EMEK ŞİİRLERİ
1. CİLT

SELAM
YARATANA

Hazırlayanlar
Eray Canberk
Gülsüm Cengiz

Hazırlayanlar: Eray Canberk, Gülsüm Cengiz

Emek Şiirleri 1 - Selam Yaratana

Evrensel Basım Yayın - 152

Birinci Basım Ocak 2001

Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Galipdede Caddesi Şahkulu Sokak

Şahin İş Merkezi No: 10 Kat: 2

Tünel / İstanbul

Tel: 0212 293 63 45-47

Faks: 0212 293 63 31

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

ŞİİRİ YARATAN EMEKTİR

Ürünün ve üretimin insan gereksinimlerini karşılamaya yönelik olduğu, ürünün ve üretimin oluşumunu sağlamak için de emek gerektiği gerçeği şiir için de geçerlidir. Yalnız, şiirin temelinde emek vardır derken, iki yönlü bir açıklama yapmak gerekiyor. Yaygın bir görüşe göre şiirin doğuşunda ilk insanların tarım uğraşlarının büyük payı bulunmuyordu. Sonradan “iş türküleri” ya da “üretim türküleri” diye nitelenen ortak türküler şiirin ilk örnekleridir. Şiirin doğuşunda yalnızca bu türkülerin varlığını söylemek yetersiz kalır. Çünkü şiirin doğuşu konusunda bu görüşü de kapsayan ve insanların topluluklar halinde yaşamaya başladıkları dönemlerdeki inançlarını, ilişkilerini ve ortak davranışlarını inceleme konusu yapan toplumbilimsel çalışmalardan kaynaklanan bilgilerle oluşturulan daha ayrıntılı görüşler de vardır.

Henüz yazının icat edilmemiş olduğu ilk dönemlerde bir yanda korunması ve aktarılması gereken bilgiler, haberler, konular, konuşmalar, öte yanda insanın baş edemediği doğa güçlerine karşı korunmada ya da bunları defetmede, gecikmesini sağlamada işe yaradığına inanılan büyüler, yakarılar söz konusudur. Bütün bunların akılda tutulması ve gerektiğinde yinelenmesi, bireylerden bireylere, kuşaklardan kuşaklara aktarılması gerekiyordu. Unutuluş ve eksik aktarım önlenmeliydi. Bu zorunluluklar ahenk, uyak, ölçü gibi akılda tutmaya, ezberlemeye yardımcı olan öğelerin doğmasına yol açtı.

Bu öğelerin bugün bile varlıklarını sürdürdüklerini, şiir denince bu öğelerin akla geldiğini düşünürsek yazı yokken bile şiirin var olduğunu, şiirin en eski bir anlatım türü olduğunu kabul etmek gerekiyor. Burada bir açıklama yapmakta yarar var. Birçok alanda olduğu gibi edebiyat, resim, müzik gibi sanat alanlarında tanımlamalar, nitelemeler, sınır belirlemeler sonradan yapılmıştır. İlk insanların şiir yazmak gibi bir amaçları olmadığını söylemek, özellikle anladığımız anlamda şiir yazmak gibi bir amaçları olmadığını söylemek bilineni bildirmek gibi gereksiz bir durumdur. Kaldı ki genel olarak sanatın doğuşu ve özel olarak da edebiyatın doğuşu ya da icadı konusuda örneksi yorumlar günümüzde tartışılır olmuştur ve yeni görüşler ortaya atılmaktadır.¹

İlk insanların dünyasında şiirin yaratılmasına yol açan inançlar, olaylar, durumlar neydi? sonradan şiir diye nitelenen anlatım biçimi ilk insanlar için bir bakıma ortak bir bellekti, çeşitli amaçlarla oluşturulan söz birimlerinin unutulmamasına yarıyordu. İlkel yaşantı içinde unutmamak zorunda oldukları “bilgiler” vardı. Bunlar yalnızca günlük yaşantıların gerekleri değildi. Yaradılış, varlık, yaşam ve ölüm, ölüm sonrası gibi açıklamaya gereksinim duyduklarını “kutsal hikayeler” diyebileceğimiz efsanelerle anlatmaya çalıştılar. Efsanelerin unutulmaması gerekiyordu. Başka insanları, nesneleri, doğa olaylarını etkileyecek, başarı sağlamasına yarayacak büyülü sözlerin peşine düşen ilk insanlar bu sözleri unutmamalıydılar. Çünkü günlük yaşamlarında sık sık bu sözlere ya da “büyüye” başvurmaları gerekiyordu. Zamanla efsane ve büyü bir başka özellik, ilkel inanışlar bir dizge niteliği kazandı. Din ve tapınma için gerekli söz birimlerinin de unutulmaması gerekiyordu. İnsan topluluklarında değişik alanlarda öne çıkanlar vardı, yiğitlik ve kahramanlık övülmesi, unutulmaması gereken niteliklerdi. Yiğitleri ve kahramanları anlatan hikayelerin de unutulmaması, gelecek kuşaklara aktarılması gerekiyordu. Destan denen bu hikayelerin ezberlenmesi gerekti. Yaşamın değişik yönleri için öneriler getiren yaşlıların bilgilerini de unutmamak ve aktarmak gerekti. Bilgece sözlerin akılda tutulması yararlı olacaktı. İnsanların yaşantılarında tek tek ve ortak olarak önemli olaylar ve etkinlikler iz bırakıyordu. Yalnız çalışan insanın da, başka insanlarla yapılan ortak çalışmaların da bir “desteğe” gereksinimi vardı. Özellikle tarıma geçişte bu destek yine “söz”le sağlandı. Ekme, biçme, ürün kaldırma, ürünü işleme aşamalarında kullanılan söz birimleri ortaya çıktı. Bunların da unutulmaması gerekiyordu.

İşte ahenk, uyak, ölçü gibi öğeleri taşıyan söz birimleri şiirin temelini oluşturdu. Ezberlemekte kolaylık sağlayan bu öğeler şiirin ilksel ögeleri oldular. Günümüzde bile "şiir ezberlemek” kavramı geçerliğini korumaktadır.

Şiirin temelinde emek vardır düşüncesinin ikinci ya da öteki yönü doğrudan yaratıyla ilgilidir. Her yaratı gibi, her ürün gibi şiir de emek ister. Şiiri yaratan emektir nitelemesinin öteki yüzünde şiir de emekle yaratılır nitelemesi yer alır.

Şairleri belli olmayan ya da ortak bir emeğin sonucunda ortaya çıkan ilk şiirlerde insanın güncel yaşantısı ve ilksel sorunları vardı. Bilinen ilk şiirlerde izlek en geniş anlamıyla yaşama kavgası ve buna bağlı olarak emekti. Dil geliştikçe, söz zenginleştikçe şiir de bir “ustalık” işi olmaya başladı. Sözün kalıcılığı yazı ile sağlanınca, bir başka deyişle yazının bulunuşundan sonra bu “ustalık” daha da belirginleşti. İnsanlığın karanlıkta kalan tarihinden bu yana "şiirsel” söze en çok gereksinim duyan, "şiirsel” sözü en çok kullanan büyücülerdi. Büyücülerin toplum içindeki ayrıcalıklı yerleri zamanla şairlere geçti. Çünkü kullandıkları “malzeme” ortaktı. Bu yüzden şairlere bir süre büyücü gözüyle bakıldı. Doğaüstü yetenekleri olduğu kabul edilen büyücüler gibi şairlere de doğaüstü yetenekleri olanlar diye bakıldı. Büyücülerden ürküldüğü gibi şairlerden de ürküldü ama toplumsal yaşayışın getirdiği değişimler içinde şairlerden başka bir biçimde ürkülmeye başlandı. Çünkü şairler doğruları söyleyenler, aykırılıkları dile getirenler olmuşlardı. Öte yandan insanın ruhsal dünyasını da yansıtıyordu şairler. Böylece efsanelerden, destanlardan, tragedyalardan geçip gelen şiir aşkı, çobanıl yaşantıyı, insanın binbir halini de konu eder oldu.

İşini içine yergi girdi, övgü girdi.

Kısacası adı bilinmeyen şairlerden adı bilinenlere, tarihin karanlıklarından günümüze uzanan şiir birikimi, bir başka deyişle "şiir tarihi” insanın tarihidir diyebiliriz. İnsanın tarihini emeğin tarihinden ayırmaya olanak yoktur. Aynı şey şiir için de geçerli. Doğrudan emeği, emekçiyi konu almayan şairler varmış gibi gözükür; oysa en soyut şiir bile şairin emeğini yansıtmaz mı? Şair de bir emekçi değil midir? Dili şiirleştiren şairin emeği görmezden gelinebilir mi?

Eray Canberk

Kaynakça

Marksizm ve Şiir, Georges Thomson, Çev. Cevat Çapan, Uğrak Kitabevi Yay. La Poesie, Georges Jean. Editions du Seuil.

SELÂM YARATANA

Güneş; her sabah yeniden doğar ve aydınlatır dünyayı. Dünyanın her yerinde güneşin ilk ışıklarıyla uyanır emekçiler. Sabah sisi dağılmadan ve henüz gecenin ayazı sürerken hükmünü, düşerler yollara. Kimi bir avuç buğday, bir tutam ot için çalışan tarım işçisidir; kimi maden ocaklarında kazma sallayan kömür işçisi.

Büyük kentlerin kıyısındaki gecekondularından çıkıp sokak lambalarının ışığı henüz sönmeden düşer yollara temizlik işçileri; gecenin çöpünü, pisliğini süpürürler kaldırımlardan. Uyanır emekçiler güneşin ilk ışıklarıyla ve çıkarlar evlerinden; dağılırlar atardamarın pompaladığı taze kan gibi, kentin ara sokaklarına. Tıklım tıklım otobüslere, minibüslere, hıncahınç trenlere, vapurlara binip; fabrikalara, atölyelere, küçük işyerlerine; devlet dairelerine, okullara, hastanelere, bankalara doğru yol alırlar.

Kadınlar çıkar evlerinden; eski soluk giysileri, biçimi bozulmuş ayakkabılarıyla kim oldukları, nereye gittikleri bellidir. Kimi gündelikçidir, varlıklı evlere temizliğe giderler; kimi çocuk bakıcısıdır, kendi çocuklarını sokakta-evde bir başına bırakıp çalışmaya giden. Kimi konfeksiyonda, kimi kimya sanayiinde işçidir.

Güneşin ilk ışıkları ile yaşam zonklamaya başlar, dünyanın her yerinde. Makinelerin, tezgahların, vargelin sesi kalp atışlarıdır yaşamın; kanı pompalayan ise emekçinin eli. Dokuma tezgahlarında gidip gelen mekiğin sesi kaplar ortalığı. Fabrikalardaki makinelerin tıkırtısı; dişlinin hareket ettirdiği çark, volanların ve kayışların vınıltısı kaplar bir anda fabrikanın içini. Kontağı çevirir el; iş makineleri, dozerler çalışır. Şalteri açar el; bir anda aydınlanır ortalık. Bir çocuk eli, çekiçlemeye başlar bir arabanın kaportasını.

...

İnsanın alet yapmayı öğrendiği günden bu yana, yaşamdaki bütün değerleri vareden insan emeği. İnsan, emeğiyle üretim süreci sırasında birşeyler üretirken, doğayı ve kendini değiştirdi. Ne var ki, yaşamdaki bütün değerleri üreten emekçi-işçi insanın, emeğinin karşılığını alabildiği, çalışma yoğunluğuna uygun bir yaşam sürebildiği söylenemez. Bu karşıtlık, insanın iyiyi arama çabasını, sınıflar mücadelesini doğurdu. İnsan, dünyayı ve kendini değiştirirken, hep daha iyi bir yaşam biçimini aradı, bunun için mücadele etti. Sorular sordu. Bu soruların yanıtlarını yalnız düşünürler, toplumbilimciler değil; yaşamın özünü anlamaya, yaşamdan güzellikler damıtmaya çalışan bütün sanatçılar gibi şairler de aradılar. Yaşamın bütünselliği içinde yaşanılana tanıklık ettiler, sorular sordular, gelecek güzel günlere ilişkin inanç ve özlemlerini dile getirdiler. Şiirin, insan yaşamında, insanın yeryüzündeki serüvenine başladığı günden beri var olduğunu biliyoruz. Emek ve emekçiler için yazılan şiirlerin tarihi de oldukça gerilere dayanıyor. Topraktan bol verim almak için, kuraklığın sona erip yağmur yağmasını isteyen çiftçinin, tarım ırgatının isteğini dile getirdi şiir. Ağır iş koşullarını hafifletmek isteyen işçilerin ağzında iş türküsü oldu; fırtınalı denizlerde, kıyıya varmak için kürek çeken denizcilerin dilinde heyamola... Eski kıtanın ortasında, kardeşliğe ve eşitliğe dayanan yeni bir yaşam kurmak için yola çıkan Paris Komüncülerinin ağzında coşkulu marşlar, hüzünlü ezgiler, direnç türküleri... Kapitalizmin ilk yıllarından başlayarak insan yaşamına giren fabrika sistemi, yoğun emek sömürüsü, kadın-çocuk emeğinin sömürüsü, emekçilerin yaşam ve çalışma koşullarındaki güçlük, iş kazaları... Yaşamı iplik iplik dokuyan, harf harf dizenler, yazanlar... Toprağa atılan tohumu buğdaya, pancara, tütüne dönüştüren tarım ırgatları... Buğdayı una, unu ekmeğe, pancarı şekere dönüştüren gıda işçileri. Ateşçiler, taşıma işçileri, kadınlar, çocuklar. Kısacası, yaşamdaki bütün değerleri üreten insan emeği ve insanın üretken elleri, yaratıcı beyni, güzeli isteyen yüreği...

Şairler de bir bilinç ve güzellik işçisi olarak, bütün bunları görüp duyumsadı ve yazdı. Emek ve emekçiler için yazılan şiirlerin sayısında; özellikle kapitalizmin ilk yıllarında büyük bir artış olmuştur. İngiltere’den Birmingham’lı Edward P. Mead, “Buhar Kralı” adlı şiirinde, toplumların yaşamına giren fabrika sistemini ve bu sistemin insanları nasıl acımasızca sömürdüğünü yalın bir biçimde anlatmaktadır. Almanya’dan Heinrich Heine’nin “Silezyalı Dokumacıların Türküsü”, yine İngiltere’den Thomas Hood’un “Gömleğin Ezgisi” adlı şiirleri ve buna benzeyen pek çok şiir, kapitalizmin ilk yıllarının Avrupası’nda özellikle tekstil alanındaki yoğun emek sömürüsünü, emekçilerin buna duydukları öfkeyi dile getirmektedir. İşçilerin kapitalizme karşı mücadeleyi yükselttikleri 1848 Devrimi ve onu izleyen dönemdeki Paris Komünü günlerinde, emek ve emekçiler için yazılan şiirlerin sayısında büyük bir artış görülmektedir. Bu dönemlerde yazılmış şiirlerde; kapitalizmin kötü koşullarından yakınmak yerine, sisteme duyulan öfke, yeni bir dünya kurma isteği, mücadele kararlılığı dışa vurulmuştur. Jean-Baptiste Clement’in “Kiraz Zamanı” Komün günlerinde bütün Komüncülerin dilinde bir şarkı olmuştur. Eugene Pottier’nin yazdığı ve Lille’li sanayi işçisi Pierre Degeyter’in bestelediği “Enternasyonal” ise, yalnız Fransız işçilerinin değil, bütün dünya işçi ve emekçilerinin bugün de dilinden düşürmediği ortak bir şarkıdır.

Ülkemizde emek ve emekçiler için yazılan şiirlerin tarihi 1900’lü yılların başına dek uzanmaktadır. Her ne kadar sanayi devrimi gerçekleşmemiş ve yaygın bir fabrika sistemine geçilmemişse de, ülkemiz ozanları, yaşamın çeşitli alanlarından emekçiler için, onların yaşamlarına ilişkin şiirler yazmışlardır. Tevfik Fikret’in “Balıkçılar”ı, Faruk Nafiz Çamlıbel’in “Mustaripler”i, Ömer Bedrettin Uşaklı’nın bazı şiirleri emekçiler için yazılan ilk şiirlerdendir. İlk toplumcu kadın şairimiz olan Yaşar Nezihe Bükülmez ise, doğrudan kendi yaşamından esinlendiği şiirleriyle işçi ve emekçilerin yaşamına tanıklık eden şiirler yazmıştır. İlk 1 Mayıs şiirlerinin şairi de Yaşar Nezihe’dir. Bununla birlikte; bu seçkiyi oluşturmak üzere yaptığımız taramalar sonucunda; geçmişte ve yakın dönemde, doğrudan emekten yana bir dünya görüşünü benimsemeyen birçok ozanın da emek kavramına ve emekçilerin yaşamına duyarsız kalmadığına tanık olduk.

Ülkemizde gelişen sınıf mücadelesine koşut olarak; gerek dünya görüşüyle gerek yaşamıyla sınıfsız, sömürüsüz bir dünyadan yana olan birçok ozan, emek ve emekçiler için şiirler yazmıştır. Nâzım Hikmet bu konuda adı ilk anılacak ozandır. Hasan İzzettin Dinamo ve Toplumcu ‘40 Kuşağı ozanları onun açtığı toplumcu şiir yolundan yürümüş ve gerek dönemin gerektirdiği barış şiirlerini, gerekse işçi ve emekçilerin sömürüsüz bir dünyaya olan özlemini dile getiren şiirler yazmışlardır. Enver Gökçe’nin “Mürettip Hasan” ve “Kirtim Kirt” adlı şiirleri, Şükran Kurdakul’un ve öteki ozanların bu konudaki şiirleri bu seçkide yer almaktadır. ‘60 ve ‘70 kuşağı ozanlarında ise, bu konunun daha çok işlendiğini görüyoruz. Ne var ki, bu yükseliş 12 Eylül 1980 darbesiyle kesintiye uğradı. Gerek ülkemizde 12 Eylül darbesiyle yaşanan ortam nedeniyle, gerekse dünyadaki gelişmeler sonucunda emek ya da emekçiler için şiir ya hiç yazılmamış ya da çok az sayıdaki ozan tarafından yazılmıştır. ‘Özellikle son on yılda Yeni Dünya Düzeni ideologlarının emeğin değer yaratmadığı söylemleri, sınıf ayrımının kalktığı safsatası, emeğin ve emekçinin horlanması, ozanların bu konulardan uzaklaşmasına neden oldu. Sonuçta; ‘80 ve ‘90’lı yıllarda şiire çıkan ya da önceki kuşaktan olup da yazmayı sürdüren ozanların şiirinde doğrudan emek ve emekçi temasına ya hiç rastlanmamakta ya da çok az rastlanmaktadır. Buna karşın; gerek eski kuşaklardan, gerekse şiire yeni çıkan çok az sayıda ozan; değerlerin altüst oluşuna, işçiden-emekçiden yana olmanın modası geçmiş bir tutum olarak görülmesine karşın, emek ve emekçiler için şiir yazmayı sürdürmüştür.

Emek Şiirleri seçkisi, bu tür şiirlerin derlenip bir araya getirilmesiyle oluştu. Bu çalışmada, yalnız üretim sürecini, emekçilerin yaşam koşullarını değil; kimsenin kimseyi sömürmediği bir dünya kurma inancını, isteğini, özlemini ve bu uğurda mücadeleyi, bu mücadele sırasında karşılaşılan baskı ve zulmü, buna karşın direnci söyleyen şiirlere de yer verildi. Bu çalışma; seçilen şiirler aracılığıyla, insanın yeryüzündeki serüveninin başladığı günden bu yana yaşamın temelinde emeğin yer aldığı ve yaşamdaki bütün değerleri üretenin emekçiler olduğu iletisini verme düşüncesinin yanı sıra, emekçilerin sanatsal beğenilerini yükseltmek amacını taşıyor.

...

Emek Şiirleri seçkisi, iki kitaptan oluşuyor. İlk kitaba Nâzım Hikmet’in “Selâm yaratana” dizesini ad olarak seçtik. Kendi içinde iki bölümden oluşan birinci kitabın ilk bölümünde, emeğin ve emekçinin dünyasını anlatan şiirler yer aldı. Bu bölüm, Şükran Kurdakul’un “Yorgunluğun kardeşlik kokan elleri” dizesiyle adlandırıldı. Birinci kitabın ikinci bölümünde, emekçilerin ekmek parası kazanma çabası, bu süreçte karşılaştıkları güçlükler, işsizlik, ekmek parası uğruna çıkılan gurbetler, göçmen işçilik, iş kazaları üzerine yazılmış şiirlere yer verildi. Bu bölüme, Ozan Telli’nin “Terimizin aktığı yer yerimiz” dizesini ad olarak seçtik.

İkinci kitaba ad olan “Ellerimiz günışığı” Ali Mustafa’nın dizesi. Bu kitap da iki bölümden oluşuyor. Nâzım Hikmet’in “Kan ter içinde” dizesiyle adlandırdığımız ilk bölümde; yaşamın çeşitli alanlarını kapsayan üretim sürecini, bu süreç sırasında yaşanılanları, emekçilerin duygu ve düşüncelerini anlatan şiirlere yer verildi. Yapı işçileri, madenciler, dokumacılar, deniz emekçileri, ateşçiler, kamu emekçileri, taşıma işçileri vb. emekçileri anlatan resimler çıkıyor bu bölümde karşımıza. İkinci kitabın ikinci bölümü Oktay Rıfat’ın bir dizesiyle adlandırıldı; “Elleri var özgürlüğün.” Bu bölümde, emekçilerin sömürüsüz bir dünyada yaşama isteğini; böyle bir dünyanın kurulacağına ilişkin inancını ve bu uğurda mücadele kararlılığını dile getiren şiirler var. Bu bölüm, emekçilerin hakları için mücadele sürecini kapsıyor. Grev, direniş ve dayanışma üzerine yazılmış şiirlerin yanı sıra; işçi ve emekçilerin birlik, mücadele ve dayanışma günü olan 1 Mayıs üzerine yazılmış şiirlerle; örgütlenmenin, birlikte mücadelenin önemini söyleyen şiirler de bu bölümde yer alıyor.

...

Emek Şiirleri seçkisi, adından da anlaşılacağı gibi, tematik bir çalışma. O yüzden; gerek dünya şiirinden gerek ülkemiz şiirinden örnekler, bu temaya uygun olarak seçildi. Bu arada, daha önce başka seçkilerde, sözlüklerde yer almamış olsa da, kendileri de emekçi olan bazı şairlerin şiirlerine de yer verildi. Seçki incelendiğinde bazı ozanların, birden çok şiirine yer verildiği görülecektir. Bu olgu, bu ozanların emek ve emekçiler üzerine daha çok şiir yazdığını göstermektedir.

Emek Şiirleri seçkisinde, sayısı fazla olmasa da, ülkemiz topraklarında üretilmiş halk şiirinden örneklere de yer verdik. Çok sayıda şiirin içinden seçilen bu örnekler de, o dönem ve koşullarda yaşayan emekçilerin duygu ve düşüncelerine tanıklık etmesi açısından önemli. Halk şiirinde emek ve emekçi kavramına doğrudan rastlanmamakla birlikte, halk ozanları halkın durumunu yoksulluk, kuraklık, kıtlık, göç, gurbet, işsizlik, kötü yaşam koşulları, gecekondu yaşamı, parasızlık, adaletsizlik vb. konular kapsamında işlemiş. Kimi ozan, bu koşullardan yakınan deyişler üretirken, kimi bu haksızlığa yol açan sistemi eleştiren, bu uğurda mücadele edilmesini söyleyen deyişler yazmış. Serdari, İhsani vb. ozanlardan alınan şiirler bunlara örnektir.

Bu seçkiyi iki kitapla sınırlandırdığımız için, gerek halk şiirinden gerek dünya ve ülkemiz şiirinden aldığımız örnekleri sınırlı sayıda tutmak zorunda kaldık. Fethi Savaşçı gibi, göçmen işçinin duygu ve düşüncelerini iyi yansıtan bir ozanın birçok şiiri, öteki ozanlardan seçtiğimiz birçok şiir bu çalışmanın dışında kaldı. Dileğimiz, seçkide yer alan örneklerden yola çıkan okurun, ilgisini çeken ozanların öteki şiirlerine de ulaşması. Dünya edebiyatından emek ve emekçiler için yazılan bazı şiirler ise; bu seçkiyi yayınlayan Evrensel Basın Yayın tarafından daha önce yayınlanan Erdoğan Alkan’ın hazırladığı “Paris Komünü ve Komün Şairleri” adlı kitap ile, A. Kadir’in hazırladığı “Dünya Halk Ve Demokrasi Şiirleri” antolojilerinde yer almış olmaları nedeniyle, yinelemeden kaçınmak için bu çalışmaya alınmadı. Bunun yanı sıra, şiirlerinin seçkilerde yer almasını istemeyen bazı ozanların şiirleri de bu çalışmanın dışında kaldı. Emek ve emekçiler için birçok yetkin şiir yazmış olan Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın şiirleri de bu nedenle seçkide yer alamıyor. “Taşkesilen İşçi” ve “İşsiz” şiirlerinden alıntıladığımız şu dizeler, onun emekçilerin duygu ve düşüncelerini anlatmak konusundaki yetkinliğini ortaya koyuyor:

“Taşkesilmişti birdenbire işçinin biri

Söylenmeyen türkülerce sessizdi ya

Göğsü daha soluklu

Ayakları daha kocamandı artık

Gelen geçen:

Özgürlük üzre kanıt dediler.”

“İşte, karanlık kanla ürperdi.

–Yoldan geçenler görmeden,

Yıldız görmeden,

Tanrı bile görmeden–

Öyle açtı ki yaşamak üzre,

Soluğunu yerdi.”

Bu çalışma sırasında, ulaşabildiğimiz kimi ozanlara haber vererek yapıtlarını değerlendirme iznini aldık. Ulaşamadığımız ozanların yapıtlarını da, sanat eserlerini işleme hakkı sınırları içinde değerlendirdik. Uzun ve titiz bir çalışma sürecini kapsayan bu çalışma sırasında, özellikle ülkemiz ozanlarının bütün yapıtlarına ulaşıp onları taramaya; dünya şiirinden önceden dilimize çevrilmiş kimi şiirlerin yanı sıra, yeni yapılan çevirilere de yer vermeye çalıştık. Seçkide şiirleri yer alan ozanların kısa özgeçmişleri ciltlerin sonunda yer alıyor; olabildiğince eksiksiz ve doğru bilgiyle. Yine de, çalışmada kimi eksikler bulunabilir. Eleştiri, öneri ve katkılarla bu çalışmanın daha da zenginleşeceğini biliyoruz. Yaşamdaki bütün değerleri üreten, buna karşılık büyük yokluk ve acılar çeken; sömürüyü ortadan kaldırmak için toplumu ileriye doğru dönüştürüp değiştirmeye çalışan emekçiler için, onlar adına yazılmış şiirlerin büyük bir çoğunluğunu kapsayan bu çalışma, bir ilk adımdır. Üstelik, geçmişte “Emek en yüce değerdir” diyerek yüceltilen emeğin ve emekçilerin horlandığı, onlar için yazmanın küçümsendiği bir ortamda üretilmesi de ayrı bir anlam taşımaktadır. Dileğimiz, bu çalışmayı başka çalışmaların da izlemesidir.

Gülsüm Cengiz

BİRİNCİ BÖLÜM

“YORGUNLUĞUN
KARDEŞLİK KOKAN
ELLERİ”

FERDINAND FREILIGRATH

(1810-1876)

EMEĞE SAYGI

Koca keseri sallayan

Hasada duran buğday tarlasında,

Biçen batak çayırı

Doyurmak için çoluk çocuğu,

Akıntıya karşı kürek çeken,

Bitkin düşen dokuma tezgahında,

Dokuyan pamuğu, kıtığı, keteni

Büyüsün diye lepiska saçlı yavrusu.

Saygı o insana, övün o işçiyi!

Saygı nasırlı ele!

Saygı düşen her damla tere

Değirmende, dökümhanede!

Saygı terleyen her alna

Sabanın ardında!

Ve aklıyla, emeğiyle

Sabanı süren

Hiç unutulmasın!

Çev. Ergin Koparan

(Yaşarsak Yaşar Dünya - Dünya Şiirinden Seçmeler)

ERNEST JONES

(1819-1869)

FUKARANIN TÜRKÜSÜ

Fukarayız, fukarayız, çok fukarayız, çok.

Ne kadar fukara olursa insan, o kadar fukarayız.

Onlar yukardalar, biziz onları oralara çıkaran.

Ne yoksul kalabalığız biz!

Ne yoksul kalabalığız!

Ne yoksul!

Süren biziz toprağı, eken biz. Çok, çok fukarayız.

Deriz, kaplayalım altın başaklarla tarlaları,

ovaları mis gibi kokularla kaplayalım, deriz,

pis balçıklarda bata çıka gevrer imanımız.

Yerimizi biliriz biz. Çok fukarayız, çok, çok fukara.

Ayakları altındayız toprak ağasının.

Ekmek yapamayacak kadar beceriksiz değiliz ama,

o ekmeği yiyemeyecek kadar beceriksiziz.

Fukarayız, fukarayız, çok fukarayız, çok.

Ne kadar fukara olursa insan, o kadar fukarayız.

Onlar yukardalar, biziz onları oralara çıkaran.

Ne yoksul kalabalığız biz!

Ne yoksul kalabalığız!

Ne yoksul!

Ta aşağılara ineriz, ta aşağılara. Çok, çok fukarayız.

İneriz maden ocaklarının soluk kesen göbeğine kadar.

Mücevherler toplarız, ışıldasın diye despotun tacı.

Ve ne zaman ki, dara gelir despot, sıkışır,

ve ne zaman ki, yeni borçlar yükler bize,

o zaman biz oy kullanacak kadar olgun değilizdir ama,

vergimizi ödeyecek kadar olgunuzdur.

Fukarayız, fukarayız, çok fukarayız, çok.

Ne kadar fukara olursa insan, o kadar fukarayız.

Onlar yukardalar, biziz onları oralara çıkaran.

Ne yoksul kalabalığız biz!

Ne yoksul kalabalığız!

Ne yoksul!

Fukarayız biz, fukarayız, ayaktakımıyız, ayaktakımı.

Yalnız bizim gücümüzle olur ama, yalnız bizim gücümüzle,

lortçukların tabanları altındaki incecik topraklar

saray olur, kilise olur, kule olur.

Sen gene kapan dur ayaklarına zenginlerin salonlarında,

sen gene zenginlerin kapılarında yaltaklan dur.

Bizim, duvar örecek kadar gücümüz vardır ama,

o duvarların içinde yaşayacak kadar gücümüz yoktur.

Fukarayız, fukarayız, çok fukarayız, çok.

Ne kadar fukara olursa insan, o kadar fukarayız.

Onlar yukardalar, biziz onları oralara çıkaran.

Ne yoksul kalabalığız biz!

Ne yoksul kalabalığız!

Ne yoksul!

Fukarayız, fukarayız, çok, çok fukara.

Bir gün gelir ama, trampetler çalıverir,

deler geçer bir gün kibirli kralın kalbini

elindeki süngü fukaranın.

Fukarayız, fukarayız, çok fukara, çok.

Biliriz biz yerimizi, sıradan kişileriz.

Düşmanı öldürecek kadar gücümüz var ama,

doyumluğa el atacak kadar gücümüz yok.

Fukarayız, fukarayız, çok fukarayız, çok.

Ne kadar fukara olursa insan, o kadar fukarayız.

Onlar yukardalar, biziz onları oralara çıkaran.

Ne yoksul kalabalığız biz!

Ne yoksul kalabalığız!

Ne yoksul!

Çev. A. Kadir- Selâhattin Yıldırım

(Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri antolojisi, II. Cilt)

SERDARİ

(1834-1918 ya da 1921)

NESİNİ SÖYLEYİM CANIM EFENDİM

Nesini söyleyim canım efendim

Gayrı düzen tutmaz telimiz bizim

Garip bülbül gibi feryat ederim

Açılmadan soldu gülümüz bizim

Sefil irençberin yüzü soğuktur

Yıl perhizi tutmuş içi kovuktur

İneği koyunu iki tavuktur

Bundan gayrı yoktur malımız bizim

Rençberin sanatı bir arpa tahıl

Havasın bulmazsa bitmiyor pahıl

Tecelli olmazsa neylesin akıl

Dördü bir okkalık dolumuz bizim

Sekiz ay kışımız dört ay yazımız

Açlığından telef olur bazımız

Kasım demeden buz tutar özümüz

Mayısta çözülür gölümüz bizim

Sefil irençberin tebdili şaştı

Borç kemâlın buldu boyundan aştı

İntikal parası binleri geçti

Dahi doğrulamaz belimiz bizim

Zenginin sözüne beli diyorlar

Fukara söylerse deli diyorlar

Zamane şeyhine veli diyorlar

Gittikçe çoğalır delimiz bizim

Evlât da babanın sözün tutmuyor

Açım diye çift sürmeye gitmiyor

Uşaklar çoğaldı ekmek yetmiyor

Başımıza belâ dölümüz bizim

Benim bu gidişe aklım ermiyor

Fukara halini kimse sormuyor

Padişah sikkesi selâm vermiyor

Kefensiz kalacak ölümüz bizim

Şu yalan dünyada hoş olamadım

Borçludan bir kerre baş alamadım

Şu küçük öküze eş bulamadım

Söylemeden âciz dilimiz bizim

Zenginin yediği baklava börek

Kahvaltıya eder keteli çörek

Fukaraya sordum size ne gerek

Düğülcek çorbası balımız bizim

Tahsildarlar çıkmış köyleri gezer

Fukara hâline eden yok nazar

Yorganı döşeği mezatta gezer

Hasırdan örülür çulumuz bizim

Hakk’ın hikmetinden ibret almalı

Ağlayarak camilere dolmalı

Kurban kesip tövbe istiğfar olmalı

Böyle ilan etsin ulumuz bizim

Bir aşka geldik de biz bunu dedik

Üç yüz dört senesi bir sille yedik²

Her nereye varsak sahipsiz gedik

Kime arzolacak halimiz bizim

Serdari halimiz böyle n’olacak

Kısa çöp uzundan hakkın alacak

Mamurlar yıkılıp viran olacak

Akibet dağılır ilimiz bizim

(Türk Halk Şiiri Antolojisi)

SULLY PRUDHOMME

(1839-1907)

BİR RÜYA

Rüyamda çiftçi dedi: “Kendin yap ekmeğini,

Sana artık buğday yok, sabana sarıl da gör!”

Dokumacı söyledi: “Sen doku gömleğini.”

Duvarcı bana dedi: “Duvarını kendin ör!”

Yalnızdım, hemcinslerim beni terk etmişlerdi,

Onların lanetlerini peşimde sürüyordum.

Tanrıya yalvardıkça alsın diye bu derdi.

Yolumda canavarlar dikili görüyordum.

Birdenbire uyandım: Sökmüştü altın şafak,

İşçiler çalışıyor, zevkle, ıslık çalarak,

Tezgahlar işliyordu; ekin örtmüş her yeri.

Duydum saadetimi o gün ben çok yakından,

Hiç kimse hemcinsinin geçemez yardımından;

İnsanların hepsini sevdim o günden beri.

Çev. Fethi Yücel

(Dünya Şiiri II)

TEVFİK FİKRET

(1867-1915)

ÇALIŞMA HEYKELİ

Karanlıklar tepelerden kopan parlak bir gülüşle

Dağınık bir bulut gibi titrerken kırlarda,

Korkunç bir yıldırımın yankısı derin bir gürleyişle

Kara bir canavar gibi kımıldar vadinin kucağında.

Bütün ufukları kaplayan boşlukta inildeyen

Görüntüler gezer hep aşağılık, bayağıca;

Bir heykel bu yabani, yırtıcı karanlığın kavgasında

Bakar ilgisizce, yüce, bir demir sütunun üstünden.

Sus ey yıldırımla şimşek, ey tutkuyla istek fırtınası, ey şan!

Yaradılışın tüm çocukları tantanalı bir alçalışla

Her küçük soluğunda bir yas ya da şenlik bulurken,

Uyku ve rahat yüzü görmeyen şu yüce, çalışkan insan

Hınçla durur karşında –uzak her türlü sevinçten–

Eğilmek bilmeyen sanatın gururlu alnıyla!

Bugünün diliyle: Asım Bezirci

(Bütün Şiirleri)

MEHMET EMİN YURDAKUL

(1869-1944)

KİBRİTÇİ KIZ

– Efendiler, kibrit kibrit... üç kutusu on para!..

Merhametli beyefendi! Annem hasta, ekmeksiz;

Alın bunu, kuzum bana on paracık verin siz.

Yavrucuğun o lepiska, gür saçları dağınık;

Gözlerinin altı çürük, yüzü kirli ve yanık;

Üstü eski, ayağında koca bir çift kundura.

Şu talihsiz kızcağız da bir lokma ekmek için

Sokak sokak: “Kibrit” diye dolaşıyor bütün gün;

     Nice çirkin, firengili yüzlere:

“Benim güzel beyim” diyor, belki günde yüz kere.

– Kızım, senin baban kimdir? Senin evin nerede?

Bak, kırk para vereceğim, sorduğumu söyle de.

     Baban yok mu, bilmez misin onu sen?

– Benim babam yoktur, evet, bilmiyorum onu ben!..

Biçare kız her bir yerde gariptir;

Herkes onu: “piç” diyerek incitir;

Onun zayıf vücudunun üstüne

Bir kimsecik kanad gerip durmuyor;

Onun için hiçbir yürek vurmuyor;

Bugüne dek bilmemiş ki baba ne?..

Masumcuğu alçak görmek... bu neden?

Bu çocuk ta anasından doğarken

Mini mini bir kanadsız kuş gibi

Yaratılmak kanununa başeğmiş;

Öyle ise suçsuz yere inciniş

Zavallının niçin olsun nasibi?..

Çalışıyor... Çalışmasın, ne yapsın?

Çalışmaktan başka yol yok ki sapsın.

Kendisiyçin çabalayan kimi var?

Kimi var ki bir ekmeği: “Al ye!..” der;

Bir şey veren ondan da bir şey ister...

Ah yoksulluk, ah babasız çocuklar!..

(Mehmet Emin)

PAUL ELUARD

(1895-1952)

ASIL ADALET

İnsanlarda tek sıcak kanun

Üzümden şarap yapmaları

Kömürden ateş yapmaları

Öpücüklerden insan yapmalarıdır.

İnsanlarda tek zorlu kanun

Savaşlara yoksulluğa karşı

Kendilerini ayakta tutmaları

Ölüme karşı yaşamalarıdır

İnsanlarda tek güzel kanun

Suyu ışık yapmaları

Düşü gerçek yapmaları

Düşmanı kardeş yapmalarıdır

Hep var olan kanunlardır bunlar

Bir çocukcağızın ta yüreğinden başlar

Yayılır genişler uzar gider

Ta akla kadar

Çev. A. Kadir

(Asıl Adalet adlı şiir seçkisinden)

BERTOLT BRECHT

(1898-1956)

HABİRE

Etin ne yüzünü gören var, ne de adını duyan.

Boşuna akıyor alınteri, boşuna.

Tekmil sular dört bir yandan kesildi.

Habire duman çıkıyor fabrika bacalarından,

habire duman.

Çev. A. Kadir

(Asıl Adalet adlı şiir seçkisinden)

HOLİVUT

Ekmeğimi kazanayım derim

ben her sabah,

kalkar yalan satılan pazara giderim,

girerim satıcılar yanında sıraya.

Yüreğim kabarır umutla

benim her sabah.

Çev. A. Kadir

(Asıl Adalet adlı şiir seçkisinden)

FARUK NAFİZ ÇAMLIBEL

(1898-1973)

MUSTARİPLER

Aç

– Başımda yokluk denen rüzgar uğuldamakta,

Kireçli bir toprağa dikilen bir ağacım.

Boy atarken yabani otlar aynı toprakta

Benim köküm kurudu, yandı... Susuzum, açım!

– Bir kavmi uykusundan uyandırır bu haller,

Doğar aç midelerden nur gibi ihtilâller:

Bir diyarda almazsa herkes irfan hakkını

Her çekilen hançerin boş kalacaktır kını...

(Bir Ömür Böyle Geçti)

ROBERT DESNOS

(1900-1945)

GECELER

Dışarda açık havadaki kadınlar

Rüzgâra göğüs geren kadınlar

Tatlı mıdır gece sizler için

Rüzgâra göğüs geren kadınlar

Bir aşağı bir yukarı gezinip sabahı eden kadınlar

Gece sizi örselemez mi

Dışarda açık havadaki kadınlar

Tarlaların içinde yitip gitmiş rençber kadınlar

Gece bir hasat mıdır sizin için

Rüzgâra göğüs geren kadınlar

Elleri şahrem şahrem çatlamış balık satıcısı kadınlar

Gece sizin için çabucak gelip geçer mi

Sabahın köründe uyanan kadınlar

Ayaklarını sürüyerek işe giden yorgun kadınlar

Gecenin bir yankısı yok mudur sizin için

Gece tatlı mıdır?

Gece sizi örselemez mi?

Hasada mı uğrarsınız gece?

Çabucak gelip geçer mi gece sizin için?

Dışarda açık havadaki kadınlar

Rüzgâra göğüs geren kadınlar

Gecenin sabahın gündüzün kadınları

Aylak rençper balık satıcısı kadınlar

Açık havayı sever misiniz

Sever misiniz rüzgârı?

Çev. Eray Canberk

(Robert Desnos, Bütün Şiirlerinden Seçmeler)

NÂZIM HİKMET

(1902-1963)

(...)

– Onlar ki toprakta karınca

                    suda balık

                         havada kuş kadar

                              çokturlar,

korkak

     cesur

          cahil

               hakim

                    ve çocukturlar

ve kahreden

     yaratan ki onlardır,

destanımızda yalnız onların maceraları vardır.

Onlar ki uyup hainin iğvasına

          sancaklarını elden yere düşürürler

ve düşmanı meydanda koyup

                    kaçarlar evlerine

ve onlar ki bir nice mürtada hançer üşürürler

ve yeşil bir ağaç gibi gülen

ve merasimsiz ağlayan

ve ana avrat küfreden ki onlardır

destanımızda yalnız onların maceraları vardır.

Demir

     kömür

          ve şeker

ve kırmızı bakır

ve mensucat

ve sevda ve zulüm ve hayat

ve bilcümle sanayi kollarının

ve gökyüzü

     ve sahra

          ve mavi okyanus

ve kederli nehir yollarının

sürülmüş toprağın ve şehirlerin bahtı

               bir şafak vakti değişmiş olur,

bir şafak vakti, karanlığın kenarından

          onlar ağır ellerini toprağa basıp

               doğruldukları zaman.

En âlim aynalara

en renkli şekilleri aksettiren onlardır.

Asırda onlar yendi, onlar yenildi.

Çok sözler edildi onlara dair

ve onlar için:

‘zincirlerinden başka kaybedecek şeyleri yoktur’

                                        denildi.

(Memleketimden İnsan Manzaraları)

(...)

Hep bir ağızdan türkü söyleyip

hep beraber sulardan çekmek ağı,

demiri oya gibi işleyip hep beraber,

hep beraber sürebilmek toprağı,

ballı incirleri hep beraber yiyebilmek,

yârin yanağından gayri her şeyde

          her yerde

               hep beraber

                    diyebilmek

                         için

on binler verdi sekiz binini...

Yenildiler.

Yenenler yenilenlerin

          dikişsiz, ak gömleğinde sildiler

               kılıçlarının kanını.

Ve hep beraber söylenen bir türkü gibi

hep beraber kardeş elleriyle işlenen toprak

Edirne sarayında damızlanmış atların

          eşildi nallarıyla.

(...)

(Şeyh Bedrettin Destanı)

İLHAMİ BEKİR TEZ

(1906-1984)

KIRK İKİ

Kimi maden ocağında kazmasıyla

Ciğerinden söker siyah sıvalı

               maden kömürünü,

Kimi bağlamış ömrünü

          kirpi derili tarlasına.

Kimi doktor,

Kimi mühendis,

Kimi günde 12 saat kuyu kazar

Ben de şiir yazar, ömrümü harcarım.

Şiir yazarım

     fakat değilim

          gül ve kâkül şairi

5 gövdeli bir başım:

Bir anam var

     bir karım

     ve çocuklarım.

İki bel üstünde bir kafam...

Başka neyim var ah

     çocuklarım

          karım

               anam...

Anam ekmek

Karım ekmek

Çocuklarım bebek bekler

Her gece

          Kuşlar birer taş olunca ağaçlarda;

Sağ kolumu anamın ağzına

Sol kolumu karımın ağzına

                    Sokar,

Yuvarlarım taş kafamı bebek diye.

Şiir yazarım...

O eserimi

          tam 5 günde yazmıştım.

Birinci gün:

Havaya çıkan bir balık gibi

               duymuştum açlığımı.

İkinci gün:

Kafamın ince çıplak zarını

Çıplak masama serdim,

Sonra gerdim

                              telgraf teli gibi sinirlerimi.

Plan yaptım.

Üçüncü gün:

Kalıbına döktüm açlığımı.

Dimağımdan kelimeleri

Abanoz olmuş bir tahtadan

               paslı çivileri

               sökercesine söktüm;

Çektim sarı kâğıda.

Dördüncü gün:

Yazdım çizdim

Yonttum bozdum;

Onu çekip buraya

Bunu çekip oraya mıhladım.

Sesleri tayin etmek için

bazı çakal gibi haykırıp

bazı kedi gibi miyavladım.

Beşinci gün:

Elli kişiye okudum belki:

Düşük dediler

          İliştirdim.

Beğenmediler

          Değiştirdim.

Altıncı gün tamamdı şiir.

Doğru Bâbıali

          matbaa yolu

Kapıdan içeri bir yeniçeri gibi atıldı önce kafam!

Dedim ki:

Bu şiir açlığın şiiri.

Yaptım bir kemik tabut!

Ama değil insan başı

Kara

     katı bir kâbe taşı

Yerleştirir gibi içine koydum açlığımı,

Bu şiirimi tam 4 günde

Kan ter içinde

          bunalarak

               yazdım...

5 lira isterim!

3 lira verdiler.

Beğenmediler o şiirimi de.

Evde

Bir anam var

          bir karım

          ve çocuklarım;

Anam ekmek

          karım ekmek

               çocuklarım bebek bekler...

Gözüm isli bir lüküs oldu

                    söndü

Birer balon oldu

Başım da döndü

          hasta kabarık dört göğüs...

Döndüm geri

Kucakladım mesafeleri,

Aç kalırım yine vermem dedim...

Bu gece de

Kuşlar birer taş olunca ağaçlarda;

Sağ kolumu anamın ağzına

Sol kolumu karımın ağzına

               Sokar,

Yuvarlarım taş kafamı bebek diye...

(Dünden Bugüne Türk Şiiri Antolojisi)

NİKOLA VAPTSAROV

(1909-1942)

TARİH

Tarih, anacak mısın bizi

Solmuş, kurumuş tomarlarında?

Fabrikalarda çalışırdık, bürolarda

Ünlü adlar değildik hiçbirimiz.

Tarlalarda çalışır, kötü kötü kokardık

Soğan ve ekşi ekmekle.

Pos bıyıklarımızı öfkeyle çekiştirip

Küfrederdik hayata.

Birazcık değerbilir olabilecek misin?

Semirttik seni biz bunca olayla

Ve giderdik susuzluğunu fazlasıyla

Kanıyla boğazlanan insanların

Yitireceksin insan odağını

Görünüşe bakarak,

Ve anımsamayacaksın hiçbirini

O basit insan dramını.

Şairler şaşırtacak halkı

Broşürleri, artan değerleriyle,

Bizim yazılmamış acılarımız

Gezinecek boşlukta bir başına.

Hiçbir şey midir bir yaşamın değeri

Değmez miydi anlamaya?

Deşmeyegör, yayıılr zehir

Bardağın içinde acı bir tat.

Çalılıklarda doğduk

Rastgele biten dikenlerin sığınağında

Yatardı analarımız terleyerek

Kurumuş dudaklarını sıkıca gererek.

Sinekler gibi ölürdük güzün

Kadınlar yas tutarlardı ölüye,

Türküye dönüşen ağıtlarını

Yabanotlar duyardı yalnızca.

Kardeşlerinden uzun yaşayanlarımız

Ter dökerdi her gözeneğinden

Yapardık hiçbir iş bize sunulmadan

Öküzler gibi çalışırdık.

Evde ders verirdi babalarımız bize:

“Böyle olacak daima eskisi gibi” diye.

Fakat biz atışırdık çatarak kaşlarımızı

Onların aldatılmış felsefeleriyle.

Sofrayı terk ederdik kızgınlıkla

Kapıdan fırlayıp dışarı, orada

Havanın içinde duyumsardık kımıldayan

Güzel ve aydınlık birşeyleri.

Nasıl bunaltıyla beklerdik

Tıklım tıklım kahvelerde.

Ve dönerdik gece geç vakit

Son bildirilerle.

Nasıl avunurduk umutla.

Fakat kurşun gibi gökler kararıyor

Sızlatan rüzgar hiddetle ıslık çalıyordu

Dayanamayacağız biraz daha.

Senin sonsuz ciltlerinde henüz

Her bir harfin, çizginin altında

Yansıyan öfkeyle bakar acılarımız

Ve yükselir acı bir ağıt.

Yaşam insaf göstermiyor,

Ağır vahşi pençesiyle

Dövdü aç yüzlerimizi,

Dilimiz serttir bu yüzden.

Bu yüzden şiirler yazıyorum

Uykumdan saatler çalarak,

Parfüm kokmaz bu yüzden

Kısa ve çatık kaşlıdır her ses.

Keder ve sıkıntı içinde

Ödül beklemiyoruz ya da

İstemiyoruz resimlerimiz olsun

Yılların kaydında.

Yalnız anlat öykünü basitçe

Bunları görmeyeceğiz biz,

Anlat bunları yerimizi alacaklara

Nasıl savaştığımızı yiğitlikle.

Çev. İlhan Özdemirci

(Motor Türküleri)

CAHİT SITKI TARANCI

(1910-1956)

MEMLEKET İSTERİM

Memleket isterim

Gök mavi, dal yeşil, tarla sarı olsun;

Kuşların çiçeklerin diyarı olsun.

Memleket isterim

Ne başta dert ne gönülde hasret olsun;

Kardeş kavgasına bir nihayet olsun.

Memleket isterim

Ne zengin fakir ne sen ben farkı olsun;

Kış günü herkesin evi barkı olsun.

Memleket isterim

Yaşamak, sevmek gibi gönülden olsun;

Olursa bir şikâyet ölümden olsun.

(Otuz Beş Yaş)

RIFAT ILGAZ

(1911-1993)

ÇOCUKLARIM

Yoklama defterinden öğrenmedim sizi

Benim haylaz çocuklarım

Sınıfın en devamsızını

Bir sinema dönüşü tanıdım

Koltuğunda satılmamış gazeteler

Dumanlı bir salonda

Kendime göre karşılarken akşamı

Nane şekeri uzattı en tembeliniz

Götürmek istedi küfesinde elimdeki ıspanak demetini

En dalgını sınıfın

Çoğunuz semtine uğramaz oldu okulun

Palto ayakkabı yüzünden

Kiminiz limon satar Balıkpazarı’nda

Kiminiz Tahtakale’de çaycılık eder

Biz inceleyeduralım aç tavuk hesabı

Tereyağındaki vitamini

Kalorisini taze yumurtanın

Karşılıklı neler öğrenmedik sınıfta

Çevresini ölçtük dünyanın

Hesapladık yıldızların uzaklığını

Orta Asya’dan konuştuk laf kıtlığında

Birlikte neler düşünmedik

Burnumuzun dibindekini görmeden

Bulutlara mı karışmadık

Güz rüzgârlarında dökülmüş

Hasta yapraklara mı üzülmedik

Serçelere mi acımadık kış günlerinde

Kendimizi unutarak

(Uzak Değil)

HASAN BASRİ ALP

(1912-1945)

MAHSUL

En güzel, en olgun, en hârikulâde

Meyvesini versin diye toprak

Hiçbir emek esirgenmedi ondan

Ne zindan, ne temerküz kampları,

Ne duvar diplerinde kurşunlanmak.

Ter, gözyaşı ve kanla suladık onu

Dökecek yeryüzüne tam ve olgun mahsulünü

Toprak nankör değildir

Utandırmaz insanoğlunu.

(Dünden Bugüne Türk Şiiri)

RUHİ SU

(1912-1985)

İNSAN VE EMEK

Bir sergiyle geldi bahar

Ne don vurur, ne meyve verir

Öylece bir çiçek düşlemesi

Ne güzel bir oyun değil mi canım

Taşlara bakan gözün çiçeği görmesi

Benim memleketimde bugün

Kırk bin elli bin liradır

Resmin metre karesi

Ve dillere destandır canım

Turan Erol beyazıyla Bodrum’un mavisi

Bir gece kulübünde bugün

Kırk bin, elli bin liradır

Bir Zeki Müren dinletisi

Ve elbette güzeldir canım

Emeğin değerlendirilmesi

Ama benim memleketimde bugün

İnsan kanı sudan ucuz

Oysa en güzel emek insanın kendisi

Hem de konuşur, hem de güler

Kolay mı kan uykularda kalkıp

Ninniler söylemesi

Belki bu nedenle, yazık

Asılmış gibi durur

Asılmış gibi kederinden

Duvarlarımda resim

Çalgılarımda müzik

(Ezgili Yürek)

BEDRİ RAHMİ EYUBOĞLU

(1913-1975)

AÇIL TOPRAK AÇIL

Açıl toprak açıl

Kurulsun sofralar!

Boğazına kadar öze boğulsun tohum

Çatlasın bereketinden dağlar

Gözümüz gönlümüz doysun

Açıl toprak açıl

Boy atsın birden yoncalar döne döne

Batırsın köklerini çınar kana kana

Serin köpüklü usare kuyularına.

Açıl toprak açıl

Bağrında gün görmemiş bir sürü bahar

Bizim bir tutamı yeşermedik bahçelerimiz var

Toprağın altında el değmedik kız gibi

Mevsimlerin var bekleşip durur

Üstünde bahara hasret gidenler var ne buyrulur?

Açıl toprak açıl

Yabanî incirin dallarına süt yürüsün.

Bize meyvelerini dirhem dirhem sunan

Emektar ağaçlarından özünü

Piç fidanlardan meyveni esirgeme

Açıl toprak açıl!

Bire on veren başak bin versin

Bize gölgesinden başka

Verecek şeyi olmayan kısır dallar;

Yepyeni meyvelerle bezensin.

Açıl toprak açıl

Donansın bahçeler

Toprağın altında yakası açılmadık bir sürü bahar;

Üstünde bin baharı bir anda taşıyacak

Tosun gibi ağaçlarımız,

İştihası yerinde bahçelerimiz,

Maşallahı alnının ortasında yazılı

İneklerimiz var.

Açıl toprak açıl!

Ver Allahım ver!

İnsanoğlu bir baş soğanla

Bir dilim ekmeğe değer.

Açıl toprak açıl dedik açılmadı

Toprağın altında mühürlendi kapılar

Tohumların ağzını bıçaklar açmaz oldu

Boyu devrilesi bir bahara kadar.

Açıl toprak açıl dedik açılmadı

Mevsimler

Henüz doğmamış sabilerin rızkıdır dediler,

Toprağın altında ne var ne yok kilitlediler

Sabiler doğdular, büyüdüler

Acıktılar

Evvela tırnaklarını

Sonra da birbirlerini yediler

Açıl toprak açıl dedik açılmadı

Senin anlayacağın

Toprak bizi doyurmadı.

(Karadut)

ORHAN VELİ KANIK

(1914-1950)

ALTINDAĞ

Biri bir koca görür rüyasında:

Yüz lira maaşlı kibar bir adam.

Evlenir, şehire taşınırlar.

Mektuplar gelir adreslerine:

Şen Yuva Apartmanı, bodrum katı.

Kutu gibi bir dairede otururlar.

Ne çamaşıra gidilir artık, ne cam silmeye;

Bulaşıksa kendi bulaşıkları.

Çocukları olur, nurtopu gibi;

Elden düşme bir araba satın alınır.

Kızılay Bahçesi’ne gidilir sabahları;

Kumda oynasın diye küçük Yılmaz,

Kibar çocukları gibi.

Lâğımcının hamam rüyasıdır,

Rüyaların en güzeli.

Uzanır yatar göbek taşına;

Tellaklar gelip dizilir yanı başına.

Biri su döker,

Biri sabunlar;

Elinde kese sıra bekler biri.

Yeni müşteriler girerken içeri,

Lâğımcı,

Pamuklar gibi çıkar dışarı.

(Yenisi)

SİZİN İÇİN

Sizin için, insan kardeşlerim,

Her şey sizin için;

Gece de sizin için, gündüz de;

Gündüz gün ışığı, gece ay ışığı;

Ay ışığında yapraklar;

Yapraklarda merak;

Yapraklarda akıl;

Gün ışığında bin bir yeşil;

Sarılar da sizin için, pembeler de;

Tenin avuca değişi,

Sıcaklığı,

Yumuşaklığı;

Yatıştaki rahatlık;

Merhabalar sizin için;

Sizin için limanda sallanan direkler;

Günlerin isimleri,

Ayların isimleri,

Kayıkların boyaları sizin için;

Sizin için postacının ayağı,

Testicinin eli;

Alınlardan akan ter,

Cephelerde harcanan kurşun;

Sizin için mezarlar, mezar taşları,

Hapishaneler, kelepçeler, idam cezaları;

Sizin için;

Her şey sizin için.

(Karşı)

BEHÇET NECATİGİL

(1916-1979)

ÇALAR SAAT

Kuyulara düşünce taş

Önce korkunuz uyanır:

Geç kaldım.

Yarı karanlık ırmakta sular önce bulanık.

Bir kanadı kırık kuş

Ayağınıza dolanır, çiğnenir telaşlarda.

Sıcak yataklar ansızın

Açılınca kaskatı.

Biraz bir şeydi gece ancak sabaha karşı;

Gördü, çaldı saat; benildeyip uyandınız, yataklar

Evde kimseniz yoksa, yorgun dönüşlere kadar

Açık, perişan, kepaze.

Tam vaktinde işbaşında olmak,

Geç kaldım, kuyularda ışıdı su.

Saatlere çaldırdığı biraz şeyin peşinde

Sesi duyan koştu.

Koştu yokuş aşağı rengi atmış bir şapka,

Çanta, gözlük.

Bir eski atkı, adımları yavaş,

Uçar gibi hafif, bir küçük önlük.

Uzun yolunda yayan, basıp gitti bir tütün;

Bir dolu otobüse sığdı son yolcu, bir ruj,

Yetişti tramvaya kahverengi solgun.

Lacivert buruşmuş.

Yatakların sıcaklığı arkalarda yetim,

Başladı ormanda yarış.

Girdiğim koşuda ben de senin gibiyim

Bir kanadı kırık kuş.

(Eski Toprak)

A. KADİR

(1917-1985)

EKMEK

Seni Balat’tan alırdım, Kâsım’ın fırınından,

tam otuz beş yıl önce.

Sıkılgan, ufacık bir oğlandım,

boynu ha koptu ha kopacak.

Seni Balat’tan alırdım, Kâsım’ın fırınından,

anamın sütü gibi aktın,

patlamış mısır gibi sıcak.

Dünyada, derdim, bir tek fırın var,

Balat’ta, derdim, Kâsım’ın fırını.

Seni Balat’tan alırdım, Kâsım’ın fırınından,

kar yağardı lâpa lâpa,

ısıtırdım ellerimi koynunda.

Dünyada, derdim, bir tek fırın var.

Baktım bir gün dünya fırın dolu.

Büyüdük, yollarda ufala ufala.

Evlendik, çocuklarımız oldu.

Bizim oğlan alır şimdi Malta fırınından,

şimdi seni, esmer, hamur gibi,

bizim Mehmet, ufacık, sıkılgan.

Seni Balat’tan alırdım, Kâsım’ın fırınından.

(Mutlu Olmak Varken)

DİLE BİZDEN ÇOCUK NE DİLERSEN

                                Çocuk yılında

Gazetelerde ve kitaplarda,

radyolarda ve televizyonlarda,

ve de açık oturumlarda

söz ediyorlar hep senden,

gündemdesin,

haberin var mı?

Haydi, dile bizden ne dilersen.

İşte alabildiğine özgürlük sana,

yap dilediğini.

Kaldır şu tabakları istersen, sil masaları.

İstersen şu bulaşıkları yıka.

İstersen şu iskarpinleri bir güzel parlat.

İstersen diz şu simitleri tablaya.

İstersen soy şu patatesleri, soğanı.

İstersen git kova kova su dök

şu ayakyoluna.

İstersen şu tuğlaları yukarı taşı.

İstersen şu tenekede kireci karmaya başla.

İstersen kır şu formaları.

İstersen şu kitapları tutkalla.

İstersen boşalt şu tüpgazları kamyondan.

İstersen şu motoru yağla.

İstersen şu kazana kurşun dök gel.

İstersen gez kapı kapı, gazete topla kiloyla.

İstersen açıver iliklerini şu gömleklerin.

İstersen şu ceketleri, pantolonları teğelle.

Yıka şu arabaları istersen, kız gibi yap.

İstersen kes şu camı, macunla.

Gazete sat istersen, limon, maydanoz,

ciklet, marlboro, anahtarlık, tarak

(kendini polis amcandan kolla ama).

Yüklen şu küfeyi istersen,

nedir ki? Sen kırk kilosun, o altmış.

İstersen karpuz sergilerinde kuş gibi şakı.

İstersen git güneşin altında çeltik topla, pamuk topla.

İstersen git davarını güt ağanın,

bağır istersen gücün yettiğince,

bağır dağlara taşlara.

İstersen işsiz dolaş, aç dolaş, çıplak dolaş.

Dolaş dolaş

akşam olmaz

gurbet elde.

İstersen köprü altında yat,

istersen parkta,

yat koyun koyuna bitlerinle,

baka baka yıldızlara,

göremeden yıldızları.

İstersen bekle sinema kapısında,

istersen garda,

istersen söndür pis zevkini şu hergelenin

iki somun ekmek parasına.

İstersen çık en üst katına şu inşaatın,

istersen tüttür bir cıgara,

başın döne döne seyret deryaları.

İstersen atla ta on altıncı kattan,

dal yolun ortasına çivileme,

doldurmadan on beş yaşını,

yüzünü bir ana eli okşamadan,

çek git,

son model otomobilleriyle geçerken caddeden son hızla.

Göztepe’nin şımarık oğlanları.

(Mutlu Olmak Varken)

MUZAFFER ARABUL

(1917-1997)

HADİ ÖLME

Evi yıkıcı almış

İpek kağıt kullanıyor.

Ekmeği bir lokmaya indirmiş

Karın, kıç amansız.

Alev alev dal yaprak

Balıkların kulakları boyalı.

Adam altın tartıyor

Titreme gerdan bin beş yüz.

Çalış diyor çalış

Sonra bir de ek gelir.

Hadi çalışma

Hadi ölme.

Her yer karanlık

Pür nur o mevki.

(Derim ki)

ZİHNİ T. ANADOL

(1918-1999)

HÜSEYİN OĞLU HASAN’A

Fabrikanın yoluna bir dağ bakar

Çatır çatır çatlamış ağaçsız toprakları

Yüzü dargın

Yüzü küskün insanlara.

Ardında Arıcak köyü

Dokunsan ağlayacak

İnsanların ayağı yalın

Avurtları çökük

İnsanları düşünceli

Ve korkunç bakışlı insanları

               Arıcak köyünün sırtında bir tümsek vardır

               Bu tümsekte sen yatarsın Hasan’ım

               Bu dağların ardında bir kulübe vardır

               Bu kulübede Hasan’ım

               Yirmi vardiyasında ebesiz geldin dünyaya

               İki arşıncık bez alabilmek için

               Gece vardiyamı terk edemedim yavrum.

               Kusura bakma

               Hâlâ içim yanar.

Sevinçten titreyen ellerimle

İş kartımı saate gene bastım

Altı vardiyasının düdüğü sabahı müjdeledi

Oluk gibi boşandı fabrika

Yollarda insanlar

Yollarda sefertasları...

               Dünya ne güzel ne tatlı şeymiş yavrum

               Ellerimi sıkmak için sert avuçlar

               Balyozları örse vurdu

               Makinelerin şartelleri indi kalktı bir an

               Fabrikanın gökleri yalayan bacalarıyla selâmlaştım.

Hepsine günaydın merhaba dedim.

Sana her gün getirebildiğim hediyem

Yanan ellerim dağlanan yüzüm

Ve yürekten gülüşümdü yavrum.

Masmavi tulumun içinde

Dal gibi serpiliverecekti boyun

Sen de bizim gibi çekici örse vurup

Hep bir ağızdan

Demiri dövenlerin türküsünü söyleyecektin

Sarı saçların dökülüverecekti alnından

Cebinde paftan

Kız gibi tornavidan

Benim gibi çile çekmeyecektin

Sefertasın boş gidip boş gelmeyecekti vardiyadan.

Sorgusuz sualsiz kovulmayacaktın

Ömrünü çürüttüğün fabrikadan.

               Kimlere yanarsın Hasan’ım kimlere?

               Savaştakiler kurşun yiyip öldüler

               Sen de yiyecek bir şey bulamadığın için.

               Kimlere yanarsın Hasan’ım kimlere

               Deli ediyor beni

               Sebebi mevtin yüz gram şeker

               Bir avuç pirinç unu.

Yumuk ellerinin izleri duruyor hâlâ dağlanan yüzümde

Annen ninni söylüyor kardeşin Ümid’e.

Ölübelinin dağları kızgın

Köyleri viran

İnsanları insanlara küskün

Avurtları çökük

Bakışları korkunç

Düşünceli Ölübelinin insanları.

(Ağlama Duvarı)

ORHON MURAT ARIBURNU

(1920-1989)

HAMAL ÇOCUK

Cik

     Cık

          Cuk

Ufacık tefecik

Bir lokmacık

Dumanı üzerinde çocuk

Koca şehirde

Noktadan küçük

Hamallık eder yavrucuk

Cik

Cık

Cuk

(Buruk Dünya)

ENVER GÖKÇE

(1920-1981)

YAPILMAYAN REÇETE...

Kırk gündür hasta...

     Makinist Ahmet usta

Baharın ilk günlerindeki kadar

                         Güzel

Ak saçlı genç karısı baş ucunda

– Doktor,

                    Diyor...

– Bir haftadan beri gelmiyor

– Gelse de

Kendinin tutuluyor sözleri

     – Hastanın takılıyor gözleri

Partal minder üstünde

Ak bir yama gibi duran

YAPILMAMIŞ

               Reçeteye

(Yeni Edebiyat Şiir Antolojisi)

MEHMED KEMAL

(1921-1998)

ANKARA’NIN SABAHLARI

Bu kış da başka türlü geldi,

Sardı içimi ateşin;

Sokaklarda gezerim rahat rahat

Aklımda hep sen varsın,

Kulaklarımda sesin.

Bilmezsin Ankara’nın sabahlarını,

Her gün ayrı biçimde gelir,

Bir bakarsın yağmurlu, çamurludur,

Bir bakarsın günlük, güneşlik;

Farkına varmazsın değişikliğin

Alışır gidersin böylece...

Şimdi Elmadağını kar kaplamıştır,

Tavşanların yumuşacık ayak izleri

Kekliklerin sekerek dolaştığı

Kocaman buz gibi beyazlığı ile

Şimdi Elmadağını kar kaplamıştır.

Sokaklara dökülmüştür herkes,

Kılık kıyafetinden tanırsın

Hangi yolun yolcusudur;

İşçi mi, memur mu, esnaf mı

Söyler kendini sormadan.

Tophane, Fişekhane yolcuları

Başka türküyle çıkarlar yola;

Bakanlık, Yenişehir yolcuları

Daha titiz, ayrı bir edâ ile yürürler.

Ve sonra çarşı esnafı

Yeni bir güne başlarlar dükkânlarında.

Altundağ’ın göğü mavi,

Ya oranın, ya oranın insanları

Ya fakir, ya çelimsiz

Ellerinde çıkınları, sefer tasları

İşe giderler.

Bu soğuk Ankara sabahında

Gönlüm Altundağ’da yatar...

(Tükenmez - Bütün Şiirleri)

CAVİDAN TÜMERKAN

(1922)

MARSİLYA’LI KÜÇÜK İŞÇİ KIZ

Marsilya’nın istasyon kahvesinde

Sabahın erken saatinde

Uykulu gözlerle gazete okuyan

Küçük işçi kız!..

Senin için yazdım bu şiiri

Anlamasan da...

Marsilya’nın istasyon kahvesinde

Sabahın erken saatinde

Uykulu gözlerle

Etrafına bakınıyordun

Yoruldu güzel gözlerin

Gelmedi beklediğin

İçime dert oldu.

(... Ve Bahçelerde Büyür Sonsuzluk; Simsiyah Bir Gül Gibi)

MUZAFFER TAYYİP USLU

(1922-1946)

BÜYÜK ŞEHİR

Büyük ve kalabalık şehirlerin

Islak asfalt caddeleri

Bol ışıklı aydınlık geceleri

Kürk mantolu güzel kadınları

Büyük ve kalabalık şehirlerin

Büyük ve kalabalık şehirlerde

Sayılmayacak kadar insan vardır

Kaldırımlarda, tramvaylarda, otomobillerde

Apartmanlarda, evlerde ve kahvelerde

Hastanelerde, hapishanelerde

Sayılmayacak kadar insan vardır

Büyük ve kalabalık şehirlerde

Gazete satan çocukların sesleri duyulur

Akşam olunca

Işıkları yanar meyhanelerin

Sonra bir kalabalık birikir

Sinemaların önlerinde

Ve sokaklara dökülür

Bahtı kötü kadınlar

Sokaklara dökülür

Bahtı kötü kadınlar

Güzel veya çirkin

Esmer veya sarışın

Bahtı kötü kadınlar

Ve birtakım insanlar

İplik gibi zayıf ve uzun

Anası ölmüş gibi mahzun

Birtakım insanlar

Büyük ve kalabalık şehirlerde

Zavallı işçi

Unutuvermiştir kendini

Ev ve fabrika

Fabrika ve ev arasında

(Şimdilik)

ARİF DAMAR

(1925)

İNCİ

          Bitmesi istenmeyen kitaplara benzetildi

          Bilinmeyen bir şiirde

Birgün baktım harıl harıl

“İnsancıklar”ını okuyordu

Dostoyevski’nin

İnci

İçerden yeni çıkmışım

Dün bir bugün iki

Durur muyum

Yineledim yüksek sesle

Bizim o “Altın Zincir”de

Upton Sinclair’in söylediklerini

– Bu yazarın tipleri sağlıksızdır dedim

Hastalıklıdır

Kendisi gibi

Sen ki

Kim mi İnci

İnci Yolal

Halkımızdan

Bir işçi bir emekçi

– Sen ki

Bir işçi

Bir emekçisin

Söylevimi birden kesti

– Sen bak öyle benim için

Hiç mi hiç tasalanma

Ben bir yandan okurken

Bir yandan iyileştiriyorum

Bu yazarın tiplerini

Kaç yıl mı önce oldu

İnci ne mi oldu

Söylenir dururdu

İkide birde

– Niçin sevecekmişim

Sevmiyorum bu dünyayı

Beni doyurmuyor bile

Almanya’ya işçi gitmiş

Ben on dokuz sanıyordum

Otuz yıldan fazla geçmiş

(Yolsulduk Dünyayı Sevdik)

ATTİLÂ İLHAN

(1925)

EMEKÇİYE GAZEL

bir şehir çıktı açınca çalışkan yumruğunu

motorlar sevmiş öykünür nabzının uğultusunu

asmışlar ampul diye gözlerini yoksulluklara

çarşı çarşı satarlar bin yıllık uykusuzluğunu

tutsan pancarı şeker süzülür parmak uçlarından

görürsün söktüğün kömürün gökte duman savrulduğunu

demirdir giydiğin içtiğin petrol yediğin zehir

taşırsın sırtında bıçak gibi ölüm korkusunu

mibzerler yıldız karanlığında seninle öksürür

yüzlerce lokomotif üretir çığlıklarıyla soluğunu

hohladıkça yalazını göğsündeki yüksek fırınların

çatlatırsın bir gün medet / gök kubbenin fanusunu

(Tutuklunun Günlüğü)

SABRİ ALTINEL

(1925-1985)

VE GECENİN İÇİNDEN AYDINLIK

Günün erken saatinde sabaha bakıyorum

Şafak söktü sökecek

Bitki toprağa vuruyor çiçek dala

Derisi düşüyor bir eski dünyanın

Acılar sessizlikler üstüne

Yeniden harlıyor ateş suyun altından

Yüreğe gelen kan gibi parıl parıl

Düşüncenin ve ölünün vakti yok artık

Taşın ve kararın vakti yok

Ağlamalarla dolu evler yalnızlıklarla

Yasın ve güvercinin indiği

Çekişilen azarlanan çocuklar

Kentler yüzen adalar gibi suyun içinde

Boşlukta duran sesler soğumuş yürekler

İnsanın vakti yok artık

Bitkinin ve öfkenin vakti yok

Balıkesir’in oralarda bir yerlerde

Tarlalara iniyor tütüncüler

İnce bir rüzgar uykulu yollarda

İşçi evlerinin ışıkları yansıyor bana

Etsiz ekmeksiz odalara sığınan acı

Küçülen yüz daralan yürek

Sabaha bakıyorum

Daha uyanmamış iyilikler

Uzayan sokaklar dükkânlar tuz

Kan ve ter uyanmamış

Ah bilemedik bilemedik biz sevinmeyi

Gülmeyi açık gündüzü

Gizemli geceyi

Tüy gibi isteği içimizde

Yağmur ve unutkanlık içinde

Şafak söktü sökecek

Bir kıymık kopuyor ufuktan

Bizim olan bir dünyada

Duyan ve susan

Umudun ve sabrın vakti yok artık

Suyun ve ekmeğin vakti yok

Acının içinden geliyor sevinç

Ve gecenin içinden aydınlık

(Zamanın Yüreği)

AHMED ARİF

(1927-1991)

KARANFİL SOKAĞI

Tekmil ufuklar kışladı

Dört yön, on altı rüzgâr

Ve yedi iklim beş kıta

Kar altındadır.

Kavuşmak ilmindeyiz bütün fasıllar

Ray, asfalt, şose, makadam

Benim sarp yolum, patikam

Toros, Anti-Toros ve âsi Fırat

Tütün, pamuk, buğday ovaları, çeltikler

Vatanım boylu boyunca kar altındadır.

Döğüşenler de var bu havalarda

El, ayak buz kesmiş yürek cehennem

Ümit, öfkeli ve mahzun

Ümit, sapına kadar namuslu

Dağlara çekilmiş kar altındadır.

Şarkılar bilirim çığ tutmuş

Resimler, heykeller, destanlar

Usta ellerin yapısı

Kolsuz, yarı çıplak Venüs

Trans-nonain sokağı

Garcia-Lorca’nın mezarı,

Ve gözbebekleri Pierre Curie’nin

Kar altındadır.

Duvarları katı sabır taşından

Kar altındadır varoşlar,

Hasretim nazlıdır Ankara.

Dumanlı havayı kurt sevsin

Asfalttan yürüsün Aralık,

Sevmem, netameli aydır,

Bir başka ama bilemem

Bir kaçıncı bahara kalmıştır vuslat

Kalbim, bu zulümlü sevda, kar altındadır.

Gecekondularda hava bulanık, puslu

Altındağ gökleri kümülüslü

Ekmeğe aşka ve ömre

Küfeleriyle hükmeden

Ciğerleri küçük, elleri büyük

Nefesleri yetmez avuçlarına

– İlkokul çağında hepsi –

Kenar çocukları kar altındadır.

Hatıp Çay’ın öte yüzü ılıman

Bulvarlar çakırkeyf Yenişehir’de

Karanfil Sokağında gün açmış

Hikmetinden sual olunmaz değil

“Mucip sebebin” bilirim

Ve “kâfi delil” ortada...

Karanfil Sokağında bir camlı bahçe

Camlı bahçe içre bir çini saksı

Bir dal süzülür mavide

Al-al bir yangın şarkısı,

Bakmayın saksıda boy verdiğine

Kökü Altındağ’da İncesu’dadır.

(Hasretinden Prangalar Eskittim)

HASAN HÜSEYİN

(1927-1984)

AÇILIR DÜKKÂNIMIZ

kavaklar yalın

bâdemler anaç

ıslık çalıyor çıplak kavaklarında başkentin

                         1970 yılı baharı

çiçekli bâdem dallarında kar

işçiler uyandılar ilkin

ardından serçelerle kargalar

“ankara ankara güzel ankara”

          dayamış sırtını köşklere konaklara

karışıp gider bulutlara

               gecekondular

(Kelepçemin Karasında Bir Ak Güvercin)

ÖZLEMEK DEDİĞİMİZ

işten çıkınca akşamları

          doğruca hal’e koşmak

portakal elma erik

varsa tazesinden balık

kuruyemişçiden yemiş

                    kahve azıcık

filenin ağırlığını duya duya bileklerinde

          otobüs beklemek karda yağmurda

               dolmuş beklemek

yüzleri ne güzeldir benim insanlarımın

bakışları sıcacık

sokakları ne çirkindir benim insanlarımın

çamur çaylak

batak balçık

yem getiren bir baba kuş kasıntısıyla girmek kapıdan

öpmek birilerini alından

          saçlarının yorgun yorgun düştüğü yerden

ve sonra biraz müzik

bir kadehcik aslansütü

ve bir limon gibi sıksın diye patron yeniden

               yorgun ve yıpranmış teknede

                    birkaç saat hazırlık

özlemek dedikse yani

hepsi bu

(Kelepçemin Karasında Bir Ak Güvercin)

YERLERİMİZ

ben işçi çocuğuyum evlâdım

demiryolu atölyesi işçilerinden

     emekli şükrü’nün oğluyum

ekmekle doydu karnım

ekmekle avutuldum

ekmekle korkutuldum

sen sofraya havyar da koysan kuzu kızartması da

     önce ekmeğe varır elim

çilemin adı benim

          ekmek kavgası

hiçbir şey istemedim şu dünyada kendim için

          ne köşk ne araba ne para

tükürmüşsem içine

     senin tapındığın o sıfatların

satıyorsam emeğimi yok pahasına

ben işçi çocuğuyum evlâdım

          benim dâvam başka dâva

(Kelepçemin Karasında Bir Ak Güvercin)

ŞÜKRAN KURDAKUL

(1927)

ELLER

Çocukluğun Topkapı’larındaki

Terkos çeşmelerinde

Bir çocuğun elleri üşümüşse soğuktan

Nasıl da çağırır yanına beni

Ellerini avuçlarımda görmek ister.

Gençliğin kordonboylarında,

Zeybeğimin elleri

Özgürlük resimleri çizerken havada

Nasıl da çağırır yanına beni

Ellerini ellerimle birleştirmek ister.

Acıların karanlık duvarlarında

Gözleri geleceği dokuyanların

Bilirim, umar arayan elleri

Nasıl da çağırır yanına beni

Gözlerimde yaşadığını görmek ister.

Tezgâhın hırçın kalabalığında

Soluğunu bile kendine ayıramayan

Yorgunluğun kardeşlik kokan elleri

Nasıl da çağırır yanına beni

Ne kadarım, nereye kadarım, bilmek ister.

(Bir Yürekten Bir Yaşamdan)

YANEZ MENART

(1929)

TATLI EKMEK YÜZÜNDEN HEP

Bezlerimi boyuna kirletirken daha

saklanırdım koynunda anamın, babamın

parmağımı bile oynatmadım, savaşmadım

          tatlı ekmek yüzünden hep.

Okul sıralarında resim çizerken daha

anladım: “Dünyada herkes bir şey arar

koşar ardından, terler, savaşır

          tatlı ekmek yüzünden hep.”

Yaşama açılınca gözlerim, anlarken her neni

engelleri ustaca atlamak istedim boyuna

neylersin yuttum ağırlığımca acı nenler

          tatlı ekmek yüzünden hep.

Başlayınca yaşlanmaya, zamanla usul usul

evime barkıma bağlandım, bağlandım karıma

yuttum yutkunarak ne kadar çirkinlik varsa

          tatlı ekmek yüzünden hep.

Gömütümde kısa bir yazı yazılacak birgün:

“Gömütte yatan, asla açgözlü, nankör değildi

Sıkıntıyla geçti yaşamı, görmedi iyi bir gün

          tatlı ekmek yüzünden hep.”

Çev. Necati Zekeriya

(Çağdaş Yugoslav Şiiri Antolojisi)

JESUS LOPEZ PACHECO

(1930)

ELLERİYLE YAŞAYANLARIN TÜRKÜSÜ

İstemiyorum başkalarının malını mülkünü

İsteğim yok kesinlikle

kendi ekmeğimden ve bir parça havadan başka.

Çiçek istiyorum, çiçek istiyorum yalnızca

ve ekmeğimi istiyorum kendi ellerimin ürünü olan.

Çev. Özdemir İnce

(Dünya Şiiri Antolojisi)

GÜLTEN AKIN

(1933)

AŞAĞI CİNBOLATLI MUSA AKBABA’NIN SAĞ KOLUNA AĞIT

Nasıl desem dil bilmem söz bilmem

Vurup düşürmüşüm kendi kolumdur

Götürmüşler altımdan toprağımı

Bu bize zulümdür ölümdür

On baş bir tarladan yerdik giyerdik

Yasa mıdır, kimler yazar, çizen kimler?

Kurdun kuşun bilmediği zulümdür

Dilim kısa sözüm eksik bize ölümdür

Suriye dağları dumandır oy beni

Ceylanpınar derler bize haramdır

Komadılar cerenlerle suya ine dölümüz

Turnalar uyarsın türkülerimizi

Urfanın beyleri yamandır

Nasıl desem, sebep kimdir suç kimde

Öfkemin bıçağı ömrümde

Hiç böyle keskin sabırsız olmamış

Bildiğim, kendi cürmümdür elimle işledim

Gücüm yetmez öz canımdan öteye

Düşürdüm kendi kolumdur

(Sevda Kalıcıdır)

GÜNGÖR GENÇAY

(1934)

EMEK

Emek, bir mızrak çuvalı delen

          Ya da

Ananın memesine düğümlü,

Anıyla büyüyen ölüsündedir.

Bir bölü ikisinden çoğu

Kokuşmaya yüz tutmuş düzenin

Çürük bir ağaç gibi dibine

Kibrit çakacak bir eldedir.

Güneşi arasından bulutların

Veya kavgayı, incecik bir köprüden

Geçiren ellerle de söylenebilir.

          Emek,

          Var olmakla eş.

Yani yaşamın ve mutluluğun

          Ta kendisi.

A’dan başlayıp çok boyutlu

Uzanan ta Z’ye kadar

          Hakkında

Çok şey söylenebilir.

Bir ırmaktır ki ancak

          Yarına akabilir.

(Vurgunsuz Sabahlara Uyanmak)

KEMAL ÖZER

(1935)

İKİYE BÖLÜNMÜŞTÜR DÜNYA

Hemen tanıyorum nerede karşılaşsam,

bizim gibi takılıp kalmıyorlar dükkan camlarına,

durup da karşılıklı, yolun üstünde

arkadaşlarıyla konuşmuyorlar bizim gibi,

su içmiyorlar kırık bir sokak çeşmesinden

ya da gezgin suculardan bardağı on kuruşa.

Peynir ekmeğin yanına katıp yeşil soğanı

çökmüyorlar duvar gölgesine, ağaç altına.

Hele zamanı gelince, bizim gibi,

dişlerinde deneyip dövüştürmüyorlar kırmızı yumurtaları.

Sıcaklar bastı mı, konu komşu bir olup

ne Gülhane Parkı’na koşuyorlar, ne Ahırkapı kıyılarına.

Hemen anlıyorum işitince seslerini,

zamanıdır deyip yollara düşmek gerekse

güvenleri yok iple sıkılmış tahta bavula,

gün ışığından korunmak için kaskete,

yemekleri götürüp getirsin diye sefertasına,

iş tulumuna, şile bezinden gömleğe güvenleri yok.

Bir tuhaf bakıyorlar nerede görseler

tavşanlara niyet çektiren birini,

bir parmağı ezilmiş, bir parmağı kıvrık kalmış birini,

iki polis arasında saçı kesik yürüyenlerden

camın kırık yerine kağıt yapıştırılmış evlerden

yazlık bahçelerdeki düğünlerden birini.

Duvar olsa yıkılırdı, diyorum, ara yerde

su olsa geçilirdi şimdiye kadar,

barışırdık bayramlardan birinde dargın olsak;

her şeyiyle ikiye bölünmüş demek ki dünya

bir yanında onlar yaşıyor günlük güneşlik

biz didiniyoruz öbür yanında, eli avucu boş.

(Sen de Katılmalısın Yaşamı Savunmaya)

ÜLKÜ TAMER

(1937)

TÜRKÜ SÖYLEYEN ADAM

Suya atsaydım söylediğin türküyü

su yadırgamazdı.

Şahine verseydim söylediğin türküyü

uzun bir dağ çizgisi yaratırdı kendine.

Pamuğa yollasaydım söylediğin türküyü

sessizlik getirirdi ovadan.

Ocağa tutsaydım söylediğin türküyü

bütün damları ısınırdı köyün.

Tünellere saçsaydım söylediğin türküyü

gelincik tarlalarına dönerdi karanlıklar.

Daya başını vagon camına

türkünle çek treni

yolcular sesine yabancı değil.

Bir uzun hava yarıştır telgraf telleriyle

rayların mekiğiyle bir ağıt doku.

Bizden önce ulaşsın sesin Narlı’ya

kuşun kanadından sırma çeksin

dağın üstünde tutsun akşam güneşini

ışık kılıcı yapsın sazlıkları

uyandırsın istasyon memurlarını

ve herkesin kasketine

bir balarısı iliştirsin.

Dilsiz cerenlere dil veren sesin.

(Kırağı Gemisi)

METİN DEMİRTAŞ

(1938)

GECEKONDULARDA

Ben o evleri severim

Kıyılarında o yerlerin

Yoksuldurlar ne yandan bakılsa

Anabir çocuklarıdır çünkü şehirlerin

Dün gezindim oralarda

Hatır sorup geçtim önlerinden

Gördüm nicedir halleri

Ve düşündüm bu kadar çok

Nerelerden gelip yerleşmeleri

Belki şu Erzurum’lu Barbaşı

Tutmuş ucundan, güzelleştiriyor bir sevgiyi

Az ötede zeybeğe durmuş biri

Yanında Antalya’lı hemşerisi

Ben o evleri severim

Duvarlarında, tahtalarında

Duyarım bir sızıdır elleri Fatma’nın

Ve çaresizliklerle ufalmış

Yoksulluklarla nasır bağlamış

Okşarım içimde, isyanım bir Süleyman’ın

(Görüşme Yeri)

HÜSEYİN ATABAŞ

(1942)

BİR YILBAŞI KARTI

Altındağ’ın göz göz ışıklarıyla

bir kış gecesidir şimdi ankara’da;

şimdi yaşmak yaşmak kar yağıyor dışarda.

Kalemi, kâğıdı çıkarıyorum önce

     şairliği bir yana bırakarak

bir pencere resmi çiziyorum

          Kavaklıdere’nin oralarda.

Buğulu camlar ardında

bir genç kadının dudaklarını çiziyorum

viski bardağında.

Sonra bir yol uzatıyorum silvan’dan

silvan’dan altındağ’a kadar;

     bir ev yapıyorum

ulu tanrı’nın adem’i yarattığı balçıktan;

içinde üç kız iki oğlanla

yüreğine taş basılı bir ana, otuz yaşında.

     Çatısı konserve kutularından

          yaptığım evin;

evin babası gece vardiyasında.

“Böyyük” geleceğini kurmak için ülkemin

     döndürüyor çarkları,

yürüyor bantlarla.

Buğulu camlar ardındaki kadının

dizlerinde uyuyor patronları;

kadının başı dönüyor hafiften

     ve dönüyor dişliler fabrikalarda.

Odanın içinde uçuşan, uçuşan yıldızlarla

tablo tamamlanmıştır dostlarım!

Çizgileri katlayıp şimdi ikiye

     gelecek günlerimizi kutlamak için

gönderiyorum size.

(Yanarca)

ATAOL BEHRAMOĞLU

(1942)

MİLLET VE ZAMLAR

Millet yararına imiş

Sırtımıza yüklenen yeni zamlar

Ya bilmiyorlar, zam nedir

Ya bizim milletten değil bu adamlar

(Dörtlükler)

SENNUR SEZER

(1943)

SABAH TÜRKÜSÜ

Hey!

Bir sabahın üç kapısı var göğe.

Biri umut

Al umudu ver çocuğa büyütsün

Büyütsün de yürüsün.

Hey! Hey!

Bir sabahın üç kapısı var göğe.

Biri emek ellerinde ışıyan

Işıt gitsin

Yol boyu

Türesin

Hehey de hey!

Bir sabahın üç kapısı var göğe.

Biri korku

Çal yere

Emek senin umut senin

Korku ne?

Yeter ki ellerin ellere kavuşsun

(Direnç Şiirleri)

REFİK DURBAŞ

(1944)

KAMPANA

Gün doğmadan açıyorum dükkanı

kuşlar uykuda daha, ağaçlar uykuda, yüreğim uykuda

ağzımda akşamdan kalma kıyak bir cigara

kulağımda elektrik zilleri, sirenler

– Usta çayı demledim, bakır tavında

Bingöl’den geleli dört yıl

fincan kadar bir dükkan

işliğini giy

ortalığı süpür

tezgahı düzenle

En tiz çan bakır, kalay ve fosfattan dökülür

fil kadar çanlar dökmüş ustam

biri Galata’daki büyük kilisenin avlusunda

biri bizim orda Güllübağ istasyonunda kampana

biri Fatih-Harbiye tramvayında

biri solgun bir fesleğen gibi duruyor ustamın çocukluk                                                             anılarında

(En çok bu çanı seviyorum nedense)

Her gün öğle paydosunda bu çanı anlatıyor ustam

askerden daha yeni gelmiş o zaman

bileğinde bir döğme ki hâlâ durur

bir mavi ejderha, sular içinde, kolları arasında bir kadın

gövdesi ejderha, başı aynı insan sureti

askerliğinden kalan tek hatıra

o zaman elektrik nerde sirenler nerde

iş gani, parada bereket, gücü kuvveti yerinde

körüğe bastıkça, örse vurdukça genişliyor dükkan

sanki Kızılırmak’tır, tarihi şanlı Toroslar, sanki Haymana ovası

sınırsız boşluğunda bir güz sabahının

Bir günde dökermiş fil kadar çanı derler

Şimdiyse küsmüş bakıra, kalaya, fosfata, kömüre

çekice, eğeye, tuza, keskiye, örse, ekmeğe

ışıl ışıl bir sevince, alınterindeki rüzgara

seste yansıyan cevhere

öfkeye

Şimdiyse yırtık bir resim gibi rafların rutubetli kokusunda

Bingöl’den geleli dört yıl

çekicin sapı kırık

ustamın gönlü

sanırsın çan değil döktüğü bir küskünlüğün izdüşümü

Tuvalet penceresinin karşısı koca bir han

çoğu terzi, konfeksiyoncu, ütücü bir sürü kız

ne zaman pencederen baksam saçlarını tarıyor biri

hafifçe dizleri açılmış birinin, yüzünde bir dalgınlık esintisi

bana mı bakıyor içimdeki suya mı düşüyor ağzının gölgesi

biri sürfüle mi, teğel mi ne, elinde iğneler iplikler yüksükler

soluk bir çay bardağına damlıyor alınteri

usulca bir cigara yakıyorum

gözbebeğimde Cemil Kalecilerin korkulu rüyası, her maçta

                                                  üç çeken

gözbebeğinde Türkan Şoray, Fatma Girik, Arzu Okay

en çok da Gökben bir şarkıda:

          “Ben dün gece bir rüyada

          Yaşıyordum sanki

          Dansettim kollarında

          Genç kızlar dolandı

          Sağında solunda

          Sen ise beni seçtin

          Cennete döndü dünya”

Bir cigara, bir cigara daha

zülfünü okşayıp işareti çakıyor hemen

“Akşam sekizde, otobüs durağında ama ablamı ekersem”

ve patlıyor birden ağzındaki ciklet

Ustam çok kızıyor böyle sık sık tuvalete gitmeme

bu yaşta cigara, ciğerlerin zift tutacak, ben askerken

öksürüğü geliyor derinlerden

Bingöl’den geleli dört yıl

dişleri aşınmış eğenin, tutmuyor kerpeten

aşınmış yüreğimdeki ülüzgar

sanırsın çan değil döktüğüm bir özlemin izdüşümü

En tiz çan bakır, kalay ve fosfottan dökülür

fil kadar çanlar dökmek istiyorum

hiç olmazsa bizim orda Güllübağ istasyonunda kampana kadar

ama hep aynı kömür yanıyor ocakta

hep aynı öksürük, aynı ses ustamın puslu anılarında

sanki hiç Fener Beşiktaş maçına gitmemiş

hiç film görmemiş Türkan Şoray’lı, Ayhan Işık’lı Arzu Okay’lı

hiç ağlamamış Orhan Gencebay’ı, Selahattin Cesur’u dinlerken

(Akşam Orhan Gencebay’ın “Dertler Benim Olsun” pilağını                                                             alayım

bir de resmini, aynanın kenarına asmak için)

Hiç sevgilisi de olmamış galiba bir otobüs durağında bekleyen

En tiz çan bakır, kalay ve fosfottan dökülür

davara tak dağlardan dağlara ulaşsın sesi

paytona tak şeneltsin yolları sesi

arabaya tak hele bir de yanında mavi boncuklar olursa

trene tak bir gurbetten bir gurbete dolaşsın sesi

ama hep aynı cevher süzülüyor alınterimden

aynı ülüzgar çekicin suyunda, alevin yalazında, pazularımda

Fincan kadar bir dükkan

ocağı yak

madeni hazırla

ateşi körükle

bağlanmış bir kez nasibin, zor zanaat

vuruyorum vuruyorum vurdukça büyüyor avuçlarımda nasır

daha yeni terlemiş bıyıklarım

büyüyor kollarımda sapına sevgilimin adını yazdığım çekiç

vurdukça büyüyor sabır ve küçülüyor nedense

sefertasımda lokma

Bingöl’den geleli dört yıl

– Usta çayı demledim, kalay tavında

Bingöl’den geleli dört yıl

telsiz duvaksız bir külüstür ocak

körüğü pas tutmuş bir usta

sanırsın çan değil döktüğü bir yangının izdüşümü

Gün batarken kapıyorum dükkanı

(Çırak Aranıyor)

SİMİTÇİ ÇOCUĞUN TÜRKÜSÜ

Yüzümde pus tutmuş sabah

köşebaşı rüzgâr ayaz

simit satıyorum abi

poyraz renkli can kokulu

şafaklardan daha beyaz

hasretimden daha kara

simit satıyorum abi

buyur tanesi üç lira

bana kalan yirmi beş kuruş

anlamadım ne iştir bu

Sesime alevler çalan

sabahın karanlığından

mor akşam aydınlığına

simit satıyorum abi

nar susamlı can yoksulu

sermayesi gurbetliğim

simit satıyorum abi

buyur tanesi üç lira

bana kalan ter yorgunluk

anlamadım ne iştir bu

Ev kirası çıksın diye

üşümesin ayaklarım

gurbet harcı çıksın diye

şişmesin gözkapaklarım

emek rızkı çıksın diye

simit satıyorum abi

adı güzel serçe pullu

buyur tanesi üç lira

bana kalan kan yoksulluk

anladım şimdi ne iştir bu

(Sanat Emeği, Haziran 1979)

HİDAYET KARAKUŞ

(1946)

ÇOCUK

– ustalar mum boylu

patronlar buz dağı

ben yunus çocuk

aklın ve insafın

uzağına düşmüşüm –

uykuları kalıplara gerili

düşleri sinemalara

kalfalar bir ince sızı

acılar doldurulmuş

eski kutulara

kaçar bir çırak

koşar bir bulut

yeni türkülere doğru

gözyaşından

serçeler uçar

bir içim sudur kızlar

tecimenlerin avlusunda

bir öğle paydosunda

gizlice içilen

sevgileri yaralı

kahkahaları satılık

–ben bin bir kahrın tezgahtarı

severim ölesiye

sevgilerim sevgisize

mülk olur gider–

burada rüzgar

acılara bölünen çırakların

burada rüzgar

bir biçimde yok olan kızların

hesabını tutmaktadır

(Kemeraltı Şiirleri)

MURTAZA VURAL

(1946)

USTASI OLACAĞIZ İŞİMİZİN

I

Çırağız

her birimiz

tan atanda başlarız işe

bütün gün kir pas içinde

vururuz çekici örse

          öfkeyi yüreğe

Hasretiz sabah uykularına

               ve güneşe

ustası olmak için işimizin

takmak için kolumuza

          altın bileziği

katlanırız bunlara

yaşımız çok küçükmüş

solmuş gülümüz

          yaşamın baharında

böyle diyor Sefer usta

II

İlk işimiz açmak dükkanı

silip süpürmek ortalığı

duymaktansa küfürü

yemektense tokadı

üretime hazır etmeli çırak

patron gelene kadar dükkanı

Çekiçler çıkarılmalı sudan

maskelerin camı silinmeli

kovulmak istemiyorsak eğer

patronun aradığı eline gelmeli

Çay söyle

     kahve getir

kaynak çapaklarını taşla

demir kırpıntılarını toplayıp

          bir kenara koy

takımları yerli yerine diz

elimizden önce

nasırlaştı ensemiz

Ahi Evrandan bu yana

bitmek bilmedi çilemiz

Bizim için

eti senin

kemiği benim dendi

köleliğimiz

bu sözlerle perçinlendi

Büyüyoruz

küfür duya duya

tokat yiye yiye

suyu zehir bıçaklar gibi

                    bilenerek

Büyüyoruz

yaralı parmaklarına

işeyerek birbirimizin

nakış nakış işleyerek demiri

ayva sarısı

          meneviş rengi

susuzluğa doyurarak çeliği

ustası olacağız işimizin

ve sahibi

sabahları açan çiçeklerimizin

Hınçla dolu damarlarımız

altın bileziği

kölelik zinciri yapanlara

Kine kin ekliyor kaynağımız

öfke soluyor körük

bedenimizin bereketini çalanlara

ve puntasını koparıyor özgürlük

En güzel dünyayı armağan etmek için

                              çıraklara

(Terimle Suladım Hollanda Lalelerini)

HÜSEYİN YURTTAŞ

(1946)

YÜREK AĞRILARI

3.

ilk kara önlüğümü giydiğim

o sabah

yüzümde bayramlar çırası

uçmuştum sarı boyalı o koca yapıya

sıra arkadaşım perihan’dı

ilk takım giysimi giydiğim

o sabah

kasırgasıydım sevincin

esintisiydim bahar dallarının

sır arkadaşım perihan’dı

iş tulumunu koltuğuma ilk kıstırdığım

o sabah

sokaklar dilsiz birer çocuktu sanki

ayrılık trenlerine koşar gibiydim

soluğumda cehennem buharları

camları buğulu bir evin önünde duraksadım

besbelli perihan uyuyordu

4.

on sekiz yaşın hükmünü

sürem desem süremem ki

anam, iki küçüğüm

şimdi gözleri yollarda

kaçıncı selâ bu çınlıyor kulaklarımda

babam yine mi ölüyor, yine mi ölecek

kentin duvarlarına akıtıyorum zehrimi

babam yine mi ölüyor, yine mi ölecek

gözlerimdeki tortuyu kimse görmesin

babam yine mi ölüyor, yine mi ölecek

on sekiz yaşın hükmünü

sürem desem süremem ki

(Sanayi Çarşısı)

SEYYİT NEZİR

(1950)

EMEĞİN DOĞASINI

Nesnelerin doğasını fizik

Eksiksiz bilir oyasını atomların,

Elektriğin hızını ve buzun ergimesini

Adı gibi bilir

Maddenin her biçimini.

Ama ona bir de

Özgül ağırlığını sorun

Emeğin,

Görün

Ne kadar kördür o koca fizik

Karşınızda

Ne kadar ezik.

Yüreğin yapısını biyoloji

Çilesini sinirlerin

Yanlışsız tanımlar

Hücreyi lamel üzerinde,

Bakın, ne kadar dalgın

Terin nedenini bilir de

Bilmez

Niçin ters olduğunu aktığı yerin,

Dolaşımı ezberindedir de

Unutkandır

Konu alanda akışına gelince kanın.

Dışında ne vardır matematiğin

Neyin çözmez ki denklemini

Ama ona sakın

Artı-değer sonucunu sormayın,

Dünyanın binlerce çözülmedik yanı varken

Tebeşiri kalır mı, işçilerin

Nasıl sonuna geldiklerine ayın.

Gaz, tuz

Ve bazların kimya

Hangi dönüşümünü bilmez,

İyi ya, hani deneyi emeğin

Çalışanın teri

Neyle bileşime girer

Neye dönüşür

Her şafak

Sekiz saat

Akan ter?

Peki şiir

Ya şiir nerdedir

O mu

Hergelenin biridir o,

Yıldızlar, çiçekler ve kelebek

Yüreğine üşüşürken

Yetinmez de

Emeğin doğasını arar o,

Bu yüzden halkın ekmeğinde

Ve bir de hapislerdedir

Hain!

(Bütün Yarınlarda)

TİMUÇİN ÖZYÜREKLİ

(1950)

YAŞAMAKLA

vida böyle sıkılır

çark böyle döndürülür

kaynak böyle yapılır

bir vapurun düdüğü çığlık çığlığa

insanın içini titreterek böyle çalınır

okula gidilir yürek güm güm vurur

sevda böyle yaşanılır, ölümü göze alarak

ya hayat nasıl değiştirilir?

iyiye, güzele ve sevincine doğru

emekçilerin ve çocukların

mutlu geleceğine doğru,

hayat nasıl değiştirilir?

kahrım ve depreşen yüreğim

bilgim ve ufku delen gözlerim

içimden dünyaya açılan pencere

sonsuz denizlere koşan ırmak

kanat damarlarımızı kudursun kanımız

vur şaşmaz ölçüne sına mihenk taşında

fısıltı gibi sokulan rüzgar

sakallarımın arasında hışırtılar çıkararak

karış durmadan uzun eylem günlerine

çünkü yaşanarak öğrenilir hayata dair ne varsa

yaşanarak öğrenilir

hayat nasıl değiştirilir...

(Ufkumuz Sonsuz)

ÖZGEN SEÇKİN

(1951)

BİZİM OLANLAR ÜSTÜNE

tarlalarımıza

meyvelerimize sinen

kırda bağda bostanda

açan çiçeğimize

çiçeğimizi dölleyen melteme vuran

ağartan kızartan tadını veren

dost güneşimiz ellerindedir.

ıraktan gelen bu mektup

almanyalı,

bu da zonguldaklı bir parça kömür,

istanbul’dan selâm getirir biri,

kimisi dünyanın dört bir yanından,

sigarayla delik deşik edilmiş:

“yüreğim böyle paramparça diyedir.”

mektuplar gözyaşlarıyla ıslak

mektuplar ağır sevgi yüküyle,

yılların ayların dayanılmaz hasreti

ölümün kalımın giderilmez kasveti,

kadınım gelinim gonca kızım delikanlım

sevdamız ellerindedir.

bir yıl bin yıl gibi bize:

anlatabilmek kâğıda

dökebilmek içimizi

elimizin dilimizin bildiği değil.

bir yıl bin yıl gibi bize

acıdır kahır

el kahrı

bitirici,

karımızın gecede gözleyişi

çocuğumuzun çağıran sesi

bir yıldırım telle

bulur bizi,

kol kopar

baş yarılır

gözler açık gider sılaya

can faturamız ellerindedir.

binlerce iğneyle işlenen sabır

bir dünya yaratır

nakış nakış

içinde barınmamıza yer bulunmayan,

yapıda

dokumada

seramikte

alınteri

büzülen kas

çekilen candır.

kanımızın bir ucu

hamburg’da akar

bir ucu karadon’da, çukurova’da

viskide tütünde çayda,

bir ucu yakılan ateş

bir ucu insana sıkılan kurşun,

kanımız

al kanımız!

ellerimizin hüneri

göz nurumuz

ellerindedir.

kırda meleyen kuzu

çayırda eşinen boğa

bahçede filizlenen dal

dağımız bildiğimiz

ovamız gördüğümüz

bu yurt,

ocakta aşta kaynayan

suyumuz

tuzumuz

bulgurumuz,

bu kör hayat

küskün tüten bacamız

evimizin huzuru

ellerindedir.

yerin üstünde bizler

altında bizler

çekilen körük

üflenen hava

öten örs bizden,

gücümüzün zorlamadığı

bir nesne yokken

neden hâlâ

ben sana doyamamış

sen bana hasret,

ekmeğe tuza muhtaç,

özgürlüğe muhtaç

neden hâlâ yoksul yazgılar

alnımızdaki.

hayat damarlarımıza ağu katana

zulme tutsaklığa itene

yüreğimize ağır ağrı salana

alkış tutan,

kandan irinden

bir hortlak gibi duran

elleri,

yumrukların öfkeyle sıkılışında

çatırdayarak

dipten sökülecektir,

koparılan her diken yerine

bir gül dikilecektir.

(Böldüm Yüreğimi Avuçlarıma)

ERDAL ALOVA

(1952)

KUYRUKLAR ALACAKARANLIKTA

Kuyruklar birikir alacakaranlıkta

bir ucu et

     bir ucu umut.

Bekleşir başörtülü analar

          aksaçlı babalar.

Kuyruklar birikir çeşme başında

bir ucu su

     yangın bir ucu.

Güğümler, kovalar

     tıngırdar... tıngırdar...

Kuyruklar birikir günbatımında

bir ucu ekmek

     bir ucu ekmek.

Uzadıkça uzar

     karanlık basana kadar.

Kuyruklar birikir hastane önünde

bir ucu kanar

     bir ucu doktor.

Dizilmiş kapıda, hastalara benzer

limon kolonyası, yapma çiçekler.

Kuyruklar birikir iş kapılarında

bir ucu aç

     bir ucu ezinç...

İstesem bu şiir uzar

          kuyruklar kadar.

Kuyruklar birikir düşlerimizde

uçsuz bucaksız, perişan

doyacak karın

     ve yaşanacakların

birikimidir

kuyruklarda geçen yaşam.

(En Son Çıkan Şarkılar)

HASAN VAROL

(1952)

SEVGİLİME

Girdim Antalya Demirciler Çarşısına

          türküler mırıldanarak

Bir yanım kol vurur vurur

Türküler içindeyim

Bakma elimin tazeliğine

          vururum vururum

          yorulmadan

Bak diyorum kendi kendime bak!

Akranlarıma içimi sıkıntıya veren sevgilime

Beni çeken sokaklara

Çalışarak verdiğim terime

Her sabah işime

Başlıyorum severek

Gorki’yi okuyorum

Karadeniz üstü

          Volga kıyılarını gezip

               sulara giriyorum sulara

Tuzsuz mavi sulara

     Sular.. bir ucu Sinop bir ucu Batum

Tam zamanında çıkıyorum sokağa

Yükseltiyor heyecanımı okumuşluğum

Uçuyorum uçuyorum...

          sokaklarda biz

               silahımız Leninizm

Arkadaşıma uğruyorum Diker Çarşısına

Dinlenmiş buluyorum kendimi

Tütün’ü anlatıyorum akranlarıma

               coşkuyla çelimli

Daskalof’la köyüme çıkıyorum Toroslara

Türküler geliyor içimden

Parmaklarımın üzerinde kabaran

               damarımın içinden

Bilinçlenen gövdem

               gözlerim

               ellerim

Giriyorum Demirciler Çarşısına yine

İşimin aydınlığı çekicimin kızıllığı çekiyor beni

Çekiyor işime.

(Sanat Emeği, Ekim 1978)

ŞÜKRÜ ERBAŞ

(1953)

SANAYİ DURAĞI

Yıldızlar geceyi yarılamış

Yollarda ıssızlığın uzun soluğu

Buradan biniyor otobüse aynı saatlerde

Boynu gelincik sapı elleri yaşından büyük

İki kaşı arasına sıkıştırmış yorgunluğunu

Sarındıkça ayazı artırıyor sırtındaki gocuk

Evine dönüyor Sanayinin küçük ustası

Ceplerinde küf, gözlerinde kor...

Bu saatten sonra uyuyan çocuğu

Sabah hangi anne uyandırabilir?

(Bütün Mevsimler Güz)

YAŞAR MİRAÇ

(1953)

ÇÖMLEKÇİ’Lİ ÇIRAKLARA TÜRKÜ

çömlekçi denilen yerde

     hey benim öksüz yüreğim

çıraklar işe gidiyor

     oy benim öksüz yüreğim

bozuk motorlar altında

körpe gençlikler gidiyor

motoryağı benzin mazot

karalanmış giysileri

yerlerde yata uğraşa

limelenmiş giysileri

nasıra banmış nasıra

on dört on beşli elleri

     hey benim öksüz yüreğim

ter yaş olur gözlerine

     oy benim öksüz yüreğim

kara düzen tezgahının

kısılmış mengenesine

her gün yeniden yeniden

ağda balık kafeste kuş

çırpır da yürekleri

çarpar acının teline

çömlek denilen yerde

     hey benim öksüz yüreğim

anadan doğdu doğalı

zor yaşayanlar gidiyor

     oy benim öksüz yüreğim

sömürü testeresinde

kerte kerte can gidiyor

(Trabzonlu Delikanlı)

ADNAN YÜCEL

(1953)

SEN Kİ ANLARSIN

Kendini bir suyun akışında

Ve suları kendi bakışlarında

Bulabilenler bilir bu türküyü.

Sen ki anlardın

Bir türkü uğruna

Çileler çekerdin yıllar boyu.

Soluğunda

Yaban menekşelerinin kokusu

Gözlerinde

Serin pınarların uğultusu.

Dağlar seni yaşardı her gün

Ormanlar sıcak dostluğunu.

Ne zaman çatlasa bir kaya

Bir çığlık düşse sulara

Irmaklar

Adını çizer toprağa.

Değil mi ki

Hep o yangınların adına

Adına belasına

Özlemi duyulunca özgürlüğün

Öfkesini göklere çalan

Bir şimşek gibi dalardın yaşama.

Sen ki anlarsın bu yaşamı

Aşklar şimdi hücrelerde tutsak.

Düğünler kelepçeli

Doğumlar

Ve çocuklar zindanlarda.

Bunları nasıl anlatayım sana

Bu türküleri nasıl çağırayım

Bu ninnileri nasıl.

Ölüme

Kapkara bir kaygu değil artık

Bembeyaz

Bir kitap diyoruz koltuğumuzda.

Kitapların göğüslerinde kan

Bu kanı nasıl okuyayım sana.

Şimdi devleşen bir öfkenin

Ve sınırlar ötesi bir özlemin

Bildirisi okunurken her gün

Her saat, her dakika,

Can çekişen

Bir çağı yaşıyoruz dünyada.

Sen ki anlarsın bu yaşamı

Okul yolunda telaşlı bir öğrenci

Bir grev gözcüsü işyerinde

Okunan kitap

Yazılan defter

Yükselen bilinç

Ve eriyen cevher

Şimdi sabahın ala şafağında

Doludizgin

Bir at gibi giriyor sulara.

(Kavgalara Gizlenen Sevda)

İDRİS ATMACA

(1954)

EKMEKARASI UMUT

ben gördüm

siz de gördünüz mü

taa uzaklarda bir evin penceresinde

bir evin penceresinde tek başına

karanlıkta keman çalan bir çocuğun

mavi gülümsemesini

ben gördüm

siz de gördünüz mü

gökyüzündeki akça kuşların

kanatlarından süzülen

bulut bulut özgürlük rüzgarlarının

üzerimize üzerimize yağdığını

ben gördüm

siz de gördünüz mü

yarı aydınlık sabahlarda

saçlarında tel tel yıldızlarla yürüyen

işçi kızların

vardiyalarına

ekmekarası umut taşıdıklarını

güle oynaya

ben göreceğim

ya siz.

(Ekmekarası Umut)

TURGAY FİŞEKÇİ

(1956)

ÇAMAŞIRCI EMİNE TEYZE

Çamaşırcı Emine teyze

Altmış üç yaşında

Araba çarpıp ölmüş

İzmit karayolunda

Yazın dolana dolana

Kışın dalana dalana

Siler, süpürürdü Emine

A be canım teyze

Uzak ağaçlı yollar

Gözlerinde hasreti

Elli birde sınırda

Sırtında bebeleri

Göçtü Bulgar elinden

Köyünden, yeşilinden

Çamaşıra boğuldu

Çalışmaktan kaçarken

Efendi genç devrildi

Biri kaçıverdi kızın

Çocuklar kaldı geri

Vefasız evlâtlardan

Balıkesir, Orhangazi

İzmit’te bir gecekondu

Hayırsız damatlar

Ne yüz gördü ne gönül

Çamaşırcı Emine teyze

Bir kan fidesi daha

Dikti genç yüreğime

Acılı bağırma

Bu yürek nasıl dayansın

Gencine, yaşlısına

Nerde bulup öpeyim saçın

Emine teyze, Emine teyze

Kolunda sepeti

Altmış üç yaşında

Dönerken çamaşırdan

İzmit karayolunda.

(Sanat Emeği, Eylül 1980)

ENVER ERCAN

(1958)

GÜNGENCİ

İşte sokaktasın

ağzında akşamdan kalma bin küfür

evlerin boğduğu yollardan geçiyorsun

düşbozgunu insanlar karışıyor kalabalığına

sözün küfre dönüşüyor küfrün mühür

yürüyorsun

durağın üç yıldır değişmedi

otobüsün de

ama bugün az ötende kasketli biri

sesini göğe vura vura öldürüyor

dilinde gurbet türküleri

ilk selâmı ona veriyorsun

bindiğin taşıtlar seninle bin kat ağır

şoförlerin gözlerinde küfrün aynası

omuz omuza yürüyorsun arkaya

yüzlerde dünkü telaş dünkü sıkıntı

insanlar

ki, ömrünü hiçe yayan dağ silsilesi

her şeye suskun sorular gibi

hepsine birden parmak kaldırıyorsun

kaçaradım kayboluyor yüzleri

yine de onca kişinin arasından

terbıyık biri

soluk soluğa yaklaşıyor yanına:

“adımbaşı kimlik denetimi

işgal altında mıyız abi?" tutup alnından öpüyorsun

zar zor yetişiyorsun vapura

tebessümünü akşamdan ütülemiş

sekreter bir kızla laflıyorsun ayaküstü

söylediklerini dinlemiyorsun. Ama

sesinin rüzgarı şaşırtıyor seni

sonra şiirden kesilmiş birkaç şairle

                              selâmlaşıyorsun

her zamanki gibi

vapurdan iniyorsun

yokuş mu seni yürüyor

sen mi yokuşu

sırtında klakson sesleri

burnunda mazot kokusu

bir ilkokulun önü çıkıyor yoluna

kapısından seyrediyorsun

karmakarışık ama sessiz

küfrün göğüslemiyor cıvıltıları

yanlarına ilişiyorsun:

“n’olur yüzüme bir sevinç çizer misiniz?"

usulca giriyorsun işyerine

masanın tozu yeni alınmış

dünden kalan yazılara göz atıyorsun

anlamlar yankılanıyor beyninde

en büyüğü de “hiç”

ezberindeki şiirler de kesmiyor seni

“akşam olsa diyorsun, işte oldu akşam” hariç

akşam aynı yokuştan kaptırıyorsun kalabalığa

bir şarkı bile gelmiyor aklına söyleyecek

sırtlarına bakıyorsun insanların

yüzleri gibi künyesiz

ama hepsinde aynı imla:

“sakın ruhsatsız işkence yapmayın!"

sonra vapur

sonra otobüs

sonra dolmuş

ve işte son yokuş

kapını çalıyorsun

kızın zıplıyor kucağına

üçbir yanın hüzün

televizyonda bir başka tele-tanrı

güleryüzlü buyruklar yağdıran

seninse ağzında akşamdan kalma son küfür:

“beni siz yaşıyosunuz ulan!.."

(Sürçüyor Zaman)

TACİM ÇİÇEK

(1958)

TIRPANDIR ELLERİMİZ ACIYA

şimdi konduların girişleri kurt ağzı

          eylül bulutları yağar her akşam

          kan rengi güllerdir ekmekler

          ve ağıtlar kanatlanır

          sevdalar kirli büyür

şimdi sevdadır saçlarından tutulan

          apış arasından burulur

          çırpınış başlar kondularda

          ellerimiz tırpan olur acıya

şimdi izbelerde kan çiçekleri bu günün

          ihanetin listesini tutar üç öğün

          ve acılı yaşamın hesabına bilenir

          daima durdukça başında hüzün

şimdi çoğalsa da ateşi tecritlerin

          kanatlanışı eksik kalan sevda

          takılınca kurtağızlı hayata

          çelikten kanca olur acı dağıtanlara

şimdi ne denli kan atılır

          ve karartılır gökyüzü sorulur

          vurulmak yiğidin şanıyken aşkına tuzaklarda

          ve suyun ışığa dönüşümüyken ölüm.

(Gül Yaşam)

ALİ MUSTAFA

(1959)

ELLERİMİZ GÜNIŞIĞI

süzülecek gün

ilmeği emek

üzeri gözakı işleme

kilimlerle döşeli odamıza

ellerimizde günışığı

yaşamanın sevinci

sunacak gülüşünden

bir tutam çiçek

zaman sevdalı sözlerle

örüyor yaşanılanı düşüncemize

içimizde yer açıyor kendine

gelecek günler

şimdi

mutluluğa

daha da üretken ellerimiz

(Çağdaş Yangınlar)

AYDIN ŞİMŞEK

(1960)

TUZ VE TER

İçinde eriyorum halkımın

ve balçığın ortasında

kalbi büyük ekmeği küçük

hiçbir şeye şaşırmadan yürüyorum

çarpışıp duran yağmur hazırlarken mutluluğu

ikiyüzlüler, kahraman dönekler

birlikte mi paylaşacağız hayatı

Hiç de kolay değil erimek

kül ve kanın oyununda

hoşgeldiniz demiyorum

boğazından ölüler geçiyor ve engerek

zehirliyor düşlerimizi

oysa anneler utanıyor

yangında kayıp giden her meçhul

boşlukta kalan her öpücük

Çeliğin ince sızısı ordular ve sınırlar

yayılırken içimize, suyumuzdan

tuzumuzdan çalınan ter

aynı adla çağırıyor katillerimizi

ucuz pazarlar, sahte yazarlar, iğdiş aşklar

simsarlar, borsacılar ve trend

ve artıdeğer

Sizden değilim sizle değilim

içinde eriyorum halkımın

(Aşk Ayrılığı da Bilir)

NEVZAT ÇELİK

(1960)

KUŞLARDAN ÖNCE KALKAN

palton yoksa ellerimi tut

kaportacı işçi çocuk

pusu kurmuş kapına

çakal gibi bir soğuk

(Müebbet Türküsü)

MUZAFFER ÖZDEMİR

(1961)

ON ÜÇ YAŞ ARKADAŞIM

On üç yaş arkadaşım

Torna tezgahı

İliğim

Kemiğim

Canım

On üç yaş arkadaşım

Sende alnımın teri

Gözümün nuru

Sarf edilen emeğim

Sende karnım açtı

Param yoktu

Ama alnım açık

Yüzüm aktı

On üç yaşım beni sana

seni bana bıraktı

Ve şimdi on beşinde düşünüyorum

Düşünmem gereken de bu

Onu kimler çalıp çırptı

Emeğim nereye aktı

(Çelik Renkli Şiirler)

İKİNCİ BÖLÜM

“TERİMİZİN AKTIĞI YER, YERİMİZ”

YILMAZ ODABAŞI

(1961)

DİYARBAKIR’DA BİR SOKAK GÜNDOĞUMUNDA

                         –Hüseyin Erdem’e–

diyarbakır’da bir sokak, gündoğumunda

çöp traktörü iner gürültüyle sokağa

susmaz saattir horozlar sabahlarla

serçelerin telaşlı cıvıltısıyla

mahalle bakkalı gürültüyle açar kepenklerini

fırıncı sımsıcak çıkarmıştır daha günün ilk ekmeklerini

işe giden babalar sabah mahmurluğunda

kederle bakınıp saatlere duraklarda

devriyeler... devriyeler sokaklarda...

seyyar satıcılar, tüpçüler, dilenciler

pay alır günün deminden

derken gelinler süpürgelerle üşüşür avlulara

okul çocukları görünürken yollarda

gün

bir somun gibi bölünür ikiye

öğle şarkılarında...

(Aşk Bize Küstü, Bütün Şiirleri 2)

HEİNRİCH HEİNE

(1797-1856)

SİLEZYALI DOKUMACILAR

Gözler kupkuru, yaş yok gözlerde bir damla.

Oturmuşlar tezgâhları başına, diş bilerler.

Dokuruz kefenini senin, hey Almanya, Almanya,

dokuruz sana bir yuf, bir yuf daha, bir yuf daha,

dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha!

Yuf o tanrıya, tapındığımız tanrıya,

soğuk kış gecelerinde biz, aç çıplak,

yalvardık yakardık, umutlandık, bekledik boşuna,

komadı bizi insan yerine, aldattı bizi, alay etti acımızla.

Dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha!

Yuf o krala, zenginlerin adamına,

halkın yoksulluğuna hiç aldırmayan o krala,

bir de soyar bizi varana dek son kuruşumuza,

kurşunlatır köpekler gibi sokak ortasında bizi.

Dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha!

Yuf o anayurda, bağrımıza bastığımız anayurda,

yalnız alçaklığın, utancın çiçeği yetişir üzerinde,

ve çiçekler soluverir, çiçekler açar açmaz, anide,

solucanlar büyür ve kurtlar, kokuşmuşluğun kucağında.

Dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha!

Dokuruz ha dokuruz, senin sonunu dokuruz, gece gündüz,

inleyen tezgahlarda, mekiklerimiz savrula savrula,

sana kefen dokuruz, ey koca Almanya, sana kefen dokuruz,

dokuruz sana bir yuf, bir yuf daha, bir yuf daha,

dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha dokuruz, dokuruz ha!

Çev. A. Kadir - Selâhattin Yıldırım

(Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri antolojisi, II. Cilt)

EDWARD P. MEAD

BUHAR KRALI

Bir Kral var, insafsız bir Kral;

Şairlerin düşlediği değil,

Bir despottur bu; iyi tanır onu beyaz köleler.

İnsafsız ve acımasız bu Kral; adı Buhar.

          Tek bir kolu var, demirden,

          Ve sadece bir tek olmasına rağmen,

          Bu güçlü kolda sihirli bir kudret var.

          Ve milyonlarca insanı perişan eder!

Moloch’tur acımasız atası,

Yuvası Himmon ovası.

Canlı ateştendir yüreği,

Ve yemeği o küçücük çocuklar!

          Yönetirler onun dev elini;

          Kana susamış, gururlu, cüretkâr,

          Ve şu doymak bilmeyen papazlar.

          Ve altına dönüşür akan kanlar!

Pranga vururlar tüm doğa haklarına,

Onlara kulluk eden zincirlerle.

Yiğitçe gözyaşlarını hiç umursamadan,

Bir kadının acısına kahkaha atarlar.

          Haykırmaları işçilerin ve iç çekişleri,

          Tatlı nağmelerdir onların kulaklarına.

          Çocuk ve kız iskeletlerinin gölgeleri,

          Buhar Kralı'nın Cehennem’inde kavrulurlar!

Doğumuyla Kralın, bu cehennemler,

Yeryüzüne umutsuzluk yaydılar.

Çünkü gökte biçimlenen akıllar,

Bedenleriyle burada katloldular!

          İndirin aşağı Moloch Kralını

          Ey çalışan milyonlar, siz vurun,

          Zincirleri ellerine, yoksa onun tarafından

          Çökertiliverecek yeryüzündeki tüm topraklar!

Hiç doymamacasına altınla kan yutan,

Şu iğrenç Satrap’ları o uğursuzun

Alaşağı olmalı hiddetli bakışlarıyla ulusun,

Mağrur fabrika sahipleriyle bu canavar Tanrılar.

Çev. Okay Emre

(Sanat ve Edebiyat)

MEHMET EMİN YURDAKUL

(1869-1944)

ÇİFTÇİLİK

– Altın, altın...

          – Hayır kardeş, sen bu fikri değiştir;

Altın devri çoktan geçti, şimdi demir devridir.

Divanedir o tembel ki, demirlere hor bakar;

Ondan sonra gece gündüz altın diye sayıklar.

Şu gördüğün haykırışlar: tohum, öküz, bel, orak...

Senin asıl onmaklığın³ bunlar ile olacak;

Bunlar saçmış, bunlar saçar, her ocağa bereket;

Sen bunları şu dünyada her şeyden çok takdis et.

Eğer biri elindeki sapanını isterse,

“Ağırınca işte altın! onu bırak, at...” derse..

Buna asla tamah etme, el uzatma sakın sen.

Çiftçi olmak büyük şeydir, ekin yurdu şenletir;

Saban aziz bir âlettir, alınteri bir zevktir.

Sen bu zevki bulamazsın, başka yolda gidişten!..

(Mehmet Emin)

AŞIK VEYSEL

(1894-1973)

DURMAZ, YIL ON İKİ AY İŞLER ÇİFTÇİLER

Dinle çiftçilerin garip halini

İlkbaharda çifte başlar çiftçiler

Hiçbir zaman işten çekmez elini

Durmaz, yıl on iki ay işler çiftçiler

Ölçer tohumunu koyar sekleme

El gitti der oğluna haydi bekleme

Tarlası herk ise ya ikileme

Tohumu toprağa aşlar çiftçiler

Evvel tohum eker sonra arpayı

Her gün fazla saçar kuşların payı

Tarlada görürse kuşu kargayı

Döner sapanıla taşlar çiftçiler

Tohumu kurtarır bekler yağmuru

Gider gelir bakar tarlası kuru

Yağmur geç yağarsa yüzün azdırı

Bekler bulutlardan yaşlar çiftçiler

Yağmur bol olursa güler yüzleri

Bahar göğ ekini görür gözleri

Çayır çimen bürüyünce dizleri

Öküzün boyunu boşlar çiftçiler

Kimi pulluk koşar kimi makine

Kimi eski çiftçi kullanır gine

Bol bol gözü doymayınca ekine

Şaşar nideceğin nişler çiftçiler

Ekin firik ığış ığış yellenir

Bıldırcınlar arasında dillenir

Gelinler al giyer kızlar sallanır

Bulur ırgatların çiftler çiftçiler

(Uzun İnce Yolda Aşık Veysel)

FARUK NAFİZ ÇAMLIBEL

(1898-1973)

TEK FABRİKA VE YENİ DÜNYA

İşleyen tek fabrika varsa budur cihanda:

Doldurulur kovanlar... parlatılır çelikler...

Köylü, işçi bağrına taş basarken o yanda,

Çıkar günü gününe burada gündelikler.

c

Milyonlar işletiyor bu geniş fabrikayı...

Senin milyonların hep böyle ölüm dokuyan,

Ey yabanın elinden alarak okla yayı

Göğsüne kurşun sıkan, toprağına göz koyan!

c

Çıkası gözlerini koyduğun diyarların

Üstü de bir mezardır bugün, altından beter!

Bir karış toprak için saçılan milyarların

Yarısından yepyeni bir cihan kursan... yeter.

c

Bu yepyeni cihanı görmeksizin zamanlar

Kanlı bir sel hızıyla önünden aktı, durdu.

Kırk asırdır döğüşen sayısız kahramanlar

Bu cihanı, istesen, kırk yılda doldururdu!

c

Seçse de cenk toprağın en dinç oğullarını,

Günde yirmi dört saat ölüm dökse fabrikan,

Her ocak senin için kül ederken varını

Yine bulunmasa da temelinden bir yıkan.

Bugünkü düşünceler hazırlıyor yarını.

(Bir Ömür Böyle Geçti)

İŞ BAŞINDA

Gün ufuklarda soldu,

Yollar insanla doldu,

Dışarda birbirine benziyor bütün yüzler:

Birini ötekinden ayırmak müşkül oldu.

Şu geçkin ihtiyarla bu son asır gencinin

Başlarını saran şey aynı ışık sırması,

Önümde katlanarak el açan dilencinin

Benimle kaldırımı birdir aşındırması...

Farkı ne tek başına yolda gezen ananın,

Kalbini dörde bölmüş şu sülün boylu kızla?

Toprağı gökyüzüne kaldıran fırtınanın

Önünden her ikisi kaçıyor aynı hızla!

İnsan dalgalarının görürüm aktığını,

Birbirinin boyunda, birbirinin yaşında...

Ve anlarım ki ancak bu kaynayan yığını

Birbirinden ayırmak mümkündür iş başında.

Anlıyorum ki herkes vazife yollarının

Üstünde hız alırken değişir, başkalaşır:

Demirciler örsünün, çobanlar davarının,

Analar yavrusunun başucuna yaraşır.

(Bir Ömür Böyle Geçti)

BLENİKA (PENKE DENEVA - ZENEVA)

(1899)

DOKUMACILAR

Burda çalışırlar, tam beş yüz el,

sessiz soluksuz, gide gide, eğile büküle,

bir ak kalabalık gibiler

dokuma tezgahları üstünde,

tam beş yüz el,

uçar, dalar çıkar, direnirler.

İnce ak parmaklı beş yüz el:

sabahları sırma saçları tarayan eller,

tatil günlerinde hediyeler işleyen kız elleri,

anaların kuru ama kıvrak elleri,

evde çocuklarını okşayan eller.

Burda çalışırlar, tam beş yüz el.

Getirmişler kuş gibi hafif sevgilerini,

yüreklerdeki gizli düşleri getirmişler,

buraya, gürültücü, boğucu fabrikaya.

Ve düşleri gibi temiz, ak bezler

çoğalırlar tezgâhlarda.

İri toplar sarılır,

yumuşak okşamasını beş yüz elin

içlerinde saklayarak.

Güçlü erkekler alırlar onları burdan,

kollarında taşırlar onları çocuklar gibi,

yüklerler araçlara, çıkarırlar fabrikadan,

yollarlar uzak ülkelere, kentlere.

Gider ak dünyalara ak kumaş.

Kumaşlar giderler ve satılırlar.

Çocuk gömleği dikilir bir yerde ak kumaştan,

küçük tombul beden bir yerde duyar onu

elleri gibi yumuşak okşayan ananın.

Örter bir başka yerde ak kumaş

yatağını iki gencin,

duyarlar temizliğini yüreklerinde mutluluğun

ve daha da güçlenip arttığını

gizli bir güçle beslenen sevgilerinin.

Girer hastaneye bir başka yerde ak kumaş.

Hastalar giyerler yepyeni gömlekler,

yataklar pırıl pırıl, sakız gibi,

tüm insanlar ak gömlek oluverir

kar gibi temiz ve ak bir köşede,

ne hastalık kalır ne ölüm:

Hemen duyar iyileştirici bir eli

yanan alnında

ateşli hasta.

Yayılır sert yataklara

kışlalarda ak kumaş.

Derin uykularında askerler

duyarlar pamuk iplikler arasından

dokunduğunu genç kız ellerinin,

devinir yürekleri, dolar güçle.

Çoğalır, çoğalır ak kumaş,

girer bir bebenin temizliğiyle

her eve, her oturulan yere,

herkes kucaklar sarar onu,

gönüllerinin yanında ısıtırlar.

Ve mutluluk dilerler ak işçi ellerine.

Çev. A. Kadir - Asım Tanış

(Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri antolojisi, III. Cilt)

NÂZIM HİKMET

(1901-1963)

TÜRK KÖYLÜSÜ

Topraktan öğrenip

          kitapsız bilendir,

Hoca Nasreddin gibi ağlayan

          Bayburtlu Zihni gibi gülendir,

Ferhad’dır,

     Kerem’dir

          ve Keloğlan’dır.

Yol görünür onun garip serine,

analar, babalar umudu keser,

Kahbe felek ona eder oyunu.

Çarşambayı sel alır,

bir yâr sever

          el alır,

kanadı kırılır

          çöllerde kalır,

ölmeden mezara koyarlar onu.

O, “Yunusu biçâredir,

     baştan ayağa yâredir,”

ağu içer su yerine.

Fakat bir kerre bir dert anlayan düşmesin önlerine

ve bir kerre vakterişip:

     “– Gayrık, yeter!”

               demesinler.

Ve bir kerre dediler mi:

“İsrafil surunu urur

     mahlukat yerinden durur”

toprağın nabzı başlar

               onun nabızlarında atmaya.

Ne kendi nefesini korur

     ne düşmanı kayırır,

“dağları yırtıp ayırır,

kayalar kesip yol eyler abı hayat akıtmaya...”

(Tüm Eserleri 4, Dört Hapisaneden)

AHMET KUTSİ TECER

(1902-1967)

BİR TOPRAK İŞÇİSİNE

Sen omzunda yorgan, elinde torban,

Sen mevsim işçisi, büyük gezginci,

Doğduğundan beri sen, anan, baban,

Orakçı, çapacı, ırgat, ekinci.

Sen, anan ve baban... Siz topraksızlar,

Sizi ben tanırım uzun yollardan.

Siz ey yığın yığın büyük yalnızlar,

Sizi de yaratmış bizi yaradan.

Ekip biçtiğimiz toprak sizindir,

Sizindir zorluğu, derdi, mihneti.

Sizin çektiğiniz derde dar gelir,

Tanrının ambarı olsa cenneti.

Ve cennet, dünyanın kurulduğundan

Beridir Tanrı’nın düşüncesidir.

Sen sabrını yere çaldığın zaman

Bu güzel hülyadan Tanrı ürperir.

Siz ey yığın yığın büyük yalnızlar,

Sizi de yaratmış bizi yaradan.

Ey mevsim işçisi, ey topraksızlar,

Sizin toprağınız size bu vatan.

(Ahmet Kutsi Tecer, Kişiliği, Sanat Anlayışı ve Tüm Şiirleri)

ERCÜMEND BEHZAD LAV

(1903-1984)

TOHUM

Dedim ki ırgada

– Harman et toprağı ayıkla, kar.

Zaman dar

Bana yumuk bir tarla hazırla

eller görmeden

Gerdi ırgat yarma kollarını

Derdi boyundan büyüktü mızgandı

– Kararsam iş uzar,

Uzarsa hava bozar

Bozunca sürçer akıl

Köstekler ayağımı

taş diken çakıl

– Aldırma iş uzamaz

Başla hava bozmaz

Kaşgöz arasında

Irgat sıvandı

Taş çakıl ayıklandı

Atıldı toprağa verimli tohum

Fışkırıp yeşerdi yemyeşil hayat

Azat var –azat yok– ırgada azat..

Pişiyor tohumda beklenen doğum.

(Kaos)

ÖMER BEDRETTİN UŞAKLI

(1904-1946)

TÜTÜN İŞÇİLERİ

Zümrüt gözlü baharın geldiğinden bihaber,

Sararmış yaprakların üstüne eğilmişler,

Gayretle işliyorlar yanarak için için;

Kıymetli bir zehirden ekmek çıkarmak için...

Duvarları ağlayan bu loş, karanlık inde:

Bu sahte sonbaharın ölgünlüğü içinde

Yaprak çıtırtısından başka bir ses çıkmıyor;

Cefakeş göğüslerden sanki nefes çıkmıyor...

Kimi, “canım tütünler güneş görmesin” diye

Koca bir çul tıkılan biricik pencereye

İç çekerek bakıyor merhamet bekler gibi

İnce boynu bükülmüş solgun çiçekler gibi...

Kimi, usta gözünden bir dakika çalarak,

Genizleri kavuran havadan bunalarak

Yanındaki kadına derdini dinletmede,

Kimi de pastalını denge istif etmede...

Sevdalı bülbüllerden, narin kelebeklerden,

Şu yemyeşil kırlara saçılmış çiçeklerden;

Güzel papatyalardan, sümbüllerden bihaber;

Sararmış yaprakların üstüne eğilmişler,

Gayretle işliyorlar yanarak için için

Kıymetli bir zehirden ekmek çıkarmak için...

Ey yüzleri gülerken tatlı canları yanan,

Kınalı parmakları zifirlere boyanan

Ak saçlı, güzel dullar, zavallı yavrucuklar,

Ey benzi pastalından daha solgun çocuklar.

Ey kırlarda baharın aşka sorduğu kızlar,

Sararmış yaprakların soldurduğu yıldızlar;

Kara bahta gülerek “ah.. niçin” demeyiniz...

Hulyalı dumanlarla uçacak emeğiniz!

(Bütün Eserleri)

İLHAMİ BEKİR TEZ

(1906-1984)

GURBET

Değerli katınızadır...

Yazan Pötürgeli Hamzadır

Alan gurbette Abdülkerim..

Evvelâ mahsus selâm eder

İki gözlerinden öperim.

Elhamdülillâh ki sağız!

Dört nala koşuyor zaman

Günün birinde konuşacağız.

Nasılsınız?

          Nasıl Ahmet?

Tütüm tütüm tüter gurbet

Siz orda biz burada

Gurbet bıçaktır yarada

İstanbulda sıkıyönetim

Örfidare Ankarada..

Nasılsınız Sabiha Hanım,

Nasılsınız Zikri Ağabey?

Ölüm değil bir şey

          Ayrılık zor!

Orada İslam mezarlığı var mı,

Yabancılar nereye gömülüyor?

Kaçınız öldü kaçınız sağ?..

Sağ kalanlar hiç olmazsa

          Gönderin resminizi!

Çok değiştinizse eğer

Resme yazın isminizi

Küçüktüm İtalyayı gördüm

Kayalar maviliklere uzanıyordu;

Özlem özlem yanıyordu

          Deniz fenerlerinde şey...

Nasılsınız yiğit Mehmet,

Nasılsınız Zikri Ağabey?

Sonrasını hatırlamam

Nereye geçti vapur,

Nereden su içti vapur

          hatırlamam...

Simirna’da incir üzüm

Kilikya’da çeltik pamuk;

Ana avrat çoluk çocuk

Sattılar üç batmana!

Altıncı filo yoldadır.

Müslüman evlerinde

Naylon kadın külotları biçiliyor..

ölmek değil bir şey,

Satılmak zor!

Hatırlıyorum ki hürdük,

Tepelerde yükselen ayı görürdük,

Bakracımız bakırdandı ay gibi

Evlere taze süt götürürdük.

İskambil oynardık altı kol,

Fasulye pişirirdik elimizle;

Burnunu silerdik helal çocukların

          kendi mendilimizle.

O ne yoldu göklere açılan yol!

O ne tatlı şeydi ümit!

Açıl be paslı kilit!

Bir vatan ki

Çığlık çığlık

Akardı şarkılar caddelerinde çığ gibi.

Bir vatan ki

Şimdi

Çemberi paslı

Üç kaburga kemiği kırılmış

Eski bir şarap fıçısı gibi.

Gurbetteyiz gurbet!

İşte böyle yiğit Ahmet,

İşte böyle Aldülkerim!

Tekrar selâm eder

İki gözlerinden öperim.

Elhamdülillah ki sağız;

Dört nala koşuyor zaman

Yakında buluşacağız.

Dağlarda ateş yakan çobanlar

Artık atom enerjisinde ısınır

Fildişi parmaklarından akar zamanlar

Milyonca ve milyonlarca asır

Tek bir ülke ve tek bayrak,

Ne sınır, ne sınıf, ne diktatör,

Bizimdir bu deniz, bu gök, bu toprak

Duy ve düşün ve gör.

Duy ve düşün Kerim!

Sondan bir öncesidir bu,

Gözlerinden yanaklarından öperim!..

(Şiirler)

NİKOLA VAPTSAROV

(1909-1942)

FABRİKA

Fabrika. Üstünde duman duman bulutlar.

İnsanlar-cahil

Yaşam-zor, sıkıcı.

Maskesi ve boyalı yüzüyle yaşam

Hırlar vahşi bir köpek gibi.

Bıkmadan dövüşmelisin

Güçlü, ısrarlı olmalısın

Çekmelisin

Açlığın

     öfkeli hayvanının dişlerinden

bir kabuk ekmeği.

Hangarda rastgele kayışlar

Gıcırdayan miller yukarda

Ve öyle bayat bir hava ki,

Soluklanamazsın bile kolay kolay

bir derin iç çekişle.

Uzak değil bahar meltemi

Taşlar, tarlalar, güneşin çağrısı...

Göklere yaslanan ağaçların

Fabrika duvarlarında

Gölgeleri.

Nasıl yabancı

     nasıl unutulmuş

öylesine garip gelir bize şimdi

     o tarlalar.

Onlar

Atmışlar çöplüğe

Mavi gökleri ve düşlerini.

Bir kez daha yoldan çıkman

Ya da kalbinin yumuşaması bir an

Elden kaçırılmasıdır

Senin güçlü

     işçi

          kollarının.

Haykırmalısın

Makinelerin gürültüsünü

          aşıp geçmeli

          senin sözcüklerin,

Aşıp geçmeli

          meydanları, bomboşluğu.

Ben haykırdım yıllarca

Sonsuzca...

Bir araya topladım herkesi

Fabrika

     makineler

Ve insan

     o en uzak

     karanlık köşede olanı.

Bir çelik alaşımı gibi işledi bu çığlık

Ve biçimledi yaşamımızı.

Hemen denemeli

Tekerin önüne bir taş koymayı.

Senin elindedir parçalamak çünkü.

Sen fabrika

Sen sessizce bizi körelten

Dumanla ve kurumla

Üstüste

Kibir içinde! Sen öğrettin bize mücadeleyi.

Getireceğiz

Güneşi

İndireceğiz yere.

Öylesine yorgunlukla kararmış yüzler

Senin zulmünün, acının altında

Fakat bir yürek içerde sen yorulmadan

Atar bin yürekle birlikte.

(Motor Türküleri)

RIFAT ILGAZ

(1911-1993)

ALİŞİM

Kasnağından fırlayan kayışa

kaptırdın mı kolunu Alişim!

Daha dün öğle paydosundan önce

Zilelinin gitti ayakları,

Yazıldı onun da raporu:

"İhmalden!"

Gidenler gitti Alişim,

Boş kaldı ceketin sağ kolu...

Hadi köyüne döndün diyelim,

tek elle sabanı kavrasan bile

sarı öküz gün görmüştür,

Anlar işin içyüzünü!

Üzülme Alişim, sabana geçmezse hükmün

Ağanın davarlarına geçer...

Kim görecek kepenek altında eksiğini

kapılanırsın boğazı tokluğuna.

Varsın duvarda asılı kalsın bağlaman

beklesin mızrabını.

Sağ yanın yastık ister Alişim

sol yanın sevdiğini.

Kızlar da emektar sazın gibi

çifte kol ister saracak!

(Yarenlik)

RUHİ SU

(1912-1985)

GÖRÜNEN

Almanya’da topraklar

Aynı bizimki gibi

Ağaçları görgüsüz cahil

Ne Beethoven’i bilen var ne Spartakistler’i

Nerde dünya durdukça duran

Çınarlar bizimki gibi

Bir adam gördüm Frankfurt’ta

Noel ağacının dibinde

Kasketini açmıştı gözleri yerde

Yoksulluğun utancı aynı bizimki gibi

Memleketim diye kucakladı işçilerimiz bizi

Biri ağladı usul usul boynumda durdu

Uykuda kaymış da sanki yüzleri

Bıyıkları aynı bizimki gibi

Ellerim ayaklarım gibi buldum

Hiçbir şeye şaşmadım da

Neden takılıp kaldı aklım

Bizim bebelere Almanya’da

Adları kalmış ancak

Söylenen bizimki gibi

(Ezgili Yürek)

NİKİFOROS VRETTAKOS

(1912)

İŞSİZLER

Fabrikanın kapısı demir.

Ortasında iki parmaklık.

Parmaklığın arkasında iki donmuş göz.

Dışardaki insan kuyruğuna

bir bakar şöyle.

Ellerde, yüzlerde bir kımıldama,

tutarlar soluklarını,

kulak kesilirler.

“Öğlen oldu gidin.

Müdür gelmeyecek.

Yarın sabah. Daha erken."

Başlarını eğer, şaşkın dururlar öylece

Sonra giderler bakınarak sağa sola.

Sanki ararlar bir çukur,

ağlamak için değil ama,

bir şeyler bulmak için değil.

Atmak için ellerini.

Çev. A. Kadir - Panayot Abacı

(Savaş Hazırlığı)

İŞ KAZASI

Cumartesi akşamı. Islık çala çala

dövüyordu kızgın demiri,

ansızın bir törpü saplandı gözüne.

Derinde kıpkırmızı.

Bir anda her yan boyandı sanki ala.

Şahmerdan da, hava da,

yardıma koşanlar da.

Anımsadı bir hıçkırık gibi:

                    İki kızını,

oğlunu, karısını, yirmi altı yaşını.

Ve dünya o denli güzel,

ve hayat yaşanası olmasaydı o denli,

belki de dövmezdi o kızgın demiri.

                    Kızıl derecikler

yayılıyordu kara avuçlarında,

birbirine yapışıyordu parmakları.

Olduğu yerde kalakaldı,

gözünün önüne getirirmiş gibi tüm yaşamını:

“Evet”ler ve “hayır”lar.

“Yararlar” ve “zararlar".

Düşündü, düşündü, düşündü.

Buldu, ölçtü, tarttı.

Ve sıkarak kanlı yumruklarını birden

bir çığlık attı:

“Gözyaşı, kan!"

Çev. A. Kadir - Panayot Abacı

(Savaş Hazırlığı)

VİTTORİO SERENİ

(1913-1983)

BİR FABRİKAYI ZİYARETTEN

Bir fabrika düdüğünün sesi gelir çok uzaklardan,

bu eylül ortasında, çığlıktan çok ıslık gibi sevinçli.

Demek ki bütün düdükler susmamışlar daha.

Eski patronlar isterlerdi her şey sessiz olsun, çıt çıkmasın

açlık mahallelerinde;

toplumun suskunluğuyla övünürler şimdi.

Bu sessizlik içinde,

sabah suskunluğunun birdenbire kapladığı

bu sessizlik içinde,

yarıda kalmış oyundaki bir ödevin kızgınlığı var,

gürleyip taşıverir yüreciğinde

çocukken iki ders arası duyduğun düdük sesi.

Çınlar saatlerinde bugünün

kükreyen gücü öncülerin:

Yükselir gelecek günlere susamış

atılganlıkların burçları

genç yüzyılın kalesi üstünde.

Ama bir başka ses bu,

işçilerin sesi bu,

yükseldikçe tedirginleşen

ve boğuk hoşnutsuzluktan karara karara

korkunç öfkelere bürünen bir ses.

Ey, şu anda susturulmuş ses,

aslında bölük pörçük ses,

ey, titreyen gelecekle yiten geçmiş arasında sıkışmış kalmış

iki dilli can,

ey, bir vakitler göklere ağan acı şarkı!

Ama şu, tedirgin edici, alaycı düdük yok mu,

fabrika düdüğüdür o, umut dolu.

Çevrede ücret ve iş sıkıntısı içinde,

acı ve boş ortalıkta hiçbir ses yok

suskun düdüklerin cılız sesinden başka.

Ama gittikçe daha yavaş dalgalanan kısa titreyişlerde

bir karışım kokusu var,

kan ve ter kokusu.

Çev. A. Kadir - A. Tanış

(Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri antolojisi II. Cilt)

MELİH CEVDET ANDAY

(1915)

SENDEN UTANIYORUM

Senden utanıyorum deniz kenarı

Hep böyle işsiz olduğum

Böyle parasız kaldığım zamanlar mı

Ziyaretine geleceğim?

Bak yarın memuriyete başlıyorum,

Öbür gün evleneceğim galiba,

Artık seni bizim evde beklerim

Deniz kenarı.

(Rahatı Kaçan Ağaç)

CAHİT IRGAT

(1916-1971)

IRGATIN TÜRKÜSÜ

Ben ben değilim artık ben

İnan bu son gülüşüm

Toprağa gömülüşüm

Sana çiçek vermemden.

El tarlasında kırıldı beden

Mezar bu fabrika, bu urba kefen

Ben ben değilim artık ben

Soyulmuşum.

Boşa işlemiş zaman

Bankalar kurulmuş sırtımdan

Dik dünyayı tırman tırman

Koşulmuşum.

Boşa dönmüş değirmen

Ben ben değilim artık ben

Dünya kara kapkara

Yanmış yenmiş etimden.

Kutsal yürek tutuşmuşum

Gün kıpkızıl bir yara

Ben ben değilim artık ben

Umut gülüyor çocuklara.

İçten içe yanan yarın

Çığlık çığlığa yaralıların.

(Irgatın Türküsü)

A. KADİR

(1917-1985)

İŞSİZLİK

Uyku tutmaz, atarsın geceleri kendini dışarı,

bir kanlı mendil, işsizlik, sallanır havada,

bir şey deyin, insanlar, bir şey deyin,

kapamayın ağzınızı, kapamayın, bir şey deyin be,

balıklara deniz, kuşlara yuva, arılara kovan,

boğazımı sıkıyor biri, boğazımı kanlı mendille,

ne de kalın, kıllı, hayvan gibi elleri!

Yoksun kalmasın, dilerim, bir tek kişi bu yeryüzünde

işinden, ekmeğinden aşından, eşten dosttan.

Bir şey deyin, insanlar, bir şey deyin,

kapamayın ağzınızı, kapamayın, bir şey deyin be.

Bakarım yol ortasında yıldızlara sıkıntımın içinden,

kara bulutlar ıslak ıslak yapışır enseme.

Ha şimdi bağıracağım, ha şimdi bir küfür savuracağım, ha şimdi,

nedir bu ihtiyar adam hali, nedir bu çocuklarda?

Sallanır havada, işsizlik, bir kanlı mendil,

bir duvar dibinde serilmiş yatar gençliğim.

(Mutlu Olmak Varken)

KAĞNILAR

Sabahın erken saati.

Kağnılar geçiyor.

Yol verin kağnılara.

Kağnılar, geçiniz!

Ağaç, yağmur, toprak ve sen,

şu saatte kimbilir,

ne kadar güzelsiniz!

Sabahın erken saati.

Aynalar gibi karşıda camlar.

Yol amelesi yola çıktı,

kafile halinde Tepeköy’den gelen

kısa boylu, uzun,

sarışın, kıllı adamlar.

Yol amelesi ve kağnılar geçiyor.

Tulum peyniri, pekmez, patates getirdi kağnılar,

kuru üzüm, mercimek ve kömür.

Umutsuz hastalar getirdi kağnılar

kirli yorganlar içinde.

Yol amelesi ve kağnılar geçiyor.

Ve bize hem bir kağnı kadar muzdarip olmak düşüyor, sevgilim,

hem sabah rüzgârları gibi umutlu olmak düşüyor,

karanlık zamanlar içinde.

(Mutlu Olmak Varken)

CEYHUN ATUF KANSU

(1919-1978)

IRGAT

Testisi küçük bir gölgede,

Bir ahlat gölgesinde uyur.

Ekmeği; toprağa gülmede,

Yol kıyısında taze çayır.

Tarlayı yol yol bellemekte,

Solucanlı ıslak topraklar,

Küçük otlarla devrilmekte,

Düşüyor çürümüş yapraklar.

Giriyor iki demir dişle,

Toprağın gizli rüyasına,

Sona varacak bu gidişle,

Tarlanın öte kıyısına.

Testi boşaldı, akşam oldu,

Ötmeye başladı Yusufcuk,

Yollar davar tozuyla doldu,

Eve, ağıla bu yolculuk.

Kendi öz toprağına değil,

Bir başka sevince bu emek,

Güleverince yeşil yeşil,

O, uzaktan öyle geçecek.

Kalbinin en kutlu yerinde,

Sofraya duasını yaydı,

Şu geniş dünya üzerinde,

Bir parça toprağı olsaydı.

(Tüm Şiirleri)

FABRİKA DÜDÜKLERİ

Fabrika düdüğü yeni bir güne sabahleyin

Güneşli bulutlu karlı nasıl olursa olsun

Çalışılan bir güne çağırır insanları.

Küçük bahçesinde Ramiz usta

Arslanağızlarından, güllerinden, hanımellerinden

Ayrılır çelik dünyasına doğru fabrikanın.

Uyumuş dinlenmiş torna tezgahları

Hızar tezgâhları pulanyalar türbinler.

Sapasağlam dost bakışlı hazırdırlar

Ağaç yongaları uçuşmaya başlar

Demire vuran çekiçlerin sesi duyulur

Aydınlığı daha aydınlatır kaynakçıların ışığı.

Gündelik ekmeğimizin dostlarıdır makineler

Anlarlar ellerimizin alışkanlığını dostça,

Dökme demir güler tesviyecinin eğesinde

En güzel karanfilleri yetiştirmek için

Oto tamircisi Ramiz usta bilir ilk önce

Mazotla yağlanmanın gerektiğini.

Kapı önü, yağmur yağar sakallarına

Donları dışa vurmuş dağ köylüleri

Sıtmalılar kansızlar vergi borçluları

Öküzlerini yitirenler bıldır kurakta kıtlıkta

Kok kırmaya, çuval taşımaya iş bekleyenler

Ramiz usta eğip gözlerini geçer önlerinden.

Sağlam bir dünyadır çalışılan dünya,

Amperler akıp geçer elektrik tellerinde

Benzemez kurak türkülerine sazlıkların

Bir bahçe gibi düzenlenmiştir insan aklı

Alınterinde deniz tuzu yaşamanın

Bir işi olmanın güvenliği yüreklerde.

Akşamüstü, güneşli, bulutlu, yağmurlu

Nasıl olursa olsun öter yeniden fabrika düdüğü

Ramiz usta karanfillerini sulayabilir artık

Çocuklarıyla sıcak çorbası başında,

Kendi emeğinin ırmağından akıp elektrik

Işıtır çalışılan güzel bir dünyayı.

Türbinler döner sevinç içinde gürültülü

İnsan saadetine inanmış türbinler!

(Tüm Şiirleri)

SUAT TAŞER

(1919-1982)

BAHARI BEKLİYORUZ

Nerede o benim;

Kına gecesinde kızlar

Ve taze gelinlerle tarlada söylediğim

Heheheyyy türküler!..

Dikenli çayırlarında yeldirip,

Kekik kokulu poyrazını içtiğim

Uzak ve sarhoş tepeler...

Sen,

Rüyalarımın beşiği köyüm

Yaralı yanık yürekleriyle sana hasret çeken

Hasta, şehir kızlarını hiç düşündün mü?..

Ve yine düşündün mü ki hiç;

Alınteri kalan toprağında senin

Hazla geçen uykusuz gecelerin

Yorgunlukları giderilir sadece?

Ve sen,

Bize kaderi öğreten köyüm

Şu kördüğüm olmuş insan aklının

Çılgın masumiyetine inanıyor musun?..

Ve yine inanıyor musun ki,

Yakın bir atide bile seni

Eski hülyalarının türbesinde ağlar göreceğiz?..

Ki biz, senin öz evlâtların

Bugün yarın

Sana vâdettiğimizi getirmek için

Ve yetirmek için ballı incirleri dalında

Dört gözle beklemekteyiz baharı..

(Yeni Edebiyat Şiir Antolojisi)

ORHON MURAT ARIBURNU

(1920-1989)

BU YÜREK SİZİN

Almanyanın ortasında Ahmet

Almanyanın ortasında Mehmet

Ayşeler,

Fatmalar,

Darmadağın, kıyamet!

Almanyanın ortasında bir Anadolu!

Bir gözü güler, ekmek için

Bir gözü ağlar, dert dolu.

Bir yürek ikiye bölünmüş çaresiz

Anayurtta, Anadoluda kalmış yarısı,

Yarısı Almanyadaki Anadoluda

Dinmeyen bir baş ağrısı

Bir başka gariplik

Bir ince sızı

Nasıl yaşar bölük pörçük bir insan

Bir gözü ağlayıp

Bir gözü gülerken.

Bir vücuttan iki post çıkartılırken

Bir işçi iki kez sömürülürken

Nasıl yaşar!

Geldim gördüm sizleri can kardeşlerim

Başımı yolunuza koydum, ellerim sizin

Akları karaları ayırmak için

Dağları sizlerle devirmek için

Sizlerle yan yana savaşmak için

Daha da güçlüyüm

Bu yürek sizin!

(Buruk Dünya)

ENVER GÖKÇE

(1920-1981)

KİRTİM KİRT

Can yoktu ki sevdalara düşe,

Kurt yoktu ki kızıl kana üşe

Yoktum ki yol geçe

Yoktun ki haber ulaşa

Gül yoktu ki, dal yoktu ki...

Ve döne döne ateş

Döne döne madde

Gökler yarıla dürüle

Dağlar savrula devrile,

Kırıla döküle yıldız

Sular evrile çevrile

Döğüşe döğüşe madde

Değişe tokuşa madde

Öyle bir vakte erdi ki devran

Döne döne esir

Döne döne gaz

Döne döne atom

Döne döne madde

Vuruşa vuruşa madde

Ve zaman değişe değişe

Yosun titreşe, yeşilleşe

Işık dura değişe

Öyle bir vakte erdi ki devran

Ha dedi kırdı zincirini

İçerdeki adam

Demir bağrışa bağrışa

Zindan çağrışa çağrışa

Şöyle buyurdu ki Yusuf

Dört kitaptan daha büyük:

“Demek ki bu hayat

Önce sana bana yük

Demek su kiminse

Motor, elektrik ve ışık kiminse

Demek sultan odur

Demek insan bölük bölük

Yaşıyorsan ölüyorsun demek

Nasıl yaşıyorsan

Öyle düşünüyorsun demek

Demek insan

En yüce mertebede hayvandır

Yeni anladım

Alet kullanan ve yapan

Tilki tarlayı masallarda sürer

Manyetoyu çeviremez tavşan

Devril başımdaki kader

Dökül dilimdeki yalan

Tutuş beynimdeki kibrit

Kirtim kirt

Kirtim de kirt

Kirtim de kirt

kirtim kirt.

Bir yandan demirciler

Demir döğer denge denk

Bir yandan boyacılar

Boya vurur renge renk

Bir yanda

Kurtuluş savaşçıları

Bir yandan esaret

Bir yandan termonükleer çağ

Bir yandan balistik şirret

Evvel madde

Ahir fikir

Dolan göğsümdeki hava kahve

Salın yanımdaki fakir

Salın proletarya

Geber başımdaki bit

Kirtim kirt

Kirtim de kirt

Kirtim de kirt

Kirtim kirt.

(Dost Dost İlle Kavga)

NECATİ CUMALI

(1921)

ÇAPA

Omuzunda çapa, ardında keçisi,

Kör karanlığında sabahın,

Düşerdi kır yollarına;

Dönerdi akşamları damına,

Sırtında bir yük yeşil otla.

Kaç beyin zeytinlerinin

Yıllarca o açtı diplerini;

Kaç bağın kirizması,

Evin temeli, kasabamıza,

Onun çapasından kalma.

Karısı, bir iki komşusu kendi gibi

Toplanmışlar şimdi avluda,

Ölüsünü öğleye kaldıracaklar.

Keçisi suskun anlamış gittiğini,

Çapası geride dayalı duvara.

(Bozkırda Bir Atlı)

KİRİZMACILAR

Kirizmacılar, öğleyin,

Zeytinin gölgesinde,

Sofra kurdu,

Peynir ekmek,

Zeytin yediler.

Biri cigara tuttu.

Kavlı bir çakmak,

Gölgede soğumuş

Bir testi su,

Dolaştı elden ele.

Bir ay, her gün.

İri elleri altında.

Eridi dize kadar,

Çapalarıyla,

Ölülerinin yattığı toprak.

Her öğle üstü,

Bir cigara içene kadar,

Sırtlarını ağaca verir,

Dinlenirlerdi;

Baktıkları yerde

Gülerdi,

Bir haber gibi,

Cennetlerinden,

Bahçeler bağlar.

(Bozkırda Bir Atlı)

TALİP APAYDIN

(1926)

GECE YARISI

Gece yarısı kapımın önünden geçerler

Önlerinde eşekleri ile o köylüler

Ya Turhal’a giderler çalışmaya

Ya Tokat pazarına yağ satmaya giderler

Durdurup sormalı üç okka yağa ne eder

Bir kıl şalvar biraz şeker

Bu gece yarısında bu ayazda

Gözü keser mi ben de Tokada gideyim

Buz tutmuş dağların üstünde gökler

Gökler bulutsuz yıldızlı ve soğuk

Bir yol karanlıkları delerek gider

Gider ama ben bilmem nerelerden geçer

Peşlerine düştüm işte o kadar

Gecenin ortasında dağlar daha yüksek

Rüyada değilim dünya bu imiş meğer

Bir at kişniyor sesi yıldızlara varıyor

Bir köylü öksürüyor ben titriyorum

Eşekler küçülmüş gövdeleri ile

Önümüzde giderler ha giderler

(Susuzluk)

TALİP APAYDIN

(1926)

BEKÇİ

Varzıl köyünün bekçisi

(On beş senedir bekçi)

Kısa boylu kır saçlı

Ömrü yollarda geçti

Gün geçmez vazife çıkar

Şehir uzak mı uzak

Papuçlar kamyon lâstiği

Bir de hasta benzi sarak

Yaş kırk beş ha dayan

Papuçlar geri geri çekti

Varzıl köyünün bekçisi

Mamu beline yukarı

“Bu iş bizden geçmiş” dedi.

(Susuzluk)

BAŞARAN

(1926)

YAZILDIM ALAMANYAYA

Makineden önce ırgattım

Ondan böyle yüzüm çorak

Bilir geceler yalnızlığımı

Bulur muyum dersiniz birgün

Sabah serinliği içinde

Kan oturmuş ellerimi

Makineden sonra ortada kaldım

O gün bugündür yollarda

O gün bugündür iki büklüm

Ekmeğimi sordum uzaklara

Maden ocaklarına gözlerimi

Bu can bana ağır

Bir çift öküz çekemez yorgunluğumu

Yazıldım Alamanyaya

Başkadır belki insanı tanrısı

Yazıldım yeni yollara

Bulur muydum dersiniz bir gün

Kirli yorganım burada kalsın

Bi tuhaf çarpıyor yüreğim

Bakamıyorum bizim dağlara

Tez gönder haberini

Kuzum Alaman ağa

(Pıtraklı Memleket)

ŞÜKRAN KURDAKUL

(1927)

DİYORUM

Durdum baktım, içlenmekse herkesler içleniyor

Durdum baktım, herkes ince, herkes kırık

Nöbet gecelerinde saatler sabahlamak bilmiyor

Ampul sönük, yürek garip, tavan basık

Beri yanda bir sıra iplik çıkar

Bir sıra iplik girer

Beri yanda ayakta durmamak ister artık

Bütün tezgah başındakiler.

Durdum baktım, içlenmekse herkesler içleniyor

Bir diyorum, gözkapaklarına yazık

Bir diyorum dizkapaklarına

Düşüversem evimin sokaklarına bir

Bir diyorum Asiyemin sıtma iğnesi

Bir diyorum yoksulluğun buncası

Bir diyorum onca dokumacının parası

Elimize binde kaçı verilir

Durdum baktım, içlenmekse herkesler içleniyor

Ampul sönük, yürek garip, tavan basık

Hikayeler gazeteden aynen devam ediyor

Dinmemiş göz yaşları Ferdane teyzenin

Postacının çantasına merak boşuna

Radyolara boşuna kulak veriyor

Bir diyorum, göz kapaklarına yazık

Bir diyorum Asiyemin sıtma iğnesi

Bir diyorum yoksulluğun buncası

Diyorum yetmeli artık.

(Halk Orduları)

ALİ YÜCE

(1928)

BABALARIMIZ

I

Benim babam Hisarcık’ta

İnanmış bir çiftçiydi

Toprak gündüz Tanrısı

Gece karısı gibiydi

Ağaçlar ekinler otlar

Oğlu kızı gibiydi

Benim babam

Topraksız bir çiftçiydi

Gece Aslı’yla üşüyüp

Gündüz Kerem’le yanardı

Ekinler yeşerdiği zaman

Leyla’yı bırakıp

Mecnun’u kucaklardı

Şimdi Hisarcık’ta babam

Düşmüş elden ayaktan

Sabah namazından sonra

Tutar kıracın yolunu

Değneğine dayana dayana

Sürüye sürüye ayaklarını

Eski karısına gider

Kafdağına bakar gibi

Uzaktan bakar çocuklarına

(Halk Çağı)

MUAZZEZ MENEMENCİOĞLU

(1926)

MEMLEKETİN EFENDİSİ

Yıl 1923.

Köylünün efendiliği gündemde

köylünün efendiliği konuşuluyor

her yerde.

Yüreklerde tutuşan umut.

Yıl 1950.

Toprak yasası alevlendi

toprak yasası evelendi

gevelendi

onların dediğine geldi.

Yıl 1960.

Köylüye toprak dağıtılacakmış!

Yüreklerde mayalanan umut

köyden kente fırlatıldı

kentte rafa kaldırıldı.

Yıl 1980.

Onu biçersin ne ekersen.

Gel gör ki;

efendimizin umudu bitmez,

çözümlenmedikçe kökünden.

(Gözlerimde Atlar Koşuyor)

MİHNETİ

(1929)

SİVASLI GARDAŞIM İŞ PEŞİNDE

          “Dadaloğlu Gardaşıma”

Sivas’tan çıktı da iş arıyordu

Önüne gelene sordu ha sordu

Durup dinlenmeden yol yürüyordu

Boş yere kendini yordu ha yordu

Burası Ankara devletin tahtı

Burda açılmıştı ulusun bahtı

Döndü Anıtkabir’e Ata’ya baktı

Bir güzel hayaller kurdu ha kurdu

İstanbul hem kara hemi de deniz

Yorgundu bezgindi solgundu beniz

Dedi: "Şimdi burda nasıl ederiz?"

Sirkeci garında durdu ha durdu

Sordu kendisine: “Peki ben kimim

Nere benim yurdum hangi milletim?"

Yunan savaşında kalmıştı yetim

Ah çekip boynunu burdu ha burdu

İzmir çarşısında kordon boyunda

Bahar eyyamında kiraz ayında

Ege kıyısında körfez koyunda

Gönlünü sulara verdi ha verdi

Mersin’e gidince limana vardı

Belki elli yere işçilik sordu

Midesi bulandı gözü karardı

Kendini kumlara serdi ha serdi

Adana ovası uzanır gider

Pamuğa bürünür bezenir gider

Bir zaman orada ırgatlık eder

Eline ne geçse kârdı ha kârdı

Sırtı gömleksizdi ayağı yalın

Sarı sıcağında Orhan Kemal’in

Tam beş ay çekmişti kahrını elin

Dayanıp direnmek zordu ha zordu

Gurbete çıkalı altı ay oldu

Biricik yavrusu aklına geldi

Yüreği sızladı gözleri doldu

Sılaya hasreti vardı ha vardı

Sırtladı yorganı yollara düştü

Ovayı yürüdü Toros’u aştı

Niğde’den o yana Kayseri kıştı

Yollar kapanmıştı kardı ha kardı

Doğu katarına bir bilet aldı

Üçüncü mevkide uykuya daldı

Bir ara biletçi kapıyı çaldı

Katar da Sivas’a girdi ha girdi

Mihneti öyküyü böyle bilmişti

Gardaşım evine gece gelmişti

Karısı hastaydı çocuk ölmüştü

Elini dizine vurdu ha vurdu

(Türk Halk Şiiri Antolojisi)

FETHİ SAVAŞÇI

(1930-1989)

SIĞIRTMAÇ MUSTAFA’NIN DİLEĞİ

Tanrım, bıktım gayri el davarı gütmekten.

Bir karış toprağım olsun

Gölgesinde yatabilecek birkaç ağacım.

Ömer Ağa, İbrahim Ağa gibi ben de kulunum

Tanrım bıktım gayri el davarı gütmekten.

Bir evcik de isterim şöyle dayalı döşeli

Bacası daim tütmeli, ilkin dosta düşmana karşı

Kır çiçekleri getireyim her iş dönüşü karıma

Ocağımın dumanını taa uzaklardan göreyim

Olmuş şeyler anlatayım akşamları ocak başında

Çocuklarıma, torunlarıma.

Bir bahçe evi özlediğim

Önünde incirler, kayısılar, zeytinler

Bahçenin orta yerinde

Bir evlek havuzu da olmalı

Kendir ıslatayım, kiraya vereyim güz gelince.

Keleşin İbram döverken sakat etti sol kolumu

Kızımı nikâhsız kullanır da kullanır

İşten göremem karımı günlerce

Buna hangi can dayanır?

Keleşin İbram, babası Deli Üsen

Ne aylığımı verir, ne yıllığımı

Bir yaşam eskittim dağ dağ gezmekten

Tanrım, bıktım gayri el davarı gütmekten.

(Duvarcı Hasan Usta)

ALP DAĞLARINDA

Alp dağlarında

İşçiyim bir benzin istasyonunda

Göz ucuyla arsızca tanışıyorum

Altın gözlüklü yakut yüzüklü

Krallarla kraliçelerle, artistlerle, soyguncularla.

Halklarının açlığı ile alay eden

Asyalı, Afrikalı, Güney Amerikalı

Bu aristokrat katırların

Yüzlerine tükürmek ateşiyle yanıyorum

Bir kuru dal gibiyim kendini yele vermiş

Ne söylesem suç onlarca

Çaresiz arabalarını temizliyorum

Bir sarı yaprak gibiyim çok ıraklardan kopup da gelmiş

Hırsla depolarına benzin dolduruyorum.

Acıma duygusundan yoksun

Bu süslü bebekler, artistler, bankerler

Düşük ve işbaşındaki krallar, hainler, zalimler

Gelip geçtikçe öfkeleniyorum.

Dünyanın yarısı açken bir sıkıntı çöküyor içime

Kan, barut, ölüm kokan arabalarının

Tekerleklerine göz ucuyla tükürüyorum.

Lüks arabalarda cins cins pahalı süslü köpekler

Birinin günlük masrafı benim bir köyümü doyurur

Alp dağlarında bir benzin istasyonunda

Bu dert beni için için kemirir.

Alp dağlarında bir küçük benzin istasyonu

Aşağılardan bir köyden çan sesleri

Arabalar geçiyor milyonerlerle - milyarderlerle

Yine kinimi büyütüyorum soğuktan morarmış dudaklarımla

Acı kar suları damlıyor içime.

(Bu Sarı Biraları İçince)

KUL SEMAİ

(1931)

BİR RENÇBERİM

Bir rençberim çok çiftçilik eyledim

Tarlam bolca ürün vermezdi bana

Bir zaman at koştum öküz hovladım

Şansıma yiğidi gelmezdi bana

Derin derin süremezdim tarlayı

Ayaklasam öküz kırar zelveyi

Ot ayrık yeşerir geçmez bir ayı

Bahtım kara gelir gülmezdi bana

Bir düşündüm fakirliği terk edem

Tarlam seni sürüp herk edem

Kader böyle derdi babamla dedem

Tembellik fakirlik demezdi bana

Traktörler çıktı aldım borcunan

Aldım amma bozuktuk babamınan

Harbe girdik ayrığınan otunan

Bunlar asla selâm vermezdi bana

Traktörle sürdüm gübre de serptim

Bana boy vermiyor buğdaya baktım

Ürün bol ahbap çok hayretler ettim

Bunlar asla selâm vermezdi bana

İşler iyi gitti babam sevindi

Yavrularım türlü kumaş geyindi

Çiftçi Kul Semai’m çalıştı güldü

Çalışmasam talih gülmezdi bana

(Türk Halk Şiiri Antolojisi)

LEAN NİELSEN

(1935)

FABRİKA AVLUSUNDAKİ AĞAÇ

Fabrikada kart basmadan

besin emiyor kökleri.

Ücret almadan

fışkırıyor dallarından

yapraklar.

Acı çekmeden

değişiyor yaprakların rengi

mevsime göre.

Korkusuzca

bırakıyor dallarını

soğukta çırılçıplak.

Kasalar arasında

avluda durmasına

karışmıyor hiç kimse.

Bu ağaç bir özlem

kendisi bilmese de.

Çev. Murat Alpar

KEMAL ÖZER

(1935)

TOPRAĞA BASTIKÇA SÖYLENEN

Bu türkü yoksul gurbetçinin türküsü,

yollara düşer ya sırtında yorgan

ıssız avuçlarında yılların nasırı

kovulur ya kıraç topraklarından

sahipsiz göçebe, bozkır sürgünü.

Bu türkü dökülen terin türküsü,

yaz günü belirir ya alınlarında

toplarken pamuğu, biçerken buğdayı

doldururken ambarları ağız ağıza

karşılığı ödenmeyen bir türlü.

Bu türkü sabırla emeğin türküsü,

mekikleri nasıl işlerse yaşamın

nasıl dokursa eylem kumaşını

kurduğu tezgâhta Pir Sultan'ın

yarını da öyle yaratır kol gücü.

Bu türkü geleceğin türküsü,

bilenmiş uykularında tohumun

geçmiş Bedrettin’den, delmiş toprağı

devşirecek sevincini Anadolu’nun

açacak asıl sahibine yeryüzünü.

(Kavganın Yüreği)

HİLMİ YAVUZ

(1936)

MUSTAFA SUPHİ ÜZERİNE ŞİİRLER

tarım işçileri anlatıyor

(yıl 1920)

kars’tan erzurum’a

          yola çıkarken

          evvelbahar

zeytinin hazırlığını gördük

          zeytin

ki sabahtan akşama değin

acıya çalışan fukara

          ve zahmetkâr

yoldaşı ekmeğin

bir yanda ölüm mütegallibe

öte yanda gurbet eşraf

sen ki kalbini yulaf

          ve hasrete hibe

ettiğin yerden ne umarsın?

bırak artık analardan

bir karasaban izi kalsın

          yüzünden ekinin

          ve bebeğin

şimdi bak, dur ve dinle

hüzne amele, acıya ırgat

şimdi sen ki yedi düvele

kalbin ustası olup

mazlum ve cefakeş

          buğdayları anlat

unuyla sevdaların

          türkülerin

          ve emeğin.

(Gülün Ustası Yoktur)

CEYHUN CAN

(1940-1979)

KARDAŞ

Asmayı ben diktim

Bağı ben çapaladım

Yetti canıma kardaş

Canıma tak dedi

Karnım doyası bir

Üzüm kesip yiyemedim

Uzun kollu asmadan

Pamuk tarlasında sıcağı

Pirinç tarlasında çamuru

Sıtmayı kızamığı tifoyu

Ben çektim kardaş

Çileyi ezayı cefayı

Ben çektim de

Sefasını el sürdü kardaş

Söke’de ırgatlık eden bendim

Çukurova’da gene ben

Yıl on iki ay çalışırım da

Gene bir kazmaya sap olamam kardaş

Ağlasam ağlamak yakışmaz

Gülsem âlem kınar

Yaban kapılarında nafakamız

Bir doysa karnımız

Bin kez aç kalır

Bu böyle sürüp gitmez

Sürüp gitmeyecek kardaş

Alnımda açıldı güneş yarası

Yüreğimde yeler kara sevda

Yorganım sırtımda eskidi

Bir ceket satın alıp giyemem

Fakirim yoksulum ne fayda

İçimde kımıl kımıl uyanan

İçimde coşan seli tutamam

Saklayamam uyanan insanın

Dağları tutan türküsünü

Söyler dururum ulu ormanlara

Coşkun çaylara kardaş

Gayrı ferman bizden çıkacak

Yeni baştan öğreneceğiz gülmeyi

Elmayı bıçakla soymayı

Türkü söylemeyi halay çekmeyi

Hep yeni baştan öğreneceğiz kardaş

Tütün kırmayı zeytin toplamayı

Yani yeniden geleceğiz dünyaya

Anamızın ak sütünün tadını

Yeniden duyacağız damağımızda

Daha bir güzel daha bir sevdalı

Daha bir tutkun seveceğiz kardaş

Yeryüzünde çalışan bütün insanları

(Umut Devrimci Savaşta)

ERAY CANBERK

(1940)

AYRILIK TÜRKÜLERİ

II

doğduğum yerden kopup

doyduğum yere vardım

her şeyimi unutup

yarama tütün sardım

                    selâm benden eşe dosta

                    karım yorgun oğlum hasta

sızlayarak kapandı

görünürdeki yara

gurbet yeni dert açtı

acı kattı acıma

                    turna değil yardan haber getiren

                    heves değil beni sizden ayıran

hemşeriyiz belki de

özlemimiz de aynı

gelmişiz yaban elde

alınteri kolay mı

                    beyaz mendil sıla gibi koynumda

                    işsizliğin zalim ipi boynumda

(Yüreğin Burkulduğu Zaman)

AŞIK MAHZUNİ

(1943)

ALAMANYA KARDEŞİMİ GERİ VER

Onun burada taşı toprağı vardır

Alamanya kardeşimi geri ver

Düz ovası yeşil yaprağı vardır

Alamanya kardeşimi geri ver

Bizi garip eden beyler utansın

Haksız padişahın makamı yansın

Pirenin emdiği devler utansın

Alamanya kardeşimi geri ver

Toprağımda elin kara sabanı

Gönderin amcamı verin babamı

Bağrıma basarım yırtık abamı

Alamanya kardeşimi geri ver

Anadolu Mahzuni’nin anası

Fabrikası değirmeni binası

Yeter artık bizden beter yanası

Alamanya kardeşimi geri ver

(Türk Halk Şiiri Antolojisi)

SENNUR SEZER

(1943)

HERHANGİ BİR GURBETÇİYE

Güz geldi

Usulca sararır otlar

Yolar bağrımı yokluğun

Çivide bir çekiçte bir testerede bir

Bir başakta bir elmada bir tebeşirde

Güz geldi

Usulca göverir elmalar

Duyulmaz ekşiliği korukların

Bir duada bir duvarda bir davarda

Yok ellerin

Güz geldi

Ey gurbetçi

Kaç tarhanaya yağ kaç markete mark

Arklar mı kurudu tarlanda

Paslandı mı çekicin kerpetenin pergelin

Tebeşirler mi kırıldı parmaklarından

Bebeler ninnilerinden mi bıktı

Yalan bu övgüler çiçekler

Toplanmış gibi mezarlardan

(Direnç Şiirleri)

ÖZKAN MERT

(1944)

ÜLKESİNDEN AYRILAN BİR İŞÇİNİN TÜRKÜSÜ

Sökülüp toprağından

suyundan, tuzundan

acımasızca bir sabah

yaban toprağına ekilen

bir bitkisin sen.

          – Ellerin, çiçek senin

Kömür gözlü çocukların

çiğdem belli karın

düşlerinde yıkıyor seni.

Güller düşüyor

pembe yanaklarından.

          – Yüreğin nakış nakış senin.

Bir kan lekesi oluyor

düştüğü yerde

kurşun kalemle yazdığın mektuplar.

Kelimeler değil ki dizdiğin

yarısı karanfil, yarısı ölüm çocuğum.

          – Kahırdan bir gömlek giydiğin senin.

Sevda el el ediyor,

cigaranın dumanı gidiyor,

ayakları demirden

dört yataklı bir odada

oturmuşsun, gömleğin bozkır kokuyor

          – Sevdan dilim dilim senin.

Çın çın eder şimdi

Akdenizde köpüklü dalgalar

bir saz değil ki elindeki, rüzgar.

Beşikte nişanlamışlar bizi acıyla

aldırma, uzat ellerini be aslanım!

          – Ellerin dünyanın onuru senin.

(Dünya Çarpıyor Yüzüme)

ALİ F. BİLİR

(1945)

TOPRAĞIN TÜRKÜSÜ

Değince sabah demirinin ucu

sürülen toprağın bedeni uyanır

kucaklar sevgiyle gelenleri

örene saçılan tohumu

zaman çöker birazdan

acıyavşan kokusu tüter

gecenin sessizliğinde,

bir çocuk gölgesi büyür içimizde

ıslanmış yağmurlu saçlarıyla

toplarken güneşin sıcak eli

dinlenmiş yüreğin hasadını

akıtılmış emeğin terini

döllenmiş toprağın türküsü duyulur

(Göç Türküsü)

AHMET TELLİ

(1946)

GURBET MUTLAKA OLACAKTIR

I

Gurbet ne ki yüzyılımızda

demek de bir yabancılaşmadır

Çünkü varolduğu her yerde insanın

gurbet mutlaka olacaktır

Sevda ile hasret varsa eğer

Zulüm varsa mahpusluk varsa

Ayrılıklar yakıyorsa içimizi

Gurbet mutlaka olacaktır

Solgun bir ışık altında yazılıp

uçları yakılan mektupların

yarısı ağıtsa yarısı türküdür

ve gurbet mutlaka olacaktır

Bekleyişlerle direnen ömrüm

dağlamaktaysa bağrını hicran

ve kıskıvrak sarıyorsa keder

gurbet mutlaka olacaktır

Oyalı bir mendilin kanaviçesindeki

sabrın kararttığı gül demetine

usulca düşüyorsa bir damla gözyaşı

gurbet mutlaka olacaktır

Gerçi taş baskısı kitaplar

işportaya düştükten bu yana

hüzünden epey uzaklaştık

Ama gurbet yine de vardır

Suyun serin göğsüne daldırılan

kızgın bir demirdir gurbet

Toplar bin yıllık duyarlıkları

ve acıları hiç eskitmeden

Gurbet ne ki yüzyılımızda

demek de bir yabancılaşmadır

Çünkü var olduğu her yerde insanın

gurbet mutlaka olacaktır

II

Hiçbir şey gideremez iç sıkıntılarını

memleketinin şarkıları ve tütünü gibi

ve usulcacık okşar

karadeniz vapurunu nâzım

yanar elleri

Zamanın bağrında kanayan

birer zakkumdur her sürgün

hasretin elleriyle yoğurur hüznü

ve kanatır gurbetin

kadim yarasını

Dersim sürgünden de öte bir şey

zilan bir kerbela’dır aslında

hâlâ anlatılır ki aşiret çocuklarına

bir zulümdür gurbet

zulümden de öte

Gurbet ne ki yüzyılımızda

demek de bir yabancılaşmadır

Çünkü var olduğu sürece

dünyada zulüm

gurbet mutlaka olacaktır

(Hüznün İsyan Olur)

NİHAT BEHRAM

(1946)

NOKTA

İşte bir şehir daha bitti benim için,

biten bir şiir gibi..

İşsizim

yalnız

ve parasız,

üstelik uzağında ülkemin

ve kekremsi tadıyla otuz beş yaşın.

İşte bir şehir daha bitti benim için,

bilmiyorum

nasıl bir hayatın eşiğindeyim şimdi?

her şeye yeniden başlamam gerek

tıpkı bir çocuk gibi..

İşte bir şehir daha bitti benim için,

hüzünleri, sevinçleri, serüvenleri ile;

hayata olan tutkum içimde tek dayanak

bir de bir tren bileti cebimde.

(Savrulmuş Bir Ömrün Günlerinden)

HİDAYET KARAKUŞ

(1946)

TERZİ

günü akıtır sokak

duvarların kalabalığını duyarım

ince teğellerle biçilir hüzün

çerçevelere sığmaz gençliğim

hangi çağları yaşadım

aklımdan

çekip gitmiş bildiklerim

gündüzleri iğneye takar

sulara sararım geceleri

seni hangi toptan kestiler

yüzünde nasırlı ellerin ipek izi

pamuğunda bebelerini

yalnız bırakmış kadınların

yetim uykuları var

genç kızları yörük selâmlı

sevgileri mavi dövmeli

çocuklar gül taşır yüreklerinde

babaları avuçlarından öpmüş

gözleri dallar dolusu kuş

çığlıklarını

mendilime işlerim

kuytumda buldum onu

gülüşlerde saklı kalmış

yüksüğümü delmiş acıları

yokluklara sararken ömrümü

bulutlar gibi yumuşak

damarlarıma sızmış

(Kemeraltı Şiirleri)

HÜSEYİN YURTTAŞ

(1946)

OLDUK FABRİKA İŞÇİSİ

kuşlar olup geçer idik

handan hana göçer idik

başak buğda biçer idik

olduk fabrika işçisi

yorganımız yorgunluğun

dar gönlümüz dargınlığın

adımıydık erginliğin

olduk fabrika işçisi

baylar idik yetiştiren

azı çoğa bitiştiren

azgın olanı yatıştıran

olduk fabrika işçisi

seçmen idik seçilmeyen

tohum idik saçılmayan

geçit idik geçilmeyen

olduk fabrika işçisi

köylerimiz kaldı orda

soylarımız dağıldı yurda

ekmek nerde bizler orda

olduk fabrika işçisi

bey konağından kovulduk

tüccar oyununda soyulduk

yasa denince eğildik

olduk fabrika işçisi

halk idik halk olduk

otur idik kalk olduk

grev diyen cönk olduk

olduk fabrika işçisi

tarım deyip taradılar

fazlalık diye kürediler

sömürmeye aradılar

olduk fabrika işçisi

acımızı yurttaş desin

artı değeri patron yesin

kimseler hor görmesin

olduk fabrika işçisi

(Uzunçalar)

ALİ ÖZENÇ ÇAĞLAR

(1947)

GÜNEŞ ÖĞLEN DOĞUYOR

Karanlık buralarda bütün sabahlar

Güneş öğlen doğuyor şu Almanya’da

Bir düdük sesiyle pencerelerde

Bir düdük sesiyle batıyor yine

Ekmeğin ezgiyle çanda asılı

Her öğün zonk diye vurur beynime

Bir düdük sesiyle açılır kapı

Hınçlıyım gönlüm sığmaz bendine

Bir düdük sesiyle kapanır kapı

Emeğim damla damla düşer bantlara

Çarklar şekil verir ellerimize

Bir büyük dostluğa erişir gözler

Şekillenir yarınlar gizlerimizde

Bir büyük kavgaya ulaşır gözler

Bir elim Yorgo’ya uzalı durur

Bir elim Hans’tadır sıkı mı sıkı

Arkamda Covani, önümde Marko

Gücümüz korkunçtur, pusuda utku

Yarınlar bir gözucu ırakta durur.

(Gece Sabaha Durdu)

NECLA IŞIK

(1947)

TABLOLAR

Bırakın işi dediğinde güneş

Buğdaydan kalktı elleri köylülerin

Elleri çekildi tornadan işçilerin

Bırakın işi dediğinde güneş

Düşünmekten çatlayacak denli yorgun

                    Başlarını aldılar kitaplardan

O kadar çoktu söylenen türküler

Çömeldikleri yerden doğruldu kadınlar

Yıkanan daneler aktı avuçlarından kalbura

Bırakın dediğinde güneş

Pancardan çıktı pirinçten ve çamurdan

Diz boyu çıplaktı bacaklar

Pamuklar kozalarına çekildi bir o anlık

Elmalar armutlar cevizin türlüsü ve fındık ve fıstık

En uzak dallara kaçtı bir o anlık

Bırakın dediğinde eller yeşilden kalktı

Renk çekildi çay bahçelerinden

Yere düşen tohum derine kaçmıştı ve taştandı ayva

Bırakın dediğinde güneş

Bostanlara daldı hayvanlar dağlara ve çamlara

Devrilen süt dolu kovalar üstünden

Eller kalktı

Şimdi elsiz ayaksız ağızsız ve dilsizdi köyler

Şimdi ayaksız gözsüz ağızsızdı kentler

Sevmediler köylüler elsiz ayaksız ve ağızsız köyü

Sevmedi kentin çocukları ve kuşları

Dilsiz yüreksiz soluksuz çatıları

Yürüyen ayaklarına yürüten pabuçlar bulamıyorlardı

(Kadın Şairler Antolojisi)

AŞIK TEMELİ

(1948)

KALDIM KALIYORUM ALAMANYA’DA

Beni öz yurdumdan kopardılardı

Bilemezsiniz hayalimde ne vardı

Şimdi üzüntü ve gariplik sardı

Kaldım kalıyorum Alamanya’da

Kafam işyerinde yirmi dört saat

İş sonuna doğru kesilir takat

Azıcık yemeğe ettik kanaat

Kaldım kalıyorum Alamanya’da

Bükülmez demiri getirdim tava

Bununla hallolmaz bir sürü dava

Sekiz iş saatim beşi de cava

Kaldım kalıyorum Alamanya’da

(Türk Halk Şiiri Antolojisi)

GÜLSÜM CENGİZ

(1949)

İŞTEN ÇIKARILANIN TÜRKÜSÜ

Ellerim ceplerimde, dalgın

gözlerimde taşıyarak bir hüznü

iniyorum Cağaloğlu Yokuşu’ndan aşağı.

İnsanlar geçip gidiyor yanımdan telaşla,

koşuyorlar, yeni yılı karşılamaya...

Alışveriş yapacaklar daha,

son dakikada ödenen maaşlarla;

Kurukahveci Mehmet Efendi ve Mahdumları'ndan

elli gram kahve,

Mısırçarşısı'ndan tadımlık çerez alınacak;

kılı kırk yararak artırılan paralarla

yakınlara armağanlar, Kapalıçarşı'dan.

Hindiye para yetmez, tavukla idare edilecek.

Ellerim ceplerimde, dalgın

yürüyorum,

gözlerimde taşıyarak bir hüznü.

Uzanıyor önümde,

sere serpe Eminönü;

denize serdiği eteklerinde

yaşam,

el sallıyor gidenlerin ardından.

Titreşiyor gezgin piyangocular,

güvercin yemi satan yaşlı kör kadın,

denizden gelen rüzgarın ayazında;

Nimet Abla Gişe’sinin önünde

son biletler, son umutlar kuyrukta...

Ellerim ceplerimde, dalgın

yürüyorum;

gözlerimde taşıyarak bir hüznü

beynimde binbir düşünceyi...

Eski yılın gidişini

bir haftadır kutluyor kimileri,

asıp çam dallarına sahte gülüşlerini.

İftardan sonra açılıyor şarap şişeleri

kuş sütünün eksik olmadığı sofralarda;

lüks otellerde doluluk oranı

TAM KAPASİTE

ve dansözler uydurulmuş tesettüre...

Ellerim ceplerimde, dalgın

yürüyorum,

bozuk kaldırımlarda;

rüzgarın önünde koşuyor zaman.

Yoksulluğun ve savaşın bu kente savurduğu

sayısız Kibritçi Kız imgesi,

oturuyor köşe başlarında, mağaza önlerinde;

ve yılbaşı alışverişine çıkanlara

kağıt mendil satmak için

yalvarıyor gözleriyle.

Yaldızlı paketler, süslü sepetler taşıyor

çocuk işçiler,

boylarından büyük çiçekler,

zengin semtlerdeki evlere;

pahalı armağanlar gönderiyor parababaları

metreslerine.

Kriz destek fonundan sağdıkları paralarla

hayatın tadını çıkarıyorlar;

işyerlerinden işçileri...

–ekonomik kriz ve stoklarda üretim fazlası var

ne de olsa–

İşimden çıkarıldım yılın son günü...

Ellerim ceplerimde, dalgın

gözlerimde taşıyarak bir hüznü

yürüyorum

hesabını yaparak yaşama tutunmanın.

İŞSİZLİK

daha az ekmek demektir her dilde

solgun yüzleridir çocukların;

işsiz erkeklerin öfkesini sırtında duyumsayan

çürümüş ciğerleridir kadınların.

Demek ki, bundan böyle

bizim evde de

sofradan eksilmeyecek

köyden gelen bulgurla tarhana;

sabahları peynirin kırıntısı ölçülecek

kasapla hiç görüşülmeyecek.

Gününde ödenmeyecek faturalar

ve akşamları çıkılacak pazara.

İŞSİZLİK...

Patronların işçilere yeni yıl armağanı.

Yoksulluk sınırındaki sözleşmeleri

sunup sendikalara

timsah gözyaşları döküyor kimi,

kimi lokavtla korkutuyor işçileri.

Eski devrimci genel müdürleri

ve sarı sendikacıları,

diz çöküp

parlatılmış sözlerin ve çizmelerin önünde;

getirip koyuyorlar masaya yalanı

kanı, teri, acıyı

ve yaldızlı parıltısını satılmışlığın

–iki yüzü vardır ne de olsa paranın–

Kredi faizleri, yüksek kâr limiti...

Keyfine diyecek yok bankaların, borsaların;

yanıp sönüyor ışıkları sevinçle

renk renk süslenmiş vitrinlerde.

İşimden çıkarıldım yılın son günü,

yazgısı ve yaşamı bana benzeyen

binlerce insan gibi.

Biliyorum

çadırda geçirecek yılbaşı gecesini;

Tuzla deri işçileri,

Zümrüt Örme direnişçileri

ve grev gözcüleri fabrika önlerinde.

Ortak bir sofra kurup

şarabını içecekler kardeşliğin;

ve uzatarak nasırlı ellerini

yaktıkları büyük ateşe

ısınacaklar hep birlikte...

Silip gözlerimdeki hüznü

ben de uzatıyorum

ellerimi o ateşe.

Kuzeyde bir yıldız ışımaya başlıyor.

(Evrensel Kültür, Şubat 1999)

ASIM ÖZTÜRK

(1950)

TÜTÜNCÜLERİN DİNGİN UYKULARI

Acılı geceler bitiyor

Mor yıldızlı düşleri yıkayan sular

Dağların suları

Kurumuş birer damar.

Uykular yeşil bir yaprak gibi

Sularda yüzüyor,

Esen serin bir yelle

Sürüklenmiş kıyılarda güz sonu

Kızıl ötüşlü bulutlar

Sağım sağım bir türkü bitmeyen gündüzlerin koynunda

Kırık, dökük karanlıklarla

Yollara bakarlar.

Tütüncüler teri soğumuş atları dinlendirirken

Odalar,

Uzun kış gecelerinin kehribar ateşlerine

Uzatır ellerini.

Elinin kanat çırpışında yorgun kasımpatılar

Tüccarların elleri

En derin bir yarayı aralar

Elin gece

Elin uykusuz yaz

Ellerini göster

Kıyımda tüccarlar.

Kanlı bir bıçak iziyle dolu bakışları

Her yıl,

Biriken acılarla

Tütünler yarı ederine gidiyor

Yaralı umut aralıkları

Kent, yorgunu ellerin sardığı

Tütün yapraklarında

Saklayıp unuttuğum sevdalı sözlerim var.

Parmaklarımın ucundan sızılı bir su akıyor

İçimdeki yolculuklar

Uykusuz kuşların çığlığıyla başlıyor;

Yürüt beni yaralarımla.

Ucuz emeklerin

Çözülüveren bağlarıyla satıp tütünleri

Satıp aldanmayla

Gömdüm yaşamın yitip giden yanına,

Köksüz yıldız çiçekleri

Saydam bir camı deliyor

Dokunsam tutuşacak yaprakları;

Satılıyor tütünlerim

Aç umutlarım satılıyor

Kaldırıyor yorgun düşlerim

Ayaklarım,

Seçeneksiz günlerin ayrımındayım

Yıkılan yapıların çürüyen ışığı

Kara ışığı ayrılıkların

Uçurdum göçmen kuşlarımı kentlere

Yok oldu yıldızlı akşamlarım.

Bıçakların paslı yüzü,

Ayıracak çocuklarımı

Uykumu, terimi emzirdiğim acı tütünler

Seni bal sanmışım

Kapkara üzüm dülandı,

Kızıl bir ay sanmışım; elimin ışığını

Geriver, yitirdiklerimi;

Tüccarların dilinde iki söz

Bir yıl emeğimi yutuyor derin bir kuyu

Sesim,

Yeşil bir ağaç gövdesi gibi çıplak kalmış

Aracılar

Tefeciler

Tüccarlar

Emeğimizin üstündeki karanlık kırıyor dallarımı,

Son balyalar yüklenirken

Ellerim yorgun

Sarı güller yorgun;

Sevmekse, adım adım yaşamakta

Doğup büyümekte

Sevdaların ürkek kızları

Yaralı birer kadın şimdi,

Elleri tütün acıları,

Yürekleri, geceleri açan mayıs gülleriyle dolu

O kadınların çocukları,

Tütüncü kızları.

Unutulmuş türkülerin kuşları geçiyor

Ceylanları su başlarında,

Gece cama vuran ışıklarda

Yüreğinin onmaz yaraları

Tütün akşamları;

Ellerinde tuttuğun dal,

Emeğinin gündüze

Geceye yazılı dalı,

Yeşerttin en umulmaz topraklardan

Su verdin,

Güneş dolu bakışların.

Emzirdin bir memende

Yaralı bakışları çocuklarının

Bir memende

Tüccarları acılarının;

Yorgun damarlarında

Geceye sinen sesler dolaşıyor

Ürkek

Sevecen türkülerinde.

O türküleri dinliyorum

Oturup gece yarılarına dek

Sevdaları

Acıları dinliyorum;

Bir ses duyuyorum bugün bile uzaktan

Acılarda söylenen türkülerle

Tütün tarlalarından,

Elinin ışığını içiyorum

Tütün yüklü pınarlarından,

Acılarınla büyüttüğün emeğinin dalı

Direnip kalkacak sel sularından.

(Yaprak Yorgunları)

OZAN TELLİ

(1950)

GÖÇMEN İŞÇİLER

göçmen işçileriz göçüp gelmişiz

ayrılık şerbetin içip gelmişiz

sıra sıra sınır geçip gelmişiz

dış düşmana terimizi satmaya

iç düşmanın kârına kâr katmaya

ve bir ucundan tutmaya

               bizim olan geleceği

biliriz toprağı sürüyen seli

kopmuşuz ilimizden

kopmuşuz dalımızdan

biliriz yaprağı sürüyen yeli

nasıl eser

nasıl susar

          biliriz

yedi iklim dört köşeden geliriz

dört çiçekten bal alırız

sarı

     kızıl

          kara ak

okyanusa akarak

usta’nın doğduğu ülke içinde

genişler halkalar halka içinde

suya düşünce taş

davranınca beden

düşününce baş

gör neler olur

duy neler olur

uyy neler olur

uyy neler

yabanellerinde doğar dölümüz

yabanellerinde kalır ölümüz

halkların halaya durduğu yerde

kendi türkümüzü söyler dilimiz

kendi türkümüzü çalar elimiz

gitarla

     santurla

          sazla sevdalı

ekmekle

     şarapla

          tuzla sevdalı

duyulur sesimiz sesler içinde

başkaldırır güneş sisler içinde

gün çekeriz yaşamaya canım hey

can çekeriz yaşamaya canım hey

güvercin çekeriz gözleri güzel

kartal çekeriz kanatları kahraman

çimento, çelik, çark çekeriz

çıkrık, şelek, aşk çekeriz

          yarılmış ellerimizle

          gerilmiş kollarımızla

          yapısına yarınların

ve yapıların harcına

akar buram buram duru terimiz

terimizin aktığı yer yerimiz

beklesin bayrağımızı burçlar baharda

nasıl da nazlı salınacak seherde

nasıl da özgür

               gölgesinde gönenecek gönüller

               destanımız okunacak renginde

               kırmızı yelken gibi enginde

               türküsünü söyleyecek rüzgarların

               geceyi öldürecek

               güneşi güldürecek

               karışacak gök maviye

yarışacak denizle gök

               mavi maviyle

(Şahince)

HASAN HÜSEYİN YALVAÇ

(1951)

EREK TORNA ATÖLYESİ

          “Mustafa Gemici’ye”

Aldı Ozan:

Sanayi dedikleri bir çarşı

Dükkanları birbirine karşı

Kıyısında bir yerde

Erek torna atölyesi

Işır karanlığa karşı.

Mihrali ustayı tanımazsınız

Ben de tanımam

İşte tornada elinin izi

İşte biley taşında

Güler... güler...

Gülümsemesi

Bir eski tablo

Ressamı sevgi.

Kuş olup uçayım dedim

Sanayi çarşısından geçeyim dedim

Torna sesi aldı aklımı

Konup bir konuşayım dedim.

Sanayi çarşısında durur Erek torna atölyesi

Sanayi çarşısı kenarında Kars'ın

Çamur yolları.. çamur yolları.

Dönüyor çark, dönüyor delgi makinesi

Akıl dönüyor

Yaratmak yeniden, yeniden yaratmanın anası

Yaşamın temel taşı.

Aldı Tornacı:

               Şarkıya şarkı demem

               Ben söylemeyince

               İnsanım diye haykırıyorsam

               Üretmekteyim delice

               Gözümdeki çapak

               Tornamdan icat

               Elimde is, pas

               Gel akşam, gel gece

               Sabahı doğuracağım

Aldı Ozan:

               Kondum, torna döner sesini anlamam

               Kaynak bir acayiptir, bakamam

               Yekinirim, yekinirim de gideyim diye

               Yaratmak çok güzel, kalkamam.

               Saçlarında kır, üstünde, çalışmak olan

               İnce uzun, alnı açık bir adam

               Ellerinde tüm yeteneği, gücü aklında

               Aldı aklımı bir an, başımdan.

               Çıkıp kuş kılığından insan oldum

               Varıp konuşup, dost oldum

               Dedim severim, yaratanı yeniden

               Dükkanda bir davetsiz konuktum.

               Aletler dönüyor, dökülüyor talaş yere

               Eriyor demir, kaynıyor demir, bir yerlere

               Yoktan değil ama, bir şeyler

               Bir şeyler doğuyor bizlere.

Birlikte:

               Ne güzel üretmek yeni bir şeyler

               Ve bunları görüp anlamak

               Bizce en güzel şey evrende

               Üreten insan olmak.

(Erek Torna Atölyesi)

MEHMET MÜFİT

(1952)

BİR ÇAPAK ÖYKÜSÜ

yağmurlu bir gündü abi yağmurlu bir gün

ilkyazdan

bir çapak fırladı torna tezgahından

ağır çekiminde gözlerimin

               ilkten küçücüktü çapak

               kekik kokulu bir oda

               geliyordu gözlere gözlere

               sonra serpildi çapak

               dost sözcüklerden bir kolye

               geliyordu gözlere gözlere

               büyüdü çapak sonra

               hediyelerden portakal kolonya

               geliyordu gözlere gözlere

yağmurlu bir gündü abi yağmurlu bir gün

kapandı gözlerim

(İstanbul’un Ağır Sultanları)

YAŞAR MİRAÇ

(1953)

AKAR YAKAMOZ

akar yakamoz ter akar

fındıktan çaydan tütünden

süt misirin püskülünden

karayemişin dalından

tarlayı eker biçerken

toplar budarken dalları

yaprak kırarken dizerken

ter nasıl da ışık akar

oy uşaklar gelin kızlar

enişteler can baldızlar

fındıkta çayda tütünde

misirde kayan yıldızlar

söyleşin emek canları

oy yoksul canlar söyleşin

harmanda tütün damında

dere ırmak akan terin

ne kalır karşılığında

tarlasında süt misirin

ne kalır çay sepetinde

dalında bakır fındığın

ne kalır çorba tasında

yoksul canlar sofrasında

kırk gözeden akan terin

emeğin karşılığında

uğraşıp dur yorul didin

kıvran yokluktan acıdan

bu ters çarkı kırmak için

söyleşin canlar söyleşin.

(Trabzonlu Delikanlı)

ALİ CENGİZKAN

(1954)

YOLA DÜŞENLERE ÖĞÜT

               Bıldır biz düştüysek

               Onlardı ilk düşenler

               Onlardı söyleyenler.

Puntala, dedi Ethem Usta,

Kaynak yapmazdan önce

Pası ve çapağını eğele.

Tenekenin yağı tuzruhunda,

Havya nişadırda temiz.

Dumanda kaldığımıza bakma.

Ustamın gözleri deniz.

Ustamla biz, denizle biriz.

Bozkırda tükenecek seliz.

Toprakta ayrıkotunu çapala,

Haşaratı yaprakta ilaçla.

Başaklar can türkülerimiz.

Yaz olsa, yazı biliriz.

Kış olur, doost, öğreniriz.

Yürüyüşte sor, kimliğiniz?

Söze ve elbiseye kanma,

Örgütte hainleri kolla.

Yazmakla anlatılmazsa

Puntala, dedi Ethem Usta,

Kavradık yedi yıl sonra.

(Senlere)

İDRİS ATMACA

(1954)

İŞBAŞI

sabahları

karşılaşıyoruz duraklarda

ortalık

alacakaranlık

sarı

beyaz

kırmızı ışıklar

aydınlatıyor bir yanını yüzlerimizin

gökyüzü

salkım saçak yıldızlarla dolu

yıldızlar

uğurluyor işlerimize bizi

kimimizin ellerinde sefer tasları

içlerimizde hüzün

haydi makineler bekliyor

ellerimizi

(Ekmekarası Umut)

İLHAN BÜYÜKCEBECİ

(1957)

DAR DOKUMANIN İNCELİKLERİ

Bir bir kopuyor tezgâhta alt makaralar

Geldikçe topuzlar, gözden kaçmış pürüzler

İri düğümler takılıyor kapaklı iğnelere

Dönüp dönüp ayrıntılara takılıyor sevgiler

Gururun paslanmayan yüzüne

Nedendir makinelerle anlaşmak

Daha kolay seninle anlaşmaktan?

Her an sökülüp dokunuyor yeni baştan

Kırgınlığın süzülen kırlangıçları

Makineler uysal makineler kararlı

Cumadan cumaya yirmi-elli motor yağı

Oysa benim bileklerimde bukağı

Bileklerimde sabrın prangası...

Yorgun motor kokusu yayılıyor her yana

Dişliler gıcırtıyla dönüyor durmadan

Güce dönüşüyor eksantrikler bilyalar

Bırakmıyor verimini almadan

Üretim başlayıp sürüyor tezgâhta

Kolların inip çıkışı, en duyarlı ayarlar

Merdanelerin arasından süzülüyor sandıklara

Gönül emeği ipek saçaklar

Gözleri uyku dolu gece vardiyasında

Gençliğini dokumakta

Gecekondulu zayıf çocuk

Çabuk dürmeye çalışıyor topları

Elli metresi bir top: beş yüz metre her “posta”

Küçük acemi elleriyle ilk defa

Çekinerek çatık kaşlı ustasından

Oysa şimdi beyaz düşlerdir güzellik uykuları

Beyaz çarşaflara gömülü gecelerde

Sızlayan parmaklarına kan oturmuş acı

Boş sefertaslarıyla biterken vardiya

Bir başkası başlıyor isteksiz zamanlarda

(Yakın Güz)

AHMET ERHAN

(1958)

ÇUKUROVADAN

XI

Uzaktan bir kuzu sesi

Gelir inleye inleye

Belki anasını

Ararmış gibi

Belki yuvasına

Koşarmış gibi...

Ben çalışırım

Ben çalışırım

Kırgın yürek

Kırık kerpiçle.

Melengiçler al küpeler

Takınır baharın avcunda

Ben çalışırım

Ben çalışırım

Kara gurbet

Yanık türküyle

Güneş baygın baygın

Döne döne alçalır

Ben çalışırım

Ben çalışırım

Azgın hasret

Paslı çiviyle

Bülbül yine gezer Çukurova’da

Eşi yine arar

Bulamaz.

Bayburt dağlarında

Kalır kunduram

Anam uykusunda onu sayıklar

Göremez.

Ben çalışırım

Ben çalışırım

Eğri kürek

Kirli kireçle

XV

Güneş ateş eder

Durmadan, yorulmadan

Geçer daracık yollardan

Sebzeci tablaları

Kadınlar eşiklerde oturur

durdururlar onları

Belki alıcılıktan

Belki can sıkıntısından

Bir çocuk tele takar

Güzelim uçurtmasını

Yüreğini bırakmış gibi

Bakar, bakar tellere

Kızlar foto-roman okur

Yıkık pencerelerde

Geniş avlularda

Tandır ateşleri

Yanar ince sıçrayışlarla

Hamur açan gelinlerin

Güneşte kızaran belikleri

Bulanınca aklığa

Kedi gibi ekmek bekler bir oğlan

Bir köşede utana sıkıla

Sonra o sıcaklığı

Kapıp da kaçar.

Bir işçi koşarak gelir

Sokağın ucundaki inşaattan

Çığırır, inler sesi:

“Ölü var!

Ölü var!

Kaydı ayağı,

Dağıldı beyni.

Ölü var!

Ölü var!

Dal gibiydi

Gencecikti..."

(Sanat Emeği, Ağustos 1978)

İŞSİZLİK

Islak ağlar geriyor kentin üstüne

İnce ince yağan bir yağmur

Beynimi uğunduruyor bu sözcükler:

– İşçiye ihtiyacımız yoktur!

Kasılıyor koltuğunda bir adam

Başını savurarak geriye

Bir duvara çarpıp dönen yel gibi

Kayıyor ayağımın altındaki döşeme.

Kahvelerde oturuyor emekli ihtiyarlar

İlikleri emilmiş kemik yığınları

Çay içip, kağıt oynayarak yaşıyorlar

Hiç de güzel bulmayarak dünyayı.

Radyoda bir ses, gizlisi saklısı dışında

Yurdumuzda üç milyon işsiz var diyor

Üç milyonda bir tek damla olabilmek

İnsana yine de güzel duygular veriyor.

Islak ağlar geriyor kentin üstüne

İnce ince yağan bir yağmur

Bir hazır yiyiciyim herkesin gözünde

Şiir yazar, kitap okur.

Annem tek bir laf bile etmeden

Hazırlıyor akşam sofrasını

İkide bir yeniden anımsatıyor bana

Yedi ay işsiz gezen babamı.

Ardımda bıraktığım, bulacağımdan çoktur

Alıp başımı uzaklara gideyim desem

Deniz kıyısında küçük bir kasabada

Hâlâ gezinip durur mu ki gölgem?

İşçiler adına şiirler yazar

Kendimse yan gelip yatarmışım

İş istediğim adam söylüyor bunu

Ufalarak altında gizli bir kıskançlığın.

Yoksul kalmış şairlerin yaşadıklarına

Özendiğim filan yok. Çünkü gördüm

Yoksulluğun bin türlüsünü çocukluğumda

Ağlayarak sokaklarda yürürdüm

Küfürler savurarak küçücük hayatıma.

Yine de bir oyun duygusu vardı her şeyde

Cekedimin delik kollarına bakarak

Yumruklar sallardım kaf dağındaki devlere.

Islak ağlar geriyor kentin üstüne

İnce ince yağan bir yağmur

Akşamları bekliyorum, eve dönmek için

Kardeşim ders çalışır, annem uyur.

Ve her gece boğuyor sigara dumanları

Solgun ışığını küçücük odamın

Dizeler saplanıp kalıyor beynime

Elimden kayıp gidiyor kitaplarım.

Bu iskemle bana babamdan kaldı

Daktiloyu da onun parasıyla aldım

Geceleri uyuyamıyorum bunları düşünerek

Bir şeyleri yüklenmek istiyor kollarım

Ve ayaklarım bazı şeylere direnmek...

İşsizlik, yumruğunu dayıyor alnıma.

Ben de evine ekmek getirmeye giden biri gibi

Alacakaranlıkta düşüyorum yollara.

(Yaşamın Ufuk Çizgisi)

MUSTAFA KÖZ

1959

ŞALTER VE AYNA

Trınk! indi bıçkı. “Kemiğin uğultusu, etin denizinde."

Acı, altın sediridir fabrika yolumuzun;

Çınlayan volanlar, kopuk kayış, çığrışan birkaç işçi

Hepimiz döndüğümüz yoldan girmeliyiz evimize.

Trınk! indi bıçkı. Omuz başından kesildi kol.

Uyku, sedef sediridir fabrika yolumuzun;

sövgüler, el şakaları, haftanın spor olayları

yaşamak, bir iş kazası değilse nedir ki bizim için?

Trınk! indi şalter. Satıldı alınterinin tahtı üç otuz kuruşa.

Yokluk, yakut sediridir fabrika yolumuzun;

yavrusunu kendinden önce yer kedi soyu

çabanın aynası sırsızdır, ne yapsa göremez kendini kişi.

(Evrensel Kültür, Nisan 1994)

MUZAFFER ÖZDEMİR

(1961)

MAKİNELER

Öylesine haşır neşir olmuşum ki sizinle

Yoldaşlardan ayrılmanın mümkünü olsaydı eğer

Yoldaşlardan ayrılmak gibi derdim

Sevgilimden

Sevgilimden ayrılmak gibi

                    kor içime

Keder kor ayrılığımız

Değil sizde mal üretip sömürüldüğümüzden

İnsanlığın onuru oluşunuzdan

Severim sizi

Özlerim

Norton kutunuzu

Çarklarınızı

Ve her zaman açıp

Eylem günlerinde kapattığım şalterinizi

Özlerim dayanamam

Sesinizi kulağımda duymazsam

Sizinle beraber olmazsam yani

İstediğim gibi şair olamam

Heeeeeey

Makineler

Makineler

Korkarım işsizlik ayırır bizi

Temiz hava gibi özlerim sizi

(Çelik Renkli Şiirler)

ALİ ASKER BARUT

(1962)

HÜZÜN MAKETİ

          D. Westermayer’e

Rüzgâr yağmurla karışık

Vuruyor pencereye.

Her defasında başka rüyayla uyanıyorum,

Bir türlü sabaha vardıramadığım uykulardan.

Aralıksız bakıyorum

Tam biterken, devam ediyor bende

Yağmurun düşerken, suya yaydığı halka.

Parklarda park temizlikçisi,

Yaza hep uzaktan bakmış bir sonbahar düşkünü.

Dalarken görüyorum kendimi

Orda burda, biriken su içlerine.

Kuşlar buraya bir daha ne zaman döner?

İçimin tenhalığına uygun şimdi

Ağaçların sapsarı kesmiş dibi.

Dağın eteklerinde büyük bir yapı –

Geldiğim gün gösterilmişti.

‘İşte, bin derece sıcaklıkta,

Babanın ekmeğini kazandığı fabrika!..’

Tonlarca kurşun eriyiğinden yükselen

Zehirli bir bulut dolaşıyor bütün gün tepemde

İki kat kararıyor içimde dünya.

Gökyüzünde birkaç yaldız parçası hâlâ –

Yöneliyor benimle eski kule dibine

Ayın az aydınlattığı bir kedi.

Tren kalkmak üzre!!!

Sımsıkı sarılıyor erkek sevdiğine.

Rayların kenarında artık kullanılmayan yük vagonu

Ki her istasyonun vardır böyle bir hüzün maketi.

(Rüzgârla Dolu)

KISA KAYNAKÇA⁴

– Asıl Adalet, Haz. A. Kadir, İstanbul 1960.

– Çağdaş Çin Şiiri Antolojisi, Haz. Eray Canberk, Yön Yayıncılık, İstanbul 1996.

– Çağdaş Rus Şiiri Antolojisi, Der. ve Çev. Ataol Behramoğlu, Adam Yayıncılık, İstanbul 1987.

– Çağdaş Yugoslav Şiiri Antolojisi, Der. ve Çev. Necati Zekeriya, Cem Yayınları, İstanbul 1978.

– Dünden Bugüne Türk Şiiri Antolojisi, Haz. Asım Bezirci, May Yayınları, İstanbul 1968.

– Dünya Şiir Antolojisi I-II-III-IV, Haz. Ataol Behramoğlu - Özdemir İnce, Söylem Yayınları, Ankara 1986, 1987.

– Dünya Şiiri I-II-III, Haz. Hüseyin Karakan, Şiir Yayınları, İstanbul 1963, 1964.

– Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri I-II-III, Haz. A. Kadir, Evrensel Basım Yayın, 2. basım, İstanbul 2000.

– Mehmet Emin (Yurdakul), Haz. A. Ferhan Oğuzhan, Varlık Yayınları, İstanbul 1953.

– Tevfik Fikret I-II-III, Haz. Asım Bezirci, Can Yayınları, İstanbul 1984.

– Türk Halk Şiiri Antolojisi, Haz. Asım Bezirci.

– Sanat ve Edebiyat (Marx-Engels-Lenin), Evrensel Basım Yayın, İstanbul 1996.

– Yaşarsak Yaşar Dünya (Dünya Şiirinden Seçmeler), Haz. Ergin Koparan, Evrensel Basım Yayın, İstanbul 1994.

– Yeni Edebiyat Şiir Antolojisi, Haz. Suphi Nuri İleri, Scala Yayıncılık, İstanbul, 2000.

KİTAPTAKİ ŞAİRLERİN ÖZGEÇMİŞLERİ⁵

A. Kadir (1917-1985). Şiire Nâzım Hikmet etkisinde başladı. İçten bir anlatımla toplum sorunlarını, yenik hayatların acılığını işlediği şiirleriyle 1940 Kuşağı içinde belirginleşti. Mevlâna, Hayyam, Tevfik Fikret’in şiirlerini günümüz diline aktardı. Azra Erhat’la birlikte Homeros’un İlyada ve Odysseia’sını çevirdi. Çeviri şiirlerden oluşan Dünya Halk ve Demokrasi Şiirleri (I. Cilt 1973, II. Cilt 1975, III. Cilt 1980) arkadaşlarıyla yaptığı ortak çalışmanın ürünüdür. Şiirlerini Tebliğ (1943), Hoş Geldin Halil İbrahim (1959), Dört Pencere (1962), adlı kitaplarda topladı ve bütün şiirleri Mutlu Olmak Varken (1968, genişletilmiş 3. basım 1988) adıyla yayımlandı. (sf. 73, 74-76, 186, 187)

Ahmed Arif (1927-1991). Toplumcu gerçekçi bir anlayış içinde, Güneydoğu Anadolu halk diline özgü bir söyleyişle şiirler yazdı. Coşkulu, duyarlı, vurucu anlatımıyla, değişik imge anlayışıyla kendine özgü bir şiir yarattı. Tek şiir kitabı Hasretinden Prangalar Eskittim (1968) sürekli yeni basımlarıyla gündemde kaldı. (sf. 93-94)

Akın, Gülten (d. 1933). 1950'lerde bireyselliğe, duygusallığa ağırlık veren, incelikli bir şair olarak dikkat çekti. 1970'lerde toplumsal sorunlara yönelip, halkın acılarını yansıtan şiirleriyle büyük bir atılım yaptı. Kadın duyarlılığının, analığın yapıcı öfkesini yansıttı. Şiir kitapları: Rüzgâr Saat (1956), Kestim Kana Saçlarımı (1960), Sığda (1964, Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü 1965), Kırmızı Karanfil (1971), Maraş’ın ve Ökkeş’in Destanı (1972, TRT 1970 Sanat Ödülleri Bağlamında başarı ödülü), Ağıtlar ve Türküler (1976, Yeditepe Şiir Armağan 1977), Seyran Destanı (1979), İlahiler (1983), Sevda Kalıcıdır (1991, Halil Kocagöz Şiir Ödülü 1991), Seyran (bütün şiirleri, 1992; 1992 Sedat Simavi Edebiyat Ödülü’nü Memet Fuat’la paylaştı), Sonra İşte Yaşlandım (1995), Sessiz Arka Bahçeler (1998, Akdeniz Altın Portakal Şiir Ödülü 1999). (sf. 225-227)

Ali Mustafa (d. 1959). Akademi Kitabevi Şiir Yarışmasında mansiyon aldı. Şiir kitabı: Çağdaş Yangınlar (1992). (sf. 146)

Alova, Erdal (d. 1952). 1970'lerde çıkış yapan şairler arasında başarı çizgisiyle kendine özel bir yer edindi. Kavafis, Lorca, Neruda, Guillevic gibi şairlerden yaptığı çevirilerle de tanındı. Kitapları: En Son Çıkan Şarkılar (1980), Giz Dökümü (1990), Bitik Kent (1995, Cemal Süreya Şiir Ödülü). (sf. 131-132)

Alp, Hasan Basri (1912-1945). 1944 yılındaki İlerici Gençler Birliği ile ilgili tutuklamalar sırasında gözaltına alındı ve İstanbul Emniyet Müdürlüğü'nde öldü. Dönemin toplumcu dergilerinde yayınlanan şiirleri, Dünden Bugüne Türk Şiiri Antolojisi (Asım Bezirci), Büyük Türk Şiiri Antolojisi (Ataol Behramoğlu) gibi şiir antolojilerinde yer aldı. (sf. 65)

Altınel, Sabri (1926-1985). Az yazmasına karşın özenli şiir işçiliği, yalın dili ve şiir çizgisindeki tutarlığıyla tanındı. Yaşamın bir şiir deneyinden geçirilmesi için çaba gösterdi. Şiir kitapları: İnsanın Değeri (1955), Kıraçlar (1959), Zamanın Yüreği (1982), Şiirler (yayımlanmamış şiirler ve ilk iki kitap, 1983), Kentin Küçük Sokağı (1995), Seçme Şiirler (1997), Lorca’dan yaptığı şiir çevirileri de kitaplaştı (1962). (sf. 91-92)

Anadol, Zihni T. (1918-1999). Toplumsalcı dünya görüşü doğrultusunda siyasal etkinlikler içinde ürünler verdi. Şiirlerini Ağlama Duvarı (1989, genişletilmiş 2. baskı 1997) adlı kitapta topladı. (sf. 78-80)

Anday, Melih Cevdet (d. 1915). "Garip" akımı kurucularından. 1956'ya dek, açık, anlamını kolay ileten, güçlü, kimileri belleklere kazınmış şiirler yazdıktan sonra şiir anlayışını tümüyle değiştirerek kapalı, yoğun, derinlikli, zaman zaman felsefeye yaslanan, düşünsel ağırlıklı bir şiire yöneldi. Şiir kitapları: Garip (Orhan Veli Kanık ve Oktay Rifat’la Birlikte, 1941), Rahatı Kaçan Ağaç (1946), Telgrafhane (1952), Yan Yana (1956), Kolları Bağlı Odysseus (1963), Göçebe Denizin Üstünde (1970), Teknenin Ölümü (1975, Yeditepe Şiir Armağanı 1976), Sözcükler (bütün şiirleri ve yeni şiirler, 1978; Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü 1978), Ölümsüzlük Ardında Gılgamış (1981, Türkiye İş Bankası Ödülü 1981), Tanıdık Dünya (1984), Güneşte (1989), Yağmurun Altında (1995). (sf. 184)

Apaydın, Talip (d.1926). Köy Enstitülü yazarlardandır. Köyün çileli yaşamını, köy öğretmeninin umutla umutsuzluk arasında gidip gelen çabasını anlattığı şiirlerini Susuzluk (1956) adlı kitapta topladı. (sf. 199, 200)

Arabul, Muzaffer (1917-1997). Toplumcu gerçekçilik anlayışı içinde deneme, inceleme, araştırma kitapları ve bir romanı vardır. Şiir kitapları: Sana Ne Olmuş (1962), İnsana Saygı (1964), İğri Tahtalar (1966), Eski Bir Çağ (1969), Tam Güneşin Altı (1973), Ertelenmiş Şiirler (1977), Makbuleye Şiirler (1989), Gün Sonu (1994). (sf. 77)

Arıburnu, Orhon Murat (1920-1989). Senaryo yazarı, oyuncu ve film yönetmeni olarak tanındı. Güçlü bir alaycılık taşıyan çoğu kısa şiirleri, ağızdan ağıza yayıldı. Şiir kitapları: Kovan (1940), Yüreğim Sensin (1983), Buruk Dünya (eski ve yeni şiirler birlikte, 1985). (sf. 81, 192-193)

Atabaş, Hüseyin (d. 1942). 1960 Kuşağı şairlerinden. Şiir kitapları: Gelecek (1975), Yanarca (1979), Bitmeyen (1983), Yüzün Bende (1988), İlkyaz Töreni (1993), Saydam ve Gizli (1997, Cevdet Kudret Edebiyat Şiir Ödülü, 1994). (sf. 107-108)

Atmaca, İdris (d. 1954). Şiir kitapları: Sancı (1974), Şafak Sökerken (1978), Ekmekarası Umut (1992), Seyir (1994), Mayası Onur (1997), Kapısız (1998). (sf. 139, 255)

Barut, Ali Asker (d. 1962). 1980'li yıllarda ilk şiirleriyle dikkati çekti. Şiir kitapları: Rüzgârla Dolu (1992), Yağmurlu Leylak (1994), Aşağı Üsküdar (1994, Cemal Süreya Şiir Ödülü 1994), Karanfil Kırıkları (1998). (sf. 266)

Başaran, Mehmet (d. 1926). Köy Enstitüsü kökenli bir öğretmen olarak yurt ve toplum sorunlarını işleyen, doğayla içli dışlı şiirler yazdı. Halk dilini ve söyleyişini ustalıkla kullandı. Şiir Kitapları: Ahlat Ağacı (1953), Karşılama (1958), Nisan Haritası (1960), Kocakent (1963), Pıtıraklı Memleket (1969), Gök Ekin (1975), Meşe Seli (1982), Günler Tuz Rengi (1986), Sis Dağının Başında Borana Bak Borana (1990), Eylülün Kızgın Soluğu (1996), Koca Bir Troya Dünya (1997). (sf. 266)

Behram, Nihat (d. 1946). Toplumsal siyasal etkinlikler içinde şiirini oluşturdu. Lirizmi göz ardı etmeden, yaşamından aldığı etkilerle, duyarlı, yüksek sesli, siyasal / toplumsal kaygıları dile getiren şiirler yazdı. Şiir kitapları: Hayatımız Üzerine Şiirler (1972), Fırtınayla Borayla Denenmiş Arkadaşlıklar (1974), Dövüşe Dövüşe Yürünecek (1976), Hayatı Tutuşturan Acılar (1978), Irmak Boylarında Turaç Seslerinde (1980), Savrulmuş Bir Ömrün Günlerinden (1983), Militan (1984), Ay Işığı Yana Yana (1986), Yalın Yürek (toplu şiirler 2000). (sf. 228)

Behramoğlu, Ataol (d. 1942). Yalın söyleyişlerle, toplum ve bireye ilişkin ilerici düşünceleri yakaladığı şiirleriyle tanındı, şiirlerinin yanında, çevirileri, yayımladığı dergiler ve yazdığı eleştiri yazılarıyla da kuşağının başta gelen yazarlarından biri oldu. Asya Afrika Yazarlar Birliği 1981 Lotüs Edebiyat Ödülü’nü aldı. Şiir Kitapları: Bir Ermeni General (1965), Bir Gün Mutlaka (1970), Yolculuk, Özlem, Cesaret ve Kavga Şiirleri (1974), Ne Yağmur Ne Şiirler (1976), Kuşatmada (1978), Mustafa Suphi Destanı (1979), Dörtlükler (1980), İyi Bir Yurttaş Aranıyor (şiir kabare 1983), Eski Nisan (1987), Bebeklerin Ulusu Yok (1988), Türkiye Üzgün Yurdum, Güzel Yurdum (1990), Kızıma Mektuplar (1991). Toplu şiirleri 3 cilt olarak yayımlandı. (sf. 109)

Bilir, Ali F. (d. 1945). Şiir kitabı: Göç Türküsü (1995). (sf. 224)

Blenika (Penke Deneva-Zeneva) (1899-?). Bulgar şair. Ortaöğrenimini Tarnova ve Sofya’da tamamladı. Sofya Üniversitesi Slav Filolojisi bölümünde okudu. Sofya’da dokuz yıl öğretmenlik yaptı. Önemli eserleri: Kıyılar (1932), Akkuş (1937), Gümüş Eller (1944), Nöbetçi Olmak (1952), Lirik Şiir (1960). (sf. 162-164)

Brecht, Bertolt (1898-1956). Alman şair, oyun yazarı, tiyatro yönetmeni. Başarılı oyunlarından başka kuramsal yazıları ve uygulamada getirdiği yeniliklerle 20. yüzyıl tiyatrosuna yön vermiş öncülerdendi. Geliştirdiği epik tiyatro anlayışıyla devrim yaratmış, çağdaş siyasal ve maddeci tiyatronun önde gelen temsilcilerinden biri olmuştur. Türkçede şiir kitapları: Öğrenmenin Övgüsü (1966), Halkın Ekmeği (Çev. A. Kadir - Asım Bezirci, 1972), Yarının Büyüklerine Şiirler (1976), Makinelerin Türküsü (Çev. A. Kadir - Gülen Fındıklı, 1979), Karanlık Zamanlar (Çev. A. Kadir - Gülen Fındıklı, 1980), Aşk Şiirleri (1983), Tiyatro Şiirleri (1987), Sevgililer (1991). (sf. 47, 48)

Büyükcebeci, İlhan (d. 1957). Başlangıçta lirik ve coşumcu şiirler yazdı. Aynı havayı sürdürmekle birlikte zamanla toplumsal / siyasal gelişmeleri kaygıyla yaşayan bireyin ruh dünyasını yansıtan bir şiire yöneldi. Şiir kitapları: Çile Çocuğu (1979), Yakın Güz (1999). (sf. 256-257)

Can, Ceyhun (1940-1979). İkinci Yeni etkisindeki ilk şiirlerinden sonra toplumsal/siyasal olaylara duyarlı, emekçilerin örgütlenme coşkusunu yansıtan şiirler yazdı. Türkiye İşçi Partisi’nin kuruluşuna katıldı. Siyasal bir cinayete kurban gitti. Şiir kitapları: Soy Savaşı (1966), Umut Devrimci Savaşta (1970). (sf. 217-218)

Canberk, Eray (d. 1940). Şiirlerinin yanı sıra şiir çevirileriyle de tanındı. Sürekli değişen ve gelişen olaylar, durumlar karşısında duygusal benliğiyle yaptığı hesaplaşmanın şiirini yazdı. Kuytu Sular (1969), Yüreğin Burkulduğu Zaman (1983), Eskimiş Yalnızlığa (1942), Ebrular (1997) adlı şiir kitapları vardır. (sf. 219)

Cengiz, Gülsüm (d. 1949). Doğrudan toplumsal/siyasal olayları konu alan, kimi zaman ağıt, kimi zaman güzelleme havasındaki yalın anlatımlı şiirleriyle tanındı. Eylül Deyişleri (1987), Sevdamız Çiçeklenir Zulada (1990), Mayısta Üzgün Gönlüm (1993), Akdenizin Rengi Mavi (1997) adlı şiir kitapları var. Bütün şiirleriyle 1995 Truva Şiir Ödülü'nü, aldı. (sf. 237-240)

Cengizkan, Ali (d.1954) Toplumsal/siyasal olayların etkilerini taşıyan, kentsel/kırsal dünyanın iç içe geçtiği şiirlerinde duyarlılık ve ince bir alay vardır. Şiir kitapları: Senlere (1980; Akademi Kitabevi Şiir Başarı Ödülü 1981), Çocuk Ömrümüz (1983; 1983 Toprak Şiir Ödülü; 1983 Hasan Hüseyin Başarı Ödülü), Yunan Dosyası (1983; 1983 Abdi İpekçi Dostluk ve Barış Ödülü’nün şiir dalında birinciliği Yaşar Miraç ile paylaştı), Yürüyüşler ve Duruşlar (1985), Bağımlı Şiir (1986; 1982’de ODTÜ Edebiyat Kulübü Özel Ödülü’nü almıştı), Ankara Ankara Güzel Ankara, 1987), Sürek Avında Dünya (1994; 1995 Ceyhun Atuf Kansu Şiir Ödülü), Öğle Suyu (1997). Octavio Paz, Ho Chi Minh, Nicolas Guillen’den yaptığı şiir çevirileri kitaplaştı. (sf. 254)

Cumalı, Necati (d. 1921). Aşk, özlem, ayrılık, acı izlekleri çevresinde yoğunlaşan şiirlerinde gündelik yaşam, toplumun ve dünyanın gidişi konusundaki umutlarını ve umutsuzluklarını yalın ve duyarlı bir dille işledi. Şiirlerinde her şeye karşın bir yaşama sevinci vardır. Şiir kitapları: Kızılçullu Yolu (1943), Harbe Gidenin Şarkıları (1945), Mayıs Ayı Notları (1947), Güzel Aydınlık (1951), Denizin İlk Yükselişi (1954, ilk üç kitap bir arada), İmbatla Gelen (1955), Güneş Çizgisi (1957), Yağmurlu Deniz (1968, son iki kitap ve yeni şiirler bir arada; 1969 Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü), Başaklar Gebe (1970), Ceylan Ağıdı (1974), Aç Güneş (1980), Bozkırda Bir Atlı (1981), Yarasın Beyler (1982), Tufandan Önce (1983), Aşklar Yalnızlıklar (toplu şiirler I, 1985), Kısmeti Kapalı Gençlik (toplu şiirler II, 1986). Tiyatro oyunları ve hikâyeleriyle de tanındı. (sf. 197, 198)

Çağlar, Ali Özenç (d. 1947). Şiir kitapları: Gece Sabaha Durdu (1987), Hıçkırıklar Kuş Kanadı (1990), Destanca (1994). (sf. 233)

Çamlıbel, Faruk Nafiz (1898-1973). Şiirlerini önce aruzla, sonra heceyle yazdı. Yine de zaman zaman aruzu kullandı. Çoşumcu ve gerçekçi bir tavırla yazdığı şiirlerinde aşk, ayrılık, doğa, manevi değerler ağır basmakla birlikte hemen hemen her konuyu işlemiştir. "Hecenin Beş Şairi"nden biridir. Gülmece şiirlerini topladığı Tatlı Sert (1928) adlı kitabından başka Şarkın Sultanları (1928), Bir Ömür Böyle Geçti (1932), Elimle Seçtiklerim (1934), Akarsu (1937), Akıncı Türküleri (1938), Heyecan ve Sükûn (1969) adlı şiir kitapları vardır. (sf. 160, 161, 49)

Çelik, Nevzat (d. 1960). 1980 sonrası küçük yaşta girdiği cezaevinde yazdığı şiirleriyle tanındı. Şiir kitapları: Şafak Türküsü (1984, Akademi Kitabevi Şiir Birinciliği Ödülü 1984), Müebbet Türküsü (1987, Hasan Hüseyin Şiir Ödülü 1987), Suda Seken Hayat (1990), Yağmur Yağmasaydı (1990), Sevgili Yoldaş Kurbağalar (1998). (sf. 148)

Çiçek, Tacim (d. 1958). Şiir kitapları: Ellerimiz Tırpandır Acıya (1989), Süremez Daima Hükmü Acının (1991), Gülyaşam (1993). (sf. 145)

Damar, Arif (d. 1925). 1940 toplumcu şairler kuşağı içinde yoğun içerikli, biçimde titiz şiirleriyle tanındı. “Arif Barikat” adıyla da tanındı. Şiir kitapları: Günden Güne (1956), İstanbul Bulutu (1958; 1959 Yeditepe Şiir Armağanı’nı Cemal Süreya ile bölüştü.), Kedi Aklı (1959), Saat Sekizi Geç Vurdu (1962), Alıcı Kuş (1966), Seslerin Ayak Sesleri (1975), Alıcı Kuşu Kardeşliğin (son beş kitap bir arada, 1976), Ölüm Yok ki (1980), Ay Ayakta Değildi (1984), Acı Ertelenirken (seçilmiş siirler, 1985), Günden Güne (genişletilmiş yeni basım, 1986), Yoksulduk Dünyayı Sevdik (1988), Onarırken Kendimizi (1992). Eski Yağmurları Dinliyordum (1995) ise şiirleinden seçmelerdir. (sf. 88-89)

Demirtaş, Metin (d. 1938). Yalın anlatımı, Akdeniz'li sıcaklığı, toplumcu yaklaşımıyla kendine özgü bir şiir oluşturdu. Umut, direnç, hesaplaşma, dostluk gibi kavramlar hemen her şiirinde kendini belli eder. Şiir kitapları: Görüşme Yeri (1969), Hazırol Kalbim (1977), Hançer ve Lirik (1984), Bir Mendil Gökyüzü (1988), Şiirimsi Hoca Nasreddin Öyküleri (1995), Çocuklar, Kediler, Uskumrular, Tersinden Okunan Masallar (1996), Erenler Böyle Dedi (1996). (sf. 106)

Desnos, Robert (1900-1945). Fransız şair. Başlangıçta Gerçeküstücü hareketin önde gelen şairlerindendi. İkinci Dünya Savaşı'nın getirdiği acıların etkisiyle geleneksel biçimlere döndü. Eluard ve Aragon'la birlikte insan umudunun şairi oldu. Direniş Hareketi içinde yer aldığı için tutuklanarak sürgüne gönderildi ve ABD birliklerince kurtarıldıktan birkaç gün sonra tifüsten öldü. (sf. 50-51)

Durbaş, Refik (d. 1944). ’60 Kuşağı şairlerinden. İlk şiirlerinde yaşamına ilişkin gerçekleri etkin bir söyleyişle yansıttı. Daha sonra büyük kentte yaşam savaşı veren küçük insanların hallerini ve iç dünyalarını anlatan şiirler yazdı. Halk diline, halk anlatımına yer veren bir söyleyişle, uzun soluklu şiirlerinde epik bir hava yarattı. Şiir kitapları: Kuş Tufanı (1971), Hücrede Ayışığı (1974), Çırak Aranıyor (1978, Yeditepe Şiir Ödülü 1979), Çaylar Şirketten (1980), Nereye Uçar Gökyüzü (1983, Necatigil Şiir Ödülü 1983), Siyah Bir Acıda (1984), Yeni Bir Defter (1985), Geçti mi Geçen Günler (1989), Menzil (1992), Düşler Şairi (1997). (sf. 111-114, 115-116)

Eluard, Paul (1895-1952). Fransız gerçeküstücülük hareketinin öncülerindendir. Yapıtlarında Birinci ve İkinci Dünya Savaşları, İspanya İç Savaşı, Alman işgali, Direniş Hareketi, Fransız Komünist Partisi'nin mücadeleleri gibi, içinde yaşadığı olayları, aşklarını, günlük olayları ve ilişkileri işledi. İspanya İç Savaşı'ndan sonra gerçeküstücülükden uzaklaştı; 1942'de Fransız Komünist Partisi'ne girdi, yapıtlarında daha siyasal bir tavır ortaya koyarak zulme direnme, mutluluk arayışı gibi temel yaklaşımları işledi. Türkçe’de: Seçme Şiirler (1961, 1983 Çev. A. Kadir - Asım Bezirci); Ağızda Bir Sevi (Çev. Sabahattin Kudret Aksal, 1964); Şiirler (Çev. Sait Maden, 1976); Eluard'dan Şiirler (1980); Ozan ve Gölgesi (yazılar, çev. Özdemir İnce, 1984), Paul Eluard (Çev. Eray Canberk, 1995). (sf. 46)

Erbaş, Şükrü (d. 1953). Şiir kitapları: Küçük Acılar (1984), Aykırı Yaşamak (Küçük Acılar’la birlikte yeni şiirler 1985), Yolculuk (1986), Kimliksiz Değişim (1992), Bütün Mevsimler Güz (1994), Dicle Üstü Ay Bulanık (1995, Orhon Murat Arıburnu Şiir Ödülü 1996), Kül Uzun Sürer (1997), Birgün Ölümden Önce (1999), Derin Kesik (2000). (sf. 135)

Ercan, Enver (d. 1958). Anlık izlenimleri şaşırtıcı dizelerle, konuşkan bir anlatımla verdi. Lirizm ve humor arasında gidip gelen şiirleriyle dikkati çekti. Şiir kitapları: Eksik Yaşam (1977), Sürçüyor Zaman (1988), Geçtiği Her Şeyi Öpüyor Zaman (1997, 1997 Cemal Süreya Ödülü, 1997 Yunus Nadi Şiir Ödülü). (sf. 142-144)

Erhan, Ahmet (d. 1958). Lirizmin ağır bastığı şiirlerinde toplumcu gerçekçiliğe yeni bir hava getirdi. Örtük bir yaşama sevinci, gelgitler halindeki karamsarlık, Akdeniz aydınlığını yansıtan açık ve yalın bir deyiş, şiirinin özellikleridir. Şiir kitapları: Akdeniz Lirikleri (1980), Alacakaranlıktaki Ülke (1981, Necatigil Şiir Ödülü 1981), Yaşamın Ufuk Çizgisi (1982), Ölüm Nedeni Bilinmiyor (1988), Deniz Unutma Adını (1992, 1992 Yunus Nadi Ödülü), Çağdaş Yenilgiler Ansiklopedisi (1997, Cemal Süreya Ödülü, 1998). (sf. 258-260, 261-263).

Eyuboğlu, Bedri Rahmi (1913-1975). Türk resim sanatının başta gelen isimlerindendir. Halk dilinden ve şiirinden aldığı öğeleri başarıyla kullandığı, yalın, aydınlık şiirleriyle tanındı. 1941'den başlayarak yayımladığı Yaradana Mektuplar (1941), Karadut (1948), Tuz (1952), Üçü Birden (1953), Dördü Birden (1956), Karadut 69 (1969) adlı şiir kitapları Dol Karabakır Dol (1974) adıyla tek ciltte toplandı. (sf. 67-68)

Fişekçi, Turgay (d. 1956) Şiirlerinde kent insanının sıkıntılarını, kendi yaşamından kesitleri yalın ve lirik bir dille anlatır. 1980 Akademi Kitabevi Şiir Başarı Ödülü’nü Murathan Mungan ve Ozan Telli’yle paylaştı. Nezval, Brecht, Goethe, Hans Magnus Ezensberger’den çevirdiği şiirler kitaplaştı. Şiir kitapları: Karda Işıltılar (1980), Kuşkuluyum Yaşadığımdan (1983), Yitik Bahar (1989), Dip Sevgi (1994), Sevgi Bağları (1998, Behçet Necatigil Şiir Ödülü 1999). (sf. 140-141)

Freiligrath, Ferdinand (1810-1876). Alman şair. Önceleri coşumcu şiirler yazdı. Siyasal şiirleriyle tanındı. Devrimi düşüncelerinden ötürü bir süre yurdunu terk etti. 1848 Devrimi’nde Almanya’ya döndü ve Marx ile birlikte çalıştı. Sınırdışı edilince İngiltere’ye yerleşti. 1868’de tekrar yurduna döndü. Son dönemlerinde vatansever şiirler yazdı. (sf. 35)

Gençay, Güngör (d. 1934). Başlangıcından beri toplumcu gerçekçi çizgide bir şair olarak görüldü. Şiir kitapları: O Sabah Rıhtımı (1965), Balıklar Ovası (1967), Oğul (1967), Dövülü Yürek (1968), Vurgunsuz Sabahlara Uyanmak (1988), Barut Yüklü Yıldızlar (1988), Kısacalar (1990), Sataşmalar (1993), Ağmalar (1995), Denize Akan Yangın (1995), Yaşam Umuda Ayarlı (2000). (sf. 102)

Gökçe, Enver (1920-1981). 1940 toplumcu gerçekçi kuşağının özgün şairlerinden. Kemaliye (Erzincan) yöresi folklorundan kaynaklanan, yöresel deyişlere yer veren şiirlerinde kimi zaman yanık bir hava, kimi zaman öfkeli bir başkaldırış vardır. Şiir kitapları: Dost Dost İlle Kavga (1973), Panzerler Üstümüze Kalkar (1977), Şiirler (Toplu Şiirler 1982), Eğin Türküleri (1982), DTCF'de hazırladığı bitirme tezidir. (sf. 82, 194-196)

Hasan Hüseyin (Korkmazgil) (1927-1984). Yüksek sesli, uzun soluklu şiirleriyle doğrudan toplumsal/siyasal olayları yansıttı. İkinci Yeni’den uzak etkiler taşıyan şiirlerinde çeşitli söyleyiş biçimleri denemekten çekinmedi. Şiirleriyle geniş emekçi ve aydın kesimlerine seslendi. Şiir kitapları: Kavel (1963, Yeditepe Şiir Armağanı, 1964), Temmuz Bildirisi (1965), Kızılırmak (1966), Kızılkuğu (1971, TRT 1970 Sanat Ödülleri Yarışmasında başarı ödülü), Ağlasun Ayşafağı (1972), Acıyı Bal Eyledik (1973), Kelepçemin Karasında Bir Ak Güvercin (1974), Koçero Vatan Şiiri (1976), Haziranda Ölmek Zor (1977), Filizkıran Fırtınası (1981, Toprak Şiir Ödülü ve Nevzat Üstün Şiir Ödülü), Acılara Tutunmak (1981), Işıklarla Oynamayın (1982), Kandan Kına Yakılmaz (1985), Tohumlar Tuz İçinde (1988). (sf. 95, 96, 97)

Heine, Heinrich (1797-1856). Alman şair. Çoğunlukla acı bir duyarlık, yer yer üzgün, ama tatlı bir eğlenti havası yansıtan şiirleri Almanya'da kuşaktan kuşağa birer halk türküsü gibi söylenmiş, bütün yaygın dillere çevrilmiştir. Gücünü Alman halk şiiri, masal ve efsanelerinden alan lirik şiirleri bestelenerek büyük bir yaygınlık kazanmış, belleklere kazınmıştır. Kimi yergi nitelikli şiirlerini Marx'ın çıkardığı bir gazetede yayımlayan, Marx'la hep arkadaş kalan, bu, insanları etkileme gücü büyük şairin şiirlerini Naziler de hazırladıkları derlemelere almak zorunda kalmışlar, ama altlarına "yazarı bilinmiyor" notunu eklemişlerdir. Türçede: Şarkılar Kitabı (Çev. Vasfi Mahir Kocatürk, 1948; Çev. Behçet Necatigil, 1972), Seyahat Tabloları (1945). (sf. 153-154)

Ilgaz, Rıfat (1911-1993). 1940'larda ortaya çıkan toplumcu gerçekçi şiir kuşağının başta gelen isimlerindendir. İnsan sevgisini, insanlar için duyduğu kaygıları, ince bir yergi ve umut dolu bir geleceğe duyduğu inançla yansıtan bir şiir dünyası kurdu. Yaşam koşullarının zorlamasıyla yöneldiği gülmece yazarlığında da Hababam Sınıfı romanıyla büyük üne kavuştu. Şiir Kitapları: Yarenlik (1943), Sınıf (1944), Yaşadıkça (1947), Devam (1953), Üsküdar'da Sabah Oldu (1954), Soluk Soluğa (1962), Karakılçık (1969), Uzak Değil (1971), Güvercinim Uyur mu? (1974), Kulağımız Kirişte (1983), Ocak Katırı Alagöz (1987, Ömer Faruk Toprak Şiir Ödülü). (sf. 63-64, 178)

Irgat, Cahit (1913-1971). Tiyatro oyuncusu olarak tanındı. 1940'lardaki toplumcu gerçekçi şiir akımı içinde yer aldı. Kötümser ve öfkeli bir bakışla toplum ve dünya sorunlarını işledi. Bu Şehrin Çocukları (1945), Rüzgarlarım Konuşuyor (1947), Ortalık (1952) adlı şiir kitaplarını Irgatın Türküsü’nde bir araya getirdi (1969). (sf. 185)

Işık, Necla (d. 1947). Şiir kitapları: Güz Göndermişsin Aldım (1990), Rüzgarın Doğduğu Yer (1991), Yol Çatı (1991). (sf. 234-235)

İlhan, Attilâ (d. 1925). 1950'lerde toplumcu kaygılarla bireyci kaygıların iç içe işlendiği, yepyeni imgeler, yeni biçimlerle yazdığı şiirleriyle büyük üne kavuştu. Günümüze dek şiiri üstündeki ilgi azalmadan sürdü. Şiir kitapları: Duvar (1948), Sisler Bulvarı (1954), Yağmur Kaçağı (1955), Ben Sana Mecburum (1960), Bela Çiçeği (1962), Yasak Sevişmek (1968), Tutuklunun Günlüğü (1973), Böyle Bir Sevmek (1977), Elde Var Hüzün (1982), Korkunun Krallığı (1987), Ayrılık Sevdaya Dahil (1992). (sf. 90)

Jones, Ernest (1819-1969) İngiliz şair. Anayasa yanlısı (chartiot) mücadelelere katıldı. Marx ve Engels’le tanıştı. İşçi sınıfının sözcülüğünü yaptı. “Fukaranın Türküsü” şiiri İngiliz işçileri arasında yaygın olarak bilinir ve bir halk ezgisine benzetilerek söylenir. (sf. 36-38)

Kansu, Ceyhun Atuf (1919-1978). Halk şiiri geleneğinden yola çıkan şiirlerinde, ilerici bir yaklaşımla, halkın dertlerini, acılarını, sevinç ve mutluluk özlemlerini dile getirdi. Şiir kitapları: Bir Çocuk Bahçesinde (1941), Bağbozumu Sofrası (1944), Çocuktan Gemisi (1946), Yanık Hava (1951), Haziran Defteri (1955), Yurdumdan (1960), Bağımsızlık Gülü (1965), Sakarya Meydan Savaşı (1970, Behçet Kemal Çağlar Ödülü), Buğday, Kadın, Gül ve Gökyüzü (1975). Bütün şiirleri 2 cilt olanak yayımlandı. (1978). Kitaplarına girmemiş şiirleri Muzaffer Uyguner tarafından derlendi: Güneş Salkımı (1991), Kozalardan Resimler (1991), Halk Albümü (1993). (sf. 188, 189-190)

Karakuş, Hidayet (d. 1946). Şiir kitapları: Günaydın Gül Yaprağı (1979), Kemeraltı Şiirleri (1982), Hangi Leylasın Sen? (1986, Nevzat Üstün Şiir Başarı Ödülü 1982), Sesini Bana Bırak (1994, 1993 Ceyhun Atuf Kansu Şiir Ödülü), Ateş Mektupları (1995), Konuş Benimle (1998). (sf. 117-118, 229-230)

Köz, Mustafa (d. 1959). Şiir Kitapları: Ay Düşü (1990), Su Resimleri (1991), Yengeç Sepeti (1992), Işıkları Karartmayın Çocuklar (1992), Salıdan Önceki Pazartesi (1995), Sonsuzluk Taşta (1998). (sf. 264)

Kul Semai (d. 1931) Halk ozanı. Yapıtı: Geldim Erenler. (sf. 211-212)

Kurdakul, Şükran (d. 1927). Çeşitli dönemlerde çeşitli anlayışlara yönelmesine karşın, şiirlerinde toplumsalcı açıyı hiç gözden ırak tutmadı. Şiir kitapları: Tomurcuk (1943), Zevklerin ve Hülyaların Şiirleri (1944), Giderayak (1956), Nice Kaygılardan Sonra (1963), İzmir'in İçinde Amerikan Neferi (1965), Halk Orduları (1969), Acılar Dönemi (1977), Bir Yürekten Bir Yaşamdan (1982; Nevzat Üstün Şiir Ödülü, 1983), Ökselerin Yöresinde (1984), Ölümsüzlerle (1985), İhtiyar Yüzyıla Şiirler (1997). (sf. 98, 202)

Lav, Ercüment Behzat (1903-1984) Şiirimizde serbest nazmı ilk kullananlardan biridir. Gerçeküstücülük, fütürizm, kübizm gibi Batı’lı şiir akımlarının etkisinde kaldı. İnsancıl bakışını toplumcu bir anlayışla sürdürdü. Yerel (Anadolu), yabancı (Afrika) masal ve söylecelerden yararlandı. Şairliği kadar tiyatro alanındaki (oyuncu, sahneye koyucu, öğretmen) etkinlikleriyle de tanındı. Şiir kitapları: S.O.S. (1931), Açıl Kilidim Açıl (1940), Mau Mau (1962), Üç Anadolu (1964). (sf. 168)

Mahzuni (Aşık, Berçenekli) (Şerif Cırık) (d. 1943). Halk ozanı. Üzerine yapılmış çalışmalar: Berçenekli Aşık Mahzuni (Haz. Süleyman Yağız), Domdom Kurşunu (Battal Pehlivan), Anadoluyu Kucaklayan Ozan: Mahzuni Şerif (İsmet Aktaş). (sf. 220)

Mead, Edward P. İngiliz işçi ozan. Birmingham'lı. “Buhar Kralı” adlı şiiri 11 Şubat 1843 tarihli The Northern Star'da yayınlandıktan sonra, Friedrich Engels tarafından Almanca'ya çevrilerek 1845 ve 1892 yıllarında yayımlanmıştır. (sf. 155-156)

Mehmed Kemal (Kurşunluoğlu) (1920-1998). 1940'lı yılların toplumcu şairleri arasında yer aldı. Sonraları gazeteci yönüyle tanındı. Bütün şiirleri Tükenmez (1990) adıyla yayımlandı. Şiir kitapları: Birinci Kilometre (1945), Dünya Güzel Olmalı (1954), Söz Göz (1977), Öğle Rakıları (1986). Tükenmez (1990) bütün şiirlerini topladığı kitabıdır. (sf. 83-84)

Menart, Yanez (d. 1929). Slovakyalı şair. Maribor’da doğdu. İlk şiir kitabını üç arkadaşıyla birlikte yayımladı. Öteki şiir kitapları şunlardır: İlk Güz (1960), Ak Masal. (1969) (sf. 99)

Menemencioğlu, Muazzez (d. 1929). Şiir kitapları: Emi (1963), Sen Kraldın Taçsız (1971), Davullar Vurur (1978), Dünya Çocukların Olacak (1978), Gözlerimde Atlar Koşuyor. (sf. 204)

Mert, Özkan (d. 1944). Toplumsalcı görüşünü yüksek sesli, kafa tutan, sarsıcı bir şiirle yansıttı. Uzun ve kısa dizelerle, serbest nazım biçiminin sürdürücülerinden biri oldu. Şiir kitapları: Kuracağız Her Şeyi Yeniden (1970), Kırlangıçlar Kırlangıçlar (1978), Irgatoğlu Atçalı Mehmet (1980), Sanem Okula Başlıyor (çocuklar için, 1982), İşte Hayat, İşte Ölüm ve Tarih (1984), Stockholm'de Mavi Saatler (1987), Allah ve Tango (1990), Mozart ve Akdeniz (1992). (sf. 222-223)

Mihneti (d. 1929). Halk ozanı. Yapıtları: 71'in İniltisi, Emekçinin Türküsü, İnsanca. (sf. 205-206)

Miraç, Yaşar (d. 1953). Karadeniz türkülerini andıran renkli ve kıpırtılı bir anlatımla emekçinin dünyasını yansıttı. Şiir kitapları: Trabzonlu Delikanlı (1979), Şili ile Söyleşi (1979), Gül Ekmek (1980), Taliplerin Ağıdı (1980), Çan Deresi Türküleri (1981), İçli Şarkılar (1981), Yurdumun İşçileri (1985), İstanbul Bir Kırmızı Gül (1985), Barış Güllerinin Gümüş Denizi (1986), Güleriz Ağlanacak (1988), Karadeniz Hırçın Kız (1988). Ödülleri: Trabzonlu Delikanlı ile 1979 Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü 1980. (sf. 136, 252-253)

Müfit, Mehmet (d. 1952). Şiir kitapları: İstanbul'un Ağır Sultanları (1984), Tekkede Bahar (1986). (sf. 251)

Nâzım Hikmet (1902-1963). Türkiye'de serbest nazmın ilk uygulayıcısı ve çağdaş Türk şiirinin öncüsü. 1920'lerde gittiği Sovyetler Birliği’nde Mayakovski'nin şiiriyle tanışmasıyla yöneldiği özde toplumcu, biçimde de serbest nazımlı yeni şiiri günümüze dek etkisini sürdürdü. Şiirinin yanı sıra siyasal düşünceleri ve özel yaşamıyla da sürekli kamuoyunun güdeminde kaldı. 1938-1950 arasını cezaevinde, sonraki yaşamını da yurt dışında geçirdi. Dünya çapında 20. yüzyılın en büyük şairleri arasında anıldı. Şiirinin yanı sıra oyun, roman, öykü, masal, vb. türlerde de ürünler verdi. Bütün Eserleri 1988-1992 yılları arasında 29 ciltte toplandı. Şiir kitapları: 835 Satır (1929), Jokand ile Si-Ya-U (1923), Varan 3 (1930), 1+1=1 (1930), Sesini Kaybeden Şiir (1932) Taranta Babu’ya Mektuplar (1935), Postacılar (1935), Simavna Kadısı Oğlu Şeyh Bedreddin Destanı (1936), Kurtuluş Savaşı Destanı (1965), Saat 21-22 Şiirleri (1965), Dört Hapisaneden (1966), Rubailer (1966), Yeni Şiirler (1966), Memleketimden İnsan Manzaraları (5 cilt, 1966-1967), Son Şiirleri (1970). Şu 1941 Yılında (1965) Memleketimden İnsan Manzaraları’ndan bir bölümdü. Kuvayı Milliye (1968) Kurtuluş Savaşı Destanı’nın bir başka baskısıdır. (sf. 165-166, 52-53, 54)

Necatigil, Behçet (1916-1979) Kendi deyişiyle “Şiirde kırk yılını, doğumundan ölümüne, orta halli bir vatandaşın, birey olarak başında geçecek durumları hatırlatmaya; ev-aile-yakın çevre üçgeninde, gerçek ve hayal yaşantılarını iletmeye, duyurmaya harcadı.” Çağrışım ve göndermelerle zenginleşen, kesik ve eksiltili dizelerle kendine özgü bir söyleyiş yarattı. Şiir kitapları: Kapalı Çarşı (1945), Çevre (1951), Evler (1953), Eski Toprak (1956, Yeditepe Şiir Armağanı 1957), Arada (1958), Dar Çağ (1960), Yaz Dönemi (1963, Türk Dil Kurumu 1964 Şiir Ödülü), Divançe (1965), İki Başına Yürümek (1968), En/Cam (1970), Zebra (1973), Kareler Aklar (1975), Beyler (1978), Söyleriz (1980). (sf. 71-72)

Nezir, Seyyit (d. 1950) Toplumcu gerçekçi anlayış içinde, epik yanı ağır basan, toplumsalcı dünya görüşünün kavramlarını izlek edinen şiirlerinde bireyin duygu dünyasını da göz ardı etmedi. Yayımladığı Broy (1985-1989) dergisinde arkadaşlarıyla birlikte “Yeni Bütün” diye adlandırdıkları bir şiir anlayışını temellendirmeye çalıştı. Şiir kitapları: Şili Duyarlığı (1976), Israrla (1977), Bütün Yarınlarda (1978), Dağları Öylecene (1981), İzleri Var (1983), İnsanın Beyaz Kokusunda (1988), Bana Bir Senaryo Yaz Dediydin: Mesela Papalina. (1991) (sf. 124-125)

Nielsen, Lean (d. 1935). Danimarkalı şair. “Danimarka’nın emekçi ozanı” diye tanınan Nielsen şiirinde düzene duyulan kırgınlık, yaşama sevinci, ölüm ve acılar karşısında insanoğlunun duyduğu umarsızlık ağırlıktadır. (sf. 213)

Odabaşı, Yılmaz (d. 1961). Toplumsal duyarlıkları ağır basan şiirleriyle tanındı. Şiir kitapları: Siste Kalabalıklar (1985), Yurtsuz Şiirler (1987), Talan İklimi (1987), Aynı Göğün Ezgisi (1988), Feride (1990), Her Ömür Kendi Gençliğinden Vurulur (1992), Cehennem Bileti (1995), Aşk Bize Küstü (1997), Hayat Gül Kokulu Bir Sağanak Yine (seçmeler-1997), Çalınmış Bir Mahşer İçin Ahval (1999), Aşk Tek Kişiliktir (seçilmiş nesir şiirler-1999), Ey Hayat (2000). (sf. 150)

Orhan Veli (Kanık) (1914-1950). Öncülüğünü yaptığı "Garip" akımıyla Türk şiirinde ölçü, uyak, imge, ses, müzik vb. kuralları tümüyle kaldırıp şairaneliğe sırt çeviren, sokaktaki adamı önplana çıkararak çoğunluğa seslenen yeni şiir anlayışının kurucusudur. 1940'lı yıllarda şiirleri ve yaşam biçimiyle büyük yaygınlık kazanan Orhan Veli, genç yaşta ölümüne karşın ününü günümüze dek sürdürdü. Şiirleri ülkemizin en çok satılan şiir kitapları arasında yer alır. Tüm şiir kitapları Bütün Şiirleri adıyla, yanlışlarından arındırılarak yeniden yayımlanmıştır. Şiir kitapları: Garip (Oktay Rifat ve Melih Cevdet’le birlikte, 1941), Garip (Yalnız kendi şiirleri ve yeni şiirler, 1945), Vazgeçemediğim (1945), Destan Gibi (1946), Yenisi (1947), Karşı (1949). Orhan Veli, Bütün Şiirleri (1951) kitaplarındaki ve kitaplarına girmeyen şiirlerden oluşur. (sf. 69, 70)

Özdemir, Muzaffer (d. 1961). Şiir kitapları: Çelik Renkli Şiirler (1982), Bu Dünyadan Gökçe Geçti (1985), Yazıldığına Pişman Olmayan Şiirler (1986), Mor Gecenin Terlediği Yıldızlar (1985), Yorguncunun Anıları (1988). (sf. 149, 265)

Özer, Kemal (d. 1935). İkinci Yeni şiir anlayışı içinde yazdığı ilk dönem şiirlerinden sonra bir süre şiir yayımlamadı. 1970’lerde toplumsal sorunlara ağırlık veren şiirleriyle yeni bir dönem başlattı şiirinde. Bu şiirlerinde de titiz bir dil işçiliğini sürdürdü. Toplumcu gerçekçi şiir anlayışına yeni bir bakış ve biçim kazandırdı. Şiir kitapları: Gül Yordamı (1959), Ölü Bir Yaz (1960), Tutsak Kan (1963), Geceye Karşı Söylenmiştir (1978), Kimlikleriniz Lütfen (1981, Ömer Faruk Toprak Şiir Ödülü 1982), Araya Giren Görüntüler (1983), Çağdaş ve Boyun Eğmeyen (toplu şiirler, 1985), Sınırlamıyor Beni Sevda (1985), İnsan Yüzünün Tarihinden Bir Cümle (1990, Yunus Nadi Şiir Armağanı 1992), Bir Adı Gurbet (1993, Ferit Oğuz Bayır Ödülü 1993), Oğulları Öldürülen Analar (1995), Onların Sesleriyle Bir Kez Daha (1999). (sf. 103-104, 214)

Öztürk, Asım (d. 1950). Şiir kitapları: Üretmenin Nar Çiçeği (1978), Mavi Bir Sancıda (1982), Acının Irmakları (1985), Yağmur Kapıları (1986), Irmağın Gözü (1987), Aydınlık Budanırken (1989), Petrol Tomurcuğu (1989), Sarsılan Karanlık (1990), Düşümdeki Alevle (1991), Yaprak Yorgunları (1992), Körlüğü Konuşmak (1993), Yosun Tutmuyor Yaram (1994), Sensiz Bir Yüzle Yaşamak (1996), Kendi Sesimin Sesi (1997), Eylül Tüneği. (1998) (sf. 241-244)

Özyürekli, Timuçin (d. 1950). Şiir kitapları: Şafağın Buğusu (1982), Merhaba Yaşamak (1983). (sf. 126)

Pacheco, Jesus Lopez (d. 1930) İspanyol şair. Babası elektrik santralı inşaatlarında çalışıyordu. Çocukluğu bu yüzden İspanya’nın birçok köyünde geçti. İç savaştan sonra Madrid Üniversitesine girdi. Burada Roman filolojisini bitirdi. 1957’de Genç Yazarlar Kongresini düzenleyenlere katıldıysa da, bu kongre hükümetçe yasaklandı. Hikâyeler ve romanlar da yazdı. Başlıca şiir kitapları: Bırakın Büyüsün Bu Sessizlik (1952), Elimi İspanya’nın Üstüne Koyuyorum (1962), Yasak Aşkın Şarkıcısı (1962). (sf. 100)

Prudhomme, Sully (1839-1907). Fransız şair. Asıl adı Rene-François-Armand Prudhomme’dur. “Parnasse” okuluna katılmakla birlikte bu okulun düşüncesini benimsemedi. Şiirlerinde bilge bir coşumculuk, inançsız bir tinselcilik, ülküsel bir kaygıcılık egemendir. Stances et Poemes (Stanslar ve Şiirler, 1865), Les Solitudes (Yalnızlıklar, 1869), Les Destins (Yazgılar, 1872), Le Zenith (Başucu, 1878), La Justice (Adalet, 1878), Les Vaines Tendrresses (Beyhude Sevgiler, 1879), Le Bonheur (Mutluluk, 1888) başlıca şiir kitaplarıdır. 1901’de verilen Nobel Ödülü’ne değer bulundu. Les Epaves (Kalıntılar) adlı şiir kitabı ölümünden sonra yayımlanmıştır. (sf. 42)

Savaşçı, Fethi (1930-1989). Şiir kitapları: Duvarcı Hasan Usta (1970), Bu Sarı Biraları İçince (1971), Çöpçü Türküsü (1975), İş Arkadaşları (1980), Duyuyor musunuz? (1983), İzmir'in İçinde İnce Minare (1986), Bir Ekmek Var Orada (1986). (sf. 207, 209-210)

Seçkin, Özgen (d. 1951). Şiir kitapları: Böldüm Yüreğimi Avuçlarıma (1976), Dört Mevsim Türküleri (1978), Sevmekten Başka (1986), Bugünü Yaşayan Kalır (1986), Kırkbeşlik Aşk Yalnızı (1997). (sf. 127-130)

Serdari (1834-1918 ya da 1921). Halk ozanı. Yapıtı: Aşık Serdari, Hayatı ve Şiirleri (Ahmet Özdemir, 1979). (sf. 39-41)

Sereni, Vittorio (1913-1983). İtalyan şair. Öğretmenlik yaptı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Yunanistan’da ve Sicilya’da çarpıştı, tutsak düştü. Frontiere (Sınır, 1941), Diario d’Algeria (Cezayir Günlüğü, 1947), Gli Strumenti umani (İnsan Araçları, 1965), Un posto in vacanza (Tatilde Bir Yer, 1973) başlıca şiir kitaplarıdır. (sf. 182-183)

Sezer, Sennur (d. 1943). Toplumumuzda kadının konumunu ve durumunu, toplumsal ve siyasal olayları temel alarak, yer yer duyarlı ve atak, çarpıcı, eleştirici bir dille anlatarak şiirini sürdürdü. Çağdaş edebiyatımız, kadın şairlerimiz, şiir üzerine çalışmalar yaptı. Gecekondu (1964), Yasak (1966), Direnç (1977), Gerçeğin Masalı (1979), Sesimi Arıyorum (1982), Kimlik Kartı (seçmeler, 1983), Bu Resimde Kimler Var (1986), Afiş (1991), Pencereden Bakan Çocuk (1994), Direnç Şiirleri (toplu şiirler, 1995), Kirlenmiş Kağıtlar (1999, Yunus Nadi Şiir Ödülü 2000), adlı şiir kitapları var. (sf. 110, 221)

Su, Ruhi (1912-1985). Türkülerinin derlendiği pek çok plak ve kasetin yanı sıra, şiir ve konuşmalarının derlendiği Ezgili Yürek (1985) adlı bir kitabı vardır. (sf. 66, 179)

Şimşek, Aydın (d. 1960). Şiir Kitapları: İz ve Küfür (1980), Ertelenmiş Buluşma (1986), Arınmış ve Ölümsüz (1994, İnsan Hakları Derneği Şiir Yarışması Birinciliği 1989), Ayrılıklar İmgedir (1996, Ali Rıza Ertan Şiir Yarışması Başarı Ödülü 1996), Aşk Ayrılığı da Bilir (1998). (sf. 147)

Tamer, Ülkü (d. 1937). Çağrışımlarla yüklü duru bir anlatım, kendine özgü imge evreni ve yoğun bir duyarlıkla kurduğu şiir dünyasıyla kapalı şiir anlayışının kusursuz örneklerini verdi. Toplumsal sorunlara yönelirken de şiirinin düzeyini düşürmedi. Toplu şiirleri Yanardağın Üstündeki Kuş (1986) adıyla yayımlandı. Şiir kitapları: Soğuk Otların Altında (1959), Gök Onları Yanıltmaz (1960), Ezra ile Gary (1962), Virgülün Başından Geçenler (1965), İçime Çektiğim Hava Değil Gökyüzüdür (1966, Yeditepe 1967 Şiir Armağanı), Sıragöller (1974). Yanandağ Üstündeki Kuş (1986) toplu şiirleridir. (sf. 105)

Tarancı, Cahit Sıtkı (1910-1956). Yaşam, aşk, ölüm izleklerinin ağır bastığı şiirlerinde hece ölçüsünü kullanmadaki ustalığı ve duru Türkçesiyle, yalın söyleyişiyle yenilikçi şiirimize öncülük eden ustalardan biridir. Şiirlerinde karamsarlıkla iyimserlik, umutla umutsuzluk, isyanla tevekkül iç içedir ve her şeye karşın bir yaşama sevinci vardır. Şiir kitapları: Ömrümde Sükût (1933), Otuz Beş Yaş (1946), Düşten Güzel (1952) ve ölümünden sonra yayımlanlan Sonrası (1957). "Otuz Beş Yaş" şiiriyle 1946 CHP Şiir Yarışmas'nda birinci seçilmişti. (sf. 62)

Taşer, Suat (1919-1982). Şair ve tiyatro adamı olan Taşer'in Bir (1942), 1943 (Fethi Giray'la birlikte, 1943), Hürriyet (Ömer Faruk Toprak'la birlikte, 1945), Merhaba (1952), Haraç Mezat (1954), İkinci Kurtuluş (1960), Hayret Bey'in Serüveni (1968), Evrende Ellerimiz (1970) adlı şiir kitapları vardır. (sf. 191)

Tecer, Ahmet Kutsi (1901-1967). Hecenin beş şairi dışında hece ölçüsünü ustalıkla kullanan bir şair olarak; içten, duyarlı ve halk şiirimizden etkiler taşıyan memleket şiirleriyle tanındı. Şiir kitabı: Şiirler (1932). (sf. 167)

Telli, Ahmet (d. 1946) Toplumcu gerçekçi şiir geleneği içinde yenilikçi bir anlayışla yazdığı şiirlerinde toplumsal/siyasal olaylar içindeki bireyin ruh hallerini, kimi zaman başkaldırışını, kimi zaman içine kapanışını bir “yanık hava” biçemiyle anlattı. Şiir kitapları: Yangın Yılları (1979), Hüznün İsyan Olur (1979, Ömer Farut Toprak Şiir Ödülü 1980), Dövüşen Anlatsın (1980), Saklı Kalan (1982, Yazko-Şiir Özendirme Ödülü, 1983), Su Çürüdü (1982), Belki Yine Gelirim (1984), Çocuksun Sen (1994), Kalbim Unut Bu Şiiri (seçmeler, 1994). (sf. 225-227)

Telli, Ozan (d. 1950). Halk deyişlerinden yararlanarak koçaklama havasında şiirler yazdı. Şiirlerini şu kitaplarda topladı: Özgürlük (1979), Şahince (1981), Ekmeğin Şarabın Tuzun Aşkına (1982), İshakça (1983), Şahkulu Destanı (1985), Kalenderoğlu Piri Mehmet Destanı (1987), Aşktan Umut Kesilmez (1987), Damarına Kan Gerek (Bizim Çeliğin Suyundan, İshakça, Şahkulu Destanı, Kalenderoğlu Piri Mehmet Destanı bir arada). 1991, 1977 Vatan Gazetesi Şiir Birincilik Ödülü, 1980 Akademi Kitabevi Şiir Başarı Ödülü (Murathan Mungan ve Turgay Fişekçi ile), Şahkulu ile Gösteri Dergisi Şiir Ödülü birinciliği (1983), İshakça ile Natıroğlu Şiir Ödülü (1984) ikinciliği, 1987 Gülhane Sanat ve El Sanatları Festivali Şiir Birincilik Ödülü, Kültür Bakanlığı Şiir Başarı Ödülü (1992). (sf. 245-247)

Temeli (Aşık) (d. 1948). Hallk ozanı. Şiir kitabı: Bin Yıllık Hasret. (sf. 236)

Tevfik Fikret (1867-1915). Serveti Fünun döneminin en önemli şairidir. Şiire getirdiği öz ve biçim yeniliğinin yanı sıra düşünceleriyle de çağdaşlarını etkiledi. İlk şiirlerinde bireysel duygular, doğa, günlük yaşantıdan izlenimler ve görünümler ağır basar. Sonraları siyasal ve toplumsal yanı ağır basan şiirler yazdı. Çocuk şiirlerinde hece ölçüsünü kullandı. Rübab-ı Şikeste (1900), Halûk'ün Defteri (1911), Şermin (1914) adlı şiir kitapları vardır. Tevfik Fikret'in şiirlerinden bazılarını A. Kadir ve Ahmet Muhip Dıranas günümüz diline aktarmışlardır. Bütün şiirlerini Asım Bezirci günümüz diline de aktarılmış biçimleriyle 3 ciltte topladı (1984). (sf. 43)

Tez, İlhami Bekir (1906-1984). 1920'lerin sonunda yayımladığı kitaplarıyla "Serbest şiir"e yönelen bir şair olarak bilindi. Toplumsal gerçekçi şiirleri ilgiyle izlenen bir şair oldu. 1927'den 1960'a kadar yazdığı sekiz şiir kitabı 1971'de Şiirler adıyla basıldı. 1975'te Yetmiş Yaşın Melankolisi, 1979'da Unuttum çıktı. Unuttum daha sonra kendi el yazısıyla da basıldı. Şiir kitapları: Çocuk Şiirleri (1927), 24 Saat (1929), Birinci Forma A (1930), Her Hangi Bir Şiir Kitabında (1931), Mustafa Kemal (1933), Olduğu Gibi (1935), Hürriyete Kaside (1945), Birinci Seans (1959), En Güzel Şarkı (1960), Şiirler (toplu şiirler, 1971), Altın Destan - M. Kemal Atatürk (Mustafa Kemal’in yeni baskısı, 1973), Yetmiş Yaşın Melonkolisi (1975), Unuttum (1979). (sf. 55, 171)

Tümerkan, Cavidan (d. 1922). Sevecen bir bakışla ev, aile, çocuk, dostluk gibi konularda yazdığı "beyaz" şiirleriyle tanındı. Şiir kitapları: Evin Yolu (1951), Ne Olur Bir Şarkıcık (1957), Hani En Sevdiği Renkli Beyaz (1961), Yaşamak Oyunu (1965), Sonrasız (1969), Güneş Beklemez (1978), Erguvan Dünya (1985), Ve Bahçelerde Büyür Sonsuzluk Simsiyah Bir Gül Gibi (1995), Özün Sözü (1997). (sf. 85)

Uslu, Muzaffer Tayyip (1922-1946). Kısa ve acılı yaşamından içli ve hüzünlü, bir yandan da yaşamın güzelliklerini yansıtan şiirleriyle tanındı. Şimdilik (1945) adlı bir şiir kitabı var. Ölümünden sonra Necati Cumalı, Muzaffer Tayyip adlı kitapta şiirlerini ve yazılarını derledi (1956). (sf. 86-87)

Uşaklı, Ömer Bedrettin (1904-1946). Görevi gereği bulunduğu yurt köşelerinin doğal görünümlerini anlattığı şiirlerinde ufuk ve deniz özlemini dile getirdi. İçine kapanık, duyarlı bir şair olarak ölümleri (annesinin ve çocuğunun), gurbeti, yer yer Anadolu insanını anlattı. Şiir kitapları: Deniz Sarhoşluğu (1926), Yayla Dumanı (1924), Sarıkız Mermerleri (1940). Şiirleri ve yazıları Bütün Eserleri (1988) adıyla Prof. Dr. İnci Enginün tarafından derlenip yayınlandı. (sf. 169)

Vaptsarov, Nikola (1909-1942). Bulgar şair. Sofya Üniversitesi Edebiyat Koluna devam etmek istediyse de oraya girmeyi başaramadı ve bir kâğıt fabrikasında çalışmak zorunda kaldı. Böylece işçi sınıfıyla ilişkileri ve siyasal eylemleri başladı. 1940’tan sonra da kendini bütünüyle siyasal hayata adadı. 1942’de Alman istilâcılarına karşı yıkıcı eylemlerinden dolayı polisçe tutuklandı. Arkadaşlarını ele vermesi için aylarca işkence altında tutuldu. Sonra yargılanıp ölüm cezasına çarptırıldı. 23 Temmuz 1942’de kurşuna dizildi. Şiirde halkının dilini kullandı, yığınlarla sarmaşdolaş olmanın en doğru yolu onca buydu. Onun tek amacı düşünce ve duygularını en anlaşılır biçimde halka iletmekti. Türkçede: Seçilmiş Şiirler (Çev. İbrahim Işık, 1975), Seçme Şiirler (Çev. Erdal Alova, 1980), Motor Türküleri (Çev. İlhan Özdemirci, 1986) dilimize çevrilmiş şiirlerden oluşan kitaplardır. (sf. 59-61, 175-177)

Veysel (Âşık) (1894-1973). Asıl adı Veysel Şatıroğlu. Küçük yaşta görme yetisini kaybetmesine karşılık duyum ve sezgi gücüyle doğayı anlattı, köy insanı olarak kaldı. Doğa-insan ilişkisini, aşkı, acıyı anlattığı türküleri hem sözleriyle, hem müziğiyle halka mal oldu. Âşık Veysel, Deyişleri (1944), Sazımdan Sesler (1950), Âşık Veysel-Hayatı ve Şiirleri (1963), Dostlar Beni Hatırlasın (1970) gibi kitaplarda şiirleri derlenmiş ve yaşamı anlatılmıştır. (sf. 158-159)

Vrettakos, Nikiforos (1912-1991). Yunan şair. Şiir kitapları: Azrail'in Yolculuğu (1938), Taigetos ve Suskunluğu (1949), Bulanık Sular (1950), Zaman ve Nehir (1957), Evrenin Derinliği (1961), Aygün Çiçeği (1976), Prometeus ve Bir Günlük Oyun (1981), Akropol'de Liturji (1981), Ayrımlı Gezegen (1983), Toprak Lamba (1984). (sf. 180, 181)

Vural, Murtaza (d. 1946). Şiir kitabı: Terimle Suladım Hollanda Lalelerini (1980). (sf. 119-121)

Yalvaç, Hasan Hüseyin (d. 1951). Şiir Kitapları: Goca Goca Daşlar (1970), Merhaba Yaşamak (1973), Sevdadan Yana Yaşamak (1987), Erek Torna Atölyesi (1990), Adı Barış (1994), Umudun Şafağı (çocuk şiirleri-ortak çalışma 1979), 770 Gün Türküleri (1994), Ezginin Söyledikleri (1996). (sf. 248-250)

Yavuz, Hilmi (1936). Modern şiirden ve geleneksel kültürden damıttığı, sözü en aza indiren, duygu ve düşüncelerin yoğunlaştırıldığı şiirleriyle tanındı. Toplu şiirleri, Hüzün ki En çok Yakışandır Bize adıyla yayımlandı. Şiir kitapları: Bakış Kuşu (1968), Bedrettin Üzerine Şiirler (1975), Doğu Şiirleri (1977, Yeditepe Şiir Armağanı 1978), Yaş Şiirleri (1981), Gizemli Şiirler (1984), Zaman Şiirleri (1987, Sedat Simavi Edebiyat Ödülü 1987) Söylen Şiirleri (1987), Ayna Şiirleri (1992), Çöl Şiirleri (1996), Akşam Şiirleri (1998). (sf. 215-216)

Yurdakul, Mehmet Emin (1869-1944). Sade bir dille milliyetçi, halkçı bir anlayışla yazdığı şiirlerinde gerçek hayattan alıntıladığı sahneleri yansıttı. "Türk Şairi", "Milli Şair" diye anıldı. Şiir kitapları: Türkçe Şiirler (1899), Türk Sazı (1914), Ey Türk Uyan (1914), Tan Sesleri (1915), Ordunun Destanı (1915), Zafer Yolunda (1918), Aydın Kızlar (1919), Dante'ye (1920), Mustafa Kemal (1928), Ankara (1939). (sf. 44-45, 157)

Yurttaş, Hüseyin (d. 1946). Şiir kitapları: İlk İşim Uyanmak (1970), Gelincik Günleri (1979), Uzun Yollar Yolcusu (1978), Uzunçalar (1979), Sanayi Çarşısı (1981), Gecede Kanat Sesleri (1984), Çürüme (1986), Kod Adı: Mansur (1992, Ceyhun Atuf Kansu Şiir Ödülü 1993), Kirli Tarih (1993, Yunus Nadi Yayımlanmamış Şiir Kitabı Ödülü 1993, Cevdet Kudret Edebiat Ödülü 1994), Sevgiden Ötesi Cehennem (1995), Yirminci Yüzyıl Ağıtları (1996), Aşkların Gizli Defteri (1998). (sf. 231-232, 122-123)

Yüce, Ali (d. 1928). Tekrarlara ve çağrışımlara dayanan değişik söyleyiş biçimiyle dikkati çekti. Yergi ve gülmecenin ağır bastığı toplumcu gerçekçi bir anlayışı benimsedi. Roman ve düzyazı alanında ürünler verdi. Sekiz şiir kitabından ilki Boyundan Utan Darağacı (1976), en son yayımlananı Taş Tanrılar (1990) adını taşımaktadır. Şiir Kitapları: Boyundan Utan Darağacı (1976), Halk Çağı (1981, Nevzat Üstün Şiir Ödülü 1980; Yeditepe Şiir Armağanı, 1982; Türk Dil Kurumu Şiir Ödülü 1982), Ortadoğu Şiirleri (1983), Şiir Sıcağı (1984, Ömer Faruk Toprak Şiir Ödülü 1985), Antakya Çarşıları (1986), Şiir Tufanı (1989), Taş Tanrılar (1990), Asılacak Kitap (1991), Yunuslama (1991), Havalı Meryem (1994), Sevgim Servetimdi (1997), Ödülleri: “Olmaca” adlı şiiriyle Palermo Akdeniz Ülkeleri Uluslararası Altın Madalya Şiiri Ödülü (1994), Evrensel Kültür Merkezi Emeğe Saygı Ödülü (1996), Damar Edebiyat Emek Ödülü (1997). (sf. 203)

Yücel, Adnan (d.1953). “Köyde kentte yetiştiği yıllara egemen olan toplumsal sorunlara, acılara, arkadan vurmalara bağlı duyarlıkları; dengeli, yer yer kendine özgü şiirsel sıçramaları beceriyle kullanabilen bir şair kimliği gösterdi” (Şükran Kurdakul). Şiir kitapları: Kavgalara Sözlenen Sevda (1979), Soframda Kaval Sesi (1982), Biz Özlem Bir Türkü (1984), Acıya Kurşun İşlemez (1985), Yeryüzü Aşkın Yüzü Oluncaya Dek (1987), Rüzgârlarla Bir (1989), Çukurova Çeşitlemesi (1998), Sular Tanıktır Aşkımıza (1998). (sf. 137-138)

Dipnotlar

1- Edebiyatın Yaratılışı, Florence Dupont, Çev. Necmettin Sevil, Ayrıntı Yayınları.

2- 1304 (1887) yılında Anadolu’da görülen büyük kuraklık kastediliyor.

3- Onmaklık: Kalkınmak.

4- Şiirlerin hangi kitaplardan ve dergilerden alındığı altlarında belirtilmiştir.

5- Şair özgeçmişleri soyadlarına göre sıralanmıştır. Ayrıca, her şair özgeçmişinin arkasında, o şairin şiirlerinin hangi sayfalarda yer aldığı belirtilmiştir.