kucağındaki çocuğu ve doğacak olanlar?..

– Anlamadın mı? Yutturmaca olmadı mı olmaz! Ben sadece ötekilere neler dedimse aynılarını söyledim buna da... Bina sahiplerine gülümsemek, kiracıları övmek, benim kadar zavallı bir tipe uydurma yalanlar kıvırmak. Bütün bu selamünaleykümlerden ve bu yalanlardan bıktım usandım tamam mı!

Elindeki tabakları hırsla koyuyordu masanın üstüne.

– Babam Versailles’dakilerin hışmına uğradı, ölümüne gitti... Benim de işverenlerin, yediğim darbelerin, hükümetin ardından bağırıp çağırmaktan imanım gevredi, iflahım kesildi. Sonunda yaşlandım, artık atölyelerde istemiyorlardı beni ve ben kiramı bile ödeyemez hale gelmiştim, öğlen mi olmuş akşam mı ermiş, insanın anlayamadığı bu köstebek yuvasını bulunca sevindim. Ve işte ev sahiplerinin bekçi köpeği, kiracıların hizmetçisi, kendisine bağırılıp çağırılan, sekiz gün öncesinden haberdar edilip kapıya konabilen, pek de güven uyandırmayan bir muhbir olup çıktım. Üstüne üstlük birkaç kuruş için gülümsemeye, eğilip bükülmeye mecbur bir kadın...

Kiracılardan biri camı tıklatıyordu. Cotrone ana, ona iletilecek herhangi bir şey olmadığı işaretiyle karşılık verdi.

– Kaç para kazanıyorsun, ne kadar ödüyorsun, bu kaça, borcum ne kadar, patatesler kaç para, vaftiz töreni fiyatı nedir, ya cenaze kaça kalkar? Kaça, kaça, kaça, ne kadara, hep kaça! Hatta arkadaşlar dostlar söz konusu olunca bile aynı; size yardım ettikleri ölçüde onlarla sıkı fıkı olabiliyorsunuz. Böylesi bir dünyada insanlara anlayışlı davranmayı, iyi geçinmeyi, geleceğe sıkıca sarılmayı, nice yüce duyguları öğütleyip durun bakalım haydi! Dürüstlükle, namusla, iyilikle karın doymaz; para ister, alçaklık yaparak kazanılan şu lanet olası parayla doyar...

– Bütün bunlar bir gün değişecek, diye haykırdı P’tit Louis.

Cotrone ana kuşkuyla baktı ona:

– Gençsin, önünde zaman var. Ben de umutlar besledim... Ama benim yaşımda olmuyor... En uçtaki dallara tırmanmak gerek; bir lokma bir hırka ile yetinmek gerekiyor. Sana tek bir dileğim var: bizim devrin yaşlıları gibi bir sona gitme. Tırmanacak güç kalmayınca ya huzurevine yakışır insan ya da Seine nehrine...

Tabaklara çorba koyuyordu. P’tit Louis kaşığa sarıldı, kılıç gibi daldırdı tabağa...

– Bizler de mücadele edeceğiz. Öksüzler yurdu için savaşım verdik, mükemmel olmasa da elde ettik... Sendikal haklar için, grev hakkı için savaştık, elde ettik. On saat iş süresi dedik, sonra sekiz saat için mücadele verdik, kazandık... Yaşlılar için savaşacağız, gençler için savaşacağız! İşsizlik ödentisi için çalışacağız. Ücretli izin için çalışacağız! Kreşler için, duşlar, vestiyer ve de senin yemekhane için Perco baba mücadele edeceğiz.

Hayretten ağzı açık kalan Perco baba çorbasını yutamadı.

– Yemekhane ha! Bagnolet Belediye Meclisinden bir komünist üye bizim fabrikanın kapısına konuşma yapmaya geldi: “Ücret artışı isteyin, diyordu, en iyi yaşam koşulları, lavabo ve bir de yemekhane talep edin!” Bizler, eh, onaylıyorduk dediklerini, ellerimizi ovuşturuyorduk. Müdür, ne olacak diye beklemedi bile, bir köşede oturmuş dinleyenleri kapı dışarı etti: “Mademki belediye çalışmanızla yakından ilgileniyor, işsiz kaldığınızda sizleri pışpışlasın bakalım!”

– Sen de bunu doğru mu buluyorsun? derken kızgın kızgın baktı P’tit Louis.

– İşveren kendini savunuyor, onun yerinde olaydın sen de öyle yapardın.

– Nasıl yani, diye gürledi P’tit Louis, ben patron değilim ve onun gibi yapar mıydım yapmaz mıydım bilmek zorunda değilim. İşçi sorunlarıyla ilgileniyorum, çünkü ben de bir işçiyim. Herkes yerini bilsin! Eğer tümü de senin gibiyse işçilerin, sizleri bir köşeye sıkıştıran işverenin kaybedecek nesi var ki.

Tartışma kızışıyordu.

– Sen maymunların³ gökten mi düştüğünü sanıyorsun, ödlerinin patlaması için kuvvetlice bir bağırmak kâfidir. Ne numaralar vardır ceplerinde... Laf ebeleri dersen içimizde var böyleleri. Ortalığı kırar geçirir mangalda kül bırakmazlar, arkalarından veriştirirler, bas bas bağırırlar, sonra da işverenin bürosuna girerken hazırola geçerler! Hepsi de yerinden olmaktan korkan ödleklerdir... Dönekler!.. İlk fırsatta, aynı Gustave Hervé gibi tornistan edip kafa değiştirirler.

Cotrone ana hemen imdadına yetişti:

– Hey sen, P’tit Louis, bayağı ileri gittin! Epeyce yol almışsın anlaşılan! Girdiğin her yerden kendini attırdın, birçok gösteride yaka paça götürüldün, polis tarafından tartaklandın. Bütün bunlar ne işine yaradı acaba?.. Şu an için işin yok, işsizlik parasından da silecekler seni, oysa ötekiler, daha yaman olanlar, kurnazlar, nerde beleşçilik varsa orda iş bulanlar... Gidip iş bile isteyebilirsin onlardan!

P’tit Louis tam karşılık vermeye hazırlanırken Cotrone ana sözünü bağladı:

– Buradaki evlerde ne zenginlik ne de lüks görebilirsin, birkaç istisna dışında hepsi de proleter... Böyleyken, kendi aralarında bile anlaşmaktan uzaklar... O halde, bizi rahat bırak; al git insanların kardeşliğini, dünya çapında devrimini filan ve her bir yandaki Sovyetlerini tamam mı! Gelecekte, senin sözünü ettiğin toplumlarda bakanlardan çok vidanjörler olacak. Bir avuç insan istiridye, domuz ciğeri ezmesi filan tıkınarak o biçim beslenecek; ötekiler de çavdar ekmeği ile iyisinden pirzola... Diyecek bir sözün var mı daha, ne bileyim, sen önce şu bizim Perco, öğlenleri kahvehanelere, meyhanelere yolu düşmeden karnını nasıl doyuracak onu anlat bakalım!

2. Bölüm

PARİS EVLERİNDE

Michel Givors ve iki arkadaşının itelediği el arabası, avlu kapısının kemeri altından geçip kapıcı kulübesinin penceresi önünde durdu. Pazar sabahı bu gelenler de kimdir diye şaşıp kalan Cotrone ana, merak içinde dışarı çıkıyordu ki Michel tam bir diplomat diliyle ona şükran duygularını sundu.

– Taşınmak için ilk izin günümden yararlanayım dedim.

Hızla bir göz atıp yeni kiracıyı şöyle bir ölçüp biçti kapıcı kadın. Karyola, dolap, masa, iki sandalye, çamaşır balyası arabanın üstüne yığılmış haliyle bit pazarındaki bir eskicinin sergisinden kaldırılmış olmasındı...

Arabanın gürültüsü ve konuşmalar, ambalajlama işinin ve kapıcılık görevinin verdiği yoğunluğu atmayı düşünerek gömüldüğü koltuğunda Perco babayı uyuşukluğundan çekip aldı. Her daim diplediği bir bardak içkiye sığınan Perco, hiç duraksamadan yardım önerdi, karısının karşı çıkmalarına aldırmadan.

– Sanırım seni bir yerlerde gördüm ben daha önce, dedi Perco. Bagnolet taraflarında dolaşır mısın?

Aynı fabrikada çalışıyorlarmış meğer, biri henüz yeni girmiş ve takımhane bölümünde, öteki ise ürün çıkış bölümünde, paketlemede. Orada hiç karşılaşmamışlar.

– Bu evden üç kişiyiz orda çalışan, seninle dört oluyoruz, metroda da öyle...

Michel, yardımından dolayı teşekkür babında içki ısmarladı. İki arkadaşı ve Perco icabet ettiler davete. Gözleri içkiden hemen parlayan Perco, bir el 421⁴ oynamayı teklif etti. Ama karısı o sırada kahvehanenin kapısını iteledi ve ona seslendi:

– Seni çağırıyorlar... Sonra da alışverişe gitmen gerek...

Michel evine yerleşmek için altı katı yeniden tırmandı.

Perco komşuları hakkında gerekli bilgileri çoktan koymuştu kulağına:

– Şu polis ve kadınları saymazsan altıncı kat gerçekten bir cennet, kiracıların hası orda... Ayrıca güneşe doyarsın...

Merdivenler karanlıktı, basamaklar eski, sıvasına kadar yıpranmış, parmaklıklar kir pas içinde, duvarlar delik deşik... Her dönemeçte, kat yarısında duvara gömük küçük aydınlık penceresi vardı ve tam orda yer alan düzlükte, sağ tarafta tuvaletler, pencerenin tam altında yağlı suların biriktirildiği koca kap ve solda da çeşme bulunuyordu. Kiracı kadınlar güğümlerini buradan dolduruyor ve çamaşırlarını da burada yıkıyorlardı. Eğer masalarında temiz su ve yataklarında da temiz çarşaflar istiyorlarsa bütün bu mide bulandıran iğrenç pis kokulara dayanmak, çöplerle haşır neşir olmak zorundaydılar.

Tozların, yemek, mahzen ve gaz kokularının, buhar ve geniz yakan dumanların birbirine karıştığı bir bulutsu, merdiven boşluğunu kaplıyordu. Her katta iki yana uzanan ve dairelerin kapılarının açıldığı karanlık koridorlar vardı; sokağa bakan taraftaki dört daireninki zenginlere ait dairelerin kapıları ve tam karşısında da avluya bakan altı adet odanın kapıları –yoksullarınki–...

Banliyöde, Romainville’de büyüyen, geniş alanlara, yeşilliğe, kuş seslerine alışık olan Michel burda boğulur gibi oluyordu. Basamaklara tünemiş ufaklıklar, öğretmencilik; kimileri de seksek veya koridorlar boyunca koşmaca oynuyorlardı. Sabahlıklı bir kadınla karşılaştı, kutsal bir eşyaymış gibi, elinde kulpu kırık porselen bir temizlik kabı taşıyordu, sonra bir alt katta saçı başı darmadağın, hırkalı bir hatuna rastladı, o da lazımlak boşaltmaya gidiyordu; bu sırada bir adam ayakyolundan çıkmış düğmelerini iliklemekteydi... Birilerinin yanından geçerken Michel hemen çekilip kendini korumaya alıyordu, insanlarsa yüzüne bile bakmadan sürtünerek geçiyorlardı yanından.

Altıncı kata gelince, karo taşları yerinden oynamış kabarık bir zeminde ellerini öne uzatarak yol aldı. Ayaklarının altında kırık taşlar iki yana kaykılıyor, parçalanıyor, alçı sıva daha bir çöküyordu. Dikkat ederek kapıları saya saya ilerliyordu. Beşinciye gelince anahtarını çıkardı cebinden, el yordamıyla açtı. Of, en azından burası aydınlıktı.

Michel pencereden eğildi: önünde kiremit kırmızısıyla arduvaz kurşunisinin ve çinko mavisinin arada tonlar oluşturduğu çatılardan, bacalardan, oluk ve çörtenlerden oluşan bir manzara uzanıyordu. Komşu binalardaki evleri görebilmesi için biraz daha abanması yeterliydi.

– Tek tesellim: Ben başkalarının evlerini görüyorum ama onlar benimkini göremezler... Parçalara ayrılmış haldeki dolabını ve karyolasını koridordan odasına taşıdı, parçaları birbirine ekleyip taktı; masayı daracık mutfağa koydu, çamaşırını yerleştirdi, tabakları, bardakları ve tencereleri dizdi; bir paketi açıp içinden kitap ve broşürlerini çıkardı, duvara bir önceki kiracı tarafından tutturulmuş olan tahta rafa sıraladı onları. Sonra sırtını kapıya verip şöyle bir baktı iyi olmuş mu diye tüm odaya...

– Eh, Rothschild’in evinden daha ferah... Eşyalara gelince, benimkinden kat kat üstündür Diogène’inkiler...

Mutfak ve tuvalet konusunda düşünmeye gelince, çok eksiği vardı: bir ispirto lambası veya ocak, bir leğen, güğüm, kova... hele ki bir soba gerekiyordu, zira çatıların altına yuva yapmıştı Michel. Zor koşullara katlanması gerekiyordu!

Pencerenin yanına gidip oturdu. Gökyüzünden bulutlar geçiyordu art arda. Düşüncesi de onlarla bir kaydı ıraklara, tanımadığı yerlere... Her yerde, yüzyılı sarsan ve kendisinin de dahil olduğu acı olaylar gelişiyordu.

Michel cebinden gazetesini çıkarıp her günkü derin dikkatiyle okumaya başladı. 1934 yılının 21 Ekiminin şu pazar gününde, dünyanın görüntüsü hızla akıp geçti tüm sahneleriyle gözleri önünden. Krizle, işsizlikle karşı karşıya kalan ve işçilerine istihdam, tröstlere de çıkar sağlamak amacıyla her şeyi savaş üretimi ekseni çevresinde ele alma sıkıntısı içindeki kapitalist devletler; faşist diktatörlerin sultası altında köleliğe ve yoksulluğa mahkûm edilen halklar; sömürgelerde çavuşların sopası ve makineli tüfekleri karşısında umutsuzluğa ve açlığa terk edilen yerliler; ister istemez teröre, yıkıma, ölüme götüren berbat bir dünya... Oysa orda, Sovyetler Birliği, kargaşa ve karanlığın belirsizliği üstünde meşalesini yükseltiyordu...

Gazetenin birinci sayfasında, Gabriel Péri’nin baş yazısı... Aa evet, Marsilya’daki suikast, Sırp Alexandre’a⁵ ve Barthou’ya⁶ tabancayla ateş edilmesi... Sekiz günlük haber bu, eskidi... Faşizmin silahlandırdığı şu Oustachi denen adamın işlediği cinayetin olası yankı veya etkileri üzerinde fazlaca durmadı. Üçüncü sayfaya geçti: İspanya’da, Faşizm geniş boyutlarda işliyordu. Asturias ve Mières düşmüştü; Oviédo’nun son savunucuları olarak yöredeki dokuma işçileri ve demir dökümcüler dağlara kaçmışlardı. Hava saldırıları sonucu, tonlarca demir çelik altında ezilip giden madenciler ayaklanmış, eşi görülmemiş bir savaşı sürdürüyorlardı... İspanyol askeri mahkemeleri, hiç ara vermeden, yığınla mahkûmiyet kararı alıyorlardı. “Kadın-erkek, çoluk-çocuk demeden, hepinizi kurşuna dizeceğiz!” diye kükrüyorlardı sivil muhafızlar. Bütün bunlara karşı başkaldırı içerisinde olan Michel, halen, engizisyon dehşetiyle sarsılmakta olan bir ülkede mücadele veren, kanını bu yolda döken uluslararası işçi sınıfının gösterdiği bağlılığa katılmak isterdi doğrusu. Ah! Cellatlar İspanyol halkını çarmıha gererken, arkadaş şakalarına katılmak, güzel bir kızla çıkmak, sokaklarda avarelik etmek, güneşli bir duvar önünde, Paris’in güzel bir köşesinde, kızıla çalan yapraklar ve sonbaharın güzellikleri karşısında heyecan belirtileri gösterip kendi rahatını düşünmek, rahat uyumak, nasıl olacak peki bunlar?

Faşizm ve savaş karşıtı Dünya Kadınlar Kurulu, askeri mahkemelere gölge düşürüyor, faşizm karşıtlarının topluca katledilmesi olayını ortaya çıkarıyor, tutukluların mutlak surette salıverilmesini talep ediyordu. Paris’te, Tarbes’ta ve Pau’da büyük gösteriler yapılıyordu... Michel yumruklarını sıktı, elinden bir şey gelmeyişine yazıklandı. Daha fazla gayret göstereceğine, İspanyol işçi ve köylülerini kurtarmakla Fransa’daki işçileri de kurtaracak olan bir mücadeleye daha da bilenmiş bir yürekle, daha bir inançla atılacağına dair yeminler etti.

Bu mücadele birlik gerektiriyordu, eylemde çözülme olmamalıydı; zaten sosyalistlerle komünistler, temmuz ayında aralarında bir anlaşmaya vardılar ve sözleşme imzaladılar...

Ayrıca Thaelmann’ı Nazi celladının baltasından kurtarmak ve çok geç olmadan Fransız işçi sınıfını seferber etmek gerekiyordu.

İşçilerin birleşmesi! Zafer için tek ses tek yürek; kapitalist rejim ve onun getirdiği faşizm ve kutsal ittifakçı hükümet karşısında, eğilimler ne yönde olursa olsun, ayırım gözetmeksizin birleşmek! Tüm sendikal örgütlerin ta temelden en tepedekine varıncaya dek birleşip kaynaşması! Dört bir yana dağılmış bölük pörçük birliklerin, gösterdiği kahramanlıkları terazinin bir kefesine koyan tek bir kumandanın komutası altında, kat kat artan techizatıyla tek bir ordu halinde toplanması... İşçi sınıfı ulusal enerjiler için bir çekim noktası, çevresinde orta sınıfların ve aydınların katılımıyla oluşan tek bir blok olmuş! Devrimci görevini, uygarlaştırıcı işlevini üstlenmiş olan Fransa, komüncülerin elinden aldığı baltayı tekrar kaldıran ve kendine özgü dehasıyla, tüm halkların buluşacağı sosyalizmin doruğuna doğru kendine bir yol açmakta...

Amma hayal ha!

Kapitalizm, kokuşmuşluğunun, çöküşünün sıradan kanıtlarını katlayarak artırmıyor muydu? Dolandırıcı Stavisky’nin suç ortağı olan bir generale, süistimali nedeniyle verilen on sekiz ay hapis cezası... Sanayici Michelin, “fabrikada devrim” istiyormuş, tabii ki, işçilerini daha bir kötü koşullarda çalıştırmak, sömürmek için... Millau’da ise eldiven üretiminde patron lokavt demiş; Limoges’daysa porselenciler çekmiş lokavtı... Marsilya’da dok işçileri tanker gemiler yüzünden işsiz kalmış, pes ettirilmişler... Nice’te tramvaycıların grevi... Renault’da, Citroën fabrikalarında ücretlerde kısıntıya gidilmiş; işten atma veya izine göndermeler... Ayrıca her zamanki kanlı paylaşım: fabrikalarda, şantiyelerde yaralananlar, ölenler...

El atılan her yerde ters giden bazı şeyler, yalanlar, ikiyüzlülük, adaletsizlik... Cezayir’de bağcılar, yani büyük şehirlerdeki şarap üreticilerinin savunucuları olan büyük toprak sahipleri, halkın gücü karşısında, o güne değin korkunç biçimde soyup soğana çevirdikleri çeşitli kaynaklardan gelme Arapları ayaklandırmaya kalkışıyorlarmış. Sömürge yanlısı çıkarcılar karşısında ise komünistlerle sosyalistler, küçük çaptaki bağcıları, işsizleri ve fellahları savunmaktalarmış anlaşılan...

Michel’in gözleri ışıldıyor birdenbire. Kramatorsk’taki yeni makine fabrikasına iki sütun ayırmış gazete... Tam olarak neredeymiş acaba? Hiçbir fikri yok bu konuda. Sovyetlerin ucsuz bucaksız ülkesinin ortasında bir yerlerde... Michel okurken düşlere dalmadan edemiyor.

Her şeyin alınıp satıldığı bir toplumda, para zekâyı ele geçirip köle gibi kullanır; nitelikler verir ona, hak-hukuk sağlar. Üç kağıtçılık, yalan dolan üstün gelir, başarı, suçu yanlışı örter, bağışlar. Yetenek arada kaynar gider, farkına bile varılmaz; mucitleri didik didik ederler, çalışan aldatılır, baskı altındadır, soyulur; gerçek deha ve erdem, çatı katlarında soğuktan titrer durur... En zenginler en ön sıradadırlar daima; ün ve kâr adına ne varsa tekellerine alırlar...

Orada ise, kimse başkalarının emeğini sömürmez. Gayret ve kişisel değer, en iyiler arasından daha da iyileri belirler. Daha fazla üretirler, iş arkadaşlarının tümüne duydukları sevgiden daha büyük bir sevgiyle kucaklarlar fabrikalarını. Ülke onları onurlandırır, sever; salt işlerini iyi yaptıkları için değil, binlerce işçiye onlar gibi olmak için hatta onları aşmak için örnek oluşturduklarındandır. Kesintisiz kırk yıllık bir çalışma hayatının ardından öylesine hakça elde etmiş olduğu izinden yararlanmayı kendisine çok gören yaşlı Kretov’un yaptığı gibi: yaşının verdiği güç kaybına rağmen, özgür ve mutlu bir yaşam yaratmak amacıyla, gücünün yettiğince, canı gönülden ve en iyi biçimde kendini işine vermeyi sürdürecektir. Golouboï da öyle... Devrime kadar kazan ustası olan bu Kızıl Ordu askeri, iç savaş sırasında altı kez yaralanmış, bir kolu felçli olduğundan malûl sayılmış ve bu arada metal konstrüksiyon montajını yönetmiş; zira ona göre, bir devrimci ancak son soluğunu vermekteyken malûl sayılırmış... Kirilkin de aynı... On iki yaşından beri madende arabacı ve aynı zamanda elektrik ustası olan, 1912 sonrası ise Bolşevik olan, savaşta da iş zamanı da tam bir kahraman kesilen bu adam, binlerce yoldaşının başına geçip nihayet gerçeklik kazanan düşlerinde yol alır ve nice fabrikanın anası olan bu fabrikayı yönetir...

Bir parkı andıran avludaki ağaçların altında, yüzlerce vardiya işçisi gezinirken aralarında konuşmaktadır. “Ne fark ama! diyor bir Alman tesviyeci... Tam yirmi yıl kapitalist fabrikalarda iflahım kesildi. Paydos olunca, ardımıza bakmadan kaçardık ordan. Burada işler başka türlü. Fabrikamızda bizler, kendimizi evimizdeymişiz gibi hissediyoruz.”

“Fransa’da da iş ve çalışma ordaki gibi bir onur ve sevinç kaynağı olacak,” gibisinden hayaller kurmada Michel, “fabrikanın işçileri bir gün gelip, kendilerini evlerinde hissedecekler...”

Emeği sömürülen ve köle gibi çalıştırılanların zaferini daha yakın zamanlarda ve daha kolay gerçekleştirecek olan öncülere, devrimcilere, kuruculara şükran duygularını belirten bir düşünce ithaf ediyor Michel; şöyle ki:

“Selam size, kadın erkek meçhul insanlar, mücadele arkadaşları, bacılar, kardeşlerim, bu heyecanın önderleri, sizler! Zorbaları, kan emicileri kovdunuz, işin öncelliğini ilan ettiniz, ırkların ve ulusların eşitliğini sağladınız; barış ve umut bildirinizi ıraklara ilettiniz. Salt varlığınız bile, tüm ülkelerde sınıflar arası güç ilişkisini değişikliğe uğratmaktadır. Sınırlardaki hendek ve dikenli tellere karşın, fikirleriniz, bozkırda uçan atlar gibi yeryüzünde hızla ilerlemekte... Ortaçağın haç çılgınlığı, katedral inşaatlarını kuranları ayaklandırıyordu; bugün ise, insanoğlunun özgür olduğu kesin bilgisi kor gibi tutuşturuyor yüreğinizi, sizin katedralleriniz yüksek fırınlar, barajlar, elektrik santralleridir... Aşırı yoksunluk ve yoksulluktan yola çıkıp ellerinizle yarattınız her şeyi. Daha önce tepilmiş yolları, geleneksel efendi-köle ahlak kurallarını dışlayıp, seninki benimki demeden, bireyin bencillik batağına saplanmadan, gelecek kuşakların mutluluğunu sağlama almak için her tür yoksunluk ve özveriye katlanarak ilerliyorsunuz; hep ileri!.. Yalnızlık ve güvensizlik sınırlarını yıkıp ortak mal sevgisini coşturarak yaşama yepyeni bir boyut, insana yepyeni bir duruş kazandırdınız...”

Aman ne zordur pırıltılı tepelerin yukarılarından, gündelik alacakaranlığa inivermeler!..

Ertesi akşam Michel, henüz eve dönmüş olan Perco babaya, mektup var mı diye sormak için küçük kare camı tıklattı.

Cotrone ana yeni kiracının ekmek çıkınının olmadığını hemen fark edip alaylı bir ses tonuyla sordu:

– Lokantaya gittiğinize göre, iyi kazanıyorsunuz anlaşılan, dedi.

– Birkaç günlüğüne böyle, yani bir ocak temin edene kadar. Karnımız iyi doyuyor ama faturası da bayağı tuzlu...

Sonra Perco babaya döndü:

– Sahi, sizin orda bir kantin kuramaz mıyız? Hatta, ortak toplu satın alım yani kooperatif gibi bir şey?

– Kağıt üzerinde her şey olabilirmiş gibi gözüküyor, diye düşüncesini açıkladı Perco. Ama uygulamada burnunuzu kırarlar... Pazarcıların yerine geçmek tamam öyle olsun! Ve hatta sırası gelince işverenin... Ama bu hemen bugünden yarına bir iş değil...

– Kim bilir, diye karşılık verdi Michel, aklı hayallerindeydi. Yoksulluğun aşırısı bazen insanların akıl bile edemeyecekleri kadar parlatır kafaları...

– Aman bu yoksulluk onları iyiden iyiye aptallaştırmasın da, diyerek iğneli yanıtı yapıştırdı Cotrone ana.

Michel çabucak alışmıştı bu eve. Yavaştan komşularıyla tanışıklık kuruyordu. Bir şey satın almayı mı unutmuş, en az on çocuk, karşılığında mükafat umuduyla –hiç boşa çıkmamıştır kesin– ona iki yüz elli gram tereyağı, bir paket makarna, bir litre şarap almak için koştururlardı...

Anne babalar izin verirlerdi buna:

– Çocuk sahibi olmanın tek yararı budur, bacakların yorulmamış olur...

Michel, sokağı geçmenin söz konusu olmadığı durumlarda kabul ederdi. Yoksa kaza geliyorum demez, hop bir saniyelik iş!

Komşuları aralarında hiç anlaşamazlardı, kavga edip dururlardı, ama buna karşılık tek ses halinde hep beraber şöyle de bağırdıkları olurdu:

– Ne zaman taşınırız acaba bu barakadan, bu berbat vaziyetteki yerden kurtulmanın yolu yok mudur?

İçlerinde en yaşlı olanlar, 1914 öncesi güzel günleri anarak ah vah ederlerdi. O zamanlar tüm semtlerde, kesene göre çeşit çeşit daireler varmış. Yılda iki kez ev değiştirenler, genelde şaşı atını verip kör olanı almış olsalar da her tür konforu ucuza kapatma aldatmacasıyla ve aynı yerde devamlı kalamayan türden olduklarından, bu işi yaşam boyu böylece sürdürüp gidiyorlarmış. Grenelle’de, Batignolles’da, Clichy yakınlarında ya da Charenton’da filan daha iyi bir yer bulup kendilerini sağlama alır almaz, iş değiştirirlermiş. Sessizce evini taşıyıp sıvışmakla da bir iki dönem kirayı atlatarak akbabalardan intikam almak amacı güdülürmüş. Bir el arabası, bir pazar çıkıp yardıma geliveren bir iki arkadaş, iş tamam. O gün için daha da iyisi, ev sahipleri boşalan daireleri şöyle bir düzene sokar bakımını yaparlarmış işte!

Taşıma araçları ocak, nisan, temmuz ve ekim aylarında, Paris sokaklarında sıra halinde yığılmaya neden olurlardı... sonra da insanlar çivilenmiş, vidalanmış, zincirlenmiş gibi sığınaklarına çakılıp kalırlardı.

Genç çiftler, bir oda ve avluya bakan bir mutfakla yetinirlerdi pekâlâ. Aşk, yuvasını her yerde kurar. Sonra bir yumurcak, ardından bir daha, ikincisi, üçüncüsü gelirdi. Kalabalıklaşmaya başlanır, yataklar üst üste konur, kanarya kafesi tavana asılır, tel dolap görevi gören bir sandığı pencere dışına asarak, gardrop işini gören koca bavulu koridora çıkararak yaşam alanı geniş tutulmaya çalışılırdı. Komşuların ve kapıcının vaveylası, evi ta çatı katından alt mahzene kadar ayağa kaldırır, belli bir tarih vermeksizin, eşyaları içeri alacaklarına söz verirlerdi.

Birinin taşındığı haberi, hele de sokağa bakan daireler söz konusu olduğunda, tüm mahalleyi altüst ederdi. Müşteriler kasapta, bakkalda, eczanede hep bundan söz ederlerdi. Kendi isteği ile mi boşaltmışlar evi yoksa direnmişler mi, gibi dedikoduları uzun uzadıya anlatmak ya da bir damla gözyaşı dökmek için hiç zaman kaybetmezlerdi. Koca bina kaynardı. Avludakiler sokağı şöyle bir gözetler, boşalan daireyi isteyenler kapıcı dairesine koşarlardı... Kapıcı dairesinde sabahtan akşama değin gülümseyen yüzler, canı gönülden laf eden ağızlar vardı. Apartmandaki en kıdemli kiracılar öncelik haklarını, anne babalar yavrucuklarını öne sürer, cezalılar ise, yıllardır şahsına karşı bazı saptamalar ve suçlamalarla darbe üstüne darbe indirerek alışılagelmiş bir savaşı sürdürmüş olsalar da dostluğun ayrıcalığına sığınarak Bayan Jeanne Cotrone’a verdikleri önemden söz ederlerdi...

Sonunda en zengin, en açıkgöz olan kazanıyordu; orayı hak edenler değil. Daireyi kapan, koridorun karşı yakasına geçiyor, iki oda, mutfak ve avluya bakan üç pencere elde edilmiş olması nedeniyle, ayrıcalıklılar kategorisine girmiş oluyordu. Daha birkaç kat vardır aşağılara inmesi için; ve nihayet toplumsal skalada yükseliş bu arada az buçuk tamamlanacaktır, ortadan hallice varlıklılar arasına girmesi olasıdır. Ama galiba biraz ham hayaldir bu...

Birinci ve ikinci katlardaki zengin kiracıların hepsi de duvara açtıkları bir ara kapı sayesinde iki daireyi birleştirip tek bir daire elde etmenin üstesinden gelmeyi becermişlerdi –bu da sokağa bakan altı pencere demektir–. Onlar geçerken, insanların kenara çekilip yol verdiği bu saygın kişiler, büro ya da atölyesine yakın bir eve yerleşmiş oldukça sıradan devlet memurları veya sanatkârlardı.

Michel, bir arkadaşının yardımıyla odasının ve mutfağının duvarlarını kağıtla kaplamış, boyanacak yerleri boyamıştı.

– Ah bizler de bu kadarını yapabilseydik bir, diyerek hayranlıklarını belirtiyorlardı yeni yerleşene gelip bir bakan komşular. Çıplak duvarlarla, ayakkabı cilası çekilmiş gibi simsiyah bir tavan, yıpranmış, kabarmış, çatlak, eskimiş boyalarla kir pas içinde yaşamamalıyız canım artık! Ama sen paradan haber ver, nerde?

Kimileri Michel’e özeniyordu:

– Şansınız varmış, bekar çocuksunuz... Aile yükü yok, iyi bir mesleğiniz var, makine-bakımda tesviyeci demek saati yedi veya sekiz papel demektir...

Bazıları da ellerinden geldiğince teselli arıyordu:

– Niye badana boya yapıp yenileyecekmişiz ki ön blok yararlansın diye mi? Bizlerin yerine gelecek kiracılara daha pahalıya kiraya verilsin diye mi? Havalarını alırlar! Burada gebermemeyi kafaya koyduk... Bizlere, toplu konutlarda ev önerdiklerinden bu yana tabii. Uygun, rahat ve de ucuz daireler...

Kahve içmeye çağrılan, sevgi dolu, kibar, tatlı dilli, anlayışlı Michel, asla elleri boş dönmüyordu oralardan. Ona karşı minnet duygusu besliyordu insanlar. Apartman içinde dolaşıp duran dedikodulardan haberi vardı; evlerden, katlardan, mesleklerden, kafa yapılarından, kiracıların düşüncelerinden, hele de altıncı kattakilerden... Nasıl haberdar olmasın ki? Onu komşulardan ayıran alçıpan duvar öylesine ince bir engel oluşturuyordu ki insan aynı odada bulundukları sanısına kapılıyordu. İstese de istemese de Cozes’lerin, Lurmas’ların sırlarını duyuyordu odasından.

Onunkiyle aynı büyüklükteki bir dairede yaşıyordu altı üyesiyle Cozes ailesi. Hafriyat işçisi olarak çalışıyordu, Michel’den daha azdı kazancı ve çoğunlukla işsizdi. Bıkkınlık veya derdini unutma duygusuyla çoğu perişan ayyaşlar gibi çok içiyordu. Ama birayı kaldıramıyordu. Eve, düşe kalka, sandalyeleri tencereleri devirerek giriyordu. Karısı karşı çıkarak bağırıp çağırıyor, çocuklar bir yandan viyaklayıp yırtınıyorlardı. Onca tartışmadan sonra da yatakta barışıyorlardı. Tabii ki hamilelikler hamilelikleri izliyordu.

– Tam dört tane! Yaşları bir ile altı arasında değişen dört çocuk... Düşükleri saymazsak tabii, diye yakınıyor karısı, iri yarı Marcelle. Felaket ki demeyin gitsin! Pantolonunu yatağın üstüne atsa ben hamile kalıyorum... Kattakiler ona acıyacak zaman bulamıyorlardı ki; tam tersi, ayıplanacak işti...

– Çocuk yapmak sarhoşların işi. Onları yetiştir, okula gönder, bu da işin öte yanı...

Cozes’lerin evine girmeye görülsün. Daha kapıdan girer girmez keskin amonyak kokusu konuğun genzini yakardı... Çişli bezleri az buçuk sudan geçirdikten sonra soba çevresine yayardı. Bir ot minderi, biberonu, parçalanmış bir oyuncağı, bir ayakkabı tekini veya bir çocuk elini çiğnemeksizin insan ayağını basamazdı yere; oda içine gerilmiş iplerden sarkan çamaşırlara değmemek için eğilmek zorundaydınız. Pencere üstünden karşıdaki destek setine gerilmiş olan demir tele asılı gömlek ve işçi tulumlarından sular damlıyordu: ışık ve havayı da kesiyordu böylece. Marcelle gelene yol açmak için minderleri, yorganları bir köşeye üst üste yığıyordu hemencecik ve ayağıyla da kırık dökük döşeme üstünde dolanan ıvır zıvırı eşyaların altına tıkıştırıyor, birazcık ışık girsin, aydınlık olsun diye de gömlekleri etek uçlarından, tulumları da paçalarından tutup asılı oldukları telin üstüne atıyor, çocukları da dışarı, koridora kovalıyordu rahat konuşulabilmek için.

– Hiç umut yok! Ne kadar didinirsen didin, battıkça batıyor insan. Bir gün bütün bunlar değişecek mi diyorsunuz... Bu şekilde yaşam sürdürmeye mahkûm edilmek için ne suç işledik biz?

Gereksinimler, yaşanılan acı ve felaketler sonucu acıma duygusunu yitirmiş, o duyguya bağışık bu ortamda, Cozes’ler, evlerindeki sefaletten sorumlu tutulsalar da, Lurmas’lar yardım gördükleri gibi sempati de uyandırıyorlardı çevrelerinde. Büyük oğulları omurilik felci olduğundan, çocukcağız hiç tutmayan bacaklarıyla sürekli yatalak durumdaydı. Onu bir aşağı indirmek sonra yukarı çıkarmak için tam altı kat kucakta taşımak gerekiyordu.

– O bastıbacak anne nasıl oluyor da onu öyle kaldırıp taşıyabiliyor, ıslatsan kırk kilo gelir kadıncık!

Michel pazar sabahları nöbete ya da metro çıkışında l’Humanité gazetesi satmaya gitmeden önce, onların kapısını çalar, eğer kadının kocası evde yoksa, çocuğu gerekiyorsa aşağı indirebileceğini söylerdi.

– Teşekkürler Bay Michel, şimdi giydiririm üstünü...

Çocuğun üstüne bir kısa pantolon ve bir ceket geçirdiği sırada anne söyleniyordu:

– Özellikle hafta içi ihtiyacım oluyor. Yıl boyunca onu bir pencere karşısına oturtup serçelerin uçuşunu, bacaların tütüşünü seyretsin diye öylece bırakamam... Hava güzel olduğu zamanlar onu Parmentier caddesine dek götürmek isterdim doğrusu. Çok hoşuna gidiyor zavallıcığın öteki çocukların koşup zıplayışını seyretmek. Birileri onunla ilgileniyor, kimileri onunla konuşuyor. Sakat oluşunu unutup onların oyununa katılıyor... Ama şu var ki her zaman sizin gibi hatır gönül sayan bir komşusu olmaz insanın, ben de cesaret edemem doğrusu yardım istemeye... Acaba zemin katta bir yer bulunamaz mı bize, bir avuç kadar bahçesiyle bir ufacık ev?.. Mutlak vardır ama, kaçadır kim bilir? Ben de birazcık para kazanabilseydim... Bana yasak bu. Burdan ayrılmam imkansız, onu uzun süre yalnız bırakamam. Kızım ise okula gidiyor... Geriye yalnızca perşembe günleri kalıyor... Neyse ki, sanırım, Berck ya da Zuydcoote’a gönderecekler onu bu sefer, ama ne formalite ne formalite!.. On yıldır, çocuğu arabasına koyup dispanserden hastaneye, bürolardan gişelere, iteleye iteleye kilometrelerce yol katettim...

Hayatta tek amacı buydu: küçük hasta çocuğunu iyileştirmek. Sonra fabrikasına ya da mağazasına dönüp yorucu işine yeniden asılabilirdi.

Nüfuzlu bir doktor, iyiliksever görevliler bulduğunda, çocuk iki ya da üç aylığına deniz kıyısına gidiyordu... O yokken annesi, ulaşım, tedavi ve tatil masraflarını karşılamak için her işi kabul ediyordu: ev temizliğine gitmek, meyhanede tezgâhtarlık, mahalledeki bir sinemada yer gösterici olarak veya bilet gişesinde görev almak gibi...

Kocası sinirli bir genç, yorulmak nedir bilmez. Hiç şaşmadan, sabahın üçünde kalkıp önce sırtta yük taşıyarak başlardı iş gününe; ya da halde araba iteler dururdu. Sonra sekiz-dokuz saat kadar, elektrikçi yanında çalışır, akşamları da Châtelet’de büyük çaplı sahne gösterileri sırasında makiniste yardım türünden işler arardı kendine.

Şimdiye değin çeşitli mesleklerde çalışma ve hizmetleri onu bundan alıkoymuş olsa da, banliyöde bir ev kiralamak için gerekli parayı kazanabilecek miydi acaba? Paris’e on beş kilometre uzaklıkta olunca geceleri hale çalışmaya nasıl gidecekti ki? Uykusundan iki saat daha kırparak nasıl yorgun düşmesin ki? Peki annesi, küçük felçli çocuğu ta oralardan nasıl götürecek hastanelere?

Her ne kadar fakülte, durumu umutsuz vaka gibi görüyorsa da, bütün gelirleri sakat çocuğun doktor ve ilaç parasına gidiyordu. Bu yoksul insanların hasta olmak gibi bir lüksü olamaz, kaldı ki bu lüks onları işlerine daha bir sıkı zincirler...

Toplumsal adaletsizlikle daha da ağırlaşmış olan bedensel adaletsizlikler karşısında, karı koca her ikisi de olması gereken en doğal bir şey gibi görüyorlardı her gün gösterdikleri o özveriyi. Sınırsız çalışma, cesaret ve katlanma güçleri, kişisel acıları, eziklik ve gözden düşürülmeye karşı verdikleri amansız mücadele içerisinde eriyip gidiyordu. Adım adım, gün be gün, kimseleri suçlamaksızın, sızlanmaksızın idare edip gidiyorlardı. Yazgılarının onlara bahşedeceği zafere ulaşmanın yolu felaket karşısında direnmekten geçiyordu.

Koridor girişinde, sokağa bakan ilk dairede, kimseciklerin onlarla konuşmadığı, onlardan söz açmadığı bir aile yaşıyordu. Adı bile unutulmuş, onun yerine babanın meslek adı takılmıştı. Kiracıların gözünde o, altıncı kattaki polisti, polisin karısı, polisin çocukları... oluyorlardı.

Kadın saatlerce çamaşır yıkayabilir ama kimse çıkıp ona itiraz etme cesaretini gösteremezdi. Dayakla terbiye edilmiş üç çocuk asla koridordaki öteki çocuklarla oyun oynamazdı, trabzanlara at gibi binmez, çiviyle duvarlara yazılar kazımaz, bir kiracıyla karşılaştıklarında şapkalarını çıkarırlardı... Örnek çocuklar; ama hiçbir anne baba çıkıp da onları örnek almazdı.

– Polisin çocukları, polis dölleri!

Herkes, bu sözcükleri söylemekten çok, tükürür gibi çıkarırdı ağzından.

– Trafik polisleri mi, geç onu... Hırsızlık mı var, adam mı öldürülmüş, kavga ve dövüşten üç saat sonra çıkagelirler... Daha ziyade kabartma makineleri diyelim isterseniz onlara; vergi ödeyenlere pahalıya patlar, çünkü büyükelçi maaşı alırlar... Bu herif kendine, Malakoff’ta o biçim bir taş bina yaptırıyor. Aman çabuk bitsin evi de tüysün, merdivenlerde cop sallayıp durmasın n’olur!..

Pek yakında gerçekleşecek taşınma söylentisi ısrarla dolaşıyordu ortalıkta. Kapıcı bu haberi doğrulamış olsa da evlerde, kimsecikler, onun çıkacağı yere şereflerini tehlikeye sokma korkusuyla olacak, kiracı adayı olmuyordu. O aile de, evleri de sanki vebalı gibiydi...

Koridorun en sonunda, avlu tarafında, ortalarda pek gözükmeyen, saygılı, genç bir kadın oturuyordu. Sarı saçların çevrelediği meleksi yüzüne, hüzünlü ve masum koca gözlerine bakınca, onun bu altıncı katı sanki gökyüzüne, kuşlara, bulutlara daha yakın olmak; pislikten, çamurdan, gizli kapaklı söz ve davranışlardan, iftiralardan daha uzakta yaşamak için seçmiş sanır insan... Ama, çirkef ona bulaşmasa da ta ona dek çıkmıştır.

Yirmi yaşında kendisi ve bakmak zorunda olduğu iki çocuk: Bernard ile Lisette var bir de... Karı kız peşinde koşan ve bir ticari firmanın temsilcisi olan kocası, ikinci çocuğunun dünyaya gelişiyle paniğe kapılıp onu ekmişti basbayağı.

Başlangıçta, apartmandakiler tek tek, bu terk edilmiş genç anneyi rahat ettirmek, ona her tür yardım ve desteği vermek için çaba gösterdi. Dükkân sahipleri veresiye veya taksitle mal veriyordu, komşu kadınlar zıbın ve kundak bezi taşıyorlardı... Ne var ki gururu inciniyordu, tek başına üstesinden gelmek istiyordu.

İyi ki, şans eseri, bir zamanlar bir fırsatını bulup satın aldığı dikiş makinesi vardı. Evinde çalışarak hayatını kazanıp aynı zamanda çocuklarıyla da ilgilenebilirdi pekâlâ...

Yumuşak başlı, namuslu, yürekli bir kadın olan Marie-Louise, patronların açgözlülüğüne teslim olmuş, özellikle de acımasız bir alanın çatısı altına girmiş, dışarı iş veren simsar kadınların eline düşmüş oluyordu.

Büyük hazır giyim moda evleri, tek başına çalışan, günde sadece birkaç parça dikebilen kadın işçilerle küçük çapta iş yapmıyorlardı. Kendi özel atölyeleri ve personeli olan aracı kuruluşlara, dışarıya iş veren kadın simsarlara götürüyorlardı işi. En kısa sürede, yüzlerce binlerce konfeksiyon parçası elde etmek ve işi garantiye bağlamak gerektiğinde, simsarlar eve iş alanlara başvuruyorlardı; yaşlı kadınların, hasta olanların, çalışmak zorunda kalanların her gün artarak katılmasıyla büyüyen bir yedekler ordusu ellerinin altında hazır ve nazırdı.

Bir hazır manto satın alan kadınla, onu evde bizzat dikip uğraşan kadın arasına, hiçbir şey üretmeksizin girip işin kaymağını yiyerek yaşayan bir asalaklar zinciri vardı: parça usulü iş satıcıları, temsilciler, simsarlar, toptancılar, hazırgiyimciler... Bir manto, maliyetinin beş ya da altı katına satışa sunuluyordu.

Sabahın beşinden akşam saat on bire kadar, Marie-Louise pedal çeviriyor, sürfile yapıyor, teyelliyordu ha bire. Bazen makinenin dikiş ayarı, numarası, yapılacak işinkine uymuyordu; genç kadın için bu kez fazladan bir yorgunluk demekti bu durum. Alışveriş, yemek hazırlamak veya çocukların bakımı için işe ara veriyordu. Bir ev kadınının ondan daha fazla kazandığını söylediklerinde ise kafa tutuyordu:

– Böyle demeyin! Bilmek istemiyorum...

Haftada iki üç kez, bir yük hayvanı gibi yüklenmiş halde, yeşil ya da siyah çarşaflara sarılı paketleri omuzunda taşırken karşılaşıyorlardı güzel terzi kadınla... Bazen de elleri boş döndüğü oluyordu: yeni bir iş çıkar mıydı, ne zaman çıkardı bilemiyordu... O zaman hemen ilanlara bakmaya koşuyor, adresler alıyor ve eve çok geç saatlerde dönüyor, ya da ona zorla kabul ettirilmek istenen açlık sınırındaki ücret karşısında geri adım atmak zorunda kalıyordu. Böylesi günlerde, metro biletinden tasarruf etmek için genelde eve yürüyerek dönüyor ve ertesi gün evdekilerin karnını nasıl doyuracağını bilemiyordu.

Kendisiyle iş yaptığı kadının evi uzak değildi. İnsana tepeden bakan, hor gören cadaloz karı, on iki kadar çocuk yaştaki çırağı eli altında tutuyordu; bu çocukların anne ve babaları, erdem konusunda kaygıya kapılarak, en ufak hareket ya da olayı gözlemleme durumunda kalıyorlardı. Onlara bir meslek öğretmek bahanesiyle çocukları acımasızca çalıştırıyor hatta bu konuda kendisine teşekkür etmeleri için zorluyordu onları: ne yani, anne babalara olduğu kadar kızlarına da yardım etmiş olmuyor muydu? Eve iş alan kadınlara gelince, onları iyice sıkıp suyunu çıkarıyordu doğrusu... Kâh çabuk iş çıkarmamakla suçluyor, kâh işlerin az olduğu dönemlerde onlara iş vermemekle tehdit ederek, ücretlerini kısıyordu.

Mantolar, elbiseler, etekler teslime getirilince, patron kadın gözlüğünü takıp, tersini yüzünü inceliyordu giysilerin. Eleştiriyor, alay ediyor, her seferinde de kötü çalışılmış bir yerini bulup çıkarıyordu o işin.

– Şu dikişe bakın bir... Beni kapıya koyarlardı, vaktiyle ben de böyle çalışsaydım... Hayır bu parça için para ödemeyeceğim size... Evet ne de bunun için...

Ama yine de geri çevirdiği parçaları yerine vermiyor, toptancı dükkânlarına giden yığınla iş arasında onların da kaynayıp gideceğini iyi biliyordu. Duygusal davranmak yok! Ufak ufak kâr derken bakarsın bir servete kaynak oluşturmuş...

En ufak itirazda erkeksi kadın, öfkeden kuduruyordu:

– Cebinden ödeyeceğimi mi sanıyorsunuz? İyiliğin de bir sınırı vardır... Ben, çocuklarınız var diye size bir iyilik ettim... Ama sizin gibi niceleri var, yerinizi kapmaya bakıyorlar. Üstelik sizler gibi dediğim dedik kişilerden değiller...

Elindeki işin ağırlığıyla olduğu kadar, hanımefendi hazretlerinin dayatmaları karşısında sarsılıp ezilen Marie-Louise, bir akşam altı katı zar zor tırmanırken, o ana değin hiç konuşmadığı kapı komşusu paketini taşımayı teklif etti ona. O da kabul etti.

Sıradan sözler söylediler birbirlerine; bunlarda karşılıklı insana değer veriş vardı.

Sonraki hafta Marie-Louise, teşekkür etmek amacıyla Michel’i evine davet etti. O da elinde pastalarla çıkageldi, çocuklarının ve evin bakım ve temizliğine övgüler dizdi.

– Her şey tam olmalı! diye mırıldandı Marie-Louise. Lekeleme veya takılma olması durumunda onarımı benim üstlenmem gerekiyor.

Kahveleri doldurdu Marie-Louise, Michel onu neşelendirdi, şen şakrak iyimserliği, kahkahası, şakalarıyla sıkıntılı anları bir sözcükle geçiştirme tavrıyla onu rahatlattı.

Ara sıra, bir an için Marie-Louise’in gözlerinde şimşek gibi bir parıltı belirse de, bakışları hemen ardından kararıyor, yükünü taşımaya, işverenin öfkesine katlanmaya, iki ucu bir araya getiremeden sabahtan akşama çalışmaya mahkûm olan bir kadının sıkıntısını ifade ediyordu...

Michel utandığından açıkça söyleyemediği şeyi az buçuk tahmin ediyordu; yalnızlığın acısı, umutsuzluğa kapılan bir varlığın bunaltısı...

Ama nasıl etmeli de onun yardımına koşabilmeli? Sadaka, acıma filan kabul etmez bu kadın.

Temizlikten pırıl pırıl ışıyan küçük odaya, yeni yıkanmış döşemeye, parlatılmış kahve ocağına, mobilyalara, üstünde tek bir toz tanesi bulunmayan dikiş makinesine bakıyordu Michel... Yatağın ayak ucunda karbeyaz tüller ardındaki divan gözüne çarptı. İki çocuğun yattığı yer olmalıydı.

– Eğer kabul ederseniz, bana büyük yardımda bulunmuş olursunuz. Benim bakımsız odaya bir el atmak, düzenlemek, pılımı pırtımı toplamak gibi... Yalnız yaşayan bir erkek, işçi tulumları ve gömleklerini yamamak için diyelim, daima bir kadının yardımına gerek duyar...

Marie-Louise aptallaşmıştı, hele ki bu işi yapmadan daha, para ödemek için ısrar edince. Hayır diyordu ki kadın, Michel hemen onun sözünü kesti:

– Bir işçi, bir burjuvadan daha iyi bilir işin değeri nedir, bedeli nedir? Zaten elim mahkûm size; evet eğe, törpü tutmayı bilirim de dikiş nedir hiç anlamam.

O andan itibaren Marie-Louise’in yaşamı daha farklı bir hal aldı. Pedal çevirirken şarkılar mırıldandığı, çeşme başında komşu kadınlarla sohbet amacıyla ağırdan aldığı, şakalara gülerek karşılık verdiği oluyordu.

Michel’in de odası artık öyle bir yalnız yaşarın odasına benzemiyordu.

Bir hamaratın özenli eli canlı renkler veriyordu perdelere, camlardaki en ufak lekeyi temizliyor, kapı tokmaklarını parlatıyor, bir vazoya çiçekler koyuyordu artık...

Akşam olunca, Michel, odasını tanıyamıyordu. Bazen de hafifçe kapısına vuruluyordu. Marie-Louise’di gelen. Yıkanmış, onarılmış, ütülenmiş iş giysilerini getiriyor ve ona bir şeye ihtiyacı olup olmadığını soruyor, zaman bulursa, makinesinin ya tamiri ya da ayarının yapılması için evine kadar bir gelmesi ricasında bulunuyordu. Genelde, ufak tefek konuşmalardan öte geçmiyordu aralarında olup biten; zira Michel ya bir toplantıya gitmek ya da bir makale yazmak, bir raporu kaleme almak, bir kitap veya broşür hakkında notlar almak ya da bir konuşma hazırlamak zorunda kalıyordu. Bazen de aralarında geçen konuşma uzuyor, hararetli bir hal alıyordu. Marie-Louise dikkatle, Michel’in ona her gün anlamaksızın içine daldığı, içinde dönendiği bir dünyayı açıklayışını hayretler içinde kalarak dinliyordu:

– İnsanların dünyası her gün değişiyor, çünkü yaşam koşulları değişiyor. Bilim ve teknoloji alanında yapılan keşifler sürekli ilerlemeyi de beraberinde getiriyor. Refah düzeyi sürekli arttırılabilir, çalışma süreleri azaltılabilirdi eğer, bazılarının kârını arttırmak yerine, çok daha fazla sayıda olanların gereksinimlerini gidermek amaçlansaydı tabii... Ama, toplum sınıflara ayrılmıştır: kimileri her tür varsıllığı çalıp çırparak yalayıp yuttu; bu insanlar, ötekileri gereksinim duydukları şeylerden yoksun bırakarak, varsıllıklarını daha da artırmak istemektedirler. Parası malı olanlarla, hiçbir şeyi olmayanlar arasındaki bu mücadele...

Michel arada konuşmasını kesiyordu. Marie-Louise’in gözlerinde aniden beliriveren ilgisizliği okuyordu. Michel, sokaktaki adamlarla konuşmaya alışık olduğundan, dikkati toplamanın, açıklamalı da olsa felsefi düşünceler sergileyerek, karşısındakini heyecanlandırmanın ne denli zor olduğunun bilincindeydi. Marie-Louise, toplumsal gerçekleri ortaya koyan soyutlamalar arasında yolunu kaybediyordu hepten. Ona göre, her şey gayet somut birkaç soruya indirgenebilirdi: çocukların beslenmesini, giyimini sağlamak, kira ve kömür bedellerini ödemek, altı delinmiş ayakkabılara pençe vurdurmak... İşte o zaman, tüm Marie-Louise’lerin ortak yazgısı geliyordu aklına Michel’in. Paris’in dört bir yanına dağılmış halde tam elli bin işçi kadın vardı evlerinde kadın hazır giyim kuruluşları için çalışan.

– En azından, atölyede yasal asgari ücret var ve hakem kuruluna karşı çıkıldığında da greve başvurmak var...

– Böyle daha özgürüz, diyerek, çekingenlik içinde düşüncesini belirtti genç kadın.

– Bağımsız olma hayallerinizin bedelini pahalıya ödüyorsunuz! Ne diye sendika şemsiyesi altına girip haklarınızı savunmuyorsunuz? Uyuşma olmazsa, birlik olmazsa, sendika olmazsa, hakkını arama eylemi de yok demektir!

– Biz mi sendikaya üye olacağız? Bu alanda çalışan kadın işçiler birbirimizi tanımıyoruz bile. Eve iş alan kadınların çoğunun bir kocası var, kocanın maaşına güveniyor, bunu bir dayanak olarak kabul ediyorlar; bazı kadınlar da evde dikiş dikmeyi, yıkamayı, ütüyü tercih ediyor, kazançlarıyla da ev işleri için bir yardımcı tutabiliyorlar... İşlerin sıkışık olduğu zamanlar, yani ölü mevsim boyunca ne kadar ücret verilirse verilsin kabul ediyorlar. Champs-Elysées’deki büyük moda evlerinde, dışardan çalışan işçi kadınlar ufak tefek armağanlarla iş yarışında, kendilerini, ilk bitiren, ilk teslim eden, şipşak hazır gibi göstermeye gayret ediyorlar. Böylece en ilginç giysi serisini onlar kapıyorlar. Boğaz tokluğuna çalışmaya razı olan kadınları da saymazsak tabii... Bu koşullarda bir araya gelebilmek, toplanmak, görüş alışverişinde bulunmak, kendini, haklarını savunmak nasıl olsun ki?..

Bir süre düşündükten sonra ilave etti:

– Zaten biz yoksullar, varsılların parasıyla yaşam sürdürmüyor muyuz?

– Ezbere sarfedilmiş bir laf! Anneler babalar çocuklarına böyle aktarır. Ta, İncil’e kadar gider bunun ucu. Peki hiç kendinize sordunuz mu, toplum ne diye yoksularla varsıllardan oluşmakta diye?

– Onlar hep vardılar ama, her zaman da var olacaklar.

– Yo, efendiler ve köleleri vardı, beyler ağalar ve ırgatları, zorbalar ve buyrukları altındakiler. Bütün bunlar kitaplarda kaldı. Bakın size bir hikâye anlatayım: Belediye binası üstündeki güvercinleri biliyorsunuz değil mi? Şöyle bir düşünün bu kuşları: yüzüncü güvercinin yemini sağlamak amacıyla çimlere saçılmış mısır danelerini toplarken doksan dokuzunun canı çıkar. Kalıbı yerinde, besiye çekilmiş yüzüncüsü, yorgun ve cılız öteki güvercinlerin ona getirdikleriyle yaşamını sürdürür. Şimdi, bu 99 mısır toplayıcısı hakkında ne düşünüyorsunuz acaba?

– Tam 99 aptal diyorum!

– Diyelim ki bunlar güvercin olmasın da evde çalışan işçi kadınlar olsun... Yüzüncü kişi de işveren kadın olsun! Bunca bolluk ve de sefaletin nedenlerini anlayacak, bir varsıl kişinin neden 99 yoksula gereksinim duyduğunu kavrayacaksınız...

Konuyu basite indirgeyerek, basit terimler, kesinlik kazanmış örneklerle ekonomi çarkını parça parça ayırarak anlattı. Sayılar ortadaydı, 300 veya 400 Franka satılan bir mantonun, metresi 20 Frank ve biçkisi 5 Franklık üç metre kumaştan çıktığını hatırlattı ona.

– Biliyorum bizleri soyuyorlar, doğru bu. Ama n’apabiliriz ki? Güvercinler aptallıklarından, bizler ise gereksinimlerimiz nedeniyle bu yönde hareket ediyoruz...

Michel kanıtlar getirmeyi sürdürdü. Bu gereksinim de insanoğlunun eseriydi. Toplumdaki eşitsizliği sağlayan yasalar, bunlar kimin yararına resmiyet kazanmıştı öyleyse?

– Zenginler için ve onların yararına tabii... Yargı, polis, ordu, yani devlet mekanizması dediğimiz şey, ellerinin altındadır.

Hararetli konuşmalarla, kaba çizgiler içerisinde, geçmişteki mücadelelerin tablosunu çizdi ve sömürenlere karşı sömürülenlerin başkaldırısını göklere çıkararak anlattı. Yeryüzünün geniş bir bölümünde gerçekleştirildiği şekilde, sermaye diktatörlüğünün ortadan kaldırılacağını, zira dünyanın her yerinde kitlelerin, kendi güçlerinin bilincine vardıklarını ve eylem içerisinde kendilerini yetiştirip geliştirdiklerini belirterek bu konuda ona güven veriyordu... Bu işçi kadınlar, kendilerini değiştirecekleri gibi bu toplumu da değiştirebilirlerdi. Böylece, her iş, karşılığında mükafatını alacak, dayanışma, evrensel yasa haline gelebilecekti.

Marie-Louise gözlerini dört açmıştı.

– O halde, artık dikişimize kötü olmuş, ayarı bozuk ya da dikiş çizgisinde açılma var diyerek bizi gagalayacak pis karılar yok demektir.

– Yok!.. Ne işveren ne de herhangi bir aracı... Evlerine iş alan kadınlar gecelerini dikiş makinesi üstünde geçirmeyecek, haftalarca işsiz kalmayacaklar...

– Bunları görebilecek kadar yaşayacak mıyım acaba Bay Michel?

– Bu size bağlı, bana bağlı, bizlere, hepimize bağlı bir durum. Bu kişilerin sayısını da çalışanlar belirleyecek... Zayıflıkları bireyciliklerinden ileri geliyor. Ama yine de ne çok yol katedildi...

Gözlerinde bir ateş, elleri sanki geleceğe daha bir sıkı sarılmak için ileri uzatılmış halde sürdürdü konuşmasını:

– Bizleri düşünen nice insan, ölüme gitti yüreklice! Bizler de onlara öykünmeliyiz; ilerde, herkese aş, herkese gül ve ekmek olsun diye...

Michel kitapların bulunduğu rafı göstererek:

– Bu kitaplarda, en büyük devrimciler, halkı kendini aşmaya çağırıyor, kazanmayı öğretiyorlar halka.

Ünlülerin söyledikleri sözleri sıralıyor, yürekten yorumlar getiriyor, tarihe göndermeler yaparak renklendiriyordu. Boyun eğiş ve bilinçsizlik içerisinde ya yoksulluğun ezdiği ya da düşmanlarının aldattığı arkadaşlarını, niçin işçiler ortasında en kültürlü olanların aydınlatmak zorunda olduğunu kanıtlıyordu.

– Büyük şeylerle karşılaşacaksınız, neler göreceksiniz neler Marie-Louise...

Marie-Louise, Michel’in onda yaratmayı pek iyi becerdiği, umutla yüklü, aydınlanmış halde terk ediyordu onu. Ondaki iyimserlik kendisine de bulaşıyordu; herkeslerin mutluluğu adına fabrikada geçirmiş olduğu günün yorgunluğuna karşın her akşam gösterdiği bu inatçı ve cömert gayret dolayısıyla hayrandı ona.

Ne var ki yaşamın günlük çarkı tekrar dönmeye başlıyor ve Marie-Louise, Michel’in yanılıp yanılmadığını, hayal dünyasında yaşayıp yaşamadığını sorup duruyordu kendi kendine.

Michel’in sıkışık yazısıyla karaladığı sayfalar, banliyölerde toplu halde dolaşmaları, insanları birbirine ulaştıran toplantıları, sıradan insanlar için elverişli bir toplumun gelişini bir saatcik olsun daha erkene alabilecek miydi acaba?

– Damlaya damlaya göl olur demişler. Su, damlaya damlaya sonunda ırmakları oluşturur, diye gülümseyerek yanıtlıyordu Michel. Dünyayı bugünden yarına değiştirecek olan gösteriler ya da grevler değildir; ormanı yeşerten, çölü sulayan da bir damlacık su değildir... Biliyorum... Ama mücadelede yalnız değilim. Tüm ülkelerde, başka başka insanlar da aynı amaca erişilmesi için çalışıyorlar. Sayılamaz çoğulluktaki bir ordunun bir eriyim ben yalnızca...

O yokken odasını düzenliyordu gidip. Kitapların oraya yanaşıp bakıyordu. Gizemli adlar çarpıyordu suratına: Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire Darbesi; Gotha’dan Program Eleştirisi;⁷ Anti-Dühring;⁸ Nasıl Yapmalı?; Devlet ve Devrim; Komünizmin Çocukluk Dönemi Hastalığı...

İki üç kez, birkaç sayfayı şöyle bir çevirip, zar zor anlamaya çalışarak okudu; ama sürdüremedi okumayı. Birçok temel bilgiden yoksundu. Çok zaman ayırması gerekecekti bütün bunları öğrenmek için; onunsa zamanı yoktu. Eskiden bu yana haksızlıkların altına konan ve geleceği de içinde barındıran bir dinamit gibi duran bu kitaplara yalnızca daha bir saygı duyuyordu. Anlamasa da hayranlıkla bakıyordu, çünkü, Michel ve ona benzer binlerce başkaları, canlarını dişlerine takıp derinlemesine dalıyorlardı bu kitaplara. Ama bu kitapların, yakıcı bir istek, mutlak bir yetenek, her an çalışmak ve paylaşımsız bir sevgi gerektirdiklerini şöyle az buçuk sezinleyebiliyordu...

3. Bölüm

İÇKİLİ KAHVEHANE, NEŞESİ KEDERİYLE

Kimilerinin şanssızlık peşini bırakmaz, Bonhours babanınsa şansı hep yaver giderdi. Auvergnat’lı bu koca adam hesabı kitabı hayat okulunda öğrenmişti; bu da onun Paris’te kömürcü çırağı olarak işe başlamasına, müşterilerine kırk beş kilo kuşbaşı kömür teslim edip elli kilo hesabına saymasına ve para konusunda olsun, borç alma konusunda olsun hiç kazık yememesine herhangi bir engel oluşturmazdı. Kahvehaneler örgütünün bağrında saygın bir yer edinmek için patronunun kızıyla evlendi: kendi memleketinden bir köylü kızı... Memleketteki dört parça taş yığınını paraya çevirdi, sahibi olduğu evi sattı ve Paris kapılarından birinde bir şarap ve likör ticarethanesi aldı. Geleceği güvenceye alınmıştı. Zaten kahvecilik tarihinde Ploum’lardan kimseciklerin iflas ettiği görülmemişti.

Tam yerleşmişlerdi ki girişimcinin biri, dükkânını iki katına satın almak istedi. Pek güven duymadığından hık mık etti, ama anlamakta fazla gecikmedi. Tam karşıya bir metro çıkışı açılacaktı.

Yirmi yıl sonra, Minik Yuva, Evren Birahanesi oldu; geniş iç mekân ayna oyunlarıyla iyice büyütülmüş oldu. Alçıpan duvarlara Carrare mermeri, yer döşemesine ise mozaik görüntüsü verilmişti; sütunlar profir mermere benzetilmiş, Yunan stili başlıkları kıtıklı alçıdan, bardaklar kesme kristal görünümünde, nikelajlı büyük kahve makinesi gümüş gibi parlamaktaydı. Kışlık bahçede, kağıt sarmaşıkların sıkıca sarmalandığı kısırlaştırılmış palmiyeler kurumaya yüz tutuyorlardı. Sıcak yaz akşamlarında, kahve önünde yer alan terasta, fahişeler saftorikleri dalgaya alır ve banliyölerde bir yerlerden derlenmiş Amerikan caz müziğiyle aperitiflerini yudumlarlardı.

Bonhours baba, kendisiyle iş yapanlarla tartışmak, ticari temsilcileri kabul etmek, siparişleri vermek; yönetici ve garsonları teftiş etmek, kasayı kontrol etmek, maliyecileri kafa kola almak için hesaplarında ustaca hilelere başvurmak zorundaydı... Binayı satın aldıktan sonra, asansör ve sıcak suyu olan, personeli arasında oda hizmetçileri ve çamaşırcılar da bulunan modern bir otele dönüştürdüğünde ise artık orasını gözü tutmaz oldu. Ne üstlendiği görev ne de müşterileri hoşuna gidiyordu. Bonhours baba, içkili kahvehaneci gibi duyumsamıştı kendini hep, büyük bir kafe patronu olarak değil. Tam da gelişme döneminin doruğundayken orayı sattı. Elli yaşındaydı ve milyonların sahibiydi...

Bagnolet’nin uzak köşelerinde bir yerde, bir lokma ekmek fiyatına bir içki satış yeri satın aldı kendine. En azından orada rahat edebilirdi. Dükkânın tabelasına şöyle yazdırdı: Kamyoncular buraya! Beaujolais özel yemekleri burada... Alışık olduğu mavi önlüğü önüne takıp belini iyice sıktıktan sonra, tezgâha geçip müşterileriyle senli benli konuşarak bizzat kendisi ucuzundan şarap verdi onlara. Göbeklerini tapışlardı müşterilerinin, kağıt oyunlarında dördüncü kişi olurdu; saat on deyince de kapatıp, gazdan, elektrikten tasarrufa giderdi. Tam bir mirasyedi yaşantısı!..

Yine de şansı yaver gidiyor, onu terk etmek istemiyordu. İki yıllık bir sıkıntıdan sonra, bir gün, sokağın karşı tarafında bir yerlerde büyük bir fabrika yapımı için temel kazmaya başladılar. Dört yüzden fazla işçisi olacağı söyleniyordu... Hemen bitişikteki tuhafiyeci dükânını satın alıp ara duvarı yıktırdı, içki satış yerini lokantaya çevirdi, çalıştıracağı kişileri arayıp buldu.

Daha önce işlettiği kahvehane güç durumdaydı. Ordan tam zamanında kurtulmuştu doğrusu. Tramvay ve metro terminalleri daha uzağa taşınınca, müşteri sayısı azalıyor, içkili lüks kahvehaneler kısa sürede mahalle kahvelerine dönüşüyordu. Bonhours, eskiden yanında çalışmış olan üç garsonu işe aldı, garsonlar beyaz önlüklerin yerine mavileri taktılar. İlk müşterileri önce boşta gezerler, sonra demir inşaat iskelecileri, duvarcılar, çatı ustaları, boyacılar, saç ustaları, kısacası kendileri için her yeri yenilemiş olduğu insanlar; ayrıca çok iyi kârlar bekliyordu onlardan. Birkaç ay içerisinde kat kat artmıştı iş yerinin değeri...

Kromaj banyosuna sabotaj düzenlendiği savından sonradır ki yemeklerini fabrikada yiyen işçilere başka bir yere gitmeleri rica edildi ve onlar da Bonhours babanın yerine sığındılar.

– Sefer taslarınızı getirin, bizim patron hanım ısıtır onları sizin için, ayrıca tabak çanak da verir, öyla ya, yardımlaşmak gerek.

Bonhours babanın yiğit bir adam olduğunu teslim etme konusunda hemfikirdiler. Böylesi onun da işine geliyordu. Arkadaşları gibi Perco da yemeğin üstüne bir şarap ısmarlardı kendine ve aşçı kadının eline de bir şeyler sıkıştırırdı. Sabahları, eğer çok geç kalmamışsa, yemek torbasını verirken küçük bir duble beyaz şarap ya da kahve içer ve akşamları torbasını alırdı tekrar.

Cotrone ana ciyak ciyak bağırırdı:

– Senin şu Bonhours baba, sanırım onları sosisle bağlamıyor yerlerine! Bir sefer tasını ısıtmak için ya da soğukta tutmak için yirmi beş kuruş alıyor bayağı pahalı, kömür de, buz da öyle ya..!

– Bir şey içmeden olmaz, girdin mi bir kere içkili yere, tamam mı, bir şey yerken yanında su içmeden olmaz, diye karşılık verirdi Perco.

– Su mu! Eh bir tehlike yok öyleyse... Hiçbir zaman tifoya yakalanmazsın demektir... Yaşam boyu yaptıklarına bir bakılırsa bunda da bir iş vardır ya bakalım, göreceğiz! Bagnolet’ye işe gittiğinden beri, her ay maaşından iki yüz Frank çekmek gerekiyor... Bu gidişle belediyenin aş evi önünde kuyruğa girmek zorunda kalacağız.

Perco öfke fırtınasının esip geçmesini beklerdi. Kadınlarla hiç tartışılır mıydı. Hiçbir şey anlamazlar! Durmadan soru sorarlar, insana güvenmemeler, işi yokuşa sürmeler, kafa tutmalar, sinir bozmalar... Yarından endişe etmeleri, ah şu cimrilikleri... Perco ise pek uzaklara bakmadan hayatı önüne geldiği gibi yaşardı. Paralı asker gibi sabahın altısından akşama kadar tüketiyordu kendini; pazar günleri bile dışarı çıkmıyordu, haftanın yorgunluğunu çıkarmak için eve kapanıyordu ve sonra da birkaç kuruş için kafasını ütülüyorlardı!.. Dağına göre yağmur verir Tanrı. Aperitifçileri pek seven kasadaki adam sayesinde iki fiş birden alırdı. Birini, gerçek fişi yırtıp atar, ötekisini evdeki etekli jandarmasına gösterirdi Perco. Öğlen yemeği yarım saat en fazla kırk beş dakika sürer. Geriye bir saat var demektir. Cebinden gazetesini çıkaran, ilk satırından son satırına dek okurdu. Gençler spordan söz açar, yaşlılar işlenen en son cinayeti konuşur, kadınlar ise moda üzerine sohbet ederlerdi. Yağmur buğulu camlara iner, esnedikçe esnerdi insan...

– Patron bize bir örtü ve oyun kağıdı versene!

Bonhours baba kağıtları getirirken susayıp susamadıklarını merak ederdi. Pek belli etmezdi ama sandalye kanape döşemelerini eskittikleri, bir yandan da sobadan yararlandıkları içindi merakı.

– Bir elma rakısı! Bana da romlu kahve!

Kimileri dirseklerini masaya dayamış, hiç konuşmadan, bir şeycikler içmeden sefer taslarında yüzerlerdi adeta! Kimileri de sobanın çevresine doluşur, tartışmaya girişir ya da orda olmayacak bir şeyler isterlerdi.

– Bonhours, şu bilardoyu ne zaman getireceksin?

– Radyo yok mu radyo?

– E bir de orkestra?

– Hey, garson yerine güzel kızlar alsana buraya!

Oyuncular iskambil kağıtlarını çakarlardı masaya:

– Haydi sıra sende...

– Üç dokuzlu...

– Sen dağıtacaksın... Elli var, benden bir de güzel bir kağıt!..

Bu arada, Bigleux’ye bakılırsa Thavers’in cırlak sesi, aynı kaynana zırıltısı gibi gıcırdıyordu:

– Tartışmayın... Benden iki yüz, vale!

Şiddetle karşı çıkışlar mermere yumruklar atılarak belirtiliyor, bir bardak devriliyordu...

– Üçtür böyle oluyor...

– Şansa bak, deli bozuk herif!

– Mümkün değil, hile yapıyor!

– Yok ya!.. Ben artık oynamıyorum, kardeş fazlasıyla şanslı doğrusu...

O gün için ordan burdan genel düşünceler, karmakarışık dökülüyordu ortaya...

– Ploum pezevengi! Nasıl da belli etmeden elini güçlendirmeyi biliyor, şeklinde homurdanıyor çolak Jojo. Paris’te bunun gibilerden hiç yoksa yüz bin kişi vardır; çoluk çocuk, kaynanalar ordusu ile, bir iş yapmadan, çeyrek litrelik şarap getirerek sofraya, yaşar giderler. Harika bir usuldür bu. Fabrika işçilerinden de benim üç ayda kazandığımı bir haftada kazanıyor ihtiyar...

– O veya bir başkası, diyerek bilgiçce düşüncesini açıkladı Perco, şarap satanlara da gerek var... Onu bulduğumuza seviniyoruz. Bizlere hizmet veriyor.

Tartışmayı daha yüksek bir seviyeye çekerek ekledi:

– Yalnız bize değil, hükümete de, zira bunlar var ya müthiş sağmal inektirler vergi konusunda tamam mı!

– Sağmal inek mi, diye ağzında geveledi Jojo, öyle olsun bakalım! Yonca parası da bizden ama! Yem oluyoruz... Hizmet vermeden altı ay durabilseydik; matrak olsun diye söylüyorum, bu adamlar var ya onları tezgâhta asılı buluruz be!..

Perco da ötekiler de omuz silktiler; bu varsayım biraz saçma gibiydi...

– Neyse, şaka-maka, dalga geçme deyince, aklıma çok güzel bir şey geldi, durun anlatayım...

Söylediklerine bakılırsa, kapıcısı oldukları binada biri Citroën fabrikasında tesviyeciymiş; bir mengeneyi kendisi için aşırmak istemiş; korku içinde ve koşmak isteği içerisinde, bu hantal aleti iplerle sırtına bağladıktan sonra omzuna geniş bir pelerin atarak tam fabrikadan çıkıyormuş ki...

– ...Şu işe bakın, o an ipler kopmuş ve baş belası mengene, nerden baksan seksen kiloluk demir alet, müthiş bir gürültü içinde kaldırım üzerine düşmüş... Fabrika bekçisi, eskilerden bir gayretkeş, adamın üstüne atlamış fırçayı çekip tabii; ismini, sicil numarasını almış. Adamcağız pusulayı şaşırmış biri gibi görünmüyor hiç, bekçiye şaşkın şaşkın bakıyor ve şöyle geveliyor: “Ne salaklar var yahu! Çalışacaklarına dalga geçiyorlar! Bir Nisan da değil, ne şakası bu? Bari sırtıma kağıttan bir Nisan balığı da assalardı!..” Bunun üzerine ordan sıvışıyor. Bekçiyi ağzı bir karış açık bırakıyor orda mengeneyle karşı karşıya; adamın verdiği yanıtı yutmuş, peşine düşüp yakalamayı filan düşünmüyor!

Bu marifet üzerine kahkahalar patladı. Perco her zamanki gibi gözdeydi hani. Bonhours baba merakla koştu yanlarına, dalkavukça:

– Beni mi çağırdınız, dedi, bir şey mi istiyorsunuz?

– Yok canım, dedi Bébért de ona soğuk bir alaysı havayla. Müşterilerini zehirleyen bir üç kağıtçının başına gelenleri anlatıyorlardı da: adam şaraba su katıyormuş, iyi mi, sonra karısı, para kasasını da alıp bir namussuzla ortadan yok olduğu gün, gidip kendini Seine nehrine atmış.

Kahkaha ve gülüşmeler giderek artıyordu, bu kez mahallenin kahvecisine gülüyorlardı. Kahveci de duvarına astığı tabelaya bakarak teselli buluyordu: “Tartışmanın yararı yok, müşteri her zaman haklıdır.”

– Ticarette, diye geveliyordu lafı ağzında, her şeyi duyarsın ama asla taraf tutmamak özellikle de hiç mi hiç kızmamak gerekir.

İçeriye üstü başı kir pas içerisinde, zayıf mı zayıf, ayakkabıları delik, saçları uzamış iki kişi girdi... İşsizler!.. Kimseler gülmüyordu artık. Hırpani kılıklı adamlar masalara doğru ilerliyorlardı. Herkes gazetesine yumuldu. Ya da sokakta olup bitenlerle ilgilenir gözüktü kimileri...

– Yeter be bu ne çok işsiz böyle, diyerek dişlerinin arasından söylendi biri. Öğlen, akşam, metroda, her yerde işsizler... Bizler de meteliksiziz! İki yoksul, dualar okuyarak, hep aynı açıklamaları yaparak insanlara bir kağıt uzatıyorlardı. Kimse dinlemiyordu onları. Bıktırıcı şikayetleri herkesçe biliniyordu.

Jean Violet duygusal biri, lafı uzatmadan, yirmi kuruş verdi, sonra kağıtlarına bir göz attı. Duygu sömürüsü yapan, sızlanmalarla yüklü bir şikayet, işsiz birinin acıklı hikâyesi: yılbaşı gecesi, Paris sokaklarında başı boş dolaştıktan sonra, solgun yüzünü, ışıklı lokantaların vitrinlerine yaslayıp bakan zavallı işsiz, geç vakit çorbalarını kaşıklayanlar, bir yandan da neşe içinde kadehlerini tokuştururlarken, sabaha karşı buz gibi ayazda, kulübesine döner ve kendini asar. Yeryüzünde hep acıdır yaşanan ama Aziz Pierre ona Cennet’in kapılarını açacaktır...

– Amelot sokağının faşistleri mi veriyor elinize bu satılık şarkıları! Ne diye bu insanlara gidiyorsunuz ki?

– N’apalım, bir onlar bir de papazlar bizlere yardım ediyor... Bizler hepten dilenci değiliz. İyi insanlar da varsa, n’apalım yani, şurdan burdan yirmi papel toplamaya yarıyor...

– İşsizlik aylığından silindiniz mi?

– Evet! Öyle olmasaydı, böyle dilenci gibi dolanır mıydık... Çok uzun süredir işsizler listesindeyim diye sildiler beni, arkadaşı da ikamet gösteremedi diye. Şimdi artık Fransız olmak yetmiyor, o ilden olmak gerekiyor.

– Peki, ne diye mahallenizdeki işsizler komitesine başvurmadınız?

– Gittik. İlçe belediyesi önünde bir gösteri düzenleme sözü verdiler... Bizleri yeniden kayda almaya gelince nerdee, hayal! Boş laflar, bir yığın tavsiye... Bizim istediğimiz bu değildi ki!.. Açlıktan gebermemek için Amelot sokağına gittik biz de.

Zavallı perişanlar, arkalarında ıslak bir ayak izi bırakarak ayaklarını sürüyerek çekip gittiler.

– Yabancı olmalı bunlar, dedi Bonhours baba, Fransız kafası yok bunlarda... Evlerine dönsünler! Herkes kendi ülkesine tamam mı, işte benim formülüm bu...

– Doğru, diye onayladı alayla Bébert. Ben de tam bir ulusçuluktan yanayım. Mükemmel doğrusu! Herkes evine dönsün; Çekoslovaklar Çekoslovakya’ya; Polaklar, Polonya’ya; Ritals’lar İtalya’ya; Mahos’lar İngiltere’ye; Ch’timisler Flandres’a; Parisliler Panama’ya; ve sonra ekledi Bonhours’a göz ucuyla bakarak: Ploum’lar da Auvergne’e dönsünler. Öyle ya... Sonra da yerlilere yer açılacaktır burada. Zaten bu başlıyor da, işsizleri duymadınız mı? Eğer buralı değilse, işsizlik listesine almıyorlar adını, köyüne geri dönmesini rica ediyorlar. Bavullarını hazırlayabilirsin, Bonhours! Gidip memleketinde kestane atıştırmak iyi gelecektir sana.

– Ama ben Fransızım, diye ünledi patron.

– Ne ilgisi var. İşsiz adam da Fransızmış. Sen öyle demedin mi? Herkes kendi memleketine! Bagnolet semtinin Auvergne bölgesinde yer aldığını sanmıyorum...

Bonhours şakayla takılırken bir yandan da elindeki süngerle tezgâhın üstünü siliyordu.

– Fazla ileri gidiyorsun Bébert, dedi Perco. Yabancılar ve işçiler için çeneni yorma! Eğer az para alıyorlarsa hata onlarda. Daha dün bizim binadaki kiracılardan birini kapıya koydu patron ve yerine bir işsizi aldı.

– Doğru, diyerek onayladı oradakilerin çoğu. İşveren ücretleri düşürmek için işsizlerden yararlanıyor...

– Bizde de durum aynı, diye sürdürdü Perco. İşinden memnun değilsen, yanıt hazır, çek git! Binlerce pulsuz kapıda, koşa koşa yerini alıyor; hem daha düşük ücretle... Hem de çalışma koşullarından daha fazla şikayetle homurdanmayacak kişiler bunlar! İşte böyle deniyor... Bütün bunlar, kaç para verilirse verilsin kabul eden işsizler olduğu için böyle.

Bébért atıldı:

– Seni de görürüz, biraz önceki topalın yerinde olaydın sen de öyle yapardın. İsmini listeden silmişler, çünkü iki yıldır listede imiş; sen de kaç para olursa olsun kabul ederdin.

– Buna sen dayanışma mı diyorsun? diye karşılık verdi Perco.

– Hayır, dedi yavaşca Jean Violet, çalışanla, işsiz ve parasız kalanların ortak mücadele için anlaşmalarına dayanışma derim ben. Eğer işsizlerin yiyecekleri olsaydı, gelip bizim işimizi elimizden almazlardı...

– Ee, onlara azıklarını sen mi sağlayacaksın? diye sordu Marie Leguen; bir süredir örgü örmeyi kesmişti.

– Dayanışmanızla beni güldürüyorsunuz! diye patladı birden Joseph Hénardot; ambalaj bölümünden iri kıyım biri, bir dev adam. Çoğu kez pahalıya patlıyor ve pek ilerleme de kaydedilemiyor. İki yıl önce işsizdim; Vincennes ormanı yakınında, Marne ırmağı kıyılarında olta atıyordum. Bir gün, kirasını ödeyemeyen bir arkadaşı sokağa atılmaktan kurtarmaya çalışıyorduk. İşsizler komitesi harekete geçiyordu nihayet. Oylamalar yapıyor, bayram şölen, kilolarca kuru fasulye ve pirinç dağıtıyordu. Adamcağız küçük bir evde oturuyormuş. Kirası iki ya da bilemedin üçyüzlük bir evde. Tam haciz günü, dört bir yandan koşuyoruz imdadına, kapıları kapatıyoruz, tamam mı... Dört odayla bahçeye doluşmuşuz, kıpırdamadan icra memurunu bekliyoruz. İcracılar deyince, Emniyet’in arabaları geliyor. Parmaklıklı dış kapıda barikat kurmuşuz. İçeri girmenin yolu yok. Öğrenci olanlar, bitişikteki komşu eve koşturuyorlar. Kiracı karşı koyunca, kalın bıyıklı, köpek balığı gibi bir çavuş tam ağzının üstüne indiriyor yumruğunu ve yere seriyor. Sonrası, elli kadar polis, iki bahçeyi birbirinden ayıran çiti geçiyor ve orda yığılan insanlara vurmaya başlıyor. Tam bir hır gürdü, yemin ederim...

– Ama, diyerek sözünü kesiyor yasal yollara inanan saftorik Bigleux, buna hakları yok diyor, geri çekilmeliydiniz hepiniz de, yalnızca şikayet etmek, tartaklanan komşuya tanıklık etmek gerekirdi. O kadar...

Hénardot “haydi ordan sen de!” der gibi baktı.

– Ben birinci katın penceresinden bakıyordum ve kendi kendime: “sıra sana geliyor dostum Joseph, beş dakikaya varmaz sıra sende!” diyordum. Bir şeyin başını beklersen gelmez de gelmez. Aşağıda coplarıyla, polis bekliyorsa sizi, tabii hemencecik geçer vakit... Dövdükleri bir kız arkadaş, kenarda baygın yatıyordu. Tekmeleye tekmeleye, bir kirli çamaşır paketi gibi yuvarlayarak bahçeden çıkartıyorlar kızı. Bisikletleriyle gelmiş olan arkadaşlar, bisikletlerini parmaklığa dayıyorlar. İki polis yatırıp araçları, ayaklar bitişik halde zıp zıp zıplıyor tekerler üstünde; tümü kullanılmaz hale geliyor. Sonra da evin kapısına yükleniyorlar. İşte o an gerçekten de olanlar oldu. Bir gürültü patırtı ki demeyin gitsin! Merdivenlere hücum ettiklerini duyuyorduk; artık ayakkabı ökçelerinin demirleri mi yoksa kafatasları mı çarpıyordu basamaklara bilemiyorduk. Bağırtılar küfürlere karışıyor, tahta döşeme ve duvarları yerinden oynatıyorlardı: sanki deprem oluyordu. Korkunç bir çatırtıyla kat kapısı yıkılıyor... Ne dayak yedik ama!.. Tek tek dışarı çıkardılar bizleri. Merdivenlerden yüz üstü, sırt üstü veya kafa önde paldır küldür yuvarlanıyorduk, o sırada, biz geçerken yumruklar iniyordu kafamıza. Aşağısı tam bir katliam yeri: herifler, ooh gayet rahatça, ne varsa duvara çarpmışlar. Sandalyeler, kırılmış mobilyalar, kuş kafesleri, içlerinde ezilmiş hayvancıklarıyla avluda ayaklar altındaydı. Rap rap sesleri içinde ikili sıra yapmışlardı, bizler düşe kalka, paldır küldür cop yağmuru altında geçiyorduk aralarından. Böylesi bir zorlamayla, bacakları olmayan kötürümler bile koşardı. Tam kapıya gelince, orda yer alan iki polis daha vardı; sağdaki son bir vuruşla sizi yere yatırıyor, sol taraftakiyse karın altına basıyordu tekmeyi. Bana gelince, en son sırada geçmek gibi bir şansım oldu. Çıkıştaki polislerin takati kalmamıştı, sadece baldırımda bir sıyrıkla atlattım. Sokak topallayanlar, aksayanlarla doluydu; kimileri bir yerlerini uvuşturuyor, kimileri ceset gibi uzanmış yatıyordu; topallayanlar, yere serilmiş olanlara yardım ediyordu. Sanki Waterloo savaşı desek yeridir! Şişlikler vardı bende, on beş gün sürdü morluklar... Aramızdan bazıları, bir ay boyunca yatmak durumunda kaldılar, işsizlik parası filan alamadan tabii...

– Bu hikâyenin dayanışmayla en ufak bir ilgisi bile yok, dedi Jean Violet. Ya da şöyle diyelim; polislerin, patentli katil olma şanına şan katmayı becerdiklerini gösterir bir durum bu. E yani bunu da herkes bilir.

– Sonunu bekle bakalım olayın, diye sürdürdü Joseph. O arkadaş her şeye karşın kapı dışarı edildi. En gericisinden bir milletvekili bularak, ayaklarına kapanıp yalvarma yakarma yoluna gitti. Bizler elimizden geleni yapmıştık, ona yeni bir ev kiralayacak halimiz yoktu. Milletvekili ona eski bir ev bozuntusu sağladı ve milletin başına bela olacak bir iş için torpil yaptı. Bilin bakalım şimdi nerde çalışıyor?.. İşsizlik bürosunda müfettiş, işsizleri ispiyonluyor, onları kütükten sildiriyor...

– Haydin, mesai düdüğü çalacak şimdi, dedi birisi, kapıcı dışarda baksanıza.

Müşteriler sandalye, sefertası gürültüleri arasında kalktılar. Çoktaan işsizleri unutup gitmişlerdi. Sokaktaydılar ve fabrika onları tutup tutup içeri alıyordu...

Öyle özel günler vardır ki, kahvehane, alkol tüm kaygıları dağıtır, yüzlere bir parça gülümseme saçardı; böylesi günlerde kuyruklu yıldızlar üzerine ne planlar kurulur, bir parçacık güneş ışıltısından, mavi gökyüzü köşeciğinden, bir karşılaşma veya bir şakadan, bir gıdımcık temiz havadan mutlu olunur, beklenmedik şeyler umut edilirdi; öte yandan sıkıntının, duvarlardan, dekorlar arasından sızdığı, günlerin tekdüzeliğinden süzülüp geldiği, çalışmanın verdiği sersemlikle ve kalın ve kirli bir sis tabakası içinde, hepsinin birbirine karıştığı bu yerde, asla sonuna kadar götüremeyecek gibi gözükenler, gözü yaşlı, üzgün, canı sıkkın, beti benzi kaçık olanlar da vardı... Her şey, yaşanacak bir yanı olmayan bir hayata gömülmüş gibi, boş, bomboş, mide bulandırıcı ve gelecek diye bir şey yokmuş gibi gözükürdü.

Herkes kendi sıkıntısı içinde bocalayıp duruyordu. Perco, eve dönünce karşılaşacağı Cotrone anayı düşünüyordu. Önceki gün karısı bir komşu kadınla sinemaya giderken, evin gözetimini ona devretmişti. Perco yalnızlıktan hiç hoşlanmazdı. Öyle olunca da dışarı çıkmıştı tabii. Yanaştığı tezgâhı şöyle hayal meyal hatırlıyordu; iki kıllı kol onu dışarı itelemişti, sonrası bir boşluk... Çıplak halde yatağa yatmıştı, kapıcı dairesinin kapısı da sonuna kadar açık, tüm lambalar yanıktı; o sırada kiracılar da bu ne skandal bu ne hal diye bağrışıyorlardı.

Jean Violet ise karısının iyi gitmeyen sağlığını düşünüyordu. Doktorlar dağ havası, sağlıklı bir beslenme, istirahat ve sükunet salık veriyorlardı. Bunları ona nasıl sağlayabilsindi ki; iki çocuk, gitgide daha geçimsiz bir hal alan annesi, çok yüksek bir kira ile nasıl yapabilsindi? Dağların yerine, her gün günde üç kez tırmandığı altı kat vardı işte. Sağlıklı beslenme ise iste kurutulmuş ringa balığı ile çeşnilendirilmiş patatesten ibaretti. Dinlenmeye gelince, ev işleri ve yemek yapmak ve çamaşırın ardından çorap yamamak için bir yere oturarak veya hasta çocuklarına bakarken tadını çıkarırdı bunun. Sükunet ha, beş parasız hafta sonlarında elden ayaktan ederdi bu onu... Otuz Franklık doktor muayenelerinin sosyal sigortalar yalnızca on dört Frankını karşılıyordu, o da bitmek tükenmek bilmeyen nice başvuru, yazışma ve soruşturmadan, tıbbi kontrolden, gişe önlerinde beklemelerden ve sigortalıların primleriyle ayakta duran bürokratların isteklerini yerine getirmek için doldurulan onca fişten sonra. En pahalı ilaçlar bile iyi gelmiyordu. Ayağa kalkar kalkmaz yayan yapıldak fabrikanın yolunu tutuyordu, ta ki yeniden inişe geçene dek sağlığı...

Violet de akşamları eve dönmeye korkanlardandı, ama Perco’nunkilerden farklı nedenlerle korkuyordu. Sevdiklerinin acı çekişlerini görmek ve elinden hiçbir şey gelmeyişini hissediyor olmak! Perşembe veya cuma demeden maaş elden çıkıyordu; çocuklarsa veresiye mercimek ya da peynir almak için bakkala gitmek istemiyorlardı. Ayrıca kötü sürprizler de vardı... Yerine getirilmeyen sözleri hatırlatan Dufayel’in mektubu gibi, tahsildar takibinden önce son bir uyarıyla ev sahibinin parasını istemesi gibi... Çocukların pantolon, ayakkabı ve altı delinenlere pençe vurulması gibi sorunları da bir yana... Karısı olabildiğince saklıyordu sıkıntıları ondan. Kocası da haklı olarak iş başı ve paydos saatlerini ona bildirmekten sakınıyordu. Her ikisi de karşılıklı bir oyundur sürdürüyorlardı.

Onun yaşamı mı? 1900’lere doğru, Charonne, Belleville, Ménilmontant, Grenelle, Saint-Ouen, Montreuil gibi yerlerde, kasaba okullarının karanlık ve iç karartıcı duvarları ardında içerde alfabeyi bir ağızdan okuyan işçi çocuklarınınki gibiydi yaşamı... Bu okullarda, öğretmene genelde isteği dışında dayatılan çok sıkı resmi eğitime katlanıyor; boyun eğmeyi, saygı ve disiplini, toplumsal hiyerarşiyi ve özel mülkiyeti belleten bir ahlak anlayışını ağzında geveleyip duruyordu.

Fransa tarihi pek açıklama bulmayan bir olaylar dizgesine, kralların at koşturmasına ve çağlayanlar gibi dökülen tarihlere, barış antlaşmalarıyla zafer taklarına, savaş ilan etmelere indirgenmiş durumdaydı. Güçlülerin, prenslerin, kaptanların başından geçenler ve onların eylemleri anlatılıyordu da, milyonlarca köle, yarı köle, köylü, zanaatkâr ve işçi akıllara bile gelmiyordu... Testereyi, rendeyi, tekeri, tasmayı, boyunduruğu, karasabanı, pulluğu ve birincil önemde olup da bulunuşlarıyla askeri başarılardan daha kesin sonuçları beraberinde getiren, günlük kullanımdaki daha nice başka aletleri icat eden sıradan insanlar, alçakgönüllü olanlar bilinmezden geliniyordu...

Hırsız polis, usta çırak oyunu sonra yakan top, istop ve savaşçılık oynardı. Oyunlarında anne ve babasının, komşularının yaşantılarından esinlenmiş olurdu: tutuklanmak, sömürülmek, boyun eğiş, öldürme ya da ölme...

Evde ise okşamalardan çok dayak vardı! Dirseğin delinmesi, bir para kaybı, litrelik şişeyi kaybetmek, bir yere geç kalmak, kötü not almak kötek yemek demekti; ah efendim erkek kardeşi vızlıyormuş, kız kardeşi orda burda sürtüyormuş, babası o gün dondurma yememişmiş, yok annesi çividen bozma alyans takmak zorunda kalmışmış, hepsi de dayak nedeniydi... Aman yeter be! Okul tatilinde, bu kez atölye ve iş tulumu, haydi!..

Zor zanaat olan çıraklık, ne denli güç ve çetin olduğunun farkına varmasına fırsat tanımadan, gelip çatmıştı.

Yaz kış saat altı olmadan kalkar, Paris’in yarısını azık torbası sırtında, yayan yapıldak arşınlardı. Neşeyle yürürdü... Beğeni ve ilgisine sunulan nice eğlence! Clichy caddesindeki vitrinler; Tabarin’de balo çıkışları; piposunu yerden almayı başaramayan sarhoş; üstüne atılıp birbirini çırmalayarak etek ve bluzlarını yırtıp parçalayan şık iki kız; çektiği arabanın tentesine takılıp yıkılan at; koşumların çözülmesi; birilerinin gözüne çarpmak amacıyla kamyon ya da bir araba arkasına asılıp gitmenin o eşsiz sevinci... Eller cepte, dudakta sürekli bir ıslık, kaldırımları kaygısızca teper, yokuşları aşar, derede bir çöp variline çarpar, çamaşırhanelerin kapılarını açar, iki kuruşluk süt isterdi, sonra gülerek uzaklaşırken, ardından kendilerini inek yerine koyduğu için onu aşağılayan ütücü kızlar basarlardı küfürü...

Sabahın yedisinden akşamın altısına kadar, verilen buyruklara, sonra bunlara ters düşen ikinci bir buyruğa boyun eğer, arkadaşlarının kötü huylarına ve paylamalarına, kafasında oluşturduğu belli bir düşünce tarzıyla katlanırdı. Ustabaşı onu çağırıp, bilmem nereye, birkaç ağır sac levha siparişini onunla gönderdiğinde aman ne sevinirdi, ne beklenmedik bir şanstı o öyle! Sokak ortamında olup bitenler onu öylesine eğlendiriyordu ki el arabasını ve içindeki malın ağırlığını unuturdu hepten. En ufak bir gösteri için birilerinin ne bileyim bir ilan dağıtıcısının, bir panayır canbazının, bir işportacının başına toplandığını görse, hemen arabasını kaldırıma yanaştırıp kol frenini çeker sonra da toplanan işsiz güçsüzlerin yanına koşardı. Daha sonra tekrar yola koyulur, önünde yol alan bir eşya taşıma arabasına römorka takılır gibi asılır, bir ağacın altında mola verip arabasının içine uzanır, Bufallo Bill ya da Nick Carter’in son sayısını yalar yutardı. Pazar günleri, kendi olanaklarıyla orasını burasını onarıp toparladığı eski bir bisiklete atlar, bir “Tour de Franca” bisiklet yarışçısı gibisine basardı pedala...

Ya arkadaşlarından öç almak için yaptıkları!.. Onların tahta ayakkabılarını yere çivilemek mi dersiniz; İngiliz anahtarlarını astıkları çiviye bazen dükkân kapısının tokmağına veya takım kutusunun kilit yuvasına elektrik vermek mi dersiniz; karanlık koridorlarda, onların geçtiği yerlere, yer hizasından ip germeler mi... Hepsinden önemlisi, XIII. Alphonse’a karşı suikast düzenlendiği dönemde, polisin her yerlerde, İspanya’dan esrarengiz biçimde gönderilen bombaları aradığı sıralarda belirdi. Eski bir yeşil sabun kutusuna, kum ve perçin çivileri tıkıştırıp, bu cehennemi düzeneği bir atlı araba kapısı altına yerleştirmişti. Kalabalığa karıştıktan sonra da, yarı yanık fitil karşısında afallayıp kalan meraklıların, geveze karıların, kuşatma altındaki mahallenin haline bakıp zevkten dört köşe oluyordu... Belediyenin laboratuvar arabası şahlanmış fırlamıştı ileri, o ise görevlinin korka korka, büyük bir dikkat göstererek kutuya yaklaştığını görünce katılıyordu gülmekten.

İlk kez adım atışı aşka; kız arkadaşını sürüklemesi, yatırışı bulduğu yere; Café Robinson’da nerdeyse bir düğün parası kadar harcamalar yapmak...

Sonra savaş gelip çatmıştı; ölülerin yığınla atıldığı çukurlar, oluk oluk akan kanlar... Böylece, okul sıralarında ders olarak öğrendiği Fransa tarihi içerisine, sırası geldiğinde o da girmiş oluyordu.

Genç yaştan itibaren kemer sıkmaya, yoksulluğun çamurlu hendeklerinde saf tutmaya alıştırıldıklarından, Flandres ve Verdun yiğitleri⁹ çeyreklik içki ve tam saatinde verilen sıcak yağlı çorba, ucuz bir şarap, tütün, bir de mektup yazan bir kadının varsa tabii ve de şansın varsa eline geçen on günlük izinle istediklerini fazlasıyla almış gibi sayıyorlardı kendilerini. Üstelik bu cehennemden sağ çıkacaklarına inandırılmışlardı.

Violet arkadaşlarına baktı. Onların hali de kendisininkinden farklı değildi. Hepsi de orduların veya fabrikaların gerçek varlığını kanıtlamak için sıraya dizilmiş birer hiçtiler, koca bir hiç!.. Ortak geçmişlerini acı duyarak anımsadı.

– Uzun namlulardan sonra cennet olmalıydı öyle ya! Bu nakaratı yeterince duymadık mı?.. Bana sorarsanız kışın zangır zangır titreten soğuk, yazları da tahtakurularıyla dolu otel odalarında canım çıktı... Evlendim. Art arda çocuklar geldi. Umut besliyordum... Yarınların geçmiş günlerden daha iyi olacağını sanırsınız... Yarın denen şey ise sizin için sürprizler besler bağrında: hamilelik, hastalık, işsizlik, kafanıza düşecek ne bileyim ben, bir başka tuğla daha. Tüm doğum günleriniz felaket yıllarının dönüp dönüp gelişi gibidir! Mücadele edersiniz, tüketirsiniz kendinizi didinerek, boynunuza ipi geçirecek denli yer bitirirsiniz; eski bir postal gibi buruşur, büzülür, eskirsiniz... Yazgınıza lanetler okursunuz, ama büyük bir dalış yapamayacak, bir şeylere tutunamayacak denli korkaksınızdır, aynen bir kova suda boğulan fare gibi... Artık hiçbir işverenin sizi –ne bileyim titreyen elleriniz vardı, artık pek iyi görmüyorsunuzdur– istemeyeceği güne kadar bu böylece sürüp gider. Boşunadır didinip durmanız...

Violet, toplumu zenginleştiren, ama toplumun onları dışladığı uzun bir ömrü acı ve zorluklar içinde sürdüren yaşlı işçileri düşünüyordu. Her zaman için madalya ve teşekkürlerini gösterebilirler, böbürlenip şişinebilirler, başka başka kurnazlıklara başvurabilirler; ne bileyim on yaş genç gözükebilir ve hatta saçlarını boyayabilirlerdi, işverenler yine de onları acımasızca geri çeviriyorlardı. Yaşlı olmaz, sakat istemeyiz! Onların iyiliği için, diyorlardı, kazalar olabilirdi öyle ya!..

– Yetmişliklerden olmak ve hep aynı yerde ikamet etmek kaydıyla, sosyal yardım dairesi cömerttir, size ve tonton karınıza ayda tam yüz elli Frank verecektir; oysa binlerce Frank gerekmektedir... Eğer ki torpiliniz ve milletvekilinizle aranız iyi ise az buçuk Nanterre’e kapağı atma şansını elde edeceksinizdir. Orada karavana ve bir odacık bulacaksınızdır, kurumuş bedeninizi belli saatlerde sıralara oturarak ısıtabilirsiniz. En sonunda da herkesin gittiği o ortak salonda –Pantin’de örneğin– komaya girme vakti gelecek. Mezarlığa sizi ziyarete gelenler, beş yıl boyunca, eğer gözleri hâlâ iyi görebiliyorsa, bir tahta parçası üzerindeki adınızı okuyabilirler. Sonra da her şey bitecek, bir hale yola konacak, ortadan kaldırılacak! Kemikler krematoryuma yollanır; gerisi hiçliktir. Siz ancak Vercingétorix zamanında Bagnolet’de yaşamış olan Galyalıların hatırlandığı kadar hatırlanacaksınız!

Orada oturanlar şaşkın halde birbirlerine bakıyorlardı.

– Hey, de bakalım, senin hanım sana bu sabah ne içirdi? Hindiba kökü mü, yoksa mürekkep mi? Bir başlayınca da hiç can sıkmıyorsun hani...

– Ne var ki Violet haklı, diyerek iç geçirdi Marie-Leguen. Bozulup gidiyor insan, işe kaptırıyorsun, çocuk doğuruyorsun, hep bir yerlerin ağrıyor... Erkekler yine de daha iyi durumda, ya biz kadınlara ne demeli? Bunca gayret, bunca kötülük ve yoksulluk niye? Tüm bunlar Bagnolet’li Galyalıların yanına gitmek için öyle ya!

– Hayır, diyerek, tavrını ortaya koydu Michel. Sızlanıp duran küçük burjuvalar gibi akıl yürütüyorsunuz... “Her şey geçer fanidir, her şey kırılıp gider, yalandır hepsi... Fırtınanın önüne kattığı toz tanelerinden öte neyiz ki. Burnunun ucundan ötelere bakmanın ne yararı var, kemiklerimiz kırılır. Kalan kısmıyla zevk almayı düşünelim, kendi kabuğumuza çekilelim. Bizden sonrası tufan..” Küçük burjuvalar ağlar sızlarlar çünkü yolun sonuna gelmişlerdir, güçleri kalmamıştır... Ama sizler, kara kara düşünmekle haksızlık ediyorsunuz. Geleceğe şekil verecek olanlar sizlersiniz...

– Bizim istememizle olur mu, yeterli mi bu! diyerek gözlemini açıkladı Perco.

– Ne istediğinizi anlamak ve bilmek koşuluyla! diyerek karşılık verdi Michel.

– Yeterince zehirlenmedik mi? diye sordu Mari Leguen, ne yapsak, bizler hiçbir şeyi değiştirmiş olmayacağız... Herkes kapısının önünü süpürsün!

Michel haykırdı:

– Ne zavallı bir düşünme biçimi. Eğer doktorlar sana tiryak tozu yazmak yerine seni iyileştiriyorlarsa; cerrahlar seni yonga kovasına atmayıp, ameliyat ediyorlarsa; Engizisyoncular bilginleri meydanlarda yakmıyorlarsa; düşünürler, devrimciler bilgisizliği, aptallığı, fanatizmi bozguna uğrattılar da ondan. Eğer artık küçük çocuklar el arabası çekmiyor, sen de on-on iki saat yerine sekiz saat çalışıyorsan, sendikanda işveren karşısında kendini savunmaya hakkın varsa, işçiler kendi sınıfları için grev yaparak savaşım verdiler de ondan. Onların özverileri sonucu böylesin bugün. Bireyler, halklar, kuşaklar birbirine bağlıdırlar. Kendi içine kapanmış, başkalarına adanmamış bir yaşam yaşanmaya değmez. Etrafını görmeyip yalpalıyorsun, çünkü senin yaşamın pek bir işe yaramamış...

Le Bigleux sert bir dille, pencereden dışarıdaki adamları göstererek onun sözünü kesti:

– Kuramsal olarak mükemmel; mücadele, özveri, dayanışma... Peki ya bunlar, bizler için özveride bulunacaklar mı? Onlarla bu düşüncelerini nasıl paylaşacaksın?

Kaldırımda on kadar Kuzey Afrikalı sıra olmuş gidiyorlardı, yürüyüşleri aynı ördekler gibi paytak paytaktı. Kederli, mahzun halde, yapılacak az bir şeyler, bir angarya, herhangi bir iş aramak amacıyla boş boş dolaşıyorlardı: belleri bükülmüş, omuzlar kalkık, kurşuni giysileri sırtlarına yapışmış, yağmur altında, ayaklarında bez pabuçlar, acınacak halde, çamur içinde, siste yollarını kaybetmiş gibiler; pırıl pırıl güneş ve sıcak kumlardan çok uzaktalar çok!

Birden sıra halinde durdular ve yan tarafa saptılar. Baştaki adam fabrikanın kapısını görmüştü ve zili çalıyordu. Kapıcı dışarı çıktı, yanıt vermek zahmetine bile katlanmadı. Parmağıyla oraya asılı bir pankartı gösterdi: “İş yok!” Arkası arkasına hepsi de aynı hareketle aynı soruyu sorup, sonra geri dönerek, sıradaki yerini alıyordu. Sonsuz bir serabın kurbanı olan bu yoksul insancıklar, sıra halinde, sefil bir durumda, ahmak ıslatan türden bir yağmurun altında, beş parasız, başka yerlerden de tekrar tekrar geri çevrilmek üzere yollarına devam ediyorlardı.

Bir başkası, yüzlerce kez duyulmuş olan sorusuyla arkadaşının söylediklerini arkadaşını taklit eder tonda yineledi:

– Ustabaşı arkadaşım, söylesene bana göre iş yok mu? Çok para istemem! Ne verirsen!

– Hey Bonhours, diye ünledi Jojo, işte bak yine senin ‘ikinci sınıf’ yardımcı Fransızlardan bunlar! En azından seçmen kartları vardır! Siperde Fransız, barışta kuzudurlar, çifte kavrulmuş! Onlar da benim gibiler. Savaş sırasında postu deldirme, gelişme dönemi boyunca ölesiye çalışma, kriz zamanı da kemerleri sıkma haklarına sahipler! Ne var ki, senin için kötü müşteridir bunlar, içki içmezler, sigara içmezler, şey yapmazlar...

İşbaşı düdüğü, cümlenin sonunu ve patronun öfke belirtisini örteledi.

4. Bölüm

BİR YÜKSELİŞ HİKÂYESİ

Mignard’ların ticarethanesi, Lambert ve Ortakları, fabrika cephesinde ve ticari evrakında, kataloglarda ve faturalarda gururla sergiliyordu: “Fabrikamız 1860’da kurulmuştur.”

İkinci imparatorluk döneminde, yaşlı Mignard küçük dükkânını, Chemin-Vert sokağı ile bağlantılı eski bir bahçenin en diplerinde bir yere kurmuştu. Birkaç adet elle işletilen kesme makinesi sayesinde, kendisine ana kalıp, zımba ve hammadeleri sağlayan ticarethanelere fason iş yaptı. Kısa sürede birkaç model oluşturdu ve siparişlerin kârı ile bakır aldı. “Geri vermeyi unuttuğu” aletler üzerinde bazı değişiklikler yapıyordu, ta ki mahalle ile sınırlı orta halli müşterisi ona gerekli donanımı kurma ve işin başına geçip kendi hesabına çalışma olanağını sağladığı güne dek...

Bu tarihlerde anonim şirketler, demiryolları şirketleri, büyük kuruluşlar, taşıyana yazılı senetlerin sayısını artıracak şekilde tasarruf yoluna giderlerdi. Devlet, geliri halka yayar ve bir Franklık kuponlar halinde satışa sunardı. İyi bir yatırım peşindeki katılımcılar, bu çıkışla, aynı zamanda siyasal erke giden yola koyuldukları sanısına kapılırlardı. Kazanacağı sanılan küçük hisse sahibi, tezgâh ardındaki küçük esnaf, yüzüklerle donanmış parmaklarıyla, saatinin kösteğini sallayan koca göbekli küçük borsacılar, bir süre sonra yeni nüfuzlarıyla uyum sağlayarak, yükselme ve bir yerlere varma arzularının gerekli kıldığı, en ufak masrafı göze alabilen bir aile kadrosu ister oldular kendilerine.

Bir yerlere ulaşan kişilerin böbürlenme ve pintilik duygularını kabartmak amacıyla dekor sanatı, burjuvalaştıkça burjuvalaştı. Genel çizgilerdeki yalınlık, yetingenlik yerini pırıltılı ve şatafatlı çizgilere bıraktı; altın yerine bakır, masif mobilya yerine içi boş çürük eşyalar, bronz yerine kurşuni boyalı demir dökümler kullanıldı. Mermer, yalancı mermere; heykel, alçı döküm heykellere; boya, krom kaplamaya; kalem işlemeciliği döküme; ferforje ise, madeni levhayla kaplamaya dönüştü.

Louvre ve Versailles sarayındaki mobilyalar kopyalandı. Mimaride, eğirim ve uygun kabartılar, bitişik yatak odaları ölçüsüne indirgenerek, açık renk ahşaptan kesilip çıkartılarak elde edildi ve metrekare üstüne satılan kontrplak kaplamalarla ustaca maskelendi. Boule sarayındaki silme ve kakma işleri taklit edildi. Her yosma, Mme. de Sévigné’nin yazı masasına, Du Barry kontesinin tuvalet masasına, Pompadour markizinin karyolasına sahip olduğuna inandı. Küf ve mahzen kokularının yerleştiği kederli ve soğuk daireler, geçmişteki aşkların parlak anılarıyla aydınlandı. Biçimsiz mobilyalar aşırı parlak süslemelerle; kapılar ve pencereler demir çubuklar, perde kordonları, perde bağı takılacak çengellerle bezendiler. Sahte bir yığın eşya, vitrinleri, büfeleri ve dolapları doldurdu. Çatlak ve rutubetli duvarlar, yaldızlı alçıpan kaplamalar altında yitip gittiler: geçmişlerinde bu çizgiden ataları olmadığından, evin o sıradaki efendisi ve ailesi, çektirdikleri aile fotoğraflarındaki hallerine hayran kalabildiler ve tüm bu tavırlarını kendilerinden sonrakilere miras bırakabildiler.

Altınlar yeşilden kurşuniye dönüşüyor, parıltılar sönüp gidiyor yağ birikiyordu cila ve kaplamaların üstünde; ahşap kabartmalı köşelerde yer yer alttaki alçılar görülüyordu, yazı masasında ayrılmalar oluyor, tuvalet masası yapıştırma yerlerinden oynuyor, karyolanın ayakları birbirini tutmuyor, topallıyordu.

O dönem, yaldız, astar ve sahte olanın kazandığı, elden düşme eşyaların, çinko duvar saatlerinin, seri üretim Sèvres porselenlerinin, bronzlar ve bitpazarından çıkma mermerlerin kol gezdiği, Eros ve Psyché’ler ve pazar işi su perileriyle, duygusal bekarlar için yeni baştan oluşturulan bir antik Yunan dönemi oldu. Hiçbir şey yeterince soylu, yeterince parıltılı ve yeterince göze güzel görünen türden değildi.

Satıcılar üreticilere:

– Göze çarpan ve parıltılı, ucuz örnekler, bizim istediğimiz bu!.. diyorlardı.

Üreticiler de, daha çok burjuva evleri için yapılmış değersiz eşyaları, işporta malını teslim ediyorlardı; uygarlık bütün bunları, denizler aşarak, uygarlıktan uzak yerlerin maden külçeleri ve fildişi ile değiş tokuş edecektir.

Önceleri Baptiste Mignard ev dekorasyonu için duyulan bu aşırı sevgiden oldukça az yararlandı. Kârlar doğrudan Marais’nin büyük toptancılarına gidiyordu. Mignard, yıllar boyunca, sıkı çalışma ve karanlık ilişkilere karşın, sanatkârların hallice ortamında, otlandı durdu. Dükkân ve temsilcisi olmadığından ve ayrıca üstünkörü bir yerleşim yeri olduğu için pek dikkat çekecek bir şey yapmazdı, sıradan yaşamı yeğlemekle yetinir ve her tür tuhaflıktan, ayrıksılıktan kaçınırdı. Lamba önünde geç saatlere dek karısı ile oturur, çocuklar okuldan çıkınca onları tezgâh başına geçirirdi. Birçok büyük fabrikayla olan ilişkileri, ustabaşıları ve mağaza sahipleri sayesinde, birkaç iyi iş becermelerine olanak sağladı. Örneğin, yeri geldiğinde iade edilen parçaların sayısını kabarık gösterdiği ya da fason iş için ona verilen hammadde miktarları üzerindeki kâr payı konusunda yanılgıya düştüğü olmuyor değildi hani. Bütün bunlar çok masumane, ticaret işte budur dedirten katı inanışlarla yapılırdı. Başarıda yol aldı ve yükseldi, güven kazandı, daha modern makineler satın aldı. İşveren odasına kaydoldu ve kendini yeni soylular sınıfının ortaya çıktığı ve ticaret mahkemesinin bekleme odası sayılan Conseil des Prud’hommes’a¹⁰ seçtirdi.

İsteyerek çırak alıyordu yanına, bu da hiç pahalıya patlamıyordu ona.

– Onlara iş öğretiyorum, bir meslek öğretiyorum, diyordu. Aynı eski zamanlarda olduğu gibi onlar bana para vermeliler.

Ama ay sonları hep zorluk demektir, rekabet ise alabildiğine hareketlilik demektir. Çalışmak, durmadan değişik yollar denemek zorunda olduğundan ne türden olursa olsun onca zorluğun altından tek başına kalkamazdı, eğer ki oğlu yeni bir üretim yöntemi ya da o güne değin denenmiş ve artık eski ve yanlış olan her şeyin tam tersine giden yepyeni ya da hiç denenmemiş bir yöntem icat etmemiş olsaydı tabii.

Döşemecilik, mücevhercilik, Paris imalat alanlarında ne türden olursa olsun tüm mal ve araç-gerecin sağlanmasında, çirkin taklitler, bir önceki yüzyılda kullanımda olan değerli metallerin yerlerini alıyordu. Kötü alaşımlar, bakır, çinko, kalay, antimuan, kurşun ve nikel karışımlarıyla daha bir çeşitlilik kazanmışlardı. Bazıları çok başarılı oldu: örneğin Alman gümüşü, ruolz¹¹ ya da alfenit¹² gibi alaşımlar, gümüşü yerinden etmişti; bazısı, örneğin tombak, altın sanılabiliyordu bakıldığında. Göz aldanmasına neden oluyor, gururları okşuyor, orta halli havaya bir görkemlilik katıyordu doğrusu. Daha ilerisine gidilemezdi artık, imkansız gibiydi.

Léonce Mignard bu durumda akaju ve gül ağacından mobilyaların yerine kontrplak kullanan üreticileri taklit etmek gibi dahiyane bir fikir edindi. Çeşitli alaşımları kullanarak ve parlak, ince bir tabakayla ahşap ya da demir armatürleri kaplayarak, görkemli ve zengin bir görünüm elde edilebilirdi. Duş boruları, çubuklar, silme süslemeler, kanat sürgüleri, kapı ve pencere kolları, kulpları, trabzan parmaklık ve tokmakları, avizeler, kilit çeperleri, perde askıları, zincirler, dekoratif çivi başları, broşlar, küpeler, halkalar öylesine nefis bir parlaklığı özlerinde barındıracaklardı ki, müşteriler hayran kalacaklardı hepsine de.

Bu yeni proje, hammaddede yapılacak birtakım köklü değişikliği de beraberinde getirdi. Metal blok parçanın dökümü ve metalle kaplanması oldukça basit yöntemler gerektiriyordu. Yüksek nitelikteki yalancı metal yaprak elde etmek, bunları levha üzerinden kesip çıkartmak, yerine yerleştirip, armatürlerin üstüne tam olarak oturmasını sağlamak, en usta gözün bile birleşme yerlerini ve yalancı oluşunu anlamayacağı şekilde bunları yerine mıhlamak için yöntemleri iyice geliştirmek gerekti.

Eski formüle göre, üç ya da dört ayrı işlem gerektiren bir model, bu kez otuz kırk işlem daha istiyordu. Bir perde süsü otuz dokuz kuruştu ama, üst üste elli kez işlemden geçirilmişti.

Baba oğul Mignard’lar, çifte fırınlamayı yapacak fırınları, yaprak ve hadde makineleri, çekme ve yassıltma bankları, hafif ve hızlı kaplama makinesi, mıhlama makineleri gibi bir dizi karmaşık ve pahalı alet, takım, düzeneği yerlerine kurdular. Böylece borç veren kurumların ve bankaların kubbeleri altından şöyle bir geçmek durumunda kaldılar. Bir süre sonra, çalıştıkları hangar onlara dar geldi. Kısa zamanda bahçelerde, pek ayaklar altında kaldılar; tüm duvarlarını, parmaklıklarını alaşağı ederek avlu içlerine taştılar. İnsanı etkileyen koca barakasıyla demir kafesli kasa bölümü, bürolar ve bir de sergileme salonu için yeni bir kat inşa edildi. Deli gibi sipariş vardı. Bir yıl sonra Mignard’lar ilk kataloglarını çok sayıda olmak üzere, yayınlıyorlardı ve ana kapı üstüne, gelen geçene fabrikanın toplum içindeki yerini ve yaşını anlatsın diye çinko üzerine koca yaldızlı harflerle yazılı bir levhayı çaktırıyorlardı.

Yetmiş beş bin Frank borçları vardı ama ellerinin altında elli işçi, memurlar ve bir veznedar, bir de adlarını adreslerini Paris’in dört bir yanına taşıyan bir yaylı araba vardı.

Ürünlerin ucuz oluşu rekabet denen şeyin işe yaramaz tüm türlerini sildi listeden. Çevrede, sanatkârlar dükkân kapatıp, demir kesme makinelerini hurdacıya satıp kapılarına dayanarak onlarla iş yapmak istiyorlardı. Bir süre sonra da karşılarında duruma ayak uydurabilenler ya da uydurmayı becerenler vardı yalnızca.

Mignard Kuruluşları, rakipleri karşısında oyunu bütünüyle kazanmış olmasalar da dikkate değer bir ilerleme kaydetmiş oluyorlardı. Her ne kadar yaşlı Mignard bütün bunlardan bir şey anlamasa da acımasız bir mücadele başlayacak demekti. Birkaç yüz fason parça çalışmak da değildi söz konusu olan; onlarca, yüzlerce kiloluk pirinç alaşımı edinmek de değildi, kendini bilgiçce manevralara kaptırmaktı; hammaddeyi en düşük fiyattan alıp stok yapmak, talebi artırmak ya da aynı zamanda talebi durdurmaktı...

Uluslararası ilişkilerin gelişmesiyle, uluslararası sergilerle, yabancı ülkelerden gelen taleple önlerinde sınırları durmaksızın genişleyen bir savaş alanı açılıyordu. İhracatçı hem spekülatör hem diplomat özelliklerine sahip olmak; para dünyasının ağa babalarıyla ve siyaset adamlarıyla bağlantı kurmak; başka ülkelerin gereksinimlerini ve zevklerini incelemek; bilmediği dillerde yazılmış mektuplara cevap vermek zorundaydı...

– İçinde yolunu kaybediyor insan, diye homurdanıyordu bir zamanların zenaatkârı ihtiyar Mignard. Hiç görmediğin, tanımadığın, bir daha da görmeyeceğin ve dünyanın bir ucunda oturan insanlar, size önden hiç para filan vermeden mal siparişinde bulunuyorlar. Eğer göndermezseniz, ya Türkler ya da Amerikalılar alıyor yerinizi! Para yerine de sonu gelmez nice ince hesap kitap gerektirmeyen çekler alıyorsunuz... Onca parayı verip kasa aldık, neye yarıyor? Ödeme günleri dışında boş, bomboş!.. Ne kadar borcunuz var, alacaklarınız ne kadar bilmiyorsunuz; zengin mi olduk yoksa bir yıkım mı bizim için bilinmez! Yalnız tek bir gün, yıllık envanter döneminde, yılda bir kez biliyorsunuz hesapları... Muhasebeciye ihtiyaç var, çevirmene, avukata, icra memuruna, konsoloslara, bankacılara, sizinle anlaşılmaz bir dille konuşan ya da size yazan bir yığın iş adamına gerek var bu durumda. Bütün bunları nasıl bilebilir insan, nasıl anlar?

Yıldan yıla alet edavat çeşitleri daha da karmaşık hal alıyordu: birinden ötekine geçişler, sayıca ve hız bakımından giderek artış gösteriyordu. Gelirini son kuruşuna kadar bilmek, üretim zamanını saniyenin binde birine kadar hesaplamak zorunda kalıyordu insan; en ufak hatanın beraberinde ağır kayıplar getireceğini bilmek, ücretleri düşük tutmak ve en az masrafla en üst sınırda bir üretim için el emeğinin göstereceği tepkiyi hiç dikkate almaksızın verimliliği en üst düzeye çıkarmayı hesaplamak zorunluluğu vardı. Leonard Mignard yalnızca ustabaşılarıyla işlerini yoluna koymakla kalmaz, temsilcilerle birlikte de satış işini düzenlerdi. Güç bir işti bu, zira düşük fiyat veren Alman ucuz işçiliği, pazarı ele geçirip Fransız mamullerinin önünü kesiyor, uzmanlık alanlarında ona kafa tutuyordu.

Deneme-araştırma dönemleri, kararsızlık dönemleri, geçici başarılar derken, ders alınan başarısızlık dönemleri de oldu. Baptiste Mignard akciğer kanamasından öldüğünde, torunu yürümeye yeni başlıyor, büroda ilk adımlarını atıyordu.

Borçlar ödenmişti. Babasının, büyük babasının üzerine eğildikleri gelişmelerden uzakta büyüyordu çocuk. Fabrikanın ilkleri arasında ortaya çıkan çocuk, babası ona işlerde yardım etmesini istediğinde, bunu duymazdan geldi. Her işle eksiksiz ilgilenmek, gidilecek yerler, maddelerin dayanıklılığıyla güreşmek, sonra kendini küflü, tozlu bir avlunun en dip kısmında buluvermek; kafası perde süsleri, kemer tokaları, tuvalet kağıdı askıları, jartiyer tokalarıyla meşgulken, bütün bunlarla haşır neşir olmak... Yıllanmış bir üniversiteli acemi için ne gurur kırıcı bir darbe!..

Babası, zorba düzenine zarar verilmesini hiç mi hiç hoş görmezdi.

– Ailemizde hiçbir zaman ne kalem efendisi, ne memur, ne de emekli maaşına tabi bir kimse olmuştur. Kimseye borcu olmayan, bulunduğu yere bileğinin gücüyle gelmiş özgür kişiler vardır yalnızca. Nedir senin şu idari hizmetler, kamusal işler, büyük büyük şirketler dediğin ha? Boynunda tasması olanlara köpek kulübeleri oralar... Senin yerin burası, benim yanım! Daha sonra, mesleği iyice öğrenince, fabrikanın başına geçecek, benim yerimi alacaksın.

Savaş çıktı da böylesi bir velinin oğlu olmaktan kurtardı onu. Ağır piyade teğmeni olarak askere alınan genç adam, orduda kısa bir süre çalıştıktan sonra, cephe gerisinde daha yararlı olacağını anladı: torna başına geçip, top mermisi üretmek, mermiyi kafaya yemekten daha iyiydi doğrusu. Hatır gönül sayan bir yönetimin verdiği teklifleri kabul etti, zaten bazılarıyla arkadaştılar. Böylece Mignard ticari kuruluşları, savaş hali fabrikaları arasında ayrıcalıklı bir yere konmuş oldu ve bu kategoriye dahil edildi.

Chemin-Vert sokağındaki neredeyse terk edilmiş halde bırakılan atölyelere geri döndü. Örümcekler ağlarını örüyorlardı ordan oraya; pas kemirmekteydi her yanı. Artık ihtiyarlamış ve işsiz olan babası, makine kayışları, kolanlar, delme makineleri ormanında dolaşıyordu bir yalnız kurt gibi. Ev eşyası üretimi, takı işleri, oyuncak sanayisi çok zor bir dönem geçiriyordu. Oğlunun araya girmesiyle, Léonce Mignard üniformalar için düğme siparişi kopardı ordudan. Bozuntuya vermiyordu; geçmişini, güzelin peşinde araştırmaya ve sanatın hizmetine feda edilmiş –öyle anlatıyordu kendisi– bütün bir ömrü acı içerisinde anımsıyordu. Ender bulunan metallerinki kadar dayanıklı, kalıcı, bir o kadar parlak, canlı alaşımlar bulmayı başarmış, karışımlardan belli bir üslup yaratmış, onca çeşit arzeden üslupları birbiriyle karıştırarak, bu alandaki ilerlemelere, uygarlığa ve ayrıca zevke katkıda bulunmuş oluyordu... Çağdaşlarının yaşantısını daha tatlı, daha hoş kılmaya yetenekli bu insan, şimdilerde kendini dünyanın en çirkin, en donuk metalinden düğmeler imal etmek gibi korkunç bir işin içine rastgele düşmüş gibi görüyordu...

Toplar! Cephaneler! Mühimmat! Vatanseverliğin uyanık olduğu kadar uzlaşmaz da olan haykırışları, sanayicileri rekabet derdinden kurtarmış, refaha boğmuş; onlar da kârlarını garanti eden devlete iş yapar hale gelmişlerdi. Kan ve altın devrinin yükselen ateşi içerisinde, gözü açıklar hemencecik teknisyen oluveriyorlar, teknisyen yatıp milyoner olarak uyanıyorlardı. Sıradan bir fason işçisi kendini Shneider ya da Renault ile aynı kumaştan biri gibi görüyordu...

Sanayideki sipariş ateşi altında rütbe kazanmak, pırpırları arttırmak için sabırsızlanan oğul, babasını bir köşeye iteledi; birkaç yaşlı kadınla birlikte onu, düğmelere, beyaz metal fermuarlara, broşlara, hırdavata terk etti. Ufak tefek işler dönemi geride kalmıştı artık! Devletin verdiği avanslar sayesinde elindeki yerlere ıvır zıvır işlemek için değil, çeliği, bakırı, nikeli işlemek için muazzam bir araç gereci işlemeye yarayan müthiş makineler kurdu; yüz tonluk pres makineleri, otomatik kesme makineleri, Martin fırınları, yüksek verimlilikte düzleme-yassıltma makineleri yerleştirdi.

Kadın erkek, büyük bir işçi ordusu, eski, bir işe yaramaz, duvarları handiyse yıkık basık evlere akın etti. Eski yük arabasını ve onu süren arabacıyı işten çıkardı, yerine hızlı hareket kabiliyeti olan kamyonetler aldı.

Makine gürültüleri gece gündüz demeden, komşu binaları sürekli sarsalıyor, tüm açık yerlerden dumanlar fışkırıyordu. Onlarca tonluk çelik ve bakır levhalar, kısa sürede bir mermi kovanına, miğfere, şarjöre, makineli tüfek sürgüsüne veya parabolik muhabere cihazlarına dönüşüyordu... Hiç boş kalmıyor, müşteri peşinde koşmuyorlardı artık. Üretim fazlası diye bir dertleri yoktu...

Bir izbenin ta dibine atılan, sonra da bodruma adeta sürülen düğme yapımı işi giderek ortadan kalktı. Yaşlı Mignard, oraları hiç ziyaret etmez oldu. Antika değerindeki aletlerini, büyük çaba sonucu tek tek satın aldığı bu yerleri tanıyamaz olmuştu git gide... İtilip kakılıyordu, fabrikada önlerine gelen yere yerleşen kontrol subaylarının şüpheci ve sorgulayan bakışları altında, kendini evinde bir yabancı gibi hisseder olmuştu; korku içerisinde, savaş sanayisinin, çivi kapakları, şemsiyelikler, kravat iğnelerine kıyasla bambaşka ilgi alanı olduğu sonucuna vardı sonuçta. Bir yıl içinde oğlu, babasının ve dedesinin elli yılda –yarım yüzyıl– kazandığından fazlasını kazanmıştı!

Düşmanlık son buluyordu –çok erkendi daha çok! Bu kez korsanların hücumuna uğradı; açık arttırmaya çıkarılmış yığılı malzeme stoku çevresinde kıran kırana bir savaş başladı; bunları ganimet saydılar ve silah atmadan, kan dökmeden kendi paylarına düşen kısımmış gibi ele alıyorlardı. Bir zamanlar, büyük babaları, bir siparişten on kilo Alman gümüşü “çırpsa” buna sevinirdi; torun ise mavnalar dolusu, vagonlar dolusu kaldırıyordu. Devletten yüzlerce ton pirinç –demir, bakır alaşımı– çırpmadığı zaman o haftayı boşa geçirilmiş sayıyordu.

Kargaşa dönemi eski rakiplerinin sayısını azaltmıştı. Cephane üretenlerden kimileri servet yaptıktan sonra çekileceklerdi, bir kısmı da işi daha da büyütüp yenileştirme yoluna gitmişlerdi: bu durumda kıran kırana olacaktı aralarındaki çekişme.

Alfred Mignard bu kapışmaya sabırla mutlak bu işten kazançlı çıkma iradesiyle sıkı hazırlandı. Fabrikasını sivilleştirdi, aletlerinin uyumunu sağladı, modeller attı ortaya, eski müşterilerini aradı. Onu yıkım çarkı arasına alıp zenginleştiren savaş, harabe yığınlarıyla daha da zenginleştirmeyi sürdürüyordu. Evler, kentler, tüm bölgeler bütünüyle yeni baştan inşa edilmek durumundaydı. Alman bozgununun ardından, Paris yapımı mallar, tüm dünyada zafer turunu atmaktaydı.

Alfred Mignard için evlenmek, öteki işlerinin arasında bir iş olabilirdi ancak. Tröstlere ve uluslararası kartele bağlı, bir bakır dünyasının para babalarından birinin kızıyla evlendi.

Ve savaş, daha geniş görünümleriyle yeni baştan alevlendi. Mignard’larla güçlü bir Anvers konsorsiyumu arasında fiyat çekişmeleriyle başladı savaş; bu düelloda ilk kurbanlar Fransızlar ve Belçikalı işçi tarafları oldu.

Mignard, işveren sendikacılığı ve siyasetin el ele verişi sayesinde, Ticaret Bakanlığı’na, ulusal çıkarları öne sürerek, kendisini Belçika mallarına karşı korumaya alan bir gümrük tarifini ticaret odasına oylama sonucu kabul ettirdi. Ama rakipleri de yabancı ülkelerde mesafe kaydediyorlardı. Mignard ve kayınpederi işte o zaman, kendilerine sıkı sıkıya bağlı bankacılarla, bakır kartelinde anlaştılar ve ortak çıkarlarına zarar veren eski silah arkadaşları arasında süregiden akıl almaz bir sürtüşmeyi bir daha patlak vermeyecek şekilde sona erdirmeyi arzu eden dost kişiler gibi tanıttılar kendilerini Anverslilere. Birlikte olunca korkacakları kimse olmayacaktı.

Tava gelen Flamanlar, Truva atını kente sokmuş oldular. Mignard’ın adamları öyle iyi çeviriyorlardı ki işleri, onları son derece tehlikeli işlere soktular ve böylece birkaç ay içinde o güne değin tıkırında çalışan bir kurumu yerle bir ettiler.

Kurlardaki düşüş karşısında, bankacılar çılgına dönmüş gibi davrandılar ve acilen geri ödemenin yapılmasını; yoksa işlerin bankaya devrini istediler. Hisselerin değer kaybı ki Mignard bunları el altından satın alıyordu, arttıkça arttı. Anvers fabrikası iflasa doğru sürüklendiğinden, eski rakibi de onu olgunlaşmış armut gibi koparıp aldı. Kısa süre sonra, Mignard Kuruluşları, ticari belgelerinin başına şunu da eklediler: “Fransa ve Belçika’da Fabrikalar...”

Karanlık bir nokta kalıyordu. Mignard’ın bir kız kardeşi vardı, tarikata girmek ve miras payını kiliseye vermek istiyordu. Her türden Paris malları üreten, Cezayir’de de fabrikaları olan Lambert Kuruluşunun mirasçısı oğul Lambert ile kız kardeşinin evliliğini planladı ve gerçekleştirdi. Parisli sanayici böylece çizgi dışında kalmış tek rakibi de bünyesine katmış ve Mignard Ticari Kuruluşu “Lambert ve Ortakları”nın tam yetkili başkanı olmuş oluyordu.

Kararlı bir çaba ve mücadele içinde geçen yetmiş yıllık bir yükseliş, gerçekleri tam olarak kavrayış, taleplere ve yeni olanaklara ustaca uyum sağlamak; kurnazlık artı şans; ayrı ayrı dönemleri sergileyen üç ayrı kuşak –sanatkârlıktan özel girişime, özel kuruluştan tekelleşmeye üç ayrı evre; bütün bunlar binlerce rakibin içinden sivrilen tek bir kişiye zafer sağlamak için gerekmişti.

Ama hiçbir şey sonsuza kadar sürmez. Yaşam bir günden ötekine her şeyi sorgular.

O sabah, Chemin-Vert sokağındaki büyük yazıhanede Mignard Kuruluşlarının genel kurmayı, üç ayda bir yapılan toplantıyı düzenliyordu: büyük patron, ortağı Lambert, Anvers’tekif fabrikanın müdürü Hoboken ve Bagnolet’deki fabrikanın müdürü Griveux bir arada...

Yabancı kaynaklardan edinilen bilgiler inceleniyordu. Bütün dünya pazarlarında –ve hatta Fransa’da– Paris piyasasındaki “Alman malı” ürünler, aynı savaş öncesi dönemde olduğu gibi piyasaya sürülüyordu. Çok sert tutum ve yöntem içerisindeki Alman hükümetinin de yardımıyla doping uyguluyordu.

Belçika’daki fabrikanın müdürü, geniş sırtlı, kızıl suratlı, kalın dudaklı, kocaman elli, iri bir Flaman olan Hoboken, kendi işçilerine karşı verdiği mücadelenin zevkinden dört köşe olduğu halde çıkıp gelmişti. Anvers’teki grevi kırmış, grevcileri kapı dışarı etmiş, ücretleri dondurmuş, canına okuduğu sendika faaliyetlerine ve devrimci elemanlara karşı acımasız bir savaşı başlatmıştı. Lokavta hazırlanıyordu; Degrelle’i finanse ediyor, eski konumdan yana olan harekete parasal kaynak sağlıyor ve her şeyi yerli yerine oturtacak olan, esnaf derneklerine dayalı bir devlet istiyordu.

– Biliyor musunuz, ben üç aylık bir stok oluşturmayı öneriyorum. Böylece harcama olmaz. Stoklar tükenince de işçileri sayıyla, sizin önereceğiniz koşullara göre alırsınız. Godfordom! Diz çökerteceğiz, böylece ücretler de aşağı çekilmiş olacaktır.

Masaya yumruklarını indiriyor, o korkunç gözleri yuvalarında fır dönüyordu.

Uzun ince, eğri bacaklı, minik kara bıyıklı, eski bir süvari subayı olan Lambert, sömürge dönemi yöntemlerinde ustalaşmıştı; daha ayrıntılı bir fikir attı ortaya:

– Ne diye fabrikayı kapatmıyorsunuz ki? Önce ücretleri düşürmekle başlayalım. Eğer işçiler kendi istekleriyle çekip giderlerse, yerine işsizleri alırsınız... Bunalım dönemlerinde kemerleri sıkmak gerek.

Bagnolet semtindeki fabrikanın müdürü Griveux içinse, Paris işçisini, keçiboynuzu ve hurmayla yetinen Araplara uygulanan usullerle ele alamazdınız. Canlarını çıkartana dek çalıştırmışsın ne önemi var, verimi yükseltmektir önemli olan.

– Fabrikanın kapanması, dedi Hoboken’e dönerek, bir şeyi çözmez. Belki biraz ücretleri kısmayı başarabilirsiniz, ama ilk fırsatta, işçiler, bizlere pek pahalıya mal olacak bir grevi başlatacaklardır. Sayın Belçikalı arkadaşlar, sendikalarla bir araya geliyor, onlarla işverenin de saygı göstereceği anlaşmalar imza ediyorsunuz; aynı zamanda onların çalışma ve hareketlerinden de haberdar ediliyorsunuz; önceden önlemlerinizi alırsınız. Burada, karşımızda aşırı yanlı bir partinin önerdiği bir sendika anlayışıyla; ani ve beklenmedik tepkiler veren, olaylara karşı örgütlenmiş kitlelerle karşı karşıyayız. Bir bakarsınız, bugün boyun eğerler, yarın başkaldırırlar. Bu tür işleri götüren bir yığın insan çıktı ortaya savaş sırasında...

Mignard tasarısını açıkladı. Ücretleri aşağı çekmek mi? Tamamdı. Ama asıl önemli olan bu değildi ki!

– Eski yöntemleri bir kenara bırakalım. Akılcı olalım. Kumanda birliğini sağlayalım, aynı cephede olduğu gibi; zira, modern üretim, bilgi edinme hizmetleriyle, pahalı çıkışlarıyla, bir yerlerde tıkanıp kalmalarıyla uğradığı bozgunlarla tam bir savaşın içinde doğrusu...

Fabrikayı Bagnolet’ye taşımak, daha geniş alanlara, en iyi makine ve donanımlarıyla kurmak yetmiyordu. En yetkin uzmanları bir araya getirmek, seçme bir iş gücünü uygun ücretlerle el altında tutmak gerekiyordu.

– Otomobil sanayisinde, aynı iş için, alet kullananlar daha fazla ücret alıyorlar. Genel giderleri artırmaksızın üretimi asgari %15-20 artırmayı sağlamanın yalnızca yeni bir örgütlenme üstesinden gelebilir. Bagnolet, delgi makineleri, ana kalıp, profil aletler imal edecek ve bunların büyük miktarlarda seri üretimi için üretim hızını inceleyecek. Bir model tam olarak geliştirilir geliştirilmez, hemen gereken alet ve sanayi tekniği ile satış noktasına göre ya Belçika veya ne bileyim Cezayir’e gönderilecek. Pek tabiidir ki ilk örnek Paris’ten geldiği için, “made in France” damgasını taşıyacak.

Lambert düşünüyordu. Kabul etseydi sıradan bir atölye şefi düzeyine inmiş, kayınbiraderinin buyruğu ve boyunduruğu altına girmiş olacaktı...

– İmkansız! diyerek nihayet bir karara vardı. Çünkü benim Arap işçiler, sizinkilerle aynı hızı asla yakalayamazlar. Ayrıca bazı modellerin özellikli ayrıcalığının Oran’da, bende kalmasını istiyorum.

– Bu durumda aziz dostum, diyerek bir sonuca vardı Mignard da, bizleri çok zor bir duruma sokuyorsunuz...

Çekmeceden birkaç metal parça çıkardı:

– Dün, Paris dükkânlarından birinden satın aldım. Biz de aynılarını yapıyoruz, ama fiyatlara bir bakın! Eğer siz özerklik istiyorsanız, bağımsız çalışacağım derseniz, rekabete nasıl dayanırız biz?..

Konuşulanlara destek veren rakamlarla, taşıma giderleri, gümrük tarifi, yerli işçi kadrosu tartışıldı uzun uzadıya. Sonunda boyun eğdi Lambert.

“Karşı koymaya hazırım,” diye geçirdi kafasından Mignard. “Savaş için önlemlerimi almışım. Bir kez daha kazanacağım. Hayatta her şeyi önceden görmek, tahmin etmek gerek...”

Ne var ki Mignard her şeyi tahmin edememişti. Üretimi planlayıp ayarlamaya, çalıştırdığı kişileri bir körler sürüsüymüş gibi eli altında tutmaya alışık olduğundan, ancak olsa olsa, kendisini tehdit altında tutan rakiplerini takardı kafaya. İnsanlık onun için milyonerlerin bulunduğu yere kadardı. Ama yeni baş oyuncu –bir öncü kahraman– girecekti sahneye, bu kişiyle hiçbir zaman ciddi anlamda boy ölçüşmemişti...

5. Bölüm

KUŞLU AYNA

İki sevgili o gün öğleden sonrasını Louvre’da geçirmek konusunda anlaşmışlardı. Metro çıkışında birden sis bastırdı.

– Sokağı geçelim, diyordu Michel.

– Hayır meydandan geçelim, diye karşılık veriyordu Odette.

– Ama müze bu tarafta!

– Ve mağaza da o tarafta!

– Müzeye gitmeye karar vermiştik...

– Hayır efendim, hiç de değil, doğru mağazaya!

Çevrelerindeki kalabalık, cumartesi özgürlüğünden yararlanarak ya alışverişe ya da eğlenmeye koşuyordu. İlkbahar rüzgârı, sıra sıra evler boyunca esiyor, benzin ve madeni yağ kokularını birlikte alıp götürüyordu.

– Hayır, hayır ama, diyordu aksilik eden kadınlar gibi direterek. Bu güzel havada bir yerlere kapanmak istemiyorum... Seninle müzeye gitmem...

Hemen ardından, insanı baştan çıkaran dükkân vitrinlerine doğru onu çekiştire çekiştire sürüklemeye koyuluyordu. Eline çok zor geçen bu türden boş zaman fırsatını böylesi saçma şeylere harcayarak kaybetme korkusuyla direniyordu Michel. Mağazalardaki kalabalık yığınından, çarpışmalardan, soluk kesen parfüm kokularından, indirimler nedeniyle çırpınan, deliye dönmüş kadın müşterilerden ve bu vızırdayan seslerden, her şeylere şöyle bir dokunmak, yakalamak, gerekli gereksiz her şeyi alıp gitme çılgınlığından tiksiniyor, nefret ediyordu... Michel, Odette’in daha güçlü bir vizyonu olmasını dilerdi doğrusu. Ressamların güçlü, büyük yapıtlarının, gerçek şaheserlerinin önüne geçip de baktığında, düşüncesinin duvarlarla çevrili sınırlı ufuklarını unutur giderdi belki de... Her ikisi, birlikte, aynı türden beğeni duygusu içerisinde, birbirlerine daha da yaklaşabilirlerdi olur a... Aşk, mükemmel birlikteliği gerekli kılmaz mıydı; bu da zevklerde, özlemlerin, düşüncelerin uyuşumu üzerine kurulu bir nitelik değil miydi?

Çocukluğundan bu yana içinde bulunduğu ortamın ve mahallenin etkisi derinlemesine iz bırakmıştı Michel’de. El işi mobilya yapımcısı ve inanmış bir kooperatifçi, aynı zamanda da Bellevilloise’da yönetim kurulu üyesi olan babası, onun sokaklarda başıboş dolaşmasını istemediğinden daha çocuk yaşta büyük işçi kooperatifinin esirgeme kurumuna yollamıştı. Sosyalizmden etkilenmiş bir atmosfer içerisinde büyüdü. Öğrenmeye yetenekli bu çocuk, tamamlama kurslarına kabul edildi; orayı, çıraklık merkezine gitmek için terk etmek zorunda kaldı. Birkaç yıl sonra ise, Komünist Gençlik’te okul arkadaşları ve Bellevilloise yöresi öncüleriyle bir araya geldi. Pazar günleri onlarla Parti’nin eğlencelerine ve kır şölenlerine gidiyordu. Sıra ondaydı, bu kez o, kendisinin yerini alan öncüleri eğitti; onlara Paris’in müze ve anıtlarını gezdiriyor, geçmişi anlatıyor, Sovyet filmlerinin gösterildiği yerlere götürüyordu onları; Ekim, Potemkin Zırhlısı gibi filmleri deliler gibi alkışlıyordu... Onları daha da iyi eğitebilmek için, çok ağır kitapları okuma işine katlandı. Yirmi yaşındayken, başkentin devrim destanını, halkın baskıcılara karşı ayaklandığı kutsal yerleri biliyordu. Olayların kökenine, nedenlerine inmek istedi: olaylar karmaşası içerisinde, Marksizm ona yol gösterdi; henüz belirsiz ve parça bölük olan bilgilerinin bir düzene kavuştuğu genel bir çerçeve ve yöntem sağladı.

Bölüğünde bol diplomalı burjuvalarla karşılaştı; hukuk ya da edebiyat doktoralı, kendilerinden çokça emin, ağızları bolca laf eden kent soylular; ama siyasal ya da ekonomi konulu tartışmalarda konu hakimiyeti ondaydı. Tüm dağarcıkları, insanın olmadığı bir boşluğu gizlemeye yarıyordu sadece. Çoğu, ince bir seçkincilik, bıkkınlıklarını ve güçsüzlüklerini pek iyi gizleyemeyen kuşkucu bir bağlılık sergiliyordu; kimileri de gerçekle temasta, toz olup giden gerici öğretilere asılıyordu. Sonunda Michel, Marksizmin üstünlüğüne ve işçi sınıfının yenilmezliğine iyiden iyiye inandı.

Ama Marksizm, yoğun çözümleme, irdeleme ve bireştirme çabası gerektiriyordu. Lenin’in komünist gençliğe söylevlerini anımsayarak, her yerde, genel geçer formülleri ağzında sakız yapmaktan kaçınıyordu Michel. Kuramın, çaplı içeriğini yakalamaya, bunu uygulamada doğrulamaya, genişletmeye ve sürekli karşılaştırmalarla bakış açısına doğru bir işleyiş kazandırmaya çalışıyordu.

Louvre müzesini gezerken, tanrılara, sulardan doğan Venüs’lere, Çocuk İsa ile Bakire Meryem’lere, Poussin’in eğretilemeli kişilerine ya da Watteau’nun hafifmeşrep eğlenceleri anlatan tablolarına şöyle alelacele bir göz atıyordu... Çok tanrılı dönem ya da dinsel uydurmaları, efsanelerin biçimlendirdiği tarihin olgular takvimi onun umurunda bile değildi. Soğuk bir görkemlilik, duygusal yapmacıklık sinirine dokunuyordu. Onun için güzel demek, gerçeğin yansıtılması demekti. Kitaplara dalıyor, sinemaya gidiyor, yaşamı çeşitli yönleriyle: karşıtlıkları, acılarıyla, gizemli yolculuğuyla, hepsini birden daha bir iyi kucaklamak kavramak için sanat yapıtları üzerinde derin derin düşünüyordu...

Michel, aklın ürünlerini ve toplumsal sorunları aynı düşünce sistemi (felsefe) ışığında ele alıyordu: tarihi materyalizm. Messinalı Antonello’nun kurnaz ve buz gibi bakışlı, paralı askerleri önünde, bir dönemin gizlerini keşfediyordu. O tarihsel dönem, garip ve yabanıl tutkuları, sabır içinde hazırlanan öç almaları, kavga arayan kabadayıları, zehirleri, hançerleri, Venedik kurşunları, Médicis ve Borgias ailelerinin cinayetleriyle tekrar tekrar canlanıyordu gözleri önünde...

Feodal düzenin çöküşünün ardından, sınıflar birbiriyle, ayakta kalmak için savaşıyorlar; şiddet daha kurnaz biçimler altında genel görünüm kazanıyordu. Tombul yanaklı burjuva, gurur içinde, servetine kurulmuş, Balzac’ın çağdaş kahramanları, M. Bertin’in çizgilerinde ortaya çıkıyordu; Ingres bu tiplemenin ne denli kurak, dalkavuk, övüngen, hükmetme iştahlı olduğunu göstermiştir. Yasa maddesinin yerini pusu kurmalar alıyordu, ahlaksız kurbanını artık hançer darbeleriyle delik deşik etmeyip, onu poliçe ve protesto mektuplarıyla faka bastırarak paramparça ediyordu...

Yeryüzünün güçlülerini bütünüyle yansıtan, gururlarının, bencilliklerinin, acımasız sertliklerinin kanıtı olan bu görüntülere, halkın üstünlüğü, yalın insanların iyiliği, karanlıkta kalanların şanı-şöhreti, tüm bunlara tam karşıt bir görüntü oluştursun isterdi Michel. Şuna buna bakayım derken, bunca tuvalde karşı çıkıp meydan okuyan, maddeye bir kıpırtı, bir biçim kazandıranların sıkı duruşlarını keşfetmiş oluyordu –yani madenciler, oduncular, iskele kuranlar, taş ocaklarında çalışanlar, iskele hamalları, duvarcılar, demirciler, demir dökümcüler, cam işçileri...

Ressamlar genelde, işçileri görmeden yanlarından geçip gidiyorlardı; asıl ele alınmayı hak eden şey sanki soylular ve zenginler sınıfına takılıp kalmıştı sanki... Yalnızca birkaç sanatçı –ama ne kadar az, ne kadar!– küçük insanlara ve mesleklerine eğilmişlerdi. Le Nain kardeşlerin tablosu önünde, Millet ya da Courbet’nin tabloları önünde durup Michel, yüzyıllar boyu insanların çektikleri eziyeti, toprak kesekleri üstüne eğilmiş yoksulları, ağır devinimli, ağaç kabuğu gibi kırışık ve yanık tenleriyle, bir testi önüne, çıplak ayak, göğüs bağır açık ya da bir tarla kenarına kendini atıvermiş, güneşin altında yorgunluktan tükenmiş, kafaları bomboş, elleri ayakları katılaşmış, havansı ilkelliğine dönmüş, kederli ve ağırbaşlı köylüleri göstermek isterdi Odette’e...

Böylece Odette’te acıma, öfke duygularını uyandırmayı, onu bebek oyunlarından çekip almayı umuyordu.

Ne yapacağını bilemez haldeydi; öyle ya, Odette ayak diriyordu ona. Micel onu Corousel meydanına doğru sürükledi, orada zafer takının, bodur, dört köşeli güçlü kütlesi yukarıda yan yana dizilmiş dört atlı savaş arabasının kara siluetini düşürüyordu gökyüzüne.

Halk tarafından dört kez işgal edilmiş olan kral sarayının geniş cephesi önünde, Michel, Paris komünü sırasındaki yangından önceki eski haliyle dört cephesiyle birlikte gözünün önüne getiriyordu: iç avlu, atlı arabalar, kaleş ve Victoria stilleri, geçit törenleri, her iki Napolyon dönemlerinde silah altına alınmalar, daha neler neler... Devrim üstüne devrim, çeşit çeşit! Toz olup giden tahtlar, devrilen siyasal sistemler, yitip giden dünyalar... O günün kendini beğenmiş ağa babaları, kendi düzenlerinin kalıcı olduğunu öne sürmeye cesaret edebiliyorlardı, oysaki o düzene tek bir yüzyıl bile ne çok değişiklikler getiriyordu.

Aralarında hiç konuşmaksızın çevreyi inceleye inceleye yürüyorlardı. Bir ara Carousel’in tam altında, merkez noktada durdular, Dikilitaş’ın (Obélisque) kurşuni çizgisiyle kesişen ve zafer takının üstte taçlandırdığı perspektifi seyre daldılar; ufuk çizgisine gömülüp kalmış ve asla batmayacak olan bir güneş gibiydi bu zafer takı.

Odette’in umursamazlığı karşısında Michel bir öneride bulundu:

– Vapura binelim mi?

Odette dudaklarını bükerek duraksar gibi yaptı. Sonra heykel ve tuvallerin sıkıcı geçidinden, bitmek tükenmek bilmeyen salonlardan ve bir şeye yaramayan açıklamalardan çok çok daha iyi olacağına karar verdi.

– Senin berbat resimlerindense, bunu yeğlerim, dedi. Sonra gözleri parlayarak ekledi: Marne kıyısına dansa gideriz ha?

Bu ani düşünce fena değildi hani, Michel’in bir parça hoşuna gitti. Ama astığım astık kestiğim kestik havalarına girmek istemiyordu. Nehir kıyısındaki iskeleye doğru yöneldiler. Küçük vapur suda yalpalayıp duran dubalı iskeleye çarpa çarpa yanaştı. Odette Michel’e tutundu:

– Sıkı tut beni. Ne dersin bir de deniz tutmasına kapılıyor muyuz nehirde, ne komik olur!

Vapurda güverteye yerleşip, parmaklıklara abandılar. Yalnız sayılırlardı. Michel Odette’i sarılıp öptü:

– Rahat dur... Saçımı bozuyorsun... Rujum silinecek.

Kaptanın sesi bir buyruk savurdu; ardından kısa bir çıngırak sesi. Pervanenin gürültüsü makinelerin homurtusunu bastırdı. Vapur sallandı ve yuvarlacık gövdesi iskeleyi sıyırarak nehrin ortasına atıldı.

“Ne şahane!” diye düşünüyordu Michel... “Rıhtım, eski evler, geminin ardındaki sulara yansıyan güneş, çatıların oluşturduğu kırık çizgiler, sıra sıra köprüler... Bütün bunlar insanoğlunun eseri.”

– Denizi gördün mü sen, diye sordu birden Odette.

– Le Havre ile Honfleur arasında deniz yolculuğu yaptım, diye yanıt verdi Michel, biraz şaşkındı. Orada kıyı böyle yakından görülmez...

Tarih deyince aklına rastgele geliveren düşünceler arasında sordu:

– Alexandre Dumas’yı okudun mu? Nesle Kulesi kıyıda, Enstitünün yerinde yükselirdi o vakitler. İşte tam oradan, Kraliçe Margot, Buridan’ı bir çuval içinde Seine nehrine attırmıştır.

Odette ilgiyle baktı. Çarpıcı renklerle resimli bir kitap kapağı anımsıyordu; kara dalgalar, ay ışığında mazgallar ve ürküntü veren darağacı, ellerindeki meşalelerin aydınlığında katiller, su içindeki insanlar ve boşluğa fırlatılan çuval.

Michel ona, eski zamanların önemli kadınlarını, yasal olmayan çılgın eğlence ve kanlı aşklarını anlattı. Parmaklıklar ardından geç vakit evine dönen insanların yolunu gözleyip onları yanına getirtirler ve bir gecelik sefahattan sonra şafak vakti ya hançerleyerek ya da boğarak onlardan kurtulurlardı...

– Bu zamanların ışıklı reklamlarıyla; kırmızı, mavi, mor ve sarı ışık demetleri nerde... Paris gecelerinin sessizliğini yalnızca bekçilerin ya da ölmek üzere olan birine kutsal yağ sürme töreni için telaş içinde yürüyen bir rahibin ayak seslerinden, karanlık sokaklardaki kılıç şakırtılarından, boğuk iniltilerden, Nesle Kulesi’ne yaklaşılınca da nehre bir şeyin düşerken çıkardığı gürültüden öte hiçbir şey bozamazdı...

– Aman ne korkunç diye bağırdı birdenbire Odette. Bak, bak, şuraya bak!..

Koca bir şişmiş köpek leşi, dört ayağı havada olduğu halde karşı kıyı boyunca su üstünden geçip gidiyordu; ezik, çürümüş karnında kurtçuklar kıvıl kıvıldı, üstünde sinekler uçuşuyordu.

Notre-Dame Kilisesini sağ tarafta bırakarak yanından geçtiler. Nesle Kulesi’ni anlatmasıyla Odette’in can sıkıntısı dağıldığından, bu kez Michel, Esméralda’nın serüvenini anlatmak, Quasimodo ve Şövalye Phoebus’un çingene kızına olan tutkulu aşkını dile getirmek istedi. Ama Victor Hugo ve romantizm üzerine yaptığı girizgâh çok uzayınca, Odette gerisini beklemedi bile.

– Sen tarih dersi dışında bir şey bilmez misin? Bana ilkokul öğretmenimi hatırlatıyorsun...

Surat asarak, mendilini hafifçe dişleri arasına alarak, ona sırtını döndü.

Michel onun gönlünü aldı, fıkralar anlattı, çeşitli gazetelerden okuduğu haberlerden, atölyede dolaşan dedikodulardan söz etti.

– Patronumu yerden yere vurabilirsin! Daha ilk ricamda, senin nerden geldiğinle, ne düşündüğünle hiç ilgilenmeksizin seni işe aldı. O senin gibi değil tamam mı? Sen her şeyi daha da karmaşık hale getiriyorsun. Pazar günleri pazar yerinde l’Humanité gazetesini sattığını öğrendi... Gözüne uyku girmez oldu, bakalım seni orda tutacak mı?

Öfkelenen Michel sert biçimde karşı çıktı. Bekleyip görecekti. Son gülen iyi güler denmişti...

Odette:

– Gelecek, gelecek! Ağzında tek bir laf var. Ben yirmi yaşındayım tamam mı, eğlenmek, yaşamın tadını çıkarmak istiyorum, özellikle de yaşamı çok ciddiye almak istemiyorum.

Kafasında şen şakrak bir karnaval dünyası fır dönüyordu; aklı adalet, denetleme ve onca tutkunu olduğu yardımlaşma duygusunun bir arada bulunduğu bir özel yer olduğu için değil, aynı zamanda, olağanüstü hoş, neşe, çın çın öten çılgınlık, baştan çıkarma, şehvet dolu uçarı bir gösteri yeri gibi olduğundandı; belki Michel’in de kabul göreceği, talihin ayrıcalıklı kişilerine açık bir şölen yeriydi...

– Beni sinemalara, kırlara gezmeye götürmek yerine, gösterilerde nutuklar atan bir adamı koca olarak kabul edeceğimi sanıyorsan aldanıyorsun. İnsanın başkalarını düşünmeden önce kendini düşünmesi gerekir... Ortalığı altüst etmeyi ve arkadaşlarınla devrim hazırlamayı istemek çok güzel!.. Biraz yükselip, daha fazla kazanarak yaşamımızı kolaylaştırsan daha iyi edersin.

Michel başını öne eğdi. Haftalardır aralarında, birbirini dinlemeden karşılıklı konuşmalar süregidiyordu. Aşk, yalnızlığa çekilip ötekine karşıdan bakmak demek olmayıp, ötekine, yani sevdiğine ayak uydurarak, birlikte aynı yöne doğru bakmak olmalı, diye düşünüyordu Michel. Böyle olması gerekirken her ikisi de diğerini kendi tarafına çekiyordu. Michel ona, çalışanların özgürlüğünden uzun uzun dem vuruyor, oysa öteki, yani Odette, işten, çalışmaktan kurtulup özgürleşmeyi düşlüyordu...

Vapur şimdi, her iki yanda da alçak seviyedeki kıyı şeridini izleyerek yol alıyordu. Sıra sıra dizili tomruklar, çuvallar, kasa sandıkları, depolar, kayık ve gemi barınakları, maçunalar, vinçler, açılıp kapanan köprüler, iskeleler, bir mavna ve römorkör filosu... Michel bütün bunları, oralara yığılmış biriktirilmiş, ama birilerinin sırası günü gelince ordan payını alacağı zenginlikleri karşıdan seyretmeye bayılıyordu.

Odette bir derginin sayfalarını karıştırıyordu. Louvre’un reklamı çok hoşuna gitti: mayolu kadınlar, şemsiyeler altına uzanmış, okyanus göğünde uçuşan martıları seyretmekteydiler. Öğleden sonrasının mahvolması, neşeli sesleriyle, insanı okşayan kumaşlarıyla, dokununca elinin altında yumuşacık duyumsanan ipek satenleriyle, hışırtıyla uçuşan giysileriyle ve kadınların zevkine sunulan tüm süs eşyası ve takılarıyla, son moda tasarımlarıyla mağazaya duyduğu özlem, kırgınlığını daha da artırdı.

Varmak üzereydiler. Michel, Maison-Alfort tarafına gitmeyi önerdi: ordaki kır kahvesinde patates kızartması yeseler fena mıydı yani... Genç kız ise dans etmek, baloya taksiyle gitmek istiyordu. Parası olmayan Michel ise ormanda bir gezinti yapmayı yeğler gibiydi.

– On Franka kıyamıyorsun yani...

Ağlamaklı olan Odette gerisin geri vapura binmeyi geçiriyordu aklından ama uzaktan gelen akordeon nağmelerini duyunca vazgeçti. Eve dönmektense, yürüyerek Nogent’a gitmek daha iyiydi.

Michel’in onun koluna girmesine izin vermeksizin sokağı tırmandılar ve ağaçlık yere daldılar...

Michel aylardır Odette ile çıkıyordu. Aşkları aynı şarkılardaki gibi başlamıştı.

Üvey annesiyle müthiş bir tartışmadan sonra, 1914 savaşında ağır yara almış olan babasının, Romainville’de Loucher yasası sayesinde, parsellenmiş arsası üzerine inşa ettirdiği evi terk etmişti. Civarda bir otele kapağı atmıştı; ama sadece geceleri uyumak için gidiyordu oteline.

Odası, gerçek birer karınca yuvasını andıran çok sayıdaki binayla aynı avluya bakıyordu. Gecenin bir vakti, genelde sabahın ikisi veya üçünde, bir çalar saatin korkunç zırıltısı rüyalarından çekip alıyordu onu. Daha gözünü yeniden kapar kapamaz, bu kez bir başkası çalmaya başlıyordu... Saatler ilerledikçe zil sesleri çoğalıyor, dayanılmaz ve sağır edici bir hal alıyordu. Ta ki öfkeden küplere binerek, kalkıp giyinene kadar böylece sürüp gidiyordu.

Panjurları açınca, her odadan, her kattan, kuşkucu gözlerin üzerine dikildiğini hissediyordu. Herkesler birbirini perdeler ardından gözlüyor, gözetliyordu; herkes birbirine bakıp öyle ayarlıyordu sabah yıkanma saatini; bilerek veya bilmeyerek, herkes komşularının özel alanlarına giriyor, alışkanlıklarını, zevklerini, takanaklarını, saplantılarını öğrenmiş oluyordu. Eğer merak bir yerde uyanıksa, kötü niyet yavaş yavaş yok olup gidiyordu. Evlerin ve işçi barınaklarının birbirine hiç de hoş olmayan bu yakınlığı nedeniyle insanlar birbirlerini çıplak olarak da görebilir ve bir de bakarsınız karşılıklı merhaba demeye başlamışlar...

Karşıki pencereden bazı bazı, karanlık bir delik üzerinde sarışın bir kafa, bir ışık halesi gibi bir baş eğiliyordu öne doğru. Michel onu gözetlemeye başladı.

Onunla ilk kez sokakta karşılaştığında içini bir sıcaklık kapladı sonra yüzüne doğru yükseldi sıcaklık. Düşündüğünden de güzeldi kız. Kaldırımda olduğu yerde çakılıp kalmıştı; ondan ayıramıyordu gözlerini ve aptal aptal gülümsüyordu kıza. Ertesi gün mengenesine eğilmiş çalışırken bile onu güneş ışıkları içerisinde parlarken getiriyordu gözlerinin önüne. Onunla konuşuyor, ona cevaplar veriyordu.

Otele gelgitler içinde yalnızlık daha bir baskın çıktı. Kulaklarında fabrika ya da metro gürültüsü, tartışmalardan kafası patlamış halde oteline döndüğünde odasındaki buz gibi sessizlik onu mahvediyordu. Orada kalmış olan her kişinin sıkıntıları duvarlara sinmiş gibi gelirdi ona. Anasının ölüm acısını daha üzerinden atamamış olan Michel, bunca ürküntü veren şey arasında, bir kadına, güvene ve sevgiye dayalı bir dostluğa gereksinim duyuyordu. Pis duvar kağıtlarının, ortası göçmüş gıcırdayan karyolanın, herhangi bir özelliği olmayan kırık dökük, bozuk eşyaların, kendisi gibi yalnız nice başka insanların gelip geçtiği ve gelip geçeceği şu daracık mezbeleliğin, çaresiz, giderilmez çirkinliği, tokat gibi çarpıyordu suratına.

Bundan dolayıdır ki Odette’in peşine düştü; sokakta karşılaşmaya, dikkatini çekmeye çabaladı. Çıkış saatlerini gözledi, aynı otobüse binmeye, onunla bir gülümseyişle olsun iletişim kurmaya çalıştı; bir sözcük, bir övgü sözü sarfedebilmek için neler yaptı neler!..

Bir akşam, son metrodan inince, peronda Odette’i gördü, duraksar gibiydi.

– Bana eşlik eder misiniz, dedi kız onun koluna yapışarak. Bizim oralar pek işlek yerler değil de...

Dereden tepeden söz ettikten sonra, Odette ona, seyrettiği oyunu anlattı. Oyundaki kadının yazgısına özeniyordu; yoksul bir kız, sonunda cömert, yürekli şato sahibiyle evleniyordu.

– Masalları sever misiniz? Gerçekler çok daha farklı ama, diyerek düşüncesini belirtti Michel.

Ertesi gün pazardı, pencereden seslendi Odette:

– Ütü tamirinden anlar mısınız?

– Eveet... Ayrıca ütülenecek bir pantolonum var.

Michel’i annesiyle tanıştırdı; artık her yardım isteyişinde onlara gitti Michel. Odette, uzayıp giden baş başa kalışlara karşı çıkıyordu, ama sinema davetlerini kabul etti.

Ne var ki yaşam inişli çıkışlıdır. Sonrasında zor günler geçirecekti Michel. Siyasal tutumu nedeniyle zorunlu izine çıkarılınca, işveren sendikalarının kara listesine alındı; yeni bir iş aramak için kentte ve banliyölerde koşturmak zorunda kaldı.

Odette, onun bu şanssızlığı karşısında hayretler içinde kalıyordu.

İyi bir işçi her zaman iş bulur... Mignard’ın sekreterliğini yapan Odette, patronuna, Michel’den bahsederek iş isteğinde bulundu; patron da hiç düşünmeden Michel’i işe aldı.

Mignard müşteriye rahatlık sağlamak amacıyla, Chemin-Vert sokağındaki yazıhanelerini kullanıyordu hâlâ. İşe giriş çıkış saatleri çakışmıyordu, Michel ile Odette ancak hafta sonları buluşabiliyorlardı. Otelden ve o berbat lokantadan kurtulmasını ve kendi eşyası içinde yaşayabileceği bir yere taşınmasını Odette önerdi ona. Hatta ona, Cotrone ananın kapıcılığını yaptığı binada bir oda ve mutfaktan oluşan ufak bir yer buldu.

– Böylece, evlendiğimiz zaman metro ya da otobüs masrafım da olmayacak...

Ağırbaşlı bir genç kız olarak, Michel ancak geçici siyasal tutkularından vazgeçtiği zaman onunla evlenmeyi düşünüyordu Odette. Başlangıçta onu sıkıştıran Michel olduğu halde, şimdilerde tereddütteydi. Odette’in kafası sadece tüller, şifonlarla meşguldü, balolar ve tenorlar vardı hayalinde; ayrıca, ciddi romanlar okumaktansa, salakça filmleri yeğliyordu.

Bir haftadır surat asıyordu. Hiç kuşkusuz naz niyaz... Ayrıca, mağazaları gezmeye gidememiş olmak da aralarındaki uzlaşmazlığı pekiştiriyordu.

Hiç konuşmaksızın gezdikleri Vincennes ormanından çıkınca, Boule Rose’u dolduran gürültülü kalabalığa karıştılar... İnsanı bayıltan bir caz müziğinin tepinmesiyle sarsılan üstü kapalı giriş yolunda, bir masaya oturabilmik için dansın sona ermesini beklemek zorunda kaldılar. Neşeli iki dans fırtınası arasında yerlerine oturmuş oldular.

Yapma çiçekler ve reklam flamaları salonu süslemekteydi. Cilalanmış dans pisti, ışık oyunları altında pırıl pırıl yansımalar içindeydi. Orkestra balkonunda kıpırdamadan bekliyorlardı müzisyenler.

Bateri zillerinin kısa bir vuruşuyla, herkesler ayağa kalktı. Masa ve sandalye gürültüleri içerisinde çiftler birbirine sarıldılar...

Orkestra veryansın etti. Kocaman davul, tokmağın vuruşlarıyla ritm veriyordu, on kadar bakır nefesli çalgı da inişli-çıkışlı; sert-yumuşak; ince-kalın tonlarla bir kavgadır tutturdular aralarında. İki neşeli zencinin haydi demesiyle birlikte, kolları sıvalı müzisyenler, trompetle, tıkacıyla, adeta oyun oynar gibi, ne marifetleri varsa döküyorlardı ortaya; yanaklarını şişirip, soluk alıp vererek, tükürük içinde nefes tüketip duruyorlardı.

Bunca ses bunca gürültü arasında, çiftler kalça kıvırıp tepinerek, sanki kutsal bazı tapınma hareketlerini yerine getiriyor gibiydiler... Toplumun her katmanından insanlar, burda aynı hareketleri yapıyor, çarpışıyor, aynı nağme ve ritmlere boyun eğiyorlardı. İyice ölçüp biçerek düzen tutan bu işin acemileri ise, kibar beylere yakışır bir nezaketle, dans arkadaşlarını yerlerine kadar götürüyorlardı. Göze batar zarafette giyinmiş haylaz gençler de bir sonraki kurbanlarını gözlerine kestiriyorlardı. Kolay ele geçen serüvenlerin peşinde olan iyi aile çocukları ise fingirdeklerin gözlerini kamaştırmaya bakıyorlardı. İnsanları dansa sürükleyen kızlar, deliler gibi dönüp duruyorlardı yerlerinde.

Terden gözlerindeki boyaları akan dansçı kızlar, göğüs ceplerinde mendilleri ve boşta kalan elleri yuvarlak kalçalar üzerinde olduğu halde dönüp duran kavalyelerine bırakıyorlardı kendilerini... Göbek göbeğe, yapışık halde, oldukları yerde tepinip sıçrıyorlardı çiftler.

Michel hiç hoşlanmıyormuş gibisine bir hareket yaptı. Yozlaşmış bir toplumun şu yapmacık neşesi, şu ah oh sesleri, otomatik hareketler, kol ve bacakların öfkeden kudurmuş halleri hiç de halk danslarının, köy eğlenceleri ve köy oyunlarının neşesini, güzelliğini, tatlı edasını, ateşli havasını, doğallığını çağrıştırmıyordu...

– Bu konuda bir şey bilmediğin için eleştiriyorsun, diyerek öfkesini belli ediyordu Odette de. Ama ben buraya seyretmeye gelmedim...

Odette ayağa kalktı. Dalgalı saçları olan genç bir adam işaret ediyordu ona. Tanımadığı bu adamın omzuna abanmış halde, tepinenler arasına katıldı o da...

Michel dans edenlere sırtını döndü. Nehirde kürekli uzun sandallar, tek kişilik hafif kanolar, kayıklar, futalar birbirlerine tosluyor veya yanlarından gelip geçiyorlardı; gülüşler, kahkahalar, alaylar, şakalaşmalar, bağırıp çağırmalar arasında güneşe, rüzgâra ve suya kendini kaptırmış güçlü bedenlerin devinim ve neşesi içerisinde sallanırken az daha alabora olacakmış gibiydiler.

Odette her dans arasında yanına gelip, bardağındaki çubuğu ağzına alıp emiyor, çocuksu hali ve lafı çok uzatarak şakımasıyla, müzikten, birdenbire gelinlerin tuvaletlerine, ayaklarını sıkan iskarpinlerinden, son moda saç biçimlerine, kendi dans arkadaşından, zencilerin yüz buruşturmalarına atlayıp, daldan dala konuşması Michel’i hayretlere düşürüyordu. Sonra zilin tekrar vurmasıyla, hoop yeniden kalkıyordu dansa...

Defalarca, bu son slow dansım, bu son fox trot’um, son rumbam diye sözler verdikten sonra eh nihayet bir karara vardı.

Dönüş can sıkıcıydı. Aralarında bir şeyler sona eriyordu. Michel’in buluşma günü önerisini geri çevirdi. Michel nedenini sordu.

– Ben özgür biriyim, sana hesap verecek değilim! şeklindeydi karşılığı.

Ertesi sabah saatin sekizinde, kentin Les Lilas kapısında bulunmuş olsaydı Michel, anlardı olup biteni.

Birkaç gün öncesi, mektup saatinde patronun çağırmasıyla, Odette elde bloknot ve kurşun kalem olduğu halde masasına yerleşmişti. Alfred Mignard odada bir enine bir boyuna dolaşıyor, arada bir duruyordu, aklı başka yerdeydi; sonra birden düşüncelerini toparlayarak bağlıyordu sözü... Yazdırırken genç kıza bakıyordu. Tam önünde duruyordu, başı öne eğikti, sarışın ensesi bir Fantin-Latour¹³ tablosundaki gibi ışık halesi içerisindeydi. Onu hiç bu haliyle görmemişti. Telefon ve hesap makinesiyle aynı kategoriye dahil bu sekreter kızda birdenbire kadını keşfediyordu. Ona yanaştı, tepesinde durup, kokusunu içine çekerek, elini korsaj açıklığından içeri daldırma arzusuna kapıldı... Ama yalnızca parmaklarını ensesinin üstünden şöyle hafifçe bir geçirdi.

Şaşkınlık içinde ürperdi Odette. Hiç böyle yapmazdı patronu, bu tür laubali davranışlara alıştırmamıştı onu. Bakışları karşılaştı. Odette, biraz da gururla, gülümsedi. Hem okşayıcı hem de babaca yaptığı bu hareket, patronun çalışana duyduğu güvenin bir belirtisi gibi gözüküyordu.. Korku duyduğu bir amir, onu heybetiyle baştan çıkaran bir erkek karşısında boyun eğmiş halde, bekledi...

Parmaklar yukarı, saçlarına doğru çıkıyorlardı... Parmakların baskısı kesildi... Mignard yazdırırken, odanın içinde ağır ağır dolaşmaya koyuluyordu yeni baştan.

Genelde bir karışıklığa yol açmamak için sevgililerini dış dünyadan, evli kadınlar arasından seçerdi. Bir patron, personeli için hep patron olarak kalmalıdır diye düşünürdü.

– Odette, sen daha önce hiç deniz gördün mü?

Bir yıldır hizmetinde çalışıyordu ama, onunla hiç böyle konuşmamıştı Bay Mignard. Sevimli ve kibarca yanıtladı Odette bu soruyu:

– Hayır Bay Mignard!

– Pazar günü Deauville’e gidiyorum. Şimdi kış mevsiminde olduğumuzdan henüz orada kimsecikler yoktur... Ama, siz de bu fırsattan yararlanmak isterseniz, sizi de götürürüm beraber. Birlikte öğle yemeği yeriz.

– Çok isterdim... Annem kabul etmez ama.

Biraz da dalga geçer gibi göz kırpıyordu Mignard.

– Modern bir genç kızı her an bir kız arkadaşı davet edebilir öyle ya!

Düşlere dalan sekreter kız başını önüne eğdi. Yeni baştan cümleler döküldü teker teker, kalemi koşturuyordu kağıdın üstünde.

O andan sonra da aralarında bir tür işbirliği gelişti. Patron zile bastı mı, Odette doğru oraya gideceğine, saçını başını düzeltmek, pudrasını tazelemek için lavaboya geçiyordu. Eskiden olsa, bu gecikme belli bir dikkat çekme, uyarı cezası getirebilirdi ona... Mignard sesini çıkarmıyordu. Yalnızca genç kız içeri girince, manalı bir gülümseyiş beliriyordu dudaklarında.

Cumartesi sabahı, Mignard ellerini masa kenarına yaslamış, yazı ve evraklara bakıyordu. Odette masaya yaslandı, karnı patronun parmaklarına değdi. Adam, onun ne yaptığını anlamak, buna bir mana vermek için kızın yüzüne baktı. Kıpkırmızı kesilen Odette hemen geri çekildi. Bile bile miydi yoksa yanlışlık filan mı vardı?.. Yüzünün kızarması ve şaşkınlığı saflığından ileri geliyordu.

– Ne kadar kazanıyorsunuz ayda?

– Herkes gibi, sekiz yüz Frank...

– Daha fazlasına layıksınız. Bundan böyle yalnızca yazı işlerine bakacaksınız. Ay sonunda size zarfınızı ben takdim edeceğim...

Çekmecesini açtı.

– Alın bunu, ama kimseye söz etmeyin bundan, diyerek sürdürdü konuşmasını.

Odette dokunmaksızın, kaçamak bakıyordu zarfa. Bu tür bir hareketin ne anlama geldiğini biliyordu. Ama bir çalışan böylesi bir bağışı geri çeviremez.

– Neyse, sizi yarın sabah, Les Lilas kapısından alırım...

Belirlenen saatte, koca bir Talbot¹⁴ Odette’in önünde duruyordu. Mignard binmesini söyledi bir işaretle.

– Nereye gidiyoruz? diye sordu genç kız.

– Deauville’e! Size bu konuda söz verdiğim gibi...

O da çekingen davranıp, çok yer kaplamaktan korkarcasına bacaklarını iyice toplayarak, deri koltuğun bir köşesine ilişti.

– Uzatın bacaklarınızı, sırtınızı yaslayın arkaya, rahatınıza bakın, dedi Mignard.

Sohbete daldılar. Adamın direksiyondaki becerisini hayranlıkla izliyordu Odette. Pazar gününü istediği biçimde kullanabilmek için uydurduğu bahaneyi anlatırken, küçük, yaramaz bir kız gibi eğlendirdi onu: efendim, hesap dökümü yapılacakmışmış...

– Ama akşam saat sekizde evde olmalıyım, yoksa annem, Chemin-Vert sokağına gidip beni aramaya kalkar...

Quarante-sou sokağı, kırsaldan geçiyordu, sabah sisinin dalga dalga yayıldığı Seine nehri vadileri sağ tarafta kalıyordu. Yolları kaba taştan, dar sokaklı, basık, sıkışık evleri olan köylerin içinden geçiyorlardı. Yamacı dönünce, manzara değişti: daha yeşil, daha çekici gibi gözüktü ona. Kızıl kahve inekler otlamaktaydılar, çayırlar, ilkyazda çiçeğe durmuş elma ağaçlarıyla bezenmişti yer yer... Talbot, önüne çıkan arabaları yakalıyor, solluyordu. Odette bu oyuna kaptırmıştı kendini. Kilometre taşları, telgraf direkleri, koca koca ağaçlar ufukta beliriyor ve baş döndürücü bir hızla yanlarından geçip gidiyorlardı. Düz kiremitli çatıları, duvarlardan dışarı uç vermiş tavan kalasları ve kirişleriyle binaları, ormanın bağrına gömülmüş küçük şatoları, çiftlik ve şatonun elindeki geniş barınakları bir şimşek hızıyla görüp sonra gözden yitiriyordu Odette. Nihayet rüzgâr yosun kokuları getirdi. Denizi görmeden önce soluyarak algılıyorlardı. Birdenbire, kumsalın bittiği yerde, sonsuz büyüklükte, neredeyse göğe karışan, türkuvaz ve gümüşi renklerde, üzerinde yer yer beyaz yelkenler olan engin deniz gözüktü; sanki rüzgâr, dalgaların üzerine elma ağaçlarının çiçeklerini savurmuş gibiydi...

Odette arabadan atladı, ayakkabılarını çıkardı, dalgaları karşılamaya koştu kumsalda, çıplak ayağını köpüklü sulara daldırdı; buz gibi soğuk sular ayaklarına değer değmez bastı çığlığı...

Denize bakan, geniş, camekânlı bir salonda baş başa denecek kadar az sayıda insan olduğu halde öğle yemeklerini yediler. Adlarıyla ilgisini çeken yemekleri ısmarladı Odette. Genç kız daha ağzını açar açmaz, enine boyuna ve dazlak biri olan şef garson, efendisine hizmet eden baş hademe saygısı içerisinde eğiliyordu önünde...

Yemekten sonra, büyük kumsala doğru seyirtti; alelacele adını yazdı kumlara; bir yengeç yakaladı; soluk soluğa kalana dek koştu; hiç olmadığı kadar özgürdü. Denizden esen nemli rüzgâra veriyordu kendini; müthiş zevk alıyordu onu sarmalayan, giysisini bedenine yapıştıran, saçlarına doluşan rüzgârdan. Çevresinde martılar, tiz çığlıklarıyla selamlıyorlardı onu...

Onu yanına çağırdı Mignard; ona sorulsa istemeden ve çok erken... arabaya bindiler yeniden. Havadan, ışıkların ve o yerlerin güzelliğinden başı dönmüş bir halde, Mignard’ın omzunda, kendini bırakıyordu, mutluydu; dudaklarında bir parça tuz tadı vardı; dalgaların çakıl taşlarına çarparak dağılışının gürültüsü kulaklarındaydı hâlâ... Ani virajlarda gözünü açtığı zamanlar, erkek arkadaşına bakıyordu; onu düzgün profiliyle, kırlaşmış şakaklarına karşın genç görünüşlü havasıyla, hem dikkatli hem mesafeli duruşuyla, mahallede etekleri çevresinde dönüp duran uçarı delikanlılara pek benzemeyen haliyle çok sevimli buluyordu.

Maillot kapısına geldiklerinde araba yavaşladı.

– İyi, geç kalmayacağım, dedi Odette. Saat altıya geliyor.

– Evinize dönmeden önce, saçlarınızı fırçalayacak ve bir iki pasta atıştıracak zamanınız olacak...

Odette sarardı, ama fazlaca düşünecek zamanı olmadı. Araba, iki yanı, bahçeleriyle parmaklıkların arasında sessiz sedasız gözüken otellerle dolu ıssız bir sokakta durdu.

– Beni izleyin, diye buyurdu Mignard.

... Akşam geç vakit, araba onu evinden uzakta olmayan bir yere bıraktı. Mignard ertesi gün öğleden sonrası için buluşma saati belirledi.

– Louvre’a çorap, gömlek, istediğin ne varsa onları almaya gideceğiz... Büroya bir pneu¹⁵ yollar, hasta olduğunu bildirirsin.

Kafasının içi uğuldayan Odette, sevgilisine öpücük yollamak amacıyla döndü; sonra, onun armağan olarak koluna taktığı saatini yukarı sıvadı.

Sokak çocukları kaldırımlarda geçişi engelliyor, aralarında tartışıyor, gelip geçenlere çarpıyorlardı. Sokak lambaları, titrek ve kararsız ışıklarını salıyordu; sebze ve meyve kabuklarına basan kayıyordu; erkekler kahvehanelerde ağız dalaşındaydı, birbirine yapışmış gölgelerin siluetleri düşüyordu duvarların üstüne...

Soğuk ve rutubetli koridora daldı Odette. Avludan, katlardan bildik kıpırtı, tartışma, ciyak ciyak bağırtı, boğuk insan sesleri, çarpılan kapıların gürültüsü geliyordu... Odette yoksulluğun, çirkinliğin, acı acı yakınmaların, kötü niyetliliğin evrenine katılıyordu yeni baştan. Midesi bulanarak bakıyordu yüksek aynalara, ıslak halılarıyla odalara, ayak izlerine, ahşap mobilyalara, çukurlaşmış dört köşe yatağa, pembe abajur altındaki ürkek aydınlığa, mozaik taşlı banyoya ve kir pas içindeki korkuluğuna dokunmamaya özen gösteriyordu merdivenlerin.

6. Bölüm

BAGNOLET’DEKİ FABRİKA

Fabrika kapısı da hapishane kapısı, mezarlık kapısı gibi sevimsizdir. Her üçü de insan yaşamının üstüne kapanır. Birkaç saatliğine, yıllar boyu ya da sonsuza dek.

İşçiler, daha eşiğe ayak atar atmaz, giysilerini çıkarmadan önce kafalarına takılan ne varsa kapıda bırakıyorlardı. Tartışmalar, şakalar, kızgınlıklar, demir parmaklıklar önüne gelince kesilirdi. Yoklama kartlarını basar basmaz, ortalıkta arkadaş falan da kalmazdı; yalnızca alabildiğine makine vardı, bir de belli bir üretime uyarlanmış, belli bir bütünü oluşturan insan unsuru.

Paris’teki mal üretimi, 19. yüzyılın sonuna varana dek el işçiliğine dayanıyordu. Patron yalnızca model yaratımı ve satış işi ile uğraşıyordu. Hammaddeyi haddecilere sipariş verir, onlar da tornacı, metal işlemeci, kaplama ustalarına iletirlerdi. Bazen de biçim almış parçalar, nikelaj ve cila işi için Paris’in öte ucunda bir yerdeki bir başka ustaya gönderilirdi. Bu parçalar ana atölyeye, yani patrona döner ve o da bunları piyasaya sürerdi.

Mignard Kuruluşları, el emeği sürecinden imalat sürecine geçmişlerdi. Her şey aynı çatı altındaki belli başlı beş atölyede toplanmıştı: Hadde-düzleme, kesme-kaplama, vurmalı torna ve otomatik torna, nikelaj, cila. Fabrikaya giren hammadde tek tek bu bölümlerden geçiyor ve mamul parça olarak çıkıyordu.

Bir zamanlar pazartesi günleri kafa çekmeler pek meşhurdu. Ateşçiler, tornacılar, tesviyeciler, düzlemeciler, cilacılar için hafta, çarşamba günleri başlıyordu: Cepler boş, kafalar duman, iki kadeh atarlardı. O tarihlerde bir parça özgürlük vardı. Ustaların ya da küçük çaptaki işverenlerin, avlu köşelerinde ya da sanayi bölgelerinde kol gücü ile çalıştırdıkları kişiler arasında, parça üstünde çalışanlar biraz kafalarına göre gelip giderlerdi işe. Saat dokuzda köşedeki küçük kahvehanede bir kadeh beyaz şarap atarlardı. Saat dörtte bir buçukluk veya litrelik kırmızı şarapla ikindi yemeği yenirdi, çünkü fırın ya da tezgâh önünde on, on bir, on iki saat ara vermeden işlemek gerekirdi. Sonra kutlamalar, anma günleri –loncanınki, kardeş sendikalarınki–, arkadaşların doğum günleri, düğünler, nikahlar, cenazeler, vaftiz törenleri vardı. Patronlar ve ustabaşıları da, şölenlere ya da cenaze törenlerine katılırlardı.

Atölye, Paris’in bu dış mahallesinin göbeğinde gürültü içinde homurdamıyordu artık. Neşeli işçiler, pencerelerden güzel kızlara ıslık çalmıyorlardı; giderek alet şakırtıları sokağın nakaratına eşlik etmez oldu.

İş yerleri banliyöye atılan, makinelerin gürültüsünden kulakları sağır kesilen işçiler hangi azize yakaracaklarını bilemeyip düğün ve vaftiz törenlerini unutup gittiler... Huysuz, kaba bir kapıcı, fabrika girişini gözetlemekteydi. Yoklama kartını delme zımbası, sarkacıyla acımasız bir tanık olarak: “Mekanik dünyanın krallığı burada başlar; burada, insani zayıflığa, güçsüzlüğe yer yoktur” der gibiydi. Her şey düzenlenmiş, yazılıp çizilmiş, numaralanmış, getirilip eklenmiş, toparlanıp bir merkeze bağlanmıştı. Beyaz şarap bardakları, bir şeyler atıştırmak, pazartesileri kafa çekmeler, eskilerin anılarında yaşıyordu artık.

İmalathanelerin tümünde parça işi, prim usulü verimlilik için çalışılıyordu. En dayanıklılar ve en usta olanlar kazançlı çıkıyorlardı. Ama, yorgunluk elleri ayakları ağırlaştırınca, dikkatler zayıflayınca, sonuçta ücretler azalıyordu.

İş başından on dakika önce ilk düdük sesiyle kara kapının iki kanadı, zıvanası üzerinde dönerek açılırdı. İşçiler, dalgalar halinde, sessizce, kart basma aletinin tekdüze tıkırtıları arasında içeri doluşur, avluyu baştan başa geçer, atölyelerin karanlık ağızlarına akın akın girecek şekilde kollara ayrılırlardı. Yedi dakika sonra da demirden bir çene gibi ağır ağır kapanırdı kapı. Daha sonrasında, kapı üzerinde yer alan küçük ikinci bir kapıdan bekçinin kızgın bakışları altında girilip çıkılıyordu. Geç kalma durumlarında zımba makinesi, karta kırmızı basıyordu... Uyarıya dikkat! İkinci düdük sesinde kilit şakırtısı duyulurdu. Ağır davrananlar, bir saat boyunca, küçük kapı yeniden açılana kadar sap gibi orta yerde kalırlardı. Bazen de müdür Raoul Griveux onlara çıkışırdı:

– Bir ayda üç kez geç kalma... Dördüncüde işiniz elinizden alınacaktır.

Ancak saat on ikiyi çaldığında, öğle paydosu sırasında dışarıya çıkılabilirdi iş günlerinde. Bunu isteyen kişi, nedenlerini belirtir, imzalar, sanki yurtdışına gidecekmiş gibi tekrar tekrar başvuruda bulunurdu. Sonuçta müdüriyet, bir yaralı ya da ölmek üzere olan birileri söz konusu değilse izin vermezdi. Gelen telefonları onlara bildirmezdi bile. İşçi, gün sonuna kadar dış dünyayla tüm ilişkisi kesik halde kalakalırdı. Evi mi yanmış, karısı pencereden mi düşmüş, çocukları tramvayın tekerleri altında mı kalmış, fabrikaya ait olduğu sürece bunlardan haberi olmazdı...

Mignard Kuruluşları, gitgide daha geniş, daha bir değişken müşteri sınıfının gereksinimlerini gidermeye çabalayıp duruyorlardı. Karışık üretimleri, çocuk oyuncaklarından dekorasyona, giyim kuşam malzemesinden otomobil aksesuarlarına varan bir çeşitlilik arz ediyordu. Halkalar, fermuarlar, mobilya destekleri, kapı tokmakları, trabzanlar, parmaklık çubukları, çerçeveler, kalıplar, otomobil süsleri, aydınlatma malzemeleri, araba lambaları, ısıtma yansıtıcıları, her tür eşya ve alete takılabilen bağımsız parçalar: Tüm bunlar, çok karmaşık ve çeşitli alet takımı gerektiriyordu. Bu malların ucuz oluşu, öte yandan rekabet tehdidi, hızlı bir seri üretim, ucuz bedel ve düşük ücreti zorunlu kılıyordu.

Makinelerin geliştirilmesi, kısa, kesin, otomatik hareketler, kısaca beceri ve uzmanlık, sürekli dikkat ve asla güçten düşmemeyi gerektiriyordu. Eskiden işçi, makine aksamını, mekaniği, güç dengesi ve onun gidişatına göre üretim hızını ayarlayarak az çok denetlerdi. O zamandan bu yana makineler kesin biçimde işi götürüyor, ne gevşemeye, hız kesmeye, ne de işi durdurmaya yer bırakıyordu. Alanlarında giderek özelleşen makineler, geniş, büyük, eklemeli bir bütünü, sağlam ve dayanıklı parçalardan oluşan, dış müdahaleyi gerektirmeyen, tek bir karar düzeneğiyle çalıştırıp götürecek bir sistemi oluşturmaktaydılar.

İnsanoğlunun icat ettiği ve sırasında insana hükmeden madeni hayvan, ne yorulmak biliyordu, ne dinlenmek, ne düşlemek, ne de hastalık. Yağlanıp bakımı yapılarak savaşa koşulduğunda, bir kıvılcım çakmasıyla aralıksız ısırmaya, vurmaya, kapmaya atılıyordu... Onu izlemek, ona yapışmak, ritmine göre durum almak, onu yönetebilmek için ona boyun eğmek gerekiyordu.

Chemin-Vert sokağında yer alan eski atölyelerde montaj ya da kalıp ustaları sanki oranın kralıydılar. Torna ve kalıptaki kadınlar onlara bağlıydılar. Herhangi biri, ya çelik kalemleri ya da aletini değiştirmek için onları çağırdığında hiç acele etmezlerdi. Genç ve güzel olanların işini kolaylaştırır, yaşlı ve huysuz kadınlarınkini sürüncemede bırakır ve ödeme günlerinde de hak edilmiş bir şey gibi parsayı toplarlardı.

Bagnolet’deki fabrikada patron tarafından uygulamaya konulan yeni yöntemler, onlara hoş olmayan bir sürpriz oluşturmaktaydı. O zamana kadar başına buyruk olan ve saat başına ücret alanlar, kendilerinin de genel kurallara katılmış olduklarını görüyorlardı: Bundan böyle, öteki işçiler gibi üretimle ilgilenmekle her biri, tek tek on kadar makinenin bakım sorumluluğunu üstleniyor ve bir süre sonra da ekip şefi oluyorlardı –bu da pek istedikleri bir şeydi ya!

Kazançlarını sıkı tutmak ve arttırmak amacıyla ilk çağrılışta daha, güzel yüzleriyle ve yaşlarıyla ilgilenmeden kim çağırırsa ona koşar ve torna ya da kesme makinesini hemencecik onarır, kimseleri yüzüstü bırakmazlardı.

Aletlerin dayanıklılığını arttırmak ve ömrünü uzatmak için gözüpek çarelerle, akla gelmeyen nice çözüm arayışlarına kalkıştılar. Çeliği daldırmanın çok değişik yollarını deniyor, makineleri en fazla verim için zorluyor, gitgide artan hızlara ulaştırıyorlardı. En yeni yapımlar, en mükemmel donanımlara sahip olsalar bile yine de bunları daha da geliştirecek mekanikçiler arasından birkaç yaman kişi çıktığı oluyordu.

Ama bu yeniliklerden kadın işçiler uzunca yararlanamıyorlardı. Daha çok üretin, daha fazla kazanın! Kadınlar daha çok üretip birkaç hafta boyunca daha çok kazanıyorlardı tabii... Raoul Griveux –fabrika çalışanlarının dilinde alışılagelmiş kaşıma hareketi nedeniyle lakabı Kaşınık– bürosunda paralarını öder, ücret makbuzlarını sallayarak tehditler savurur, paylardı onları.

– Böyle devam ederse, yakında ücret diye beni alacaksınız!..

Sayılara, çizelge ve grafiklere, denklemlere gömülmüş olup, bildiği tek şey, yalnızca zaman, hız ve ekonomi idi. Neye el atsa çoğun bocalamayla son buluyordu. Ustabaşıları ve ekip şefleri karşı geliyor, emirlerini dinlemiyorlardı; karmakarışık ve açıkça anlaşılamayan uygulamalarını kimse sonuna kadar izlemiyordu. Şişman, ayakta dikildiğinde kısacık boyu, ters dönmüş kravatı, iri burnu, açınca kulaklarına dek varan kocaman ağzıyla kahkahalara ve kadın işçilerin iğneli alaylarına neden oluyordu.

– Küçükken annesi çorbasını kürekle yedirmiş olmalı.

– Tam bir soytarı kafası! Sirkte çalışsa, ne makyaja gerek duyar, ne de özel kılıklara bürünmeye...

– Onu dinleseydik, bizlerde ne parmak kalırdı, ne kol, ne kafa...

– Maymun, kendine dublör seçmiş bunu...

Maaşı fazla olanları şöyle bir silkeledikten sonra dosya dolabına gömülüp oradan fişlerini, üretim zamanlarını işlemiş olduğu dosyaları çıkarıyor, hesaplarını gözden geçiriyor, ücretlerde indirime gidiyordu. Bu da işçi kadınlar arasında bitmek bilmeyen tartışmalara neden oluyordu.

– Neden bu tarifeyi kabul ettin ki? Aynı seriyi, üç ay olmadı, ben aldıydım. Bin tanesi elliye, sen ise kırka almışsın işi! Gebereceğiz böyle giderse, pis iş bozan seni!

– Senin yüzünden işte! Senin ardından ben de fazla beklemedim söylenip durmak için; ama ustabaşı bana bu seri için senin son fişleri gösterdi. Yedi papel kazanmışsın, yani tesviyeciler kadar! Daha yavaştan alıp beş Franklıkla yetineceğine her şeyi yalayıp yutmak istemişsin. Bizler de ütülmüş olduk. Eh, II. Henri stili yemek odanı alabilirsin artık canım!

Her tür ücret kesimi, ekip şeflerini yaralıyordu. Çok dikkatli bir açıklama, ayarları daha bir iyi yapılmış aletler, görülmemiş bir teknik, kâr aldatmacası bunlar, randımanı yoğunlaştırıyor ve yeni baştan ücretler önceki bareme yükseliyordu.

Şefleri tarafından iyice kamçılanan ekiplerde, kadın işçiler sabahtan işin üstüne atlıyor, tüm hafta boyunca korkunç koşullarda çalışıyorlardı; çok büyük mücadeleyle kadınlar arasındaki dengeyi ayakta tutmayı gözeten ustabaşılarının hakemliğinde, teker teker ilk sırayı alıyorlardı. En sevimli, en cıvıl cıvıl olanlar, yani pek vahşi olmayan, ustabaşı ya da ekip şefi kalçalarına çimdiği bastığı veya göğüslerini şöyle bir yokladığı zaman kara kartallar gibi çığlığı basmayan kadınlar, en iyi takımı ve en iyi parça işi kapıyorlardı. O günü kârlı çıkaracağından emin olarak, günü rahat akışına bırakabilir, canları isterse eğer, erkek sinekten bile kaçanları utandıracak şekilde aralarında çene çalabilirlerdi.

– Parası çok, işi az olanlar da var. Bu nazeninlerin yorulmamaları gerek efendim. Akşama sokakta ayaklarını duvarlara dayayıp beklemek için formda kalmaları gerekiyor!

Üstüne alınanlar, bir karşılık vermezlerdi. Güzel gözlerini, masum bakışlarını yukarı kaldırıp, bu sözlerin kime söylendiğini anlamaya çalışırlardı.

İkinci düdük çalar çalmaz, kadın erkek tüm işçiler bir saniye bile yitirmeksizin makine başına geçip yeniden işin başına koyulurlardı; akıllarında tek bir düşünce vardı onları harekete geçiren; bir önceki ödeme miktarını yakalamak, elde tutmak ve o rakamı geride bırakmak...

Madde sert; dayanırdı ellerinin altında, diklenir, yıpratır, tenleri yırtar, parçalardı. Hatta belki de, zorlanmış gayret nedeniyle o seri işlerin fiyatı, acımasız biçimde, kuralına uygun olarak hep de düşerdi!

Traşlama tornalarının bulunduğu atölyede kadın işçiler, üstlerinde kombinezonları, ayaklarında tahta pabuçları, saçları bir kafa bandıyla toplanmış olduğu halde, hızla dönen metal aksamın savurduğu sabunlu suyla tepeden tırnağa ıslanırlardı. Çeliğin kesilmesi öylesine çabuk, öylesine derinlemesineydi ki, en ufak gecikmede parçalar morarır, koyu kırmızı bir renk alır ve kalın bir buhar tabakasıyla birlikte kadın işçilerin yüzüne sıçrardı.

– Sula, sulasana Allah aşkına! Perdah çubuğunu bozacaksın, diye bağırırdı birileri.

– Sabunlu su kalmamış! Pompa çalışmıyor ya da boru tıkanmış...

Sonuna kadar açık musluğun akan suyu altında metal, fıslayarak soğuyordu.

Daha hızlı çalışmak için her türlü yola başvurulurdu: İki ya da üç aleti birden çalıştırdıkları, makine çalışma halindeyken yağladıkları, makineyi durdurmadan tornaya metal çubukları sürdükleri olurdu. Burgu geriye teptiğinde, çalışan işçi, elektrik akımını keseceğine:

– Firmin, koş buraya! Gitgide ısınıyor! Gel de değiştir benim delgiyi...

Firmin mengeneyi gevşetip yedek bir delgi ucu alarak İngiliz anahtarını elinde sallayarak fırlayıp geliyordu.

Atölyenin öte ucundaki uğultu, şamata, bakır kolların tıngırtısını, motor homurtusunu ve metali kıskacına alan çelik aksamın gıcırtısını bastırıyordu...

– Kiki, kesme aletim çalışmıyor, aksama var! Git, bir başkasını getir haydi... Onda on ikilik!..

Dişliler, borular, kollar, manivelalarla iyice büyümüş dev tornalar, üstünde çalışılan parçanın dört bir yüzeyine saldırıyor, torna ve sürgülerini sonsuz vidalar üzerinde koşturan kalem taşıyıcılarını her bir yana döndüre çevire çalıştırıyorlardı.

İnsanoğlunun el ayak, refleks, sinir sistemi ve kanı ile zenginleştirdiği mekanik harikalara cila atölyesinde, bileği çarkları, ilkel yalınlıklarıyla karşılık veriyorlardı. Bir metal eksen iki çelik yanak arasında keçe ya da kumaştan diskleri çalıştırıyordu. Burda teknik ilerleyiş, hızı artırmaktan ibaretti. Dakikada yüz, iki yüz devir sağlayabilmek! Uzman ve mühendisler bu soruna eğiliyorlardı. Daha o zamanlar, bilyalı rulmanlar, basınç altında yağlama, elmastan daha sert hale getirilmiş çelik uçlu miller, dakikada üç yüz, dört yüz hatta beş yüz binlik bir devir gücüne ulaşmayı olanaklı kılıyordu. Çarka daha değer değmez işlenen parça, bir güneş gibi, akkor hale geliyordu.

Toz bulutu içerisinde, parlaklığını yitirmiş camların puslu halesi altında kara gölgeler seçiliyordu. Üstü başı berbat halde kirli olan cila işçileri, gömlekleri kabarık, çarkların rüzgârıyla giysileri uçuşur halde, makineleri önünde dayanıyorlardı işin zorluğuna...

Yüksek devirdeki dönüş hızı, torna aynasını (milini) adeta hareketsizmiş gibi gösteriyordu.

Dönen çarkların vahşi konserinde, her bir cilacı kendine düşen görevi yerine getiriyordu. Birisi parçayı takıp yerleştiriyor, parça tiz bir ses çıkarıyordu. Diğeri onu sabitliyor, son hızla frenliyordu hızını, bu kez tizden kalın bir ses tonuna atlayan bir inilti duyuluyordu. Üçüncü bir işçi ise parça işlenince onu geri çekiyor ve keçe teker, pervane hızı ve gürültüsüyle yeniden işe koyuluyordu...

Dönüş halindeki cila çarkından kopup gelen pamuk ipler, kapkara yağlara bulanmış tozlar, bir yığın zımpara ve kalay parçası, asitli yonga döküntüleri, puslu tozlu bu hava içerisinde salınıyor, oynaşıyor veya havada askıda kalıyor ya da bir hava dalgasıyla hışımla savruluyordu. Havayı temizlemek, arındırmak gerekirdi; ne var ki duvarlara gömük fi tarihinden kalma aspratörler hiç çalışmazdı.

Bu türden önemsiz şeylerle bir güzel alay eden müdür Raoul Griveux, nam-ı diğer Kaşınık, elektrikçilerden aspratörleri onarmalarını istemezdi. Çalıştırdığı kişilerin ciğerleri umurunda mıydı sanki?

Gürültü ve yeknesak ses ve takırtılarla sürekli uyanık ve tetikte olan cilacılar kafalarını kaldırmazlardı işten. Pislikten kararmış ellerinin altında bitirilmiş parçalar yalım saçardılar; gümüş ve altın parıltıları içerisinde, sepetlerine atılmadan önce göz kamaştıran parlaklıklarıyla atölyelerde şimşekler çaktırırlardı adeta...

Çarpışan parçaların çıkardığı gürültü ve bir pırıltı çağlayanı arasında, herkes birbirini kollar, bitirilmiş işlerin bulunduğu sepet içini sayar, yapana ustalığının hakkını teslim eden övgüler yağdırır veya ustabaşı tarafından haksızca kayırılmakla suçlarlardı açık açık...

– Önüne bak, önüne!..

Demir döküm çarkların gürültüsü içinde, ağır el arabaları, çerçevelere çarpa çarpa, kapılara toslaya vura, beton zemini kıra döke, işlem görecek parçaları getirip götürürlerdi. Sıska, cılız, bir deri bir kemik Arap işçiler iteklemekteydi bu arabaları.

– Arabanı bu tarafa çekme Krouyya, haydi iş getir bana, parça kalmadı!

– Vites kolunu kaldırsana sıkıştım!

– Kımılda, kımıldasana be Allah’ın belası Sidi!

– N’apıyorsun öyle be Muhammed? Kaldır ayağını biraz. Ya da memleketine dön de gavura yerfıstığı sat sen...

– Herifler tınmıyor bile, Dalgasındalar işin, bu ne dakiklik ama!

Aptala dönen vasıfsız işçiler, bembeyaz dişlerini ortaya seren gülüşlerle birinden ötekine koşturuyorlardı.

– Tamam, tamam dostum, geliyorum... Daha hızlı gidemem... Görüyorsunuz kürek mahkûmu gibi çalışıyorum!

Bir ekibin gecikmesi işlerin hemen kesilmesine neden olurdu, bu arada atölyeler birbirine kafa tutarlardı. Ustabaşıları koşuşturur, bağırıp çağırır, öfkeden deliye dönerlerdi; işçiler bizzat gidip makinelerden, gecikenlere kafa tutarak, bitirmek zorunda oldukları parçaları alırlardı. Cila kısmı nikelaj bölümüne, o da tornacılara veya kalıpçılara, bunlar da haddecilere dönüp basarlardı küfürü.

Ama haddehaneye kimsecikler giremezdi. Oraya tesadüfen düşen birisi, o cehennemde, fırınların yangın yeri sıcağında, akkor halindeki metal şeritler arasından, ellerinde kancaları, eldivenleri ve dizlikleri olduğu halde fırlayan cehennemi yaratıklar tarafından kapı dışarı edilirlerdi.

Fırınların ağzından, demir eriyiğinin bir ucunu akıtarak alıp ilerleyip gitmesini sağlar, soğumasına, sertleşmesine fırsat vermezlerdi asla! Kaybedilen her saniye, demirin sertleşmesini arttırır, arasında çekme demirlerin yassıltıldığı silindirlerin dönüşünü yavaşlatırdı. Çekme için yuvalarına akan demir, yuvarlak ya da yassı demir olmak için silindir altında, istenen biçimi alırdı, sonra cızır cızır fosladığı, etrafa asit fışkırtan, buhar saçan sodyum banyolarına daldırılırdı... Ateş ve makine karşısında uslanıp hizaya giren madde, çekme tezgâhlarında çalışan işçilerin akciğerlerine saldırır, kısa süre için alkolün, içkinin giderdiği ama, daha sonra fazlasıyla yıprattığı, susuzluğa yatkın karınlarını parçalayarak intikamını alırdı.

Ana atölyede, pres makineleri, kalıp makineleri, kesme makineleri, kolla çalıştırılan en eski modelinden lehimsiz tutturmak için ayak çarkından en yeni, geniş bir metal levhanın on tanesini bir arada kesen “mitralyöz” adı verilen makinelere kadar hepsi sıkışık düzen yan yana sıralanıyordu. Ayrıca “parmak yiyen” kocaman Bliss’ler vardı ki çok geliştirilmiş makinelerdi bunlar, öyle ki kuramsal olarak herhangi bir kaza oluşumu olanaksız gibiydi ama, uygulamada, her birinin ayda bir parmak, yıldaysa iki elden fazlasını kaptığı oluyordu!

Sabahları işbaşına geçilince genelde önce pedallıda çalışılıyordu. Ana kalıba tek bir levha konuyor, kumanda pedalına ayakla basılıyor ve delme kalemi, tonlarca ağırlığı altında metali ezecek biçimde, bir çırpıda iniyordu üstüne. Ayağını pedaldan çektin mi, delici uç sabitleniyor, işlenmiş parça ordan kaldırılıyordu. Ama bu şekilde saniyenin onda biri kadar bir zaman kaybedilmiş oluyordu. İşlenmişini bir anda çekip ikinci bir metal parçayı delme kaleminin kalktığı o kısacık anda neden koymasınlardı ki? Araya yanlamasına kesilmiş bir tahta parçası sokup, ayağı pedalın üstünde tutarak makine tam hız çalıştırılıp saniyede bir adet olmak üzere dakikada atmış kullanımlık bir hız kazanılabilirdi –bir saatte üç bin altı yüz parça işlemek demektir bu da... Tanesi iki Franktan, saatte yedi yüz Frank ederdi! Kuşkusuz, sekiz saat boyunca bu iş çıkarma ritmi aynı hızda tutulamazdı, ama en fazla üretime ulaşmak için dayanıyordu insanlar. Bu durumda, görünüşteki yasaklara karşın, eller iyice alıştığında işe, iyice emin olduktan sonra ayak pedaldan kaydırılıveriyordu. Sonrası, haydi bakalım! Uçar gibi tak tak!

Kadın işçilerin hepsi de gözler sabit, yerlerine çakılmış durumda, saatler süren tekdüze hareketleri yaparlardı. Delme kalemi yukarı kalkar kalkmaz, sol el işlenen parçayı çekip sepete atıyor, sağ el ise o hızla tahta parçasını kaydırıyordu altına. Gözle zar zor fark edilebilen bir duraksama anından sonra birdenbire otuz beygirlik bir motorun kumanda ettiği delgi, hançer gibi iniyordu, varacağı son noktaya dayanıp gömülerek oturuyordu metal üzerine. O şokla ta temelinden sarsılan maden levhaları işleyen makineler zemini sarsıyor, duvarları, cam ve çerçeveyi titretiyor, kadınları oturdukları kasa sandıkları üzerinde oynatıyordu adeta!.. Daha çabuk! Daha çabuk! derken, makine ve işçi kadın bir bütün oluşturarak, aynı hızla, aynı şiddetli istekle sarsılıp umutsuzca koşturur. İşçi kadın saniyeleri duyumsamaz artık, çalıştığı makinenin gürültüsüyle sağır olmuştur bir kez... Sürekli ve sersemletici bir devinim içinde, duysa duysa sepete düşen parçanın sesini duyar yalnızca! Her düşüş sesi kırk kuruşun binde birlik bölümüdür!

Tam da bunu düşünmektedir Marie Leguen. Cimrilik etmiş, bir hafta çabucak geçer, üstünde çalıştığı seri iyi çıkmıştır. Pazartesinden bu yana Marie ortalama dört-beş saat kadar bu olağanüstü hızla çalışmış durumdadır. Saatte bir parçayla altı Frank yakalamak zorundadır. Ama kendini müthiş yorgun hissetmektedir, artık genç değildir ki Marie Leguen! Omuzları, beli ağrımaktadır, dikkatle baka baka gözleri fırlayacak gibi ağrımaktadır. Ne önemi var! Cumartesiye iki yüz elli Frankına kavuşacaktır... Buna ihtiyacı var, kira ödeme günü geldi bile; kocası ise işsiz, onun için iki ufak çocuğu için çalışması gerekmektedir, öyle ya fazla para kazandığına göre ona para yardımı da yapılmayacaktır... tez ol! Haydi daha da çabuk! Daha da hızlı! Eli maden parçalarının bulunduğu kasaların dibini duyumsamaya başlar, delgidedir gözü, inen kalkan, inen kalkan... Tamam oldu, oldu... Bitti...

– Aaah, ah aaaah!

Boğazı kesilen hayvan gibi tiz bir çığlık patlatır, camekânların altında yankılanır, makinelerin homurtusunu örteler, kadın işçilerin yerlerinden fırlamasına neden olur, parmakları kasılır hepsinin, yürekleri buz gibi olur... Bazıları hemen işlerini bırakır, ayağa kalkar, en yakınında bulunanlar koştururlar... Metal parçaların bulunduğu tahta kasanın fırlak bir çivisi giysisinin kol ağzına takılıp yırtmış ve kolu saniyenin bilmem kaçta biri kadar bir anda, şimşek hızındaki hareketin ritmini bozacak bir süre içinde kolunu tutakoymuştur. Şimdi artık gözleri yuvasından fırlamış, korkunç delgi kalemine dikilmiştir bakışları, boş yere vurup duruyordur kanlar içindeki yere... İşaret parmağı ve baş parmağından geriye kalana bakar. korku içinde bir sağ eline, bir o iki parmağın yerine. İlginçtir, hiçbir şey hissetmemiştir! Bir şok, vuruş ve ardından kopuş... Kan akmaktadır kol yeni içine, kapkara, yağlar içindeki eli üzerinde kırmızı bir çizgi halinde sızmaktadır; kırık kemik parçaları, kopan sinirler, koyu ve kızıl bir fon üzerinde kirli beyaz renkte açıktadır.

7. Bölüm

İLKBAHARI MÜJDELEYEN BİR KIRLANGIÇ

En son duyar, konuyla ilgisi olan, söylenenleri. Michel, toplumsal bağlamda her gün tanık oluyordu buna; işçiler, üretenler, fabrika ve işleyişi, aynı şekilde ülkenin içinde bulunduğu durum hakkında bilgisiz bırakılmıyorlar mıydı? Bunlardan birincisi iflasın eşiğinde, diğeri ise felaketin kıyısında olabilirdi pekâlâ; zararı ödeyecek olanlar, her şey olup bittikten sonra öğreneceklerdi yine olayı...

Özel bağlamda, Michel bunu biliyordu; kısa bir süre önce başından böyle bir şey geçti.

Annesinin anlattıklarına bakılırsa, taşradaki hasta teyzesini ziyarete giden Odette’in dönüşünü beklediği sıralarda, fabrikada çalışan kadın takımı, Monceau parkı yakınlarında, kendisi için döşenmiş bir eve yerleşen genç sekreter kızın romanlardakine benzer serüveniyle yanıp tutuşuyordu.

Eski iş arkadaşlarının karşısına geçip gösteriş yapmak isteyen kafasız kız, onları ha bire ısrarla evine davet ediyordu. Biblolar, çanak çömlekler, puf minderler, sedef kakma alçacık masalar, Türk işi eşyalar arasında, yastıklara uzanıp yaslandığı divanlarla, tıklım tıklım dolu odayı yarı karanlık bir hale sokuyordu loş ışıklar. Ahşap oyma marabut kuşları, hoş kokulu tütsü kapları ve koca bir nargile arasında sigaralar içiliyor, renkli kristal kadehlerde martiniler içiliyor, lokumlar atıştırılıyordu... Nerede oldukları konusunda şaşıp kalan, ağzı bir karış açık kız arkadaşlar, binbir gece masallarında yaşadıklarını sanıyorlardı. Rengi kaçmış duvar kağıtlı odalarında, hiç geçmeyen bir kasım hüznü içinde nice binbir geceler düşlerlerdi. Biraz da burukluk ve kıskançlıkla, stenocular, daktilocular, teknik ressamlar, mesai aralarında metroda, otobüslerde ondaki şansa özenir, hayran kalırlardı.

– Patronun gözüne girmek, turnayı gözünden vurmak demektir tamam mı?..

– Talih kızım, boşa söylememişler, talih denen bir şey var!

Her türden kadınca serüvenin ardına takılan kadın işçiler, bu hikâyenin de tadını çıkarıyorlardı. Daha bir deneyimli ve kuşkucu olarak, soğukkanlılıklarını koruyorlardı.

– Tadına baktıktan sonra geri işine döndürecektir onu patron...

– Ama iyice geçirdiği güzel günler var; bunu da elinden alamaz ya!

Bununla birlikte Michel hâlâ başına gelen felaketten habersizdi. Çevresinde dolanan dedikodu ve söylentiler dinginliğini bozamıyordu.

Bir akşam, Bonhours’un kahvehanesinde rastgele sarfedilen kırık dökük konuşmalar gözünü açtı birdenbire...

Odette’in annesine koştu hemen, ona, kızını patronun arabasında gördüğünü söyledi.

– Evet, n’olmuş yani? Odette’e kıymayınız... Bay Mignard’ın yıldırım aşkı. Boşanır boşanmaz kızımla evlenecek, zaten siz ikiniz iyi bir çift oluşturmuyordunuz, böyle devam edemezdi, size uygun daha başka birini bulursunuz.

Michel inanamıyordu. Birlikte yaşama düşücesine iyice alıştırmıştı kendisini, banliyöden çıkan yaramaz kızı, parti militanına dönüştürebileceği hayaline ne de sıkı yapışmıştı; şimdi her şey elinden kaçıp gidiyor gibiydi.

Aptal, ah aptal! Baş belası çocuk... Seni özgür kılma gayret ve çabası içindeki gurur verici okul yerine kendinden çok daha yaşlı bir adamın dünyasında sonu belli olmayan yalancı bir yaşantıyı neden yeğlersin ki? Mignard’ın Odette ile evleneceği hikâyesine gelince, o buna hiç inanmıyordu. Gelip geçici bir şeydi kuşkusuz... Onu, çalıştırdığı işçilerle aynı kapta sömürdükten sonra, şimdi de, gençliğinden, güzelliğinden, saflığından yararlanıyordu patronu.

Sonra kendi kendini suçladı. Güzel kızların gönlünü fethedeceğine, başka fetihlere kendini kaptıran bir militan olarak, kadınlarla konuşmayı bilmiyordu. Odette’in kulağına sevgi sözleri olarak ne fısıldamıştı ki? Bu konuda gerçekten başarılı mıydı? Yalnızca devrimci söylemler heyecan uyandırmıyordu onda, fikirler için yanıp tutuşuyordu. Diyalektik materyalizmle aptal kadınları tavlayamazsın.

Eskiden olsa kendini suçsuz bulurdu. Aşk... Odette... derken çözümsüz bir sorun yumağına toslamamış mıydı? Takınılacak tavırları, düşünceleri, kitlelerin vereceği tepkileri, tarihsel devinimi çok iyi açıklayışına, psikoloji ve ilk bakışta daha az karmaşık gibi gözüken bireyler karşısında ise başarısız oluşuna şaşıp kalıyordu. Bilim yalnızca çoğunluk için mi önem taşımaktaydı, bilimin genellemeleri dışında mı kalıyordu özel durumlar? İnsanların çeşitliliğinin kavranamaz biçimde gizemli olduğu sonucuyla, üstesinden gelinemeyen aykırılıklarla, aynı sınıftan, aynı aileden çıkıp, aynı ortamda ve aynı koşullarda yetiştirilmiş, ama anlaşamayan ve asla anlaşamayacak olan bireyler arasındaki karşılıklı anlayışsızlıkla sınırlı tutunca kendini, savlar ve varsayımlar arasında yitip gidiyordu...

Kendini unutmak, onu unutabilmek için Michel eylemlere bodoslama daldı. Aşk parantezi kapanıyordu. Olağan yaşamına dönüyordu: yani mücadeleye...

Zorunlu olarak işsiz kaldığı tüm zamanlar, Romainville yerel işsizlik örgütünde kayıtlıydı hâlâ. Mignard’ların fabrikadan çıkar çıkmaz, Bagnolet belediye çalışanlarının işsizlik biriminde görev verildi ona; burası örgütlü olmayan işsizleri kayıt altına alıyordu ve burda iş hiç eksik olmazdı. Artık tek bir toplantıyı bile kaçırmaz oldu: ne dinlenmek ne eğlence; afiş yapıştırmaktan, bildiri dağıtımına kadar ne gerekiyorsa yaptı. Akşamları, kıpkırmızı gözlerle okuyor, masasına geçip çalışıyordu.

Onun üzüntüsünü, kederini az buçuk sezinleyen Marie-Louise, onun odasına girmeye çekiniyordu. Ona yardım etmek, acısını hafifletmek istemesine karşın susuyordu kadıncağız. Ne diyebilirdi ki ona? Onun hoşlanacağı düşler, onu baştan çıkaracak sözler söz konusu olunca bu alanda hiçbir şey bilmiyordu ki!

Faaliyet komitesinde, arkadaşları geç saatlere kadar aralarında tartışıyorlardı. 1922’den bu yana sendikal hareketlerdeki bölünme ve kopmalar çalışan sınıfı güçsüzleştiriyor, üyeleri huzursuz ediyor, işverenin her tür müdahalesine zemin hazırlamış oluyordu. Partinin militanları sendikal birliği ve sınıf mücadelesini temel almış durumdaydı. 1934 Şubatından beri faşizme geçit vermemek amacıyla komünist ve sosyalistler el ele vermişlerdi; iki sendikal merkezin birleşip kaynaşması acil bir sorun olarak ortadaydı. Bazı meslek kuruluşları için, birleşmeden yana olan sendikalar arası kurul, tutunacak bir dal, bir dayanak olmuştu.

– Sizin orda ne karara vardınız? diye sordu bir gün, sendika sorumlusu Armand.

– Ne yazık, diyerek karşılık verdi Michel, Partiye üye olan bir tek ben varım ve tek sendikalı da benim!..

– Eee, peki, kimse bir şey demiyor mu bu duruma? diye haykırdı alaylı bir tonda Armand. Oh, makarna çuvalına düşmüş horozlar gibi hepiniz mutlusunuzdur halinizden! Ne bir istek, ne de halinden hoşnutsuzluk var... Hiç şikayet filan yok ne de grev! Göklerden inmiş bağışlaması bol bir patron, melekler gibi işçiler... Cennet nerede mi diyorsunuz? Gidip Bagnolet’ye bir bakın...

– Ne demek öyle, diyerek kendini savunmaya çalıştı Michel, ben o bölgede yeniyim daha da ondan. Unutma burda çoğunluk kadın işçilerde... İşsizlik ve kriz nedeniyle, erkeklerin ödleri kopuyor elleri parmakları biçilecek diye... Geçen yıl, müdür olacak Kaşınık denen adam, Bagnolet’deki fabrikayı boşalttı; çünkü belediye danışmanı Hautecoeur fabrika kapısında bir konuşma yapmış ve bildiri dağıtmış, Vél’d’Hiv’deki toplantı için. Hâlâ bunu konuşuyor insanlar... Benim göreve gelince, çok dolaşıyorum, şununla bununla dalga geçiyorum, manevra lokomotiflerini onarırken konuşayım dedim; anlayış biçimlerini bilirim ben, tek birine bile kanca atmayı başaramadım, tek bir hücre kuramadım. Bununla birlikte, inan bana her yolu denedim, her şeyi yaptım...

– İnanıyorum, iyi birine düşmemişsin! diye karşılık verdi Armand. Çalışanların gözlerini açmak için her zaman bir püf noktası vardır. Örgütlenmemiş olanları, savaşım için birleştirmekse komünistlerin görevidir.

Yaratıcı ve kurnaz yönleriyle eski bir kışkırtıcı ajan ve aklı, buluşları, coşkusu ve neşesiyle yoldaşları tarafından sevilen, faaliyet sekreteri Burzin, ona şöyle bir şey salık verdi:

– Sen bize kısa birkaç makaleyle bir gazete taslağı getir. Basarız sana bunu ve dağıtırız da. Yürümeyen nedir bak bakalım belli etmeden bu arada. Biraz önce sözünü ettiğin bildiriler çok genel açıklamalar içeriyordu. Sen de bilirsin ki bir fabrika gazetesi, okurunun yaşamını yansıtmalıdır, acil gereksinimleri ele almalıdır. İşçilerin orada kendi anlatımlarını, düşüncelerini görmeleri gerek; kendi aralarından çıkan birinin hepsi adına herkesten daha iyi anlattığını kavrayacaklar, kendilerini terk edilmiş ve yalnız duyumsamayacaklardır artık. Partinin bir ayağının fabrikalarında olduğunu anlayacaklardır. Bu da bizim saygınlığımızı artıracaktır. Susanlar, hoşnut olmayanlar ağızlarını açacaklar. Buz kırılacak, çözülmeyi sen hazırlamış olacaksın.

– İnanmak isterim, diye mırıldandı çekingen bir tonda.

– Neden olmasın? İlkbaharı kırlangıç yapmaz; ama onu müjdeler. Haber verir. Sempatizanlar bulacaksın, dahası, yalnızca ellerinde parti kartı olmayan gerçek komünistlerle karşılaşacaksın. Önce sendikal ayağı kurarsın, daha sonra da hücreyi oluşturursun...

– Orada dört yüz kişiye yakın sayımız. Sayı az değil, bu kadar işçi arasında geleceğin eylemcilerini oluşturacak harika elemanlar çıkacaktır. Öncelikle tanıdıklarınız arasından araştır... Seni destekleyecek kimse yok mudur?

Michel bir an düşündü.

– Cevap vermek zor. Ne zaman sendika ya da işçi siyasetinden konu açsam beni bahçeye yolluyorlar, güllerin oraya. Erkekler arasında belki vardır, makine bölümünde, André Leclain oldukça içine kapanık biri, her şeye kolayca diş biler o; Thavers sosyalisttir ama şöyle böyle; Bébert desen, hiç yüzü gülmez, burnundan solur; her zaman hemen her konuda fikirlerimizi paylaşan Jean Violet ise hep cenaze törenlerinden dönmektedir...

– Sulu gözler istemeyiz! diye kestirip attı Burzin, kederli bir komünist, kederli komünisttir o kadar, bir işe yaramaz! Güler yüzlü olmak cesaret ister.

– Joseph Hénardot’ya güvenilebilir... Başka da yok... Bilmiyorum.

– Bir başlangıçtır, güvenmelisin! Olaylar ortaya çıkarır adamları. Önemli olan eylemi başlatmaktır...

Michel işe koyuldu. Bonhours’un kahvehanesinde, vestiyerde, metroda, sözü fabrikaya getiriyor, çalışma koşullarını eleştiriyor, parça başına ücret sistemini, saat başı ücreti konu ediyor, işçilerin gücüne giden konularda sorular soruyordu. Eve döndüğündeyse şikayetleri, suçlamaları not ediyordu bir yere. Bir akşam, yeterince bilgi topladığı kanısını edinince, kolları sıvadı ve düğmeye bastı.

Önce tabii, kurum adını, yayın amacını çağrıştıran bir ad bulmak gerekiyordu. “Mignard Kurumları”, “Her Türden Paris Malları...” gibisine. İnsanları kızdırmayan bir gazete için savaş çığlığı gibi olmayan bir şeyler olmalı... Sonuç olarak, ağırbaşlılıkla mizah arasında bir yerlerde tutunacak bir ad olarak “Mignardise Rouges”¹⁶ adında karar kıldı.

Sol köşeye orak çekiç biçiminde bir kravat iğnesi çizdi, sağ köşeye ise Bagnolet semtinin tepelerini ve tam ortaya da gazete başlığına fon oluşturacak biçimde, ışık saçan bir güneş kondurdu. Şöyle bir bakınca tümüyle istenen etkiyi yaratan güzel bir belirti gibi göründü gözüne. Baş yazıya girişti: Komünist ve sosyalister arasında eylem konusurda varılan anlaşma sonucu, demokratik özgürlükler ve barış için faşizme karşı savaşımda bu uzlaşmaya katılmaya çağırıyordu tüm çalışanları. Bu genel düşünceleri topluluğun isteklerine bağlamakta yatıyordu işin doğruluğu.

Michel masa başına geçmiş, gözü tavana dikili olduğu halde, sandalyesinde öne arkaya sallanır konumda, radyoların bas bas bağırmasını, çarpılan kapıları, koridora ve merdivene koşuşturan çocukları, çeşme başında yıkanan kap kacağın çıkardığı tıngırtıları duymaz olmuştu. Gereğinden fazla insanın bir arada yaşadığı bu kalabalık binadaki gürültü patırtı, ilerlemekte olan geleceğin henüz belli belirsiz ayak seslerine karışıp gidiyordu. Odette’i hepten aklından çıkarmıştı Michel...

Genelleyen bir bakış açısıyla, donakalmış gibiydi, kafasını uğraştıran sıradan düşünceleri, büyük olaylara bağlamada pek de iyi değildi. 6 Şubat faşist ayaklanmasını, çalışanların bu durum karşısındaki kararlı karşı tavırlarını, C.G.T.U.’nun¹⁷ ve Parti’nin çağrısıyla 9 Şubat’ta yapılan gösteriler, 12 Şubat’taki görkemli taşkınlık... Çok iyi tanıyordu Paris halkını; kendi fabrikasındaki şu Parisli çocukları... Sessizce işine bakan, çalışan bu halk yaratır, toplar, kazar, inşa eder, çimento döker, pekiştirir, yeniden başlamak için elindekini bitirir ve tekrar bitirmek amacıyla, durmamacasına ve amansız bir çalışmayla yeni baştan başlar. Küfürleri önemsemezmiş gibi sineye çeker, siyaset madrabazlarının çevresinde çırpınıp durduğu panayır tezgâhları arasından küçümseyerek bakar geçer, düzenden yana olanların cesaret bulmalarına, sabır ve iyi niyeti kötüye kullanmalarına ve kadehine zehir koymalarına aldırmaz... Sonra birdenbire ip kopar, bardak taşar. Bütün Paris sokaklara iner, yüreklerde aynı ateş, dudaklarda aynı umut çığlığı... Tek tük bağırmalar, haykırışlar bir fırtına uğultusuna dönüşür. Gömleklerin, işçi tulumlarının, tomurcukların isyanıdır bu; hiçe sayılan adaletin, hak denilen gücün, yazgısına terk edilen ülkenin ve yüceliği ile insanın ayaklanmasıdır bu; tramvaylar, arabalar ters devrilmiş, ağaçların oluşturduğu barikatlar aşılmış, savrulacak taşlar hazırlanmış, koçbaşı tomruklar, yumruklar gürz gibi; görmeyen gözler görmekte, düşünceler ise tam bir tayfun; bireylerin sürüklediği adsız bir kitle olmayı bırakıp, kolektif bir kahramana dönüşen halk, zincirlerini kıran, Bastilles zindanını yerle bir eden, Özgürlük, Rousseau’nun kitaplarını kuşanan bacaksızların hepsi, barikatlardan yükselen Gavroche’un şarkısı, halkların uyanması için öten Galya horozu; bütün bunlar hiç ölmeyecek olan ölülerdir; kanlı hafta boyunca askerlere yiyecek taşıyan kadınlar, kuşakların belleğine gömülen Duvar önüne dizilip kurşuna dizilen federaller, geçmişten sökün eden kurşun geçmez ulu hayaletler, yaşamakta olanların tüfeklerini doldurmaktalar yeniden...

Destansı büyük duvar resimleri art arda gelip geçiyor, o anki gerçeklerle örtüşüyordu.

Michel’in beyni uğulduyordu, nereden başlayacağını, neresinden ele alacağını, ne gibi bir yol izleyeceğini, neleri atıp neleri alıkoyacağını bilmiyordu. Büyük siyasal izleklerin akışı içinde küçük olayları nasıl resmetmeli, devrimci geleneğin içine somut istekleri nasıl katmalı? Altı üstü iki sütunluk, bir sayfalık bir günlük gazetenin sınırları içinde kısarak, sıkıştırarak söylenecek her şeyin verilebilmesi mucize ister.

Her makalenin yazılması, atölyede bir parçaya biçim verilmesinden de, suya daldırılıp kalıcı hale getirilmesinden de daha zor ve karmaşık geliyordu Michel’e. Gözlem ve düşüncelerinin tümü içinde boğulur gibi oluyor, ortak formüllere ortak nokta ve yerlere tutunmaya çabalıyordu konusunun içinde yitip gitmemek için...

Biçim de öz denli zorluk çıkarıyordu. Sözcükleri ölçüp biçiyor, beğenmeyip atıyor, en iyilerini alıyordu. Bazen biçem’i okuyucuyu rahatsız edecek özellikte ve gevşeklikte ve sıradan buluyor, bazen de daha önce okunmuş, bilinen, can sıkan ve insanların umursamazlığına neden olan bir izlenim yaratacak basmakalıp sözlerle dolu ve yapay olduğu kanısına varıyordu. Michel sandalyesinde kıvranıyor, kalemini ısırıyor, parmaklarını saçlarına daldırıyor, kan ter içinde yazdıklarını çizip karalıyor, eklemeler yapıyor; öfkeyle kağıdını buruşturup yere fırlatıyordu... Bu, insanoğlunun kağıtla savaşımıydı, bomboş kağıt üzerinde saldırısıyla bozguna uğrayan düşüncenin verdiği acı sıkıntıydı.

Gecenin ikisine değin didindi durdu, gazetecilikte acemi sayılırdı.

Akşam yeniden sarıldı kaleme, satırları saydı, sözcükleri harfleri saydı, ona örnek olsun diye verilen, fabrikanın eski gazetelerinden biriyle karşılaştırdı. Onun yazdığı makaleler fazlasıyla uzundu. İğneleyici yergiyi kaldırarak, ikna gücünü tehlikeye atan ve metinleri anlaşılması güç bir duruma sokan büyük kısıntıları yapma konusunda bir karara varması gerekiyordu. Gözden çıkarılacak bölümlerin önünde duraksayıp düşünüyordu. Uzun süren beklemelerden sonra karar verdi; fazla önemli bulmadığı bölümleri kesip çıkardı, bağlantı ve uyumları sağladı. Kaleme alışındaki etki gücünden emin olmasa da, en azından izin verilen çerçeveyi aşmadığını biliyordu.

Ertesi gün, özenle dörde katladığı gazete adı maketini ve makalelerini Burzin’e teslim için fabrikaya götürdü. Michel mengenesine eğilmiş durumda; bıçakların gıcırtısı, makinelerin takırtısı, her türden insan sesini-sözünü bastıran, kulakları sağır edici berbat gürültü arasında düşünüp duruyordu; işyerinde müthiş bir karışıklık çıkacak; haber müdür Kaşınık’ın kulağına çalınacak, patron bozuntusunun fiyakasını bozacak, parasıyla üstünlük taslayan şu hiç de iyi durumda olmayan karı-kız düşkününden öcünü alacaktı...

Yaşlı Burzin, Mignard fabrikasından pek uzak olmayan, küçük, içi bomboş, tuğladan bir evde oturuyordu; kendi elleriyle yapmıştı ama sıvayacak zaman bulamamıştı.

Usta boyacı, işçi ve bulunmaz bir dekoratör olan Burzin, iç mekânları olduğu kadar dış mekânları da, örneğin bir ev cephesini yaptığı gibi bir dükkân dışını da yepyeni bir konuma getiriyordu. Zevkliydi ve renklerden anlıyordu. Ortaya çıkardığı iş, ahşap görüntüsü, yalancı mermer görüntüsü vermede elinin çok iyi olması, acemilerde de, işten anlayanlarda da, kısacası seçkin bir müşteri kitlesinde hayranlık uyandırıyor, yetişebileceğinden fazla bir iş talebiyle karşı karşıya kalıyordu. Bu da ona tam yirmi yıl önce, henüz Bagnolet semtinin dörtte üçünün bağ bahçe ve bostan olduğu yıllarda ufak bir arsa satın alıp, araç-gerecini oraya koymak için bir kulübecik, sonra bir zemin kat, daha sonra da dört oda inşa etmesine olanak sağladı. On sekiz yaşındayken, Fransız işçisi olarak Parti’ye girdi. Önceleri Guesde’in ve Lafargue’ın hayranı, yoldaşı, sonra da çalışma arkadaşı olarak, onların izinden giderek militanlık yaptı. Üçüncü Enternasyonal’e bağlanma konusunda mücadele verdi, Tours kongresinde çoğunlukla birlikte oy kullanarak Komünist Partisi’nin ilk hücrelerinin kurucuları arasına girdi.

– Yaşamımı iyiden iyiye yalınlaştırdım, diyordu, ikiye ayırdım: birincisini biftek paramı kazanmaya, ikincisini ise işçi sınıfının gelişmesine ayırdım. Tüm sömürülenler bu yönde davransa, ne patron kalırdı şimdiye ne de savaşlar...

Michel, Burzin’in evine geldiğinde, saldırgından çok şamatacı bir köpeğin havlamaları arasında karşılandı. Burzin’i kendisine bir konuda danışmak için gelmiş üç yoldaşıyla birlikte çalışırken buldu. Böyle her akşam gençlere düşüncelerini aktarır, onları yüreklendirirdi.

Yüzünde kocaman bir gülümsemeyle karşıladı Michel’i.

– Bir sandalye ve büfeden bir bardak al kendine. Karım çıkmış olmalı. Şarap masanın üstünde, kahve cezvesi ise sobanın üstündedir. Ne istiyorsan al, ver bakalım şu kağıtlarını.

Burzin kılıfından gözlüklerini çıkarırken Michel de içkisini aldı. Gazeteci çırağı, bıyığını çiğneyip duran, kaşlarını çatan yaşlı sanatkârın yüzündeki ifade değişimlerini sıkıntı duyarak izledi.

– Olmamış mı? dedi Michel.

– Hem evet hem hayır. İyi yanları da var kötü yanları da. Sen dünyadaki işçilerin durumlarından söz ediyorsun. Çok ilginç, Tokyo ya da Sydney’de çevrilenler, faşizmi yenmek, Hitler ve Mussolini’yi kovmak çok önemli ama, işçilerin kendi özel istekleriyle başları derttedir. Yaşamları nasıl daha yaşanılır ve kolay hale gelecek, daha az çalışarak nasıl fazla kazanacaklar bilmek istiyorlar. Bu gerçeği görmezden bilmezden geliyorsun sen, yükseklerde dolaşıyorsun biraz, stratosferde filan...

– Faşizme karşı savaşım, diyerek karşılık verdi Michel, tüm öteki amaçlardan önce gelmez mi?

– Kuşkusuz, diye sürdürdü, aynı ses tonuyla konuşmasını yaşlı militan. Ne var ki bizler sermayenin ezip geçmesine direnerek faşizmi bozguna uğratacağız. Böyle olunca da sömürülenlerin yaşam seviyelerinin savunulması, siyasal savaşımı hazırlar, kolaylaştırır, güçlendirir. İşçi sınıfını bir araya getirmek, orta direğin faşist kışkırtmalara kapılmaması gerekiyor. Çökmüş küçük burjuva sınıfı içinde dayanacak bir kitle buldukları zaman, çalışanlar da bölünmüş durumdalarsa, diktatörler kazançlı çıkar bu durumdan. Peki birliği nasıl sağlayacağız? Düzeni anlatan söylemlerimizin doğru olduğuna işçi sınıfını inandırarak. Ek ücret için mücadele, eylemde birlik, işçi sınıfının orta tabaka üzerindeki giderek artan etkisi, faşizmin geri çekilişi... Görüyorsun ki bütün bunlar birbirine bağlı, eklemeli... hepsi art arda ekleniyor birbirine... Bir ilmek, bir ilmek daha; işçilerin yaşamında tek tek olaylar, hafife alınacak olaylar yoktur...

Michel çaresizliğini anlatan bir jestle onu onayladı.

– Eğer duyduklarım doğruysa, diyerek açıklamasını sürdürdü Burzin, yasal kırk sekiz saatlik çalışma yerine kırk dokuz saat çalışıyormuşsunuz. Cumartesi öğleye kadarki zamanda dört, beş gün daha dokuz saat eder. Haftayı sona erdirip, cuma akşamı fazla mesaiye geçmek senin arkadaşların için, özellikle de çocukları ve ev işleri nedeniyle bayanlar için uygun olurdu. Ama kırk dokuz yerine kırk beş saat çalışmak demek yüzde onluk bir ücret artışı demektir.

Konuklardan biri araya girdi:

– Ya bizim “kırk saat” düsturumuz ne olacak?

– Burada mekanik biçimde, tutup bir genel düstur uygulama değil söz konusu olan, işçilerin on iki-on beş saat boyunca canı çıkarken sekiz saatin lafı mı olur? Bunu elde etmek için mücadele gerekti, grevler ve kanla elde edildi on saatlik çalışma süresi ya! Bir seferde koparamazsın, ayı yerinden oynatamazsınız. Önce gerçekleştirilebilir türden şeyler isteyin. Mignard pekâlâ yüzde onluk bir artışı kabullenebilir. Zaten cumartesi günleri fabrikasının büsbütün durması genel giderler açısından onu hizaya getirecektir.

Michel’in kağıtlarına yeniden bir göz attı.

– İki satırda hallediveriyorsun, yemekhane, lavabolar ve vestiyer konusunu... Peki neden kesinlik getirmiyorsun, bunun pekâlâ olanaklı olabileceğini kanıtlama yoluna gitmiyorsun, parasal kaynağının bir kısmı kurum tarafından karşılanan bir kantinin kurulması için diretmiyorsun? Bu konu herkesin ilgisini çekecektir; dahası, yemeğe evlerine gidenlerin, otobüs ya da metroya binen gençlerin bile... Kantin hesaplarına gelince, seni desteyeceklerdir. Hele ki ortak alışveriş komitesini de buna eklerseniz, tüm bunlar siyasete, iktidarı işçilerin ele geçirmesi gibi şeylere çok uzak konulardır, ama bizi oraya götürür. Lavaboyla başlarsın da genel çamaşırhaneye kadar varır işler, yeter ki savaşım ve sınıfsal eğitim okuluna bir girin: oradan çabucak sınıf bilincine...

Bir çekmeceden mumlu kağıt, bir cetvel ve bir metal divit ucu çıkardı.

– İşçilerin geleceği söz konusu olduğunda her bir şey önem taşır... Küçük görevler karşısında geri çekilirsek büyük işlere hiç atılamayız... Bu fikir ısıtıyordu onu. Daha içtenlikli bir havayla sözü yeniden aldı:

– Bir yumruk görünce havası sönen kişi kalın bir sopa görünce kirişi kıracaktır... Daha bizler birinci raunddayız üstelik.

Gazetenin adını güzel harflerle yazmayı ustalıkla sürdürürken bir yandan da geçmişten söz ediyordu:

– Bizler yasadışı bir matbaanın, yasal olmayan bir gazetenin darağacına ya da sürgüne gönderdiği Rus devriminin yaşadığı tehlikeleri yaşamadık burada. Ama, elimizin altında da saatte kırk-elli bin örnek basan teksir makineleri yoktu tabii. Para ve makine eksiklerimiz nedeniyle o zamanlar gazetelerimizi jelatinden kopyalı teksir yoluyla çoğaltırdık, aynen lokanta mönüsünde yapıldığı gibi jelatin tabakası üzerine yazardık. Ellinci kopyada artık yazılar okunmaz olurdu: yeni baştan yazmak gerekirdi. Kopyalama sırasında bir saatte yüz kadar bir sayfayı basabiliyorduk zar zor... Bu nedenle olacak her halde ki, Ruslar bu sisteme “hektograf”¹⁸ adını vermişler. Bunu yaptıktan sonra asıl önemli iş kalıyordu geriye: gazeteleri dağıtmak. Bizde bile köstebek vardı. Birkaç pislik, polise haber ulaştırıyordu, dağıtıcı ki genelde yazıyı kaleme alan ve basanla el ele veren kişiydi, birdenbire, ölesiye dayak yemiş halde bir delikte bulurdu kendini. Komiser patronuna bildirirdi hemen: bizim cesur çocuk daha salıverilir verilmez, iş yerinden derdest edilir, adı kara listeye alınır, işsizliğe ve açlığa mahkûm edilirdi, çünkü o zamanlar, işi olmayanlar işsizlik parası almazlardı...

Gazetenin başlığı bitince, Burzin yazı makinesini getirdi ve mumlu kağıdı taktı.

– Vay canına, diye haykırdı sevinç içindeki Michel, bizim bölge boş durmuyor! Yeni bir Underwood ha bak sen!

– Yeni mi? Yok canım, yeni değil ama temiz kullanılmış, diye yanıtladı Burzin. Pencerenin yanındaki teksir makinesinin aynısı, ama bunlar buraya kendiliğinden gelmediler. Onları satın alayım derken epey koşturdum. Moskova’nın altınları, hiç kuşkun olmasın, ne renktir daha görmedik. Bu iki makine nice içki alemi, eğlence, kermesler, iyi-kötü nice şölen demektir. Bazı bazı birinde ele geçen parayı öteki faaliyet yedi bitirdi. Toplanan paraları, arkadaşların bağışlarını saymazsak daha... Nihayet günün birinde iki bin Frankım oldu, demir pazarını gezdim ve berbat durumdaki iki takoz malı aldım. Bu işten anlayan arkadaşlar elden geçirdiler... Sevgili Underwood’umuzun baskısı denli temiz baskılı makaleler kaleme almanı diliyorum.

Michel kendisi için doldurduğu büyük bir şarap kadehinden aldığı ilhamla, Burzin’in konuşmalarına ve yoldaşlarla eğlenmeye kapılmaksızın, yazdığı metni değiştirdi. Gürültü ve sigara dumanı içinde çalışmaya alışıktı. Bir saat sonunuda, yazdıklarını değerlendirirken, son derece de karmaşık duygular içerisindeydi, başarıp başaramadığını sorup duruyordu kendi kendine.

– Yetkin bir yazı olmuş, dedi Burzin, yeni karalamaları okuyunca. Hiçbir şeyi unutmamışsın, dahası, ücretli tatil hakkını bile. Zengin heriflerin deniz kıyılarına bronzlaşmaya tek başlarına gitmeleri veya çaylarda alabalık avına çıkmaları için tek bir neden yok...

Mumlu kağıtların her ikisi de daktilodan geçti, Michel teksir makinesinin kolunu çevirdi. Birkaç dakika içinde dört yüz teksir sayfası basılmış oldu.

Ama vakit iyice geç olmuştu: o saatten sonra metro yoktu. Les Halles’e giden otobüsü beklemek zorunda kaldı.

Yorgunluğuna karşın neşeli bir halde yatağında uzanırken, “Mignard’ın Kızıl Şekeri”nin ilk sayısını bir kez daha okudu... Gözünün yaşına bakmayan bir fabrika gazetesi, harika bir başlık, bir ad, görülmemiş bir içerik! Sadece ve sadece doğrular; burjuva basınının yayınladığı uydurmaların hiçbiri yok bunda. Büyük boy gazetelerden çok daha fazla haber veriyordu bu küçücük sayfa. Eğer fabrikadaki işçiler okuduklarını anlamazlarsa, sendikaya üye olmaya karşı çıkarlarsa kafalarını duvara çarpmış olurlardı.

O akşam Michel, fabrika avlusunda geç vakitlere kadar kaldı, dışarıda alışılmışın dışında bir şeyler olup bittiğini anladı.

Az daha ilerledi Michel, kapının iki yanında kasketli iki genç kollarının altındaki paketten tek sayfalık gazeteleri dağıtıyorlardı.

Kadın ve erkek işçilerin çoğu umursamaz bir hareketle, sanki herhangi bir tanıtım kağıdıymışçasına okuyorlardı. Kimileri de daha başlığını görür görmez özenle katlıyor, ceplerine tıkıştırıyor, ya da daha büyük bir dikkat göstererek okumak için duraksıyorlardı.

Michel yüzünde yapmacık bir hoşnutluk ifadesiyle, kaplamada çalışan iki işçi kadına elini uzattığı sırada, kadınlar kahkahalar içinde gerisin geri kapıya doğru gidip:

– Bize bir tane daha verin bayım! Bunlardan patrona da göndermek gerek, yarın da bir tane Kaşınık’a yollarız. Düdük yapan da çıkar bundan belki!.. dediler.

Michel hemen Bonhours’un kahvehanesine gitti. Oradakiler, gazete sayfasını evire çevire heceleyerek okuyor, yanlarında oturanın burnuna doğru uzatıyorlardı okusunlar diye.

– Bu ne? Makinede mi yazmışlar ne?

– Bunu yazan çocukları nasıl da ispiyonlamışlardır ha! Her neyse, sayfa çok çok iyi ama!..

– Hiçbir şeyi unutmamışlar.

– Farkında mısın cumartesi günleri gelmeyeceğiz artık öyle mi? Çamaşırhane ile ilgili bölüm patronun hoşuna gider mi gitmez mi, ne dersin?

– Hele hele bizim patron en az dört parça kurşun kaplama işinin karşılığı olan parayı bizlere öder mi ödemez mi..! En önemlisi de bu.

– Bunun ardından yemekhane sorununu gündeme getirmek gerek!

– Hem daha bir başlangıç bu! Daha sonra da kantin konusunu dikeriz önüne... Sonra ortak alışveriş komitesi var... Arada herhangi bir aracı olmaksızın doğrudan üreticiden tüketiciye...

– Benim ilgimi çekense tatil oldu. Hayatımda tatile gitmedim ben.

– Ben de.

Sonraki günler kaynayan fabrikada sanki hemen tanınmış gibi hak ve isteklerden söz ediliyordu. Görevi gereği, bakım teknisyeni Michel atölyeden atölyeye koşuyor, bu ayrıcalıktan herkesle ayrı ayrı konuşmak, kızgınlıkları dürtmek, iştahları kabartmak, baş kaldırı ve umudu alttan alta dokumak için yararlanıyordu.

Bonhours’un orda ise, bir masanın çevresine kurulmuş en delifişek olanlarla karşılaştığı oluyordu: haddecilikten Bastien ve Pacraud; makine bölümünden Violet ve Koca Charles; otomatik tornalarda ayarcılık yapan Firmin ve sevgilisi kız; mıhlama işinden Berthe; nikelaj ve cila bölümünden Durieux; metal kaplamadansa üç veya dört kadın...

Herkes tek tek kendi görüşünü sergiliyor, anlatıyor, ortaya atılan önerileri onaylıyor ya da daha başka uygulamalar öneriyordu.

– Bir gazete hiçbir şeyi çözümlemez. Her şey kağıt üzerinde kaldığı sürece sıfırdır!

– C.G.T.U.’nun örgütlediği bir genel toplantı yapmak gerekir.

Thavers karşı çıktı:

– Neden C.G.T.¹⁹ değil peki?

– Öyle olsun peki! diye kabullendi Michel. Her ikisini de toplantıya çağıralım, temelde birleşmeyi gerçekleştirmek için bulunmaz bir fırsat...

Kabul edildi. Michel hemen zafer çığlıklarıyla Burzin’e koştu.

– Oluyor! C.G.T.U.’dan, sendikalar arası kurul merkezinden bir toplantı düzenlemelerini iste. Fabrikanın yarıdan fazlası gelecektir, hiç kuşkum yok bundan!.. Biz de şubemizi kurarız orada.

Ne var ki cumartesi günü öğleden sonra ödemelerin hemen ardından, bir dedikodu dolaştı atölyelerde; laflar şişirildi, doğrulandı. Kadınlı erkekli otuz kadar işçi müdüriyete çağrılarak izine çıkartılıyordu. Hepsi de kalın kafalı, hır çıkaran, her şeye bağırıp çağıran kişiler sayılıyordu idare tarafından, ustabaşılarına korkmadan diyeceklerini diyebilen, rezalet çıkarabilen tiplerdi.

– Tatil istiyorsunuz öyle mi? Cumartesi de çalışmak istemiyorsunuz ha? demişlerdi, tek tek hepsiyle de alay ederek. Mükemmel doğrusu! Dinlenceyi hak ettiniz, dinleneceksiniz... Evet fabrikaya devrimi mi sokmak istiyorsunuz, iyi o halde, gidin devrim dansınızı²⁰ başka yerde sergileyin.

Üzüntüleri yüzlerinden okunuyordu. Taş gibi oturmuştu içlerine... Michel bu geri tepmeyi önceden kestiremezdi. Konuşulanlar hakkında bilgi edinmek için Bonhours’un kahvehanesine gitti.

Doğuştan, herkesin ilgisini çeken, yankılar uyandıran bir organı olan şişko Gertrude, kendisi gibi şanssızlığa kurban giden birkaç kadının ortasında palavra sıkıyordu:

– Şu işe bakın, tut sen işini pis bir komünist yüzünden kaybet! Sanki bana sordu da ben de öyle yap dedim... Evim fabrikanın yüz metre ötesinde, haftada iki yüz elli-üç yüz Frank çıkarabiliyordum, yol ve yemek masrafları hariç. Şimdi ise eğer bir şeyler tıkıştırmak istiyorsam, Paris’in öte ucuna koşturmam, bu arada çocuklarıma bakacak bir kadına para bulmam gerekecek, haydi bakalım...

– İş bulman koşuluyla tabii, diye sızlanıyordu İrma. Sert çıkışlarıyla beğeni toplardı, ama kaderin cilvesi, en son darbe nedeniyle onun da morali bozuktu. Ben de evime beş dakika uzaklıktaydım burada. Çok uzun süre işsiz yatıp kalmaktan çok korkuyorum... Bütün bunlar niye, ayaklarım yere basmadığı için!

En kötü, en çılgınca tahminler yapılıyordu; kanıtsız suçlamalarda bulunuyorlardı.

– Eğer bu işsizler komitesinin çevirdiği bir dolapsa, peki pazartesi sabahı ne yüzle gelecekler fabrikanın kapısına? Birilerinin derdi ötekilerin sevinci oluyor.

Gertrude öfkeden titreyen sesiyle, tüm sızlanma ve bedduaları bastırıyordu.

– Canım, cumartesileri çalışılmasından ve yemekhanenin olmayışından onlara neymiş? Ah bir bilsem kimlerin yaptığını, burunlarından getirmez miydim!

Michel tedbirli davranıp, suskunluğunu koruyordu. Dün ona makale yazarı diyenler, onu linç edebilirlerdi bugün... Bardağını dikledi ve sıvıştı oradan.

Pazartesi günü o kasketli iki genç yeniden çıkageldiler. Bu kez C.G.T.U.’nun davet bildirisini dağıtıyorlardı: paydostan hemen sonra Bonhours’un orada bir sendika toplantısı yapılacaktı.

Bildiriyi alanlar sanki parmaklarını yakacakmış gibi derhal fırlatıp atıyorlardı. Kimileri de yüzlerini buruşturarak geri çeviriyorlardı.

Michel, içkili kahvehanenin kapısını uzaktan gözetleyerek birkaç dakika bekledi. Kimse girmiyordu içeri. Sokağın karşısına geçti, genelde o saatte devamlı dolu olan dükkânın önünden geçti. İlk kez salon neredeyse bomboştu. Tezgâhta, orada kendilerine pek rastlanmayan üç dört yabancı görülüyordu, genelde sıkça idare binasına çıkarken görülen tipler...

Aynı akşam, biraz da vicdan azabına kapılan Michel, uğradığı bozgunun sonuçlarını irdelemek amacıyla Burzin’in evine gitti.

– Rastgele vurdular işçileri, güvensizlik yarattılar, düzeni bozdular. Ne mutlu ki ne Violet, ne Leclain ve ne de Hénardot çıkarıldı işten. Onlar alanlarında uzmandırlar ve bu iş yerinin onlara gereksinimi var. Oysa kadınlar, el işçileri nasıl olsa her an çok sayıda bulunur, aramadığın kadar! Ne var ki, yaptığımız girişim aleyhimize dönüyor ve geçen yılki işçi kıyımına bir de bu ekleniyor. İnsanlar birbirine güvenmiyorlar, bu işe bulaşmaktan korkuyorlar ve içlerine kapanıyorlar... Bundan böyle onlarla konuşmak, onları ikna etmek kolay olmayacak. Sütten ağzı yanan yoğurdu üfleyerek yer...

Burzin onu rahatlattı:

– İlk karışıklık geçince hava daha bir aydınlanacaktır. Herkes patron tarafından sürdürülen ve işçi sınıfı mücadelesinde sorunu ele alış biçimindeki acımasız tavrın daha bir ayırdına varacaktır. Eskiler ve yeniler canlarının istediği gibi kendilerini savunmak için örgütlenmek gerektiğini anlayacaklar.

– Olsun ne yapalım, kötü bir hasattı bu kez! diye düşüncesini belirtti, hüzünlüydü Michel.

– Generaller ve ordular, bozgunlarla öğrenirler yenmeyi. 1905 yenilgisinin verdiği ders 1917 yılındaki zaferi hazırlamıştır. Sabır ve sebat, işçi hareketinin en büyük erdemidir.

Michel gelecekteki zafer ruhuyla biraz rahatlamış olarak evine döndü.

Mignard’ın Kızıl Şekerleri, artık çıkmayacaktı: ama şimdilik... Ne önemi var! Gazetenin tek bir sayısı, fabrikada yaşamı sarsmıştı, bu göktaşının gelip geçişi kolay kolay akıldan çıkmayacaktı...

Parti’nin ektiği tohum yeşerecekti her şeye karşın!

8. Bölüm

HALKIN SESİ

Genellikle kaşla göz arası tüyen Perco, evin maliye bakanını dışarı gezmeye gönderiyordu.

– Seçimler dört yılda bir yapılıyor... Ben canım çekerse toplantılara giderim... Hapiste miyiz ne yani, yurttaşlık görevimi yerine getireceğim ben...

Ve dışarı çıkardı Perco. Geç vakit, yorulmuş sinirlenmiş bir halde, berbat şarap kokuları içinde elini kolunu sallaya sallaya dönerdi eve. Karısı sinirinden küplere biner, ağır sitemler savururdu, barut fıçısı gibiydi... Kapatırdı karısının ağzını Perco:

– Sen ne anlarsın siyasetten... Yan gelip yatmana bak sen! Biz baldırı çıplaklar ineriz sokağa... Albay Kont Casimir de La Rocque’un kumandasına girecek değiliz ya. Kahrolsun soylu sınıf! Yer açın egemen halka!

Üstünü başını çıkarmadan yatar, horlayarak döner dururdu yatağında. Uyandığındaysa tartışma yeniden alevlenirdi.

– Sağır mısın nesin, bütün gece bağırıp çağırdın... Bir şeyleri değiştirebileceğini mi sanıyorsun sahi sen?.. Sizlerin bu denli budala olduğunuzu görünce işveren bir güzel alaya almıştır! Onların da toplantılara gitmesinde bir tehlike yok! Bu da onların adaylarını, iplerini kulisten çekmek üzere seçtirmekten de alıkoymaz.

Perco hışımla bağırıyordu:

– Peki ya kamu oylaması, yurttaşların oy hakkı n’olacak? Önemli tabii... Bu sayededir ki işçilerden yana yasalar çıkarılmış!

– Evet yine o sayededir ki burjuvalar başımızda ve aslan payını kendilerine ayırmaktalar...

– Peki sekiz saatlik çalışma yasasına ne demeli? diyerek alaya alıyordu gülerek onu.

– Sekiz saat uygulaması mı? O bin dokuz yüzlerdeydi, güvenlik güçleriyle çatışarak aldık. Hükümet bir tepside sunmadı bize. Biz top mermisi tornacıları söke söke aldık... Burun üstü düşmemiz için ellerinden geleni yaptılar. Sekiz saatte, savaş öncesinde on saatten fazlasını yaptığımızdan fazlasını yaptık ve çok daha az kazandık. Bir zamanlar hanımlar çalışmayıp evlerinde kaldılar, şimdiyse kocaları gibi asılıyorlar işe. Evliler lokantada yiyorlar yemeklerini, çamaşırlarını yıkamaya veriyorlar, dilleri daha da sarkıyor dışarı... Kadınlar erkeklerle rekabete sürükleniyor ve erkekler de onlar gibi daha bir aptallar, bir yandan işe alıyorlar, bir yandan da işten çıkarıyorlar insanları. İşçiler bütün bunları, böyle olsun diye mi kazandı bilinmez...

Cotrone ana, artık büyük laflara pek inanmıyordu. Ömrü boyunca çok ihanet, çok kalleşlik görmüş, isyanları oynamıştı. Halka mutluluk vaadi verip, büyük ve süslü laflar ardına sığınan ve kendi küçük hesaplarını yoluna koyan dümencilere, ağzı kalabalık kişilere, birilerinin avukatlığını üstlenenlere güvenmiyordu. Millerand’vari, Viviani veya Briand’iye benzemeye çalışan nice sosyalist, ordu karşıtları, kapitalizmin kökünü kazımaya azimli ama, iktidara gelir gelmez devletin, ordunun ve maliyenin sıkı ve olmazsa olmaz kişileri arasına giren düzinelerce insanın gelip geçişine tanık olmuştu. Savaş boyunca Montehus’un çevir kazı yanmasın politikasını, döneklerin kışkırttığı aklama ve safsataları bir zamanların militan papazı, sıradan insanların savunucusu ve dostu, burjuva yanlısı ve temsilcisi Dejante’ı ve daha nicelerini unutmamıştı Cotrone ana! Kaç uzlaşmaz, kaç çenesi güçlü, kaç baldırı çıplak görmüştü o; daha ustabaşı ya da ekip başı olur olmaz, bekçi köpeği kesilirlerdi! Ne yazık ki birbirlerini sırtlarından vurup duran işçilerin arasındaki bölünmeleri de biliyordu. Aralarındaki tartışmalardan kıskançlıklardan, doğrudan kendilerine dokunmayan şeyleri umursamayanlardan da haberi vardı.

Seçimlerin yaklaşıyor olması bambaşka nedenler için olsa da Bay Rodolphe’u da sarsıyordu. Mignard-Lambert ve Ortakları Kuruluşlarının müdürüydü, bürosunda canı sıkılır ve hemen her gün kapıcı kadının yanına gelip sızlanan, dertlenen bir yaşlı bekar adamdı bu Rodolphe; Cotrone ana, kendine gösterilen böylesi bir güvenden dolayı onur duymaktaydı.

Bay Rodolphe; yağmurdan, güneşten, soğuk ve sıcaktan, kapalı yerlerde kalmaktan ve hava cereyanlarından korkardı. En ufak bir bulut görse bir şemsiye bulurdu oracıkta kendine, en ufak rüzgârda ise bir atkı... Bu manyak adam her gün aynı güzergâhı izlerdi; her cuma aynı sinemaya gider, hep aynı yere otururdu. Hiçbir kadın arkadaşı olduğu görülmemişti; sevgisi, mahallenin köpeklerine gösterdiği sevgiyle sınırlıydı; kahvehane tezgâhlarından toplamış olduğu şekerleri yalatırdı onlara. Çocuk sesine, bağırtılarına tahammülü yoktu. Oturduğu evin bulunduğu bina ona aitti; iki kez ikiz çocuk dünyaya getirdi diye kiracılarından birini kapıya koymak istiyordu.

– Evet Bayan Cotrone, çocuklar yalnızca dört yaşından sekiz yaşına kadar ilginçtir. Ben de kendi adıma bir çocuk isterdim tabii, ama dört yaşındayken dünyaya gelmesi ve hiç büyümemesi koşuluyla. Ama, diye eklerdi sözlerine, bu olanaksız tabii!

Seçimler delirtiyordu onu.

– Çok kötü günlerin pek yakınındayız, diye fısıldıyordu kapıcı kadının kulağına, göreceksiniz, bunların Halk Cephesi aynı enflasyon belasına batmış Almanya’daki gibi olacak! O zaman kargaşadan sağ salim çıkmak için altın almak gerekir, yabancı hisse senetleri, evler veya herhangi bir sanayi kuruluşunun hisselerini... İnanın bana bankada tutmayın paranızı; varsa da mala, altına çevirin; emin bir yerlerde saklayın, böylesi daha güvenli olur, riskleri aza indirgeyin; bütün parayı tek bir şeye yatırmayın.

Ona kulak vere vere, sonunda Cotrone ana parasına tasarruf sandığından çekip yeni tahvillerden alma yoluna gitti.

Bay Rodolphe, servetinin büyük bir bölümünü anonim şirkete dönüşümü sırasında Mignard Kuruluşlarına yatırdı. Ticari işler müdürü olarak ödüllendirilince, patronun bulunmadığı sıralarda müşterileri kabul ediyor, pek önemli olmayan uyuşmazlıkları gideriyordu; bu arada, hiçbir önemli karar almayıp, zamanının büyük bölümünü çapraz bulmacalara ayırıyordu. Aylığını hak etmek için kağıt, kopya kağıtları, yazı ve hesap makinelerini gözetiyor, yoldan çıkan koyuncukları doğru yola sokuyor, her tür dedikodu, makyaj, özel yazışma ve lavabolarda uzunca kalmak gibisine davranışlara müdahale ediyordu... Ufku dar, sınırlı, mız mız, kılı kırk yaran, cimri ve ödlek biri olan bu küçük burjuva tipini en ufak bir olay, korkulara salıyordu.

O gün, alışılagelmişin ötesinde sızlanmalara, yakınmalara başladığından, Cotrone ana öfkeye kapıldı:

– Eee, yeter be Bay Rodolphe! Yalnızca size mi sanıyorsunuz bu zamlar? Siz ki ayda üç bin papel kazanıyorsunuz, kiracılarınız var, köyde bir mülkünüz, gelirleriniz var! Benim kocamınki kadar maaş alsanız ne derdiniz acaba? Ah o sizin kadar bir kazansaydı, bu şekilde mızırdanmazdı, tereyağı dört kuruş arttı diye...

Bay Rodolphe’un soluğu kesildi. Ne kötü zamanlardı böyle! Kapıcı kadın bile dikleniyordu, onun acılarına ilgi göstermez olmuştu. Felaket geliyordu. Felaket... Bir hafta boyunca burnu havada, ters havalar estire estire başını bile çevirmeden geçip gitti kapıcı dairesinin önünden. Ne var ki ilk sağanak onu kendisini düşünmeye sürükledi haklı olarak.

– Bana bir şemsiye verseniz lütfen Bayan Cotrone, çok iyilik etmiş olursunuz.

Cotrone ana da bu durumdan yararlanarak, Perco’nun dediği gibi gerçekten de patronun işçilerin çocukları için tatil kampı kuracağı haberinin doğru olup olmadığını sordu ona.

Bay Rodolphe haberi doğruladı. Açıklamak için, maliye bakanlığından cevap bekleniyormuş. Bay Mignard’ın vergi bildiriminde yaptığı masrafları kârdan düşmesi gerekiyormuş. Bu girişimi bir yandan takdir eden Bay Rodolphe, bir hissedar olarak bazı çekincelerini dile getiriyordu. Hiç kuşkusuz, bir katolik papaza teslim edilecek olan çocuklar, sağlık paralarını kahvehanelerde çarçur edeceklerine kendi veletleri için tatil bedelini ödeyemezler miydi yani; bu onlara düşen bir görev değil miydi?

– Neyse, dedi iç geçirerek, personelimiz takdiri bilir inşallah! Yerli yersiz zam istemezler ve kargaşa çıkaranlar da şu evrensel karışıklık adaylarına kulak asmazlar...

Bir akşam üstü, Bay Rodolphe dışarı çıkmadan önce bürosunun anahtarlarını Cotrone anaya veriyordu ki, P’tit Louis’nin girdiğini gördü, gözü seyridi, ağzında acımsı bir tat vardı, bir kez daha işte, genç adam ağzını açıyordu.

– İşverenden söz etmeyin bana! Al birini vur ötekine... Hepsi de pisliğin teki!

P’tit Louis’nin fikirlerini bilen Bay Rodolphe onu kızdırmaktan her zaman büyük bir zevk alırdı.

– Genellemeyin dostum, genellemeyin...

Bay Rodolphe Cotrone anaya döndü ve üstüne bastıra bastıra konuştu:

– Dün maliye bakanlığından onay yazısını aldık. Mignard Kuruluşlarının işçileri, çocuklarını tek kuruş harcamadan deniz kampına, tatile gönderebilecekler demektir. İnanın bana P’tit Louis, bazı işverende, işçilerin uydurduğundan daha büyük bir yürek vardır. Dostça yaklaşım, iş birliği, karşılıklı anlaşma, bütün bunlar tartışmalardan, acı sözlerden, yarasız ve uğursuz grevlerden çok daha fazla şey verir insana. Biraz daha fazla cömertlik bu yandan, karşı taraftan daha fazla anlayış, derken işler çok daha iyi gider... Ne yazık ki tüm patronlar, Bay Mignard denli insan sever değildir ve iyi ki işçilerin hepsi de sizin gibi tepesi atmış, gözü kara kişiler değiller...

P’tit Louis’nin yüz rengi kızıldan mora döndü.

– Sizin insan severlikleriniz, bilirim ben onu! Bazılarının parasıyla genişler de genişler! Hele de zevkleri söz konusu olunca. Odette’e bir bakın: bugün için Monceau parkında bir dairesi var, Paquin’den giyiniyor, hem de Hollanda Sarayı stilinde... Metronun kokusu midesini bulandırıyor... Mignard, işçilerinin ona kazandırdığı parayı bu kızla yiyor, cici patronun güzel sekreterine armağan ettiği mücevherler, Marie Leguen’in kopan parmaklarıdır, tamam mı?..

– Dur bakalım orda, diye bağırdı Bay Rodolphe, özel yaşamın sınırlarına saygı gösterin.

– Onların özel yaşamı, bizi özel yaşamdan mahrum ediyor, diyerek iyice öfkelendi P’tit Louis, sizin tatil kampınıza başlarım! Bu sevgili patronunun, sayın Bay Mignard’ın son numarası: tavşan kaç tazı tut! İşçilerin tuzağa düşeceğini düşünüyorsa çok fena yanılıyor! Zira, tatil kampının bedelini yine kendileri ödeyecek! İşçiler bunu biliyorlar.

Bay Rodolphe, topukları üstünde tam bir dönüş yaparak, çantasını kaptığı gibi söylene söylene sokağa daldı.

– Tut sen iyilik yap, onlar senin eline tükürsünler!

Perco ana ise yeğeni gibi düşünüyordu, yine de onu tersledi:

– Gerçeği söylemenin de bir yolu vardır. Sana gelince, bir evet bir hayır için insanları tersyüz ediyorsun. Kendini seçim sırasında tribünlerde sanıyorsun... Aç açına da olsan, Perco’ya el uzatıp biraz yardım edebilirsin hava karardığında...

– Ah her zaman seçim olsa... Bu moruk aklını yitirir, yemeği içmeyi unuturdu...

Kadın gülmekten kırıldı. Ah yine mi seçimdi..! Mutluluk denen şeyin seçim sandıklarından çıkabileceğini aklı bir türlü almıyordu. Yalnızca kavganın bu konuda etkili olacağına inanırdı o.

– İnsanlar, her şey daha iyi olacak sanıyorlar... Her seferinde aynı komedi oynanıyor. Davullar çalınıyor, koca bir kasa sandık devrilip üstüne çıkılıyor; mahallenin tüm işsiz güçsüzleri sahne çevresinde toplanıyor, onlara neler vaat ediliyor, neler; ve vız gelir tırıs gider bana göre; neler oluyor göreceksiniz yakında; bir kova suda mehtabı da altı ayaklı koyunları da göreceksiniz, hanyayla Konyayı... Yeter ki sizler için yeni olsun, göz kamaştırsın, sarsıcı olsun... Ama sonuçta aynı kişiler alınıyor vee, sil baştan..!

Sağcı olsun solcu olsun, diye düşünüyordu Cotrone ana, bir burjuva hükümeti, etiketi ne olursa olsun, hep aynı işi yapar: yoksullara ödetir, varsılları muaf tutar. Cumhuriyet hükümetlerinin sarıldığı şey değişiklik yapma hayalidir... Katliam oyunlarına katılma zevki yaşanır, öte yandan da uçurulan kellelerin yüzeye çıkmasını görmek gibi hoş olmayan bir duygu tadılır...

Bununla birlikte, pazar akşamı ikinci turun kapanışından sonra, sonuçları öğrenmek için sabırsızlık içinde bekleyen P’tit Louis ile bulvarlarda dolanıp durmaya razı oldu.

– Bir kahvehane bahçesinde bir çeyreklik atarız sonra da burjuvaların suratlarına bakıp dalgamızı geçeriz... Geçen pazar komünistlerden dokuzu kazandı. Haydi kımılda biraz! Bu kez en azından kırk ya da elli çıkarır.

– İyi de ben ayacıklarımın ezilmesini istemiyorum, üzerine basıyorlar...

Metrodan çıktılar; tam Faubourg Poissoniere’de çok kalabalık vardı. Matin gazetesi panoları önünde sıkışık öbekler halinde burunlarını havaya dikmiş insanlar, yazılara yoğunlaşıyor, kaldırımları, yolları tıkıyor, trafiği engelliyorlardı polis düdüklerine rağmen...

Cotrone ana yeğenine iyice abandı:

– Çaktırmadan bak, araba kapısının tam altında; ağzı daha süt kokan acemiler ve kazandıkları gece yarısı izinlerini düşün... Kendileriyle aynı fikirde olmayanları dize getirmeyi pek bilirler...

Toplu gösteriler kahramanı P’tit Louis şöyle bir kolaçan etti yan sokakları.

– Dikkatle bak, arkadaşları da var...

Biraz daha ötede, karanlıkta, emniyetin siyah renkli arabaları, polis grupları, parlayan motosikletlerinin yanıbaşında dikilen emir erleri göze çarpıyordu dikkatle bakıldığında.

– Burası pek emin bir yer değil ha, diyerek düşüncesini belirtti Cotrone ana. Haydi bir kahveye dalalım! Canımı sağlama almayı severim ben. Öğrenmen gerekenleri öğrenince sen de gelip beni bulursun... Yalnız, her zamanki gibi, kendini polise kaptırma da... Bu konuda üstüne yoktur hani...

Kalabalık arasından kendine zorla bir yol açarak, Cotrone anayı bir kahvehaneye götürdü; önlem olsun diye dışardaki sandalyeleri içeriye alıyorlardı.

Cotrone ana bir sıra bulup üstüne kurulunca, ortalığa göz gezdirerek işsiz güçsüz gezenleri şöyle bir taradı; mesleklerini ve kafa yapılarını kestirmeye çalışıyordu. Bazen de afişler önünde yer alan aceleci kalabalık arasına, bir acemi çapkının kolunda bir kerkenez karı karışıveriyordu: Cotrone ana korkulu yüzlerine bakıp eğleniyordu. Kısa aralıklarla bir konuşmacının gevrek sesi bildik isimleri sayıyor, bir yığın rakam sıralıyordu ardından.

P’tit Louis, Halk Cephesi’nin başarılarını ateşli alkışlarıyla noktalayan koroya katılmıştı. Avazı çıktığı kadar bağırıyordu; o sırada biri böğrüne vurdu, soluğu kesilir gibi oldu. Hemen karşılık vermeye hazırdı, eşek şakasını yapana döndü. Michel’i tanıyınca gerilen yüz çizgileri gevşedi yeniden.

İki arkadaş itile kakıla, düşe kalka çekiştirilirken oluruna bıraktılar kendilerini. Biraz sonra yüksekçe bir tüneğe dönüştürülen bir sıraya tıkışıp kaldı, o da oradaki bir avuç insan öbeğine karışmayı denedi. İteleme, sıkışma, itirazlar derken, gülüşmeler karışıp gitti birbirine. Ellerini P’tit Louis’nin omuzlarına dayayarak olduğu yerde hop yukarı çekti kendini.

– Yerin iyi ha!

Michel şapka ve kasketlerden oluşan bir denize tepeden bakıyordu şimdi.

– Görüntü olarak Eyfel Kulesi’nin manzarasını aratmaz doğrusu...

Önemlice bir şeylerin olacağı gibisine bir gizi de içinde barındıran gecenin bir vakti, Michel uğuldayan kalabalığı seyre dalmıştı. Paris’in kanı, başkentin kalbine doğru akmaktaydı.

Ah o bulvarlar! 19. yüzyılın güneşinde yansıyan görkem ve ışıltı akıntısı mıdır yalnızca; her türden gereksinime ve kaprise, yeryüzündeki güçlülerin tüm arzularına açık, kozmopolit bir ana yoldur; jokey kulübünün züppeleri, şıklık budalaları, hop tirinam erkekler, Tortoni’de dişi kaplanların geçidi, Milord l’Arsouille’un Aurélien Scholl ve Alexandre Dumas Fils ile Théophile Gautier ve Catulle Mendès’in hayaletleri, bir şampanya kadehi gibi kaynaşmakta köpük köpük. Paris’e özgü düşünce tarzı, incelik, güzellik, şiir ödül kurullarının ya da bir gala gecesi bir masa köşesinde karalanmış bir makalenin ya göklere çıkardığı ya da yerle bir ettiği ünler, şan ve şöhretler... Burası yalnızca edebiyatçıların, borsacıların, zevk düşkünlerinin, gazetecilerin, oyuncuların, tiyatro delilerinin, kıyak delikanlıların, serüven peşinde olanların yan yana gezintiye çıktıkları bir yer de değildi ki. Aynı zamanda devrimlerin buluştuğu bir yerdi burası.

“Les Trois Glorieuses”²¹ boyunca mavi gömlek ve redingotları içinde siyasal bilgiler fakültesi öğrencileri ve ulusal muhafızlar bulvarlarda “yaşasın özgürlük! Yaşasın La Charte!”²² sesleri içinde birbirlerine karışıyorlardı. 1848 Şubatında ilk tüfek patlamıştı; hemen ardından kralları korkulara salan bir uğultu: “Yurttaşlar silah başına! Kardeşleriniz öldürülüyor!..”

Şubat vaatleri boşa çıkınca, insanlara işe yaramaz boş laflardan öteye geçmezmiş gibi gözükünce, Haziran ayında ayaklananlar Paris’e barikatlar kurmuşlardı. Sınıfların kardeşliği efsanesi, Cavaignac’ın²³ top ateşlerinin yangınında, patlamaların ışıltısında çöküp gitmişti adeta. Federaller Saint-Martin kapısında bir tabya kurmuş ve “Kanlı Hafta”²⁴ sırasında son ferdine kadar savaşmışlardı.

Kent batıya doğru yayılmıştı, merkezi yer değiştirmekteydi. Champs-Elysées bulvarlarının önemini azaltmış, onu tahtından etmişti... Ancak, görkemli geçmişleriyle kalıcı bir albeniye ulaşıyordu, gazete yazıhaneleri, tiyatrolar, mağaza ve lokantalar, halktan değişik kesimlerin gösterilerine bir kavşak noktası olmak isteği ile bu albeniyi canlı tutuyordu bulvarlar. 1927 Ağustosunda Michel ve P’tit Louis, l’Humanité gazetesinin çağrısına on binlerce göstericiyle birlikte koşan gençler olarak, Socco Vanzetti’nin diri diri elektrikli sandalyede kızartılarak öldürülmelerinden birkaç saat sonra infiallerini haykırmışlardı oralardı...

İşte bir kez daha, ortak bir umutla ayağa kalkan iki arkadaş, tek ses ve tek yürek, kitlelerle bütünleşmenin heyecanını yaşıyorlardı.

Saydam yüzey, sihirli fenerler gibi bir yanıp bir sönüyordu. Bir anlığına bez üzerinde beliren adlar ve rakamlar, gizemli bir güce sahip gibiydiler: peşinden ya kutlamalar, ya da öfke sökün ediyordu. Karanlıktan fışkırır gibi... Hurraa sesleri, alaylı takılmalar yükseliyordu ışıklı ekrana doğru... Her yurttaş bir diğeriyle, ancak dört yılda bir oy kullandığı zaman eşit olabiliyordu. Yaşamını sürdürmek için elinde sadece bir işi olanların çoğu, nihayet, onun yoksulluğundan, sefaletinden çıkar sağlayanları defetmek, kötü çobanları, iğrenç iş ilişkilerine ve kirli işlerine gerisin geri gönderme fırsatını bulmuş oluyorlardı...

Atölyelerdeki, sokaktaki insan, umudun ve savaşın önemini kavrıyordu. Gücünün boyutlarını anlatan rakamlar önünde, coşku içinde “Yaşasın!” diye haykırıyor, kendilerinden olanları selamlıyor, düşmanlarını yuhalıyordu. Hoparlörler milli marş La Marseillaise’i yayınladığında, öbek öbek insan, yumrukları havada, hep bir ağızdan gümbür gümbür söylemeye başlıyordu. Croix de Feu’²⁵nün adayı olan ve Frankı değer kaybına uğratan havari Paul Reynaud’nun zar zor elde ettiği başarılı sonucunu, ki komünistlerin adayı Pierre Delon’a ancak yirmi yedi oy fark atabilmişti, ağızlarına geleni söyleyerek, sövüp sayarak, küfürü basarak karşıladılar.

– Mazlumlar mezarlığındaki ölülere bile oy kullandırmış olmalı...

– Bize de yeni yeni mezarlar kazmıyor değil doğrusu bu baldırı çıplak...

Bozuk hava hiç de uzun sürmedi. Çoktan alkış sesleri burukluğun yerini alıyordu; Michel bas bas bağırıyordu:

– 3 no’lu ilçede Mercier, Gignoux’yu bastırıyor. Mercier, Forges Komitesi’nden adamımız...

... Tüm ilçelerden zafer haberleri geliyordu. Hiç kuşku yoktu artık... Başkentteki uşaklar toz olacaklardı. Cumhuriyetçilerin birliği faşizm belası karşısında zafer kazanıyordu. Tüm işçi mahallelerinde ülkenin beyni ve yüreği olan Paris, komünistlere oy veriyordu...

Alkış ya da yuhalama işaretini Michel veriyor, oraya henüz gelenleri hoş bir şekilde bilgilendirmiş oluyordu.

– 11 no’lu ilçenin üç koltuğu bizim; Florimond Bonte, Georges Cogniot, Lozeray... Montjauvis 8. bölgeden seçildi; Croisat 14., Michel ise 15 nolu ilçeden; Moquet 17’den... Sanki tufan!..

Çevresindeki insanlar birbirlerine sesleniyor, şakalar yapıyor, birbirlerini kutluyor, hiç karşılaşmamış olmalarına karşın el sıkışıyorlardı.

– Bitmedi, daha bitmedi! diyerek bir açıklama getirdi kasketini kulağına devirmiş iri yarı bir adam. Kırmızı kemer bellerine dar gelecek...

Michel ünlüyordu:

– Jacques Duclos Montreuil’den seçildi... Fajon, Colombes’dan... Gabriel Péri, Argenteuil’den... Saint-Ouen’den Berlioz... Boulogne’dan Costes... Levallois’dan Honel... Puteaux’da ise Demusois aldı seçimi...

Duyulan her adın ardından Enternasyonal çın çın çınlıyordu, çoğalıyor, en yakındakine ulaşıp yüzlerce sese dalıp, Saint-Denis kapısına, Montmartre’a doğru dalga dalga yayılıyordu. Marşın sözleri daha sona erer ermez, zafer komutuyla uzaklardan yeni baştan fışkırıyordu:

– Kahrolsun fesatçılar birliği!

– Kahrolsun iki yüz aile!

– Yaşasın Halk Cephesi!

– El ele verelim, birliği bozmak yok, yeneceğiz...

Saint-Denis’de birkaç yüz farkla Doriot’nun seçimi, Fernand Grenier aleyhine yüzlerce farkla önde götürmesi kulakları sağır edici bir gürültü patırtıyı harekete geçirmiş oldu.

– Hain! Kalleş! Namussuz! Hitler bozuntusu!

– Yuuuh, yuuuh! Kahrolsun Doriot!

Sanki ta uzak mahallelerin ordan boğuk bir uğultu homurtuyla yaklaşıyordu, bulvarda esip geçiyor, büyüyor birden, devasa bir dalga, tüm göğüslerden fışkıran bir soluk bir an için kesilip yeniden daha da güçlü, daha da etkileyici biçimde, yükseklere, yıldızların yeni yeni ışımaya başladığı göğe ağıyordu... Dünyanın bu akşamlık ışık-kent’i Paris’e dönük yüzünde, Paris halkı iradesini ortaya koyuyor, isteğini belirtiyordu açıkça.

– Fa-şiz-me geçit yok! Fa-şiz-me geçit yok!

Birden bir duyuru yapıldı hoparlörden: Asniere. Kalabalık soluğunu tuttu. Burası en fazla tartışılan, ele geçirilmesi en zor yerlerden biriydi. Bu belirsizlik nedeniyle belki de rekabet orada simgesel bir değer taşıyordu.

Açıklanan sonuç umulmadık bir karar hükmü gibi düştü sıkıntılı sessizliğin ortasına.

– Dutilleul, komünist, seçimi aldı.

– İşte haber buna derim ben! diye bağırdı Michel. Yolsuzluklara karışmış Billiet, şu ünlü tröstlerin faiz dünyasının Billet’si, yoldaş Dutilleul sayesinde kendine en ucuz yerden zor bir bilet bulabildi. Yaşasın Dutilleul! Yaşasın Komünist Partisi, yaşasın İşçi birliği!..

– Kahrolsun faşizm!

Yukarıda, pencerelerinde güzel hanımlar, cırlak sesleriyle öyle kötü küfürler savuruyorlardı ki, iyi ki kimseler duymuyordu; erkekler yumruklarını gösteriyorlardı.

Burjuvaların öfkesi kalabalığın gülüşmesine yol açıyordu.

– İyiye işaret! Varsıllık içinde yaşayanlar, halkı azarlayıp payladılar mıydı, iyi demektir iyi...

– Onlar için işlerin iyi gitmemesi demektir bu!

– Sefaletten bıktık! Varsıllar bedelini ödemek zorundadırlar!

Ekranda yeni çarpık çurpuk çizgiler –hiyeroglif sanki– görünüyordu. Paris’in ardından şimdi de taşra illeri...

– Ha gayret Kuzey Fransa! diye haykırıyordu Michel. Valenciennes’den Musmeaux seçildi. Douai’den ise Martel!

P’tit Louis atlıyordu lafa:

– Güney illeri de kıpır kıpır, al sana cevap! Virgile Barel, Nice’ten seçildi. Pourtalet ise Grasse’den...

Radikaller, sosyalistler, komünistler her yerde ilk seçimde başa gelecek aday için feragat ediyorlardı. Fransız solu, Valmy Savaşı’ndan²⁶ çıkmış, üç renkli bayrağı, komünün kızıl bayrağı ile karıştırarak birçok yerde ezici çoğunluğu sağlıyor, eski engelleri fırlatıp atıyor, karşı tepkinin gelenekçi kalelerini yıkıyor, aşağı yukarı batıdaki köy kökenli taşra soylularına ve demir-çelik krallarının yöresi olan doğu bölgelerine dokunmamış oluyordu bu arada. Gerçekten de düzeni altüst eden bir karışıklık...

Orada bulunanlar deliler gibi seviniyorlardı. Ter ter tepiniyorlardı oldukları yerde; gecikmeksizin müjdeli haberi kent içinde zorda olan, yoksunluklar içinde cefa ve eziyet çekenlerin yaşadıkları her yere yaymak isteğindeydiler.

Gruplar oluşuyor ve yürüyüşe başlıyorlar, Carmagnole ezgileri eşliğinde adımlarını ona göre ayarlıyorlardı. Pencere aralarından göründüğü kadarıyla içerlerde ve balkonlarda gölgeler dolaşıyor, görkemli salonların avizelerden yayılan ışıklarını kesiyorlardı. Bu arada yaldızlı lambri kaplama odalardan küfürler, bir başkasından ise doksan üç devriminden kalma acımasız, öç almakta direten şarkı sözleri dökülüyordu:

“Ah! Olacak bu olacak

Nerede burjuva varsa ipe gidecek!”

Eskilerden kalma isyan tohumları Paris’in kalbinde mayaya duruyor, kabarıyordu; baldırı çıplakların ve komüncülerin alevi küllerinden –bekleyip büyüdüğü, doğmaya hazırlandığı küllerinden fışkırmak istiyordu yalnızca.

Bir kol oluştu kalabalık içinde ve nereye gittiğini bilmeksizin, koptu oradan. Neonların kırpışıp duran ışıkları altında, yoluna ne çıkarsa kenara savurarak, yol boyunca göstericilerin sürekli yığınlara katılımıyla büyüyerek ilerliyordu. Ağızlarda kesin mutluluk isteği, eller halkın isteklerine destek için uzanmış, yumruklarsa onu korumak için sıkılmış. Bu hazırlıksız gösteri alayından rahatlatıcı bir güven, yepyeni bir çağın ışıkları yayılıyordu ortalığa...

Yan sokaklarda, otobüs motorları homurdanıyor, polisler miğferlerini takıyor, gösterinin baş tarafına ulaşmak, onu çevirmek, kırmak, darmadağın etmek amacıyla motosikletlerine atlıyorlardı.

P’tit Louis, zincirinden boşanmış gibi Michel’in arkasına takıldı ve Sentier kahvehanesine doğru gittiler, Cotrone anayı düşüncelerinden çekip aldı onu da getirip kafileye kattı.

Bir insan denizi Opera’ya doğru sökün ediyordu. Yaşlı kadıncağız derhal yirmi yaşlarındaki bacaklarına kavuşmuş gibiydi. Yeğeni ve kiracısıyla kolkola, az biraz titrek sesiyle, doğru notada katılıyordu nakarata; ritm tutuyor, La Jeune Garde’ı söylerken gözlerinden yaşlar gelene dek gülüyordu...

– Genç muhafız biraz yaşlanmış ama yüreği hep genç... Eğer gerekirse bir kez daha inerim sokağa aynı babam gibi...

Druot sokağına gelince bir karışıklık, Michel’i arkadaşlarından kopardı.

Şimdi Cotrone ana, yeğeni P’tit Louis ile hemen ilk sözcüklerde arkadaş oluverdiği tanımadığı biri arasında yürüyordu; kimileri ona çarpıyor, sıkıştırıyor; kimileri de tutunmasına yardım ediyor onu koruma altına alıyordu. Kendini akıntıya bırakmıştı, omuz omuza ilerliyordu, yüreği hafifti, kafası açık, neşeli çılgınlığın orta yerinde soluk almaktan, ürpermekten, çokça şarkılar söylemekten, birilerinin onu sürüklemesine kendini bırakmaktan, onlardan biri, o seslerden, o yüreklerden bir olmaktan mutluydu...

Onca kişi tek bir kişiyi oluşturuyor gibi geliyordu Cotrone anaya, doğuştan aynı reflekslerle donanmış tek bir canlı gibi...

P’tit Louis’ye bir sır verir gibi:

– Asla ömrüm boyu böylesine uyum içinde bir insan kalabalığı görmedim...

Marşlarla, yer yer buyruk veren sözlerle, sonra binlerce göğsün yeniden atıldıkları şarkı sözleriyle, genel coşkuya kapılıp, hepsi de aynı şeyi isteyen böylesine çok sayıdaki erkek kalabalığının, birbirini tanımadan aralarında anlaşan kadınların ortak sevgisiyle başı dönmüş durumda, Cotrone ana sevinçten uçuyordu. İşte böylesi bir kardeşlik duygusu patlamasıyla komün ortaya çıkmıştı... Cotrone ana, kalabalığa haykırmak isterdi duygularını; şimdiye dek ta yüreğinin derinlerine gömdüğü ve artık oradan dışarı fışkırmanın yollarını arayan her şeyi söylemek isterdi: nasıl dile getireceğini bilmiyordu. Antin yolu üzerindeki görkemli bir yapının önüne gelince, P’tit Louis’nin de çok beğendiği ilginç bir söz çıktı ağzından: “Her yer Sov-yet-ler!” Bu beş hece Versailles soyundan gelenlerin yataklarından fırlamalarına ve korkudan ödlerinin patlamasına yol açmış olmalıydı...

Sonunda, bulvarların her köşesini dolaştıktan, l’Humanité gazetesi önünde, Montmartre sokağında, Jean Jaurès’in vurulduğu Croissant kahvehanesi önünde La Marseillaise ve Enternasyonal marşlarını söyledikten sonra, son metroyu kaçırmış olduklarını fark ettiler.

– Dönelim, dedi Cotrone ana, gücü kalmamıştı, bu akşamlık bu kadar olsun!

– Bu akşamlık bu kadar ama, yarın her şey yeniden başlar! diye belirtti düşüncesini P’tit Louis.

Sonraki günler, her ne kadar yeğeni acil değişiklikler konusunda öngörülerde bulunsa da, işleri ve kaygılarıyla baş başa kalan Cotrone ana ikircikliydi, kuşkuya kapılıyordu.

– Aynı 1924’teki gibi olacak, dedi, sol blok hükümete geldiğinde, para duvarına çarptı kafasını. Karşıtlar hep aynı kurnazlıklara başvururlar... Bölmek, bozmak... Ceketi kapanlar ceketi tersyüz edenlere bel bağlarlar...

P’tit Louis artık meclis oyunlarının söz konusu olmadığını söyledi buna karşılık olarak. Borsa şantajları, parayla satın alınan gazetelerin kampanyaları, derneklerin tehditleri süregidebilirdi de. Halk diyeceğini demişti. Eğer ona uyulmazsa, daha da sıkıştırılırsa halk, yeniden ağzını açar ki eh, bu kez sokakta konuşur... Zaten iki aydır Toulouse toplantısında gerçekleştirilen sendika birliği işçi sınıfını desteklemişti, sınıfı yenilmez yapıyordu bu durum...

Bay Rodolphe’a gelince, gitgide daha üzgün bir görünümdeydi.

– Size demiştim, diyerek içini çekiyordu çıkış kapısı eşiğinde. İzmarit toplayan birinin oyu, bir Louis Pasteur’ün oyu ile bir tutulursa bunlar olur işte!

Cotrone ana sert biçimde karşı çıkıyordu:

– Siz ya da bizler, çalışanların oylarının karşı kefesine koyup softaları, oylarına bel bağlarsınız!

Yine de dikkatli olunmasını gerektiren haberler yayılıyordu. Askeri darbenin pek yakın olduğundan, başkente kara birliklerinin sokulacağı, olası savaşlarda yaralananlar için de hastanelerin boşaltıldığı haberleri dolaşıyordu. Derneklerin, emekçileri günde iki yüz Franka ayarttıkları fısıldanıyordu kulaktan kulağa.

Ama büyük bir birlik esintisi çürük kokularını süpürüp götürüyordu. Yoksul insanlar dirsek dirseğe dayanışma içerisindeydiler. Artık evde tartışma yok, dedikodu yok!.. Cotrone ananın orda kiracılar birbirlerine tahammül gösteriyor, hatta merdivenlerde karşılaştıkları kişilere günaydın diyor, kenara çekilip, selam veriyorlardı. Cüzdanları tamtakır olan beyefendiler, kirada iki-üç ödeme gecikseler kafa tutup aynı savaş zamanında olduğu gibi ek süre istiyorlardı.

İşsizleri soruşturanlar, ortalarda görünmüyorlardı.

– Çok kalmaz, herkese iş olacak! diyordu işsizler yoklama kartını basarken.

– Ücretler artırılacak, çalışma saatleri düşürülecek, diye bastıra bastıra konuşuyorlardı, el emekçileri ve uzmanlar işe giderlerken.

– Aldığımız yüz elli Frank aylık iki katına çıkarılacak, diyordu titrek sesleriyle sigortalı yaşlılar.

Apartmanda, mahallede, kent içinde, ülkede herkes gizemli bir şeyler, tümüyle yeni bir şeyler bekliyordu.

– Ne? diye kendi kendine soruyordu bazen şaşkın şaşkın kapıcı kadın, gerçekten değişik mi ne bunlar?..

9. Bölüm

NASIL OLUYOR?

Bay Rodolphe kapıcı dairesine girdi. Öyle sarsılmıştı ki camı tıklatmayı unutmuştu. Kapıcı kadın ona dik dik baktı, görgü kurallarına çok önem verirdi. Kadına duyulur duyulmaz bir sesle seslenerek gazeteyi uzattı:

– İnanılır gibi değil Bayan Cotrone... Yeni fabrikaları işgal etmişler!

Çok sakin bir biçimde cevap verdi Cotrone ana:

– Benim bir şey bildiğim yok, daha radyoyu bile açmadım. Peki olağan dışı ne var bunda?

Bay Rodolphe, acaba kapıcı benimle alay mı ediyor diye sordu kendi kendine.

– Eee, tüm bu grevleri, fabrika işgallerini olağan mı sayıyorsunuz siz?

– Bugün aydan mı geliyorsunuz nedir, Bay Rodolphe? İş bırakan işçiler hep vardı ve hep olacak...

Adam daha da netleştirdi konuyu:

– Evet ama, yeni olan şu ki fabrika işgali bunlar. Farkında mısınız? Fabrikaya yerleşen ve orayı terk etmek istemeyen işçilerdir. Polis ne işe yarar acaba?

Perco ana gülümsedi:

– Sokaklarda bas bas bağırarak dolaşmaktan iyidir. İşlerin böyle teklifsizce olup bitmesi daha iyidir. Kavga, çatışma yok, darmadağınık kapı önleri, yerinden sökülmüş demir parmaklıklar, yarılmış çeneler yok. En azından böylece işçiler içerde başka tilkiler olmadığından, atölyenin çalışmadığından eminler.

Kapıcı kadının görüşleri karşısında feci şekilde hayretlere düşen Bay Rodolphe lafı yükümlülüklere getirdi:

– Anlasanıza canım! Fabrikalara, onlara ait olmayan fabrikalara kapanmışlar. Bunun adı özel mülke tecavüzdür; İnsan Hakları Bildirgesine saldırı halidir. Yasal değildir, hoş görülemez, anayasaya aykırıdır, ay-kı-rı-dır! Tamam mı? diyerek yineliyordu her heceyi ayıra ayıra. Bu binada oturan kiracıların, sizin buraya yığılıp, barikat kurması ve burdan çıkmaması gibi bir hareket...

Canı sıkılan kadıncağız göz ucuyla şöyle bir baktı.

– Bazı bazı lafı kıçından almıyor musunuz siz Bay Rodolphe! Kiracılar benim buraya barikat kurarsaymış efendim? Görelim bakalım! Ama önce söyleyin bakalım, benim buraya niye insinler ki? Onların oturdukları yerler benimkinden daha âlâ...

– Hayır canım, ben yalnızca benzetme yapıyordum. İşçilerin fabrikaları işgal etmeleri sanki kiracıların gelip sizin buraya yerleşmeleri gibidir de...

– Konuyu saptırıyorsunuz! diye bağırdı kapıcı kadın. Benzetmeniz tutmaz. Asla, tamam mı; beni duyuyor musunuz, asla kiracılar kalkıp da bu odacığa yerleşmezler. Eğer bu denli akıllarını kaybetmişlerse, ben de tutup onların evlerine yerleşirdim. En aydınlık, en rahat daireyi seçerdim kendime. Her şey çabucak hallolurdu, benden önce onlar çözülüverirlerdi.

Bu denli sert bir akıl yürütüş karşısında Bay Rodolphe’un kafası karıştı, öfkeye kapıldı:

– Ne yani siz bu işi doğal mı kabul ediyorsunuz, yani iş yerlerini terk etmeye hayır demek; kapıları kapatmak, iş yerinde greve gitmek ha?.. İş başındayken Bayan Cotrone, anlıyor musunuz; iş başındayken...

Bu sözleri müthiş bir korku içerisinde, sanki tehlikeli bir tehdit içeriyormuşçasına, pek yakın bir felaketi haber veriyormuşçasına tekrar tekrar söylüyordu üstüne basa basa...

Cotrone ana, soğukkanlı davranarak yanıtladı:

– Bu da bir yöntemdir bayım ve de takdire değer doğrusu... Eskiden elde kızıl bayraklar sokaklarda gezilirdi, polislerle çatışmalara girilirdi, şimdiyse daha iyi bir öz savunma için kendilerini fabrikalarına kapatıyorlar. Buralara da gelebilirler topları, tüfekleri, tanklarıyla; atları üzerinde, makineler arasında dolaşabilirler. Peki ne istiyorsunuz siz, belki de böylesi tek yoldur, hükümeti bir şeyler yapmaya zorlayacak tek çaredir onlar için! Evet kuşkusuz ki sosyalistler iktidarda; eğer kitleler onları buna zorlarsa, onlar da verdikleri sözü tutacaklardır öyleyse...

Bay Rodolphe yeniden açıklamalara girişti. Kendini bir işçi düşmanı gibi görmüyordu. Çektikleri sıkıntılardan dolayı onlara acıyor, dertlerini anlıyordu, hatta isteklerinin bir bölümünü kabul edebiliyordu doğrusu. Ama her ne olursa olsun, bunu demenin de bir yolu yöntemi vardı... Bunlarınki kabul edilemez türdendi... Kendi temsilcileri yürütmenin başında olduğuna göre, işçilerin de yasalara uyma konusunda saygılı olmaları gerekmez miydi?..

Cotrone ana onun sözünü kesti:

– Greve gittiler diye her şeye karşın işçileri haksız görmem gerekmez öyle ya; siz öyle düşünmüyorsunuzdur umarım. Tam kırk yıl çalıştım, kadın-erkek, arkadaşlarla gerektiğinde greve gittim. Asla ihanet yok bende! Hiçbir zaman “sarı” olmamışımdır tamam mı, şimdi tutup da böyle davranamam.

– Kızmayın Bayan Cotrone!

Onu bir kenara çekerek, dilinin altındaki baklayı çıkardı:

– Acaba diyorum, Bagnolet’deki işçiler de Bay Mignard’ın fabrikasını işgal edecekler midir?

Afallayan Cotrone ana duraksadı:

– Soruya bak sen... Nerden bileyim ben?

Öteki bastırıyordu:

– Bay Cotrone bu konudan size söz etmiş olmalı. Atölyelerde neler oluyor acaba?

Kapıcı kadın yumruk yaptığı ellerine beline dayayıp onun önüne dikildi:

– Tabii patronunuza götürmek üzere birtakım haberler istiyorsunuz benden ha? Amma yüzsüzmüşsünüz... Hadi ordan pişkin adam sen de!

Tıkanıp kalan Bay Rodolphe sıvıştı oradan.

Akşam Perco eve geldiğinde, karısı bu konuşmadan söz etti ona.

– O yaşlı maymundan uzak durmalı! dedi Perco. İşe yatırdığı üç kuruş için tir tir titriyor. Zaten belasını arıyor o adam ama zamanı değil... Yukarıda, Bagnolet’de kimsecikler bir işe karışmıyor. Daha dün bütün olup bitenlerden bahsedenler oldu, bugünse kapatıyorlar konuyu. Kahramanlık yapacak zaman değil!..

P’tit Louis harekete geçiyordu, hareketin yayılmasını salık veriyordu.

– Yakın mı, fabrikanızı işgaliniz sizin de? diye sordu Perco’ya.

– Bu konuda bir şey bilmiyorum... Bölünmüşüz, herkes tetikte. Biz ambalajcılarda hiç iş yok, arabanın son tekeriyiz sanki, bir şey yapamıyoruz, tren kaçmak üzere... Greve gelince; haddeciler, takımcılar, onarım teknisyenleri, presteki kadınlar, kısacası en önemli işlerde olanlar başlıyorlar greve ama içlerinde de bölük pörçükler, aralarında alaya alıyorlar, sadece ve sadece para kazanmayı düşünüyorlar. Çoğu kadın haftada üç yüz Franka bana mısın demiyor. Teknisyenlerinki, cilacılarınki dört yüz Franka yaklaşıyor veya bu rakamı geçer. Bagnolet’de en iyi parayı bizim orası veriyor, en çok da orada iş var, en fazla kaza da orada. Büyük bordrolardan para alanlar, benim gibi iki yüz Franktan el işçisi emekçiyle alay ediyorlar düşünsene... Uzman olanların parmaklarını düğmeden kaldırmaları yeterlidir fabrikayı durdurmak için. Ne var ki bunların hiçbiri, bundan hiç kuşkum yok, sendikalı değildir.

– Aman ne güzel! dedi P’tit Louis. Bakarsın genelde grevler hiç örgütlü olmayan yerlerde patlak verir. Çocuklar tek başlarına başarırlar bu işi. Sonra tutup sendika aramaya giderler kendilerine...

Kapıcı kadın sözünü kesti onun:

– Ne var ki, gerek duyduklarında akıllarına gelir sendika, işin kötüsü de bu ya! Benim zamanımda her grevden sonra, özellikle de başarılı olunmuşsa, sendika kartını alırdın, iki-üç ay bir üyelik ödentisi ödenirdi. Sonra toplantılarda sürtmekten yorgun düşerdi insanlar. Bir gün ya fabrikadaki mutemet hastalanır ya da fabrikayı terk ettiğinde, başlangıçtaki istek sönerdi. Sendika sorunu konusunda ben şöyle düşünüyorum. Üyelerin dörtte üçü ödentilerin onlara bir şeyler getirmesini istiyor. Ancak böyle olduğunu anladıklarında ayaklarını pedaldan çekerler... Taksi sürücülerine bakın: sendikalarından, karşı olanları atmalarını istiyorlar... Kamu hizmetleri, beklenmeyen bir olumsuzluk karşısında disiplin kurulu önünde savunulmak ister... Bazıları da kendi sendikasını bir iş bulma kurumu, bir güvence, bir koruyucu kalkan gibi görüyor. Başka sendikalara ilgi duymuyorlar...

– İnsanlar her şeyden önce ekmeklerini düşünüyorlar, diyerek karşılık verdi P’tit Louis... Ama ücret savaşı onları genişlemeye ve eylemlerini bir noktada toplamak zorunda bırakıyor... Sendikadan siyasete atılıyorlar. Asıl bu alanda her şey bir karara varır...

Ertesi gün, Michel, Bagnolet’ye gitmek için Perco’yu bekledi.

– Senin sektörde neler söyleniyor bakalım? diye sordu ona.

Michel’in ne düşündüğünü bilen Perco, belirsiz sözcüklerle, kuşkuculuğunu belirten bir el hareketiyle yetindi.

Fabrika kapısında, Michel, işçi grupları arasında dolaşıyor, ellerini sıkıyor, kulak kabartıyordu. En cesur olanları, en mücadeleci bildiklerini yanına çağırıp göz kırparak, onlara l’Humanité’nin manşetini gösteriyordu:

İKİ YÜZ BİN İŞÇİ EKMEK İSTİYOR
DÜN SEKSEN YENİ ZAFER DAHA
HAREKET DAHA DA YAYILMAKTA

İşverenin acımasızlığı karşısında, beslenme sanayisi, kimyasal ürünler, inşaat ve tekstil alanları Paris’te olduğu kadar taşrada da savaşıma girişiyor.

– Ne bekliyoruz? diye soruyordu Michel.

Düdük sesi görüşmeleri kısa yoldan kesti. Hepsi birden kart basma yerine doğru atıldılar.

Sabah, kazasız belasız geçti. Marie Leguen yeniden işe alınma umuduyla geldi; kaçamak bir yanıt aldı ala ala; öğle yemeği sırasında, çevresini saran kalıpçı kadınlara iki eksik parmağıyla elini ve henüz kapanmakta olan yarasını gösteriyordu.

– Taksi beni hastaneye götürdüğünde ameliyat edecek doktor yoktu. Geçici bir iğne, bir pansuman yaptılar... Ertesi gün, Cumartesi, hâlâ doktor yok! Poliklinik günü yani... Pazar günü de yoktu tabii kimseler! Ancak pazartesi dikilebildi. Altı hafta sonra hastaneden taburcu olunca faturayı aldım: iki yüzlükten fazlaydı iyi mi! Sigorta bize hemen geri ödeme yapacak sanıyorduk; aylıktan kalanları çektik, kalanını da kayınvalidemden borç alıp ödedik... Mahkeme bize yüzde yirmi beşlik bir malüliyet verdi. Hesaplarına göre, bana tam bin iki yüz Franklık gelir bağlanıyor. Günlüğüm dört Frank bile değil! Daha önce yani Bills’te çalışırken elli Frank kazanırdım günde. Şimdiyse bu berbat elle bakalım ambalaj bölümüne alırlar mı beni, orda da bunun yarısını verirler adama!

Perco, başvuruda bulunmasını salık veriyordu.

Fabrikada büroların temizliğine bakan odacı kadın Felicie alay ederek:

– Başvuru ha, böylece bir yerine iki kez ceza alacak! Sigorta şirketleri insanı hep hayal kırıklığına uğratır. Geçen yıl oğlum bir motor kazası yaptı. Tahminen altmış bin Franklık bir zarar ziyan üzerinden on bin papellik bir tazminat tanındı ona... Parasını almak için şirkete gidip tanıtıyor kendini, onu dışarı atıyorlar bir güzel! Sigorta başvurmuşmuş efendim! Eve döndüğündeyse bir sarı evrak alıyor; ona, ilk yargılama masraflarını ödeyip ödemeyeceğini, aksi takdirde kovuşturmaya uğrayacağını bildiren bir sarı kağıt! Beş bin papel ödenecek, haydi bakalım! Hemen avukatına koşuyor, o da: “Ödemeyi yapın, bu daha güvenli olur...” diyor ona. Pazar günü otobüs sürücülerinden biri bunu boşa çıkaran bir şey atıyor ortaya; meğer oğlum her konuda bütünüyle haklıymış, suçu yokmuş, elindekini avcundakini sıyırıp almak istiyorlarmış... Adalet yuvalarıyla sigorta şirketleri anlaşmanın yolunu bulmuşlar iyi mi! Dava açmak, celpler, duyuruda bulunmak boşuna; al birini vur ötekine, hiç sesini çıkarmasan daha iyi. Oğlumun gözünde ben adeta bir çiçeğimdir, gidip Bay Mignard’ı bulmam gerekti; bana biraz da avans verdi; zira hiç param yoktu.

Perco bu davranışı övdü:

– Şu Jojo için yaptıklarına bakın bir, diyerek daha da bastırdı, bir işçi kadın... Onu işe almış çünkü, kimse zavallı perişanı istemiyormuş, aynı parayı vermiş küçük teslimatçıya hem de...

Jean Violet alay ederek atıldı:

– Patronun hep iyi yanını görüyorsunuz, dedi. Eğer Marie ve de başkaları kaza geçirdilerse, bunun nedeni, patronun parça başı ücretleri düşük tutmasıdır. O hafta fazladan iş, iyi kazanç derken parmaklarını kaybettiler kadıncağızlar...

– Yanılıyorsunuz, diyerek karşı çıktı Perco. Parça başı fiyatlar düşürülmemiş olsaydı da, Marie parmağını kaptıracaktı... Şans meselesi.

– Bilmem, dedi Marie, saat başına altı Frankımı deliler gibi koşturmadan kazanabilseydim bununla yetinirdim.

– Belki sen yetinirdin ama öteki kadın arkadaşlara yetmezdi, diyerek düşüncesini ortaya koydu Perco.

– Hayır, dedi Violet, patron bizi birazcık düşünseydi, ücretleri azaltacağına artırma yoluna giderdi, tehlike arzeden çalışma yöntemlerini yasaklardı. Böylece ortada risk kalmazdı.

– Bunun için, diye karşılık verdi Thavers, tüm patronlar aralarında anlaşmalılar; zira biri tek başına kendi yöntemini uygulamaya gitseydi, bu kez ötekiler onu ortadan kaldırırlardı.

Fabrika düdüğü böğürtüyle çaldı. Kısa boylu, geniş kalçalı, dürüst ve kararlı yüz ifadesiyle Alice Le Goff adındaki, aynı Perco gibi ambalaj bölümünde çalışan esmer kız avluyu geçerken ona dedi ki:

– Ne felaket, şu kahrolası makineler beni ürkütüyor, ordan geçmek gelmiyor içimden. Tabii, herkes de benim hemşerim gibi parmaklarını makineye kaptırmıyor. Acaba o sırada neyi düşünüyordu kadın? Haftada üç yüz Frank kazanmak yerine iki yüz Frankla yetinirsin olur gider!..

– İşçi kadınları kendi kafalarından da korumak gerek, diyerek gözlemini belirtti Perco; hızlı çalışmalarını engellemeli. En iyisi sen ambalajlamada kal hiç olmazsa parmaklarını yitirmezsin.

– Ama benim de paraya ihtiyacım var...

– Bizlerin de var canım!

Alice kulağına bir şeyler fısıldadı:

– Başlatsak, düğmeye bassak hani fena olmayacak... Şey, fabrikayı işgal etmek için, diyorum...

Cevap vermeden önce çevresine bakındı Perco.

– Kuşkusuz... Ama biz başlatamayız ki, makinelerin durması lazım...

Onların bölümünde, ambalajcılar masalarına oturmuş ikinci düdük sesini bekliyor ve aralarında tartışıyorlardı.

Ekip şefi Robert Hénardot, adamlarından ikisini karşısına almış, ertesi sabah işe başlayacak olan güçlü ve çalışkan kişinin niteliklerini öve öve bitiremiyordu. Çünkü saatte iki kuruş fazla kazanıyormuş, kimseler ondan vazgeçemez sanıyormuş adam, hah desen koşarmış, altı adamın yaptığı işi yaparmış. Müdür ya da patron çağırdı mı uçarmış, sürücülere çarpa çarpa, otomobilleri öne arkaya ite kaka dört bir yana emirler yağdırarak atılırmış bir kasayı yüklemek için; aha şu Dikilitaş’ı kaldır desen kaldıracak...

– Amma da atıyor haa, diyordu ordakiler gülerek...

Hénardot sayesinde işe giren kardeşi, Perco ile birlikte ekip oluşturuyordu büyük koliler için. Perco denli kaba ve sinirli biri olan Joseph Hénardot, sakin ve yöntemine uygun biçimde hareket ediyor, bir kasayı kaldırırken de ekip arkadaşıyla hiç ilgilenmiyordu.

– Seni gören de sadece aslan eti yiyorsun sanır, diyerek karşı çıkıyordu Perco bu duruma. Herkeste senin çifte kasların yok ki. Alkolsüz güç neye yarar çalışırken, ha? Birlikte çalıştığın arkadaşı kırmaya yarar he mi? Elimi kolumu ezdirmeye, bacağımı kırmaya niyetim yok benim!..

Pek kızdırmadan, Joseph, gelecek seferlerde kendini daha fazla kontrol edeceğine, tam olarak buyrulduğunda kasayı kaldırıp indireceğine, ekip arkadaşını daha iyi gözleyeceğine sözler verdi. Bir saat sonrası ise, verdiği sözü unutmuştu; yeni baştan başlıyordu tek başına işine.

– Hayır, öyle değil, diye gürlüyordu bir daha Perco. Kasaları bir vahşi gibi tepesinde taşıyabilmek için, hiç ana-baba terbiyesi görmemiş olmak gerek!

D’Arcy –bir tiyatro adı bu– asla tartışmalara karışmazdı. Bunu yapamayacak denli farklı, incelikli biriydi o. Başında fötr şapkası, takma yakasıyla, çiçek gibi eldivenleri ve bastonuyla, patronunkinden daha titiz bir giyim içerisinde, hamallar arasında yolunu şaşırmış bir sosyete beyefendisi gibi çıkagelirdi. Göğüs bağır açık, dirseklere kadar kolluklu, kan ter içindeki ambalaj işçileri arasında varlığı aykırılık oluşturuyordu; ömründe açılmış ve onun da kapatmaya çabaladığı bir parantez gibiydi hali. Onun asıl etkinlik alanı başkaydı. İşçiler çalışmalarını bitirince, onunkisi başlardı. Sıra dışı, artistik yetenekleri, baştan çıkaran bir dış görünüşü ve insanları büyüleyen bir sesi olduğunu düşünüyordu. Kullanıma hazır yeteneklere ana kaynak, dayanılmaz özel eğilimlere kutsal toprak olma durumlarındaydı ki bu arada Porte-Saint-Martin’de oturuyordu... Akşamları kahve önlerinde oturup, pek tanınmamış dehasını feda edecek emprezaryoyu bekliyordu. Başarıya susamışlığını gidermek için de, banliyölerde, ne idüğü belirsiz konserlerde starlığı oynuyordu.

Fabrikada çalışan karısı da soyluluğu belirten adlardaki “de”lere²⁷ tutkun, tiyatro delisi biri olarak, kendisine Ginette de Boisreuil adını almıştı. Yirmi-otuz kadar bir seyirci önünde, Escarpolette düosunu söylerken kocasına yanıt veriyordu şarkılarda.

Züppelik ve böbürlenme meraklarına karşın arkadaşları tarafından oldukça iyi karşılanıyorlardı. Mahalle tiyatrolarında, operet turneleri sırasında düşük fiyata bilet sağlıyorlardı onlara. D’Arcy, ilgi duyulan bu sevgi gösterisinden yararlanarak Guy d’Arcy-Ginette de Boisreuil çiftini siyah-beyaz ve renkli, önden ve yandan gösteren 0,90x0,63’lük kalın kağıt afişlerle ambalaj atölyesinin duvarlarını kaplamıştı.

Alice Le Goff küçük paketlemede çalışıyordu. En pis şakalara kızmadan katlanıyordu. Yirmi beş yaşındaki bu güzel Bröton kız, berbat bir evlilik yapmıştı ve çok pişmandı.

– Brötanya’da benim köyümde hâlâ Fransızca konuşmayan yaşlılar var. Patates ve kekre domuz yağı ile beslenilir; konserve fabrikalarına gidip elli metelik kazanmak için on beş kilometre yol katedilir. Böylesi bir durumda ailem bana, kuzenimle evlenmeyi salık verdiğinde bu fırsatın üstüne atladım. Saint-Lazaire garında memur, bir devlet memuru, bir beyefendi(!) dedim... Başkentte oturmak için papazla –ve hatta şeytanla– evlenebilirdim! Düşünsenize, Paris’i görecektim, özgürlüğü öğrenecektim az mı?.. Beyefendi memur bey ise sekiz yüz Frank maaşla demir yolu döşeyen, kazancının dörtte birini meyhane, kahvehane gibi yerlere bırakan, akşamları sarhoş halde, Paimpolase şarkısını bağıra çağıra söylerken, yahut hayvan gibi uyurken bulduğum birisi...

– Bırak şu kocanı! diyerek, güvenini kazanıp kafasına giriyordu gurbetçi kızdan yararlanmayı aklından geçiren kimi ehl-i keyifler.

– Yaa, sizlerden biriyle dünya evine gireyim diye öyle mi? Sağ olun, boyumun ölçüsünü aldım ben.

D’Arcy ucu yaldızlı bir sigara yakmıştı. Alice ise sandaletini onarıyordu. Perco bir sandalyeye ilişmiş, ekip şefiyle konuşuyordu ki Jojo içeri girdi. Kolileri yüklemekten geliyordu.

– N’apıyorsunuz siz burada? İkinci düdük çalalı beş dakika oluyor.

Ekip şefi Robert Hénardot sıçradı:

– Haydi çocuklar iş başına!

Ama sonrasında durup dinledi; Jojo’ya baktı. Genelde düdük sesinden sonra yeri göğü titreten bir patırtı başlardı. Oysa çıt çıkmıyordu.

– Işığı yaksana! dedi Perco, belki de elektrikler kesik... L’Est-Lumiere şirketi de işi bırakmış olmalı.

Elektrik lambası yandı.

İş ciddileşiyordu...

Her bakış aynı soruyu sorar gibiydi.

– Acaba grev mi?

Ekip şefi kaygı içinde, durumu öğrenmeye gitti.

– N’oluyor bilmiyorum. Sonuçta kimse çalışmıyor. Kimi oturmuş, kimileri gezintide...

Alice Le Goff bir ara kayboldu ortadan. Bir süre sonra sevinç içinde döndü.

– Tamam çocuklar! Grev var! Fabrikayı işgal ediyoruz!

Ambalajcılar onun çevresini sardılar, kim başlatmış, kim yönetiyormuş bilmek istiyorlardı...

– Kimsenin bir şey bildiği yok. Her şey kendiliğinden oldu. Herkes bir yanındakinin ilkin motorunu çalıştırmasını bekliyordu... Şunu da bilin ki herkes bıkmıştı, hep birden bir anda iş bırakmaya karar vermişti. Kalıptan birçok kadına sordum, bana: “Tornaların çalışmasını bekliyorduk,” dediler. Ne var ki, takım bölümünde, tamirciler pres makinelerinin çalışmasını bekliyorlardı mengeneleri (işkenceleri) açmak için. Nikelaj bölümü tornaları ve presleri, cilacılar ise nikelajı bekler durumdaydı... Her yer aynı şekildeydi...

Ekip şefi sordu:

– Peki ama karşı olanlar niye çalıştırmalarını buyurmadılar?

O da ustabaşılarının ne yapacaklarına bakarak kendi hareketini belirlemeyi önemsiyordu.

– Hiç anlamıyorum...

Perco alaylı bir sesle sözünü kesti:

–Atölye şeflerinin tek bir kıpırtısıyla neler olabileceğini bilmek ister misin? Düşün bakalım, mademki ambalaj bölümünün başı sensin...

Herkes bastı kahkahayı.

Kabile şefliğine soyunmasında bizce bir tehlike yok, dedi Joseph Hénardot. Benim dostum olmuş ne yazar, eğer ki çalışma buyruğu verseydi, onu ilkin ben tıkardım bir kasa içerisine ve kasayı da çivilerdim bir güzel!..

10. Bölüm

KAVGA KIZIŞIYOR

– Eee, n’apıyoruz, ne imal edeceğiz yani? diye sordu Alice Le Goff.

– Somun ekmek değil herhalde, ne de çiçeklerden çelenk! diyerek yanıt verdi ona Perco.

– Herkes ne yapıyorsa bizler de onu; yani örgütleniyoruz! diye bağırdı Joseph Hénardot.

– Pek tabii, diyerek onu onayladı Alice. Peki ya sonra? Ben, tartışmak için gidip patronu bulalım, ne istediğimizi kesinleştirelim, derim.

– Seni Bröton seni, noter gibi konuştun! dedi Perco. İsteklerimizi bildirmek, bir delege seçmek gerek.

Hemen ardından teslimat bölümünün ambalaj bölümüne bağlı olup olmadığı konusunda tartışma başladı.

– Bizim, diyerek açıklamalara girişiyordu sakar Jojo, bildirecek bir şeyimiz yok. Bir kez dışarı çıktık mı, bizim patron polis kesilir, sözümona kurallarıyla, işi durdurmada tek çift gün uygulaması gibi; ne dersen artık... Haftalık yüz papellik bir küçük uzatma ona yeter de artar bile...

Ambalajcılar, her servisin kendi işini kendilerinin halletmesini istiyorlardı.

– Ne isterseniz isteyin idareden, bu sizi ilgilendirir. Yazarak bildirim yapın, biz de isteklerimizi bildiren belgeyle birlikte sunarız onu...

Tehlikeye atılmaktan korkmayan Perco, kağıt kalem aldı. Daha boş sayfayı önüne koymuştu ki güzel Bröton kız açtı ağzını; bir güzel döşedi lafları...

– Önce ücretlerde artış... Ben kendim için 125 yerine 250 istiyorum... Sonra bir yemekhane; kahvehane köşelerinde kaldık... Sonra gerçekten yerleri süpüren süpürgeler... kopmayan ipler... Bir lavabo... Tuvaletlere kilit...

– Kapatır mısın şu koca ağzını!.. diye bağırdı sözler karşısında tıkanıp kalan Perco...

İlk heyecan dalgası geçince, sırasıyla herkes isteklerini sıraladı. Joseph Hénardot delege seçildi. Geriye, öteki atölyelerle anlaşmak kalıyordu. Perco’yu gönderdiler.

Kalıp ve torna atölyelerine daldı; her zamanki gibi belki birden kapının ardından fırlayacak olan arabaya çarpmamak için bacaklarını iki yana açmıştı.

Koca atölyeyi iş sırasında, pres makinelerinin sürekli ve kulakları sağır eden iniş kalkış gürültüsünden, otomatik kesme makinelerinin takırtılarından, motor homurtuları, çarkların gıcırtıları arasında, kasaların diplerine doğru kesik parçaların dökülürken tıngırdamasından, kıvılcımlar saçan taşlama makinelerinin çıtırtısından, bütün bu gürültülerden tanıyordu Perco... Makineleri, hareket halinde düşünebiliyordu ancak: egzantrik millerin sürekli gelgitlerle, başdöndürücü bir hızla koşturan kayışlar, hareketli kollar, dişlerinden fışkıran sayısız kıvılcımla kapkara makine yağına bulanmış simsiyah çarklar ve bu sırada incecik metal tozunun, camekânlar ardında güneş ışığı huzmeleri içerisinde dönüp durmaları... Perco’nun şaşkınlık içindeki gözleri, öne eğilmiş çalışan insanların sırtlarını, kesin ve capcanlı hareketler içerisindeki kafaları, kolları aranıyordu çevresinde... Çıt çıkmayan atölyeler daha bir genişlemiş gibiydi: bir katedral kadar sessizdi... Ardından kapanan kapının çarpışı uzun uzun yankılandı.

Koskoca makine kütleleri arasında, pusuda bekleyen çehreler çarpıyordu gözüne. Büyük Bills’in gerisinde bir grup işçi kaçıştı...

– Ödümüzü kopardın, diye bağırdı bir işçi kadın. Seni patron sandık.

Geniş atölyenin öte ucunda Violet belirdi. Bir kasanın üzerine çıkmış, ellerini ağzına huni gibi dayayarak duyuruda bulundu:

– Tamirhane bölümü soruyor, kalıpçılar grev için tamam diyorlar mı?

Tek bir ağızdan çıkar gibi bir çığlık yükseldi, o sırada kadınlar aceleyle:

– Evet, evet, evet, diye çağrışıyorlardı.

– İyi o halde taleplerinizi kaleme alın.

– Yaptık bile, dediler hep birden.

– Peki ya ambalaj bölümü? diye sürdürdü Violet.

– Bizden de tamam! diye gürledi Perco.

– O halde tüm delegeler tamirhanede toplansın. Patronla görüşme yapar yapmaz avluda genel toplantı yapılacak.

Violet sandıktan aşağı atladı ve Perco da ambalaj bölümüne döndü.

Dönüş yolunda bir şarkıdır tutturdu:

Yüce kurtarıcılar yok bakacak

Ne Tanrı, ne Sezar, ne de kürsüler

Hepimizin kurtuluşu için karar alacağız bizler!

Ekip şefi şarkısını kesti onun:

– Deli misin bu bir grev, devrim değil!..

– Biliyoruz, diyerek kahkahayı bastı Perco... Amma da korkak.

Camekândaki beyaz boyaları kazıyarak açtığı delikten dışarı bakan Alice, “yirmi iki”, dedi. İşte işveren.

Talbot, kapıcı dairesinin önünde yavaşlıyordu, kadın saygı içinde selamlıyordu patronu.

– İyi eğleneceğiz ha! diye yineliyordu Alice yerinde duramayarak.

Mignard yüz hatları gergin, kaşları çatık arabasından indi. Hiç alışık olunmayan bir sessizlik ortasında bomboş bir pazar yeri gibi, bomboş rıhtımlar boyunca kediler dolaşıyordu. Durdu, bir sigara yaktı, ne yapması, ne gibi bir tavır takınması gerektiğini düşündü. Grevin birdenbire başlamasıyla korkuya kapılan müdür Kaşınık, bürosuna tıkılmış, ordan çıkmaya cesaret edemiyordu. Mignard’ı telefonla bilgilendirmiş, gecikmeden gelmesi, fabrikanın boşaltılması için polisi harekete geçirmesi için yalvar yakar olmuştu.

Kafa tutmaya kararlı olan Mignard, birden ambalaj atölyesinin kapısını iterek içeri geçti, tepeden bakan ve araya mesafe koyan bir tavırla. İnsanlar, her zamanki yerlerinde masaların arkasında kıpırdamadan öylece duruyorlardı. Yalnızca Guy D’Arcy’nin tutumunu ayrımsadı, meşgulmüş gibi gözükmek için kağıtları yayıyordu.

“İşte iş bırakanlardan biri! Bütün bu fırsatçılardan bir kalleş,” diye geçirdi aklından Mignard.

Kalıp bölümünün girişinde, çalışmadan öylece duran makineleri seyreden ve kendisine yöneldiğini hissettiği sert bakışlar öfkelendirdi onu.

Topuk sesleri asfaltta şakıyordu Mignard’ın. Bürosuna giden basamakları çıktı.

Bir kapı şiddetle çarptı.

– Adamımız pek hoşnut kalmadı galiba!

Alaylı cümle, biraz önce Mignard’ı karşılayan sessizliği bozdu.

– Delegeleri çağırın! Patronun geldiğini söyleyin!

Merdivenin en alt basamağının orda bir grup oluştu, çabucak kalabalıklaştı.

– Kim gidecek patronu görmeye? Ondan bir görüşme talep etmeli... Birini bu iş için görevlendirelim!

Bir ses yükseldi:

– İçimizden en yaşlı olanı...

– Hep birlikte çıkalım!

– Hayır, hayır... Hayır olmaz... Görüşme isteyelim bu daha doğru olur... İşyerimizin en yaşlısını getirin.

Kadınlar koşuyorlardı, etekler uçuştu, gülüşler uçuştu... Neredeyse çocuk yaştaki birkaç işçi kadın beyaz sarkık bıyıklı bir adamı ite kaka cila bölümünden getirdiler. Biraz ağır işittiğinden, kadınlardan biri kulağına bağırdı:

– Jules baba!.. Sen atamızsın, yukarı çıkıp patrondan bizi kabul etmesini istemek sana düşüyor... Haydi... Fırla!..

Göründüğü kadarıyla adamcağız pek hevesli değildi. On yaşında Mignard’ın büyük babasının yanında öğrenmişti bu mesleği. O zaman banliyöde zenaatçıydı, biraz da gurur duyuyordu bundan. Alet edavatıyla, sanki bir aile malıymış gibi, babadan oğula bir kuşaktan ötekine geçirmişti bu işi. Patron ona içtenlikli bir biçimde “Sen” diye hitap ederdi, o da patrona “Sen” diye seslenirdi. Hayatının güzel günlerini ona borçluydu.

Bay Mignard ile sıkı ilişkileri, fabrikada geçirdiği kesintisiz elli beş yılı ona iyi hizmet ve çalışma madalyası getirmişti. Bayraklar, bandolar eşliğinde takmışlardı göğsüne. Bu kutlayış çalışkanlık, namus ve özveriyle taçlandırıyordu bir bilgi çarkının ardında geçen bütün bir ömrü. Sorbonne Üniversitesi’nin anfisini tıklım tıklım dolduran halk, kürsü, önemli resmi kişilerin başına toplandıkları yeşil örtüyle kaplanmış masa aklından çıkmıyordu hiç. Bakanlık temsilcisi geliyordu gözlerinin önüne; tam ortada, ayakta uzun bir nutuk çekmekteydi, parlak, gösterişli sözlerle noktaladığı konuşmasında dönüp dönüp geliyordu –zafer, vatan, başarı, onur, iş, güven, hizmet, liyakat, sadakat, gururla kabulleniş gibi sözcükler... En ön sırada, kırmızı kadife koltuğa onun gibi öbür yaşlıların yanıbaşına kurulmuş; adı okunduğunda, böylesine alçakgönüllü oluşunu gümbür gümbür alkışlayanların karşısında ayağa kalkmıştı, heyecandan boğazı tıkanıyordu: bunca görkem ve tören karşısında adeta ezilen adamcağız ağlamaya başlamıştı...

Bakanlar kurulundan biri, kulağına, kargaşa ve gürültüden anlaşılmayan birkaç sözcük söyleyerek madalyasını taktı, tarifi imkansız türden bir şükran duygusu kapladı içini; sessiz bir hayranlık içinde allak bullak oldu. Onu böylesine yücelten patronunun, Cumhuriyet’in, hükümetin önünde diz çökmek, sevgi ve teşekkürlerini haykırmak isterdi yüzlerine. Onuruna verilen şölen sırasında, Bay Mignard ona bir saat ve gerçek altından bir zincir –öyle fabrikada imal edilen yapaylarından değil, hakikisini– vermişti. Jules baba, madalyayı, zinciri ve saati özenle dolabının ta diplerine yerleştirmiş, diplomasını da çerçeveletip yatağının baş ucuna asmıştı.

Ve sonrasında da yakasına iliştirdiği üç renkli kurdeleyi hiç çıkarmadı. Savaş alanlarında almış olsaydı bu ödülü, bu kadar övünmezdi doğrusu. Bakanın temsilcisi, artık savaşın bittiğini, bundan böyle geleceğin, iş ve sanayi alanlarındaki barış amaçlı başarılı fetihlerde olduğunu söylememiş miydi?

Yine de, kimsecikler yakasındaki kokarda bakmıyordu onun. Bu duyarsızlığı Jules baba gizli bir kıskançlığa bağlıyordu, çünkü kendisi fabrikadaki tek madalyalı kişiydi. Kıskançlara kızıyor, boş gezenin boş kalfası, laf ebeleri gibi ele alıyor, vicdanı rahat, başı yukarda olarak dosdoğru kendi yolunda gidiyordu. En güzeli de kimseler o güzelim unvanına karşı çıkamıyordu: Bay Mignard’ın en yaşlı dostu ve de işçisi...

Bugün ise kaçıp kurtulması imkansız bu işten... Geleneği biliyordu: grev sırasında en yaşlı kişi delege seçilirdi, çünkü, sicili iyidir, kaybedecek pek büyük bir şeyi yoktur ve en iyi biçimde karşılanır; çünkü fabrikanın en eskileri ne öncüdürler ne de devrimci.

Jules kafasını hızlı hızlı kaşıdı, ağzındakini tükürdü, sararmış bıyıklarını silip sıvazladı ve basamaklardan yukarı çıkmaya karar verdi.

– Çilekleri şekerleme zamanı değil! Darağacına çıkmıyorsun ya! diye bağırdı alaylı ters bir edayla birisi. Seni çiğ çiğ yiyecek değil ya...

Aşağıda, kalıp atölyesinin girişinde, delegeler bir araya geliyor, giysilerini, saçlarını düzeltiyor, ceplerinden çıkardıkları yağlı kağıtları tekrar tekrar okuyor, söyleyecekleri sözleri bir de akıldan yineliyorlardı.

Bekleyiş kısa sürdü. Jules baba merdivenlerden gerisin geri iniyordu.

– Kısa sürdü, dedi Jean Violet! Haydi çocuklar sıraya! Önce makine tamirdekiler, sonra haddeciler, cilacılar, kalıpçı ve ambalajcılar...

En önemli kişiler, çalışmadıkları zaman fabrikanın durmasına neden olanlar yani, en başa geçtiler.

Jules son basamağa gelince durdu.

– Acele etmeyin... Patron kimseyi görmek istemiyor. Sadece ustabaşılarının makamına çıkmasını istiyor. Tehdit altındayken görüş ve tartışmaları reddediyor.

Delegeler birbirlerine baktılar. Her şeyi düşünmüşlerdi de bu yanıtı asla!..

Haber gönderilip çağırılan beş ustabaşı yukarı çıkmak için bekliyordu.

Michel bağırdı:

– Patrona söyleyin, isteklerimize kulak vermediği sürece buradan gitmeyeceğiz.

Mignard’ın ustabaşılarıyla yaptığı görüşme uzadı da uzadı. Kalıpçı kadınların çevresinde toplanan kadın-erkek dört yüz işçi fikir alışverişinde bulunuyorlardı.

– İşi durdurmadan önce temsilcilerimizi yollamalıydık...

– Doğru! Patron, işçilere bir karşılık vermemek için kalkıp greve baş vurmazdı böyle; onunki de grev doğrusu!..

– Ne diyorsun sen?.. Temsilcilerimizi uyuturdu ki ne uyku tarih gibi, karşıtlarımıza yaptığı gibi.

– Gözümüzü açalım, bir şeyler elde etmeden yola çıkmasına izin vermeyelim.

– Sönmeyelim arkadaşlar. Bir kere başlattık, sonuna kadar gideceğiz.

– Önce kapıyı iyi bir kilitleyelim, kimseler çıkamasın.

– İşvereni de bürosuna kapatırız; pes edecektir.

– Evet ama, telefonu keselim önce.

Sesler giderek artıyor, büyüyordu... Herkes ücret artışı istiyordu, yıllık ücretli izin, bir de kalıcı temsilci... Ama aralarında anlaşamıyorlardı. Ortaya aşırı uçlarda iki akım çıkıyordu: uzlaşmadan yana olanlar, önce iş başı yapıp sonra tartışma yoluna gitmeye hazır olduklarını belirtiyorlardı; aşırı yanlıları ise, büyük yolları kullanmaktan söz ediyorlardı. İkisi arasındaki çoğunluk ise grevden ve işgalden yanaydı.

Mignard bürosunda ustabaşılarıyla karşılıklı konuşma halindeydi. Grev onu işin yarı yerinde yakalıyordu. Günlerdir, öbür iki fabrikası için alet ve model hazırlığı içindeydi. O halde bir manevra yaparak, başladıkları seri işleri işçilere hissettirmeden tamamlamaları gerekiyordu. Sonra da fabrikayı rahat rahat, tam iki aylığına kapatabilir, kışkırtıcıları fazla önemsemeyerek, hepsinin de dilini dışarı sarkıtabilir, tek tek onları mat edip, boyun eğdirdikten sonra yeni baştan işe alabilirdi.

Planını ustabaşılarına açıklamaksızın işçilerin, hiç tepki vermeden birkaç elebaşının istemine uymaları karşısında hayretlere düşerek, acilen iş başı yapmalarını bir ön koşul olarak mutlak istiyordu. Yanlışlığı gidermek, durumu düzeltmek için, onların becerisine, enerjisine güveniyordu.

– Kadın olsun erkek olsun, işçilerime hep dürüst davrandım. Onlarla benim aramda bir anlaşmazlık olabileceğini kabul etmiyorum. Benden istedikleri şeyi yapmaya hazırım. Ben onlara güvenirim. Şimdi bu güvene layık olduklarını göstermek onlara kalıyor! Makinelerinin başına geçsinler, gerisi hallolur! Yarım saat sonra, bizzat gidip ben konuşacağım onlarla.

Beş ustabaşı çekildiler. Merdivenin altında aralarından biri, makine tamir bölümünden Bay Adrien grevcilere seslendi:

– Herkes atölyesine dönsün, ustabaşınız sizinle orada konuşacak.

Jean Violet’nin önünden geçerken de, Bay Adrien ona hafifçe dokunup, sert sert bakarken şöyle fısıldadı:

– Siz ayrılın; beni izleyin...

Violet duraksadı. Doğrudan onun şefi olan Bay Adrien, tüm fabrikanın teknik sorumlusuydu. Kaba müdür Kaşınık’tan daha çok önem verilirdi ona.

Ayrıca bu adam iş başındayken hiçbir zaman konuşmamıştı onunla, ne diye çağırıyordu acaba?

Bir sigara yakarak tuvaletlere doğru gitti Bay Adrien. Beyaz seramikten tuvalet kabinine gelince, Violet’ye yaklaşması için işaret etti:

– Dikkatli olun! diye fısıldadı çabucak. Patron, başlanmış serileri bitirmek istiyor. Sonra da fabrikayı kapatıp, Belçika’ya, Cezayir’e gidebilir çalışmak için... Size güveniyorum.

Tesviyeciyi şaşırmış halde bırakarak uzaklaştı çabucak oradan. Neden acaba, makine bölümü şefi bu örtük uyarıyı yapmıştı ki ona? Grevi desteklemek ve böyle yapıp grevcilere bilgi ulaştırmada ne gibi bir çıkarı olabilirdi ki?

Violet düşüncelere dalmış halde atölyeye döndü, orada ustabaşının bürosu önünde işçiler toplanmaktaydı.

Elleri ceplerinde olduğu halde, Bay Adrien camekânlı bürosundan çıktı ve patronla yaptığı konuşmayı işçilere aktardı:

– Özet olarak, Bay Mignard taleplerimizi kabule hazır, ne diye işi bıraktığınızı anlamıyor... Biraz sonra sizlerle konuşacak ve öğleden sonra da temsilcileri kabul edecek, bugünkü ücret de sizlere eskiden olduğu gibi ödenecek.

Bu açıklamalar çoğunluğa mantıklı gibi görünüyordu. Gözler üç temsilciye çevrildi: Jean Violet, Michel Givors, André Leclain.

İlk olarak André Leclain konuştu:

– Ben, çoğunluktan yanayım. Oylama yapılsın... İsteklerimiz görüşülmeden iş başı yapılsın mı, yapılmasın mı arkadaşlar kendileri karar versinler.

Michel atıldı:

– Nasıl? Kendi kafasına göre hareket edeceğine, düşüncesini açıklamayan, çoğunluk ardına sığınan bir temsilci nasıl olur? Bizler için oylamaya gitmek söz konusu bile değildir; isteklerimize evet ya da hayır demek patrona kalmışsa, her şey birkaç dakikada yoluna konabilir, demektir.

Violet oradakilere bakıyordu: Topluluğun, görüşmeciler ve verilen savaşım arasında şaşırmış ve tereddüt içinde olduğunu hisseder gibi oluyordu; Leclain’i dinlese boyun eğmiş, Michel’in araya girmesi sonucu ise kendisini biraz toparlamış oluyordu. Yine de işçilerin önünde patrona bağlı aracı rolünü sadakatle oynamayı sürdürüyordu. Bu ikircikli hal neyi gizliyordu acaba?

Durum ruhsal çözümlemeler yapmaya uygun değildi. Bay Adrien fikirlerinden birileri yarar sağlasın diye konuşmuştu onunla. Violet hiç tereddütsüz emindi artık. Oracıktaki bir tezgâhın üzerine atladı:

– Oylamadan önce basit bir sorum var! Bay Adrien bizlere açıklayabilir mi acaba neden geçen hafta küçük bir seri olan, Paris’te piyasaya sürülecek olan eşantiyonlar için donanım askıya alındı ve acilen, Belçika ve Cezayir’deki fabrikalarda üretilmesi gereken büyük seri işe el atıldı.

– Bu soru nereye götürür bizleri anlamıyorum, diye yanıt verdi, söz konusu Bay Adrien dudağında hafif bir gülümseyişle. Eğer patron Belçika ve Cezayir’deki büyük seri işin çıkışının Paris için hazırlanacak olan eşantiyonlardan daha acil olduğuna karar vermişse, kuşkusuz bu modeller için büyük siparişler almıştır...

Oldukça belirsiz bir açıklama, kimseye yeterli bir yanıt gibi gelmedi. Bir şeyler dönüyordu, bir manevra kokusu vardı bunda.

– Şimdi aydınlatacağım olayı, diye bağırdı Violet. Beş gün sonra, bütün zımbalamalar, kalıplar bitip, iş ortaya çıkarılıp da Belçika ve Cezayir’e postalandığında, bu iki fabrika aylarca bu kalıp üzerinde çalışabilir, bizlerse havamızı alırız!

Haber orada şaşkın halde bulunanlar üstüne bomba gibi düştü. Her yandan bağırıp çağırmalar yükseldi.

– Çok doğru... Öbür iki fabrika için hiç bu kadar özel iş yapmamıştık... Bu bir kandırmaca...

Violet işaretlerle daha diyecekleri olduğunu anlattı:

– İsteklerimiz gayet açık... Üç nokta üzerinde patron hemen cevap verebilir: Yüzde yirmilik bir genel ücret artışını kabul ediyor mu? On beş günlük ücretli izine ne diyor? Her atölye için işçi temsilcisi seçilmesini kabul ediyor mu?.. Olumluysa yanıt, işe başlar, kalanlar için tartışmayı, görüşmeyi sürdürürüz. Tamam mı arkadaşlar?

Hep bir ağızdan “Eveet!” karşılığı verildi bu öneriye, bu sırada, hâlâ bir kapalı kutu olan Bay Adrien bürosuna doğru gidiyordu.

Öteki atölyeler ustabaşılarını dinledikten sonra, iş başı için oylama yapmışlardı. Ama, makine bölümünde, patronun çevirdiği kurnazlığı duyunca hoşnutsuz bir kızgınlık belirdi.

– Bizim atölyemizde de büyük seriye el atılmıştı... Ne aptallık bizdeki, anlamamışız!..

Hadde, kalıp, cila bölümleri, hepsi de greve karşı çıkmışlardı, şimdiyse karara bağlanmış bir oylamadan dönülmesini kabul etmeyen ustabaşılarının protestolarına karşın yeni bir oylamaya gittiler.

Bütün bunlar olurken, Mignar da işçilerle konuşmaya hazırlanıyordu. Başarılı olacağından pek emindi. Bu işçiler sırf başkalarına öykünerek işi bırakmamışlar mıydı yani?

– Aptal koyunlar... Ne var ki çoban daha yaman!

Halka, kalabalığa, kendilerine “çalışanlar” diyen bu ilkel yaratıklara tepeden bakardı Mignard, zira bu insanlar yalnızca el emeği, iş gücü için vardılar. Ona göre insanlık birkaç yüksek düzeydeki bireyden oluşmaktaydı; şefler, başkanlar, öğrenmeye başlayanlar –ki bunların içinde sayıyordu kendisini: gerisiyse önemli değildi, ya da çok çok azdı önemleri!–. Ya mekanik hareketleri yerine getiriyor, ya da seçkin kişilerin düşünce ve istençlerine boyun eğiyor, yalnız ve yalnız onlar sayesinde yaşıyor ve sadece zorunlu iş gücünü oluşturmaya, türün devamını sağlamaya yarıyordu.

Dakikalar akıp geçiyordu... Mignard bürosundaydı hâlâ, kulaklarına şu bildik makine gürültüleri gelmiyordu. Sadece karışık konuşmalar, kıpırtılar ulaşıyordu ona dek. Sinirli bir biçimde kalktı ve peşinde Kaşınık olduğu halde atölyelere yöneldi.

Tüm personel giriş yerinde toplanınca, bir basamakta ayakta durmakta olan Mignard sözlerine başladı. İşçi sınıfının bugün istediği ödünlere o, başından beri hep inanırmış ve hızlı savunucusuymuş... En fazla göze çarpan sıkıntılara bir son vermek için elinden geleni yapmaya gayret etmiş... Eli yüreğinin üstünde, “en sadık iş ortakları ve çalışma ortakları”nı şöyle bir selamladı, onlara göstermiş olduğu dostça yakınlığın varlığını anımsattı.

Evet onun işçileri, yaşam koşullarının gelişmekte olduğunu göreceklerdi, tabii eğer önce yatıp kalkıp aralıksız fabrikayı, ekmek kapılarını düşünüyordularsa...

– Bizler, baylar, aynı gemideyiz, dayanışma içindeyiz, aynı fırtınalarla yüz yüzeyiz. Ne pahasına olursa olsun, tehlikeli geçitlerden geçilerek yüzdürmek gerek bu gemiyi. Herkes görevinin başına, siz el işlerine, bense dümene!..

Tüm pazarlardaki mücadelelerden, ucuz Alman ürünlerinin istilasından, bu durumun Paris mallarını tahtından indirecek bir tehlike oluşturmasından; Fransızları işsizlikle karşı karşıya bırakacağından söz etti. Vatansever duyguları körükleyerek, kendisini dinleyenleri, çıkarlarının neler olduğu konusunda doğru bilgiler edinmeye çağırdı:

– Eğer bu rekabet ortamında yenik düşersem, bunun sonuçlarını eşleriniz, çocuklarınız çekecektir. Fabrikanın gelişmesi, işlerde başarılar elde etmemiz, yuvalarınızın garantisidir. Kendi ellerinizle yok etmeyin bunu!

Oyunun bu bölümünde kazandığını duyumsadı Mignard. Çoğu işçi önüne bakmaktaydı. İşte o an, kısacık bir cümleyle, hemen işlere dönmelerini istedi.

Hiç kimse kıpırdamıyordu. Sessizliğin ortasında, bir adam, kalabalığı yardı, basamakları çıktı: Jean Violet idi bu... Patronun önüne gelince ona bir kağıt uzattı. Mignard baştan sona okudu. Tüm çalışanlar, başlıca üç temel istekte direniyorlardı.

Demek boşuna konuşmuştu! Bu adamlar hiçbir şeyden anlamıyor, hiçbir şeyi anlamak istemiyorlardı. Birden öfkelendi Mignard:

– Böyle bir davranışı atölyelerimde hoş göreceğimi mi sanıyorsunuz? Gidin başka yerde yapın gösterinizi! İş başı yapmadığınız sürece size yanıt vermeyeceğim. Makineleri çalıştırın ya da derhal boşaltın burayı!

Mignard’ın gümbürtülü sesi camekânlar altında yuvarlandı, yol aldı sanki, fabrikaya istencini bildirir gibi yayılıp doldurdu ortalığı.

İşçiler bir şeyden etkilenmeden kıpırtısızdılar, kaba bir sessizlik içinde donup kalmışlardı sanki.

Birden, Alice Le Goff kolunu gergince uzattı ve öfke içinde haykırdı:

– Havanı alırsın sen! Aş yerine taş yemekten bıktık! Bizi uyutacağınızı mı sandınız, öbür fabrikalarınız için alet ve kalıp yapalım, sonra da tutup bizi kapıya koyun! Yemezler, bizler buradayız ve burada kalacağız!

Mignard öfkeden kudurmuş halde dalgasını geçti:

– Yaa! Yaa! Kavga mı istiyorsunuz? Eee peki öyle olsun bakalım, kavgaysa kavga! Acımak yok ama!..

Merdivenleri çıktı ve bürosuna kapandı.

11. Bölüm

YENİ YOLDAŞLAR

Kısa sürede haber yayıldı:

– Patron, Kaşınık ile birlikte tüymüş!

Kaygı, sıkıntı, rahatsızlık ve hatta herkesin yüreğinde duyumsadığı korku hemen yok oldu.

Okulu kıran çocuklar gibi kadın-erkek işçiler, fabrika içine dağıldılar. İşveren baskısından, her tür gözetimden, bölüm amirlerinden ve bizatihi kendilerinden bile kurtulmuş hissediyorlardı kendilerini... Hücreden çıkarılan tutuklular gibi amaçsızca koşturuyor, gün ışığından dolayı göz kırpıştırıyorlardı...

Müthiş bir gürültü patırtı bastı ortalığı, her bölümü sardı, avluya taştı... Erkek kadın, herkes neşe içinde birbirinin peşi sıra koşturuyordu: kimileri el ele, başlar dik, orta yerde dönüp duruyorlardı şen şakrak; kendiliğinden oluşan bir dans grubu dönüyordu makinelerin çevresinde, farandol²⁸ oynayarak; çığlıklar, gülüşler, çağırışlar, sıçrayışlar ve topuk takırtıları içerisinde zigzaglar çizip duruyordu.

Kadın ve erkek işçiler, dökme demir ve çelik yığınlarının orta yerinde dalgalanmakta olan uzun bir çizgi oluşturuyorlardı kıpır kıpır ve oyunun baş ucundan sonuna aralıksız vuruşuyor ve sonra birden yüz yüze gelip, karşılıklı kollarını havaya kaldırarak zafer içinde, üstü kubbemsi bir geçit oluşturmak için birden durarak, kıpırtısız bekliyorlardı; çatılmış kollar altından geçiyordu yerinde sıçrayıp duran topluluk. Dansın kıvrımları arasına sarmalayıp kaldırdığı şey, katılış, karşı koymadan boyun eğiş her zamanki engeller ve bir anlamı olmayan kurallar ve de her dakikası denetim altında olan, sürekli gözlenen, denetlenen, kendisinden bir makineymişçesine –ama bir makineye gösterilen özen ve bakım ona gösterilmeksizin–, ondan en fazla verimin elde edildiği insandı... Zafer coşkusu içinde yaşanan özgürlük hemencecik ilkel dilini donanıyordu: dans, dostluk, şarkı...

Bu coşkulu gösteride tek tek herkes kendi gönlünce, yaşınca; kırgınlıklarına göre ya sevincini, ya hıncını ya da nefretini döküyordu ortaya. En hınçlı olanlarsa Araplardı. Sara nöbetine tutulmuş gibiydiler. Aynı başaklar gibiydiler, bir atlı yarışa hazırlanır gibi zıplıyor, tiz mi tiz çığlıklar atıyorlardı. Nice uzun zamandan bu yana çektikleri acı yoksulluğun yükünden beddualar ederek kurtuluyor, birer işkence aleti gibi algıladıkları aletlere, demir taşıdıkları el arabalarına tekme tokat girişiyor, ellerini göğe kaldırıp Tanrıyı, yaşadıkları haksızlıklara tanık gösteren laflarla basıyorlardı küfürü...

– Ya kalbe ben kalbe!.. İnadine geldik!.. Hallouf! Köpek, köpoğlu köpek! Kahrolasın sen de ailen de domuz herif!..

Alice Le Goff da şiddet gösterenlerdendi. Çocukluğundan bu yana nice aşağılanmalar, acılar, kırgınlıklar yığılmış da üst üste, daldığı ve neredeyse koca koca hava kabarcıkları çıkara çıkara geberip gideceği o bataklıktan, kopup geliyordu. Fabrikanın işgali, gençliğini yiyip tüketen ne varsa ona karşı başkaldırı demekti adeta –sabahın köründe kalkmalar, ineklerin sağımı, el arabalarına yüklenen gübre, su taşımalar, sayısız git gel git geller; güneş altında veya yağmurda fundalıkta, dondurucu sabah yelinde beli iki kat taşlı yolları tepmeler; tüm bunlar budanmış öfkelerin patlamasıydı, aptala döndürülmelerin, acıların, fabrikada on iki saat boyunca aralıksız kasalarda eller buz gibi suda, sardalyaları boşalta boşalta her yanlarının tutulmasının intikamıydı bu; kırılan, ihanete, bozguna uğratılan grevlerin öcünün alınışıydı, çiftçi kızın, fabrika işçisi kızın verdiği bir yanıttı; mutsuzluğa, haksızlığa karşı çıkış, bunların süregitmesi, daha da kalıcı olması isteğine red yanıtıydı. Ortaçağ köylü ayaklanması sırasında kiliseleri ateşe veren, derebeylerini, rahipleri ve silahlı güçleri param parça eden köylüler ve toprak köleleri onu coşkuyla sarsardı ve patrona karşı isyanları oynardı yüreği:

– Onun böyle çekip gitmesine izin vermemek gerekirdi... Onu kalesine kapatıp aynı porsuk gibi, dumanı basıp içeri kapısındaki kedi deliğinden çıkmaya zorlamalıydık!

Perco ise yoklama için kart basma aracını parçalamaktan söz açıyordu. Her zaman açıkhavada olmaktan hoşlanırdı. Bağımsız olduğu düşünü korumak ve sokak havasının tadına varmak için Jakar dokuma tezgâhlarındaki uzmanlık alanı olan baskı işini terk ederek kamyoncu olmuştu. Ama taşımacılık da değişime uğruyor, atların yerini makineler alıyordu. Yaşlanınca fabrikaya geri dönmüştü ama bu kez ambalajcı olarak. İş disiplininden nefret ederdi. O koca kara kapılar, o parmaklıklar, şişe kırıkları gömük duvarlar, demir parmaklıklı pencereler, mavi boyalı camekân; bıraksalar öyle bir güzel kırıp parçalardı ki, alaşağı edip! Saint-Antoine semtinde büyümüştü; burası ayaklanmaların ve bağımsız küçük dokuma tezgâhlarının son barınağı idi; fabrikadan söz ederken “hapishane” sözcüğünü kullanıyordu.

– Kapısız ve duvarsız fabrikalar, içinde insanın kendini özgür hissedeceği fabrikalar inşa etmek gerek.

Artık aşırı coşku giderek yerini dinginliğe bırakıyordu. İşçi temsilcileri gülerek yatıştırmışlardı, el arabalarına sıkış tepiş oturmuş, herkesle eşit düzeyde algılanışın tadını çıkarmakta olan Arapların taşkınlığını. Başlangıçta, zincirinden boşanmışçasına ortaya atıldıktan sonra, grevcilerde şimdi giderilmiş bir susuzluk duyumu ve yerine getirilmesi gereken sorumlulukların henüz belli belirsiz kaygısı yerleşik bir özellik kazanıyordu.

– İşveren yelken açıp uçtu, şimdi patron biziz...

Bu da hak hukuk ve görev demekti.

Yeni bir gözle bakıyordu herkes birbirine. Tek tek istek ve tutkuların bütünleşip tek ses olduğu o saate kadar kimse kimseyi tanımıyordu. Şimdiyse karşılıklı destek veriliyordu; dayanışma vardı, karşılıklı takdir vardı. Fabrikayı bir kaleye çevirmek gerekseydi herkes mazgallara çıkardı, hazır ol!..

Makineler susmuştu. Nasıl olur? Yan atölyedeki arkadaş da, şu kendisiyle açık yüreklilikle konuşmaya, ihanete uğramak korkusuyla cesaret edilemeyen iş arkadaşı, o da tutup aynı kararlı hareketi yapmıştı, neden? Böylesine basit bir fikir daha önce ne diye ve nasıl olmuş da hiç akıllarına gelmemişti ki?

Yıllardır yan yana çalışan bu kadın-erkek dört yüz işçi, birbirlerinden kopuk durumdaydılar; sanki farklı gezegenlerde yaşıyorlarmışçasına uzaktılar birbirlerinden. Tek tek herkes düşüncesini özenle gizlemekteydi, yanlışlıkla birinin ağzından bir söz kaçsa ya yanlış anlaşılırdı ya da dedikodu gibi yayılır ortalara veya çarpıtılırdı iyiden iyiye.

Eline tez olanlar, en hızlı iş çıkaranlar, yaşamlarını iyi kazananlar, daha az yetenekli, daha az şanslı olanlarca ayıplanırlardı:

– Ne yani, parça usulü işten daha kolay ve düzenli ne var ki? diye ahkâm keserlerdi, yeteneksizler grubuna girenler. Alın terinin yeri başka! Parmaklarını kaptırmaktan korkan tembel işçiler, ya da iş yaparken ayakta uyuyan eğlence düşkünleri, dikkat!

– On papel fazla kazanmak için karın üstü yerlerde sürünenler de var diyerek, ateş püskürürlerdi kendilerini şanssız görenler. Eğer ücretler düşükse bu onların yüzünden. Zenciler gibi çalışmaksa boşuna, ne yaparsan yap haftalığını çıkaramıyorsun!

– Bu iş rekabetine, memleket ve diller açısından da bir düşmanlık eklenirdi: Brötonlar aralarında yardımlaşmaya gider, kuzeyliler kendi yerel ağızlarıyla konuşur, Parislilerse taşralılarla alay ederlerdi. Araplara gelince, onlara yabancı, düşman gibi davranılırdı.

Alışkanlıklar, refleksler, anlayışlar farklılık gösteriyorlardı; kimi her ay tasarruf sandığına yüz Frank yatırmak için yiyeceğinden kesmeyi yeğlerken kimisi de eline geçen parayla elinden geldiği an ya bir fırında dana budu ya da iyi bir şişe şarap ısmarlardı kendine... Kentsoylular onlara bunları bol bol sunan köylüleri küçük görürlerdi.

Her işçi için, çalışanların tümü, çehrelerden oluşan bir sarmal biçiminde görülürdü; bu sarmaldan ilkin, yakın ve farklılık arzeden çehreler çıkagelirdi; sarmalın kıvrılan halkaları genişler yayılır, sonra gitgide siluetler, belirsiz yüzler bulutu içinde daha bir silikleşir, giderek daha belirsizleşir; daha bir yoğunlaşır, sıkışır, sonra dağılır, yitip giderlerdi.

Önce şu arkadaş, sosyalci; ona en gizli duygu ve düşüncesini açabilirdi insan. Onun ardından dostlar gelirdi: önemli fırsatlarda birlikte görüşülür, tartışılır, eş ve çocuklarla birlikte yemeğe gidilir, davetler verilirdi. Onlara, yirmi papele kadar, hayır demeden borç verilecek denli güvenilirdi. Sonra da atölye arkadaşları gelirdi; paydos sırası selamlaşılırdı tek bir sözcükle; bazen de birlikte bir kadeh atılırdı. Daha sonra ise şöyle arada takıldıklarınız, ara sıra bir hiç için tartıştığınız, niye tartıştığınızı unuttuğunuz, pek kafanıza göre olmayanlar gelirlerdi. Ve en sonra da, kimseleri umursamayan, kendileriyle hiç konuşmadıklarınız ve hatta pazar günleri, yeni giysileri içinde, pek tanıyamadığınız, fabrika içinde adsız sansız dolaşanlar, ne iş yaptıklarını bile bilmedikleriniz vardır...

Evet, işte tüm bu çehreler sisler içinden sıyrılır, yaklaşırlar; gariptir ama, sevimlidirler. Hepsi de aynı haksızlığa uğramıştır, aynı yoksulluğa batmışlardır; çünkü birbirlerini hiç anlamamışlardır; çünkü karşılıklı nefret beslemişlerdir, karşılıklı hor görüde, suçlamalarda bulunmuş, patronun alaycı bakışları altında küfürler savurmuşlardır. “Söylevini bitirdiğinde, kimsecikler ardından gitmeyince ne biçim şaşırmıştır adam. Tek bir yağcı çıkmadı, tek bir gevşek, tek bir hain yok!.. Ne rövanştı ama, ne biçim bir karşı duruş öyle!..”

Tartışmalar bitti, sinsi imalar, sert açıklamalar, nüfuzlar, sızmalar, kendine zarar verme isteği, karşındakine zarar vermek istemeler yok artık! Bu tür kötülükleri, pislikleri unutmak, daha iyi ve derinlemesine daha bir insanca yaşama, bugünkü gibi bir ortamda, yeni baştan başlamak istiyorlardı insanlar. Hepimiz birimiz, birimiz hepimiz için anlayışı yüreklerden fışkıran ve güzel Bröton kızın cesur haykırışıyla bu çığlıkta buluşuyorlardı.

– Yiyecek yerine taş bulduk hep, yeter be!

Ah ne demeli, her yaşta ve her sosla yendi ya! Daha ne kadar sürecekti bu hal? Ama işte ayağa kalkmışlardı; fedakârlık, bağlılık ve özveri gereksinimiyle bir anda büyümüş olan bu insanlara yepyeni bir güç katan bu birleşmeden, büyük mutluluk duyuyorlardı. Bundan böyle, dost, arkadaş, yoldaş, birbirini karşılıklı sevgi içerisinde hoşgörüye hazır kardeşler olarak, bir arada yaşayıp gideceklerdi...

İnsanlar birbirine yanaşıyor, karşılıklı kutlamalara girişiliyor, daha da yakınlaşmış olmak için birbirlerine sen diye hitap ediyorlardı artık. Nihayet, işte aralarında söyleşirken, şaşırtıcı sonuçlara ulaşmış oluyorlardı... Şu ikisi örneğin okul sıralarında yan yana oturmuşlar, yenice ayırdına varıyorlardı.

– Hatırlasana Tatave, nöbetçi öğretmenin kafasına mürekkep hokkasını atanı...

– Evet hatırlar gibi miyim ne? Bizim evin karşısında otururlardı. Zaten ölüp gitti. Polisle ufak bir atışma sonucu askerlik için Joyeux²⁹’ye gönderildi. Bir gün, ailesi onun bir kalp rahatsızlığı sonucu öldüğü haberini aldı. Oysa, askerden dönen bir arkadaşın anlattıklarına bakılırsa, bir çavuşun ateş etmesi sonucu ölmüş. Kalp rahatsızlığı... Yani kalbine kurşun! Herhalde kâtip yanlış yazmış... Nasılsa kimse bakmaya gidemez oralara...

– Peki ya Beyaz Peynir lakaplı piç kurusuna ne demeli? Müdürü odasına hapsetmiş, kapıyı da kilitlemişti...

– Şimdi kilit bölümünde çalışıyor... Tam da ona göre bir iş!

Öteki iki kuzeyli ise uzaktan akraba oluyorlarmış. Bir Bröton ile bir Cezayirli de savaştan söz ediyorlardı aralarında. Bir vakitler, birkaç yüz metre aralıkla, aynı bölgeyi tutuyorlarmış...

– Hatırlıyor musun... Kaçak insan geçiren sınır kaçakçısının evini? Çatışma çıktıydı aramızda! Kardeşim, yeğenim, yüzbaşı, teğmen, hepsi hepsi öldüler orada... Cezayirli döktürüyordu bozuk Fransızcasıyla...

– Ah ah evet, kaçakçının evi! O tahıl ekmeği neydi öyle, ama bizdik kaçağa güvence veren! Siz de bitini çıkardınız işin!..

Cezayirli basıyordu kahkahayı:

– Anlıyorum! Ne kadar bit bıraktılar. Ve ölü ne kadardı bilsen!

Bir Meuse’lü ve bir de Saint-Etienne’den bir genç, her ikisi de 110. bölüktendi ve ortak geçmişlerindeki tanıdık metresleri soruyorlardı birbirlerine:

– Yapmadığınızı bırakmadınız erbaşlara, Fantômas vardı ya; siz gittikten sonra vallah billah hepimizi Biribi’ye göndereceğine yeminler ediyordu.

– Fantômas ha?! Bizlerin, deniz birlikleri kışlalarının olduğu sokakta yolumuzu gözlerdi...

– Ah evet Kışla sokağı! Grosse-Tartines sokağı derdik oraya! 12 numarada Mercédès adında bir esmer yavrucuk vardı kısa boylu?

Biraz ilerde ise, yakındaki ücret artışları konuşuluyordu; kimsenin kazançlı çıkacağından bir kuşkusu yoktu.

– Bizim gibi en iyi ücreti alanlar, yani tamir-bakım-makineci ve haddeciler %10’luk bir üst sınırla yetiniyorlar. %30’luk artış ise ambalajcılara, el işçilerine, teslimatçılara... 4,5 Frankın %20’si yeterli olmaz... 6 papeli hak ediyorlar onlar...

Michel dikkat içindeydi, bir gruptan ötekine gidiyor, konuşulanları dinliyor, tahminlerde bulunuyordu.

– Komite ile adam kayırmacılık, iltimas filan yok artık, diye altını çiziyordu Bébert, ne de sebepsiz yere işten çıkarma var! Eğer yanlış bir iş olursa, küt, komite düzeltir bunu!.. Eğer patron parça başı fiyatını düşürmek isterse, atölye temsilcisi çağrılır, olmaz bu denir; o, işe el koyar; her şey düzelir.

– Tamam anlaştık! diye onayladı Violet. İşçi temsilcileri, ustabaşılarının yerine geçip patronla işçiler arasında aracı görevi görür; ama onların daima çok daha karmaşık başka istekleri vardır... Patron, maliyet fiyatlarının çok yüksek olduğu bahanesi ile, ücretlerde indirim kararına varır. İşçi temsilcileri bu söze inanmayacaklardır, defterleri inceleyecek ve kâr düzeyini değerlendireceklerdir... Evet, kurumun yatırımcısı odur, burayı o yönetiyor, parası da kazanç getirsin istiyor. Tamam da; ne kadar kâr?

– Avuç avuç kâr ediyor olmalı, diyerek gözlemini belirtti kır saçlı, Gabrielle Touraine adlı kadın işçi. Horantası için, Saint-Mande’deki mâlikane, Antibes burnunda ise bir villa, L’Oise eyaletinde bir şato, hizmetçiler, kapıcılar, bahçıvanlar, şoförler...

– Ziyafetleri unutuyorsun! diye atıldı Jojo; Felicie bize lokantaların çöp sepetlerinden topladığı faturaları gösterdi: iki kişilik bir öğle yemeği için 110 ya da 120 Frank... Bu bazılarımızın bir haftada kazandığı paradır. Tamam, onun da kazancı çöpçününki kadar olsun demiyorum, bundan daha iyisine layık tabii, ne ki hovardanın daniskası; masrafları kısması gerekecek!

Jean Violet biraz da hınzırca:

– Bir de fabrikaya hiç uğramadan aylık alanlar var, onları da unutmayalım. Hissedarları burada aranızda gören var mı?.. Eğer bu baylar kasaya geçmek istiyorlarsa biraz burunlarını dışarı çıkarsınlar bakalım, hangi azizin hakkı için Allah aşkına söyleyin, onları semirtmek için mi çalışacak mışız; el atsınlar bakalım hamura... İşçi temsilcileri, patronlar ve bürokratlar tarafından ayağa getirilmemeyi yavaş yavaş öğrenecekler...

Thavers, açık alınlı bu haddehane işçisi, fırınların sıcağından yanık renkli teni nedeniyle namı diğer Le Bigleux, Violet’nin yanı başından şöyle yan yan baktı:

– Kuşkusuz! Patron sermayeyi temsil ediyorsa bizler de işi. Ama aramızdaki anlaşma kurumun gelişmesini güvence altına alır. En iyi çözüm işçileri kâra ortak etmektir...

– Ah Thavers, her şeye aynı anda iki yönden bakarsın, diye karşıladı Michel onu, sermaye ve iş ha?.. Peki siz reformcular, patronun ayağa geleceğine, sizin temsilcilerinize kendisini denetleme izni vereceğine, burnunuzu muhasebe defterlerine sokmanıza ve hissedarları sıkıştırmanıza göz yumacağını mı sanıyorsunuz? Tüm ayrıcalıklarını bırakıp, sizleri tavır koymadan davet edeceğini mi sanıyorsunuz? Çiroz Lulu’ya: “Seni biraz kansız buluyorum, gel de benim tarifeden, altmış Franklık yemekten ye!” ve Gabrielle Touraine’e de: “Haydi evine erkenden dön, çocukların sokaklarda sürtmesin!” veya Marie Leguen’e: “Sen yaralandın, benim için ter dökerken; masraflar benden, git iki üç ay güneyde dinlen!” diyeceğini mi sanıyorsunuz? Hayır, hayır, yanılıyorsunuz! Fabrika ne bir dinlenme yeridir ne de bir şifa yurdu... Sermayenin kalesidir, orada payınıza düşeni alın teri dökerek almak zorundasınız... Kâra katılma konusuna gelince, rekabet ve sömürü üzerine kurulu bir düzende ne yutturmaca ama! Kurtlarla kuzuları, kaplanlarla karacaları ortak etmek gibi...

– Peki, diye sordu Jojo, temsilcilerimizi patron cepte keklik gibi mi görüyor?

– Pek tabii, dedi Michel. Eğer gözlerini açmazlarsa tabii. Almanya örneğini anımsayın.

– Weimar cumhuriyetini. İşçi temsilcileri bir son değil bir başlangıçtır. Savaş birkaç kez kazanıldı mı yeni biçimler alır. Buradaki işçi komitesi, sımsıkı gizlenen ticari sırları bulacak. Patronun direncini kıracak, kendi istencini, yani sizinkini zorla kabul ettirecek ya da kovulacak... İşte bu kesinlikle güçler arası ilişkiyi gündeme getirecektir.

Biraz ilerde kadın işçiler el arabalarına oturmuş, Alice Le Goff’u dinliyorlardı.

– Acaba şu benim sarhoş koca da bir demiryolu pasosu alır mı dersiniz? Ben de çoktan alırdım ama sizi yediren, içiren, bakan anne-babanız, Paris’te herkesleri milyoner sanıyorlar. Memlekete valizlerin hediyelerle dolu olarak gideceksin illa ki. Ne zaman memlekete ziyarete gitmekten söz ettiysem, hemen ucu bucağı gelmez listeler yazıyorlar bana: “Bana şunu al, şunu bul, şunu getir, orda bizim burdan daha ucuzdur.” Grevden sonra tatil sırası bana geldiğinde, ücretimdeki artışlarla, bir şeyler alır da aman demeden giderim. Alice göklerde uçuyor, kendini şimdiden Quimper’e gitmek için gemiye atladığını, Pont-Abbe’den de otobüse bindiğini düşünüyordu. Kıyılarda, zarif giyimli insanlar, yüzmeye ya da balığa çıkmış, ellerinde oltaları, karides avı için ağları... Alice, kısık sesiyle övünüp duruyor, Brötanya’nın günlük yaşantısını göklere çıkarıyor, yabanıl ve hüzünlü doğasını, okyanusun sesini, katır tırnaklarını, dikenli olanlarını, pembemsi çalılıkları, menhirleri, kadınların kurdeleli ve kıvrım kıvrım başlıklarını, kara buğday unundan gözlemelerini, danslarını, atılan topların gümlemeleri ve gayda sesleri arasında geçen şen şakrak hac törenlerini anlatıyordu uzun uzun... Tutmuş bir de arkadaş davet ediyordu birlikte gitmek için. Ama arkadaşı tedbirli bir kız, memleket hakkında daha kesin bilgiler istiyordu: ama Alice’in köyünde ne elektrik ne su ne de gaz vardı; denizi görmek içinse yirmi kilometre yolu yayan yapıldak yürümek gerekiyordu işte!

– Deniz olmadan Brötanya’yı n’apayım ben?!.. Alay mı ediyorsun sen, bari metro olsa ya... Canım kuyulara dal, mum ışığında yat ohoo! Hayır canım, teşekkür ederim, ben on beş günlük tatilciğimi Nogent’da Marne kıyısında geçirmeyi yeğlerim. Hiç olmazsa penceremden ırmağın sularını göreceğim demektir...

Erkekli kadınlı işçilerin çoğunluğu okuldan çıktıktan bu yana hiç tatile gitmemişlerdi. Her yönden kapalı yaşantıları içinde tatil onlar için bilmedikleri harikalar, mutluluk ve düşler dünyasına doğru masalsı kaçışlardır. En fazla kuşku duyanlar korkusuzca tatil projeleri yapıyorlardı. Ne denli gerçekçi de olsa, Jean Violet, düşlerinin akışına bırakıyordu kendini. Bir gazete ilanı anımsıyordu: Pansiyon; modern, konforlu, denize nazır, günlük on sekiz F.

– Beş Frank olsa, yan masraflarla yüz Frank eder, yolculuk iki yüzlük. 800 Frank iki haftalığımı alacağım, geriye 1200 F. kalıyor, nerde? Ücret artışlarıyla belki... Eylüle kadar kemerleri sıkacağız, sonra gider miyiz, gideriz... Kadınlar buna sevinir; karım ve annemle böyle bir sefere çıkmayı bir başarabilseydim! En iyisi buna fazla bel bağlamamak...

Bu ücretlerle haftada 40 saatlik iş gününden söz ediliyordu.

– %20 artış, en az günde sekiz saat iş ne güzel olurdu! diyerek düşüncesini belirtti Bigleux. Ama bu ileride bir gün olmayacak da demiyorum. Patron tek başına kafasına göre davranamaz bu durumda... Sonra, Paris bir günde kurulup bitirilmedi ya, ağır ağır olur.

– Se de hep patronun iyiliğini düşünürsün, diye bağırdı Jean Violet, kırk saatlik hafta ve %20’lik artışla bugün yedi Frank kazananlar on kazanacaklar. Saati 10 Frank ha, bu parayı daha büyükelçiye bile vermediler ama, bir polisinki kadar bile değil... Bir makine teknisyeni de topluma daha az hizmet veriyor demezsin umarım?

Michel coşarak araya girdi:

– Biliyor musun, şu modern sanayinin düzen ve donanımıyla her Fransız bugün kırk mekanik köleye sahip durumda tamam mı?

Ekonomistler hesaplamışlar, teknik alandaki en son buluşlarla anarşiyi, hırsızlığı, üretimdeki düzensizliği ortadan kaldırarak, yalnız kâra dayalı değil, aynı zamanda gereksinimlere dayalı bir düzenle, Fransızlar bundan böyle haftada otuz beş saat çalışabilecek; herkesin evi, banyosu, arabası olabilecek; yeterince beslenebilecek; her yıl bir pardösü, iki takım elbise, altı çift ayakkabı alabilecek ve bir ay tatile gidebilecekmiş... Bizim toplum yapımız, dedem devrinden kalma atlı arabalar, yelkenliler, odun ateşiyle çalışan demir dökümhaneler ve mum ışığı döneminde hâlâ; bu haliyle bilimsel buluşlarda geç kalıyor. Yeniliklerle bağdaştıralım bunları, ilerlemeden yana akılcı bir toplum kuralım...

Avluya çıkmış olan Gabrielle Touraine, aceleyle geri döndü:

– Tepkiler, yankılar güzel!

Violet Bay Adrien’i düşündü. O olmasaydı, patronun babacan halleriyle bir kez daha ayağa gelir ve işçiler belki de yeniden işbaşı yaparlardı. Acaba Bay Adrien de atölyesini boşaltmış mıdır?

Violet merakını gidermek için makine bölüm şefinin oturduğu camekânlı bölümün kapısını iteledi.

Bay Adrien koltuğuna yayılmış, sigara içiyordu kayıtsız bir havada.

– Size teşekküre geldim.

– Bu ip ucu yararsız oldu da denemez hani! diye yanıtladı öteki. Zaten aranızdan bazıları bir şeylerin kokusunu almıştı. Sonuçta... Ustabaşıları toplandılar. Beşte üç oyla hemen fabrikayı terk etme kararı alındı. Nikelaj-cila bölümünden Totor ve bir de ben eyleme katılmak istedik. Acaba işçiler bizi aralarına alırlar mı?

Şaşkınlık içinde Jean Violet sordu:

– Siz de mi greve gidiyorsunuz? Peki siz neler istiyorsunuz?

– Ben mi? Hiçbir şey. Ayda üç bin Frank alıyorum; ücretli tatilim var, istediğim zaman patronla konuşabiliyorum, bir temsilciye ihtiyacım yok demektir bu da. Ama şu sıra, kişisel küçük hesaplar söz konusu edilmemeli... Patron ile sizler arasında seçim yapmam gerekiyordu ben de seçimimi yaptım.

– İlk kez, dedi heyecanla Violet, makineden bir ekip şefinin grev hareketine destek verdiğini görüyorum... Hem de hiçbir talepte bulunmadan! Çoğu kişiye garip gelecektir bu durum.

– Biliyorum. Bunun için size sorunu açtım. Bir işçi şaha kalkıp, dörtnala bastı mı genelde eski arkadaşlarını satar ve öteki tarafa geçer. Örnek ustabaşı patronun polisidir. Bense örnek bir ustabaşı değilim.

Violet haberi makine bölümünden arkadaşlarına duyurmaya koştu. Tüm fabrika kısa sürede beş ustabaşından üçünün grevcilere katılmış olduğunu öğrendi. İlk şaşkınlık geçmişti ki, coşku iki katına çıktı. Ayrılmalar karşı tarafta oluyordu, çözülme başlıyordu orada...

– Birliğimiz daha da güçlenecek. Zafere doğru ileri!.. Yaşasın grev!..

12. Bölüm

BİR DİRENİŞÇİ

Bay Adrien’in katılımı ne şaşkınlık ne de bir güvensizlik uyandırdı, bundan daha doğal ne olabilirdi ki! Cila bölümünden grev karşıtı, ağzı kalabalık Totor’un hareketini herkes kabulleniyordu ve kimse de korkmuyordu ondan. Bay Adrien söz konusu olunca iş başkaydı! Kimseye gülümsemez, hiç konuşmaz, kimselere öncelik tanımazdı. Yine de doğrudan onunla bağlantıda olan makine atölyesindeki teknisyenler, onun bilgisine güvenir ve onu savunurlardı.

– İşinde bir tanedir! Bir makine aksıyor ya da ısınıyor mu işçiden önce o farkında olur bunun. Kimse dökümevinde ya da çeliğe su vermede, mengenede veya frezelerde, teknik çizim ya da açı hesaplamalarında onun eline su dökemezdi. Hayat okulunda okumuş olsa gerek, ama kendini kağıt üstünde olduğu kadar mermerde de kanıtlar. Ondan korkarlar, çünkü, yalan kesmez... Kusur işleyeni her zaman ayıplamıştır. Eğer konuşmuyorsa bu onun hakkıdır, onun bileceği iştir.

Adrien Dutray, atölyeyi gözetlediği camekânlı odasında yalnız kalınca düşüncelere dalardı.

Geçmişte kalan yaşamını, çocukluğunu getiriyordu gözlerinin önüne; anası oralardan gülümsüyordu ona, günlük yaşamın zorlukları karşısında savunmasız, çocuğunun en ufak atılımını destekleyecek güçten yoksun bir kadındı. Küçük Adrien çabuk öğreniyordu. Diderot okuluna girince orada mekanik alanında uzmanlaştı. Annesinin ve kendisinin gereksinimlerini karşılamak için erken yaşta fabrikada işe girdi. Savaşın başlarında daha, uzman eleman eksikliği çekiliyordu. Bir mühendis onun yetenekli olduğunu görünce model çizimlerini kopyalamada yararlandı ondan; ardından da ufak tefek teknik çizimler yaptırdı. Tasarımcı olmak ve bu alanda yavaş yavaş ilerleme kaydetmek için gece dersleri boyunca matematiğe daldı, maddelerin dayanıklılığını araştırdı. Orada karşılaştığı gençler onu yasadışı toplantılara sürüklediler. Cephede değişik noktalarda birkaç cephanelik uçtu, arka planda gazeteler ayağa kalkmış –Le Bonnet Rouge, La Vague³⁰ örneğin–; siperlerde kardeşliğe, Fransa’dan çıkar sağlayanlara karşı başkaldırıya teşvik ediyorlardı insanları.

Barışçı biri olarak Adrien, yürekli kişilere; resmi yalan dolana boyun eğmeyip şovenist söylem ve davranışlara karşı duranlara, her tür suçlamaya, hapishanelere, La Caponnière de Vincennes’a³¹ meydan okuyan, savaşlara rahatça hayır diyebilenlere hayranlık beslerdi.

Barış yeniden hakim olunca –kuşkulu, pusuda bekleyen, Sovyetlere karşı savaşta batağa sokulan bir barış– Adrien silahı bırakmadı. Özgürlük yanlısı hatiplerin güzel sözleriyle tutuşup yanarak, tek bir gösteriyi bile kaçırmıyor; onların fikirlerini özümsüyor, toplumsal adaletsizlik üzerinde düşüncelere dalıyordu uzun uzadıya...

Bir insan ne kadar fazla çalışırsa o kadar az kazanıyordu; eğer kendisi daha az üretiyorsa, çok daha fazla kârlı çıkıyordu. Savaş topları satan bir kişi, bir alkol kaçakçısı, bir genelev sahibi zengin oluyordu da işe bakın ki, dahinin biri hastane yatağında geberip gidebiliyordu... Ekmek hamurunu yoğuran fırıncının ekmeği yoktur; binlerce ayakkabı üreten ayakkabıcı, delik pabuçlarla dolaşır; dokuma işçisi kadın, çocuklarına giydirecek bir şey bulamaz; şatolar inşa eden duvarcılar, tavan aralarında yatarlar; Renault fabrikalarındaki tesviyeci, yayan yapıldak yürür. Hiçbir şey üretmeyenlere göre her şeyleri üretenlerin sahip oldukları bir şey yoktur. Hava gibi, güneş gibi herkesin olan toprak mülklerinden de herkes bu şekilde payını hak ediyordur herhalde...

Yoksulluk, hırsızlık, cinayet, fuhuş, savaş diye okuyordu kuramcıların el kitaplarında; bunlar iki temel nedenden kaynaklanır: otorite, mülkiyet; bunlara doğal, kendiliğinden, doğrudan eylemle, önceden tasarlanmış, planlamaya ve de şeflere gerek duymadan karşı çıkılmalıdır... Dinamit çoktan Ravachol’da³² işini görmüştü. Bilinçli azınlığın vuruşuyla sarsılan Altın Post³³, kaidesi üzerinde bir dahaki yüce bir sarsılışa kadar titreyip duracaktır, zira böyle bir şey onu kan ve çirkefin ta dibine gömecektir...

– Chicago’da astınız, diye bağrışıyorlardı, sigara dumanı basmış bir salonun arka kısmındaki konuşmacılar, takım elbise ve kravatlıydılar; sizler Almanya’da kırıp geçirdiniz, Xérès’te boğdunuz³⁴; Barselona’da kurşuna dizdiniz, Montbrison’da ve Paris’te giyotine yolladınız ama asla bastıramayacağınız bir şey var, o da anarşidir... Bütünüyle burjuvazi zavallıların sömürüsüyle yaşıyor. Bütün burjuva sınıfı, bütünüyle cinayetlerinin hesabını verip, cezasını çekecek!

Adrien koşullar ne olursa olsun, ülküsüne bağlı kalacağına yemin etmişti. Askere çağrıldığında, hizmeti reddedip kaçma yoluna başvurabilirdi pekâlâ. Kısa sürede bir karara vardı. En zor yolu seçti: başkaldırı...

Savunma Bakanlığı’na yazdığı bir mektupla, üniforma giymeyi kabul etmediğini, nedenlerini ise savaş konseyi önünde açıklayacağını bildirdi. İlk Hıristiyanların ateşliliği vardı onda, çarmıhta ölmek! Ortaya sereceği örnek bir dine yeni katılanlarınki gibi olacaktı...

Onu yargılamakla görevli subaylara, öldürme ve katliamlardan duyduğu korkusunu, yönetici sınıfın elinde bir baskı aracı olan orduya duyduğu nefreti söylerdi belki de. Vicdanını rahatlatacak; halkı, bedenleriyle, iş dünyasına, zevk dünyasına, top tüfek dünyasına hizmet etmemeleri için kışkırtacaktı. Öncülerin sözü ve özverisi halk kitleleri üstünde etkili olmuştur ve insanlık yolu, iki yanı da karanlığı delip geçen odun ateşlerinde yananların ışığı ile aydınlanmıştır...

Son anda, tutuklanma anını annesine yaşatmamak için diğer acemilerle birlikte askere gitti. Bir yıllık askerliğini Nantes’te yapmakla yükümlüydü.

Yeni gelenler kederli ve soğuk bir odaya yerleştirildi. Hâlâ sivil giysiler vardı üstünde; bir masa bulup üzerine çıktı ve arkadaşlarına nutuk attı. Çoğu köylü delikanlılardı; bu kafası bir hoş kişiyle dalga geçtiler.

Sabah uyandığında yatağından kalkmadı. Onbaşı hiç ısrar etmeden, öteki acemilerle dışarı çıktı, onu odada yalnız bıraktı. Biraz sonra bir çavuş çıkageldi.

– Hey acemi, n’apıyorsun öyle? Derhal içtimaya, haydi aşağı... Kıpırda biraz... Bak, eğer kodeste yatmak istemiyorsan dik kafalılığı bırak.

Adrien’de hiç ses yok!

– Sağır mısın?

– Ben üniforma giymek istemiyorum.

– Aklını hepten yitirmişsin sen! Bana bak, seni uyarıyorum, verilen paketlerde en ufak eksik varsa sorumlusu sensin.

Bir kışkırtma hareketinden kuşkulandığından giyindi ve aşağı indi. Bir çavuş ona mangasını gösterdi. Adrien, elleri ceplerinde olduğu halde topukları üstünde döndü ve ıslık çalarak uzaklaştı oradan.

Bin kişi, bin adet baş, koskoca avlu içinde gezinen bu dangalağa döndü.

Subaylar onu inceliyorlardı. Kısa, küt emirler verildi. Düzenli adımlarla bir emir eri onun yanına gitti.

Adrien gayet sakin biçimde:

– Üstünüze söyleyin lütfen, ben bakanlıktan yanıt bekliyorum.

Duydukları karşısında kulaklarına inanamayan bir assubay da ondan daha fazlasını koparamadı.

Sıra halindeki insanlar kıpırdanmaya başlamıştı... Mankafa, taş kafa, ona pahalıya patlayacak bütün bunlar!

Tiyatro yeterince uzamıştı. Bir yüzbaşı Adrien’e yanaştı, onu yumuşatmak için zorlanarak:

– Bakın dostum, inat etmeyin, albay çok yiğit bir insandır, sizinle konuşmak istiyor, bürosuna dek benimle gelir misiniz?

Albay belki yüz kez ölümle burun buruna gelerek kazanmıştı rütbelerini. Yakından gördüğü, yaşadığı savaşı yüreğinde onaylıyorsa eğer, uygarlığın bugünkü konumunda kaçınılmaz olarak gördüğündendi. En yüce ahlaki değerlerin adı ona göre, askeri onur, şeref, vatan sevgisi, görev ve disiplindi. Ordu onun gözünde cesaret ve özveri okuluydu. Bir yurttaşın çıkıp da silah altına alınma yükümlülüğünden kaçışını anlamıyordu.

– Fransız olmaya değer görmüyorsanız kendinizi niçin yabancı ülkelere göçmediniz?

Adrien yaşamını Fransa’da olduğu kadar, Belçika’da da, Amerika’da da kolayca kazanabileceğini söyledi. Ama, hareketinin her yanda daha bir yankı bulması için kışlaya da gitti. Savaş konseyindeymişçesine ateşli bir konuşma yaptı orada, öyle ki karşısındaki onun dengesiz biri olduğu sanısına kapıldı.

Albay onu aklını başına toplamaya çağırdı, bu gibi itaatsizliklerin artması durumunda Fransa’nın içine düşeceği tehlike üstünde ısrarla durdu; Adrien’in kendisine nasıl bir karanlık gelecek hazırlamakta olduğunu hatırlattı ve vatan evladı duygularına seslendi.

Adrien pes etmiyordu. “Askerler birer kahraman mıydı? Aptallık! Kurbanlık koyunlar adeta!” diye düşünüyordu; “Tüfek omuza! Marş marş!..”ların altındaki yalanları dışa vurmak, kan dökücü yöneticiler tarafından birbirleri üzerine saldırtılan halkların çılgınlıklarına gölge düşürmek, savaşın övünülecek bir şey olmadığını göstermek gerekirdi ona göre.

– Ama sizin deli kaçık propagandanız bizi bozguna sürükleme riski taşıyor, bu yalnızca düşmanın işine gelecektir.

– Düşman mı, düşman içimizde...

Adrien kayıpları, yirmi milyon ölüyü düşünüyordu. Bütün bunlardan sağ salim dönenlerin üstüne, yarınlarda yine yeni kemik gömütlükleri isteyecek olan aç gözlülerin gölgesi düşmekteydi. Tröstler, demir kralları, kömür ve petrol kralları, uluslararası mühimmat tacirleri, leş yiyiciler! Halkların gerçek zaferi, onların katillerini bulup getirmeleri olmalıydı. Başkalarını öldürmeyi kabullenmek yerine, ömür boyu hapis cezası yeğdi!

Albay üstelemedi artık, onu hücre hapisine gönderdi ve generale bu konuda bilgi verdi, o da bakanlığa bildirdi.

Subaylar onu hücresinde ziyaret ediyor, onunla tartışıyor, onu korkutarak tehdit ediyorlardı. Paylamalara olduğu gibi dalkavukça sarfedilmiş sözlere de sarsılmaz bir kararlılıkla karşı çıkıyordu. Tüm alay için albayla bile eşit duran, her türlü pazarlığı geri çeviren acemi er, neredeyse destansı bir kişilik olup çıkmıştı bile.

Askerler ona sigara, gazete, destekleyici mektuplar gönderiyorlardı. Subayları tarafından bilgilendirilen annesi ona mektup yazdı, yürek parçalayan sözlerle, pes etmesi için yalvardı yakardı; ona hastabakıcılık görevi sözü veriyorlardı. Yine de geri adım atmadı. Tutukluluk hali uzadığında, o da açlık grevine başladı.

On beş gün boyunca iyi dayandı. Nöbetçi er sabahları ona ay çörekleri, pastalar, reçeller, koca bir fincan kakao getiriyordu ki sadece kokusu bile bir ölünün iştahını kabartacak türdendi. Kısa süre sonra kalkacak hali kalmadı, hastaneye kaldırdılar ve ona, iyileşir iyileşmez askeri mahkeme karşısında her tür davranışının hesabını vereceği uyarısı yapıldı.

İstediğini elde edince, yemeğini yedi; toplumu eleştirerek, eski idealleri yıkarak, Tolstoy, Kropotkin, Jean Giono, Elisee Reclus, Octave Mirbeau’dan karmakarışık alıntılar yaparak, savunmasını kaleme almaya koyuldu.

“İşçiler, kendi ürettikleri silahlarla çarpışıyorlar. Bu silahları yapmayı bıraksınlar, her türden savaş malzemesi üretimini bozguna uğratsınlar, onları taşımaya inatla karşı koysunlar ve bu vahşet gerçekleşmemiş olacaktır böylece...”

Avukatına ve savunduğu düşüncenin geniş biçimde reklamını yapacak olan anarşist gazetelere güveniyordu.

Tam oldu derken, bunların bir kopyasını sorgulama subaylarına sunma gibi ters bir düşünceye kapıldı.

Sonraki hafta, iki sivil, onun dinlenmekte olduğu salona girdiler:

– Sizi askeri hapishaneye götüreceğiz.

Üç aydır ya erlerle ya jandarmalarla muhatap oluyordu. İki sivilin gelişi onu şaşırttı.

Bindikleri araba uzun süre yol aldı ve bir kapının önünde durdu. İçinde hiçbir eşyanın bulunmadığı beyazlara boyalı küçük bir salona götürüldü. Yüksek ve demir parmaklıklı bir pencereden bahçeyi ve ağaçlarını görüyordu. Havada keskin fenol kokusu vardı. Anahtar ve ayak sesleri duyuluyordu kapının dışında. Burası hem hastane, hem tutukeviydi.

Beyaz gömlekli adamlar yanına gelip, hafif alaycı tonda bir sesle sorular sordular.

– Bay Dutay, demek genel silahsızlanmadan, sömürgelerin bağımsızlığından ve evrensel barıştan yanasınız öyle mi? Le Creusot’yu³⁵ havaya uçurmak istiyorsunuz? Askerlere katiller diyorsunuz, çünkü korkağın birisiniz; savaştan korkuyorsunuz, ayrıca, cebinizde, kalıcı barışa değgin bir tasarı metni var herhalde; Soully’nin geliştirmiş olduğu ve gerçekleştirmesini size bıraktığı bir proje öyle mi? Sizin de size göre bir saplantınız var. Bu tedavi edilebilir dostum, haydi duşa, dedi birden sesinin tonunu değiştirerek.

Adrien verip veriştirerek karşı çıktı buna: deli değildi o, insanlığın en soylu düşüncelerini savunmaktaydı. Hemşireler koşturdular, giysilerini çıkardılar. Kudurmuşçasına direndi, saldırdı, tırmıkladı, ısırdı, kafa attı. Tekme tokat, eşek sudan gelinceye kadar dayak yedikten sonra, ona deli gömleği giydirdiler. Sonra ayaklarından tutup iki yanında dayaktan geçmiş köpekler gibi iki büklüm ve olan biteni dehşet içinde izleyen insanların bulunduğu bir salonda sürükleyerek, bağıra çağıra, yırtına tepine, işkence yerine götürmek üzere sürükleyerek çıkardılar.

Biraz sonra da bedenini buzlu suya daldırdılar: küvetin üzerine gerili bir branda kıpırdamasını engelliyordu. Boyun noktasında sımsıkı kapatılan örtünün bir aralığından dudakları morarmış, kanı çekilmiş bir baş görünüyordu. Çevresindeki gardiyanlar kahkahalarla gülüyorlardı.

– İnsanlık için acı çekmek istiyordun öyle mi? İşte istediğin oldu, hizmet tamam! Kardeşliğe gelince birazdan göreceksin...

Banyodan yarı ölü halde çıkardılar onu, sonra da ağır delilerin arasına attılar.

– Savunmanı okuyarak biraz ısın bakalım; geniş bir dinleyici kitlesi istiyordun; işte özenerek seçtiğin kitle burada! Konuş haydi, seni dinliyorlar. Aralarında gazeteci de var, reklamını yaparlar duvarlarda... Austerlitz’de savaşmış bir general bile var. Onunla iyi anlaşırsın. Kendine aslar arıyor. Eğer yine de halinden memnun kalmazsan Allahına yalvar; işte bak yerde emekliyor...

Aylarca gürültü, kargaşa ve işkence içinde yaşadı, aklını oynatacak gibi olduğunu hissediyordu, ortak pislik yuvasında yiyeceğini korumak zorunda kala kala, gece yarıları korkunç sesler çıkaran delilerin ani saldırıları karşısında, uyanıp kendini savundu durdu. Maskesini düşürmek ve mücadele etmek istediği toplum onu adı sanı belirsiz bir yerde gizlemiş oluyordu. Adsız, sessiz, hiçbir şey demeden oraya diri diri gömülmüş biri olarak bu cehenneme her gün biraz daha batıyordu. Onda tüm zamanların zorbalarına karşı ayağa kalkmış olan başkaldırıya vuruyorlardı; aptallığına lanetler okudu. Bari bu özverisi insanların bir işine yarasaydı. Terk edilmiş halde, boğulacak, büyük ortak acı içerisine sürüklenerek ölüp gidecekti.

O günden sonra tek bir düşünce saplandı kafasına: kaçmak! Bir bağcının eline mektup sıkıştırdı, o da bunu annesine ulaştırdı. Kadıncağız kalan birkaç eşyasını sattı, bulabildiği kadar borç alarak yola çıktı. Düşkünler evinde edeplice karşılandı. Cesaretini yitirmedi. Oğlunu kurtarmak için, onu tutsak eden duvarları kendi elleriyle yıkar mı yıkardı.

Zavallıcık belediyeye koştu:

– Cumhuriyet insanlarıyız, diye bağırdı. Ben oğlumu delilerin içinde tutamam. Öç almak için kapattınız onu. Sizleri sarsalayacak tanıdıklarım var. Gidip görüşeceğim onlarla!

– Acınız sizi şaşırtmış! diye yanıt verdi belediye başkanı. Yazık ki oğlunuz deli, hem de zır deli, sizi görse tanımaz.

– Yalan söylüyorsunuz! diye haykırdı, onun önüne oğlunun mektubunu fırlatarak. Ben yaşlı bir işçiyim. Ama oğlum bana cesaretli olmayı öğretiyor! Onu görme iznini koparmadan bir adım atmam buradan.

Kopardı da bu izni... Görüşme son korku kırıntılarını da yok etti: Adrien’in aklı başındaydı.

O zaman işte, annesi belediye başkanını hırpaladı, bir basın kampanyası ve meslek odasında konuyu gündeme getirmekle tehdit etti onu. Oğlunun tavsiyeleriyle, belediyeye karşı, siyasal rakipleri arasında solcu bir avukata başvurdu. Birkaç gün sonra, düşkünler evinin baş hekimi Adrien’in iyileştiği sonucuna varıyordu.

– Oğlum, dedi babacan bir tavırla, taburcu olmadan önce, çok çok hastalandınız, daha iyi olsanız bile, bugün bütünüyle iyileşmiş sayılmazsınız. Her an yineleyebilir. Bu nedenledir ki çok fazla çalışmayın, siyasetle uğraşmayı bırakın artık. Her durumda size seçmen kartı verilmeyecektir. Kalıcı ve tehlikeli bir saplantıya muzdarip olmuşsunuz: insanları iyiliğe zorlamak. Sizin durumunuzda olup da özgürce dolaşan çok deli olduğunu düşünerek, sizi taburcu ediyorum ama, gözümüz üstünüzde olacak, uzaktan ve gizlice, tamam mı? Sakın gösterilere karışmayın, bu tür toplantılara gitmeyin. Eğer tutuklanırsanız kodese tıkılır, deli gömleği giyersiniz, bu kez kalıcı biçimde hem...

Adrien anlamıştı. Daha ilk savaşını veremeden yenik düşmüştü. Böyle giderse, baş belası ömrünü en kısa sürede yeniden oraya dönmek saplantısıyla düşkünler evinde tüketecekti. Yasadışı biri, bir zanlı, bir bozguncu olarak görülecekti hep... Günümüzde havariler artık çarmıha gerilmiyor, onları duşa gönderiyorlar.

Paris’e gelince, eski arkadaşlarının çoğunu buldu: Bu uslanmış, evlenmiş, yola gelmiş, toplumla uzlaşmış insanlar, bir zamanlarki düşünce ve fikirlerine gülüp geçiyorlardı. Tek oydu sonuna kadar götürebilen. On üç aylık hücre ve hapis cezasını çekmişti...

Yetenek ve bilgisinin farkına varan Mignard Kurumlarınca işe alınmış, makine bölümüne şef olarak atanmıştı. Ama başından geçen acı deneyimler kalıcı biçimde iz bırakmıştı onda. Evlenmişti, hemcinsleriyle bir arada olmaktan kaçıyordu. Çoğunun kişisel çıkar ve meslekte yükselme kaygısına kapılmış bencil ve korkak insanlar olduklarını bilmekteydi. Taşrada bir yerlerde, tımarhanelerde sert bir karşılıkla insanların kardeşliğine inanmış olma suçunu işleyip, bunun bedelini acı biçimde öderken, onun şansına erişememiş yoksulları, zavallıları düşünüyordu acıyla... Gazetelerde, savaş kurulu karşısına çıkarılan bir direnişçinin öyküsünü okuduğunda, gözleri yaşarıyordu. Çevresinde değişik yorumlar yapılıyordu: “Al sana bir kaçık daha!” diyenler çıkıyordu. Böyle dedi diye az daha bir işçiyi işinden atıyordu, ama kendini tuttu. Her seferinde, inancı gereği, askerlik görevini yapmayı reddeden kişinin adını not ediyor ve gizlice, göndereni belirsiz olacak biçimde, ona bin Franklık bir bağışta bulunuyordu.

Bu kolay, sevimli davranışlar onun acısını, bitimsiz düş kırıklığını, bir kentsoylu olarak duyduğu vicdan azabını dağıtmıyordu.

“Saf değiştiren, aşağılık korkaklardan ne farkım var benim,” diyordu kendi kendine. “Her şeyi kabullenmek, yadsımamak ne işe yarıyor ki? Öyle ya, bir eylemim yok, deliğime sığınmışım, ben de uzlaşmacı olmuşum...”

İşçiler Bay Adrien’in fabrikadan gitmediğini öğrenince, sırayla gelip elini sıkarak onu kutladılar. Tek hecelerle yanıt veriyordu; neyse sonunda bu usanç verici kişilerden kurtardı kendini.

Sert yerde yatacaklarını düşündü ve kodesteki uzun geceler geldi aklına; çimentonun üstüne yan yatmış halde, battaniyesiz, üstünde incecik bir eğitim elbisesi, soğuktan donarak, sessizlik ve karanlık içinde yapayalnız, eli ayağı soğuktan ağırlaşmış, saçları taş yastıktan eprimiş ve cildi bedenin sert yerlere değdiği noktalarda kalın bir boynuzsu tabakayla kaplanmış, berbat halde geçen uzun geceler...

Bay Adrien, bir zamanlar ağ örmeyi öğrenmişti. Bir tahta parçasından kendine bir mekik yaptı ve ip geçirdi mekiğe. Dışarı çıktı ve duvara iki çivi çaktı sonra da bir ip geçirdi; ve sırtını güneşe verip işe koyuldu.

Meraklılar başına toplandı, soru sormaya cesaret edemiyorlardı; sonunda Lulu sormaya karar verdi:

– Bize yiyecek balık bulmak için mi ağ örüyorsunuz?

– Sana garip geliyor değil mi delikanlı, diye yanıtladı, sırtı ona dönük olarak. Hayır, bu bir hamak. Bu akşamı yerde geçirmek istemiyorum. İçi yonga dolu bir çuval altına döşek olur bir de üstüne battaniye örttün mü tamamdır.

– Rahatınıza bayağı düşkünsünüz, diyerek laf attı Lulu. Hiç polis gözetim hücrelerinde yatmamışsınız anlaşılan.

Adrien dudaklarını ısırdı, yanıt vermedi; tartışmak bir şeye yaramazdı. Geçmiş onun geçmişiydi, kime neydi?

Ağını tamir eden balıkçının mekanik hareketlerini tıpatıp yineleyerek düşünmeye koyuldu. Onu keyif ve eğlenceye düşkün biri sanıyorlardı. Yatağında rahat rahat uyuması için öbür üç ustabaşını izleyip gitse giderdi... Bunca derdi de başına sarmazdı. Bir zamanlar, askeri birlikteyken, umursamazlıkla yüz yüze gelmişti. Bu kez de işçilerin gözünde kuşkulu kişi mi olacaktı ne?

“Bana güvenmiyorlarsa eğer ben ne demeye onlarla kaldım ki? Beni anlamayan, onlara gereksinim duyduğumda beni terk edecek olan insanlar için mi mücadele vereceğim hep?”

Yanıtını kendi verdi:

“Onların yanında yer aldım, çünkü onlar benim kavgamı devam ettiriyorlar. Benim başarısız olduğum noktada onlar başaracaklardır.”

Bir zamanlar bir yerlerde okumuş olduğu bir tümceyi anımsıyordu şu an: “İşçiler on beş dakika boyunca kollarını göğüslerinde kavuştursalar, dünyanın çehresi değişirdi!” diyordu. Hep birlikte kollarını bağlamak ya da tüfekle oynamayı reddetmek... Bundan daha basit ne var?.. O güne kadar bu cesaret yokmuş. Ama işte art arda fabrikalar duruyordu.

İşçi birliği, çalışanlara güçlerinin bilincinde olmayı öğretmişti. 15 Mayıs’tan itibaren çıkacak fırtınanın ilk gümbürtüleri Le Havre’da, La Somme’da kendini duyurmuştu. Breguet’nin işyeri Le Havre’da greve başlayan beş yüz işçi fabrikayı işgal eder ve işçi sınıfının bütünü için yeni bir mücadele biçimi olacak olan hareketi başlatırlar... Sonra birdenbire işçi sınıfının gözdesi –Paris havzasının metalürji fabrikaları– çöker. Bloch ve Lavaletta’in işyerlerinde düğmeye basar işçiler; ardından da Farma, Salmson, Citroën, Simca, Renault, Morane, Rosengart, Delaunay-Belleville’e gelir sıra... 30 Mayıs günü, 100.000 metal işçisi, Paris’te fabrikaları işgal ederler. Patrona bağlı yönetimler boyun eğerler... Grevler başka sanayi dallarına sıçrar, iz bırakır, yağlıdır bu iz makine yağlı bir leke... Kabaran işçi denizinin önüne set çekemez polis güçleri; sanayi kentlerine yayılır; güneye ulaşır, fabrikaları basar... Bu dalga tüm Fransa’ya yayılır, kuzeye, güneye ulaşır, kadın-erkek, işçileri birlikte önüne katar, sürükler, duraksayanları, karşı koyanları süpürerek, yüksek fırınları sararak, daha da kabarıp, maden ocaklarını basarak yayılır kabaran sular... 4 Haziran günü, halk, bir okyanus gibi zafer güneşi altında parıldıyordu. Mignard Kuruluşlarında greve gidiliyordu...

Gençliğinde inkâra kalkıştığı, mahkûm ettiği, suçladığı vatanın, şimdi insanı sarsan büyüklüğünü, erdemlerini, büyüleyici yanlarını keşfediyordu Adrien; hele ki vatanın, halkın çehresinde somutluk bulduğu şu günlerde...

Adrien parça parça anımsıyordu o sahneleri: erkekler mavi tulumlu, kadınlarsa başlarında saç bandı, parmaklıklar ardında barikat kurmuş ya da fabrika kapısı önünde ayakta, duvarlar üstünde, çatılarda, her yerde, umutla dolu yumruğunu havaya kaldırmış, sokaktan geçenlere ve henüz mücadeleye katılmamış olanlara: “Cesaret, bizimle el ele verin!” diye haykırıyorlardı. Fabrikaların artık tütmeyen yüksek bacalarını, nöbetçi memurlarıyla, kapalı mağazaları, kızıl bayrakları; direklere, yapı iskelelerine, çatılara dikilmiş üç renkli Fransız bayraklarını getiriyordu gözünün önüne...

Sendikalar, tek tek kopup geliyorlardı, yürümeye başlıyorlardı. Onları durduracak tek şey yoktu. Artık barikatlara da gerek yoktu bir zamanlarda olduğu gibi: gençliğinde göklere çıkardığı, ateşli kitlelerin istenen eylemleri karşısında, çok eminmiş gibi gözüken, inançlarını, “Emek-Barış-Özgürlük!” deyişinde somutlaştıran bireysel yöntemler, ne kadar gülünç, ne kadar kaçınılmaz biçimde başarısızlığa götüren türdendi öyle.

– Hayır! diye düşünüyordu şimdi Adrien, yalnızca ekonomik kazanımlar söz konusu değil. Yepyeni bir dünya doğmakta; öyle bir dünya ki orada en büyük yeri çalışma alacak...

Nice kahramanın uğrunda düşüp öldüğü gelecekteki yurt, işte kalın ve parlak bir sis tabakası arasından ışıldıyor; çocukluğunun “Cennet”i bu; din derslerinde okuduğu Cennet... Artık çok yakın bir gelecekteki haliyle görüyordu bu ülkeyi, sevgiyle, dinginlikle, sevinçle parlayan bir ülke; yeryüzündeki şapşallıkları yok edecek; haksızlıktan, baskıdan bağışık; felaketlerden, kötülüklerden kurtarılmış; sınırları yok eden; kin ve nefret silahından arınmış; savaş toplarını hurdalar arasına fırlatmış bir ülke...

Varlığını şimdiden duyumsadığı, olmasını dilediği bu geleceğin, grevcilerin el ele verişinde, anlaşma, dostluk duyguları içinde ilk pırıltılarını selamlıyordu Adrien... Evet, eski coşkusu sönmemişti. İnsanlığa değgin düşü, tımarhanede boğulup sönüp gitmemişti. Yüreğinin derinlerine dalmış, sıcacık dipdiri kalmıştı; orada, yüreğinde somutluk buluyordu. Ama şimdi, bu düş yaşayacak, büyüyüp serpilecekti herkeste...

13. Bölüm

YÜREK SIZILARI

Genel kurul gürültü patırtı içinde sona eriyordu. Atölyelerden seçilen temsilciler arasından grev kurulu oluşturuluyordu. İstekler tam olarak kabul görene kadar, fabrika işgal edilecekti. Kalabalık bir grup servisleri dolaşıyordu. Enternasyonal’i söyleyerek ve kapının üstüne bir kızıl bayrak astıktan sonra avluya çıktılar. Fabrikayı gerektiğince işgal altında tutma kararlılıklarını gösteriyle ortaya koymak için, işçiler fabrikayı çevreleyen demir parmaklıklara, üstünde “Grevin Birinci Günü” yazılı bir arduvaz parçası asmışlardı.

Zaten kimse dışarı çıkamayacaktı, dahası, grev kurulunun izni olmaksızın telefon bile edilemezdi bundan böyle. Yıllarca fabrikadan sorumlu usta dışarı çıkabilirdi yalnızca.

Herkes gönüllü hapislik için işlerini bir şekilde yoluna koydu. Gençler serüven merakıyla kafa buluyorlardı. Ama, evi barkı olanlar, bir randevusu, dışarda mutlak çözümlenmesi gereken işleri olanlar –ve hatta grev kurulunca elinden anahtarları alınan fabrika kapıcısı bile– bayağı kaygılanmaya başlıyorlardı.

Kalıp bölümünden, Rosette adında bir işçi kadın, torna bölümü temsilcisi olan Koca Charles’a, yani pek de yumuşak davranmayan ekip şefine işgal kararını ayırdına pek varmadan, gözü kapalı imzalamış olduğunu anlatıyordu. Temsilci, biraz da alayla yanıt verdi ona:

– Evet anlıyorum! Sen başkaları için oy kullandın. Onlar fabrilayı korurken, sen, erkek arkadaşınla sıvışıp gezeceksin.

Rosette yapılan şakayı anlamıyordu.

– Hepsi bununla da bitmiyor, dedi kadın, grev de cabası... Çocuğuma kimin bakacağını bilmek isterdim.

– Peki öğle tatilinde bir araba sana çarpmış olsaydı da bir ayağın kırık, hastaneye veya morga kaldırılsaydın, yani buzhaneye?

Sert biçimde karşı çıktı Rosette:

– Babası bakardı bu durumda; zavallı çocukla o ilgilenirdi. Ama benim ne elim ayağım kırık ne de ezilmişim.

– Senin durumunu genel kurula aktarmak gerekir. Sen evet demişsin bir kez, ölüm gibi bir şey bu... Sonra kocan bu durumdan sıkılırsa, kız arkadaşından yardım ister. Sen burada kapalı kaldığın sırada, onun bu durumla yetineceğine pek de güvenmemelisin...

Baktı ki herkes gülüyor, o da işi iyi yanından ele aldı sonunda:

– Neyse, olan bitenlerden sonra pek umurumda değil. Başının çaresine bakacaktır. Çocuk yapmayı bildi, bari bakmayı da öğrensin!

– Ya ben? diye bağırdı, Gabrielle Touraine, benim de evde iki çocuğum var! Biri on yaşında, diğeri sekiz!.. Babası altı gündür fabrika işgalinde... Onlara kim bakacak, yiyeceklerini kim verecek? Ya baba? Her akşam fabrikasına azık torbasını ben götürüyordum...

– Takma kafana! dedi Rosette, erkekler her zaman başlarının çaresine bakmayı bilmişlerdir. Çocuklar için üzül asıl sen...

– Şu ringa balığı suratlı Koca Charles’ı duydun mu? Morgda olduğumu düşünmeliymişim... Neyse ki büyük oğlan açık gözdür, gidip komşulara haber verir...

– Peki ama, eve nasıl haber ulaştırmalı? Bizler buradan çıkamayacağımıza göre?..

– Galiba sekreterler daktiloda mektup yazıyorlar; bizler bunlara bakıp, eğer eksik varsa, tamamlayıp imzalamak, zarfın üstüne de adresi yazmakla yükümlüyüz. Teslimat arabası ev ev dolaşıp ulaştıracaktır mektupları.

Yeniden neşelendiler.

– Ambalajcılar telefon ettiler döşekler için; sert yerde yatmayacağız.

– Oh iyi be! Şatodayız sanki!

Alice Le Goff, hiç de telaşlanmıyordu:

– Ben adamıma mektup gönderip de ne yapacağım? Bana ne olduğunu bilmek isteyecek mi bakalım?.. Eve dönmediğimi görünce, teselli için iki üç litre şarabı devirir. Aman şu işgal altı ay sürse ne iyi olur!

İtirazlar yükseliyordu:

– Altı ay mı? Burada seni rahat ettirecek pek fazla arkadaş çıkmaz...

– Peki sana kim yiyecek getirecek?

– Bilmiyorum... Aç kalmaya razıyım. Benim heriften bir kurtulayım da kuru ekmek ve su bana yeter.

– Sıkma canını güzelim! Ben azığımı seninle paylaşırım, diye haykırdı Koca Charles, her şeyimi paylaşırım, yüreğimi de; kalan ne varsa artık.

– Aklın bir karış havada koca sersem! Öncelikle kadınlara yemek yapan bir işçi temsilcisi nerede görülmüş? Grev karşıtlarının, ustabaşı takımının köküne kıran mı girmiş de, sen alıyorsun onların yerini. Çabuk grev kuruluna git, yoksa başka birini seçeriz bak!

Jean Violet az konuşurdu. İnsanlar üstlendiği sorumluluklar ve grev kurulundaki görevlerine bağlıyordu bu düşünceli halini. Gerçekte, ameliyat olan hastanedeki karısını, yarı kötürüm büyük anneye bırakılan çocuklarını düşünüyordu. Ya hastanın durumu ağırlaşırsa, acaba ona zamanında haber ulaştırılabilir miydi ki? Kafasını karıştıran kötü düşüncelerden sıyrıldı, yalnızca mücadeleyi düşünmeye karar verdi sonunda ve grevcilerin günlük yaşamlarını düzenlemekle uğraştı. Herkesin güvenini kazanmış bir kişi olarak örnek oluşturmak zorunda değil miydi? Ötekilerin işleri, sorunları onunkilerin önüne geçiyordu. Bir yığın sorunla eli kolu bağlı durumdaydı: grevcilerin beslenmesi, barınmaları, eğlenmeleri, moral bulmaları, kiminin taziyetlerini, kiminin iyi dileklerini kabul etmek, herkese telkinde bulunmak. Dışarıdan yiyecek gelmeyenlere erzak temini için bir kooperatif kurmak istiyordu. Gerektiğinde, taksitle satışa gidilebilmeliydi. Toplanan para yardımlarıyla bir fon oluşturulacaktı.

Çırak Lulu için işgal ve dışarıya çıkamamak, tam bir felaket halini alıyordu; Bir tür mucize olarak kopardığı bir aşk buluşmasını kaçırmasına neden oluyordu bu işgal. Geçen yıl sonbaharda, Café Robinson’da verilen bir baloda mavi gözlü bir esmer güzeliyle karşılaşmıştı; öylesine etkileyici bir güzelliği vardı ki ağzını açıp iki laf edememişti delikanlı. Arkadaşlarının sıkıştırmasıyla, sonunda karar vermişti. Birkaç tur danstan sonra, bir sonraki pazar buluşma sözü vermişlerdi aralarında. Bütün bir hafta boyunca sevgilisini tutuşarak beklemişti! Ama, pazar günü kız gelmemişti. Kızın adını, adresini bilmiyordu, yalnızca tezgâhtar olduğunu biliyordu. Aylarca Lulu, büyük mağazaları dolaşmış, yüzleri incelemiş, cumartesi akşam, çıkış saatlerini kollamıştı. Geçen zaman acısını da, arzularını da giderememişti... Rastlantı bu ya, âşıkların işini kolaylaştırmış, onları metroda bir araya düşürmüştü... Yürek çarpıntıları içinde yanaşmıştı kıza; boğazı sıkışıyordu: baloda birbirlerine söyledikleri sözleri anımsıyordu. Genç kız annesinin birden hastalandığını söyleyerek özür dilemiş, bu arada, onu sık sık düşündüğünü bir sır gibi söyleyivermişti. Öpüşmüşler, ertesi gün buluşmak için anlaşmış, yeminler etmişlerdi. Ama, işte şu fabrika işgali, hevesini kursağında bırakmış oluyordu. Roman gibi aşklarının henüz başındaydılar...

Grev kurulundaki büyüklerine derdini açsa mıydı acaba? Nafile! Ya dalavere ile ya zorla kaçsa mıydı yoksa? Bu da saçma, kapıda grev gözcüsü var. Kopmak, arkadaşları terk etmek mi? Bu da olanaksızdı.

Sır verdiği arkadaşı Riquet:

– Hiç kuşkun olmasın, diye yanıt vermişti. Dert etme, kızlar gelirler, giderler. Ama, ben n’apıcam, pazar günü, takımdan arkadaşlar ne derler bana? Bu işten sıyrılamazlar, nasıl sıyrılsınlar? Ne bela be! Hayatımın maçı bu. La Garenne takımıyla oynayacağız, şeref kürsüsüne çıkmak için. Büyük kulüplerin teknik adamları, karşılaşmayı izleyecekler. Belki beni fark ederler maç sırasında...

Riquet’nin hayatı futboldu. On yaşından beri, hindistan cevizleriyle, konserve kutularıyla, taşlarla çalışmış; şut çekme talimleri yapmıştı, ayakkabılarına zarar vererek ve ayakkabılarına pençe vurdurtmaktan canı çıkan anne ve babasını öfkelendirerek... Takımın kalecisi olarak, oyuncu Charigues’in başarısına ulaşma hırsı ve uluslararası ünlü biri olma özlemiyle yanıp tutuşuyordu. Tam formundaydı. O gün kendini bir kabul ettirebilseydi, profesyonel bir kulüp tarafından satın alınabilirdi, gazetelerde fotoğrafları çıkar, atölyeyi de işçi tulumunu da bir yana bırakır, babasının bir ömür kazandığı parayı bir yılda kazanabilirdi... Fabrika, işgal kötü bir zamanda bastırmıştı; en büyük fırsatı alıyordu elinden. Ona da, olsa olsa, uğradığı felakete yol açan kişi durumundaki Mignard’a ve tüm patronlara lanet okumak kalıyordu tek teselli olarak.

Koşu meraklısı Robert Hénardot, her zaman hep doğruyu söyleyen bu adam, bir köşeye çekilmiş, Paris-Sport dergisine bakıyordu. Kazancının önemli bir bölümü gazete-dergi bayilerinin gişelerine akardı. Pazar günleri de son kuruşunu harcamış olarak, canı sıkkın, beli bükük, yıkık halde jokeylerin oyun kesmelerine lanetler savurarak, bir yandan da yakında koşuya çıkma olasılığı olan kazanma şansı yüksek atların adlarını kafasında evire çevire tahmin etmeye çalışarak, yayan yapıldak ya Longchamps’a ya da Vincennes’a kadar uzanırdı.

Maisons-Lafitte mağazasından bir tüyocu, pek akla yatmayan inatçı bir atın adını vermişti; rahatlıkla birinci gelmeye hazırmış. Bu iş tutarsa, eh sonunda bir kenarda kalmayıp belki de yarışlardan bir servet kazanan ayyaş La Cerise babanın rekorunu kırabilirdi, neden olmasındı?.. Yürek hoplatan bir yaklaşım. Ama, madem fabrikadan çıkış yasaktı, oynadığı bahis kuponunu en yakın at yarışları gişesine nasıl yatıracaktı? Ya oynadığı at kazanırsa ve kuponu yatıramadığı için parayı alamazsa, doğrusu yataklara düşerdi.

D’Arcy’ler ise canlarının sıkkın olduğunu herkesten gizlemek amacıyla, atölyeden çıkmışlardı. Fabrikayla dış avlu duvarı arasındaki yamaçtaki çayırlara uzanmışlardı; Paris’e tepeden, zafer ve servet dağıtan, saçan Paris’e yukarıdan bakıyorlardı...

– Buradan çıkmanın bir yolunu bulmalı... Bu akşam Jujube ile Petit Pot’da buluşacaktık; bana cumartesi günkü konser için bir haber getirecekti. Bizi alırlar, bundan eminim... Sıra bizde; yoksulluktan çürüdük gitti be! ABC’nin müdürü gösteride hazır bulunacak. Çıkışta ona yanaşmaya bak, boşta olduğumuzu söylersin.

– Her zaman aynı yutturmaca, diye yanıtladı Ginette. Taşradaki turneden geliyordur ve hemen gidecektir... İşine gelirse gidişimizi geciktirebilir... Onun kulübünde şarkı söylememizi kabul eder belki.

– Farklı olmaya, kendini göstermeye dikkat et. Oyununa, diksiyonuna özen göster; meleyip kalma sakın... Çünkü bir süredir belli bir düzeyin üstüne çıkamadığın hemen belli oluyor...

– Ne... ne? Son kez Becon-les-Bruyeres’de büyük başarı elde ettim... Escarpolette düosunda sendin notayı şaşıran... Şu sıralar, zaman zaman limonlu şeker emiyorsun sanki!

Adam, kadının sözünü kesti:

– Tamam!.. Cumartesi, belki de ABC’ye çıkma şansını elde ederiz. Bir ay boyunca afişlerde olmak yeter bize; sonra, biraz şansımız yaver giderse radyoya çıkarız. Alhambra’da söylemek için sözleşme... Çok erken sayılmaz canım, zira fabrikadan da paketleme bölümünden de nah, burama kadar geldi!

– Ya ben, ya ben! Parmaklarımı uçurmasam bari, kariyerim mahvolur... Bu çıfıt çarşısı midemi bulandırıyor.

– Yeteneğini mi kullanırsın? Sevimli tavırla mı yaparsın? Şu yeni çavuş Violet’yi uyut da son hızla kıralım kirişi...

Çoğu işçi para konusunu takmıştı kafaya. Hafta sonu patronun fazla mesaileri vereceğini umuyorlardı. Çok değildi ama; üç buçuk gün öyle ya, perşembe günü işi asmışlardı!.. Bir çaresine bakarlar canım. Ama, ya Mignard öç almak amacıyla bir şeycikler göndermezseydi?..

Bir ayı geçirebilmek için bin Franklık bir birikim gerekiyordu. Ne çocuğun, ne anan baban filan olmalıydı bakacağın. Hastalık, eksik saatler, beklenmedik harcamalar bütçeyi sarsıyordu. En kötüsü de fırıncıya, bakkala, kasaba olan borçlardı, aylık ele geçmeden onlara gidiyordu. Günü gününe yaşanıyordu; cumartesiden cumartesiye, bazen de taksitle alınıyordu her şey. Bir hafta para vermeseler, felaket demekti.

Lucie la Rousse bunu korku içinde geçiriyordu aklından. Ana-kız birlikte yaşıyorlardı, bebeğini de bakıcıya vermişti. Bütün kazancı oraya gidiyordu.

Lucie, yavrusu için hava, güneş, daha neler isterdi neler. Chartres yakınlarında bir emekli hemşire bulmuştu; eli yatkın, çocuk bakıyordu. Evi çok temizdi, banyoluydu ve duvarları yağlı boyalı; odalar mıcır dökülü patikalarıyla güzel bir bahçeye bakıyordu. Meltem uzaktan uzağa yulaf kokusu taşıyordu oralara dek. Lucie pansiyon fiyatını öğrenince yerinden hopladı. Ayda tam 500 Frank ve peşin.

– N’aparsın küçük hanım? diyordu yaşlı hemşire, ben de sizler gibiyim. Yaşamak için çalışıyorum. Emekli maaşımla iki ucunu bir araya getiremiyorum. Çocuğunuzu bir köylü kadına bıraksanız daha iyi olur: onlar 300 Frank alıyorlar.

Lucie çocuğunu hemşireye bırakmaya karar vermişti. Kentsoyluların çocuklarını büyütmeyi iş edinmiş köylü kadınlara güvenmiyordu, hijyen konusunda eksikleri vardı, çok düşük bedelle gösterdikleri özene, kırıkçı çıkıkçı yöntemlerine iyi gözle bakmazdı. Onun çocuğu böyle mahvedilen masumlardan biri olmayacaktı. Nüfus artışı için çocuk yapın diyorlardı; iyi de, o zaman yapacakları tek şey, ücretleri artırmak, işçileri insanca yaşam olanaklarına kavuşturmak, çocuklarını yetiştirmelerine izin vermek, uzmanların yönetiminde, çocuk bakım merkezleri kurmaktı.

Her ay 500 Frank gönderiyordu; yalnız yaşayan bir kadın için bu çok para!.. İyi ki makinelerde çalışıyordu. Hasta olmuştu da on beş gün evde kalmış, hemşireye para gönderememişti. Hemşire de nazik ve kupkuru bir mektupla, gelip çocuğunu almasını rica etmişti. Lucie 300 Frank borç aldı, cumartesi mesaisinden de iki yüz alacağına güveniyordu. Formalite olarak denen tarihte o parayı söz vermişti. Ama işte, fabrika durmuştu...

Makinenin yanıbaşına oturmuş, kafası dalgın, elektrikçi Baptiste’i dinliyordu; yorulmak, susmak nedir bilmeyen çenebaz, muzip bir herifti, neşeli bir dinleyici topluluğu önünde, ağzına geleni söylüyordu.

– Ne şans be, sen şu işgale bak! Gelecek pazar, karımın memleketine gidecektim. Kaytarmama imkan yoktu... İstediğim kadar kendisi ile evli olduğumu, onu dünyaya getirenlerle evlenmediğimi söyleyeyim, tartışmak boşuna! İlla ki ailesi, her şeyden önce ailesi... Pazar günü beni neyin beklediğini biliyordum. İhtiyarlar, elinin köründe, Moret’ye on beş kilometre uzaklıktaki çok zor ulaşılan berbat bir köyde, alçı bloklardan yapılmış bir kulübede oturuyorlar, iyi mi? Sabahın köründe kalkıp sofraya oturuyorsun. Aman, yemek diye önümüze koyduğu onca şeyi bir bilseniz! Çorba diye, içinde lop yumurta olan kaynar su, haşlanmış patatesler, havuçlar, altı ayda bir de, artık yavrulayamayan, tiridi çıkmış kart bir tavşan sofrada, ye yiyebilirsen türünden... Salata ve keçi peyniri... Daha ağzımızdaki son lokmayı yutmadan, payına düşeni ödemek için ceketi çıkarmak zorundasınız. Evin bir kanalizasyonu filan olmadığından –bu gerçekten çok daha iyi diye ahkam kesiyor kayınpeder– ikisi de atıklarını bahçenin uzak bir köşesindeki çukura yığıyorlar; dışkılar dahil... Bu çukurdaki gübreyi de sebze bahçesine atmak için bana güveniyorlar. “Her şey dönüşür, hiçbir şey varken yok olmaz!” “Bu doğa yasası, ona uymak gerekir.” diye yineliyor, beni gaza getirmek için kayınpeder. Şimdi bana yüklenen işi anlıyorsunuz: kuburun üzerinde dört ayak, sol elimde eski bir tencere, kovayı bununla dolduruyorum, düşünsenize bir... Aman aman o ne koku! Burnum düşüyor, eh kayınpeder gelip bu bok kovalarını lahana ve pırasaların dibine boşaltmaya razı gelirse ne iyi. Başlangıçta neyse, boşaltıyorsunuz kuburu, güveç karıştırır gibi daldırıp çıkarmak kolay kepçe görevi gören kulplu tencereyi. Ancak yarı yere gelince, iş daha da karışıyor; kafanı da kubura sokman gerekiyor, eh batma tehlikesi yok değil hani. Dibini kazımak içinse –en iyi kısmı orasıdır, diye oturtuyor lafı kayınbabam– karımın da yanıma gelip, ben karın üstü uzanmış halde belden yukarımı çukur içene daldırırken, bacaklarımın üzerine oturması gerekiyor onun da. Hanımefendi usanıyor ve iyice bir yerleştiğini hatırlatmaktan da geri kalmıyor: “hey! Dalga geçme! Bitir de kalkayım...” Kadınların ne yapacakları hiç belli olmaz –benimkisi daha çok, uçuk acayip biri–. Kaç kereler, ayağa kalktığında, “Beni eşek arısı soktu” dedi durdu, yemin ederim ki ödüm bokuma karıştı... Eeee, şimdi bu işgali dört elle imzalayıp onaylamam mı ben! Yeter ki sürsün işgal; hani şu herif var ya, sürsün diyemiyordu ya; onun gibi...

– Sokaklara taşana dek, diyerek dalga geçti Perco. Bu şarkıyı bilirim ben! Geri çekilmek daha iyi sıçramak içindir. Ama, sen var ya gelecek sefere daha bir dolmuş kuburu boşaltmak zorunda kalacaksın...

Hep birden kahkahalarla güldüler, somurtuk Boulone bile –ona somurtuk diyorlardı, doğum yeri ve aksanı nedeniyle.

– Yapma Boulone, sen de mii?

Kederli bir uzun deniz öyküsü onunkisi... İki yüz elli ay denizlerde dolaştıktan sonra, malûlen emekli edilmişti; sonra dört yıl daha deniz deniz dolaşması gerekiyordu. İzlanda’daki son balıkçılık seferi bir felaketle kapanıyordu: avans almıştı, armatöre borcu vardı hâlâ. Kriz nedeniyle gemiler limanda kaldı. Hiçbir biçimde çıkış görülmüyordu yakın zamanda; daha iyi bir yaşam beklentisi içinde, ekmeğini Paris’te kazanmaya karar verdi. Ne var ki karaya arada sırada çıkan bu adamın önünde tüm kapılar kapanıyordu, hiçbir mesleği yoktu buralarda geçerli olan. Bir yerde sürekli olarak altı ay çalışmadığı için de işsizlik parası almasına hayır dendi. Bir gece hatlar üzerinde bir tren vagonu içinde konakladı. İlk kez olarak, on altı Frank bir para cezasına çarptırıldı. Les Halles ve Maubert meydanı çevresinde dolaşmayı, Seine kıyısında, köprü altlarında gecelemeyi sürdürdü. Polisler, bu kez onu bir mavna içinde horlamalar arasında derin uykularda buldular. Bir kez daha aynı mahkemeye çıkarıldı ve yargıçlar yüz Frank para cezasına çarptırdılar bu uykucu suçluyu. Birçok kez başvurular yaptıktan sonra Minimes sokağında eski muharipler yuvasından bir yardım geldi: zira bu serseri, ona ev ve iş vermeyen bu toplum için, bir zamanlar savaşmıştı...

En sonunda şansı dönmüştü. Bir zamanların denizcisi, fabrikada iş bulmuştu. Sekiz yüz on dört Frank otuz kuruş tutarındaki çarptırıldığı ceza bedelini bildiren mavi bir kağıt geldiğinde, yataktaydı. Eğer bu cezayı ödemezse, bir günlük bir süre sonunda aynı cezayı bedence ödeyeceği bildiriliyordu. Hemen karakola koştu, komiseri buldu, o da onu icra memuruna gönderdi, memur onu tahsildara havale etti. Tahsildar ona oldukça kısa bir süre tanıdı. Cumartesiye yüz Frank kadarını yatırmak koşuluna bağladı.

– Emme, deli, çıldırmış bu herifler... On beş gün Dispanserde çalışmak mı; orda ya da burda ne fark eder?

İşi düşünsel açıdan biraz hafife alıyordu. Hapishane demek, fabrikadan çıkarıldın demek; peşini bırakmayacak bir sefalet, mahvolduğu kesin!..

– Zavallı Boulone, aptal herif, diye gülüşüyorlardı çevresinde. Bir şeyler değişmedi sanıyorsun sen... Grev bitince ve senin öykün gazetelerde çıkınca, tahsildar, şu milyonerlere süre tanıyıp da zavallı tipleri takibe alan tahsildar nasıl kıvırtacak ama!

Bundan pek emin olmayan Boulone, Bay Adrien’in yanına gidiyordu yeniden.

O da Adrien gibi, iplerden bir hamak örüyordu kendisine:

– Bari uzun sürse iyi olur...

Değişik biçimlerde ve farklı düzeylerde olsa da benzer sıkıntılarla karşı karşıya olduklarındandır ki birbirlerine destek oluyor, teselliye girişiyorlardı karşılıklı.

– Aynen savaş zamanında olduğu gibi, kafaya takmamak gerek her şeyi.

– Gelecek ay ödemezsem, ev sahibi baksın başının çaresine.

– Bakkal, fırıncı beklesinler.

– Bizler değiliz ki grevin sorumlusu. Patron pes etseydi madem... Neyse de, fabrikasını koruduğumuz süre karşılığı bize ücret ödemesi için bastırmalı...

14. Bölüm

SORUNLAR

Yemek odası olarak kullanılan sıçan deliği kadar bir yerde, iki çocuk okul ödevlerine yumulmuş çalışıyorlardı. Anneleri Gabrielle Touraine’in dediği gibi, “Her zamanki dikkatli gözlerle” yazıyorlardı; zira, bu daracık yerde pek fazla bir şey yapılamıyordu, karşılıklı iki duvara dokunmak için kolları uzatmak yeterli oluyordu. Pencere ya da yarım pencere diyelim –zira öteki yarısı komşunundu– daracık bir avluya bakıyordu. Gökyüzünü görebilmek için başını dışarı çıkarıp iyice eğilmen gerekiyordu.

Küçük olanı, en kötü, en karanlık yerdeydi. Büyük oğlan onun karşısına oturmuş, dirseği hemen yanıbaşındaki duvara dokunduğundan güçlükle yazabiliyordu.

Küçük, her an kardeşine bulaşıyor, o da onu tersliyordu.

– Söylesene Mimile, on üçüncü Louis hangi yıl öldü?

– Bilmem, git tarih kitabına baksana.

– Bulamıyorum.

Sessizlik uzun sürmezdi.

– Mimile, İnsan ve Yurttaşlık Hakları ne demek?

– Babam söyledi ya, mucizelere inanmadığın yerde Noel Baba ve Kaçak İsa’nın yerini alan şey. Susar mısın sen?

Bu yanıt hayallere dalmasına neden oldu çocuğun. Bir sineğin uçuşuna takıldı, onu yakaladı, kanadını ve kafasını kopardı. Bu işe çok sevindi, ama merakını gideremedi.

– Baksana, ilkokul diplomasını almak için tüm il ve ilçelerin adlarını ezbere bilmek gerekiyormuş, bu doğru mu?

– Elbette doğru! Dahası, rehberdeki telefon numaralarını da!..

Sekiz yaşındaki Riri hayretten donakalıyordu. Bir parça soluk alan ağabey, bu süre içinde üç klasik musluğu olan bir havuzda litrelerce suyu ve dakikaları birbirine karıştıra karıştıra problem çözümlerine devam edebildi.

Kapı çalındı.

– Git, aç! diye buyurdu ağabey.

Bu boşluktan yararlanmaya çalışan Riri kapıya koştu.

– Ev kuzusu karı var ya, o bir şeycik getirmiş.

– Göster bakayım!

Büyük oğlan zarfa baktı.

– Sanırım annemin yazısı... Mektup bize!

Mimile zarfı açıp, daktilo ile yazılmış mektubu yüksek sesle okudu:

“Fabrikamızın grevde olduğunu, yeni bir emre kadar eve dönmeyeceğimi bildiririm. Sonuç olarak, merak etmemenizi ve bana yiyecek bir şeyler getirmek için elinizden geleni yapmanızı rica ederim.”

– İmza “Anneniz”. Ama son satır çizilmişti. Bak bak, kalemle yazılmış bir şey daha var: “Yavrularım, uslu olmanız gerekiyor. Bu mektubu komşumuz Bayan Léonie’ye de gösterin. Öpüyorum.” Sonra da komşu kadın için birkaç söz eklemiş: “Bayan Léonie, iki çocuğum ile, babaları ya da ben dönene kadar ilgilenmenizi istiyorum, lütfen, gereken neyse ödeyeceğim.”

İki çocuk birbirine baktı. Sonunda Mimile konuşmaya karar verdi:

– Patron biziz, kimse “ders çalış” diye canımızı sıkamayacak. Ben Léonie anaya hiçbir şey söylemeyeceğim. Annem ona pek de bayılmaz. Yiyecek konusunda bizi pek acemi bulduğundan komşusuna seslenmiş. Ama biz başaracağız...

– Hem de nasıl! diyerek destek verdi Riri. Birkaç kutu sardalya ve hazır sebze yemeği alırız bakkaldan...

– Evet Léonie ana olmadan kendimize bakarız biz... O moruğu istemiyoruz... Sonra kendini bir şey sanır da bizi pataklar mı pataklar!

Mimile bir an düşündü:

– Kimseye ihtiyacımız olmadığını anneme kanıtlayacağız... Ona yemek bile götürürüz... Hemen şimdi...

Mutfak dolabından, önceki günden kalan yemeği çıkardı.

– Yemek sepetini kapat. Bunları şuraya koyalım. Zeytinyağlı fasulye, bir parça et, birazcık peynir ve çörek... Bize gelince, bizler özgürüz, karnımızı doyuracak bir şeyler buluruz her zaman.

Hazırlık bitince iki çocuk sokağa çıktılar. Büyük olanı, erzak torbasını taşıyordu.

– Bagnolet’ye nasıl gideceğiz, dedi Riri, otobüse binmek gerek!

– Hangi parayla? Bakkala, fırına benzemez otobüs, borca vermez!

– Sen yolu biliyor musun?

– Sorarız.

Bir yaya, onlara Merilmontant sokağını, bir başkası da Sorbier sokağını gösterdi. Kalabalığa karışıp aceleyle ilerlediler. Gambetta meydanına gelince, kafaları karıştı. Ne tarafa gidilecekti acaba?

Eee polis diye bir şey vardı doğrusu. Ama Mimile, polisten korkardı. Babaları hep onlardan uzak durulması gerektiğini söylerdi. Hiç belli olmaz! Ya onlara yardım etmek yerine, ne amaçla Bagnolet’ye gittiklerini sorarlarsaydı?

Durağında bekleyen bir taksinin sürücüsüne başvurdular, sudan sorular sordu onlara. Küçük oğlan ağzından kaçırdı.

– Fabrika işgalindeki annemize yemek götürüyoruz.

Hayretlere düşen sürücü, çocukların evde yalnız kaldıklarını, zira, babalarının da çalıştığı fabrikayı işgal eyleminde olduğu haberini ağızlarından aldı.

– Çok iyi, yaptığınız şey çok çok iyi yavrularım. Haydi sizi bu durumda ben götüreceğim oraya. Adres nedir?

Mimile, üst başlıkta firmanın adı olan zarfı uzattı ona. Adam baktı, sonra da binmelerini söyledi. On dakika sonra araba kızıl bayraklı bir kapının önünde durdu.

– Burası! dedi sürücü. İyi şanslar ufaklıklar.

Çocuklar zili çaldılar, grev gözcüleri arasında bir şaşkınlık yarattı orda görünmeleri.

– Ne kadar gençsen o kadar gözü açıksındır anlaşılan. Mektupların gönderilmesinden bir saat sonra işte yardımlar gelmeye başlıyordu!

Çocukları içeri alıp, anneye haber vermeye koştular. Çocukların fabrikaya geliş macerası çabucak yayıldı içerde.

– İki çocuk tamam mı boyları nah şu kadar...

– Hem de ne hızlı çocuklar. Uçağa binmişler sanırsın.

– Baba da kendi çalıştığı yerde işgal eylemine katılmış. Onlar da başlarının çaresine bakmaya karar vermişler. Kocası, aftosu, tedavilik dişi, söktüreceği nasır için kaytarmak isteyen kadınlara ne biçim ders ama!..

Bu lafa kızan, ama içten içe de gururlanan Gaby onlara yeminler ettiriyordu:

– Ya yolda ezilseydiniz ha? Çok kötüsünüz sizler! Buraya bu kadar çabuk gelmeyi kendi başınıza nasıl başarabildiniz?

Mimile, bir taksi sürücüsünün onları arabasına aldığını anlattı. Anne koştu ona teşekkürlerini bildirmek için.

– Çoktan gitti adam! dendi. Ne yazık! Tanışmak isterdik o kibar beyle... İşte çalışanların birliğine güzel bir örnek...

İşçilerin hepsi de çocukları öpmek istiyorlardı. Michel yanaklarını tapışlıyordu:

– Sizler büyüyünce, hiç kuşkum yok, grev yapma gereği duymayacaksınız!

Çocuklar annelerinin tam olarak çalıştığı yerleri görmek istiyorlardı. Kadın onları makinenin, koca Bliss’in önüne götürdü. Çok eğlendiler, ilgilendiler, küçücük parmaklarını parlayan çelik dişler arasına soktular.

– Dokunmayın... Üstünüz kirlenir, her taraf yağ içinde... Ayrıca, makinelerle, hiç bilemezsiniz ne olacağını...

– Söylesene anne, onu çalıştıramaz mıyız?

– Bu oyuncak değil oğlum. Zaten grev nedeniyle elektrik de yok.

Arkadaşları Gaby’yi kutluyorlardı:

– En azından aç karnına yatmayacağın kesin senin.

Fabrika kapısında zil üst üste çalıyordu. Gönüllü işgalcilere, kayınvalideler, kayınpederler, komşular yiyecek getiriyorlardı. Michel gibi birkaç grevci daha evlerine mektup göndermemişlerdi. Ya bir otelde kalıyor, ya da çatı katlarında bir izbede kimselere bel bağlamaksızın yaşıyorlardı. Michel bu durumdan rahatsızdı. “Moral düzgünlüğü, alınan kaloriye bağlıdır,” diyordu kendi kendine. Boş karınla uzun süre dayanılamazdı. Kuruldan arkadaşlarına söz etti bu durumdan.

– Bireysel yoldan yiyecek temini yürümez. Aileleri rahatsız etmekle kalırız, huzurlarını kaçıracak fazladan bir etmen demektir bu da. En kısa sürede başımızın çaresine bakmak, kendi olanaklarımızla yemeklerimizi sağlamak zorundayız. Bir tür kooperatif kurmak için fonları bir araya getirelim. Belediyeden, sendikal ve siyasi örgütlerden ve hatta halktan yardım isteyelim.

Grev komitesi olur verdi.

– Bu akşamlık Bonhours’la anlaşırız, diye kararını belirtti Violet, komite sekreteri olarak. Bizleri sever; bunu gösterecek özel bir fiyat verecektir bizlere. Yarın bir başka yol buluruz; seyyar mutfak kurmaya çalışacağız...

André Leclain’in bir paket sigara bile alamayan, hiç parası olmayanlar takılıyordu aklına.

Başkalarına bakmaya ne hacet; ilk çözülenler bunlar olmayacaklar mıydı?

Arkadaşların çoğu günü gününe yaşıyor ve günlük yevmiyeye bakıyorlar. Patronun onları, cumartesiye kapıya koymayacağını kim söyleyebilir? Az ya da düşük fiyata yiyecek temin edersek iş yürür. Eğer düzey yükseltmezsek, ayrılmalar, kopmalar olacaktır. Ne zamana kadar böyle kapalı kalabiliriz? Belki de haftalarca sürer. Derhal gerekli önlemlerimizi alalım, olabildiğince uzun bir süre için hem de.

Tam yetkili biri, Bonhours’un kahvehanesine gitti.

– Yiyecek mi, peki kaç kişilik? diye sordu çorbacı, sıkıntı içerisinde...

– Otuz kadar. Ama sana sonra ödeyeceğiz parasını...

– Ne zaman isterseniz! Bulduğunuz zaman! Kalbim hep solculardan yana olmuştur... Sizler benim geçimimi sağlıyorsunuz, ben de sizlerinkini!.. Çalışanlar arasında dayanışma olmalıdır değil mi ya?

Herkesin salatasını, meyvesini yanındakiyle paylaştığı akşam yemeğinden sonra, grevciler geceyi atölyelerde geçirmek için hazırlıklarını yaptılar. Çimento tabana bir kat fiber yayıldı, çuvallar, muşambalar, ambalaj bezleri getirildi. Bir yana erkekler uzandı, öte yana da kadınlar. Günün verdiği coşkulu sarsıntı, durumlarındaki yeni değişiklikler, yatacak yerlerin taş gibi sert oluşu, onları uyanık tutuyordu.

Belki yüzüncü kez, Perco Reims’te kazandığı başarıyı, cephedeki serüvenini, şampanya şişelerini anlatıyordu...

– ... Ne çekerdik kafayı, ama ne biçim çekerdik! Buradaki gibi berbat içkiler yok; ya da otuz kuruşluk kötü şarap... Ne mi var? Sadece ve sadece mayalanmaya bırakılmış şarap şişeleri var; üzerlerinde, yaldızlı harflerle bezenmiş kraliyet armalı etiketler var. Başlangıçta, subaylar mesafeli durdular, mahzenlere inmiyorlardı, girişlere nöbetçiler yerleştiriyorlardı; çabucak fikir değiştirdiler. Biz ya da Boschs’lar, birileri içecek bunu, o şarabı anladın mı?! Eeee, biz de özveride bulunarak günde iki üç fıçıyı bitiriyorduk, olmuşlarından. Yeni şarap ne baş ağrısı yapıyor ne de mide ağrısı. Kibar beyler için yapılmış! Savaşta o kadar aldırmıyorsun buna, sonra bunun bedelini ödediğin oluyor. Çoğu kez çevrene bakınca, düşüp ölenleri görüyorsun orda. Şimdi ise, burada yani, görmüyorsun, bütün bir ömrü koyuyorlar ortaya ölmek için, yine de sonunda ölüyorlar tabii. Ölüyorlar ve şampanya filan da yok artık!..

Michel’in hemen yanında duran işçi kadınlar, haftanın filmini kaçırdıklarına yanıyorlardı. Oyuncuların adlarını sayıyor, dekorları, manzaraları, filmi anlatıyorlardı... Filmlerin toplumsal içeriği ile pek ilgilendikleri yoktu. Biri, Valentin’i tutuyordu, ötekisi Jean Gabin’i yeğliyordu ona. Beriki parklar, şatoları arzu ediyordu, öteki, ulaşılması zor ıssız kentleri... Hepsi de eğlenen, cebine bakmadan paralar harcayan, bir evet bir hayır için otobüslere, trenlere, uçaklara atlayıp Granada’lara, Tombuktu’ya, ya da Galapagos adalarına giden güçlü beylerin serüvenlerine bayılıyorlardı.

Onların bu düşünce hazlarına sinirlenen Michel, gevezeliklerine bir son vermek istiyordu:

– Sizler yaşamı böyle mi sanıyorsunuz! Beleşçiliğiniz, aptallığınızla beni güldürüyorsunuz. O alçıpan dekorlar, çinko folyodan yapılmış palmiye ağaçları, sularda yüzen buz parçaları alçıdan dökülmüş... Çok iyi giyimli, karnı tok beylerin yarın diye bir kaygıları yok. Hiçbir iş yapmıyor, çalışmıyorlar. Bir elde pasta-börek, bir şişe şarap, öteki elde bir torba dolusu silah taşıyan Üç Silahşörler gibiler. Nereden geliyor tüm bunlar? Bilmezler, hiç önemi yok gibidir gözlerinde! Yeni kahramanlar, en azından cesaretle el attılar. Sadece eğlenmeyi, zaman öldürmeyi düşünüyorlar, aşkla ilgileniyorlar, psikoloji ile uğraşıyor, insanın ruh halini ele alıyorlar... Roman ya da sinema kahramaları ne gibi yollardan gerekli parayı bulup da aftoslarını Venedik’e ya da başka yerlere götürüyorlar? Bu bize açıklanmıyor. Ben bizden saklananları anlatan kitaplar okumak, filmler görmek istiyorum; dünyayı olduğu haliyle verenleri...

Lucie la Rousse karşı çıktı:

– Fabrikadan çıkıp sinemaya gidince, ekranda da fabrikayı görmemizi istemezsin herhalde!

– Bizim aradığımız şey, dedi Rosette, alışılmışın dışındaki olaylardır. Sinemaya gidebilelim diye kemerleri sıkıyoruz, gidemeyeceğimiz ülkeleri görmek, asla ağırlanamayacağımız ortamları görmek, arkamızdan hiçbir zaman koşturmayacak olan kahramanlar için gidiyoruz...

Michel diretmeyi bıraktı. Gerçekten de kadınların karşısında hiçbir zaman dediği olmuyordu, olmayacaktı anlaşılan.

Bir köşede bir tezgâha terzi gibi kurulmuş Afrikalı Muhammed Bin Süleyman, başından geçenleri anlatıyordu. Cephede dört yıl savaşmış, Fransızlaşmış bir Kabilli. Ve o gün bu gündür, banliyödeki fabrikada iş bulmuş çalışmıştı. Parisli gibi konuşuyordu: hafif hançereden çıkan bir ses ve zeytin yeşili ten rengi olmasa, Belleville’li bir çocuk sanırdınız.

– ... O halde, diyordu, savaşın sonunda yüzbaşım bana dedi ki: “Muhammed Bin Süleyman, evine dönebilirsin. Fransa yaptıklarını asla unutmayacaktır.” Ohoo, yiğitlik taslıyordum, savaş madalyam da vardı, pırpırlarım da... Aşiret reisimiz yeğenim değildi. Doğduğum köye gelince, bizim ihtiyar anacığın öldüğünü öğreniyorum. Dört parçacık tarlamızı pazara çıkarmışlar. Bana hiçbir şey düşmüyordu, gidip başkalarının tarlalarında çalışmaktan gayrı. Bir hurmalıkta iş buldum, Fransa’ya meyve dış satımı yapılıyordu. Bilgilendirme kağıtlarında hurmaya bir de ad takmışlar “Işığın parmakları” gibi... Ama, gel gör ki bu ışık çok aydınlatmıyordu, zira fazlaca istek yoktu! Beni işten çıkardılar... Pılımı pırtımı topladım, yallah Cezayir’e, orada, her yerde metro yok. Yabanıl incir yiyerek yirmi gün sürttüm kentte!.. Rıhtıma geliyorum. Hoop yeğenimle burun buruna geliyorum, Fransa’ya kaçmak istiyor. İzin kağıdı olmadığından ne yolcu ne de kömürcü olarak işe alınıyor. Yanıma, korumama aldım onu ve resmi kuruluşlara götürüyorum... Madalyamı gösteriyor ve Fransız olduğumu filan söyleyip hava atıyorum. İki güne kalmadan hallettiler işi. Memurlar, iki koruma çağırıp göğsümde madalyam ve pırpırlarımla, yeğenimle birlikte kapıya attılar bizi... Zaman değişmiş. Kavga filan çıkıp hava bozdu mu, izin kağıdı filan gerekmeden denizi aşardın eskiden olsa! Sigara hakkın vardı, gör ki Badabou diye seslenen, yol gösteren, her bir şeyi insana öğreten kadın tutma hakkın vardı. Şimdi artık buna hiç gerek duyulmadığından yeniden sıradan bir çaylak olmuştum, işsiz güçsüz biri...

Bunun bir yolu olmalıydı. “Fransa’da ne kadar mutsuz olursak olalım, Cezayir’dekinden iyidir.” deyip duruyordu yeğenim.

Limanda oturduk kaldık, dok işçisi gibi bakım filan yapıyoruz; ama gemiye binmek ne mümkün! Her seferinde geri çevriliyoruz. Nihayet öyle bir an geliyor ki, kömür taşıyan bir ekip içine karışıp onlarla gemiye kaçak olarak sızmışız ve bir kömür deposuna, kömürlerle birlikte atılıyoruz; gömülmüş gibiyiz adeta; kafamıza bir küfe geçirmişiz; biraz suyumuz, incir ve hurmalarımız vardı. Bizi kimseler fark etmedi ve deliği kapadılar.

Kurtulduk, diyorduk; öyle sanıyorduk biz... Fırın içi gibi kapkaraydı ortalık. Uyumuşuz. Uyandım ki iyi değilim... Sıcaktan çatlayacağız. Eli ayağı kıpırdatmanın yolu yok; Kömür tepemiz hizasından ta parmaklıklara kadar yığılı. Saat kaçtı? Bilmiyorduk. Kalasların altında, iyi kötü yüzüstü uzanmışız; soyunmuşuz ve yeniden uykuya dalmışız... Korkunç bir baş ağrısıyla gözlerimi açtım. Bizim yeğenin sızlanması, şikayeti filan yok. Tek laf yok onda! Kömür tozundan zehirlendiğini sanıyordum. “Hayır, deniz tutması bu,” dedim. Gemi hopur hopur hopluyor, yuvarlanıyor dalgaların tepesinde, dalgalar gemi güvertesine vurup güverteden aşağı saçılıyor... Yukarıdan, giriş deliğinden su damlaları geliyor... Tekrar uyudum.

Altımdaki yer göçüyordu; uyandım bu sarsıntıyla... Depodan kömür alıyorlardı ocakçılar; yeğenim de ben de, huni biçimindeki bir ortamda, eller ayaklar karışmış halde bir aradaydık. Hop, tekrar yukarı çekiyoruz kendimizi; ama tekrar kayarak alaşağı gidiyoruz... Sonunda çabalamaktan vazgeçtim. Kendimi iyiden iyiye hasta hissediyordum. Susuzluktan ölmüşüm; el yordamıyla, karanlıkta suyu arandım: devrilmişti. Bunu yaparken de kıpırdamış oldum. Mutlaka çıkmamız gerekiyordu burdan. Tam üstüme gelen büyük plaka kömür parçasını kaldırmaya çalıştım, büyük bir çabayla uğraştım durdum; sonunda da bitkin düştüm... Ben huninin en alt kısmındaydım, yeğenim ise üstte... Beni tüm ağırlığıyla eziyor; itiyorum onu, kıpırdamıyor. Korktum tabii. Adıyla sesleniyorum, çimdikliyorum; kazık gibi, kıpırtısız duruyor... Amanın, donup kalıyorum yanıbaşında... Kömürler gaz yayıyordu her yana. Zavallı zehirlenmiş olacaktı; böyle giderse sıra bana da gelecekti... Ölünün yanında kalmak istemiyordum. Ölülerden, cesetlerden korkarım ben, hele de bir yerlerime değerlerse... Onu yukarı doğru itiyordum, huninin üst yanına doğru; çabalamam beni fazlasıyla yoruyor; gözlerim yuvasından fırlayacak gibi. Sonra epey zaman geçti, ceset yine üstüme gelmiş kayarak; dizleri benim bacaklarıma değiyor; yüzü yüzüme... Bu durum beni bir parça canlandırıyor. Bulunduğum yerden ayrılıyorum ve karanlıkta, tam bir deli gibi hareketlerim; onu iteliyor, çırmalıyor, vuruyorum yanaklarına. Tekrar yukarı itiyorum. Kayarak yeniden yanıma geliyor... Tekrar yukarı, aşağı, yukarı... Beni bırakmak istemiyor bok herif! Beni de kendisiyle birlikte öbür dünyaya götürecek, kömürlere gömüyor beni: şakaklarım zonkluyor, çekiçle vuruyorlar sanki kafama: gözlerimin önünde kıvılcımlar uçuşuyor; sonra, son bir gayret, müthiş bir şey, ama kendimden geçmişim, hiçlik, boşluk gibi bir şey: hiçbir şey anımsamıyorum!..

Çok sonra, ayaklarımdan çekiştirildiğimi hissettim. Bağırdım, kömürlüklerden. Ağzım burnum, gözlerim, kulaklarım kömür içinde. Sonum geliyor herhalde dedim, bıraktım kendimi. Birden ıslak, buz gibi sular içinde olduğumu hissediyorum, kendi kendime, “Oğlum, Muhammed, sıkı dur, Allahın gazabına uğradın sen! Camilere gitmemek, şarap içmek, kötü yerlere dadanmak neymiş görürsün!”

Oturmuşum, bağırıp duran ateşçiye bakıyorum...

“N’apıyorsun orda, deli misin be kütük!” Bacaklarım karıncalanıyordu, ama, başımın ağrısı azalır gibi olmuştu. O zaman ben de durumumu anlattım. Memlekete gitmiştim, savaşmıştım filan, hepsini... Denizci adam da silah altına alınmış, genel valinin kâtiplerinden daha iyi anladı halimi. Çalışan kişi dayanışma nedir bilir: “Böyle çırılçıplak dışarı çıkamazsın, giyeceklerin nerde senin?” diye soruyor bana. Ben de kömürlüğü gösterdim. “Ne diyorsun be; orayı boşaltmak üç günümüzü alır...” Paralarımın bulunduğu kemerimi yanıma almıştım. Ne kadar param varsa, hepsini verdim ona, beş adet yüz Franklık... “Al bunu yakalanmadan çıkar beni buradan...”

Mavi bir kazak ateşçilerinkinden bir pantolon ve bez pabuçlarla geri geldi. “Giyin de gel.” Şaşırmıştım. Sarhoş gibiydim. Kazan dairesinin merdivenlerini çıkarken beni tutması gerekti. Yıldızları yeniden gördüğümde, deniz havasını soluduğumda, yemin ederim zırıl zırıl ağladım...

Kamaraları geçince, ateşçi, oradaki nöbetçiye şöyle dedi: “Beni ziyarete gelen bir arkadaş bu, yüzü gözü kapkara oldu; üstelik sarhoş da, onu böyle bırakamam dışarı; onu ben götüreceğim...” Gördüğümüz ilk barda birer kadeh attık, iki sandviç yemiştim, sonra ateşçi gitti. Çok gariptim, nerede, hangi kentte olduğumu bile bilmiyordum. Şansım varmış ki kurtarıcım, vicdan azapları içerisinde gerisin geri dönmüş: “Seni böyle beş kuruşsuz bırakamam. Gerçi senin bu paralara benim çok ihtiyacım var ama...” Bu durumda paylaştık paraları. İki yüz papelimi geri verdi. Ben de vicdan azabına kapılıp, kömür deposunda bir ceset olduğunu söyledim... “Takma kafana, diye cevap veriyor bana, ne ilk ne de sondur bu, daha da olacak, ama sen, çabuk toz ol ortadan, bazen soruşturma açarlar... Gel seni istasyona götüreyim.” Yolda öğrendim Marsilya’da olduğumuzu ve on gün boyunca yolculuk yapmış olduğumuzu. Gemi, Napoli ve Cenova’ya uğramış. Ertesi gün yeniden yola çıkıyormuş. Az daha hiç haberim olmadan Cezayir’e geri dönüyormuşum...

– Ya yeğenin, diye sordu dinleyenlerden biri.

– Onun evrakları ve parası cebimdeydi... Ne önemi var? Adsız sansız, yaşı başı belirsiz bir işçi ölmüş kimin umurunda!..

– Doğru, diye lafa başladı Violet. Yaşadığı gibi öldü zavallı şeytan: sintinenin dibinde!

Konuşmaya katılanlar susmuşlardı; sonra uykuya daldı herkes.

Gecenin bir vakti, çırak Jojo, son okuduklarının etkisinde kalkmış olacak ki gördüğü bir kabusla yattığı yerden fırladı, saçları havaya dikilmişti. Polis kılığına bürünmüş bir faşist birliğinin fabrikanın kapısını göçerttiğini, garajdaki benzin deposunu ateşe verdiğini, erkekleri coplayıp, kadınlara tecavüz ettiklerini görmüştü. Rüyalarını her zaman evin kapıcısı kadına anlatırdı; kadın, iskambil falına bakan biriydi; rüyaları “Rüya Tabirleri” adlı bir kitaba bakarak yorumluyordu. Jojo onun kahin yeteneklerine fazlaca bel bağlamıştı.

– Alarm, alarm! diye haykırıyordu.

Uyuyanlar, gözleri yumuk yumuk uykudan fırlıyor, uygun bir duruma gelince de sorular soruyorlardı pek tabii.

– Faşistler... Faşistler...

Herkes bir anda ayağa fırladı, ellerine geçirdikleri aletleri kaptılar: penseler, çekiçler, demir çubuklar, İngiliz anahtarları, zımba makineleri, kadınlar süpürgeleri kapıyorlardı...

Grevciler ay ışığının aydınlattığı fabrika avlusuna çıktılar.

Makine bölümünden Firmin gözcüydü; giriş kapısının orada bir şezlonga uzanmış uyuklamaktaydı. Sıçradı yerinden:

– Hani neredeler? diye bağırıyordu birileri.

Anlayamadı:

– Kim? Kimi arıyorsunuz?

– Faşistleri!

Firmin bir şey görmemiş, bir şey duymamıştı.

– Orada! diye haykırıyordu Jojo, sanki savaşta kumandan. Orada kamyonlar...

Kapıyı dikkatle açtılar. Bir sokak lambasının cılız ışığında aydınlanan sokak bomboştu. Çatılarda bir yerde bir kedi miyavlıyordu var gücüyle. Jojo’nun çevresini sarmıştı arkadaşları; doğrusu şakanın ciddiyeti tartışılabilir türdendi.

Kendinden emin bir hareketle, rahatsızlık duyanları, kuşku duyanları, kuşku delilerini savuşturdu tek tek bir el işaretiyle.

– Önlem alan biri iki kişiye bedeldir! Nasılsa bir şeyler olacak... Rüyalar boşa çıkmaz, dedi.

Savaşçılar silahlarını yerlerine koydular ve söylene söylene yataklarına gittiler. Jojo’nun ipe sapa gelmez hallerini de midesindeki hazımsızlığa bağladılar...

Saat altıya doğru, güneş bayağı yükselmişken, bazı erkenciler uyandılar. Yan yana sıralanmış hasırlar, dağınık postallar, ayakkabılar, asılı giysiler bir kışla odasını çağrıştırıyordu. Şakacı biri borazan taklidi bir şey yaptı. Başka biri de çaldı bu borazanı:

– Kahve saati!.. Kim nöbetçi bu sabah?

Kartondan yapılma bir megafona ağzını dayamış Blone döktürdü:

– Hazır ol! Herkes güverteye... Hava iyi, deniz güzel!

Çığlıklar, karşı çıkanların şamataları birbirine karıştı:

– Gece kimse uyuyamadı, sizin haydut öyküleriniz yüzünden... Susar mısınız!

Sadece Jules baba, başı yonga yastıkta, derin uykuda rahat rahat horluyordu.

Avluda, kaleci Rike başkanlığındaki gençler beden çalışmaları yaptılar. Genç kızlar yüksek sesle, eleştiri yapmadan, duruş biçimlerini ayrıntılarıyla anlatıyorlardı. Ama erkekler hiç geri kalırlar mı?

– Gidin buradan dansözler sizi! Çevrede bu kadar fare varken, idman yapılamaz...

Yaşlılar da karşı çıkıyorlardı:

– Kıllarınızı sergileyecekseniz stada gidin!

Nerede bir musluk varsa hemen orda kuyruklar oluşuyordu. Kara sabun, temiz bezler, temizlik demekti.

André Leclain, Gaby ve onun iki çocuğuyla birlikte kapıcı kulübesinin önüne bir masa yerleştirmişler ve bir fırçayla kağıt banta “Kooperatif” yazıyorlardı. Müşteriler akın etti oraya. Siparişler verildi, paralar döküldü.

Bir grup işçi de Bonhours’un ordan kahve, aş çöreği ve küçük turtalar taşıyorlardı.

Ambalaj bölümünün kapısı önünde bir grup, grev kurulunca hazırlanan görev çizelgesini inceliyordu: temizlik, süpürge işleri, makinelerin temizlik ve bakımı, bir yığın iş...

Elle itilen bir araba girdi avluya. Kadınlar, erkekler indiler arabadan.

Violet aceleyle atıldı:

– Bagnolet semti, işsizler kurulu patates kızartmak için malzemeleriyle gelmişler... İşsizler ocakları kuruyor, patates doğrama makinelerini kuruyorlardı.

– Kömüre gelince; dökümhaneden alırız ya da yassıltma atölyesinden. Fabrikanın bizlere borcu var, ona saysın!.. Patatesle zeytinyağına gelince, kooperatif para verecektir, köşedeki bakkaldan alırlar.

Kadınlar, işsizler grubuna yardım teklif ettiler. Mademki öğle yemeğine yetişecekti patates kızartması, daha vakit var demekti.

Alışverişe gönderilen kişi gelip arkadaşlarına, bakkalın veresiye vermeye hiç mi hiç yanaşmadığını söyleyince, karşı çıkan sesler yükseldi.

– Grevcilere zeytinyağının litresini altı Franktan satmak, ne ayıp ne ayıp!..

Çok daha ciddi bir sorun olduğu haberi yayıldı ortalığa: Görev dağıtım çizelgesinde Ginette de Boisreuil’ün adı gözüküyordu. Oysa Ginette ortalarda yoktu. Kaygılar arttı iyiden iyiye. Kalıpçı kadınların bunca güvendiği kişi bir kalleşmiş meğer... Kocasını aradılar, o da yoktu... Bu durum öğrenilince, grev kurulu her atölyede hemen yoklama yapılması kararını aldı.

Ambalaj bölümü utanç yükünün altında kalmıştı: şarkıcı adamdan sonra şimdi de ekip şefi Robert Hénardot yok olmuştu ortalıktan!.. Perco gözlerine inanamıyordu:

– Olamaz yahu! Bir yerlerdedirler, bir köşelerde uyuyup kalmış olmasınlar?.. Haydi Alice kıpırda! Bul gel onları!

Tüm aramalar boşunaydı. Alice, onların vestiyerden pılısını pırtısını almış olduklarını ayrımsadı.

Heyecan yatışınca, ekipler yatakları topladılar, fiberleri düzgünce sıraladılar, yerleri süpürüp, makineleri temizlemeye koyuldular.

– Dikkat et, önüne dikkat et!

Muhammed Bin Süleyman, her zamanki gibi el arabasını sürüyordu: Bu kez sac levhalarla değil de hasırlarla yüklüydü.

– Michel Givors ve Perco, kapıya. Ziyaretçiniz var! diye gürledi kalın bir ses.

Şaşırmış haldeydi Michel, duraksadı. Kimdi acaba? Odette’in annesi mi? Kendi analığı mı? Babası mıydı yoksa? Öylesine geride kalmıştı ki tüm bunlar...

– Makine bakımdan, Michel Givors, diye yineliyordu ses.

Avluya çıkmadan önce, camekândan şöyle bir baktı ve Marie-Louise’i gördü. Aceleyle gitti.

– Niçin geldiniz? Ya çocuklarınız, onlar nasıllar?

Marie-Louise gülümseyerek ona bir yiyecek çıkını uzatıyordu.

– Onlara Bayan Gozes bakıyor. Bu sabah Perco anadan öğrendim, fabrika işgalinde olduğunuzu. Zavallı kadın o da kocasına yiyecek ulaştırmak istiyordu, ama oradan da ayrılamıyordu. Her neyse ben de sizi görmek isteyince götürürüm onunkini de dedim. Perco’ya verdim paketini... Dün aç kalmışsınızdır!

– Evet, yoo hayır... Başımın çaresine baktım. Çıkını eliyle yokladı.

– Bir servet harcamış olmalısınız buna... Size borcum ne?

– Şaka mı yapıyorsunuz?..

Michel ve Marie-Louise karşılıklı bakıyorlardı birbirlerinin gözleri içine. Heyecanlıydılar, böylesi olağan dışı koşullarda buluşmaktan da hoşnut görünüyorlardı.

– Öğle yemeğine kalırsınız. Patates kızartmamız var... Bu arada ben de size fabrikayı gezdiririm.

Atölyelerde, makinistler, haddeciler, tornacılar, kalıpçılar, mıhlamacı kadınlar, çelik aksamı, bilyaları yağlıyor, torna ve kesme makinelerini dikkatle kurulayıp parlatıyorlardı; kâh ıslık çalarak, kâh şarkı söyleyerek... Çekingen Marie-Louise, her adımda açıklama istiyordu.

– Bu kadar büyük makinelerin arasında ben olsam korkardım. Çalışırken korkunç olmalılar bütün bunlar... Dikiş atölyesinde, sıra sıra dikiş makineleri; tertemiz, küçücük, oyuncak gibi; onların arasında insan kendini daha güvenli hissediyor...

– Bunlar kadar tehlike oluşturmaz onlar, derken, Bliss’leri gösteriyordu. Bunlara parmak yiyen diyoruz: Bunu kullanırken, sinek uçsa dönüp bakmamak gerekiyor.

– Yalnızca parmakları uçmuyor kadınların, kollarını da işsizliğe mahkûm ediyor bunlar... Zira bu makineleri o hızla çalışıyorken düşünüyorum da...

Marie-Louise onu destekler türden sözler etti:

– Elde çalışmak başka.

– Terzilikte, dantel, işleme, bunlarda, dedi Michel, tamam ama metal dünyasında olmaz! Bu tip makineler ilk geldiklerinde, kadınlar aynı sizin tepkinizi verdiler, karşı durdular.

– Haklıydılar!

– Hayır! İngiltere’de Luditte’ler, Lyon’da el tezgâhları, 19. yüzyılda dokuma tezgâhlarını, iplik tezgâhlarını yerinden etmişlerdir; buharlı vapurları ortadan kaldıran Weser, gemicilerin korunmasını gözetmişlerdi zarar görmemeleri için, ama geleceğin ne getireceğini tahmin edemezlerdi. Makine, insanoğlunun fazla iş ve fazla yorgunluktan, yoksulluktan, köleliğin her biçiminden kurtulmasına, özgürleşmesine olanak sağlayacaktır... Biz işçiler, onun köleleri olduk bu kez; sonunda o bizim kölemiz olacaktır...

Bay Adrien’in bürosu önünden geçerken baktılar. Krokiler çiziyordu. Mekanik bölüm şefi başını kaldırdı; kağıtlarını düzeltti ve konuk hanıma merhaba demek için dışarı çıktı.

– Fabrikamız ilginizi çekti mi?

Marie-Louise olumlu yanıt verince o da bu yerin gelecekteki insanlara biraz sert ve kaba saba görünebileceğini anlattı.

Geleceğin fabrikalarını betimledi ona; ışıktan ve temizlikten pırıl pırıl parlayan, göz kamaştırıcı, çok büyük fabrikalar olacak, dedi; buralarda beyaz gömlekli iki üç teknisyen, yalnızca gösterge lambalarını kollayıp gözetecek; çelik canavarın çalışmasına bir ayar vermek için de kollara, düğmelere basacaklar. Daha da mucizevi sonuçlara ulaşılacaktı belki de, insanüstü, baş döndürücü ve şaşmaz bir zekâ ile donatılmış elektromekanik ve elektronik makineler yapılacaktı... Bilginlerin, olağanüstü hesaplamaların gerekli olduğu her yerde saniyede yapabilecekti böylesi bir makine tüm bunları. Bu benzersiz aygıtlar, manyetik bir diskle verilen komutlara uyarak işleyebilecekti...

– O zaman işçiler ne yapacaklar? diyerek bu konuda merakını belirtiyordu Marie-Louise. Onlar da işsizliğe mahkûm edilmiş olmayacaklar mı?

– Gayet tabii, diye yanıtladı Michel, tabii fabrikalar bugünkü sahiplerine bırakılırsa! Ama onu yapan ve kuran ellere, işçi sınıfına ait olursa tabii ki hayır! Her tür teknik gelişme, iş gününde indirime gitmek anlamına gelecektir. Şimdi haftada kırk saatlik çalışma için mücadele veriyoruz, ilerde otuz ya da yirmi saat kafi gelecektir... Pek tabiidir ki ücretler azalmayıp artacaktır.

– Peki ama otomatik fabrikalarda, böylesi müthiş bir üretimle, yeterince alıcı bulunabilecek mi?

– Kapitalist düzende alıcı az; eksikliği duyulunca da, dedi Michel, tek bir çıkış yolu buluyor bu düzen: savaş... Kapitalizmin tüm acısı bu cümlede yatıyor: gitgide daha az işçi, gitgide daha fazla mal. Oysaki müşterilerin çoğunu işçiler oluşturuyor. Yoksulluk onları, ürettikleri şeyleri satın almaktan alıkoyuyor. Sınırsız teknik olanaklar karşısında, giderilmemiş gereksinimler... Ne ikilem, tarihsel açıdan ne terslik bu böyle!.. Teknik ilerleyiş, toplumsal ilerleme ile at başı gitseydi, herkese bereket, özgürlük, sevinç getirirdi bol bol.

Marie-Louise atölyeleri gezerken, işçilerin neşeli hallerine, birlik halinde davranmalarına, grevciler arasında hüküm süren anlaşma havasına şaşıp kalıyordu.

– Ne kadar uyum içindesiniz burada hepiniz. O soğuk havalı evlerimizle hiç benzerlik yok... Hayret, kiracıların çoğu da işçi oldukları halde bu böyle.

– Evet, dedi Michel, grev bizlere başarının en büyüğünü getirdi: yoldaşlar arasında daha bir değer bilir olduk, birbirimizi tanımayı, birbirimizi sevmeyi öğrendik...

Mücadelede kardeşliğin, sınıf bilincinin, sorumluluk duygusunun, en kafası çalışmayanlara, içe kapanık kişilere kazandırdığı akıl yürütme yetisi, cömertlik, akıl ve yürek zenginliğini öve öve bitiremedi... Kırıcı olmak, aptallık, kötü niyet, kıskançlık, kötülük bunların hepsi de yoksulluğun ürünleri. Ama kitlelerce yüceltildiğinde, birey nerelere varmaz ki!

– İşçiler kusurlarını da, onlara dayatılan toplumsal koşullara ve kendilerine özgü erdemliliğe borçlular.

Aralarında böylece konuşup dururlarken atölyenin ortalarından bir ses yükseldi. Çalışanların ta eskiden bu yana istedikleri ve bir gün gerçekleşmesi olası olan düşü anlatan bir şarkı:

Makine başına işçi, köylü,

Toprağının başına geç!

15. Bölüm

MİGNARD’DA ŞENLİK VAR

6 Haziran, grevin tam üçüncü günü, grev kurulu yönergede değişiklik yaptı. Elli yaşın üstündekilerle, anne olan kadın işçiler, olağan çıkış saatlerinde, evlerine gitmekte serbest olacaklardı. Geriye kalanların tümü iki grup halinde sırayla geceyi nöbetleşe atölyede geçireceklerdi.

– Kimseyi zorla tutmuyoruz! diyerek açıklamada bulundu André Leclain. Grev içinse kendi isteğinizle katıldınız, o halde isteyerek kalacaksınız. Ne şiddete ne cezaya başvurmak istiyoruz. Herkesin özgürce kabullendiği bir disiplini uyguluyoruz. Mücadeleye girerken, çalışanlar bayraklarına “emek”, ama bir de “özgürlük” ibaresi yazdılar. İlkelerine sadık kalma konusunda anlaşmışlar. Herkese en fazla özgürlüğü tanıyarak özgürlüğü savunacaklardır.

Bu özgürlüğün, müdür Kaşınık’ın ödüllendirdiği özgürlükle hiçbir benzerliği yoktu:

– Yeterince kazanmıyor musunuz? İyi ya, özgürsünüz, işinize geliyorsa başka yere gidebilirsiniz. Neden şikayet ediyorsunuz ki?

Cumartesi ödeme günüydü. Öğle yaklaştıkça, yüzler kaygılı bir hal alıyordu. Birkaç aklı kısa, patronun bir jest yaparak iş günlerinin karşılığını ödeyeceğini sanmaktaydılar. Ötekilerse omuz silkiyorlardı.

– Para savaşın can damarıdır. Sen düşmanının papel sayarak sana can vereceğine inanıyor musun? Hadi canım, veznedarın geleceğini sanıp da ona bel bağlamayın.

Hiç parası olmayanlar homurdanıyordu:

– Greve başlamadan önce ödemelerin yapılması beklenmeliydi.

– Ya da tartışmalar sürerken çalışmaya devam edilebilirdi hiç olmazsa...

– Elimde olan, alacağımdan daha iyidir.

Çoğunluk, zafere olan güvenlerini ifade ederek hareket ediyordu. Grev yapılan günlerin ücreti ödenecekti. Yalnız değillerdi, hep beraber, herkesin olan bir mücadeleyi sürdürüyorlardı, öyle ya da böyle, bir şekilde, onlara yardım edeceklerdi. Sonra tüm Fransa’yı ayağa kaldıran bir hareketin dışında kalamazlardı, nasıl kalsınlardı ki?

– Kala kala bir papel kaldı elimde. Evde kalan az buçuk para ise karım ve çocuklar içindir.

– Bakkal istediklerinizi size vermeden önce, dükkânda birileri var mı yok mu hiç dikkat göstermeden “paranız var mı?” diye sorana kadar anlamazdan gelip veresiye yoluna gitmek gerekir mi ne dersiniz?

Yüreklerde yer etmiş güvene karşın, gülüşler, şakalar gitgide azalıyordu.

– Eninde sonunda bitecek! İyi bir sonla, diye yavaşça tahminlerde bulundu Koca Charles. Ama o zamana kadar da başımıza gelmedik iş kalmayacak.

Öğleden sonra, nöbetçi bürosuna bir adam başvurdu. Gazeteci olduğunu söylüyor ve fabrikayı gezmek istiyordu.

Michel, geleni karşıladı:

– Hangi gazetedensin?

– Regards! diye yanıtladı adam, basın kartını göstererek.

– Tamam yoldaş! Zira, burada görüyorsun her gazeteciyi içeriye almıyoruz. Haftalık dergi Regards’ın yazıişleri müdürü grevle ilgili bir röportaj hazırlamaktaydı. Gece ve gündüz, Paris bölgesindeki fabrikaları geziyor, her biriyle ilgili çarpıcı olayları not ediyor, alelacele bir taslak kaleme alıyor, yorgunluktan bitkin düşmüş, şaşkın halde, aceleci ama çevresini saran coşkuyla dirilmiş halde, telefon kabinlerine koşuyordu telaş içinde... Paris’in ta öbür ucunda yer alan Boulogne-Billancourt’dan geliyordu Bagnolet’ye; uykusuzluktan gözleri şişmiş ama kafası harika görüntülerle dolu dolu... Farman’da, Renault’da bir kermes havası içinde geçiyordu grev; ne bir çarpışma, ne de bir tartışma. Metal-iş sendikasının ve il encümen üyelerinin desteği altında olup bitiyordu.

– İşçilerden yana olan belediyeler harikalar yaratıyor! Binlerce boğaz var doyurulacak. Patronlar şaşıp kalmış olmalılar... Her şey neşe içinde, iyi bir moralle geçiyor, işçileri tanımayan bu şen ve düşünceli halkın yapısındaki inceliği bilmeyen patronlar, şaşıracaklar elbette...

Fabrikayı baştan başa dolaşıp, birkaç fotoğrafını çektikten, öbür iş yerleriyle bağlantıları konusunda temsilcilere sorular sorduktan sonra, Pierre Quinaud, kooperatifin henüz satın almış olduğu domuz eti stokları karşısında şu söylevi verdi:

– Sosisle, kapuskayla mideler doluyor, sevinç yürekleri ısıtıyor. Bir parça şenlik eksik sizin burda... Öteki yerlerde görseniz, radyodan yayılan müzikle dans ediliyor, saksafon ve gitar çalanlar var. Farman’da işe hemen akordeonlar yetişti... Pazar günü için bir şenlik düzenlemelisiniz. Ben de bir ara uğrarım, size bir koro ve sanatçılar getireceğim.

Pierre Quinaud’nun önerisi kabul gördü. Hemen, görkemli bir gösteri programı yapıldı. Dikiş dünyasındaki gibi, maskeli balo diye tutturan birkaç genç kızın ısrarı üzerine, ambalaj atölyesinde değişiklikler yapıldı; salon süslendi. Kadın işçiler, paketlemede kullanılan renkli kağıtlardan kesip süsler yaparak bunları birbirine ekleyip yapıştırdılar. Deliler gibi çalışıp, en akla gelmedik kıyafetleri ortaya çıkarıyorlardı. Bu konudan anlayan bir kurul, adayların kafalarına göre kılık biçiyordu:

– Senin kafan traşlı, sen papaz olacaksın... Sen koca kafa! Cumhuriyet kahramanı; hey sen, çok cılızsın, Don Kişot’sun tamam mı? Bıyıklı adamı silahşör gibi giydirmek gerek... Ayakkabılar için sarı kağıt, yaka ve kollar için beyaz kağıttan biçeceğiz; eşarp için mavi, kabarık donlar içinse siyah!.. Unutmayın, ceketin arkasına ve önüne gümüş rengi kağıtla birer haç yapılacak, kartondan, geniş bir şapka ve tüyü... Haydi koş! Yarım saat sonra prova var!.. Bu arada kurul kasasına kırk kuruş öde bakalım!

Fabrikanın garajı dans pistine dönüştürülüyordu. O sırada bir elektrikçi lambaları, pikabı ve radyoyu yerleştiriyordu; radyoyu Bonhours vermişti grevcilerin hizmetine.

Bébert de bu arada numarasını hazırlıyordu. Düşkünü olduğu romans türüne bağlı kalarak kafiyeler arıyor, salonu bir enine bir boyuna katederek, olayların önemini anlatacak bir şarkıya beste hazırlıyordu.

– Aman ha, dedi Michel, işçilerin kafasını karıştıracak şeyler yapmayasın!

Gece çok hareketli geçti. Herkes ayrı ayrı bir şeyler hazırlıyor, gösterilerin başarılı geçmesi için katkıda bulunmak istiyordu.

Ertesi gün öğleye kadar, işsizler kurulunun eski, kırık dökük arabası, bir mikrofon ve hoparlör eşliğinde Bagnolet semtinin sokaklarında dolaştı ve halka şenlik için çağrıda bulundu.

Başlangıç saatinden çok önce bir insan kalabalığı oluştu fabrikanın önünde.

Şatafatlı giysileriyle bir köy korucusu, burnu bıyıklarına karışmış halde nihayet kapıların açılışını davul çalarak duyurdu; metal parçalarla süslenmiş bir bidon, pekâlâ bir davul yerine geçebiliyordu bu şartlarda. “Mignard’istan sakinlerini” ve çevre halkını güzel kılık yarışmasına ve aralarında bulunarak konseri onurlandırmaya davet ediyordu.

Ambalajların önüne bir çit çekilmişti; kılık değiştirenler oradan çıkacaklardı sahneye.

Önce Bröton düğünü: yöre çalgılarını çalanlar eşliğinde... İpekli kağıtlar giyen geline laf atanlar, takılanlar oldu fırsat bu fırsat diyerek.

Düğünden cenazeye geçildi. Ağır ritm vuruşlarıyla, Chopin’in Cenaze Marşı, ona vızırdama sesiyle eşlik eden sesler... Bir itfaiye şefi ve erleri, başlarında özel şapkaları, ellerinde kocaman bastonları... Onun ardından, başları önde, ellerinde mendilleriyle çelenk taşıyanlar gözüktü. Sonra da üstünde 48 saat yazılı bir tabutu taşırken canları çıkmış gibi gözükmeye çalışan dört ölü taşıyıcısı. Tabutun arkasından ailesi geliyordu ölenin: favorili, bıyıklı, kartondan dik ve yüksek yakalarıyla 19. yüzyıl burjuvalarının kılığına bürünmüş işçiler...

– 48 saatlik çalışmayı gömme töreni: çok erken de sayılmaz hani!

Cenaze alayının sonunda Mignard kenti paşası heybetli bir Türk, ardında muhafızları olduğu halde ortaya çıktı. Karnaval kralı, Majesteleri, tebaasından asla böyle anında bir kabul görmemiştir; eğlence düşkünü bu satrap ve ellerinde tenekeden palalarıyla garip bir tutsağın çevresini saran muhafızları kadar hiçbir tipi böylesine benimsememişti ordakiler.. Ayakları olan kocaman bir çuvalın içi samanla doldurulmuş, tepe yerinden kıpkırmızı bir kafa gözükmekte; ağzında sigarası ve başında da silindir şapkası var adamın... Muhafızlar onun boynuna ip atmışlar, ipinden çekiştirmekteydiler...

– İşte, patronunuz Bay Sermaye, grev meydanına yakılmaya gidiyor, diye haykırıyor parlak giysileri içinde bir tellal...

Küfürler doluşuyor ortalığa çın çın...

– Geber e mi, para çuvalında sen... Kafasını koparın onun hey zenciler. Asın onu. Süngüleyin bir güzel!

Şenlik alayının sonunda, omuzlarından aşağı sarkan geniş hırkaları içinde iki koca şeytan, kafalarında sorguçlu sarıkları, yanlarından sarkan yatağanları³⁶ olduğu halde, tel kafes üzerine battaniyeler sarılarak yapılmış ve kendi bellerinden alta bağlanmış olan develer üzerinde etrafı kolaçan ediyorlar...

Paşanın bir işaretiyle muhafızlar avluya odun parçaları getirip üst üste yığarak bir ateş yeri hazırladılar. 48 saatlik hafta yazılı tabutu odunların üstüne yerleştirdiler, üstüne de tutsak oturtuldu. Gözlerini göğe dikip birtakım dualar gevelemeye başladı.

– Para, mangır ve kutsal post adına yeryüzüne indim, çünkü gökyüzünde fabrika yoktu. Adım kutsandı, hükümranlığım indi. Herkese günlük kuru ekmeğini verdim. Kadınları, erkekleri, çocukları, büyük anneleri ölesiye çalıştırdım... Hazımsızlıktan ölme tehlikesini göze alıp, onların payını, kendi payımı tıkındım durdum. Bana yapılmasını istemediğim şeyleri onlara yaptım... Ama işte, göğe çıkmam gerek yeniden!

Muhafızlar el çabukluğu ile onu dumanların ardında güya yok ettiler! Onun yerine ateşe içi samanla dolu çuvalı ve silindir şapkayı attılar. Rahibin biri kocaman bir istavroz çıkardı ve süpürgesiyle günahları süpürdü, bağışladı yani; o sırada orada bulunanlar, tepinip zıplayarak Bay Sermaye’nin vahşice kurban edilişine selam duruyorlardı.

Kurban töreni sona erince silahşörler, soytarılar, palyaçolar, Normandiyalı köylüler, Brötonlar, kızılderililer, kuklalarla, dans gösterisi yeniden açıldı. Uydurma kılıklar daha fazla dayanamadı, iğnelerle tutturulan kısa pantolonlar düştü, silahşör pelerinleri dans hareketleri arasında savrulup gitti. Nanterre itfaiye erinin miğferi yapıştırmaydı, açıldı.

Tepeden inme rejisörlüğe getirilen Koca Charles’ın saatine bakıp durması boşunaydı. Kapıya kadar bir koşu gidip geliyor, sokağı geçip uzaklara bakıyordu umutsuzca: ne Pierre Quinaud vardı, ne de başka bir gelen giden... Ne de önemli sanatçılardan birileri... Megafonu ağızlayarak bağıra çağıra ilan etmeye değerdi doğrusu!

Daha fazla beklenemezdi. Ünlü şarkıcılar mı istiyorsunuz, o halde, grevciler arasından çıkar mı çıkar!

Salonun arka kısmına, sallanan bir sahne üstüne gelişigüzel gerilmiş bir perdenin arkasına dev bir kanca yerleştirdi, çengel, o emir verince, kuliste bekleyen iki makinist tarafından çalıştırılacaktı. Şimdi grubunu kurması gerekiyordu artık: hem işi çok ciddiye alan amatörler olmalıydı bu kişiler hem de allahlık birileri ellerinden geldiğince, yanlış ve berbat bir biçimde şarkı söyleyeceklerdi sahnede ki kendilerine kanca attırıp sahneden zorla indirteceklerdi... İlkin elektrikçi Baptiste yerleşti sahneye. Kasketini gözlerinin üstüne kaykıltmış, eller cepte, ağzını çarpıtıp, sesini de çatlak, gevrek bir tonda ayarlayıp, parçasını söylemeye başladı:

– Şimdi size geçen hafta başımdan geçen tuhaf bir olayı anlatacağım. Kalıp bölümünden iki adam gazetelerine dalmış okuyorlarmış. Okumadık tek kelime bırakmıyorlar. O sırada mıhlamacı kadınlardan biri gelip sorar onlara: “Ne maval okuyorsunuz bakalım siz?” Birincisi cevap verir: “Ben maval değil, l’Humanité okuyorum.” “Ben de, diyor ötekisi, V. O. okuyorum.” kadıncağız dalga geçiyordu: Tamam canım anladık ne olduğunu: “Bunlar koca kafalı küçük yaratıklar, her gün yatmaya giderken akşamı bulurlar. Ben insanı eyleme çağıran gazeteleri yeğlerim.” İki zırtapoz bayağı aşağılanırlar: “Eyleme mi? Şöyle burun ucuna kızıl pudra vurup, topuklarını da iki yana açarak mı hani... Ne okursun peki sen?”, “Le Petit Echo de la Mode” Tutup fırlatır yüzlerine. Adamlar basarlar kahkahayı: “Dalga geçiyorsun galiba, o komik dergiyi mi? Bayağı devrimcidir hani!” “Tabii öyle, ben patronları gazetemden kesip çıkarmakla kalmıyorum, daha sonra duvarıma yapıştırıyorum onları anladın mı?”

Kahkahalar patladı. Gösteri iyi bir biçimde başlıyordu.

Sahneye itelediler Perco’yu. Genelde beğenilirdi bariton sesi. Halkın yargısına hiç aldırmadan karşılarına çıktı, La Jeune Garde, La Grève des Mères ve Salut Aux dix-Septième’i³⁷ söyleyerek alkış aldı ve “beni bırakın artık!” demek ister gibi, aman dileyerek bitirdi.

Ardından, Alice Le Goff çıktı. Bröton dilinde şarkı söyledi ve mimikleri kalabalık arasında gülüşmelere yol açtı.

Kement-man bol oa d’an-amzer

Ma ha defos denn ar ter...

Muhammed Bin Süleyman ise kendi ülkesinden nostaljik, acıklı türküler söyledi, salondaki Cezayirliler nakarata katılarak, seyirciler el çırparak eşlik ettiler ona.

Travaja La Muquere... Travaja bono...

O sıvışırken, ordan koca göbekli papaz kılığı içinde Koca Charles çıkıyordu sahneye, masal okur gibi yaparken, elinde tuttuğu telefon rehberiydi, kolunun altında da canı çıkmış bir şemsiye artığını tutuyordu...

– Çok sevgili kardeşlerim... Tanrı ve patron tarafından gönderilmiş biri olarak, günahlarınızdan arındırmaya geldim sizleri... Öncelikle sizler, kendi evinizde değil, Kaşınık’ın evindesinizdir...

“Yuuuh, yuuh!” sesleriyle karşıladılar bu girişimi. O da kızdı:

– Sözlerimi derin bir saygı içinde dinlemelisiniz, yoksa şeytanın yardakçısı olduğunuzu size kanıtlamak için kutsal su dökerim ha üstünüze...

Bir hortumu çevirdi yüzlerine ve musluğu açar gibi yaptı, bu da ön sıralarda bulunanların biraz kaçışmalarına neden oldu. Bu Allahın cezası Charles’dan her şey beklenirdi öyle ya!

– Ah, görüyorum ki cehennemden çıkmışsınız! Su serpmecine de ihtiyanız filan yok sizin. Oturun ve kulak verin sözlerime. Mükemmel bir işçi olmak için on emri hatırlatacağım sizlere.

Tam bir şamata salonda! Çengel yukarıdan üstüne doğru geliyordu onu tehdit edercesine!

– Anıracağınıza, kurtuluşunuzu düşünün! Dinleyin beni!

Sabah erken kalkmak

Deliler gibi çalışmak sana

Fazladan yok para istemek

Ne sana ne de hep bir onlara

Sana düşer kemer sıkmak

Ve de teşekkür senden ola

Yürekten şöyle bir kabullenmek

İşsizlikmiş, özveri düşer hep sana

Yukarıdan sarkan çengel, belinden yakalamıştı bile onu; çekiyordu yukarı. Direniyordu gitmemek için Charles, şemsiyesini açıyor, beğenmediğini gösteren salona doğru sallıyordu tehdit edercesine:

Yok asla sendikalanmak yok

Daha bir insanca yaşamak sana

Yok öyle gürültü patırtı çıkarmak

Grev mi, ona lanet okumak düşmeli sana

Diz çöküp tapacaksın

Hükümete ve de patrona

Çengel onu yüzüstü yere fırlatmıştı, ayaklarından yakalamış, kulise çekiyordu. O ise sahnenin kenarına yapışmıştı. Yuhalamalar arasında gözden kaybolmadan önce üç beyit daha düşürdü:

İzbe neyine yetmez, oda tek

Yetsin gayri sana ve karına

Çalışarak geberip gitmek

Tek kuruşsuz pek tabii sana

Yakışır öyle ya yerini bırakmak

Ötekilere didinsinler şimdi artık onlar da.

Ayağa kalkmıştı tüm seyirciler, tepiniyor, küfürler savurup bas bas bağırıyorlardı:

– Kahrolsun! Kazan dairesine haydi! Atalım kaynar kazana!

Birkaç dakika beklemek gerekti sessizliğin yeniden oluşması için; yarı Marsilyalı, yarı Napolili, yarı tenor bir ses, güneye olan aşkını çın çın döktürdü bir “O Sole mio”³⁸ ile...

Fabrikanın gözdesi, annesi tarafından sahneye itelenen Mimile de okulda öğrendiği “Apres la bataille”ı³⁹ okudu.

“Gülüşü hoş, kahraman babam benim”...

Bravo sesleri zar zor kesilmişti ki, başkan haykırdı:

– Meclisimizin en gencinden sonra, şimdi de atasında dedesinde sıra...

Jules babaya döndü herkes. Zavallı adamcağız olmaz diyor, yaşını ve yeniliklerden pek haberdar olmayışını öne sürüyordu.

– Ben başka bir yüzyıla aitim, ihtiyarım ben!

Salon yıkılıyordu.

– Bir şarkı! Bir şarkı!..

Ne çare, Jules baba istenileni yapmak zorunda kaldı. Gevrek ve bozuk bir sesle bir bölümünü okudu:

Ben sevmem büyük gazeteleri

Siyasetten dem vurur onlar

Neyime yarar benim bilmek, eskimolar yıkmışsa Afrika’yı

Bana gereken Petit Journal’dir bizim

Le Moniteur veya anamın okuduğu

La Croix

Kanallarda boğulan mı olmuş

İşte bu benim işim!

Gülüşmeler içinde tekrar tekrar söylettiler, o da zora sokmak için bir arkadaşlık şarkısı döktürdü:

Tanrının çocukları, yeryüzünü yaratan

İşimize bakalım, çalışalım hepimiz

En neşeli iştir senin kutsal duan

Tanrı kabul buyursun o yüce Efendimiz!

Protestolar, klakson çalmalar! “Neşeli iş” zamanı çok uzaklarda kalmıştı! Büyük bir devir var mıydı sahiden?

Bébert çıktı sahneye, akşamdan, Madonna La Marquise havasına uydurduğu bir terane tutturdu: Yönetim kurulu hissedarlarının ağzından, grev kuruluna telefon ediyordu şarkıda.

Alo alo, Jean! Soruyorum,

Yoktum on beş gündür

Söyleyin bakalım dönünce ben

Ne kadar kazanmışım!

Violet ise ona karşılık veriyordu:

Her şey iyi, işler yolunda sayın bay hissedarlar!

Her şey iyi, işler yolunda

Yine de ama, yine de

Söylemeden edemem

Ufacık bir bölüm gidiyor elden

Yoklama aleti tamam mı?

Bir parça tamire ihtiyacı varmış

İyi mi bundan öte

Size söyleyebilirim canı yürekten

Her şey iyi işler yolunda

Hisse sahibi merak içindedir, nasıl olmuş bu peki diye sorar. İşçilerin avluda gösteri yaparken kırdıkları söylenir ona. Öyle ki ne işleri varmış avluda, diye sorar bu kez. Dans ediyorlarmış, denir. Pek inanılır gibi değildir! Peki niye dans ederlermiş? Çünküm Bay Mignard gitmişmiş... Peki niye gitmişmiş Bay Mignard? Çünkü efendim, işçileri onun fabrikasını işgal etmişler de ondanmış.

Tam bir zafer oldu bu doğrusu. Bébert üç kez yeni baştan aldı. Yüzlerce ses bir ağızdan nakaratları söylüyordu...

Kapı tarafından kollar kalktı. Havayı işaret ediyorlardı.

– Violet ya da Michel’i çağırın, veya kuruldan birini... Dünkü gazeteci onları soruyor.

Violet onu karşılamaya koştu.

– Sen heey, seni alıkoyuyorum! Her şey bitince, geç meç demeden çıkıp gelenlerdensin...

Pierre Quinaud yüzü kıpkırmızı, soluk soluğa ve kravatı ters dönmüş bir halde özürler diliyordu:

– Yoldaşlar, fabrikasını işgal edenler bir tek sizler değilsiniz. Benim koroyu Gennevilliers’de tutuyorlar. Sanatçılarım, Paris’in ve banliyölerin dört bir yanında koşuşturuyorlar...

– Neyse... Yine de geldin ya!.. Aydınlar adına, işçilere birkaç söz söyleyebilirsin istersen.

Pierre Quinaud sahneye çıktı, Violet onu seyirciye tanıttı. Koyu bir sessizlik oluştu. O da konuştu:

– Sizlere siyasal söylev çekecek değilim, bu konuda başkaları benden çok daha iyiler. Zaten ne diyebilirim ki bu konuda sizlere? Fabrikayı işgal ederek olgun ve açık görüşlü olduğunuzu kanıtladınız. Uslanmaz bir şair olarak ben de sizleri bu sabah kaleme aldığım birkaç dizeyle selamlamakla yetineceğim. Sizlere olan güvenimi ve sevgimi açıklayan dizelerdir bunlar.

Sahnenin kenarına ilerledi ve başladı şiirine:

Sesimiz şantiyelerin çağrısı

Ayak seslerimiz tezgâhların yankısı

Şarkımız işçilere umut çağırısı

Haydi işgalciler tutuşun el ele

Çocuk yaşta çıraklar, çimento işçileri, demir dövenler

Tüm evren sizin; sizindir bütünüyle

Haber verelim çiçek açtı yaban gülleri

Akarız madenci yuvalarından mahallelere

İlkyazında sonsuz dostluğun, ileri!

Alkışlardan sonra seyirciler, Violet’den bir şarkı istediler. Hiç bilmiyordu o da; bildiği tek şarkı Enternasyonal’di. Herkes ayağa kalktı, şapkalar çıkarıldı ve ona eşlik ettiler.

Gösteri sona ermişti. Grevciler yeniden dansa koyuldular.

Dışarıda toplu halde, kooperatife gidip yiyecek satın alıyor, sonra da atıştırmak için yamaçlara yayılıyorlardı.

Violet, Michel ve Pierre Quinaud, otlara yayılmış olup bitenleri tartışmaktaydılar. Tam karşılarına düşen yerde, ucu bucağı belirsiz, karınca yuvasının öte ucunda güneş batıyordu. Gözleri önünde uzanan manzara öylesine olağanüstü gözüktü ki her üçü de kalkıp Paris’e baktı; sanki bu kent sadece ve sadece ayakta seyredilirmişçesine.

Batıdaki kızıllığın içinde başkent, yıkıntı ve kalıntılar, adacıklar ve kayalıkların içine saçılmış olduğu çırpıntılı haliyle taş kesilmiş bir okyanusu andırıyordu. Donup kalmış dalgaların uçlarında yalkım saçıyordu güneşin eğik gelen ışıkları ve sert çizgileri kesimliyor, kızıl rengiyle, loş çukurluklara şöyle bir dalıp çıkıyor; kubbeleri tutuşturuyor, kubbe içlerindeki aydınlığı alevlendiriyordu. Sol taraflarında ise gökyüzü siyah ve mavi renklerde bir duvar gibi yükseliyor, kenti, turkuvaz renginde bir örtüyle örtelemek için sanki solarak, sarararak genişliyordu iyiden iyiye.

– Ne kent ama! diye mırıldandı Pierre Quinaud, kendi kendine konuşur gibiydi. Yüzey olarak görkemli, geçmişiyle görkemli... Bir felaket sonucu gezegenimiz kör ve sağır, uzaydan sonsuz yuvarlanışa geçse örneğin ve insanlığın serüveni tek bir sözcükle özetlenmek istense “Paris!” demek gerekirdi doğrusu... Deniyor ki ateşi sönmüş Paris’in, görkemi geçmişte kalmış... Bakınız! Kıpırtısız, sakin, neredeyse uykuda gözüküyor. Ama ne güçlü bir dirim, derinliklerinde ne güçlü bir kaynaşma var. Sanki uykuda... Duyuyor musunuz homurtusunu, dokunsan şöyle bir özgürlüğe, yan baksan; lavlarını fışkırtmaya hazır bir volkan gibi gürlüyor!..

Çatıların, camların, çan kulelerinin kıvılcımlar saçışı içinde, Pierre Quinaud, ünlü yer adlarını arıyordu:

– Önümüzde açılan taştan bir kitap, tarihin kasırgaları çevirmiş yapraklarını... Yaşamın duraksadığı saatlerde, uzak semtlerin içi dışı karışır, dökülürler sokaklara, yollar kabarır, setler oluşur, mızraklar, süngüler, toplar dikilirler havaya. Mahalleler mermi yağmuru altında, toz duman içinde, yangın ateşinde... Paris’in devrimleri geleceğe doğru yol açar kendine.

Evlerden üste, onlara tepeden bakan parlak bir noktayı gösterdi Pierre.

– Bastilles’in bulunduğu yer... Bir koca mum sanki orası, tepesinden altın gibi parlak bir cin atlar tek ayak üstüne. Ama halkın yakıp yıktığı hapishaneden bir şey kalmaz... Hayır kalır! Ayaklanmaları yüreklendirmeyi sürdüren bir anı... Parislilerin krallık kalesine saldırıya kalkışmaları yeterlidir, özgürlüğün kanatlanıp havalanması için... O vuruşla, tüm zorba düzenler çöker... Artık haksızlık yok olur bundan böyle. Zincire vurulmuş halklar uyanırlar. Mutluluk, Avrupa’da yepyeni bir düşünce olur: Bunu özünde taşıyan da Paris’tir!

Pierre Quinaud bir an susar. Sesli sesli düş kurar gibidir.

– Ah bu kent var ya! Hiçbir şeyi yarım yamalak yapmaz. Devrimin tam orta yerinde, daha büyük bir devrimi yaratır, büyütür. Bir umut tükenirse, yeni bir umut doğar... İlk işçi mücadelelerinin şarkısını Babeuf ve arkadaşları söyler: Eşit halkların cumhuriyetlerini haber vermektedir bu şarkı...

Güneş batmıştı. Montmartre tepesine taç gibi yapışan kilise, ateş rengi bir gökte, parça parça kara bir renk alır. Pierre Quinaun Sacré-Coeur kilisesini gösterir.

– Bu tepeye şu papaz cübbesini giydirir gibi kondurmuşlar. Ama boşuna. Paris, özgür düşüncenin beşiğidir. Devrimler doğuran bu kente boyun eğdirilmediği sürece, tüm diktatörlükler tehdit altında demektir...

Kolunu yeniden öne doğru uzattı:

– Her semtin bir tarihi vardır, her sokağın bir önemli kişisi; her evin meçhul kahramanları... Çocukların misket oynadıkları yaşta, Darcole, Gavroche gibileri barikatlara çıktılar... Tüm dünyadan, yazarlar, sanatçılar, düşünürler bu kaynaktan feyz almaya geliyorlar...

Yavaş yavaş, kara gölgeler, yanıp tutuşmayı kesen pencereleriyle tüm semtleri karanlığa boğuyordu. Akşam bastırıyordu; gökte yıldızlar, evlerde ışıklar yanıyordu tek tek. İki katmanlı kara örtü arasında nokta nokta altınımsı pırıltılar, kırmızımtrak bir sis yayıldı ortalığa. İşçilerin mücadele verdiği bu yerlerde, Cumhuriyet için can verdikleri bu yerlerde, ötekilere benzer bir Haziran gecesi başlamaktaydı. Tam doksan yıl sonra aynı düş bir kez daha tutuşturuyordu işçilerin yüreklerindeki alevi...

– Bu düz çizgiler, süvari saldırıları ve serbest atışlar için, Hausmann’ın tasarladığı bu geniş caddeler, Komün için bir engel oluşturmadılar... Montmartre’dan Père-Lachaise mezarlığına giden kısacık yol, Mısır seferinden de, Rusya seferinden de daha önemli iz bırakmıştır. Yetmiş günlük bir olay, kırk yüzyılı sollamıştır. Sefaletten çıkar sağlayanlardan, korkularıyla vahşice öçlerini aldılar!.. Otuz bin ceset! Belleville, Menilmontant, Charonne’daki makineli tüfek ateşiyle tarandı... Prusya ve Versailles’daki akbabalar için ne zaferdi bu ama! Bıkmadan usanmadan haksızlığa karşı çıkan, ayrıcalıkları kaldıran, tahtları deviren bu halkı katletmek... Parisliler öldürülebilir ama, Paris’in ruhu çıkmaz. Yanar, taşlaşır, küllerinden yeniden doğar; oğullar verir başka başka yerlerde. Delescluze, Dombrowski, Varlin öldüler. Orada, Avrupa’nın bir başka köşesinde Lenin doğdu! Parisli işçilerin damarlarında Komüncülerin kanı dolaşır. Ateşli bir işçi sınıfı, demir ocaklarında, Kuzeydeki dokuma tezgâhlarında, yüksek fırınlarda, Doğu ve Orta Fransa’da çelik fabrikalarında büyür gelişir... Taşra Paris’ten bir işaret bekler; kızıp homurdanarak, tembel tembel ve düşmanca yinelemeyecek taşra bir daha şu lafı: “Telgrafla devrimler yaşamaktan bıktık!”

Uzakta, ışıklı reklamlar, büyük kahvehane önleri, ışıklı vitrinler yansıyordu sisin içinden. 71 yılı Titanları örneğinde olduğu gibi, kent gökyüzüne saldırmaya kalkıyordu. Reklam amacıyla Citroën tarafından kiralanan Eyfel Kulesi, yanıp sönüyor ışıklı harflerini gece karanlığına dikmeden önce, bir şimşek hızıyla ufukta, siyah beyaz çizgiler oluşturuyordu.

16. Bölüm

PES ETMEK Mİ?

O gece, başbakanlık binası, L’Hôtel de Matignon’da, Fransız İşverenler Genel Konfederasyonu delegeleri, görüşmeyi kabul ederek C.G.T.’nin temsilcileriyle bir araya geliyordu.

– Bizlerden, gücümüzün üstünde olanı, imkansızı istiyorsunuz, diyordu patronlar. Sonra, işçilerimiz, sizin öne sürdüğünüzşekilde, öyle pek acınacak halde de değiller.

Benoît Frachon, ücret bordrolarını serdi önlerine: Bazı tekstil işçileri, hem de aile babası olarak, saatte sadece ve sadece 80 centime⁴⁰ kazanıyorlardı buna göre.

Lambert-Ribot alaya aldı:

– Bizden istediğiniz miktardaki artışlarla sıkça karşılaştığınız oluyor mu?

Benoît Frachon’un yanıtı kamçı gibi indi suratına:

– Sizin de, bu boyuttaki bir grevle karşılaştığınız oldu mu?

Sabahın biriydi; işverenler pes diyorlardı. Matignon anlaşması⁴¹ %7’den %15’e varan ücret artışlarıyla, haftada 40 saat çalışmayı öngörüyordu, ayrıca, %20’lik ikinci bir artışı, ortaklaşa sözleşme gibi, ücretli izin hakkı gibi hakları ve kurum içinde çalışanların temsilci bulundurmalarını kabul ediyordu... Tan vakti, gün ışır ışımaz Michel oldu atölyelerde elindeki l’Humanité’yi sallayarak bu haberi veren.

– Kalkın çocuklar! Grev bitti! Tam bir zafer kazandık!

Çocuklar birbirini kutluyor, şarkılar söyleyerek giyiniyor, saman yatakları boşaltıyor, ambalaj kağıtlarını ve büyük muşamba örtüleri topluyorlar; kooperatif masasını içeri alıyor, atölyeleri süpürüyor; makineleri bir kez daha yağlıyor, bütün pencereleri sonuna dek açıyorlardı. Patron gelebilirdi. Herkesi işinin başında, makineleri çalışmaya hazır biçimde bulmalıydı.

Öğlen oldu, ne Mignard, ne de müdür Kaşınık göründü ortalarda.

– Düşmanlığı biz başlattık, diyerek düşüncesini belirtti Thavers. İlk adımı atmak da bizlere düşer...

– Sen öyle mi düşünüyorsun? diye bağırdı Hénardot. Dünyadaki tüm ülkelerde, yenilenler, yenenlerle masaya oturur.

Bununla birlikte, grev kurulu, kısa bir süre sonra, görüşmelerin başlatılmasına karar verdi. Öğleden sonra da belli başlı üyelerini Chemin-Vert sokağına yolladı.

Modellerin sergilendiği salonu geçerek, D’Arcy, karısı ve Robert Hénardot ile burun buruna geldiler. Hénardot’nun başı önündeydi. Maisons-Lafitte’deki seyislerin grevi beraberinde at yarışlarının ertelenmesi sonucunu getiriyordu, arkadaşlarını bir hiç uğruna ekmişti. Öbür çifte gelince, öfkesini gizliyordu: Jujube aldatmıştı onları, şu baş belası cumartesi konseri, A.B.C.’nin müdürü önünde geçen hafta olup bitmişti... Onlarsız pek tabii!..

Dönekleri gördüklerinde, işçi temsilcileri açık açık yüzlerine sayıp döktüler:

– Ne bekliyorsunuz?.. Sen, özellikle sen canbaz herif! Avlumuza gelip de hiç sızlanma bir daha, sana gününü gösteririz, belki de yarış sıralarına oturmaya gönderilirsin hepten...

Temsilciler, Mignard’ın makamına alındılar. İstekleri üzerine, daktilo ile yazılan kağıda, kurşun kalemle, üç tilkinin kovulması isteklerini de eklemiş oluyorlardı.

Patron onları soğuk karşıladı... İşçiler, masası önünde pek rahatsızdılar, ellerinde kasketlerini evire çevire, sessiz sedasız öylece duruyorlardı.

Yüzlerine bile bakmadan kağıtları aldı ellerinden.

– Okuyacağım bunları... Yanıtımı sizlere bildiririm.

Bir tarih almak için üsteledi işçiler.

– Sabredin efendim, eviniz yanmıyor ya... Siz C.G.T.’nin dediklerinin dışına çıkmıyorsunuz, ben de işveren örgütününkinin dışına çıkamam. Uzlaşma nasıl sağlanacakmış, söylerler.

– Bu arada bize, geçmiş günleri de ödeyebilirseniz, diyerek düşüncesini açtı Violet.

– Sizler de bana harcanan elektriği, işgal sırasında verilen zararları ödeyecek misiniz bakalım? Yeni gelir tesbiti henüz yapılmadı ama eğer kurumun çalışmasını sağlayamazsam, işi bırakır, kapıları kapatırım.

– İşçi temsilcilerinin size izin vermesi koşuluyla! dedi sakin sakin Violet.

– Ben de bilmek isterdim nasıl müşteri bulacaklar kendilerine. Altı hafta sonra zaten fabrika iflasa gider.

Mignard ayağa kalktı:

– Bu ters gidiş, bu diklenme neye yarar ki zaten? Kimse benim haklarımı elimden alamaz. Sorumlu olmayan temsilcileri bir daha asla kabul etmeyeceğim bilesiniz. Şunu da şimdiden sokun kafanıza: Bundan sonra şuna buna iyilik etmek yok, para, avans filan da yok... Herkes kendini, yerini iyi bilsin, her şeyden önce şu fabrikayı bir boşaltın bakalım!

İşçi temsilcileri birbirlerine bakıp kaldılar. Fabrikayı boşaltmak mı? Patron derhal yerlerine işsiz bekleyenleri alır, onlar da ağızlarını havaya açarlar mı açarlardı.

– Hayır, diye bastırdı kesin yanıtı Violet. Pes etmek ha? Biz pes etmeyiz!

Mignard kapıyı gösterdi onlara.

– Bu durumda, baylar, rahatınıza bakın.

İşçi temsilcileri allak bullak olmuş halde çıktılar dışarı...

Onları kulübesinden gözleyen Cotrone ana, yanından geçerlerken durdurdu hepsini:

– İsteklerinizi inceleyecektir, beklemek gerek.

Kapıcı kadının içindeki, bir zamanların işçisi uyanmıştı.

– Hepsi aynıdır bunların. Sıkı durun, çözülmeyin!

Kulübesine girdi, kendisine malum olmuş gibi, ev sahibine göz dağı veren bir mektup yazarak, %15’lik bir ücret artışı ile ücretli on beş günlük izin isteğini bildirdi; eğer yerine getirilmezse, işi bırakıp kapıcı dairesini de işgal edeceğini belirtti...

Michel, kendilerini getiren kamyonete en son bindi, tam o sırada telefoncu kız ulaştı Michel’e ve:

– Bay Mignard o kamyonet sürücüsünün, izin kağıdını bırakmasını istiyor. Temsilci heyetine de sigortasını askıya aldığını; kaza durumunda, sürücünün sorumlu olacağını bildiriyor.

Sürücü ikircikli oldu; Michel yapıştırdı yanıtı:

– Bay Mignard’a söyleyin, bizim isteklerimizi incelediğinde bunu da tartışırız.

Genç kız gülümseyerek dinliyordu, yavaşca:

– İşiniz yolunda gitsin çocuklar! Gelip bizi de biraz kımıldatsanız fena olmayacak, çünkü memurlar, muhasebeciler ve bayiler kıpırdanacak gibi görünmüyorlar hiç.

Mignard odasında tek başına ve öfke içinde veryansın ediyordu. Telefoncu kızın getirdiği yanıt iyice attırdı tepesini. Bir sigara yakıp, enine boyuna arşınlamaya koyuldu odayı.

Grevler gözünü korkutmuyordu. Birkaç grev yaşamıştı. Ama bu, sınırları iyiden iyiye aşıyordu. Fabrikasını, onun fabrikasını işgal etmek, belgelerini kullanmak, arabalarını, benzinini... Asla affetmeyecekti işçilerini; öyle düşünüyordu.

Kendisinin tasarladığı, planlarını çizdiği, inşaatını gözettiği, taş taş her yanını bildiği, tek tek her aletini tanıdığı bu fabrika ona aitti, yalnız ona!.. Bu bütün içinde yer alıyordu iş, çalışma, üç kuşağın istekleri. O bu fabrikayı yüzlerce rakibini altederek, iyi kötü üretim yollarında piyasanın karanlık güçleri karşısında direnerek, savaşta kazanır gibi galip gelerek kazanmıştı...

Mignard, işçilerinin derdini, hoşnutsuzluğunu anlıyordu: Yazgılarının, başkaldırılarının çetin oluşunu... Ne yapabilirdi ki o bunlar olmasın diye? İş bölümü, kaçınılmaz olarak, iş dünyasında, piyasa kurallarıyla uğraşmasını, ücret karşılığı çalıştırdığı insanların rızkını çıkarmasını istiyordu ondan. Bu iş karşılığında da bir kâr elde etmesi doğru ve kaçınılmaz olandı. Bu kâr düzeyi ona özgürlük sağlıyor, zevk, güç sağlıyordu ve ona sarsılmaz temel bir şey, üstünde toplumsal yaşamın işlerlik kazandığı bir zemin gibi gözüküyordu. Onun yaşamı için zorunlu, kaçınılmaz olarak kabullendiği malın mülkün, başkalarının yaşamlarından aparılmış, onların dertleri, mutsuzlukları üzerine dayandırılmış olduğu düşüncesi aklının ucundan bile geçmiyordu...

Hayır, postu öyle kolayca kaptırmayacaktı. Böylesi akıl almaz ücret artışlarına razı olmakla, tröstlerin patronları haksızlık etmişlerdi. Kuşkusuz hükümete bağlıydı bu kişiler, onlara ne önerilirse, kabule hazırdılar, bugün işçilere verdiklerini er geç geri kazanacaklarının bilincindeydiler. Demir kralları, yüksek fırınlar, ağır sanayi, uçak sanayisi, hepsi de savaş için çalışmaktaydılar; siparişlerini doğrudan devletten almaktaydılar. Faturaları kabartmak sonuçta masrafları alıcıya yüklemek için baş belası cehennem kurallarını ileri sürebilirler pekâlâ. Her zaman yaptıkları gibi, ücretler servis merdivenini kullanırken, fiyatlar asansörle çıkacaklardır iyice yukarılara... Ya Mignard? Hayır, o ne devlete ne de orduya çalışmaktadır. Eğer fiyatları yüksek tutuyorsa, müşterisini kaybetmek riskini göze alıyor ve koruma haklarına karşın, yabancı üreticiler tarafından bozguna uğratılıyordu da ondandı...

Violet’nin sözleri hâlâ kulaklarındaydı: “Temsilcilerin size izin vermesi koşuluyla ancak!..”

Ne yani! Ne biçim sürekli, baskıcı ve hoşgörülemez bir müdahale bu böyle? Kendisiyle işçileri arasında arabuluculuk yapmak, ustabaşılarının usulsüzlüklerini azaltmak bahanesiyle, temsilciler yakında hesapları incelemeyi, kârı denetlemeyi, kazanca el koymayı da isteyeceklerdi böyle giderseydi...

– Kazanca katılmakla daha zenginleşeceklerini sanıyorlar. Ama yahu, kâr mar yok, yakında ortada kâr diye bir şey kalmayacak!

Penceresini açtı, sonra gidip masasına kuruldu, bir dosya kağıdı alıp üstünü sayılarla doldurdu; rakamlar üst üste, alt alta sıralanıyordu. Hesaplamalara dalmış halde bir altlarını çiziyor, bir kataloğu incelemek için ara veriyor, yabancı yayınlarla kıyaslıyordu; o sırada kapı açıldı. Kıpkırmızı, terli suratıyla Anvers’deki fabrikanın müdürü, Bay Hoboken duruyordu tam karşısında.

– İşte geldim Bay Mignard! Cumartesi telgrafınızı alınca, kan beynime sıçradı. Les Croix de Feu ile yakın ilişkiler içindeyim; tanıdıklarım var; size burada daha yararlı olabileceğimi düşündüm.

Mignard sessiz sedasız bakışlarıyla sorguluyordu karşısındakini:

– Herhalde malınızdan mülkünüzden olacak değilsiniz! Ah bütün bunlar Belçika’da olsaydı, tam beş dakika gülerdik, bilseniz!

– Peki siz olsaydınız n’apardınız? diye sordu Mignard alayla karışık. İyice coşmuştu öteki:

– Ben mi ne yapardım, aman canım, hepsini kapı dışarı ederdim... Polisler oltalarını alıp balığa çıkmışlarsa, atlı muhafızlar çoraplarını düzeltmekle uğraşıyorlarsa, kendi polisini kendin kurar, güvenliğini sağlarsın. Far-West’de olduğu gibi... Anladınız kuşkusuz!

Durdu, yaka düğmesini açtı, sıkıyordu boynunu.

– Size getirdiğim öneri şudur: Anvers’ten yüz kadar işçi getiririm, bileği güçlü Flamand’lar bunlar; işsizlik çekmekten bıkıp usanmışlar. “Haydi çocuklar, derim onlara, fabrikaya girip şu Fransız bozuntularını duvarlardan dışarı fırlatırsanız adam başına elli Frank!”... Eee, birkaçı yere çakılıp kalırsa da n’apalım, yapmasalardı. Ben başınızdayım, en önde giderim... Sonra da onların yerine makine başlarına, tezgâhlara geçersiniz, saatte altı Frank kazanırsınız. Bay Mignard bana bu fırsatı verirseniz, Bagnolet’deki fabrika kırk sekiz saat sonra çalışır...

Mignard düşüncesini açıkladı:

– Dostum, coşkulu haliniz, çıkarlarınıza bağlılığınızın kanıtıdır. Ne var ki, şiddete başvurmak bir şeyi çözmez, bizi daha zora sokar. İşleri daha da karıştıracak zincirleme tepkilere neden olabilir. Güç bugün bizden yana değil. Belçika’da sendikalar halk hareketlerini yönlendiriyorlar. Burada C.G.T. greve çağırıyor, grevleri yönetiyor. Her yanda militanlarla ve işçi örgütlerinden izin alma durumuyla karşı karşıya kalıyoruz. En kötüsü de seçimlerde elde edilen sonuçlarla kendinden geçen kitleler, kendiliğinden harekete geçiyorlar. Sizin bileği güçlü ekibinizi kısa sürede saf dışı ederler. Benim işçilerim, örgütlü bile değildiler. Ama yine de ötekileri örnek alıp onlar da ayağa kalktılar...

– Ama yani boyun eğmeyeceksiniz değil mi? Sizi denetimleri altına almalarını kabul etmeyeceksiniz ha?

– Ben işveren sendikasının buyrukları doğrultusunda davranmak zorundayım...

Biri kapıya vurdu. Bay Rodolphe, bir kız kurusu gibi merak içinde, durum hakkında bilgi almaya geliyordu.

– Tam da zamanında geliyorsunuz yani! diye biraz da alay ederek atıldı. İşte sizinle bir olup fabrikaya saldırmaya çalışacak ve grevcileri dışarı atacak biri daha! Belçika’dan gelen Bay Hoboken, eski bir savaşçıdır; Yser’de yaralanmış, pırpırlarını orada kazanmıştır...

Korkuya kapılan Bay Rodolphe, övgüleri kabullenmedi:

– Oho! Ben barışçı yöntemlerden yanayım. Sinekler sirkeyle yakalanmaz... Ayrıca ben, ömrümün kalan kısmını hapislerde geçirmek istemem, ya da ne bileyim, sömürgelerde, başka bir adla, hani şu bir grev sırasında işçinin birini öldüren mühendis gibi... On-on iki yıl önceki Sabatier davasını hatırlarsınız. Kırıp geçirmek olmaz, bedelini ödemek gerekir.

– Siz Bay Rodolphe, diye yanıt verdi Belçikalı, sizi tanırız. Hep ikirciklisinizdir: eğer işçilere hak vermeseydiniz şaşardım. Yaprak gibi titriyorsunuz korkudan, çünkü size güneşte lekeler var dendi, öyledir, öyle!..

– İzninizle Bay Hoboken! dedi karşılık olarak ona ihtiyar delikanlı. Bildiğiniz gibi konuşuyorsunuz... Bu tür olaylarda dilini tutmak, ulu orta konuşmamak gerekir... Meşe ile kamışın öyküsünü anımsayın. Daha sonra dikelmek için önce biraz eğilmek iyidir.

– Eğile eğile kamburumuz çıkacak, diye bağırdı Hoboken. Kafanı kullan, Allahın cezası... kafanı!

– Korkmayınız, diye sözlerini kesti onların Mignard, kendimizi savunacağız pek tabii. Deniz yükselince bir kayaya tırmanıp beklersin, sular çekilsin diye. Biz kendi işimize bakalım, ihtiyatlı davranacağız, onlara bırakmak zorunda kaldıklarımızı geri almak için uygun anı kollayacağız.

– Bırakmak ha?.. Ben olsam, onları pes etmeye zorlardım, hem de hemen! derken öfkeden kuduruyordu Hoboken. Hitler’i örnek alsanıza... Uygun dille konuşun onlarla: el bombaları, makineli tüfek, tanklar ve gazdan söz edin...

17. Bölüm

DAYANIŞMA

İşçi temsilcileri döndüklerinde, grevcileri fabrikanın ana girişinde topladılar.

– Patron hiçbir şey duymak istemiyor, şeklinde bir açıklama getirdi Violet. Kendi sendikasından haber bekliyor. Durum ne olursa olsun, görüşmeler başlamadan önce işyerinin mutlaka boşaltılmasını istiyor.

Sinirli bir ses yükseldi:

– Peki ama bizlere borcu yok mu bu adamın bu günler için?

– Şimdilik yapılacak bir şey yok; önce bir boşaltalım bakalım!

Thavers kürsü görevi gören tezgâha atladı:

– Er veya geç, pılımızı pırtımızı toplayacağız. Ömrümüzün bundan sonrası için çimento zemini yatağa, avluyu da tuvalete çevirecek halimiz yok! Gidip Mignard’la bir kez daha görüşelim, pazarlık yapalım: Bizlere borçlu olduğu üç buçuk günlük yevmiyelerimizi ödesin, biz de iş yerini boşaltalım. Tabii, Matignon antlaşmasına uyacak; bizler de sert yerde yatmaktan ve de şu sizin atıştırın dediğiniz yiyeceklerden ve patates kızartmalarından dolayı gelişen mide kramplarından kurtulacağız...

Violet’ye yanıt verecek zaman bırakmaksızın atıldı Joseph Hénardot ve bir dirsek atıp itekledi yerinden Thavers’i.

– Bu palavracıya kulak vermeyin... Yalnızca kendi kuştüyü yastıklarını, Vichy suyunu düşünür o. Oysa insan, savaş hattındaysa, savaşmalı! Ağır ateşi öneriyorum ben. Patronu uyandıracaktır bu...

Patlayan alkışlar arasında Alice Le Goff’un sesi delip geçiyor kulakları:

– Şöyle bir hissetsin topçunun geçişini yeterlidir bu!

– Kabul! Peki ama nasıl? diyerek öneriyi onaylıyordu herkes.

Hénardot, ağır ateşle neyi kastettiğini açıkladı:

– Normal zamanlarda broşlar, agraflar, küpeler, pazarlada satılan yığınla ucuz nesne üretiyoruz; lokomotifi bir çalıştıralım, yola çıkalım hele, ürettiklerimizi biz sürelim piyasaya, patronun yerini alalım... Bakın nasıl tutuşacak eli ayağı...

Orda bulunanlar şimdi de tereddüt içinde kalmışlardı. Hénardot yandaş kazanıyordu kendine; Thavers’in de yandaşları vardı. Perco girdi araya:

– İyi kötü bir kota elde edebiliriz: para toplamalıyız, onlar bizi hırsızlıkla suçlamadan önce. Çünkü her şeye karşın, makineler, hammadde, modeller henüz bize ait değil. Çıkıp sokağa yardım toplayanlar gibi hep birlikte gösteri yapalım.

Perco’nun önerisi kabul gördü.

Başarıyı kesin kılmak için de Büyük Perhiz alayı gibi bir alay oluşturuldu. Ambalaj bölümüne doluşan genç kızlar, rengarenk kağıtlar bulup bunlardan giysiler yaptılar kendilerine.

Kızıl bayrakların önünde, develerin üstünde iki ayak üstü duran Araplar, kitara, mandolin, gitar ve akordeonlardan oluşan bir orkestra eşliğinde, Enternasyonal ve Madame La Marquise’i Bébert uyarlamasıyla söyleye söyleye yola koyuldu şenlik alayı.

İlk serenad Bonhours’a kısmet oldu, canı yürekten ve bol keseden bir bağış yapsın diye. Bonhours uzatılan ahşap yardım kutusuna yüz Frank uzattı.

– Bunun gibi elli kişi çıksın, mahşere kadar dayanırız! diyordu Bébert.

Bir başka yerde, insanlar daha bir çekinceliydiler. Akordeon deliler gibi şişip sönüyor, gitar içli nağmeler döktürüyor, ama kimseler dükkânlarından dışarı çıkmıyordu. Yardım toplamaya çıkan bu kişiler camlara vuruyor, ellerindeki yardım kutusunu sallıyorlardı.

– Grevcileri unutmayın. Greve destek!..

Tüccarların çoğu istemeye istemeye bir teklik atıyorlardı.

– Bu belki yirminci yardım alayı... Hep bizi buluyor bu tür işler...

İki saat boyunca bağırıp çağırdıktan sonra, göstericiler peşlerinde bir yığın çocukla sesleri kısılmış, yorgunluktan bitkin düşmüş halde fabrikaya döndüler. Birkaç yüz Frank kadar bir para toplamışlardı. Grev kurulu bu parayı onların beslenmesini sağlayan belediyeye aktardı.

Bébert, kendine övünç payı çıkarıp, kasım kasım kasılarak konuştu:

– Çoğu küçük iş yerlerinde, kapıya bir yardım kutusu ve bir de aziz asmışlar. “Grevcilere yardım edin!” Sonra da armut piş ağzıma düş; bekliyorlar gelsin diye! Oysa bize bakın bir! Keşke gazetelere telefon etseydik de bir fotoğrafımızı çekmek için gelselerdi.

Kimileri de pek hoşnut görünmüyordu.

– İki saat boyu öldük, geberdik, koştuk durduk, adam başına otuz kuruş düşüyor; oysa en az on Franktan, günde dört bin Frank olmalıydı.

Belediyeye henüz gelmişlerdi ki, Violet karısının ölüm haberini aldı. Hastanede, tam da kendisi Mignard ile tartıştığı saatte ölmüştü.

Michel onu grev kurulu başkanlığına getirdi.

“Ne garip durum!” diye geçiriyordu aklından. Genellikle, uzlaşmazlığın sonuna dek patron mu, işçiler mi, kim kazanacak, kim pes diyecek bilinmezdi... Son çeyreğe önem verilirdi. Burada, biz çoktan zaferi kazandık, işveren isteklerimizi kabul etti. Eeee, bizler de grevi sürdürmekte zorlanmıyoruz, öyle ya pek tatmin olmadık...

Ertesi gün, yani salı sabahı uyanınca, kimsenin şaka filan yapacak hali kalmamıştı. Acaba gün içinde ne gibi kötü haberler çıkacaktı ortaya? Herkes, tek tek, yaşadığı zorlukları sayıp döküyor, yine de Violet’nin acısına kıyasla, bunları dayanılabilir türden kabul ediyorlardı. Yine de kadınlar kaçamak, gözlerini siliyor, yoldaşlarının morallerini bozmamak için kaygılarını belli etmiyorlardı.

Gabrielle Touraine, garajın arka tarafında Lucie la Rousse’u hıçkıra hıçkıra ağlarken yakaladı.

– Çocuğun mu hasta? Hasta değil mi?..

Lucie bir mektup uzattı ona:

– Al oku... Süt annesi onu geri veriyormuş. Son bir ayın parasını ödeyemedim.

Gaby mektubu eliyle iteledi:

– Üzülme... Hayatta neler oluyor, buraya alırız yavrucuğu! Dört yüz babası, üç annesi olur burada. Çünkü, bakıcı parası çok pahalı...

– Evet ama, sonra n’olacak?

– Görürüz bakalım... Bir çaresine bakarız!

İşçi kadınlar Lucie’nin çevresinde telaş içindeydiler. Kısa sürede tüm fabrika, yeni bir işgalcinin daha geleceğini, kundaklı bir işgalcinin varlığını öğrenmiş oldu.

– Bonhours vaftiz babası olur...

– Daha sonra da müşterisi...

– Yaşlı Marc onun diş ağrılarını keser...

Ama, katı yürekli birkaç bekar karşı çıkıyordu:

– Ne aptalca bu öykü. Bütün işgalci kadınlar sonunda fabrikaya yerleşecek galiba. Bir kreş, sonra da bir okul açılacak...

– Yardım için para toplamayı öneriyorum! dedi Michel.

El altından listeler dolaştı, yararsız önlem, zira Lucie la Rousse saklanıyordu, ortalarda gözükmüyordu. Sonunda Gaby buldu onu.

– Senin bakıcı ne kadar istiyor?

– Beş yüz Frank!

– Al sana altı yüz! Bir de postayla gönderebilmen için çıkış izni.

Eline kağıt paralar ve bir de liste tutuşturdu, cebine de bozuk paralar... Lucie ağzı bir karış açık bakıyordu; bozukluklar yerlerde yuvarlanıyordu. Sonunda anladı. Bunu aklından geçirmemişti hiç. Yoldaşları yardımına, hayatta hep umursanmayan, haksızlıklar, kalleşliklerle karşılaşan onun, yardımına koşuyorlardı. Böylesi bir yardımlaşmadan çok duygulandı; hıçkırıklarını tutamadı...

– Ağlama kızım! Grevden bu yana anladık ki zavallı yoksulların da omuz omuza verip dayanışmaya gittikleri oluyormuş...

Lucie ağlıyor, gülüyor, atölyelere koşuyor, arkadaşlarının boyunlarına sarılıyordu...

– Güneş çarpmış bu kızı! diye dalgaya alıyordu işi Perco. Yirmi kuruş verdik diye yüz kuruşluk öpücük atıyor.

Perco, Joseph Hénardot ile sürdürdüğü konuşmasına döndü; Hénardot, kardeşini nasıl kapıya koyduğunu anlatıyordu ona.

– Aile içinde en küçüğümüz. Ama o, sınırları aşıyor... Bu böyle süremez, bir de gelmiş fabrikada işlerin nasıl gittiğini soruyor bana! Bir daha evime ayak basamaz...

İşçi kadınların çoğunluğu elleri kolları bağlı durmuyorlardı. Gruplar halinde tabureler, tahta kasalar üzerinde oturmuşlar –kimileri de evlerinden açılır-kapanır sandalyelerini getirtmişlerdi– ha bire örgü örüyor, onarım yapıyor, yama vuruyor ve de kitap okuyorlardı. Bu da, aralarında çene çalmaktan geri kalmıyorlar demekti.

– İşlerinin dışında, erkekler yok gibi! Bakın hele bir onlara. Dönüyor dolaşıyor, on parmaklarıyla ne edip ne tutacaklarını bilemiyorlar; iskambil oynamaktan usanınca ya da lafazanlıktan bıkınca, sigara içmek amacıyla uzanıyorlar. Bizim gibi değiller, şanslılar vallahi, biz iş bitiremiyoruz...

Avludaki kart basma aletinin yanında, arkadaşları, yüzü gergin, yere bakarak, ciddi bir halle gelen Rosette’in çevresini sarmışlardı.

– Neyin var cicim? gibi sorularla bilgi edinmeye çalışıyorlardı onu öperken.

– Benim ufaklık, dün barakayı yakmış...

Çevresindekiler halkayı iyice daralttılar.

– Nee? Çocuğun yandı mı peki?

– Şükür ki hayır... Ama eşyalar gitti; bu yetmez mi bana?

Başına gelenleri anlattı. Kocası da grev yaptığı için, çocuk, okula gideceği yerde evde tek başına kalmış. Öğleden sonra, Rosette’in sokakta grevciler için yardım topladığı sıralarda, baba da sokakta tartışıyormuş; Çocuk da, fişek oynamak istemiş: iki parmağı arasında dik tuttuğu bir kibritin bir yanı kutunun kenarında imiş; öteki parmağıyla bir fiske vurunca kibrit havaya uçmuş tutuşarak...

– Tül perdelere yapışmış ki, tutuşmuşlar; bağırarak kaçmış ufaklık: “Yangın vaar!” diyerek. Komşular koşturmuş duyunca; su atmışlar her yana... Odayı görseydiniz. Su içinde yürüyor insan; tavan ve duvarlar, ayakkabı boyası sürülmüş gibi simsiyah!.. Yer karoları kırılmış...

– Genelde amatör itfaiyeciler böyle tutuşmayan yerleri de yakıp yıkarlar. Ama sigorta zararı ödeyecektir.

– Sigortan varsa tabii, diyerek sızlandı Rosette. Evet benim de sigortam vardı ama, bir Frankı tamamlamak için bir kuruşum eksiktir daima. Son ödemeyi yapmadım. Cumartesi yaparım diyordum. Şimdi beni başlarından savarlar.

Gözleri yaşarıyordu:

– Grev Mignard’a patladığından daha pahalıya patladı bana! Evde yangın. Zararlara gelince, havamı alırım...

– Şansın varmış, diye yineliyordu durmadan arkadaşları.. Çocuğun diri diri yanabilirdi... Violet’nin karısı gibi ölebilirdi.

Rosette içini çekiyordu.

– Sigortamı yaptırsaydım, ortada kalmazdım böyle.

Hep gecikmiş bir ödeme, bir fatura, bir vergi kağıdı, kira bedeli ödemelerindeki en ufak gecikme felaket demekti. Hiç sonu gelmeyen parasızlık yüzünden ortaya çıkan nice acı! Bela bela üstüne!

– Zavallı Violet, nasıl çıkacak bunca sıkıntıdan? Belediyeden yoksul cenaze töreni istemek durumunda kalacak. Bir yığın bilgi isteyecekler. Niçin böyle? Neden böyle? Şunlar? Bunlar? Neden ödeme yapamayacak durumda imiş?..

– En ucuz cenaze bedeli beş yüz Franktır. Yardım büroları, para yardımını kabul etmeden önce, yardım isteme bürolarından geçmek gerekiyor...

– Ah bu yoksulluk yok mu? Bütün ömrünce çalış ve karın için son bir beyaz kefeni dilenmek zorunda kal sen!

Katılım hesabı açılması önerildi. Ama Violet, ölüm bildirimlerine birkaç söz eklemişti:

“Sevgili arkadaşlarım, yoldaşlarım, çiçek ve çelenk göndermemenizi rica ediyorum. Zavallı karımın, artık hiçbir şeye ihtiyacı yok. Paranızı yaşayanlar için saklayın, sonuna dek sürdürün grevi.”

Kalabalık bir temsilci grubu cenaze törenine gitti. İki çocuğu, sessiz sedasız sokulmuşlardı babalarına; dul adam tabutun yüklenmesini bekliyordu, on beş yıl boyunca acılarını, kısacık sevinçlerini paylaşmıştı karısıyla. Bundan böyle akşamları eve dönünce evi boş ve soğuk bulacaktı, sandalyesindeki yaşlı, sakat anasıyla, sokaklarda sürtmeye giden çocukları tarafından terk edilen anasıyla... Mutfakla kim ilgilenecekti, çamaşırlar, dikiş ve onarım işleriyle? Bir kişinin kazancıyla beş kişiyi yaşatma mucizesini kim gerçekleştirecekti artık bundan böyle? Hiçbir zaman yorulmayan, hep direnen haliyle karısı, herkesin moralini düzeltirdi; cepte beş kuruş yokken bile!

Arkadaşları sıkılgan hareketlerle, teselli bulmaz acıları hafifleten sözcükler arıyorlardı. Bir işçi ailesinde, insanın eşini kaybetmesinin ne demek olduğunu bilirlerdi.

Hastanenin arka kısmına yapılmış olan anfiye dönük olarak duruyordu insanlar öbek öbek. Bir cenaze arabası giriyordu içeri. Ölülerin bulunduğu deponun kapısı açılıyordu. Beyaz gömlekli bir adam bir isim söylüyor ve tabut taşıyanlar çam ağacından tabutu kaldırıyorlardı. Konvoy daha oradan çıkar çıkmaz bir başka cenaze arabası daha avluya giriyor ve park ediyordu. Ölülerin kaldırılışı art arda yapılıyordu: her şey önceden düşünülmüş, ayarlanmış ve en kısa sürede, en kısa bir törenle son buluyordu. Şanssızlar hastane kapısında terk ediyordu, onları alelacele gönderen bu toplumu... Mezarlığa gidenlerin sayısı belli bir düzeyi aşmamak durumundaydı; ceset sayısı çok fazlaysa, insanların les Halles’de sebzeleri bekletmeleri gibi, ertesi güne değin, her ne kadar kokuları yaşayanları rahatsız etse de, bekletiliyorlardı hastanedeki özel bölümlerde.

– Violet ailesi! diye bağırdı adam.

Bir dakikadan daha kısa bir sürede tabut yüklendi; kara bir örtü örtüldü üstüne. Bir buyruk duyuldu:

– Önce akrabalar... Sonra erkekler... Kadınlar kuyruk olsunlar... Yola çıkıyoruz!

Bir sonraki cenaze arabası gözüküyordu yolun ilerisinden... Acele edildi: zira herkesin, katıldığı cenaze alayını şaşırmaması gerekiyordu...

Pantin mezarlığına yaklaşıldıkça, daha fazla cenaze arabası gözüküyordu karşıdan. Sokak köşelerinde bekliyor, kalabalığa karışıyorlar, birbirlerini izliyorlardı aynı tırtıllar gibi ilerleyerek.

Hastanedeki aynı hızla, çabucak teslim ediyorlardı cenaze görevlileri tabutları, ölü gömücülere. Urganları geçirmek için kısa bir duraklama ve sonra beyaz ahşap tabut, çukurda gözden yitiyordu... Boğuk bir ses... İlkin bir iki kürek taş toprak atımı... Son ayrılık... Her şey bitiyordu böylece...

Çukurun başında, bir iki el sıkışma, nemli gözlerle bakış dostlara, sessiz sedasız bir iki kucaklaşma... Violet gücünün tükendiğini duyumsuyordu. Kendini toparladı: kendini çocuklarına adamak ve mücadele arkadaşlarıyla; ona kalan ailesine ve kendini adadığı o büyük aileye dört elle sarılmak, özveriyle bağlanmak zorunda değil miydi sanki? Ölen kadının isteği de bu doğrultuda değil miydi?..

18. Bölüm

DOĞRU YOL

– Eee, nerdeyse bir haftadır grevdeyiz, diyerek üzüntülü biçimde düşüncesini açıkladı André Leclain. Ayrıca Matignon sözleşmesi imzalanalı da üç gün oluyor. Mignard ise yaşam belirtisi bile vermiyor...

Her sabah, gazete onlarca sayıda toplu iş sözleşmesi imzalandığını bildiriyordu. Mignard daha uzun süre inat edip ayak direyebilecek miydi acaba? Bu durumda, grevciler nasıl dayanırlardı ki? Ve eğer patron bastığı tehdidi gerçekleştirmeye kalkıp da kapatırsaydı fabrikayı?

Başı zorda kaldığı her sefer, Michel, Burzin’e gitmiştir.

– Fabrikada çocuklar sabırsızlanıyorlar, moralleri bozuluyor, dedi ona. Bazılarının sıkıntıları var, grev nedeniyle pek tabii. Parasızlık bayağı kendini hissettiriyor. Başlarda 48 saat boyu kimseler dışarı çıkmıyordu; tek vücut bir garnizon oluşturuyorduk. Bugün ise, evlerinde yatan arkadaşlar, fabrikaya moralleri bozuk halde geliyorlar, kara kara düşünüyorlar kişisel nedenlerle. Başlangıçtaki istek ve hırsı, aynı uyumu ve aynı ateşliliği korumak gerekirdi doğrusu... Ama ne var ki coşku azalıyor, sinirler gevşiyor. Kimileri sızlanıp duruyor ve toplu iş sözleşmesinin imzasından önce iş başı yapmak isteyenler var, kimileri de sinirleniyor, her şeyi yüz üstü bırakıp patronun yerine geçerek, fabrika işçilerinin hesabına işporta malları satmak istiyorlar...

Örgüt sekreteri Michel’i yatıştırmak için şöyle dedi:

– Her iki cephede de bildik tavırlar, bildik mücadele, çıkarcılar, tasviyeciler vardır ve her tür engel önünde, ilk terslikte, en ufak pürüzde korkar, önemsiz şeyler üstünde tartışırlar, dolaşır geri adım atarlar, her şeyi yüz üstü bırakmaya hazırdırlar. Klikçiler, goşistler vardır ki olayları pek dikkate almayıp, ayda yaşamaktadırlar. Uçta çözüm önerileri getirirler; olabileceğin dışına çıkmak isterler. Sabırsızlar var ki, burunlarını kırar gelirler –bu onları ilgilendirir tabii–, ama o düşüş sırasında ötekileri de sürüklerler; işte bununla mücadele etmek zorundayız. Birincil önemdeki isteklerimiz için dövüşelim, onları zorla kabul ettirelim, eylem sınırlarını aşmaksızın, bastıralım. Grevden ancak verebileceği neyse, onu isteyelim. Devrim daha sonra gelecektir. Bugün için, çalışanlara maddi yarar sağlama yollarını arıyoruz; iki yüz aileye utku yollarının peşindeyiz ve işçi birliğinin sağlam temeller üzerine oturtulmasına çalışıyoruz; faşizme karşı orta sınıflarla el ele verme çabasındayız. Mücadelesinin her safhasında, işçi sınıfı amaçlarını belirliyor. Aslolan, başka başka emeller peşine düşmeden önce, bu amaçlara ulaşmaktır. Öyle ya da böyle... Maurice Thorez’in dediği gibi, “Bir grevi bitirmeyi de bilmik gerekir. Henüz her şey mümkün değildir ki!..”

– Peki ya patron?

– Patron mu? Önü sonu imzalayacaktır, ömrünü Nanterre’de tüketmek istemiyorsa...

– Verdiği sözleri tutacağına inanıyor musun sen?

– Bu kitlelere bağlıdır. Bizim tek güvencemiz, çalışanların destek ve kontrolündeki Halk Cephesi Hükümetine duyduğumuz güvendir. Doruktaki anlaşma, eğer temeldeki uyuşma gelişme gösterirse, üsttekilere, tabandan yoğun bir baskı yapılırsa güçlenecektir. Bölünme yoluna girenlere ne yazık! Aynı zamanda da enerjik insanları uyandırmak ve belli bir konuda uyarmak, yönlendirmek, kararlı olanları örgütlemek ve eyleme alıştırmak için grevden yararlanmaya bak. Deneyimler, onlara hakların ancak mücadele sonucu elde edileceğini öğretecektir. Mücadele ruhunu diri tut; birliği daha da pekiştir...

Michel fabrikaya dönüşünde komite üyelerine patronla görüşmeye gitmeyi önerdi. Bu yolla, hangi konularda uzlaşılacağı azar azar belirginlik kazanacaktı.

Komite öneriyi kabul etti. Ama hemen ardından ayrılıkçı sesler atıldı ortaya: Telefon görüşmesi gerekmez miydi, ya da dosdoğru Chemin-Vert sokağına gitseler olmaz mıydı?

– Telefon edersek, reddedilme riski var, diyerek bu konudaki görüşünü belirtti Michel. Ama, gidip de bürosunun kapısını tıklattın mıydı, bizi mutlak içeri alırlar... Canım hem ne bu yahu, Fransa Cumhurbaşkanı değil ya adam! Takınacağı tavırlara gelince, eee, bizler de bizim havaları takınırız; onun hallerine denk haller bizimkiler de...

Kullanımı onlara yasaklanan kamyonet, onları Cotrone ananın kapıcı kulübesinin önüne bıraktı; kadıncağız sevinçle karşıladı onları. Ayrıca, hani, ev sahipleri de kapıcının istediği zammı kabul etmişlerdi doğrusu!

– Patron içerde. Sizleri kafa kola almasına sakın izin vermeyin!

Bir dizi sekreter ve daktilo memurlarını aşmak, sonra da onları durdurmaya kalkışacak olan iyi yürekli Bay Rodolphe’a gözükmeden içeri sızmak kalıyordu geriye...

Michel daldı içeriye. Yolu biliyordu. Merdiven basamaklarını dörder dörder çıktıktan sonra danışmadaki görevlileri bir el hareketiyle savuşturdu; az daha Bay Rodolphe’u deviriyordu; kapıyı çaldı. Yanıtı beklemeden peşinde öteki işçi temsilcileri olduğu halde içeri girdi.

– Habersiz geliyoruz, Bay Mignard! Özür dileriz...

– Ne istiyorsunuz? dedi Mignard da tepeden bakan bir ses tonuyla...

– Fabrikanızın çalışanlarının tümü aramızda varolan ayrılıkları gidermek, işleri düzlemek için bizi seçti.

– Sizi dinliyorum.

– Matignon anlaşmasını tanıyor musunuz?

– Üstünde uzun uzadıya konuşmak nafile!

– 40 saatlik haftalık çalışma saatini kabul ediyor musunuz?

– Yeni yasa böyle istiyor.

– Ücretli izin hakkını?

– Ona keza...

– İşçi temsilcilerini?

– Tam temsil yetkisini tanıdığım zaman...

– Yapılacak ücret artışlarını kabul ediyor musunuz?

– En az zararla uygun bir seviyeye çıkaracağım...

– Hayır Bay Mignard! diyerek karşıladı bunu Michel. Uzlaşma, sözleşme bilimseldir ve herkese %7-15 arası bir artış öngörüyorlar.

– Peki ama neye dayanıyor bu hesaplar? Sizi uyarıyorum, ben, sendikal tarifelere uyacağım. Sizlerin de buna sevineceğiniz kuşku götürmez, çünkü sendikanızı gönlünüzde taşıyorsunuz. Aldığınız ücretler sendika tarifesini aşıyordu...

– Evet, ama, bizler de parmaklarımızı uçuruyorduk makinelerinizde fazla mesai yaparak... diye haykırdı Gabrielle Touraine. Eğer sendikanın önerdiği terifeye baş vurursanız o halde bizi, parça başına değil de saat usulüne göre çalıştırın!

– Biliyorsunuz ki bu bizim meslekte imkansız.

Kısa süren bir sessizlikten sonra Michel sordu:

– Toplu iş sözleşmeleri için görüşmelere başlayabilir miydik acaba?

– Hayır, dedi Mignard. Fabrikayı boşaltın, sonrasını göreceğiz...

– Hayır, toplu iş sözleşmesi imzalandıktan sonra boşaltırız fabrikayı... Daha önce olmaz!

Çıkabileceklerini anlamaları için, Mignard ayağa kalktı.

Kamyonet, fabrika kapısından içeri girer girmez, grevciler işçi temsilcilerinin başına üşüştüler. Soru sorma gereği duymadılar, zira, başarılı olamadıkları yüzlerinden okunuyordu.

– Daha ne kadar zaman patron bizi bu gemide tutar dersiniz?

– Sekiz gün daha sürse bu durum, koltuk değnekleriyle yürürüm burda ben artık!

– Eğer böyle giderse, elime bir çekiç alır dükkânı yerle bir ederim!

Sağda solda oluşan karşıt gruplarda insan sayısı gözle görülür biçimde kabarıyordu. Thavers ve Hénardot başı çeker gibiydiler.

Thavers’i ikna etmeye çalıştığı zaman, şöyle yanıt veriyordu Michel’e:

– Madem oyunu kazandık; nasıl oyuncular olduğumuzu gösterelim! Fabrikayı boşaltalım... Sosyalist hükümet anlaşmalara başkanlık etti; bunları uygulattırmayı da bilecektir. Kraldan çok kralcı olmayalım.

“Kuşkusuz Thavers bir uzman, usta bir haddeci, onun için hiç dert değil,” diye düşünüyordu Michel. “Fabrika boşaltılırsa, yerine bir başkası geçer türünden bir korkusu da yok!”

Hénardot ise bir başka alem. Ambalajcı Hénardot, kendini onaylayıp duran birilerini çevresine almış, sürekli parlak nutuklar atıyordu. Onu azarlayıp sustururken zorlanıyordu Michel. Yine de duramayıp patlıyordu.

– Bize kaç kez, kendi işinizi kendiniz görün, dendi. İşverene ihtiyacımız yok bizim... Mademki bizim patron inat ediyor, onu da kamulaştıralım! Makineleri alalım elinden, bir işçi kooperatifi kuralım ve kendi hesabımıza çalışalım. Bu bir örnek oluşturur ve de çekimserlere ders olur!..

– Hükümet bizlere karşı önlem alsın diye mi ha? şeklinde oldu Michel’in yanıtı. Bir anlaşma imzalandı, bu durumda ona bağlı kalmak, saygılı olmak gerekir.

Ertesi gün, Bonhours’un kahvehanesinde, veresiye defterinin ölçüsüz biçimde kabardığını görünce biraz da kaygı duyarak tam bir güven gösterisinde bulunuyordu:

– Yakında grev sona erecek... Gelecek hafta paranı alırsın Bonhours... Rahat uyu... Dert etme!..

Dışarıda, bir araba klakson çalıyordu. André Leclain koşarak Michel’in yanına geldi.

– Çabuk ol, Timbaud buraya geliyor.

Michel, metal işçileri sendikasının genel sekreterini hiç görmemişti o güne değin; ondan bundan duyduklarıyla tanıyordu bir parça onu.

– Jean-Pierre Timbaud mu? Sonradan sendikacılıkta karar kılmış eski bir sanat eseri satıcısı. Angoulême sokağındaki Metal-İş Federasyonu’ndaki bürosunda pek görülmeyen biriydi. Kafasında hep, destek vermesi gereken bir grev ya da kurulacak bir sendika şubesi olduğu halde her zaman gezilede olurdu; kavgaya atılır; işçi öfkesi yüklü, Paris proleter ağzıyla verir veriştirir, bir gün içinde on toplantı yapar; fabrika çıkışlarında işçilere seslenir, kitlelerle doğrudan temas kurduğunda ancak, onların ateşi, onların hırsıyla tutuşarak, onlarla kaynaşıp, onlara katılarak, tüm gayretiyle yüklenirdi. Timbaud için, küçük büyük iş yeri ayırımı yoktu. Bir kahvede, salonun dip kısmında, yirmi otuz arkadaşı bir araya getirir, bazen de sokakta, açıkhavada seslenirdi kalabalığa. Sözlerinin ateşiyle, umut kesinlik kazanır, söylenmemiş, bağlanmamış sözler bir anlam bürünür, tereddüt seçime, eylemsizlikse harekete bırakırdı yerini. Anadan doğma propagandacı olan bu adam, savaşların kaderini belirleyen adamları peşinden sürükleyen kişilerden biridir kısacası. Şakaları ve sımsıcak yüreğiyle daha ortaya çıkar çıkmaz yüzlerdeki gergin çizgiler yumuşayıverirdi. Bir taşa, bir basamağa, araba çamurluğuna çıktı mı, ya da bir duvar üstünde, parmaklıklara asılı halde konuşurken, fitili tutuşturan ateş olurdu adeta; alayları karanlıkları aydınlatır, yumruğunu indirir gibi, kanıtlayıcı söz ve belgeleri indirirdi art arda... Zaten, genelde polisler sözlerini bitirmesine zaman bırakmazlardı. Önceden haberleri olduğundan, on beş dakika sonra arabalarına atıp götürürlerdi onu; komiser oracıkta, halkı gösteriye kışkırtmakla suçlardı onu. Timbaud gülerek karşılardı durumu: “Bir daha mı eee, hoşunuza gidiyorsa n’apalım, alıştım ben de bir kez... Bu da gelir bu da geçer... Yine olacak yine!.. Tamam mı?”

Avluda, komite üyelerinin arasında, otuz yaşlarında, esmer, geniş omuzlu, kasketi yana yatık, eller cepte bir adam, onların gelişine bakıyordu; dudaklarında hoş bir gülümseme vardı. Timbaud elini uzatarak Michel’e doğru ilerledi.

– Eee kardeş? Bir teklik atmaktan mı geliyorsun?

Michel kendini savundu:

– Yoo, veresiye durumu var da ona bir baktım. Timbaud gülerek sözünü kesti:

– Özür dileme canım... Bir kurul sekreteri yapması gerekeni yapar daima... Bana bir toplantı gerekli, tam da yeri. Aubervillier’den geliyorum ve fazla zamanım da yok.

Michel’i ceketinin düğmesinden tutarak yana çekti ve kulağına fısıltıyla konuştu:

– Burzin haber verdi bana... Eski tüfek!.. Hemen geldim. Sizin iş yerinde nedir yolunda gitmeyen?

Michel ona olanları anlattı. Tek bir sendikalı yok, bilmem şu kadar yıl tek bir grev yapılmamış. Parça başına iş yapan, çoğunluğu kadın olan işçiler, zor ve zahmetli iş; ama oldukça iyi para veriyorlar. Bu kadınlar tek vücut ayakta tutuyorlar işgal hareketini; yoksa patron onların yerine işsizleri pekâlâ getirebilir. Birkaç usta, uzman kişiler, fabrikayı boşaltmaktan yana. Tam karşılarında ise anarşistler var, parasızlıktan azmış durumda, her şeyi yıkmak, kırmak ve iş yerini kendi hesaplarına geçirmek istiyorlar. İşin kötüsü, iş yerleri boşaltılmadığı sürece, görüşmeyi reddeden de patron.

– İlk günlerdeki oy birliğini sağlamak gerek yeniden.

– Kısacası ziyaret ettiğim çoğu iş yerlerindeki gibi durum... Sıkma canını genç arkadaşım, bir yoluna koyarız...

İşçi temsilcileri hemen fabrika içine yayıldılar.

– Haydi, örgücüler, yamacılar, tamirciler... Şişlerinizi çoraplarınızı bir kenara bırakın, siz gençler: oyunu bırakın. Hemen avluya, haydi!..

Bir kamyonun arkasına çıkmış, elleri kasa kenarına dayalı olduğu halde Michel ile André Leclain arasında beklemekteydi. Baptiste, atölyelerden çıkardığı geç kalmış son kişileri ardına takmıştı.

Timbaud elini kaldırdı:

– Yoldaşlarım! Bit pazarındaki hokkabaz gibi, kasketimden mucizevi bir sözleşme çıkaracağımı sanmayın... Hayır ben mucizeler yaratmam. Mucizeyi işçi sınıfı yaratır sonuçta. Patronunuzu deliğinden çıkartıp buraya gelmek zorunda bırakacaktır, içinden kızsa da elinde şu beklenen iş sözleşmesiyle hem de... Kuşkusuz, balığa gidip olta atılabilir. Ama bir işgal günü, ona müşteri kaybettirmektedir, Fransa’da biraz ama, yabancı ülkelerde çok mu çok... Fabrikayı çalıştırma konusunda en az sizlerinki kadar acelesi vardır. Yorgun düşmenizi bekliyor. Ama, bunda yanılıyor işte. Ona tam tersini göstereceksiniz. Siz, ekmeğiniz için kavga veriyorsunuz, çocuklarınızın yiyeceği için; o ise, ortakları için savaşıyor. Sizler utkulu, onurlu bir ordunun elemanlarısınız, o ise bozgun halindeki mafyanın...

Timbaud bir soluk aldı, sonra sayıp dökmelere yeniden başladı; kâh olaya iğneli bir tonda, kâh buruk, sert, dinleyenleri ayağa kaldıran bir söylemle...

Her tür ileri aşamanın yaratıcısı olan işçi sınıfı bundan yararlanamıyordu. Patronlar varsıllaştıkça, onlar daha bir yoksullaşıyordu. Üretim hızını daha yoğunlaştırmak, çalışma saatlerini artırmak, çalışanları daha da sıkıştırmak için başvurulan ikiyüzlü, bazen de sert ve sinsi yöntemleri anımsattı. Büroların, iş saatlerinin, kronometrelerin denetlenemeyen gizli kapaklı işleyişini; görünüşte hakça, gerçekteyse korsanlık sayılan ve işçilerin gelirlerini tırtıklayan, giderek daha fazla sömüren parça başı ücret sistemlerini; prim adı altında ne idüğü belirsiz ödemeleri, kazançları, kâr dağıtımını, yasanın yüzsüzlükle çiğnenmesini; kuşku duyulan işçilerin işten çıkarılmasını, patronlar tarafından fabrikalardan militan kişileri atmak amacıyla başvurulan gizli bilgilendirme fişlerini konu edinerek tek tek kınadı...

O bu tabloyu çizerek sorgularken yüzler buruşturuluyordu. Herkes tek tek kendi başına gelen aşağılanmaları, korkularını, kırgınlıklarını anımsıyordu. Bir ad, bir yüz, Kaşınık’ın çehresi geliyordu gözleri önüne kadın işçilerin... Bürosunun karanlık ortamında, gönlünce karaladığı hesaplarıyla, şaibeli derecelemeleriyle, saatler üzerinde oynarken görüyorlardı sanki yüzünü... Bütün o düzen, dolap, acı olaylar, tehditler! Ya haksızlıklara ne demeli? Hakemlik edip ölçüler getirmeler, önlemler, topluca izine çıkarmalar; öyle ya dışarıda militanmış, bildiri dağıtmış, iyileştirme istemiş, sendikaya üye kaydı yapmışlardır!

Ama konuşmacı çoktan başlamış, fabrikalarında eli kolu bağlı bırakılmış o çalışkan kitlenin yenilmez, başa çıkılmaz gücünü, bir şeyler talep etme özelliğini saklı tutarak hiçbir düzensizliğe yer vermeyen bu grevlerin soyluluğu ve sessizliğini öve öve göklere çıkarmaya. Timbaud, Bagnolet’deki yoldaşlara, zafere kadar işgali sürdüren ya da yenen mücadeleci işçi kardeşlerinin selamlarını getiriyordu.

– Patronunuz öncelikle fabrikayı boşaltmanızı istiyor. Allanıp pullanmış bir rezillik! Buraları terk etmek bizim amacımıza ihanet demektir. Yalın ayak, boynumuzda yular ve işverenin nezdinde ve de tam da onun boyun eğeceği saatte teslim olmakla, arkadaşlarınızla dayanışmayı bırakmış olmuyor musunuz?

Bu grevin, kapsamı ve biçimi bakımından alışılagelmiş grevlere benzemediğini onlara anlattı Timbaud. Aydınlar daha köktenci bir program ve daha devrimci önlemler istiyorlardı. Onlar ekmek için, demokratik özgürlükler ve barış için halkın verdiği savaşın ne anlama geldiğini anlamazlıktan gelmiyorlar mıydı böylece?

– İtalya’da, Almanya’da olup bitenlere bir bakın. Çalışanları hapislere atıyor, öldürüyorlar. Kapitalizmin pisliği üzerinde hayat bulup gelişen şu zehirli mantarın, faşizmin kurbanlarının yazgısı gibi mi olsun istiyorsunuz yazgınız?

Dört bir yandan:

– Hayır... Hayır! sesleri...

– Düşünsenize bir, diye atıldı yeniden Timbaud, kazandığınız zaferin yankılarını! Zavallı İtalyan ve Alman yoldaşlarınızın halini bir düşünün! Ülkemizdeki işçi sınıfının yüksek düzeyini koruyun, uluslararası işçi sınıfının sizlerden beklediği bir düzey tutturun.

Deyim çok derinlikliydi. Grev kurulu hemen oylamaya geçilmesini istedi.

– İşgalden yana olanlar?

Tüm kollar havaya kalktı.

Grevciler işgalin başladığı ilk saatlerdeki coşkuyu yeniden tutturmuşlardı. Mademki esasta hiçbir şey onları bölmüyordu, mademki mücadeleyi sürdürmede kararlıydılar, o halde kesinlikle kazanacaklardı.

Öbek öbek insanlar hararetle tartışırken, işçi temsilcileri de Timbaud’ya eşlik ediyorlardı.

– Haydi Bonhours’un kahveye gidip yola çıkmadan bir tek atalım, diye önerdi Michel.

– Bir başka sefere, diyerek yanıtladı Timbaud da, şapkasını kıvırcık siyah saçlarının üzerine iyice yerleştirirken. Ben Montrouge’a kadar bir gideyim, orada beni bekliyorlar.

Cebinden bir ahşap pipo çıkardı ve yaktı; çevresini saranlarla tek tek tokalaştı ve arabasına bindi.

Tatlı mizaç ve güven duygusu dilleri çözerdi, tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır demişler... Parisli zekâsının hakkını vermek gerekirdi.

– Bu kez diye açıklama getirdi Perco, yatak ve yemek odasını da getiriyorum buraya ve artık kıpırdamam bir yere!..

Ertesi sabah telefonla öğreniyorlardı ki Mignard pes diyordu kısacası...

19. Bölüm

ZAFERDEN SONRAKİ GÜNLER

Kapıcı yumuşak bir gülüşle kapıda karşıladı patronu.

Mignard atölyeleri dolaştı, baktı, her şeyin düzen içinde olduğundan ve hiçbir yıkım, hiçbir zarar olmadığından emin oldu. Makineleri denetledi, her yerin ve her malzemenin tertemiz oluşuna çok şaştı. Kalıp makineleri yağlanmış ve tertemiz bakılmıştı. Bazı torna makineleri, ambalaj kağıtlarıyla kaplanmıştı. Kadın işçiler ortalığı süpürmekteydiler. Thavers bir fırının ızgara demirlerini değiştiriyordu. Baptiste cila atölyesinin nicedir arızalı olan aspiratörlerinin bakımını ve onarımını yapıyordu. Bir köşede ise, Jules baba, bir parça tedirginlik içinde, kafası öne eğik öylece duruyordu.

İyice yatışan Mignard bürosuna çıktı, kendisiyle birlikte kimsenin odasına girmediğini ayrımsadı. İşçi temsilcilerinin denetleme yapacaklarını öğrenince tepesi atan Raoul Griveux hemen yanına geldi.

– Çırpınmayın... Sizin mizanlar ve rakamlar arasında tezelden yollarını yitirirler. Bu uyum ve tertibi daha da artırarak belki de içinden çıkmayı başarırız. Şimdilik pohpohlayıp, sırtlarını sıvazlamakla yetinelim...

Çalışanlar merkez salonda, Mignard’ın bürosuna çıkan merdivenin önünde toplanınca, güçlü bir sesle, bir durum değerlendirmesi yaptı Mignard.

– Dostlarım; veznedar, geçen haftaki yevmiyelerinizi sizlere ödeyecek. Grev yaptığınız günler için de ödeme yapmayı kabul ettim; bekarlara on, evlilere on beş Frank olmak üzere... Gelecek pazartesiden başlayarak, sizin temsilcilerinizle birlikte, imzalamış olduğumuz toplu iş sözleşmesinde öngörülen oranlarda ücretleriniz artırılacaktır. Sizleri işsizliğe mahkûm etmemek için, önerdiğiniz koşulları kabul ettim. Bu arada işlerimin gidişatı hakkında sizlere bir parça bilgi vermek istiyorum. Sizin temsilcileriniz de sipariş karnesinde bunları görüp doğrulayacaklardır. Sizlere yapmak zorunda olduğum yeni ödemeler beni malların fiyatlarını %30 artırmak zorunda bırakmaktadır. Şunu unutmayın ki, ücretlerde yapılan her tür yükseltme, yaşama yansıyan bir pahalılık olarak kendini gösterir.

– Kimse sizi artış yapmak zorunda bırakmıyor! diyerek, sözünü kesti onun, Alice Le Goff.

– Siz de hissedarlarınızı bekletin! Böylece fiyatları olduğu düzeyde tutarsınız, diye bağırdı Bébert.

– Fiyatları olduğu düzeyde tutarsak, diyerek sürdürdü Mignard, zararına üretim yapmış oluruz. Krizden bu yana hiç kâr etmiyoruz. Bizim iş alanımız öylesine zayıf ki, yaşamsal gereksinmelere yanıt vermiyor... Yabancı ülkelere gidecek elimizdeki siparişler bittiğinde, yeni sipariş yok artık. İki-üç ay sonra sadece iç pazara çalışmak zorunda kalacağız. Fabrika üretimi %40- %50 düşecek; aynı oranda işçi sayısı da düşecek demektir bu. Eğer hükümet gümrük vergisini yükseltmezse, yabancı rakiplerimiz bizleri kendi evimizde vuracaklardır. Bir süsleme, bir biblo, Leipzig’den gelenlerle aynı fiyatta olacak, sizler de işsizler listesine yazılacaksınız.

– İleride başımıza gelecek kötü şeyleri yaratanlar bizler miyiz, bunu mu kanıtlamaya çalışıyorsunuz bizlere?

– Eğer işverenler iş yerlerinin sürekli çalışmasını sağlayamazlarsa, anahtarları bize verip çekip gitsinler! diye gürledi Hénardot.

– Sizlerle bir işveren olarak değil, bir dost gibi konuşuyorum, diyerek karşılık verdi yumuşak bir sesle Mignard. Ben de daha hakça bir toplum isterim, kadın-erkek, işçilerime iyi bir yaşam, doğru bir ücret sağlamayı arzu ederim. Ben de rekabetin, istikrarsızlığın, belirsizliğin en iyilerin bile cesaretini kırdığı bir düzene göğüs geriyorum. İşin, rekabetin ve tasarrufun, başkaları gibi, sizlerin de hakkı olan özel mülkiyetin yasal kaynağını oluşturduğuna inanıyorum. Yine de, korkarım ki, ekonomik gerekleri öne sürerek, bilgisiz elebaşılar tarafından, görmeden sürüklenen sizler, işi biraz abartmış oldunuz. Ne olursa olsun, ben sizlerin yanında olacağım. Sonuna kadar, sizler ailelerinizi besleyebilesiniz diye, fabrikamı ayakta tutmaya çalışacağım. İşçi temsilcileri, uzlaşma öngörüyorlar; onlar da sorumluluklarını bilecekler. Bir mektup kutusu açıyorum sizlere: isteyen, düşüncesini belirtecek, eleştiriyorsa, bunu dile getirecek, hangi çalışma grubuna baskı yapılması gerektiğini gösterecek, ne yazık ki kaçınılmaz bu iş!.. Ben işimi yapıyorum; sizler de kendi işinizi yapacaksınız. Şimdi artık pazartesi iş başı diyoruz!..

Ödemeler yapılır yapılmaz, avluda sendika toplantısı yapıldı. Metal-iş Federasyonu, üye olanları kabul etmek, sendika kartlarını dağıtmak ve pul parasının bedelini tahsil etmekle görevli bir üye göndermişti. Hemen herkes kaydoldu.

Öğleyin herkes Bonhours’un oradaydı; kahvehane tıklım tıklımdı. İşgalin onuncu günü, grev zaferini kutlamak için herkese içki ikram ediyordu.

İşçiler de kahvehaneyi doldurup, gülüşmeler, coşku, arkadaşlar arası şakalaşmalar ve çarpışan bardak sesleri arasında ona karşılık verdiler.

Çakır keyif Perco’nun bas sesi kargaşayı bastırıyordu. Mignard’a götürmek için bir demet kırmızı gül satın almaktan söz ediyordu.

– Onun gibi sevimlisi yoktur! Düşünsenize bir, karımın, yılbaşı gecesi için yüz kuruş tutuşturuyor eline... İyi bir kiracı, iyi bir patron, iyi bir vergi yükümlüsü, iyi bir aile babası... Dört başı mamur biri desek yeridir...

– İyi, haydi adam et onu da, köy panayırına götür, buğday ekmeği yedir; acayip mahlûkatın sergilendiği barakalarda göster herkese, vallahi, çok para kazanırsın çook!

Şakayla karışık, en cömert olanlar, pantolon düğmeleri ya da kullanımdan kalkmış metal paracıklar veriyorlardı ona... Oradakiler şimdiden, yer yer değişikliğe uğramış, daha da güzelleştirilmiş grev anılarına dönüyorlardı konuşmalarında. Gelecek günlerde, Akdeniz’e Vezüv yanardağı ve piramitlere düzenleyecekleri seferlerden söz ediyorlardı; omuzlara şaplaklar atılıyor, gözler parlıyordu ışıl ışıl. Saat beşte, son içkiciler çinko tezgâhın dört yanına abanmış durumdaydılar. Kahvehane için rekor düzeyde bir gelir oldu bu.

Sonraki hafta, bir akşam iş çıkışında, Bonhours’un kahvehanesinin arka kısmında, ilk kez sendika şubesi toplantı yaptı. Sendika şube sekreteri Violet’nin çevresinde temsilciler vardı: Makine-bakımdan Michel ve Leclain; ambalajdan Perco; kalıptan Bébert ve çırak Lulu; torna-tesviyeden Thavers, Bastien ve Hadde bölümünden Paccraud ile Cila-nikelajdan Durieux...

Herkes yerine oturunca, Bonhours kapıyı araladı.

– Teşekkürler, dedi Violet. Henüz kimsenin dili damağı kurumadı. Birazdan seni çağırırız belki.

O çıkar çıkmaz, Perco düşüncesini açıkça belirtti:

– Eğer bir şeyler içmezsek, çekin arabanızı, diyecek bizlere... Salonu işgal etmek ve tek kuruş ödemeden adamın elektriğini kullanmak niyetinde değilsinizdir umarım?

– Her hafta yapacağımız toplantı için tutarız salonu. Böylece, kimse de kafa çekmek zorunda kalmaz.

Başı sonu belirsiz bir tartışmadır gitti. Perco kızgındı:

– Bir kulübe girip de orada içki içmemek olur mu? Salon tutmak için bile bir şişe devirmek gerekecektir.

Çeyrek saat geçti, bir karara varılamadı. Bir anda Lulu kızdı; saat dokuzda kız arkadaşıyla buluşacaktı.

– Geceyi burada geçirmeyeceğiz herhalde? Daha acil konular var...

Gaby umutsuzca kıpırdanıyordu.

– Ne istiyorsun diye sordu Violet.

Kalıp bölümünün temsilcisi ayağa kalktı nutuk çekecek gibi.

– Yoldaşlar, benim bölümde karışıklık var. Hızlı tempoda işi yasaklaması nedeniyle, sendikaya karşı sesler yükseliyor. Kadın işçi sayısı arttı: Gerçekte, bizimle patron arasındaki sözleşme sonucu, eskiye göre daha az kazanıyor kadınlar. Öfkeden kuduran bazılarıysa, işi yeniden bırakma eyleminden söz ediyorlar. Bazıları da zaten bırakmadı değil hani...

– Ücret farklılıkları büyük mü, diye sordu Violet.

– Hem evet hem hayır. İşine göre. Eski tarifeye göre pedalda çalışanlar 4-5 Frank alıyorlardı, hızlandırılmış tempoda ise 6-7 Frank. Fazla mesai ile ve biçimsel olarak pedal bırakmanın yasaklanmasıyla, 5,75 Frankı geçmez; öyle ki en kolay seriler için 2400 parça öngörülmüş azami...

– Bu durumda, saatte 20 kuruş eksik alıyorlar. Ama bu kadınların parmakları kopmayacak, diye açıklama getirdi Leclain, böylesi daha iyidir, uzun vadede anlayacaklardır onlar da...

– Öyle mi sanıyorsun? Bugün hızlandırılmış tempoda çalışan Nana ile karşılaştık da, sordum. Bana ne yanıt verdi biliyor musunuz? “Sendika tepemi attırıyor ha... Karşı çıktık yetmez mi? Bu kez işçi temsilcileri giriyor araya tamam mı, illa onun dediği olacak!” Eee, ben ne yapayım? Beni seçmiş bir kadın işçinin işten çıkarılmasını mı isteyeyim.

– Ne biçim iş bu? diye homurdandı Perco. Şu kadınları anlayamadık gitti...

“Kahrolası bireycilik!” diye geçiriyordu içinden Michel. Grev ateşi söner sönmez, ayrık otları gibi yeniden bitiyor her yerde. Bireyi insan yüreğinden söküp çıkarmak için daha ne kadar mücadele, ne kadar deneyim gerekecek acaba?

– Yeter! Söylenmek yok! dedi Gaby. Bir çözüm bulmak gerek. Ben bıktım kadın arkadaşlarla tartışmaktan.

– Çözüm bulundu, hem de nasıl! diye kestirip attı Violet. Madem bu kadınlara öngörülen en üst düzeyde para ödeniyor, o halde rahatlayıp susacaklardır.

Gaby alaya aldı:

– Evet, patron efendinin göğsüne kapanıp ağlamaya gidene dek öyledir... Patrona, ekmek paralarını kazanmalarına engel olunduğunu söyleyerek, sızlanacaklardır...

– Çok doğaldır ki patron da onlara hak verecektir! diye ekledi Perco. Sendikalılara sendikalarını vurdurmak için böylesine güzel bir fırsatı kaçırmayacaktır patron.

– Hayır! diye yanıt verdi Thavers, patronun kendisi de hızlandırılmış tempoda çalışmayı kazalara yol açtığı için yasakladı. Kendi koyduğu kurala karşı çıkmayacaktır.

Her yandan gülüşler bastırdı.

– Ne, bak sen, patron kuralı... Pek güvenmesen iyi edersin buna!..

Herkes tek tek düşüncelerini açıkladı. Kimi, parça başı işin kaldırılmasını, kimi bir genel kurul toplantısı daha, biri de suçluların patron tarafından işten çıkarılmasını istiyordu. Bir saatlik bir tartışmadan sonra hâlâ yerlerinde sayıyorlardı.

Gençler sabırsızlanıyorlardı.

– Bu gecelik hep kalıp bölümü burdaydı. Benim bir gizli buluşmam var!

– Herhalde burada yatmayacağız!

Sonunda hiçbir karar alınmaksızın, dağıldılar.

Ertesi gün, kapıcı, her işçiye patron tarafından gönderilen basılı anket sorularını dağıttı. Okunanlar arasında şu satırlar vardı: İşlerin ağır tempoda götürülmesi, sayıca fazlalık gösteren çalışanların bazılarını işten çıkarmak, işsizliğin önünü almak için örgütlemek, çalışma saatlerini azaltmak ya da kocası fabrikada çalışan kadınlara yol vermek gerekir mi gibi sorular...

Öğle yemeği sırasında, Bonhours’un kahvehanesinde, Michel ve Violet’nin de bu konudaki düşüncelerini öğrenmek için çevrelerini sardılar.

– Evet, düşük çalışma saati için en azından evet; gerisi için değil... diyordu Michel. Zaten sendika şubemiz karar verecek.

Akşam olunca, olağanüstü şube toplantısında, Michel patronun anketinde bir ‘bölücülük’ manevrası bulunduğunu bildirdi.

– İşten çıkarma yok... Ne dışlanan ne de ayrıcalıklı sayılan kişiler var... Hepimizin aynı kefeye oturtulması gerek, hepimizin daha az süre çalışması gerekiyor...

Thavers aynı kanıda değildi.

– Cutolli’ye bak. Karısı da iki çocuğu da fabrikada çalışıyor. Dört maaş giriyor evlerine her hafta, ayda beş yüzden fazla eder... Daha az iş varsa, önce ailesinden birkaç kişinin çıkarılması yerinde olur.

– Hayır, diyerek karşılık verdi Michel, çoğu insanın karısı da çalışıyor, çocukları da... Senin karın da postanede çalışıyor. Aramızda farklı çalışma kategorileri oluşturursak patronun tuzağına düşeriz.

– Grev süresince olduğu gibi tek ses, tek yürek! dedi yüksek sesle, biraz da iğneleyerek Thavers. Bunu biliyoruz, ama, bu böyle süremez... Kuşkusuz herkes eylem özgürlüğüne kavuşur yeni baştan: olağandır, insanları değiştiremezsin. Sendika düzeninin kurallarına karşın Nana’nın pedal bırakmasını engelleyemezsin. Benim kurallara saygılı olup olmadığımı sen bilirsin her şeye karşın. Ama, bireyi fazla zorlamamak gerek. Herkes lokmasını savunuyor.

– Böyle düşünüldüğünde, sen cumartesi ve pazarları, fazla mesai yapmayı kabul edersin, sen ücretli izindeyken, yerine başkalarını almalarını da kabullenirsin. Ayda 40 saatlik fazlalık, senin kafada dört kişi daha çıksa, bir arkadaş açıkta kalır demektir ve de toplumsal kazanımlarımız da havaya gider... Bir başkasının işinde çalıştığın sırada da patrona arkadaşını çıkarma fırsatı vermiş olursun.

– Peki patron artık sipariş almıyorsa? diye sordu Thavers, sanıyor musun ki tembel tembel oturalım diye bizlere para verir?..

Michel haykırdı:

– Onun güçsüz düşüşü, bugünkü ekonomik düzenin, sistemin çöktüğünün göstergesidir. İşçilerin birlikte hareket etmeleri, evet yalnızca bu herkese iş sağlayacaktır!

– Kuramsal olarak çok doğru da, henüz işin orasında değiliz.

– Oraya da geleceğiz! Bu arada kitleleri eğitmek, onları tarihsel sorumluluklarının bilincine vardırmak, mücadele için gücüne güç katmak, donanımlı kılmak zorundayız. Evet, senin de dediğin gibi, bugün lokmasını vahşice savunmak zorunda olan kişileri eğiteceğiz. Onlara dayanışmayı, yardımlaşmayı, sınıfın çıkarları karşısında takındıkları bencilliği silip atmayı öğreteceğiz. İnsanları değiştireceğiz. İş başında! Bir fabrika gazetesi çıkarmayı öneriyorum.

Şaşkın şaşkın bakıyorlardı yüzüne. Michel, konuşmasını sürdürdü:

– Pek tabii ya! Her birimiz kendi atölyesinin aksayan yönlerini anlatan bir makale kaleme alarak, örneğin Gaby’nin yazacağı makaleyi alalım ele...

Sözkonusu kişi gürültülü biçimde karşı çıktı buna:

– Makale mi? Ne makalesi! Ben adımı yazıp, imzamı atmayı bilirim yalnızca...

Michel gülümsemeden edemedi. Bu tür sarsılmaları bilirdi, bomboş bir kağıdın önünde düşüncesini toparlamak, sözcük aramakla geçirdiği geceleri anımsıyordu...

– Sinirlenme! Makalenin nasıl olacağını sana ben anlatacağım; ne kadar kolay olduğunu göreceksin. Senin atölyedeki en önemli sorun, hızlı tempoda çalışma yapılması. Bu biçimde çalışan kadınlar, gerçekte bir buçuk saatlik bir ücret alıyorlar, oysa ötekiler bir saatlik ücrete konuyor öyle değil mi? Durum böyleyken, şu sıralardaki sipariş azlığıyla, bugün çok hızlı iş bitirmek, yarına işsizliği hazırlamak demektir. Arkadaşlarına da kendilerine de haksızlık ediyor bu kadınlar. Kabul edilebilir bir şey değil. Sonra sonuç bölümüne geliyorsun: İşte bu nedenle, hızlandırılmış tempoda çalışmamalıyız; işçi temsilcilerinin öngördükleri rakamları dikkate almak gerekir.

Gaby’nin masadan aldığı yağlı pis bir yemek listesinin arkasına notlar aldığının farkına varmamış gibi görünerek sustu.

– En önemlisi, düşünceyi kolay yoldan, yalın ve açık biçimde açıklamaktır. Bir yazı kurulu saptarsanız, yanlışları düzeltip, noktalama işaretlerini koyarak teksir makinesinde çoğaltıp yayınlanmasını sağlar. Makalenin sorumluluğu, kurumun sendika şube bürosunda olacaktır. Aramızdan seçilen kişiler bizlere onay verebilecek, bizlere yanıt verebilecek, tahminlerde tavsiyelerde bulunabilecek, bazı değişiklikler yapabilecektir.

Tek tek işçi temsilcilerine baktı.

– Tek tek her biriniz bu gece eve dönünce, masa başına geçin! Yarın, makalelerinizi hemen şurada seçeceğiniz yazı kuruluna vereceksiniz.

Bu edebi çalışma işçi temsilcilerinin hoşuna gidiyordu. Onlara, düşüncelerinin basılı haliyle yepyeni bir değer kazandıracağına inanıyorlardı. Peki ama, kalem oynatmayı bilebilecekler miydi acaba? Korkularını, alay ve gülmece ardına saklıyorlardı.

– Bir sözlük satın almam gerekecek.

– Takma kafana. Okulda beden eğitiminde birinciydim ama, imla dersen o da beni bilir...

– Kafana buz koyarsın menenjite yakalanmak istemiyorsan tabii!

Sendikacı Mignard, Mignard-Lambert ve Ortakları Kuruluşunun sendika şube organı olarak, işte böylece doğmuş ve ilk sayısı yayımlanmış oldu.

Çok çabuk oldu herkesin bunu benimsemesi. O güne dek sesi soluğu kesik fabrika, bundan böyle istediği gibi düşünüyor, konuşuyordu artık. Eskiden, yönetimin önlem ve angaryalarına karşı direnemeyen işçiler, şimdi eleştiri yapıyor, düşünce ve isteklerini gazetelerindeki mektup köşesinde yazıyorlardı artık... Anlaşmalarını daha da güçlendiren bir bağdı bu.

Grev yalnızca onların yaşam koşullarını değil, bilmedikleri bir dünyayı, ortak çaba, mücadele ve özveri dünyasını gözler önüne sererek tam da işçilerin kendilerini değiştiriyordu sonunda. Ücretlere zam konusu, tatil anlayışına yaklaşım, ortak bilet, neşeli tren yolculukları, tatil ve gezme keyfi, orman kıyılarında kamp ateşleri, çayırlarda mehtaplı geceler, haftada kırk saat çalışma ve iki tam günlük dinlence –burjuva politikacılardan birinin “iki pazarlı hafta” adını taktığı hafta sonu tatili–, ulus yaşamına katılma duygusu; olayları ve sendika düzeninin işleyişini ya da siyasal etkinlikleri etkileme duygusu, bütün bunlar, fabrika içinde büyük bir arkadaşlık ve kardeşlik havası estiriyordu.

Yoksulluk çok uzun bir süreden beri onları bir kenara fırlatmıştı. Onları hor görenlerin topukları altında ezilmişlerdi uzun süre; hor görülecek kişiler olduklarına inanıp kabullenmişlerdi hallerini. Şimdiyse yeniden ele geçirdikleri öz değerlerinin güvencesi içerisinde başları dik alınları paktı. Açılım, kaçış, bir şeyleri önceden tasarlama; grev başka başka kazanımları akla getiren yepyeni bir dönemin başlangıcını belirliyordu. İşçiler bir daha asla köleliğe ve eski suskun hallerine düşmeyeceklerdi.

İşgal belleklerde alev alevdi. Güçlü bir yürek gibi akılları ışıtıyordu. Coşkulu saatleri tutan bağ çözülünce, kızıl bayraklar, üç renkli Fransa bayrakları, yazılar, flamalar ve gidonları çiçeklerle süslü bisikletler arasında, buyrukların savrulup pankartların dikeldiği, marşlı, şarkılı geçit törenleri; çelenkler, fenerler, meşaleler, armonika ezgileri, halk oyunlarıyla, altı hafta öncesinden kutlanan bir 14 Temmuz şenliklerinin sarhoşluğu akıyordu sokaklarda... İşgal hareketi, coşkuların gömüldüğü bir çukur; yüreklerin birbiriyle kaynaştığı bir yer, kendiliğinden ortaya çıkıveren ve kimselerin onlara al senin olsun diye veremeyeceği bir hazine olmuştu... Grev, birliği gerekli, zorunlu kılıyor; birlik ise grev içinde güçleniyordu. Huy ve anlayış farklılıkları silinmiş, azalmış, genel ortak enerji kor ateşi içinde buharlaşıp uçmuştu... Kurak günler onların baş döngüsü içinde bu şafağı boğmaya kalkışmasın boşuna; Aralık soğukları Haziranın parlak renkli çiçeklerini solduramaz: öyle ya tüm bunlar olup bittiyse, bütün bunlar bir daha olabilir...

Öğle saatlerinde, Bonhours’un kahvehanesinde, grev kurulu üyelerini sorularla sıkıştırdılar:

– Söylesene Michel, arkadaşlar, grev öncesi ile şu andaki durumlarımız içinde varolan fark üzerine bir makale istediler benden. Bana birkaç ip ucu veremez misin?

Yorgunluk nedir bilmeyen Michel, başvurabilecekleri kitap ve broşürleri sayıp döküyor, ele alıp geliştirecekleri fikirleri açıklıyordu onlara. Çok çabuk fikir değiştirdiği söylenen ve yaşamın gerçek değerlerine sadık kalan, gülüşüyle öfke ve kinini, haksızlığa boyun eğmeyişi anlatan bu Parisli grubun giderek daha bir parçası olduğu, onunla bütünleştiği duygusuna kapılıyordu.

Eski sempatizan Violet, yirmi kadar gençle birlikte –aralarında Lulu, Bebert, Joseph Henardot, Gaby Touraine, Lucie La Rousse olduğu halde– Komünist Parti’ye kaydolmuşlardı...

Bir seçim yapması söz konusu olunca işçi sınıfından yana olduğunu söyleyen Bay Adrien ustabaşılık görevi, gizlilik zorunluluğu, gölgede kalmak zorunda bırakıyor, grev sonrası ise işçi sendikasından uzak tutuyordu onu; az konuşmayı seven mizacıyla her zamanki işlerine vermiş kendisini, uğraşıp duruyordu. Grevciler tarafından kabullendiği için mutluluk duyan Adrien onların yanında savaşım vermekten duyduğu gururla, kitlelerin başarılı atılımlarına hayran bir halde, yalnız ve sessiz, ulaşılması olanaksız düşlerine dönüyordu yönünü tekrar. Artık Mignard ve genel müdür Kaşınık’ın gözünde kuşkulu kişi olarak algılanan Adrien, işçilerin güvenini kazanmıştı. Bu onu teselli ediyordu.

Günlerden bir gün, birisi çıkıp boş zamanları değerlendirme kurulu kurulmasını istedi, bu kurul, tatil için bilet sağlama yoluna gidecek, çok pahalı olmayan bir yerler bulacak, gezilecek ilginç yerler saptayacak, otellerde indirimler sağlayacaktı. Bir başka kişi de satın alma kooperatifi kurulmasını salık verdi; üçüncü bir kişi ise bir gezici kütüpane istedi.

Kağıt ve yapışkanlar uzmanı olan Perco, kütüphaneci seçildi. Sabahları yemek çıkını yanında bir de değiş tokuş edilecek romanlar, satılık broşürlerle tıka basa dolu küçük bir valiz taşıyordu artık.

Sahip olduğu önemden dolayı üstün bir havalarda, onun edebiyat dünyasını reddedenlere açıkça uzun uzadıya vaazlar veriyordu:

– Bilgisizlik içinde kokuşmuş bir yaşam mı sürmek istiyorsun? Benim ahlaki besinime hayır mı diyorsun? Bir şey anlamamakta diretiyor musun yani? Belki alfabeye gereksinimin vardır ha? Yoksa iskambil kağıtlarının kurallarını mı yeğliyorsun? Cinsel eğitim midir istediğin konu? Yoksa bir kabızın anıları mı?..

Akşam olup da eve döndüğünde bir sandalyenin üstüne koyuyordu, muzaffer havalarda, araç gerecini.

Suçlamalarına şimdilerde ara vermiş olan Cotrone ana, ona çok yer işgal etmemesi için ricada bulunuyordu.

– Kütüphaneni yatağın altına koy, ayak altında dolaşmasın.

– Kitaplarıma dikkat edin, kutsaldırlar... Valizimi karıştırma! diyerek söyleniyordu onlarla eğlenip duran P’tit Louis’nin önünde.

Valiz! Korkunç sözcük yeniden çıkmıştı ortaya. Eski hikâyeler, ağız dalaşları unutulup gitmiş... Grev Perco’ya, hiç ummadığı bir başka karşı duruş tavrı kazandırmıştı.

Her şeyin önü açılmış, yeni bir şekle girmiş gibi gözüküyordu. Michel bile daha hafiflemiş hissediyordu kendini... Altı katı bir solukta çıkıyordu; yukarıda, gökyüzünden hemen aşağılardaki ilk katta Marie-Louise’i bulacağını hayal ederek tırmanıyordu merdivenleri. Fabrikada birdenbire ortaya çıkıp da kendisine yiyecek çıkını getirdiğinden beridir, korunmasız genç işçi kadına beslediği dostluk duygusu, özellikle acıma, merhamet türünden bir duyguya, daha yumuşak bir sempatiye dönüşmüştü. Eğer eve erken dönmüşse birlikte yiyorlardı akşam yemeğini. Partizanlık görevi nedeniyle geciktiğinde ise, yemeğinin masasına konacağını ve sıcak kalmasına özen gösterileceğini biliyordu. Bazen de gece yarısına doğru bir el hafifçe vururdu kapısına. Marie-Louise bir şeye ihtiyacı olup olmadığını sorardı.

Ücretli izin sırası kendisine gelince, Michel Paris’te kaldı. Ne çok toplantı, ne çok sorumluluk. Parti, sendika, İspanya’daki durum...

Bazen de Marie-Louise ile bir kaçamak yapıyorlardı. Trene ya da otobüse atlayıp civardaki bir ormana atıyorlardı kapağı. Serin bir karanlığa, orman içlerine dalıyorlardı. Çocuklar sarı düğün çiçekleri topluyor, kelebeklerin peşisıra koşuyor, dallar arasına dalıp saklanıyorlardı. Güneş altındaki bir göl kıyısına uzanıyor, otların üstünde yiyorlardı yemeklerini. Akşam dönüşte, Michel, uyuyan Lisette’i omzunda taşıyordu eve kadar...

Çocuklar kendilerini sevenleri bilirler; asla yapmacık sevgiye, uydurulmuş sözlere, ikiyüzlüce okşamalara kanmazlar. Bernard ve Lisette, Michel’e tapıyorlardı. Çocuksu dillerinde adı “Ami Mi”nin Mimi’ye dönüşmüş biçimiydi. Cotrone ana gibi altıncı kattakiler için de Michel “Mimi” olmuştu.

Makineci ile terzi kız arasında giderek artan içtenlik evdeki herkesin ilgisini çekiyor ve dedikodu konusu oluyordu.

– Onun hizmetçisi mi? Hadi canım sen de! Tahtadan değil ya bunlar, insan!..

– İki çocuğuyla terk edilmiş bir anne, hiç şakası yok. Aynı biçimde, Mimi de ağır başlı ve düzenli biri. Turnayı gözünden vuran kadın...

– Adam da öyle canım. Kadıncağız evine barkına bakar... Parasını tutar...

Durum iyice anlaşılıp yargılanınca başka başka konulara atladılar...

Güz gelmişti, ilk yağmurları, ilk soğukları ve sisleriyle gelmişti.

– Yaz ne çabuk geçti, diyerek içini çekti Marie-Louise.

– Gelecek yıl çocuklarla deniz kıyısına gideriz.

Marie-Louise, dili tutulmuş gibi bu mutlu habere inanamadı. Michel’i Morbihan’a götürecek, iki hafta boyunca ona sahip olacak, yalnız Marie-Louise’in, onun olacak Michel. Doğduğu toprakları, yıkıntılar ve menhirlerle yüklü yerleri, dalgaların çarptığı granit, kayalık burunlarıyla; şişik tulumlarına üfleyen, kolsuz, uzun ceketli gaydacılarıyla memleketini gösterecekti Michel’e. Michel de, o da, çalışmayı, işlerini, çağlar ötesinden gelen rüzgârın gürültüsü içindeki yorgunluklarını, böylece unutacaklardı; kumsalda kötülükçü cinlerin⁴² dansını gözlerinin önüne getirmeye çalışacak, dünyanın bir ucundaki bu havayı birlikte soluyacaklardı.

Şu sırada Michel bütünüyle kente, insanlara, onların kaygılarına, mücadelelerine aitti...

– Kendini niye böyle harcıyorsun? Bu neye yarar ki? diye soruyordu Marie-Louise ona gece geç vakit döndüğü zamanlar. Evet grev boyunca her şeyi düşünmemiz gerekti. Ama şimdi neyi?.. Birazcık dinlenemez misiniz? Öyle ya kazandınız artık değil mi?

Michel başını iki yana sallıyordu:

– Kapitalist düzen sürdükçe, kazandığımız başarılar tam ve kesin değildir.

Haftalar geçtikçe daha ciddi, daha kaygılı oluyordu. Odasının duvarına bir İspanya haritası asmıştı: Kırmızı başlı toplu iğneler Cumhuriyetçilerin elinde olan cephe hattını işaretliyordu.

Bir akşam, bin dereden su getirerek, bir süreliğine ortalıkta gözükmeyeceğini bildirdi Marie-Louise’e.

– Peki nereye gidiyorsunuz? Sorusuyla karşılık verdi merak içindeki kadın.

Michel haritayı gösterdi.

– Orada çarpışmalar var...

– Evet doğru.

– Oraya gitmeniz için kim emir verdi?

– Uluslararası işçi dayanışması.

Michel ona topsuz, uçaksız, kendini savunan İspanyol halkının bozguna uğramasının Fransız işçi sınıfı için kaçınılmaz biçimde ne anlama geldiğini uzun uzadıya anlattı. Haziran ayında elde edilen kazanımların yeniden sorgulanması, ülkenin çepeçevre kuşatılmış olması, üç cepheden düşmanın sıkıştırıyor olması... Faşizm halklara karşı köleleştirme savaşını başlatmak için onca açlık, sefalet ve yüz yıldır acıların yaşandığı bir ülke olan İspanya toprağına göz koydu. Canavarla savaşmak gerekiyordu. Tersi durumda ona yem olunabilirdi... İspanya aracılığıyla Hitler’in ulaşmak istediği yer Halk Cephesi’nin önderliğindeki Fransa’dır. Paris yolu Madrid’den geçer...

– Peki ya kişisel yaşamınız ne olacak? Mutluluğunuz? Tasarılarınız? diye mırıldandı Marie-Louise çaresiz ve bitkin haldeydi.

– Daha sonra, daha sonra, döndüğümde...

– Ama yaşadığınız anı, bugününüzü feda ediyorsunuz.

– Geleceğe güvenmek gerek...

– Tek bir kişi ne yapabilir?

– Öteki insanları sürükler...

– Neden ama hep mutsuz, acılı insanlarla uğraşmak, meçhul kişi olarak göstermek kendinizi, bedelini doğrudan kendi yaşamıyla ödemek böyle?

– Onların acılarına ve savaşımlarına ilgisiz kalamayız, görmezden gelemeyiz... Onlar da bizlerden birileridir. Hep birlikte kazanacağız zaferi, hep birlikte mutlu olacağız...

20. Bölüm

GEÇİT YOK

Gece ilerledikçe soğuk artıyordu. Ağaçlar, çalılıklar, ot yığınları karanlıkta şöyle bir belirip, beyazımsı bir renge bürünüyordu. Michel nöbet yerini değiştirdi. İki kaya arasında yer alan bir çukurluk buldu; ikinci bir battaniyeyi –incecik, delik deşik, kenarları saçaklanmış bir yaygıydı bu– başının üstünden savurarak sarındı ve boynunda bağladı. P’tit Louis’nin alaycı sesi hemen ayakları dibinden yükseldi...

– Benimkini de ister misin? Kaloriferinizi nereye kuralım istersiniz bayım? Ne de olsa, burası Kuzey Kutbu...

– Yok canım, mart ayındayız; Sierra dağlarında, portakal ülkesinde olsan bile, takırdarsın bu vakit! Bembeyaz çiy tanelerine baksana.

P’tit Louis iki büklüm, sokulduğu çukurdan, sırtında kalın bir kuru yapraklardan bir manto ve elinde tüfeği olduğu halde dışarı çıktı.

– Haklısın! İnsanı çimdikliyor!..

İki arkadaş karanlığa gömülmüş vadiyi, kulak kesilip dikkatle incelediler.

– Güzel bir mayıs akşamı bulvarlarda geçit törenlerinde yürürken, bir yıl sonra Madrid yolunu korumak amacıyla üniformaya bürüneceğimizi kim bilebilirdi?

– Paname⁴³ bayağı uzakmış! dedi üzüntüyle P’tit Louis.

Michel susuyordu. Fabrikayı, grev günlerinden sahneleri, arkadaşlarını gözünde canlandırıyordu. İki küçük çocuk yüzü arasında, bir kadın çehresi sıyrıldı anılar denizinden, sisler arasında silinip gitti...

Tam karşılarında, ağaran gökyüzünde inişli çıkışlı bir çizgi halinde, dağların tepeleri belirdi. Yer yer ışıklar, ışıklı noktalar yanıp sönüyordu, sonsuz büyükte bir duvar gibi yükselen sıradağlar içerisinde. Eli yüzü yakan soğuk bir rüzgâr, uzaktan uzağa patlama seslerini getiriyordu onlara dek.

– Ne zaman saldırıya geçecekler?

– Kuşluk vakti belki. Madrid’e girmek için öte yandan gedik açmayı deneyeceklerdir. Kötü bir darbe vurmaya hazırlanıyor olmalılar.

– Güçlerini o yana kaydırırlar mı ki?

– Korkarım evet. Yol dönemecine hakim tepedeki ağıla iki makineli tüfek yerleştirilse iyi olur.

– Ya tam karşı cepheden saldırırlarsa? diye sordu P’tit Louis. Beş makinelinin ikisini oraya kaydırmak akıl kârı gibi görünmüyor bana.

– Savaş, dostum, riski göze almaktır. Önemli olan, yanılmamak! Doğru hesap yaparsan, genel bombardıman var demektir. Aksi takdirde yandın gitti!..

Sigarasını sinirli bir hareketle bastırarak söndürdü ve kararını bildirdi:

– Ağılı küçük bir kale, bir korugan haline getirelim. İki Hotchkiss’le batarya kuralım oraya. Topçu erine haber ver, gerekli malzeme ve cephane gelsin. Biz orada olduğumuz sürece burada kumandayı Prosper⁴⁴ alsın.

P’tit Louis, alacakaranlıkta gözden yitti. Michel, yalnız kalınca düşüncelere dalıyordu. Ya faşistler sağ cenahtan saldırırlarsaydı, ellerindeki iki makinelinin ateşiyle karşılarlardı onları. Ama eğer karşı cepheden saldırıya geçerlerseydi, daha zayıf bir savunmayla karşı karşıya kalacaklardı: yukarıda oluşturulacak korugandaki makineli tüfekler, ters yönde kalacaklarından, pek bir işe yaramayacaklardır. Tam bir şans-talih oyunuydu bu.

Ellerindeki silahlarına abanmış gölgeler ilerlemekteydi.

– İki, üç çıkış yapmak gerekecek! dedi nişancılardan adı Lenory olanı.

– Hayır, diye yanıt verdi Michel. O teraneye tekrar başlamayalım. Eğer herhangi bir düşman gözcüsü bizi fark ederse operasyon başarısızlıkla sona erer. Karanlıktan yararlanarak, dört bir yandan ilerleyelim. Hiç gürültü çıkarmamaya dikkat edin!..

Michel, urganla omuzlarına astığı bir kasayı taşıyordu sırtında. Yüksek düzlüğün kenar kısmına doğru yöneldiler teker teker, kayadan kayaya gizlice sızarak falezin böğründe açılmış geniş bir yarıkta, yan yatmış daha küçük kaya yığınlarının ortasında yol aldılar uzun süre. Adamlar çalılıklara, kaya çıkıntılarına, sırtlara tırnaklarıyla yapışıp tutunmaya çalışıyorlardı; nihayet, devler için hazırlanmış, Don Kişot’un yol alabileceği, ama Rosinante’nin kemiklerini kırabileceği bu yeri basamak basamak inerek aşağıya ulaştılar...

– Şimdi yol daha kolay ama daha tehlikeli hal aldı. Çalılar ardına dikilmek için aralarında harika anlaşır bu mağripliler. Ateş etmezler belki ama, eğer bizi fark ederlerse, kaybedecek neyimiz var, bizler de bekleriz!

Birbirinden küçük duvarlarla ayrılmış, ekinsiz toprak setleri geçtiler. Soluk almak, etrafı dinlemek ve gözlemlemek için duruyorlar, olağandışı bir şey bulamıyorlardı. Derken, hemen sağlarında bir patlama duydular. Komşu bölükte bir gece çatışması süregidiyordu.

Ağılda yalnızca duvarlar ayakta kalmıştı. Kale duvarları! Çimento bulunmayan bütün dağlık ülkelerde olduğu gibi üst üste yığılmış koca taşların arasından, kısa aralıklarla ateş edebilirlerdi. Yola tepeden bakıyorlardı; ateş açınca, belli ki yoldan geçişi olanaksız kılacaklardı. Taş yığınları, onların karşıdan görülmelerini engelliyor, koruyordu onları.

Taş bloklar üzerinde, kayalıkların çukurlaştığı yerden kuş sesleri yükseldi. Tarla kuşları, güneşin doğuşunu selamlıyor olmalıydılar. Her taşın ölüm saçtığı bu vahşi manzara içerisinde kuş sesleri duyduğuna sevindi Michel.

– Özgürlük, sen bizim tarla kuşumuzsun! Seni öldürmezlerse, birazdan şakıyacaksın, havalara uçacaksın güneşi karşılamak için.

– Michel ve P’tit Louis ile iki topçu nişancı eri ve topu doldurmakla görevli iki topçu eri, duvarın doğal mazgallarına mitralyözleri yerleştirdiler. Sonra cephenin bu en uzak noktasında, kayalık tepeler ardında, görüş alanı dışındaki başka kayaların çevrelediği bir havuzumsu mevkide düşünceye daldı hepsi de...

– Bütün dünya işçi sınıflarının gözü bizlerin üstünde desek yeridir! şeklinde şakaya girişti, ellerini kalçasına dayayan P’tit Louis.

Öteki topçu, Rossignol⁴⁵ bu güzel coşku üzerine biraz su serpeledi.

– Faşistlerin gözleri de bizim üzerimizde!

Vadi tabanından hafif bir sis tabakası yükseliyordu yukarı doğru. Michel, duvarlar ardına tünemiş, dürbünüyle çevreyi kolaçan ediyordu. Ağıla iki adım ötede duran P’tit Louis, kayayla sanki bütünleşmiş gibiydi; ilerdeki dorukları gözlüyordu... Birden Michel’in yanına atladı.

– Saldırı hazırlığı var. Mitralyözcüler vadiye doğru inişe geçmişler...

Bir makineli tüfek takırtısı söylediklerini doğruladı.

– Bizimkiler onları gördüler. Karşılık veriyorlar...

Michel dudaklarını ısırdı... Yoksa yanılmış mıydı? İçinden geldiği gibi, kötü bir çıkışla, birliklerini saldırı gücünden yoksun mu bırakmış oluyordu acaba?

Karşıki tepe aydınlanıyor, gümbürdüyor, makineli ateşi açıyordu. O sırada, vadinin üzerinde Junkers uçakları gökyüzünde koca halkalar çiziyor, Frankocu topçular, cumhuriyetçi cepheleri bombardıman altına alıyorlardı... Michel ve P’tit Louis, vadiden yukarı çıkan ve yolu Rio Tinto’ya bağlayan köprüye yaklaşan düşmanı çıplak gözle görebiliyorlardı.

– Sayıları çok değil, diyerek gözlemini belirtti Michel. Bu bir tümen midir ki?

Prosper’in üç makinelisinin kuru takırtısı, öfkeyle patlayan faşist karşıtı topların boğuk gümbürtüsüne karışıyordu:

– No-pa-sa-ran... No-pa-sa-ran!⁴⁶

Patlamalar yola yakın yerlerde çukurlar açıyordu. Michel, savrulan toprağın, zeytin ağaçlarının, çalılıkların, bağ tiyeklerinin ardına gizlenmiş, saldırıya hazır haldeki cumhuriyetçilerin üstüne hızla inişe geçtiğini görüyordu. Karşı ateşle önü kesilen saldırıya, dönüp dönüp yeniden yükleniyordu. Bozgun durumunu gizlemek isteyen düşman, amaçsız, rastgele bombalamaya devam ediyordu. Havan topları, falezden açılan ateşle yerle bir ediliyordu.

– Franco cephanesini har vurup harman savuruyor, dedi Lenory; faturayı onun ödemediği belli...

– Birinci aşama tamamdır! diyerek sonucu bildirdi Michel.

– Devamını bekleyelim bakalım, dedi P’tit Louis ona. Şöyle biraz atıştıralım mı?

Savaşa hazırlanırken, Hotchkiss’ler için cephane getirmişlerdi de aç karınlarını hiç düşünmemişlerdi doğrusu... Unuttukları için kızgındılar.

– Ben de susuzluktan geberiyorum.

Karşıtlıklarla dolu bu ülkede sıkça görüldüğü gibi, geceki buz gibi soğuğun ardından şimdi de neredeyse bir çöl sıcağı bastırmıştı. Bulutsuz bir gökte parıldayan ve taşları, kayaları iyice ısıtan güneş, dertlerine dert katıyordu. Bir gölgelik yerde çömelmiş halde, bomboş bir mide ve kuru çatlak dudaklarla, hiç konuşmadan öylece duruyorlardı; acı tadıyla ağızları sanki son tükürük damlalarını boşa harcamamak için biriktirmekteydiler...

Saat üçe doğru, Franco yanlılarının havan mermileri yağmur gibi üstlerine inmeye başladı. Karşıkı tepeler aydınlanıyor, duman tütüyor, kırmızı noktacıklar yayılıyordu yıldız yıldız... Bu kez, cumhuriyetçilerin topları daha zayıf bir karşılık veriyorlardı. Michel yumruklarını sıktı. Bu rezaleti biliyordu. Silahlar, Almanya’dan, İtalya’dan akıyordu Franco’ya. Cumhuriyetçilerin satın aldıkları toplarsa Pirene dağlarında sınırda bekletiliyordu. Korkak hükümetler, sözümona demokrasi adına yeşil bir halı çevresinde, müdahale edilmesini istemeyenlerin oluşturdukları bir komite kuruyor ve abluka altına alıyorlardı...

– Berbat bir oyun! Ne biçim alçaklık bu! Homurdanıyordu Michel böyle diyerek...

Gitgide daha da sıkışık bir güzergâh izliyordu ıslık ve vınlama sesleri. Toz duman ardında, gözükmeyen yarın dibinde, patlamalar, pas rengi pırıltılar arasında kaya parçaları fırlatıyordu.

Akşama kadar asla dayanamayız, diyerek iç geçirdi P’tit Louis.

– Titriyor musun moruk, diye takıldı Michel.

– Hayır ama, susuzluktan dilim damağım kurudu.

– Bonhours babanın elinde bir şişe Beaujolais olduğu halde, yolun öte tarafından çıkıp gelse ah ne iyi olurdu, ama ne yazık!

– Bak bak, vadiye bak, önümüzdeki şu sazlık hatta bak! Kesinlikle bir kaynak vardır oralarda. Oraya gitmek istiyorum!

Michel dürbününü kaptı, P’tit Louis’yi de omuzlarından yakaladı:

– Şimdi sırası mı? Su konusuna gelince, bir bira bulabilirsin... Hazır olun çocuklar! Genel taarruz bu taraftan gelecektir...

Vadiyi kesen kılıç kayanın örtelediği tarafta, üç düşman müfrezesi, beş yüz metre uzunluğundaki bir cephede, açık hedef oluşturmaktaydı.

– Yükselteç sıfır; makineli ateşe hazır! Kolun en arkasından baş tarafa doğru taramaya geç!.. Bir numaralı makineli, hedef sol taraftaki grup, öbür ikisine de ötekiler düşüyor...

Mağripliler, başlar yüksek düzlüğe dönük, tüfekler kol altında, hiç kuşku duymaksızın ilerliyorlardı. Omuz kayışlarından subay oldukları belli olanlar, yan kanatları tutuyorlardı. Michel onları topçulara işaret etti.

– Merak etme, atış menzilimizde...

“İnsanları öldürmek zorunda kalmak korkunç bir şey,” diye geçirdi aklından şimşek hızıyla Michel; ölüm saçmak korkunç, bunca yaşamak isterken insan... Ama bizim savaşımız başka savaşları yok edecektir...

Melilla’da öldürülen işçiler geldi hatırına, Rio Tinto’lu madencilerin açtıkları kuyularda boğuldukları; Badajoz’lu çetelerin üstlerine gaz döküp meşaleler gibi tutuşturulduklarını hatırladı... Üstlerine doğru gelen, ellerinde kalın sopalarıyla subaylar, belki de bu katliamlara katıldılar, kuşkusuz onaylıyor olmalıydılar; yarın başka katliamlar da yapacaklardır... Yüreğindeki kin tutuştu.

– Hazır ol! Ateş, buyruğunu verdi Michel.

Makineli tüfekler birinci taramayı başlattılar. Dürbünle ateş hattını izliyordu Michel. Şaşkınlık! Tam bir panik olmuştu... Düşman birliği dört bir yana kaçıştı, ağaç gövdelerinin ardına, hendeklere, yamaçlara, çukurlara dalarak görüş açısından çıktılar... Yerde cesetler uzanıyordu. Kimileriyse önce ayağa kalkıyor, tekrar tökezleyip kapaklanıyordu yere... Bir çukurdan gölgemsi bedenler çıkıyor, iki üç sıçrayışla küçük koruluğa akın ediyorlardı.

– Bir fişekliği boşalt şu köşeye, ateş!

Ağaç dalları havada uçuşuyordu. Ağaç dallarına bürünmüş, çalılık sarınmış insanlar yerlere atıyorlardı kendilerini karın üstü; tırmanmaya çalışıyor, çabalıyor, kurşun yağmuru çepeçevre sarıyordu her yanlarını...

– Sağ tarafa dikkat! diye haykırdı Michel. Bir dizi yerli asker süngü takmış, başlarını koruyarak onlara doğru hızla ilerliyordu. Michel, çevresinde vızlayan sonra da ağılın taş duvarlarına çarpıp düşen kurşunların sesini duyuyordu.

– Kısa namlulu tüfekleri hazırlayın! diyerek bağırdı kendi parabellumunun çıtçıtını açıp kılıfından çıkarırken...

İki kısa tarama, saldırıyı durdurdu. Daha on kadar ölü bırakarak geri çekildi.

– Burada daha fazla kalamayız! dedi Michel, makineliler bastıracak şimdi.

Malzeme ve araç-gereci elli metre kadar yukarıda bir yere, küçük bir duvar ardına taşıdılar.

Henüz mevzilenmişlerdi ki top ateşi bastırdı. Mermiler eski siperin çevresinde patlıyordu.

Yeni mevziden derhal ateşe koyuldu makineli tüfekler.

Taarruz hattı önce sarsıldı, sonra kırıldı ve dağıldı. Üçlü dörtlü gruplar halinde, Franco’cular vurulup düşüyorlardı yere... Kurşunların korumasında olanlar, çukurlara atlıyor, yere yatarak gizleniyorlardı.

Michel ölüleri sayıyordu. Katolik İspanya krallarının geleneksel düşmanı olan Mağripliler, kendilerini baskı altında tutanlar için düşüp öldüklerini düşünüyorlardı öfke içinde. Faşizm tarafından kullanılan bu yoksul insanlar, kendileri gibi, sömürülen başka yoksul insanları öldürüyorlardı...

Topçu erlerinden Rossignol, başı omuzları içine çekili halde bir tahta oturağa ilişmiş, gözlerini iyice kısmış biçimde, sanki talimdeymiş gibi duraksız ateş ediyordu. Gez-göz-arpacık deyip, arazideki engebeleri izliyor, çukurların tepesinde hizalıyor, parmağını tetikte kısıyor, en ufak tersliği, olağan dışı görüntüyü, en küçük kıpırtıyı gözlüyordu. Şu küçücük kara çizgi, herhalde bir kuru yaprak değil de hedefe doğrultulmuş bir tüfekti hiç kuşkusuz... Küçük bir alev yükseldi yerden, sonra bir parçacık duman, kurşun kulağında ıslık çaldı. O da tetiğe basıp cevabını verdi.

– Al bir kişi daha! İşçilere ateş edemeyecek artık...

Dikkatle gözlemeye girişiyordu; yeni baştan, on kadar kurşun sıkıyor, sinirlenmeden, asla rastgele değil dikkatle, aşağıda yer yer ışık saçan noktaların üstüne üstüne bastırıyordu...

Ne var ki faşistler hiç de yenilmiş gözükmüyorlardı. Gece bastırmadan bitirmek istiyorlardı. Subayları, üçüncü bir saldırı için, koruluğun arka tarafında yeniden bir düzene sokuyorlardı kalanları.

Taarruz başladı. Mağripliler, bağıra çağıra, kayaların üzerlerinden atlıyor, kaya arkalarına yuvarlanıyor, yeni noktalara doğru bir kez daha fırlıyorlardı. Daha başlarını çıkarır çıkarmaz, geçerken biçiyordu makineliler. Düşman askerleri yukarı tırmanıyor, birkaç adım ilerliyor, ateş hattından çıkmak için yana doğru yayılıyorlardı.

Sipere yattıkları duvarı gözetleyen P’tit Louis birdenbire parmaklığın üstünde bir tüfek namlusu fark etti, ardında da soluk bir beniz, yüzü buruşuk... Kafasındaki miğfer hizasına nişan aldı, yüz gözden kayboldu...

– İki şarjörüm kaldı, diye gürledi Rossignol.

– Bende de tek bir tane var, dedi Lenory.

Daha sözünü bitirmemişti ki, bir küfür çıktı ağzından. Bir kurşun isabet etmişti koluna. P’tit Louis geçti onun yerine.

Bir dal çatırtısı da Michel’i arkasına döndürdü birden. Bir kayanın ardına gizlenmiş bir Mağripli üstüne atlıyordu oradan, elinde bir kama vardı. Michel’in nişan almaya zamanı bile olmadı. Tam karnına çevirip tabancasındaki mermileri boşalttı üzerine.

– Kahrolsun faşizm! diye haykırdı.

Lenory’nin tabancısını kaptı ve duvarın ardına geçip yere çömeldi.

– Son şarjörüm! diye bildirdi Rossignol.

Ne var ki düşman dağınık düzende geri çekiliyordu artık. Tek tük silah sesleri geldi, sonra sessizlik aldı yerini; yer yer iniltilerle ve çağrılarla kesilen bir sessizlikti bu...

Karanlık bastırmıştı.

– Dayanamıyorum artık! dedi P’tit Louis. Ben kaynağa kadar bir uzanacağım.

Michel onu durdurmayı denedi. Mucize eseri, ölümden kurtulduktan sonra yeni tehlikelere göğüs germek ne delilikti öyle!

– Bir hiç uğruna vurulacaksın... Özgürlüğün yaşayan insanlara ihtiyacı var.

P’tit Louis hiçbir şey duymak istemiyordu. Duvardan atlarken:

– Size su getireceğim...

Yürekleri çarpa çarpa beklediler onu. Sonunda ortaya çıktı yeniden; miğferi suyla doluydu. Herkes sırayla susuzluğunu giderdi.

– Felaket! diye iç geçirdi Michel. Xérès şarabı ve Alicante gibi içkilerin ülkesinde, sen kalk kurbağalı sulardan iç! Bunu Perco’ya anlatmalı! 1914-18 savaşlarında, günde iki üç kez şampanya yudumlamış adam, bizi duyunca kızacak ve halimize acıyacaktır!

– Olabilir, diye doğruladı P’tit Louis. Su getirmek için insan postu deldirebilir... Perco benim kafayı üşüttüğümü söyleyecektir.

– Yukarı çıkalım, düzlüğe çekilelim! diye emir verdi Michel, cephanesiz daha kolay olacak yürümemiz.

Yürüyüşe geçmeye hazırlanıyorlardı ki P’tit Louis kulak kabarttı etrafa. Biri onu adıyla çağırıyordu. Prosper’in sesini tanıdı.

Gölgeler yaklaşıyordu. Silah, cephane ve erzak yüklü katırlarla bir manga...

– Selam yoldaşlar!

– Selam sana! No pasaran!

– Bir İspanyol komutan onlarla Fransızca konuşarak tokalaştı.

– Düşmanlar teslim oldu... Madrid kurtuldu... Geriye dönün; sizi yolda koruyacağız. Yaralınız var mı?

Michel, Lenory’yi gösterdi.

Düşündüğü gibi bir birlik yerine birkaç kişiyle karşılaşınca hayretlere düşen komutan sordu:

– Öbürleri nerede?

– Öbürleri yok! Başka kimse yok.

Konuşan, sağ kalan bir avuç kişiyle karşı karşıya olduğunu anlar gibi oldu.

– Kaç kişiydiniz?

– Burada altı, diye yanıtladı Michel. Başka yerlerde milyonlarca!..

— SON —

NOTLAR YORUMLAR

EKMEĞİ TAŞTAN NASIL DOĞDU?

Ekmeği Taştan’ı yazmadan önce Jean Fréville, özellikle ekonomi politikle, tarih ve eleştiri ile uğraşmıştı. Bir militan olarak, Paris bölgesi metal işçileri, demir-dökümcüler ve Dunkerque dok işçileriyle temasları olmuştu. 1936 yılı Mayıs-Haziran aylarında gelişen fabrika işgalleriyle ilgilenip, sınıf mücadelesinin bu yeni biçimine olağanüstü ilgi duyarak, bunları “yığınların grevi” şeklinde konu edinerek romansı bir biçim altında kaleme almaya karar verdi.

Jean Fréville’in çifte amacı: öncelikle işçi sınıfının zaferini ululamak ve faşizm karşısında giderek artan bir tehdit altındaki kitlelerin özgürleşmek isteğini coşturmaktı. Daha sonra da her tür devrim ideolojisini mahkûm eden ve işçi sınıfını konu alan bir romanın yazarından, işçi kökenli olmasını, kendi kendini yetiştirmiş bir emekçi olmasını, en azından memur ya da bir ilkokul öğretmeni olmasını isteyen proletaryen ekolü çürütmek; anakrosendikalizmin (kendi varlık nedenine aykırı sendikacılık) edebi anlatım şekline karşı çıkarak, Marx, Engels’den sanat ve edebiyat üzerine yazılar yayımlayan Jean Fréville, bu ekolün ideolojisinin ilkelliğini anlatmak için bir toplumcu roman kaleme almaya kalkıştı.

Demek ki Ekmeği Taştan, siyasi bir kitaptır. Siyaset de işçi sınıfının yazgısı değil midir zaten? Kitabın konusu tarihsel bir olay: Chemin-Vert sokağında yer alan eski bir ev ve Bagnolet semtindeki bir fabrika; kahramanlar ise Paris işçi sınıfı, en cömertinden yüreği zengin, bilinçli komünist militanlar ya da sendikacılardır. Kişilerin yazgılarının düğümlendiği ya da çözüldüğü bir entrika üzerine kurulmamış olup onun günlük yaşamını oluşturan dokuların çeşitliliği ile, işçi sınıfının tasviri, hem ortakçıl hem özgeci bir tutkuyla ayaklanan bireylerin yaşadığı değişimlerin çözümlenişi üstüne dayandırılmıştır.

Gözlemin doğruluğu, kişilerin hayatın içinden alınmış olması, bütünde ve ayrıntıdaki doğruluk, gerçeklik, kitaba otantik (yöresel) bir hava da katmıştır ki eleştirmenlerce yerden yere vurulmuştur bu.

Şubat 1937’de başladığı Ekmeği Taştan’ı Haziranda bitirir. Aynı yılın Kasım ayında Flammarion kitabevince basılır; 31 Mayıs 1938’de de iki savaş arası dönemin en önemli ödüllerinden biri olan ve o dönem tarihçileri tarafından “İlkbahar Goncourt’u” adı verilen Renaissance ödülünü alır.

Yazarın 1949 ve 1950 yıllarında katıldığı ve kitabın yolunu açan savaşta, Jean Fréville işçilerin, Ekmeği Taştan’a gösterdiği ilgi ve sadakatin ayırdına varabildi. Parisli ve Marsilyalı metal işçileri, Venisseux’lü demiryolcular, Gard’dan madenciler, Nazi işgali altında okumuşlardı bu kitabı. Gestapo’nun eline düşen ya da Vichy hükümetince tutuklanan partizanlar hapisanelerde ve kamplarda Ekmeği Taştan’ın elden ele dolaştığını ve eskilerde kalmış coşkuları uyardığını, güçlerine güç kattığını anlattılar ona.

1936 yılının belleklerden çıkmayan o günlerinin yirminci yıl dönümünde, Jean Fréville, romanının tam versiyonunu vermek istedi okuruna. 1936 Haziran ayında, toplumsal işgallere olanak sağlayan sendika birliği, o günden bu yana bölünmelere uğramamış mıydı ve de yeni bir Halk Cephesi için kaçınılmaz bir etmen oluşturmuyor muydu? Bu tarihsel zorunluluk, işçilerin birliğini anlatan Ekmeği Taştan’a yeniden bir güncellik kazandıramaz mıydı?

Yazar, Ekmeği Taştan’da gözüne batan, hata sayılabilecek ne varsa çıkarıp atarak kitabını daha belirgin bir çerçeveye oturtmak, kitaba daha çaplı bir yapı, daha sağlam ideolojik bağlam kazandırmak istemiştir.

1906’da kaleme aldığı Ana adlı baş yapıtıyla Gorkiy’i kendine örnek almayı göze alabilmiştir. Zira, bu büyük yapıt da, 1913’te yeni baştan düzenlenmiş ve 1922’de tekrar bir değişikliğe uğramıştır. Bir yazarın, bir yapıtı tezgâha yerleştirip, yapılan gözlemlerin hesabını kitabını tutup, kendi deneyimlerinden de dersler çıkararak, daha da derinleştirme, yetkinleştirme kaygısını gütmesi hakça değil midir?

Ekmeği Taştan’ın son şekliyle basımı işçi yaşamına ve mücadelelerine hasredilen bir edebiyatı zenginleştirir. İlk metinde değişikliklerle ve daha geliştirerek, Jean Fréville, başlangıçtaki amaç ve niyetine sadık kalmıştır: işçi sınıfını ve gerçekliği özgür kılmak.

Ekmeği Taştan, 22 Ekim 1956’dan başlayarak l’Humanité gazetesinde tefrika roman olarak okura sunulmuştur.

Villeneuve, 8 Ocak 1938

Sevgili Jean Fréville,

Ekmeği Taştan adlı kitabınızı bana göndermiş olduğunuz için size ancak bugün teşekkür edebiliyorum, bu nedenle beni bağışlayın. Beni yatağa çakan ve çalışmamı engelleyen bronşitten yararlanarak ancak şu günlerde okuyabildim kitabınızı. Goncourt ödülüne layık, özlü, çok güzel bir kitap. Gelecekteki kitaplarınızla bu ödülü hak edeceğinizi umuyorum, zira böylesi bir yapıt gelecek hakkında da çok şeyler vaat ediyor.

Yürekten tebriklerimi ve sevgilerimi sunuyorum size.

Romain ROLLAND

Nazi işgalinin kanlı karanlığı içinde, Ekmeği Taştan, bana 1936 yılının güneşli günlerini yaşattı yeni baştan.

Jacques DUCLOS
 (L’Humanité, 19 Ekim 1956)

Gardon rıhtımında ayak işlerine bakardım. Bir akşam, babam Ekmeği Taştan’ı getirdi. Bu roman, çocukluğumun son demlerinde bir basamak oldu bana. Merdiven çetin, ama güneş yukarıdan vuruyor; hâlâ dörder dörder çıkıyorum basamakları bu poyrazın etkisiyle.

Jean-Pierre CHABROL
  (25 Temmuz 1956’da Jean Fréville’e yazılmış bir mektup.)

EKMEĞİ TAŞTAN ÜZERİNE
BASINDA ÇIKAN YAZILAR

(1937 yılı yayınlarından)

La République, 6 Aralık 1937 (Pierre PARAF)

Bugüne dek yazarın Marksist geleneğe sıkı sıkıya bağlı denemelerini biliyorduk. İlk romanı aynı eğilimleri gayet açık biçimde gözler önüne sermektedir. Ama işin iyi yanı şu ki, kitap bir tez konusu içermiyor; ders vermekten de dikkatle uzak duruyor; sınıfsal karşıtlarını bütünüyle yanlışlıklar içinde gösteren kolaycı psikolojiye kaçarak, insanı yanılgıya da sürüklemiyor. Gerçek toplumcu roman, çocuklara ders verir gibi davranır; oyununu sınırlayan geniş çaplı zincirleme bağlantılar arasında insan ruhunun çarkları çok daha karmaşık bir yapı göstermektedir, o bunların bilincindedir.

Zoraki bir yalvaçlığa gerek kalmadan, gerçeklik denen şeyin sonuçlarını kendiliğinden ortaya serecek büyüklükte olduğunu ve bunları kendisinin vurgulamasına hiç gerek kalmadığını sezinliyor.

La Patrie Humaine, 10 Aralık 1937 (André LORULOT)

Bayağılığa kaçmaksızın halktan söz eden, halkı konuşturan bir yazar Fréville, günümüzde böylesi az bulunur. Sonuçta, “halkçı” olmak bahanesiyle, en pis, en berbat sıfatlarla oynar ve bok ve pisliğin içinde debelenir gibidir çoğu yazar. Bu türden bir yığın roman dalgası, yüksek mevkilerden hoş insanlara çalım satan kitap dünyasını birkaç yıldır eline geçirmiş durumda; işin kötüsü, gelenek görenekleri araştıran ve bir araştırma yazısından öte bir vidanjör şirketi kataloğunu andıran bu kitapların herhangi biri piyasaya çıktığında, bunlara “şaheser” damgasını yapıştırmak için çok sayıda sözümona edebi eleştirmen bile bulmuşlardır kendilerine...

Jean Fréville bu tür üzüntüden dertten sakınmış oldu. Ama buna karşın, kitabı ne denli gerçek! Sayfalar boyunca, işçi sınıfının kalp atışları nasıl da duyuluyor; 13 Aralık 1936 Mayısında, kitleleri ayağa kaldıran hareketi tekrar yaşamak, anımsamak için bunu okumak gerekir... Uzun ömürlü olması gereken iyi bir kitap, zira, 1936 Mayıs-Haziran atmosferini kesin biçimiyle saptamak isteyen tarihçiler için hayati önemde bir belge olacaktır.

Le Radical, Marsilya, 13 Aralık 1937

Her tür siyaset bir yana, eleştirmen eseri bir edebi açıklama olarak değerlendirecektir. Biçemdeki sarsılmaz yapı, sahnelerin aslının aynısı olması ve gücü, karşılıklı konuşmalardaki tutku, kalabalığın sergilendiği bölümlerdeki yaman tutumuyla Ekmeği Taştan bizlere yarınların büyük yazarlarından biriyle karşı karşıya olduğumuzu gösteriyor.

Vendémiaire, 22 Aralık 1937 (Pierre LOISELET)

Halkına, tutkulu bir sevgiyle bağlı olan Jean Fréville, halkın çok yönlü, çok görünümlü yüzünü ortaya çıkarmayı becermiştir. Bu cömert ruhlu romanda halk, kaynaşıyor, uğulduyor –bireysel kaygılar, suçlar bir yana–; yepyeni bir duygu ve güç olan dayanışmayı kendisine temel alan ve gelecekte bir gün İlk Devrim’in güçlü sözcükleri olan ÖZGÜRLÜK; EŞİTLİK; KARDEŞLİK arasına katılması gereken yepyeni bir gurur, bir tür bilinç yükseliyor halkın içinden!

L’Ere Nouvelle, 15 Ocak 1938 (Gaston PELLETIER)

Jean Fréville, şu son aylardaki toplumsal kıpırdanmanın evrelerini, ince ve derin bir psikolojiyle mercek altına almıştır. Bize sergilediği tablolar gerçekliğin çarpıcı örneklerini vermektedir; eylem güçlüdür, konuşmalar dipdiri bir parlaklıkta, sanki canlı...

La Nouvelle Revue Française, 1 Şubat 1938, s: 350

Fabrika işgallerini konu alan ilk ve işçilerin yaşantısını konu alan son on yılın en iyilerinden biri sayılan bu ilk roman, usta-personel sorununa kadar el atmaya (edebiyatta) olanak sağlamakla, yeni komünist siyasetin doğruluğunu kanıtlıyor.

Le Temps, 10 Şubat 1938 (André THERIVE)

Ne derseniz deyin bir “çağdaş roman” ve bir barışçı devrim güncesi saydığım Ekmeği Taştan, ilgiye değer. Çok az kitap bu şekilde bilgilendirici ve bir o kadar da ciddiye alınmaya değer.

Bu romanı, bir grev ve ayaklanma tarihi sayılan Germinal ile kıyaslamak çarpıcı olurdu... Roman güçlü bölümlerde, pek iyi bilmediğimiz, tanımadığımız bir dünyayı serer gözler önüne ve neredeyse bilmeden yaşadığımız ve bir de zoraki uyum sağladığımız bir dünyayı, bir toplumsal yapıyı anlatır. İşte sizlere hiç de yararsız olmayan bir kitap!

Le Petit Bleu, 12 Mart 1938 (Jacques NARGAUD)

Bildiğimiz kadarıyla Jean Fréville’in yayımlanan ilk yapıtıdır Ekmeği Taştan; bu başlangıç, yığınlar ya da onu oluşturan bireyler söz konusu edildiğinde, sıkı tutumu ve görsel biçimsel açıdan verdiği resimselliği ile olduğu kadar, sahnelerin aslına uygunluğu ve gücü ile de tam bir usta işidir. Tüm bunlar, yapıtını, düşlediğinin çok azıyla yetinerek, yaşamın, her gün gözlerimiz önünde oynadığı yüzlerce sayıda çeşitli bölümleri olan bir tiyatro oyunundan çekip alan gerçek bir romancının en önemli nitelikleri sayılan gözlem anlayışı ve karakterlere nüfuz özelliğiyle gerçekleştirilmiştir.

Luxembourg, 9 Mart 1938 (Charles BECKER)

Jean Fréville, kanımca, edebiyat dünyasının yenilerinden. Genelde natüralist romancılarınkini andıran dipdiri, gerçekçi ve güçlü yeteneği sayesinde, deneme alanındaki çalışması bir usta çıkışı olmuştur. Fréville’in kitabı günümüz dünyasında sınıf mücadelesinde safları sıklaştıran bir edebi akımın başlangıcı olarak görülebilir pekâlâ. Tüm bu sahneler canlı hayattan alınmıştır ve büyük bir yoğunluk ve şaşırtıcı bir güçle bir edebi ürün haline getirilmiştir. Bütün bu çerçevenin betimlenişi çarpıcı olmuş.

Les Nouvelles Littéraires, 2 Nisan 1938 (Gaston PICARD)

“Çağdaş roman” deniyor tanıtımda. Bu, ya arkası gelmezse’nin garantisi değil midir? Tam tersine, yazar, zamanının olaylarını aktarmakla gelecekteki okuyucuların, dört başı mamur, sağlam yapıtlara duyulan doyuma benzer bir doyumla Ekmeği Taştan’ın tadına bakmaları için kaleme alır; kitaba bir kişisel özel roman anlamı da katmış; bu da yapıtının kalıcı olacağının güvencesidir. Jean Fréville, Zola’dan, kitle hareketlerini –bu kitle pasif bile olsa–, yoksulluk kokularını, kent ve orda oturan insanın mutsuz, acılı görüntülerini almış. Ama, natüralist ekolün hocasının yaptığından bir farkla: Fréville yargılamaktan ziyade, bizlere durumu gösteriyor... Ekmeği Taştan’ın kişileriyle karşı karşıya gelen okuyucuların kanılarını bilmek isterdim. Birbiriyle benzerlik gösterecekler mi acaba? Yoksa, patron, işçi, kapıcı, daktilo, sekreter, tüm bu kişiler böyle değildir mi diyecekler? Her ne olursa olsun, yazarın çağrıştırma gücünü görmezden gelemeyeceklerdir.

Vingtième Siecle, 6 Haziran 1938

Jean Fréville’in romanını değerli kılan, yer yer, baştan sona akan devrimci ve tutkulu söylemden ziyade, daha düne kadar bilinmeyen, tanımadığımız bir yeni romancının, tozlarını temizleyip ortaya çıkardığı ve gözümüzde canlandırdığı freskin geniş boyutlu, çaplı anlamıdır romanı değerli kılan. Gerçekçiliği her dem dikkate değer...

La Tribune des Nations, 9 Haziran 1938

Bu kitapta aslolan şey, grevin ve fabrika işgalinin betimlenişidir. Genelde, işçi sınıfının neşeli, belli bir düzene bağlı, düşünceli, yol yöntem kaygısı içinde ve atölyelerin düzenini dert edinen özellikleriyle verilen geleneksel sunumundan farklı şekilde gözükmektedir işçi sınıfı burada. Yepyeni bir söylem sayfalarda... Dumanlı hayallerde yolunu kaybetmiyor işçi sınıfı. Kararlar alabiliyor, verebiliyor, seçimle gelmiş sendika başkanlarına baş eğeceği anı bilebiliyor. Patronun başkaldırısı da çok güzel betimlenmiş ve işveren psikolojisi buradaki şekliyle doğru gibi gözüküyor.

Dipnotlar

1- Perco: Père (baba) sözcüğünün okunuşu ile Cotrone’un ‘co’ hecesi alınarak Perco lakabı üretilmiş.

2- “Açın gözünüzü uyumayın artık”, “Kiraz zamanı”, “Meşelerin sesi”...

3- Le singe sözcüğü kullanılmış. Maymun anlamına gelen bu sözcük işçi argosunda patrona verilen addır –ç.n.

4- Bir iskambil kâğıdı oyunu.≈

5- I. Alexandre: 1888-1934, Sırp kralı. Marsilya’da suikaste kurban gitti.

6- Louis Barthou: 1862-1934 Fransız siyaset adamı, aynı suikastte can verdi.

7- Gotha-Almanach de Gotha: Almanya’nın Gotha kentinde 1763-1944 yılları arasında yayımlanan siyasal ve istatistik yıllığı.

8- Eugen Dühring (1833-1921): Alman filozof ve ekonomist. Materyalist felsefeden yana ve Feuerbach’ın arkadaşıdır. Engels, Anti-Dühring (1878) adlı yapıtında onun tezine karşı çıkmıştır.

9- Poilu-Yiğit: Türkçedeki Mehmetçik adı gibi, I. Dünya Savaşı’nda Fransız askerlerine verilen genel ad; anlamı, kıllı...

10- Conseil des Prud’hommes: Özel iş uyuşmazlıklarına bakan mahkeme.

11- Ruolz: Elektroliz yoluyla elde edilen yaldız ya da gümüş renkli kaplama -galvanize metaller.

12- Alfenit: Çatal bıçak takımı yapılan metal alaşım.

13- Fantin-Latour (Théodore) 1836-1904: Portreleriyle ünlü Fransız ressam.

14- Talbot: Bir araba markası.

15- Pneu (pneumatique): Bazı kentlerde, yeraltına döşenmiş tüpler içerisinden sıkıştırılmış hava basıncıyla belli semtlere ulaştırılan incecik kağıda yazılmış haber pusulası. Artık kullanılmıyor. Pneumatique, sistemin adı.

16- Mignardise Rouges: Mignard’ın Kızıl Şekerleri...

17- C.G.T.U.: Birleşik İşçi Genel Federasyonu.

18- Hectograf: Yüz adet basar anlamında.

19- C.G.T.: Genel İşçi Konfederasyonu.

20- Carmagnole: Fransız Devrimi sırasında sergilenen bir halk dansı; rond.

21- Les Trois Glorieuses: 1830, 1848, 1870 ayaklanmalarının üçüne birden verilen ad.

22- La Charte: Pakt, anlaşma.

23- General Cavaignac (1802-1857): 1848 işçi ayaklanmasını bastırdı.

24- Kanlı Hafta: Paris Komünü sırasındaki ayaklanma hareketinin kanlı bir şekilde bastırıldığı haftaya verilen ad.

25- Bir siyasal parti.

26- Valmy: Marne eyaletine bağlı bir köy. 1792 yılında Dumourier ve Kellermann, orada Prusyalılara karşı savaş kazandılar.

27- Türkçedeki “oğlu” eki gibi soylu köken ve gelinen yöreyi, soyu bildiren bir edat. İsmi soyada bağlar.

28- Farandole: El ele tutuşularak oynanan bir Güney Fransa halk dansı.

29- Joyeux: Şen, neşeli anlamına gelir; askerlik dilinde, Afrika Piyade Birliği’ne verilen ad.

30- Le Bonnet Rouge, La Vague: İki sol örgüt.

31- La Caponnière de Vincennes: Paris’te, Vincennes yakınlarındaki istihkam birliği. Orda çalıştırılanlar konu ediliyor.

32- Ravachol, François-François Koenigstein: Birçok suikastten suçlanarak giyotine gönderilmiştir

33- Altın Post (Le veau d’or): Eski Yunan mitolojisi. Post kimdeyse, hükümdarlık ondadır.

34- Garotter: (Bu fiil kullanılmış) Eskiden, özel bir sandalyede uygulanan boğarak öldürme –ç.n.

35- Saône-et-Loire bölgesinde, büyük demir-çelik endüstrisinin yer aldığı kent.

36- Yatağan: Pala.

37- “Muhafız genç kız”, “Annelerin grevi” ve “17. bölüğe selam!”, şarkı adları...

38- (Şarkı) “Güneşim benim”

39- (Şarkı) “Savaştan sonra”

40- Centime: 1 Frankın %1’i, kuruş...

41- Accord de Matignon: 8 Haziran 1936’da Fransız İşverenler Konfederasyonu ile Genel İşçi Konfederasyonu (C.G.T.) arasında varılan anlaşmayla, haftada 40 saat çalışma hakkı ve işçilere sendikal haklar tanındı.5

42- Korrigan: Fransa’da Brötanya bölgesinde eski inançlara göre kötülükçü cinlere verilen ad.

43- Paname: İspanya’da bir yöre adı.

44- Kod adı: Prosper -gönenç.

45- Kod adı: Rossignol -Bülbül.

46- No pasaran: ‘geçit yok!’ anlamına geliyor.