EMEK ÖYKÜLERİ-I

Ekmek Kavgası

Hazırlayanlar:

Sennur Sezer-Adnan Özyalçıner

Evrensel Basım Yayın-51

Ekmek Kavgası

Birinci Basım, Haziran 1998

İkinci Basım, Kasım 2002

Hazırlayanlar: Sennur Sezer-Adnan Özyalçıner

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah. Alhatun Sk.

No: 27 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) - Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Ekmek Kavgası

EKMEK KAVGASI

Ekmek kavgası bitmeyen bir kavga. Üretim araçları sermaye sahiplerinin elinde bulundukça, büyük toprak sahipleri var oldukça da biteceğe benzemez. Bu durumda ne işçi, ne ırgat, ne de topraksız köylü emeğinin hakkını alabilecek, elleriyle yarattığı uygarlıktan pay sahibi olabilecektir. Bir dilim ekmeğin peşinde özgür olacağı günlerin kavgasını vermeyi sürdürecektir. Bu işçi için de, köylü için de kölelikten gerçek sahipliğe geçiştir. Ne sömürü, ne baskı, ne zulüm. Dünya nimetleriyle yaşamı kardeşçesine, eşitçe paylaşmanın mutluluğunu tadacaktır o gün.

İş ve emek öykülerinden derlediğimiz kitabımıza bu yüzden, bir işçi yazar olan Orhan Kemal’in aynı adlı öyküsünden esinlenerek Ekmek Kavgası adını verdik.

Ekmek kavgası, temel bir kavga. Her türlü sömürüye, haksızlığa, eşitsizliğe karşı bir özgürlük kavgası. İnsan olabilmenin, insan gibi yaşayabilmenin ve insan gibi ölebilmenin kavgası.

Bu kitapta Türk ve dünya edebiyatından derlediğimiz 25 öyküde işçinin, emekçinin yaşama savaşını, el emeği, göz nuru ile ürettiklerine sahip olamayışının nedenlerini kimi acı, kimi duygusal, kimi de güldürücü ama düşündürücü serüvenler içinde izleyeceksiniz.

Öyküleri, iş, emek ve çalışma içindeki emekçinin günlük yaşamını, sorunlarını, iş yerlerinin durumunu, özellikle sermaye sahibi ile aralarındaki uzlaşmaz çelişkiyi, bu çelişkinin doğurduğu yoksulluğu belirtmesi açısından ayırdık. Öyküleri, iş ve işçi yaşamını sanatsal açıdan en güzel, en etkili biçimde anlatanlardan seçtik. Onun için toplumcu gerçekçi öykücülerimizin yanında bu görüşe bağlı olmayan gerçekçi yazarlarımızın öyküleri de kitapta yer aldı. O öyküler de, koşulların getirdiği zorunluluklarla işçinin yoksulluğunu, iş ve işçi yaşamının güçlüklerini, uğradıkları haksızlıklarla sömürülüşlerini gerçekçi bir gözle anlatıyor.

Kitabın ilk öyküsü Sus Payı (Hakk-ı Sükut), Refik Halit Karay’ın 1909 yılında, Türk endüstrisinin kuruluş yıllarında işçi sorununu ele alan bir öykü. Memleket Hikâyeleri’yle ilk kez Anadolu’ya açılan, Anadolu’yu ve Anadolu insanını konu alan Karay, bu öyküsüyle de, toplumcu gerçekçi bakış açısıyla, Bursa’da bir ipek fabrikasını ve çalışanlarını anlatarak edebiyatımızdaki ilk işçi öyküsünü yazıyordu.

Onu izleyen Sadri Ertem’le Bekir Sıtkı Kunt, cumhuriyetin başlangıç döneminin gerçekçi yazarlarından. Aynı dönem yazarlarından Ümran Nazif Yiğiter’i de unutmamak gerekir. Hele onun kitaba alamadığımız 1933’te yayınlanan, Zonguldak’ı ve iş çevresini anlatan Kara Kasketli Amele adlı kitabındaki öyküleri anmadan edemeyiz. Ahmet Naim de öykülerinde Zonguldak kömür havzasındaki maden işçilerinin yaşamına yer veren ilk yazarlarımızdandır.

Sabahattin Ali, Sait Faik, Orhan Kemal’in iş ve emek ağırlıklı öykülerinin pekçok olduğunu hepimiz biliyoruz.

Sait Faik’in uzunluğu nedeniyle kitaba alamadığımız, deri işçilerini anlatan İnsanlığın Haline Doğru adlı öyküsünü belirtmeden geçemeyiz. Aynı nedenlerle kitaba koyamadığımız bir dokuma fabrikasındaki grevi anlatan Orhan Kemal’in Grev öyküsünü de anmak isteriz. Yaşar Kemal’in çocuk işçiyi anlattığı Beyaz Pantolon öyküsü de anılmaya değer. Talip Apaydın da köydeki, kentteki emekçilerin sorunlarını öykülerinde sıkça işleyen yazarlarımızdandır. Samim Kocagöz ile Kemal Bilbaşar’ın toprak işçileri ve ırgatlarla ilgili öykülerini de burada belirtmeliyiz.

Kitaptaki öyküleri, bütün öteki derlemelerde olduğu gibi, doğum tarihi ya da ad’a göre sıralamak istemedik. Amacımız, birbirini izleyen öykülerin bir sonraki öyküyü çağrıştırması ya da tamamlamasıydı. Böylece bir okuma sürekliliği sağlayarak kitaba bir bütünlük vermek istedik.

Birinci öyküden başlayarak işçinin, emekçinin yaşamın zorluklarıyla savaşımını, sermayenin onu nasıl sömürdüğünü, emeğinin hakkını alabilme uğruna düzene yenilse de özgürlüğünü elde etmek için direnmekten vazgeçmediğini göreceksiniz.

Ekmek Kavgası, Refik Halit Karay’ın Sus Payı öyküsündeki aylığına zam yapılarak susturulan Hasip Efendi’nin bugün de geçerliğini yitirmeyen şu gerçeği dile getirmesiyle başlıyor: “... Bu bir sus payı idi. İşte susturuyordu; halbuki onun acımasız ve kuvvetli etkisi altında değil yalnız kendisi, asıl daha yüksektekiler susmuşlardı; daha yükseklerde bile etkisini gösteren bu önlem sermaye sahiplerine altın, mezarlara ölü yetiştiriyordu.”

Sennur Sezer-Adnan Özyalçıner

Eylül 1997-Merter, İstanbul

REFİK HALİD KARAY

Sus Payı

Saatçıoğullarının ipek fabrikası bu rüzgarsız öğle güneşi altında ağırlaşan havayı, uzaklarda dönen bir uskur uğultusuyla sarsıyor; mini mini çocuklar, ateşler içinde yanan yoksul mahallenin bu nöbetli nabzını dinleyerek tahta beşiklerinde uyukluyordu.

Aşağıda, Bursa’da, müezzinler ezanlarını okumuşlar, bu yönde fabrikalar kalın düdükleriyle öğle dinlenmesinin bittiğini haber vermişlerdi. Artık ta akşama kadar, işleyen çarklardan başka bir ses duyulmayacak, yalnız bacalar ateşli nefesleriyle sıcak sıcak soluyacaktı.

İşçibaşı Hasip Efendi her yönü bir kere dolaşmış, kaynar su buharlarının, sıcak hava borularının ısıttığı kırk derecede bunalan genç kızlara bir iki haykırdıktan sonra odasına gelmiş, köşe minderine uzanmıştı. Fakat muşamba perdeleri kızdırarak döşemeye yansıyan gölgesiz çıplak güneşten rahat edemiyor; yeleğinin düğmeleri çözülmüş, patiska mintanı pantalonundan taşmış dağınık, ezgin bir durumda dışarıya bakıyordu.

Keşişdağının¹ ağırbaşlı şekli, bir gazometre gibi sanki geriliyor, şişiyor; patlayacak bir barut deposu, bir taşocağı gibi, koparacağı gürültülerden önceki o korkunç susuşuyla; gözdağı vererek bekliyordu. Aşağılarda fabrikaların ziftle boyanmış saç bacaları, ağızlarından hemen koparak aydınlığa karışan duman dilleriyle boşlukları yalıyor; koza saklamaya yarayan böcekhaneler, geniş girişlerinden içerilerinin gölge ve serinliğini göstererek bu sıcak çevre içinde durgun, tatlı bir uyku ile dinleniyordu.

Hasip Efendi böcekhanelerden birine çekilerek şu kızgın odadan, cehennem nefeslerini duyduğu mancınıklardan² uzakta bir iki saat dinlenmeye karar verdi. Yoluna rastlayan pencerelerden içeri göz gezdirerek yürüdü. Avluda çemberlerinden ayrılmış fıçılar, gaz tenekeleri, üzerinde yeni kesilmiş karpuz kabukları ısınan gübre yığınları vardı; köşedeki maden kömürlerine yansıyan güneş, kaldırımlarda menevişleniyor, sineklerin, ince zar kanatlarını göstermeyen parlak bir ışıkla kayarak ta aşağıya, ovaya doluyordu. Oraları daha sıcak, daha havasızdı; Yıldırım Beyazıt Camiinin geçen fırtınalardan kurşunu kalkan kubbesi parça parça, gaz dökülmüş bir havuz gibi parlıyor, gökte ışıktan mızraklar dolaşıyordu.

Böcekhane serindi; üst katta kozaları boşaltılmış, henüz yıkanmış bir bölme vardı. Hasip Efendi oraya upuzun yattı, serinliğe koşan sineklerden rahatsız olmamak için yüzüne mendilini örttü; uykuyu bekledi.

Hasip Efendi kırk yıldır böcekçiliğe bağladığı hayatını, şimdi hasta yatan Fotikası’nı, bu katil fabrikaların öldürdüğü, öldüreceği kızları düşünüyordu.

Kuşkusuz görünüyordu, inanıyordu, artık inanmıştı, her ay bir genç kız zayıflayarak, öksürerek, terlemiş şakaklarına saçları yapışarak, sabırlı, dayanaklı eriyor, bir gün artık evinden çıkamayarak köşesinde ölüyordu. Kırk yıldır böyle kaç gencin acıklı ölümlerini seyretmiş, kaç genç tabutunun arkasından yürümüştü. Üç dört kuruşa karşı on dört saat kaynar sular başında, pis kokular, hasta nefesler emerek zehirlenen, tazeliğinden, kızlığından, gözlerinin pırıltısından her gün bir zerre kaybederek toprak olan vücutlara çok acıyor, bu dertlere alışamıyordu.

Özellikle bugünlerde, sevgilisinin de hastalandığı bu korkunç haftalarda; fabrikanın cinayetlerine ne kadar lanet okuyor, biraz da kendisi aracı olduğundan dolayı ne derece acı çekiyordu. Artık iyice anlaşılıyordu: O geçerken, torunlarını gömmüş yaşlı nineler başlarını çeviriyorlar, sonra bir öç dolu gözle kendisini uzun uzun inceliyorlardı. Bu beyaz haleler içinde donuk, kirpiksiz hasta gözler! Onların ne acıklı bir bakışı, ne sessiz bir feryadı vardı; bunları hissettiği, bakışlarından üzüntü içinde kaldığı halde “Öldüren ben değilim!” diye haykıramamak ne kadar gücüne gidiyordu.

Hasip Efendi uyuyamıyordu; işçilerini düşünüyordu. Ah zavallılar!..

Bir gün kırmızı kordelasının süslediği ipek saçlar altında sevine sevine, neşeli, kuvvetli gelen yeniler bir iki sene sonra güçsüz ayaklarını, nalçalı kunduralarını taş kaldırımlar üstünde zorla sürükleyerek kulübelerine çekilirlerdi. Ağrıyan başlarını, yanan göğüslerini dinlendirmek için yalnız altı saat süreleri vardı; gülmek ve konuşmak için değil! Kim bilir ertesi sabah bu hasta, yorgun gözler ne kadar güç açılır, her kemiği ayrı sızlayan bu zavallı vücutlar, fabrikanın düdüğüne ne zorlukla uyardı? Kim bilir bu hastalıklı sabahlar ne kadar göz yaşları döktürürdü, bu halsiz vücutları sürüklemek ne zordu?..

Birden, hep düşündüklerini bıraktı, Fotika’yı hatırladı. O da artık hastalanmıştı. O da artık yatağından pek az çıkıyordu. Bu kızcağızı çok severdi; Balıkesir zelzelesinde ölen karısına benzeterek hatta bazı akşamlar, mancınıklar boşalınca, ağlardı. Onun fabrikaya ilk girdiği gün ince endamına, hafif, soluk yüzüne bakarak pek çok acımış; kızın nazik ve uysal bakışları düşkün davranışları karşısında acıması yavaş yavaş sevgi derecesini bulmuştu.

Bir buçuk senedir onunla ilgileniyordu, kalbi yalnız onun üzerine titriyor, onu yanında, yakınında buldukça her iş kolay ve sıkıntısız geliyordu. Fotika ara sıra evinden çıkmaz, kimi gün şehre yahut köydeki akrabasına inerdi. O günler Hasip Efendiye karanlık, kederli gelir; çalışamaz, işsiz, dalgın gözleriyle penceresinden uzaklara bakardı. Zaten bu mesele biraz da etraftan duyulmuş, koza ayıran mahalle ihtiyarları birbirlerine bunu fısıldamışlardı.

İşçibaşı, başka kızlardan görmediği şeyleri Fotika’da buluyor, gözleri uzun süre onun iki mavi boncukla süslenmiş ayakkaplarında, taşları düşmüş tarağında dinleniyordu. Bazı durumlar olurdu ki işçiler hep birden güler, yahut bir yere bakardı; Hasip Efendi bu sırada yalnız sevgilisini, onun parlak dişlerini, koyu ela gözlerini seyreder, o ne kadar lezzet alırsa veyahut şaşarsa kendisi de o kadar memnun olur, onun kadar şaşardı.

Bu aşk bazı güzel geceler tatlı bir rüya gibi onun özlemle, istekle yanan gözkapaklarını dinlendirir, bazı zamanlar ise bir sancı gibi uykularını kaçırırdı. Sonunda bir buçuk yıldır neden beklediğini çözemeyerek evlenmeye karar vermişti. Bir hafta başı, işçinin ücretlerini dağıtırken usulca ona doğru eğilmiş, hazırladığı dört çil çeyreği Fotika’nın sıcak sular içinde körpeliğini kaybetmiş yumuk avucuna sıkıştırarak “Bu da fazlası, benim bahşişim!” demişti.

Kız, baştan bunu bekliyormuş gibi almış, kuşkusuz pek iyi anladığını, bu aşktan nefret etmediğini göstermek için gözlerini kaldırarak ona bakmıştı. Hasip Efendi bu teşekkür karşısında anlayamadığı bir sebeple kızarmış, utanmış; ertesi gün Fotika’nın yanından geçerken onun koluyla kendisine süründüğünü sezince sevinçli bir gece geçirmişti.

O sırada aşağı fabrikada hastalanan bir genç kız, iki ayın içinde ölüvermişti. Hasip Efendi bunun üzerine Fotika’yı her gün bin korku ile süzüyor, her gün biraz daha halsiz görüyordu. Sonra iyice farketmişti: Fotika rahatsızdı, Fotika sararıyor, eriyordu; Fotika ölecekti... O zaman uykularını harap eden düşüncelerle karar vermiş, onu kozahaneden alarak daha kolay, daha temiz havalı bir işe, iplikhaneye koymuştu... Kız artık yüzgöz olmuş, hiçten sebeplerle işini bırakarak onunla konuşmaya, yüzüne gülmeye başlamıştı.

Hatta bir sabah pek erken, karanlık odada, onun neşesinden, şakalarından pek çok hoşlanarak, şımararak kendisini zorla öptürmüştü.

Halbuki Fotika birden hastalanmıştı; Hasip Efendi onun gelmediğini görerek sordurduğu vakit: “Çok başı ağrıyor” cevabını almıştı, “Eyvah!” diyordu. Artık kız yatıyordu. Ninesi iyi olur ümidiyle fabrikaya gelerek, kovmasınlar diye işçibaşına yalvarıyordu. Hasip Efendi, teminat veriyor, para gönderiyor, fakat onun her hafta biraz daha kötüleştiğini, biraz daha mezara yaklaştığını haber alarak fabrika sahiplerine küfürler ediyordu.

İşte bu sabah, gene ninesi gelmiş, onunla dertleşmişti. Hasip, doktor getirilmesini söylemiş, “Parasını ben veririm, ilaçlarını da yaptırırım!” demişti. Akşam işi bittikten sonra Mecidiye caddesindeki Ermeni doktoru bulacak, korkularını halledecekti. Acaba kurtulabilir miydi? Gene pek yakında ince endamıyla, ela gözleriyle dolaşarak karanlıklarda ona ateş gibi yanan yanaklarını uzatacak mıydı?

Tahta sedirden yavaşça kalktı, geniş nefesliğin önüne geldi. Aşağıda, Mudanya’ya inen ıssız ve güneşli yol üzerinde bir duman koşuyor, Fildar köyünün teneke damları bıçak sırtı gibi keskin yansımalarla parlıyordu.

Şimdi ovanın hemen her yolu üzerinde çırpınan bir toz bulutu vardı; rüzgar çıkacaktı. Birden yapraklar şiddetli bir titreme içinde hışırdadı; bacanın altında biriken tozlar daha henüz her yerde hissolunmayan bir rüzgar parçası savurdu, topladı, sonra mintanını kabartan, yüzünü sıcak bir nefesle yakan hava her tarafa hücum etti.

Saat dokuza³ yaklaşmış olmalıydı; meltem çıkmıştı.

Uzun karlı günleri izleyen yıldızlı bir gök altında, bu gece, gene yoksul mahallede bir ölü vardı. Sonunda Fotika, aylarca öksürdükten, sızlandıktan sonra artık susuyordu; ölmüştü.

İhtiyar ninesi, avucunda tuttuğu elin soğuduğunu hissedince hastanın, suya gömülü yuvarlak vapur camları gibi kirli bir saydamlıkla dumanlanan gözlerinin dikilip kaldığını gördü. Usulcacık, incitmekten korkarak kapaklarını indirdi, sonra ağır ağır gitti, Meryem’in resmi önünde diz çöktü.

Evet, Fotika ölmüştü. Yarın akşam, bu saatte, yarı yıldır köşeyi dolduran yatağı artık boştur; ocakta yanan çıralar, şakakları terlemiş zayıf yüzüne artık renk veremez. Meryem Ana kandilinin inatçı gözü artık hastadan dua dilenemez. Sobanın buğularıyla pembeleştirdiği beyaz gözkapakları artık hep kapalıdır; artık odanın esrarlı ağzı o zavallı öksürüklerden şikayet getiremeyecektir.

Hasip Efendi, ertesi sabah bu haberi alınca o kadar üzüldü ki yeriden kımıldayamadı; buğulu gözlerinden koşarcasına iri yaşlar döküldü...

İpekçi kızlar birer ikişer kömür tozlarıyla kirlenmiş karlara basarak fabrikaya giriyorlar, kümeslerine dönen bir ördek sürüsü gibi kalçalarını sallayarak işlerine dağılıyorlardı. Kapıdan çıkarken papaza rastladı. Bu, ihtiyar, uzun yüzlü, iri kemikli bir adamdı, gırtlağında oynayan sivri çıkıntısıyla olabildiğince uzun, kirli, çürük dişleri ile konuşurken karşısındakilerin gözlerini alır, ayrıldıktan sonra bile insanın hayalinde bir zaman bunlar canlı kalırdı. Acele işler arkasında koşmakla geçen ömrü her zaman onu coştururdu. Yürürken, en durgun havalarda bile uzun, lekeli eteklerini havalandıran bir rüzgar yapardı.

Selamlaştılar, konuşmaları gerekmiş gibi durdular, Hasip Efendi dedi ki:

— Çok acıdım zavallı kıza...

Öbürü cevap verdi:

— Evet, ben de...

Gene durdular; ayrılamıyorlardı. Her ikisi de sanki bu geçen olay üzerine birbirlerinden açıklama isteyeceklerdi. Gene işçibaşı Hasip Efendi söze başladı:

— Ben, elimden geleni yaptım, dedi. Doktor getirdim, ilaçlarını verdim; nafakalarını yolladım.

Papaz, titreyen bir sesle söylendi:

— Doğru, fakat bunlar fayda vermedi; onu da, hepsi gibi sizin fabrikalarınız öldürdü; daha da çok öldürecek...

Hasip Efendi hiddetle karşısındakine baktı; kendisinin de teslim ettiği bir hakikatı, şu adamdan işitmek, suçlu bulunmak ona ağır geliyordu.

Papaz şimdi Avrupa fabrikalarını anlatıyor; karşısındakinin bilgisizliğine karşı, bilgiç bir tutumla, çalışma saatleri, ücretleri, bütün bu yoldaki kanunları, kavgaları, isyanları hepsini birer birer, önemli kelimelerin üzerinde dura dura açıklıyordu. Sonra bugüne dek, devam eden kayıtsızlığa karşı duyduğu nefretlerini, şüphelerini söyledi; fabrika sahiplerinin bugünkü durumda kalmak için başvurdukları oyunları, tek yönlü davranışlarını anlattı; sonra ayrılırken:

— Daha çok öldüreceksiniz! diye söylendi.

Hasip Efendi bugüne kadar sanırdı ki hükümetin bu işe karışmaya hakkı yoktur. Bunlar yalnız fabrika sahiplerinin görüşüne, acımasına; halkın ricasına, yalvarmasına bağlıdır; işçi korunmasızdır, ölüme mahkumdur, emreden hep, zenginlerdir. Şimdi anlıyordu ki milletin çıkarları üzerine titreyen kuvvetli bir kalp gerekti, onu uyarmalı, zorlamalıydı. Birden fabrika sahiplerini hatırlayarak; “Hainler,” dedi, “acaba siz işçiyi bu korunmadan yoksun bırakmak için hangi önlemi buldunuz?”

Ertesi gün Fotika gömüldü. Çan kulesinin sesine her taraftan koşan işçiler, haçlar, resimlerle dolu, günlük kokularıyla mum dumanlarına boğulmuş loş kilisede birleşiyorlar, işliklerine yetişmek için duanın bitmesini bekliyorlardı. Dışarıda, nalçalı ayak izlerini örten yumuşak bir kar dökülüyordu. Mahallenin mezarlığını ilk kış fırtınaları harap etmiş, duvarların bazı yerlerini çatlatmış, haçları eğriltmişti. Onun cesedini getirenler, ziyaretten faydalanmış, aile mezarları üzerine eğilerek yerlerinden oynayan tahta haçları, ilgisizce düzeltmişlerdi.

Hasip Efendi, akşamı, fabrika sahibi Saatçıoğlu Hidayet Beyin gelmesini bekledi. Saat on birdi; her zamanki gibi zeytin rengi kupası⁴ kaldırımlar üzerinde, kara rağmen, gür bir ses çıkararak dairenin önünde durdu. Sahi o ne sevimsiz bir adamdı; şimdiye kadar bunu niçin bu derece farketmemişti? İri karnı, yassı vücuduyla, sonra kavun kafası, mini mini kirpiksiz gözleriyle Hidayet Bey, kurşun kalemlerin üzerindeki hayvan resmine, timsaha benziyordu.

Hesaplara baktılar, iş üzerine birçok konuştular, gidiyordu. Hasip Efendi kayıtsız gibi pencereden bakarak garip bir sesle “Fotika öldü!” dedi; sonra odada tuhaf bir uyumla inleyen kendi sesine de yabancı kaldı. Öbürü hatırlamadı: “Fotika mı, dedi, kim o?..”

Hasip, ateş gibi kızardı, hiddetle cevap verdi:

— Burada çalışan bir kız, güzel bir kız, altı aydır yatıyordu...

Hidayet Bey: “Ya? Öyle mi?” dedi, kapıya doğru yürüdü. İşçibaşı yerinden kımıldamadı, fakat hakim bir sesle söylendi:

— Onu burası, bu fabrika öldürdü; her yıl bir iki kurban veriyoruz, günahını çekeceğiz.

Fabrikatör döndü, şaşırarak üzüntüyle memura baktı, sonra mırıldandı:

— Buna biz ne yapabiliriz, hastalık, vakti gelmiş!

— Yok, efendim, yok, ecel değil, hastalık değil!..

Şimdi anlatıyordu! Dün öğrendiklerini, düşündüklerini, hiç saklamayarak, en şiddetli kelimeleri kullanmaktan çekinmeyerek söylüyordu, öteki ayakta; susuyor, dinliyordu.

Mangalı küllenmiş, bu soğuk, karanlık odada Hasip hep camdan; yağan kara, Fotika’nın mezarını örten iri kara bakıyordu; Saatçıoğlu bir cevap bulmak, bir şey söylemek isteğiyle hâlâ duruyor, arıyordu. Hasip’i kolundan tutup bir işçi kız gibi sokağa atmak kolay değildi; zira iş zamanı fabrika ustasız kalacaktı; çünkü bu fikirlerle, bu isyan fikirleriyle kovulan adamlardan daima çekinmek lazımdı. Şimdi yapılacak muamele uysallık, durmak ve beklemekti. İşte bu düşünce ile döndü, kapıyı açtı ve yavaş bir sesle:

— Çok hiddetlenmişsin, Hasip Efendi, dedi, yarın akşama konuşuruz; ben sana, maaşına dair iyi bir haber getirecektim...

İşçibaşı yerinden fırladı:

— Yok, dedi benim hesabımı verin, çıkacağım...

Oysa ki öbürü hiç dinlemedi, yürüdü, paltosunun yakasını kaldırarak avluyu geçti. Orada arabacı, kapıcı ve makinist duruyor, onun iltifatını bekliyorlardı. Hasip Efendi artık cesaret edemedi, hatta yaptıklarına biraz pişman koridorda kaldı. Bütün bu gürültülerin üzerinde tek bir şey vardı; Fotika’nın ölümü.

İki gün Saatçıoğlu Hidayet Bey fabrikaya uğramadı. Hatta evinde de yoktu, çiftliğe gitmişti. İşçibaşı uykusuz bir uzun geceden sonra sanki rahatlamıştı. Öbürünün yumuşaklığı kendisinin şiddeti arasında birçok karşılaştırma yaptı, bazı bahaneler buldu, kabahati her tarafa dağıttı, garip bir pişmanlıkla işine başladı. Dört gün sonra maaşı artmıştı; şimdi sekiz lira kazanıyordu; işçi kızlar, ölenin yerine geçmek için, o dolaşırken hafif hafif sürtünüyorlar, gülüşüyorlar, kırmızı kordela, cam bilezik takıyorlardı. Hayat gene evvelki durgunluğuyla, gene evvelki tatsızlığıyla başlamıştı.

Bir yıldızlı gece, ovada kurbağa sesleri duyuluyordu, ılık bir bahar karanlığı altında havada olgun bir meyva kokusu, vardı; yaz geliyordu. Hasip Efendi kırlarda dolaşmaya çıktı; dağa tırmanan şosede yükseldikçe aşağıda, şehrin aydınlık bölümü toplanıyor, daraldıkça daha ışıklı, daha canlı görünüyordu. Saat dörde doğru fabrikaya dönerken, dar, engebeli sokakta aceleci bir gölge ile karşı karşıya geldi, bakıştılar; Papaz, galiba bir ölü evine yetişiyordu. Hasip Efendi birden Fotika’sını düşündü, onu daima sevdiğini anlayarak, geçmiş günleri hatırladı; sonra kendisini bu aşka rağmen fabrikaya bağlayan kuvveti, artan maaşının ağırlığını düşündü. Bu bir sus payı idi. İşte susturuyordu; halbuki onun acımasız ve kuvvetli etkisi altında değil yalnız kendisi, asıl daha yüksektekiler susmuşlardı; daha yükseklerde bile etkisini gösteren bu önlem sermaye sahiplerine altın, mezarlara ölü yetiştiriyordu.

Hasip Efendi bu fikirlerle biraz avundu, gene bunları düşünerek fabrikanın önüne geldi, arka kapıdan içeri girdi.

Çok güzel bir geceydi, hatta avlunun her zaman ham ipek ve çirkef kokan karanlığında bile ovadaki o olgun meyva kokusu dolaşıyordu. Kuşkusuz, Bursa’nın bu yıldızlı bahar göğü altında bir şeftali bahçesi gibi hoş kokulu sık dutluklarında, sevdikleriyle buluşanlar, bu aşktan, doyumsuzca tadıyorlardı.

SADRİ ERTEM

Kaybolan Adam

Mütekait⁵ tüfekçi ustası Settar Efendi sakalını sıvazladı mı hemen:

— Eh, derdi, Allahın inayetile⁶ bu iş de bitti. Dükkanı tuttuk... İki seneliğine kontratı da imzaladık. Varsın bizim Mehmet de dükkan tezgah sahibi olsun!

Settar Efendi bunu kimlere söylemedi? Askerlikte tanıdığı binbaşı mütekaidinden başladı, mahallenin bekçilerine kadar herkese anlattı. Settar Efendinin mitralyöz gibi işleyen bir çenesi vardı... Gerçi o bazan mekanizması küflenmiş bir silah gibi susardı. Fakat bizim tüfekçi ustası çenesini mekanizmalardan daha kolay tamir ederdi. Böyle olduğuna bakıp da Settar Efendinin oğluna dükkan tutmasına, elaleme posta tatarı gibi yaymasına yalnız ihtiyarlığının verdiği gevezelik sebebiyet vermiştir sanmayın. Settarın içinde bir ukde vardır. Bu ukde ta gençliğinden beri ruhunu sarmakta idi. Settar Efendiyi cidden rahatsız eden şey bir çadırda yatıp kalktığı tabur imamının kendisinden bahsolundukça:

— Biz askeri meslekteniz sizler ise amele güruhundan⁷ kimselersiniz, sizlerle bizler bir olamayız... demesiydi...

Settar Efendi tabur imamının bu sözlerine:

— Afedersiniz Efendi... Bugüne bugün esnafatı askeriyedenim...⁸ Amele dediğin ne cins nesnedir. Allah bizi o dereceye düşürmedi, düşürmez de inşallah... Biz efendiden adamlarız! Hem efendim bileğimizde sanat altın bilezik... diye cevap verdi.

Hakikaten Settar Efendi sanatının ehli idi...

.......

Gel zaman, git zaman imamın oğlu o okula gitti olmadı, bu okula gitti dikiş tutturamadı nihayet babasının çıktığı kahvenin hemen bitişiğindeki gazinoda altı kol ahçı iskambilinden başlayarak pokere kadar her türlü kumarbazlıkta karar kıldı.

Settar Efendi:

— Bu memlekette memuriyetten hayır yok diyordu, oğlan bir sanat öğrensin, sonra da ona bir dükkan açıveririm...

Bunun için Settar Efendi oğlu Mehmet’i Sanat Okulu’nda okuttu. Settar Efendi, oğlu her sene sınıf geçtikçe senelerdir hayalini yaşadığı aleme biraz daha yaklaştığını hisseder, oğlu karnesini babasının eline verince en samimi sevincini duyardı.

Onun için bir dükkan sahibi olmak her şeydi... Settar Efendi vatanperverdi.

— Vatana, derdi, en iyi hizmet dükkan açarak kisbükar⁹ ile yaşamaktır.

Settar Efendi hürriyet aşıkı idi.

Oğluna:

— Dükkanını kendin açar, kendin kaparsın, kendi gönlünün sultanı olursun, elalemin ağız kokusunu dinlemezsin... Keyfine bakarsın: Adamlık budur oğlum, diye nasihat verirdi.

Mehmet dükkanını açtığı gün Settar Efendi evinde konusuna komşusuna güzelce bir ziyafet verdi. Bu ziyafet duvarlarında Mekke, Medine resimleri, ya hafız levhaları, ortasında masa üstünde Noel ağacı yerleştirilmiş bir odada verildi. Ziyafette fötr şapkanın altında şalvarla dolaşanlar görüldü, Settar Efendi, oğlunu simsiyah melon şapka ile görünce pek memnun oldu.

— Berhudar ol evladım, berhudar ol bak... İşte efendice bir kıyafet...

Yanındaki bir adam:

— Evet efendim, dedi, evet... Nedir o... Sıfır numara fes yerini tutan kasketler, hiç sevmiyorum. Pek külhanbeyi işi...

Bir başkası seslendi:

— Ucuz da onun için...

— Ne olursa olsun beğenmiyorum...

Bir genç atıldı:

— İşçiler de giyiyorlar beybaba.

— Onlar ne isterlerse giysinler. Bizlere, efendiden adamlara yakışmıyor vesselam.

..............

Settar Efendinin oğlu babasının çocukluktan beri yaptığı telkini unutmadı...

Açtığı tamirci dükkanında beş on para kazanmaya başladı. İlk aylar fena geçmedi. Mahallede ne kadar bozuk dikiş makinası, su çekmeyen tulumba, hurda bisiklet varsa hepsi onarıldı...

Bu melon şapkalı, tümen mutemedi¹⁰ ile dost, Çocukları Koruma, Tayyare cemiyetinde üye olan, okuldan mezun tamirci, otomobillerin de tamiri için atelye açtı...

Mehmet iki senede beyefendiler gibi oldu...

Kendi memnundu, babası memnundu, sevenler memnundu. Mehmet kazandıkça şıklaştı, kibarlaştı...

Artık o, mahalle kahvesine çıkmıyor...

Akşamları Türkuvazdan, Garden¹¹ den ayrılmıyordu.

Bazı bazı da eski dostlarını, okul arkadaşlarını davet ediyordu. Bir gün çok sevdiği okul arkadaşı Necmi’ye rasgeldi... Necmi:

— Yahu dedi, senin işlerin fena değil ama sonu ne olacak... Dükkan daha ne kadar bu işe dayanabilir... Muhakkak bir gün büyük bir atelye dükkanları kapatır.

— Ukalalık ediyorsun... Sen...

— Eh sen öyle bil...

Necmi Mehmet’in çok iyi dostu idi. Mehmet’in sözlerine darılmadı, pek yakında büyük sermayeli bir şirketin büyük bir tamirhane açacağını biliyordu...

— Yakında sana rakip bir büyük atelye açılıyor...

— Açılsın! bakalım...

— Bakalım laf değil... Bizim fabrikada boş bir yer var ben sana onun için söylüyorum...

Mehmet cevap verdi:

— Amelelik mi, Allah göstermesin; sabahları grup halinde evin önünden görüyorum, halleri duman. Ben ne kadar az kazansam gene başım dinç olduktan sonra mesele yoktur. Hürriyetimi, ah onu hiç terkeder miyim? Kasketli adamların caddeden geçişi hürriyetini kaybeden, kovulan insanları hatırlatıyor... Dostum ben bu işi yapamam...

Mehmet’in dükkanının biraz ilerisinde büyük atelye açıldı...

İşler hafif tertip bozulmaya başladı. Halbuki Settar Efendi oğlunun mürüvetini görmek için acele ediyordu. Mehmet’in aşıklığı da bu devreye tesadüf etti. Dükkanın işi fena gitmekle beraber Mehmet’in sevgilisi onu çok zengin bir insan ve yarının mühim iş adamlarından biri olacak sanıyordu, kızla oğlan birbirlerini de pek, ama pek çok seviyorlardı. Herkes bu iki çiftin aşkına hayretle parmak ısırır:

— Aşkolsun şu kıza... Yalnız oğlanı seviyor...

— Aşkolsun bu delikanlıya yalnız kızı seviyor... derlerdi.

Ben de bunların mutlu olmalarını çok isterdim...

..............

İşler adamakıllı, kötü gidiyor. Atelye gittikçe daralıyordu... Şık Mehmet’in elbisesinin rengi attı... Ayakkapları kötüleşti... Mehmet dükkanında tek başına kaldı.

Vergileri mi, dükkanın kirasını mı verecekti?

Bir zamanlar da günler böylece:

— Vergiyi versem de kirayı şöyle bir atlatsam, yahut:

— Kirayı versem de öbür taksitte vergiyi toptan ödesem gibi düşüncelerle geçti. Ve nihayet hiçbiri için ne düşünecek ne de iş yapacak hal kaldı... Bir gün dükkanın kepenkleri kapandı, ertesi gün dükkanın kepenkleri üstünde görünecek bir yerde:

“Kiralıktır” levhası asıldı.

Mehmet bir hafta sonra sevgilisinden bir mektup aldı... Bu ne soğuk, ne fena, ne bayağı mektuptu. Bu mektupla sevgilisi artık kendisi ile evlenemeyeceği için bir daha alaka göstermemesini bildiriyordu! Kızın babası artık mahalle kahvesinde:

— Şurada sözde dükkan açtım diyen bir serseri vardı, şimdi yerinde yeller esiyor ya... Laf kıtlığında asmalar budayım, bizim kerimeyi almak istiyormuş, dedi...

Mehmedin dükkanındaki bisikletlerden gün doğuşundan gece yarısına kadar inmeyen favorili küçük bey, sabık kayınbirader annesine:

— Serseriye, diyordu, ben kız mız vermem... Alimallah o iti bizim mahallede görürsem leşini yere sererim... Vay it vay...

Mehmet sevgilisinden mektup aldığı akşam eve pek meraklı, pek kederli döndü.

Settar Efendi oğlu ile pek çok meşgul olurdu. Sordu. Mehmet cevap verdi.

— Dükkanı kapamaya mecbur oldum...

Settar Efendi beyninden vurulmuş gibi oldu... Mosmor kesildi. Başı dineldi sonra boğuk bir ses çıkardı:

— Neeeee?..

Daha sonra gözleri döndü. Ve sizin anlayacağınız Settar Efendi bir kalp sektesinden cavlağı çekti...

Necmi ona kendi fabrikasında iş buldu.

Mehmet de birbirine benzeyen, birbirinden farkı olmayan kasketli insanlar arasına karıştı...

Her gün hürriyet hürriyet diye inleyen tek adam, fabrika düdükleriyle balyozlar gibi yataklarından kalkıp inen insanlara karıştı... Dükkanda çalışan, barda para yiyen, melon şapkalı adam bir gün içinde ortadan silindi kayboldu.

Şimdi onun yerinde bir adam yaşıyor:

“Tek adam” yerine “Cemiyet adamı.”

BEKİR SITKI KUNT

Köylünün Yediği Kazık

Günlerden o gün perşembeydi, yani kasabada pazar kurulduğu gün... Çarşı boyunca, çarıklarında, veya, yarık tabanlı çıplak ayaklarında köylerinin çamurunu taşıyan, yırtık pırtık elbiseli, kirli, sefil bir kalabalık dolaşıyordu. Pazar yerinden yer yer çömelerek yağını, yoğurdunu, yumurtasını, meyva ve hububatını satan köylü, kir pas içindeki mendiline çıkınladığı beş on kuruşla, tüccar çarşısına dökülmüştü.

Tüccar çarşısı, iki tarafında sıra sıra dükkanlar bulunan köhne, harap bir çarşıydı. Her dükkanda, eski gaz sandığı tahtalarından yapma bir tezgah önünde oturarak kapan kurmuş gibi gözlerini dört açıp bekleşen sakallı bir adamla, raflarda çok görünsün diye enliliğine konulmuş beş on top mal, ve bir köşede, köylülerin hesaplarını gösteren birkaç defter bulunurdu.

Böyle pazar günleri çarşıdaki alışveriş, haftanın diğer bütün günlerindeki aksatanın¹² topyekunundan¹³ bile ziyade olurdu. Fakat köylünün aldığı eşya da çok bir şey değildi hani... Mesela, Hüsmenlerin güveyisi Recebe bir mintanlık pazen... Yama için yarım arşın renkli keten... Gömleklik Amerikan bezi, kız Ayşeye yağlık,¹⁴ Tosun Ahmede boynuz saplı bir bıçak ve kadınlara sarı, kırmızı, mavi, yeşil, (renk renk...) boncuk düğmeler... Bunlardan başka, eğer tüccarın üstünde başında işlerine yarıyacak bir şey görürlerse, mutlaka onu da alırlardı; ama eskiymiş, rengi solmuşmuş... aldırış etmezlerdi, değil mi ki, bir defa tüccar o şeyi beğenip sırtına geçirmiştir; artık bu kumaş üstüne kumaş olmaz!.. Köylünün mantığına göre, tüccar kendi nefsine hile edemiyeceği için, tabii malın en güzelini, en dayanıklısını seçerdi. Onun için öteberi almaya gelen köylü, ilkönce gözlerini dükkan sahibinin elbiselerine dikerdi, ve gözüne kestirdiği her ne ise, artık adamcağızın ceketi mi olur, gömleği veya yeleği mi?.. İşte onu bin rica ile çıkartıp, yenisinin iki misli pahasına alır ve kendi sırtına geçirirdi. Bundan dolayı tüccar çarşısı muteberanı,¹⁵ pazar günleri mahsustan eskiler giyinip, bunları mantığı kuvvetli, açık göz köylüye ciro ederek, pek kârlı bir “Bitpazarı” alışverişi yaparlardı.

Köylünün parası, aldığı eşyanın bedelini ödemeye hiçbir zaman kafi gelmezdi. O zaman borca kalan para, kabında Enverle Niyazinin palabıyık resimleri bulunan, (Hürriyet yılından yadigâr!) eski bir mektep defterine yazılırdı. Tüccar her köy halkı için ayrı bir defter tutardı.

Muratbeyli’den Temel Ağa, o gün pazarda yoğurdunu, yumurtasını satmış, fakat yuvarlak bir tahta kutu içindeki tereyağına bir türlü müşteri bulamamıştı. Davarların süt sağma zamanı olduğundan, pazara köylüler çok yağ getirmişlerdi.

Pazarda, çömeldiği yerde öğleye kadar bekledi. Sonra yağını satacağından ümidi kesince, yuvarlak tahta kutuyu koltuğunun altına aldı, üstüne tülbendini örttü. Şimdi ne yapacaktı? Bu yağı gerisin geri tekrar köye götüremezdi ya...

Düşündü, taşındı, kararını verdi ve Hacı Musa Efendinin, (hani şu her zaman alışveriş ettiği tüccarın...) dükkanına doğru yollandı...

Hacı Musa Efendi deyip de geçmeyin sakın, meşhur Ambarcızade Hacı Musa Efendi!.. heyyy, o ne herifçi oğludur o!.. Paralı pullu, mallı mülklü ve göbeğine kadar tahta sakallı bir “ademceğiz!..” Eskiden abani sarıklıymış... şimdi kenarı meşinli bir kasket giyiyor. Fakat kafası hâlâ örümcekli... ama korku belası, kimseciklere bir şey diyemiyor. Yalnız kendisi gibi bazı yobazlarla birlikte eski halifeli, şeyhislamlı günleri hasretle anıyormuş... Abdülhamit zamanında askerlikten kurtulmak için bir aralık medresede okumuş diye dilinden “ayat ve ahadis”¹⁶ eksik olmaz! İstanbul’da hususi liselerin birinde okuyan küçük oğlu Cafer, (kendi takındığı isimle Tekin Alp), baş düşmanıdır!.. Fakat ne yapsın ki, çocuğuna diş geçiremiyor.

Dükkanda Hacı Musa Efendi Temel Ağayı:

— Ve aleykümselaaam diye, lamelifi sekiz elif miktarı uzatarak, karşıladı, buyurun Temel ağa, buyurun!..

Temel ağa gördüğü hüsnü kabulden memnun olarak, sırıttı:

— Eyvallah Hacı Efendi, diye söylendi, sonra da geç kalmış olan selamını verdi: “Selamünaleyküm!..” hele şu yağı al da... köyden senin için getirdin. Ne olacak ya... çoban armağanı, çam sahızı... gayrı bizimki de bundan ziyade mi ola ki... Pazarda çok müşterisi çıhtı emme, vermedin; evde çoluh çocuk afiyetle yersiniz, diyerekten!..

Hacı Musa yağ kutusunu Temel Ağanın elinden alıp tezgahın üstüne koydu, sonra da:

— E, ne var, ne yok bakalım köyde? diye sordu.

— Heç, ne olacah... işte Ramazanların Hasan gız Zeynebi gacırdı; emme anasınnan babası ille vermeyin deyi ayah depiyola. Şindik hükümatlık oldular gayri... Olup olacağı, gene de gızı verecekler ya... Emme, (parmakları ile para işareti yaparak) bundan istiyola... Oğlan tarafı da benden züğürt. Nereden verecek ki...

Hacı Musa köyün dedikodusuyla hiç alakadar olmadı. Öyle lafı da pek uzatmak istemedi ve asıl “saded”e geldi:

— Borcundan bir şey getirdin mi, dedi, malum ya, bugün pazar... Hem bak, yeni mallar da getirdim, eğer bir şey lazımsa...

— Helbet, her şey ilazım, emme, para yoh ki... şindik meselan şu al basmadan istesem hemen tıkır tıkır para diyeceğin... Ülen Hacı Efendi, iyi adamsın emme, çok para canlısısın!..

Hacı Musanın canı sıkılır gibi oldu:

— Niye para canlısı olacakmışım.. Tabii biz de bu mallara para sayıyoruz, bedava almıyoruz ya... Fakat biz deste deste yüzlük kaimleri¹⁷ verdiğimiz zaman, senin gibi demiyoruz. Bizim veresiye muamelemiz insafımızdan, merhametimizden!..

Köylü tasdik yollu başını sallayarak:

— Öyle, öyle, dedi. Allah eksik etmesin!..

Temel Ağa dört arşın al basmadan aldı. Koynundaki kirli çıkını çıkarıp tüccarın önüne attı:

— Al say, dedi, işte... eğer yetmezse var deftere yaz borcumuzu, gayrı her ne katarsa...

Hacı Musa gözlüğünü taktı, para çıkınının düğümünü çözdü. İçinden çıkan bronz paraları şıkır şıkır saydı. Sonra raftan bir defter çekip açtı, karıştırdı, Temel Ağanın sayfasını buldu, anhalı minhalı¹⁸ bir hesap yaptı, köylüye:

— Borcun maafaiz¹⁹ 1.238,5 kuruşa baliğ²⁰ oldu, dedi. Fakat gözleri birden tezgahın üstündeki yağ kutusuna ilişti.

— Ha bak, dedi, ben hediye filan kabul etmem (acı ve kindar bir sesle) siz bu gibi hediyeleri hükümetteki memur efendilere götürün, onlar alırlar. Biz namuslu tüccarız, fakir köylünün hakkını yemeyiz!..

Temel Ağa bir kabahatte yakalanmış gibi, sıkıldı, ezildi, büzüldü. Az daha yağ kutusunu alıp oradan, savuşacaktı, fakat Hacı Musa:

— Yok, hayır.. dedi, mademki bir defa yorulup getirmişsin, artık götürme kalsın, bedeli her kaç kuruşsa hesaba yazalım.

Yahu şu Hacı Musa Efendi de ne iyi adamdı be... Temel Ağanın peygamberi görmüş gibi, sevinçten gözleri yaşardı. Dünya muhakkak, bu gibi iyi adamların yüzüsuyu hürmetine duruyordu, yoksa çoktan batardı!..

Hacı Musa pazarlıksız yağa elli kuruş kıymet takdir etti, deminki defteri açıp gene anhalı minhalı bir şeyler yazdı.

İki okka yağa elli kuruş çok az olmuştu amma, Temel Ağa ayıp olmasın diye hiç sesini çıkarmadı. İyi ki sesini çıkarmamış; çünkü Hacı Musa Efendi yağ bedelini kaydederken, Temel Ağanın teslimatı²¹ diyecek yerde, (Acayip şey!..) Temel Ağanın borcu diye yazdı deftere. Ve bu suretle köylünün borcu bir kalemde 1288,5 kuruşa fırlamış oldu. (Hesaptan, kitaptan çakmayan köylüler, 1238,5 kuruşun 1288,5 kuruştan az mı, çok mu olduğunu bilmezler, yaşlarını, aylarını, günlerini bilmedikleri gibi!.. Yalnız defterde bir yağ hesabı bulunsun, onlara yeter bu.)

Temel Ağa o gün, yediği kazıktan bihaber, boş yağ kutusuyla köyüne döndü!.

SABAHATTİN ALİ

Apartman

Sivri damın üzerinde, keskin bir koku dağıtan yaş tahtalara keseri vuruyor, bir taraftan da batıya doğru inmeye başlayan güneşi gözlüyordu. Ağustosun sonuna yaklaştıkları için mal sahibi çatının çabuk örtülmesini istemişti. Yağmurlar başlar diye korkuyordu. Bunun için sekiz kişi iki gündür hep çatıda uğraşıyorlardı.

Öğleyin şöyle on dakika dinlenip biraz ekmekle yarım karpuz yemiş, hemen işe başlamıştı. Böyle yüksekte (apartman beş katlı idi) ve yarı yatmış, yarı ayakta durarak yaş tahtalara abanmak ve mütemadiyen başının üst tarafında keser sallamak insana sersemlik, hatta baş dönmesine benzer bir şey veriyordu.

Bir akşam olsa, bir eve gitse, bir arka üstü yatsa ve karısı ile küçük kızına şöyle göğsünü kabarta kabarta bir bağırıp çağırsa!..

Mal sahibi karşı apatmanda oturuyordu. (Orası da kendi malı idi). Onun için burada bağırmak değil, hızlı bile konuşamıyorlardı. Herif bazan pencereyi açıp göbeğini kenara dayayarak saatlerce baktığı ve ara sıra: “Orasını iyi kapat!” yahut: “Lakırdıyı bırakalım!” diye emirler verdiği için işçilere, o olmadığı zaman da devam eden bir çekingenlik gelmişti. Sessiz sessiz çalışıyorlardı.

Birdenbire irkildi. Etrafına bakınırken ilerideki sokak başında küçük bir küfecinin iki kat olmuş geldiğini gördü. İçi, safrası kabarmış gibi, allak bullak oldu. Eliyle yarı çivilenmiş tahtalardan birine yapıştı, aşağıya doğru dikkatle bakmaya başladı.

Küfeye yükletilen eşyanın altında, ayakları sokağın bozuk taşlarına yapışıkmış gibi adımlar atarak ilerlemeye çalışan küçük hamal kendi oğlu idi.

Bir gün iş bulup on gün bulamadığı sıralarda, onu, zaten sebebini anlamadan iş olsun diye gönderdiği mektepten almış, bir daha göndermemişti.

Bir karısı ve bu oğlundan başka iki de kız çocuğu vardı. Ayın en çok on gününde aldığı en çok altmışar kuruşla bunları doyuramıyordu. Küçük oğlan ufaktan çalışmaya başlamalıydı.

Ucuzca bir eski küfe aldıktan sonra onu pazarlara gönderdi; ve çocuk gününe göre yirmi, yirmi beş kuruşa kadar kazanıp getirmeye başladı. Büyüdükçe belki beş on kuruş daha fazla da çıkarabilirdi.

Fakat bu sefer fena yüklemişlerdi. Alnına güneş vurdukça terlerin parıldadığını o buradan görebiliyordu. Çocuğun yanında giden uşak kılıklı bir adam ara sıra ona durup bir şeyler söylüyor, galiba: “Yürüsene be!” filan diyordu.

Yaklaştıkları zaman küfenin içinde neler olduğunu da seçmeye başladı. Bir sürü şişelerin arasında irili ufaklı konserve kutuları vardı, renkli kağıt kuşaklara sarılmış teneke kutular. Ve sonra şişeler, kısa, tıknaz, fıçı biçiminde, huni biçiminde, dar boğazlı, şiş gerdanlı ve içinde beyaz, yeşil, vişne rengi ve kan rengi sular bulunan birçok şişeler. Çocuk bu ağır yüklerin altında yıkılacak gibi yürüyordu.

Çocuğun yanında yürüyen adamı tanıdı: Apartman sahibinin uşağı idi. Herhalde bu akşam karşıda ziyafet olacaktı. Bu içkiler, bu çeşit çeşit balık ve konserve kutuları bunu gösteriyordu.

Küfeci ve uşak karşı apartmanın kapısına geldiler. Çocuk ufacık elleriyle duvara tutunarak bir ayağını merdivene attı. Babası yukarıdan bu ayağın pazılarının nasıl titriye titriye gerildiğini gördü. Fakat çocuk öteki ayağını bir türlü kaldıramıyordu. Yük herhalde çok ağır olacaktı. Uşak canı sıkılmış bir tavırla ve eli arkada seyrediyordu. Çocuk bir hamle daha yaparak o basamağı ve aynı güçlükle öteki üç basamağı çıktı, kapıdan içeri girdi.

Babası yukarıda adeta nefes bile almayarak bekliyordu. Ustabaşı damın öbür ucundan: “Hey.. durma!..” diye bağırdı. Silkinerek, keseri başının üzerindeki tahtalara vurmaya başladı. Fakat aklı hep arkada, karşı apartmanda idi. Ara sıra gene durarak dinliyor, fakat kalbinin gümbürtüsünden başka bir şey duymuyordu. Biraz sonra, keser seslerinin arasında, kulağına şangırtıya benziyen bir ses geldi. Durdu, geriye ve aşağıya doğru eğilerek dinlemeye başladı. Karşı apartmanın içinde kalın bir ses bağırıyordu. Fakat söylenen sözleri anlamak mümkün değildi. Ara sıra ince bir vızıldanma kulağına gelir gibi oluyordu. Biraz sonra sesler kapıya yaklaştı.

Yukarıdaki adam büsbütün eğilerek bakmaya başladı. Kapıdan, önce oğlu çıktı. Hıçkıra hıçkıra ağlıyor ve bir eliyle küfesini ipinden tutup sürüklüyor, öteki eliyle de sağ dizini oğuşturuyordu. Bu ayağı kan içindeydi.

Arkasından uşak göründü. Çok kızgındı:

“Haydi bakalım, çek arabanı!” diye çocuğa bağırdı.

Çocuk büsbütün ağlamaya başladı. Bu aralık anlaşılmaz bir şeyler de söylüyordu. Öteki hızla bağırdı: “Defol ulan! Senin yüzünden ben de laf işittim! Taşıyamıyacaktın da ne diye yüklendin...”

Çocuk yine bir şeyler mırıldandı. Uşak:

“Pamuk yükletecek değildik ya!..” dedi.

Çocuk gözlerini silmeye başlayarak:

“O kadar yerler dolaştırdınız, paramı verin hiç olmazsa!” diye yalvardı.

Öteki omuzlarını silkti:

“İki şarap şişesi kırıldı, yüz ellişerden üç lira... Bir de para mı istiyorsun?” diyerek apartmanın köşesindeki ufak kapıdan içeri girdi. Çocuk hâlâ orada duruyor ve uuuf, uuuf... diye ağlıyordu. Ayağından sızan kanlar apartmanın önündeki beyaz parkeleri kırmızıya boyamıştı.

Babası yukarıdan donmuş gibi bakıyor, bir şey söyleyemiyordu. İşe karışır ve çocuğun kendi oğlu olduğu anlaşılırsa mal sahibinin kendisini kovacağını zannediyordu. Öyle ya “çocuğu niçin ağlattınız?” yahut, “çocuğun parasını verin!..” demeye kalksa derhal defedilirdi. İşinden ayrılıp aşağıya da gidemezdi. Zaten bunları bu anda hiç düşünmüyordu. Yalnız aptal gözlerle aşağıya bakıyor ve göğsünü parçalıyacakmış gibi çarpan kalbini tutuyordu.

Birdenbire karşı pencere açıldı, apartman sahibinin evvela büyük göbeği, sonra kırmızı başı göründü. Dışarı uzanmaya çalışarak gürler gibi bağırdı:

“Hey!.. Zırlamasana pencerenin önünde!.. Defolup gitsene!..”

Uşak hemen girdiği kapıdan fırladı.

Küfesinin üstüne oturarak ve yaralı dizine baka baka ağlayan çocuğu omuzundan tutarak kaldırmak istedi.

Çocuk bağırıyordu:

“Görmüyor musun be!.. Cam kırıkları dolmuş içine... Uuuf...”

“Haydi git başka yerde ağla!..”

“Beş kuruşumu verin!..”

Penceredeki adam hırsından kıpkırmızı kesilerek bağırdı:

“At şu piçi şuradan be!..”

Uşak, küfeciyi kolundan yakalayarak sürüklemeye başladı. O, küfesini bir eliyle tutuyor ve hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Kalktığı yerde parkeler kıpkırmızı idi ve güneş orasını donuk donuk parlatıyordu.

Çatının üstündeki adam hiç kımıldamadan aşağıya bakıyordu. Gözlerinin içi yanıyor ve beyni karıncalanıyordu. Yakası boğazına dar geliyormuş gibi bir hisle elini boynuna götürdü.

Çocuk gitmek istemiyordu. Şimdi para filan istediğinden değil, ayağının acısından, olduğu yerde kalıyordu: Gözleri penceredeki adama ilişen uşak çocuğu hızla itti; o, küfesiyle beraber yüzü koyun yuvarlandı. Artık ağladığı bile duyulmuyordu.

Çatıdaki adam gözlerinin büsbütün karardığını ve güneş vurmuş gibi beyninin içinde gürültüler olduğunu hissetti. Çatının kenarına dayanan ayakları titriyordu. Yavaş yavaş dizlerinin gevşemeye ve bükülmeye başladığını farkederek elleriyle başının üst tarafındaki tahtalara tutunmak istedi. Fakat parmakları da gevşemişti ve hiçbir şeye sıkıca yapışamıyordu. Vücudu yaş tahtaların üstünde hafif bir gıcırtı çıkararak ağır ağır kaydı. Çatının kenarına kadar gelip orada bir an takılır gibi olduktan sonra, aşağıya, sokağın ortasına, içi toprak dolu bir çuval gibi boğuk bir ses çıkararak düştü.

Çocuğu kaldırmaya uğraşan uşak onu bırakarak beri tarafa koştu ve penceredeki adam bir şeyden tiksiniyormuş gibi yüzünü buruşturduktan sonra, kanatları hızla vurarak içeri çekildi.

SAİT FAİK

Pay

Gelen adam kara bıyıklı, yağız, haşin bir adamdı. Kapıdan hızla girdiği halde, reisin gözünü görür görmez durakladı. Ağır ağır yürüdü. Üç dört tayfa ile reisin oturdukları masanın önünde durdu. Ötekiler hiç oralı değillerdi. Hesaplarına dalmış gibiydiler. Adam kararını vermiş bir halde bir adım daha attı.

— Baksana bana, dedi, efendi.

Hepsi birden dönmüşlerdi. Dört tayfanın en irisi kaşlarının altından bakıyordu.

— Baktık sana, dedi reis.

— Neden bize 1,5 lira düşüyor da...

— Sen kayıkta mıydın?

— Değildim.

— Küreği sen mi çektin, ağı yıkayan sen misin?

Kaşlarının altından bakan iri tayfa:

— Sen bana baksana “Menco” dedi. Sen bir daha bizim kayığa gelme.

— Sen karışma. Sana ne oluyor? Burda reis var.

Reis:

— O benim adamımdır. Tayfaya o karışır. Gelme, dedi miydi, gelemezsin. Yarın sabah görmeyeyim seni.

— N’olacak? İhya mı ediyorsunuz²² sanki? Başka kayığa giderim. Ama bugünkü hakkımı da isterim. Ufacık çocuklarla bir tutmayın adamı. Ben donunu bağlıyamayan Hasan’la bir miyim? O da bir buçuk lira alsın, ben de. Bu hak mı?

Reis:

— İşte bu kadar. Yarın gelmeyeceksin anlaşıldı mı?

— Anladık, gelmeyeceğim. Zaten çağırsanız da gelmem. Ama hakkımı verin.

— Ne istiyorsun? Sen hesap bilir misin?

— Ben hesap mesap bilmem.

— Bilmezsen ne diye dırlanıyorsun?

— Ağzını topla. Sen zırlıyorsun. Ben hakkımı istiyorum.

— Hadi oradan Menco sen de!

Sobanın yanında oturmuş, ağzında bir garip pipo bulunan ihtiyar adam yanındaki uzun boylu birisine:

— Adamın hakkı var ama, demiş bulundu. Ötekiler hemen:

— Sen bizim kayıktan mısın, sana ne oluyor?

— Bana bir şey olmuyor ama, ayıp! Herkesin hakkını yemeyin.

— Onu bize söyleyeceğine, sen koynuna doldurduğun kolyozların hesabını versen daha iyi edersin.

— Ben hırsız mıyım?

— Hem de halisisin. Sen değil miydin geçen sene tam kayıktan çıkarken bizim reis, belindeki kuşağı çözüvermişti de hani bir teneke kolyoz çıkıvermişti koynundan. Kimdi o, sen değil miydin? Otur oturduğun yerde. Pipona izmaritleri doldur da içmene bak.

İhtiyar adam piposunu ağzından çekmiş, tütün tabakasını çıkarmış, içini masanın üzerine boşaltmış:

— Senin baban böyle tütün içer miydi, bak hayvan oğlu hayvan, diyordu.

Ama şimdi herkes gülüyordu. Hakkını aramakta olan yağız kara bıyıklı adam da bir dakika etrafına bakındı. O da başladı gülmeye.

Reis birdenbire onu çağırdı.

— Bana bak Mevlüt Efendi, dedi. Al şu lirayı. Ama yarın sabah sakın geleyim deme.

— Gelmeyiz oğlum, gelmeyiz.

— Öyle bir gelirsin ki, güle oynaya. Taş atıp da elin mi yoruluyor? Bana bak Hasan, sakın çağırma bunu.

— Hadi zararı yok! Erkeklik bende kalsın. Ben çağırayım da isterse gelmesin.

Bir lirayı masanın üzerinde hâlâ almamış olan yağız adam sobanın kenarındaki sandalyeye oturdu. Bir cigara yaktı. Lirayı bir türlü alamıyordu. Ötekiler kenarda duran liraya bakmıyorlardı bile. “Gel al” da demiyorlardı.

Adam kahveciye kahve ısmarladı. Parasını vermek istedi. Reis almaması için kahveciye işaret etti.

Yağız adam ellerini dizlerine bastırarak ayağa kalktı. Hasan dedikleri iri tayfa, lirayı masadan kaptığı gibi tam o kapıdan çıkarken cebine attı. Dışardaki kalabalık çoktan dağılmıştı. Reis cebinden bir miktar daha para çıkardı. Kahveleri ödedi, çıktı.

Pipolu adam, reis kapıyı kapar kapamaz başladı:

— Kedi için cebime iki tane balık korum, adım hırsıza çıkar. Herifçioğlu bir vuruşta beş yüz lira vurur, ismi “Kara Vokiri”dir; dinine yandığımın dünyası!

— Ali Dayı be. O cebini hangi terziye yaptırdın. Bir teneke balık alıyor be! Aşkolsun yapan terziye!

— Bana bak ulan! Şimdi dininden imanından başlatırsın ha. Sen de hırsız muavini değil misin? Soyun bakalım elin fıkaralarını iki pay fazla alacağız diye. Enayi oğlu enayiler! Allah sizin yanınıza kor mu sanıyorsunuz. O para yarar mı insana?

İri tayfa ensesini tokatlıyarak:

— Bu enseyi o paralarla yaptık Ali Çavuş.

— Bak sıkılmadan söylüyorsun da.

— Bana bak Ali Çavuş. Biz kimseyi soymuyoruz. Onlar kolan çekiyorlar. Karadan. Kolan çekmek nedir be? Dans etmekten farkı ne ki?

Ayağa kalkmış, yan durmuş. Bir ayağını geriye atıyor, sonra ötekini yanına getiriyordu. Aynı hareketi birkaç defa yaptı.

— Ellerini bile sürmüyor herifler. Na böyle; rap rap! O çalışsın bu kadar. Alsın bir buçuk lira, biz de alalım bir buçuk lira, reva mı bu? Kim ağları yıkıyor? Kim düzeltiyor? Kayık gelir gelmez hepsi tüyüp gidiyorlar. Gelip biraz yardım etseler ya. Hepsi kahveye doluveriyor.

— Onlar olmasa ağı nasıl çekersiniz?

— Yedi tane Heybeli’li İstavro gibi adam ver bana. Bu otuz kişinin yaptığı işi yapsın. Payını da tam alsın yağma yok. Elbette biz onlardan bir pay fazla alacağız.

— İki pay almak zaten hakkınız. Ona bir şey diyen yok. Ama siz öyle yapmıyorsunuz ki...

— Ya ne yapıyormuşuz?

— Çocuklara dörtte bir pay. Sessiz sedasızlara yarım pay, şöyle biraz kafa tutana bir pay veriyor, artanı yine pay ediyorsunuz.

— Hadi bırak numaraları. Ama hepsinin de cebini yoklasan ikişer kilo balık vardır.

— Kim demiş sana? Kolancı nereden aşıracak balığı. Yardım için kayığa girse, herife hırsız diyorsunuz. Size bakıp o da iki balık cebine koysa. Sen misin koyan? Sonra da bize yardım mı ediyorlar kayık yanaşınca, diyorsunuz. Bırakmıyorsunuz ki yardım etmeye.

— Nasıl bırakmıyoruz?

— Bırakmıyorsunuz. Baktınız ki herif çalışkan, bir punduna getirip cebine balık bile koyuyorsunuz ki bir daha lanet olsun kayığa girene diye herife tövbe ettirmeye.

— Sen onu bırak Ali Çavuş, sahi şu cepleri nerede yaptırdın?

— Ulan hani cep, göstersene?

— Yarın sabah yırtık pardesünü giydiğin zaman gösteririm.

— Göstermezsen?

— Arap olayım!

— Göstermezsen ama, ben sana göstereceğim ananın bilmem nesini!

— Sende gösterecek bir şey kalmadı ki?

— Anan bilir.

— Ali Çavuş kızma be. Yak bir cigara.

— Pipo içiyoruz.

— Çek ağzından o boku da adam gibi bir cigara iç!

— Sen çıkar ağzından o dediğini. Ne cigarası o?

— Ha şöyle imana gel!

Ali Çavuş’un suratı bir lahzada yumuşayıvermişti.

— Bizim kayığa alayım mı seni Ali Çavuş?

— Sahi be Hasan, alsana.

— Alırım ama, cepleri sökmek şart.

— Namussuzum yalan be.

— Nasıl yalan Ali Çavuş? Ben gözümle gördüm.

— Vallahi kedi için almıştım balıkları.

— Peki peki, Ali Çavuş. Söylerim Kara Vokiri’ye. Ama sandaldan çıkarken üstünü ararız. Bak bu şartlan.

— Ulan kayık da sizin olsun, balık da. Ben gelir miyim sizinle be. Ben bugüne bugün...

— Orman bekçisisin değil mi?

— Elbette ya. Bize yakında silah bile verecekler.

— Geçen seneden beri çamlarda kozalak kalmadığının farkındasınız çocuklar?

— Sahi be, ne oldu o canım kozalaklara?

— Vasil’in fırınına sorun.

Ali Çavuş kozalak lakırdısı başlar başlamaz sessizce bulunduğu yerden kalkmış, Vasil’in fırını lakırdısı bitip de kahkaha başlamadan çıkıp gitmişti.

MEMDUH ŞEVKET ESENDAL

Bekir Usta

Bir bayram günü. Bizim “Basımevi” kapalı. Makinistlerden Bekir Usta, aralık duran kapının önünde, gölgeye bir iskemle atmış oturmuş, yanında duvara yaslanmış duran bir delikanlıya anlatıyor:

— Sen bana sorar mısın? diyor, boşuna kendini yerinden soğutma. Anladın mı? Bir gün işsiz kaldın mı, bu sokaklar sana dar gelir. Sabah evden çıktın mı, gidecek bir yerin olmalı! Herkes koşar işine gider, sen arkalarından bakakalırsın. On yıl Karaevliler’in yanında durdum. İşleri, hesapları benim elimdeydi. Rahmetli Salih aklımı çeldi: “Ulan, sen bu heriflerin kölesi misin? Bırak bakalım, senin gibisini bulsunlar da çalıştırsınlar!” demeye başladı. Bir söyledi, beş söyledi, ben de kendi kendime, “Benim gibisini bulsunlar da çalıştırsınlar!”

Çocukların anası hiç sesini çıkarmadı. Ben de köpek gibi pişman oldum. “İşini niye bıraktın?” diye soranlara ne söylemeli? Biraz düşündükten sonra çocukların anası, “Sağlık olsun, dedi, üzülme, başka iş bulursun.”

Ne iş bulurum. Elimizdeki para bizi bir hafta geçindirmez. Evden çıktım, doğru bizim Salih’e gittim. Kahvedeymiş. Görünce ona da söyledim: “Ben işi bıraktım.” dedim. “İyi etmişsin, dedi, keratalar, şimdi senin gibisini bulsunlar da işletsinler!”

Yüreğime biraz su serpildi. “İyi yaptım değil mi? Ben de öyle diyorum. Ama şimdi ne olacak?.. Sen bir yerde bir iş biliyor musun?” diye sordum. “İş mi, dedi, canım senin gibisine iş mi bulunmaz. Bırak geçsin bakalım birkaç gün! Elbet bir iş bulunur!” diyordu.

Salih’in ağzını beğenmedim, gevşek söylüyor. Ondan başka kimse de, “İyi ettin!” demiyor.

Hoca Hüseyin Efendi’nin Celal’e gittim. “İyi etmemişsin, dedi, bunca yıllık kapını bıraktın. Bir yol danışmalıydın!”

Danışmalıydık ama, danışmadık işte! “Burada sana çalışayım.” dedim. “İş nerede? Ben başımdakilerden dardayım!” diyor.

Birkaç gün boş dolaştıktan sonra yüreğim daraldı. Bir akşam çocukların anasına, “Biz yanlış iş tuttuk, dedim, gidip gene Karaevliler’den iş istesek mi? Ha! Ne dersin?” dedim. “Sen bilirsin ama, bunca yıllık ağalarındır, seni açıkta komazlar.” dedi. “Ben de öyle diyorum, gideyim.” dedim. Dedim ama gitsene bakayım! Adamın yüzü tutar mı? O gün ayağım varmadı. Ertesi gün sabahtan akşama kadar ortalarda dolaştım. Tevfik Efendi’nin mağazasına gidemedim. Yüzüm tutmuyor. “Gidip, kaynatası Hacı’ya açılmalı. Tevfik Ağa onu kırmaz!” diye düşündüm. Ertesi gün Hacı’yı aradım. Haymana’ya gitmiş. “İki gün bekle, gelir.” dediler. Beklemek kolay sanırsın, değil mi? Evde, çoluk çocuğun yanında oturamaz oldum. Hazır yemeğe de dağlar dayanmaz. Her gün gidip, “Hacı geldi mi?” diye soruyorum. Bir sabah gene Hacı’yı sormaya giderken yolda, Tevfik Efendi’nin ansızın öldüğünü öğrendim. Kaynının evinde otururken, düşmüş ölmüş!

Gördün mü uğursuzluğu! Evde, çocukların anasına söyledim: “Bu işte bir uğursuzluk var, dedim, ben korkuyorum!” Sahiden de yüreğime ürküntü düştü. Genç adamdı. Kötü adam da değildi doğrusu...

Artık bize umut kalmadı. O gece evdekiler, güler yüzlerini bozmadılar ama ben, çocukların tasalı olduklarını anlarım.

O gece, Allah inandırsın hiç uyuyamadım. Doluya koydum, boşa koydum, sabahı ettim. Çocuklara bir kuru ekmek parası çıkaracak bir iş bulsam gireceğim. Cepte paraları saydıkça, sanki eksiliyor.

Bir gün baktım, akşama çocukların ekmek parası yok! Hacı’nın kaynı Habib’e gittim. “Biz kaldık, dedim, bana yanında yahut tiftik ambarında bir iş ver, çocukların ekmek paralarını çıkarayım!” “Ambar kapalı, dedi, burada da iş nerede, boş oturuyoruz!”

“Bari, ödünç birkaç kuruş ver de akşama eve bir ekmek götüreyim.” dedim. Dedim ama, nasıl dedim, sen bana sor. Bak şimdi anlatırken sırtımdan ter boşanıyor. Anladın mı? Habib yüzüme baktı: “Bekle, Yahya para getirecek!” dedi.

Bekledim. Yahya geldi. Habib: “Ne oldu?” diye sordu. Yahya: “Sabahleyin çıkmış, bir daha uğramamış, şimdiye kadar bekledim, gelmedi.” diyor. Habib, öfkesinden ağlayacak gibi oldu: “Ulan, alacakları olsun, batakçı kerataların!” diye bağırdı, çağırdı. Sonra da ortağını sordu. Ortağının ayağına çuval düşmüş, hastaneye kaldırmışlar. Yalan değil, ben de biliyorum. Habib: “Gebersin kerata”, dedi, biraz ofladı, pufladı, sonra Yahya’yı Yağcılar’ın İzzet Efendi’ye yollamak istedi. “Bul İzzet’i, bize günlük iki yüz lira olsun yollasın. Benden selam söyle. Şu kamyonu olsun savayım.” dedi.

Yahya da umutsuz: “Ağa, sen kendin gitsen... Bana vermez şimdi!” dedi. Habib ona kızdı: “Canımı sıkma, ne diyorsam onu yap!” diye Yahya’yı azarladı.

Yahya çıktı, arkasından ben de yavaşça savuştum. Anladın mı? Herifin başında ateş yanıyor sana ne parası verecek! Bu yaşa geldim, hiç böyle darlık yüzü görmemiştim. Bir adamın ekmek bulamayacağı bir günü olabileceğini de sanmazdım. “Bir ekmek parası değil mi? İnsan ırgatlık eder gene ekmeğini çıkarır!” derler. Boş sözdür. Irgatlığın da bir düzeni var. Onun içinde isen, ırgatlık edersin. Yoksa şakacıktan aç kaldığının günüdür. Bana şimdi bir ekmek alıverecek eş, arkadaş çoktur ama, onları nasıl bilmeli, nerde bulmalı!.. Tanıdığım, alışveriş ettiğim esnafı gözden geçirdim. Bunların hiçbirine gidemem. Anladın mı? Gidemem...

Sokak, sokak dolaştım. Bir kolayını bulur, bu akşam eve ekmek götürürüm, diyordum. Gece bastı. Daha geç kalsam çoluk, çocuk sokaklara dökülürler diye korkuyorum.

Eve gittim. Kapıyı çocukların anası açtı. Beni sağ görünce sevindi. O daha ağzını açmadan, “Ben bu gece eve ekmek alamadım!” dedim.

Çocukların anası, “Sen gir içeri, ekmeğimiz var!” dedi. Kaynım gelmiş. Bizi Silifke’ye götürmeye kalkıyor. “Orada iş var!” diyor.

Kızlar beni aramaya sokağa çıkmışlar. Geldiler, yemeğimizi yedik. Kaynımın geldiği iyi oldu. Bize birkaç gün yardım eder. Sonrasına da Allah kerim!

O gece, çocukların anasına açıldım, ne oldu ise anlattım. “Sıkma kendini, dedi, kısmetimiz ne ise bizi gelir, bulur.”

Geceleri beni uyku tutmuyor. Bir geçim parası için neler düşünüyorum. Komşumuz Kasap Ali gözümün önüne geliyor: İki ortaklar, bir dükkan açmışlar, dört koyun alıp onu satarlar. Ara sıra kaçak koyun da keserler, geçinip gidiyorlar. Yapamayacağım iş mi? Biri olmalı, önüme düşüp beni alıştırmalı. Bu adamı bulmak, iş bulmak kadar güç. Başkasının yanında olursa ben alışveriş adamıyım. Hesaba da aklım erer. Hesaplarını tutar, yazılarını da yazarım. Bunu herkes de bilir. İş bulunmazsa, kendi hesabıma dükkancılık da ederim. Ederim ama, ortağım olmalı.

O günlerde bir gün Hafız Ahmet efendiler aklıma geldi. Beni tanırlar. Sabah erken onlara gittim. Kardeşi Arif oradaymış. Ona söyledim: “Beni, dedim, şu sinemayı tutanlara tanıtsanıza! Belki bana göre bir işleri vardır!”. Arif önüne bakıp düşündü... Sonra, “Olur, dedi, hafta içinde bir uğra. Ben tanımıyorum ama, Hafız onları tanır!” dedi. Artık, “Beş lira da ödünç versene!” diyemedim. Masa üstünde açık duran kutudan da bir cigara alamadım! Dışarı çıkıp katiplerden bir cıgara istedim. Hem cıgara verdi, hem de kahve ısmarlayacak oldu, istemedim.

Oradan çıktım; gidecek yerim yok. Saatçi dükkanı önünde durdum. Arif’in sözü gevşekti. Kimsesizim. İş isteyecek bir adam arıyorum. İşin yoksa düşün, kırk kere düşün. Bir yandan da saatlere bakıyorum. Yanıma biri sokuldu. Baktım. Bu bizim başmürettip. Selamlaştık. Benden hatır sordu. “İyi değilim, dedim, söylemesi kötülük, çocuklara bir kuru ekmek parası çıkaramayacak güne düştüm. Şimdi, birkaç gündür kaynım burada da bize bakıveriyor. Yarın o giderse ne olacağız, bilmem?”

Eşref Efendi düşündü, sonra yüzüme baktı: “Vallahi Bekir Efendi, dedi, ‘Bize gel!’ diyeceğim ama, biliyorsun, bizim iş mürettiplik. Yapabilirsen buyur. Seni götüreyim.”

“Ben mürettiplik bilmem ama, öğrenirsem belki yaparım.”-“Eh, dedi, yarın gel, kendini bir dene! Yalnız tertip öğreninceye kadar para vermezler. Onu da bil de!”-“Vermesinler, dedim, sen elimden tuttun ya! Eksik olma!”-“Sen de eksik olma.” dedi, gitti.

İçime doğdu: “İş buldum?” dedim. Ben mürettiplik yapmasam da çalışırım. Bu adam beni bırakmaz.

Eve koştum. Bizim çocukların anasına “İş buldum” dedim. “Eh, uğurlu, kademli olsun!” dedi. “Ama, işi öğreninceye kadar para vermeyecekler.” dedim. “Verirler, para da verirler, dedi, işin başı sağlık. Bir ekmek parası çıkarsa, gerisi bereket versin!”

Ertesi günü buraya geldim. İşte o gün bu gündür, Allah bin bereket versin, çalışırım. Tertip de öğrendim, ne iş olsa yaparım. Anladın mı? İdare memuruna da yardım ederim, hamallık da! Bak şimdi makinada çalışıyorum. Makinist zorbalık etti, beni Eşref Efendi’nin elinden aldı. Onların da hakları var. Bu yeni baskılar ağır, adamları yok. Anladın mı? Herkes evine gider, ben burada çalışırım. Bak bugün bayram, hepsi gezerler, ben buradan ayrılmam. Mal sahibi bile benim kadar işe çalışmaz. Onlar işlerini oluruna bağlarlar, tertip düşmüş, klişe yetişmemiş, iş gecikmiş, benim uykum kaçar. Bana çocuklar takılıyor: “Sen Niyazi Bey’in ortağısın!” diyorlar. Yalan değil. Bu kapı kapandı mı yalnız Niyazi Bey değil, hepimiz hapı yutarız, anladın mı? Ortaklığımız vardır! Genç çocuklar... Ne olacak, akılları başlarından bir karış yukarda. Hem sataşırlar, hem de severler. Geçen yıl hasta oldumdu. Niyazi Bey’inden kapıcısına kadar döküldü, geldiler. Eskişehir’li İbrahim bana: “Ne yırtınıyorsun, bir kuru ekmeğe!” diye söyleniyor. “Ey oğlum, dedim, çok çalışırım, az çalışırım. Benim iyiliğim de bu işte... Herkeste bir kafa var! Az çalışıp da çok alsam daha mı iyi? Sen bana sorar mısın, çalıştığı kadar ekmek gelmeli. Yoksa gider sokaklarda arşınlarsın. Bu kapı işlemeli, sen ona bak...

Bu sırada içerde telefon çaldı. Bir iş soruyor, idare memurunu arıyorlar. Konuşma uzadı. Bekir Baba sözünü bir yerde bağlayamadı.

O delikanlı da bırakmış gitmiş.

JOHN STEINBECK

Sabah Kahvaltısı

Bir türlü tadına doyamıyorum bunun. Bilmem neden, hepsini inceye gözümde canlandırabiliyorum. İkide bir aklıma geliyor. Durup dururken, hem de gittikçe daha iyi hatırlıyorum; hatırladıkça da garip, ılık bir şeyler oluyor içimde, tadına doyamıyorum.

Sabah çok erkendi. Doğudaki dağlar koyu maviydiler, arkalarından onları ufka kıpkırmızı çizen güneşin ışıkları yükseliyordu. Yükselip başımın üstüne doğru geldikçe soğuyan, bozlaşan, donuklaşan bu ışıklar, batıya yakın bir yerde geceye karışıyor, eriyip gidiyordu.

Soğukta, pek bir acı vermiyordu ama, ellerimi ovuşturup ceplerime sokmuş, kamburumu çıkarmış, ayaklarımı yere vuruyordum. Vadinin içinde, benim bulunduğum yerde, toprak sabahın boz rengine boyanmıştı. Bir dağ yolu boyunca yürüyordum. İlerde, yolumun üstünde, topraktan biraz daha açık boz renkte bir çadır gördüm. Çadırın yanındaki eski, paslı bir saç sobanın çatlaklarından sızan alevlerin turuncu parıltıları görülüyor, sobanın dar, kısa borusundan fışkıran duman dağılıp yok olmadan önce, uzun bir zaman yükseliyordu.

Sobanın yanında genç bir kadın vardı, gerçek bir kadın. Solmuş pamuklu bir eteklikle, gene pamuklu bir gömlek giymişti. Yaklaşınca, kıvrık koluyla tuttuğu, soğuktan korumak için de başını gömleğinin içine sokmuş olduğu bir bebeğe meme verdiğini gördüm. Ana ateşi karıştırıyor, daha çok hava gitmesi için sobanın paslı kapaklarını aralıyor, üstündeki deliğini açıyor, durmadan hareket ediyordu. Bu işler olurken bebek habire meme emmekteydi, ama anasının işine, hızlı, hafif, ahenkli hareketlerle çalışmasına engel olmuyordu. Kadının her halinden işini bildiği belliydi. Turuncu alevler sobanın çatlaklarından sızıyor, çadırın üstüne vurarak ışıl ışıl oynaşıyordu.

Artık yaklaşmıştım, kızaran domuz pastırması ile pişen ekmek kokularını duyuyordum, bildiğim kokuların en güzelleri... Doğuda gün ışığı hızla yükseliyordu. Sobaya yaklaşıp ellerimi uzattım, sıcağın vurmasıyla bütün vücudum ürperdi. O sırada çadır aralandı, önce genç bir adam, arkasından da yaşlı bir adam çıktı. Mavi çadır bezinden dikilmiş, yeni elbiseler giymişlerdi. Ceketlerinde pirinç düğmeler parlıyordu. Yüzleri sert hatlıydı, birbirine benziyorlardı.

Gencinin siyah, gür bir sakalı vardı, yaşlının sakalına ak düşmüştü. Kafaları, yüzleri ıslaktı, saçlarında, sert sakallarında su damlaları duruyor, yanakları parlıyordu. Sessiz sessiz durup doğuda yükselen ışıklara baktılar, birlikte esnediler, dağları ufka çizen çizgi boyunca uzanan kırmızılığı seyrettiler.

Dönünce beni gördüler.

Yaşlı adam, “Merhaba” dedi. Yüzünde ne dostluk, ne de düşmanlık görülüyordu.

“Merhaba efendim” dedim.

Genç adam da, “Merhaba” dedi.

Yüzlerindeki su yavaş yavaş kurumaktaydı. Sobaya yaklaşıp ellerini ısıttılar.

Kadın işine devam ediyordu, yüzü başka yana dönüktü, ama gözlerini işinden ayırmıyordu. Önüne düşmesin diye bir iple bağladığı saçları arkasında sarkıyor, çalışırken iki yana sallanıyordu. Kocaman bir sandığın üstüne teneke maşrapalarla tabaklar yerleştirdi, bıçaklar, çatallar dizdi. Kızarmış domuz pastırmasını bol yağın içinden kepçeyle alıp büyük bir teneke tabağa koydu. Pastırma kıvrılıp cızırdıyarak büzüldü. Fırının paslı kapağını açıp kızarmış büyük dilimlerle dolu dört köşe bir tava çıkardı.

Sıcak hamurun kokusu yayılınca adamların ikisi de derin derin kokladılar. Genç adam yavaşça, “Tanrım” dedi.

Yaşlı adam bana döndü, “Kahvaltı ettin mi?”

“Hayır.”

“Hadi, öyleyse bizimle birlikte ye.”

Bu iyi haberdi. Sandığın yanına gidip yere çöktük. Genç adam sordu, “Pamuk mu topluyorsun?”

“Hayır.”

“Biz on iki gündür çalışıyoruz.”

Kadın sobanın yanından söze karıştı, “Yeni elbise bile aldılar.”

Adamlar çadır bezinden yapılmış yeni işçi elbiselerine bakıp gülümsediler. Kadın pastırma tabağı ile ekmek dilimlerini, bir kase et suyunu, bir tas kahveyi sandığın üstüne koyup kendi de bir uca çöktü. Bebeğin başı gömleğin altındaydı, hâlâ meme emiyordu. Emerken çıkan sesleri işitiyordum.

Tabaklarımızı doldurduk, ekmeklerimizin üstüne salça sürdük, kahvelerimize şeker koyduk. Yaşlı adam ağzını iyice doldurdu, çiğnedi, çiğnedi, yuttu.

“Allah için güzel,” dedi. Ağzını gene doldurdu.

Genç adam, “On iki gündür iyi yiyoruz,” dedi.

Hepimiz hızla, çılgınca yedik, tabaklarımızı tekrar doldurduk, midelerimizi iyice doyurup ısınana kadar bu böylece sürdü. Sıcak, acı kahve boğazımızı yaktı. Son damla kahveyi, telvesiyle birlikte, toprağa döküp maşrapalarımızı bir daha doldurduk.

Güneşin ışınları kırmızımsı bir renge bürünmüştü, sanki havayı daha çok soğutmuş gibiydiler. Adamlar döndüler, yüzleri doğmak üzere olan güneşten gelen renklerle aydınlandı, bir an yaşlı adamın gözlerinde dağın arkasında yükselen ışığın parıltılarını gördüm.

Sonra ikisi de maşrapalarındaki kahve telvelerini toprağa döküp ayağa kalktılar.

Yaşlı adam, “Gidelim artık,” dedi.

Gene bana döndü, “Pamuk toplamak istersen, belki sana da bir iş bulabiliriz.”

“Hayır. Gitmem gerek. Kahvaltı için teşekkürler.”

Yaşlı adam, sen bilirsin gibilerden, elini salladı, “Pekâlâ. Tanıştığımıza memnun olduk.”

Birlikte uzaklaştılar. Doğuda gökyüzü ışıktan alevlenmiş gibiydi. Ben de dağ yolunu tutarak uzaklaştım.

Hepsi bu kadar. Bu karşılaşmanın niçin hoşuma gittiğini büsbütün anlıyor değilim. Ama orada başka bir şey de vardı, bana her hatırlayışımda o ılık tadı veren, büyük güzellik dediğimiz şey.

Çeviren: Memet Fuat

AHMET NAİM

Yoklama

Armutlu’nun fundalarla kaplı dağları, yılın bütün ayları taptaze ve zümrüt yeşilidir. Bu zümrüt gibi yemyeşil dağların ortasında, büklüm büklüm uzayan beyaz şeritler vardır. Uzaktan bakınca, yeşil dağlar, eteklerinden doruklarına kadar bir yumak beyaz iplikle sarılmış sanılır.

Bu dağ yolları, fundalarla kaplı birkaç tepeden daha aştıktan sonra Armutlu ocağına ulaşır. Armutlu ocağı, yeşil fundaların arasında açılmış genişçe bir harman yeridir. Harman yerinin bir kenarında, belini dağa yaslamış domuz damı düzeninde ocak ağzı, öbür kenarında, uçuruma uçmuş gibi deniz görünür. Ve Armutlu ocağı, kömür yükleyen oluğunu, sert eğilimli bir kayanın üstünden uçuruma uçmuş gibi denize uzatır.

Alaca’dan Ali, yiğitliği ile ün salmış bir kazmacısıydı Armutlu ocağının. İnadına işçiydi. “Tut” dedin mi koparır, en acar ocak mühendislerinin, kaya gibi sert kömür damarlarından “12 saatte çıkacak...” dedikleri arabadan daha çoğunu verirdi.

Verirdi, öyleydi, ama şu anda kendine hayrı yoktu Ali’nin. Ona 30 kayme lazımdı şimdi, hemen. Köyden haber geldi ki, karısı doğumda güçlük çekiyormuş. Ebe nine: “Bu doğum benim işim değil, kasabadan doktor eletsin!” diyormuş. Doktor köye neyle gider? Parayla. Hani para? Yok. Altı baş ailenin geçim yükü, ocaklarda salladığı kazmanın ucuna binmiş ki binmiş. Allahtan olacak, Tosun zorlu bir akıl buldu, ekmek çetelesini yüzde otuz eksiğine kırdırdı ve kumpanya bakkalından bir tamam devşirdi. Bu sefer de doktor dayatmaz mı? Hastayı muayeneden sonra: “Bu doğum senin bildiklerinden değil. Şehire, hastaneye indirmek gerek. Yoksa hastanın hayatı tehlikede!” demez mi?

E, ne olacak şimdi?

Sıra çavuşunun çevresine halkalanan işçilerin arasına karıştı. Sıra çavuşu: “Uşaklar, uşaklar! Bu akşam, gece ortası vardiyasında üçüncü kılavuzda su iskandili yapılacak. İş eccük zorlu emme... Bu işi becerende kumpenyenin elli has gaymeciğini hakettin. İş tamam, para tırınk!” derdi. Öbürleri dinler, Ali de dinlerdi. Bu iş, aslanın ağzından para kapmaya değil, Azrail ile güreş tutup, onu tepesi üstü dikmeye benzerdi.

Sıra çavuşu sordu:

— Bizim dediğimiz duyuldu dee mi?

Ali vardı ileriye, dedi:

— Duyuldu evet, biz bu işe varız.

Hiç seslenmeden bir baktılar ona. Yaparsa da hani o yapacak, başkası değil.

Bundandır, emniyet lambasını yaktı, lağım makinasını, burgularını sırtladı, yeraltına açılan domuz damı düzeni ağzından karanlığa girdi Ali. Yeraltında iskandil yapılacak kılavuza doğru ilerlerken, dizlerine kadar gazlı sulara bata çıka araba süren işçiler, çıplak sırtlarından kapkara ter boncukları yuvarlanan kazmacılar, altı oyulan tavanlar göçmesin diye destek vuran merametçiler, bir tonluk arabayı dört kolla manevra eden saççılar, tulumbacılar, köstekçiler, ona hem beğenerek, hem acıyarak baktılar. Bundandır.

— Unutmayın ha! Soğuk islim borularına üç defa vurulanda lambasını kapan soluğu baca ağzında almalı. Baca ağzına geç kalan, tahtalı köye tez davranır.

Bu sözler ocak çavuşunun işçiyi uyarmasıdır. Asıl tehlikeye koşarken bu sözleri duymaz olan Ali, iskandil yapılacak kör bacanın içindedir.

Uzun burguları, lağım makinasını indirdi sırtından. Emniyet lambasını yere bıraktı ve geniş derin bir soluk aldı.

— Ali, oğlum, bu işi senden başka yapacak zaten yoktu. Ama ben senin bu işe girmeni istemezdim. Çok ısrar ettin. Dikkatli ol. Burgudan biraz fazla su sızınca lambanı kap, baca ağzına koş.

Bunları söyleyen işbaşıdır.

Ali sordu:

— İş biter bitmez parayı verirler, dee mi?

— Direktörün emridir. Sabaha karşı da olsa para verilecek.

İşbaşı, kör bacadan galeriye indi, çivili kunduralarıyla galerilerde yankılar yaratarak uzaklaştı.

Şimdi Ali bacada yalnızdır. Lağım makinasının ucuna beş metrelik burguyu taktı. Soğuk islim borusuna makinanın hortumunu bağladı. Makinanın manivelasına bir dokun, burgu duvara saplanmaya başlasın. Makinayı kaldır, mavzer atar gibi daya omzuna, sapını sık ve manivelaya dokun. Perteratörü kaldırdı, makinanın sapını omuzladı ve manivelayı yokladı. Duvarın, suyun basıncına dayanamayıp yarılması var. Var ki, yıkamak için parçasını bulamazlar. Sen deli mi? (Ali, ölüyorum Ali, gurtar Ali.) Baca ıssızdır. Ali’nin manivelayı sıkan parmakları can korkusuyla gevşemiştir. Kör kandilin paslı ışığı duvarlarda titremektedir. (Ali, ölüyorum Ali, gurtar Ali.) Burgunun ucu duvara dayalıdır, Ali’nin gözleri yere saplanmıştır. (Ali, oh Ali, beni gurtar Ali...)

Bacada ölü bir sessizlik vardır. Ta uzaklardan, kırılan bir direğin, tavandan düşen bir taşın gürültüleri yuvarlana yuvarlana geçiyordu. Ara sıra uzak galerilerden gelen lağım kütlemeleri, üzerinde fosfordan yüzlerce göz parlayan mantarlaşmış direkleri sarsıyordu.

Lağım makinası omuzdaydı, burgu duvardaydı, parmak maniveladaydı ve gözler dalgındı. Ama biraz sonra, gözlerin parlamaya başlamasıyla, bacadaki ölü sessizlik bozuldu. Lağım makinası sürekli tıkırtılarla başladı işlemeye. Direklerde çakan yüzlerce fosfordan göz titredi onunla birlikte. Duvara gömülü burgunun ucu kara bir duman püskürtüyordu. Kör emniyet lambasının ışığı, bacayı dolduran kömür tozundan seçilmez duruma geldi.

Tutan zorlu bilek; beş metrelik burgunun dörtte üçü duvara dalmıştı bile.

Ali, bir soluk durdu. Burgunun püskürttüğü kömür tozundan yüzü, bir siyah derili gibi abanozlaşmıştı. Şakaklarından sızan ter, bu abanoz üzerinde yer yer nakışlanıyordu.

Ali’nin içinden gelen sesler tükenmiyordu. Hırsla yükleniyordu makinaya ve burgu, parmak parmak gömülüyordu duvara.

Makinanın ucundan sular damlamaya başladı. Burgu duvara iyice gömüldü. Sular şimdi bir fıskiye gibi fışkırmaktaydı. Ali bir soluk daha durdu. Düşündü: “Sular burada tahminden çok fazla imiş.” Ve birden sevinçle kabardı yüreği. “Çıkın, vebin, elli gaymeyi bir tamam hak ettik.” Burguyu geri çekiyordu artık. Su küçük bir şelâle halindeydi. Lâmbayı kapıp baca ağzına koşmaya hazırdı. Şelale büyüyordu. Tehlikeyi ocak arkadaşlarına duyurmalıydı. Burgulardan birini kavradı ve bir... iki... üç... İslim borularına vurdu.

Burgunun açtığı delikten su, birbirini iterek, sıkıştırarak, homurdanarak dışarıya atlıyordu. Birden, binlerce şimşek birden çakmışçasına sarsıldı ocak. Şimdi, kör bacada tavan, taban hepsi dümdüzdü. Su kudurmuş, su dev gibi geliyordu. Koca bir deniz bir geçit bulmuş, bir uçurumdan aşağı atılırmış gibi, önüne geleni sile süpüre doluyordu.

Ocakta panik vardı. Yeraltı gündelikçileri ellerindeki kandillerle yanıp sönen noktalar halinde sağa sola kaçışıyorlardı. Gırtlaklarından yükselen çığlıkları su alıp götürüyordu:

— Göçük var, göçük!

— Su geliyor, suuu!

İslim borularında tehlike işaretleri uğuldamaktaydı. Su, yarattığı büyük yıkımdan habersiz, bacaya doğru üşüşen insanların ardından saldırıyordu. Tavanda, bağ yığınları arasında sıkışan bir madenci lambası titrek titrek yanıyordu hâlâ. Su oraya daha yükselmemişti. İslim vanaları arasında bir tümsek vardı ki, insan gövdesine benzer. Elinde tuttuğu bir lağım burgusu karnından girip sırtından çıkmış, gövdeyi tavana çivilemişti.

Alaca’dan bir gören olsa, “Bizim Ali...” der.

Artık tavanla taban birleşiyordu. Küçük noktalar halinde sürüklenen ışıklar sönmekteydi. İki genç işçi, araba çeken katırların sırtlarına yapışmışlar, tavana doğru yükseliyorlardı. Ezileceklerdi. Tavanı destekleyen bağlardan biri suların saldırısına dayanamadı; çöktü. Bu bağa dayanan dağın iri bir parçası genç arabacıların üstüne abandı.

Sular akıyor, sular durmadan yükseliyordu.

... Ertesi sabah yoklamasında, işbaşı, gece postasında çalışanların künyelerini okudu:

— Kaç?

— İki.

— Burada.

— Eksiğiniz?

— Dört.

— Arıtlılar?

— Biziz.

— Ne kadarınız yok?

— Yedi.

— Tonyalılar?

— Buyur.

— Kaç?

— On bir.

— Alacalılar?

— Burada.

— Kimler noksan?

— Ali, Satılmış, Ercep, Simail, Şeramet.

İşbaşı kafasını salladı:

— Pekala, yoklama tamam.

Büroya doğru yürüdü gayet düşünceli ki, bu zarar ziyanla Armutlu ocağı belini doğrultur mu bakalım.

MEHMET SEYDA

Üçüncü

Vardiya’dan Devrekli Hasan

— Galkın la galkın... dedi birisi.

Dürteledi! Devrekli Hasan uyku sersemi açtı gözlerini. Bakındı.

— Düdük öttü la, düdük!

Buncağız yetti... Adam öbür ranzaları da sarsalıyor, kimini dürtüyordu:

— Düdük öttü la, düdük!

Uyanan fırlıyordu.

Birçoğundan önce seğirtmiye yeltendi Hasan. Bastığı yeri görmeden gören alışkın adımlarla dosdoğru “Lambahane”ye. Lambasını kaptı, dışarı çıktı.

Karanlık ortasında, masalların peri düğünlerini andırdı ışıklar. Uzaktan bak kan kırmızısı, yakına gel altın sarısı. Bir, onların ellerindeydi; bir, kıyılarına abdest bozup sabahları da yüzlerini yıkadıkları küçük, yağlı derenin birikintisi içinde. –Deredeki daha güzeldi–

Bacalara taze hava gönderen “kompresör”ün hızlı sıkı solukları, ileride; eleklere dökülen kömürlerin takırtısıyla eleklerin çatır çatır işleyişi, kömür getirip maden direği götüren “loko-traktör”lerin ortalığı mazot dumanlarına boğarak vızır vızır geçişleri... dağıtıveriyordu uyku sersemliğini. Açıyordu.

Üçüncü vardiya işçileriydi bunlar. Lambahane önünde toplanmış. Keşeneci Mırtaza’fendi’yi beklerken ayak değiştiriyorlardı. Gelecek, sayacak, “Yürüyün koçum!” diyecek. Kapalı, somurtuk bir kış gecesinin altında ürperip sokulmuşlardı birbirlerine. Kir, apış arası, koltukaltı teri, kömür tozu karışımı pis bir koku yayılmıştı havaya. Çok üşüyorlardı. Sırtlarında, omuzbaşları dirsekleri yırtık, rengini atmış birer gömlek. Başlarında; biçimini yitirmiş yağlı birer kasket, ya da enseden düğümlü birer mendil. Şalvar potur pantalon karışımı –beli enlice birer kuşakla sarılı– bir şeyse bacaklarında. Çoğunda o da yok. Ayak bileklerine varan kapkara donlarla fırlamış gelmişler. (Çarığı papucu ocakta mı eskitecen?) Çıplak ayakları ocağın sızıntı sularıyla şişik, mor, çatlak.

Tiryakilerin kuşakları arasında kaçak çakmak taşı. Fitil, kav, birkaç köylü cigarası. Şirket yasağı vızıltı. Kalınca bir “bağ” çavuşa siper edilecek. İki nefescik tütün içilecek dalga geçilecektir nasılsa. İşin keyfi, bu.

— Ocakta gaz var, aman ha dikkat!

— Bıldır öte bacada bir patladı, ahacık şo bileğim kalınlığı demiryolu sanırsın incecik makara tiresi. Direklere dolanı dolanıvermiş... Motorun gıçındaki şo çelik arabalar vağ ya, duvarlara furduğu gibi yamyassı etmiş. Bacadakileri sorma gayrı...

— La, boş vir sen ona. Gördü ki yenisin, korkutuyor. Beri bak, çavuşa da, buna da kulağasma. Kazmayı fururkene kıvılcım çıkmasın. Bi de, lambana bak ki, ışık kendinden uzuyor mu, mavileşiyor mu?

— Ben deyim sana, acamısın, bilecen. Her ocakta, ocağın her bacasında bulunmaz o meret. Aha burnuna sarmısak kibim osuruk kibim bi şey mi kokuyo? Aldırma. Grizu değaldir o. Göççük olmazsa bişeycik olmaz, yörü. Lambanı ayırma yanından sede, yetişir.

— Nirde geldi ya, nirde?

— Mırtaza’fendi mi? Gelir. Heç telaşlanma kaynım.

— Kovsan da geler.

— He mi vallaha.

Aralarında konuşuyor, ayak değiştiriyor, bekliyorlardı. Beklerken baca baca ayrılıp düzene de giriyorlardı.

Ocağa direk götüren motorun ardındaki boş trikoları görünce, “Pin ulan, pin şuna!” diye bağrışanlar oldu. Devrekli’nin canı kımıldamak bile istemedi. Hastaydı biraz, üşüyordu. Trikolara atlayıp büzülenlerin ardından sırıtmakla yetindi.

Olura olmaza sırıtırdı zaten. “Haçan yüzümde maymun oynayı?” diye kızardı Laz Yakup da. “Anan mı gıdıklay, buban mı?”

Yo, kimse gıdıklamazdı Hasan’ı. Öyle sessiz, kendi halinde birisiydi. Ağzı var, dili yok. O yüzden de, aylardır üçüncü vardiyadaydı işte. Üçüncü vardiya en kötü vardiya. Gece yarısı gir ocağa, sabaha karşı çık. Dün gece olağanüstü bir “randıman” verdi ama. Lağımcılar yumuşak, bereketli iki yeni damara rastladılar. Her kazma indirişte kocaman kara kayalar söküldü, düştü yere. İşçilerse, bal çanağına üşüşen karınca misali, kümelenmişti bu taşların başında. Kırıyor, ufalıyor, yüklüyorlardı.

Mırtaza’fendi başlarında, ağzı kulaklarında:

— Çok ufalaman, diyordu. Parça küççük olmasın!

İti an değneği hazırla, aklından onu geçirirken çıktı göründü adam. Koyu lacivert çuha yeleğinden önce saatini çıkartıp baktı. On bire yirmi var. Sonra onlara baktı:

— Vakit tamam. Tamam mısınız?

— Birazı trikolarla gitti... dediler.

— İyi, dedi keseneci. Er giderler. Sallanman orda, yürüyün koçum!

Kattı önüne. Uğultu kesildi, sonra yeniden başladı. Umutsuz bir göz gibi kırpışan lambalar tünel ağzında yok oldu tek tek. Ocağın dış kapısı her açılıp kapanışta, bir hamam kapısından daha beter, boşluğa doğru gümbürdüyordu.

Mırtaza’fendi ocağın ağzında durmuş, bir yandan puvantörle konuşuyor, bir yandan kendi adamlarını kendi sayıyordu.

— Devrekli Hasan! diye seslendi.

İpince bir ses yanıtladı:

— Buyur Mırtaza’fendi!

— Sen bugün kapıda kal!

— Sağol Mırtaza’fendi. Allah razı ossun..

Aşağıdan çenesine vuran ışıkta, çukura kaçmış gözleri tıpkı bir iskelet gözüne dönmüştü Hasan’ın. Yuvarlak iki boşluk. Bütün yüzü yayvan, hantal bir çeneden ibaret kaldı.

Sırtını galerinin soğuk duvarına yaslayıp bekledi, ki geçsinler. Elinde tuttuğu lamba, sağ yanında, durgun ufak bir su birikintisini parlattı. “Uyy kurban olayım sağa..” diye takılan Laz Yakup onun yerine başkalarını güldürdü bu kez. (Hemşerin kayırdı da, kondun gene beleşe!)

Yüz vermedi, ciddi ciddi durdu Hasan. Bakarsın Mırtaza’fendi görür, “Hasta masta değilmişsin lan, düş önüme!” der. Nesine gerek. (Dalaşma elin serserisiyle.)

Biraz sonra karanlık yalayıp yuttu onları. Sesleri de kendileri gibi ufalandı gitti. Daha sonra ötelerden başka sesler gelmeye başladı. Önce bir patlama ardından bir sarsıntı tünel ağzına dek gelmekte, mıknatıslı lambanın içindeki alev üflenmişcesine sağa sola bükülmekteydi.

Lağımcılar dinamit atıyorlardı.

Aklı köyünde, gözü kapıda, “Patlat!” dedi Hasan. Onların fitili ateşleyip kaçışlarını görür gibiydi. Çok ürken, kalın direklerin ardına saklanacak, alışkınıysa çok uzaklaşmadan duracaktı. Gümm, kısa bir aydınlık, kara bir toz dumanı. Avuçlarını ağızlarına burunlarına kapatıp tezce yaklaşacak, açılan yeni oyuğa bakacaklardı kaygıyla. Ardındaki taş mıdır, kömür mü?

Bilirdi Hasan bunları. Bildiğindendir, ki ayları saymıya oturdu. Ekimden ekime bir yıl. Üç de üstüne koy, etti on beş. On beş aydır kısmet olup gidememişti köyüne. Nasip. Hani, işin doğrusu, sıla özlemi çekmiyordu pek öyle uzun boylu. Bir vakitlerdi o, ilk geldiği günler.

Sülüman ölmeden önce, döner, anlatır içini dökerdi artık:

— Dayım oğlu, sen bilin Emine’yi. Özledik. Gerdanı öyle beyazdı kim, içtiği su bilem görünürdü ümüğünün altından. Çiğil çiğil...

— Öyle diyorlar... derdi Sülüman da.

— Dinine kitabına. Özledim vallaha. Bizim köy bi yana, o bi yana. Hemi elleri sapan tutmamış şeherli garı eli kibiydi.

— Ufacık incecik. Çeşme başında görmüştüm ben de. Sana varmadan öncesi.

O bunu dedi mi Hasan sıkılır, sözü değiştirirdi. Karısını övmenin utancını duyardı bu kez de.

Şimdiyse; ara sıra ot mindere uzanıp uyumadan çeyrek saat önce, dalga geçmeye vakit buldu mu gene düşünürdü ya, yarım yamalak. Eskisi gibi değil. Kulağına, “Bizi unutma Hasan. Tez tez habar sal!” deyişi gelir, o da çok sürmez, yorgunluk, tüm düşleri kıyım kıyım doğrıyan..

Herkes Devrekli Hasan mı?

Rize, Sürmene, Vakfıkebir, Hopa’dan, uzak uzak illerle ilçelerden gelip “Kömür Havzası”nda iş tutanlar daha bir becerikliydiler bu konuda. Kıvırcıklara benzemezler.–Laz uşağı Zonguldak köylüsünü hor görür nedense. Ona “kıvırcık” der durur.– Bakarsın kahvecinin çırağı Halil, bakarsın başı boş otlıyan bir “Nallı Fadime”, bakarsın suratında tüy tüs olmıyan ocağa yeni düşmüş genç bir çocuk. Pazarlıkla, çalıların dibinde, kuytu bir köşede, yatıştırmış onları. Meşe toplamıya gelen çingene karıları ayrı. Kimi gece üçü dördü: barakalara kaçamak dalıp fal bakar, oynar, yatakları dolaşırlar.

Ay başlarındaki durum daha başka, daha şenlik. Uzun bordro şeritleri üstüne bir yığın kesinti yazılı gündeliklerini “Merkez Bürosu”ndan gelen muhasipler ödedi mi, beşer altışar, “Acılık” taki meyhaneler ağzı ağzına dolup taşar. Kafalar tütsülenir güzelce, dumanlanır. Oradan yalpalıyarak çıkılır.

— Nereye, haçan nereye?

— Çaydamar’a!

Taş basamakların dibinde donsuz bacaklarını ustacasına açıp gösteren orospuların kapısı önünde toplaşılır.

— Hişt, biz daha önce geldik. Sıraya gir lan!

Eller uçkurlarda. Kimi de pantalon ceplerinden içeri daldırıp hatır hatır kaşınarak, nöbet tutulur. Ödedikleri para “tarifeye” uygundur ya, önlerine, kızların en hurdası sürülür. Bu yüzden kavgalar, bıçaklamalar olur. Yeni düşenler, güzelceler uygun birer bahane ile tüydürülür. Ya hastadır, –bulaşıcı hastalık–, ya izinli. Patron ne yapsın? Kibar müşterilerin yüz vermediklerini sebeplendirir böylece. Ötekilerin bir haftada kazandıklarını bunlara iki günde kazandırır.

— Bizde olan bunlar. Beğenmedin mi? Hadi güle güle...

— Sözümüz yok abla. Bunlar da karı. Lâkin Nuriye.

— Nuriye hastanede.

Nuriye’nin nerede olduğunu bilen, kapıyı zorlar. İçeriden kilitli.

— Polis, polis!

Düdükler çalınır. Ana-baba günü...

Zonguldak’lılar yapmaz bu “irezililiği”. Onlar usul uslu köylülerdir. Binde bir çıkar. Çoğu para biriktirip köye dönmek peşinde. Paraysa zor birikir. Ay geçer, dayanırsan yıl geçer.

Tıpkı Hasan gibi. İşin yoksa otur ayları say. İki yıl dolacak nerdeyse. Vakitsiz yağmurlar ürünü çürütüp, Çağlar’ın hem bakkalı hem muhtarı Yandımların Mehmet Ağa’ya borçlanmasaydı gelir miydi ocağa?

Gelgelelim yağmurlar. Çürüttü ekini. Borca battı millet. Memedağa demişler. Bir verir iki verir. Sonra keser. İster. Tarlana göz diker. Vermedin mi dayanır kapıya, üstelik yalnız sana da vermemiş, tüm köye vermiş. Böyleydi durum ya. Şirketlerin sık sık köylere saldığı “Amele sevk çavuşu”ndan biri Çağlar’a da uğradığında. Sıkışıktı.

O gece “Heyet Odası”nda konuşuldu. Muhtar ve de yaşlılar baş sallıyorlardı. Muhtar:

— Çavuşum... dedi. Haller bi gayet kötü. Tümü gidecek bunların. Gidecek emme çoğu ocağa yaramaz bizim köyün. Hüda kınamasın sözümüzü... kel, kör, topal dolu. Zabahtan gayfenin önüne toplarız. Sen de bah biyol!

Duyan gelmişti kahveye. Sevk Çavuşu madenlerde çalışmaya heveslileri dizdi sıraya, asker biçimi. “Sen şu yana, sen şu yana!” deyip ayırdı çürüklerle sağlamları. Birazı gücendi, birazı homurdandı, birazının söndü hevesi. “Olu muymuş?” dediler. “Bana kalsa...” dedi çavuş, “ben hepinizi götürürüm. Lakin Mehendis istemez...” Cayanlara döndü: “Ben giderim. Ardımdan cenderme gelir, alır!” dedi. “Şimcik gelen zararlı çıkmaz.”

Hasan azıcık bulgur, kaynamış mısır, iki kaşık yağ kodu azık torbasına. Ağzını ite uğursuza karşı asma kilitle bağladı. Yaşlı anası, karısı; küçük kardeşi “Topal Üseyn”le helallaştı. On beş köylüsüyle çıktı yola.

Kimi dağıldı başka ocaklara, Gelik, Çaydamar, Dayısının oğlu Sülüman’la o, şükür ayrılmadan, “Asma” ya düştüler. Kayıtları alt alta yazıldı. İşi: kazmacı yedeği, Gündeliği: 60 kuruş.

Başladılar çalışmaya. Yarı bellerine dek çıplak terden sırılsıklam, pırıl pırıl, vagonlara dolan kömürlerin içine kendi ömürlerinden de bir şeyler katarak çalıştılar. Şimdiyi sorarsan, gündelik 110 kuruş. Ama rengi limon kabuğu sarısı Hasan’ın. Sıtma tutuyor. Revir doktoru hap veriyor, deftere “İstirahat” yazıyor. Yanı başından sürtünüp bir felaket geçti hem de Sülüman’ın, geçen ay, tam belinin orta yerine iri bir kaya parçası gümledi. Toprağa olduğu gibi çaktı “fakiri”, “Anacım...” diyebildi. Bir “Anacım” ki, dövüşte tabana kuvvet tüyenlerin çığlığına benzemez. Hemen oracıkta, dişlerinin arasından, kustu canını. Tükürdü.

Andı mı gözleri dolar Hasan’ın. İçini çeker. Ürkek ürkek bakınır çevresine. Sağ olsun Mırtaza’fendi, çalışkanlığını bilir de kayırır onu. Gündüzden söylenince ocağa sokmaz, kapıda bırakır. “Sıtmam tuttu gene...” dedi mi inanır. Gündelikten olsun istemez. Hasan mühendislere, şef peryonlara, motorlara kapıyı açar.

İlk günler pek korkmuştu. Sinmiş, yılmış gibiydi. Giderek alıştı gene. “Dıkatsiz olmıyacaksın...” Keseenecinin güvendiği adamdı, bir bakıma. Gündüzleri şehre inip evinden öte-berisini taşırdı. Boş sefertaslarını götürür, dolusunu getirirdi. Hızmatına bakardı. Dükkanların önündeki tahta kutulardan dinlediği “acas habarları”, gördüğü engin-mavi deniz, yelkenliler, vapurlar, tomofiller, tek cadde üstünde selmiş gibi akan insan kalabalığı... Kafasına zorla sığıp kendilerini kabul ettirmekteydiler. Daha geçenlerde, Sülüman daha sağken, şehre inmişler, “Şenlik var!” diyerek orada kalmışlardı. Hükümet konağının ardındaki bahçede, renkli renkli fanusların altında, köy davuluna benzer bir davul, türlü acayip sesler çıkartan zurnalar çanlarla, “efendi efendi kimselerin kolsuz urubalar kiyinmiş garıları” bellerinden sıkıca kavrayıp oynaştıklarını... sabaha değin gözlerini kırpmadan, ahacık bu bakan gözleriyle görmüşlerdi.

— Bu cümbüş ne ki Sülüman? dediğinde, Sülüman çok bilgiç bir tavırla:

— Bağlo! diye yanıtlamıştı.

— Bağlo mu didin, ne biliyon?

— Bilmez miyin! Ben Çatalca’da eskerken bizim tümen gazinosunda oldu birkaç kereler.

— O zaman da garılar cıbılak mıydı.

— Bu denli değal.

— Bööle gucahlaşırlar mıydı ki?

— Gucahlaşırlardı, he.

— Sonra n’olur?

— N’olsun? demişti Sülüman. Sarılır sarılır bırakırlar birbirlerini.

Sülüman’ı andı, burnunu da çekti: (Tüh, yazıh oldu biçareye!)

Galeriye ikinci giriş kapısının dibinde, ufak bir tahta kerevete oturmuştu. Lambası yanı başında. Soluk alıp verdiği karanlıklar, elini uzatsa elini kurumlayacak sanki. Kapkara edecek. Oturalı beri kafasını boş yere yoruyor, binbir çeşit kılığa girip çocuksu düşlere götürüyor onu. (Eh, dedi kendi kendine, çulsuzun gönlünden kırk arşın bez geçer.) Köye yolladıklarından ayrı, tastamam 86 lirası var, birikmiş. Köye iki kez para yolladı. Biri geçen haziranda, biri yeni. Sülüman öldüğünde, ocağa gelen hısımlarıyla, Emine, kocamış anası, kardeşi Topal Üseyn, hepsi iyi idiler. Selamları vardı. “Gitti kaldı. Tez gelsin!” diyorlardı gene. Ama Tanrının bilip durduğunu kuldan ne saklamalı? Donunun içinde sakladığı paraları 150 pangunot yapmadan şordan şoraya adım atmak yok Hasan’da. Her su dökmiye çömelişte “Ola ki düşüvirir...” diye çıkını bir kez yoklar bakar. İşin doğrusu, (anca Emine’yi okşarken alın bu tadı. Ondan bilem baskın). Para, paraydı vesselam. Onunla iki dene buzağı ile üç yaşında bir kısrak almak niyetlisi. Bakalım. Ancak doru mu, kır mı, yağız mı olsun? Kesin kararı yok. Hayvanın üstünde, rahvan, köye girerkene.

Kapının tekmeyle açılması dalıp gittiği karışık düşten sıyırdı Hasan’ı. Doğrulacak olduysa da, hatırı sayılır bir tokatla yıkıldı kerevetin üstüne.

— Eşşeoğlu eşek! Sen burda osura osura yat bedava para al. Yevmiyen sıfır oldu! diye gürledi geçti baş-puvantör. Sesini bilmez mi?

Hasan ardından alık-alık bakakaldı. Lamba suya yuvarlandı, söndü. Duvara tutunarak eğildi, aramaya koyuldu. Herifcioğlunun peşinden seğirtip uyumadığımı anlatayım kaygısıyla ayağı raya takılıp yuvarlandı. Battı belendi çamurlu sulara. Ne edeceğini bilemedi. Derken kapı aralıklarından “elektrik ışıkları” süzülmiye başladı. Hasan, göz kararı, bir iki adım atarak açtı kapıyı.

İçeriye, ayaklarında parlak uzun çizmeleriyle kısım mühendisi, jecmetr, bir de şef-poryon girdi. Kapıyı açana bakmadan ilerlediler. Kısım mühendisi:

— Tanrım Murtaza’yı... diyordu. Çok kömür çıkartıp prim alacam diye bağlamaya boş verir. Geçenki göçük bu yüzdendi.

Hızlı hızlı gittiler.

Hiç değil cebinde bir kibrit olsa, lambasını yakıp sızlıyan diz kapağına bakardı. Dokundu, dokunur dokunmaz inledi. Can acısı bastırdı her şeyi. Sıfır olan gündeliğini, lambasını, tokadı unutturdu ona dönüp kerevete ilişti. Usul usul inlemeye koyuldu.

Ocağın içinden doğru bir motor sesi geldi bu sırada. Hasan kapıyı açtı yeniden. Sicimle duvardaki halkaya bağladı. Motor iyice yaklaşmadan, o karanlıkta, galerinin ilk giriş kapısına gidemiyecekti nasılsa. (Hele gelsin de...) Loko-traktör, galeriyle biraz rampa olan raylar üstünde süratli kuş gibi uçuyordu. Onun, kapı ağzında tam zamanında duramıyacağını ancak içgüdüsüyle kavrıyabildi. (Uçuyor la, uçuyor...) Azıcık daha yaklaşınca, önündeki ışığından yararlanıp elli adım ilerideki kapıya doğru topal topal seğirtti. Motor neredeyse kapıyı delip geçecek. Hasan el kol sallayıp “Yavaş!” diye bağırdı sesi çıktığınca. Ama sesin çıkışıyla sönüşü birbirine denk geldi, motorun dumanları arasında eriyip gitti.

.......

Bacalar boşalmaktaydı yavaş yavaş.

Üçüncü vardiya işçileri, yerlerini birinci vardiyaya bırakıyordu. Kömür tozu bulaşık yorgun yüzlerinden oluk oluk akan terleri el tersiyle silerek kazma-kürekleri omuzlarına attılar.

İçerisi kışın ılık, yazın serin olur. Yarı bele kadar çıplak gövdeleriyle yağlanmışçasına pırıl pırıldılar. İleride, ceketi olan ceketini, gömleği olan gömleğini giyindi. Düzüldüler yola. Bacalardan ayrı ayrı toplanıp gelen lambalarla, ana tünel bir ışık deryası içinde yüzerek gündüze döndü.

Öylesine güzel. Yanık yanık türküler, küfürler karıştı birbirine. Türküler, küfürlerle geldiler. Tünelin ana kapısında, “Ola Devrekli!” diye bağrıştı bir ikisi. “Uyudun mu la?” Bağrışlarını anlaşılmaz bir uğultu karşıladı.

Üçüncü vardiya şimdi bacalardan iyice boşalmıştı. Gerilerinde, sızan ocak sularının şıpırtısı. Dış kapının önüyse, tıkanmış. Mahşer. Birinci vardiya kapı ağzını tutmuş. Toplanmış duruyor. Üçüncü vardiyadan Ramazan oğlu Hasan’ın kapıyla motor arasında ezilmiş, yamyassı olmuş ölüsüne, renkleri atarak, o ölüde kendilerine pek yakın yeni bir şey bulmuşçasına ilgiyle, bakıyor.

Dışarıda, başlarının üstünde, açık çivit mavisi bir gökyüzü vardı. Neredeyse sabah olacak...

FAHRİ ERDİNÇ

Yallah

Ereğli’ye Cuma sabahı vardım. İğne atsan derler ya hani, gerçekten bir pencereden atsan iğneyi, söz yok, bir işçinin başına düşer. Türküyü tutturan gelmiş: “Erzincan’dan, Kemah’tan, yar gelir ağlamaktan...”,“Elbistan’dan, Maraş’tan, kesildik işten aştan.”

Ereğli Demir-Çelik Fabrikası yapısında kazık ve temel işlerini üzerine alan Morison şirketi devlet radyosuyla bile haber salmış ya memlekete, ümit kapısı diyen, mitili omuzlayıp düşmüş yollara. Parklarda, sokaklarda, mitilin yarısı döşek, yarısı yorgan, nasırlı yumruk da yastık, daha uyanmamış nice işçiler gördüm. “Ya mezarlıkları bir görsen!” dediler. “Ölülerle diriler koyun koyuna...” Koştum. Mezarlık yolunu polisler, jandarmalar kesmiş. Hele bizim gibi gazetecileri bırakmıyorlar. İşsizlerin fotoğrafını çekmiyelimmiş. Emir kaymakamdanmış. Asayiş gereği, demiş...

Kaymakam Amerikacı, diyorlar. Morison’la sıkı fıkı diyorlar. Söylenti çok: Morison kazığın büyüğünü fabrika temeline değil, yapı işçisine çakıyor. Sınama diye yüzlercesini birden alıyor, bir ayına varmadan, İngilizce bilmezsin diye, yüzlercesini çıkarıyor. Ücretleri de kırdıkça kırıyor. Ümit kapısında, umut aşından başka katığı kalmayanlar binlerce... Ama Yapı-İş Federasyonu Ereğli’de protesto mitingine girişince, Morison firması ve öteki patronlarda şafak atıyor. Hayatımız tehlikede diye kaymakama başvuruyorlar. O da Zonguldak’tan takviye istiyor. Fabrikalara götüren Siteler Caddesinde şimdi iğne atsan, ya polisin başına düşer, ya jandarmanın. Bu caddeden geçmek, Pazar günü miting yapacak olanlara yasaklanmış. Federasyonun burada uygun yerlere astırdığı dövizleri polisler indirmişler. Ama ertesi gün işçiler yine boş durmamış. Ben Siteler’den geçerken polisler yine işçi şiarlarını indiriyorlardı.

O gün şehir artık her kaldırım taşına bir adam basacak kadar kalabalıklaştı. İşsizler yığınına bir de mitinge katılmak üzere yurdun dört yanından sendikaların, federasyonların delegeleri gelip katılmışlardı. Defterime not ettim: 103 sendikadan beş binden fazla elçi. Miting Hükümet Meydanında. Yirmi kadar sözcü konuşacak...

Onların ne konuşacağını elden ele dolaşan bir beyanname önceden söylüyordu. Kahvede, bir madenci tutuşturdu elime. Baktım, kağıdın yarısından çoğu yok. “Herkes okusun diye ikiye üçe böldük” dedi. Ben de bölünmüş yerinden, alttaki Federasyon imzasına kadar okudum:

“Yabancı sermayeci, işçimizi it yerine koyuyor. Sendikalı işçilere baskı yapıyor. Onları bölmeye çalışıyor. İşte biz, en başta Morison şirketinin kanun-dışı, ahlak-dışı tutumunu protesto için miting yapacağız...”

Bu beyannamenin dediklerini en az ve öz sözlerle yansıtan dövizleri sokaklara asma ve indirme yarışı almış yürümüştü. Merakımı yenemedim. Akşam olunca, fotoğraf makinemi otele bıraktım. Boyunbağımı attım. Bir kasket geçirdim kafama. Artık Sürmene’li bir kalıpçıya mı, Eskişehir’li bir demirciye mi, yoksa İzmir’li bir duvarcıya mı, kime ne kadar benziyebildiysem, karıştım işçilerin arasına. Yarı karanlık sokaklarda, o dövizleri, panoları bir yerlerden taşıyanların peşine düştüm. Yapı-İş Şubesinin arkasında garaj gibi bir yere girip çıkıyorlardı. Sızmak zordu içeri. Kaymakamın ajanlarını gözünden tanıyan nöbetçiler, bereket versin, beni yadırgamadılar. İyi benzemişim demek işçiye. İçerde, şansım da varmış, tek kollu, kır bıyıklı, başı da cascavlak bir ihtiyar, ansızın o tek koluyla koluma yapıştı.

“Okuman yazman var mı evlat?” dedi.

“Var.” dedim.

“Hemen sen de şuraya yanaş!”

Beni yanaştırdığı bölmede baktım, kimi büyükçe kartonları kesip yapıştırıyor. Kimi fırçadır, ucu çalınmış tahta parçasıdır, eline ne geçirmişse, harıl harıl yazıyor. Bir yandan levhaları çıtaya geçiriyorlar. Sonra bir sopaya, kadrona takıyorlar, hazır. Boyası kurudu kurumadı, bir yandan alıp götürüyorlar.

“Peki, ben ne yazacağım?” dedim.

“Bayraktar Baba şimdi gelir, sana da söyler...” dediler.

Bizim ihtiyar çok geçmeden başucumda bitti:

“Yaz bakalım, delikanlı” dedi. “Asgari ücret katığımız...” - Birden döndü köşeye doğru, gözleriyle birini aradı. Aklım defter değil ki gibilerden mırıldanırken, aradığını da buldu. Bedri Rahmi’nin tablosundaki Karacaoğlan’ı andıran bir köylüye sordu: “Ötesi neydi ulen ozan?”

“Hangi lafın ötesi, Bayraktar Baba?”

“Asgari ücret katığımız dedik hani, onun ötesi?” Ozan hemen ekledi:

“Grev hakkı tetiğimiz!”

“Aferin, iyi yakıştırdın...”

Benim de yazmayı becerdiğimi gören Bayraktar, artık soluk aldırmadı:

“Yaz oğlum: Emeğimiz var, ekmeğimiz yok!”

“Morisonun işi kazık...”

Ötesini yine ozan yakıştırdı: “Hakkımızı alamazsak yazık!”

“Yaz: Ne dolarını isteriz, ne yularını!”

“Yaz: Harpte hepimizin olan vatana, sulhte tek başına sahip çıkanlara paydos!”

“Yaz: Hükümet inşallahçı, patronlar maşallahçı, Türkiş eyvallahçı, işçimiz... Neci ulen ozan, işçimiz neci?”

“İşçimiz yallahçı!”

“Emerikeliye yallah, başına buyruk Türkiyeye eyvallah!”

Bunu da yazdık. Ama sonundaki nida işaretinin elifini çektim, noktasına boyam yetmedi. Birkaç konserve tenekesi yokladım, hepsinin dibini silmece kurutmuşuz. Ozanı öteki bölmelere yolladık, biraz boya bulup getirsin diye. Epeyce geciktikten sona, avucunu şöyle bir tuhaf tutarak döndü.

“Vermiyorlar,” dedi, “kimi bize de yetmiyecek diye mızlanıyor, kimi kanımdır, vermem diyor... Sen hele banıver şu avucuma fırçanı kardaş. Yeter mi bilmem...”

Fırçamı uzatmış bulundum. Ama birden irkildim. Ozanın avucundaki gerçekten kandı.

“Ne yaptın? Kim dedi sana avucunu kes diye?”

“Yok canım” dedi ozan. –Güçlükle yutkundu– “bu akşam ekmek keserken bıçağın ucunu kaçırdıydım zaten...”

Yallah’ın noktasını ozanın kanıyla koydum. O yanımızdan uzaklaşınca, Bayraktar Baba kulağıma eğildi:

“Laf, iki gündür bir lokma ekmek yemediğini ben biliyorum” dedi.

Bu sırada Yapı Sendikası Başkanı Sarı Yusuf çıkageldi. Onu zaten sabahki basın toplantısında görmüştüm. Ama o beni tanımadı. Yallah’lı dövizi şöyle bir süzdü.

Sarı bıyıklarıyla Bayraktar Babaya gülümsedi:

“Federasyondan verilen şiar listesinde var mıydı bu yallah?”

“Yoktu..”

“Sert kaçmış bu biraz, baba. Daha sırası değildi, diyen olur.”

Bayraktar homurdandı:

“Sırasına dedirtme beni. Çocuklarımızı öldürüyorlar. Hamza Şahinimizi çiğnediler. Radarda Aslanımızı vurdular. Bayrağımızı yırttılar... Hâlâ mı gelmedi sırası yallah demenin? Geçti bile, geçti. Kan damladı ekmek dilimine. Kanımız bağırıyor yallah diye bu sefer, ozanın kanı...”

Bayraktar Baba’yı, o geceden sonra, bir de Pazar günü mitinge gidenler arasında gördüm. Yürürken, o tek koluyla alay sancağı gibi taşıdığı levhaya baktım: “Morison, sana da son!” diyordu.

Kürsüde Federasyon Başkanı konuşuyordu: “...Ereğli’de, Çiğli’de, işçimizin suyuna işeyen itleri, çimento torbasından don giymiş yoksul işçimizi güneş altında kızgın varile oturtanları, hükümet edebe davet edecekse etsin. Etmeyecekse iliğimizi ve de kemiğimizi sömürenleri biz bu vatan topraklarında yaşatmayacağız. Türkiye sömürge değildir. Türk işçisi köle olamaz. İşte mitingimizin sebebi. İşte amacımız...”

Kulağımda bu sözler çınlarken, tüylerim diken diken, Bayraktar Baba’ya sokuldum.

Bana, gözleriyle, kürsünün yukarısında anıtlaşmış Atatürk’ü gösterdi.

“Onun kırk yıl evvelki listesinde vardı.” dedi.

ORHAN KEMAL

Uyku

Cumartesiydi.

Madeni Eşya Fabrikası hafta tatiline hazırlanıyordu. Fabrikanın yüz elli amelesinden sekseni, on dörtle on altı yaş arasında erkek çocuklardı ki, yirmi kadarı “Pres” makinelerinde çalışıyordu. Üstleri başları paramparçaydı. Aşağı yukarı aynı boy ve aynı kalıpta olduklarından, birbirlerine benziyorlardı.

Terden sırılsıklamdılar... Atelyenin makine gürültüsü yüklü ağır havasında kaynaşıyorlardı: Muslukların fışkıran suyunda el yüz yıkayanlar, sıra bekliyenler, helalara girip çıkanlar, fırsattan istifade, kovalamaca oynayanlar... Gömleklerinin yağlı yollarıyla terlerini sildikçe de, vıcık vıcık makine yağı büsbütün sıvaşıyordu.

Fabrika ustabaşısı –Kırk beşlik, zayıf, kısa boylu– başını kaşıyarak Baba Ferhat’ın yanına geldi. Baba Ferhat, büyük mengenede preslerden birinin kamasını eğeliyor, ilerisindeki freze makinesinin sesine sesini uydurmuş, bir Anadolu havası mırıldanıyordu. Haşlanmışa benzeyen yüzünden sızan ter, yağ lekeleriyle karışıp boynuna, göğsüne, ordan da aşağılara iniyordu. Ustabaşının kendisine baktığını farkedince, işi bıraktı, doğruldu. “Ooof, of be!” dedi. Ustabaşı gülerek Baba Ferhat’ın yanına geldi, bir şeyler konuştular, sonra, Ustabaşı, tamir odasının yanına gitti. Kapının sağ duvarındaki mermer levhada şalteri indirdi. Atelye çatısının altında dönen ana volan sarsılarak yavaşladı ve fabrika istop etti.

Herkes paydos sanmıştı... Halbuki ustabaşı, tornalardan birinin üstüne sıçradı, düdük öttürdü, ameleyi topladı. Nutuk söyler gibi:

— Bana bakın! diye bağırdı, öğleden sonra iş var... Sabaha kadar çalışacağız belki de... İsteyen gidebilir, kalan çift yevmiye alacak... İsteyen gider, dedim, zorla değil...

Atelyeye bir sessizlik çöktü. Sonra mırıltılar, fis-koslar başladı, arkasından da Baba Ferhat’ın eğe sesi.

Onuncu Pres’in işçisi çocuk Sami, etrafına bakındı, yutkundu, gözlerini ovaladı... Öyle canı sıkılmıştı ki... “Gitsem mi?” diye aklından geçirdi, sonra caydı... Ustabaşı aksidir, Sami işi bırakır giderse, ustabaşı bir daha fabrikaya adım attırmaz onu. Fabrikanın ameleye ihtiyacı yok ki, kapının önü kendi kadar çocuklarla dolu. Saat ücretlerinin düşmesine sebep hep bu aylak çocuklar...

Ustabaşı kimsenin kımıldamadığını görünce makineden atladı. Gitti şalteri itti. Volanlar dönmeye başladılar, Baba Ferhat’ın eğe sesi silindi.

Mevsim yazdı. Atelyenin arka pencerelerinden olanca hızıyla vuran öğle güneşi, içerden altı tav ocağının kızıllığını alıyordu. İş Kanunu’na göre fabrika saat birden itibaren paydos etmeye mecburdu. Onun için, fabrikanın gürültüsü dışardan işitilir de İş Dairesinin kulağına gider diye, Ustabaşı’nın emriyle fabrika bekçileri atelyenin tekmil pencerelerini, tavandaki yuvarlak deliklere varana kadar örtünce, atelye karardı, tav ocaklarının kızıllığı birden bütün kuvvetiyle meydana çıktı. Çok geçmeden atelyenin elektrikleri yandı, ocaklar tekrar sönükleştiler.

Bunaltan bir sıcak başlamıştı. Baba Ferhat küfrederek gömleğini attı, paçaları düğmeli uzun donu çemirledi. Gövdesi terledikçe kaşıntı artıyordu.

Çocuklar da gömleklerini soyundular. Kömür ambarına, helaya yalınayak gidip geldiklerinden, ayakları bileklerine kadar simsiyahtı. Preslere çinko levha getiren, kalıplanan karavanaları ambara götüren, depolardan tav ocaklarına maden kömürü taşıyan yardımcı çocuklardan yalnız ikisinin pantalonları uzundu, geriye kalanlar kısa pantalon giyiyorlardı.

Çocuk Sami atelyenin duvar saatine istemiye istemiye baktı: Biri çeyrek geçiyordu daha... Paydos’u düşündü. Aradaki zaman hiç bitmeyecek kadar uzun geldi.

Pulanyalar kıvrım kıvrım yonga döküyorlardı. Çocuk Sami düşündü: Öğleden sonra paydos olacaklar diye yiyecek getirmemişti. Karnı pek aç değildi ama, gece belki de acıkır diye elli kuruş avans almaya karar verdiyse de, vazgeçti. Annesi, “Aman oğlum Sami, sakın borç etme... Ay başında taksitimizi ödeyemezsek evimizden atarlar bizi...” diye sıkılamıştı. Makinesinin kolunu çekti, bir karavana daha kalıpladı. Sonra volanı boşa itti ve helalara yürüdü. Muslukların başı gene kalabalıktı, sıra bekledi.

Burası atelyenin içinden daha serin olduğundan, çocukların hoşuna gider. Fakat ustalar rahat vermez ki... İkide birde kontrole gelirler. Çocuklar kaçar, ustalar kovalar. Yakalanan evvela dayak yer, sonra da ceza...

Çocuk Sami musluğun fışkıran ılık suyunda elini yüzünü yıkadı, vücudunu ıslattı, yaş gövdesini ovdu, serinledi. Başını tekrardan musluğa götürüyordu ki düdük sesleri... Çocuklar kaçıştılar. Sami de tav ocaklarının arkasından usullacık sıvıştı. Ocakların ora müthiş sıcaktı, ıslak vücudu kuruyuverdi. Makinesine geldiği zaman saçlarından başka yaş yeri kalmamıştı. Tekrar alev alev yanmaya başladı.

Celal usta makinelere teker teker uğruyor, avans istiyenlerin adlarını bir kağıda yazıyordu. Sıra Sami’ye gelince o, “İstemem...” dedi.

Saat ikide, bir saatlik yemek paydosu verildi. Çocuk Sami kömür ambarına indi. Ambar karanlıktı, rutubetliydi ama, toprak serindi. İri bir maden kömürü parçasını başının altına alıp yorgun vücudunu toprağa bıraktı, hemen uyudu... Düdük sesleriyle uyandığı vakti, kontroller ellerinde elektrik lambaları çocukları işbaşına kovalıyorlardı. Sami de kalktı. Kaburgaları rutubetten buz kesilmişti. Makinesine geldi.

Karşıda, Baba Ferhat’ın mengenesinin az ilerisinde demirci Şuayp’la kalfası Danyal, kızıl bir demire balyoz sallıyorlarlar; büyük ve ağır çekiçler örs’e indikçe etrafa kıvılcımlar saçılıyordu. Danyal’ın arkası Sami’ye dönüktü. “Topense” kesilmiş ense saçları, onun yeni yetişme bir delikanlı olduğunu gösteriyordu.

Yüzü görünen Şuayp ustaysa, ellilik bir adamdı. Balyozu kaldırırken boynunda parmak parmak damarlar şişiyor, boyun derisi yırtılacakmış gibi geriliyordu.

Sami, Danyal’ın kollarına imrenerek baktı, kendininkileri düşündü. Onunkiler ipinceydiler... Saçlarının dibinden ılık ılık sızan ter gözlerini yakıyordu. Tekrar helâ aralığına geldi. Muslukta elini yüzünü yıkadı, gövdesini ıslattı. Dönüşte, tornacıların alat ve edevat dolabının camında kendini gördü: ipinceydi. Omuzları dar, omuz başları çıkık çıkıktı... Utandı. Kendisine bakıyorlar gibi geldi, büsbütün utandı ve telaşlandı. Halbuki her şey yerli yerinde, herkes kendi dalgasındaydı. Baba Ferhat, yalnız o, eğe eğelerken arada gözü Sami’ye kayıyordu. Sami sanıyordu ki, Baba Ferhat, onun zayıflığına bakıyor. Omuz başlarını avuçlarının içleriyle kapıyarak makinesine koştu. Zannediyordu ki, herkes onunla, onun zayıflığıyla meşgul, birbirlerine, “Amma da zayıf ha!” diye fısıldıyorlar. Bu his gittikçe büyüyordu. Tam bu sırada, yanındaki presin işçisi çocuk Nuri:

— Lan Sami, dedi, amma da zayıfsın ha!

Sami sarsıldı.

— Ne zayıfı yahu, dedi, sen zayıf değil misin?

— Ben gene de senden etliyim oğlum... diye, kabaran bir hindi azametiyle, yan yan baktı.

Çocuk Sami, cevap vermedi, fakat kahroldu.

Beriki, aceleyle kalıpladığı bir karavanayı çıkardıktan sonra:

— Kollara dikiz! dedi.

Kendi pazusunu şişirip Sami’ye gösterdi. Bu kol Sami’nin kolundan kalındı.

Sami cevap verse, bir tek kelime söylese ağlıyacaktı. Öyle dolmuştu ki... Çömeldi. Makinenin tozlu ayakları arasına tortop sıkıştırdığı ıslak gömleğini aldı, giyindi.

Çocuk Nuri’yse, çocuk Hadi’ye, Sami’yi göstererek bir şeyler fısıldadı. Bir ara:

— Allahını seversen bak, dedi, hortlağa benzemiyor mu?

Sami gene cevap vermedi. Şuayp usta yeni bir demir almak için ocağa gidiyordu. Danyal kalfa balyozunu yere bırakmıştı, avuçlarına tükürdü. Baba Ferhat da eğelediği demirin düzlüğünü muayene ederken gülümsüyor, başını sallıyordu. Sanki karşısında birisi varmış da, şakalaşıyorlar gibi. Sami, çocuk Nuri’nin dikkatini başka tarafa çekip, alaylarından kurtulmak için, kah balyoz sallıyanlara bakıyordu, kah Baba Ferhat’a... Bir ara başını tavana kaldırdı. Volanlardan birinden sarkan bir parça kayış, tavanın çürük tahtalarına vurdukça tavan tozuyordu. Sami bunu gözüyle çocuk Nuri’ye işaret etti. Fakat Nuri:

— Sen boş ver orayı... dedi, dediğime bak...

Koca atelye Sami’nin tepesinde dönüyordu sanki. Baskın hava şimdi büsbütün ağırlaşmıştı. Gözbebekleri çukurlarına itiliyordu. Onlara arkasını döndü. Fakat Nuri, elinde bir kınnap parçası:

— Haydi, dedi, getir kolunu... Erkeksen getir de ölçelim... Kiminki kalınmış...

Sami’nin sabrı taştı. Döndü. Onu gırtlağından yakalayıp makinenin volanının arasına... Fakat Nuri’nin sarı ışıklı yeşil gözleri... Onun kolları da kalındı, yani daha kuvvetliydi. Ağlamaya başladı.

— Ustaaaa, ustaaa! Vallahi söyleyeceğim, billahi söyleyeceğim. Orospu çocuğuyum söylemezsem... Ben zayıfım, hortlağım, sen şişmansın... Ben itim, sen beysin, daha var mı diyeceğin... Ben öksüzüm diye herkes bana...

Çocuk Nuri işin buralara varacağını sanmamıştı. İlle, “Ustaya söyleyeceğim” sözünden ürktü.

— Sus be Sami be, şaka ettik yahu...

Sami susmuyordu. İçini çeke çeke ağlıyor, hıçkırıyordu.

— Sus, sus Sami, sus be... Yahu şaka ettik be...

Makinesine geçti.

Saatler çok ağır geçiyordu. Gece yarısından sonra çocukların hiçbirinde hal kalmamıştı. Yalnız çocuklar değil, bütün atelye, ustalar, yaşlı işçiler, herkes, her şey müthiş bir yorgunluk ve ter içindeydi.

Bir ara Sami’nin sırtına tavandan bir parça örümcek ağı düştü, yakmaya başladı. Kaşındı. Öyle tatlı kaşınıyordu ki... Kaşıya kaşıya derisi kabardı... Gömlek kabarmış yere değdikçe dağlanmış gibi acıyordu. Tükrük sürdü, avuçlarını döşeme tahtalarının tozunu bulayarak sırtını pudraladı. Yanma azaldı... Tam bu sırada arka makinelerde acı bir çığlık koptu. Koşuşmalar... Sami de koştu... On sekizinci presin işçisi çocuk Haydar düşmüş, başı yarılmıştı. Bir taraftan, başının kanayan yerini avucuyla tutuyor, bir taraftan da etrafını alanlara bağırıyordu:

— Ne var yahu, ne var be, ne olmuş yahu. Şimdi ustalar gelir diyoruz yahu, ceza yiyeceğiz be, ohooo...

Onu dinleyen yoktu. Çok geçmeden Ustabaşı geldi, ilkpeşin kalabalığa çıkıştı:

— Dağılın lan, itoğlu itler! Dalga geçmeye fırsat kollarsınız! haydi, herkes makinesine!

Çocuk Haydar ağlıyordu. Canı yandığından değil –tabii canı da yanıyordu– ustanın dövüp ceza yazacağından korkuyordu.

Ustabaşı ellerini beline dayadı, Haydar’ın yanındaki makinenin işçisi çocuk Celalettin’e sordu:

— Nasıl kırdı kafasını bu eşşek?

Celalettin kekemeydi:

— Uuuyuyordu, düdüdüştü, kakakafası...

Ustabaşı, çocuk Haydar’ı omuzundan sarstı:

— Eşşoğlu eşşekler! Paşa babanızın evinde sanıyorsunuz kendinizi... Çek elini bakiym...

Yaraya baktı, sonra Haydar’ı önüne katıp odasına getirdi.

Ustabaşının odası atelyenin nihayetinde, on basamakla çıkılan, penceresi bol bir odaydı ki, her istediği zaman atelyenin her tarafını buradan görebilirdi, bunun için yapılmıştı zaten. Tavanda geniş kanatlı bir vantilatör ağır ağır dönüyordu... Ustabaşı ecza dolabından oksijen, tentürdiyot, pamuk, sargı bezi çıkardı. Yarayı yıkadı, sildi, tentürdiyot çaldı ve sıkı sıkı sardı. Haydar korkusundan gık diyemiyordu. Makinesine dönerken, ustabaşının ceza yazmadığına seviniyordu.

Saat iki buçuğa doğru çocuk Sami’nin duracak hali kalmamıştı. Uykusu dağılsın diye, başını makinenin demirine vurdu, gözkapaklarını çimdikledi, elini ısırdı, tırnağına baktı. Ne yaptıysa nafile... Vücudu lapaya dönmüştü. Atelyenin benzin, gazyağı kokan ağır havası başını ağrıtıyordu. Bir ara makinenin yan demirine yaslandı, hafif hafif kestirmeye başlamıştı ki, birden öyle sendeledi ki, az kalsın yanıbaşında yağlı bir vınıltıyla dönen volanın arasına yuvarlanıyordu, tutundu. Bir görenin olup olmadığını kolladı.

Bütün atelye, tornalar, freze, tav ocakları, presler, Baba Ferhat, Şuayp’le Danyal usta, sarı yanan 75 mumluklar, her şey, herkes Sami kadar bitkindi. Ustaların düdükleri bile artık duyulmuyordu. Sami bir kere daha makinenin yan demirine yaslanıp, yuvarlanmak tehlikesi atlattıktan sonra kıpkırmızı gözleriyle atelyeye baktı, gördü ki, preslerden birçoğu boş dönüyor... O da makinesini bırakıp helaların oraya sıvıştı.

Ustabaşı, çocuk Haydar’ın yarasını sardıktan sonra, elektriği söndürdü, vantilatörü hızlandırdı. Pencerenin kanatlarını ardlarına kadar açtı. Uyku fena bastırmıştı... Yorgun kollarını çırptı, gerindi, esnedi, sonra gitti pencerenin demirine dayandı.

Dışarda aydınlık bir gece vardı. Uzaklardan bir gramafon sesi geliyor, civar mahalleler –bunlar işçi mahalleleriydi– geceye gömülmüş karanlık evler kalabalığı halinde alt alta ve üst üsteydiler.

Ustabaşı bunların hiçbirine dikkat etmedi. Gramofon sesine kulak vererek daldı. Çok geçmeden uzun ve helezonlu nefes alışlar ve horultu... Pencereye dayalı kolları gevşedi, bacakları çözüldü, bacakları... Ağır bir yıkılışla beraber başı pencere demirine fena halde çarptı. Çok evhamlıydı... Hemen oda kapısına çıktı, düdüğünü gücünün yettiği kadar üfledi. Bu arada dikkat etti ki, tornalarla preslerden birçoğu boş dönüyor, fena halde içerleyerek tekrar düdüğüne sarıldı, öttürecekti ki, aklına Celal usta geldi. Düdük öttürmekten vazgeçti, küçük tamir odasına geldi. Kapıyı açtı, Celal usta büyük mengeneye yaslanmış, ayakta uyuyor.

Ustabaşı, dudaklarını titreten, gözlerini kısan bir hırsla odaya daldı. Celal ustayı omuzundan hırslı hırslı sarstı. Celal usta sıçradı. Beriki bas bas bağırıyordu.

— Aferin sana! Bunun için mi getirdik seni amelenin başına. Sen böyle yaparsan amele ne yapmaz. Tornalar boş dönüyor, presler boş dönüyor, freze... Kilovatlar su gibi akıyor, amelenin her biri bir yana dağılmış... Yazık günah değil mi... Vicdansız herifler!

İki ustanın arası oldum bittim açıktı.

Celal usta uyku sersemliğinin verdiği şaşkınlıktan kurtuldu:

— Fazla patırtı etme! dedi, senin karşında iki paralık amele yok... Ben...

— Ne halt olursan ol! Bu kapıya namuslu adam lazım.

Celal usta kıpkırmızı kesildi. Günlerden beri dolmuştu zaten, boşandı:

— Doğru konuş, dedi, doğru konuş bak... Biz bu dünyada namus için yaşıyoruz. Buraya namuslu adam lazım da ne oluyor? Biz namussuz muyuz?

Kinle bakıştılar. Celal usta devam etti:

— Çoluk çocuğun anasını ağlatıyorsunuz. Hükümet İş Kanunu yapar, günde sekiz saat mesai kabul eder, siz fakir fukarayı on sekiz saat çalıştırırsınız. Bu mu namusunuz?

— O senden sorulmaz. Sen, sana tevdi edilen vazifeye bak, üst yanına karışma!

— Peki... Madem benden sorulmaz, ben de bilirim işimi öyleyse... Yarın, eğer bizzat İş Dairesine gidip, her şeyi bir bir ihbar etmezsem, nah, nah, bunnarı –bıyıklarını gösterdi– kazıtırım.

Hırsla ayrıldılar.

Celal usta bütün öfkesine rağmen, gene de atelyenin içine yürüdü. Gördü ki, sahiden de, preslerden birçoğu, tornalar, freze ve öteki makineler boş dönüyor, tav ocakları da kararmaya yüz tutmuş. Çabucak döndü, tav ocaklarının arkasına serilmiş uyuyan iki çocuğu ayağıyla dürtüp uyandırdı, çocuklar kaçıştılar. Sonra helalara geldi. Baştan birinci aptesanenin kapısını itti. İçerden bir çocuk öksürdü. Celal usta:

— Hadi, hadi... diye çıkıştı.

Muslukların başında da bir alay çocuk, Celal ustayı görünce birbirlerini çiğniyerek kaçıştılar...

Celal usta, geniş alnının altında kocaman duran burnunu baş parmağıyla karıştırarak ikinci, üçüncü aptesanelerin kapılarına da ayağıyla vurup geçtikten sonra dördüncüye geldi. Onu da ötekiler gibi itip geçecekti. İtti. Fakat içerden ses gelmedi. Durdu, Kapıyı tekrar itti, gene ses yok. Bu sefer eliyle itti. Kanat aralandı, kalktı. Kapıya iyice sokuldu. Üstteki yuvarlak delikten içeriye baktı. Helâ karanlıktı. Dikkatle baktı, yerde bir karaltı. Bir çocuğa benzetti. “Ölmüş olmasın?” Kanadı az daha zorladı. Bir insan geçecek kadar aralanan kapıdan içeri sıyrıldı. Aptesane çok fena kokuyordu. El fenerini çıkardı. Yerde yatana sıktı... Bu sahiden de, bir çocuktu. Avuç içleriyle sol yanağı aptesanenin sidikli tahtasında, uyuyordu.

Celal ustanın yüzü tiksintiyle buruştu, çocuğa eğildi. Çocuğun başını yana çevirdi; onuncu presin işçisi çocuk Sami’ydi... Omuzundan hafif hafif sarstı. Çocuk, boğazlanmış bir koyun ağırlığıyla ılık ılık sallandı. Celal usta tekrar sarstı, tekrar, tekrar... Çocuk her sarsılışta kımıldadı, inledi sayıkladı, fakat kendine gelemedi. Celal usta el fenerini söndürdü, arka cebine soktu. Çocuğun sidik bulaşmamış yerlerinden tutarak kaldırdı, kıç üstü oturttu. Neden sonra kendine gelen çocuk Sami, Celal ustayı görünce fena halde korktu, başladı ağlamağa...

— Vallahi usta, namussuzum ki...

— Sus haydi, sus. Kes sesini... Bak, üstün başın berbat olmuş... Kes sesini, dedik, ohooo... Bir soran olursa, düştüm de... Haydi makinene...

Sami gözlerini silip makinesine geldi.

Celal usta, fabrikanın uyunmağa elverişli delik deşiğini yarım saatte dolaştı. Pres kanallarında, ambalaj sandıklarında, kömür ambarında, çuvalların arasında uyuyan ne kadar çocuk, büyük işçi yakaladıysa uyandırdı, işlerinin başına yolladı, hiçbirine ceza yazmadı.

Gecenin üçüne on vardı. Presçi çocuk Nuri, Celâl ustaya seslendi:

— Usta, şu benim kalıba bak hele... Körlenmiş gene, kesmiyor!

Ustabaşı odasının kapısında, kollarını kavuşturmuş, sert bakıyordu. Celal usta, çocuk Nuri’nin makinesini istop etti. Kalıbı muayene ederken, Nuri sıvıştı. Yandaki makinede Sami’yse “ustanın kafese girişine” gülüyordu. Halbuki Celal usta yutmamıştı, işin farkındaydı ama, “Adam sen de... diye aklından geçirdi, varsın iki direm uyusun fıkaralar... Geberecek değiller ya...”

Atelye sabaha kadar gittikçe artan ağır havasını kaybetmedi. 75’er mumlukların altında çalışan insanlar, zeytin yağına batırılıp çıkarılmış gibi, vıcık vıcıktılar. Frezelerin altları kucak kucak yonga dolmuştu...

Fabrika sahibi sabahleyin erkenden geldi; kısa boylu, fakat gayet biçimli bir adamdı. Odasına geçti. İlkönce ustabaşıyla uzun uzun konuştu, sonra Celal ustayla. Fakat Celal ustaya, ustabaşının şikayetine dair hiçbir şey açmadı. Celal usta çıkarken, patron, mavi bir zarf uzattı:

— Bütün gece uykusuz kaldınız...

Celal usta zarfı teşekkürle aldı.

Beriki ilave etti:

— Ustabaşıyla barışın olmaz mı?

Zarfın içinde 25 lira vardı.

YAŞAR KEMAL

Sarı Sıcak

Çocuk: “Anam,” dedi, “anam, yarın sabah gün ışımadan uyandır beni.”

“Gene uyanmazsan?”

“Uyanmazsam iğne sok etime. Saçlarımı çek. Döv beni.”

Soluk yüzlü, ince kadının kara gözleri sevinçli bir ışıltı içinde kaldı.

“Ya gene uyanmazsan?”

“Öldür beni.”

Kadın var gücüyle çocuğu kucağına alıp, bağrına bastı.

“Uyanmazsam...” Çocuk düşündü. Birden: “Ağzıma biber koy,” dedi.

Anası yeniden, aynı sevecenlikle, gözleri yaşararak onu bağrına basıp öptü.

Çocuk boyuna yineliyor:

“Bak uyanmazsam ağzıma biber koy ha!..”

Ana: “Can!” diyor.

“Biber çok acı olsun.”

Şımarıyor, tepiniyor, ara vermeden boyuna haykırıyor:

“Acı biber, kırmızı biber... Bir yaksın ki ağzımı... Bir yaksın ki... Hemencecik... Hemencecik uyanayım.”

Anasının elinden kurtuluyor, o hızla çardağa çıkıp yatağa giriyor.

Bunaltıcı bir yaz gecesi... Gökte tek tük soluk yıldızlar, kocaman, testekerlek bir ay... Yatak ekşi ekşi ter kokuyor.

Yanına yönüne dönüyor. Sonra bir karar: “Sabaha kadar uyumam.” Seviniyor. Sabahleyin, anası “Osman,” der demez, hemen kalkıp boynuna sarılacak. Nasıl da şaşacak bu işe anası! Yatağın içinde sevinçle hopluyor. Sevinci bir an sönüverip, içine korku giriyor: “Ya uyursam.” Kendi kendine hep yineliyor: “Uyumam. Uyumam, işte. Neden uyuyum? Ne var uyuyacak?”

Az sonra anası gelip yatağa, yanına uzanıyor. Okşuyor:

“Yavrum,” diyor, “uyudun mu?”

Osman hiç mi hiç ses çıkarmıyor. Anası kucaklayıp öpüyor. Osmanın içinden ılık ılık bir sevgi, aşka, dostluğa benzer ağlatıcı bir şeyler geçiyor. Sabahı bekliyor. Anası nasıl şaşacak. Aklı fikri, sabahleyin hemencecik uyanıp nasıl şaşırtacağında.

Ana uyumuş. Osman yatakta dönüyor. Gözkapakları ağırlaşıyor. Osman kendini öyle kolay kolay bırakmıyor.

Bir an kalkıp derin derin soluk alan anasının yüzüne bakıyor. Yüz, ay ışığında bembeyaz parlıyor. Örgülü gür saçlar, şimdi daha kara görünüyor. Örgülü uzun saçlar, yastığın beyazlığında çöreklenmiş. Örgülerde pırıltı. Uzun zaman saça, bembeyaz yüze bakıyor. Sonra başı ağırlaşıp yastığa düşüyor.

Geceyarısı, ay çoktan aşmış, ortalık gündüz gibi apaydınlık. Çardağın altında yatan ineğin gevişi, dişlerinin gıcırtısı duyuluyor. Uyku iyiden iyiye bastırıyor. Uyuyuverecek. Dişini sıkıyor. Kollarını ısırıyor. Ne yaparsa yapsın, uyku bir su gibi dört yanını sarmış, boyuna yükseliyor. Kızıyor, sonra gülümsüyor. Kızıyor, gülümsüyor. Sabahleyin anasının boynuna sarılıyor. Kolları anasının boynunda...

Ay, batıdaki ovaya doğru inmiş, bir ucu toprağa değecek gibi. Neredeyse kızarıp batacak.

Doğudaki dağların arkasından ince, ak bir ışık kümesi fışkırırcasına usuldan usuldan dağların tepeleri ağarıyor. Köyün sığırları böğürmeğe, köyde her şey canlanmağa başladı.

Ana diz çöküp çocuğun üstüne yumulmuş, kımıldamadan bakıyor.

Çocuğun başı yastıktan yana kaymış, boynu ipincecik, yüzü sarı. Çocuk soluk bile almıyor. Küçücük yüzü, alacakaranlıkta hayal meyal... Ana durup durup içini çekiyor...

Çocuk bir ara bir kolunu çıkarıp dışarı atıverdi. Kol bir başparmak kalınlığında ancak var. Derisi kemikten dökülecekmiş gibi kırış kırış... Ananın gözü kola takıldı kaldı.

Sonra, derinden “Of!” dedi, “yavrum ooof...”

Kımıldadı. İki yanına sallandı. Çocuğun yanından kalktı. Ay, gölgesini huğun sazlarının üstüne düşürüyordu.

Ana hışımla, “uyandırmam” dedi. “Uyandırmam. Acımızdan öleceksek de ölelim. Bir çocuğun çalışmasından ne olur?”

Gözleri incecik kolda. Şimdiye kadar, çocuğun bunca zayıf olduğunun farkına neden varmadığına şaşıp kalıyor.

“Acımızdan öleceksek de ölelim.”

Uzun, örgülü saçını ağzına alıp hırsla çiğnedi.

Aşağıdan kocası bağırdı:

“Gene uyanmadı mı?”

Kadın okşar, yalvarır bir sesle: “Ne istersin çocuktan?” dedi. “Daha parmak kadar. Kemikleri kırılacak, öyle ince işte...”

Koca huysuzlandı:

“Bugün mutlak uyanmalı. Uyanmalı diyorum sana! Çalışsın, alışmasın tembel. Çocuklukta pişmeli.”

Kadın, mırıltı halinde, korka korka: “Kolu öyle ince ki...” dedi.

Çocuğun başına varıp durdu. Gönlü bir türlü bu tüy gibi hafif çocuğu uyandırıp, bu çatır çatır sıcakta, işe göndermeğe razı olmuyordu.

Aşağıdaki huysuz ses: “Uyandır onu,” dedi. “At tokadı. Söz verdik Mustafa Ağalara. Bu geceyarısı nereden çocuk bulurlar sonra?”

Kadın: “Herif,” dedi, “hiç yüreğim götürmüyor. Bir ince ki... Onun çalışması bizi zengin mi edecek?”

Erkek: “Şimdiden çalışmaya alışmazsa...” dedi.

Kadın çocuğun saçlarını okşadı... Usuldan: “Osmanım,” dedi, “Osmanım, kalk. Yavru kalk. Gün ışıdı Osmanım.”

Çocuk inledi. Yavaşça bir yandan bir yana döndü.

“Osmanım, yavrum! Gün ışıyor...”

Çocuğu omuzlarından tutup kaldırdı. Öylesine yavaş tutuyordu ki... Sanki kırılıp dökülecek... Yatağına geri yatırdı.

“Uyanmıyor işte, uyanmıyor. Öldürüyüm mü?”

Hızla çardaktan aşağı indi. Çardak beşik gibi sallandı.

Erkek köpürdü:

“Allah senin de belanı versin, onun da... Uyanmıyormuş!”

“Uyanmıyor işte napayım!”

Erkek sertçe merdivenlere atladı. Çardağa çıktı, hınçla çocuğun iki kolundan tutup kaldırdı. Çocuk, bir tavşan yavrusu gibi, elinde asılı kaldı. Uyku sersemi çırpınıyor, “ana ana” diye bağırıyordu. Adam çocuğu çardaktan aşağı indirip kadının önüne atıverdi. Çocuk avlunun tozları içine serildi.

Kadın çocuğuna baktı baktı:

“Allah kimsenin yavrusunu, kimsenin eline koymasın,” dedi. Çocuğu yerden hızla kapıp bağrına bastı. Çocuğun gözleri kocaman kocaman açılmış, şaşkınlıkla bakıyordu. Götürüp soğuk suyla yüzünü yıkadı.

Kendine gelen çocuk: “Ana!” dedi.

“Can!”

“Ağzıma kırmızı biber mi koydun?”

Bu sırada Mustafa Ağanın arabası gelip evlerinin önünde durdu.

“Osman...”

Osman koşa koşa gidip, arabaya atladı. Sevinçten taşıyor, türküler söylüyordu.

Ana, Mustafa Ağalara gündeliğe giden Zeynebi bir kenara çekip: “Kurban olayım Zeynep, Osmanı kolla, çocuk... Bir deri bir kemik...” dedi.

Zeynep:

“Korkma bacı, Osmanı incitir miyim hiç?”

Tarlaya geldiler. Daha gün doğmamış... Orak makinesinin düzgün sıraladığı desteler çiğli... Ot ve ıslak ekin kokusu... Kızağa atı koşup, desteleri yüklemeye başladılar. Kızakta çift yerine tek at koşulu... Atın başını Osman çekiyor, kızak dolar dolmaz, kuş gibi, harmana götürüp getiriyor...

Kızağı yükleyenler arada Osmana takılıyorlar.

“Nasıl, Osman?”

“Yaşa, Osman!”

Osman seviniyor.

Derken kıpkırmızı bir ateş yuvarlağını andıran güneş karşı dağların ardından çıktı... Ekin saplarından, destelerden usul usul, incecik, gözle görülür görülmez bir buğu yükseliyor. Gökte parça parça ak bulutlar dönüyor...

Osman, harmanla desteciler arasında mekik dokuyor. Osman canlı, dipdiri.

Zeynep, ikide bir: “Ha Osmanım. Aslan Osmanım...” diye Osmanı okşuyor.

Gün tepeye doğru yekindi. Ortalık ışığa boğulmuş... Topraktaki ekin saplarına, destelere vuran gün şavkıyor... Işıltılar iplik iplik sönüyor. Binlerce, yüz binlerce, birbirine dolanmış ışık ipliği uçuşuyor. Destecilerin yüzleri toza bulanmış, yüzlerden oluk oluk ter süzülüyor. Dört bucağa ateş düşmüş yanıyor.

Osman kararmış, yüzü biraz daha incelmiş, kocaman gözleri kısılmış... Gömleğinden de ter fışkırmış...

Sabahki canlılık!.. Şimdi Osman yürürken ayakları birbirine dolaşıyor. Neredeyse düşüp atın ayakları altında kalacak... Osman tutuyor kendisini.

Toprak da kızgın demir gibi. Osman her ayağını basışta bir sıçrıyor. Bu yüzden yürüyüşü bir acaip.

Kızak gelinceye kadar, desteci kadınlar, ağızları yukarı, destelerin üstüne, güneşin alnına yatıp yorgunluklarını çıkarıyorlar.

Osman boyuna gökyüzüne bakıyor... Bir parça bulut... Bazan bir ak bulut gölgesi, üstlerinde bir an kalıp geçiyor... Gözler bulut gölgesinin arkasında...

Gün tepede... Ekin sapları çatırdıyor. Yarılmış, kızgın toprak, Osmanın ayaklarının altında... Osmanı habire hoplatıyor.

Canını dişine takmış Osman. Alttan yanıyor, tepeden yanıyor. Ciğerine kızgın bir demiri sokuyorlar gibi...

Sıcak... Dünya kamaş kamaş... Göz açıp on metre ileriye bakılmıyor.

Zeynep deste yüklerken Osmana dönüp baktı. Baktı ki Osmanın bacakları zangır zangır titriyor.

“Osman,” dedi. “Osman... Osmanım, böyle yaya gidip gelme. Seni atın üstüne bindireyim.”

Kaldırdı atın üstüne koydu. Osman atı sürdü. Daha bacaklarının titremesi durmamıştı. At üstünde gitti geldi. Zeynep uzaklarda deste yapıyordu. Attan atlayıp Zeynebe doğru yürüdü.

Zeynep:

“Neden atı bıraktın Osman? Ya kaçarsa?”

Osman yanına yaklaşıp elini tuttu:

“Bak,” dedi, “Zeynep teyze, ben büyürsem var ya, sana altın küpe alacağım.”

Koşa koşa atın başına döndü.

Sıcak boğucu... Yel esmiyor, ufacık bir fisilti bile yok. Atın üstünde Osmanın bacakları ağrıdı. Tutmaz oldu. Neredeyse düşecek... Gözü dört bir yanı görmüyor. Osman atı sürmüyor, at kendisi gidip geliyor.

Derken öğle paydosu. Sıcağın altında yemek... Kan gibi ılık su. Zeynebin tüm yalvarıp yakarmalarına karşın Osman ağzına bir lokma ekmek bile koymadı. Boyuna su içti...

Zeynep akıl etti de başına bir kova su döktü. Çocuk ondan sonra artık kendisine gelebildi.

İşe kalkarlarken Zeynep: “Osmanım,” dedi, “sen git otur gayrı. Atı başkası götürsün.”

Osman: “Olmaz, Zeynep teyze,” dedi, “ben götürürüm. Hiç yorulmadım.”

Atı elinden alınca Osman oturup hüngür hüngür ağlamağa, “Ben yorulmadım. Vallahi yorulmadım,” demeğe başladı.

Bir kocakarı: “Bindirin ata şunu.... Düşsün de atın ayağının altında parçalansın it eniği!” dedi.

Osman:

“Vallahi düşmem, billahi düşmem. Ben yorulmadım ki!”

Bindirdiler. Bindirdiler ya, Osmanın üç dönüşten sonra başı dönmeğe başladı. Kendini sıkıyor.

Bir an geldi, atın üstüne boylu boyunca uzanıp yelesine ellerini doladı. Zeynep işin farkına varıp atın üstünden Osmanı aldı. Osman kendinde değildi. Götürüp bir destenin üstüne yatırdı. “Yavru,” dedi, “yavru. Ne de inatçı...”

Sonra Zeynep gene su getirip başına döktü. Güneşe karşı durup gölge etti. Osman neden sonra ayıldı. Akşama, iş paydos edilinceye kadar, Zeynebin koyduğu destenin üstünde, bomboş gözlerle, bir toprak olup çalışanlara baktı. Utancından başını yerden kaldıramıyordu.

Paydosta Zeynep Osmanın elinden tutup arabaya bindirdi. Çocuk yumuşacık bir külçe gibiydi.

“Osmanım,” dedi, “bugün sen çok iyi çalıştın. Mustafa Ağa hakkını fazlasıyla verecek...”

Osman şaşırarak: “Verir mi ki?” diye sordu.

“Sen çok çalıştın.”

Osman canlanır gibi oldu.

Tüm aile toplanmış, dışarda, kapının önünde yemek yiyor. Ötede araba, arabaya bağlı atlar. Atlar başlarını taze ota sokmuş, hışırtıyla, sanki otu sömürüyorlar. Ortalığı taze bir ot kokusu almış...

Karanlık perde perde iniyor. Atların az ilerisinde de Osman. Tarladan geldiğinden beri dikilmiş duruyor. Sabırsız, gözü yemek yiyenlerde. Yemek yiyenler Osmanın farkında değiller.

Osman bekliyor. En sonunda sabrı tükenip öksürüyor. Osman dört dönüyor. Yerden bir çubuk alıp gürültüyle kırıyor. Yemek yiyenler oralı değil. Sonra Osman kırdığı çubukla tozlara daireler, çizgiler çiziyor. Çubuğu olanca gücüyle toprağa sürtüyor. Çubuğun toprağa sertçe sürtülmesinden çıkan sesler... Osman muradına eremiyor. Yemek yiyenler konuşup gülüşüyorlar. Osman sinirleniyor. Habire çubuğu toprağa sürtüyor. Yaptığı çizgileri ayaklarıyla geri kapatıyor. Çubuğun ucu toprakta... Osman koşa koşa çubuğun etrafında dönüyor. Sonra yemek yiyenleri unutup kendini salt oyununa kaptırıyor... Çiziyor, çiziyor, kapatıyor.

Birden bir ses... Çubuk elinden düştü. Donakaldı. Bırakıp kaçacak, kaçamıyor.

Mustafa Ağanın karısı hayretle:

“Aman!” dedi, “Osman! Osman bu... Gel Osman!”

Osman yerinden kımıldamıyor.

“Gel Osmanım, otur da yemek ye!”

Osman aldırmıyor, susuyor.

“Seni anan mı gönderdi?”

Osmanın başı yerde. Kaldırmıyor.

“Sen tarladan gelince eve gitmedin mi yoksa deli oğlan? Anan seni şimdi arar, merak eder...”

Kocasına eğilip bir şeyler söyledi. Sofradakiler gülüştü.

Osmanın içinden boyuna kaçmak geçiyor. Geçiyor ya, yerine mıhlanmış gibi.

Mustafa Ağa: “Bakın hele şu bana, Osmanın hakkını vermeyi unutmuşum...” dedi, kesesini çıkarıp Osmana bir yirmi beşlik uzattı. Osman kaşla göz arası parayı kaptı. Bir “Alloooş...” çekip, fırladı.

Koşa koşa eve gelip soluk soluğa anasının boynuna atıldı.

“Al!..” dedi.

Ana, yirmi beşliği üç kez başında döndürüp dudağına götürdü.

HALDUN TANER

Yağlı Kapı

Rıza, elindeki murçla çekici, kırdığı taşların yanına bıraktı. Ceketini yerden alıp sağ omzuna atarken:

— Ne demeğe çalmaz bu adam paydosu, diye söylendi.

Yolun kenarındaki sivri çamın gölgesi, katran kazanlarının durduğu yere erişince, saatin altı olduğunu tecrübesi ile biliyordu. Halbuki gölge bugün orayı aşmış, ta öteye, kalasların yanına kadar uzanmıştı.

İsteksiz isteksiz çekiç sallamakta olan işçiler Rıza’nın işi bıraktığını görünce büsbütün gevşediler. Fakat otuz adım ileride, siyah başörtülü bir kadınla çene çalmakta olan ırgatbaşı hiç oralı olmuyordu. Nihayet Bigalı Süleyman dayanamadı:

— Saatına bak çavuş, saatına, diye seslendi. Süleyman, çavuşun memleketlisi olduğundan bu gibi teklifsizliklere kendinde hak görürdü.

Bu ikaz üzerine köstekli saatını çıkarıp bakan ırgatbaşı, işçileri yirmi beş dakika fazla çalıştırmış olduğunu hayretle gördü. İçinden: “Yarın paydosu biraz erken çalar ödeşiriz” diye düşündü. Sonra yolun başında ileri geri manevra yapan traktörün Rum şoförüne bir işmar geçti. Adam da deminden beri homurtusu ile etrafı velveleye veren alameti durdurup düdüğün ipine asıldı.

Resmi sinyalden çok önce işlerini bırakmış olan ırgatlar birer ikişer aşağıdaki bakkala doğru yürümeğe başladılar.

Hepsi yirmi kişi kadardılar. Bu lüks sayfiye yerinde yeni yapılan asfalt yol için taş kırıyorlardı. Güneş bütün gün enselerinde boza pişirmiş, vücutlarının teri koyu bir leke halinde mintanlarının üstüne çıkmıştı.

Rıza da ilkin onlara katılmış gidiyorken birden vaz geçti. Gerisin geriye dönerek tramvay caddesindeki manavın yolunu tuttu.

Akşamın gölgeleri yolları kaplamıştı. Beyaz elbiseli dadılar çocukları arabalarıyla gezdirmeye çıkarmışlar, bisikletli genç kızlarla delikanlılar bir aşağı beş yukarı piyasaya başlamışlardı.

Rıza sigarasını yakmış yürüyordu, Çamlıca tarafından kopup gelen bir rüzgar, nemli yüzünü yalayarak geçiyor, sırtına aldığı ceketinin eteklerini keyifli keyifli uçuruyordu. Kaşları çatık, dudakları sarkıktı. Sigarasını efkarlı olduğu zamanlar yaptığı gibi sık nefeslerle çabuk çabuk içiyordu. Dün gece barakada çıkan kavgadan ötürü rahat bir uyku uyuyamamıştı. Yorgun vücuduna bir de bugünün ağırlığı eklenince halsizliği büsbütün artmış, başının yarısı ağrımağa başlamıştı. Etrafında her şey ona sıkıcı ve manasız geliyordu. Çavuşun insanı ifrit eden ukalalıkları, Yakup’la İskender’in bitmez tükenmez sululukları, aldığı yevmiyenin azlığı, Yahudi gibi parayı kısan müteahhidin cimriliği bugün daha çok gözüne batıyor, daha çok betine gidiyordu. O kadar dalgındı ki yanından geçen Solmaz’ı fark edemedi. Halbuki albayın evlatlığı kendini göstermek için terliklerini yarık topuklu tabanlarında şaplata şaplata aşırı bir kırıtışla geçmişti. Rıza keyifli olduğu zamanlar onu “yaktın bitirdin” diye söz atmadan yoldan geçirmez ve bu ateşli hayranlık tezahürü arkadaşlarının “yaşa be Irza” gibi tasvipleri ile karşılanırdı.

Rıza boş arsaları, ikiz pembe villaları, havuzlu bahçeyi geçti. Tam elektrik santralının önüne varınca, denize inen dar yoldan atlı bir kadının tozu dumana katarak gelmekte olduğunu gördü. Bu, taş kırdıkları sokaktaki Sümbüllü köşkün geçkince hanımı idi. Kadın, ayağında rugan çizmeler, sırtında yakası açık ipek gömlek, bir kalkıp bir oturarak, hayvanı koşturuyor, bir yandan da “beni görüyorlar mı” diye çaktırmadan etrafına bakınıyordu. Fakat tam caddeye çıkmıştı ki, bir tramvayın dönemeçte çıkardığı iç tırmalayıcı çığlıktan huylanan at birden şaha kalktı, üstündekini yere vurmak ister gibi tepinmeğe, asfaltta kıvılcımlar çıkaran nallarıyla etrafa çifteler savurmaya başladı. Kadın dizginleri çekmek istedi, fakat hırçın hayvan sert bir boyun hareketi ile gemini kurtardı. Atın üstünde bir ileri bir geri fırlamakta olan kadın şimdi soğukkanlılığını kaybetmiş, kah elleriyle eğere tutunmağa çalışıyor, kah öne yatıp hayvanın boynuna sarılmayı deniyor, fakat bu ümitsiz gayretlerin bir netice veremeyeceğini de dehşetle görüyordu.

İşin ciddiyetini anlayan Rıza ok gibi yerinden fırladı. Azgın hayvanın yularını kavrayarak başını alabildiğine havaya kaldırdı. Hayvanın ağzından taşan beyaz köpüklere biraz da kan karıştı, ve canı yanan kısrak acı bir kişneme salıverdikten sonra birdenbire duruldu. Şimdi, ıslak burnundan ateş gibi sıcak bir nefes çıkararak soluyor, uslu halini almış görünüyordu. Deminki heyecanlı çırpınmaların tesiriyle kendini kaybeden kadın bu esnada eğerin üzerinden yavaşça kaydı, ağır vücudunu Rıza’nın kollarına bıraktı. Çocuk bir bocaladı. Baygın da olsa yabancı bir kadını böyle kucağında tutmak ona pek ayıp bir şey gibi geldi. Karıyı asfaltın üstüne bırakayım mı diye düşündü. Etrafına bakındı. Kendilerine doğru koşuşan üç dört kişiyi görerek öylece bekledi. Gelenler, kazayı tramvaydan görüp atlayan uzun çeneli bir gençle yoldan geçerken durup hadiseyi seyretmiş olan esnaf kılıklı üç kişiden ibaretti. Uzun çeneli genç:

— Eczaneye, doğru eczaneye, diye emir verdi. Rıza ile o üç adam kadını karga tulumba edip eczaneye taşıdılar.

Baygın kadın onları fazla uğraştırmadı. Ermeni eczacının yaptığı bir adrenalin iğnesinden sonra gözlerini açtı. Ve başucunda uzun çeneli genci görünce;

— Ölüyordum az daha, diye mırıldandı. Hayatımı o çocuğa borçluyum.

Uzun çeneli adam:

— Biliyorum anne, dedi. Vakayı tramvaydan gördüm. Sen şimdi konuşup kendini yorma...

Sonra telefona giderek, kibar ve varlıklı insanlara has bir şive ile köşkten otomobili istetti.

Bu hadiseden üç gün sonra bir akşam üzeri, artık taşları döşenmeğe başlayan yeni yoldan, yaşlı bir adamla o uzun çeneli genç geçtiler. Genç adam Rıza’yı işaret ederek babasına bir şeyler söyledi.

Bunun üzerine adam da dönüp onun gösterdiği tarafa baktı. Fakat o sırada yanındaki arkadaşına, askerde iken birine verip de hâlâ geri alamadığı bir paranın hikâyesini anlatmakta olan Rıza, bu olan bitenin farkında olmadı. Ne bilsindi çocuk, o baba oğulun ötede kendi mukadderatı hakkında konuştuklarını.

Nitekim o gece uzun çeneli gençle kahya kılıklı bir adam gelip Rıza’yı barakada buldular ve kendisine otuz lira ayıkla Sümbüllü köşkün bahçıvan yamaklığı makamını teklif ettiler.

— Yemek içmek caba, fazla bir iş de yok, diye kahya ayrıca izahat verdi. Rıza ne diyeceğini şaşırdı. Burada günde seksen kuruş yevmiyeden eline mahiye²³ yirmi dört lira geçiyor, üstüne üstelik de eşekler gibi yoruluyordu. Fakat gene de pek tehalük²⁴ göstermedi:

— Düşünürüz, sabah ola hayır ola... dedi.

Yaptıkları müsait teklifin derhal hararetli bir “evet”le karşılanacağını uman Sümbüllü köşkün elçileri, hödük oğlanın bu ağırdan alışına bir mana veremediler. Halbuki Rıza, sırf arkadaşları yanında fazla istekli görünmeyi onuruna yediremediği için böyle hareket etmişti. Berikiler fazla üstüne düşmediler.

— Düşün taşın, yarın kararını bildir, deyip çekildiler.

Onlar gidince baraka birbirine girdi. İşin evveliyatını bilmeyen ırgatlar bu tekliften bir şey anlayamamış, hayrette kalmışlardı. Rıza, sağ olsun, lakırdısı az bir oğlandı. Evvelki günkü at hadisesinden hiçbirine bahsetmemişti. Bigalı Süleyman:

— Madem bahçıvan iktiza etmiş,²⁵ neden ille Irza’yı istiyorlar. Biz de onun kadar bu işten anlarız, diyordu.

Sulu İskender ise:

— Otuz kaime aylık bu. Ülen sen gitmezsen ben giderim. Karnım doysun da ben on beş kağıda bilem fitim, diye fikir beyan ediyordu.

Rıza bütün bu söylenenlere aldırmadı. Yattı, güzel bir uyku çekti. Fakat ertesi sabah işçilerini sayan ırgatbaşı onu ortalarda göremedi.

Kahya, hanımefendinin emri mucibince, Rıza’yı derhal hamama soktu, sonra sırtına temiz bir elbise giydirip huzura çıkardı. Rıza, kendini güler yüzle karşılayan hanımefendiyi az daha tanıyamayacaktı. Çünkü kadın bugün külot ve çizme giymemişti. Sırtında bir kimono vardı. Üstelik de boyasızdı.

— Bana yaptığın büyük hizmete mukabil ben de seni memnun etmek isterim. Burada rahatın, her şeyin yerinde olacaktır çocuğum, dedi.

Hanımefendinin böyle “yavrum, çocuğum” gibi hakiki yaşını belli eden, tehlikeli tabirler kullandığı pek vaki değildi. Bugün böyle bir kelime sarfedivermesi, ya Rıza’ya karşı duyduğu minnetin başka mülahazaları²⁶ hatırlatamayacak kadar samimi oluşundan, yahut da –bu ihtimal daha kuvvetlidir– büyük bir lütufta bulunan hanımefendilerin böyle müşfik tabirler kullanmalarının daha münasip kaçacağına kani bulunmasından ileri geliyordu. Her ne ise... O sırada yanındaki odadan, sırtında bir robdöşambr²⁷ olduğu halde beyefendi de göründü. O da tatlı sözler söyleyerek Rıza’nın hatırını hoş etti. Çocuk, dilinin döndüğü kadar “eksik olmayın” filan diye kekeledi. Sonra bu merasimden fazla sıkıldığını belli eden bir sabırsızlıkla “Şu kahya gelse de bahçıvan mıdır ne halttır onun yanına götürse beni” diye kapıdan yana bakmağa başladı. İşi sezen hanımefendi derhal zile bastı. Eşikte beliren hizmetçiye:

— Rıza’ya –adını da ne çabuk öğrenmişti– odasını gösterin, diye talimat verdi. Ve Rıza böylece ahırın üst katındaki dairesine yerleşti.

Sümbüllü köşkte kim kime, dum duma idi. Burada para hesapsız harcanıyor. Rıza’nın yediği önünde, yemediği ardında kalıyordu. Hanımefendinin hayatını kurtardığı, bütün müstahdemin²⁸ tarafından bilindiği için bütün hizmetkarlar ona güler yüz gösteriyor, iyi muamele ediyorlardı. Hatta pek celalli bir adam olan bahçıvan bile ona pek sertlenemiyor, öbür çıraklarına yaptığı gibi fazla iş buyuramıyordu. Zavallı Arnavut, ekabir²⁹ çocuklarına ders veren öğretmenlere dönmüştü. Hem hocalık taslayacak, hem de talebesine hürmette kusur etmeyecekti.

Böylece bir ay geçti. Ay başında Rıza’ya bir günlük izin verdiler. Delikanlı, cebinde gıcır gıcır otuz kağıt, sırtında beyefendinin verdiği lacivert elbise, başında kahyanın bol keseden hediye ettiği beyaz kasket, doğru arkadaşlarını bulmağa gitti.

Taş kırmakta olan işçiler onu böyle görünce, az daha küçük dillerini yutacaklardı. Derhal etrafını aldılar, Rıza’yı ilk defa görüyormuş gibi süzmeğe başladılar.

İskender, küçük sarı dişlerini ve hatta bütün diş etlerini ortaya koyan sulu bir sırıtışla:

— Hacıağa olup çıkmışsın be Irza, diye söyleniyor; oğlanı uzaktan kötü kötü süzen topal Emin ise:

— Kondu namussuz, yağlı kapıya, diye, hasedini belli ediyordu.

Yakub’un gözü yelekle cekette kalmıştı. O böyle rabıtalı bir elbiseyi ne zamandır rüyasında görür dururdu. Sade onlar mı ya? Pomak, Bigalı, Recep, Çapraz Ali, Koç İbrahim hepsi, hepsi Rıza’ya gıpta ediyor ve bunu yarı şaka, yarı ciddi ortaya vuruyorlardı. İşçiler artık işi gücü unutmuşlardı. Her kafadan bir ses çıkıyor, söylenen laflar, gülüşmeler arasında kaynayıp gidiyordu. Hatta traktörcü bile traktörünü bırakmış onlara katılmıştı. Nihayet ustabaşı:

— Fazla laf ettünüz gayrı, hedi bahalım iş başına! diye buz gibi bir laf etti. Bunun üzerine ırgatlar dağıldı. Rıza’ya da gitmek düştü. O zaten bugün İstanbul tarafına geçip şöyle bir dolaşmak niyetinde idi. Arkadaşlarına veda edip ayrıldı ve gelen tramvayın sarı olmasına aldırmadan içeri daldı. Nitekim vapurda da gene birinci mevki aldı, güverteye çıkıp oturdu. Nereye gideceğini kendi de bilmiyordu. Galata’ya çıkınca, Yüksekkaldırım’a doğru yürüdü. Ayağı ile vitrine vurarak başını iki yana çeviren bir reklam bebeği uzun uzun seyretti. Bir sokak başında kavga eden iki çocuğu ayırdı. Yol arayan yaşlı bir kadına: “Ben buranın yabancısıyım, bilemiyom” diye cevap verdi. Sonra bir dükkanını önünde bir kalabalık görerek oraya yaklaştı. İçeride, belinden yukarısı insan, belinden aşağısı balık acayip bir mahluk gösteriliyormuş. On kuruş duhuliyeyi toslayıp o da içeri daldı. Girenlerin çoğu dalgayı yutmuyor, fakat kadının çıplak vücudunu görmeyi kâr sayıyorlardı. Dışarı çıktığında Rıza onlarla münakaşa etti ve deniz kızlarına dair kulağında kalmış rivayetleri ileri sürerek muarızlarını³⁰ iknaa³¹ çalıştı. Bu da bitince tekrar Galata’ya indi, bir kahvede saatlerce oturdu. Okuma yazma bilmemesine rağmen bir Köroğlu gazetesi satın aldı. İhtiyar bir dilenciye on kuruş sadaka verdi. Ve dumanı tütmekte olan bir vapuru görerek artık yerine dönmeyi akıl etti.

Vapurun gidip ta burnuna oturdu. Güneş hayli alçalmış, sular esmerleşmeğe başlamıştı. Üsküdar tarafındaki evlerin camları kor gibi parlıyor, Karaca Ahmed’in koyu selvileri bulutsuz ufukta nefti bir leke halinde göze batıyordu.

Etrafı seyrederken oğlanın içine birden bir kasavet çöktü. Rıza bu işe pek şaştı. Parası vardı, elbisesi vardı, karnı tok, sırtı pek, rahatı yerinde idi. Ama işte gene de içinde gurbet acısına benzer bir sızı duyuyordu. Bu ne idi? Rıza bunu yorgunluğa vererek üzerinde durmadı. Yeni aldığı paketten bir sigara yaktı. Vapurun burnu suları foşurdata foşurdata yarıyordu. Eğildi, bir müddet köpükleri seyretti. Sonra makinelerin gemiyi sarsan temposuna uyarak yanık bir gazel tutturdu. Fakat bundan da çabuk usandı. Kızkulesi’ne bakarak sustu, oturdu.

Rıza’nın ilk izin günü böyle geçti. Fakat vapurda duyduğu o acayip ezgi nedense o günden sonra yüreğinden çıkmaz olmuştu. Artık Sümbüllü köşkten de sıkılmağa başlamıştı. Buradaki yaşayış tarzı reçber takımından bir insanın umabileceği saadetlerin şüphesiz ki son kertesi olmakla beraber, saf oğlan bu hakikatin pek de farkında görünmüyor, hayatından bir türlü memnun olamıyordu.

Rıza bazan düşünürdü. Benim yerimde şu bizim diye... İskender, Rıza gibi mahcup ve ağırbaşlı değildi, bahçede kısacık pantalonlarla dolaşan çıplak kızları doya doya seyreder, donsuz gezen o gavur dadının, o içi çıkası kokananın en olmadık yerlerini gözetlerdi. O burada olsaydı, şoförü kıskandırmak için ona buna yaltaklanan hizmetçi Şükriye’nin bu numaralarından faydalanır, fingirdek kızın orasını burasını mıncıklardı. Ama işte Rıza onun gibi değildi. Ayıp bir şey gördümü kulaklarına kadar kızarıyor, gözünü yerde bir noktaya dikip öylece kalakalıyordu. Onun bütün çapkınlığı vaktiyle albayın o kırıtık evlatlığı Solmaz’a yoldan geçerken savurduğu birkaç kelimeden ibaretti. Zaten bunu da içinden gelerek değil, daha çok arkadaşlarına gösteriş olsun diye yapardı.

Rıza için günün en mesut anları onu bakkala yahut kasaba yolladıkları zamanlar oluyordu. O vakit mahsus yolu uzatıyor, arkadaşlarının çalıştıkları sokaktan geçip onlarla üç beş laf atıyordu. Bu birkaç dakikalık konuşmalar ona bir müddet için yetmekte, neşesini bir müddet için yerine getirmekte idi. Fakat işin kötüsü, yol da artık bitmek üzere idi.

Nitekim bir gün gene o sokaktan dolanan Rıza, arkadaşlarını yerinde bulamadı. Barakayı sökülmüş, ırgatları taşınmış görünce öyle bir fena oldu, kendini öyle bir garip hissetti ki, bir oturup ağlamadığı kaldı.

Gurbet acısı kurşun gibi içine çökmüştü şimdi...

Kibar kişilerde zuhur ettiği³² zaman nörasteni veya sürmenaj diye isimlendirilen bu daimi bezginlik hissi artık oğlanın yakasını hiç bırakmaz olmuştu.

Haydi gündüzleri neyse ne... Fakat bir kere akşam olmuyor muydu, içini anlaşılmaz bir sıkıntı kaplıyor, elindeki çapayı bir tarafa fırlatıp işi yüzüstü bırakan Rıza avurtlarını şişire şişire uflamaktan ve gözlerinden yaş gelecek kadar esnemekten baş alamıyordu.

Gitgide, eski hayatını aramağa, yol ameleliğinin rezil bir iş olduğu hakkındaki eski kanaatini değiştirmeğe başlamıştı. Bütün arkadaşları gözünde tütüyordu şimdi. Hatta ukala çavuşu, cimri müteahhidi bile göreceği gelmişti. İskender’le Yakub’un sululuklarını bile arıyor, barakanın o pis ayak kokan havasını bile özlüyordu. Bazen çekip gitmeyi kuruyordu, fakat akabinde³³ bunun saçmalığını kendi de idrak³⁴ ediyor, “aptallığın alemi yok, deli olma oğlum” diye bu tasavvurundan çabuk vazgeçiyordu. Ne kadar cahil, ne kadar toy da olsa, gene içinde yüzdüğü bu refahın kadrini birazcık olsun anlamıyor değildi. Buradan giderse burayı, bu demir karyolayı, bu bol yemekleri, hele o canına yandığı su böreğini çok arayacağını kendi de biliyordu. Biliyordu da, işte gitmekle kalmak arasında böyle bocalayıp duruyordu.

Rıza bu kararsızlıklar içinde bunalırken bir gece garip bir düş gördü. Bu rüyada sulu İskender, Rıza’nın kulağına eğilmiş:

— Ülen Irza sen sanatı değiştirmişsin. Para ile gart garılara oynaşlık ediyormuşsun, diye, arsız arsız sırıtmıştı. Bunun üzerine ortada beliriveren Yakup da arkadaşını teyit etmiş:

— Elbette ya. O köşkte uşaklar, bahçıvanlar gırla. Irza’yı sırf bu yüzden tutuyorlar, demişti.

Rıza onların bu kötü zehabını “İftire, kanaat olsun iftire” sözleri ile tekzip etmek istemiş, fakat berikiler “Gart garının oynaşı, gart garının oynaşı” diye onu maytaba almışlardı. Bunun üzerine fevkalade öfkelenen Rıza, o sırada nasıl olup da eline geçirdiğini bilemediği koca bir balta ile arkadaşlarının üstüne yürümüş:

— Daha mı söylüyonuz orospunun doğurdukları, diye bağırırken kan ter içinde uyanmıştı.

Gerçi uyanınca işin hakikat olmadığını anlayıp teselli buldu ama İskender’le Yakub’a da gene sanki sahiden böyle bir şey söylemişler gibi kinlendi. Ya gerçekten böyle bir ihtimal hatırlarına geldi ise. Ya sahiden arkadaşları Rıza’yı o gart garının oynaşı sanıyorlarsa... Bu istifham³⁵, bozuk bir plak gibi bütün gün zihnini tırmaladı, durdu. Rıza’nın ikide bir:

— Tövbe, tövbe, rezilliğin bu kadarı olur gayrı, diye kendi kendine söylendiğini gören hizmetçiler korkulu gözlerle ona bakıyor, kaç zamandır zaten bir acayipleşen oğlanın artık adamakıllı zıvanadan çıktığına hükmediyorlardı. Hatta bahçede gezen hanımefendi bile işin farkına varıp:

— Nen var senin çocuğum? diye sormak zorunda kaldı. Fakat Rıza ona dik dik bakarak somurttu, cevap dahi vermedi. Müşfik kadın, oğlanın bu hareketine ne mana vereceğini bilemedi. Bahçeden içeri girdiğinde, kızına:

— Yarın doktor gelince bana unutturma da şu çocuğu bir muayene ettirelim, diye tembih etti.

O geceyi çok rahatsız geçiren Rıza ertesi sabah gün ağarırken, kalktı. Beyfendinin verdiği lacivert elbiseleri iskemlenin üzerine bıraktı, geldiği zamanki urbalarını sırtına geçirip heybesini omzuna vurdu ve bir türlü bırakmağa kıyamadığı beyaz kasketi başında, arka bahçe kapısından usulca sıvışarak arkadaşlarını aramağa gitti.

SAMİM KOCAGÖZ

Umut Dünyası

Kapı-Bekliyenler-Bekliyenlerin sonu

I. KAPI

Delikanlı, viran kerpiç duvarın üstüne çıkmış, alacakaranlıkta bir horoz gibi tünemişti. Durup durup birdenbire doğruluyor, meydanın ötesindeki kapıya dikilmiş gözleri iyice açılıyor, yine ötecek, bu sabah vaktinde ötecek horozlar gibi başını kaldırıyor, boynunu uzatıyordu. Sonra her seferinde duraklıyor, kıpırdayan dudaklarından kelimeler çıkamıyor, yutkunuyordu. Yutkunup yutkunup, yine gözlerini kapıya dikiyordu.

Kapı, kocaman, kapkara, yüksek duvarların, sabah karanlığında ağaran beyaz yüksek duvarların ortasında, çürük, kocaman bir diş gibi duruyordu. Üstünde kiremitli bir çatısı vardı. Çatıya leylekler yuva yapmıştı. İki leylek, beyaz göğüslerini sabah meltemine vermişler, gagaları boyunlarına doğru bir soru işareti gibi bükülmüş, öylece bekleşiyorlardı. Kapının karşısındaki, meydanın ötesindeki insanlar gibi...

Delikanlı, gözleri leyleklere ilişince, içinden leylek olmayı geçiriyor: Kapının öte yakasını istediği gibi görebilmek için...

Viran kerpiç duvarın altında, delikanlının alt yakasında, küme küme gölgeler kıpraşıyor. Yağız delikanlılar, yaşlı adamlar, kadınlar, çocuklar... Gün ışıdıkça, ortalık ağardıkça kaynaşıyorlar: Kimisi üçer beşer karşılıklı oturmuş, konuşmadan birbirinin yüzüne bakar; kimisi, çocuklarla birlik olmuş kuru darı bezdirmesi³⁶ geveler, çoğu da koca kapıyı, kara kapıyı gözler...

Gün, sıcak olacağa benziyor. Doğudan rüzgar, ılık ılık, ılgıt ılgıt esiyor. Kapıyla, bekliyenler arasındaki meydan, milli toprak, kurumuş, çatlamış takır takır... Yer yer yandak dikenleri, ağaran günle, kirli yeşillerini, diken diken adamın gözüne batırıyor. Karşıdaki ağaran duvarların, yüksek duvarların tepesinden, yeşil yapraklı ağaçların dallarının uçları görünüyor. Kara kara dallar, önce parlıyor, sonra yeşeriyor, pembeleşiyor...

Yıkık kerpiç duvarın üstündeki delikanlı, dayanamadı en sonunda:

“Of be!..” diye patladı, “sabah oldu işte... açacaklarsa açsınlar şu kapıyı!..”

Aşağıda, duvarın dibinde oturan kalabalığın içinden ak sakallı bir ihtiyar, mintanının üstüne geçirdiği çuha yeleğinin uçlarını çekiştirerek doğruldu. Başını kaldırıp delikanlıya baktı. Herkes de ona bakıyor. İhtiyar, beklenmiyen dinç bir sesle bağırdı:

“Ülen it, in oradan aşağı!.. El aleme bizi irezil mi idecen... Duvar üstünden kimin hanayını³⁷ gözlüyorsun bok soyu?”

Delikanlı, eciş bücüş oldu. Kendisini duvarın üstünden aşağı koyverdi. Düştüğü yerde de çömelip kaldı. Bel bel iki yakasına bakmıya başladı. Mintanın yırtık yerinden kolunu kaşıdı. Sonra bir de ensesini kaşıdı. İhtiyar ona ters ters hâlâ bakıyordu. Çulların, eski yorganların üstünde, taşta toprakta oturanlar da aksakallı ile birlik ters ters delikanlıya bakmıya başladılar. Bu sırada viran kerpiç duvarın üstbaşından biri.

“Kapı açılıyor!..” diye bağırdı.

Karı kızan, çoluk çocuk hep gözler kapıya döndü. Önce doğruldular. Sonra ayaklandılar. Erkekler yavaş yavaş kapıya doğru topluca yürümeye başladı. Kadınlar, çocuklar onların ardından geliyordu. Geldiler, geldiler, meydanı geçip bir kanadı açılan koca kapının yirmi adım karşısında durdular. Aksakallı, bir iki adım önde, ellerini önünde kavuşturup durdu. Açılan kapıdan bir sürü sığır çıktı. Ardından sığırların, sığırtmaç çocuk göründü: Sığırtmaç, on beş yaşlarında görünen uzun boylu, iri yapılı bir delikanlıydı. Ayaklarındaki çizmeleri, başındaki kasketi, üstündeki mintanı, yeniydi. O, kapıdan çıkınca, kapının kanadı kapandı. Delikanlı sığırtmaç, kalabalığı görünce birden durakaldı. Sonra şaşkınlığı geçiverdi. Alışkın bir sesle, ihtiyara,

“Merhaba dayı!..” dedi.

Aksakallı, neşeli neşeli,

“Merhaba oğul, merhaba!..” karşılığını verdi. Çocuk, bir zaman karşıdaki insanlara baktı. Anlayışlı anlayışlı başı ile kapalı kapıyı işaret ederek,

“Ağa, uyandı.” dedi. Dedikten sonra da durmadı yürüdü.

İhtiyar döndü, arkasındakiler,

“Ağa, uyanmış...” diye gülümsedi. Kalabalığı bir uğultudur aldı:

“Ağa uyanmış...”

“Ağa uyanmış...”

“Ağa uyanmış...”

Geldiler, hepbirlik, kapının dibine, iki yakasına oturdular.

Gözlerinin içi umutla ışıldıyordu.

II. BEKLİYENLER

Bekliyorlardı. Aksakallı koca adamın etrafına çöreklenmişler, kapının dibinde bekleşiyorlardı. İhtiyar, yüksek bir taşın üstüne oturmuştu. Gözlerini ha doğdu, ha doğacak güneşin renklerinin boyadığı doğudaki mor dağlara dikmişti.

“Bu kapıyı, bu kapıyı görüyor musunuz?” diye tok bir sesle konuşuyordu. Kapıyı başıyla işaret ediyor, hep günün ağardığı mor dağların doruğuna bakıyordu. Kapı, sağ yakasını çeviren insanların ardında simsiyah duruyordu. “Bu kapı,” diyordu koca adam, “dövlet kapısıdır. Kıymatını bilin. Bir açıldı mı, davarlar otlaklara uğrar, bir açıldı mı, develer yüksüz çıkar, yüklü girer. Bir açıldı mı, traktorlar, gümbür gümbür dünyayı yerinden oynatır, ağamın çiftliklerini sürer gelirler. Bir açıldı mı, kamyonlar, yüklü kamyonlar buğday getirir, arpa getirir, pamuk getirir içeriye, depolara yıkarlar. Ağam, hanayında oturur, paracıklarını sayar; bedellerine, kahyalarına, bizim gibi ırgatlarına kumanda eder. Bir de bakarsın böyle bir sabah vakti, bu kapı açılır; ağam, önümüze dikilir, benim hatırımı, keyfimi sorar; al git ülen koca adam şu kızanlarını benim falan tarlaya, pamuğumu çapalayın, fasulyelerimi yolun der. İşte o zaman, değmeyin keyfe... Ağanın sözü, para demektir. Ekmek demektir; çul çapıt demektir. Bu iş, benim bildiğim kırk yıldır, böyle gelmiştir, böylece de gider. Allah bin bin bereket versin, kırk yıldır köyde aç susuz kaldım mı, koşarım bu kapıya... Ağa beni bilir... Sizleri de kaç yıldır ardıma takar gelirim. Hele ağamın nurlu yüzünü bir göreyim...”

Biraz önce kerpiç viran duvarın üstündeki delikanlı, gözlerini iri iri açmış Aksakallıyı dinliyordu. Ötede iki kabadayı, ellerini kıçlarına vurmuşlar, bir aşağı bir yukarı koca kapının berisinde volta vuruyorlardı. Taze bir kadın, viyaklıyan çocuğunun ağzına memesini sokmıya, çocuğu susturmıya çalışıyordu. Amma ötekiler, büyük kalabalık, dikkatle, hürmetle, riayetle, ağanın lafını, koca adamdan dinliyorlardı. Aksakallı da yorulmuştu. Soluk almak için durakladı. İki yakasına bakındı. Tam bu sırada koca kara kapının küçücük kuzuluğu³⁸ açıldı. Herkes toparlandı. Ayağa kalktılar. Aksakallı ihtiyar, herkesin önüne geçip, ellerini göbeğinde kavuşturdu: Kuzuluktan bir bedel çıktı. Sersem sersem karşısındakilere baktı. Sonra anlamış gibi başını salladı:

“Ağam ekmek yemiş...” diye seslendi. Ardındaki kalabalıkta bir uğultudur koptu:

“Ağa ekmek yiyor...”

“Ağa ekmek yiyor...”

“Afiyet şeker olsun...”

“Afiyet şeker olsun...”

Bedel, elinde bir testi ile bastı gitti. Onun ardından bir vakit baktılar kaldılar. Kalabalığın içinden yedi sekiz yaşlarında bir çocuk, fırladı bedelin ardına düştü. Anası, eteğini tuta tuta arkasından çocuğa yetişti. Hem koşuyor hem de oğlana bağırıyordu:

“De gidi sakalı ağarasıca de!.. Patladın mı ülen?” Ana, çocukla dönüp gelince, Aksakallı homurdandı:

“Sabır gerek, sabır...”

“Öyle...” dediler, “sabır gerek...”

İki kabadayı bir aşağı bir yukarı dolaşıyordu. Delikanlı, koca kapının aralıklarından içeriye bakmak için delidivane oluyordu. İhtiyar, gözlerini devire devire iki yakasına bakınıyor, etrafındakilerin telaşını, sabırsızlığını yatıştırmak için çareler düşünüyordu. Arkasından patlak gözlü, koca kulaklı, basık suratlı bir adam,

“Bakalım...” diye homurdandı, “bugün Ağa’nın bize verilecek işi var mı?” Herkes sustu. Dönüp dönüp baktılar. Aksakallı,

“Ağam bilir!..” karşılığını verdi. Bu söze, volta vuran kabadayılar mıhlanıp kaldılar.

Güneş, bir mızrak boyu yükselmişti. Ta uzaktaki, Ağa’nın hanayının bulunduğu düzlüğün altındaki köyden, horoz sesleri, köpeklerin sesleri geliyordu. Kapının üstündeki leyleğin biri uçtu gitti. O, dönünceye dek, kapının önünde oturanlar güneşi, ağaçları, duvarları, yandakların kapladığı meydanı, boş gözlerle seyrettiler. Kabadayılar, volta vurdu. Ara sıra çocuklar viyakladı, ağladı. Delikanlı, arkasını kapıya verip öylece ayakta durdu. Hani zaman zaman öfkesi, sabırsızlığı taşıyor, kapıya bir yüklenmek, bir yüklenivermek içinden geliyordu. Tam aksakallı ihtiyar, yine söze başlıyordu ki, koca kapının küçücük kuzuluğu açıldı. Millet, şevkle, gayretle doğruldu. Aksakallı ihtiyar, çuha yeleğinin uçlarını çekiştire çekiştire yürüdü. Kalabalıktan iki adım öne çıktı. Ellerini göbeğinin üstünde kavuşturdu. Kuzuluktan zorla sığıp dışarıya bir zenci kadın, şişman arap bir hizmetçi kadın çıktı. Sağ elinde kocaman bir süt güğümü vardı. Irgatları görünce, anlayışlı gülümsedi. Simsiyah dudaklarının arasından bembeyaz dişleri göründü. Koca adam,

“E... bacı?” diyecek oldu. Ama kadın, incecik bir sesle, hemen karşılığı yapıştırdı:

“Ağam, namaza durdu...” Yürüdü gitti.

İhtiyar, ak sakalını sıvazladı. Arkasına döndü:

“Ağam, namaza durmuş...” dedi. Kalabalıktan yine bir uğultu yükseldi:

“Ağa, namaza durmuş...”

“Ağa namaza durmuş...”

“Allah kabul etsin...”

“Allah kabul etsin...”

Geri geri çekildiler. Güneşe karşı kapının dibine tekrar oturdular. İhtiyar, bir tutam tütünü, ince bir kağıda sarmıya başladı. Volta vuran kabadayılardan biri, geldi ihtiyarın beyaz sakalının dibine sokuldu durdu. Delikanlı, ötekiler, yanaştılar. Kabadayı, duvarları, kapıyı yıkıp geçen bir sesle sordu:

“Bu vakitte ne namazı bu?”

Aksakallı koca ihtiyar adam, küçüldü küçüldü. Sonra birdenbire doğruluverdi:

“Ağam bilir...”

Patlak gözlü, koca kulaklısı adamların homurdandı:

“Biz de bilsek iyi olur.”

İhtiyar mırıldandı:

“Bu namaz, kaza namazıdır... Belki de nafile namaz...”

III. BEKLİYENLERİN SONU

Yine ihtiyarı dinliyorlardı. Güneş, iyice yükselmiş, meydan alev alev yanıyordu. Dayandıkları duvarlar da kızmıya başlamıştı. Kapının üstündeki yuvaya, uçan leylek döndü. Eşiyle karşılıklı takırdadılar, laklak ettiler. Başlar kalkıp onlara baktı. Leylekler, getirdikleri çalılarla yuvalarını düzeltiyorlardı. İhtiyar, sözüne devam etti:

“Şimdi neredeyse, kahya efendi gözükür. Selamımı, ağama ulaştırır. Ağam da bizim koca adam gelmiş diye kapıya çıkar. Şu koca kapının iki kanadı da açılır. Bizi içeriye alır. Bir bir adımızı defterlere yazarlar. Sonracığıma, var koca adam, al kızanlarını var benim falan tarlaya... Pamuklarımı çapalayın... Fasulyelerimi yolun der. Dedi miydi, değmeyin keyfe... Ağanın sözü, ekmek demektir, onun sözü para demektir. Kasvet çekmen, sabır gerek. İş bu iş... Bakarsın bugün olmaz yarın olur... Ağamın keyfi bilir...”

Volta vuranlar beş kişi olmuşlardı. Delikanlı, hâlâ kapıya dayanmış, yüzü, yarım yüzü boncuk boncuk terlemişti. Yaşlı bir kadın, anası, ona yaklaştı:

“Ekmek ye acık oğul...” diye kuru darı bezdirmesi uzattı. Delikanlı, bezdirmeyi elinin tersiyle itti:

“Yiyesim yok,” diye homurdandı.

Aksakallı adamın dediği, bir saat sonra gerçekleşti: Meydanın altbaşından bir toz bulutu kalktı. Bir atlı, doludizgin kapıya yöneldi. Gem kastı, atından yere atladı. Gelen kahya efendiydi. Irgatlardan üçü, koştular. Atın yularına yapıştılar. Hemen aşağı yukarı atı dolaştırmıya, terini aldırmıya giriştiler. Kahya, posbıyıklarını sıvazladı. Kırbacı ile parlak çizmelerini döğdü. Karşısında ellerini göbeğinin üstünde kavuşturan Aksakallının yüzüne bir baktı:

“Ağama bir iş danışmıya geldim. Dengini düşürürsem, senin geldiğini söylerim...”

“Sen bilin kahya efendim.”

“Bakalım, iş gerekirse, ağam, kapıları açtırır...”

“Ömrüne bereket efem... aslan oğlum...”

Kahya, kuzuluğun ipini çekti. İçeriye girdi. Kapıyı kapadı. İhtiyar, ardına döndü:

“Gördünüz mü? Demedim mi ben size?”

Millet boynunu kırdı. Başını eğdi. Vardılar, duvarın dibine sıra sıra oturdular. Yüzlerin kırışıkları, hatları yumuşar gibi oldu. Hürmetle, riayetle Aksakallıyı süzdüler. O, elini uzattı. Eski çulların arasında duran testiyi işaret etti. Delikanlı, koştu. Bir maşrapa su doldurup, sol elini göğsüne koyarak, sağ eliyle sundu. İhtiyar, sakallarından döke döke, kana kana suyunu içti.

Beklediler.

Beklediler.

Güneş beyinlerini yakana yüreklerini kurutana dek beklediler. O, on beş yaşlarındaki çocuk, bir paçavra ile kahya efendinin atının boynundaki terleri kuruladı. Boş gözlerle kalabalık, bir zaman da atı seyretti: “Maşallahı var!..” diye söylenenler oldu. Sonra dönüp dönüp kapıya bakmıya başladılar. Ha açıldı ha açılacak. Bir açıldı mı, sanki dünyalar bizim olacak. Dünyayı değil, ekmek bağışlıyacaklar; bileğimizin, kolumuzun hakkını... Alnımızın terinin karşılığını.

Delikanlı, şimdi kapının eşiğine çömelmiş, her an sıçrayacakmış gibi bekliyordu. Volta vuranlar, kahya efendinin atının başucunda bekliyordu. Kadınlar, çocukları kucaklarında, dizlerinin üstüne durmuşlar, bekliyordu.

Neden sonra, birdenbire kocaman kara kapı gıcırdadı. Oturanlar, ayaktakiler, umutla, sevinçle doğruldular. Küme küme olup kapının karşısına durdular. Ama sadece koca kapının küçük kuzuluğu açıldı. Kahya efendi, başını eğip dışarıya çıktı. Doğru atına yöneldi. Sağ üzengisini çocuk tuttu çekti. O, soluna basıp atına atladı. Tam yol veriyordu ki, aklına gelmiş gibi gemi çekti. At, olduğu yerde kıpır kıpır oynadı. Aksakallı koca adam, yürümüş, ilerlemiş, gelmiş, ellerini göbeğinin üstünde kavuşturmuş, yumuk yumuk gözlerini kahyaya dikmişti. Ardında millet vardı. Gözleri açılabildiği kadar açılan, dudakları büzülebildiği kadar büzülen millet. Cevap bekliyorlardı. Kahya, bir kere daha geme asılıp atı mıhladı. İhtiyara gözünün ucuyla baktı:

“Ağa, bugün keyifsiz...” dedi. Aksakallı ardına döndü; boğulan bir sesle,

“Ağa, bugün keyifsizmiş!..” dedi. Irgatlardan ses, çıt çıkmadı. Irgatların kolu kanadı kırıldı. Kahya, mahmuzladı atını, fırladı gitti. Süklüm püklüm oldukları yerde kaldılar. Ağır ağır duvarın dibine, pılıpırtılarının yanına doğru yürüdüler. Toparlanmaya başladılar. Koca adam, edecek söz bulamıyordu. Kalabalığı teselli etmek, yatıştırmak için bir kere daha mırıldandı:

“Eh... ne yapalım... yarına!.. Ağam, bugün keyifsizmiş...”

Öteden delikanlı, kapının önünde dikiliverdi. Ortalığı çınlatan bir sesle top gibi patladı:

“Keyifsizmiş ha!.. Gebersin deyyus!..” Kapının eşiğine tükürdü. Döndü hızla yürüdü gitti.

RIFAT ILGAZ

Kabakulak

İki üç paket sigara koydum cebime, elime de bir o kadar roman aldım. Sıkıca doyurdum karnımı. Bütün bu hazırlıklar, yirmi dört saat sürecek olan hapisliğim içindi. Mal beyanı vermemekten bir günlük cezaya çarpılmıştım.

Hapislik, hapislikti, yatacaktım. Bunun tecili mecili de yoktu. Eğer yargıç suçumu bağışlamış olsaydı, bir ömür boyu sürecek girip çıkmalara nasıl alışacaktım. Tam bir “hapishaneci” olabilmem için böyle kısa süreli antrenmanlara girmem gerikiyormuş demek.

Hazırlığımı bitirmiştim. İşin vurdumduymazlığına varabilmem için, iki kadehcik de bir şeyler yapındırmıştım yemek arasında. Öğleden sonra kendi ayağımla tıpış tıpış gidip teslim oldum, karakola:

“Aradığınız kişi benim!” dedim.

Başefendi, güngörmüş adama benziyordu:

“Öyle mi?” dedi. “Geçmiş olsun! Şimdi haber gönderecektim jandarmadan.”

Sandalye gösterdi bana. Haddimi bilmeliydim. Gösterdiği sandalyeye değil de, kapının yanındakine oturdum.

“Gel şöyle!” dedi, “Geç karşıma!”

Kaçarım diye mi kapıdan uzaklaştırıyordu yoksa? Kendi ayağı ile gelen adamın kaçmasını nasıl düşünebilirdi?

“Kahveyi nasıl içersin?” dedi, “Şekerli mi olsun?”

“Aman efendim!”

“Peki, şekerli olsun, mektepli işi. Ankara’da okuyormuşsun öyle mi? Çok güzel! Ne çıkar sizin mektepten?”

“Adamına göre! Hiçbi şey çıkmasa öğretmen çıkar.”

“Ne alır öğretmenler, kaç lira?”

Bilmiyordum kaç lira aldıklarını. Ortalama bir şey söyledim. Kendi aylığı ile karşılaştırdı, tayın bedelini koydu üstüne:

“Yazık!” dedi, “O kadar okumaya...”

“Biz bitirene kadar, aylığın azlığını anlarlar da büyüklerimiz... Hele biz, önce bitirelim şu okulu...” diye kestirip atmak istedim. Birden değiştirdi soruyu:

“Faruk Bey’in nesi oluyorsun sen?”

“Kardeşi!” dedim.

“Yaşa!.. Öyle ha?.. Benim de dostumdur Faruk Bey. Yak bi sigara... İçer misin bundan?”

Sert bi sigaraydı uzattığı:

“Eh!” dedim, “İçerim, sağ ol!”

“Bak, şimdi kardaşım... saat üçü çeyrek geçiyor. Yani onbeşi çeyrek... Biz tam oniki diyeceğiz. Yani sen onikide gelip teslim olmuş olacaksın. Anlıyorsun değil mi? Şöyle böyle üç saattir ceza evindesin!”

“Efendim?” dedim.

“Şimdi gardiyana telefon edeceğim, seni cezaevinde gösterecek, yani öyle işleyecek deftere...”

“Sağ ol Başefendi!” dedim, “Nasıl istersen öyle olsun! Bir gün değil mi ha içerde, ha dışarda.”

“Neden girecekmişsin içeri... Lise öğretmeni olacak adamın ne işi var içerde... çocuklarımıza ayıp. Hırsızı, uğursuzu dışarda dolaşsın, biz tutup sizin gibileri atalım içeri, reva mı bu? Olmaz böyle kepazelik! Olur mu sen söyle?”

İster istemez:

“Olmaz Başefendi!” dedim.

“Herkes bilmez ki neden atıldığını içeri. İşin içinde bir namussuzluk, bir uygunsuzluk ne bileyim ben, büyüklerimize karşı bir...”

“Doğru!” dedim, “bunun sadece bir yol yordam bilmemekten ileri geldiğini kim anlayacak.”

“Evet evet, olmaz böyle şey!”

Telefonun kulpuna yapıştı. Bir süre çevirdikten sonra, dayadı ağzını telefonun vericisine:

“Selim Efendi” dedi, “Yaz deftere söylediklerimi!” Kasanın üstünde duran “Tevkif Müzekkeresi”ni çekti önüne:

“Yaz!” dedi, “Adı, Necati! Soyadı, Akkan! Giriş saati... Oniki... Suç, mal beyanı... Yazdın mı? Tamam! Ne var ne yok içerlerde? Yaramaz bir şey yok ya? Oh oh! yatsınlar bakalım, karpuz yata yata büyür! Haaa! Bir yaralamadan yatan var ya... Hasan... gönder bizim koğuşa da temizlesin oraları... hadi eyvallah!”

Henüz kapatmıştı ki, telefon yeniden zırladı:

“Alooo! Buyur Doktor Bey!”

Cam kırıkları gibi sesler dökülüyordu alıcıdan. Uzun uzun dinledikten sonra, sordu Başefendi:

“Kaç kişi? Bir kişi ise kolay! O kadarlığına yer buluruz, gelsin!” dedi, “Demek haberi var Komutanın... öyleyse mesele yok! Hemen gönder Doktor Bey!”

Kapattı telefonu, benden yana döndü:

“Bizim Hükümet Doktoru...” dedi, “Tanırsın İlhami Bey’i... Un Fabrikası var ya köprü başında... Hulusi Bey’in Fabrikası...”

“Biliyorum!” dedim, “bir de fırın var önünde.”

“Doğru! bir de fırın açtı bu yıl... Neden mi açtı? Değirmende çalışan işçiyi fırında da beleşten çalıştırmak için geceleri... böyledir bu adamlar, Hükümet Doktoru İlhami Bey telefon ediyor ki, burda çalışan işçilerden birine yer var mı diye soruyor hapishanede...”

“Ne suç işlemiş ki bu adam?”

“Suç işlememiş...”

“Hapishanede işi ne, suç işlemediyse?”

Güldü Başefendi:

“İlahi Öğretmen Bey!” dedi. “İnsan hapishaneye suç işleyince mi girer? sen ne suç işledin ki?”

“Ben mi? Benden istenen mal beyanına aldırış etmedim. Bu da Kanuna göre suç!”

“Peki öyleyse buyur içeri!”

Birden kaşları çatıldı. Ben masanın üstünde duran sigara paketini koydum cebime. Kitaplarıma da el atıyordum ki güldü yeniden:

“Otur!” dedi, “nereye gidiyorsun? Sen bize Faruk Bey’in armağanısın. Burası küçük yer. Geçse geçse hatır, gönül geçer burda. Ne para, ne pul! Hükümet Doktoru, atıver şu adamı içeri, diyor, atarız biz de... İdare diye bir şey vardır...”

“Amma bu adamın özgürlüğü?”

“Bırak o boş lafları... İlhami Bey, Hükümet Doktoru amma, ne reviri var ne hastanesi. Hulusi Bey’in Fabrikasında bir işçi hastalanmış... Ne yapsın İlhami Bey bu hastayı? Bütün memlekete de bulaştırmasına göz mü yumsun?”

“Ne hastasıymış bu adam?”

“Ne hastası olacak, kabakulak!”

“Yaaa!”

“Fabrikada kalsa bütün işçileri mikroplayacak. Fabrikadan fırına, fırından da bütün memlekete sıçrayacak hastalık. Cezaevi’nin ne kadar olsa kontrolü kolay. Giren de belli, çıkan da... Daha doğrusu giriş var da, kolay kolay çıkış yok. Böylesi daha münasip değil mi?”

Bu gerçek karşısında akan sular dururdu. Biz sohbeti koyulaştırdık yeniden. Kabakulaklı hasta gelmiş, karakola uğramadan bir telefonla Gardiyan Selim Efendiye aktarılmıştı:

“Bak, iyi dinle beni!” diyordu Başefendi telefonda, “Hani içerde bir oda var ya... canım, karışık işlerden girenleri kapattığımız oda... İşte oraya kapatırsın bu adamı. Deftere de hiçbir şey yazmazsın. Doktor Bey’in emaneti bize, bu adam. Ara sıra uğrayıp bakacak. Anladın ya? Hele ki anlayabildin. Tayını haaa? Canım, az önce yazdırdığım mal beyanlısı var ya, onun tayınını atarsın önüne! Şimdi söyletme beni kötü kötü! Doktorun kırk yılın başında bir işi düşmüş bize... İdare edeceğiz, var mı ötesi...”

Telefonun vericisini yerine koymadan anlatmaya başladı:

“Kalın kafası almıyor bir türlü. Kime söylüyorsun... Her gün iki tayın fazladan çıkar, yedek... Hâlâ benden kabakulaklının tayınını soruyor! Bunun izinlisi var, tahliyesi var...”

“İzinlisi mi?” diye kestim sözünü.

“Canım söz gelişi... Askerlikte ağzımız alışmış... Hem neden olmasın... Cumartesileri bir tutuklu bizim haberimiz olmadan gidip geceyi evinde geçirirse kıyamet mi kopar... Tabii gardiyanın sorumluluğu altında...”

“Ya gelmezse” dedim: “geriye?”

“Gelmezse, gardiyan kaçırmış olur. Kolundan tuttuğumuz gibi atarız gardiyanı!”

Yeniden telefonun vericisine, yanaştırdı ağzını:

“Yatağını sersin de yatsın!” dedi, “Odasını temiz tutsun. Doktor gelirse mahçup olmıyalım. Hadi gözünü seveyim, boşlama sakın temizliği!”

Telefonu çengeline asar asmaz döndü bana yeniden. Tam ağzını açacaktı ki, telefonun zili acı acı çalmaya başladı. Lâfı, ağzına tıkılmışların tersliğiyle yapıştı alıcıya:

“Neresi orası?” dedi “Köprübaşı mı? Merhaba! Ulan Recep, nerde tavuklar? Ne yapayım canlı tavuğu ben! Kestir, ayıklasın çocuklar! Tüylerini de... Hah işte öyle! Yumurtalar çok tazeymiş, sağ ol! Ne? Kim dedin, kim? Kaymakam Bey mi? Ne geziyor Köprübaşı’nda Kaymakam Bey? Gene bir karşılama, öyle mi? Ver canım, alooo!.. Başçavuş karşınızda Kaymakam Bey! Ankara’dan mı dediniz, buyursun. Genel Müfettiş, öyle mi, Beyefendi? Adalet Müfettişi, güzel! Asri Cezaevi mi dediniz, buyursun. Görmek isteyebilir bizimkini de Beyfendi. Evet, hiç belli olmaz! Tertemiz Beyfendi, gıcır gıcır... Her sabah paspas yaptırıyorum, içerdekilere... Boş duracaklarına... Emredersiniz Beyfendi! Koğuşlar... Jandarma erleri... Hemen Beyfendi! Güle güle!”

Telefonu askısına geçirirken:

“Kardeşim,” dedi, “kusura bakma! Ankara’dan Adalet Bakanlığı’ndan Müfettiş geliyormuş. Asri Cezaevi açılacakmış burda. Gelmişken bizim Cezaevini de bir göreyim deyiverir. İyisi mi, ne şiş yansın, ne kebap! Sen şimdi, doğru içeri, koğuşa! Hadi kardaşım! Ben, bizim erleri görevlendireyim. Bir göz atayım üstlerine başlarına. Tuh Allah kahretsin! Hâlâ üzerlerind kışlık elbise! Depboydan yazlıkları çıkarıp giydireyim. Neyse... Bakma kusura! Git, Başgardiyan’a yürü!”

Kolumdan tutup alt kata doğru sürükledi beni.

Oradan da kapı altına...

“Bak Selim Efendi!” diye seslendi.

Yumuşak çizgili yüzüne, sertlik anlamı versin diye ıslatıp ıslatıp burulmuş kırçıl bıyıklarıyla ürkütmekten çok, güldüren Başgardiyan, “hazırol” a geçip:

“Buyurun Başefendi!” dedi.

“Al bunu! içeri!” dedi, “Kaydını yaptığımız mal beyanlısı! Ortalığa da bir çeki düzen veriver. Ne olur ne olmaz.”

“Hayrola Başefendi?”

“Canım, bi Müfettiş düşmüş de Ankara’dan... Sivil... olur ki gelmişken senin tekkeye de bir başını uzatacağı tutar.”

“Hiç merak etme! Daha yeni yaptırdım paspası. Camlar desen geçen haftaki bayram temizliğinde silindi, gıcır gıcır.”

Başefendi, arkamdan usulca iterek bana ilk hızı verdi. Bu hızla önümdeki kapıya kadar bir solukta gittim. Kapıdaki asma kilidin içinde bir anahtar döndü. Gıcırtılarla, samanlık kapısını andıran hantal bir kapı açıldı. Ama ışık bakımından hiçbir değişiklik olmamıştı. Kapının önündeki alacakaranlık, içerden gelen zifir karanlığı ile biraz daha yoğunlaşmıştı. Körlemeden daldım içeri.

Önce girdiğim yeri bomboş sanmıştım. Sağa, sola çarpmıyayım diye kıpırdamadan duruyordum ortada. Neden sonra:

“Hoş geldin, geç şöyle!” diye bir ses geldi, sol köşeden. Baktım boynuz biçimi bıyıkların uçlarında fıldır fıldır dönen dört çift göz, dikilmiş üzerime.

“Allah kurtarsın bey!” diye yenilendi aynı gevrek ses.

“Sağ ol!” dedim.

“Geç öyle, baş köşeye!”

Köşe, belli değildi ki, başını görüp geçeyim. Ezbere yürüdüm onlardan yana. Ellerindeki iskambil kağıtlarını, ortadaki kerevete bıraktılar. Konuşmayı yöneten adam, bu kağıtları elinin tersiyle karıştırıverdi:

“Kaldır şunları Memet!” dedi, “Yak gaminatoyu³⁹”

Bu konuşmanın çayla, kahveyle bir ilintisi olduğunu sezinlediğim için:

“Sağ olun!” dedim, “İçtim Başefendi’nin odasında!”

Nazlanmadan hemen çöküverdim oracığa. İçimden, “ufaklıklar sararsa sarsın. Yarın hamama gider yıkanırım,”dedim. Dayı bozuntusu:

“Anlamadım!” dedi, “Başefendi’nin odasında mı içtin?”

“Öyle oldu!”

“Aranız iyi demek, Başefendiylen?”

“Bilmem!” dedim, “oturup konuşuyorduk, yukarda. Birden yolladı beni buraya.”

“Hiç güven olmaz, gülerken ısırıverirler adamı. İfadeni mi alıyodu yoksa?”

“Ben hükümlüyüm” dedim, biraz da böbürlenerek, “ifadem çok eskiden alındı, benim!”

Saygı ile üsteledi:

“Hükümlü haaa! Memet, hele sen yak gaminatoyu. Biz hepimiz de tutukluyuz. Hüküm yedik mi bırakmazlar burda, vururlar kelepçeyi doğru Çankırı’ya. Sen nasıl oldu da düştün buralara?”

Yeleğinin bütün düğmeleri çözük olan delikanlı:

“Firardan mı piyastos oldun” diye sordu.

“Yok!” dedim, “düpedüz tutukluyum. İnfazdan çağırdılar, geldim!”

Pek çıkamadılar işin içinden. Amma ne olursa olsun, mahkeme görmüş, Başefendi’nin çayını kahvesini içmiş anlı şanlı bir tutukluydum. Bir günlüğüne de olsa.

“Buyur, bey!” diye paketini uzattı, Dayı geçineni, “Yak bakalım bey!”

“İçinden el yordamıyla bir sigara çekerken en genci çaktı kibritini. Beni baş köşeye buyur etmek isteyip de postunu kaptırmaktan korkan bitirim arkadaş:

“Adım Mahmut” dedi, “Yeni terhis edilmiş candarmayım. Bir iftiraya uğradım, yatıyorum. Çankırı’ya yollamazlarsa, burdayım şimdilik, babamın hatırına...”

Yanındaki arkadaşı:

“Sen bir ye de bin şükret babana.”dedi. “Öylesine bir baba ki, her yorulduğu yerde bi han yaptırmış.”

Kapı, şangırtıyla açıldı, Selim Efendiydi gelen:

“Heeey evlatlar!” diye bağırdı, “kalkın ayağa! herkes yattığı yeri düzeltsin çabuk. Kaymakam Bey geliyor, yanında da Müfettiş!”

Bizim Dayı:

“Askeriyeden falan mı, bu Müfettiş?” diye sordu.

“Sivil!” dedi, Selim Efendi, “Askeriye içeriye karışmaz. Hükmü kapının önüne kadar geçer.”

“Candarma’dan geldik, Selim baba! Çakarız o kadarından.”

Çöp tenekesini ayağı ile itti kapının arkasına doğru, Selim Efendi. Süpürgeyi kapmış, tenekenin dibine dökülen çöpleri süpürüyordu ki, “Selim Efendi!” diye bir ses gürledi, dışardan. “Buyur!” demesine bile vakit kalmadan bastırmışlardı. En öndeki, Müfettiş olmalıydı. Arkadan gelen Başefendi’ye sordu dönüp de:

“Hani gardiyan?”

“Hazır ol”a geçen Başefendi, gözlerinin bebeğiyle Selim Efendi’yi gösterdi. Müfettiş, “sen misin?” diye baktı yüzüne, açıktan açığa küçümseyerek.

“Benim Beyefendi!”

“Kaç kişi var Cezaevi’nde, ver tekmilini!”

“Tam sekiz tutuklu, bir hükümlü Beyefendi! Bir de şey var, içerde...”

“Ne var?”

“Odada... kapalı...”

“Kapalı mı? Neden kapalı?”

“Temas etmesin diye... içerdekilerle.”

Müfettiş anlamlı anlamlı Savcı’nın yüzüne baktı, soruyu Kaymakam sordu:

“Demek buralarda da bulunuyor böyleleri... Hımm!..”

Kaymakamın hiçbir şeyden haberi yoktu. Belki vardı da olayı yerine oturtamamıştı. Ama ne olursa olsun ilçede olup bitenden haberli görünmesi gerekirdi:

“Tek tük de olsa bulunuyor Beyefendi.”

“Nedir, kimin nesidir bu adam?”

Bu soruyu ortaya sormuştu ama, cevabı Gardiyandan bekliyordu. Baktı yüzüne.

“İşçi efendim.” dedi Gardiyan.

“Elbet işçi olacak, toprak sahibi olacak değil ya böyleleri...”

“Evet Beyefendi!”

“Fabrikada!”

“Ne fabrikası var buralarda?”

“Un fabrikası.”

“Yani değirmen!”

“Aynı zamanda fırın... Halkla temas etmesi doğru görülmediğinden...”

“Dizilsinler koğuşun ortasında da, göreyim! Çıkarın bu adamı da odasından!”

Ben, dört kişi var sanıyordum koğuşta, benimle beş kişi... Öbür köşede tüneyenleri görmemiştim. Meğer sekiz kişiymişiz! Dizildik koğuşun ortasına. Biz dizilirken oda kapısı da açılır açılmaz dokuzuncusu da katılmıştı aramıza. Giysilerinin dokusundan saçlarının diplerine kadar ak paktı. Müfettiş, aramıza katılmasını doğru bulmamış olacaktı ki:

“Sen geç şöyle!” dedi, “Sol başa!”

Sağ baştan sorguya çekmeye başladı bizi:

“Sen neden yatıyorsun?”

“Yaralamadan.”

“Kimi yaraladın?”

“Kavga ettiğim adamın, tam elinden bıçağını alırken...”

Güldü Müfettiş:

“İyi ki elinde tabanca yokmuş. Şimdi yaralamadan değil adam öldürmekten yatmış olacaktın!”

Yanındakine döndü:

“Sen neden yatıyorsun?”

Bizim Dayı’ydı bu:

“Beyim!” dedi, “Benim hikâyem çok uzun. Sarkıntılık diyeyim de, siz anlayın gerisini!”

“Anladım!” dedi Müfettiş, “anladım ne mal olduğunu! Ya sen?”

“Ben, ağız bozmaktan... Yani...”

“Hakaret, öyle mi?”

“Evet Beyim!”

“Ya sen neden yatıyorsun?”

Bu soru da banaydı:

“Henüz yatacak kadar olmadı!” dedim, “yeni geldim!”

“Öyle mi? Suçun ne?”

“Mal beyanında bulunmamak!”

“Çok mu malın vardı?”

“Öğrenciyim,”dedim.

“Bilgini artırmak için iyi bir alan seçmişsin!”

Bir adım daha attı:

“Ya sen neden yatıyorsun, baba?” diye sordu yanımdakine.

“Yalancı şahitlikten!”

“Bu sakalla utanmadın mı yalan söylemeye!”

“Ben yalan söylemedim!”

“Bak hâlâ yalan söylüyor!”

“Bizim doğrumuz, sizlere yalan geliyor.”

“Çok bilmişe benziyorsun sen! Delikanlı sen!”

“Sarhoşluktan!”

“Az içsen olmaz mı?”

“Olmuyor çok denedim. Bir içmeye başladım mı alamıyorum kendimi.”

“Sen?”

“Bahşiş vermekten, bi memura.”

“Kaç kuruş verdin?”

“Çok değil, bi sigara parası...”

“Haaa!. Demek az verdiğin için, sen, delikanlı?”

Bu da odaya kapatılan adamdı.

“Ben mi efendim!”

“Söyle bakalım, hangi ağanın toprağına, hangi mal sahibinin malına göz diktin! Kimleri kışkırttın, şunun bunun üzerine!”

Başı sargılı olduğu için duymamış olacaktı. Müfettiş kulağına eğilip sordu:

“Neden tutukladılar seni?”

“Beni mi efendim? Beni tutuklamadılar ki... Ben...”

“Neden yatıyorsun, tutuklamadılar da?”

“Ben, kabakulaktan yatıyorum, Beyim!”

İnanmamıştı:

“Neden? Neden?” diye üsteledi.

“Kabakulaktan!”

Savcıya döndü:

“Neden yatıyormuş, anlayamadım!” dedi, “Kabakulaktan mı diyor?”

“Öyle söylüyor, Beyefendi!”

Güldü gevrek, gevrek:

“Numune Hastanesi mi burası! Hiç duymamıştım bu güne kadar, Cezaevinde kabakulaktan yatıldığını! Ya siz Kaymakam Bey, siz duydunuz mu?”

“Duymadım Beyefendi!”

Delikanlıya döndü yeniden:

“Yani iftira mı ettiler demek istiyorsun?”

“Yok beyim, ne iftirası! Kabakulak erkekliği keser dediler, doktora gittim. O da bizim Hulusi Beye telefon etti. Konuştular karşılıklı.. Öbür işçilere geçmesin diye, Doktor Bey de beni ayırdı arkadaşlardan... Buraya kapattı.”

“Nerelisin?”

“Göçmenim Beyefendi!”

“Nerelisin diyorum sana?”

“Zagrepli!”

“Gördün mü ya! Hastalığın kökü anlaşılıyor. Bu övdüğün ideoloji iyiydi de, ne halt etmeye geldin oralardan! Nerde yakalandın bu hastalığa sen? Orda mı, burda mı?”

“Burda Bey’im! Değirmende!”

“Çok mu az para alıyorsun?”

“Yok beyim! Eski işçiyim ben, herkesten çok alırım!”

“Nankör!”

Sonra Savcı’ya döndü:

“Kimseyle temas yok, Muhakeme sonuna kadar!”

Canını alacakmış gibi bir süre kabakulaklının gözlerinin içine baktıktan sonra yürüdü gitti.

NECATİ CUMALI

Halk Neyi Sever?

Doğru dürüst bir kazancım yoktu o ara. Babamın sofrasında karın doyuruyor, cep harçlığımı çıkarabilmek için günlük bir gazeteye kısa öyküler yazıyordum. Yazdıklarım hafif denilen türden şeylerdi. Elime geçen para da öyle. Bir öyküyle bir haftalık cigara paramı ancak karşılayabiliyordum.

Çoğunlukla akşam yemeğinden sonra, sofra kaldırılınca, yemek masasında yazardım o öyküleri. Kız kardeşim mangalın başında yün örer, babam en küçük haberlerine, ilanlarına kadar okuduğu gazetesine dalmış olurdu. Mutfaktan annemin küllü suyla, sabunla iki üç kez yıkadığı bulaşıkların tıngırtıları gelirdi. Yazım, odanın o dinginliği içinde hızla ilerler, annemin odaya girmesine yakın sonuna yaklaşmış olurdu. Annem, gözleri bende, eşikte durakladıktan sonra, sessizce girerdi odaya. Mangalın başındaki yerine oturur, bulaşıkları yıkayıp durularken kabarmış donmuş ellerini ısıtarak, sabırsızlığını dışa vurmadan yazımı tamamlamamı beklerdi. Sonunda mutlaka okutup dinlerdi yazdığımı.

O akşam, kalemimi masanın üstüne bırakıp sandalyemde geriye yaslandığımı görünce, bitti mi? dedi, hadi oku...

Okudum. “Çare” idi yazdığım öykünün adı. Bankada çalışan bir genç kız, üç akşamdır işten çıkınca, uzun boylu, yakışıklı bir delikanlının ardına takıldığını, kendisini izlediğini görüyordu. Dördüncü akşam, işten çıkarken kendiliğinden delikanlıyı aramıştı bakışları. Kaldırımda beklediğini görmüş, sonra ürkmüş, kurtulmak istemişti sarkıntılığından. Delikanlı ise artırmıştı cesaretini. Neredeyse omuz omuza yürümeye başladıkları bir sırada, kız, önünden geçtiği ilk dükkana atmıştı kendini. Girdiği yer kitapçıydı. Hem kitapları, dergileri karıştırıyor, hem de camdan dışarısını gözlüyordu. Delikanlının bir süre vitrindeki kitaplara baktıktan sonra çekip gittiğini görünce, çıkmıştı kitapçıdan. Ama daha dört beş adım atmadan ensesinde duymuştu delikanlının soluğunu. Bu kez yabancı giyim eşyası satan bir dükkana girip çıkmıştı. Delikanlıyı her kez yanı başında bulunca böyle böyle bir başka kitapçıya, incik boncuk satan bir dükkana, bir tuhafiyeciye girip çıkmak zorunda kalmıştı. Girdiği her dükkanda satıcı kızlar, delikanlılar rahat vermiyorlardı. Buyurun efendim? Ne istersiniz efendim? Neyi beğendiniz? Sanki kendisinin delikanlının elinden kaçıp kurtulmak için dükkanlarına sığındığını, alıcı olmadığını, daha önce başka dükkanlara girip çıktığını biliyorlarmış, yüzüne vuruyorlarmış gibi bir tutumları vardı. Gittikçe sıkıştırıldığını, zor durumda kaldığını duyuyordu. Sonunda bu yüzden bir ruj almak zorunda kalmıştı. Ayın yirmisini geçiyordu. Çantasında topu topu ay sonuna kadar otobüse, öğleleri birer sandviç yemeğe yetecek parası vardı. Üstelik doğru dürüst ruj da kullanmazdı. Bir çift çorap alsaydı, hadi neyse, ne gereksiz şeye gitmişti parası... Ne yapabilirdi? Başka çaresi yoktu ki! Oğlan girdiği dükkanın vitrinine neredeyse yapıştırmıştı yüzünü! Ona karşı da kurtarmak zorundaydı onurunu... Gelgelelim rujunu alıp dışarı çıkınca oğlanı yine karşısında görmez mi? Ağlayacak gibi olmuşken gülümseyivermişti...

Eleştiriciler, istedikleri kadar hafif desinler, ciddi bulmasınlar bu türlü öyküleri. Ben hafif de olsalar yakınlık duyuyordum yazdıklarıma. Benden bir şeyler vardı onlarda. Gülüyor, ya da duygulanıyordum. Gençliklerinin en güzel günlerini gündüzleri elektrik ışığı ile aydınlanan kapalı salonlarda, masa yığınları arasında geçiren o genç kızların dar gelirleriyle mutluluk arayışları, düşlere kapılmaları yazılmaya değerdi bence. Okumamı bitirince annemden, kız kardeşimden bir iki tatlı, övücü söz bekledim. Kız kardeşim gülümsedi. Nedense o daktilo kızların ardına düşen delikanlılar, öykülerde hep böyle uzun boylu, yakışıklı, iyi giyimli, üstelik de paralı olurlar, dedi...

Annemde ses yoktu.

— Nasıl? diye sordum.

Dudak büktü.

— Beğenmedin mi?

— Ne uğraşıyorsun bu saçmalarla?

Biraz bozulmuştum.

— Dergileri yönetenler, yazı işleri müdürleri böyle öyküler istiyorlar...

— Neden?

— Halk böylesini istermiş. Bu türlü konulardan hoşlanırmış...

— Laf!

Söylemek istediği bir şeyler olduğunu anladım. Konuşurken gözü önünden gitmeyen, hatırladığı bir yere takılmış kalmış gibiydi bakışları.

Sordum:

— Ya ne yazayım?

— Zeytinyağı fabrikası işçilerini yaz.

— Nesini?

— Nesini olacak? Görmüyor musun? Nasıl yaşadıklarını, nasıl çalıştıklarını...

Evimizin bulunduğu sokağın üst başında bir zeytinyağı fabrikası, alt başında bir yağhane vardı. Deve kollarının, yük arabalarının getirip yere yıktığı, olgun tanelerden sızan yağlarla kararmış zeytin çuvalları keserdi sokağımızın her iki girişini. Dizlerine kadar sıvadıkları eski yamalı pantalonları, yamalı basma gömlekleri yağa batmış, bulanmış yalınayak işçiler, sırtlar, içeriye taşırdı bu çuvalları. İşlik diye, omuzlarını sırtlarını örten, dipteki dikiş yerinden çukurlaştırarak başlarına iliştirdikleri boş bir çuval sarkardı arkalarında. Kollarının, bacaklarının bütün kılları, kaşları, kirpikleri, saçları yağdan ışıl ışıldı. Fabrika elektrikle çalışırdı. Yaşlı bir baba ile oğlunun işlettikleri yağhane bir çeşit değirmendi. Oğul, yağhanenin hemen hemen bütün işlerini döndürürdü. Çuvalları sokaktan içeriye taşır, değirmenin oluğuna çekirdekleri kırılacak taneleri döker, cendereye girecek keçe torbaları doldurur, gelen giden üreticilerle ilgilenirdi. Baba ise değirmenin taşını döndüren oka koşulu, kendisi gibi zayıf bir beygirle yan yana, sabahtan akşama, yuvarlak taş havuzun yöresinde, döner dururdu.

Annem:

— Ne zaman o fabrikanın, yağhanenin önünden geçsem yüreğim ezilir, içime kan oturur, diye ekledi. O gün öğle yemeğinden sonra kardeşimle bir tanıdıklarına misafirliğe giderlerken, fabrikanın önünde bir konuşma ilişmişti kulağına. İki işçi, aralarında bir tabak zeytinyağı, fabrikanın kapısı önünde kaldırma oturmuşlar, ekmeklerini zeytinyağına banarak karın doyuruyorlardı. Biri, biz de hak etmediysek cenneti, demişti, kim hak eder?

Annemin sesi titriyordu:

— Yaa, böyle dedi işte...

Ağladığını hiç bilmem. Büyük annemin ölümünde bile yaş görmemiştim gözlerinde. Ama bunları söylerken neredeyse ağladı ağlayacaktı:

— Kulaklarımla duydum. Ne bir kelime ekledim ne çıkardım. Böyle dedi koskoca adam...

— Haklısın. Çok güç çalışma koşulları...

— Yazsana öykülerini...

Yatışıyordu.

— İyi ama nesi öykü bunun? Olay yok, başı sonu yok...

— Daha nesi olsun? Bir çinko tabak zeytinyağı, bir somun ekmekle, koskoca bir adam, sağlıklı doksanar kiloluk iki adam, karın doyuruyor.

Biraz durakladı, düşündü, duyup da dile getiremediği bir aksaklık olduğu kanısındaydı bu işte.

— Acı, dedi, çok acı! Haksızlık!

Elbet yazmak isterdim onların öykülerini. Ama nasıl? Her gün görüyordum onları, tanıyor, selamlaşıyordum. Mevsimlik işçilerdi. Zeytin bitince, bağlarda, tütün tarlalarında çalışırlardı. Yarı aç yarı tok da olsalar, çoğunlukla şaşılacak kadar sağlıklıydılar. İşveren belki de sağlıklı olanları seçip alıyordu fabrikasına. Annemin dediği gibi acıydı yaşamları. Taneden zeytinyağı durumuna getirdikleri o altın değerindeki üründen, açlıklarını giderek umutlarını cennete bırakacak kadar az pay almalarında açık haksızlık vardı. Cennetteki yerlerini sağladıklarına inanarak avunmaları ise büsbütün dokunuyordu insana. Ama yine de henüz bir öykü konusu çıkaramıyordum onlarla olan karşılaşmalarımdan. Bazı ünlü yazarlarımız gibi, evdeki hasta çocuğundayken aklı, o yüz yirmi kiloluk çuvallardan birinin altında, ayağı kayarak öldürmek de gelmiyordu elimden onlardan birini.

— Gazeteler istemezler böyle öyküleri, dedim. Kim öykü der bu kadarına? Kim öykü diye okur, kim sever?

Annem neredeyse kızdı:

— Ben okurum. Ben severim! Sen selam söyle o yazı işleri müdürlerine, halk ben değilsem, o işçiler değilse, halk kim?

KEMAL BİLBAŞAR

Emekli Beygirler

... Malmüdürlüğünün kapısında emekliler sıra bekliyorlardı.

Saray eşiği öpmüş olanların sırtı kambur, tavırları mürai⁴⁰ idi. Eski feslerinde aşınmaktan güdükleşmiş ipek püsküller sallanıyordu. Askere kumanda etmiş yaşlı subaylar, ihtiyar bir hindi gibi sert tavırlı idiler. Bir miralay burundan tutturma gözlüklerin büsbütün çatıklaştırdığı gür kaşların altından, hâlâ amirane⁴¹ bakıyordu. Bu otorite müstahaseleri⁴² aralarında bulundukları insanlardan saygı görmeği doğal bir hak sayıyorlardı. Sivilleştirilmiş askeri elbiseleri acınacak kadar yıpranmış olmasına rağmen madalya ve nişanlarla süslüydü. Bu sınıfı belirsiz elbiseler henüz emekliye sevkedilme iznini alamıyacak gibi görünüyorlardı.

Burada erken gelmek suretiyle alınan sıraya pek uyulmadığını bildikleri halde gene çoğunluğu paraya daha yakın olmanın zevkiyle içeri sokulmuşlardı. Bu izdiham,⁴³ meyva sepeti ya da zerzavat⁴⁴ torbası hizmeti gören büyük yazma mendillerin buruşuk yüzlerde dolaşmasını zorunlu kılıyordu. Yağlı, kalıpsız ucuz feslerin boyaları, alın kenarlarında, beyaz saçlarda kırmızı lekeler meydana getiriyordu. Öndekiler susuyorlardı. Yalnız pek fazla geride kalmış olanlar alçak sesle konuşuyorlardı. Birbirlerine yalnız üç ayda bir rastladıkları, eskiden hiç tanışmadıkları halde padişahtan, hayat pahalılığından şikayet ediyorlar; eski bolluklardan, mesleklerinde gösterdikleri başarılardan, Alman, İngiliz siyasetlerinden dem vuruyorlardı.

Öndekiler, askerlikte geriye doğru haber gönderdikleri gibi, başlarını soldan çevirerek bağırdılar:

— Emekli yüzbaşı Memduh...

Bastonunu kimseye emanet edemeyen kuru, asık suratlı bir adam ilerledi. Kalabalık biraz daha fazla sıkışarak, yol vermek için ihtiyarı aralarına aldı. Yaşlı adam, bugün için sandıktan yeni çıkarıldığı naftalin kokusundan anlaşılan elbisesini bu zoraki gidişte örselememek için, korunmağa çalışıp bastonunu başlar üzerinden aşırarak içeri sokuldu. Memurlar, işin çokluğundan ziyade o güne mahsus fazla işgüzarlık taslayan bir telaşla çalışıyorlar, lüzumsuz hareketlerle kağıtları, defterleri karıştırıyorlardı. Arada sırada göz ucuyla malmüdürüne bakarak bu gayretlerinin boşa gitmediğine emin olmak istiyorlardı.

Malmüdürünün sarı, dik saçlarında inatçılık, ince, renksiz dudaklarında ebedi bir hoşnutsuzluk, her halinde uşaklara para vermeğe alışık bir çiftlik kahyasının nobranlığı yer etmişti.

Uzun uzun bir şeyler yazdı, kuponları inceledi. Neden sonra kesin bir hareketle:

— At şuraya imzanı... dedi.

İhtiyar, cebine davrandı. Titreyen elleri bütün ceplerine daldı, çıktı. Fakat aradığını bulamadı. Gözlüğü yoktu. Evde unutmuş olmayı, düşürmüş olmaya tercih eden zihni bir hesapla aranmakta devam ederken laf olsun diye sordu:

— Nereye atacağım?..

Malmüdürünün dudakları büsbütün inceldi, saçları dikildi. Fakat bir şey söylemedi. Sadece elinin hoyrat bir hareketiyle imza yerini gösterdi.

Emekli adam titrek elinin, gözlüksüzlük yüzünden artan beceriksizliğiyle imza yerini doldurup taşırdı. Bu ihtiyarları hırpalamağı mesleğinin bir inceliği sayan malmüdürü, çatmağa vesile bulduğuna memnun, çıkıştı:

— Be canım... Hiç okuma yazma bilmeyen bile etmezdi bu haltı.

Bu paylayan sözler, ihtiyarın feri kaçmış gözlerine ışık, rengi uçmuş yüzüne hafif bir pembelik getirdi:

— Haltı sen karıştırıyorsun, kerata... Huzuru hümayuna⁴⁵ mı çıkacak bu kağıtlar? Sayei şahanede⁴⁶ senin gibi malmüdürlerine değil defterdarlara inzibat ve terbiyei askeriye⁴⁷ dersi vermiş bir zabitim ben. Haltı sen yemişsin edepsiz... Üç buçuk kuruş aylığı cebinden mi veriyorsun?

Ve vurmak için bastonunu havaya kaldırdı. Öndekiler malmüdürüne yaranmak için emekli subayın elini tuttular. Kalabalık arasında, ihtiyarın hareketini kendileri de yapmak istedikleri halde bozuşmamak, daha fazla müşküllerle karşılaşmamak için susmayı tercih edip, sadece diş bilemekle yetinenler, ihtiyarı destekleyerek baş salladılar.

Malmüdürünün sağındaki memur, amirini korumak için ayağa kalktığı halde, vursun diye, umutla ihtiyarın bastonuna baktı.

Daha arkada yüzü görünmeyenler:

— Evet artık çok oluyor bu sarı yılan, dediler.

Malmüdürü mosmor kesildi. İhtiyarın kuponlarını, resmi kağıtlarını fırlattı:

— Senin gibi küstah bunağa maaş verenlerde kabahat... Atın şunu dışarı!.. diye bağırdı.

İhtiyar, bu harekete bastonuyla karşılık veremediği için lisanına kuvvet vererek ateş saçarken, katipler tarafından dışarıya sürüklendi.

Malmüdürü:

— Sonraki gelsin!.. diye seslendiği ve içeriye yeni bir ihtiyarın sokulduğu sırada, yan kapıdan tül peçesi yüzünün sol yanından sarkan, ipek çarşaflı, her yanı oynak bir kadın girdi. Malmüdürü onu görünce yerinden fırladı, yüzü aydınlandı, taşkın bir saygı gösterisiyle:

— Vay efendim, buyursunlar, dedi.

O sırada içeri giren ihtiyar gözüne ilişti. Oynak kadına yaranmak için terslendi:

— Çık dışarı yahu... Kör müsün, sıra bu şehit ailesinde. Hem artık yemek zamanı geldi. Nafile beklemeyin, öğleden sonra gelin!.. dedi.

Parmaklıklı kapı önünde bekleşenler, şikayet dolu bir mırıltı ile dalgalandılar.

— Ne zırlıyorsunuz be... Öğleden sonra dedik işte. Hadi bakalım, paydos!

Dışarıda hariciyeden emekli bir adam, her ihtimale karşı gazete kağıdına sararak getirdiği zeytin-ekmeği yerken, az önce buyurun! dediği, fakat bugün üç ayları karşılamak için oruca niyetli olduğunu söyleyen arkadaşına dert yanıyordu:

— Vazife icabı bu kadar memleket gezdim. Hiçbir yerde mütekaitlere⁴⁸ böyle muamele yapıldığını görmedim. Onlar da insan, her zaman insan muamelesi görür. Bilhassa memleketine hizmeti geçmiş bir adam. Bizde ihtiyarladın mı, insanlıktan çıktın demektir. Halbuki orada emektar hayvanlar bile insanlaşırlar.

Ağzındaki lokmayı acele çiğneyip yuttu:

— Bir gün Londra’da caddelerden birinden geçiyordum. Bir muzıka sesi. Bir kalabalık göründü. Önde süslenmiş, giydirilmiş ihtiyar birkaç at. Arkada bir bölük asker... En önde de bir askeri bando...

Etrafta alayı görenler şapka çıkarıyorlar. Merak ettim sordum. Anlattılar: Meğer şu süslü fakat lagar hayvanlar orduda 15 yıl hizmet etmiş, tüy dökmüşlermiş. Artık hizmet sürelerini doldurmuşlar, tekaüde⁴⁹ sevkediliyorlarmış. Hayatlarının sonuna kadar yiyip içerek rahat yaşayacakları tekaütler harasına götürürlerken kendilerine son askeri ihtiram⁵⁰ yapılıyormuş. İnsanın hayvan olası geliyor be birader. Hoş burada da zaten hayvan muamelesi görüyoruz ya...

— Aman malmüdürü duymasın...

— O sabahki kaltağı tanırım. Kocasını huduttan hududa koşturmuştur. En sonunda da adamcağız bir takipte can verdi. Karı şimdi tıkır tıkır aylığı alıyor. Buraya da gelmez ya... Kaymakamla bir tarakta bezi var diyorlar. Görmüyor musun malmüdürünün ona gösterdiği itibarı?

Başını sallayarak iç çekti:

— Dedim ya... Dünyada insan mütekait olmamalı. Oldun mu insan müsveddesisin. Baş kaldırmağa gelmez. Çünkü hak, ihtiyarlayınca eğilmek suretiyle alınabilir. Mücadele zamanı geçti. De gidi gençlik de!..

AZİZ NESİN

Suç Senin

İşten çıkarılmak, işsiz kalmak zor. Ama bundan çok daha zor olanı, bir işten çıkarıldıktan sonra, son derece meraklı arkadaşlara, hangi nedenle işten çıkarıldığını anlatmak. Yok, yok, bu kez, hiç kimseye işten çıkarıldığımı söyleyecek değilim. Ne zaman işimden çıkarılsam da, bir yardım umuduyla ya da içimi dökmek için bir arkadaşıma durumumu anlatacak olsam, hepsi de inceden inceye beni sorguya çekerler. Hangi nedenle işten çıkarıldığımı bulmaya çalışırlar. Ondan sonra da, işten çıkarılmamın suçlusunu ararlar. Her zaman da beni suçlu çıkarırlar. Ben eğer öyle yapmasaymışım, yok, şöyle yapmasaymışım, patron da beni işten çıkarmazmış. Öyleyse? “Demek, suçlu sensin? Suç sende!” diye yüzüme bakıp rahatlarlar.

İşte bu türlü düşüncelere dalmış, yokuştan aşağı, dalgın dalgın gidiyorum. Bir el kolumu tuttu. Baktım, bizim Osman Şükrü... Sevinçten gözlerinin içi parlıyordu. Ama, üzgün görünmek istediği için, dram maskı geçirilmiş gibi, yüz çizgilerini zorla aşağı aşağı sarkıtarak,

— Çok üzüldüm... dedi.

Demek, işten çıkarıldığımı duymuş. Artık elinden kurtulamazdım. İşten çıkarılmamın suçlusu olarak beni göstermek için kimbilir ne gerekçe uyduracaktı.

Yüzündeki zorlama üzüntüyü, gözlerindeki saklayamadığı sevinç yalanlıyordu. Onun için, çok üzüldüm, demesini anlamazdan gelip,

— Ne oldu? Başına bişey mi geldi yoksa? dedim.

— Benim başıma bişey gelmedi ama, seni işten çıkarmışlar diye duydum da, ona üzüldüm... dedi.

Konu kapansın diye,

— Önemli değil... dedim.

— Hiç önemli olmaz olur mu canım... Vahvahvah... Vahvah vah...

Sözde üzülmüş gibi, sokağın ortasında boyuna vahlayıp duruyordu.

— Gel şu kahvede birer kahve içelim de, anlat nasıl işten çıkardılar... dedi.

— Anlatacak bişey yok... dedim.

— Bişey yok olur mu canım, baksana ne hale gelmişsin. Gel anlat, içini dök de açıl biraz...

— Anlatsam ne olacak sanki!...

— Şimdi çok ayıp ettin işte... Ben senin arkadaşın değil miyim? Böyle zamanda yardımına koşmak arkadaşlık görevimiz.

— Eksik olma...

Kahveye girdik. Kahvelerimizi içerken,

— Eee, anlat bakalım, nasıl oldu? dedi.

— Adam beni çıkardı işten...

— Peki ama neden?

— Ne bileyim ben, git ona sor...

Durdu, düşündü, düşündü, sonra,

— İşe geç mi gidiyordun? dedi.

— Yoo... Benden çok memnun olduğunu söylerdi.

Bulmaca çözer gibi düşünüp bişey daha söylüyordu:

— Patronun işleri kötü mü gidiyordu?

— Tersine, işler günden güne açılıyordu.

Sağ elini şakağına dayayıp bi süre derin düşüncelere daldıktan sonra,

— Sen bu herife terslik eder miydin? Karşı gelir miydin? dedi.

— Hayır... Çok saygılı davrandım.

Yine tutturamamıştı. Sinirinden tırnaklarını kemirmeye başladı.

— Peki, aylığına zam filan istemiş miydin?

— Hayır...

— Sen bu adam için ileri geri konuştun mu, onu hiç eleştirdin mi?

— Yok canım, nerden çıkarıyorsun bunları?

Bu yolda sorusu daha epey uzadı.

— Patlıyacağım yahu... Allah Allah!.. Bu adam seni niye işinden çıkarmış olabilir? Hah, sen bu adamın suratına, şimdi bana baktığın gibi sert sert bakar mıydın arada sırada?

— Bilmem... Belki de bakmışımdır.

— Hah, tamaaam... Şimdi anlaşıldı. Ben diyorum, ille de vardır bir nedeni. Durup dururken insanı işinden çıkarırlar mı hiç! Suç kimsenin değil, senin. Ne diye adamın suratına öyle, canını alacakmış gibi dik dik bakarsın? Vallahi de billahi de suç senin!

Suçluyu bulmuş, öyle rahatlamıştı ki...

Yarım ağızla “Görüşmek üzere...” deyip kahveden çıktım. Patron beni işten çıkardığı zaman bile bu kadar canım sıkılmamıştı... Bindiğim otobüste bir arkadaşla karşılaştım.

— Duyduğumuz doğru mu! dedi.

— Doğru... dedim.

— Yazııık... Peki nedenmiş?

— Bilmem!

Faili belirsiz cinayet karşısındaki polis gibi düşündükten sonra,

— Hiç nedensiz işten adam çıkarılmaz, elbet bir nedeni olacak... dedi.

— Herhalde...

— Yoksa seni birisi patrona çekiştirdi mi?

— Sanmam...

— Senden daha işbilir, bilgili birini mi buldu yerine?

— Çalışmamdan çok memnun olduğunu söylerdi.

— Yerine senden ucuza çalışacak birini bulduysa?

— Benden daha ucuza kimse çalışmaz ki...

— Olur şey değil... Kafam çatlayacak, peki bu adam seni neden işinden çıkarır? Arkadaş, sen bu adamla nasıl konuşuyordun?

— Ne gibi? Basbayağı, konuşuyordum işte...

— Hah, şimdi anlaşıldı.

— Ne anlaşıldı?

— Seni adamın neden işten çıkardığı... Hiç patronla basbayağı konuşulur mu? Konuşulmaz... Sen adamla senli-benli konuştun, o da kızdı...

— Bırak canım... Ben patronun yüzünü ayda bir ya görürdüm, ya görmezdim... Görünce de pek öyle konuşmazdım ki...

— Tamam... Şimdi bulduk adamın seni neden işten çıkardığını... Sen, kendisiyle konuşmuyordun diye, besbelli patron sana kızmış. E kızar ya... Adam haklı. Sen hiç kimseye suç bulma işten çıkarıldın diye. Suç senin...

O da suçluyu bulup rahatlamıştı.

Otobüsün ilk durduğu durakta indim. Öyle sıkılmıştım ki, gerçekten de birisine içimi dökmeyi gereksiniyordum. Bir eski arkadaşıma gittim. Daha kapıdan girer girmez, selam bile vermeden,

— Beni işten çıkardılar ama, çok rica ederim, neden çıkardıklarını sormayacaksın... dedim.

Bu sözüm üzerine büsbütün meraklanan arkadaşım,

— Demek çok önemli bir nedeni var ki işten çıkarılmanın, konuşulmasını bile istemiyorsun... dedi.

— Nedenini bırak...

— Bayramlarda filan ziyaretine gider miydin?

Hiç gitmezdim ama, arkadaşımı çıldırtmak için,

— Tabiiii... Her bayram, her yılbaşı, her zaman, her fırsatta... dedim.

— O zaman suç senin... Sık sık gidince...

— Hayır efendim, hiç de sık gitmezdim...

İşten çıkarılışıma bir neden bulmak için, o da öbürlerinin sordukları bütün soruları sorduktan sonra,

— Acaba adamın sinirine mi dokunuyordun? dedi.

— Tersine... Benden çok hoşlanırdı.

— Peki, başka neden olabilir? Deli olacağım yahu...

Asıl ben deli olacaktım. Sıkıntıdan yürümeye, odanın içinde gidip gelmeye başladım. Arkadaşım, birden,

— Senin ayakkabıların gıcırdıyor... dedi.

— Evet, gıcırdıyor... dedim.

— Ne zamandan beri?

— Aldığımdan beri gıcırdıyor. Beş aydır ayağımda, hâlâ gıcırtısı geçmedi.

— İşinde de bu ayakkabıları mı giyerdin?

— Evet.

— Hah, buldum... Ben de boşu boşuna işten çıkamazlar diyordum.

— Neden işten çıkarılmışım? diye sordum.

Gönül rahatlığıyla koltuğa kuruldu.

— Sabahtan akşama kadar ayakkabı gıcırtısına kim dayanabilir! Gıcır gıcır gıcır... Dayanılmaz! Senin patronun haklı... Suç senin birader...

Öyle sinirlenmiştim ki,

— Doğru, suç bende... diye bağırdım, suç bende ki, arkadaş bildim de bu dertli günümde sana geldim.

Kapıyı vurup çıktım.

Akşam vapurla Kadıköy’e geçerken düşüncelere dalmıştım. Yanımdan biri,

— Ne o, derinlere dalmışsın! Kötü bir şey mi var yoksa? dedi.

— Bişey yok... dedim.

— Olmasa, böyle sıkıntılı görünmezsin, yüzünden belli... Anlat, belki bir yararımız olur.

— Patron işten çıkardı da...

— Neden?

— Bilmem.

— Peki, suçun neymiş?

Bütün öbürlerinin yükledikleri suçları saydım:

— Ayakkabılarım gıcırdıyor da... Gıcır gıcır... Sinirleri bozulmuş...

— Canım ayakkabısı gıcırdıyor diye hiç insanı işten çıkarırlar mı? Başka bir nedeni vardır.

— O kadar değil ki... Yüzüne dikdik bakıyordum, ona da kızardı.

— Daha neler...

— Sonra kendisiyle çok sert konuşuyordum.

— Saçma! Bunun için olmaz...

Yüzüne bakıp güldüm.

— Patrona da bakıp böyle alaylı alaylı güler miydin? dedi.

— Evet. işte böyle alay ederdim... Patron da beni kovdu işimden. Suç benim. Şimdi anladın mı? İçin rahat etti mi?

Döndüm arkamı yürüdüm.

Sıkıntılı bir gün geçirdikten sonra eve geldim. Yemekten sonra arkadaşlarımdan İbrahim eve geldi. Çok üzgün görünüyordu. On gün önce işinden çıkarmışlar.

— Vahvahvah... Neden çıkardılar? diye sordum.

— Bilmem... Seni neden çıkardılar? dedi.

— Bilmem...

— Elbet bir nedeni vardır...

— Seni de elbet boşuna çıkarmadılar işinden... Sık sık işe gitmediğin günler oluyor muydu?

— Acaba sen hastalık bahanesiyle rapor uydurup da işi kaytarıyor muydun?

İkimiz karşılıklı birbirimizi sorguya çekmeye başlamıştık. Konuşmamız sırasında İbrahim boyuna gıcık temizliyor, öksürüp aksırıyor, sık sık mendiline burnunu siliyordu.

— Nezlesin galiba İbrahim... dedim.

— Her zaman böyleyim, müzmin nezle... dedi.

Birden yerimden fırladım, iki kolumu birden açarak,

— Hah şöyleee, şimdi anlaşıldı seni neden işten çıkardıkları, dedim, ne diye suçu başkasında arıyorsun, suç senin...

İbrahim, büyük şaşkınlık içinde, ne diyeceğim diye bana bakıyordu.

— Sen böyle durmadan mendile burnunu silersen, patron ne yapsın buna?.. Elbette işten çıkarır. Öyle değil mi?

Yeni bir işe girmiş kadar rahatlamış, sevinmiştim.

B. TRAVEN

Büyük Üretim

Bay. E. L. Winthrop tatilini geçirmek üzere Meksika Cumhuriyetine gelmişti. Bir süre önce, garip ve gerçekten yabani olan bu ülkenin Rotary ve Lions Clup üyeleri tarafından yeterli derecede bilinmediğini farketmişti. Dünyadaki onurlu görevlerinin bilincinde olan bu kulüplerin üyesi ve iyi bir Amerikan yurttaşı olduğundan bu ihmali onarmanın kendisine düştüğüne karar vermişti.

Bu yeni merakını tatmin fırsatları aradığından, gelip geçeni bol patikalardan uzak duruyor ve ne haritalarda gösterilmiş, ne de a fortiori,⁵¹ gezi şirketleri tarafından yabancı turistlere tavsiye edilmiş bölgelerde serüvenlere atılıyordu. İşte böylece bir gün, Oaxaca Eyaletinde, küçük garip bir kızılderili köyünde buldu kendini.

Kaldırım, musluk suyu ve (mum dışında) yapay aydınlanmayı tanımayan bu pueblectio’nun⁵² tozlu anayolundan yürürken, palmiye yapraklarından yapılma jacalito denen bir kulübenin eşiğine oturmuş bir kızılderiliye rastladı. Kızılderili, köyü dört bir yandan çeviren büyük ormandan topladığı binbir türlü bitkinin lifleriyle küçük sepetler örüyordu. Bu lifler kızılderili tarafından dikkatle hazırlandıktan başka, çeşitli bitkilerden, kabuklardan ve köklerden, hatta bazı böceklerden, yalnızca kendisinin ve yakınlarının bildiği bir yöntemle çıkarılan boyalarla renklendiriliyordu.

Ama temel uğraşısı da bu değildi, bir köylüydü her şeyden önce. Çok emek, çok alın teri, yağmur, güneş, rüzgar, zararlı kuşlar ve böcekler konusunda bitmez tükenmez sıkıntılara karşılık küçük ve az verimli toprağının kendisine verdiğiyle yaşıyordu. Tarlada yapacak başka işi olmadığı zaman sepet örüyordu, çünkü boş oturmaktan nefret ederdi ve bu sepetlerin satışı, ne kadar sınırlı olursa olsun, mütevazı gelirinde küçük bir artış sağlıyordu.

Basit bir köylüydü, ama aynı zamanda gerçek ve tam bir sanatçı olduğunu anlamak için küçük sepetlerini görmek yeterliydi. Her sepet, olağanüstü kuş, çiçek, kelebek, sincap, antilop ve kaplan resimleriyle süslüydü. En şaşırtıcısı da, bu rengarenk görüntülerin sepetlerin üzerlerine çizilmiş değil de, kıyaslanmaz bir ustalıkla örülmüş olmalarıydı, üstelik adam bir resimden ya da herhangi bir modelden esinlenmiyordu. İş ilerledikçe, bir büyücülük ürünü gibi beliriyordu motifler, ama sepet tamamen bitmeden neyi simgelediklerini kestirme olanağı yoktu.

Küçük komşu kentin pazarında bunları satın alanlar, dikiş sepeti, masa ya da pencere kenarı süsü, incik boncuk kutusu olarak kullanıyorlar. İçlerine mücevher, çiçek ya da küçük bebekler koyuyordu kadınlar. Çok çeşitli biçimlerde kullanabiliyorlardı. Kızılderili her yirmi kadar sepet bitirdiğinde, pazar kurulduğu gün kente götürüyordu onları. Bunun için bazen gece yarısı yola koyulması gerekiyordu, çünkü bir tek eşeği vardı ve çoğu kez bir gün öncesi eşek kaybolur, bütün yolu yaya gidip dönerdi.

Pazarda satış yapabilmesi için yirmi centavos vergi ödemesi gerekiyordu. Lifleri toplamak, hazırlamak ve boyamakla geçen zamanı katmadan, her sepet yirmi-otuz saatlik bir çalışmanın ürünüydü ve bunları tanesi elli centavos’a satıyordu. Alıcının pazarlık etmediği çok enderdi. Kızılderiliye böyle yüksek bir fiyat istediği için çıkışırlardı:

— Adi petate samanı bu, ormanda dolu bundan... Hem bu kadar küçük sepet neye yarar ki? On centavos’a razı olman gerekir. Neyse, hadi bugün yine iyi günümdeyim, yirmi centavos’a veriyor musun?..

Sonunda Kızılderili alıcıyı yirmibeşe razı ederdi, ama herif yüzsüzlüğünü sürdürürdü:

— Tüh yalnız yirmi centavos bozuk param var. Yirmi pezo bozar mısın?

Tabii ki bozamazdı zavallı kızılderili ve yirmi centavosla yetinmek zorunda kalırdı... Eğer dünyayı biraz tanısaydı, bunun, her ülkede her gün her sanatçının başına geldiğini bilirdi ve belki de dünyanın tuzu olan ve kültür, uygarlık ve güzelliğin dünyadan yok olmasını engelleyen şu küçük ordunun bir neferi olmaktan gurur duyardı...

Çoğu kez bütün sepetlerini satamazdı, çünkü buradaki kişiler de fabrikalarda yapılmış ve birbirine benzeyen şeylerden daha çok hoşlanırlardı. O ise, tam tersine yüzlerce sepet örmüştü, ama bunların içinde birbirine benzeyen iki tane yoktu. Her biri kendi türünde eşsiz bir sanat eseriydi ve nasıl bir Murillo bir Velasquez’den⁵³ farklıysa bunlar da birbirlerinden farklıydılar. Tabii ki satamadıklarını geri götürmek istemezdi, o zaman da kendisine dilenci ya da serseri gibi davranılmasını göze alarak kapı kapı dolaştırırdı sepetlerini. Uzun süre yürüyüp, birçok kapı çalıp, bir sürü kötü söz işittikten sonra bazen bir kadın onu durdurur ve on centavos uzatırdı. Sonra sanki, “Bu saçma şeyi sırf iyilik olsun diye alıyorum” demek ister gibi bu küçük şaheseri bir masanın üzerine fırlatıverirdi. Bu düşünce de bir diğerini hatırlatır ve yüksek sesle eklerdi kadın:

— Sahi, nereden geliyorsun sen, İndito.⁵⁴ Huehuetonoc’tan mı? Baksana, gelecek pazara pueblo’ndan⁵⁵ iki üç tane hindi getirebilir misin bana? Ama iyi besili ve ucuz olsunlar, yoksa almam...

Kulübesinin önüne oturmuş sepet ören kızılderili Bay Winthrop’u ve meraklı bakışlarını farketmemiş gibiydi. Aptal aptal durmak istemeyen Amerikalı sordu:

— Kaça bu sepetler dostum?

— Elli centavitos, patronicito,⁵⁶ bayım, diye cevap verdi kızılderili nezaketle. Dört reales.

— Güzel! dedi Bay Winthrop.

Hareketleri ve ses tonuna bakılırsa sanki bir demiryolu şirketi satın almıştı. Aldığı sepeti incelerken ekledi:

— Bu güzel şeyin kime yaraşacağını biliyorum. Çok hoşlanacaktır mutlaka...

Gerçekte, kızılderilinin üç ya da dört pezo⁵⁷ isteyeceğini tahmin etmişti ve sepete fiyatından altı kez büyük bir değer biçtiğini farkedince, bir anda, bu sefil kızılderili köyünün, kendisi gibi dinamik bir iş adamına ne tür olanaklar sağlayacağını anladı.

Hiç beklemeden havayı yoklamaya koyuldu:

— Dostum, dedi, diyelim ki bu küçük sepetlerden on tane satın aldım, tabii ki hiçbir pratik yararları yok... Eğer on tane alırsam kaçtan verirsin?

Kızılderili hesap yaparmış gibi birkaç saniye düşündü ve cevap verdi:

— Eğer on tane alırsanız, tanesi kırkbeş centavos’tan bırakırım, senorito gentleman.⁵⁸

— Çok güzel, amigo.⁵⁹ Ya yüz tane alırsam?

Kızılderili gözlerini işinden ayırmadan ve hiçbir heyecan belirtisi göstermeden cevap verdi.

— O zaman, belki kırk centavitos’dan bırakırdım.

Bay Wintrop onaltı sepet aldı, kızılderilinin elindekiler o kadardı.

Bay Winthrop, Meksika’da üç hafta geçirdikten sonra, bu ülkeyi iyice tanıdığına, her şeyi gördüğüne ve sakinleri, onların karakterleri, yaşama biçimleri üzerine her şeyi öğrendiğine inanmış olarak New York’a döndü ve yeniden uygar bir ülke görmekten mutluluk duydu. Bir gün yemeğe giderken bir şekercinin önünden geçiyordu, vitrine bakarken birden, şu uzak kızılderili köyünden aldığı küçük sepetleri alıp, bunları kentin en tanınmış şekerleme imalatçılarından birine götürdü.

— Bakın... Size yepyeni bir şeker kutusu verebilirim. Bu küçük sepetler lüks çikolataları sunmak için çok mükemmel. Bir göz atın ve ne düşündüğünüzü söyleyin!

Şekerci sepetleri inceledi ve güzel, özgün, çekici ve ince zevk işi olduklarını anladı. Ama yine de fiyatı öğrenmeden ve imtiyazı alabileceğini bilmeden taşkınlık yapmamaya dikkat etti. Omuz silkti ve cevap verdi:

— Pek bilmiyorum... Benim aradığım gibi değil pek, ama deneyebiliriz. Fiyata bağlı tabii ki. Bizim işte, paket içindekinden daha pahalı olmamalı.

— Bir şey söyleyin, diye üsteledi Bay Winthrop.

— Siz niye ne kadar istediğinizi söylemiyorsunuz?

— Hayır, bay Kemple. Bu sepetleri bulan ve yerlerini bilen tek kişi ben olduğuma göre, en çok para verene satmak niyetindeyim. Beni anlıyorsunuz sanırım.

— İyi, dedi şekerci. En çok veren alır... Ortaklarımla konuşacağım. Yarın aynı saatte gelirseniz bir fiyat söylerim...

Ertesi gün Bay Kemple Bay Winthrop’a:

— Açık konuşacağım, dostum dedi. Sanattan anlarım. Bu sepetlerin birer küçük sanat eseri olduğu inkar edilemez. Ama, bildiğiniz gibi, biz sanat eserleri ticareti yapmıyoruz. Ve bu sepetleri çikolatalarımız için lüks paket olarak kullanacağız. Güzel paketler ama yine de sadece paket... Şimdi size bir fiyat vereceğim, ondan bir cent yukarı çıkamayız. Tanesi bir dolar yirmibeş.

Bay Winthrop yerinden öyle bir sıçradı ki şekerci ters yorumlayıp aceleyle ekledi:

— Tamam tamam, hemen sinirlenmeyin...Birbuçuk dolara çıkabiliriz.

— Bir dolar yetmişbeş diyelim, dedi Winthrop alnındaki terleri silerek.

— Kabul. Bir dolar yetmişbeş, New York’ta teslim. Taşıması sizden, gümrük masrafları bizden. Anlaştık mı?

— Anlaştık, dedi Bay Winthrop.

Tam gidecekti ki şekerci ekledi:

— Yalnız bir şart var: İkiyüz, üçyüz sepet bir işimize yaramaz. En az onbin tane ya da bin düzine istiyoruz ve en az oniki farklı model. Bu konuda da anlaştık mı?

— İsterseniz altmış model olsun.

— Daha iyi olur. Ve bize onbin taneyi ekim başına kadar teslim edebileceğinize emin misiniz?

— Kesinlikle, dedi Bay Winthrop sözleşmeyi imzalarken.

Bütün yolculuk boyunca Bay Winthrop, elinde kağıt kalem bu işten vurabileceği vurgunu hesaplayıp durdu.

— Yani... Kısaca... Allah kahretsin nerde bu kalem? Hah, işte... Onbin sepetten net kâr... onbeş bin dörtyüz kırk dolar... Aman Tanrım! Onbeş bin dolar cepte demektir... Bu ülke o kadar da geri değilmiş!

Kızılderiliyi wacalito’sunun⁶⁰önünde otururken buldu, sanki geçen rastlaşmalarından bu yana hiç kımıldamamıştı.

— Buenas tardes, mi amigo!⁶¹ dedi Bay Winthrop. Nasılsınız.

Kızılderili kalktı, şapkasını çıkardı, nezaketle eğildi ve tatlı bir sesle cevap verdi:

— Hoş geldiniz, patroncito. İyiyim, teşekkür ederim. Muy buenas tardes.⁶² Bu ev ve bütün varım yoğum emrinizdedir.

Sonra oturdu ve özür diledi:

— Perdone me, patroncito,⁶³ gün ışığından yararlanmam gerek. Az sonra karanlık basacak.

— Size çok iyi bir iş getiriyorum, dedi Bay Winthrop.

— Çok iyi, senyor. Zevkle yaparım.

“Durumu öğrenince sevinçten çıldıracak” diye düşündü Bay Winthrop ve yüksek sesle devam etti:

— Bana bu küçük sepetlerden bin tane yapabilir misiniz?

— Niçin olmasın, patroncito? Onaltı tane yapabildiğime göre bin tane de yapabilirim.

— Çok güzel! Ya beşbin tane?

— Tabii, senyor.

— Güzel. Ya onbin tane istesem, ne dersiniz? Kaçtan verirsiniz?

— Ne kadar isterseniz yapabilirim, senyor. Çok ustayımdır bu işte. Bütün bu eyalette benim kadar ustası yoktur.

— Ben de öyle düşünüyordum... Diyelim ki on bin tane istedim. Ne kadar zamanda verebilirsiniz bunları?

Kızılderili işini bırakmadan başını bir o yana bir bu yana salladı, sanki böyle bir girişimin kaç güne ya da haftaya malolacağını hesaplıyordu. Birkaç dakika sonra yavaşça konuştu:

— Bu kadar sepet örmem için çok zaman gerek, patroncito. Kullanılmadan önce lifler iyice kurumuş olmalı ve kurudukları süre içinde esneklikleri, yumuşaklıkları ve doğal renkleri kaybolmasın diye özel bir biçimde işlemek gerekiyor. Kuruyken bile çok taze görünmeliler, yoksa samana benzerler. Sonra, boya çıkardığım bitkileri, kökleri, kabukları ve böcekleri toplamalıyım. Bu da, inanın, çok zaman alır. Bitkiler ayın uygun olduğu zaman toplanmalıdır, yoksa istenen rengi vermezler. Böcekleri de uygun anı gözleyerek ve belli koşullarda toplayabilirim...

Ama, tabii ki, jefecito,⁶⁴ istediğiniz kadar canastitas⁶⁵ yapabilirim hatta isterseniz üç düzine bile yaparım, yeter ki zaman verin.

— Üç düzine mi? diye bağırdı Bay Winthrop kollarını kaldırarak. Üç düzine ha?

Düş görüyor sandı kendini. Kapı kapı dolaşmadan ve sokak köpekleri gibi tekmelenmeden onbin sepet satabileceğini öğrenince kızılderilinin sevinçten çıldıracağını sanmıştı... Yeniden fiyat meselesini attı ortaya, bu yönden kızılderiliyi kandırmayı umuyordu:

— Yüz sepet alırsam tanesini kırk centavos’tan bırakacağınızı söylemiştiniz. Öyle mi, dostum?

— Aynı öyle, jefectio.

— Güzel, dedi Bay Wintrop yeniden cesareti ele alarak. Şimdi, bin tane ısmarlarsam, yani on misli, kaçtan verirsiniz?

Bu sayı kızılderilinin anlayışı için çok yüksekti. Bay Winthrop’un gelişinden bu yana ilk kez işini bıraktı ve anlamaya çalıştı. Birkaç sefer başını salladı, şaşkın şaşkın çevresine baktı, sanki bir yardım arıyordu, sonunda cevap verdi:

— Özür dilerim, jefecito, ama hesaplaması güç. İsterseniz yarın gelin, o zaman cevap verebileceğinmi sanıyorum.

Bay Winthrop ertesi sabah kulübeye geldiğinde, günaydın demek zahmetine katlanmadan sorulara başladı:

— Eee, onbin sepet için fiyatı hesapladın mı?

— Si, patroncito. Ama inanın çok uğraştım, çünkü sizin paranızı boş yere almak istemem...

— Tamam, amigo, tamam, bu kadar palavra yeter... Fiyat?

— Eğer bin canastitas yaparsam tanesi üç pezodan satarım. Beşbin tane yaparsam dokuz pezodan olur. Eğer onbin tane isterseniz tanesini onbeş pezodan aşağı vermem.

Hemen işinin başına oturdu, sanki bu gereksiz gevezeliklerle fazla zaman kaybettiği gelmişti aklına.

Bay Winthrop yetersiz İspanyolcasının kendisine kötü bir oyun oynadığını düşündü.

— Onbin tane alırsam, gerçekten onbeş pezo mu dediniz?

— Aynı öyle, patronicto.

— Aman, dostum, olamaz! Ben sizin dostunuzum ve buraya size yardım için geldim!

— Biliyorum, patroncito, teşekkür ederim.

— İyi. O zaman, daha sakin konuşmaya çalışalım... Yüz sepet alırsam, tanesini kırk centavos’tan bırakacağınızı söylememiş miydiniz?

— Si, jefecito, aynı öyle dedim. Eğer yüz tane alırsanız, kırk centavos’tan bırakırım, ama ne yazık ki elimde yok o kadar.

— Çok güzel, dedi usunu getirdiği izlenimine kapılan Bay Winthrop... Benim anlamadığım, onbin tane ısmarlayınca da niye aynı fiyatı söylemediğiniz! Gereksiz yere pazarlık etmeyi sevmem... Ama niçin yirmi, elli ya da yüz tane alırsam, kırk centavos’tan veriyorsunuz da, yüzden fazla almak istediğimde fiyatı bu kadar arttırıyorsunuz?

— Bueno,⁶⁶ patroncito, anlaması kolay. Bin canastitas on taneden yüz katı fazla iş gerektirir, onbin tane ise o kadar emek ve zaman gerektirir ki, yüzyıl geçse zor bitiririm. Bin canastisas için yüz tanenin gerektirdiğinden çok fazla lif ve boya için bitki, kök, kabuk, böcek gerekir. Ormana gidip eğilmek yetmez, inanın bana. Bazen, istediğim açık mavi rengi verecek bir kökü bulmak için dört-beş gün yürürüm. Hem bu kadar çok sepet yapacaksam, mısırım, havucum ve keçilerimle kim ilgilenecek? Pazar yemekleri için kim arada bir tavşan vurup getirecek bana? Mısırım olmazsa, yiyecek tortillas’ım⁶⁷ olmaz, havuçlarıma bakmazsam, nereden bulurum frijoles’leri?⁶⁸

— Ama sepetleriniz için o kadar çok para vereceğim ki, istemediğiniz kadar çok mısır ve havuç satın alabilirsiniz!

— Bunu siz söylüyorsunuz, senyorito! Ben yalnız kendi ektiğim mısıra güvenirim. Başkalarının mısırını yiyebileceğimi sanmıyorum.

— Sepetleri yapmanıza yardım edecek akrabalarınız yok mu bu köyde?

— Bir sürü akrabam var köyde. Aslında burada herkes benim akrabam olur.

— Peki o zaman, siz bana sepet yaparken, onlar tarlanızı ekip keçilerinize bakamazlar mı? Hatta daha iyisi: İhtiyacınız olan lifleri ve bitkileri onlar toplayıp hazırlamanıza yardım edebilirler...

— Yapabilirler, patroncito, tabii. Peki o zaman onların hayvanları ve tarlalarıyla kim ilgilenir? Sizin dediğiniz gibi bana yardım ederlerse, kimse tarlada çalışmaz, mısırın ve havucun fiyatı o kadar yükselir ki, hiçbirimiz bunları satın alamayız, hepimiz açlıktan ölürüz! Eşyaların fiyatları böyle yükselirse, tanesi kırk centavos’tan nasıl sepet yaparım? Bir tutam tuz, ya da bir tek yeşil chili⁶⁹bana bir sepetin fiyatından daha pahalıya gelir... Görüyor musunuz, saygıdeğer cabellero,⁷⁰ o kadar çok sepet yaparsam, tanesini onbeş pezodan aşağıya gerçekten veremem!

Bay Winthrop iş konusunda çok inatçıydı. Bu tutumu, geldiği ülke göz önüne alınırsa hiç de o kadar şaşırtıcı değildir. Onbeş bin doların uçmakta olduğunu hissettikçe daha da sarılıyordu işe. Bir tür umutsuzluk içinde kızılderiliyle iki saate yakın tartıştı, pazarlık etti ve hayatının bu büyük fırsatını kaçırmaması için onu ikna etmeye çalıştı. Kızılderili, bu arada, sepetlerini örmeye devam ediyordu.

— Anlıyor musunuz, dostum, dedi Bay Winthrop, böyle bir fırsat çıkamaz karşınıza bir daha! Anlamaya çalışın, bir yanlış hareketle büyük bir serveti tepiyorsunuz... Açıklayayım...

Defterinden bir yaprak kopardı, sonra bir daha, bunların üzerlerini sayılarla doldurdu ve köylüye nasıl bölgenin en zengin adamı olabileceğini anlatmaya koyuldu. Kızılderili cevap vermeden, içten bir hayranlıkta ona bakıyordu: Bu kadar karışık çarpma, bölme ve çıkarmaların bu denli çabuk yapılması olağanüstü bir şeydi onun gözünde.

Amerikalı kızılderilinin büyüyen ilgisini farketti, ama niteliği konusunda yanılmıştı.

— İşte, amigo, dedi, söylediğimi yaparsanız bankada tam dörtbin pezoluk bir hesabınız olur! Gerçekten dostunuz olduğumu göstermek için, bu rakamı yuvarlak olarak beşbine çıkarmaya hazırım, hepsi de gümüş.

Ama kızılderili, Bay Winthrop’un söylediklerine bir an bile dikkat etmemişti. Böyle bir paranın hiçbir anlamı yoktu onun için. O yalnızca, Bay Winthrop’un sayıları sıralayıp hesaplarken gösterdiği çabuklukla ilgilenmişti.

— Eee, ne diyorsunuz? Anlaştık mı? Evet deyin hemen bir miktar avans vereyim.

— Daha önce de söyledim, patroncito: tanesi onbeş pezo.

— Ama, Tanrım, diye bağırdı Bay Winthrop umutsuzca, anlamıyor musunuz? Aynı fiyatı söylemekte inat ediyorsunuz hâlâ!

— Evet, Patroncito, diye cevap verdi kızılderili ilgisizce. Aynı fiyat çünkü başkasını söyleyemem. Ayrıca, sizin bilmediğiniz bir şey daha var, senyor: bu canastitas’ları kendi istediğim gibi, kendi türkümü katarak ve içimde ruhumun küçük parçalarını da örerek yapmalıyım. Eğer sizin istediğiniz kadar yaparsam, ruhumu ve türkülerimi katamam herbirine. Hepsi birbirine benzer ve yavaş yavaş yıkılır yüreğim. Sepetlerimin herbiri ayrı bir türkü olmalıdır, sabah uyandığında, kelebekler gelip üzerlerine konduğunda dinlediğim türküler... Kelebekler sepetlerimi ve onların güzel renklerini severler, bunun için gelip konarlar üzerlerine ve ben onlara bakarken yeni canastitas’lar düşünürüm... Artık, senyor jefecito, beni bağışlayınız ama yeniden işe oturmam gerek. Sizin değerinizde bir caballero’yu dinlemek benim için büyük bir zevk ve onurdur ama çok zaman kaybettim. Öbür gün kentte pazar kurulacak, gidip sepetlerimi satmalıyım. Ziyaretinize teşekkür ederim, senyor, adios...⁷¹

İşte böylece, Amerikan çöplükleri, Meksikalı bir kızılderilinin ruhunun düşleri, yüreğinin hıçkırıkları ve sessiz şiirleriyle ördüğü bu küçük sepetlerin, rengarenk, boş, yırtılmış, buruşturulmuş bu küçük canastitas’ların mezarlığı olmaktan kurtuldu.

MUZAFFER HACIHASANOĞLU

Eller

“Cehennem dediğin dal odun yoktur
Herkes ateşini burdan götürür.”

Ellerime baktım. İri, nasırlı, yaba gibi. Bu eller benim ellerim. Elimizle görürüz her işi. Elsiz düşünemiyorum insanı. Orak tutar, masra sarar, tüfeğin tetiğindedir. Dostumuz mu, düşmanımız mı biri gelir, karşımızdan elini sıkarız ilkin. Neden? Korkumuzdan belki de. Elleridir bize her şeyi yapabilecek olan; tokat atabilir, tabancasına sarılabilir. Eller vardır, sert, kuru, kemikli; eller vardır yumuşak, pamuk gibi, bembeyaz. Paralar elden ele geçer, kumaşlar elle yoklanır. Kıllarla kaplı kiminin üstü; damarlar iyice belirgin bazılarında. Zar da tutar, kalem de, telefon da... Bizim kadınlarımızın elleri şarha şarha yarılır ot yolmaktan. Ellerini sıcak sudan soğuk suya sokmayanlar var. Sayın bayanlar tırnakları upuzun... Sormak ayıp olmasın ağabey onların tırnakları yırtmıyor mu bir yerlerini?

Ben köylüyüm, köyden gelmişim ağabey. Verimli değildir bizim köyün toprakları. Yıkıldı yıkılacak bir evimiz, avuçiçi kadar denilebilecek bir tarlamız vardı. Babam iriyarıydı benim gibi. Yumuşak, yuvarlak bir yüzü vardı. Gören kalıbından korkardı, oysa kavga adamı değildi. Başkasına kötülük etmek şöyle dursun, kendisine haksızlık edenlere bile kaldırmazdı elini. “Kof Ali” derlerdi. Şimdi iyice anlıyorum ağabey, bir şeyler yapmasını beklemişlerdi kalıbına bakıp. Ağalar beklemişti, köylüler beklemişti. Elinden ekmeğini alacak olmuşlar, “Niye alıyorsunuz, o benim ekmeğim yavu.” dememişti. Yalan diyosun, inanmıyosun sen; valla yalanım yok ağabey. Biterdi kendi tarlamızdaki, ufacık bahçemizdeki işimiz çabucak. “Ali! Git! Derenin ötesindeki tarlayı sür!” derdi Rıza Ağa. Davranır kalkardı. “Benim öküz yorgun, zabunladı⁷² iyice, seninkini koş!” “Olur ağa...” Bizim öküz ne yiyodu ku fıkara... Babamın elleri de benimkiler gibiydi; aha böyle yaba gibi. Taşı sıksa çıkarırdı suyunu.

Derslerde önde giderdim ben. Öğretmenim ötekilerden daha çok severdi beni. Onu İmam Ali Efendi, Muhtar Koca Seyit, Rıza Ağa, Yakup Ağa sevmezlerdi hiç. Yeniliklerden yanaydı. Mustafa Kemal’in adı düşmezdi dilinden. Gavur alfabesini öğretiyordu bebelere. Bıyığı, sakalı yoktu üstelik. Bizim köylerde gençler bıyık bırakırdı, yaşlılar sakal; sakalı, bıyığı olmayanı erkekten saymazlardı o vakitler. Rıza Ağa’nın ben emsal bir oğlu vardı; kıskanırdı beni. Geçmeye çalışırdı, geçemezdi derslerde. Ben “iyi” aldığımda kendisi “orta” ya da “zayıf” alırsa küfrederdi öğretmene arkasından. Ertesi gün babası gelirdi okula. Bağıra bağıra konuşurlardı öğretmenle. Babayiğitti öğretmenimiz, hiçbir lafının altında kalmazdı Rıza Ağa’nın. Burulu olurdu bıyıkları her zaman, kehribar ağızlığına takardı sigarasını, lacivert kalın paltosu omuzlarında dururdu ağa denilen hergelenin. Yüz haneydi bizim köy. Okulun dışında kiremitli çatısı olan iki ev vardı: Biri Rıza Ağa’nın öteki Yakup Ağa’nın. Oda açardı ikisi de. Köy yerlerinde kahve, bakkal yoktu o vakitler. Gelen memur, konuk bu odalardan birine inmek zorundaydı. Yakup Ağa cürümsüz bir adamdı yapıca. Sulak tarlalar, bostanlar, bahçeler onlarındı. Elleri babamın eller gibi iri, nasırlı, şerha şerha yarılmış değildi. Anamın elleri, teyzemin elleri, Hatice bacının elleri... Kadın eli demeye bin tanık ister...

Çamurdu köy alanı, evlerin araları. Hırsımdan, korkumdan titriyordum eve dönerken. Avluda basacağım yeri şaşırdım. Çamur, hayvanlarımızın pislikleri taştan yaptığımız yolun üstüne taşmıştı. Ahıra döndüm. Hemen odamızın bitişiğindeydi. Mallar kapıda belirdiğimi görünce kıpırdandılar. Yiyecek getirdiğimi sandılar belki de. Oysa ben eve girmek istemiyordum. Aralarında kalabilsem sevinecektim. Öküzler zabunlaşmışlardı iyice. Eşeğin sırtı yaradan görülmüyordu. Anam bağırdı:

“Mehmet!”

Ses vermedim.

“Memet lan!”

Nerden de bildi geldiğimi? Ana kısmı kokudan alıyor olmalı ağabey. Sürüklenir gibi girdim içeri. Babamın aksine ufak tefekti anam. Emme eline ayağına tezdi. Yaşından fazla gösterirdi. İş, güç, yoksulluk çökertmişti kadını. Ocak başındaydı. Bir eliyle ocaktaki çorbayı karıştırıyordu.

“Nen var?” dedi.

Sustum. Yineledi:

“Nen var dedim sana lan! Bi muzırlık mı yaptın?”

Bacakaşında⁷³ idare yanıyordu. Yarı karanlıktı odanın içi. Tarhana kokusu kaplamıştı her yanı. Babamın köşedeki minderi boştu.

“Ana” dedim, “Biri haksızlığa uğrarsa korumalı mı onu?”

“Ne diyon sen? Bi şi anlamıyom lafından...”

“Cevap ver bana!”

“Kitapca gonuşma benimnen. Ne olup bittiyse onu ağnat.”

“Bak ana, okuldan çıktık biz, Sarı Yusuf’un oğlu Hüseyin’le birlikte yürüyorduk. Hüseyin çıkardı ceketinin cebinden bir kalem gösterdi; güzel bir kalem; amcası göndermiş şeherden. O bana gösterdi, göstermeye kalmadı, atıldı Rıza Ağa’nın Mustafa, çaylak gibi kaptı elinden. Başladı kaçmaya. Baktım Hüseyin bir yandan ağlıyor, bir yandan peşinden koşup yalvarıyor: “N’olur ver kalemimi, babam kaybettim diye döver beni.” Aldırmadı Mustafa; güldü arsız arsız. Dayanamadım, yettim peşinden. Aldım yakasını elime: “Ver lan oğlanın kalemini!” dedim...

“Sana neydi?”

“Dur da, dinle bir yol.” “Sana ne it oğlu it!” dedi. Demesiynen büktüm kolunu. Kalem düştü elinden. Kaptı Hüseyin, kaçtı. Bana vurmaya davrandı Mustafa; çaktım şamarı yüzüne; düştü yere. Kalktı, yeniden yürüdü üzerime; hırsımdan ne yaptığımı bilemedim; bi de baktım o yerde çamurda debeleniyo ben de üstündeyim...”

“Sana neydi avanak oğlum, sana neydi...”

Çorbayı karıştırıyordu bir yandan. Emine anlamsız anlamsız bir ona bir bana bakıyordu. Tam o sırada babam bir hışmınan girdi içeri. Bağırdı:

“Nerde o it oğlu it!”

İdarenin ışığı yeteri kadar aydınlatmıyordu odayı. Birdenbire seçememişti beni. Omuzumdan kaldırdı, yere vurdu. Çelik gibiydi elleri. Hırsını alamadı, tekmeledi. Ben ağlıyordum, o homurdanıyordu durmadan:

“Ulan it oğlu it! Her şey bitti de ağa oğullarıyla dalaşmak mı galdı? Sana diyom lan...”

Anam anlattı olan biteni. Hıçkıra hıçkıra.

“Ama haksızlık etti...” dedim.

Bir derin soluk aldı:

“Dinle beni” dedi, “Hak dediğin değirmende olur. Dün mektebe gittin, bugün hak diyon, hukuk diyon. Para kimdeyse, kim güçlüyse hak da hukuk da, her bişey onun. Aklını başına al, bu kafayla gidersen barındırmazlar köy yerinde adamı. Bizi de kötü edecen. Bunnar hep o öğretmenin b... yemesi...”

Sofraya oturduk. Ne yedim, nereme gitti, bilmiyorum.

Bir gün yine yer sofrasına çökmüş, bulgur pilavına kaşık sallıyorduk. Anam baktı babamın ellerine:

“Ağa” dedi, “Maşallah gücün kuvvatın yerinde...”

“Eeee” dedi babam.

“Burdaki toprak yetmiyo geçinmemize. El kapısına gul oluyoz...”

“Eee....”

“Eee’si satalım tarlayı, hayvanları, evi, göçelim şehere. Bu güç kuvvet sendeyken elbette bir iş bulursun. Kurtuluruz fakirlikten...”

Babamın şaşkınlığı geçti, öfkesi geldi oturdu:

“Gız garı, eşşek kafalı garı, gız şeher yerine altın mı yağmış? Topluyorlar mıymış avuç avuç? Ben bırakmam baba yurdumu. Aç mı açık mı kodum sizi? Söle! Söle!”

Anım pırpıt pırpıt olmuş şalvarını gösterdi:

“Ne farkı var açlıktan, açıklıktan...”

Babam bulgur pilavını devirdi. Fırladı ayağa. Anama girişti ilkin, tokatla, tekmeyle; sonra bana geldi sıra. Vurduğu yeri göğertiyordu. Ne kadar kuvvetli elleri vardı.

Yoruldu.

“Vay kahbe dünya vay!” dedi. “Biz bağrımızda yılan çiyan beslemişiz de haberimiz yok. Lan beş parmağın beşi bir mi? Allah bizi fakir yarattıysa isyan mı edelim yani? Allah kulunun rızkını nerede olsa verir. Garı, deli garı, eşşek kafalı garı bu işlere senin aklın ermez; mutlak bu oğlanın başının altından kalkmadır. Bi daha şeher b...u karıştırırsanız yüzerim derinizi...”

Bir daha “Şehir” demedik o vurulana kadar. Demokrasi mi diyelim ağabey, timokrasi mi, demirkırası mı geliverince ağaların biri eski partiden oldu, öteki yeni partiden; Kof Ali, Sarı Yusuf, Çengerlerin Satılmış, ötekiler kaldılar ortalıkta yine. Tümden ortalıkta kalsalardı bulunmaz bal helvasıydı. Birazını Rıza ağa, birazını Yakup ağa kendine asker kaydetti. Odalarının kapılarına birer levha astılar. Rıza Ağa’nın odasına gidenler Yakup Ağa’nın odasına gidenler küsülü duruma girdiler bir ara. Bir alıp veremedikleri yoktu aslında birbirleriyle. Hepsinin de kasketleri delik, ceketleri yamalı, şalvarları yırtıktı. Ağalar sidik yarıştırıyorlardı onları alet edip. Ağabey mesele tarlaları, bahçeleri daha genişletmek, parayı çoğaltmak, nüfuzu artırmaktan başka bir şey değildi. Elleri silah tutanlar silanlandılar bile. Babam Rıza Ağa’nın tayfasındandı. Bir çifte de onun payına düşmüştü. Allahın günü, Yakup Ağa’ya, onun partisine verip veriştiriyordu.

Anam bir gün:

“Ağa” dedi, “Çifte nene gerek senin. Ava neyi gitmezsin...”

Köpürdü babam:

“Gine uzun saçınnan erkek işine karışıyon. Ulan hiç haddini bilmeyecen mi sen? Düşmanlarımız var, partimizin, hemi de ağamızın düşmanları var... Garışma benim işime!”

“Dimek bunu adamlara sıkıcan... Yapamazsın sen bunu Ali! Ağam benim, gitmez ellerin buna...”

“Düşman onlar garı, adam değil..”

Gözleri bir tuhaftı babamın.

Ağabey, ölümü hiç kondurmazdım babama. O kadar koskocaman, o kadar sağlıklıydı. Vardım yarın yanına; devrilmiş bir çınardı sanki, gözleri açık, masmavi gökyüzüne çevrilmiş, kocaman ellerinden biri yanına sarkmış, öbürünün parmağı hâlâ çiftesinin tetiğinde... Arkasından vurmuşlardı.

Yok pahasına, satıp savdık köydeki malımızı. Mal dediğin de neydi... Şehre indik. Bambaşka bir düzendi bu. Kimseden kimseye hayır yoktu. Herkes başının çaresine bakmak zorundaydı. Anam çamaşıra, ev işlerine gitti. Ben ayakkabı boyacılığı yaptım ilkin. Şehrin kıyısında, zenginin birinin bahçe kulübesinde kaldık bir süre. Adamın malına bekçilik ediyorduk, o da bizden kira almıyordu. Zaman dediğin uçup gidiyor ağabey. Yaşım ilerledikçe irileştim babam gibi. Büyüdü ellerim de onunkiler gibi. Torna tesviye atölyesinde çalıştım askere gidene kadar. Emine’yi okuttuk; “Akşam”a⁷⁴ gönderdik; elinden dikiş, yemek, her bi şey geliyordu; güzeldi de üstelik. Anam Tekel’de temelli bir iş bulmuş, çalışıyordu. Para durumumuz da az çok yoluna girmişti. Kalfam istedi Emine’yi. Düşünmedik hiç; namuslu oğlandı, güçlü, becerikli elleri vardı. Anam, ilkin mırın kırın etti. Analar kızlarını paşalara, beylere layık görürler, düşünmezler daha aşağısını hiç. Emine de beğendi İsmail’i. Yakışıklı oğlandır eniştem. O gün bu gündür, gül gibi geçiniyorlar. Asker’den dönünce Sümer’e⁷⁵ girdim işçi olarak. Var gücümle çalıştım; kimse bir şey diyemez çalışmam için. “KOF” dedirtmedim kendime. Hayat şartları ağırlaşıyordu günden güne. İlkin aldığım ücret çok gibi görünmüştü bana. Gitgide yetmemeye başladı. Aradım sebebini ağabey. Para çoğalıyordu piyasada; basıyorlardı herhalde. Memurun maaşına zam yapıyorlardı; tüccar sattığına, esnaf emeğine zam yapıyordu; biz bırakıldığımız yerde otluyorduk. Yeni de evlenmiştim. Karımın elinden iş gelir, dikiş diker konuya komşuya; o zaman geçinebilmemiz için, daha da çok dikerdi. El dediğin, işde olacak ağabey, kafa dediğin, işde olacak. Kafa dedim de, asker dönüşü kitaba sardırdım. Ne geçerse elime okumaya, kitap almaya başladım. Karım gereksiz gördü okumamı, kitaba verdiğim parayı ilkin. Alıştı sonra. Bütün işçiler yakınıyorlardı pahalılıktan, ücretlerin yetersizliğinden. Yakınmaları homurdanmadan sövmeye kadar varıyordu; değişen bir şey yoktu. Çağın Çalışma Bakanının fabrikaya geleceği duyulunca palavra sıkandan geçilmez oldu:

“Gel sen geçindir, benim aldığım parayla sekiz nüfusu deyeceğim...”

“Hani grev hakkı demiştiniz?”

“Hani toplu sözleşme?”

“Aç acına çalıştıramazsınız bizi!”

Bakan karşılarındaydı sanki. Gerçekten, partilileri işçiye birçok haklar verme vaadiyle gelmişti iş başına. O zaman grev hakkı yoktu işçinin ağabey. Ellerinin hakkını istemekte gösterdikleri coşku çok sevindirdi beni.

“Dönmeyesiniz ha!” dedim.

Hırslandılar, üzerime yürüyeceklerdi nerdeyse.

Bakan geldi. Toplandık salonda hepimiz. Onlar Bakanı dinlediler; ellerine baktım ben; Bakanın ağzına baktı onlar. Sıkılmış yumruk gibiydi nasırlı, yaralı, yarık yarık olmuş, elleri ilkin, gevşedi yavaş yavaş, lapaya döndü. Gözlerine baktım. Nereye gitmişti o öfke fışkıran gözler? Sözünü bitirince bir alkış tufanı koptu. Ne demişti sayın Bakan? “Siz çalışkansınız, memleket çalışanların ellerinde yükselir.”

Kürsüden inerken, fırladım yerimden:

“Sayın Bakanımız” dedi, “Seçimler sırasında işçiye grev hakkı vaadinde bulunmuştunuz...”

Durakladı, şaşırdı.

“Ne demek istiyorsun?”

“Hayat şartları gün geçtikçe ağırlaşıyor. Aldığımız ücretler...”

Birdenbire iki polis giriverdi koluma. Kurtulmak istedim. Kimse yardımıma gelmedi. Dışarı çıktığımızda daha zayıfça olan polise sordum:

“Suçum ne?”

“Bakana tecavüz...”

“Ben sayın Bakana bir şey yapmadım. Konuştum sadece...”

Şişmanı:

“Sus gominis, bozguncu, grev dedin, daha ne yapacaksın?”

Yargıcın elleri bembeyazdı. Ellerine bakıyorum kimi görsem ilkin. Tutukladılar. Görüşmeye geldi anam, Tutuklular Evine. Çöküvermişti bir günün içinde. Anlattım olanı biteni. Gözyaşlarını tutamadı:

“Ah benim deli oğlum, çocukluğundan beri bölesin. Ne ne gerekti senin alemin hakkı hukuku... Kalem yüzünden babandan yediğin dayağı unutmuşundur.. N’olacak şimdi?”

“Üzme kendini anam, dönerim yine. Ellerim var benim. Bulurum bir iş yapacak... Kendine iyi bak!”

Anamın elleri yarık yarıktı.

Karım da geldi. Kitapları suçladı. Anamla birlikte oturuyorduk. O yönden gözüm arkada kalmadı.

Üç yıl kaldım içerde. Değişik insanlar tanıdım. Çevreleri anlayış gösterse, iyi yetiştirilseler, mutlu yaşamları olabilirdi çoğunun. Hapishaneden çıkacağım gün yol paramı topladılar aralarında. Sarılıp öpüştüm çoğuyla. Sonra onları kendi karanlıklarıyla başbaşa bıraktım ağabey.

Yeniden alışmak gerekti dışardaki yaşama. Güvendiğim ellerim ilkin acemilik çektiyse de çabuk alıştım yeni işime. Bir otomobil tamirhanesinde çalışıyorum o zamandan beri. Karım, anam, çocuklar ne kadar sevindiler dönüşüme, bayram yaptılar.

Tulum sırtımda sabahtan akşama kadar çalışıyorum; ellerim yağ, mazot, kir, pas içinde. Alnımdan iri ter damlaları dökülüyor bazan. Kamyonlar, minibüsler, taksiler, özel arabalar, traktörler geçiyor birer birer.

“Hac’dan geldi. Gidelim ziyaretine. Ayıp olur...” dedi. Hayri Usta.

“Kim?” dedim.

“Fethi Efendi...”

“Şart mı gitmek?”

“Ayıp olur. Şunun şurasında dükkan komşusuyuz. Hem de iyi adamdır Fethi Efendi...”

Vallaha ağabey benim Fethi efendiyle uzun boylu bir merhabam yoktu. Tıknaz, yuvarlak yüzlü, gülümsemesi eksik olmayan bir adamdı. Bizim tamirhanenin üç dört dükkan ötesindeydi dükkanı; parçacılık yapardı. Kime sorsan abdestinde, namazında, namuslu adam, dürüst adam derdi. Kıramadım Hayri ustayı, gittik Fethi efendinin ziyaretine. Bizden önce gidenler de vardı odanın içinde. Fethi efendi kurulmuştu sedirin üstüne, sanki yüzü biraz daha nurlanmış gibi. Hayri usta ilkin elini sonra avucunun içini öptü. Eskiden beri zıddıma gider el öpmek benim. Korkunun, yaltaklanmanın, çıkarcılığın dile gelmesidir sanki. Oraya gitmiştim bir kere, bozamazdım geleneği; tuttum elini Fethi efendinin; bembeyazdı, yusyumuşaktı, önce sırtını, sonra içini öptüm. Çekildim, oturdum bir sandalyeye. Zemzem ikram ettiler. Hacı Fethi efendi anlattı; herkes ağzının içine baktı. Ben ellerine baktım.

Aradan uzunca bir süre geçti. Notere gittim bir iş için. Yanımda Lütfi de vardı. Hacı Fethi Efendi de oradaydı. Yanında üç dört kişi daha vardı. Bir muamele yaptırıyorlardı. Lütfi’ye:

“Bu Hacı Fethi değil mi?” dedim.

“Heee, o namussuz...” dedi usulca.

“Ne namussuzluğu?”

“Sonra anlatırım...”

Görebilirdi beni; görmedi Hacı Efendi. Altın dişi parlıyordu ağzında. Ellerini göremedim. İşimizi bitirdik, çıktık dışarı.

“Görmedi beni...” dedim.

Lütfi:

“Görmez böyle işleri yaparken, görülmeyi de istemez...” dedi.

Sonra anlattı oyunlarını Hacı Fethi’nin: Zorda olanların evini, tarlasını ipotek etmek, faizle borç para vermek...

“Çok ocak söndürmüştür...” dedi.

“Abartıyorsun...” dedim.

“Abartan namussuz...”

Lütfi’yi severdim. Yalan konuşmazdı hiç. Fethi Efendi namusludur, iyi adamdır, fakir babasıdır, dini bütün adamdır demişlerdi komşular; Hayri usta da öyle demişti. Hep iyi olsunlar isterim çevremdekileri. Uzaklardakileri göremiyorum; onlar da iyi olsunlar. İnanamadım Lütfi’nin sözlerine. İşi gücü bırakıp izledim Hacı Fethi’yi tapuda, noterde, bankada; doğruydu Lütfi’nin söyledikleri. Mor kağıt paraları sayan bu eli öpmüştüm ben. Nasıl boyunları büküktü karşısındakilerin. Geceleri ellerini, ellerindeki mor kağıt paraları, altınları görüp, sıçrayarak uyanır oldum uykularımdan. Çalışırken çıktı geldi karşıma onun elleri.

Dükkanına girdiğimde kimse yoktu yanında. Kasası arkasındaydı. Koltuğunda oturuyordu. Ben hiçbir şey dememiştim. Ellerime bakıyordu; korku vardı gözlerinde:

“Buyur yeğen” dedi. Yer gösterdi.

“Oturmayacam” dedim, “Ödeşmeye geldim.”

Anlamsız anlamsız baktı yüzüme. Elleri, ayakları titriyordu.

“Çalışmadan kazanan, mor kağıt paraları, altınları sayan, o pis ellerini öpmüştüm ya... Ödeşeceğiz şimdi; öpeceksin benim kirli, nasırlı, çatlak ellerimi! Bu ellerin emeği var. İşe yarıyor bu eller; kimsenin yakasında, malında, mülkünde değil... Öp! Öp diyorum ellerimi!”

Uzattım ellerimi. Gözlerinde korku vardı. Titriyordu elleri, ayakları.

İLHAN TARUS

Urgancı
Naim Usta

Göğüs tahtasına kadar inen süt beyaz sakalını titreterek, kalın damarlı iri ellerini sağa sola oynatarak, hiddetten fazla derin bir kin tehevvürüne⁷⁶ benziyen kükreyişle anlatıyordu:

— Esnaf namusu ha... Esnaf namusu... Pöh... Artık bunların modası geçti delikanlı... Geç bunları geç... İleri doğru yürü... İleri doğru koş... Önüne çamurlu hendekler, lağım çukurları çıksa da daima ileri... Daima, daima... Eğer durursan kösteklenirsin. Çelmelenir, yıkılırsın. Çoluğun, çocuğun ekmeğe muhtaç olur. El karşısında avuç açar, rezil rüsvay insanların maskarası kesilir, işte o zaman namussuz olursun. Esnaf namusu ha... Güleyim bari...

Gerçekten de gülüyordu. Takma olmadığı renginden belli, sakalından daha temiz dişlerini incecik pembe dudaklarının arasından göstererek gülüyordu. Fakat bu adamın gülüşü öyle tuhaftı ki... Sade ağzıyla gülüyordu. Kızıl yanakları yerinden kıpırdamıyor, gözleri deminki hiddet anındaki ateş rengini kaybetmiyor, kocaman ellerinin avuçları ile oturduğu ağaç koltuğun topuzlarını demir kıskaçlar gibi kavramış koparacakmış gibi sıkıyordu:

— Güleyim bari... Karşıma geçmiş, bilmem hangi şeytanın kafana soktuğu o eski adetleri kurcalıyorsun. Benden laf almağa çalışıyorsun. Yorulmadan Ankaralardan kalkmış, bunun burasına kadar taban tepmişsin. Bre delikanlı, eski esnaf namusunu benden öğreneceksin diye sana kim söyledi? Hâşa huzurdan kim senin kulağına bu tohumu ekti ise onun anası düpedüz orospudur. Benimle eğlenmek senin gibi torunum yerinde bir delikanlıya yakışır mı?

Suratı karışmıştı. Üst dudağı sakır sakır titriyor, gözlerinin iki yanındaki derin yarıklardan yaş mı, ter mi olduğu belirsiz parlak su damlaları sızıyordu. Dükkanın arka taraflarında, hevenk hevenk ip salkımlarının tavanlardan sarktığı yerde birbirine sokularak bekleşen, gözleri korkudan testekerlek açılmış torunlarına doğru hışımla baktı. Yanındaki ceviz çekmecenin kapağına korkunç bir yumruk indirdi:

— Eğer bu işin içinde bir fesat yoksa, eğer ayin yapıyor, zikir çekiyor diye bir ihbar olup da seni buraya anlayıp dinlemek için yollamamışlarsa, ben derim ki, sen boşu boşuna Gümüşhacıköyü’ne kadar taban tepmiş, sözüm ona eski şeyler meraklısı bir budalasın. Anladın mı? Haydi şimdi kalk, edebinle oteline git, yarın sabah erkenden posta kamyonuna atlayıp Ankara yolunu tut. Başka diyeceğim yoktur.

Beni, babası gelmeden evvel çok iyi karşılamış, kahve ısmarlayıp umut vermiş olan en büyük oğlu Ramazan efendi, dükkanın sokak kaldırımından yarım arşın kadar yüksekçe olan tahta döşemesinin en ucuna ilişmiş, hareketsiz bize bakıyor, sanki söylenen sözler hiç söylenmemiş gibi yumuşak yumuşak bana bakarak:

— Aldırma ağabey, boş ver... Babamın ne kadar asabi olduğunu sana demin söylememiş miydim?

Demek istiyordu. Beni babasının çok huysuz bir adam olduğu fikrine adamakıllı ısındırmıştı. Hele eski esnaf birliklerinin, ahi dergahlarının lafı açılınca hemen ateş kesileceğini; fakat karşısındaki susarsa, gerçekten samimi bir meraklı olduğuna onu inandırırsa, soğuyup gevşemesinin pek uzun sürmeyeceğini iyice belletmişti.

Naim Usta beni sessiz sedasız bekler görünce bozuldu. Dallı damasko⁷⁷ kaplı koltuğunun üstünde birkaç defa yekinip kımıldandı. Çekmecenin kapağı üzerinde parmaklarını tıkırdattı. Kolay kolay teslim olmadığını anlatmak istermiş gibi şahin gözlerini arka tarafa doğru devirdi:

— Ulan ne durup bel bel bakarsınız yüzüme... O Taşköprü malını ilaca batırdınız mı ki?

Torunların en cesaretlisi, sıranın ortalarında duran yumruk burunlu, yüzü kulaklarına kadar çille sıvalı olanı, asker gibi dimdik durarak, ezberlenmiş bir dersi tekrarlıyorcasına:

— Batırdık dede, dedi, yirmi dakika kadar oluyor. Biraz sonra çıkaracağız. Niyazi teknelerin başında.

— Niyazi teknelerin başındaymış... Gidi yalancılar... E peki, ya İstanbul siparişi kendirler?

— Onlar da kireç kuyusuna salındı. İki saata varıyor.

Naim Usta kükredi:

— Yıkıl karşımdan cüce domuz... Sanki saat tutmuşmuş... İşini bilir esnaf bozması kesildiler başıma... Hadi defolun... Tezgahlara mukayyed olun...⁷⁸

Torunlar birbiri arkasına takılarak urgan demetleri arasında kayboldular. Ramazan efendi dükkanın içine doğru bir adım attı. Bize doğru dönerek, hep o sakin, tatlı sesiyle:

— Yine kızdın baba, dedi, uşaklar seni kızdırdılar.

Sonra bana dönerek:

— Ne yapacan efendi ağabey, cahil çocuklar işte...

Naim Usta ne yapacağını bilemiyen adamların o şaşkın, yarı perişan haline düşmüştü. Bir aralık gür kaşlarının altından yalnız sağ gözünün şimşek gibi bir hareketiyle bana baktığını farkettim. Fırsatı kaçırmadım:

— Naim efendi amca, dedim, ben eski esnaf teşekkülleri,⁷⁹ eski esnaf ahlakı hakkında sizden bilgi almak üzere geldim. Fesad bilmem, başkaları hesabına çalışmak da adetim değildir. Küçük bir kitap yazıyorum. Bütün orta Anadoluda en son Ahi babası olarak sizi salık verdiler.

— Kim?

— Ankarada Tabak Yunus ağa.

Yüzü gevşedi, dudakları hafifçe açıldı:

— Tanırım, eski arkadaşımdır.

Cesaretim artmıştı:

— Size misafir geldim. Eğer beni hor görürseniz giderim. Yok, benimle beş on dakika konuşmak lütfunda bulunursanız, ebediyen minnettarınız olurum.

Ustanın üzerinde hemen hemen sarsıcı, yıkıcı bir tesir yarattığımı derhal anladım. Yanakları yerinden oynadı, tebessümü büsbütün açıldı. Bana doğru eğilerek soluk külrengi gözlerinin bütün sıcaklığıyla...

— Kusuruma bakma evlad, dedi, bir misafire hor bakmak günahını işledim. Lakin sen benim torunlarımın en küçüğünden az kabacasın. Senin üzerinde ev sahibi olarak hiçbir hakkım yok, şayet birkaç saat için kendini bu acizin çıraklarından biri olarak saymak tenezzülünde bulunursan hem ustanı ihya etmiş, hem de işlediğim günahı nezdi ilahide⁸⁰ affa mazhar kılmış olursun.

Elini tutup öptüm.

— Sizin ebediyen çırağınız kalmayı en şerefli iş bilirim, Naim efendi amca, dedim.

Baştan aşağı titriyor gibime geldi. Elimi sıcak avucu içinde sıkıyordu. İki adım ilerde, artık tamamiyle rahat bir yüzle gülümseyerek bize bakan oğluna:

— Ramazan, eve haber sal, bu akşam muhterem bir misafirimiz var. Kuzu pilavı ve helva hazırlasınlar, dedi.

Sonra beni çekti, arka taraflarda yığın yığın ip çöreklerinin arasına götürdü. İki arkalıksız sandalyeye karşılıklı oturduk. Elim avucunda idi:

— Bak, dedi, dedelerimiz misafire bol ekmek ve aş ikram etmemizi bize emir buyurmuşlar. Allahın nimeti misafirle bölüşmek şartıyla bize ihsan ettiğini biliriz. Misafir beğenmezse ve naz ederse kendi bilir, ısrar etmeyiz, alınmayız, size layık değildi demeyiz. Bu, en büyük küfran⁸¹ olur. Fakirlere ve düşkünlere elden gelen hizmeti yaparız. Zira Ahi evren hazretleri: “Şayet bir çıplak adem görürsen sırtındaki libası⁸² soy, ona giydir. Sıra onundur” buyurmuş. Zenginlere, dünya işlerinde haris⁸³ kişilere iltifat etmeyiz. Debbağlar babası, uluların ulusu Mehmet Ali Mevci hazretleri buyurdu ki: “Ahinin ülfeti fukara ve miskinlerle ola. İkbale bağlü, fazla kisbe meyyal kimseleri meclisine sokmaya ve onlarla hemhal olmaya...”⁸⁴

Eğilip ip yığınlarının altından bir çekmece çıkardı. Tozlu kapağını açtı: İçinde birkaç siyah bez kaplı kitap vardı. Bunlardan birini açtı. Süt beyaz ipek kağıda doğru parmağını uzatarak lâ’l mürekkeple yazılı satırları okudu:

“Ahinin on sekiz dürüm gümüşü ola, fazla olmaya. Eğer bir dirhem fazlasın elde ederse fukaraya dağıta. Dağıtmaz ise babı tarikatten koğula...”

Naim Ustanın sesi gittikçe donuklaşıyor, gittikçe tıkanacakmış gibi ikide bir duruyordu. Parmağı kitabın yaprağına değmiyordu. Güya bu yaprak ipek böceğinin ham ağından dokunmuş da el değerse kopup dağılacakmış gibi, hafif nefeslerle yaprakları çeviriyor, belki de dünya yüzünde tek nüshadan ibaret olan bu eserin ruhunu bana vermeğe çalışıyordu:

“Ahi Evren buyurdu kim, esnaf ve ehli sanat insaf ile dürüle... Nizam dışı kâra tenezzül etmiye... Gerçi cezasın dünyada bulmaz. Ve gerçi ferih fuhur olur. Amma ukbada feleğin sillesin yer...”⁸⁵

Parmağını havaya kaldırmış, nurlu bir sayfayı beyaz badanalı duvarda okuyormuş gibi, gözleri karşıda, mırıldanıyordu:

— Hiçbir zaman müşterimizi aldatmadık. Evlâd ve eyalimizin⁸⁶ ekmeğinden gayri bir şey düşünmedik. Çırağı Allahın bir emaneti, kalfayı sanatın ruhu saydık. Günü, saatı gelince çırağın beline peştamali kuşattık ve kalfaya şet⁸⁷ bağladık. Kesemizin dibini önüne boşalttık, dükkanını açıp tezgahını kurduk; “hadi oğlum dedik, sana sanatta hüneri ve alış verişde namusu nasıl öğrettimse öylece çalış, kendir doku ve sat. Müşterin bol olsun...”

Parmağının ucuyla sağ gözünün pınarını bastırdı:

“Allah bizi utandırmadı. Velakin...”

Naim Ustanın başı önüne düşer gibi oldu. Donuk gözlerle yere bakıyordu.

Bekledim.

Sokaktan gelip geçenler vardı. Gümüşhacıköy’ün bu tozlu ana caddesini, baştan aşağı ipçiler kaplamıştı. Karşı dükkan, onun yanındaki, öteki, sırayla kangal kangal ipleri, yumak yumak sicimleri, çile çile kınnapları pervazlara asmışlar, müşteri bekliyorlardı. Türk kendir sanatlarının bu namlı merkezinde beş yüzyıldan beri ilerleyip gelişen bu merak uyandırıcı meşgalenin artık son günlerini yaşadığını işitmiştim. İki adım ötedeki Taşköprü’de bir kendir fabrikası açılmıştı. Zaten eski göreneklere göre yürümeğe çalışan sanat, artık ayakta duramıyacak hale gelmişti. Bunu kendileri de biliyorlardı. Fakat dedelerden kalma bir alışkanlığın demir çengeli, onları bu dükkanlara bağlıyordu.

Naim Usta inler gibi bir sesle tekrar konuştu:

— Dünya değişti, dedi, şimdi İstanbul piyasası namus ve sadakatle işlenmiş mala itibar etmiyor. İplerimizi de kendirden dokuyoruz. Ucuz olsun diye. O sırma gibi parıl parıl çilelerin yerini artık çamur renkli, karmakarışık ot demetleri aldı. Az dayansın, müşteri yenisini alsın diye üstelik urganlarımızı ilaç teknelerine basıp çürütüyoruz. Böylelikle renkleri biraz açılıyor ama, kuvvetleri sıfıra iniyor. Çok uğraştık, çok debelendik, “yapmayın, sanatımıza kıymayın yarın ahrette Ahi Evren’in yüzüne nasıl çıkarız?” diye kanlı gözyaşları döktük. Ne çare... O eşkıya tavırlı tüccar gelir, dikilir: “Senden sağlam ip istemiyorum diye haykırır, malını satacaksın, daha satacaksın. Yine satacaksın. Ben de ekmek yiyeceğim, sen de... Budalalığa lüzum yok.” Bilmez ki asıl budala üç beş kuruş uğruna insafını, haysiyetini satandır. Budala ona derler, dünyada ve ahrette...

Naim Usta ayağa kalkmıştı. Halsiz görünüyordu. Yine elimden tuttu, dükkanın önüne doğru yürüdük. Kolunun geniş bir hareketiyle iki keçeli⁸⁸ dükkanları gösterdi:

— İşte kepenkler inmeğe başladı, dedi, gidip dolaş, çoğu bizim kalfalığımızdan yetişmedir. Sağlam terbiye almışlardır. Bunların içinde hâlâ namuslu kalmış olan birkaç tanesi bugün, yine siftahsız kapıyorlar. İyice biliyorum ki...

Birdenbire geri döndü. Yere doğru kapaklanacakmış gibi sendeledi. Derin bir uğultuyla sesi gırtlağında düğümlendi:

— Gel gör ki, benim gibi yedi oğlanla on iki torunun ekmeğini düşünmek köpekliğinde bulunan birkaç esnaf, o tüccar olacak deni⁸⁹ dolandırıcının ağlarına düştük. İşte bak...

Eliyle dükkanının arka tarafındaki küçük kapıyı gösteriyordu:

— Orada, ilaç teknelerinin içinde dedelerimizin namusunu çürütüyoruz. Kireç kuyuları içinde Ahi Evren’in ruhunu öldürmeye çalışıyoruz. Mümkün mü, O ruh ölür mü? Ah bizler... Ah ekmek düşkünü bizler... Bakalım mezarlarımızda nasıl yatacağız?.. Bakalım nasıl sanat ulularını kandıracağız? Nasıl?.. Nasıl?..

Naim Usta, damasko kaplı dededen kalma koltuğuna kapanmış, torunlarının en körpesine yakışır, bir saffet⁹⁰ içinde hüngür hüngür ağlıyordu.

GEORGİ KARASLAVOV

Hayata Doğru

Üç gündür, iş aramıyorum. Yok, yok takatsiz kaldım artık. Oturup düşünüyorum: Çaresi yok. Bilincimi ele geçirmek üzere, beynimin bir duvarını delmeğe uğraşan bir şey var, ama onu durdurmağa çalışıyorum. Boş oturdukça, pek garip düşüncelere dalıyorum. İrademin gitgide nasıl kırıldığını hissetmekteyim. Bunca gün beni bu kadar derinden, bu derece ürkünç biçimde zorlayan şu şeytana en sonunda bir çıkış izni verip bir karar alıyorum: Bu sefil hayattan yakayı kurtarmak için, bu alçak dünyadan tamamiyle çıkıp gitmek üzere intihar etmeli... Ha benle olmuş, ha bensiz... Böyle düşününce, şaşılacak bir şey oluyor: az önce buna benzer belli-bellisiz bir düşünceyle bir yaprak misali titrerken, şimdi keyfimce hâlâ elde bulundurduğum o şeyi kendi elimden almağa azılı bir katilin soğukkanlılığıyla karar veriyorum. Sonra, bir kimseyi heyecanlandırmak için bu gebekli midir ki? Hısım-akraba mı? Kimdir bunlar, nerdedirler? Zaten buna benzer düşüncelere dalmam gereksiz. Başkalarını düşünen, kendini de düşünür. Ben kendimi de unutmak için, kimseyi düşünmiyeceğim. Tereddütsüz, kesin olarak izleyeceğim bir amacım var artık. Kendimi asmak; vücudumun acılarını, aklımın işkencelerini arttırmak, demektir. Dilenmek desen, yapamam; hırsızlık, ah, ne büyük bir memnunlukla çalabilirdim, ama mal sahipleri bunu önceden kestirmişler: Her yerde tetikte duran polislerle jandarmalar, kendilerine atılan ekmek kırıntılarına karşılık, insanı bir et parçası gibi didik didik etmeye hazırdırlar.

Buruşuk bir cıgara kutusundan ufak bir mukavva kesip sert bir elle şunları yazdım: “Açlık ve sefaletten bunalan şu kanlı yeryüzünde yaşamak istemiyorum artık.” Dışarı çıkıp ilk sokağa uzandım. Lülin dağının yaygın yeşil etekleri güneşi yutuyordu. Pek yakında erguvan-menekşe rengi karışığı son ışın, bir son nefes gibi kopup gidecek, benim son günüm de sönüp tükenecek. Ancak bu düşünceyle ölümün soğuk terleri vücudumu dondurdu. Son günüm ha! Kendi gözlerimle ölüme bakıp onu selamlamak, bize bol bol verilen tek şey: tozlu havaya vücudunu son kez koyvermenin saatını bilmek, gözlerini ebedi olarak yumacağın yeri kendin tayin etmek, korkunç bir şey bu, korkunç ve tarifsiz! Gençliğin sesini boğdum, ölümüm nasıl olur, acaba, diye düşünüyorum artık. Ölüm ağır olacak, çünkü hayat verici hava akımını keseceğim küçük şal, kalın ve kabadır. Ama benim için hepsi bir. Ufak, küçücük bir sicim olsaydı –boynum esasen pek fazla incelmiştir,– ne saadet, ne büyük mutluluk! Bilseydim imkanlarım elverdiği sırada, kuruş kuruş para biriktirir, bununla şimdi bembeyaz, dümdüz bir sicim alırdım...

Yürümeğe devam ediyorum, sallanır gibiyim, ama artık açlık duymuyorum. En tuhaf düşüncelerden bol bol doğan o son izlenimlerle meşgulüm. Yüksek, yeni inşa olunmuş bir yapıya bakıyorum: Örümcekler gibi, birtakım külrengi insan suretleri inip çıkıyor, bir-iki günlüğüne sağlanmış bir parça ekmek için onları hiç kıskanmıyorum, fakat bu sarayın sahiplerince vücudumdan emilmiş kanlı ter damlasının özellikle hangi tuğlada soğumuş olduğunu kendi kendime soruyorum; bir sürü öğretmen, papaz, gazeteci bunun böyle olduğunu, ebedi olarak da böyle sürüp gideceğini temin ediyorlar. Ben bir parça ekmek, bir ekmek kabuğu bulamazken, bunca ekmeğin neden fırında durduğuna şaşıp kalıyorum; bu bana bir lütuf olarak değil de kendi emeğimin karşılığı olarak verilecek.

Tıpkı bir gölge gibi, yavaş ve hafif adımlarla yürürken kendi kendime soruyorum: Soğuk, vakitsiz bir mezara çıkan bu parke ve asfalt yollar neme gerek benim? Bunun yerine ben tozlu bir köy yolunda fabrika ya da tarlaya sevinçle koşmak isterdim; orada geniş omuzlu, güleç gözlü neşeli arkadaşlar beni bekler durur. Şurada serin, konforlu bir restoranda şişman bir bayan köpeğine pişmiş et ısmarlamaktadır. Hey, ben size tükürüyorum, her şeyinize tükürüyorum, anlıyor musunuz?!.. Gerçekten, sessiz, fakat derin bir öksürüğe tutuluyor, boğuluyor, yaya kaldırımına tükürüyorum. Çantası sırtında bir delikanlı dönüp lakayt, hor görerek bana bakıyor. Vereme yakalandığımı, hekime gittiğimi sanıyordur.

Otomobiller, motosikletler, faytonlar yanımdan vızıldayarak hızla geçip gidiyor. Trafik polisi yön gösteriyor. Hey, polis efendi, ben bir suç işleyeceğim! Seni alaya alıyorum, çünkü sen bunu bilmiyor, hoş olmıyan bir haberden toplumu kurtarıcı tedbir almıyorsun: İşsiz-güçsüz gezenin biri kendini asmış... keyif için. Yarın sen kurulu düzeni bozduğum için hakkımda zabıt tutacak, izinsiz olarak kendimi astığım için bana ceza yazacaksın. Tabii, cebimde para bulamıyacaksın. Hey! Pürüzsüz kınnapla örülmüş küçücük bir sicim alacak kadar param olsaydı, ne kadar memnun olurdum!..

Köprüyü geçip çam korusuna doğru kıvrılıyorum. Akşam, ateşli gök musluklarından fışkırıp gürültülü şehre dalgalar halinde akıyor. Elektrik kordonu aşağıya bükülüp geniş bulvarın bitiminde kayboluyor. Bugün iş günü, yukarıda canlılık yok. Orman sakin. Belki de kötü insan nazarlarında barınak arıyan, mutluluk ve hiçlikten sarhoş bir aşık çifti ürkütebilirim. Yavaş yavaş yukarı çıkıyorum, çünkü ayaklarımın gücü büsbütün kesildi. Dönüp bakıyorum. Şehir kaynaşıyor. Yola devam ederek hayatıma son vermek üzere sapacağım noktayı karanlıkta arıyorum. Yeter artık. Bir tesadüf olarak bana engel olabilecek herkesten epey uzağım. Hafifçe titremeğe başlıyorum. Belki de bunlar, büyük yaşam susuzluğunun son çırpınışlarıdır. İşi oluruna bıraktım artık, hayata doyamadığım halde. Başkaca çıkar yol bulamadığım için, intihar edeceğim. Son kez olarak dönüp şehre, hayatımı emen bu deve bakıyorum. Senin suratının üstüne tükürüyorum, ey canavar! Senin ikiyüzlü ahlakından, senin batakhanelerinden tiksiniyorum; oralarda satılmış kızkardeşlerimizin önünde senin ahlaksız, müreffeh sakinlerin şampanyaya çevrilmiş kanımızı akıtırlar!.. Ruhumda derin bir eserin teli titreşiyor: Kendi zulmünün yıkıntıları altında çöktüğün günü, insafsızca ikiyüzlülüğünün maskesi altında acı çeken kardeşlerim ve kızkardeşlerim için iyilik ve mutluluk çiçeklerinin açtığı günü göremeyeceğim. Bu akşam hayatıma son vereceğim. Yarın senin efendilerin çeşitli parti organlarından haberi duyacaklar, satılmış gazeteciler şöyle yazacak: “Bu yıl intiharlar çoğaldı... Dün gece X.. adında bir delikanlı...” Tam olarak ne yazacakları hiç önemli değil. Ama ben, nefis bir un reklamının ya da birinci kalite, ünlü eşsiz bir çikolata ilanının yerini alacak ya da onu geciktireceğim. Ben... bir reklamın... yerini tutacağım... sizin sarı gazetelerinizde... Ancak, benim hayatta kaderim bu mu olacaktı?!.. Küçük bir gazetecilik sansasyonu yaratmak ha! Arkadaşlarımın kahvaltı için birer simit alabilecekleri son kuruşlarını ellerinden almak ha? Satılmış gazetecilerin keselerini doldurmak ha! Yok! Bu beklenmedik düşünce coşkunluğu ile şaşkın, geri çekildim. Tatlı bir ses bana hayatın kanlı masalını fısıldadı. Bacaklarım istemiyerek bükülüyor, bir ceset gibi yere yıkılıyorum, ilkyazın nefesini bilinmez bir sezişle duyuyorum. Gece, günün sıcak dalgalarını savuruyor. Ağaçlar hışırdıyor, orman bir hayat türküsü çağırıyor.

Bütün vücudum titriyor. Gizli bir ifşa⁹¹, bilincimi ele geçirip dinçleştiriyor. Her şeyi açıkça, basitçe görüyorum. Geri dönüş mü? Asla!

Hayat yalnız orada mı? İnsanlar yalnız orada mı yabanıl, açgözlü, kötü insanlar... Kurtuluş yalnız darağacında mı? Başka bir dünya daha var: sessiz, sakin, karanlığa ve sefalete gömülmüş, fakat samimi! Orada, onun göğsünde lekelenmemiş değerlerle henüz kendini göstermemiş, uyandırılmamış güçler uyumaktadır. Oraya gidip kara, köleleşmiş, namuslu emeğin acılarını ve sevinçlerini paylaşmak isteyeceğim. Daha sonra onun rüyasının basit sırrını açıklayacağım, soylu sıcacık yüreğine cesaret ve inanç aşılayacağım, bu arada kendi hayatımın acılı masalını anlatacak, göz kamaştırıcı ışık ve yaldız altında aç ve yalınayak, serserice dolaşan, saraylar yaptıkları halde açık havada, toprak üstünde yatıp uyuyan şehirdeki talihimizin, yolumuzun hep bir olduğunu söyleyecek, onları ters yola, doğruluk ve yenileşme yoluna götüreceğim.

Geleceğe umut ile günümüzün yararına derin inanç, vücuduma yepyeni güçler katıyor. Hoşçakal! Hayatımın anlam ve amacını sezmek için, ölümün kıyıcığından geçtim ben...

Çeviren: Türker Acaroğlu

NEZİHE MERİÇ

Marangozdur
Adı Ahmet Ustadır

Öyle çok konuşuyorum ki, evimin her yanını, sözcükler, tümcelerle dolduruyorum.

Boyum kısa ama, farketmez. Bıyıklarım gür, sesim kalın. Bana yeter. İki çocuğum var. İki güzel kız. Bir de kedimiz Mırnak. İşte mesele. Karım sessiz. Soluk. Sıska. Güzel olmak kolay değil. Yoksul ama iyi. Çirkin ama yüreği temiz. İşte en önemli mesele.

Evimiz, kentin fakir mahallerini saran binlerce, milyonlarca evden biri. Gösterişli, görkemli bir yaşayışımız yok elbette. Olsun. Ben konuşmamla, tüm kenti, evleri, insanları, çiçekleri, belediye başkanının işlerini, dolmuş şarkılarını, gecekondularda rastladığım çirkin pembelerle yeşilleri, pazar yerlerindeki kaygılı kalabalığı, çok büyük bir süpermarkette çok küçük bir pakete beşyüz papel ödeyen bereli adamı, bir vida bulabilmek için görkemli Fatih Camisinin çevresinde geçirdiğim üç saat yirmi dakikayı, meşenin güzel rengini, cevizin cilasını, formika belasını durmadan dinlenmeden en ince ayrıntılarıyla dolduruyorum evime. Yeni çıkan konserve çeşitlerini anlatıyorum...

Konserve fabrikasında da çalıştım abi. Berber yanında da, kamyonlarda da... Çalıştım ama, fabrikada kendimi fabrikatör saydım, berberin yanında kuaför, kamyonlarda nakliye şirketinin sahibi... Dalgamı hiç bozmam abi.

Ne demiştik, konserve çeşitlerine meraklıyımdır. Yeni çıkan konserveleri anlatıyorum benim nasipsize. Hemen arkasından, konservenin zararlarını sıralıyorum. Yaz gelince, diyorum, kızlar hayran ağzıma bakıyor. İkisi de. Bir de Mırnak. Ben elimde çekiç çivi evi onarırken, onlar da peşimde dolaşıyor. Papatyalar açınca, diyorum, üstümüzde gök, gök mavisi, önümüzde deniz, deniz mavisi... Çimenler kendi renginde, yani yeşil mi yeşil, diyorum. Gideriz kırlara... Kızlarda bir sevinç! Mırnakda bir koşturma... Evin şenliğine doyum olmuyor.

Yoo, ben onu bunu bilmem. Ben çocuklarıma düşkünüm. Önce ailemi düşünürüm. Geçimimi sağladım mı... Yok abi, çalışmaktan yılmam. Benim yılgınlığım... Boşver!

Kızlarda bir cıvıltı. Yaz gelende, kırlara gidende, papatya toplayınca, arasına gelincik koysunlar mı koymasınlar mı!

Ulan ressam mısınız köpoğluları!

Bana göre hava hoş. Çakıyorum kapının arkasına bir çivi, iki çivi. Asıyorum pantolonla meşini.

“Bir askı alıver dediydim be Amet’im,” diyor benim karı. Dünyanın en iyi kadını. Sessiz. İçli. Alamadım bir türlü. Gidip Pazartesi pazarının oradan alacağım. Çocukluk arkadaşım var orada. Bizim mahalleden. Gelgelelim ta geçen yazdan kalma bir borcum var. Çok değil. İki sehpa aldıydık. Ar ediyorum. Denkleştirip ödeyemedim. Ben borçtan yılarım abi.

Bebeler tartışa dursun bebece, geçiyorum pencerenin önüne. Dışarda bizim fakir Hüsambey sokağı...

Ne bey sokağı ya! Ulan Neyse...

Akşam buraya karanlık karanlık iner. Bir sövgü gibi. Çirkef sularıyla, farelerle, elleri ayakları kirli, sidik kokusu keskin, sağlıksız çocuklarıyla. Durma yanmış yağda soğan kavurur kadınlar. Paslı tenekenin soğuk suyuyla yıkadıkları için, oralarını, hep hastalıklı, sancılı. Erkeklerin çoğu renksiz, uzun dişleri bozuk, kirli... Ben bu çirkinlikleri sokmam evime. Çekerim Sümer’in⁹² çiçekli perdesini herbir fakirliğin üzerine. Karımın makinesi olmadığı için, elinde ince ince dikmiştir tüm büzgülerimizi. Perdede, minder kenarlarında, kızların entarilerinde. Hep iğnenin ucuyla, düzgün, güzel büzgüler büzer o. Gözleri, öyle çekingenlikle dolu bir mavidir ki; su damlası gibidir. Bu pis mahallede yazık oluyor onun sarı saçlarına biliyorum. Kurtaracağım onu buradan.

Yok abi, düş değil. Düş kuran bizim pederdi. Kendisi yüksek memur ya, benden de ille ya kaymakam ya vali çıkaracak. Ulan olur mu! Ben çocukluğumdan beri tahta kestim, tahta çaktım. Vurgunum ben tahtaya abi. Adamın biri, benim gibi biri, ‘Ağaçların öyküsü’ koymuş dükkanının adını. Bayıldım. Git bak abi, Moda’da. Kime sorsan gösterir. Anlasana bu çocuk zanaatkar olacak. Yok, ille okuyacakmışım. Okuyamadım işte olmadı. Ben okuldan kaçtım, peder bastı sopayı. Ben gene... İşte orada, boy fıkarasıyım ben. Rahmetli anama çekmişim. Pederde boy iki seksen; kilo doksan. Adamda bir canavar ruhu var ki anlatılamaz abi. Sille, tekme, tokat, bizi okutmak için. Olmadı. Kaçtım sonunda evden de... Ah anamın gözyaşları! Onun benim yüzünden ezilişleri, bitirdi beni. Peder bize sopayı çekerken, anam köşede rengini uçurur, başlardı heyecanından, acizliğinden hırkasının eteğini burmaya. Telaş içinde abi... Eteği ucundan tutar, parmaklarının arasında, burup burup açar. Hey garibim be! Hasret gitti tek evladına. Peder şimdi altmışında, üçüncü karıyı alıyormuş.

Düş gücü dedik de, o bizim kızlarda. Bakarken yüzlerine, şaşıp kalıyorum. Böyle pembe yanakları böyle büklüm büklüm sarı saçları nasıl yaratmış yaradan. Gözleri de, analarının gözünün eşi: Göçmen mavisi. Tırnaklarını dibinden keseriz. O küçücük elleri! Yıkandıkları zaman sobanın başında, ben götürür leğeni dökerim, anaları saçlarını sıkı sıkı örer. Beyaz boncuklu tülbentle bağlar, yanyana yatırır. Bırakır kızlarla boncuklar, bir de Mırnak güle oynaya uykuya dalsınlar. Gülmeyin demez, konuşmayın demez.

Peder, ben daha na şu kadarım, “Ağlama ulan, vururum namussuzum!” diye bağırırdı, abi. Altı yedi yaşıma gelenece altıma doldurdum. Anamın çektikleri!

Kızlarımın gecelikleri Sümer’dir.⁹³ Bol renkli, bol büzgülü. Yıkanıp geceliklerini giydiler mi, melek gibi olurlar. Eh, benim işim ağır iş. Bozar elleri, tırnakları. Kıyıp da, kızların yanaklarını okşayamam bu ellerle. Öperim saçlarını koklaya koklaya. Çünkü, dudaklarım yumuşak. İncitmez kızlarımı.

Öyle. Ben titiz adamım abi. Evimiz temizdir. Kapının eşiğine dek uvar bu benim garip. Evimin etini sütünü eksik etmem. Benim zanaatım var. Çalışmaktan kim yılar! O yılsın benden...

Düş mü dediydik? Ha! “Baba bayram ne vakit?” “Baba elma şekeri alacan mı bayramda?” “Baba, pazar günü, gidip denizin kenarında oturacaz mı?” “Baba bez bebeklerimizin de gözü mavi boncuktan olsun mu?” “Baba bize helva alacan mı?” “Baba bugün bize kadınlar geldi. Biz çay kaynattık.” “Baba bize gökyüzünün padişahını anlatsana.” “Baba bize papatyaları anlatsana.” Ben konuşurum, onlar konuşur, ben konuşurum onlar konuşur... Benim garip dolanır ortada. Hem sofrayı kurar, hem güler durur. Sevinir, şükreder. Kimseye bir zararımız yok. Ben şen adamım. Çekerim Sümer’in çiçekli perdesini dünyanın üzerine, oturur, namusumla kazandığım ekmeğimi yerim çocuklarımla. İyi yemek pişirir benim göçmen kızı. Her akşam pişen yemeğin mis kokusunu doldurur evimize.

Ama bi çeşit, ama yanında pilavı. Ya da höşmerim. Rumelili benim karı abi. Haa, Allah ne verdiyse. Bin şükür...

Durgunlaştım ya. Durgunlaşırım elbet. Önce, günün yorgunluğunu getirmişliğim var eve. Yaşadığım günün tümü insanlarla dolu. Ucuz, kirli sentetik giysilerinin içinde kaynaşıp duran bir kalabalık. Yokuşlar, ara sokaklar, otobüs sahanlıkları, tıklım tıklım, işportacıların, çöplerin, sanayi çarşısının dumanlarının, klakson seslerinin uğultusu var kulaklarımda. Üç kuruşa aldığım kereste, oldu yüzonüç kuruş. Eskiden.

Aldırma abi. Geçmişin adı ne? Mazi! Yenmişinki? Kuzu. Sen şimdiye bak. Geçenlerde Çamlıca’ya bir akrabaya gitmiş bizim karı, kızları alıp. Mırnak evde... Akşam eve geldim ki...

Güneş açmıştı o çekingen mavi gözlerinin göğünde. Hem kaç güneş. Dünya güneşinin lafı mı olur, insanın sevinci, umudu, düşleri vurduğunda gözlerinin içine... “Aman be Amet’im,” dedi bana, daha atmadım adımımı kapıdan. Şaşırdı fileyi nereye koysun, kızları, Mırnak’ı nereye kışalasın. Pencerenin önünde beni beklermiş meğer. “Bir tepenin üzerinde otururlar ki nasıl tepe. Ben saydım tam dört fıstık çamı na şöyle çadır gibi, sen de on tane. Aman be Amet’im, şaştım kaldım be Amet’im. Arkası silme defne çam ne istersen. Denize nasıl bakarlar bilir misin? Yukarlardan. Hey Rabbimin kudreti! Gecekondu değil saray; çayırı çimeni de sayarsan. Ah be Ahmet’im!”

Ah be abi! Bi kurtarsam şu benim güzel kızlarımla, bu iyi yürekli, şükürlü karıyı şu sokaktan...

Alıp şenliğimi, kızlarımı, garip kadınımı, çıksam dağlar başına. Mırnak? O da! Eyvallah! Beslerim. Ciğerini eksik etmedim daha... Bulsam bir gecekondu. Helası dışarda olurmuş. Olsun. Tavanı yıldızlarla dolu ya!

Ulan iste be Ahmet! İsteyenin bir yüzü...

Damı akarsa! Sıvarım be. Bu eller Ahmet ustanın elleri. El bunlar el! Suyu yok. Taşır benim karı. Cehennem kapısında deseler, gider bulur suyu. Fıstık ağaçlarının arasından da doğdu muydu ay!

Kafam karışık abi. Böyle bir şiir mi okurdu ne bizim peder kafayı çekince. Ulan! Babamdır diyemedik hayatta.

Bataklık bu Hüsam Bey Sokağı. Ben bataklıkta bir Ahmet ustayım. Grev nedir bilmem allahıma şükür. Sendika bilmem. Bir dükkanım var benim çarşıda. Köşe başında. Yadigar ustamdan. Ustam mı? Ustam ünlü şanlı Aliş ustaydı. Allah rahmet eylesin, yattığı yer nur olsun. Bağırırdı bayırın altından karısına: “A be kakulanım, açasın kapıyı, gelmiştir Aliş ustan!” Aldı beni yanına. Vurdu testereyi, vurdu zımparayı, tornaladı, cilaladı adam etti. İki de tokadı var yanağımda, okkalı. “Al,” dedi, “Nazlı kızımı da nikahladım sana.” Göçtüler gittiler. Kaldı köşebaşındaki kapısı aşı boya dükkan bana. Sanayi çarşısı batsın, benim dükkan batmaz. Neden batmaz, çünkü helal maldır. Dualıdır.

Rakı makı içerim diye beni dinsiz mi belledin abi? Yorgunum içerim, sevinirim içerim. Aliş ustam da içerdi. Hemen her akşam. Allah benim yüreğimin başında.

Din demek insanları sevmek demek. İnsanları sevmek demek, hileci olmamak, sevmenin tüm kurallarını yerine getirmek demek. Geri yanı vız gelir bana. Ben anlamam öyle duvar yazısı haykırmaktan, sokaklara dökülüp. Anlatmaya çalışsın Ramiz ustanın oğlu istediğince. Dişleri çürük. Ateşi var her zaman. Hasta bu oğlan. Aç. Grev! 92 gün bugün...

İki üç gündür kafam karıştı abi. Akıllı oğlandır bu Ramiz ustanın oğlu. Bu grev denilen kıyametin de, insanları sevme işinin içinde olduğunu söyler durur. “İnsansan,” dedi bana, “omuz ver açlığa karşı savaş açan, hakkını arayan kardeşlerine,” dedi. “Yok abi,” dedim, “beni açmaz. Ben anlamam,” dedim. “Anlayacaksın. Ben sana anlatacağım. Sana bunu anlatamadan ölmeyeceğim,” demez mi. Neymiş lan bu, bu denli önemli. Gözleri ateş gibi yanıyordu. İçime bi sızı düştü abi, namussuzum. Uyku tutmadı dersem inan o gece. Yarın, “Gel arkadaş,” diyeceğim. “Anlat abine bakayım...” diyeceğim.

Ramiz usta var altmış beş yaşında. Onun aklı nerede... Bir gün görmemiş şu dünyada. “Hiç fazladan ekmek alamadım oğlum eve. Hep ucu ucuna. İşte benim yaşamımın özeti,” dediydi bir akşam bana. Hey komomist Ramiz Usta Hey! Öyle derler ona.

Yok abi. Kafayı bozmaya gerek yok. Patron da benim, işçi de. Kendim kazanır, kendim yerim namusumla. “Devlet bir yüce kuştur,” dediydi ustam bana. “Osmanlıdır. Koca Gazi Mustafa Kemal Paşa’dır. Paşaların paşası İsmet Paşa’dır. Şimdi de var bir Ecevit. Ötekileri sayma...” dediydi. Hükümeti sorarsan abi, hükümet demek abi, polis demek, karakol demek, candarma demek. Yalan mıyım abi? İşte benim kafa bu kafa. Babamın polisleri vardı abi. Ben bilirim polisleri, çizmeyi ve tekmeyi...

Ustam Aliş ustaydı. Kızını, işini, dükkanını bana bıraktı yadigar. Ne yüce kuş ol yükseklerde kanat ger, ne karınca olup, toprağın dibinde dirlik ara. Şu ellerin var ya şu ellerin, bir onlara, bir de yüreğindeki Allaha güven dedi bana.

Allaha şükür be abi! Durumum iyidir. Sağlığım yerinde. Bu böyle oldukça, çalışır çıkarırım kızlarımın, karımın ve Mırnak’ın nafakasını taştan.

Hükümet mi al sana vergi. Ev sahibi mi? Ayın birinde trink! İstanbul havasıyla manzarası da bedavadan hem de cabası.

Eh, ben şen adamımdır abi. Napacaksın. Başka türlü çekilmez bu dünya. Üzülmez olur muyum abi. Bendeki de vicdan. Çarşı esnafı kan ağlıyor. Yaşanacak gibi değil. Karıştı dünyanın işleri. Çok karıştı abi...

Benim anlamadığım, şu anarşinin manarşinin ne demeye geldiği. Millet neden birbirini kırıyor. Köylerdeki kan davası İstanbul’a indi. “Anlatacağım ben sana,” diyor Ramiz ustanın oğlu. Anlatacakmış!

Ramiz ustanın oğlu dedim de, çok konuşurum doğru. Ben neşeli adamım abi. Doğru da, yaşlandım be abi. Yaş otuziki. Unutuyorum soracağımı bile bile. Bir laf etmiş arkamdan Ramiz ustanın oğlan. Demiş ki... Neydi yau?

Grev açı oğlan. Grev açı. Çoluğu çocuğu da. Perişan. Üç ekmek yolladım evine geçen gün, yarım kilo da kıyma. Adımı vermesem almazlar. Yerin dibine geçtim. Gönlüm gani. Elimden gelse, dağı taşı şeker yapar dağıtırım çocuklara.

Ha, buldum be abi, tamam. “İlkel” demiş benim için. Ne demek bu? Küfür mü? Sanmam. İyi çocuktur. Temiz çocuktur. Saygıda kusur etmez ama...

TARIK DURSUN K.

Biz İnsanız

Vardolaya batırdığı iğneyi sinirli sinirli çekti geçirdi; iki kolu boyunca balmumuyla mumlanmış ipe asılıp gerdi.

Durdu; küçük bodur masanın üstünden gözleriyle çekici aradı. Tam karşısında, arkalıksız hasır bir iskemleye çökmüş sarışın kalfa; dikişi bitirmiş, ağızları kapıyor, sarışın kalfanın yanı başındaki —kocaman ormandan bir saçlarını ipe tutturmuş— öbür kalfa da yaldızlı taban astarlarını çirişliyordu.

Her iki kalfasına da kaçamak kaçamak baktı. Ağzını az çarpıtıp yere tükürdü.

Odanın tavanına yakın bir yerden içeri günışığı giriyordu. Doğrulamasına geliyor, odayı bıçakla kesilmiş gibi ikiye bölüp bodur masanın altındaki dört köşe gaz tenekesinin kirli, kahverengi suyuna çarparak kırılıyordu.

Yan bölmedeki pencere büyüktü. Uzağından deniz, cetvelle çizilmişcesine doğrulanmıştı. Pencerenin bir pervazından öbür pervazına minicik, insanın serçe parmağından da ufak, beyaz bir körfez vapuru geçiyordu.

Sarışın kalfa elindeki sağ teki sol tekle değiştirdi, yenisini zorlanarak kalıbına oturttu.

Usta boşalan çekici aldı, ağzına şişman çivilerden doldurdu, çakmaya başladı.

Gün, büyük pencereye döndü, geldi: Usta işi bıraktı. Elindeki falçatanın tersiyle alnındaki terleri topladı, ayakları dibine silkeledi. Öbür iki kalfa daha bir süre başları işlerine eğik, çalıştılar. Usta, gıkı çıkmadan onları gözledi epeyi, sonra:

— “Acıkmadınız mı siz?” dedi.

İki kalfa başlarını kaldırıp konuşmasız ustalarına baktılar, yine konuşmasız, sıcacık ustalarına gülümsediler.

O oldu, ustanın gözlerindeki oturgan kırmızılık azaldı; açıldı, duruldu.

— “Hadi...” dedi. “Gidin Emin’e de, doyurun karnınızı... Sorarsa, İbram Usta, çocuklar bu öğün de yesinler, bugün haftabaşı... merak etmesin diyor, dersiniz...”

İki kalfa yavaşça sandalyelerinden kalktılar, odadan çıktılar. Usta oturduğu yerden, onların alçak sesle konuşarak merdivenlerden indiklerini duydu. Sonra masanın sürgüsünü çekti, buruş buruş bir gazete parçasına sarılmış bir sokum ekmek çıkardı, masaya kodu. Eğildi ardından, döşemeye doğru çabuk çabuk seslendi:

— “İsmal!.. Hey, İsmal!..”

Aşağıdan karık bir ses yankı gibi karşıladı:

— “Buyur İbram Usta?”

— “Bir demli yapıver de çocukla gönderiver yukarı...”

Kısa bir duraksınma oldu.

— “Peki!..” dedi karık ses. “Peki... Şimdi!..”

Çok sürmeden yalınayak başı kabak bir oğlancık, elinde bir askı, askının içinde kopkoyu çay dolu bir bardakla kapıdan girdi. Bardağı masaya kodu, ama gitmedi.

Usta başını döndürdü, oğlana baktı, oğlan da ustaya.

Çocuksu bir sıkıntıyı görünmez omuzlarında yüklenmişti.

— “İbram Usta... Ustam dedi ki... İbram usta, çay paralarını ne zaman verecekmiş, diyor, bir sor dedi...”

Ağırlığını bir ayağından öbürüne aktardı.

Usta ağzını keskince çarpıtıp yine güldü, bir bulutluluk ardından gözledi oğlanı:

— “Şimdi...” dedi. “Birazdan iş teslim edeceğiz mağazaya.. O zaman... Hakkı bey verecek haftalığı, biz de İsmal ustana vereceğiz. Tamam mı?”

Oğlanın yüzü aydınlandı:

— “Tamam!..” dedi.

Hiç durmadı, döndü gitti sonra.

Usta bir cigara yaktı, dumanı bir çekiş çekti, tıkanacaktı. Boğazını karıdı, yere tükürdü, balgamı ayağıyla ezdi.

Çayın son yudumunda kalfalar geldiler, yerlerine oturdular.

Saat üç olunca kalıptan çekilmiş son sekiz çifti dizelediler: Usta deri önlüğünün üstüne damalı ceketini giydi, bitenleri kargı sepete doldurdu; çıktı.

Arazöz demin caddenin bir başından girmiş, bir başından çıkmıştı; taşlar ıslak ıslak parlıyor, sıcaktan tütüyordu. İki yanda iki sıralıklı ağaçlar toza boğuktu.

Kavaflar içine saptı, acelesiz yürüyordu: “Altmış dört çift yapıldı. Yüzyirmiden ne eder? Bir liradan olsa, altmış çiftimiz altmış lira... Yirmi kuruşumuz var geride; altmış tane yirmi kuruşumuz...”

Hakkı beyin çocuk irisi çırağı mağazanın vitrin camını siliyordu. Tam karşıda büyük bir resimde bir kadın oturmuş ayakkabı giyiyordu; eteklerini korkusuzca sıyırmıştı, çoraplarının bittiği yerden koyu bir pembelikte bacakları ansızın ağarıveriyordu.

Tam içeri girecekken, kadına baktı; kadın da ona, bomboş gülümsemesini sürdürdü.

Camı silen çocuk:

— “Mer’aba İbram Usta...”dedi.

— “Mer’aba İsmet!..”

Kadın gözlerini çevirdi ondan.

Usta mağazadan içeri girdi, gözlerini boşlukta dolaştırdı: Hakkı bey kasadaydı. İncecik, kupkuru, resim yüzlüydü. Ustaya kaşlarını birleştirerek baktı, tedirgin tedirgin soludu yerinde.

Usta kolundaki kargı sepeti indirdi, yere bıraktı:

— “Hepsini getirdim...” dedi. “Dört glase kapalı, öbürleri açık...”

Hakkı bey sarkık dudağını çekti, emdi. Yeniden soludu, Usta o soluğu yüzünde duydu.

— “Bakayım şu son yaptıklarına...”

Kasadan elini uzattı: uzun, bir deri bir kemik parmaklarını açtı. Usta bir çift açık piyantayı çıkardı, gösterdi. Hakkı bey, inceden inceye inceledi çifti; alt dudağını bıraktı, sarkıttı.

— “Eh...” dedi. “Eh, bir dereceye kadar... Fakat makinanınkilere benzemiyor hiç...”

Ustanın rengi çözüldü.

— “Benzemez de...” dedi. “Bu, bizim ellerimizden çıkma, makinadan değil...”

— “Öyle ama... Makina çiftini doksan beşe indirdi, siz hâlâ yüzyirmidesiniz...”

Araya bir suskunluk düştü. Usta yutkundu, ellerini açtı, kapadı.

— “O makina...” dedi. “Makina... O doksan beşe de yapar, seksene de... Hatta yarım kağıda da. Makina o çünkü. Yemek yemez, su içmez..”

İçini çekti. Dokunsalardı bir...

— “Sonra...” dedi. “Sonra çoluk çocuk... Biz insanız da... Makina öyle değil ki... Yemek yemez, su istemez. Sonra çoluk çocuğu da yok hiç...”

Falçata çiziği ellerini kavuşturdu.

— “Biz..” dedi, kaldı.

Kırmızı entarili bir genç kız vitrindeki süslü papuçları gözlüyordu; bir ara içeriye de baktı. İsmet, sile sile, camdan kıza doğru sokuldu, kız hemen azıcık uzaklaştı.

Hakkı bey:

— “Bilmem...” dedi. “Bak, açık açık söylüyorum ben, darılmaca, kızmaca yok. Biz de insanız tabii, biz de ticaret yapıyoruz. Kazanmak varken... Değil mi? Bu yüzyirmibeş, ağır geliyor. Onu dokuzu bu. Sen evvel eski adamımızsın... Sonra... İyi işçisin de... Seni kaybetmek istemem... Eğer makinanın fiyatına... Bak iyi düşün taşın... İşine gelir de elverirse... yapabilirsen... Mesele yok. Yine devam...”

Ustanın kaşları bitiştiler, tam burnunun üstünde bir şey zonk zonk attı.

— “Yani doksan beşe mi?”

Usulla güldü.

— “İyi ama, buna imkan yok ki... Hiç imkan yok. Sonra, günde kaç çift çıkarabiliriz biz? Sen makinaya ne bakıyorsun! O çıkarır, biz...”

Hakkı bey başını çevirdi, yandan burnu kapkalın bir çizgi gibi göründü ustaya.

— “Bilmem işte...” dedi. “İşine gelirse dedim...”

Göz göze geldiler.

Usta sinirden tir tir titreyen bir sesle:

—“İşime gelmez...” dedi. “Yapamam, yüzyirmiye bile idare etmezken... Doksan beşe hiç yapamam. Varsın makina yapsın, ben yapamam...”

— “O halde hesabı keselim, olsun bitsin...” dedi Hakkı Bey.

— “Keselim...”

Hakkı Bey kasasına döndü, açtı, bir tomar para çıkardı; alışkın alışkın saymaya başladı. Sessiz bir çabuklukta makina gibi sayıyordu. Desteyi bitirdi, ustanın önüne sürdü. Usta paraları aldı, saymadan cebine soktu, boş kargı sepetini koltukladı, yürüdü.

Gönlü bulantılı, kabarık; fabrikanın önüne geldiğinde ağzının acı suyunu duvar dibine çömeşip tükürdü. Yıkılmayayım diye de duvara tutundu. Elinin altında ansızın içerde gürül gürül çalışan makinanın o taştan geçen sarsıntısını duydu.

İki elini dayayıp bastırdı, sarsıntı bu kez iki elini de hınçla geri itti.

TAHSİN YÜCEL

Fonguraf

“Ilık bir yaz akşamıydı...

Yasin, bitkin bir halde evine geldi. Benzi sapsarı, gözleri dopdoluydu. Karısı ellerine baktı. Elleri de, cepleri de bomboştu. Gömleğinin yeniyle gözlerini sildi.

— Avrat, ver şu fongurafı! dedi.

Gramofonunu koltuğunun altına alıp pazara götürdü. Bir daha da getirmedi...

Bu hikâye o günün sabahının hikâyesidir...”

Sabahın ilk müjdesini horozlar verdiler...

Sonra ufuklarda kül rengi bir aydınlık belirdi. Yıldızlar körleşmeye ve yavaş yavaş kaybolmaya başladılar. Sonra Aşağı Cami’nin ince minaresinde gür sesli bir müezzin ezan okudu...

Yasin “Bismillah” diyerek yatağından kalktı. El yordamıyla gramofonunu buldu. İğneyi plağın üstüne koydu. Plak dönmeye başadı... Önce dertli bir saz içini döktü, sonra gür ve dokunaklı bir erkek sesi Ötegeçe’yi inletmeye başladı. “Ölümden korkup da sen geri durma” dedi, “Yiğidin alnına yazılan gelir” dedi.

Yasin içini çekti, “Olur mu? olur mu?” diye söylendi. Sonra bağdaş kurup yatağın üzerine oturdu. Yorganı dizlerine çekti. Sağ yanında gramofonu ve plakları, sol yanında karısı Zübeyde vardı...

Zübeyde sinirli bir kadındı:

— Kıs ıcık şu mereti, dedi, bütün mahalleyi ayağa kaldırıyon...

Yasin aldırmadı. İlk defa yapmıyordu ki bu işi. Bu Yasin’in eski huyuydu, bu yıllardan beri böyleydi: Önce horozlar, sonra müezzin, sonra da Yasin’in gramofonu başlardı...

Yasin aldırmayınca Zübeyde büsbütün sinirlendi:

— Kıs diyom şu mereti, diye çıkıştı, ne duruyon?

Kekeliyerek konuşuyordu. Ağzında birkaç kökten başka diş yoktu çünkü. Ufak-tefek, çelimsiz bir kadındı.

Yasin kendi havasındaydı. Değil mahalle, kainat bile ayağa kalksa umrunda değildi! Karısının yanağını okşadı. Buruş buruştu...

— Olur mu avrat, dedi, de bana: Olur mu?

— Ne? diye sordu.

Yasin:

— Ölümden korkmamak, dedi.

Zübeyde öbür tarafa döndü. Yorganı başına çekti...

Plak biter bitmez tersini çevirdi. Birinci türküden daha yanık bir türkü başladı: “Sürerim sürerim gitmez kadana...”

Otuz yıllık bir harp türküsüydü bu. Yasin bu türküyü çok severdi. Bu türküyü gramofonla beraber, gramofondan daha güzel söylerdi...

Gramofon: “Düşmanın kurşunu geçmez adama” diye devam etti...

Yasin “Fransız kurşunu” diye düzeltti.

— İki yüzlülük etmesene bire oğlum, dedi, doğrusunu söylesene şu meretin, Fransız kurşunu desene şuna!..

Zübeyde yine dayanamadı:

— Kıs ıcık şunu herif, dedi, kıs ıcıkk...

Yasin:

— Boş ver bire avrat, dedi, böylesi daha iyi...

Zübeyde büsbütün sinirlendi:

— Sen deli misin? dedi.

Yasin omuz silkti,

— Heye, diye cevap verdi, deliyim, n’olacak?

Zübeyde içini çekti, elini midesinin üstüne koydu.

— Dilenmez dilenci olduk, geberip gediciyik, dedi, n’olsun daha?..

Yasin’in içinde bir yer “cızz” etti. Midesinin kazındığını hissetti. Kafasına hücum eden karanlık düşünceleri kovmaya çalıştı. Yasin iyi şeyler düşünmek isterdi daima...

— Açlıktan ölenin mezarı görülmüş mü? dedi.

Zübeyde tekrar içini çekti.

— Görülmediyse de görülecek, dedi...

Yasin bir plak daha koydu...

Zübeyde dudaklarını ısırdı,

— Bu fonguraf bize fazla, dedi, ağşam aç yat, şafağnan da...

Yasin kaşlarını çattı:

— E..? dedi.

Zübeyde:

— “E”si, “me”si yok, diye cevap verdi, sat şu mereti! Fonguraf bizim neyimize?

Yasin öfkeden titremiye başladı. Anasına sövmüşlerdi sanki...

— Boşuna yorma sen seni avrat, dedi, satmam! Kıçımdaki tumanı bile satarım amma bu fongurafı satmam!..

Zübeyde inler gibi:

— Kıçında tuman mı kaldı ki? dedi...

Yasin cevap vermedi. Başını ellerinin arasına aldı. Gramofonunu sattığını düşündü, tüyleri ürperdi. Düşüncesi bile çileden çıkardı Yasin’i, aklını başından aldı... Artık ne sabahların tadı olacaktı, ne akşamların. Günler bir ölüm sessizliği içinde eriyip gidecek, hayatlarının tadı tuzu kalmıyacaktı.

Küçücük bir çocuk gibi içini çekti, “ben fongurafsız yapamam, diye mırıldandı, fongurafsız yaşıyamam ben!..”

Gramofon bir müddet boşa döndü, sonra kendi kendine duruverdi...

Yasin neden sonra kendine geldi. Karısına döndü:

— Avrat, diye seslendi kızgın kızgın, ne isdiyon benim fongurafımdan? Bir fongurafı da çok mu görüyon bana? Herkesin malı var, mülkü var, çoluğu var, çocuğu var, benim de bir fongurafım...

Zübeyde söylediklerine pişman oldu. Boynunu büktü. İşi tatlıya bağlamak istedi. Yıllarca önceden kalma bir nazlanma ve utangaçlıkla:

— Ya ben, diye kekeledi, ya ben?..

Yasin birdenbire yumuşayıverdi:

— Sen de, dedi, sen de bir tek bir avradımsın işte! Yirmi yaşında dişleri dökülmüşümsün, otuz yaşında beli bükülmüşümsün, anamsın, bacımsın...

Zübeyde:

— Suç benim mi, diye söylendi, möhlet...

— Helbette, dedi Yasin, helbette senin daal. Ben seni alınca beyle miydin? O saçlar ne-y-idi, o gözler ne-y-idi, o bel ne-y-idi?.. Cıncık bebekler gibiydin. Ben de böyle daal-idim, gözel bir delaannıydım. Tuttuğumu koparırdım alimallah! Sesim de... (Derinden gelen bir of çekti). Sesim de gür-üdü o zaman. Fongurafa verilecek sesim var-ıdı... Öyle daal mı avrat? O ses nirede şindi?

Zübeyde’nin gözleri dolu-doluydu. Kocasını teselli etmek istedi:

— Şindi de o kadar kötü daal, dedi.

Yasin hemencecik inanıverdi:

— Orası da öyle, dedi, sahiden öyle, bir türkü çağırıyım da bak istersen.

Dertli türkülerden hoşlanırdı o. Dertli bir memleket türküsü tutturdu...

Zübeyde’nin içinden ağlamak geliyordu. Başını Yasin’in dizlerine koymak ve ağlamak... Bin-bir türlü sıkıntı içinde geçen otuz üç yılına, fakirliğine, garipliğine, Yasin’in haline, türküdeki insanların haline, türküdeki insanlar gibi ağlamak...

Türkünün sonuna doğru Yasin’in sesi karıncalandı, başı döndü, türküsünü bitiremedi.

— Avrat, bir su ver! dedi.

Zübeyde bakır bir tasla su getirdi. Yasin bakırtası başına dikti...

— Türkü dediğin böyle olur, dedi, su gimi... Radyoda söyledikleri de türkü mü sankim? Yok nihayet faslı, yok semaver faslı, yok curcuna... Onlar da mı türkü?..

Gramofonunu kurdu. Bir plak daha koydu. Yeni bir türkü başladı. “Yaralarım göz göz oldu” dedi bir yanık ses, “Hem okudum, hem de yazdım” dedi, “Yalan dünya senden bezdim” dedi...

Yasin Zübeyde’ye döndü:

— Avrat! dedi.

Zübeyde:

— Ne diyon? diye sordu.

Yasin Zübeyde’ye biraz daha yaklaştı, kollarını boynuna doladı, gözlerinin içine baktı:

— Avrat, dedi, sen de bezdin mi bu dünyadan?

Zübeyde boynunu büktü:

— Bilmem ki... dedi.

Yasin:

— Ben bezmedim, dedi, çok da çekdim amma bezmedim. Okumam yazmam yok da ondan herhalda...

Pencereden dışarıya baktı, etraf gittikçe aydınlanıyordu...

— Yaşamak, diye mırıldandı, hiç bezilir mi?

Zübeyde:

— Öyle amma, diye söylendi.

Yasin:

— Amması, mamması yok! dedi...

Sabahın ilk ışıkları odaya doldu... Yattıkları yatak, etrafındaki kırık dökük eşyalar kara çamurla sıvanmış, eğri büğrü duvarlar bütün zavallılıklarıyla meydana çıktı. Kocaman bir kara sinek, vızıldıyarak uçmaya başladı.

Zübeyde midesinin acı acı kazındığını hissetti. Gözlerini kapadı. Aydınlık her şeyi altüst etmişti. Gramofon bile eskisi gibi çalmıyordu. Başını Yasin’in omzuna koydu:

— Karnın aç mı, diye sordu, benim ki kazınıp duruyor...

Yasin gözlerini gramofona dikmişti. Yalnız onunla meşguldü. Karısının sözlerine aldırış etmedi, omuz silkti. Plaktaki türkü bittikten sonra gülümsemeye çalıştı:

— Şindi, dedi, şindi bir çıkıyom ki çarşıya... Hemen bir mavin “gel bahak Yasin, diyor, şurda bir ambar buğday var, gamyona yükliyecen şunu!..” “Eyvallah gardaş!” diyom, koşuyom hemen. Yüklüyom çuvalları gamyona, alıyom bir teklik, yallah! Dönerken başka bir kısmet! Eli çenteli, gözü gözlüklü bir efendi... “Şu sepeti eve götür” diyor. Ondan da bir ellilik, bilemedin yirmi beş kuruş. Etti yüz-yim-beş. Ondan sonra başka biri, “Daermene gedecek bir seklem var, götürün mü?” diyor. Götürmez olur muyum? Bir ellilik de ondan; etti yüzyetmiş-beş. Sonra bir gamyon daha yüklüyom: Etti iki-yüz-yetmiş-beş. Bir iki tane de yolcu savarsak, tamam! O zaman ürküt de say parayı...

Zübeyde dudaklarını şapırdattı.

— Keşkeem, dedi.

Yasin:

— Bugün isnahen⁹⁴, diye cevap verdi, muhakkak...

Ayağa kalktı. Topuklarına kadar inen beyaz donunun üstüne dizleri delik deşik bir şalvar giydi. Beline rengarenk bir kuşak sardı. Sırtına karaya boyanmış bir asker ceketi geçirdi. Köşeden ipini aldı...

— Bugün isnahen, diye söylendi, tren günü, muhakkak...

Sonra gramofona yaklaştı:

— Son plağı unutmıyak! dedi...

Güneşin ilk ışıkları, düz damlı toprak evlerin bacalarına doğru inerken, türkülerin en güzeli, en yanığı, en içlisi Ötegeçe’yi inletmeye başladı.

“Bu kara yazıyı kendim yazmadım”...

KİTAPTAKİ
ÖYKÜCÜLERİN
ÖZGEÇMİŞLERİ⁹⁵

SABAHATTİN ALİ

Öykücü ve romancılarımızdan. 25 Şubat 1907’de Yunanistan’da bulunan Gümülcine’nin Eğridere köyünde doğdu. 2 Nisan 1948’de Kırklareli’nde Bulgaristan sınırına yakın bir yerde ölü olarak bulundu. “Irmak” (1925-26), “Yedi Meşale” (1928), “Varlık” (1934) dergilerinde çıkan ilk şiir ve öyküleriyle tanındı. Öykü kitaplarıyla romanları 1936-1943 yılları arasında sürekli olarak yayınlandı. Toplumcu gerçekçi akımın ilk ustalarından sayılan Sabahattin Ali, gözlem gücü ve etkili betimlemeleriyle kişilerle olaylar arasındaki neden ve sonuç bağlantılarını ustaca ortaya koyabilmiştir. Çoğunlukla Anadolu’nun ilçe ve köylerinden aldığı konularını toplumcu gerçekçi bakış açısı içinde insansal gerçekçilikle birleştirmesini bilmiştir. Başlıca kitapları arasında: Kuyucaklı Yusuf (1937), İçimizdeki Şeytan (1940), Kürk Mantolu Madonna (1943) adlı romanlarıyla, Değirmen (1935), Kağnı (1936), Sırça köşk (1947) adlı öykü kitapları anılabilir. Apartman öyküsü, Kağnı-Ses (Varlık Yayınları, İstanbul 1965) adlı kitabından alınmıştır.

KEMAL BİLBAŞAR

Öykücü ve romancılarımızdan. 1910 yılında Çanakkale’de doğdu. 21 Ocak 1983’te İstanbul’da öldü. İlk öyküsü 1939 yılında İzmir’de bir dergide yayınlandı. Toplumcu gerçekçi yazarlarımızdan olan Kemal Bilbaşar, öykülerinde, daha çok kırsal kesim insanlarının sorunlarını, duygu ve düşünceleriyle birlikte iç dünyalarını da yansıttı. Başlıca kitapları arasında: Cemo (1966), Memo (2 cilt 1968-69) adlı romanlarıyla, Anadolu’dan Hikayeler (1939), Cevizli Bahçe (1941), Pembe Kurt (1953) adlı öykü kitapları anılabilir. Emekli Beygirler öyküsü, Irgatların Öfkesi (Tekin Yayınevi, İstanbul 1971) adlı kitabından alınmıştır.

NECATİ CUMALI

Şair, oyun yazarı, öykücü ve romancılarımızdan. 1921 yılında Yunanistan’da bulunan Florina kentinde doğdu. İlk şiiri 1939 yılında yayınlanan Necati Cumalı’nın öyküleri 1950’den sonra yayınlanmaya başladı. Toplumsal gerçekleri özümseyen öykü, oyun ve romanlarında daha çok kırsal kesim insanlarının sorunlarından kaynaklanan konuları işledi. Başlıca kitapları arasında: Tütün Zamanı (1959), Acı Tütün (1974), Viran Dağlar (1994) adlı romanlarıyla, Susuz Yaz (1962), Makedonya 1900 (1976), Aylı Bıçak (1981) adlı öykü kitapları anılabilir. Halk Neyi Sever öyküsü, Kente İnen Kaplanlar (Sander Yayınları, İstanbul 1976) adlı kitabından alınmıştır.

FAHRİ ERDİNÇ

Öykücü ve romancılarımızdan. 1917 yılında Akhisar’da doğdu. 11 Kasım 1986’da, yaşamının 37 yılını geçirdiği Sofya’da öldü. Şiirle işe başlayan Fahri Erdinç, çoğu “Şadırvan” ve “Seçilmiş Hikayeler” dergisinde yayınlanan öyküleriyle tanındı. Toplumcu gerçekçi yazarlarımızdan olan Fahri Erdinç, ülkemizin toplumsal değişimindeki çelişkileri konu alan öyküler yazdı. Özellikle eşitsizliklerle kapitalist sömürüyü belirttiği öykülerinde alaycı bir dil kullanarak eleştirilerini daha etkili kıldı. Türkiye’de basılan kitapları arasında: Kardeş Evi (1978) adlı romanı ile, Türkiye Hikayeleri (1976) anılabilir. Yallah öyküsü, Canlı Barikat (Narodna Prosveta, Sofya 1973) adlı kitabından alınmıştır.

SADRİ ERTEM

Öykücü ve romancılarımızdan. 1893’te İstanbul’da doğdu. 12 Kasım 1943’te Ankara’da öldü. Kurtuluş Savaşı sırasında Ankara’ya geçerek “Hakimiyet-i Milliye” ve “Yeni Gün” gazetelerinde yazıişleri müdürlüğünde bulundu. İstanbul’da da “Son Telgraf” gazetesinde 1924-25 arasında başyazarlık yaptı. En önemli yapıtları 1931-1943 yılları arasında yayınlanan Sadri Ertem, cumhuriyetin başlangıç dönemi kuşağının ilk gerçekçilerinden sayılır. Öykülerinde köy yaşamını değişik bir gözle yansıttığı gibi, özellikle işçi-işveren çelişkilerini işleyen konulara yer vermiştir. Başlıca kitapları arasında: Çıkrıklar Durunca (1931), Yol Arkadaşları (1945) adlı romanlarıyla, Silindir Şapka Giyen Köylü (1933), Korku (1934), Bir Şehrin Ruhu (1938) adlı öykü kitapları anılabilir. Kaybolan Adam öyküsü, Bacayı İndir Bacayı Kaldır (Gür Kitabevi, İstanbul 1970) adlı kitabından alınmıştır.

MEMDUH ŞEVKET ESENDAL

Öykücü ve romancılarımızdan. 29 Mart 1883’te Çorlu’da doğdu. 16 Mayıs 1952’de Ankara’da öldü. İlk öyküleri 1908’de “Tanin” gazetesinde, 1911’de “Çığır” ve 1925’te “Meslek” dergilerinde yayınlandı. Öykülerini 1946 yılında Birinci Kitap ve İkinci Kitap adıyla bir araya getiren Memduh Şevket, hayattan aldığı konuları arı bir dille, konuşurcasına, tam bir yalınlık ve içtenlikle anlatmıştır. Derin bir gözlem gücüne dayanan öykülerinde insansal ve toplumsal çelişkilerin gülünç yanlarını da ortaya koymuştur. Ayaşlı ve Kiracıları (1934), Vassaf Bey (1983) adlı romanlarıyla, Otlakçı (1983), Mendil Altında (1983), Sahan Külbastısı (1983), Bir Kucak Çiçek (1984) adlı öykü kitapları anılabilir. Bekir Usta öyküsü, İhtiyar Çilingir (Bilgi Yayınevi, Ankara 1984) adlı kitabından alınmıştır.

SAİT FAİK

Öykü yazarlarımızdan. 23 Kasım 1906’da Adapazarı’nda doğdu. 11 Mayıs 1954’te İstanbul’da öldü. İlk öykülerini 1926-28 yılları arasında Bursa Lisesi’nde öğrenciyken yazdı. Bu öykülerden İpek Mendil ve Zemberek, yıllar sonra 1934 ve 1935 yıllarında “Varlık” dergisinde basıldı. İlk öykü kitabı olan Semaver 1936 yılında basılan Sait Faik, gözlemlere dayanan anlatımında insancıl duygularla yüklü şiirsel bir hava yaratmışsa da ele aldığı konular bakımından tam bir gerçekçidir. Sıradan insanların yer aldığı öykülerinde emekçilerin yaşamı, yoksul mahallelerin çocukları, köy ve köylülerin yaşamı, yoksul balıkçılarla esnaf, toplumsal çelişkiler karşısındaki öfke ve başkaldırısıyla anlatılır. Kendi deyimiyle: “... sanatkarın vazifesi kendi yurdunda işsizlikle, dilencilikle, haksızlıkla istismarcılıkla mücadeledir.” Başlıca kitapları arasında: Bir Takım İnsanlar (1952) adlı romanıyla, Semaver (1936), Lüzumsuz Adam (1948), Mahalle Kahvesi (1950), Havada Bulut (1951) adlı öykü kitapları anılabilir. Pay öyküsü, Son Kuşlar-Mahkeme Kapısı (Varlık Yayınları, İstanbul 1965) adlı kitabından alınmıştır.

MUZAFFER HACIHASANOĞLU

Öykücü ve romancılarımızdan. 1924 yılında Çankırı’da doğdu. 17 Ocak 1985’te İstanbul’da öldü. İlk öyküsü 1947’de “Varlık” dergisinde yayınlandı. Öykülerinde çoğunlukla kasaba yaşamından aldığı tipleri, dar çevreleriyle oluşan ilişkilerini, gözlemlere dayanan gerçekçi bir anlatımla işledi. Bu insanların toplumla ilişkilerindeki çelişkileri, uyuşmazlıkları, aykırılıkları gösterdi. Kitaplaşmış hikayeleri şunlardır: Bir Tesbih Tanesi, Bu Dağın Ardı (1954), Eller (1979), Dağ Başındaki Ölü (1983) Eller öyküsü, Eller (Aydınlık Yayınları, İstanbul 1979) adlı kitabından alınmıştır.

RIFAT ILGAZ

Şair, öykücü, romancı ve oyun yazarlarımızdan. 1911 yılında Cide’de doğdu. 7 Temmuz 1993’te İstanbul’da öldü. İlk şiirleri 1927’de Kastamonu’da çıkan “Nazikter” ve “Açıksöz” gazetelerinde yayınlandı. 1955’ten sonra çalışmalarını gülmece öyküleriyle romanları üstünde yoğunlaştırdı. Öykülerinde de, şiirlerinde olduğu gibi, yoksulların yaşantısını, emekçiyi, memuru, toplumsal çelişkileri konu alan, baskı ve haksızlıklardan kurtulamayan insanın durumunu acı acı güldüren daha doğrusu düşündüren bir hava içinde, toplumcu gerçekçi bir tutumla anlattı. Başlıca kitapları arasında: Hababam Sınıfı (1966), Karadenizin Kıyıcığında (1969), Sarı Yazma (1976), Yıldız Karayel (1981) adlı romanlarıyla, Kesmeli Bunları (1969), Şevket Ustanın Kedisi (1965) adlı öykü kitapları anılabilir. Kabakulak öyküsü, Garibin Horozu (Öncü Kitabevi Yayınları, İstanbul 1969) adlı kitabından alınmıştır.

TARIK DURSUN K.

Öykücü ve romancılarımızdan. 1931 yılında İzmir’de doğdu. 1949’da şiirler yazarak işe başlayan Tarık Dursun K., ilk öykülerini 1951’den sonra çeşitli sanat dergilerinde yayınlamaya başladı. Öykülerinde gençlik serüvenlerini, İzmir ve yöresinde geçen çocukluk günlerini, hızla endüstrileşen bu yörenin emekçi mahallerini, burada yaşayan yoksul insanları, fabrika, yapı, deniz işçilerinin, esnaf ve küçük memurların yaşama savaşını anlattı. Başlıca kitapları arasında: Rıza Bey Aile Evi (1957), İnsan Kurdu (1959), Denizin Kanı (1968) adlı romanlarıyla, Hasangiller (1955), Sevmek Diye Bir Şey (1965), Ömrüm Ömrüm (1987) adlı öykü kitapları anılabilir. Biz İnsanız öyküsü, Yabanın Adamları adlı kitabından alınmıştır.

GEORGI KARASLAVOV

Bulgar romancı ve öykücülerinden. 12 Ocak 1904’te Filibe’nin Debr köyünde doğdu. İlk yazıları 1919 yılında bir öğrenci dergisinde yayınlandı. İlk öykülerini derlediği kitabı da 1926 yılında yayınlandı. Öykülerinde köyün, köylünün siyasal ve toplumsal sorunlarını ele alan Karaslavov, İkinci Dünya Savaşı’nda halkın antifaşist direnişini anlatmıştır. Toplumcu gerçekçi bir yazar olan Karaslavov’un anlatımı açık, yalın ve inandırıcıdır. Hayata Doğru öyküsü, “Cep Dergisi”nden (Varlık Yayınları, İstanbul, 1 Haziran 1968, sayı: 20) alınmıştır.

REFİK HALİT KARAY

Öykücü ve romancılarımızdan. 1888 yılında İstanbul’da doğdu. 18 Temmuz 1965’te İstanbul’da öldü. “Tercüman-ı Hakikat” gazetesinde yazarlık ve çevirmenlik yaparak 1908 yılında gazeteciliğe başladı. Roman ve öykülerinde gözlemlere dayanan, betimlemelerle zenginleştirilmiş renkli, insan ve toplum ilişkilerindeki çelişkilerde yer yer gülmece ağırlıklı bir anlatımı vardır. İlk baskısı 1919 yılında yapılan Memleket Hikayeleri en önemli yapıtlarındandır. Önemli romanları arasında: Sürgün (1941), Anahtar (1947) Bu Bizim Hayatımız (1950) anılabilir. Sus Payı öyküsü, Memleket Hikayeleri (İnkılap ve Aka Kitabevleri, İstanbul 1984) adlı kitabından alınmıştır.

ORHAN KEMAL

Romancı ve öykücülerimizden. 15 Eylül 1914’te Ceyhan’da doğdu. 2 Haziran 1970’te Sofya’da öldü. İstanbul’a gömüldü. 1939 yılından başlayarak şiirler yazıp çeşitli dergilerde yayınladı. 1940 yılından sonra da öyküler yazdı. Giderek şiiri bıraktı. Öykü ve romana ağırlık verdi. Toplumcu gerçekçi yazarlarımızdan biri olan Orhan Kemal, öykülerinde, emekçileri, ırgatları, kenar mahalle insanlarını anlattı. Gündelik olaylardan kaynaklanan öykülerinde gözlem gücü ve daha çok diyaloglara dayalı yalın anlatımıyla etkili oldu. Başlıca kitapları arasında: Bereketli Topraklar Üzerinde (1954), Suçlu (1957), Vukuat Var (1959), Hanımın Çiftliği (1961), Eskici ve Oğulları (1962), Gurbet Kuşları (1962) adlı romanlarının yanı sıra, Sarhoşlar (1951), Çamaşırcının Kızı (1952), Grev (1954), Arka Sokak (1956), Kardeş Payı (1957), Önce Ekmek (1968) adlı öykü kitapları anılabilir. Uyku öyküsü, Ekmek Kavgası (Varlık Yayınları, İstanbul 1968) adlı kitabından alınmıştır.

YAŞAR KEMAL

Romancı ve öykücülerimizden. 1922 yılında Adana’nın Osmaniye ilçesine bağlı Hemite (Göğceli) köyünde doğdu. Edebiyata şiir ve folklor araştırmalarıyla başlayan Yaşar Kemal, İstanbul’a gelip “Cumhuriyet” gazetesine girdikten sonra Çukurova yöresinden yaptığı röportajlarıyla öykülerini yayınladı. Öykülerinde toplumcu bir görüşle Çukurova’daki kırsal kesim insanlarının karşılaştıkları sorunları, acılı yaşamlarını anlattı. Gerçekçi bakış açısının yanı sıra söylencelere özgü bir anlatım geliştirdi. Bu da öykülerine şiirsel bir hava ile derinlik kazandırmıştır. Başlıca kitapları arasında: Teneke (1955), İnce Memed (1955, İkinci cilt 1969, Üçüncü cilt 1984) Orta Direk (1960), Yer Demir Gök Bakır (1963), Ölmez Otu (1969) adlı romanları anılabilir. Sarı Sıcak öyküsü, Sarı Sıcak-Bütün Hikayeler (Toros Yayınları, İstanbul 1983) adlı kitabından alınmıştır.

SAMİM KOCAGÖZ

Öykücü ve romancılarımızdan. 1916 yılında Söke’de doğdu. 5 Eylül 1993’te İzmir’de öldü. İlk öyküleri, 1939-40 yıllarında yayınlanmaya başladı. Toplumcu gerçekçi yazarlarımızdan olan Samim Kocagöz, öykülerinde yaşadığı yer olan Söke ovasıyla dolaylarının toprak sorunlarını işledi. Genellikle köy ve kasaba insanlarının yoksulluğunun, doğayla ilişkilerinin, çıkar çatışmalarının ekonomik etkenlerle değişen düzene uyumlarının ya da uyumsuzluklarının öykülerini alışılmış anlatıma bağlı bir teknikle yazdı. Başlıca kitapları arasında: İkinci Dünya (1938), Bir Şehrin İki Kapısı (1948), Bir Karış Toprak (1964) adlı romanlarıyla, Sam Amca (1952), Cihan Şoförü (1954), Alandaki Delikanlı (1978), Gecenin Soluğu (1985) adlı öykü kitapları anılabilir. Umut Dünyası öyküsü, Ahmet’in Kuzuları (Yeditepe Yayınları, İstanbul 1958) adlı kitabından alınmıştır.

BEKİR SITKI KUNT

Öykü yazarlarımızdan. 1905 yılında Antakya’da doğdu. 8 Mart 1959’da İstanbul’da öldü. İlk önemli yazısı 1924 yılında “Vakit” gazetesinde çıktı. 1925-35 yılları arasında yine “Vakit” gazetesinde yüze yakın öyküsü yayınlandı. Gerçekçi bir anlayışa sahip olan Bekir Sıtkı Kunt, ilk kitabı Memleket Hikayeleri’ne aldığı 16 öyküsünde sömürülen köylüleri, kasaba eşrafının hileci tiplerini ve eski düzenin artıklarını işlemiştir. Öteki öykü kitapları: Talkınla Salkım (1937), Herkes Kendi Hayatını Yaşar (1941), Yataklı Vagon Yolcusu (1948), Ayrı Dünya (1952) dır. Köylünün Yediği Kazık öyküsü, Memleket Hikayeleri (Remzi Kitaphanesi, İstanbul 1933) adlı kitabından alınmıştır.

NEZİHE MERİÇ

Öykücü ve oyun yazarlarımızdan. 1925 yılında Gemlik’te doğdu. İlk yazısı N. Ufuk imzasıyla 1945 yılında bir dergide yayınlandı. İlk öyküleri 1950-52 yıllarında “Seçilmiş Hikayeler” dergisinde yer aldı. Öykülerinde gelenek göreneklerin baskısı altında ezilen kadınların iç çelişkilerini yansıttı. Olaylara kadın ve kadın sorunları açısından bakan ilk öykücülerimizdendir. Anlatımındaki içtenlikli ve şiirli hava, dilinin kıvraklığı ile sözcükleri seçişindeki ustalığına bağlanabilir. Başlıca kitapları arasında: Bozbulanık (1953), Topal Koşma (1956), Menekşeli Bilinç (1965), Bir Derin Kara Kuyu (1989), Yandırma (1998) anılabilir. Marangozdur Adı Ahmet Ustadır öyküsü, Dumanaltı (Can Yayınları, İstanbul 1985) adlı kitabından alınmıştır.

AHMET NAİM

Öykü yazarlarımızdan. 1904’te İstanbul’da doğdu. 24 Nisan 1967’de Zonguldak’ta öldü. Öyküleri 1935-1944 yılları arasında dergilerde yayınlandı. Ereğli Kömür İşletmeleri’nde uzun süre memur olarak çalışan Ahmet Naim, Zonguldak maden işçilerinin çileli yaşamını, toplumcu bir görüşle, öykülerinde yansıttı. Maden işçilerinin gerçeğini dile getiren bu öykülerden bir bölümü, ölümünden sonra, Kuduz Düğünü adlı kitapta bir araya getirildi. Yoklama öyküsü, Kuduz Düğünü (Yeditepe Yayınları, İstanbul 1968) adlı tek öykü kitabından alınmıştır.

AZİZ NESİN

Öykücü, romancı ve oyun yazarlarımızdan. 1915 yılında İstanbul’da doğdu. 6 Temmuz 1995’te İzmir’de öldü. İstanbul’da Çatalca’da bulunan Vakfı’nın bahçesine gömüldü. Yazı yazmaya 1944 yılında şiirler, gerçekçi öyküler ve gazetelerle dergilerde fıkralar yazarak başladı. Öykülerinde toplumsal çelişkileri ortaya çıkaran olayları, toplumu sömüren çıkarcı tipleri, üst düzey yöneticilerini, politikacıları gülmece yönü ağır basan bir dille kıyasıya eleştirdi. Başlıca kitapları arasında: Zübük (1961), Yaşar Ne Yaşar Ne Yaşamaz (1977) adlı romanlarıyla, Ölmüş Eşek (1957), Yeşil Renkli Namus Gazı (1965), Vatan Sağolsun (1968) adlı öykü kitapları anılabilir. Suç Senin öyküsü, Yedek Parça (Cem Yayınevi, İstanbul 1978) adlı kitabından alınmıştır.

MEHMET SEYDA

Öykücü ve romancılarımızdan. 1919’da İstanbul’da doğdu. 13 Temmuz 1986’da yine İstanbul’da öldü. İlk öykü ve şiirleri 1933’te çıktı. Daha sonra şiiri bırakarak roman ve öyküde yoğunlaştı. Öykülerinde, özellikle Zonguldak Hikayeleri adlı kitabında yer alan öykülerde, gerçekçi gözlemlere dayanan betimlemeci bir anlatımla kömür bölgesindeki insanların yaşamlarıyla sorunlarını yansıttı. Başlıca kitapları arasında: Yaş Ağaç (1958), Yanartaş (1970) adlı romanlarıyla, Başgöz Etme Zamanı (1963), Oyuncakçı Dükkanı (1964), Garnizonda Bir Olay (1968) adlı öykü kitapları anılabilir. Üçüncü Vardiya’dan Devrekli Hasan öyküsü, Zonguldak Hikayeleri (Yeditepe Yayınları, İstanbul 1962) adlı kitabından alınmıştır.

JOHN STEINBECK

Amerikalı romancı ve öykü yazarlarından. 1902 yılında California’nın Salinas kentinde doğdu. 1968 yılında öldü. Öykü ve romanlarında California’nın meyva bahçelerinde ve pamuk tarlalarında çalışanların yaşamlarını dile getirerek acı gerçekleri ortaya çıkardı. Bitmeyen Kavga ile Gazap Üzümleri adlı romanları toplumcu gerçekçi görüşte yazılmış ünlü kitaplarıdır. Öykülerini Uzun Vadi adlı bir kitapta toplamıştır. Sabah Kahvaltısı öyküsü, Amerikan Hikayeleri Antolojisi (Derleyen: Tomris Uyar, İletişim Yayınları, İstanbul 1983) adlı kitaptan alınmıştır.

HALDUN TANER

Öykücü ve oyun yazarlarımızdan. 1915’te İstanbul’da doğdu 7 Mayıs 1986’da yine İstanbul’da öldü. İlk öyküsü 1946 yılında yayınlandıktan sonra çeşitli dergilerde öyküleri çıkmaya başladı. Uluslararası bir yarışmada Şişhaneye Yağmur Yağıyordu öyküsüyle Türkiye birincisi olduktan sonra iyice tanındı. Öykülerinde büyük kentin tipik insanlarının yaşamlarını konu edindi. Yaşamsal çelişkileri gözlemlere dayanan esprili bir hava içinde yansıttı. Yaşamsal gerçekleri ortaya koyarken kullandığı yergili dil onun toplumu nasıl ince ince eleştirdiğini gösterir. Başlıca kitapları arasında: Tuş (1951), Onikiye Bir Var (1954), Konçinalar (1967), Sancho’nun Sabah Yürüyüşü (1969) adlı öykü kitapları anılabilir. Yağlı Kapı öyküsü, Hikayeler, Cilt: I (Bilgi Yayınevi, Ankara 1970) adlı kitabından alınmıştır.

İLHAN TARUS

Öykücü ve romancılarımızdan. 1907’de Tekirdağ’da doğdu. 8 Ocak 1967’de Ankara’da öldü. Yazarlığa gazetecilikle başlayan İlhan Tarus’un ilk öykülerini topladığı kitabı 1938’de basıldı. Öykülerinde çıplak gerçekleri gösterip deşmede gerçekçi, yer yer de natüralist bir yöntem uyguladı. Bunun için onun gerçekçiliğini karamsar bulanlar oldu. Yaşadığı çevre olan devlet ve adalet dairelerinden gözlediği serüvenleri aktarmadaki başarısı, konularını, okuru sıkmadan, halkı halk diliyle anlatması dolayısıyla önemli sayılmıştır. Başlıca kitapları arasında: Yeşilkaya Savcısı (1955), Varolmak (1957) adlı romanlarıyla, Ekin İti (1947), Köle Hanı (1954) adlı öykü kitapları sayılabilir. Urgancı Naim Usta öyküsü, Apartman (Varlık Yayınları, İstanbul 1950) adlı kitabından alınmıştır.

B. TRAVEN

Gençliğini bir Alman anarşisti, orta yaşlarını vatansız bir serüvenci, son yıllarını da Orta Amerika’nın yoksul insanları arasında onların büyük dostu, yakını, yazgılarını paylaşan biri olarak geçirmiştir. Hem sevecen hem de acımasız bir gerçekçiliğin izlerini taşıyan öykülerinde serüvenci Amerikalıları, kovboyları, coşkulu ama ezilmiş Meksikalıları, çocukları, köpekleri, papazları, en çok da sömürgecilerle sömürülenleri anlatmıştır. Büyük Üretim Öyküsü, Gece Ziyaretçisi (Oda Yayınları, İstanbul 1987) adlı kitabından alınmıştır.

TAHSİN YÜCEL

Öykücü ve romancılarımızdan. 17 Şubat 1933’te Elbistan’da doğdu. İlk öyküsü 1950 yılında yayınlandı. İlk öykülerinde çocukluğunun geçtiği Güneydoğu Anadolu kasabasının insanlarını, çevreleriyle olan ilişkilerini anlatan Tahsin Yücel, genellikle alt ve orta tabaka insanlarının kırık, ezik yaşamlarını acılı bir dille yansıtmıştır. Başlıca kitapları arasında: Mutfak Çıkmazı (1960), Peygamberin Son Beş Günü (1992), Bıyık Söylencesi (1995) adlı romanlarıyla, Haney Yaşamalı (1955), Düşlerin Ölümü (1958), Ben ve Öteki (1983), Aykırı Öyküler (1989) adlı öykü kitapları anılabilir. Fonguraf öyküsü, Uçan Daireler (Varlık Yayınları, İstanbul 1954) adlı kitabından alınmıştır.

Dipnotlar

1- Uludağ

2- İpek çıkrık atölyesi Alaturka saate göre, gün batımından 3 saat önce.

3- Alaturka saate göre, gün batımından 3 saat önce.

4- Kupa arabası

5- Emekli

6- Tanrının yardımıyla

7- İşçi kalabalığından

8- Askeri esnaftanım

9- Kazanç

10- Sayman

11- Dönemin ünlü barları

12- Kazanç

13- Toplamından, hepsinden

14- Büyük mendil, çevre

15- İleri gelenleri

16- Ayetlerle hadisler

17- Kağıt para, banknot

18- Kılı kırk yaran

19- Faizsiz

20- Ulaştı

21- Ödediği

22- Bir şey mi bağışlıyorsunuz

23- Aylık

24- Acelecilik

25- Gerekmiş

26- Düşünceleri

27- Ev içinde giyilen bir tür ceket

28- Çalışanlar

29- Seçkin

30- İtiraz edenleri

31- İnandırmaya

32- Görüldüğü

33- Hemen sonrasında

34- Anlıyor

35- Soru

36- Bir tür bazlama

37- Konağını

38- Büyük kapıdaki küçük bölme

39- İspirto ocağını

40- İki yüzlü

41- Amir gibi

42- Fosilleri

43- Kalabalık

44- Sebze

45- Padişaha

46- Padişah sayesinde

47- Düzen ve askeri terbiye

48- Emeklilere

49- Emekliye

50- Tören

51- Daha çok

52- Köyün

53- Ünlü iki ressam. Öyküde ressamların adları tabloları anlamında kullanılıyor

54- Kızılderili

55- Köyünden

56- Beyim

57- Bir Pezo: 100 Centavitos

58- (İspanyolca ve İngilizce) Beyefendi

59- Dostum

60- Kulübesinin

61- İyi günler dostum!

62- Size de iyi günler

63- Bağışlayın beyim!

64- Efendim

65- Sepet

66- Pekala, iyi

67- Mısır pidem

68- Bir Meksika yemeği

69- Acı biber

70- Beyefendi

71- Hoşçakalın

72- Zayıfladı

73- Baca üstündeki raf

74- Akşam Kız Sanat: İlkokuldan sonra gidilen Kız Meslek Okulu

75- Sümerbank

76- Köpürüşüne

77- Kalın bir tür kumaş

78- Göz kulak olun.

79- Kuruluşları

80- Tanrı katında

81- İyilik bilmeme, nankörlük

82- Giysiyi

83- Açgözlü

84- “Ahinin görüşüp konuşması yoksul ve güçsüzlerle olmalı. Büyüklüğe bağlı, fazla kazanca yatkın kimseleri yanına sokmasın ve onlarla görüşmesin.”

85- “Ahi Evren buyurdu ki esnaf ve sanatkar insafla yoğrulsun. Düzen dışı kâra gönül indirmesin. Gerçi cezasını dünyada bulmaz. Ve gerçi mutlu ve ünlü olur. Ama öte dünyada feleğin tokadını yer.”

86- Çocuklarımızın ve eşimizin

87- Önlük, ustalık simgesi

88- Sıralı

89- Alçak

90- Saflık, masumluk

91- Açıklama

92- Sümerbank’ın

93- Sümerbank kumaşındandır. 

94- İsneyn: Pazartesi

95- Soyadlarına göre sıralanmıştır