Ignazio Silone

Ekmek ve Şarap

Roman

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın-138

EKMEK VE ŞARAP

Ignazio Silone

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Evrensel Basım Yayın’da

Birinci Basım, Ocak 2000

İkinci Basım, Eylül 2002

© Evrensel Basım Yayın, 2000

Ignazio Silone

Ekmek ve Şarap Üzerine

Çağdaş İtalyan edebiyatının ünlü yazarı İgnazio Silone 1900-1978 arasında yaşadı. Gerçek adı Secondo Tranquilli’dir. Yazarlık adına 1930’dan sonra kullanmaya başladı. On beşindeyken anasını, babasını ve küçük kardeşlerini bir depremde yitirdi. Yaşayan biricik erkek kardeşe Faşizm zindanlarında can verdi. İlk karısı bir ayaklanma sırasında öldürüldü. 1917--1921 yıllarında İtalyan sosyalist gençliğin önderlerindendi. 1921’den başlayarak, kurucularından biri olduğu İtalyan Komünist Partisi Yönetim Kurulu’na seçildi. Stalin Rusyası’na yaptığı bir geziden sonra komünizmden düş kırıklığına uğrayıp İtalyan Komünist Partisi’nden ayrıldı. 1930’da Faşizm teröründen kaçıp İsviçre’ye yerleşti. Dünya çapında ününü sağlayan Fontamara, Ekmek ve Şarap romanları İsviçre’de yayınlandı. Adı geçen bu iki romanın tüm dünyada ilk yayınlanması Almanca çevirileriyle yapıldı. İtalyanca asılları sonradan basıldı. Her iki roman yirmi yedi dile çevrildi ve milyonlarca basıldı.

Kuzey İtalya’nın verimsiz topraklarında yokluk, faşizm baskısı, kilise ve boş inanlar arasında ezilen milyonlarca ırgatın destanı olan Ekmek ve Şarap, yazarın düşüncelerini, aydın kişi kaygılarını da dile getirir. Romanın başlıca kişisi Pietro Spina, yazarın kendisi gibi, papaz okulu öğrencisiyken kiliseden uzaklaşıp sosyalist olur. Yaşı ilerleyince, gurbatte geçen yılların yurt özlemi ve ağır bir hastalığın da etkisiyle bocalamalar başlar. Ekmek ve Şarap için bir İngiliz eleştirmeni: “Gerçek düşman insanoğlunun uyuşukluğu, budalalıklarıdır. Silone bunları somut kavramlarla değil canlı, apaçık ve eğlenceli gerçeklerle anlatır” der, “Silone hiçbir öğretiye bağlanmadığı gibi kin güden kişi de değildir.”

İgnazio Silone, Ekmek ve Şarap romanını yazışını genellikle şöyle anlatır:

“Ekmek ve Şarap’ı yazdığım günlerde Faşistler Habeşistan’ı işgal etmişlerdi. Moskova’da ise Stalin’in sahneye koyduğu göstermelik duruşma muhalefetin son kalıntılarını da yok etmişti. General Grazianı, Habeş askerlerine insanlık dışı işkenceler yapıyordu. Oysa bazı aydın İtalyanlar yeni bir imparatorluk doğuyor diye sevinçten uçuyordu. Halk yığınları çoğunlukla umursamazdı. Antifaşist çevreler kıpırdamaz durumdaydı. İşte bütün bunlar beni sonsuz utandırdı. Öte yandan gençlik ülküm devrimciliğin Stalin döneminde bir tür “Kızıl Faşizm” olması da vardı. Bu koşullar altında yazdığım Ekmek ve Şarap’ın kazandığı büyük başarı, kendi edebiyat başarım diyebilir miyim? Hattâbugün kitabı yeniden yazsam, acaba bazı değişmeler yapmaz mıyım? Ne var ki, yayınlanmış bir kitap yazarın malı olmaktan çıkar ve okurların olur.”

İgnazio Silone, Ekmek ve Şarap’tan sonra toplum gerçeklerinden gittikçe uzaklaştı ve kişi özgürlüğü, insanın iç dünyası sorunlarına yöneldi. İkinci Dünya Savaşı sonrası İtalyası koalisyon kabinelerinde bir ara Milli Eğitim Bakanlığı ve İtalyan P.E.N. Club üyeliği yaptı.

BİRİNCİ BÖLÜM

Don Benedetto, alçak bahçe duvarında, selvinin gölgesinde oturmaktadır. Siyah rahip elbisesi giymiş ihtiyar, güneş içindeki kırlara bakmaktadır. İhtiyarın arkasında, bir şimşir fidanı ile biberiye otu arasına koyduğu dokuma tezgâhı başında çalışan kız kardeşi var. Mekik, kırmızı ve siyah yün yumakları arasında soldan sağa ve sağdan sola koşuyor. Tarağı kaldıran pedalın ahengi, mekiğin hareketlerine eşlik ediyor.

Sağdaki yol kente gider, soldan dağlara gidilir.

Sağda, demiryolu vardır, çayırlar, tahıl ve patates tarlaları ile şekerpancarı, fasulye ve mısır tarlaları arasından geçen, eski Via Valeria’yı izleyerek Tivoli’ye ve sonunda Roma’ya giden anayol da sağdadır. Solda ise, üzüm kütükleri, bezelyeler ve soğanlar arasından geçerek az sonra dağlara, Abruzlar’ın kalbine, kayın ağaçlarının ve ayıların bulunduğu yerlere, Pescasseroli’ye, Opi’ye Alfedena’ya sokulan taşra yolu uzanır.

Rahibin kız kardeşi, şu anda, mekiğe kırmızı masurayı takıyor.

Kurumuş bir dağ ırmağı yatağı gibi taşlık ve dönemeçli taşra yolunda, bir köylü kızı eşeğini sürmekte ve kolları arasında bir çocuğu taşımaktadır. Yol bembeyaz uzanmakta ve yandaki tarlalarda çalışan bir köylü, iki eşeğe çektirdiği tahta sabanı ile kapkara çizgiler bırakmaktadır.

Aşağıdaki anayolun sağ yanında, toz bulutları içinde kaybolmuş ve demir yüklü gibi sesler çıkaran asker dolu bir otomobil yol alıyor.

Rahibin bahçesinden görülen bütün bu yaşam, eski çocukluk anılarındaki manzaralara benzemektedir.

Don Benedetto bugün yetmiş beş yaşına girdi. Oturmuş olduğu bahçe duvarının üzerinden aşağılara doğru vadiyi süzüyordu. Doğum günü için gelmek istediklerini bildirmiş olan eski birkaç öğrencisini bekliyordu. Gençler, hem sağ hem de sol yandan, yani kentten ve dağdan gelecekleri öğrenimlerini bitirdikten sonra yaşamın savurduğu yerlerden. Don Benedetto’nun bahçesinin aşağısında, küçük Rocca köyünde, içinde kimsenin oturmuyora benzediği birkaç ev var. Bu bir araya büzülmüş yoksul görünümlü evlerin arasına, taş kaldırımın aralıklarında otlar bitmiş bir meydancık sokulmuş; daha arkada, eski kilisenin alçak kapısı ve pencerenin üzerinde de sarmaşık gülleri göze çarpıyor. Evler, caddeler ve meydanlık bomboş. Aylak aylak yürüyen üstü başı yırtık pırtık birkaç dilenciden başka kimse yok. Evlerden birinin eşiğinde küçük bir kız görünüyor ve çevresine bakındıktan sonra bir çitin arkasına gizlenerek dallar arasından çevreyi gözlüyor. Rahibin kız kardeşi “Keşke biraz demirhindi alsaydım” diyor. “Sen de, doğum gününün kutlandığı böyle bir günde tıraş olmalıydın.” Don Benedetto: “Benim doğum günüm mü kutlanacak?” yanıtını veriyor. “Gerçekten de eşsiz günler yaşıyoruz. Ama gençler ağaç çileği suyu ile de hoşnut kalırlar.”

Demirhindi, kentten şişeler içinde gelir. Çilek, mantar ve yumurta getiren Matalena Ricotto da dağlardan. Ayakkabı boyası, kol düğmeleri, safranlı Panella makarnası, Donna Evangelina’nın saçlarına sürdüğü “Şark Geceleri” adlı saç suyu, kolalı sert yakalar ve Marco Tuglio Zabaglione’nin düşük bıyıklarına kullandığı bıyık destekleri elbette ki, kentten gelir. Fakat beyazpeynir ve saz örgü sepetlerle lor peyniri getiren Bonifacio Patacca ile odun ve kömür getiren Scianella dağdan gelirler ve Don Benedetto’nun çevresindeki yaşam böyle hareketli bir pandomim olarak akıp gider.

Rahibin kız kardeşi: “Scianella, mala karşılık mal toplamak için yaptığı geziden geri döndü” diyor. “Bu kez mangal kömürünü ancak soğan ve fasulye karşılığı veriyor.”

Don Benedetto “Birkaç zamandan bu yana” diyor “yemeklerden sonra midem kaynıyor, şimdi karbonat da üç kat pahalandı. Gençler bekletecekler galiba, ne dersin?”

Karbonat da, tahtakurusu tozu ve güvenlik önlemli tıraş makinelerinin bıçakları gibi, kentten gelir. Kız kardeşi “Ne güzel güvenlik önlemi” diyor. “Bunlarla tıraş olurken usturudan beter kesiyorsun.” Don Benedetto “Marta” diye karşılık veriyor, “güvenlik dediğin şey her zaman bir parçacık göreceli bir şeydir. Hatta şu “genel güvenlik” deyimine de “genel tehlike” denilseydi pek iyi olurdu. Hem yüksek sesle konuşurken unutma ki, bu tıraş bıçakları ulusal tıraş bıçaklarıdır ve bunların açtığı yaralar kuşkusuz yurtseverlik yaralarıdır. Eğer yanılmıyorsam, artık çocukluktan çıkmış olan bizim eski öğrenciler şarabı yeğleyeceklerdir.”

Don Benedetto’nun beklediği konuklar, lise bitirme sınavlarını geçen yılın hemen sonunda vermiş ve şimdi otuz yaşında ya da daha yaşlı olan eski öğrenciler.

Marta, ayağa kalkıyor ve beklenmekte olan konuklar için hazırlanmış serinletici şeyleri alıp, domatesler ve adaçayları ile çevrili granit bahçe masasının üzerine, kesinlikle gelmelerini böylelikle sanki güvene alacakmış gibi koyuyor. Sonra yeniden sandalyesine oturup tezgâhın masurasına siyah yün dolduruyor ve “Biliyor musun?” diyor. “Buraya yeni bir kaymakam gönderdiler. Kuşkusuz yine bir yabancı. Afrika’daki yeni savaş nedeniyle bir sürü başka değişiklikler daha olacakmış!”

Don Benedetto: “Savaş dönemleri, iş edinme dönemleridir” karşılığını veriyor.

Nakiller ve değişiklikler hep kentten gelir; kaymakamlar, müfettişler, denetçiler, piskoposlar, hapishane müdürleri, lonca hatipleri ve ruhsal temrinler için cizvit rahipleri her zaman kentten gelir. Gazeteler, şarkılar, “Tripoli, bel suol d’amore”, “Valencia”, “Giovinezza”¹, gramofonlar, radyo, romanlar, manzara kartları da kentten gelir. Sen Fransuva tarikatından birader Antifona, sadaka torbasıyla büyücü kadın Cassarola, otları, dağ korukları ve nazara karşı yılan derileri ile, Pescasseroli filozofu da ruhun dört ihtilâfı kuramıyla² dağdan gelir; her yıl İsa’nın doğumundan dört pazar önceki pazarda gaydacılar, Sciatap’tan tuz almak için her salı, Magascia’dan tütün almak için her cumartesi, pazar yerine, dağdan gelirler.

Marta: “Clarice’nin şeker fabrikasından bir kurgucu ile nişanlandığını duydun mu?” diyor. “Savaş zamanlarında evlenmek, dikenler arasına tohum ekmeye benzer.”

Dokuma tezgâhının tarağına bir şey sıkışıyor ve Marta, düzeltmek için ayağa kalkıyor.

Don Benedetto, bir süre düşündükten sonra şunları söylüyor:

“Doğarken savaş dulu olmak becerisini de kendileriyle birlikte dünyaya getiren kız çocukları vardır. İnsan şair olabilir fakat savaş dulu ya da piskopos olmak için özel koşullara gereksinim vardır. Bu sözlerle Clarice’yi anlatmıyorum, onu daha çok kendi halinde buluyorum.” Marta: “İyi topraktı, iyi kenevir ekilirdi.” diyor..

Don Benedetto kuşkulanıyor: “Yoksa kurgucu fabrikayı bırakıp da kenevir mi ekmek düşüncesinde?”

Marta: “Aksine” diyor, “Clarice topraklarını satmak istiyor, kenevir işe yaramıyor, artık.”

Kenevir bir zamanlar kente giderdi, fakat şimdi gitmiyor, kentliler keneviri fazla kaba saba ve fazla sert buluyorlar.

Don Benedetto “Bir zamanlar” diyor, “gerçek de gönül rızası ile ya da istemeye istemeye, işe yarıyordu; az ya da fazla katlanılırdı; ama şimdi işe yaramıyor, artık. Monsenyör gerçeği fazla kaba ve fazla sert buluyor. Buna karşılık ikiyüzlülük pek uygun ve her zaman için modern, hem yalnızca ucuz olmakla kalmıyor, yararlı da oluyor!”

Marta’nın ayağa kalkması ve tezgâhın arkasındaki kumaşı saran merdaneyi döndürmesi gerekiyor. Hüzünlü bir sürü anıdan örülmüş bir zincir, kalbinin öyle derinliklerine yerleşmiş ki! Monsenyör, şu sözcükleri söylemişti: “Sayın küçük hanım, erkek kardeşiniz, en zengin, yani, bu yörenin en iyi ailelerinin çocuklarını gönderdikleri bir okulda ders veren bir öğretmen için katlanılmayacak kadar kaba ve sert.” Kabul etmeli ki, monsenyör, kaba ve sert bir adam değildi ve Don Benedetto’nun, mesleğini ilgilendiren her şeyde çekingen ve söz dinler bir adam olduğunu biliyordu. Bildiği için de onu sağlığının zayıflığını ileri sürerek işinden uzaklaştırmıştı.

İşte o zamandan bu yana, Don Benedetto, Rocca dei Marsi’nin yukarı bölümündeki evceğizinde kız kardeşi ile birlikte, klasiklere, şiire ve bitkilere, bu dünyayı süsleyen ve moda ile değişmeyen her şeye karşı beslediği sevgiyle baş başa yaşamaktadır. Klasikler, politikadan uzak duran ona, günün olaylarını anlamak için gerçi pek fazla yardım etmediler ama çevresindeki toplum yaşamının en son biçimlerine karşı bütün kalbiyle nefret duymasına yardımları dokundu. Sakin, iyi, alçakgönüllü, bir parçacık ürkek ve boş heyecanlara hiç de alışık olmayan Don Benedetto’nun iç dünyasının çevresindeki şeylere karşı gösterdiği ilgi, bir iki Yunan ve Latin yazarına duyduğu temiz bir sevgi ve ülkesinin yüzyıllık toprağıyla bu topraklarda oturan ve işleyen zavallı Cafoni’lere karşı beslediği bir taşralı bağlılığıdır; onun bu köylü çekingenliği altında ise, mesleği için fazlaca soğukkanlı bir ruhsal serbestlik ve büyük bir kalp temizliği gizlidir. Onun bu iyi kalpliliği o kadar büyüktür ki, bu hiçbir şeye bağlı olmayışını açma cesaretini henüz gösterdiği komşu köyün birkaç ruhanisine bile ulaşamaz. Böyle olduğu içindir ki, o, kendini bahçesine ve kitaplarına vermekle yetinmiştir, hatta akrabaları bile ondan uzaklaşmışlardır. Bu akrabalar, bolluk zamanlarını görmüş, fakat deprem ve büyük savaş yüzünden yoksul düşüp mahvolmuş toprak ve mülk sahibi eski insanlardır. Ailesi, bu kadar kaba ve sert olması yüzünden resmi makamların korumasına erişemediği için –hem de böyle bir zamanda, yardım ve öneri olmadan hiçbir ciddi işin gerçekten yararsız kaldığı böyle bir zamanda– ona karşı ciddi olarak kin duyuyordu. İşte Don Benedetto böylece, yaşını başını almış kız kardeşinden başka tüm yakınlarını yitirince, yeniden yaşamlarının bütün karışık ve çelişkili gidişini bir baba ilgisiyle izlediği ve önceden öğrencileri olan bazı gençlere karşı bir eğilim duydu.

İşte bunlardan birkaçını, Marta, bugün buraya Rocca’ya, hocalarının evine gelip, yaşamının yetmiş beşinci yılını kutlamaya içtenlikle çağırmıştı. Marta, onlardan adresini bilmediklerini de çağrıdan haberdar etmelerini rica etmişti ve şu anda, granitten bahçe masasının üzerinde duran soğukluklar ve bir sürü öteki şeyler sıraya dizilmiş, bardaklar yetecek mi diye, adamakıllı kaygı duymaktaydı. Tezgâhın başında çalışırken, bir oraya bir buraya koşan mekiğin hareketleri arasından doğru aşağılara, çağrılıların gelmesi gereken caddeye ve patikaya, bir şeyler arar gibi bakıyordu. Sağda, kentten gelen demiryolu ve anayol, solda dağlardan inen taşra yolu vardı. Öne doğru sıra sıra kavak ağaçları ve kanallarla çizilmiş Fucino sulama tesisleri göze çarpıyor; buranın sağında ve solunda, kent ve dağ, mühendisler ve Cafoniler birbirleriyle buluşurlar.

Don Benedetto: “Gençlerin bu kadar fazla bekletmeleri” diyor, “yalnızca trenlerle posta otomobillerinin gidecekleri yere tarifede yazılı saatte varmamalarından ileri geliyor. Bizim buralara yabancı gezginler gelmez, böyle olduğu için de tarifenin bir değeri olmaz. Öyle ya, basit İtalyanlar için böyle şeyleri kim düşünür?..”

Rocca dei Marsi’den doğru yol yavaş yavaş, bir zamanlar Fucino Gölü’nün bulunduğu geniş çukura iner; şimdi buraları, Prens Torlonia adında birisinin malıdır. Buğday ve şekerkamışı tarlalarının yeşerdiği buraların çevresinde yassı, sivriliklerini yitirmiş, bir sürü tepe vardır. Hemen her tepenin üzerinde, bir köycük, dumandan kapkara olmuş ve bir sürü kuleciklerle bezenmiş birkaç kulübeden oluşmuş küçük bir köy göze çarpar; evler bazı bir yığın halinde bir adada toplanmışlar, bazı da, kocaman bir duvar boyunca yan yana sıralanmışlardır ya da aynen mağaralar gibi, yamacın böğrüne kazılmışlardır. Eski adları ve eski öyküleri olan bu köycüklerin büyük bir bölümü, son depremden harap olmuş ve yeniden biraz yapılmış bulunuyor. Tepeciklerden oluşmuş bu çelengin arkasında, vahşi ırmaklar ve çakmaktaşı kayalarıyla sarp dağlar yükselir, demiryolunun geldiği yan yer yer yanmış iskeletlere benzer, çıplak ve çoraktır; Pescasseroli yanı ise yeşil ve ormanlıktır.

Güneşin battığı şu saatte Fucino’dan Rocca’ya doğru yükselen bu karmakarışık gürültü, köyceğizin ıssız ve yalnız halini büsbütün artırır. Evlerin karanlık giriş yerlerinde karalar giyinmiş kadınlar göze çarpar; kirli ve zamanın etkisiyle yaşlanmış bir halleri vardır. Bakır güğümlerini başları üzerinde taşıyan ve örtülerini çenelerinin altından bağlamış başka kadınlar da, ağır ağır yürüyerek çeşmeden dönmektedirler. Meydanlıkta siyah giysili bir köylü kadın, sarılar giymiş inatçı bir küçük kızı peşi sıra sürükler ve kiliseye girip kaybolur. İhtiyar bir Cafoni, binmiş olduğu eşeği tekmeleye tekmeleye geçer. Sonra, sokaklar yeniden boşalır ve Rocca yeniden yangınla harap olmuş boş bir köy görünümünü alır. Bu arada, anayoldaki gidiş geliş artmıştır. İçi asker dolu otomobiller, kısa aralarla geçerler.

Marta: “Afrika’da hazırlanmakta olan savaşa karşı, kutsal peder ne için açık bir şey söylemiyor, anlayamıyorum” diyor. Bu sabahki ayinden sonra, oğlu askere çağrılmış olan fırıncı kadın, papanın savaş üzerine düşüncesini öğrenmek için, beni yoldan alıkoydu.”

Don Benedetto: “Kutsal peder” yanıtını veriyor, “ağızda lokma varken konuşmanın sağlığa zararlı olduğunu bilir.”

Birdenbire ayağa kalkıyor; çünkü, taşra yolundan doğru gelen sesler ve bağırışlar duymuştur. Fakat, dar caddeden havalanan ve yakın bağ ve bahçelerin üzerine doğru yayılan upuzun bir bulut katmanından başka bir şey seçmeye olanak yok. Bulutun içinde, küçük bir akıntıyı anımsatan bir şey, bir koyun sürüsü, yavaş yavaş ilerliyor. Sürünün arkasında bilinen yükü ile yani saman yığını, süt kapları ve peynir kalıplarıyla bir eşek, eşeğin arkasında da, iri ve beyaz tüylü köpeklerin ortasında yürüyen bir çoban var. Daha arkada açık bir otomobile binmiş olan ve çobana: “Yol ver, sol yandan yol ver!” diye gırtlaklarını paralarcasına bağıran iki genç adam göze çarpıyor. Çoban yanıt verecek yerde, anlamlı el hareketleri yapıyor ve hiçbir şeyi duymadığını, çünkü, hem sağır, hem dilsiz olduğunu ve rahat bırakmalarını anlatmak istiyor. Fakat bir otomobilin koyun sürüsünün peşi sıra sürgit gidemiyeceğini sonunda bir dilsiz ve sağırın da anlaması gerekir. Böyle olduğu içindir ki, delikanlılar gittikçe daha şiddetle bağırıp çağırıyorlar; eğer çobanın yanı sıra, boyunlarında kurtlara karşı korunma tasmalı ve korkunç görünümlü, dik kulaklı, gözleri kanlı kanlı üç iri köpek sessiz sedasız yürümese, bu bağırıp çağırmalar yerine el hareketleriyle dertlerini anlatmaya çalışacaklar. Otomobildeki gençlerden birinin üzerinde milis üniforması var. Direksiyonun yanında ayakta durmuş, sağır çobana durmadan gözdağı veriyor, bağırıp çağırarak ya da el hareketleri yaparak; otomobile yol vermesini, koyunları sağ yana almasını istiyor. Köpeklerinin ortasında yürüyen çoban da, sakin el hareketleriyle yanıt veriyor ve gerçekten bir şey anlamadığını, rahat bırakmalarını anlatmak istiyor. Bu oyun, epeyce sürüyor. Bu sırada, sürüye karşıcı gelmiş olan Don Benedetto, toz bulutları arasında, çobanı ve otomobildeki iki eski öğrencisini selamlıyor.

“Hoş geldiniz, hoş geldiniz!” diye sesleniyor ve çobandan yana dönerek, tanıtıyormuş gibi güler yüzlülükle “İyi dostumdurlar” diye ekliyor, “ziyaretime geliyorlar.”

Çobanın birdenbire dili çözülüyor ve otomobildekilere, sakin sakin sesleniyor:

“Don Benedetto’ya gitmek istediğinizi bana ne diye söylemediniz?”

Sonra köpeklere bir şey söylüyor ve sürü kaşla göz arasında yolun sağına geçip otomobilin rahat rahat geçmesine yetecek kadar yol açıyor.

Don Benedetto, aynı biçimde yola inmiş olan kız kardeşine tanıtır gibi bir hareket yaparak: “Şu gördüğün...” diyor. “Evet şu gördüğün üniformalı delikanlıyı kömürcü falan sanma, benim sevgili Concettino Ragu’mdan başkası değildir; şu öteki de, manastırdan kaçmış bir keşişe benzeyeni de, hekimdir. Dr. Nunzino Sacca’nın ta kendisidir ve aslında her ikisi de iyi yürekli delikanlılardır.”

Fakat iyi yürekli delikanlılar, az önceki sahte sağır ve dilsiz yüzünden düştükleri hayretten hâlâ kurtulamamışlardır. Concettino “Bu rezilin adı ne?” diye soruyor.

Rahip: “Hafiyelik nedir bilmeden yetmiş beş yaşıma geldim.” yanıtını veriyor. “Bundan sonra da bu işlere başlamaksa çok geç!” Ve öğrencilerinin koluna girip tatlı tatlı iterek, yukarıya, bahçeye doğru götürüyor. Çoban, haklı olduğunu sanmış olacak ki, aşağıdan sesleniyor:

“Don Benedetto’ya gitmek istediğinizi bana ne diye söylemediniz?”

Marta, ilgilerini başka yana çekmek için: “Şöyle oturun da dinlenin!” diyor. Sonra, tezgâhın başına geçip işine sabırlı ve sakin yine başlıyor ve: “Ötekiler de herhalde daha çok bekletmezler” diye ekliyor.

Fakat Concettino Ragu, sahte dilsiz ve sağır için duyduğunu hâlâ gizlemiyor, o kadar ki, kızamıyor bile.

Belki de böyle bir açıklama yapmayı yeğleyecek Don Benedetto “Aziz dostum” diyor, “hiç şaşmamalısın, ancak, benim gibi siyasetle çok az ilgilenen birisinin, sırtındaki bu üniformanın, Cafoniler ve koyun çobanları gibi yoksul halk için ne gibi bir anlam taşıdığını sana açıklaması, sanırım hiç gerekli değil. Issız bir yolda bir milis subayına rastladıkları zaman sağır ve dilsiz rolü oynamaya kalkışmaları her halde en az yakınabileceğin noktadır. Bu sahte sağırların kulaklarının açılacağı ve bu sahte dilsizlerin dillerinin çözüleceği gün, herhalde çok eşsiz bir gün olacaktır ve ben senin böyle bir şeyi görmeni dilemem.”

Concettino, Don Benedetto’dan daha başka bir yanıt beklenmeyeceğini söylemek ve buraya kendisini de beraber getirmiş olduğu için sitem etmek ister gibi, Dr. Sacca’ya bir bakıyor; fakat hekim, durumu kurtarmaya çalışıyor:

“Sevgili profesörümüz, buraya, evinize gelişimizin nedeni yalnız olmadığınızı, terk edilmediğinizi size söylemek ve bütün öğrencilerinizin...”

Don Benedetto: “Dues lmihi haec otia fecit” yanıtını veriyor; sesinde, nazik bir kalbin yansıması var. “Ziyaretiniz benim için gerçekten pek sevindirici oldu ve bir sürü acı şeyi unutturdu. Haydi, oturun da dinlenin! Ama buraya, yere oturmayın, bu gördükleriniz ot değil; şunlar kekik, bunlar da maydanoz, şu ötekiler ise, siz de bilirsiniz ya nane... Sözün kısası hep güzel ve hoş şeyler.”

Üç erkek, sevimli bir zeytin ağacının altındaki granit masaya oturuyorlar. İhtiyar rahip, iki delikanlının arasında oturmaktadır. Bahçenin sessizliğinde uzunca bir süre, Marta’nın dokuma tezgâhının, kolun, mekiğin uyumu sırayla duyuluyor.

İhtiyar “Luigi Candeliro ne oldu?” diye soruyor. “Onunla ilgili hiçbir haber alamadım.”

Nunzio Sacco “İki yıl önce Libya’da tifüsten öldü” yanıtını veriyor. “Ben, bir erkek kardeşimi yitirmiş gibi oldum. Mühendislik öğrenimini bitirdikten sonra, önce bir süre, kendi adına çalıştı, fakat sonra, tam üç yıl işsiz kaldı. Sonunda Libya’da bir mühendislik işi buldu. Varlığını koruyabilmek için her yere, hatta cehenneme bile gitmeye razıydı. Yeğenlerimden birisiyle evlenmek üzere vapura binip yurda dönmesine iki hafta kala öldü. Oğullarının öğrenimini bitirmesi için her şeye katlanmış olan ana baba şu anda her türlü yardımdan yoksun bulunuyor.”

İhtiyar, bir süre sustuktan sonra, yine soruyor:

“Battista Lo Potto ne yapıyor?

Concettino “Scoponne³ oynuyor,” yanıtını veriyor, “bilimsel yöntemle oynadığı için yenilmesine olanak yok.”

“Peki, gündüzleri ne yapıyor?”

“Öğleden önceki saatlerde uyuyor; anasının öğle yemeğini getirdiğini duymadan yataktan kalkmıyor, sonra da evden çıkıyor ve Scoponne oynamaya gidiyor, eve yeniden, anasının akşam yemeğini hazırladığını anımsayınca dönüyor. Akşam yemeğinden sonra, Scoponne’sini oynamak üzere, evden yine çıkıyor.”

İhtiyar rahip “Peki?” diye soruyor. “Bu programını hiç değiştirmez mi?”

“Değiştiriyor, pazarları.”

“O halde pazarları çalışıyor demek.”

“Hayır, pazarları da bilardo oynamaya gider.”

İhtiyar, başını iki yana sallıyor ve hiçbir şey söylemiyor. Bir süre sonra ise şunu soruyor:

“Ya Antonio Speranza?”

Sacca: “Belki siz de biliyorsunuzdur”, yanıtını veriyor. “Liseyi bitirdikten sonra öğrenimini sürdürmedi. Şimdiye kadar, babasından kalan küçük bakkal dükkânı ile geçindi. Tam on yıl, tahvillerle, çöküntü günlerinin bin bir güçlüğüyle, bozulmuş sardalyalar, acımış zeytinyağları ve küflenmiş hamurlu maddeler yüzünden gelen cezalarla uğraştı, durdu. Sonunda sabrı tükendi ve kendine göre, işin içinden sıyrılmak istedi; bir sürü borca girdi ve hemen arkasından iflasını bildirdi. Bu yüzden de şimdi akşamları dışarıya çıkamıyor, çünkü derisini yüzmek isteyen alacaklılar her yerde onu arıyorlar. Ama o, Carabiner’den daha çok korkuyor.”

“Ya Carlo Cainoe ne oldu?”

Sacca: “Gizli sıtmadan öldü ve arkada bir dul kadınla iki çocuk bıraktı” yanıtını veriyor.

“Hiç olmazsa kadının bir geçim olanağı var mı?”

Concettino “Hayır” diyor, “fakat güzel kadın.”

İhtiyar rahip susuyor: Marta’nın dokuma tezgâhı da susmuştur. Fucino üzerinde, grubun ilk gölgeleri toplanmaktadır. Don Benedetto, sorularına yine başlıyor.

“Verdone’nin ne yaptığını söylesene! Uzun zamandan beri onunla ilgili hiçbir şey duymadım.”

Concettino “Colle vergi dairesinde yazıcılık yapıyor” diye bilgi veriyor. “Önce siyaset yoluyla yaşamda başarı sağlamayı denedi. Liseden çıkar çıkmaz uzun bir süre sosyalistlerle dolaştı, 1924’te, kuşkusuz, ‘aventian’lardandı, hattâ bir loncaya girdi, sonunda bizlere sokulmaya çalıştı ve 1927 yılında bunu başardı ama pek yarar görmedi. Dalavereler çevirdi, işleri kendisinden daha iyi gitmiş yüksek makamlara raporlar sunup ihbarlarda bulundu, fakat vergi dairesinin gişesi arkasında oturmaktan hâlâ kurtulamadı. Öfkesinden ve hırsından, adı gibi yemyeşil oldu.”

Sacca: “Babasının durumu iyi değil miydi?” diyor. “Ona yardım edemez mi?”

“Baba öldü ve nesi varsa, dokuz çocuk arasında paylaşıldı, çocuklardan altısı, hem de hepsi birbirinden çirkin olmak üzere, kız çocuğu; onlardan, altı maymunlar diye söz ediliyor.”

Sacca, Concettino’ya: “Pietro Spinacci daha hâlâ yargıçlık mı yapıyor?” diye soruyor.

Don Benedetto da: “Avukatlığı bıraktı mıydı?” diye soruyor.

Concettino: “Avukat diploması var” diyor. “Fakat avukatlıkta iş yapamayınca, geliri pek fazla bulunmayan Orta dei Marsi’nin yargıçlığına atanmayı başardı. Bundan dolayı, yani yargıç olduğu için de, avukatlık yapıp müşteri bulamıyor. Yönetimde bir başarısızlığı görülüp kapı dışarı edilince yüzüstü kalacak.”

Don Benedetto: “Peki, Di Pretoro şimdi ne ile ilgileniyor?” diye soruyor.

Sacca: “Onunla ilgili tek bildiğim” diyor, “üniversitede iki sömestr okuduktan sonra demiryollarına girmiş olduğudur. Sanırım, daha hâlâ Roma İstasyonu’nda memur.”

Concettino: “Bir iki yıl önce demiryollarından atıldı” diye açıklıyor, “Di Pretoro Latincede en başarılı öğrenciydi. Fakat bence akılsızın, hatta yarı sosyalistin biriydi, her zaman. Köyündeyken, dikiş makinesinden başka bir malı olmayan bir terzi kadınla ilişkideydi. Terzi kadın, kocasına her yıl bir çocuk armağan etmekte kusur etmedi. Böylece dört yılda, önceden olan çocuğun da eklenmesiyle beş çocuk oldu. Bu arada, sosyalist düşünceler taşıdığı için demiryollarındaki görevinden atıldı. Devlet demiryollarından çıkarılmış olan birisinin, devletin hiçbir kurumunda başka bir iş bulmasına olanak yoktur. Özel kurumlar da, iş bulma bürolarınca gönderilenlere iş vermek zorundadırlar. Siyasal düşünceleri bakımından kuşkulu kişileri de hemen kapı dışarı ederler. Her mesleğin kendine göre bir şerefi vardır. İnsan, on yıl öğrenimden sonra marangoz olmaz ya! Fakat terzi kadın sürekli gebe kaldığı ya da en son doğanı emzirmekle ilgilendiği için işine ayıracak zaman bulamıyor. Böyle olunca da evde çoğunlukla ekmek bulunmuyor. O zaman, Di Pretoro’ya meyhaneye koşup sarhoş oluncaya kadar içmekten ve yine eve dönüp karısıyla çocuklarını, konu komşu gelip ortalığı yatıştırıncaya kadar dövmekten başka yapacak bir şey kalmıyor. Bu hali gören halk, papaz okulundan yetişenlerin sonu böyle oluyor, diyor!”

Don Benedetto, güçlükle yerinden doğruluyor. İncecik mavi damarlı kuru yüzünde, derin bir hüzün okunuyor. Bahçede, tek bir söz söylemeden, bir aşağı bir yukarı dolaştıktan sonra eve giriyor. Marta da, dokuma işini bırakmış; tezgâh bomboş duruyor. Fakat o hâlâ, yerinden kımıldamıyor, sırtı ağrıdığı zamanlar yaptığı gibi, tezgâhın üzerine eğilmiştir. Sonra, henüz tezgâhta duran yeni bitmiş işi okşuyor ve zeytin ağacının altında sessiz sedasız kalmış olan delikanlılara, usulca: “Bu örtüyü...” diyor, “Don Benedetto’ya doğum günü armağanı olarak vereceğim.”

Marta, yalnızca: “Don Benedetto” diyor, ancak bunu saygı ve çekingenlikle söylüyor.

Nunzio Sacca: “Sayın bayan” yanıtını veriyor. “Siz ağabeyinize her gün bir armağan veriyorsunuz; siz ona ezelden beri yaşamınızı adamışsınız.”

Marta, kulaklarına kadar kızarıyor ve başını iki yana sallıyor. Ağır ağır yürüyerek delikanlıların yanına gidiyor ve zarif zeytin ağacının altına, ikisinin arasına oturuyor. Sonra yumuşak bir sesle ve uzun uzun ara vererek şunları söylüyor:

“Hepimizin de yaşamı bir armağan, tuhaf ve garip bir armağan. Kıskanç ve cimri olursak yoksul ve mahzun düşeriz, başkaları adına özveriden çekinmezsek zenginleşir ve güzelleşiriz. Ama ben bunu kendim için söylemiyorum; çünkü Don Benedetto’nun yanında bulunmak ve yaşamak mutluluğuna erişmiş bir insan, verdiğinden bin kez daha fazlasına ulaşır.”

Concettino: “Her şeyleri başkalarına armağan edip de bomboş ve on parasız kalınca yaşamın bütün armağanlarından da vazgeçilmez mi?” diyor.

Marta: “Yaşamın bizlere verdiği armağanlar gerçekten çok değerli ve değeri ölçülmez şeylerdir. Bunların tadını çıkarmak isteyen ve bunun için zorluklara katlanıp sabahtan akşama kadar tasalanan insanın ise gerçekte bir şeyin tadını çıkardığı yoktur, tersine bunları çok çabuk harcayıp külünü savurur. Bu armağanlar ne gariptirler. Aksine, onları unutup da kendini birisine ya da bir şeye bütün benliği ile veren kimse, verdiğinin bin kez fazlasını geri alır ve yaşamının sonuna geldiği zaman bile, yaşamın ona vermiş olduğu armağanlar, tıpkı iri mayıs gülleri gibi, hâlâ açmayı sürdürürler.”

Nunzio Sacca: “Lisenin sıraları üzerinde oturan bizlere de” diyor, “Don Benedetto böyle söylerdi. Ama öğrettiklerinin bize ne yararı dokundu? Bunların, Battista Lo Potto’ya, Lingi Candelero’ya, Antonio Speranza’ya, Di Pretoro’ya, Carlo Caione’ye ve ötekilere ne yararı oldu?”

Don Benedetto, evin eşiğinde yeniden görünüyor. Elinde, bir yığın sararmış kâğıt vardır.

Kız kardeşinin iki yanında oturan iki eski öğrencisine. “Sizleri ne ile karşılaştırayım?” diye soruyor. “Evet şanssız kuşağınızı neyle karşılaştırayım? Sizleri belki de, genel alanlarda oturup arkadaşlarına: Biz flüt çaldık ama siz dans etmediniz ve biz yas şarkıları söyledik ama siz ağlamadınız, diye seslenen çocuklara benzetmek olanaklı. Her şey, sizlere söz verilenden başka bir gelişme gösterdi.”

İhtiyar rahibin, batmakta olan günün aydınlığı vurmuş olan gözleri, yüzüne soylu ve mutlu bir ışık veriyor: ses uzun süredir aradığı bir açıklama biçimini bulamadığı için böyle bir şeyin varlığından artık kuşkulanmaya başlayan bir insanın sesi gibi ciddi, çelişkili ve kederlidir. “Bakın!” diyor. “Beş yıl önce birbirimizden ayrılırken çektirdiğimiz fotoğraf. Bunlar da, sizlere son vermiş olduğum İtalyanca yazı ödevi. Konu şuydu: İlerde ne olmak istersiniz ve yaşamınıza nasıl bir anlam vermek istersiniz, açıkça ve düşündüğünüz gibi cevap verin! Caione’nin, Di Pretoro’nun, Speranza’nın, Lo Potto’nun, yaşamlarını sizden dinlemiş oldum, ötekilerin ve sizlerin yazmış olduğu şeyleri az önce yine okudum. Sizlere alçakgönüllülükle ve bir parça da şaşkınlıkla itiraf edirim ki, hiçbir şeyi anlamamaya, hatta, her şeyin ilk nedenini araştırmanın zahmete değip değmeyeceğinden kuşkulanmaya başlıyorum. Belki de gerçek, geçen yüzyılda yaşamış ve gençlik çağını sizler gibi din okullarında geçirmiş bir Fransızın dediği gibi, hüzün vericidir. Dostlarım, olayların ilk nedeni de hüzün vericidir, belki!”

Don Benedetto’nun sesi bir parça daha hafiflemiştir ve konuşması, içinde oluşan bir denetime kulak veriyormuş gibi bir kuşkuyu açığa vuruyor. Bilmediği şeyler arasında dolaşan ve kendinden fazla çevresindeki eşyaya zarar vermekten korkan bir miyoba benzeyen bir hali var. Don Benedetto, elindeki sararmış kâğıtlardan birkaçını açıyor ve şunları söylüyor:

“Bu gibi ödevlerde birçok yeri elbette ki, göz önünde bulundurmamalı. Pascolis, D’annunzio ve Sem Belli biçeminde yazılmış bir sürü edebiyat gevezelikleriyle doludurlar. Bu ödevlerde, papazlarca yönetilen bir okulun aşırılarına yakışacak garip görüşler bulunur. Bunlara, bulunduğunuz yaşın düşlerini, o sırada yeni imzalanmış antlaşmanın yankılarını da eklemeli. Ama, bütün bu edebiyat gevezeliklerinin, süslü sözcükleri taklitlerin, günlük izlenimlerin içinde yine de, tersi bugün de daha hâlâ duyulan kesin bir şey, sizlerin ve kuşağınızın özelliğini oluşturan ve bana vermiş olduğunuz yazılardaki görüşlere uygun düşen bir yan vardı. Ama işte bu bir parçacık şey, bu yan, sonradan toplum yaşamına atılınca daha fazla gelişmedi, tatmin olunmadı, aksine oyalandı, baskı altına konuldu ve dizginlendi, zedelendi, zehirlendi, tuzla buz edildi. Henüz otuz iki ile otuz dört yaş arasında bulunduğunuz halde, daha şimdiden, ihtiyar erkeklerde görülen neşesiz bir haliniz var. Kendi iflasını görecek kadar aklı başında olanlar demek istiyorum, elbette.”

Concettino: “Sayın Don Benedetto” diye söze karışıyor. “Yaşam ve okul başka başka şeylerdir. Okuldayken düş kurulur, fakat yaşamda yoksulluk vardır. Yaşamda, kendimizden daha yaşlı, daha eski olan bir gerçekle karşılaşır ve ona uymak zorunda kalırız. İnsan, olmaya can attığı gibi olamaz.”

Nunzio Sacca: “Yeni âdetlere ve üniformalara uyma işi bitince” diyor, “kendi kendimizi ve halkı, bir devrim olduğuna inandırmaya kalkışırız.”

Concettino, gülerek: “Sen iyi bir dost, fakat berbat bir cocuksun” diyor ve konuşmanın böyle kötü bir tartışmaya dökülmesini önlemek için ayağa kalkarak bahçede bir aşağı bir yukarı dolaşmaya başlıyor. Don Benedetto, selvinin gövdesine yaslanmakta ve susmaktadır.

Nunzio Sacca, yine eskisi gibi Marta’nın yanında oturmakta ve konuşmayı daha az dikenli bir yola götürmeye çalışmaktadır. Don Benedetto’ya dönerek: “Sizinle yapmış olduğumuz son okuma dersi...” diyor, “Yunan trajedisi üzerineydi. Ne unutulmaz bir açıklayışınız vardı.”

Don Benedetto: “Kesin olan şu ki...” diye sözü kesiyor. “Ne Yunan trajedisinin, ne de benim yorumumun, yazmak zorunda kaldığınız karanlık trajediyi anlayıp kavramanıza hiçbir yardımı olmadı; olamazdı da. Bulunduğumuz modern zamanlar insanın artık eski trajedilerde değil, ancak oyunlarda canlandırılacağına ilişkin ahmakça tezi, gazete eleştirmenlerine bırakmak daha iyi olur. Eski Yunanlıların alınyazısına, Anarke’ye ve Nemesise bağlı olmadığımıza hiç kuşku yok, fakat acaba sizleri olmak istediğiniz gibi olmaktan alıkoyan hangi yeni alınyazısı? Kuşağınızı şu son on beş yıl içinde Fiume’nin alınmasından fabrikaların işgaline, sosyalist düzeninde 1919’daki faşist temizliğine kadar hallaç pamuğu gibi atmış ve siz Katolikleri önce milliyetçi, sonra loncacı ve şimdi de, eğer gördüğüm birçok belirtiler beni aldatmıyorsa, yeniden sosyalist yapmış olan o kara ve korkunç güç nedir? Eskinin yerini almış olan ve yaşamımızla, bir sarhoşun zar oynayışı gibi oynayan bu yeni ve kalpsiz ifrit, bu vahşi kimdir?”

Marta, yerinden doğruluyor ve şişelerle bir düzine bardağın durduğu masaya yaklaşarak: “Ne dersiniz?” diye soruyor. “Acaba başka gelenler de olur mu, daha?”

Concettino: “Gelmek istedikleri kesindi” yanıtını veriyor. “Ama sonradan, trene ya da posta otomobiline binmeyi unutmuş olacaklar.”

Marta, fazla bardakları mutfağa taşımaya koyuluyor.

Don Benedetto: “Bir tane fazla kalsın” diyor. “Don Piccirilli için!”

Kız kardeşi: “Ama onu çağırmadın ki!” karşılığını veriyor. “Onu bile bile çağırmadın.”

Don Benedetto: “O da böyle olduğu için gelecektir ya.” Sonra, iki gence dönüyor: “Sizin sınıftan olup da rahipliği kendine iş edinen tek kişi bulunan Piccirilli’yi kuşkusuz anımsarsınız. Küçük toprak sahibi olan ailesi, öğrenimini sürdürmesini sağladığı için o da Salasian’lara gitti, ilahiyat okudu ve tarikata girdi. Fakat takdis henüz yapılmıştı ki Salasian’ları bıraktı ve kendi topluluğuna döndü. Salasian’lara karşı yaptığı bu davranış dürüst değildi. Şimdi ise, yöredeki bir topluluğun rahibidir, ama bu halinden hoşnut değildir ve papaz okulunda profesör ve kanonikus olmak ister. Kendini piskoposa tümüyle vermiş olmak için, gizliden gizliye ona ulaklık yapar, piskoposa iletilecek bir şeyler konuşulacağını sandığı her yerde kesinlikle görülür. Böyle olunca da, ziyaretini sık sık kabul şerefinden beni yoksun bırakmadığını tahmin edebilirsiniz.”

Fakat bu arada, bahçe kararmıştır ve Marta, akşam loşluğunda, bardakları doldurmakta güçlük çekmektedir.

Rahibin kız kardeşi: “Oturun da için!” diyor.

Don Benedetto: “Kız kardeşim sizlere demirhindi sunmayı çok istedi ama, yazık ki, bunu geç akıl etti” diyor.

Concettino: “Ancak bir ananın düşüneceği kadar eşsiz bir düşünce” karşılığını veriyor. “Yoksa Sinyorina, bir iç temizliğine gereksinimimiz olduğu düşüncesinde mi?”

Bu sırada, dağlardan doğru serin bir rüzgâr esiyor ve Don Benedetto’yu öksürtüyordu.

Marta: “İçeriye girelim” diyor.

İki genç adam, şişelerin ve bardakların eve taşınmasında ona yardım ediyorlar. Hepsi de, zemin katının mutfak, yağmurlu günlerde çalışma odası ve köylerde âdet olduğu üzere konuk odası diye kullanılan büyük ve tek odasında toplanıyorlar. Kapının üstündeki çivide, yük kaldırma işinde kullanılan bir bocurgat sallanıyor. Mekik de, kapı pervazına dayalı. Kitap rafı üzerine, çiçek motifli kaba toprak kaplar sıralanmış. Yemek kaplarının her iki yanında, kulplu tencereler ve bakır kazanlar var. Ocağın iyice geniş olan üst bölümünde, kırmızı biber dizileri, sarmısak ve soğan demetlerinin kahverengi görünümü. Ocağın pervazında, eski ve tozlu kitaplar var. Bir köşede –herhalde Marta’nın köşesi olacak– içerisinde, kâğıttan zambaklar arasında, boyalı ve alçıdan son derece zarif bir Madonna heykelciği bulunan, üzeri tentene kâğıdı kaplı küçük bir cumba. Havada, sirkeye konulmuş meyve ve bayat bisküvi kokusu var. Marta: “Oturun da için!” diyor.

Kapı vuruluyor ve içeriye Don Piccirilli giriyor. Ocağa yaslanmış Don Benedetto, yeni konuğu karşılıyor. Don Piccirilli, ona yaklaşıp kucaklıyor ve bir sürü iyi dilek iletip sonra onu alıp masaya, ötekilerin yanına çağırıyor ve:

“Otur da iç! Senin için de bir bardak bulunur” diyor.

Don Piccirilli, yusyuvarlak, iyi beslenmiş ve sürekli neşeli bir insan. Piskoposun gazetesi için bir makale yazmak zorunluğu yüzünden geç kalmış olduğunu söylüyor.

Don Benedetto: “Savaş ve işsizlik üzerine bir makale mi yazdın?” diye soruyor.

Don Piccirilli, bir garip olarak: “Bunlar siyasal sorunlar” yanıtını veriyor. “Piskoposun gazetesinde yalnız ruhsal sorunlar gözden geçirilir. Düşünceme göre tümüyle ruhsal yönden ele almak koşuluyla, çağımızın en büyük derdi, giysi modasıdır. Sen böyle düşünmüyor musun?”

Don Benedetto, her sözcüğün üzerinde durarak ve karşısındakinin gözünün ta içine bakarak: “Çağımızın en büyük derdi, bir insanla öteki insan arasında dürüst ilişkilerin bulunmaması, bir insan ile öteki insan arasında güven eksikliği, gerek genel gerekse özel yaşamımızı zehirleyen Juda ruhunun var oluşudur” yanıtını veriyor.

Don Piccirilli, sözü başka bir konuya döküyor ve:

“Benim bölgemde son yıllarda Tanrının lütuf ve inayeti ile büyük ruhsal gelişmeler kaydolundu. Günah çıkarma oranı yüzde kırk arttı, kiliseye kurban ve bağışlarda da yüzde otuz bir artış var” diyor.

Dr. Sacca, birdenbire güçlü bir öksürüğe tutuluyor. Marta ise, ağabeyini lisedeki öğrencileri arasında gösteren 1920 anısı fotoğrafı onun elinden alıyor ve ocağın pervazına, ışıklı bir yere götürüyor. Dr. Sacca, Concettino ve Don Piccirilli, resmi inceden inceye süzüyorlar; her biri, önce kendisini, sonra da, gözden kaybolan ve çoktan beri aralarında bir ilişki kalmamış bulunan dostları arıyor. Dünün anıları canlanıyor, sert yaşam koşullarının belirlediği bugüne ilişkin anılar bunlara ekleniyor. Fotoğrafta, Concettino Ragu en önde, ayak ayak üstüne atmış olarak görülüyor; saçları kısa kesilmiş, küçük yüzlü bir insan, karanlık ve kederli yüzünde bir kedi ifadesi var; gözlerinin anlamı hiç değişmemiş, fakat saçlarının biçimi, çenesindeki bir tutam sakal, ona, on beş yıl önce kimsenin aklına getiremeyeceği bir hal, taşralı gedikli çavuş görünümü vermiş. Nunzio Sacca’nın fizyonomisi, saçlarının dökülmesi yüzünden şakak bölümleri bir parça genişlemiş olan alnı dışında, daha az değişmiş; fotoğrafta, Don Benedetto’nun arkasında, merdivende oturuyor, darca omuzlarının arasında ipince, zayıf bir boyun, çukura batmış gözleri ve bugün bile kaybolmamış olan çekingen, hülyalı bir hali var.

Concettino, öğretmenine birdenbire şunu soruyor:

“En çok hangi öğrencinizi severdiniz?”

İhtiyar: “En çok sevdiğim öğrenciler mi? Okul kitaplarında bulacakları ile yetinmeyenleri, bir türlü doymak bilmeyenleri!” yanıtını veriyor.

Üç eski öğrenci de meraklı meraklı: “Ad söyleyin! Ad söyleyin!” diyorlar.

Don Benedetto, gülümsüyor, sonra şöyle diyor:

“Pietro Spina şimdi nerelerde? Ne durumda?”

Pietro Spina, fotoğrafta, Don Benedetto’nun sağında oturuyor, öğretmen onun omuzuna elini koymuş; Spina’nın karmakarışık bir kafası var, bakışları öfkeli ve kravatı yana kaymış.

Kimsenin bir yanıt vermediğini gören Don Benedetto, yeniden soruyor.

“Pietro Spina ne âlemde? Şimdi acaba nerede, hangi yanda?”

Üç eski öğrenci, çekingen çekingen bakışıyorlar. Marta’nın sinirleri, bütün ikindi üzeri hep gergindi ve hoş olmayan bir olay olmasın diye hep kulak kabartmıştı, ama şimdi, artık hiçbir şey yarar sağlamayacak gibilerden, yorgun ve bitkin bir tavrı var. Don Benedetto doğrudan doğruya Concettino’ya dönerek, sabırsız ve tasalı: “Pietro Spina senin en iyi dostundu, ona hayrandın, hattâ âdeta tutkundun. Söylesene şimdi nerede? Onunla ilgili ne haberler var?” diye soruyor.

Genç subay: “Ben nereden bilecekmişim?” karşılığını veriyor ve Don Benedetto’nun bakışlarından kaçmaya çalışıyor. “Ben onun çobanı mıyım?”

İhtiyar rahip, ocağın yanında ayakta durmaktadır. Concettino’nun yanıtından kireç gibi oluyor, bacakları vücudunu taşıyamayacak gibi, Concettino’ya doğru ağır ağır ilerliyor, başını titrek elleri arasına alıyor, nemli gözlerle ta gözlerinin içine bakarak alçak sesle: “Vah zavallı vah...” diyor. “Demek bu hale geldin? Bir eşine aslında korkunç olan yaratılış tarihinde karşılaşabileceğimiz dehşet verici sözler söylediğinin farkında mısın?”

Don Benedetto, Concettino’nun söylenilenlerden bir şey anlamadan korka korka baktığını görünce, kulağına fısıldıyormuş kadar kısık bir sesle şunları anımsatıyor:

“Ve tarladalardı ve Kabil, ve kardeşi Habil’in kafasına vurup öldürdü. Bunu gören Tanrı, Kabil’e sordu: Kardeşin Habil nerede? Fakat Kabil şunları söyledi: Bilmiyorum –Ben onun çobanı mıyım?” Don Benedetto, genç subayı olduğu yerde bırakıp odanın en uzak köşesine gidiyor ve içinde, çevresi renkli kâğıtlarla süslü, alçıdan yapılmış küçük bir Madonna heykeli bulunan çıkmanın dibindeki bir sandalyeye çöküyor. Don Benedetto: “Pietro Spina, en çok sevdiğim öğrenciydi...” diye sürdürüyor. O, bunun hiçbir zaman farkında olmamıştı, ama en çok sevdiğim öğrenci oydu. Çünkü o, okul kitaplarında bulduklarıyla yetinmez, bir türlü doymak bilmez, tedirgin, hatta disiplini bozan bir öğrenciydi. Fakat okuldayken çarpıldığı en ağır cezaları, şu veya bu arkadaşına karşı yapılan haksızlıkları protesto etmek yüzünden yerdi. Arkadaşlarını çok, hatta belki de gereğinden fazla severdi. Haklı olduğunu anlayınca, onu susturacak hiçbir görüş, hiçbir çözüm bulunamazdı.”

Bon Benedetto sararmış kâğıtlar arasında arayıp Pietro Spina’ın kâğıdını buluyor ve: “İşte, Spina karşınızda!” diyerek okuyor:

“Ölümden sonra bir mihraba yerleştirilmek ve tanımadığım, hem de çoğu çirkin bir sürü ihtiyar kadının yalvarıp yakarmalarını dinlemek gibi hiç de hoş olmayan bir yanı bulunmasaydı, bir aziz olmak isterdim. Ben yaşamımda, durumlara, ilişkilere ve maddi koşullara uyarak yaşamak değil, tersine, sonucu ne olursa olsun, yaşamımın her saatinde, haklı ve doğru bulduğum şeyler için yaşamak, onların uğrunda mücadele etmek isterim.”

Don Benedetto: “On beş yıl önce bu itirafı okuduğum zaman...” diye sürdürüyor. “Onun böyle kalem kullanmasında güzel söz söyleme sanatının ne derece etkili olduğunu anlayamamıştım. O sırada o da bir aziz gibi yaşamaya başladı. Birkaç yıldan beri öksüzdü ve ailesinin başına gelmiş olan ufak tefek dertler yüzünden, içindeki o kılı kırk yararcasına araştırma eğilimi büsbütün artmıştı.”

Don Piccirilli, bir itirafta bulunmak için ihtiyarın ara vermesini çoktan beri beklemekteydi:

“1920’de” diyor, “Spina, aziz olmayı istiyordu, fakat 1921 yılında, Tanrıyı yadsıyan ve maddeye inanan sosyalist gençlik örgütüne girdi.”

Don Benedetto, kuru bir davranışla: “Siyaset beni ilgilendirmez” diyor.

Genç rahip karşısındakinin ağzından söz almak ister gibi “Tanrısızlık, Tanrıya karşı açılan mücadele seni ilgilendirmiyor mu?” diye soruyor.

İhtiyar rahip, sakin sakin: “Yaşamda oluşan durumlara, çevredekilere, uyuşma siyasetine bağlı olmayan ve sonuçları ne olursa olsun haktanırlık ve gerçek için yaşayan insan, Tanrısız değildir” yanıtını veriyor. “Böyle bir insan ölümsüzlükte yaşar ve sonsuzluk onun içindedir. Aziz Piccirilli, örneğin sanat gibi, örneğin yaşamda başarılı olmak gibi birçok şeyi bana öğretebilirsin, fakat unutma ki senin filoloji hocan, sana sözbilgisi öğreten benim, ben sözden korkmam. Nunzio Sacca, Pietro Spina’ya ilişkin bildiklerini söyle bakayım? Şimdi nerede? Ne yapıyor?”

Bunun üzerine, Dr. Sacca şu yanıtı veriyor: “1927 yılında tutuklandı, sonradan, bir adaya gönderilmiş olduğunu öğrendik. Bir yıl geçmeden, adadan kaçıp Tunus’a, oradan da Fransa’ya gitti. Fransa’dan sınır dışı edilince İsviçre’ye geçti: İsviçre’den sınır dışı edilince ise Lüksemburg’a geçti, oradan da çıkarılınca Belçika’ya. Eğer oradan da henüz çıkarılmamışsa, Belçika’da olmalıdır. Nasıl geçindiğini bilmiyorum, ama aç olduğu kesin. Bir akrabasından işittiğime göre, veremmiş.”

Don Benedetto susuyor, sonra kız kardeşine dönüp şunları söylüyor:

“Tilkinin bir mağarası, gökyüzündeki kuşların yuvaları var, fakat insanoğlunun, başını koyacak hiçbir yeri yok. Spina, gençliğinin düşlerini yaşamayı sürdürüyor, ancak Hıristiyan ülkeleri onu, kana susamış hayvan kovalar gibi kovalıyor.”

Marta, kardeşini korka korka süzüyor.

Üç genç, kalkıp vedalaşıyorlar:

“Artık geç oldu, gitmeli.”

Don Benedetto ile kız kardeşi, onları, ilk yol ağzına kadar uğurluyorlar; Don Piccirilli, soldaki dağ yolundan iniyor. Concettino ve Nunzio, sağa, arabalarına doğru gidiyorlar, ihtiyar rahip ve kız kardeşi, arkalarından bakıyorlar.

İki genç, ev sahiplerinden bir parça uzaklaşınca, Concettino, hekim arkadaşının hiç yüzüne bakmadan, şunları fısıldıyor:

“Spina İtalya’da. Belçika’dan gizlice dönmüş! Polis izi üzerinde, belki de çoktan yakalanmıştır. Ama o aklını kaçırmışsa benim elimden ne gelir?”

Ufukta, Forca Caruso boğazı üzerinde küçük ve beyaz bir bulut ortaya çıkıyor ve ürkmüş gibi, acele acele uzaklaşıyor. Peşinden, kocaman ve korkunç bir bulut yığını gidiyor. Bir gökgürültüsü duyuluyor. Hafif bir rüzgâr çıkıyor, tarlalar titreşiyor ve yağmur başlıyor.

İKİNCİ BÖLÜM

Bir sabah, Nunzio Sacca hastaya çağrılıyor. Onu almaya, açık arabasıyla, Acquafreddalı bir delikanlı gelmiş. Hekim delikanlıyı iyice süzdükten sonra:

“Tanışıyoruz” diyor.

Ötekisi onu doğrular gibi: “Ben” diyor, “Quafredda’lı Cardile’lerden Mulazzo’yum. Büyükbabam, monsenyörün eski değirmeninde ve çiftliğinde yarıcı olarak çalışmıştı; ama toprak da ne topraktı! Babam da, sizin ailenin bir bağında üç yıl yarıcılık yaptıydı. Ama, sonra bir sürü dertler, anlaşmazlıklar ve hastalıklar oldu. Erkek kardeşlerimden ikisi Brezilya’da. Uzun zamandır mektup alıdığım yok.”

Hekim: “Evet, birbirimizi tanıyoruz” diyor. “Hasta kim?”

Açık araba, yağmur getiren rüzgâr yönünde yol alıyor.

Cardile “Nisan sonu yağmuru iyidir” diyor. “Siz Acquafredda meydanlığından, kiliseden ve halktan söz eden bir söylev vermiştiniz, ben o tarihte küçüktüm. Bayrağa ‘ÖZGÜRLÜK’ sözcüğü yazılmıştı. Bizim aile de ondan yana idi. Bunlar savaştan hemen sonra oluyordu ve özgürlüğe izin vardı. O tarihte kilise de hükümetten yana değil, halktan yanaydı. Bizler de ondan yanaydık. Ama sonra rüzgârın yönü değişti.”

Üstü açık araba, yağmura karşı yol alıyor. Yağmur, Palentinia tarlalarının Fucino çukurunda son bulduğu yandan geliyor ve daha şimdiden, Magliano ve Scurcola köyleri üzerine sıkıntılı bir tül geriyor.

Cardile “Şimdiyse...” diye sürdürüyor. “İhtiyarlar ve kadınlar kiliseden yana yalnızca; bizler de kendi başımızın çaresine kendimiz bakıyoruz. Babam altmış yaşındadır ve aziz biraderler tapınağında başduacıdır. Pazarları büyük duayı okur, İsa’nın ölümüne rastlayan paskalyada ve naaşın dolaştırıldığı günde, sırtına kırmızı gömleğini geçirip alayla birlikte gider. Acquafredda Kilisesi’ne, büyük panayır için her yıl iki fıçı şarap veririz. Bütün ölülerimiz, aziz biraderler tapınağına gömülüdür; Acquafredda mezarlığından girince sağa düşer. Bütün bunları neden anımsadığımı biliyorum. Yani demek istiyorum ki, biz de özgürlükten yanayız.”

Hekim “Tanışıyoruz” diyor. “Evet birbirimizi tanıyoruz. Hasta kim, ailenden biri mi?”

Araba, bu sırada anayoldan ayrılmış, fasulye ve bezelye tarlaları arasında uzanan, baştan başa bataklık bir yola sapmıştı.

Cardile. “Ama” diyor, “tanışmanın da birçok biçimi vardır. Biz köylüler, kibar insanlarla çiftlikler, ya da belge nedeniyle tanışırız. Fakat acaba birbiriyle tanışmanın en doğru yolu bu mudur? İş görülür, öteberi satın alınır, satılır, yarıcılık yapılır ve kâğıtlarla belgelere gereksinim duyulur. Yabancı ülkelere gidilince de birçok makama iş düşer ve bir sürü insanla tanışılır. Fakat acaba, birbiriyle tanışmanın en doğru yolu bu mudur? O tarihte, Marsilya çevresinde, büyük bir tünel yapılan L’Estaque’da çalıştığım sırada birisi bana: ‘Burada senin bir hemşerin var’ demişti. ‘Hem de okumuş, yazmış adam.’ Kendi kendime, yine kafa ağrıtacak birisi olmalı diye düşündüm. Kâğıtlarım ve belgelerim yolundaydı ve ödenmesi gereken her şeyi ödemiştim. O halde bu adam ne istiyordu? Sonunda, o adam göründü ve kendisinin Marsica’dan ayrılmış olduğunu söyleyip bana, Acquafredda’ya, Palatina tarlalarına, yöre halkına ve nasıl bir yaşam sürdürdüklerine ilişkin bir sürü şey sordu; kendi köyünden ve Fucino’dan söz açtı. Daha sonraki akşamları da birbirimizi gördük. L’Estaque rıhtımına gidip yere oturuyor ve gecenin geç saatlerine kadar konuşuyorduk. Birkaç akşam sonra nemiz var, nemiz yok anlatıp da birbirimizi iyice tanıyınca, o zamana kadar ne benim, ne de onun düşünmemiş olduğu basit şeylere ilişkin kafa yormaya başladık. Bir kez ben doğru konuşuyordum bir başka kez o. Bunları burada yüksek sesle anlatamam, çünkü sayın efendim, gülersin. İş sekiz saatti, fakat herkes, daha fazla kazanabilmek için iki ya da üç saat fazla çalışırdı. Ama ben, kendisiyle konuşmaktan zevk aldığım o adamın beni rıhtımda beklediğini bileli beri, hemen işi bırakıyordum. İnsanlara, toprağa ve yaşama ilişkin konuşuyordu. O zaman, işte bir adam ki, diye düşünüyorum, kendisiyle bitecek hiçbir işim yok; ne iş, ne de kâğıtlarım ya da belgelerime ilişkin onunla bir alışverişim olmayacak. O bana, bir rahip, bir öğretmen ya da bir propagandacı gibi, yani bir şeyleri bilen ve başkalarını inandırmak için para alan birisi gibi de gelmiyor. O bana bir insan olarak geliyor. İşte bu adam, günün birinde kalkıp gidiyor ve ona ilişkin hiçbir haber alamıyoruz.”

Hekim: “Kim olduğunu tahmin ediyorum” diyor.

“Ama benim daha önce söyleyeceğim şeyler var. İki yıl önce, Bartelemo bayramında, Megliano’ya giden yol üzerinde bir bacağını otomobil ezmiş bir köpek buldum. Hayvancağız, yolun kenarında yürekleri parçalayacak kadar inleyip sızlanıyordu. Köpeği arabama aldım ve bacağını bir çuval parçasıyla sarıp eve götürdüm. İki ay sonra Sciarocola’lı bir arabacı geldi ve bunun sahibi benim diyerek hayvanı alıp götürdü. Geçen yaz da, sokakta bir topal koyun bulmuş ve ahıra getirip inekle eşek arasına koymuştum; bir süre sonra onun da sahibi çıkageldi ve hayvanı aldığı gibi götürdü. İşte âdet böyle. L’Estaque’dayken tanışmış olduğum adam, dün akşam evimin kapısını çaldı. Önce onu tanıyamadım.”

Nunzio Sacca, korku içinde: “Pietro Spina burada mı?” diye soruyor. “Yoksa beni ona mı götürüyorsun?”

Cardile, arabayı caddenin kenarına çekip durduruyor. İkisi de yere atlıyorlar. Cardile, atı bir karaağaç fidanına bağlayıp sırtına kırmızı bir örtü koyuyor. Hekim, sıkıntılı sıkıntılı çevresine bakınıyor. Yağmur da hafifledi, Tagliacozzo yönünde uzaklaşıyor, fakat Avezzano’dan doğru yeni yeni ve yüklü bulutlar yaklaşmakta. Görünürlerde kimse yok. Arabanın yanında iki adam, konuşmalarını sürdürüyorlar. Mulazzo Cardile. “İşte o adam kapımı çaldı ve nöbeti tutmuş olmasına karşın içeriye girmek istemedi. Bunun üzerine, birlikte birkaç adım yürüdük ve köyden çıkıp bir tarla yoluna saparak bir parçacık L’Estague’dan söz açtık, sonra o da İtalya’ya gizlice dönmüş olduğunu ve Roma’da tutuklanmasına kıl payı kalmışken polisin elinden kurtulduğunu, parti arkadaşlarıyla bağlantısını yitirdiğini ve bunu, tehlikeyi göze almadan bir süre için sağlayamayacağını anlattı. Anlattığına göre, birkaç gün yağmur altında oradan oraya dolaşmış, fakat şimdi adamakıllı nöbet tuttuğu için artık daha fazla dayanamayacakmış ve uzun çelişkilerden sonra, sağlığı düzelinceye kadar kendisine yardım edeyim diye, bana gelmeye karar vermiş! Bana: ‘Sen bir işçisin’ diyor. ‘Ben de işçi partisi adına İtalya’ya döndüm, beni ele verme!’ Dün gece onu bir samanlığa sakladım, şimdi de, bu adam için elimden ne yardım gelir, diye kendi kendime soruyorum. Onu bu halde bırakalım ölsün mü?”

Hekim, öfkeli öfkeli “Oralarda, yabancı ülkelerde kalsaydı iyi ederdi” diyor.

“Ama şimdi bir kez gelmiş! Onu, ölüm durumunda bir köpek, bir koyun ya da herhangi bir yaratık gibi, evimin eşiğinde buluyoruz. Bu halde bırakalım ölsün mü?”

Hekim: “Ne yitirir?” karşılığını veriyor. “Yaşamında yapayalnız. Benim ise ailem var. Hem, siyasi düşüncelerimiz de aynı değil.”

Cardile: “Aman, burada söz konusu olan siyaset değil” diyor. “Burada, bir insan ölüyor. Çocukken öğrenmek zorunda olduğum din dersinde: ‘Rahip olmanın koşulları: Susuzlara su vermek, çıplakları giydirmek, hacıları konuk etmek ve hastalara şifa vermektir’ diye yazar, yoksa düşüncesi senin düşüncene uygun olan hastalara şifa vermek diye yazmaz. Kısaca, hastalara şifa vermek, der! Ama o tarihte kilise halktan yanaydı, hükümetten yana değil; belki de, şimdi din derslerini de değiştirmişlerdir.”

Hekim: “Seni bana gönderen o mu?” diye soruyor. “Beni tanıdığını da sana söyledi mi?”

Cardile: “Sayın efendim” diyor, “seninle lisede birlikte okuduğunu söyledi, ama seni çağırmamı istemedi.”

Arabanın yanında iki erkek konuşmalarını sürdürüyorlar. Fakat sonra susuyorlar. Odun yüklü eşeğiyle bir köylü kadını geçiyor. Cardile, bütün gerçeği söyleyip söylememesi gerektiğini kestiremiyor. Fakat sonra kararını vererek: “Gerçek böyle” diyor. “O kendisi istemiyordu. Dün akşam dedi ki, ben ülkeme, işçilerin partisi adına çalışmak için döndüm, senden yardım rica ediyorum, çünkü sen namuslu bir işçisin. Oysa Dr. Sacca okumuş yazmış adamdır ve işinde ilerlemesi gerekir, sonra, hem o” diye ekledi, “piskoposlukla ilişkisi bulunan bir okuryazardır, resmi makamların güvenini kazanmak için beni milise teslim eder.” Ama ben buna inanmadım. Daha sonra, kendisine yardım etmekten korkmayacak tek insanın, lisedeyken hocası olan bir rahip olduğunu söyledi, fakat bu rahip çok ihtiyardı ve o da adamcağızın başını derde sokmak istemiyordu. İşte dün akşam, birbirimizden böyle ayrıldık. Ama bu sabah onu gün ışığında görünce durumunun kötülediğini anladım. Bunun üzerine ona sormadan sana geldim efendim. Fakat o bir koyun bile olsaydı yardım etmeliydik.”

Nunzio Sacca, arabanın oklarından birine yaslanmış, çevresine bakınıyor ve pek ürkmüş bir hal alıyor. Sonra, cesaretini toplayıp şöyle diyor:

“Hemen buradan uzaklaşmalı. Buradan hemen uzaklaşması gereğine inanması için elimden geleni yapacağım. Eğer ilaca gereksinimi olursa, ailenden birinin adına bir reçete vereceğim. Öykünün sonu umarım hayırlı biter.”

Cardile: “İşte, orada! Bu ceviz ağacının arkasındaki ahırda efendim, sen yalnız git ben de burada nöbet beklerim.”

Hekim, ceviz ağacının arkasındaki ahırda, tertemiz ve alçakgönüllü bir ihtiyarcık buluyor. Cardile’nin, ahırda başkalarının da bulunduğunu söylememiş olmasına canı sıkılıyor.

Hekim: “Hasta nerede?” diye soruyor.

İhtiyar: “Seni kim çağırdı?” karşılığını veriyor.

Hekim: “Burada bir hasta bulunduğunu Mulazzo Cardile söyledi” yanıtını veriyor.

İhtiyarcık: “Böyle bir davranışta bulunmamasını söylemiştim” diyor ve yerinden doğrulup Nunzio Sacca’nın gözlerinin içine bakıyor.

Dr. Sacca, ancak o zaman, bir zamanki okul arkadaşı Pietro Spina’yı şaşkınlıkla tanıyor. Bu yanık toprak rengi ve kırış kırış yüzde, iri canlı ve çukura batmış gözlerde, toz pembesi şeffaflığındaki incecik ve kansız kulaklardan ve ensiz dudaklardan başka, eskiyi anımsatan bir şey kalmamış.

Dr. Sacca, mırıldanır gibi: “Benim yaşımda, otuz üçünde olduğun halde” diyebiliyor, “altmış yaşında bir insana benziyorsun. Bu hale gelmek için ne yaptın?”

Spina, karşısındakine oyun oynamayı başarmış bir çocuk gibi, kaygısızca gülüyor. Sonra, Sacca’ya, polisçe tanınmamak için, İtalya’ya dönmeden önce, birkaç hafta boyunca iyotlu bir karışım kullandığını ve böylece yüzüne, zamanından önce ihtiyarlamış bir insanın kırışıklarını ve cilt rengini vermeyi başardığını anlatıyor.

Spina: “Bu ilacı ben buldum” diye devam ediyor. “Her türlü amaç için kullanılabilir. Eğer günün birinde, orta tabakadan İtalya gençleri, Amerikalı bir kadının ve İsviçreli bir gezgin kadının sevgilisi olmak idealini bırakır da daha ciddi ülkülere dönecek olurlarsa, benim ilacım, bu güzelim ve çıtkırıldım budalalar için, bugünkü ‘güzellik enstitüleri’ yerine geçer, ‘yapay çirkinlik enstitüleri’ açmak bir gereksinim haline gelirdi.”

Dr. Sacca, yaşıtının çökmüş ve harap olmuş yüzünü hayretle süzüyor. Spina hiçbir zaman öyle pek ahım şahım güzellerden değildi, ama karakteri ve açık kalpliliği, yüzüne öyle bir iç ateşi vermiş ki, kadınlar onu şirin ve çekici bulurlardı. Kendini beğenmiş bir kadın avcısı olmadığı halde, inatçı ve şiddetli bir âşık olarak ün kazanmıştı. Bu siyasal inancı, genç yaşta akpak bir ihtiyara benzeyeceğim diye yüzünü bu biçimde vahşice değiştirmesinde acaba nasıl ağır basmıştı?

Hekim: “Yüzünü değiştirmiş olmana karşı, polis seni tanımayı başardı” diyor.

Spina: “İşin doğrusunu sorarsan beni polis tanımadı” yanıtını veriyor. “Roma’daki örgütle daha yeni ilişkiye geçmiştim ki, ihbar edildim, bir hafiyece olacak. Buna karşın, güvenilir bir yere kapağı atmayı başarmam Roma polisince her yere gönderilen resmin, çok eski bir fotoğrafımın kopyası olmasından ileri geliyor. Zaten, Roma’da uzun uzadıya kalmak niyetinde de değilim; ben İtalya’ya Cafoni’ler arasında çalışmak için döndüm...”

1818’in romantik olaylarına benzeyen bu işler, hekime, içine düşmekte oluduğu gerçeğin tehlikesini ve anlamsızlığını anımsatıyor. Anayoldan geçmekte olan bir kamyonun gürültüsü de büsbütün korku veriyor.

Spina, gülümseyerek: “Hiç korkma ve otur!” diyor.

Kamyonun gürültüsü uzaklaşıyor.

Hekim, Spina’nın bakışlarından kurtulmaya çalışarak “Oturmama gerek yok” yanıtını veriyor. “Burada uzun süre kalmak amacında hiç değilim. Buraya, kendi çıkarın için, buradan bir an önce uzaklaşıp yabancı ülkelere dönmeni öğütlemeye geldim.”

Spina: “Öğütüne teşekkürler” karşılığını veriyor, “ama yabancı ülkelere dönmeyeceğim.”

Sacca: “İtalya’ya ne için döndün?” diye soruyor. “Madem ki özgürlüğü seviyorsun, o halde ne diye oralarda, özgürlük olan ülkelerde kalmıyorsun?

Spina: “Geri döndüm” yanıtını veriyor, “çünkü soluk almak istiyorum.”

Sacca, amacını, Spina’nın anlayabileceği biçimde belirtmeye çalışarak:

“Senin hocaların olan büyük devrimcilerin” diyor, “düşünceleri uğrunda and içmiş ve zorbalara zarar vermiş olan bu adamların birçok yılları gurbette geçmişti, sen buna katlanamıyor musun?”

Spina, bu karşı çıkışın içeriğini bildiği için şu yanıtı veriyor:

“Haklısın, ama ben, büyük bir siyasal role uymasını bilemiyorum. Ben çok kötü bir devrimciyim. Fakat gurbet ellerine dönmeme olanak yok.”

Dr. Sacca. “Ya yakalanırsan?”

Spina: “Zindana atılmak” diyor, “elbette büyük bir tehlikedir, fakat beni ülkemden uzun süre ayrı tutacak kadar büyük değildir. Ben enternasyonalden yanayım, fakat ülkemin dışındayken, kendimi, suyun dışında kalmış bir balıktan farksız hissediyorum. Gurbet illerden bıktım usandım. Beklemeye gücüm kalmadı.”

Nunzio Sacca: “O halde bu işle bir ilgim kalmıyor, kendim de temize çıkıyorum” diyor ve sözlerine uygun bir hareket yapıyor.

Spina: “Amacını anlatma konusunda İncil’den yararlanmanı görmek hoşuma gidiyor” diyor. “Almış olduğun dinsel terbiyenin bir parça olsun yararlı olduğu görülüyor.” Sonra ekliyor: “Önceki geceyi yağmurdan sırsıklam olmuş bir halde, aç ve susuz olarak, bizim eski lisenin karşısındaki Montedella Croce’nin bir mağazasında ve nöbetler içinde geçirdim. İçinde sekiz yıl birlikte yaşamış olduğumuz lise binasına uzaktan baktım. Bahçesinde, hep birlikte ilgilendiğimiz çiçek öbekleri yerli yerindeydi, herhalde. Benim ıtırı anımsıyor musun? İkinci katta, büyük yatakhane vardı; yataklarımız o kadar birbirine yakındı ki, geceleri gözetmen fark etmeden, geç saatlere kadar konuşurduk. O zamanki kurduğumuz düşleri hâlâ anımsıyor musun? Don Benedetto’dan, eski şiirlerdeki simgelerin açıklamasını öğrenirdik, Don Sillogismo, eleştiriyi, aklın yasalarını; Don Zeacchco, kilise büyüklerinin metinlerini; Don Fiorindo da kahkamanların ve hükümdarların söylediklerini ve yaptıklarını açıklardı. Büyük salonda yemek yediğimiz sıradaysa, içimizden birinin, bir şehidin ve bir azizin yaşamını yüksek sesle okuması zorunluluğu vardı. Fakat bu düş dünyasından ayrılınca, bu dünyadakilerden bambaşka bir toplum, bambaşka bir kilise ve bambaşka bir devletle karışlaştık. Boyun eğmek ya da mahvolmaktan birini seçmek zorunyadık! Uşaklık etmemiz, ya da başkaldırmamız gerekiyordu! İkisi ortası bir çözüm önceden vardı, fakat bizim savaş sonrası kuşağımız için böyle bir olanak yoktu. O zamandan beri ne kadar çok yıl geçti? Eğer şu anda bizi, yani seni ve beni, birisi görseydi, yirmi yaşına gelinceye kadar aynı yaşamı sürmüş ve yarınımız için ortak düşler kurmuş olduğumuza olanak yok inanmazdı.”

Nunzio Sacca, kuşkuyla: “Doğru” diyor, “şimdi ayrı yönlerde yürüyoruz.”

Spina: “İki ayrı gruptan insanlar olduk” diye düzeltiyor ve “çünkü” diye ekliyor, “özgür insanla köle insan arasında önceden beri gelen fark, yürüdükleri yolun yönünden değil, niteliklerindendir. Eğer Almanlar, ırk sözcüğünün itibarını bozmasalardı bu deyimi kullanırdım. Eğer düşüncemi bu biçimde açıklıyorsam, bu, söylemek istediğim şey için daha uygununu bulamadığımdan. Tümüyle elinde bulunduğum bir durumda, sen ve sen gibilere ikiyüzlülük etmek gibi hiç de yeteneğim olmayan bir şeyi yapmak için fazla bir çaba göstermem gerekecekti. Hem, hesaplaşma saati de henüz gelmedi. Gidebilirsin!”

Pietro Spina, boş ahıra dönüyor ve yorgunluktan, bir eşek semerinin üzerine çöküyor. Hekim, kuşkuya düşüyor. Fakat sonra, Pietro’ya doğru yürüyüp: “Bırak da bir muayene edeyim Cardile aracılığıyla ilaçlarını gönderebilirim” diyor.

Spina, vücudunun üst yanını, istemeye istemeye soyuyor. Bir delikanlı vücudu kadar biçimli, beyaz, kusursuz ve zarif olan vücudu, yanık derili ihtiyar yüzüyle garip bir karşıtlık oluşturuyor. Hekim, hasta dostunun göğsüne eğiliyor ve daracık gövdenin bütün kaburga kemiklerine parmağıyla teker teker vuruyor, sürekli kulağını koyup kalbin çarpıntısını inceliyor ve ciğerdeki kesik kesik öksürüşün yerini bulmaya çalışıyor. Muayene, Spina’nın vücudundaki direnci tüketiyor ve semerden yavaşça kayıp samanla örtülü yere uzanıyor.

Şimdi Nunzio Sacca, genç yaşta duyulan bir iyilik ve kardeşlik duygusuna kapılıyor.

“Beni dinle Pietro, dostum” diyor, “açık konuşalım! Ölmemelisin!”

Nunzio, dostunun elini durmadan sıkıyor ve ona, günlük yaşamının düşlerini, yanılmalarını, sefilliğini, yalanlarını, dalaverelerini ve öfkelerini anlatıyor.

“İnsan” diye sürdürüyor, “bir günden ötekine yaşıyor. Bu kötü yaşam koşullarının geçici olduğunu, geçici bir zaman için kanaatkar bir yaşam sürmek gerektiğini ve hatta, geçici bir süre için boyun eğmesi gerektiğini, fakat tüm bunların geçici olduğunu düşünüyor; gerçek yaşamsa günün birinde birdenbire başlayacaktır. Evet, günün birinde! Bizler kendimizi, bu yaşamı göremeden öleceğimize üzülerek hazırlıyoruz. İnsan bir kez yaşama gelir, biz ise bu bir kezlik yaşamı hep şimdilik böyle olsun da gerçek yaşamın başlayacağı gün de gelecek diye düşünmekle geçiriyoruz; bazı bazı bunu düşündükçe patlayacak gibi oluyorum. Zaman geçip gidiyor, yaşadığı dönemin içinde yaşayan hiç kimse yok. Hiç kimse, her gün yaptığı işi düşünmüyor ve hiç kimse: ‘Şu andan, şu fırsattan itibaren, benim yaşamım da başladı’ diyecek durumda değil. Üye olmanın avantajlarından yararlanan hükümet partisi üyeleri bile, dalavere içinde yaşamak zorundalar ve her şeye hakim budalalık yüzünden onlara da usanç geliyor; onlar da, bu yaşam geçicidir, diye bekleşiyorlar.”

Spina: “Beklemek kadar kötü bir şey yoktur” diyor, “gurbette de hep beklerler. Ama insan harekete geçmeli ve ‘Artık yeter’, demeli, bugünden başlayarak, tamam!”

Nunzio: “Ama, ya özgürlük yoksa?” diyor.

Spina: “Özgürlük, armağan olarak alınan bir şey değildir ki” yanıtını veriyor. “İnsan, diktatörün ülkesinde yaşar ve yine de özgür olur, diktatöre karşı mücadele, özgür olmaya yeter. Kendi kafasıyla düşünen her insan özgürdür. Hak bildiği şey uğrunda mücadele eden herkes özgürdür. Buna karşılık, dünyanın en özgür ülkesinde yaşanılsa da, eğer insan ruhça tembel, uşaklığa alışık, miskin ve gevşek olursa, yine de özgür olamaz; hiçbir zorbalık olmadığı halde yine de köle gibi yaşanılır. Özgürlüğü kendine mal etmesini bilmeli!”

Nunzio, tasalı ve kuşkuludur: “Sen bizim öcümüzü alacaksın” diyor, “sende bizlerin en iyi yanları birleşmiş. Senin güçlü olman, yaşaman gerekli, sağlığına dikkat et!”

Pietro, zahmetle “Nunzio” diyor, “İtalya’ya dönüşüm seni uyandırmaya ve benim de, kaybolmuş bir dostu yeniden kazanmama yaradı ise, yeter de artar bile. Şu andaki sesin, lisede, ötekiler yattıktan sonra uykusuz geçen gecelerdeki sesin tıpkısı!”

Ahırın kapısında, üstünden sular akarak, Cardile görünüyor ve: “Yağmur dinmek bilmiyor” diyor, “çevrede canlı tek yaratık yok!”

Hekim ve Cardile, kenara çekiliyor, hasta için hemen yapılabilecek şeyleri görüyorlar. Sonra, Cardile, Spina’yı kolları arasına alıyor ve bir merdiveni tırmanıp ahırın üstüne taşıyor.

Hekim, hastaya: “Şimdilik burada gizleneceksin” diyor, “bütün gün sırt üstü uzanacaksın ve gerekli şeyleri de Cardile getirecek. Biz de, burada gizlenecek daha rahat bir yer arayacağız.”

Spina: “Gurbet illere bir daha dönmeyeceğim” diyor.

Hekim: “İstesen de, dönemezsin, yazık ki!” yanıtını veriyor. “Uzun bir yolculuk yapacak ya da gizli yollardan Alpleri aşacak durumda değilsin. Bu çevrede, birkaç ay için gizlenecek güvenilir ve sakin bir yer bulmalıyız. Bundan sonra, kendi bildiğin gibi davranabilirsin.”

Spina, samana iyice gömülü olarak ve yapayalnız yatıyor. Sürgit bir güvensizlik içinde ve oradan oraya kaçmakla geçmiş günlerden sonra işte sonunda, hastalığın vücuda verdiği hoş bir sıcaklık içinde, dinlenebiliyor. Ülkeye döndü döneli ilk kez olarak başını dinliyor, sinirleri dinleniyor. Cardile tarafından, umduğu biçimde kabul edilmiş olmasına çok seviniyor. İnsanlara güvenmeli! Nunzio Sacca’nın da, hiç ummazken, kendinden yana çıkmış olması onu büsbütün sevindiriyor. Dostluklara da güvenmeli! Bu iki şeyi düşününce sevincinden, samanların içinde takla atacağı geliyor. Fakat sonra, ölümle müthiş bir savaşa girmiş olduğunu, sakin ve uslu, akıllı durması gerektiğini anımsıyor. Bunun üzerine, samanın içine büsbütün yerleşiyor ve beşikteki çocuk gibi, sessiz ve akıllı uslu oluyor. İsa’nın doğuşunu betimleyen sahnenin tamamlanması için, Spina’nın çevresinde bir eşekle bir inek gerekli. Eşek de, inek de var ama, yanında değil, altında ve yalnızca geceleri. Çünkü gündüzleri, samanlarını hak etmek için çalışmak zorundalar. Onlar ahıra döndükleri zaman, beşiğindeki bu gizli çocuk, çoktan, her türlü yiyeceklerle dolu tarlaların, yaz güneşinin, ayçiçeklerinin ve kulakları sağır eden ağustosböceği seslerinin düşünü görmektedir. Polisin kendi örgütüne kadar sokulmuş olmasından duyduğu öfke ve ülkeye döndükten sonra arkadaşlarıyla kurmuş olduğu ilişkiyi kesmek zorunda kalması yüzünden duyduğu can sıkıntısı, şimdi yerlerini, Cardile’nin ve Nunzio Sacca’nın davranışlarıyla yeniden canlanmış olan, yeryüzündeki insanlarla kardeşçe yaşamak duygusuna bırakıyor. Samanın içine gömüldükçe bu duygu güçleniyor; vücudu kendi toprağıyla yeniden ilişkiye geçiyormuş, doğanın kucağına dönüyormuş gibi bir durumda sanki! Spina, ateşler içinde yanmakta, fakat kendini çok iyi hissetmektedir; o cesaret kırıcı ve bomboş gurbet yıllarından sonra ciğerleri yeniden soluk almaya başlamış gibi. Dışarda cilalanmış kadar parlak taşlar ve su kenarında yetişen bitkiler arasında, suları pırıl pırıl, geveze bir dere akıyor. Samanda gömülü Spina’nın en çok önemle kulak verdiği şey de bu dere, bu derenin şarkısı. Bu eski, fakat her zaman yepyeni şarkı onu bir türlü bitmek bilmeyen uzun gecelerde yatıştırıyor. Ona masallar ve söylencelerden söz ediyor; alabalıklar insanlarca kovalanan bu insana, bu kendi yurtlarının insanına, güzel masallar anlatıyorlar!

Spina bol bol uyuyor. Cardile’nin yiyecek ve ilaç getirdiği saatlerde uyanıyor, ancak; yemeğini yiyor, ilacını alıyor ve yeniden samana gömülüp uykuya dalıyor.

Cardile günde üç kez geliyor. Eşekle geliyor, hayvanın yükünü alıp bir duvar halkasına yularından bağlıyor ve ahıra girip samanlığa tırmanıyor. Spina, onun her hareketini, gürültüsünden tanıyor. Cardile, ancak gerektiği kadar kalıyor ve pek az konuştuktan sonra yine gidiyor; çünkü işi var.

Spina, her seferinde: “Doktor Sacca’dan bir haber yok mu?” diye soruyor.

Cardile: “Hiçbir haber yok” yanıtını veriyor.

Spina ise beklemektedir. Hiç acelesi yok. Samanlığın, harmandan sonra samanları içeriye almak için açılmış büyük bir penceresi var. Spina, bu kocaman pencereden, kendisi gölgede kaldığı halde, uçsuz bucaksız tarlaları seyredebiliyor; aşağılarda, zümrüt yeşili ekin tarlaları, gümüş yapraklarının arasında göz kırpan küçücük kara gözleri ile bakla tarlaları ve bodur asma kütüklü bağlar göz alabildiğine uzanıp gitmektedir. En dipte, anayolun bir parçası göze çarpıyor. Bir defasında da, geceleyin, tekerleklerine ışıkların yansıması vurarak ve kim bilir hangi pazar yerine giden bir alay geçmişti. Spina, uyumuş ve alayla birlikte pazar yerine kadar gitmişti.

Spina, iki uyku arasında geçen uyanık zamanlarında çevresindeki yaşam dramını ilgiyle seyrediyor. Duyduğu garip hissi kolayca anlatmasına olanak yok. Çünkü gurbettekilerin çılgınca düşlerinin, düşlerde yaşatılan dünyanın, rüyalara giren kırların ve düşlenilen Cafonilerin dışında kalan ve şu anda önünde uzanan şeylerin olağanlığı karşısında özellikle şaşırmıştır. Spina, şimdi yine, gurbetteyken gerçek uğrunda büyük emeklerle hazırlamış olduğu yazılarını düşünüyor da, bütün bunların boş düşler olduğunu anlıyor. Gördüğü tarlalar gerçek tarlalar; Cafoniler ve eşekler doğaldılar. Bütün bu gördükleri, yanıp tutuşan düş gücünün ürünleri değil, kendi iç dünyasında yaşayan şeyler değil; gözlerinin önündeler, canlı ve gerçek şeyler. Kendi hasta vücudunu da tüm bu doğal şeyler yanında doğal, birçok şey arasındaki herhangi bir şeyden farksız buluyor ve ona, öteki şeylere oranla her şeyin merkezi ve gerçeği gibiymiş gibi değil, fakat bütün bunların arasında yeryüzünün cansız ve önemsiz bir şeyiymiş gibi bakıyor. Spina, vücudunu samanın üstüne boylu boyunca uzatmış; bir yanında bütün bir ekmek, öteki yanında da bir Fiasco şarap var. Cardile’nin verdiği yemek bu.

Samanın rengi sapsarı, ekmeğin esmer, şarabınki de kırmızı. Spina’nın yanında, tarım sorunlarıyla ilgili kuramlar üzerine bazı notlar bulunan bir iki deftercik var. Polisin eline düştüğünde kendisi için tehlikeli olabilecek bu şeylerden yine de vazgeçmemişti. Aktif mücadeleden ve ögrütle çalışmaktan birkaç hafta için uzak düşmek zorunda kalırsa bu notlardan, daha büyük işler için yararlanabileceğini sanmıştı. Şimdiyse yaprakları, şaşkın şaşkın karıştırıyor, şurasını burasını yeniden okuyor, fakat bunları okumayı sürdürme isteğini kendinde bulamıyor. Sanki bu notlar, Çince yazılmıştır. Zaten o, kuramlardan her zaman sıkılırdı; o İtalya’ya iş görmek için gelmişti, düşünmek için değil.

Günün birinde, Dr. Sacca, Cardile’ye, vitaminler üzerine uzun bir söylev vermiş ve sözlerini, Spina’nın bol gıdaya gereksinimi var, diye bitirmişti. O günden sonra ekmeği birden ikiye ve şarabı da iki katına çıkarıldı. Spina, fazla içmekten hiçbir zaman zevk almamıştır; fakat Charleroi ve Serainge’ye ilişkin bütün anıları kafasından söküp atabilmek için, şimdi bol bol içiyor. Zaman zaman Cardile, anasına fark ettirmeden bir peynir ve salam parçası getirmeyi başarıyor ve o zaman Spina, karnını tıka basa doyuruyor. Şarap yardımıyla Spina’nın keyfi her zaman yerinde. Bir gün, keyfinin pek fazla olduğu bir sırada, Cardile, Dr. Sacca’nın bir mektubunu getiriyor. Mektupta, gizemli sözcükler kullanarak sağlığının düzelmesi için iki üç ayını bir dağ köyünde güvende geçirmesi için bir plan öneriyor. Spina, birkaç ayını güvende geçirmesini güvenceye alacak bu planın ayrıntılarını hemen kavrayamıyor, ama bunun, hoş bir şakaya benzeyen güzel bir buluş olduğunu fark ediyor ve uygun görüyor.

Ertesi akşam, Spina tam uyumuşken Dr. Sacca geliyor. Spina, ahıra inip yağ kandilini yakıyor ve dostunun bir bohça içinde rahip elbisesiyle öteberi getirmiş olduğunu görüyor. Çelişkisini daha fazla gizleyemiyor ve şunları söylüyor:

“Uzun yıllardır kilise ile hiçbir ilgim yok. Ama buna karşın itiraf ederim ki, rahip kılığına girmeyi hiç de hoş bulmuyorum; böyle bir saygısızlık benim karakterime uygun değil.”

Nunzio Sacca, dostunun bu iyi niyeti karşısında hoşnut kalıyor ve: “Eğer seni iyi tanımamış olsaydım da, bu giysiden şerefsiz yararlar sağlayacağını düşünseydim, getirmezdim” diyor.

Kutsal elbiselerin giyinilmesi ahırda, zeytinyağı kandilinin hafif ışığı altında ve eşekle ineğin gözü önünde oluyor. İneğin bir şey anlamadığı kesin, çünkü yere çöküp gözlerini kapıyor ve uyuyor ya da uyur gibi yapıyor. Oysa eşek ayakta durmuş bakıyor. Bu bakışlar hekimi kaygılandırmış olacak ki, hayvanı boynundaki simidinden yakalayıp öte yana çeviriyor; eşek verilen emre boyun eğiyor, ama sonradan başını yine o yana çeviriyor ve az önce samanlıktan indiği halde, şimdi, yerlere kadar uzun ve önü baştan başa düğmeli ve siyah bir rahip elbisesi giymiş adama dikkatli dikkatli bakıyor.

Nunzio: “Parçalanmamak isteyen kuzu, kurt postuna bürünür” diyor.

Spina’nın yanık derili yüzündeki gözlere, çocukça bir ciddilik geliyor.

Nunzio, yarı şaka bir davranışla bir söylev veriyormuş gibi “Bu boş şeyler” diye sürdürüyor “ilkel ve gizemli dinlerden İsis’in ve Terapis’in rahiplerinden kalmadır. Bunu sen de bilirsin. Katolik kilisesi bunu, toplum dışında ve hatta topluma karşıt olarak yaşayan ve Hıristiyan dininin gizlerini dünya ile ilişkiden koruyan ve en önemli erdemleri bir azınlığın elinde tutmaya çalışan ilk keşiş toplulukları aracılığıyla kendine mal etti. Bu âdetler böylece, yüzyılları aşıp bir dinden ötekine geçtiler. Şimdi sen de, yeni devrimci gizleri, devrimin maddecilik gizlerini kullanan sen de, binlerce yüzyıldan beri özverinin ve doğaüstünün simgesi olan bu aynı kara kisveyi giyiniyorsun.”

Spina’nın gözleri gülümsüyor.

Nunzio, aynı uyumla, “Karl Marx” diye sürdürüyor, “kutsal metinin memur, koruyucu ve çevirmenlerini rastgele ölümlülerden ayırmak için, İşçi Enternasyonalinin adamlarını buna benzer bir kisve giyme ya da hiç değilse, Katoliklerde olduğu gibi özel bir saç kesme biçimine zorlamak, bilmem, neden?”

Zaman daralmaktadır.

Nunzio: “Adını ne koyacaksın?” diye soruyor:

Spina düşünüp taşındıktan sonra yeni adını söylüyor:

“Spada”

Nunzio: “Güzel” yanıtını veriyor, “o halde, Don Paolo Spada diyeceğiz.”

“Don Paolo’su ne oluyor?”

“Çünkü yalnızca Pietro Spada, Pietro Spina’ya çok benziyor. İşte böyle, sayın Don Paolo Spada, gidelim! Bir şey unutmadın ya? Takkeni, dua kitabını, tesbihini ve harmaniyeni valizine koydun mu?”

Don Paolo Spada: “Gidelim” yanıtını veriyor. “Procedamus in pace.”⁴

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Annibale Soffrito’nun küçük ve üstü açık arabasında arkaya doğru yaslanmış olan Don Paolo Spada, Palentine tarlalarının bulunduğu geniş ve eğimli bir vadiyi geride bırakıp Fucino’ya doğru yol alıyor. Çatallı dilini çıkarmış bir yılanı andıran yıldız kümesinin Monte Parasano dağı arkasından yükseldiği saatte bulunuyoruz. Tırıs giden atın gürültüsü, önünden geçtikleri saman damlı kulübelerdeki köpeklerin havlamasına neden oluyor. Henüz ışığı sönmemiş bazılarının penceresinde de, meraklı bir yüz görünüyor.

Don Paolo Spada, doğup büyüdüğü yerlere, hemen hemen on yıl sonra işte böyle dönmektedir. Solunda, solgun bir ışık altında, henüz karı erimemiş iki tepesiyle, Monte Velino dağının piramide benzeyen sırtı yükseliyor. Velino’nun eteklerinde ise, tepecikler ve kumlu arazi tatlı bir eğimle birbirlerine yaklaşmakta ve ovanın boşluğunda büsbütün birleşmektedir. Araba, kibar evleriyle villaların yanı sıra bir yığın pis kulübenin de bulunduğu Avezzano ilçesinden geçiyor. 1915 depreminden bu yana yirmi yıl geçtiği halde, yıkıntısını ot bürümüş birçok evin iskeleti hâlâ durmaktadır.

Don Paolo Spada, sarsıla sarsıla yol alan arabada arkasına yaslanmış halde oturmakta ve hiç kimse tarafından bir soru sorulmaksızın ülkeme dönebilir, herhangi bir gürültü koparılmadan bir yere gidebilir ya da bir yerden ayrılabilirmişim, diye şaşmaktadır. Annibale; arabacı yerinde oturmakta ve sigara içmektedir. Kahverengi atı tırıs götürmek için, zaman zaman şöyle bir dizgini çekmek yetiyor; arabacı, bir süre sonra Don Paola’ya dönüp şunları anlatıyor:

“Acquafredda nalbantı usta Letterio, nal başına bir liret alır. Ben de ona bir liret vermiştim. Bunun üzerine bana, bir liret yerine iki yumurta versen daha hoşnut kalırım dedi. Biz de, yumurta işine kadınlar karışır, ama karım, ata vuracağı nal için ona bir liret yerine iki yumurta vermeyi kabullendi. Dün yine at götürdüm, yanı sıra da her zamanki gibi iki yumurta. Usta Leterio ise, üç yumurta vermem gerektiğini, çünkü yeni savaş yüzünden demirin yükseldiğini söyledi. Ben de atı nallatıp karımın yanına döndüm ve olup bitenleri, yeni savaş yüzünden bir yumurta borçlandığımı anlattım. Fakat karım, kıyametleri kopardı ve kesinlikle dinlemek istemedi. Bugün usta Letterio’nun nalbant dükkânı önünden iki kere daha geçtim, o da her defasında: ‘Tavuk henüz yumurlamadı mı?’ diye sordu. Ben: ‘Yarın sabaha kadar sabret’ yanıtını verdim. Yarın, hava bozacak, sayın rahibim, şu Pescina üzerindeki bulutları görüyor musun?”

Annibale, düşüncesini öğrenmek üzere, yeniden rahipten yana dönüyor ve onun çoktan uyumuş olduğunu fark ediyor.

Araba, bir dörtyol ağzına gelmiş bulunuyor. Rahibin geceyi geçireceği Fossa dei Marsi’ye gitmek üzere önceden kararlaştırılmış olan yolu izlemek için, Annibale’nin, şimdi, Fucino’nun bomboş yollarına sapması gerekli. Don Paolo, Fucino boyunca uzanan ve daha kısa olan, fakat Fossa’da birçok resmi dairenin önünden geçen caddeden kaçınmak için bu yolda, herkesin geçtiği yol için vereceğinden fazla para verdi. Rahip, bunun için şu gerekçeyi göstermişti:

“Fucino ovasına, arazinin yeni işlenme biçimlerine ve sulama tesislerine ilişkin birçok şey duydum da bu yüzden yolun uzununu yeğleyeceğim.”

Ama Don Paolo şu anda uyuyor, sulama tesislerini görmek isterse, düşünde görsün; böyle düşündüğü içindir ki, Annibale kısa yoldan gidiyor. Tatlı eğimli yokuşlar ve inişler birbirini izliyor. Yokuşlardan birini tırmanırken Don Paolo uyanıyor. Fucino üzerindeki gökyüzünde yılan yıldızı kümesi oldukça yükselmiştir. Rahip, yol işinde çevirilen aldatmacayı fark ettiği için arabacıya soruyor:

“Kararlaştırdığımız yoldan mı gidiyoruz?”

Annibale ise: “Yarın hava değişecek” yanıtını veriyor.

“Fucino yollarından biri mi bu?”

“Sayın rahibim, eğer üşüyorsan söyle!”

Fakat Don Paolo: “Çevrede hiçbir sulama tesisi yok mu?” diye sorularında diretiyor. Tepeden doğru bir dere inmekte ve bir köprünün altında yolun ötesine sıçramaktadır.

Annibale bunu gösterip: “İşte bir tanesi” diyor. Sonra az önceki konuya dönüyor: “İşte böyle, Acquafredda nalbantı yeni savaş var diye bir nal için üç yumurta istiyor...”

Don Paolo artık uyumuyor, ama onu da dinlediği yok. İç dünyası, birdenbire sessizleşti ve bu sessizlikten küçüklüğüne ve çocukluğuna ilişkin anılar yükselmektedir. Yola yeni taş döşenmiş. Araba, yer ve zaman arasında oradan oraya bocalıyor. Şimdi Don Paolo, her köprüyü, her bağı, her dereciği, her ağacı, sözün kısası eskiden kalma her şeyi yeniden tanımaya başlıyor. Böylece, görülecek pek az yenilik olduğunu da anlıyor. Karanlıkta, dörtyol ağzında Acquasanta’nın meyhanesi gözüne ilişiyor; meyhaneci, sandalyeleri tembel tembel içeri taşıyor ve bir genç kız da ona yardım ediyor. Acquasanta’nın kızı demek bu kadar büyümüş? Hatta onun bu gençliğinden Acquasanta da yararlanmakta! Şu anda bir genç kız olan da, on yıl sonra, meyhaneciliği kendi yapacak ve küçük kızı ona, sandalyeleri içeriye almak işinde yardım edecek. Tekerlek durmadan dönüyor.

Arabanın tekerlekleri, caddeye yeni döşenmiş taşlara takıldıkları için güç dönüyorlar, fakat birdenbire köyün ilk evleri ve köye giden yolun başında olan Wagner’in kapkara atölyesinin üzerindeki elektrikle karşılaşıyorlar.

Don Paolo, gözlerini kapıyor. Görmek istemiyor. Arabanın gelişini fark eden, Wagner’lerin çoban köpeği Nero oluyor. Nero, her zaman yaptığı gibi, iki kez havlıyor, fakat sonra, atölyenin kapısının arkasında durup kulak kabartıyor; hafifçe, kuşkulu kuşkulu ve sorar gibi, homurdanıyor. Araba ise, atölyenin önünden geçip gidiyor ve kapılara adeta sürünüyor. Bunun üzerine, Nero, uzun ve gürültürülü bir uluma tutturuyor. Kilisenin arkasındaki bahçeye bekçilik yapan dişi köpek Favetta, telaşlı telaşlı yanıt veriyor. Favetta, “ne oluyor” diye Nero’ya soruyor: “Ne oluyor? Ne oluyor?” Nero da öfkeli öfkeli yanıtlıyor: “Ne mi oluyor? Burnun koku almıyor mu? Ne olduğunu anlamıyor musun?” Fakat Favetta kilisenin arka tarafında bulunduğu için olup bitenleri anlamıyor ve böyle olunca da yeni baştan: “Ne oluyor? Ne oluyor?” diye soruyor. Nero, büsbütün kızıyor üç, dört ve beş kez hep aynı biçimde uluyor: “Olup bitenlerin kokusunu almıyor musun?” Araba, köyün küçük meydanlığındaki kaldırımda tangır tungur ilerlemektedir. Bu anda Favetta, çılgınca havlamaya başlıyor; küçük kulübesinde yatan yavrularını uyandırıyor ve onlar peşinde olduğu halde, bahçe parmaklığına doğru atılıp, bitkin düşünceye kadar havlıyor. Uyku sersemi köpekçikler de, incecik sesleriyle analarına havlayıp: “Ne oluyor? Ne oluyor? Ne oluyor?” diye soruyorlar. Ana köpek kızgınlıkla köpürüyor: “Ne oluyor da ne demek? Neler olup bittiğini işitmiyor musunuz? Köyün öteki köpekleri de, gürültüye birer birer karışıyorlar. Leo adındaki çoban köpeği, değirmen yanındaki köpekleri ve inşaat yönetiminin deposundaki köpeklerle araba ahırlarındaki köpekleri uyandırıyor. Calvino adındaki bir kurt köpeği, tepedeki küçük villaların köpeklerini, av köpekleriyle bayanların fino köpeklerini kızıştırıyor.

Don Paolo’nun gözleri hâlâ kapalıdır. Köyde zırlayan, homurdanan, havlayan ve uluyan köpeklerin sayısı otuzla kırk arasında. Araba, köyün son evlerinden uzaklaşmakta ve köpekler daha hâlâ havlamaktadırlar; sonra, birer birer yatışıyorlar. Calvino da susunca, Don Paolo gözlerini açıyor. Araba, otlaktan dönen hayvanların su içmesine yarayan kocaman yalaklı bir çeşmenin önüne varmış bulunuyor. Çeşmenin üzerinde, yazı bulunan bronz bir levha var: “Spina Ailesi’nce yaptırılmıştır.”

Don Paolo arabacıya:

“Dur” diyor. “Susadım!”

Arabadan iniyor ve ellerini suyla doldurup içiyor. Sonra ıslak ellerini yanan alnına götürüp serinliyor. Caddede artık taş falan kalmadı, at yine tırıs gidiyor. Don Paolo, sırtını atlardan yana çevirerek ters oturuyor ve uzaklaşmakta olan köyünün son ışıklarına uzun uzun bakıyor. Şuraya buraya serpilmiş bir düzine kadar pencerenin solgun ışıkları da düzensiz bir uyumla birbiri peşinden sönmektedir. Tepedeki ışıklardan biri sönüyor, bir ışık aşağıdan, bir tane derenin yakınından, sonra yine bir tane mezarlığın yanından, sonra yine bir tane mezarlık yönünden, sonra bir tane yine dere kenarından, sonra bir tane daha mezarlıktan, sönüyor. Gecenin bu geç saatinde daha hâlâ yanan yalnızca üç pencere kalıyor. Belki de hasta odaları.

Sonra, gece rüzgârının yönü değişiyor, doğuya dönüyor; rüzgâr doğuya esiyor ve ağaçların yaprakları doğu yönünde hışıldıyor. Ay iyice yükseliyor. Don Paolo başını yana koyuyor ve uyuyor.

Annibale, onu Fossa dei Marsi’de, Girasole Konukevi’nin önünde uyandırıyor.

Arabacı, ayrılmadan önce, rahipten bir ricada bulunarak:

“İyi kalpli efendim” diyor, “bana bir tavsiye mektubu yazabilir misiniz?”

Don Paola: “Kim için ve ne için?” diye soruyor. Annibale, bir parça düşündükten sonra:

“Şu anda kestiremeyeceğim” cevabını veriyor. “Fakat birçok yerde gerekli olur. Benim iyi kalpli efendim, sen bana genel bir tavsiye mektubu ver de!”

Rahip: “İyi ama ben sizi tanımıyorum ki” diye karşılık veriyor.

Annibale: “İyi geceler!” diye homurdanıyor ve arabasını Acquafredda’ya doğru sürüp uzaklaşıyor.

Don Paolo, usulca odasına giriyor ve yatıp uyuyor. Ertesi sabah zamanında uyanıyor, ama çok yorgun olduğu için yataktan çıkmıyor. Dr. Sacca’dan, makineyle yazılı bir talimatname almıştır. Onu okuyor: “Bir rahip kendi bölgesi dışında nasıl hareket etmelidir?” Don Paolo Spada, Frascati bölgesinden; bu dei Marsi bölgesine, Pietrasacca’da sağlığını düzeltmek için geliyor. Makineyle yazılı talimatnamede, karşılaşacağı güçlükler ve bunların çözümleri gözden geçirilmektedir. Onu Pietrasacca’ya götürecek araba ancak öğleden sonra geleceği için öğleden önceki zamanını odasında geçirmektedir. Odasında akar sulu bir lavabo olduğunu görerek çok seviniyor. Samanlıkta geçirilen bir yaşamdan sonra böyle bir şey karşısında sevinmemek olanaksız. Hem bu tesisler, ona, ülkesinin gerçekleştirdiği ilerlemeyi de gösteriyor. Fakat lavabonun çanağı üzerine, güzel bir el yazısıyla yazılmış bir not iliştirilmiş: “Sayın yolcu bayların bu lavaboya idrar bırakmamaları rica olunur. Çünkü kötü bir koku yayılır.” Gerçekten de, lavabonun çanağından pis bir koku gelmektedir.

Don Paolo aynada kendini süzüyor. Acquafredda’dan ayrılmadan önce saçlarını ta dibinden kestirmişti. Siyah cübbesi ve kesik saçları ile çok komik bir görünümü var. Cübbesi tam yirmi sekiz düğmeli. Don Paolo, her giyiş ve çıkarışında yirmi sekiz kez ilikleyip açacağını düşündükçe aklı başından gidiyor. Fakat sonra, başından aşağı geçirmek için yalnızca boyundan kemere kadar olan düğmeleri açmanın yeteceğini fark ediyor. Bu kadın işini düşündükçe güleceği geliyor. Ama pantolon cebinden bir şey almak için etekliğini kaldırması gerektiğini düşününce de canı sıkılıyor. Gerçekten, herkesin önünde eteğini kaldırmak gülünç değil mi? Fakat az sonra, eteğin cebi yanındaki küçük bir yırtmaçtan pantolona uzanabileceğini saptıyor ve bundan çok hoşlanıyor. Sonunda rahip rolü oynamanın o kadar güç olmadığı kanısına varıyor.

Don Paolo Spada, yemekte, konukevinin sahibi dul kadınla Berenice Girasole ile tanışıyor.

Yemek salonunun duvarları, ünlü bir haftalık derginin, katarı kesinlikle bir çarpışmadan kurtaran makasçı kızı, kartalın saldırısına uğrayan bir uçak gibi çok etkili serüvenleri resimle canlandıran renkli sayfaları ile baştan başa süslenmiş. Bayan Berenice, uğradığı şanssızlıkları anlatmak için rahibin masasına oturuyor; kadının korsesi yok, bol bol da terliyor ve kendi haline bırakılmış iri memeleri, kendini dik tutmaktan bıkmış bir insanı anımsatıyor. Don Paolo, Berenice, kiliseden konuşunca sözünü kesiyor ve:

“Çok üzgünüm” diyor, “fakat ben buradan değilim. Ben Frascati’denim, buraya dinlenmeye geldim.”

Dışarda güneş var. Don Paolo, konukevinin önündeki bir sıraya oturuyor. Küçük bir masanın çevresinde, şık giyinmiş beş altı delikanlı, başlarında şapkaları ve ağızlarında sönmüş sigaraları ile oturmuş, gözlerini yere dikmiş aptal aptal bakıyorlar. Uzak bir masada oturan başka tembel delikanlılar da iskambil oynuyorlar ve zaman zaman sapsarı bir tükürük fırlatıyorlar. Delikanlıların arasında, emekli olmuş bir komedi artistini andıran, uçları burulmuş düşük bıyıklı, başında geniş kenarlı bir şapka olan görmüş geçirmiş bir adam oturmuş, hem kâğıt oynuyor, hem de kahvesini gürültüyle höpürdetiyor. Yabancı rahip gözüne ilişince, bu felaket habercisini, ötekilerine de bildirmek için hemen: “Demir, demir!” diye bir işaret yapıyor.

Uyuklayanlar uyanıyorlar. Herkes acele acele bir demir parçası aranıyor. Eller, pantolonun sol cebine sokuluyor. Don Paolo, bu âdetin anlamını biliyor, kaba bir hareket yaparak paylamak istiyor ama aylak heriflerin davranışlarının kendisinin gerçek bir rahip sanıldığını doğruladığından, susuyor.

Konukevinin önüyle, hükümet partisinin bayraklarıyla süslenmiş toplantı yerini ve Kral Umberto’nun bıyıklı bir kabartmasıyla cephesi süslenmiş Nahiye Müdürlüğü binasının sütunlu giriş yeri arasında, kaldırım döşeli küçük meydanlık ve parlak renkli mendiller sallandırılmış bir tuhafiyeci dükkânı bulunuyor. Dükkâncı, kapının önünde oturuyor; bir bisiklet gidonu gibi kıvrılmış kocaman bıyıkları var. Her yanını sinekler sarmış dükkâncı, zaman zaman boğazını temizliyor ve ta küçük meydanlığın ortasına kadar giden bir tükürük fırlatıyor. Meydanın çevresindeki evlerin köşeleri granit taklidi boyalı. Telgraf tellerine ünlü bir bisiklet şampiyonunun şerefine özdeyişler sallandırılmış. Yabancı bir rahip geldiğini duyan, üstlerini başlarını parça parça ve sineğin biri konup biri kalkan bir sürü dilenci, küçük meydanlığa toplanıyor. Koltuk değnekleri üzerinde sıçraya sıçraya yürüyen bir sakat, hepsi adına, sadaka istiyor. Don Paolo kalkıp yeniden konukevine giriyor. Berenice de rahibe yaklaşıyor ve cesaretini toplayıp yeniden başlıyor:

“Ah iyi kalpli efendimiz, ölüm halinde bir genç kız...”

Don Paolo: “Çok üzgünüm” karşılığını veriyor. “Fakat ben buradan değilim.”

Fakat Berenice hıçkırıklarını daha fazla tutamıyor:

“Bırakın da bari anlatayım! Genç kız buranın rahibini istemiyor, çünkü onunla akraba oluyor. Ben de kıza, dışardan bir rahip geldiğini söyledim, o da kabul etti.”

Don Paolo: “Çok üzgünüm fakat ben buradan değilim” Berenice, başını iki yana sallayarak ağlıyor.

“Bir genç kız böyle hekimsiz, rahipsiz ölsün, insanın nasıl gönlü razı olur? Bir at ölürken bile veterinerle komşular koşup gelirler de...”

Merakı uyanmış olan Don Paolo: “Ne diye hekimsiz?” diye soruyor. Ağzından fazla bir söz kaçırmış olmaktan korkan Berenice, çevresine ürkek ürkek bakındıktan sonra:

“Sizden sır çıkmaz değil mi?” diye soruyor.

Don Paolo, başıyla onaylıyor.

Berenice, üzgün bir sesle ve sözlerini zaman zaman hıçkırıklar boğarak anlatıyor:

“Genç kız evli olmadığı halde gebe kalmış. Kendi namusunu ve ailesinin namusunu kurtarmak için bundan kurtulmaya çalıştı ama yasalar izin vermiyor. Hekim, ebe ya da herhangi birisi, böyle bir işte kadına yardım ederse hapse atılıyor. Sonu hapisle biten birçok örnek ortada. Gazeteleri okumak yeterli. Hattâ bazılarının sonu daha da kötü oluyor. Fossa noterinin, karnında dört aylık çocuk olan kızı kezzap içti. Mahkeme binasında çalışan bir genç kız da, Tivoli’ye gidip kendini çağlayana attı. Şimdi ölüm halinde olan bu zavallı kız, çocuğunu düşürmeye kalktı; çünkü yaşamını tehlikeye atmaktan ya da şerefsizliği kabullenmekten başka yapacağı bir şey kalmamıştı. O da yaşamını tehlikeye attı ve şimdi ölüm halinde. Hekim çağıramıyor, çünkü gelen hekim tutanak tutacak ve her şey ortaya çıkacak. Rahibi de çağırmak istemiyor, çünkü akraba oluyorlar. Hata işlediği kesin, fakat af görür. İsa, herkes için çarmıha gerildi.”

Don Paolo gitmeye hazır. Berenice, bir şey daha söyleyeceği için, peşinden gelmesini işaret ediyor. Don Paolo, kadının ardından gidip birinci kata çıkıyor. Berenice, bir odaya giriyor.

Don Paolo da peşinden. Oda yarı karanlıktır ve dezenfekte kokusu var. Bir köşede, büyük bir istavrozun altında, demirden ve alçak bir karyola duruyor.

Berenice, üzgün bir sesle: “Bianchia!” diye sesleniyor.

Yatağın içinde bir şeyler kımıldanıyor. Don Paolo, yastığa yayılmış siyah ve gür saçların arasında, bir çocuğu andıran, fakat acıyla anlamı değişmiş olan beyaz ve uzunca bir yüz görüyor ve Berenice’nin odadan çıkmış olduğunu fark ediyor. Düşünceye dalmış bir halde, kapının ağzında duruyor.

Bir saniye geçiyor. Don Paolo, ayaklarının ucuna basarak, çıkıp gitmek istiyor, fakat ölümün pençesine düşmüş olan genç kızın sonuna kadar açılmış gözleri kendisine bakıyor. Gider de, genç kız arkasından bağırırsa? Kendisinin herhangi bir rahip olmadığını genç kıza nasıl anlatsa? Fakat komediyi sürdürmek de zoruna gidiyor. Don Paolo, ne kımıldanıyor, ne de ne yapacağını biliyor. Dr. Sacca’nın talimatında böyle bir olay için açıklama yoktu. Ölmekte olan bir genç kız, rahibe ısrarla bakıyor. Don Paola sonunda: “Günaydın!” diyor.

Ayaklarının ucuna basarak, genç kızın yanına ağır ağır yaklaşıyor ve elini alıp öpüyor. Genç kızın gözleri yaşla doluyor. İnce yorgan, çökmüş ve kuş gibi vücudu, iki limon yuvarlağını andıran göğsü ve zayıf bacakların biçimini ortaya koyuyor.

Rahip: “Sevgili çocuğum” diyor, “sevgili çocuğum, her şeyleri biliyorum ve bana hiçbir şey söylememeni rica ediyorum. Senden, önümde alçalıp acılarını yeniden uyandırmamanı rica ediyorum. Günah çıkarmana gerek yok. Sen bu işi yaptın...”

Bunun üzerine, hasta soruyor:

“Günahlarımı bağışlayacak mısınız?”

Rahip: “Sen çoktan bağışlandın!” yanıtını veriyor. “Sevgili çocuğum, ben seni nasıl bağışlayabilirim? Sen nefsini eziyete sokmuş bulunuyorsun, zaten. Hem de çok sert bir eziyete.”

Genç kızın eli hâlâ Don Paolo’nun elinde. Her iki el de ateş gibi yanıyor.

Genç kız: “Sizin de ateşiniz var?” diye soruyor. “Hasta mısınız?”

Don Paolo, başıyla onaylıyor ve gülümseyerek:

“Ben de” diyor, “nefsime eziyet ediyorum.”

Arabacı Magascia sokaktan doğru sesleniyor:

“Pietrasacca’ya gidecek olan rahip nerede?”

Rahip, genç kıza: “Artık gitmeliyim” diyor. “Korkma, bağışlandın! Bağışlanmayacak olan birisi varsa o da, seni ölümle şerefsizlikten birini seçmek zorunda bırakan bu kötü toplum...”

İhtiyar Magascia, konukevinin eşiğinde oturuyor, çorbasını çoktan içmiş, ekmeğini şarabına banıyor. Top sakallı, geniş omuzlu ve kapı gibi bir adam. Ceketinin sol kolu omuzunda bomboş sallanıyor. Bir dişi eşekçe çekilen iki tekerlekli arabasında, kendi yanında, rahibe de bir yer açıyor ve araba yavaş yavaş hareket ediyor.

Rahip: “Kolunu kestireli çok mu oldu?” diye soruyor.

Magascia: “İki şubat panayırında, iki yıl oluyor” diye yanıtlıyor. “Ne diye yakınmalı? Tanrı, sinekleri ihtiyar eşeklerin başına sarar.”

Magascia, dizginleri frene bağlıyor, bir de çubuk tüttürüyor.

“Dizginleri bağlamaya gerek bile yok” diye açıklıyor. “Eşek bu yolu on yıldan beri haftada bir yürüyor ve bir kez olsun yanılmadı, yolda giderken de dönerken de, nerede su içeceğini, nerede dışkılayacağını biliyor...”

Magascia, Fossa’dayken yeni bir şapka almış ve bunu da eskisinin üzerine geçirerek giymiş; şapkasını, önce ensesine yıkmış, sonra jandarmalar gibi yana yatırmış, daha sonra öteki yana yıkmış fakat yine de durumu iyi birisine benzeyememişti.

Magascia: “Eşeğimin adı Bersagliera’dır” diyor ve önünde duran bu bir deri bir kemik hayvanı gösteriyor. “Bersagliera demek çabuk gitmek demektir, şimdi yaşlandı, adım adım yol alıyor.”

Rahip: “Hepimiz yaşlanacağız” diyor.

Magascia: “Fakat eşekler yine de şanslıdır” diye ekliyor. “Bir eşek, yirmi altısına kadar, iyi bir katır yirmi ikisine, iyi bir at ise ancak on beşine kadar yaşar. Tanrı, hayvanlara karşı merhametli davranmış, ama insanlar için acıması yok. Hem zaten onun, her aklına geleni yapmaya hakkı var.”

Araba, bir ahırın önünden geçiyor. Bersagliera, yüksek sesle anırıyor ve o kadar ağırlaşıyor ki, sanki olduğu yerde sayıyor. Ahırın içerisinden doğru bir başka anırma yanıtlıyor.

Magascia: “Burada eski bir tanışı vardır” diye açıklıyor. “Gençliğinde bazı serüvenler geçmişti aralarında. Şimdi buradan her geçişimde selamlaşırlar. Kuşkusuz, şimdi her ikisi de yaşlandılar ama yürek kocamıyor.” Köyün dışında yol, yokuş aşağı inmeye başlıyor. Rahip, bu dağları, vadileri, tepeleri, çiftlikleri, yolları hep tanıyor; yukarıdan bakınca kocaman ve sönmüş bir volkan ağzına benzeyen bu Fucino çukuru gittikçe daha iyi göze çarpıyor. Çevredeki köylerde depremin izleri hâlâ belli; yere devrilip harap olmuş ve bir bölümü henüz düzeltilmemiş yapı katlarına benziyorlar. Havada hâlâ bir su ve ateş kokusu var.

Magascia’nın arabası hâlâ ağır ağır yol almakta. Üzerinde bir adam uyuyan bir ot arabası yetişip geçiyor. Öküzlerden biri, ineğin kulağını yalıyor. Bir süre sonra, baba, ana ve çocuktan kurulu bir Cafoni ailesini taşıyan bir eşek de arkadan yetişip onları geçiyor; kadın, göğsünü açmış, çocuğunu emziriyor.

Magascia, eşeğin üstündeki adama: “Ürün nasıl?” diye soruyor.

Öteki: “Çok, çok kötü!” yanıtını veriyor.

Magascia, rahibin kulağına fısıldıyor:

“Ürünü iyi olacak demek.”

“Niçin tersini söylüyor?”

Magascia: “Niçin de ne demek? Nazara gelmemek için böyle söylüyor” yanıtını veriyor.

Rahip: “Peki senin ürün nasıl?” diye soruyor. Magascia, istavroz çıkarıyor ve: “Mahvoldum, tümüyle mahvoldum” diyor.

Rahip: “İyi ama havalar şimdiye kadar iyi gitti” karşılığını veriyor.

Magascia. “Suç havalarda değil, otomobillerde” diye açıklıyor. “Otomobillerden çıkan kötü koku ürünü berbat ediyor.”

Caddenin yanı sıra, yer yer taş yığınları göze çarpıyor. Bu yığınların yanına, çalı çırpıdan yapılmış çardakların altında oturan taşçılar, çekiçleriyle taşların en büyüklerini işliyorlar. Magascia’nın arabası, Lansa dei Marsi köyünden geçiyor; çeşmenin önünde, su kapları ile o her yerde görülen kadınlar, kahvenin önünde yine o her yerde görülen bisikletli delikanlılar, kapı eşiklerinde yine her köyde karşılaşılan, çubuklarını tüttüren yaşlılar ve köy sokaklarında bir Meksika generalinin üniforması ile kabara kabara dolaşan köy polisleri. Lama köyünden çıkarken, içinde bir Meryem Ana tasviri bulunan küçük bir ibadet yerinin önünden geçiyorlar. Magascia, istavroz çıkarıp şu açıklamayı yapıyor.

“Buraya Madonna della Rose⁵ tapınağı derler, bunu gördükçe eski bir mucizeyi anımsarız. Bir ocak ayında, güller açmış, kirazlar olmuş ve koyunlar doğurmuş. Fakat halk sevinecek yerde korkmaya başlamış. Öyle ya, bütün bunlar, büyük bir felaket belirtisi olmasın? Gerçekten de korktukları çıkmış ve yazın büyük bir kolera salgını olmuş.”

Rahip: “Peki, bu ibadet yerini ne için yapmışlar?” diye soruyor.

Magascia: “Madonna’nın rahat durması için” yanıtını veriyor ve şunları ekliyor: “Bu yıl da görünüşe göre, yanlış anlaşılmasın benim değil, başkalarında durum iyi. Fakat sonunda ne dert geleceğini Tanrı bilir!”

Yol, bu ibadet yerinden sonra, tepeler arasında kıvrıla kıvrıla uzanıp bir köprü aşıyor ve Pietrasacca vadisine varıyor.

Birkaç kadın, çok yaşlı ve zayıflıktan kemikleri çıkmış bir ineği peşleri sıra sürüklüyorlar, fakat hayvanın, köprünün başına gelince inatçılığı tutuyor ve karşıya geçmeyi bir türlü istemiyor.

Kadınlardan biri, hayvana: “Şimdiye kadar kaç kere geçtin de bugün ne oldun?” diyor. “Neler düşünüyorsun öyle?” İnekcik, her türlü tartışmadan kaçınıyor ve inatla ayak direyip olduğu yerde kalıyor.

Kadın: “Utanmıyor musun?” diye yine başlıyor. “Sende hiç utanma arlanma yok mu! Nedensiz yere böyle sorun çıkarılır mı?”

Magascia’nın arabası, önce genişken şimdi gittikçe daralıp dik uçurumlar arasında korkunç bir manzara alan Pietrasacca vadisine doğru, güneş altında cayır cayır yanan kayalıklar boyunca yol alıyor. Kayalar arasındaki kumlu toprak parçalarında, büyüklükleri hektarla değil ancak birkaç endazeyle ölçülen mısır ve patates tarlaları ve ekilmiş yerler var. Dağın yamaçlarında daha bir sürü küçük küçük tarla var. İşlenmeye yarayabilecek tek bir karış toprağın olduğu yerde bile insan çalışmasının izlerine rastlanıyor. Anayoldan geçen yük arabalarının tekerlekleri, çift hatlı bir demiryolu gibi derin izler bırakmışlar. Yol, bir dağ ırmağının yatağına sürtünürcesine yakın geçiyor. Araba, ağır ağır ilerliyor. Vadinin iki yanında bir duvar gibi yükselen arazi, yakıcı güneş ve kötü havalar yüzünden gittikçe daha fazla aşınmış ve bitkilerden yana gittikçe yoksullaşmış. Kayalar arasında dolaşan birkaç keçi, şurada burada bitmiş tek tük taze otların saplarını birbiri arkasından gövdeye indiriyor, sonra da, köylerine tuz ve tütün taşıyan şu arabayla yaklaşmakta olan rahibe, şeytan sakalına benzeyen küçük sakallarını sallıyorlar.

Çıkış gittikçe güçleştiği için, Magascia, yük biraz hafiflesin diye arabadan iniyor. Bir dönemeç yerinde, çıplak bir kayanın üzerine Rönesans dönemi tarzında yapılmış küçük bir villa ile karşılaşıyorlar. Küçük evin kapı ve pencereleri sımsıkı kapalı.

Magascia: “Don Simone Scaraffa’nın villası” diye açıklıyor. “Adamcağız, Brezilya’da tam otuz yıl geçirerek kahve tarımından zengin olunca, köyüne dönüp servetinin keyfini bu sakin yerlerde çıkarmak istedi ve bu gördüğünüz küçük villayı yaptırdı. Fakat gelişinin daha ilk haftasında bağırıp çağırma hastalığına tutulunca Aquila’daki Santa Maria di Colemeggio akıl hastanesine kaldırılması gerekti. Hâlâ oradadır. Zengin olmak için katlandığı bunca çabaya yazık!”

Arka taraftan doğru, dağlardan ovaya, köyden kente inmek ister gibi, bir bulut yığını geliyor.

Bir taş yığını arasından yükselen tahta bir haçın üzerinde “22 Ağustos 1909” yazısı göze çarpıyor.

Magascia: “Lama noteri Don Giulio burada öldürüldü” diye açıklıyor. Otopsi yapıldığında kalbine yedi bıçak yemiş olduğu anlaşılmıştı. Ona bu kötülüğü kimin yapmış olduğu hiçbir zaman anlaşılmadı. Don Giulio, yüzde otuz tefeci faizi ile ödünç para verirdi. O öldükten sonra da tefecilik ortadan kalktı.”

Vadinin arkasından doğru, Pietrasacca’nın ilk evleri görünmeye başlıyor.

Magascia: “Bu Pietrasacca çok şanssız bir köydür” diye açıklamasını sürdürüyor. “Su basmasından iki, depremden de bir olmak üzere tam üç kez harap oldu.”

Rahip: “Nüfusu kaç kişi kaldı?” diye soruyor.

Magascia. “Kırk evlik kadar bir şey” yanıtını veriyor. “Yolunu bulan, kapağı ovaya atıyor.”

Yolun bir başka yerinde, yine bir taş yığını ortasında yükselen ve üzerinde 15 Mayıs 1923 tarihi bulunan başka bir haçın önünden geçiyorlar.

Magascia: “Vincenzo Sapone’yi kıskançlık yüzünden burada öldürdüler” diye başlıyor. “Vincenzo, bir ‘Amerikalı’nın⁶ karısıyla dalga geçiyordu. Öteki Amerika’dan dönünce karısının başını yatakta gövdesinden ayırdı. Sonra buraya gelip şu kayaların arkasında durdu ve işe gitmek üzere buradan geçecek olan Vincenzo’yu kolladı, görünce de hemen üstüne atılıp bağ bıçağıyla kafasını kesti, kendi de dağlara kaçtı. Fakat birkaç ay sonra ele geçti ve otuz yıla mahkum oldu. Bir kızı vardı, şimdi büyüdü ve hâşâ huzurdan Roma’da, bir piyade tümeni yakınında bir geneleve düştü. Hiç de kötü kız değildi.”

Yine bir haçla karşılaşıyorlar.

Magascia hemen: “Burada...” diye başlıyor.

Ve rahip, onun sözünü: “Bir başka felaket olmuştu” diye tamamlıyor.

“İyi kalpli efendim bunu nereden biliyorlar?”

Rahip: “Öyle ya, felaketlerden başka bir şeyden söz ettiğin yok ki! Yoksa amacın beni korkutmak mı?” diye soruyor. “Burada felaketlerden başka bir şey geçmesine olanak var mı?”

Magascia: “İyi şeyler unutulur” diyor. “Felaketlerse akıllardan çıkmaz ve babadan oğula anlatılır. İyi bir insan ölünce cennete gider. Fakat bir günahkâr doğal bir ölümle ölürse burada vadide kalır. Böyle olduğu içindir ki, böylelerin sözü hiç ağızdan düşmez. Öldürülmüş insanların ruhu hiçbir yerde rahat yüzü görmez. İlk birkaç yılda, cinayetin olduğu yerin önünden geçen herkes, kurbanın ruhu huzura kavuşsun diye bir taş atar. Gerçi rahipler bunun tersini söylerler, ama işin doğrusu benim söylediğim gibidir.”

Yol, eteğinde vahşi bir derenin köpüre köpüre aktığı bir uçurum boyunca uzanıyor.

Magascia: “Erkek kardeşim buradan geçerken arabasıyla uçuruma yuvarlanmıştı” diye yine başlıyor. “Geceydi, Fossa’dan tuz ve tütün yüküyle dönüyordu. Haç çıkaracak zamanı olmamıştı. Arabayı çeken katır, kötü ruhlardan ürktü ve kaçmak için sola doğru gidince aşağıya uçtu.”

Aşağıda, vahşi derenin kenarındaki küçük bir düzlükte, içinde kimseler yokmuşa benzeyen bir ev göze çarpıyor.

Rahip: “Demek kendilerine bir de ev yapmışlar?” diye soruyor. “O halde, işleri hiç de kötü gitmiyor.”

Fakat Magascia şakadan anlamıyor.

“Pietrasacca’lı Colamartini Ailesi yaptırmıştı.” diye açıklamasını sürdürüyor. “Fakat bitmesiyle kötü ruhların yerleşmesi bir oldu ve o zamandan bugüne kadar kimse içinde oturamadı. Vadidekiler bu eve Refigium peccatorun adını koydular.”⁷

Sonunda, Pietrassacca’ya vardılar; burası, duvarları yer yer çatlamış veya kararmış altmış kadar evden oluşan bir köy. Evlerin birçoklarının kapıları ve küçücük pencereleri, içlerinde kimse oturmuyor olmalı ki, sımsıkı kapalı. Köy, dağ yamaçları arasına sıkışmış kuyu gibi bir yerde. Evlerin bir bölümü, son depremden sonra resmi makamlarca, depreme dayanır oldukları bildirilen evler biçiminde yapılmış; bu evlerin çevresinde, balçık ve taşla örülmüş, üzerleri teneke ve kiremit parçaları ile örtülü bir sürü kulübe var. Fakat doğru dürüst topu topu iki ev göze çarpıyor: Birisi, hemen köprüyü geçinceki bina; rahibin konuk olacağı Matalena Ricotto’nun lokantası. Öteki de, köyün sonunda ve birinciden daha büyükçe ve daha eski. Eşraftan Colamartini ailesinin evi olan bu bina, Pietrasacca’nın, su basmalarına ve depremlere dayanmış tek binasıdır. Köy mezarlığı ve vadiye bakan sütunlu giriş yeriyle küçük köy kilisesi de, Colamartini’lerin evi çevresinde.

Don Paolo: “Kilisede ibadet edilir mi?” diye soruyor.

Magascia: “Kilisenin semtine otuz yıldan beri hiçbir rahip uğramadı” yanıtını veriyor.

Köyün ve mezarlığın çevresindeki, toprakların büyük bir bölümü tarlalara bölünmüş; tarlalar o kadar küçük ve birbirlerinden ayıran taş duvarlar o kadar yüksek ki, uzaktan bakılınca halkı başka yere göç etmiş harap bir kente benziyor. Vadi, Pietrasacca’dan sonra birkaç yüz metre daha ilerleyip sona eriyor. Bundan sonra başka hiçbir yol yok. Vadinin derinliklerinden doğru gelen iki su, Pietrasacca önünde küçük bir dere olup köyü ikiye bölüyorlar. İki kıyıyı birbirine bağlamak için bir tahta köprü yapılmış.

Lokantanın önünde bir çeşme var. Bir çocuğun yüzü kanamış, kıpkırmızı olmuş suya eğilmiş, burnunu yıkıyor. Köprünün altında, kadınlar ve kızlar dere kenarına çömelmiş, çamaşırlarını durmadan tahtaya vuruyorlar.

Magascia, lokantanın önünde arabasını durduruyor; Matalena da onları bekliyor. Yoldan doğru, siyah yünden bir çoban gocuğuna sarınmış, yaşlı ve saçı sakalı bembeyaz olmuş birisi geliyor. Omuzunda, demir bir çatal var ama çevresindekiler üzerinde saygı uyandıran haline, bu âletin hiçbir etkisi olmuyor. Onun her şeyinde bir eski zaman kokusu var, hatta, rahibe, yoksul köyümüze hoş geldiniz derken nazik sözlerinde bile. Yün gocuğu koyun kokuyor. Magascia, onu tanıtıyor:

“İşte: Don Pasquale Colamartini budur.” Don Paolo Spada, özür diliyor ve çok yorgun olduğu için izin istiyor. Matalena onu doğru yatacağı odaya götürüyor. Uyku, uyku gerekiyor.

Don Paolo, karanlıklardan doğru gelen bir kadın sesi duyuyor; bir ana, kendinden büyük çocuklarla oynamaya gidip de hâlâ dönmemiş olan çocuğuna sesleniyor.

“Bekle anneciğim, bekle, şimdi geliyorum!”

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Bir pazar sabahı, Matalena Ricotto’nun lokantası ile tahta köprü arasındaki alanda, son pazardan alınmış bir eşek vaftiz ediliyor. Genç bir adam, eşeğin dizginlerine yapışmış, bir ihtiyar da basıyor sopayı. İkisi birden, her vuruştan sonra, hayvanın kulaklarına “Garibaldi” diye bağırıyorlar. Garibaldi, eşeğe takılan ad ve Cafoniler, bu adın eşeği güçlü ve cesur yapacağı düşüncesinde. Vaftiz işi uzayıp gidiyor; çünkü eşeğin, Garibaldi adının kendisine verildiğini anlaması doğal olarak bir süreç gerektiriyor. Adam hiç öfkelenmeden, sabırsızlık belirtisi göstermeden ve kin duymadan, sanki bir somyaya vuruyormuşçasına bütün gücüyle eşeğin sağrısına vuruyor ve her darbeden sonra, ihtiyar da genç de, hayvanın kulaklarına Garibaldi diye bağırıyorlar.

Eşek, adamlara bakıyor ve sopayı her yedikçe de başını iki yana sallıyor. Adam, eşeğin sağrısına, her darbeyi bir başka yere rastlayacak biçimde vuruyor ve darbelerin hepsi de hedefi bulunca yeni baştan işe girişiyor. Eşeğin sağrısına yapıştırılan darbeler ve bütün yiğitliğiyle Garibaldi adı, Pietrasacca meydanını birbiri arkasından tam on iki kere ve bir kez daha on iki kere çın çın öttürüyor. Sonunda ihtiyar yorgun düşüyor ve gence:

“Artık yeter” diyor. “Şimdi adını kesinlikle biliyordur.”

Delikanlı bir deneme yapmak için, bir avuç kuru ot alıp tahta köprüden yana gidiyor ve uzaktan doğru, hem otu gösterip hem de: “Garibaldi” diye bağırıyor.

Eşek, ona doğru koşuyor.

Delikanlı: “Evet” diyor, “adını biliyor, artık.”

Don Paolo, yatağında ateşler içinde yatıyor. Pencereden duyulan ve birçok kez yinelenen Garibaldi seslerine hem şaşırıyor hem de ilgileniyor. “Cumhuriyetçi Parti’nin Pietrasacca’da bu derece güçlü olmasına olanak var mı?” diye düşünüyor.

Rahip, Matalena Ricotto’ya: “Dışarda ne oluyor?” diye soruyor.

Kadın: “Önemli bir şey değil” yanıtını veriyor. “İhtiyar Sciatap eşeğini vaftiz ediyor.”

İhtiyar Sciatap, bütün Pietrasacca halkınca bu adla tanınır ve o da aynen eşeğinin vaftiz edildiği gibi vaftiz olmuştur. Sciatap, uzun yıllar önce Amerika’da, New York’un Melberry Caddesi’nde yazları dondurma, kışları kömür satan Carlo Campanella adında bir yurttaşının yanında uşak olarak çalışmıştı. Pietrasacca’daki adı Carlo Campanella olan bu hemşeri, New York’ta Mister Charles Littebel, Ice and Coal olmuştu ve yanında çalışanlara hayvanmışlar gibi davranıyordu! Hayvan davranışı gören zavallı adam azıcık sızlanacak oldu mu, Mister Littebel: “Sciatap!” diye haykırıyordu.

Sciatap, İngilizce (Shut up), çeneni kapa demekti! İşte bizim Sciatap, Amerika’da uzun yıllar oturduktan sonra ülkesine döndüğü zaman tek İngilizce sözcük olarak bu Sciatap deyimini biliyor ve bunu her fırsatta kullanıyordu. Karısı da ağzını açamaz olmuştu; çünkü adam, hemen tokatı yapıştırıp işaret parmağını ağzına götürüyor ve “Sciatap!”ı bastırıyordu. Bu deyim böylece yöresel söyleyişe uyduruldu ve Pietrasacca’lıların bildiği tek İngilizce deyim oldu; bu sözcük aynı zamanda, köylünün bilgi dağarcığına giren modern ve yabancı kültürün de tek damlasıydı.

Don Paolo yatağından çıkıyor ve adamı görmek için, merakla pencereye yaklaşıyor. Sciatap’la eşeği, tahta köprünün yanındaki bir patikadan dereye inmektedirler. Patikanın başladığı yere, eski bir tabela asılmış: “Buraya süprüntü ve benzeri şeyler atmak yasaktır.”

Fakat tam da burada, süprüntü, öteberi kırıkları, eski ayakkabılar ve mutfak artıkları dolu. Bu durum, Pietrasacca’lıların sağlık işlerine karşı pek saygılı olduklarını kanıtlamaz, fakat hiç olmazsa okuma bildiklerini de belgelemez.

Don Paola yalnızca okuma değil, yazma da, hatta adam akıllı okuyup yazma biliyor ama bütün bilgisinin insan sağlığı açısından çabucak çözümlenmesi gereken bir sağlık sorununa akıl erdirmesine yararı dokunmuyor. Eğer bu sorun, Güney İtalyası köylülerinin içinde bulunduğu ve Don Paolo’nun da uymakta hiç güçlük çekmediği güç yaşam koşulları arasında uymasına ruhen olanak bulunmadığı tek ve tipik bir sorun olmasaydı, burada söz etmenin hiç de yeri değildi. Pietrasacca’da da, komşu köylerin birçoğunda olduğu gibi, evlerin tuvaleti yoktur. Dere boyunca ve birbirinden uzakça olarak, çardak biçiminde üç genel tuvalet yapılmıştır. İlkbahar gelince, çardaklar yapraklanıp çiçeklenir ve böylece de, konuklarının bu konudaki güçlerini gizlerler. Fakat sonbaharlar ve kışlarda, sorun güçleşir. Her çardak altı, eski bir âdet gereğince, halkın belli ve ayrı bir katmanınca ziyaret edilmektedir. İlk çardağın arkasına gidenler yoksul Cafoniler, ikinci çardağın konukları küçük toprak sahipleri ve üçüncüye gidenler de kadınlardır. Çocuklar da, alışıldığı üzere, kilisenin arkasına giderler; her zaman saygı gösterilen bu âdet, ancak geçen savaştan sonra, şu bilinen kızıl tehlike döneminde bozulmuştu. O tarihte, yoksul Cafoniler, kendiliklerinden, ilk çardağın değil ikincinin arkasına gittiler ve böylece de, küçük toprak sahiplerinin önce şaşkınlığını, sonra da öfkesini çektiler, tehdit edildiler. Küçük toprak sahipleri birbirine soruyorlardı:

“Bu işler böyle giderse bunun sonu ne olacak?”

Bunun üzerine, Matalena Ricotto: “Ah, sahi!” diyordu. “Ah, sahi! Din elden gitti artık!”

Fakat dinin talihi döndü, savaşın neden olduğu o ruh bozukluğu geçti, kızıl tehlike sona erdi, düzen yine kuruldu. Üç çardak altındaki eski sıra yine kuruldu.

Fakat Don Paolo, hem bir hasta, hem de bir rahip olduğu için, hem sağlığı, hem de düzen bakımından dere boyundaki çardaklardan istediğine gidebildiği gibi kilisenin arkasını da ziyaret edebilir. Bu işi yaparken, kendini, burada anlatılmayacak kadar alçalmış hissediyor ve çok kızıyor.

O, İtalya’ya, devrimci olarak çalışmak için dönmüştü ve kafasını tarım sorunları üzerine bir sürü teoriyle doldurmuştu; oysa şimdi, en ilkel güçlüklerle her Allahın günü mücadele zorunda kalıyordu.

Matalena, lokantanın ilk katındaki kendi odasını rahibe vermişti. Odanın hemen hemen dörtte üçünü kocaman bir karyola kaplıyor ve küçük bir masa ile sandalye ve lavaboya sanki yer bırakmıyordu. Yatağın üzerinde, yüzü bir Cafoni yüzüne benzeyen, soluk ve gevşek organları tersine dönmüş bir İsa resmi asılı. Onun karşısındaki bir çıkmada, kötülerin başını koparan beyaz ve gök mavisi renkte bir Meryem Ana heykeli var. Mayıs sonları, yani Yılan ve Kutsal Bakire Meryem ayıdır. Matalena, düşmanlarına karşı savaşında yardımı dokunsun diye, beyaz ve gök mavisi renkteki heykelin önünde her akşam bir zeytinyağı kandili yakıyor.

Bu arada, Don Paolo’nun sağlık durumu kötüleşiyor. Dağ iklimi, sağlığında çok değişiklik yapmadı. Bütün gün yatakta kalıyor ve dul kadının geniş karyolasında, bir türlü rahat edemeden, yararsız ve uzun dolaşmalarla kendini avutmaya çalışıyor. Günler ve geceler bitmek bilmiyor.

Don Paolo, rahip gereçlerini tamamlamak için, Dr. Sacca’dan, dua kitabı Liguorili Aziz Alfons Maria’nın Ebedi Özdeyişleri, 17. yüzyıldan Abruzlu Aziz San Camillo de Lellin’in yaşamı, geçen yüzyıl sonlarında yaşamış Piyemont azizlerinden San Giovanni Bosco’nun yaşamı, bir din buyrukları cüzdanı gibi kişilik denetimine yarayacak kitaplar da almıştı. Don Paolo, bu kitapları, çevresini saran yaşamın tekdüzeliğinden bir an da olsa kurtulmak için öteki herhangi bir kitabı, örneğin bir polis romanı ya da bir kimya maddesi broşürünü karıştırır gibi karıştırmaya başlamıştı. Bu kitaplardan bazılarını, daha önceden, gençliğinde de okumuştu bu sayfaların ve resimlerin çoğu, geçmişin unutulmuş anılarını yine canlandırmaktaydı. Çocukluk düşleri ve korkunç anılar, belleğinin en gizli yerlerinden ortaya çıkıyor. Bu kutsal kitapların yakınlığından gittikçe daha fazla zevk alan Don Paolo, sonunda, onları her akşam ve gözleri ağrıyıncaya kadar okuyor. Böylece, kendi de farkında olmadan, içindeki o eski genç din öğrencisi, ilk kurban, âyine hazırlanmak için her gece yeni din buyrukları okumakla yavaş yavaş yine ortaya çıkıyor. Azizlerin yaşamını taklide kalkışan ve sınırlandırmalardan uzak bir yaşamın koşulları hakkında Don Benedetto ile tartışmalara girişen o eski liseli, yeniden canlanıyor ve kendi de pek fark etmeden, içindeki o henüz tümüyle ölmemiş delikanlı ile, delikanlının yerini almış devrimci arasında bir konuşma başlıyor. Hastalığının neden olduğu o büyük halsizlik, Don Paolo’yu, hiç farkına varmadan evin tek erkek çocuğu olarak ana, büyükana, halalar ve hizmetçi kızlar elinde şımartılıp kadın şefkati ve nezaketi ile sarılı büyüdüğü yıllara doğru geri götürüyor. Rastlantılar şimdi onu, içinde büyüdüğü sosyal koşullardan birkaç basamak daha aşağıda olan bir yere kaçmak zorunda da bırakmış olsa, şu ya da bu nedenden ona gelen bütün bu Pietrasaccalılar, bu kadınlar ve çocuklar, okumakla geçen bütün gecenin aralarında ona kadar sokulan bütün bir yaşam, bütün kadınları ve çocukları ile, kendisinin ve kendi anasının şivesi ile konuşuyor.

Matalena, lokantasında bir rahip bulunmuş olmasına, Tanrısının bir lütfu gözü ile bakıyor ve çoğu, bir gerekçe bulup yanından ayrılmıyor. Bir rahibin konuk olduğu bir evde, hiçbir felâket olmazmış. Felâket korkusu, Matalena’nın yakasını bir türlü bırakmaz. Lokantanın üzerine, iki yağmur oluğunun damda birleştiği noktaya, bir çift kocaman boynuzlu inek başı bağlanmış.

Don Paolo: “Bu boynuzların anlamı ne?” diye soruyor.

Matalena: “Kem gözlere karşı” diyor ve haç çıkarıyor. “Yalnızca kem gözlere karşı, başka şeye yaramıyor, yazık ki!”

Fakat bu inek boynuzlarına karşın, 1915 depreminde Matalena’nın evi de yıkılmıştı.

Matalena: “O deprem bu şimdikinden daha büyüktü” diye anlatıyor. “Benim iyi kalpli kocacığım, bu evi yapabilmek için Arjantin’de tam altı yıl canını çıkarmıştı. Ev, depremde yerle bir olduğunda, ancak üç ay önce bitmişti. Ben, tam bir hafta, bir mahzende kapalı kaldım. Ama doğrusu, bunun bir deprem olduğunu bilmiyordum. Nazara geldiğimizi ve yalnızca benim evin yıkıldığını sanıyordum. Bir hafta sonra, sığındığım yerin üzerine yığılmış enkaz temizlenip de benim çıkabileceğim bir delik açılınca, kendimde cesaret bulamadım ve yukarıdakilere: ‘Bırakın burada öleyim’ diye haykırdım. ‘Artık yaşamak istemiyorum.’ Gerçekten de artık yaşamak istemiyordum. Fakat halk beni yatıştırdı ve tepemdeki delikten: ‘Hemen hemen bütün Marisca yıkıldı’ diye haykırdılar. ‘Otuz köy yerle bir oldu, şimdiye kadar 50 bin ölü sayıldı’. Demek ki bu olup bitenler nazardan değildi. Tanrı cezalandırıyordu. Atasözünün dediği gibi, ‘Felaket genelleşince felaket olmaktan çıkar.’ Benim iyi kocacığım, İtalya’ya, savaşa katılmak için dönmüştü. Savaş bitince Arjantin’e döndü ve evi yeniden yapacak parayı kazanmak için yeniden bir beş yıl nefsini cefaya soktu. Fakat yeni ev bitip de onun da dönmesi yaklaşınca mektuplar gelmez oldu. Altı ay sonra, kazadan bir celp geldi. Yeni bir vergi sorunu sanmıştım. Kalkıp gittim. Memur: ‘Kocan, herkesin başına gelebilecek bir kaza sonucu öldü, bir otomobilin altında kaldı’ dedi. Bağıra bağıra ağladım ve: ‘İşte bu da başıma geldi’ diye haykırdım, ‘yeni evine taşınacak diye nazara geldi!’ Fakat memur: ‘Bu nazar falan değil’ dedi. ‘Herkesin başına gelebilecek bir kazaya kurban gitti. Ama gerçekte, yine de nazardı, derim. Fakat rahipler, kuşkusuz, nazara inanmadıklarını söylerler, ama buna gerçekten inanmasalardı kara giysiler giymezlerdi.”

Bayan Matalena, bütün dinsel perhizlere uyan, mart ayının Aziz Yusuf’a, mayısın Meryem’e, haziranın İsa’ya ve kasım ayının da ölülere ait olduğuna inanan bir kadındı. Yaş sınırını çoktan aşmış olan Bayan Matalena, evin içinde, korsasız, saçı başı darmadağınık ve üstü başı çok sünepe dolaşır: Kadıncağız, rahibi beslemek için büyük sıkıntılara katlanmakta ve her yemekten sonra, bir iltifat umuduyla beklemekterdir ama, iltifatın bir türlü geldiği yoktur. Don Paolo, hiçbir zaman boğazına düşkün biri değildi, hem zaten Pietrasacca’da da yiyecek şeyler öyle çok çeşitli değildir. Ama, Matalena, yine de yukarıya, rahibin yanına çıkar ve ne yemek istediğini öğrenmek ister. Don Paolo, bu her günkü eziyetten bıkmıştır. Günün birinde sabrı tükenir ve Matalena’ya, Pietrasacca’lılar ne yiyorsa kendisine de ondan getirmesini söyler. Kadıncağız bundan alınır, yine de buyruğa boyun eğer. Rahibin önüne sabahleyin bir parça mısır ekmeğiyle bir baş soğan, öğleyin aynı cins ekmeğin daha büyükçesini, zeytinyağı ve tuzla yapılmış çiğ biber, akşam da fasuyle çorbası koyar. Fakat bu perhiz, ancak iki gün sürer, çünkü Don Paolo’nun midesi, akşamları verilen çorbadan başkasını kaldıramamaktadır. Matalena, zaferi kazanmıştır ve bundan yararlanmasını bilir. Sabah eziyeti yine başlar. Kadının akciğer hastalıkları konusunda sabit düşünceleri vardır.

Matalena: “En iyi ilaç çiğ yumurtadır” diye yineleyip duruyor.

Lokantanın arkasındaki bahçede, bir düzine tavuk besliyor. Yumurta tavuğun kıçından çıkar çıkmaz hemen alıp hastaya koşar. Tavuklardan biri az gecikecek olsa, onu arayıp yakalar ve küçük parmağını sokarak, yumurta var mı yok mu diye bakar ve bu muayeneden sonra, yukarıya, rahibe seslenir.

“Yarım saate kadar yumurtlayacak!”

Gerçekten de, yarım saat sonra yumurta hazırdır. Tavukların arasında Pitella adında bir tanesi vardır ki yumurtlama işinde dakika şaşmaz. Pitella, evin içinde dolaşmaktan da hoşlanır ve hastanın odasına kadar çıkar. Hele, dul kadının kocaman karyolasının altına gizlenmeyi bir başardı mı, ne tehditler, ne de terlik darbeleri, dışarıya çıkarılmasına yardım etmez. Bunun üzerine, Matalena, horozu çağırmak zorunda kalır. Pitella, horozun yaklaştığını, merdivendeki ayak seslerinden tanır ve karyolanın altında kıstırılmamak için pencereden uçup kaçar.

Matalena’nın, Americo adında bir oğlu vardır; yüzü dişsiz bir ihtiyarı anımsatan bu oğlan, en küçük bir bahane karşısında bile, insanın sinirlerini bozan garip bir uluma tutturur. Bu oğlan, yetenekli birisinden başka her şey olabilir.

Anası: “Magascia’ya git de bir kilo tuz al” diye seslenir.

Oğlan kalkıp dışarı çıkar, fakat beş on adım sonra durur, yere bakar, sonra dönüp gelir ve kapının önüne, yere oturur.

Ana: “Ben sana ne dedim?” diye feryadı basar.

Americo, anasına şaşkınlıkla bakar.

Ana, bağıra çağıra “Magascia’ya git de sana bir kilo tuz versin!” diye yineler.

Americo, kalkıp dışarı çıkar, fakat beş on adım sonra durur ve parmağını burun deliğine sokup karıştırmaya başlar, bir süre sonra öteki burun deliğinde çalışmayı sürdürür ve sonunda, hem de birdenbire, bir türlü sonu gelmeyen bir uluma tutturur.

Komşu evlerden çıkan kadınlar koşup gelirler, başka çocuklar gelirler ve Americo’nun feryatları gittikçe daha güçlenir; sonunda, mutfaktan bir kap yakaladığı gibi Matalena da koşup gelir ve oğlanı çenesi kısılıncaya kadar pataklar.

Sabahları, lokantaya, Chiarina Patacca ile keçisi gelir. Matalena, bir çanak alır ve hayvanı, tek damla süt kalmayıncaya kadar kendi eliyle sağar. Bu sırada, erkekler evden çoktan gitmiş ve kadınlar da haşereler evde kalmasın diye, yan pencere önüne ya da dışarıya çıkmıştır.

Öğle üzeri, Filomena Sapone, çocuğunu kolundan taşıyarak, lokantaya gelir ve Don Paolo’nun salatası için marul getirir. Filomena, salatayı verdikten sonra, lokantanın eşiğine oturup bulüzünün düğmelerini çözer ve memesini çıkarır. Çocuk da hemen saldırır. Filomena, rahibe haber gönderip, günahımı çıkarır mı diye de sordurur, ama ondan, ben bu bölgeden değilim, günah çıkaramam, yanıtını alır.

Lokanta ile tahta köprü arasındaki meydanlıkta, hükümet partisinin gençlik örgütü olan Balila’ya bağlı büyükçe çocuklar, yürüyüş çalışmaları yapıyor. Bu sırada, düşmanın adı yüzünden aralarında bir kavga kopar; hepsi de bu düşmanın pek sık değiştiğinden yakınmakta. Üç oğlan, temsilci olarak, rahibin yatak odasına kadar gelip şunu soruyorlar:

“Bizim düşmanımız kim?”

Rahip hayretle: “Hangi düşman?” diye sorar.

Oğlanlardan biri, kendine güvenen bir sesle: “Geleneksel düşman!” yanıtını veriyor.

Rahip ya anlamıyor ya da anlamamış gibi davranıyor.

Oğlanlardan biri. “Çalışmalarda iki parti oluyoruz” diye açıklıyor. “Bir yanda İtalyanlar, bir yanda da geleneksel düşman. Bayan öğretmen, geleneksel düşmanın kim olduğunu bize öğretmişti. Uzun süre, bunun Fransa ve Yugoslavya olduğunu söyledi. Sonra, Almanya olduğunu söyledi. Sonra Japonya olduğunu söyledi. Bir sabah ise ‘Çocuklar’ dedi. ‘Yeni geleneksel düşman İngilteredir.’ Fakat okul kitaplarımızda ‘İngiltere ile İtalya arasındaki yüzyıllardan beri sürüp giden dostluk’ başlıklı bir parça var. Bir türlü anlayamadık, öğretmen mi yanılıyor yoksa kitap mı?”

Don Paolo: “Kitap yanlıştır” yanıtını veriyor. “Kitap geçen yıl basıldığı için içindeki tezler de eskidi.”

Çocuklar: “Pekâlâ öyle ise” diyorlar. “Biz de geleneksel düşmanımız İngiltere’yi tahrip ederiz.”

Rahip gülümsüyor. “Ama İngilizler karada değil, suda dövüşürler.”

Bunun üzerine, çocuklar da suda dövüşmeye karar veriyorlar. Don Paolo, pencerenin önünde durup, savaşı izliyor ve yeni geleneksel düşman çabucak tepeleniyor ama, ulusal parti de suda sırsıklam oluyor.

Köy çocuklarının, kendilerine göre yasaları, âdetleri ve konuşma biçimleri var. Aralarında, taş fırlatma, derenin üzerinden atlama, kertenkele avlama ya da rüzgâra karşı işeme yarışmaları da eksik değil.

Daha küçüklerinin en çok hoşlandığı oyun da: “Campana”⁸ oyunu. Yere, bir kömür parçasıyla, uzunca bir dikdörtgen çizilip bunun içerisi bölümlere ayrılır ve numaralanır. Çocuklar, tek ayak üzerinde sıçrayıp önlerindeki taşı, çizgilerden birinin üzerinde kalmayacak biçimde, ileriye iterler. Eğer bunu beceremezlerse oyun yanar ve yeniden başlamak gerekir. Don Paolo, çocukken bu oyunda pek ustaydı.

Analar, sabahtan akşama kadar çocuklarına sesleniyorlar. Küfürler, sokağın havasını sık sık dolduruyor, fakat bunlar o kadar boldur ki, kimsenin dikkat ettiği yok.

Filomena Sapone, büyük oğlunun arkasından: “San Bartolomo gibi eziyet içinde can veresin!” diye bağırıyor.

Chiarina Patacca da, kızının arkasından “Santa Lucia’ya yaptıkları gibi gözlerini çıkarıp eline verirler inşallah!” diye haykırıyor.

Küfürlere, nazlı ve şefkat dolu ninniler de karışıyor.

Annunciata, yeni doğmuş çocuğunu sallarken: “Benim çocuğum uyusun, ninni, uyusun da büyüsün, ninni, anasının kuzusu, ninni!” diye mırıldanıyor.

Küçük kızcağızının üzerine eğilen terzi Antonia da: “Uyusun da büyüsün ninni, dünyaların meleği ninni” diyor.

Öğleden sonra, bütün kadınlar ev işlerini kapı önünde görmeye başlıyorlar. Kimisi, yıkadığı kundağı asıyor, kimisi de ya patates ayıklıyor, ya yün örüyor, ya da çocuğunun başını kaşıyıp bit ayıklıyor. Hiçbir işi olmayan kadınlar, lokanta önünde taşlara oturuyorlar; hepsi de yalınayak, üstleri başları parça parça, saçları yağ içinde ve yüzleri sağılan keçi kadar anlamsız. Aralarında bir Gesira kadın var ki, açlıktan ve doğurmaktan, güçten düşmüş, durmadan hep aynı yakınmaları yineliyor. Kadınların en çok konuştuğu konu çocuk doğurmaktır. Amnizia’nın yakında on dördüncü çocuğu doğacak. Oysa Lidovina on sekizinci çocuğu doğurdu, bile. En güç olanı ilk doğumdur ondan sonrakiler, yolu kendiliğinden bulur. Kadınların arasında bir Annina Sardone var, gebe olduğu için karnını yoklayıp şöyle diyor:

“Başı burada, ayağı da şurada, öteki ayağı da burada. Oğlan olacak, durmadan karnımı tekmeliyor.”

Gesira: “Bunlar hep Tanrıdan” diyor. “O bizim günahlarımızı görür. Bütün çektiklerimiz hep birer cezadır.”

Tepeden tırnağa kadar çamura batmış, yarı çıplak bir sürü çocuk, çeşmeden akan sulardan oluşan bir su birikintisinde oynuyor. Oyunlarını, köy öğretmeni bayan Patrignami görünce bırakıyorlar ancak.

Kadınların çoğu, iyi havalarda, sokakta bir yandan kocaları beklerken, bir yandan da akşam çorbasını pişiriyor. Taşlarla örülmüş bir ocağa sacayağı, onun üstüne de bir bakır kazan ya da gaz tenekesi koyuyorlar. Hava kararır kararmaz, bayan Christina, lokantaya gelip Meryem Ana kandili için zeytinyağı getiriyor. Don Paolo, hastalığını tasalı tasalı soran ve bir sürü bakım uyarısı yapıp hızla yine ortadan kaybolan bu genç kızı sesinden tanımaktadır. Don Paolo, Christina’yı henüz görmedi, ama, onun, Pietrasacca’nın durumu iyi tek ailesinden olduğunu, rahibelerce yönetilen bir eğitim kurumunda birçok yıllar bulunduğunu ve yine rahibe olmaya karar vermiş olduğunu, Matalena’dan öğrendi. Dr. Sacca da onun, çok zeki, nazik ve aydın bir insan olduğunu söylemişti. Christina’nın, ev işinin kendi başına hakkından gelmek, anasına babasına ve nerede ise yüz yaşına basmış bir büyükana ile aynı halde bir halaya yardım etmek zorunluğu var. Haylazın biri olan erkek kardeşinden başka bütün köy, rahibelerden almış olduğu terbiye dolayısıyla ona karşı büyük bir saygı besliyor ve yoksullar onu, en önemsiz şeylerde bile düşüncesini almak için, evlere çağırıyor.

Büyücü Cassarola da, rahibin göğüs hastalığını iyi etmek için, kendi sihirli otlarından getiriyor. Fakat hasta, teşekkürler ederek kabul etmiyor. Büyücü kadın sivri burunlu, Arap gibi şiş dudaklı, görünümü insanı ürküten bir cadaloz. Sofuluğunu rahibe kanıtlamak için, yeminler ve Latince dualar mırıldanıyor, bulüzünün yaka düğmelerini çözüp göğsünde sallanan madalya, haç ve tespih koleksiyonunu gösteriyor.

Kadın: “Tanrı iyi kullarıyla beraberdir” diyor. “Kötülere yardımı dokunmaz. Hastalığa tutulan rahiplerine ne diye yardım etmeyecek? Sen de Tanrına neden yakarıda bulunup ayağa kalkmazsın?”

Don Paolo, yerinde bir yanıt veriyor:

“Cehenneme kadar yolun var!”

Antonia’nın küçük kızının ıstırabı var. Cassarola her sabah bir bardak şarap içmesini öneriyor.

Annesi: “Fakat, kız henüz üç yaşında” yanıtını veriyor.

Cassarola: “Henüz üç yaşında mı?” diye soruyor ve ekliyor: “O halde akşamları da bir bardak vereceksin!”

Bir salı günü, Lidovina’nın yeni doğan çocuğu ölüyor ve şimdiye kadar dünyaya getirmiş olduğu çocuktan ancak ikisi yaşamış oluyor; bir cumartesi, şimdiye kadar dokuz çocuk doğurmuş olan Chiarina Patacca’nın küçük bir kızı ölüyor ve kadıncağızın üç çocuğu kalıyor. Çocukların ikisi de öksürükten öldüler. Analarının feryatları köy sokaklarını dolduruyor. Bir başka salı, Annunziata’nın bir kızı ölüyor. Bir perşembe günü de, Anniana Sarolane bir oğlan çocuğu dünyaya getiriyor.

Bunlar, köyün önemli olaylarıdır ve en küçük ayrıntılarına kadar ağızdan ağıza dolaşırlar. Mastrangelo’ca haber verilen Lama rahibi Don Cipriano, Lidovina’nın küçük cesedini takdis için zamanında yetişiyor ama Patacca’nın kızı için Sciatap’ca çağrılınca, bir bahane bulup gitmiyor.

Don Cipriano: “Ölen çocuklar Arafat’a giderler” diyor. “Bundan dolayıdır ki, bizlere bu işte yapacak bir şey düşmez.”

Küçük bir çocuğun gömülmesi, rahip de gelse yine çok sade yapılır. Küçüğün cesedi, mezarlığa kadar tek bir kadınca taşınır ve peşinde hiç kimse bulunmaz. Küçük tabutu başında taşıyan kadın da, bir yemiş sepeti taşıyormuş gibi kaygısız, fakat hızlı hızlı yürür.

Lidovina’nın küçük çocuğunu mezara kadar taşıyan, kadının kız kardeşi Marietta oldu. Lidovina, rahip var diye müzik de istemişti. En önde başında tabutu taşıyan Marietta gidiyor. Stoleli⁹ koro elbiselerini giymiş olan Don Cipriano da bir trombon, bir klarnet ve borazandan kurulu üçlü orkestra ardında olduğu halde, onu izliyordu. Beşi birden, bir dans havasına, savaştan önceki zamanlardan kalma bir şarkı olan ve “Quando le ciliege Ti diro, mia Bella... –Sono vere”¹⁰ diye başlayan bir havaya ayak uydurarak, acele acele yürüyorlar... Marietta, gömü töreninden sonra, dört erkeği de evine çağırıp şarap sunuyor. Pietrasacca halkının, vaftiz, düğün, gömme gibi dinsel işleriyle, Lama rahibi Don Cipriano’nun ilgilenmesi gerekir, ama adamcağız, yaşının ilerlemesi yüzünden, gittikçe daha az geliyor. Bereket, dağ köylerinin bu gibi törenleri, yılın hep aynı tarihlerine rastlar. Düğünler, ekim ve kasım aylarında olur. Çocuklar da, mayıs ile temmuz arasında beklenir. Bunların dışında olaylar çok azdır. Çocukların çoğu, doğumlarının ilk aylarında yığın yığın, masum kurban edilircesine, ölüp giderler.

Teresa Scaraffa da bir çocuk beklemektedir. Bir akşam, düşünde, çocuğunun kör olacağını görüyor ve zavallı kadıncağız, koşa koşa Don Paolo’nun yanına geliyor ve diz çökerek: “Düşümde” diyor, “doğacak çocuğumun kör olacağını gördüm. Ey benim iyi kalpli efendim, onu ancak sen kurtarabilirsin!”

Rahip: “Zavallı kadın, çok üzgünüm ama” yanıtını veriyor, “ben bu bölgeden değilim!”

Kadın ağlıyor ve and veriyor:

“Çocuğum kör doğsun istemiyorum. Öteki çocuklar görürken o ne diye kör olacakmış?”

Don Paolo, kadını bu düşünceden kurtarmak istiyor ama başaramıyor.

Kadın: “Ben düşümde gördüm” diyor. “Kendi gözlerimle gördüm. Benim iyi kalpli efendim, eğer sen yardımını esirgersen çocuğum kör doğacak.”

Kadın bir türlü gitmek istemiyor. Don Paolo, duaya bir başlarsa, evin, yardıma gereksinme duyanlarla dolacağını ve ondan sonra bu işten bir daha yakasını kurtaramayacağını biliyor. Her biri de: “Sen Teresa Scaraffa’ya yardım ettin, bize de edebilirsin” diyecektir. O da bu yüzden yalnızca sahtekârlık ve komedyenlik etmekle kalmayacak, üstelik, makamların dikkatini üzerine çekip izini ortaya çıkaracak ve tanınacak.

Bu yüzdendir ki Matalena’ya sesleniyor:

“Bu kadını odamdan ister iyilikle, isterse zorla olsun, çıkartmanızı rica ederim. Onun düşleri beni ilgilendirmez.”

Fakat Teresa, bir öfke tanrıçası gibi ayağa kalkıp haykırıyor:

“Çocuğum neden kör doğsun? Böyle bir cezaya ne için layık görüldüğümü bana söylemek yürekliliğini kendinde gören var mı? Niçin, niçin kör doğsun? Başka çocukların gözleri görsün de benim çocuğum neden görmesin?”

Teresa, bir yanıt bekliyor, fakat Don Paola’nun onunla tartışmaya girmeye hiç isteği yok.

Teresa, yine diz çöküyor, kendini yüzükoyun yere atıyor, başını yerden yere çarpıyor saçını başını yoluyor, ağlayıp haykırıyor ve saçma sapan sözler söylüyor:

“Neden, neden kör doğsun? Söylesene, neden? Nedenini öğrenmek istiyorum. Öteki çocuklar her şeyleri görecekler, benim çocuğum bundan yoksun kalacak. Öteki çocuklar okula gidecek, benimki gidemeyecek. Ötekiler onun eşyalarını aşıracaklar, o bunun farkında olmayacak. Büyüdüğü zaman, kızlar onun yüzüne bile bakmayacaklar!”

Sonra ayağa kalkıyor ve birden yatışmış gibi: “Ne yapacağımı ben biliyorum” diyor, “kendimi pencereden atacağım. Çocuğumu da, kendimi de öldüreceğim!”

Tam pencerenin kenarına çıkmışken, rahibin seslendiğini duyup dönüyor.

Don Paolo: “Dileğini yerine getireceğim” diyor, “söyle, ne istersin?”

Matalena, kilisenin anahtarını almak için, Colamartini’lere gidiyor ve küçük bir bardak vaftiz suyuyla dönüyor. Teresa, yusyuvarlak karnını rahibe yaklaştırarak:

“Burada” diyor, “başı burada olacak, gözleri de şurada.”

Rahip, kadının gösterdiği yere, her biri bir göz için olmak üzere, iki haç çıkarıyor ve dudaklarını, bir dua mırıldanırmışçasına kımıldatıyor.

Kadın, hoşnutlukla: “Çocuğum iyi oldu” diyor. “Bela uzaklaştı!”

Kadın gidiyor ve az sonra, kesilmiş bir piliçle dönüyor:

“Teşekküre geldim” diyor ve pilici masanın üzerine bırakıyor.

Don Paolo: “Kabul edemeyeceğim” diyor. “Benim bölgemde rahiplerin armağan alması yasaktır.”

Kadın kabul etmiyor:

“O halde duanın yararı olmayacak. Benim iyi kalpli efendim, eğer pilici kabul etmezsen, şefaatin yararsız kalacak ve çocuğum kör doğacak.”

Don Paolo: “Şefaat parasız yapılır” karşılığını veriyor.

Kadın: “Parasız şefaat olmaz!” diye ayak diriyor.

Ve adağını masanın üzerine bırakıp odadan çıkıyor.

Birçok kadın, pazar sabahı, Lama’daki âyine giderler. Omuzlarına kara atkılar atmışlar, başlarına, saçları göstermek günahtır diye kara örtüler bağlamışlar, ayaklarına siyah ayakkabılar ve siyah çoraplar giymişlerdir. Don Paolo, oturduğu odanın penceresinden, onların gidiş ve gelişlerini seyreder. En ihtiyarlarının elinde bir tesbih vardır ve baş parmakla işaret parmağı arasında ağır ağır çekilir.

Bir cumartesi akşamı, köyün tuz ve tütününü getiren Magascia’nın arabası ile Fossa dei Marsi’li bir genç kız, Pietrasacca’ya geliyor.

Magascia: “Lokanta şurada, köprünün sağında” diye tarif ediyor.

Elinde bir bohçası olan genç kız, evden içeriye giriyor ve Matalena’ya: “Burada Don Paolo Spada adında bir kimse var mı?” diye soruyor.

Matalena, rahibini herkesten kıskanır, böyle olduğu içindir ki, yabancı kıza yanıt vermeden önce açıklama istiyor: “Neden soruyorsunuz?”

“Beni ölümden kurtarmıştı da kendisine teşekküre geldim.”

Matalena: “Burada oturan Don Paolo hekim değil rahiptir” yanıtını veriyor.

Genç kız: “Belki de ne rahiptir, ne hekimdir de, bir azizdir” diyor. “Ölüm halinde yatıyordum, geldi, bir süzdü, elimi tuttu ve hiçbir şeyim kalmadı.”

Matalena, bir başka bölge rahibinin kendi lokantasında bulunmasından dahi onur duymaktadır, fakat bu rahibin mucizeler gösteren gerçek bir rahip olması düşüncesi karşısında büsbütün şaşırıp kendini kaybediyor.

Bir azizi tanıyamamış olmak sanısını uyandırmamak için: “Evet, o gerçek bir azizdir” diye aynı sözleri yineliyor. “Burada yaşamakla, gerçek bir aziz, gerçek bir Tanrı adamı gibi nefsini eziyete sokuyor.”

Fossa’lı genç kız bundan cesaretlenip: “Hatta belki de bir azizden daha yüksek bir aşamadadır” diyor. “İsa’nın ta kendisi olmasından korkuyorum.”

Matalena kendine daha fazla hakim olamıyor ve iskemlenin üzerine yığılıp alçak bir sesle şunları söylüyor:

“Yanılmış olmayasın? İsa’nın ta kendisi olduğunu nereden biliyorsun? İsa bulup bulup da ne diye benim lokantama gelecekmiş? Hem İsa, gökyüzünde, babasının sağ yanında oturmaz mı?”

Matalena, alçak sesle konuşuyor; çünkü birinci katta oturan, eğer gerçekten o ise, kendisinden kuşkulandığını duysun istemiyor.

Fossa’lı genç kız: “İsa’nın kılık değiştirip de yeryüzüne inmesi ve yoksul kullarının nasıl yaşadıklarını görmek istemesi ilk kez olmuş bir şey değil ki!” yanıtını veriyor. Sonra, bir fısıltı halinde ekliyor. “Ellerinde ve ayaklarında yara izleri olup olmadığına dikkat etmedin mi? Onun O olup olmadığını en emin biçimde bunlardan anlarlar. O, istediği kılığa girebilir, fakat eğer gerçek O ise, çarmıha gerilirken ellerinde oluşan çivi yaralarını, herhalde gizleyemez.”

Kadınların ikisi de susuyorlar. Masanın üstünde, iki yumurta ile salatadan oluşan bir akşam yemeği duruyor. Matalena, bu yoksul görünümlü yemeğe bakınca kızarıyor. Sonsuz babanın öz oğluna iki yumurta ile bir salata sunmak gerçekten utanç verici bir şey. Hiç olmazsa (evet, hiç olmazsa!) bir piliç kesmeliydi. Ama o, gerçek O değilse?

Matalena, şüphe içinde kıvranarak: “Onun gerçek O olduğunu nereden biliyorsun?” diye soruyor. “Doğru söyle, yanılmış olmayasın?”

Genç kız yanıtlıyor:

“Ben onu sesinden tanıdım. Bana ilk göründüğü zaman elimi tuttu ve ‘Cesur ol, bana her şey malum!’ dedi. İşte o zaman, bu sesin bir ölümlünün sesi olmadığını hissettim. Ben insanları iyi tanırım, onların konuşma biçimi böyle değildir. Benim rahip bir amcam var, Fossa rahibidir, o bu biçimde konuşamaz.”

Matalena: “Söylesene, eğer o, gerçekten İsa ise nasıl davranayım?” diye soruyor. “Carabiner’lere haber versem mi? Kapıya, konukevleri için bir talimatname asılı ama, İsa ile ilgili tek satıra rastlanmıyor.”

İki kadın, soluklarını tutup, ayaklarının ucuna basa basa, birinci kata çıkıyorlar ve rahibin kapısını vuruyorlar. Hiç yanıt gelmiyor. Kapıyı açıyorlar. Oda bomboş. Matalena bayılacakmış gibi oluyor.

“Ortadan yok oldu!” diyerek telaşlanıyor. “Ortadan yok oldu!” Bir konukevinde kalan insan, paraları vermeden savuşmak istese, yine ortadan yok olamaz, havaya karışamaz. İki kadın, çevrelerine korka korka bakınıyorlar. Bu sırada, bahçeden doğru bir öksürük duyuluyor. Hemen o yana koşuyorlar. Don Paolo, bir incir ağacının dibinde oturuyor, bir ölü kadar solgun ve hareketsiz. Ağaç kurumuş; baltayı ve yakılmayı çoktan hak etmiş.

Don Paolo: “Beni kim arıyor?” diye soruyor.

Kadınlar, yanına korka korka yaklaşıyorlar.

Genç kız: “Ben Bianchina’yım.” diyor. “Fossa dei Marsi’li Bianchina’yım. Berenice’nin yeğenlerindenim. Ölüm döşeğinde yatıyordum ve herkes yanımdan uzaklaşmıştı. İşte bu sırada, yaşamımda ilk kez gördüğüm birisi geldi, elime dokundu ve beni iyi etti.”

Don Paolo, yeniden öksürüyor. Güneş batmıştır. Gecenin gölgeleri ovadan doğru yükselmekte. Rahip, yerinden doğruluyor, kadınlar koluna girip odasına götürüyorlar.

Rahip, Matalena’ya: “Gidebilirsiniz!” diyor.

Don Paolo yorgun, yatağın üzerine uzanıyor. Bianchina, kapının yanında oturuyor; sonra birden cesaretini toplayıp:

“Ellerinize bakayım!” diyor.

Don Paolo gülümsüyor:

“Falıma mı bakacaksın?”

Bianchina, ellere dikkatli dikkatli bakıyor. Yara izlerinden eser yok. Haça gerilmeden hiçbir iz yok. Demek ki İsa değil. Bir aziz olduğu kesin, fakat İsa değil. Bianchina, yanılmış bir insan gibi susuyor. Bir süre sonra ise, anlatmaya başlıyor:

“Halam beni kapının önüne koydu. Yüzümü görmek istemiyormuş”

Rahip: “Niçin?” diye soruyor.

Bianchina, nasıl söyleyeceğini düşünüyor, sonra: “Serbestlikten yana olduğum için” diyor, “halam serbestlik karşıtıdır. Bir aziz olarak siz de onun gibi düşünürsünüz elbette.”

Don Paolo, genç kızın sözünü kesiyor:

“Ben aziz falan değilim ve serbestlikten yanayım.”

Bianchina, kulaklarına inanamıyor. Bu şey, onun için, vazgeçilemeyecek kadar önemli. Ruhunun ta derinliklerindeki bir korkuyu canlandırıyor ve soruyor:

“Siz rahip olduğunuz halde serbestlikten yanasınız da, kilise bizi niye cehennemle korkutuyor? Dünya sevişmesini neden yasaklıyor?”

Rahip yanıtlamıyor, fakat Bianchina sorusunda ayak diriyor:

“Kendimi dünyevi aşka bırakacak olursam İsa’nın buna kızacağı doğru mu? Ama niye kızacakmış! Onu kızdıran kim!”

Don Paolo: “Bir başka konuya geçelim” diyor.

Bianchina: “Peki” diyor. “Ama dünya aşkı gerçek, güzel bir şey, bundan nasıl vazgeçilebilir anlamıyorum. Siz de benim gibi mi düşünüyorsunuz?”

Rahip: “Beni dinle Bianchina” yanıtını veriyor. “Çok üzgünüm, gerçekten çok üzgünüm, ama ne yapayım ki ben bu bölgeden değilim.”

Bianchina gülüyor, kapı ağzının karanlığındaki zarif yüzü büsbütün zarif bir anlam alıyor. Boynu aşırı zayıf, kıpkırmızı ağzı gülerken, biraz fazla büyük duruyor belki! Bianchina da bunun farkındaya benziyor, ama yine de gülüyor. Kulakları küçücük. Genç kız, masadan aldığı bir çift kirazla kulaklarını süslüyor ve yeniden gülmeye başlıyor. Fakat sonra ciddileşiyor ve rahibe: “Hakkımda kötü şeyler düşünmeyin!” diyor.

Gerçekten de, gömleğinin altında, bir Madonna del Carmine harmaniyesi var. Bulüzünün düğmelerini çözüp gömleğini bir kenara itiyor ve gösteriyor; harmaniyenin rengi yeşil ve memeleri süt beyaz. Ülkesinin bu hoş ve taptaze yemişlerine uzun bir pehrizden sonra yine kavuşan Don Paolo’nun kalbi hızla çarpmaya başlıyor. Yazık, çok yazık ki, davranışlarına dikkat etmek zorunda!

Genç kız: “Yalan söylüyorum sanmayınız” diye sürdürüyor. “Ben hem serbestlikten yanayım, hem de dinden yanayım. Nemiz varsa, Tanrı verdi. Tanrı, insanları yaratırken yarısını kadın, yarısını da erkek yarattı. Hele bir düşünün, eğer Tanrı bir dalgınlığına gelip de, yalnızca erkek ya da yalnızca kadın yaratmış olsaydı, dünyanın hali ne olurdu! Böyle bir şey –saygıyı elden bırakmamış olmak için– gerçekten bir yoksulluk olurdu.

Bianchina’nın yanında küçük bir çıkın var.

Rahip: “Bunun içinde ne var?” diye soruyor.

Genç kız: “Bütün malım mülküm” yanıtını veriyor.

Çıkını dizlerinin üzerine alıp açıyor ve içindekileri gösteriyor. Porselenden bir çay takımı, işlemeli ve küçük küçük bir sürü mendil.

Rahip: “Çok fazla değil” diyor. “Kimseye gereksinimi olmadan yaşamak için yetmez.”

Genç kız, alıngan alıngan: “Ama ben henüz gencim” yanıtını veriyor. “Hem de sizin gibi bir azize böyle maddeci olmak yakışmaz.”

Don Paolo: “Peki şimdi ne yapacaksın?” diye soruyor. “Madem ki halan kapının önüne koymuş?”

Bianchina: “Buna ben kendim de yanıt arıyorum” karşılığını veriyor. “Ne yapabilirim ki? Hiçbir şey elimden gelmez. Yün örmeye kalksam, tığları; dikiş dikecek olsam iğneyi parmağıma batırıyorum, bahçede toprak kazmaya kalkışsam kazmayı ayağıma vuruyorum. Rahibelerin yanındayken, tatlı işleri yapmasını, nakış işlemesini ve Gregoryen şarkıları söylemesini öğrenmiştim. Bir gösteri salonunda Mangnificat ve Salve Regina okuyabilir miyim acaba?”

Bianchina ağlamaya başlıyor.

Don Paolo: “Çok ilerisini düşünmeyi şimdilik bırakalım” diyor. “Bugün, yarın ve öbür gününü nerede geçireceksin? Odamda kalamazsın ya!”

Bianchina daha güçlü hıçkırıyor. “Ne güzel hareket. Bir insanı ölümden kurtarmak, sonra da kapıyı göstermek! O halde zamanında beni ne diye ölümden kurtardınız? Bıraksaydınız da ölseydim! Bir azizin böyle davranması ne ayıp şey.”

Don Paolo: “Eğer ağlamayı sürdürürsen burnun domates gibi kıpkırmızı olacak” diye takılıyor.

Bianchina, ağlamayı bırakıp ve şunları söylüyor:

“Zaten burada, eskiden aynı okulda okuduğumuz Christina Colamartini adında bir kız arkadaşım var. O da bir azizeden farksızdır, belki yardımını esirgemez.”

Tam su saatte de Christina, Matalena’nın Meryem Ana kandiline zeytinyağı getiriyor. Matalena, Bianchina Cirasole’nin gelişini haber veriyor ve o da, hastanın açık kalmış olan kapısı eşiğinde görünüyor. Bianchina, hemen genç kızın boynuna atılıyor ve bir yandan öpüp okşarken bir yandan da açıklaması olanaksız bir pelteklikle sesler çıkararak iltifatlar yağdırıyor.

Matalena, bir sandalye daha getiriyor ve Christina da oturup saçlarını düzeltiyor. Don Paolo bu genç kızı, şimdiye kadar ancak sesinden tanıyordu ama kendinin de çok güzel olacağını tahmin etmekteydi. Onda, hem yeğeni, hem de çocukluk arkadaşı olan bir genç kızı anımsatan bir benzerlik buluyor. Ruhu kavrulup harap oluyormuş sanısını uyandıran ensiz, zayıf ve küçücük bir yüz; eski ırkları anımsatan bu yüzde, sessiz sedasız bir perişanlığın izleri ve günlük şeylerin yararsızlığına inanmış bir anlam var. Genç kız, öğrenci kızlar gibi, boyundan ve bilekten kapalı siyah bir önlük giymiş. Tam ortadan ikiye ayrılmış saçları kömür gibi kapkara, şakaklara doğru hafif ondüle ve ensede de topuz yapılmış. Christina, rahibe: “Evde” diyor, “az önce, her akşam yaptığımız gibi sağlığınız için tespih çektik ve dua ettik.”

Don Paolo: “Benim sağlığım için mi?” diye soruyor.

Christina: “Babam bir akşam eve gelince” diye anlatıyor, “Çocuklar, dedi, bizim Pietrasacca’ya yabancı bir rahip geldi, hastalığından kurtulmak istiyormuş, köyümüzün havası onu bu dertten kurtarsın diye her akşam dua edelim.”

Bianchina: “Ne o, siz henüz tanışmıyor musunuz?” diye soruyor. “Şu gördüğünüz Christina benim yaşamımda ilk sevgilimdi. Onunla tam üç yıl aynı rahibeler okulunda bulunduk. O sınıfın birincisiydi ve ben de, doğal olarak sonuncusu. Bundan dolayı da pek sevişirdik ya...” Sonra ekliyor:

“Yaşamda öyle bir an olur ki, ilk sevgiliye dönülür. Superior’un Christina’ya ne ad takmış olduğunu biliyor musunuz? Onu: ‘Müzik bakiresi’ diye çağırırdı. Müziği öyle çok severdi ki, onu çok kıskanç yapardı.”

Don Paolo, genç kıza düşünceli ve uzun uzun bakıyor. Yüzü ve elleri, solmuş beyaz güller kadar solgun.

Bianchina: “Magascia’dan senin burada olduğunu az önce duymuştum” diye sürdürüyor. “Doğruyu söylemek gerekirse buna çok sevinmiştim, çünkü bana bir yardımın dokunabilirdi. Ama, senin gibi bir genç kızın, böyle bir kurt ininde kalması ne acı şey! Senin gibi bir müzik bakiresi, ya da bir konservatuvar ya da hiç olmazsa, rahibe yetiştiren bir manastır yöneticisi olmalıydı.”

Don Paolo, genç kızların konuşmasına engel olmamak için, izin isteyip dua kitabını okumaya başlıyor. Christina, henüz tek sözcük söylemiş değil. Bianchina’nın sözünü bitirmesini bekliyor. Sonunda: “Öteki kızlar ne oldu?” diye soruyor. “İncoronta ne yapıyor?” Bianchina, “İncoronta öğretmen diploması aldı” yanıtını veriyor. “Ama henüz bir yer bulamadı. Taşradaki on iki açık yer için son yapılan sınava yüz seksen başvuru yapıldı. İncoronta, elinden geleni yaptı, hatta belediye başkanının şoförünün koynuna bile girdi ama bir yere yerleşemedi. Fossa kaza müdürlüğü kâtibi ile evlenecekti ama, düğünden bir gün önce, nişanlısının, öz kardeşiyle ilişkide bulunduğunu öğrendi ve evlenme işi de suya düştü. Zaten bu kâtip iğrenç herifin biridir, beni de baştan çıkarmak istemişti.”

Bianchina’nın bu biçimde konuşmasında, sayın Albergo Girasole’nin etkisi olduğu kendini belli ediyor. Christina, Bianchia’nın bir rahip yanında bu kadar açık biçimde konuşmasından duyduğu tedirginliği gizlemiyor. Fakat Don Paolo, dua kitabını gerçekten okuyor ve iki genç kızın konuşmasını izlemiyora benziyor.

Christina: “Anita Pietrangeli şimdi ne durumda?” diye bir başka soruya geçiyor.

Bianchina: “Acquafredda’lı Anita Pietrangeli mi?” diyor ve anlatıyor. “Babasını yitirmek mutsuzluğuna uğradı. Evlerinde büyük bir yoksulluk hüküm sürüyor, ama anası, ailenin onuruna dokunacak diye, bir yazıhanede kendine iş bulmasına izin vermiyor. Pietrangeli’lerin onur duygusuna göre, bir genç kız, zengin bir çiftlik sahibi gelip de evlenmek isteyinceye kadar evde kalıp ziyan olmalıdır.”

Christina: “Nasıl oluyor da başkalarının özel yaşamı üzerinde bu kadar çok şey biliyorsun?” diye soruyor.

Binchina: “Vadide her şey çabuk işitilir” yanıtını veriyor. “İnsan Albergo Girasole’de yaşayınca her türlü gerçeği ve çoğu gerçekten daha çoğunu da öğrenmiş olur.”

Christina: “O halde bizim sevgili Colomba ne durumda?” diyor.

“Bir istasyon müdürüne, üç tane kız çocuğu olan bir erkeğe vardı. Yani bir bakıma, hizmetçiliğe girdi. İstasyon müdürü artık çocuk falan istemiyor ve buna engel olmak için kullandığı yöntem, zavallı Cafone’nin dini vicdanına uygun düşmüyor; zavallıcık her yerde bundan yakınıyor. Rahip de işe karışmak zorunda kaldığı için şu sırada istasyon müdürüyle rahibin evi arasındaki ilişkiler çok gergin.”

Christina, eski okul arkadaşları olan kızlarla ilgili Bianchina’nın verdiği haberleri içi sızlayarak dinliyor. Yanakları ve şakakları pembe pembe olmuş. Don Paolo ise, dua kitabı okumayı sürdürüyor.

Christina: “İşittiğime göre Adalgista da evlenmiş” diyor.

Bianchina: “Adalgista Colantioni ve ben” diye anlatmaya başlıyor, “bir süre aynı adamla, hükümet partisinin Fucino bölgesi şeflerinden biriyle nişanlıydık. Adam tam anlamıyla bir ahlaksızmış! Bunu, Adalgista’yı bana üstün gördü diye söylemiyorum. Hatta, itiraf etmek zorundayım ki, herif, evlendiğinden sonra bile, tam bir yıl her çarşamba akşamını Albergo Girasole’de geçirdi ve ben, halamın başına işler açmasın diye, ona güleryüz göstermek zorunda kaldım. Onun Adalgista ile evlenmesi, sanırım, kızın babasının tarım bankası müdürlerinden biri bulunması ve zengin olmasındandı. Banka iflas edince, Adalgista, anasından kalma ne varsa, babasını hapisten kurtarmak uğruna harcadı ve o zamandan beri de kocasını bir daha göremedi. Şimdi de, yapıları birbirine uygun düşmediği için resmen ayrıldılar.”

Christina: “Madem ki babası da mahvolmuş, kızcağız şimdi neyle yaşıyor?” diye soruyor.

Bianchina. “Kısa bir süre önce, hükümetçe işsizlere yardım olsun diye verilen çorba dağıtma işine denetimci olarak atandı” diye açıklıyor. “Şimdi, bir iyilik perisi gibi ekmek ve çorba dağıtıyor. Çorbanın geri kalan bölümünü de, eski bankacıyı beslemek için eve getiriyor.”

Christina, bu haberleri dinlerken, kaşlarını ta alnına kadar kaldırıyor. İncecik burun kanatları titriyor. Bir soru daha soruyor:

“Evangelina ne oldu?”

Bianchina yeniden anlatmaya başlıyor:

“Donna Evangelina şimdi çevrenin Piccole İtaliane¹¹ şefi. Böyle olduğu için de, ülkenin alınyazısını elinde tuttuğunu sanıyor. Her şeyleri biliyor, fakat söylemesine izin yok. Yani, her şey bir devlet sırrı! Birisi: ‘Donna Evangelina, savaş patlayacak mı?’ diye sorsa, acınır gibi bakmakla karşılık verir. Hükümet partisinin yıllık bayramında Roma’ya gittiğinde hükümet şefi (kimi demek istediğimi anlıyorsun) ondan yana bakmışmış! Aralarında iki yüz metre ara vardı, tabii! İşte Donna Evangelina, o zamandan beri bütün tanıdıklarına, iki yüz metreden bile delip geçen ve insanın alınyazısını etkileyen o bakıştan söz ediyor. Zavallı kızcağız bu bakıştan gebe kaldı. Donna Evangelina’nın babası, yolda olan çocuk için Aziz Yusuf rolü oynayacak bir kocayı kızına bulsun diye, her yola başvurdu. Ama, bu işsizlik zamanlarında, böyle iyilik rolünü oynamayı kim seve seve kabul etmezdi? Böyle olunca da, Donna Evangelina’ya bir Aziz Yusuf bulundu. Tarihsel olaya tam tamına uygun düşmesi için ise işsiz bir marangoz buldular.”

Don Paolo, dua kitabını okumasını bitirdi. Christina’nın gözlerinin yaşardığını ve ta içinden sarsılmış olduğunu görüyor. Christina, Bianchina’yı çok önceden beri tanıyor ve onun daha o zamanlarda, yolsuz davranışları ve sözleriyle arkadaşlarını kızdırmak huyu olduğunu anımsıyor, fakat bu, birisiyle ilgili kötü düşünceler beslememize yetmez. Başkalarıyla ilgili hiçbir zaman kötü düşünceler beslememeli! Çünkü dış görünüş, gerçekten çok daha berbattır, her zaman için.

Bianchina: “Hepsinden talihli Guiseppina Sarrafa çıktı.” diye anlatmasını sürdürüyor. “Roma’da eşsiz, büyük bir apartmanda oturuyor, kardeşini okutuyor ve köyde kalmış anasına, geçimi için gerekli parayı her ay gönderiyor.”

Christina, eski arkadaşlarından bir tanesinin olsun iyi bir kısmete konmuş olmasına seviniyor ama şaşkınlığını da gizleyemiyor ve “Guiseppina Sarrafa her zaman için iyi kalpli bir kızdı ama” diyor, “insanda, hafif bir kız etkisini bırakırdı.”

Bianchina: “Şu andaki yeri çok fazla zorluğa katlanmasını gerektirmiyor” diye açıklıyor. “Guiseppina, zengin ve evli bir sanayicinin metresi. Köyde bu öğrenildiğinden beri, akrabaları, şerefi kurtarmak için, kızın her ay gönderdiği parayı anasının geri çevirmesini istiyorlar. Fakat zavallının yiyeceği bir lokma ekmeği bile olmadığı için, paraları almaya devam ediyor. Böyle olunca da akrabaları kendisiyle her türlü ilişkiyi kestiler. Zavallı kadın kiliseye gittiği zaman, dini bütün kadınlar, ondan bir vebalı görmüş gibi kaçıyorlar.”

Christina: “Gevezeliğimiz yüzünden rahibi boş yere rahatsız ediyoruz” diyor ve gitmek için kalkıyor. Bianchina, sığınacak bir yer bulmak konusunda tek olanağı da kaçırmamış olmamak için, onunla birlikte ayağa kalkıyor.

Rahibe: “Yarın size yine geleceğim” diyor. “Birbirimizle konuşacağımız çok şey var.”

Fakat ertesi gün görünmüyor. İki gün sonra ise, Pietra Sacca’yı çok heyecanlandıran bir haber dolaşıyor. Sciatap eşeği Garibaldi ile evine dönerken, aşağı geçitteki kötü ruhlar barınağı, Colamartini’lerin o bilinen evin bacasından duman çıktığını görmüş. Duman bir yangın dumanından çok mutfak ateşinden çıkan o hoş, rahat ve düzenli dumana benziyormuş! Belki de bunlar, çorbalarını hazırlayan kötü ruhlardı!

Sciatap’ın verdiği bu habere, Pietrasacca’lılar arasında inanan olmuyor. Filomena Sapone, ihtiyar Gesira, Lidovina ve birkaç oğlan çocuğu, haberi denetlemek için, hemen geçide yollanıyorlar. Fakat, çok fazla yol gitmeleri gerekmiyor, çünkü daha ikinci dönemeçte, kötü ruhlar barınağının bacasından çıkan beyaz bir duman şeridi görüyorlar. Pencere ve kapılar, her zamanki gibi kapalıya benziyor. Küçük evde kimseler oturmuyor. O halde bu duman nereden çıkıyor? Yoksa kötü ruhların çorba pişirme izni kopardıkları doğru mu? Kadınlar ve oğlanlar, hemen Pietrasacca’ya dönüyorlar. Onlarla birlikte başkaları da koşuyor. Çeşit çeşit ve tuhaf tuhaf düşünceler ileri sürülüyor. Sonunda, bilinen evin sahibi Colamartini ailesine durumu bildirmeye karar veriliyor. Halk, kapıya vuruyor, fakat açan yok. Kadınlar, sokaktan sesleniyorlar:

“Donna Christina! Don Pasquale! Donna Adele! Donna Cecilia!”

Kadınlar kapıya durmamacasına vuruyorlar. İçeriden doğru sesler ve gürültüler duyuluyor ama kapıyı kimsenin açtığı yok. Acaba ne oldu, kapıyı açmıyorlar? Evin önünde toplanmış kadınlar ve çocuklar, kapıya yeniden vurup sesleniyorlar:

“Don Pasquale! Donna Christina! Donna Adele! Donna Cecilia!”

Bunun üzerine ihtiyar Don Pasquale sapsarı ve tedirgin bir halde, balkona çıkıyor. Sessizliğe davet ettikten sonra şunları söylüyor:

“Herkes kendi işi ile ilgilensin!”

Halk: “Kötü ruhların oturduğu evden duman çıkıyor!” diye bağırıyor.

Bunun böyle olduğunu Don Pasquale de biliyor, az önceki sözlerini tekrarlıyor:

“Herkes kendi işi ile ilgilensin!”

Tartışmayı daha fazla uzatmanın hiç yararı olmayacak. Halk, bir şeyler öğrenmeden, dönmek zorunda kalıyor ve çeşit çeşit görüşler ileri sürülüyor.

Christina, akşam üzeri, her zamanki gibi Meryem Ana kandiline zeytinyağı koymak için Matalena’nın lokantasına geliyor. Matalena, “Don Pasquale benden rica etti” diyor. “Bir daha görünmeyen şu Fossa dei Marsi’li kızın nasıl olduğunu senden sormamı istiyor.”

Christina sakin sakin yanıtlıyor:

“Erkek kardeşim Alberto ile birlikte, bizim küçük eve, hani şu geçitteki ev var ya, işte ona yerleşti.”

Matalena: “İkisi birden o kötü ruhlar barınağında mı dediniz?” diye haykırıp haç çıkarıyor. “Ah Yarabbim, kötü ruhlar onları yiyecek!”

Christina, zeytinyağını veriyor, rahibin sağlığını soruyor ve başka tek söz söylemeden, çıkıp gidiyor. Matalena, Christina çıkıp gidinceye kadar bekliyor, fakat sonra, kapı kapı dolaşıp haberi yayıyor:

“Kötü ruhlar barınağında kimin oturduğunu biliyor musunuz? Nasıl bunu bilmiyor musunuz? Ya, demek hiçbir şey öğrenemediniz?” Ve öyküyü, böyle böyle diye anlattıktan sonra hemen öteki kapıya koşuyor:

“Kötü ruhlar barınağında şimdi kimin oturduğunu demek siz de bilmiyorsunuz? Bunu öğrenemediniz demek, başka bir dünyada mı yaşıyorsunuz acaba?”

Christina’nın rahibe olmak için yola çıkacağı gün gelip çatıyor. Babası, şunları söylüyor:

“Bir oğlum vardı, yitirdim. Şimdi sen de gitmeye kalkıyor ve babanı, büyükananla, ananla, halanla, sözün kısası hiçbir işe yaramayan bir sürü ihtiyar kadınla yapayalnız bırakıyorsun. Bu yüzden bizler de, elimizde kalan son birkaç parça şeyimizi çalacak olan bir hizmetçi kıza sığınıp bir köşeye çekileceğiz.”

Christina yanıtlamıyor ve: “Baba” diyor, “sen de biliyorsun ki, ben senin isteğin dışında hiçbir şey yapamam.”

Baba, kızını çok seviyor ve onun ermişlik eğilimine karşı durmaya cesaret edemiyor. Bundan dolayı, hiçbir karar verilmeden günler geçiyor.

Pietrasaccalılar. “Bir kız evlat her şeyden önce kendi evinin, sonra kilisenindir” diyorlar.

Baba ise şöyle diyor:

“Bir oğlum vardı, mahvolup gitti. Bana bir kız evlat kalmıştı, ama şimdi o da biz kendi çıkarlarımızı düşüneceğiz diye oğlum gibi mahvolursa?”

İhtiyar baba, neye karar vereceğini bir türlü bilemiyor. Hem bundan başka, karar yalnızca kendinden çıkacak değil, asıl kararı büyükanne verecek.

Christina, hiçbir yakınmada bulunmadan, ev işlerini gönüllülükle yapmayı sürdürüyor. Tavuklarla ilgileniyor, yatakları yapıyor, odaları ve merdivenleri süpürüyor, anasına mutfakta yardım ediyor, çamaşırları ütülüyor ve bahçede arılara bakıyor.

Don Pasquale, bir gün öğleden önce Matalena’nın sebze bahçesindeki incir ağacının dibinde oturmaktadır ki, dikilecek bir kesekağıdı dolusu arpacıksoğanı elinde olduğu halde, Christina görünüyor. Sabah ışığı, genç kızı, bir manto gibi sarmış. Arılar, tozu çok zengin bir çiçeğin çevresindelermiş gibi, başının çevresinde dönüp duruyorlar. Fakat rahip, çiçeğin görünüşünü bir parçacık solgun bulduğu için bir cesaret edip soruyor:

“Merakımı bağışlayın, ama acaba, henüz manastıra gidemedim diye mi acı çekiyorsunuz? Kendinizi kurtaramadığınız güçlüklerle mi karşılaştınız?

Christina gülümsüyor ve şöyle diyor: “Çocukluğumda öğrendiğim ve bir türlü unutmadığım Jesus autem tacebat!¹² gibi büyük bir sözle karşılık verdiğim için beni kaba bulmamanızı rica ederim. İncil’in üzerimde en büyük etki bırakan sözü bu olmuştur, diyebilirim. İsa bize, gözle görülen ve alınyazımızla ilgili sorunlarda susmamızı öğretmedi mi?”

Rahip de şu yanıtı veriyor:

“Ama manastırda ya da evde yaşamanız, kilit altında ya da her istediğinizi yapacak bir serbestlik içinde bulunmanız, sizi pek ilgisiz bırakmamalı.”

Christina: “İnsanı mutlu eden şey yemek, içmek, elbise giyinmek ya da gezmeye gitmek değildir” yanıtını veriyor.

Rahip: “Ooo” diyor. “Demek mutluluğu arıyorsunuz? Mutlu olunabileceğine gerçekten inanıyor musunuz?”

Christina, rahibi, bir parça kuşkuyla süzüyor. Bir rahibin, ciddi olarak böyle şeyler söylemesine olanak yok. Belki de, kendisinin dini olgunluğunu sınamak için böyle davranıyor. Christina, böyle geri bir çevreye düşmüş hasta bir rahibe karşı gelmek istemiyor ve “Susmakla, mutluluktan peşin bir pay aldığımıza siz de inanmaz mısınız?” diye yanıt veriyor. “İç dünyamızdaki sessizlik, her şeylerin yerli yerinde olduğunun ve her şeylerin kulak verip çevresini dinlediğinin belirtisidir. Sessizliğin gücü çok çeşitlidir ve tam bir sessizlik, çok kısa sürer, yalnızca; böyle olmasaydı ölümden bir farkı kalmazdı. Evet, ancak çok kısa sürer, fakat kulak kesilip dinlenilen bu anlarda ne büyük sevinçler gizlidir.”

Don Paolo, bir çocuğun okuduğu güzel bir şiir dinlediğini sanıyor.

Rahip bir süre sonra: “Bir kentin kargaşalığı içinde de sessizlik olamaz mı?” diye soruyor. “Birçok insan arasındayken de yalnız kalınamaz mı? Kendini bir manastıra kapayacak kadar her şeyden kuşkulanmaya kalkmak doğru mu?”

Christina: “Fazla gözü pek olmamalı” yanıtını veriyor. “Öğrenmeye ve yardım görmeye izin vermemeli. Bir Fransız rahibesinin kitabında şu dizeleri okumuştum: ‘Anasının memesini almak için, yeni doğmuş çocuk yerinden doğrulur mu? Yoksa, beslemek ve ağlamasını yatıştırmak için küçüğü alıp da üzerine şefkatiyle ana eğilmez mi?’ Bu yeryüzündeki bütün bizler de yeni doğmuş birer çocuğuz. Çevremizdeki her şey, kötü ruhlu düşmandır.”

Christina’nın kişiliğinden taşan o yalınlık ve tazelik, sözlerine eşsiz bir tatlılık vermekte. Don Paolo, bu tatlığa karşı kendini tutabilmek için nefsini zorluyor ve genç kıza: “Sizinle ilahiyat tartışması yapmak düşüncesinde değilim” diyor. “Fakat burası, öteki birçok şey arasında bir de çok ilkel bir ülke, ekonomi ve ondan daha çok ruhsal açıdan çok yoksul bir ülke. Bir Cafoni, hayvanca isteklerine gem vurmakta başarılı olursa Fransisken tarikatına girer ve bir genç kız, vücudunun tutsaklığından sıyrılmasını becerebilmişse kesinlikle bir rahibe olmuştur. Bu yüzden pek çok dertler olduğunu sanmıyor musunuz? Garip bir yaşama biçimine kendini çeken din adamlarıyla hayvanca eğilimlerinin elinde oyuncak olan bir yığın arasındaki bu ayrılığın, bütün dertlerimizin kaynağı olduğuna inanmıyor musunuz? Yine inanmıyor musunuz ki, her yaratık, fildişi kulesine çekileceğine öteki yaratıklar arasında yaşamalı ve mücadele etmeli.”

Christina: “Dini bütün insan hiçbir zaman yalnız değildir.” Karşılığını veriyor. “Oysa dinsiz, en kalabalık caddelerde sabahtan akşama kadar bile dolaşsa, her zaman için yalnızdır. Tanrısız kalp, ağacından ayrılmış bir yaprak gibidir, yere düşüp çürüyen kuru bir yaprak gibidir, tıpkı. Tanrısına bağlı bir kalp ise, ağacından ayrılmamış bir yaprağa benzer. Kendisini besleyen ağaç özsuyu yardımıyla, dallar, gövde, kökler ve kısaca bütün yeryüzüyle bağlantı halindedir.”

Christina’nın sesi, Don Paolo’nun iç dünyasındaki ateşli delikanlı ile devrimci ikiliğini yeniden uyandırıyor. Evet o da, kiliseden ayrılıp da sosyalizme döndüğü zaman mutlak gerçeği büyük bir hırsla arıyor ve haktanırlığa tapıyordu. Ama o tarihten beri çok zaman geçmiş bulunuyor. İçinde halka doğru duyduğu o canlı eğilimden şimdi ne kaldı? Yozlaşmış olan ve kendi çıkarından başka bir şey düşünmeyip topluma zerre kadar metelik vermeyen kilise ile ilgisini kestikten sonra bir başka oportünizme, parti çıkarlarının belirlediği bir oportünizme düşmüş değil miydi? Eski bir dünya ve onun zevkleri ile ilgisini kesmiş, yakınlarıyla olan her türlü bağını koparmış, çok sevdiği öğrenimden bile vazgeçmiş ve gerçek için, haktanırlık için yaşamaya karar vererek bir partiye girmiş. Oysa bu partide ona, hak ve gerçek denilen şeylerin küçük burjuva kararları olduğunu söylemişlerdi. İhanete uğramış değil miydi? Acaba yanlış bir yol tutmuş değil miydi?

Don Paolo Christina’yı dinlerken, böyle iki uç arasında bocalamaktadır. Ateşli delikanlı ile devrimci arasındaki ikilik, bir tartışmaya sebep oluyor. Devrimci önce davranıyor:

Don Paolo: “Sizinle ilahiyat ile ilgili bir tartışmaya girmek amacında değilim” diye yineliyor. “Fakat bu arada size şunu sormaktan kendimi alamayacağım: Örnek bir ahlaka olanak bulunduğuna inanıyor musunuz? Ahlak sahibi olmak ve bir şeye karışmamayı istemek, birbirinin karşıtı şeyler değil midir? Ahlaklılık, yani erdemli bir yaşam, temellerini ve gereçlerini, yaşadığımız günlük yaşamda bulmaz mı?”

Christina: “İki efendiye birden hizmet görmeye olanak yoktur” yanıtını veriyor. “Ruhla madde arasında bir türlü sonu gelmeyen bir savaş olur. Bir uzlaşma olanağı aramak demek, ya ruhu maddeye feda etmek, ya da ruhtan yana olup maddeye ihanet demektir.” Don Paolo, sırtındaki elbiseye uygun düşecek biçimde konuşmaya çabalıyor. Hem Christina’nın bu dilden başkasını anladığı yok.

Christina gülerek soruyor:

“Sınav sona erdi mi?”

Don Paolo: “Sınav falan yoktu ki, bitsin” yanıtını veriyor. “Siz beni öyle bir düşünceye yönelttiniz ki, buna kendim de devam edeceğim, Pietrasacca’daki bu zorunlu inziva, beni, ilk günler çok mutsuz yapmıştı. Fakat şimdi hoşlanıyorum. Benim bölgemde yaşam çok hareketlidir de bu sessizlik iyi geliyor. Şimdi artık rahattayım ve hareketli yaşamın karmakarışıklığında düşünmesi çok kolay olmayan birçok şeyi düşünebileceğim.”

Christina: “İnsan kendini sessizliğin kolları arasına bırakmalı” diye onu tamamlıyor. “Güçlü bir akıntıyla sürüklenen baygın bir insan gibi. Ancak o zamandır ki, Tanrı bizimle konuşur. Sessizlik içinde olduğumuz zamandır ki, Tanrının sözü, iki ağızlı bir kılıçtan daha fazla derinlere iner ve sonunda, ruhla aklın ayrıldığı noktaya ve kemiklere, hatta kemiğin ta içerisindeki iliğe kadar sokulur...”

Christina, Don Paolo’nun elini sıkıp ayrılıyor. Don Paolo ağacın altında yalnız kalıyor ve kendini, derin bir suyun güçlü akıntısında sürüklenen baygın bir insan gibi, anıların dalgalarına bırakıyor.

Don Paolo, yatmadan önce, masanın başına oturup eline bir defter alıyor ve üzerine şunu yazıyor: “Christina ile konuşmalar” ilk sayfanın başına da: “İlk konuşma üzerine” diyor ve uzun uzun düşünüp taşındıktan sonra aşağıdaki satırları yazıyor:

“Kendimi her zamandan daha yalnız ve bundan hoşlandığımı daha çok hissetmekte olduğum yaşamın şu noktasında, bu küçücük köyde oturmam, bu ilkel insanlarla ilişkim, bu genç kızla karşılaşmam, kısaca her olay, beni, on yıl önceki halime dönmeye zorluyor. Christina’da, güzelleştirilmiş bir portremle, kadın biçimindeki bir portremle, yani, o zamanki düşünce ve duygularımı canlandıran simgesel bir portre ile karşılaşmış gibiyim. Kendimi şu anda bu resimle karşılaştırınca olağanüstü huzursuzluk duyuyorum. Ağır bir kuşkunun baskısı altında olduğumu hissediyorum. Belki ben de ihanet ettim.”

Don Paolo, yazmayı bırakıyor ve kendisinin sosyalist çevrelere yeni yeni yöneldiği dönemdeki düşlere dalıyor. Henüz genç yaşta kiliseden ayrılması, zekâsı ve aklı yardımıyla eleştirebilip onu aştığı için değil, kilisenin sözleriyle günlük yaşamdaki davranış arasında oluşan uçurumu büyük bir öfkeyle saptamış olmasından ileri geliyordu.

Sosyalist çevrelere adımını atış, yalnızca bu öfkenin etkisiyle olmuştu. Marksist falan değildi, ancak o çevrelere girdikten sonra Marksist olmuştu. Şimdi on beş yıldan beri hep aynı yolun yolcusudur ve bu iş onun sanki işi olmuştur. Sonuç hep aynı. “Dünyanın iyileşmesi”ni amaçlayan bütün yolların vardığı aynı hazin sonuç! İnsan başkalarını kurtarayım derken kendi kendisini yitiriyor... Don Paolo, İtalya’ya dönüşünün asıl nedeninin, işinden ve Marksizm’in kırtasiyeciliğinden kaçıp kurtulmak ve kendini harekete geçirmiş eylem heyecanını yeniden bulabilmek için yapılmış bir deneme olduğunu şimdi bütün açıklığıyla görüyor. Yaptığı bu buluş karşısında şaşkınlığa düşmüştür. Siyasal mücadeleler uğrunda kurban ettiği on beş yılın ne yararı olmuştu? O halde!

Don Paolo, kalkıp yatağına gidiyor, fakat soru yakasını bırakıp uyutmuyor. Yine kalkıp masasının başına oturuyor ve yeniden yazmaya koyuluyor:

“Bir partinin hizmetine girmekle siyasal yaşama katılma ve buna karşın da dürüstlükten ayrılmamak kabil midir? Partinin gerçeği benim de gerçeğim olmuş değil miydi? Haktanırlık, bir partinin haktanırlığı değil miydi? Parti çıkarları yüzünden sonunda, manevi değerler arasında hiçbir fark gözetmemeye ve bunlara, ben de, küçük burjuva kuralları diye hor gözle bakmaya kadar ileri gitmedim mi? Bozulmaya başlamış bir kilisenin oportünizminden kaçmaklığım, bir başka oportünizme, bir partinin oportünizmine kendimi teslim etmek için miydi, yalnızca?

O dönemdeki hayranca heyecanım nerede? Siyasetin, ruhun öteki bütün çalışma ve gereksinimlerinden üstün tutulması yaşamımın manen yoksul düşmesine; anlamını yitirmesine neden olmamış mıydı?

Daha önemli çıkarlarımdan siyaset nedeniyle yoksun kalmadım mı?

İnsanların içinde düzenli güçler uyuklar. Christina’yı düşünmek yeter artık. İnsanın içindeki bu güçlerden şimdi bütün gerici kurumlar yararlanıyor. Bu güçleri proletarya için kullanmaya kalkarsak günlük siyasetteki rolleri ne olacak? Bu güçleri hareketsiz bırakmak doğru mu? Onlar olmadan gerçek ve sürekli bir devrim olanaklı mıdır?”

Don Paolo, sayfayı bitirince, yazmış olduğunu yine gözden geçiriyor ve ikiye bölünmüş zekâsının kesin bir yanıt bulamayacağı bir sürü soruyu yan yana sıralamaktan başka bir şey yapmamış olduğunu görüyor. Kalemi elinde olduğu halde uzun süre öyle duruyor ama yazdıklarına bir şey daha eklemeyi başaramıyor.

BEŞİNCİ BÖLÜM

Christina’da hiçten bir güzellik oluşturmak yeteneği vardır; onun çabalarıyla, Don Paolo’nun odasına taze ve neşeli bir havanın girmiş olduğunu görmek sevinç verici bir şey. Don Paolo ile Christina’nın buluşmaları çoğaldıkça iki taraf daha serbest ve daha açık konuşuyor. Don Paolo, başlangıçta, kimliği üzerine kuşku uyandırabileceği korkusu yüzünden çekingen duruyor ama Christina’nın masumluğu önünde korkuları dağılıyor ve hiç düşünüp taşınmadan gençliğinden, köyünden, ilk öğrenim yıllarından, dindeki ilk adımlardan, anılarındaki yerin adını Marsica bölgesinden Frascati’ye değiştirerek söz ediyor. Farkına varmadan, yaşadığı bu yapma role sonunda tümüyle giriyor ve bunu gençliğinin daha canlı anılarıyla süslüyor. Böylece, kendi de benliğinin bir çeşit tutsağı oluyor. Anlattığı şeyler o kadar doğal, o kadar doğru ve sıcak ki, Christina’yı tümüyle sarıyorlar. Genç kız, bir keresinde şöyle diyor:

“Yazdıklarınızı birisine okutacak olsam, fakat yazan hakkında hiçbir açıklama yapmasam sizinle iddiaya girerim ki, on sekizinde bir delikanlı yazmış derlerdi!”

Birbirlerine karşı duydukları sempati, sık sık yaptıkları tartışmalarda kolay bağdaşmalarına varıyor. Don Paolo, açıkça söyleyemeyeceği şeyleri anı defterinde açığa vurmaktadır. Bu defterin yaprakları arasında, genç kızla gizli bir konuşma yapmakta ve kalbinin fısıltılarını, bir aşkın zarif deyimleriyle dile getirmektedir. Anı defterini yazmak için, çoğu geceler geç saatlere kadar uyanık kalıyor. Bu görüşleri, yaşamı üzerine bir vicdan muhasebesine, bir hesaplaşmaya benziyor. Bu satırlarda, 1919 yılında sosyalist olmasına neden olmuş ruhsal bunalımlarını bütün ayrıntılarıyla anlatıyor, onu bu çılgınlıktan zorla vazgeçirmek isteyen bütün yakın ve dostların çabalarını bir bir anlatıyor. Hepsi de kiliseden yana ve geleneğe bağlı bütün bu amcalar, halalar, kendinden yaşlı kız ve erkek yeğenler, nasihat etmek, paylaşmak, arzu vermek ve sonunda korkutmak için onu yanlarına çağırtıyorlar. Hissi bütün kanıtlar tükenip de bu hareketiyle bütün Spina ailesine sürdüğü leke hafifleşince, yakınlarının hepsi de şu temel soruyu soruyorlar: “Sosyalist olmaktan ne çıkar var? Bundan dolayı eline ne geçecek?” O, “Bundan dolayı hiçbir maddi çıkarım yok” diye açıklıyor. Bu yanıtı alan bu iyi kalpli ve dürüst insanlar “O halde sen çıldırmışsın!” diye işi bir sona bağlıyorlar.

Don Paolo, onu dostlarından, yakınlarından ve kiliseden ayırmış bu bunalımlı ruhunda yine yaşıyor. Bu anlar, içindeki ikiliği yeniden ve şiddetle uyandırıyor.

Sanki, içinde, varlığını ikiye bölen bir yarık, bir çatlak var. Hareketin içinde ve eylemde bulunduğu sürece bu her iki bölüm birbirine sımsıkı tutunuyor, biri ötekine yapışıyor ve birlikte, birbirinden yarılmaz bir bütün oluşturuyordu. Fakat rahata kavuşmasıyla bu iki bölümün tartışmaya tutuşup birbirinden ayrılması bir olmuştu.

Hareketsizliğe mahkum edilmişti ve o beynine yerleşmiş bir tahtakurdu gibi, ateşli delikanlı ile devrimci genci bir arada tutan zayıf bağı, durup dinlenmeden yemek için, bundan yararlanıyordu.

Don Paolo, Christina’dan, sömürgelere giden Katolik misyonerleri anlatan bir kitap almıştı. Kitapta, birçok misyonerin yaşamöyküleri, Hıristiyanca bir dirençle katlanılmış birçok acılar ve zorluklar hakkında bilgi vardı. Bu adamların yaşamı, birçok yönlerden, kendi yaşamına benziyor. Bu adamlar, doğal yaşamdan ve ailelerinden, uzlaşmaları gerekmeyen bir yaşam sürmek için kaçıp uzaklaşmışlardı. Onlar da iki efendiye birden hizmet etmek istememişlerdi. Ama, şimdi gerçekte, iki efendiye birden, hem İncil’e, hem de sömürge sermayecilerine hizmet ediyorlar. Yaşam onlara ihanet etti. Amaçlarına ihanet edildi. Ruha hizmet gördüklerini sanıyorlar, fakat içlerinden pek çoğu farkında bile olmadan kilise ile emperyalist güçler arasında arabulucu rolü oynuyorlar. Belki kim bilir, iki efendiye birden hizmet etmek zorunluluğundan kaçınmak olanaksız. Belki de?”

Don Paolo, bu halin, dürüst her devrimcinin düştüğü bir çatışma olduğunu biliyor. Partisinin birçok üyelerine, nasıl Marksist olduklarını sormuştu da, hemen hepsi de, eski düzenin manevi bozukluğu yüzünden bu sonuca vardıklarını söylemişlerdi. Don Paolo, birçok devrimci yaşamöyküsü okumuştu, fakat bunların içinde, bilimsel kanı nedeniyle ya da ekonomik görüşüyle devrimci olmuş tek bir insanla bile karşılaşmış değildi. Fakat gerçek siyaset yaşamı bu idealist kışkırtmacılara sert bir sınav uyguluyordu. Don Paolo, meslek haline giren siyasal yaşamın en dürüst yapılarda bile yaptığı manevi bozukluğu düşünüyor. Bu vicdan muhasebesinden kendiliğinden kurtulmak, kendi teslimini ve uğradığı ihaneti itiraf etmemek ve yaşamına, böyle şeyleri düşünmeye zaman bırakmayacak kadar güçlü bir uyum sağlamak içindir ki, gurbeti bırakmaya ve ülkesine dönüp gizli çalışmaya karar vermişti, bunun böyle olduğundan emindi. Fakat düşünmediği bazı durumlar, bu planını boşa çıkarmıştı. Harekete geçmek olanaksızdı. Dinlenmeye mahkumdu. Büyümüş olduğu yerlere götürülmüş ve kendi kendisiyle karşı karşıya bırakılmıştı. İç dünyasında bir çöküntü olmuştu. İç dünyasını oluşturan iki bölüm, artık birbirine uymuyor. Don Paolo, bunlardan birini öteki uğruna feda etmenin olanaksızlığını biliyor. O, bu iki parçadan oluşuyor. Dönmek, yeniden o ateşli dekilanlı olmak, dinin söylencesel inancına yeniden dönmek ve acılarını, insanüstü bir Tanrının ellerine bırakmak; bunun olanaksızlığını kendi de biliyor. Kendi özel yaşamına dönmek, yoksulların insanlık için utanç verici yaşamıyla artık ilgilenmemek ve diktatöre teslim olmak; ama bu da olanaksız, buna da olanak yok. Siyasal yaşamda kalıp o yaşamın yasalarına ve gereklerine uymak, dalavere çevirip yalan söylemek, partinin çıkarlarını her şeyden üstün tutmak, ve manevi değerlere küçük burjuva kurumları gözüyle bakmak: Artık buna da olanak göremiyor. O halde ne yapacak?

Don Paolo, düşüncesinin bir yerine gelince: “İşte böyle” diyor “Böyle sürerse çıldırırım.”

Çıldırmak korkusu adamakıllı etkiliyor. Adını, kendi gerçek adını yineliyor, rahip kılığına girmek için giydiği elbiseleri saklıyor ve içindeki şaşkınlığa vücudunun herhangi bir yerinde elle tutulur ve gözle görülür dış bir direnç noktası bulabilmek için dizlerine, omuzlarına, yüzüne eliyle dokunması, ellerini ısırması gerekiyor. Don Paolo, bu soyut düşüncelerle mücadelenin baskısından kurtulmak için, günün birinde, giyinip odadan çıkıyor, bahçeye iniyor ve yere bir yaygı yayıp üzerine uzanıyor. Üzerine kırağı yağalı, çok geçmemiş olan sıcak ve yumuşak toprak, vücudunun ağırlığı altında sütle dolu bir kadın memesi gibi, kendini bırakıyor. Bu sıcaklık, ruhunda hoş bir duygu uyandırıyor ve o, omuz ve bacak hareketleri yaparak, altındaki toprağı çökertmeye çalışıyor. Bir karınca alayı, incir ağacından inmekte ve yattığı yerin yakınına yayılmaktadır. Her karınca bir şey taşıyor. Don Paola şöyle düşünüyor: Burada uyuyakalıp da yarın sabah uyansam ve eşeğe semeri vurduğum gibi bağa gidebilsem, bir uyuyakalıp da yeniden uyanabilsem; ama yalnızca ciğerlerimin sağlam olmasını istemem, normal bir adam olmayı, her türlü soyut düşünceden kurtulmuş sağlam bir beynimin de olmasını isterim. Ah, gerçek ve doğal yaşama bir dönebilsem ve normal bir insan gibi toprağı kazabilsem, tarla sürebilsem, ekin biçip hasat yapabilsem, geçimimi sağlayıp pazarları öteki insanlarla konuşabilsem, kitap okuyabilsem ve öğrenim yapabilsem. Ekmeğini alnının teriyle kazan diyen yasanın sözünü yerine getirebilsem!

Don Paolo, içinde bulunduğu ruhsal karışıklığın gerçek nedenini, kahvelerde, kütüphanelerde ve otellerde geçen bir yaşamla, kısaca, kendinden önceki kuşakları yüzyıllardan beri toprağa bağlayan zinciri koparmak yoluyla doğa yasasını çiğnemiş olmasında buluyor. Don Paolo’nun yasadışı bulunması, partinin keyfi kurallarına uymamasından değil, fakat “Ekmeğini alnının teriyle kazanacaksın!” diyen en eski yasanın dışında kalmış olmasından ileri geliyor... Don Paolo artık bir doğa adamı değil, fakat kentli de olmuş değil. Şimdi yeniden toprağa dönmesine olanak yok, fakat bu toprağı unutması da olanaksız.

Bir akşam Pietrasacca üzerinde kopan müthiş bir bora, Don Paolo’nun iç dünyasındaki bu çatışma için umulmadık bir oyalanma aracı oluyor.

Müthiş sıcaktı. Havada, dayanılmaz derece fazla bir sıkıntı var. Güneş, gözleri yakan, dokunduğu yeri kavuran, sert ve acıma bilmeyen cinsten bir güneş, Pietrasacca, yavaş yavaş bir maden eritme ocağı olmaktadır. Toprak, yeraltındaki ateşlerle ısıtılıyormuşçasına kızmış. Cafoniler “Tanrım, bir parçacık yağmur gönder!” diye dua ediyorlar. Tanrı, lütfunu esirgemiyor ama bu öyle bir lütuf ki, bilinen bütün ölçüleri aşıyor. Fucino çukurundan doğru yükselen bulut yığınları, vadinin üzerinde toplanıyorlar. Vadi halkı, kükürt sarısı ışık karşısında korkuyla ürperiyor ve köyde büyük bir panik oluyor. Halk her yandan koşup toplanıyor. Kadınlar, yüksek sesle bağırıp çocuklarını ve tavukları çağırıyorlar. Birdenbire gelen bir cinnet başlamış gibi:

Don Paolo: “Henüz tek damla yağmur düşmeden bu büyük korku da ne oluyor?” diye soruyor:

Fakat aradan on beş dakika geçmeden, gökyüzünün olukları boşanıyor. Gökyüzü, Pietrasacca üzerinde parçalanıp büyük gürültüler çıkararak yere düşmüş gibi, bora, vadiyi denetimi altına aldıktan sonra, Pietrasacca vadisini çeviren dağa doğru saldırıya karar vermişe benziyor. Birbirini izleyen yıldırımlar, bulutları durmamacasına parçalıyorlar ve peşleri sıra çok büyük çağlayanlar sürükleyen binlerce gök gürültüsü dağı ve Pietrasacca’yı bombardıman ediyor.

Kulakları sağır eden bombardıman üç gün üç gece sürüyor. Dağ birbiri arkasına her yanından saldırıya uğruyor, fakat boyun eğmiyor, bu mucize gibi, hiçbir yerine bir şey olmadan duruyor. Dağın gövdesine sımsıkı sarılmış Pietrasacca da, baskına karşı durmaya çabalıyor. Don Paolo, kapıları ve pencereleri sımsıkı örtüp evi sağlama almaya çalışan Matalena ile Americo’ya yardım ediyor, ama su her yandan içeri dalıyor. Gece boyunca, çığlık ve yardım sesleri ile duyuluyor, fakat boranın eline düşmemek için, kimse dışarıya çıkmaya yeltenemiyor. Suların, tahta köprüyü alıp götürdüğünü ve bir düzine evi bastığını öğrenmek için sabahı beklemek gerekiyor. Matalena, pek perişan bir halde.

Kadıncağız: “Evim üçüncü kez yıkılırsa bir daha kim yapar, şimdi kocam da öldü?” diye feryat ediyor.

Cafoni’lerden bazıları, çanın bulunduğu yere kadar sokulmayı başarıyorlar ve kıyamet koparcasına çan çalıyorlar. Evlerin önüne, baş aşağı çevrilmiş kazanlar konuluyor. Kadınlar, kundaktaki çocuklarını pencere önüne tutuyorlar. Bütün bunlar, doğaüstü güçleri merhamete getirmek için yapılıyor. Fakat onlar hiç yumuşamıyorlar. Bora, gücünden hiçbir şey yitirmiyor, yıldırımlarını ve gök gürültülerini Pietrasacca’ya ve dağa aralıksız göndermeyi sürdürüyor. Vadinin dip yanından doğru sürekli yedek güçler gelip dağa saldırıyor. Dağ karşı koyuyor. Fakat acaba daha uzun süre karşı koyabilecek mi? Şimdilik henüz karşı koyabiliyor. Bütün gece bir an bile durgunluğa kavuşulmuyor. Lokantanın önünde boğalar, kurtlar ve yılanların cehennemde randevusu var sanki! Su, ıslıklar çalıp uluyarak her yandan içeri dalıyor. Zaman zaman yükselen çığlıklar ve yardım seslerine aldıran bile yok. Matalena, yarı çıplak, saçı başı dökülmüş bir gazap tanrıçası gibi, evin içinde oradan oraya koşuyor ve her yerden saldıran suları durdurmaya çabalıyor. Sabah olunca, Germatta’nın ahırını suların alıp götürdüğü duyuluyor. Eşekle keçiden eser kalmamış, Nicola Ciccova’nın evi de yıkılmış. Nicola ile karısı Marietta, pek zorlukla bir komşuya kaçabilmişler! Gervasio Amatore’nin evinin de damı uçmuş Gervasio ile kızları o sırada yataktalarmış, kızlardan biri ağır biçimde yaralanmış.

Üçüncü günü, yağmur hâlâ yağıyor, gök gürültüsü vadi boyunca uzun yankılar bırakarak gürlemesini sürdürüyor, fakat fırtına dindi. Vadi, bozulmuş bir helvacı kabağını andırıyor. Toprak su altında kalmış. Bütün sokaklar dere olmuş. Bütün evlerin bodrum ve zemin katları, kumla, suların yuvarlayıp getirdiği taşlarla dolup tıkanmış. Birçok yerlerinde bozulmuş vadi yolunu onarmak ve geçici bir köprü kurmak için Lama’dan işçiler geliyor. Herkes, yıkıntıları karıştırıyor ve suların alıp götürdüğü ev eşyasını araştırıyor. Her şeye bir balçık rengi sinmiş. Balçık her yere sokulmuş. Üstleri başları çamura batmış erkekler, yerde sürünen iri hayvanlara, kocaman timsahlara ve kertenkelelere benziyorlar. Mastrangelo’nun arabası dereye uçmuş. Baba oğul, kurtarmaya çabalıyorlar.

İhtiyar: “Kaldır!” diye haykırıyor.

Oğlu: “Sars” diyor.

“Kaldır!”

“Sars!”

Ha bire asılıyorlar, fakat araba bir türlü kurtulmuyor ve tekerlekler çamurda dönüyor. Mastrangelo’nun oğlu, bir ıslık tutturup bir sigara yakıyor. Babası fena halde kızıyor.

İhtiyar: “Sigarayı bırak da çek!” diye haykırıyor. Oysa delikanlı, sigarasını sakin sakin içiyor.

“Çek şunu, sana sigara içme diyorum!”

Baba oğlunun üzerine atılıyor dövmek için.

“Senin de, seni doğuranın da Allah belasını versin be! Sana sigara ve ıslığı bırak diyorum!”

Don Paolo, yatıştırmaya çalışarak, oğlandan yana çıkıyor ve açıklama yapıyor:

“Islık çalmak günah sayılmaz!”

İhtiyar: “Çalışırken ıslık da çalınmaz, sigara da içilmez” yanıtını veriyor. “İş başka, eğlence başka.”

“Eğer canı ıslık çalmak istemişse?”

“O zaman da, iş sona erinceye kadar beklemek gerek. İş başka, eğlence başka. İyi kalpli efendim, Orlanda devinin öyküsünü bilmiyor musun? Devin her adımı bir kilometre yol alıyordu. Dev, zaman geçirmek için, toprağı işlemeyi düşündü ve hiç yorulmadan, toprağı sürdü ve akşam olunca, öküzleri sabandan çözüp bir cebine öküzleri, öteki cebine de sabanı koyup uykuya daldı. Zaman geçti, fakat dev Orlanda’nın tarlalarında hiçbir şey yetişmedi. Dev, sanki onları ekmemişti. Bunun böyle olması nedendi? Çünkü bunları sürmek devi hiç yormamıştı. İşin yemişini toplamak için, ölesiye çalışmalı ve ter yerine kan sızmalıdır.”

Mastrangelo’lar arabalarını çamurdan kurtarmak için çabalamaya yeniden başladığı sırada, derenin bulanık sularında, birisi bir alabalık görüyor. Bütün köy, sepetler, tırpanlar, sopalar ve çapalarıyla koşup geliyor, karşılıklı tahminler yürütülüyor ve gürültüden kıyamet kopuyor. Fakat alabalık bir türlü ele geçmiyor. Ama belki de alabalık falan yoktu.

Bu arada, henüz ekmiş oldukları tarlalarına boranın yaptığı zararı anlamak için gitmiş olan Cafoniler köye dönüyorlar.

Pasquale Gerametta, rahibe doğru gelip şapkasını eline alıyor ve haç çıkarıp gözyaşlarını zor tutan bir sesle:

“İyiliksever efendim” diye yalvarıyor, “Tanrının yaptıklarını bana açıklamak sana düşüyor.”

Don Paolo, ne yanıt vereceğini bilemiyor ve kuşkuyla: “Ürünün harap olduysa suç borada” diyor.

Gerametta başını iki yana sallıyor. Özür diliyor, Tanrının adını kirletmeye hiç de niyeti yok. Kızmış falan değil, yalnızca sorup anlamak istiyor, rahibe soruyor:

“Tanrı eğer yağmurla ilgilenmezse neyle ilgilenir? Eğer yağmurla ilgilenecek gücü varken boraya izin verip de yoksul Cafonileri mahvettirirse bu ne biçim bir Tanrıdır? Onun da korkacağı bir adalet yok mu?”

Zavallı Gerametta, ahırını, eşeğini, keçilerini ve küçük iki tarlasının bütün ürününü yitirmişti. Yaşamının mahvolduğunu görür ve hemen bu işin sorumlusunu arar. İşin içinde eğer Tanrı yoksa, bunu yapan kim o halde?

“Tanrı yoksul Cafonileri mahvetmeye kalkışacak olursa” diyor, “kimseye hesap vermek zorunda bulunmaması ne dereceye kadar doğru?”

Yoldan doğru Pasquandra geliyor ve şunları söylüyor:

“Hava iyi olsun kötü olsun her gün on dört saat çalışıyoruz. Fucino’ya 4 liret gündelikle gidiyoruz. Soğan ekmek yiyoruz. İnekler ve öküzlerden farksız bir yaşayışımız var. Bütün bunlar, bir toprak parçacığı alabilmek için, hep; bir parçacık toprak alabilmek için insanın tam on yıl, anasından emdiği süt burnundan geliyor. Sonra bir bora kopuyor ve ürünü mahvediyor. Toprak elden gidiyor. Vergileri ödeyecek, yiyeceğe verecek ve tohum alacak on para yok. Toprağı satmak ve işe yeniden başlamak zorunda kalıyoruz. Yeniden ele geçirebilmek için de tam on yıl aynı bir hayvan gibi çalışmamız gerekiyor.

Bunun üzerine, Mastrangelo da söze karışıp şunları söylüyor:

“Bizim gibi bir yoksulun yaşamı boyunca aradığı tek şey kendini bir parçacık güvende görmektir, ama buna bir türlü kavuşmaz. Adamcağız kendine bir ev yapar, deprem ya da su baskını gelir, evi damsız bırakır. Güvenin bundan iyisi de can sağlığı. Bizim gibi yoksullar, bir parçacık toprağa sahip olmak ve ailesini biraz olsun güvene kavuşturmak için, ruhunu bile satar, fakat arkasından bir fırtına kopar ve ürünü berbat eder. Al sana güven! Korku içinde yaşamaktan bir türlü kurtulamıyoruz.”

Giacinto Campobasso’nun da ürünü mahvolmuş. Adam bir köşede beş on kuruşu olan kaynına başvuruyor. Onu rahibin yanına çağırtıp şöyle diyor: “Bütün ürünüm mahvoldu. Fırtına her şeyi havaya savurdu. Tarlam bir yangın yerinden farksız. Toprağı satın aldıktan sonra onun ilk ürünü bu olacaktı, o da mahvoldu. Bu toprağı almak için ben nelere katlandım! Sigarayı içkiyi bıraktım, en sıcak aylarda bile yaya yürüdüm, paçavralar içinde dolaştım, on altı yaşındaki kızım öldü de ne hekim çağırdım, ne ilaç aldım, ne de rahip getirdim. Kuru ekmekle lapadan başka bir şey yemedim, ter yerine kan sızdım. Bütün bunlara bu bir parçacık toprak uğruna katlandım. Sen benim kaynımsın ve bunların hepsini bilirsin ama ben, şu ulu rahibin önünde bir kez daha anımsatıyorum. Bu toprak parçacığını satın aldıktan sonra tek meteliğim kalmamıştı. Tohumluğu, iki tahta kovayı ve eşeği satın almak için borca girdim. Şimdi bütün ürünüm mahvoldu; ben bu borçları neyle ödeyeyim? Gelecek mevsim için tohumluğu nasıl alayım?”

Campobaso’nun kayını olan Scaramelli, omuz silkiyor ve:

“Orası senin bileceğin şey” diyor.

Campobasso, durumunu iyice belirtmek istiyor:

“Toprağı satmayacağım, bundan yana hiç kuşkun olmasın. Eğer toprağıma göz koyan ve ele geçirmeyi düşünen birisi varsa derisini yüzerim vallahi! Bu bir parçacık toprak, etimin bir parçasından farksızdır. Ben kendimi satarım, karımı satarım, fakat bu toprağı satmam.. Ama, borçları ödeyemezsem, alacaklı onu elimden alacak. Sen benim kaynımsın ve bir köşede paran var, bana yardım edecek senden başka kimsem yok.”

Kaynı yanıtlıyor:

“Çok doğru, vallahi doğru söylüyorsun, ama bu işte herkesin kaybı var, herkes kendi kaybına çare aramaya uğraşıyor.”

Ve bunları söyleyerek çıkıp gidiyor. Rahip ve Campobasso, biraz daha konuşmak için bir süre beraber kalıyorlar. Rahip, bir rahip olduğunu aklından çıkarıyor, Campobasso’ya kalbini açıyor.

Don Paolo: “Büyük bir ülke var ki” diyor, “oranın insanları, tarihte ilk kez olarak, kendi güvenlerini özel mülkiyetten başka araçlarla sağlıyorlar.”

Rahip ve Campobasso hâlâ beraberler. Eşeğine binen Scaramelli’nin geçici köprüyü aşıp vadinin yolunu tuttuğunu görüyorlar.

Campobasso, ölü gibi sararıyor:

“Borç para almış olduğum tefeciye gidiyor, toprağı ele geçirmeye gidiyor.”

Don Paolo, onu bu kuşkusundan caydırmaya çalışıyor:

“Ama belki de yanılıyorsun. Onun kafasının içindekileri nereden bileceksin?”

Campobasso: “Orasını zaten çoktan beri ele geçirmek istiyordu” yanıtını veriyor, “bu işte ondan önce davrandım diye bana karşı müthiş kin besliyordu. İşte şimdi, toprağımı elimden alacak fırsatı yakaladı. Ne hergeledir o!”

Don Paolo: “Onun yerinde sen olsaydın aynı şeyi yapmaz mıydın?” diye soruyor.

Campobasso “Ne hergeledir o!” diye yineliyor.

Ve eve koşup karısına bağırıyor:

“Meryem Ana’nın kandilini hemen yakıp önünde diz çök ve toprağımı elimden almak isteyen herkesin başına bir felaket gelsin diye dua et!”

Karısı soruyor:

“Toprağımızı elimizden almak isteyen kim?”

Kocası emrediyor:

“Duaya başla diyorum sana!”

Kadın, kandili yakıyor ve kocasının toprağını elinden almak isteyen herkesin başına bir felaket gelsin diye, kocasının denetimi altında, duaya başlıyor.

Don Paolo, eve yorgun dönüyor. Masanın üstünde: “Christina ile konuşmalar” başlıklı defter duruyor. Rahip defteri açıp birkaç satır okuyor ve kendi kendisinden büyük bir tiksinti duyuyor. Yazdıklarının sonuna şu sözcükleri ekliyor: “İşsiz güçsüz birisinin gevezelikleri.”

Yatağa giriyor, fakat bir türlü uyuyamıyor. Lokantanın önünde heyecanlı heyecanlı konuşmalar duyduğu sırada saat geç olmalı. Matalena yukarıya koşup şunları anlatıyor:

“Scaramelli’yi evine sedye içinde getirdiler. Bozulan yolun henüz onarılmayan bir yerinden eşeği ile dereye uçmuş. Eşek ölmüş, kendisinin de bir bacağı kırılmış.”

Bu haberin ertesi günü de Teresa Scaraffa doğuruyor ve güzel bir çocuğu oluyor. Çocuğun gözleri de sapasağlam. Anası, gözlerinin nurunu kurtarmış olan rahibe duyduğu borçluluğu belirtmek için Paolo adını koyuyor. İki gün sonra da Sabetto’nun bir çocuğu oluyor. Vaftiz törenlerini yapmak üzere, Don Cipriano, Lama’dan geliyor.

Aile reislerinden kurulu olan ve başlarında Pasquale Gerametta’nın bulunduğu bir delege topluluğu, Lama rahibinin önüne çıkıyor.

Gerametta: “Tanrının gazabı biz yoksul kullarına çevrildi ve günahsız insanlar, asıl günahlılara kurban gitti” diyor. “Sonsuz günah bizim vadiye yerleşti.”

Rahip: “Yaşamımızda uğradığımız cezalar bize başka şeyler kazandırır” diyor.

Gerametta: “Sonsuz günah, derenin kenarına, kötü ruhlar barınağına yerleşti” diye sürdürüyor, “iyi aile çocuğu bir delikanlıyla aşağıdaki ovadan gelme bir büyücü karı kötü ruhların oturduğu eve yerleştiler. Resmi makamlar, bu kepazeliğe bir son vermek için el koymazlarsa, bu işi biz zorla yapmak zorunluluğu duyacağız.”

Don Paolo da çağrılıyor.

Gerametta: “Şimdi artık hiç kuşkumuz kalmadı” diyor. “Tanrı sonsuz günahları cezalandırmak istedi.”

Campobasso “O evi yıkmalı!” diye bir başka öneri ileri sürüyor. “O iki günahkâr yatakta olduğu sırada evi dinamitlemeli!”

Don Cipriano, arabulucu olarak barış yoluyla bir uzlaşma önerisi yapıyor ama o kadını tanıyan Don Paolo’nun da beraber gelmesi koşuluyla. Resmi makamların işe karışmasından korkan Don Paolo, Lama rahibiyle birlikte gelmeye hazır olduğunu bildiriyor. Giacinto Campobasso, iki rahibi de omuzunda taşıyıp, suları henüz inmemiş olan dereyi geçiriyor. Rahipler eve kadar yalnız başlarına gidiyor ama adım başında bir, dizlerine kadar çamura batıyorlar. Evin kapısının bir kanadı yok. Don Paolo, Bianchina’ya sesleniyor ama hiçbir yanıt almıyor. Evin içerisi bir bataklıktan farksız. Bütün yer, büyük bir çamur deryası halinde. Damın yarısı açık. Bianchina, yalınayak, saçları karmakarışık bir halde ocağın önüne çömelmiş, elleri yanına sarkmış, sessiz sessiz ağlıyor. Alberto, az ötesindeki ıslak bir ot yığınının üzerine uzanmış. Birkaç haftadan beri tıraş olmamış, saçları taranmamış, yakasının düğme deliğinde bir parti rozeti var.

Bianchina: “Yiyecek bir şey getirdiniz mi?” diye soruyor.

Don Cipriano, ufaktan bir azarlama vaazına başlayacak oluyor, fakat Bianchina fırsat vermeyip sorusunu yineliyor.

“Yiyecek bir şey getirdiniz mi?”

Don Cipriano, Alberto’ya dönüyor:

“Seni ben vaftiz etmiş ve törene ben hazırlamıştım. Senin ruhun için Tanrıya ben hesap vereceğim.”

Alberto ona aptal aptal bakıyor. Bianchina konuşmak istiyor, fakat Cipriano susması için uyarıyor ve şöyle diyor:

“Poveretto, bütün ruhların kötülüklerden temizlenmesi için, Cannario denilen sarayda üçüncü emri gönderdiği zaman hava, durmadan cıvıldayan kırlangıçlarla doluydu. Fakat o, susmalarını nezaketle rica etti ve kırlangıçlar sözünü dinlediler. Küçük hanım, siz de kırlangıçlar gibi yapmaya bakın!”

Bianchina: “Ama siz Aziz Fransiskus değilsiniz” diyor.

Don Cipriano, sözünün kesilmesine aldırış etmeyip Alberto’ya dönüyor, Fransisken tarikatının erdemlerinden ve özellikle ruh temizliğinden söz açıyor. “Fioretti’lerden birinde yazar ki” diye anlatıyor, “Poveretto günün birinde ve Babil sultanının emriyle Sarezanda’lar ülkesinde vaaz veriyormuş. Bir akşam, dinlenmek üzere bir konukevine girmiş ve oralı bir kadına rastlamış, kadının vücudu çok güzelmiş ama ruhu kirliymiş.”

Bianchina: “Ben Sarazenda’lı değilim” diyor.

“İşte bu kadın, Aziz Fransiskus’u günaha sokmaya çalıştı. Aziz Fransiskus ona dedi ki: Peki, gidip yatalım!”

Bianchina: “Ama ne azizmiş!” diye haykırıyor.

“Aziz Fransiskus, kadını büyük bir ateşin önüne götürdü ve çırılçıplak soyunup ateşin orta yerine giderek kadını da, bu eşsiz yatağa uzanmak üzere peşinden gelmeye davet etti. Fakat kadın korktu.”

Bianchina: “Kadın korktu demek?” diye sordu.

“Evet, kadın korktu.”

Bianchina: “Ama Aziz Farnsiskus’u eğer gerçekten sevmiş olsaydı” diyor, “korkmayacaktı. Ben korkmazdım.”

Lama rahibi: “Demek siz korkmazdınız?” diye soruyor.

Bianchina: “Çünkü alevler Aziz Fransiskus’u yakmamışlardı” diye açıklıyor, “çünkü onun içini yakan ateş, odun alevinden daha sıcaktı. O halde bu Sarazenda’lı kadın ne diye korkmuştu? Çünkü onun kendi içi buz gibiydi ve aşktan yoksundu. Aziz Fransiskus onu davet etmiş, fakat o korkmuştu. Bu Sarazenda’lı kadın, kadınlığın şerefini küçülttü.”

Alberto, kalkıp dışarıya çıkıyor ve ocak için bir parça odunla dönerek:

“Hava soğuk!” diyor ve otların üzerine yine uzanıyor. Bianchina, ateşi tutuşturuyor. Fakat ıslak odun bir türlü yanmıyor. Maşa olmadığı için, Bianchina ellerini kullanıyor ve yakınca da ağlıyor.

Don Cipriano, bu küçük öç alma fırsatını kaçırmıyor ve “Görüyorsunuz ya” diyor “ateşten siz de korkuyorsunuz.”

Bianchina fena halde kızarak: “Sizin için kendimi ateşe atmayacağım kesin” diyor, “hatta hatta bizim Fossa rahibi amca için de atmam.”

Don Cipriano: “Fakat lanetliler için bir başka ateş, bir sonsuz ateş vardır” diye sürdürüyor, “orada hava, boğucu bir dumanla, yanan etlerden yükselen pis bir kokuyla, ulumalar ve diş takırtılarıyla doludur.”

Alberto: “Biliyoruz” diyor “günahlarımızı çıkartacağız.”

Don Cipriano: “Ama bu iş için zaman bulamazsanız?” karşılığını veriyor. “Ya fırtınada kaybolup gitseydiniz.”

Bianchina. “Tanrı ile konuşup durumumuzu anlatmaya çalışacağız” diyor, “ama anlamak istemezse bu da onun bileceği bir şey.”

Don Paolo o zamana kadar hep susmuştu. Sonunda bir soru soruyor:

“Birbirinizle niye evlenmiyorsunuz?”

Alberto şu yanıtı veriyor:

“Ailem kabul etmez.”

“Sordun mu?”

Alberto: “Ailem kabul etmez” diye yanıtında direniyor, “ben onları bilirim.”

Rahipler vedalaşıp uzaklaşıyorlar. Don Cipriano, Don Paolo’ya: “Evlenmeden başka kurtuluş çaresi yok. Ailesiyle konuşun!”

Giacinto Campobasso, yine omuzuna alıp öteki kıyıya geçirmek için derenin kenarında beklemektedir. Rahiplere: “Şimdi ne yapacaklar?” diye soruyor.

Don Cipriano: “Her şey yoluna girecek” yanıtını veriyor. “Bunun böyle olduğunu ötekilere de söyleyebilirsin. Her şey yoluna girecek.”

Don Paolo, Colamartini ailesiyle konuşmak görevini üzerine aldığına pişman oluyor. O, arabuluculuk işi için yaratılmış değil ki! Böyle düşündüğü içindir ki sorunu bir günden öteki güne atıyor.

Bir ikindi üzeri, kısa bir ziyarette bulunmak üzere, Chieti’li bir rahip geliyor. Bu rahip, Christina’nın hem din büyüğü, hem de okulda bulunduğu sırada günahlarını çıkardığı rahipti. Rahip, bir arabayla gelmişti. Amacı, yoluna devam etmeden önce birkaç saat kalmak ve Don Paolo Spada ile görüşmek.

Don Paolo’ya “Matmazel Colamartini” diyor, “bana sizden büyük bir saygı ile söz etti. Marsica’da yaptığım dolaşma sırasında Pietrasacca’ya kadar da bir uzanmak istedim. Matmazel Colamartini’yi çok seven ve onu hâlâ aralarında göremedikleri için çok üzülen başrahibeyle hemşilererin ricasını kıramadım da.”

Don Paolo, kimliği konusunda rahibin kuşkuya düşmesinden tasalanıyor ve şöyle demekle yetiniyor:

“Colamartini’lerin evinde geçebilecek her türlü görüşmelerden kendimi uzak tuttum.”

Aziz peder: “Ben de öyle” diyor. “Bu ziyaretimin amacı da genç kız üzerinde herhangi bir baskı yapmak değildir. Ama yine de, genç kızın boynuna borç bir çağrıdan hangi nedenlerle kaçındığını öğrenmeyi kendime bir ödev bildim.”

Don Paolo: “Matmazel Colamartini, Pietrasacca’da yaralı olabilirdi” deme cesaretini gösteriyor.

Aziz peder: “Ona ne kuşku!” yanıtını veriyor. “Matmazel Colamartini’nin sahip olduğu saf ve insanca huyları bildikten sonra. Ama öyle de olsa, tam anlamıyla eşsiz bir duygululuğa ve zekâya sahip bulunan böyle bir Tanrı armağanının, bu köy kadar ilkel bir yerde yetişip değerinden yitirmesini doğru bulmuyorum. Fakat onun bir özelliği daha var. Matmazel Colamartini’yi, ışık kadar saf olan ve alınlarında kutsal işareti taşıyanların safına koyabiliriz. Böylelerinin giysileri, her gün verdikleri kurbanların kanıyla boyanmıştır. Onlar, nereye gidiyoruz diye bakmazlar, yol gösteren kuzunun peşi sıra kapalı gözle giderler.”

Aziz pederin bu fazla aşırı konuşkanlığı Don Paolo’ya yetişmiş olduğu okula uğrayan cizvit papazlarını anımsatıyor.

Don Paolo: “Matmazel Colamartini benim üzerimde de derin bir etki bıraktı” diyor. “Ama yine de, ona bu kadar fazla gereksinmesi olan insanlar arasında bir süre daha kalmasının kendisi için kötü bir davranış olduğunu ileriye süremeyeceğim.”

Aziz Peder, düş kırıklığına uğrayarak, yoluna devam ediyor.

Don Paolo, bir akşam, Colamartini’lere davet ediliyor.

Don Pasquale, rahibi duvarları isli büyük bir mutfakta kabul ediyor. Büyük bir ceviz masanın çevresinde, beyaz saçlı, buz gibi tavırlı ve hiç konuşmayan üç ihtiyar kadın oturuyor.

Christina tanıştırıyor:

“Büyükannem, halam, annem.”

Odaya bal ve balmumu kokusu sinmiş. Don Paolo’nun kalbine yeniden çocuk olmuş gibi, bir tazelik ve parlaklık doluyor. Fakat, masanın çevresinde oturan üç ihtiyar kadının bıraktığı izlenim, çift çubuk sahibi öteki aileleri anısında canlandırıyor. Matalena da Colamartini ailesiyle ilgili her türlü yalan dolanı ihmal etmiş değildi. Don Paolo’nun, Matalena’dan öğrendiğine göre, Christina’nın anası durmadan gülen ve aklı, beş yaşındaki bir çocuktan farksız olan gerçek bir deli kadınmış. Hem bundan başka kocasından tam on yaş büyükmüş. Don Pasquale onunla, ancak drahoması için evlenmişmiş. Bütün aile halkı yıllardan beri yalnızca bu drahoma ile yaşamaktaymış. Colamartini’ler cimrilik yüzünden, bütün Cafoni’lerin kinini kazanmışlarmış. Christina’nın büyükannesi, tam anlamıyla bir kocakarıymış. Hatta Don Pasquale dahi ona karşı gelemezmiş. Kadın tam altmış yaşındaymış. Altı çocuk yetiştirmiş, çocuklardan ikisi ölmüş, bir oğlu Arjantin’de, ikisi Kuzey Afrika’daymış, Don Pasquale de altıncı çocukmuş.

Büyükannenin, kendi çocuklarından yana bir yakınması yok ama torunları için pek yanık. Torunların sözünü açmamak daha iyi olacak. Zaten bu yeni kuşaklar hep böyle, eski kuşakların yüzlerce yılda oluşturduklarını yıkmaktan başka bir şey yaptıkları yok.

Büyükanne: “Christina için bir diyeceğim yok” diyor. “Kız çocukları ne de olsa biraz başka. Fakat eğer koca olmazsa, o zaman iş kadına düşüyor. Ben otuz beş yaşımda dul kaldım da çocuklarıma hem analık, hem babalık yaptıydım.”

Don Paolo: “Yeniden evlenmediniz mi?” diye soruyor.

İhtiyar kadın, rahibin yüzüne şaşkınlıkla bakıyor:

“Ben kocamı seviyordum. Bir başka erkeği nasıl sevebilirdim? Benim iyi kalpli kocacığım pırlanta gibi bir delikanlıydı. Öleli elli yıldan fazla oldu, fakat ben onu hâlâ seviyorum.”

Christina, yerleri siliyor. Don Paolo, genç kızdan yana bakmaya cesaret edemiyor. Rahip, iffet ve dürüstlüğü kendi vücuduna koruyucu yapan ruh temizliğinin ne demek olduğunu bilir.

Üç ihtiyar kadın kalkıyorlar, kadınların odasına geçip tespih çekmek ve dualarını yapmak üzere veda ediyorlar. Christina, konuğun şerefine kalıyor; tespihini sonra ve yalnız başına çekecek.

Colamartini’lerin mutfağı Don Paolo’ya depremde yıkılmış olan kendi evlerini anımsatıyor. Duvarın önemli bir bölümü, kap, kevgir, tava, kazan ve kapak gibi dövme bakırdan öteberiyle dolu. Mutfağın, bahçeye bakan büyük ve parmaklıklı iki penceresi var. Bahçede pek az çiçek, fakat buna karşılık alçak duvar yüksekliğinde bol bol şimşir fidanı var. Bahçenin arkasında, birkaç asma kütüğü göze çarpıyor. Don Paolo, çok iyi tanıdığı bir gerçek dünyasıyla karşılaştığını hissetmektedir.

Don Pasquale: “Benim tohumcu” diye anlatmaya başlıyor, “geçenlerde bana Regina-Elena cinsi Dalya çiçekleri, İmpero karanfilleri ve Madre-İtalia menekşeleri önermişti. Dalyaların, kraliçe Elena’ca yetiştirilen cinsten, karanfillerin saray bahçesinden ve menekşelerin de, kralın ölmüş annesinin bahçesinden olup olmadığını hemen sordum. Adam bana, bu adların onlarla hiçbir ilgisi bulunmadığını, fakat bu adları pek eski başka tohumların da taşıyabileceğini söyledi. Bunun üzerine ben de tohumları satın almadım. Sahte soylu adları taşıyan piç bitkileri bahçeye dikmem olanaksızdır.”

Masanın bir ucunda, Christina, masa örtüsü, el havlusu ve peçeteleri ütüleyip katlamak ve bir kamış sepete yerleştirmekle ilgileniyor.

Don Pasquale, rahibe: “Rocca dei Marsi’deki Don Benedotto’yu tanır mısınız?” diye soruyor.

Don Paolo: “Don Benedetto mu?” yanıtını veriyor. “Bunu bana niçin soruyorsunuz?”

Don Pasquale: “Manastıra gitmemesi için Christina’yı uyardı...” karşılığını veriyor. “Don Benedetto, eski bir aile dostumuzdur. Gerçek bir azizdir ama papazlar dünyası ondan hoşlanmaz, hatta nefret eder. İşin doğrusu, kilisenin iyi gözle görmeyip izlediği azizlerin sayısı ne kadar az...

Christina, ütü işini bitirdi, şimdi de ateş yakıyor. Ocağın önüne çömelmiş, güçlükle parlayan alevleri üflüyor. Çalı çırpı, taze olduğu için çok duman yapıyor.

Don Pasquale: “Christina’nın kararıyla ilgili düşüncenizi de öğrenmesini çok isterdim” diyor. “Bunu söylemekte acele etmemiş olmanıza sevindim. Fakat beni hoşnut etmenizi rica etsem?”

Don Paolo yanıtlamıyor.

“Christina’nın henüz gitmemiş olmasını belki de uygun görmüyorsunuz?”

Bunun üzerine, Don Paolo şu yanıtı veriyor:

“Bu Pietrasacca’da, İncil’in çok anlamlı bir sözünü yeniden anımsadım: ‘Jesus autein tacebat’¹³ bundan daha iyi yanıt olduğunu sanmıyorum.”

Christina, bütün kalbiyle gülüyor. Ateşin öteki ucunda oturmaktadır ve başı, ocağın gölgesinde kalmıştır. Alevler gözü kamaştırdığı için genç kızın başı görünmüyor. Sesi, loşluğun içinden doğru geliyor:

“Tanrı her yerde hazır ve nazırdır, hatta bizim Pietrasacca’da bile.”

Don Pasquale, bardaklara şarap koyuyor. Masanın üstünde bir şişe kırmızı şarap, bir şişe de beyaz şarap duruyor.

Don Pasquale: “Kırmızı şarap” diyor, “Scirocca’nın kumlu toprağa diktiği asmaların üzümünden. Beyaz şarap da Tromonta’nın Malvasia kütükleriyle yetiştirdiği bağdan geliyor.”

Kırmızı şarap pek keskin ve bardakta tatlımsı bir koku bırakıyor. Beyaz şarap, saydam, tadımı az buruk ve insanı ta içinden ürpertiyor.

Don Pasquale: “Don Benedotto’nun yaptığı büyük âyinin şarabı benim mahzenden gider” diyor. “Ona her yıl, şaraplar mayalanır mayalanmaz iki küçük fıçı gönderirim.”

Ateş sönmeye yüz tutuyor. Loşluğun içinden, Christina’nın biçimli boynu ve başı ortaya çıkıyor. Genç kız, bardağından, aynı bir kuş gibi, küçük küçük yudumlar alıyor.

Don Pasquale: “İnanın ki” diyor, “Christina ile ilgili verilecek karar konusunda ailenin çıkarı da söz konusu olsa, bunun kesin bir rolü olmayacaktır! Christina her konuda özgürdür.”

Christina, şakalaşarak. “Beni kurtlar bile almamışlardı” diyor.

Don Paolo “Kurtlar mı?” diye soruyor.

Bunun üzerine, Don Pasquale, Christina’nın çocukluğuyla ilgili bir öykü anlatıyor:

“Christina henüz beşikteydi ve koyunları pek severdi. Biz de, ahır kışın sıcak oluyor diye beşiğini birkaç saat için ahıra, koyunların arasına bırakmıştık. Ahıra bir kurt girmiş, hem de iki koyunu parçalayacak kadar da içeride kalmış. Bütün sürünün heyecanlı heyecanlı melemesi üzerine merak ettim ve köpeği de yanıma alıp ahıra koştum, fakat kurt kaçmayı başardı.”

Don Paolo: “Peki küçük uyuyor muydu?”

“Uyuduğu falan yoktu, tersine, beşiğinin içinde dimdik oturmuş ve kurda, koyunları yiyen fena bir köpek sandığı için, gözünü kırpmadan bakmıştı.”

Christina: “Hayvanın koyunları parçaladığını görür görmez babama seslendim” diye ekledi, “fakat melemelerden duyuramadım.”

Don Paolo, gülerek: “Belki de” dedi, “kurt sizi pek küçük bulmuştu da büyüsün yine gelirim, diye düşünmüştü.”

Christina: “Merak etmeyin, kendimi korumasını beceririm” yanıtını veriyor.

Don Paolo, bir süre düşünüp taşındıktan sonra şunları söylüyor:

“Ama, kurdun pek çok çeşitleri vardır. Kuzu biçiminde olan kurtlar da olduğunu unutmamalı.”

Christina’nın babası da bu görüşü doğruluyor ve şöyle diyor:

“Biz yaşlandık ve yakında öleceğiz. Unutma ki, bir genç kız yalnız başına yaşayamaz. Ciddi bir kısmet çıktığı zaman uzun uzun düşünüp taşınmaya kalkmak, acaba daha akıllıca bir davranış olur mu?”

Christina: “Ben çoktan nişanlandım” yanıtını veriyor.

Baba ve Don Paolo, birbirlerine şaşkınlıkla bakışıyorlar.

Christina: “Ben” diye sürdürüyor, “aldatmayan, bıkmayan, boşanmak istemeyen, çeyiz aramayan, gece ve gündüz, gecenin on iki saatinde de, gündüzün on iki saatinde de her şeyi isteyen tek nişanlıya bağlandım.”

Don Paolo: “Colamartini ailesi de böylece sona erecek” diyor. “Çapulcu bir erkek evlat ve rahibe bir kız çocuk!”

Christina: “Yaşamda neyin önemli, neyin de boş olduğunu anlamak için uzun uzun her şeye dikkat ettim ve her şey hakkında düşünüp taşındım” diyor.

Mutfağın loşluğunda oturan üç insan uzun uzun susuyorlar.

Christina, ütülediği çamaşırları sandığa yerleştirmek için, evin birinci katına çıkıyor. Don Pasquale “Elimde dört parça toprağım kaldı!” diye yeniden anlatmaya başlıyor. “İkisi asmalık, ikisi de buğday tarlası, bağlardan, birkaç yıl önceye kadar, yedi bin liretlik kadar şarap alıyordum. Bugün ise, kütükleri yok eden o asmabiti felaketinden sonra birçok özverilerle yeniden oluşturduğum bağın sağladığı para, birkaç yüz lireti bile güç buluyor. Kendi bağımdan çıkardığım şarabı piyasadan alsam üç defa daha ucuza içmiş olacağım.”

İhtiyar, ayağa kalkıyor ve ev yönetimi defterini çekmeceden alıyor. Don Pasquale: “Buğday tarlalarıysa” diye anlatmasını sürdürüyor, “dört beş liret kadar artmış olan gündelikleri –gerçekte yüksek bir para değiller ya– bile güçlükle karşılıyorlar. Ama vergi vermek de gerekli. Birkaç yıl var ki, ben buraları neden ekip biçiyorum diye, kendi kendime sorar dururum. Ürün bizi beslemeye bile yetmiyor. Her yıl, aşağı yukarı iki yüz liretlik sebze, üç yüz liretlik peynir, et, kuru balık ve hamur işleri alabilmek için peşin peşin tam sekiz kantar tahıl vermem gerekiyor. Buna, giysilik kumaş ve ayakkabı parasını da ekle! Sonuç olarak, yılda beş bin liret gider. Bunları karşılayabilmek için, ailemizin elli yıllık artırımının en son santimlerini de almak zorundayım.”

Don Paolo. “Bunalım!” diyor.

Don Pasquale: “Hayır, iflâs” karşılığını veriyor. “Başımızdaki hükümet, düzeni kurmuş olduğunu ileri sürüyor, ama gerçekte bizi iflâsa sürükleyen de o. Her yıl daha kötülüyor. Yüzlerce yıldan beri Colamartini ailesinin malı olan toprakları satmaktan beni eğer aile şerefi alıkoymamış olsaydı, çıkarım gereği çoktan onlardan kurtulmuş bulunurdum. Toprak hiçbir şey vermiyor. Hükümetse ne var ne yok kendine çekip alıyor. Lama yakınında şimdi ahır olarak kullanılan eski bir dam vardır, onu kiraya vermiştim de kira anlaşmasının yasal işlemlerini yapmak için tam altı katı, yani aldığım kiranın altı kat daha fazlası para ödemek zorunda kaldım. Kira kontratı tam on dört çeşit resme bağlı: Damgalı kâğıt, yazı harcı, noterce numaralanma ücreti, arşiv ücreti, yazım, evrak memurluğu için ikinci kopya, kira kaydı için ikinci kopya, kayıt için ikinci kopya, kayıtçı için pay, kayıt parası, posta ücreti ve posta havalesi ücreti, parti için ikinci kopyalar ve bunların ödendiğini belirten bir makbuz için damga pulu.”

Don Paolo: “İflas bayrağını çekmeli!” diyor. Don Pasquale “Metelik kalmıyor” diyor. “Apulie şarabının yüz litresini kırk lirete almak kabil, aynı oran için bizim yapım giderimiz yüz lireti aşıyor. Şarap satılınca, tüketim vergisi olan seksen beş lireti ödemek gerekli, bu da, ürünün getirdiği paranın tam bir katı. Bağlık arazinin bir hektarı, bundan elli yıl önce elli bin liret kadar ediyordu. Oysa bugün bu fiatın onda birine bile alıcı çıkmıyor.

Don Paolo: “Ya küçük toprak sahipleri ne durumda?” diye soruyor.

Don Pasquale: “Küçük topraklar, sözde çok güzel şey!” yanıtını veriyor. “Her Cafoni bunun özlemini çeker. Fakat buna kavuşmuş olanlar, ötekilerden çok daha kötü koşullar altında yaşıyorlar. Çünkü toprak para ister. Yetmiş yıl kadar önce, monsenyörlerin çiftlikleri, yani kilise toprakları, ucuz fiatla satılıp Cafoniler arasında bölüşülmüştü. Fakat Cafoniler, toprak parçalarını birkaç yıl sonra yine satmak zorunda kaldılar. Bu topraklar şimdi, bir ya da iki büyük toprak sahibinin elindedir. Toprak para ister.”

Don Paolo. “Cafonilerin durumu nasıl?”

Don Pasquale: “Benden daha iyi!” yanıtını veriyor. “Acıya alışık olanın canı yanmaz.”

Rahip: “Ama Cafonilerin de canı var!” diyor.

Don Pasquale: “Şimdiye kadar hiçbir Cafoni’nin acı yüzünden öldüğü görülmemiştir” yanıtını veriyor. “Ama ben, sevinçli bir haberden öleni gördüm. Mastrangelo’nun babası, delikanlılığında babamın yanında uşaktı. İkimiz de aynı doğumlu olduğumuz için askerliğimizi Ancona’da beraber yapıyorduk. Terhis günü, alay olsun diye, hepimiz birer piyango almıştık. Mastrangelo iki bin liret kazandı. Ben, onu hazırlamaya gerek görmeden bunu haber verecek kadar dikkatsiz davrandım. Adamcağız, yere düşüp öldü. Kalbi, sevince dayanacak gibi yaratılmamıştı.”

Çamaşırların yerleştirmesini bitirmiş olan Christina, yanlarında bulunmak üzere, iki erkeğin yanına dönüyor. Evin arkasındaki bir ahırda iki inek, bir sığır ve bir at var. Don Pasquale, hayvanlara yem vermek için dışarıya çıkıyor. Don Paola ve Christina, odada kalıyorlar.

Rahip: “Birkaç gün önce” diyor, “Don Cipriano ve ben, Bianchina ile Alberto’nun yanına gittik.”

Christina: “Biliyorum” karşılığını veriyor.

Rahip: “İkisinin de durumu çok kötü!” diye sürdürüyor.

Genç kız: “Tahmin ederim” yanıtını veriyor.

Rahip: “Birbirleriyle evlenmek istiyorlar!” diyor. “Belki de bundan başka çıkar yol yok.”

Christina: “Bu olanaksız!” diyor.

Rahip, genç kızı, şaşkınlık ve soru dolu bir bakışla süzüyor.

Christina: “Colamartini’ler Girasole’lerden kız alamazlar” diye açıklıyor.

Don Paolo, bir şey anlamıyor.

Genç kız: “Babam” diyor, “böyle bir şeyi şerefsizlik sayacaktır, hem yalnızca kendisi için değil, bütün geçmişleri için de.”

Don Paolo: “Fakat söz konusu olan geçmişler değil; Alberto” diyor.

Christina, kesip atarak: “Olanaksız” diyor, “aile şerefi üzerine tartışılmaz.”

Rahip şaşkınlıkla: “Siz de mi böyle düşünüyorsunuz?” diye soruyor.

Genç kız: “Elbette, ona ne kuşku!” yanıtını veriyor.

Konuşmanın konusu değişiyor. Boradan söz açlıyor.

Don Paolo: “Büyük zararlara neden oldu” diyor. “Bir türlü anlamıyorum, her su baskınından ve her boradan sonra evleri yine dere kenarına yapıyorlar da, örneğin, dere kenarından daha yüksek ve daha iyi korunmuş sizin evin arkasındaki topraklara yapmıyorlar.”

“Derenin yanındaki toprak daha ucuzdur. Bizim evin arkasındaki ahırın yanındakiler ise babamın; oysa onun istediği paraya da Cafoniler yanaşmıyor.”

Don Paolo: “Ama derenin kenarında her zaman için tehlike var.” diye karşılık veriyor.

Christina: “Ne yapalım, yaşam böyle!” diyor.

Don Paolo, kaba bir yanıt vermemek için kendini zor tutuyor. Christina ile ilgili büyük bir düş kırıklığına uğradı. Sonunda şunu soruyor:

“Siz haktanırlığa bu yeryüzünün insanları arasında gerçekleştirilmesi gereken bir amaç gözüyle bakmadınız mı, hiç?”

Christina: “Bizim ülkemiz bu yeryüzünde değildir” yanıtını veriyor.

Don Paolo, öfkeli öfkeli: “Ama şu ahırın arkasındaki toprak bu yeryüzünde” diyor. “Öyleyse, insanların burada dere kenarındakinden daha güvende yaşamalarına neden engel olunuyor?”

Christina: “Tanrı, insanları zengin ve yoksul olarak yarattı” yanıtını veriyor. “Herkes, Tanrının önünde, nesi varsa onun hesabını verecek. Her insan kendi durumundan hoşnut olmalı.”

Her türlü çekingenliği elden bırakan Don Paolo: “Bir türlü anlamıyorum” diyor. “Manastıra gitmek istiyorsunuz, bu dünyanın nimetlerinden vazgeçmeyi kabulleniyorsunuz, fakat ahırın arkasındaki topraklardan asla?”

Christina: “Ben kendim her şeyden vazgeçerim” diyor. “Fakat ailemin, koruması gereken bir yeri var!”

Don Pasquale, ahırdan dönüyor. Rahip de, lokantaya dönmek üzere yerinden kalkıyor. Christina’ya çok öfkeli. Genç kızın, rahip üzerinde bıraktığı büyüleyici etki yok oluverdi. Don Paolo, on beş yıl önce kilise yanlılarının buz gibi ve kalpsiz ikiyüzlülükle isyan ettirmiş olduğu aynı yüreklendirici yanın, içerisinde yine kımıldanmaya başladığını hissediyor. Fakat sırtındaki giysi, Christina’ya hak ettiği yanıtı vermesine engel. Ama bir şeye, özellikle heyecanlanıyor. Bu aziz bozuntusu küçük soytarı ve onun sahte diniyle ilgili düşüncesini yüzüne karşı söyleyememiş olmasını bir türlü affedemiyor. Sonunda, heyecanını bir parça yatıştırmak için, masanın başına oturuyor ve dikkatli olmak zorunluluğu bulunmasaydı Christina’ya söylemesi gereken sözleri, anı defterine geçiriyor.

Don Paolo: “Tavuk kümesi bencilliği” diye başlıyor, “bencilliğin en kötü ve en hayvancasıdır.” Ve aynı biçimde sürdürüyor.

ALTINCI BÖLÜM

İlkbahar geçiyor, yaz geliyor, kirazlar toplanıyor ve başaklar olgunlaşıyor. Don Paolo’nun sağlığı oldukça düzeldi ve o, çevresini saran kadınların yorucu havasından kurtulmaya Christina ile karşılaşmaktan kaçınmaya ve Cafonilerle ilişki kurmanın yollarını aramaya çalışıyor.

Cafoniler bütün gün Pietrasacca dışındalar ve ancak akşamları, güneş battıktan sonra, küçük küçük gruplar halinde ve iş gereçlerini taşıyan eşekleri arkalarında, dönerler. Don Paolo, oturduğu odanın penceresinden, vadiye ağır ağır ve yorgun argın tırmandıklarını görüyor. Kazma ve küreklerin yükü altında çöken sırtlarıyla, hor görülmesinin ve köleleşmenin ortak etkisinden oluşan öne doğru eğik, karakteristik bir yürüyüşleri var.

Don Paolo, şimdi sağlığı biraz iyileştiği için, evden sık sık çıkıyor, bunu, gelecekte yine bir bora korkusuyla ah-of eden Matalena’dan ve lokantanın önünde oturup çorap ören ya da bitlenen kadınların inleyip sızlamalarından kurtulmak için yaptığı kadar, delikanlılığının korkunç kâbusları olan dua kitabından ve sonsuz Maxime’lerden de kurtulmak için yapıyor; o bunların her birini bir yana dağıttığını sanmıştı ama, onlar, yalnızlığa çekilmiş olmasından ve vücudunun zayıf düşmüş bulunmasından yararlanmak için şimdi yine üzerine çullanıyorlar. Onun en çok dikkat ettiği şey, Christina ile karşılaşmamak.

Don Paolo, tahtaları henüz çakılmamış köprüyü geçip, vadiye tırmanan yola sapıyor ve tarlalardan dönecek Cafonileri beklemek üzere, yolun kenarındaki bir taşın üzerine oturuyor. Don Paolo kendini onarılan ve bozukluğu oldukça düzeldiği için her zamanki hareketlerine kendiliğinden ve yine başlayan bir makineye benzetiyor.

İlk olarak görünenler, ihtiyar Sciatap ile oğlu. Gereçleri taşıyan Garibaldi, birkaç adım önlerinden gidiyor.

Sciatap, rahibin önünde durup şunları söylüyor:

“Lütufkâr efendim, seninle konuşmasını çoktan beri çok istiyordum ama, öksürüğün olduğunu söylemişlerdi de rahatsız etmek istememiştim.”

Don Paolo: “Şimdi daha iyiceyim” yanıtını veriyor.

İhtiyar Sciatap: “Sorun şu ki” diyor, “oğlum, Carabiner’e ya da hükümet milisine girmek istiyor, fakat beceremiyor. Lütufkâr efendim, ona belki bir öneri yazabilirsin de.”

Rahip, delikanlıya soruyor:

“Carabiner olmayı gerçekten istiyor musun?”

Delikanlı: “Evet” diyor. “Halk, Carabinerlere iyi gözle bakmıyor ama, hem iş az, hem de kazancı iyi.”

Rahip: “Ama sorun, az veya çok çalışmanda değil” yanıtını veriyor. “Asıl fark başka. Sen bir işçi, bir Cafonisin. Carabiner’e yazılırsan, müdürlerin, durumlarından hoşnut olmayan Cafonilere ateş açmanı buyururlar; Sulmona, Patrolana, Prezza şuracıkta, böyle olaylar oralarda görüldü.”

Sciatap, rahibi onaylıyor:

“Don Paolo’nun hakkı var. Bir parçacık daha iyi yaşamak için ruhu satmak gerekiyor. Bundan başka çıkar yol yok. Zamanında cehennemde, kara elbiseler giyinmiş ve başında silindir şapkası, parmakları da baştan başa, aynen bankerler gibi, yüzüklü olan büyük bir şeytan yaşıyormuş. Günün birinde üç Cafoni, şeytanın yanına gelip sormuşlar:

‘Ey şeytan, çalışıp yorulmadan iyi bir yaşam sürdürmek için ne yapmalı?’ Şeytan yanıtlamış: ‘Bana bir ruh, temiz bir ruh getirmeniz gerek!’ Cafoniler gidip bir kedi bulmuşlar ve yeni doğmuş bir çocuk gibi kundaklayıp şeytana getirerek: ‘İşte demişler, istediğin ruhu getirdik, hem de gerçekten tertemiz bir ruh... Karşılığında, çalışıp yorulmadan iyi bir yaşam sürebilmenin koşullarını gösteren bir kitap almışlar. Fakat daha uzaklaşırken, kedi miyavlamaya başlamış ve şeytan da hileyi fark etmiş. Cafonilerin elindeki sihirli kitap alevler içinde kaybolmuş. İşte böyle, bir kedi yetmiyor. Bir ruh, gerçek bir insan ruhu gerekli.”

Oğul: “Çok iyi” diyor. “Ben de ötekiler gibi yaparım, şimdilik benim dileğime bir yanıt çıkmadı. Verilen dilekçeler çokmuş.”

Sciatap: “Çok insan var!” diye sözü bağlıyor. “Ne depremin, ne salgın hastalıkların, ne de savaşın bundan yana bir yararı görülmedi. Gerçekten de pek çok insan, pek çok ruh var.”

Rahip: “Ruhunu bir şey karşılığı satmış insana ne kalır?” diye soruyor.

Sciatap: “Yaşamını sürdürdükçe” yanıtını veriyor, “işleri yoluna koymanın olanağı bulunur. Öyle ya, kilise niye duruyor? Yoksa kilise, Carabiner’lerin ateş açmasına engel mi olur? Fossa’da büyük dinsel tören olduğu zamanlar kutsal alayın peşi sıra her zaman dört Carabiner gider, hem de üniformalarıyla. Lütufkâr efendim, sen dedin ki, Patrolana’da Carabinerler yoksul halk üzerine ateş açmışlar. Yani, sonradan günah çıkaracaklar. Ama, öldürülen Cafoni’lerin günahını kim çıkardı? Bu dünyada soğuktan titrediler, öteki dünyada da sıcaktan çekecekler.”

Don Paolo: “Çok üzgünüm” diyor. “Fakat öneriyi kime yazacağını bilmiyordum. Carabiner komutanları arasında hiç tanıdığım yoktur.”

Bu arada eşek yoluna devam ediyor.

İhtiyar: “Garibaldi!” diye bağırıyor.

Fakat eşek onu duymuyor ve yoluna devam ediyor.

Sciatap, rahibe: “Beni duyduğu yok” diye açıklıyor. “Çünkü karnı aç, hem de kuru ottan uzakta olmadığını biliyor. Karnı acıkınca adını bile unutuyor.”

Sciatap ve oğlu eşeğe yetişmek için, selam verip uzaklaşıyorlar.

Onların arkasından, bindiği eşeğin üstünde bir yandan öteki yana yalpa vuran sarhoş bir Cafoni sökün ediyor. Herif, yeniden kendini topluyor ve hayvanı, tekme ve yumrukla yürütüyor.

Eşekteki adam: “Yoluna dosdoğru gidecek misin, yoksa gitmeyecek misin?” diyor.

Magascia’nın, zayıflıktan kaburga kemikleri çıkmış yaşlı Bersaglo’nun çekilen arabasının peşi sıra, küçük bir Cafoni grup geliyor. Magascia, tanıtıyor. Don Paolo’da onlarla konuşa konuşa köye dönüyor.

Rahip: “İyi fiatla satabildiniz mi bari” diye soruyor.

Magascia: “Bütün fiatlar düştü” diyor. “Narh koymuşlar. Satmayacaktık ama, zorladılar, yoksa mallarımıza el koyacaklardı.”

Arabanın yanı sıra giden bir Cafoni: “Toprak ürünleri için narh konmuş” diyor. “Fiatlar da düştü. Oysa kent malları için narh konulmadı, onlar da yükseldi.”

Nagascia: “Carabiner’ler” diyor, “fesat çıkardı diye Giacinto Campobasso’yu tutukladılar. Narhı duyunca, mallarını satmadan Pietrasacca’ya dönmek istemişti de.”

Arabacının yanı sıra, geniş kenarlı şapkasını, sakallı yüzünün üzerine eğmiş iri yarı bir adam olan Daniella Maglietta yürüyor.

Magascia, rahibe: “Daniella’nın” diyor, “bir ay bile yaşayacağı kuşkulu olan hasta bir eşeği vardı. Pazara götürdü ve Fossalı bir kadına sağlam diye sattı.”

Daniella: “Gelecek yortuda günah çıkaracağım” diyor.

Cafonilerin hepsi birden kahkahayı basıyor.

Arabanın öte yanında, Luigi Banduccia adında bir delikanlı yürüyor; sarhoşa benzeyen bir hali var.

Magascia, rahibe: “Bizim Banduccia” diye anlatıyor, “Fossa’da bir kantine uğrayarak yiyip içti ve oradakilere şarap ısmarladı. Sonra da, bir gereksinimini gidereceği bahanesiyle bahçeye çıktı ve duvardan atladığı gibi, para falan vermeden savuştu.”

Fakat Banduccia da: “Gelecek yortuda ben de günahımı çıkaracağım” sözünü veriyor ve hepsi birden yeni baştan kahkahaları koyuveriyorlar. Don Paolo, aldatılıp atlatılmaya hatta şu son günlerde hükümet makamlarınca bile yasal yollarla aldatılıp atlatılmaya alışmış ve bunun acısını çıkarmak için de öteki yoksulları aldatıp atlatmanın yollarını arayan ve bununla da övünen şu zavallı insanları süzüyor. Bu Cafonilerin çoğunun gülüşleri ve bakışları, dolandırıcılığı, alışkanlık haline gelmiş hırsızlığı ve hayvanca bir çıkar düşkünlüğünü açığa vuruyor; onların bu övünmeleri, kendilerini savunacak başka hiçbir özelliği olmayan bu gibi yoksul insanlar için bir dayanak görevi görüyor.”

Luigi Banduccia: “Gazinocu kadın Sora Rosa Girasole, savuştuğumu fark edince” diye anlatıyor, “benim hesabı, o da Pietrasacca’lı diye, Biacio Vaccaro’ya ödetmeye kalkmış. Ama, zavallı Sora Rosa yanlış kapı çalmış. Öteki müşteriler araya girmeselerdi Biacio her şeyi kırıp geçirecekti. Herif, bir odun kütüğünü yakaladığı gibi kadıncağıza fırlatmış, rastlamış olsaydı kesinlikle öldürürdü!”

Biacio, bütün vadinin en güçlü Cafonisidir. Don Paolo, onun övgüsünü daha önce de büyük bir hayranlıkla dinlemişti.

Bir başkası: “Biacio zorbalık yüzünden şimdiye kadar üç kez hapse girmiştir” diye onunla ilgili bilgiyi tamamlıyor. “Kendini saydırmasını bilir.”

Banduccia: “Başkasını dövmek ayıp değil ki” diyor. “Ayıp olan dayak yemektir.”

Magascia: “Biacio’nun ilk içeri girişi, babasının kolunu baltayla parçalamak yüzünden” diye anlatıyor. “İhtiyarcık, ölümünden önce bana demişti ki, gerçi kolum gitti ama, yine hoşnutum, çünkü oğlum çok güçlü.”

Ötekiler de, Biacio’nun başka kahramanlıklarını anlattılar, fakat Don Paolo’nun dinlediği yoktu.

Cafoniler onun yanında hiç gizlisiz konuşmalarına karşın Don Paolo, bu rastlantı buluşmalarından fazla hoşnut değil. Kendini, rastladığı kimselerle konuşan yabancı bir rahibe benzetiyor ve durumunu oldukça gülünç bulduğu için, cesaret isteyen bir girişimde bulunuyor.

Don Paolo, rahip elbisesinin ortaya çıkardığı engeli aşmak ve Cafonilerin düşünce dünyalarına daha derin sokulmak, onlara bunu anlatmanın olanaklı olup olmayacağını öğrenmek istiyor. Hep bir arada bulundukları sırada açık açık onlarla konuşmaya olanak yok; böyle bir davranışın tehlikeli olacağından değil, yalnızca. Tersine, etkisiz de olurdu. Kalabalık önünde yüksek sesle söz söylemek, bir hareketi kızıştırmak isteyen bir kışkırtıcının işidir. Böyleleri, heyecanlanıp heyecanlandırmak, kızıştırıp kızışmak zorundadır. Fakat iki insan arasında, güven uyandırıp karşısındakinin güvenini kazanacak bir ilişki kurmak için, baş başa bulunup yavaş sesle ve iyice düşünüp taşınarak, aralar vere vere konuşmak gerekir.

Don Paolo, sıkı ilişkiye girip dostluk kuracağı Cafoni’nin hangisi olacağını kestirmek için bütün tanıdıklarını gözden geçirince, elinde olmadan, hepsinden de, şu ya da bu nedenle, birer birer vazgeçiyor. Magascia ile birlikte pazardan dönmekte olan bu küçük topluluğun arasında bir delikanlı var ki, ağzını açıp tek söz etmiyor ve rahibe dikkatli dikkatli bakıyor. Delikanlının ayakları çıplak, üstü başı çok kötü; kendi de iri yarı ve zayıf. Alnının üzerindeki büyük bir perçem, görünüşünü yabanileştiriyor ama, bir saray köpeği kadar yumuşacık bir çift göze hiç uygun düşmüyor. Don Paolo, delikanlıdan yana bakıp gülümsüyor. Delikanlı da ona doğru gülümseyip yaklaşıyor. Küçük grup, Pietrasacca köprüsünü geçip dağılınca, Don Paolo da genç adamı kolundan yakalayıp durduruyor.

Rahip: “Seninle konuşmak istiyorum” diyor. “Birçok şey konusunda senin düşünceni öğrenmek isterim.”

Delikanlı, rahibe bakıp gülümsüyor ve evine doğru yürüyor. Don Paolo da peşi sıra gidiyor. Genç Cafoni, zaman zaman arkasına dönüp, rahibe bakıyor, gerçi hiçbir şey söylemiyor ama, bakışlarından, ilgilendiği anlaşılabiliyor.

Don Paolo: “Seninle” diyor, “iki insan gibi karşılıklı konuşmak istiyorum. Benim sırtımda rahip giysisi bulunduğunu ve senin de yoksul bir Cafoni olduğunu bir an için unut!”

Genç adamın, yatıp kalktığı yer, daha çok bir ahıra benziyor. Kapının küçüklüğü, içeriye giren insanı eğilmeye zorluyor; aynı kapı, dumanı çekmeye de yarıyor. Odanın içerisi o kadar fazla dumanlı ve pis kokulu ki, taş zemine serilmiş bir ot minderle, pis otların üzerinde geviş getiren bir keçiye, ancak yettiği zor anlaşılıyor. Don Paolo, odanın havasını dolduran gübre ve pislikten leş gibi olmuş paçavraların kokusuna dayanamadığı için, kapının eşiğine oturuyor; içerdeki delikanlı da yemeğini hazırlıyor.

Don Paolo: “Avrupa’nın doğusunda büyük bir ülke var” diye başlıyor. “Baştan başa ekilmiş koskoca bir ova, içinde milyonlarca Cafoni yaşıyor...”

Delikanlı, bir mısır ekmeğinden birkaç parça kesiyor, iki domates ve bir soğanı ikiye bölüp ekmek diliminin üzerine koyuyor ve rahibe uzatıyor. Delikanlının şiş şiş ve yara yerleri belli ellerine toprak kokusu sinmiş. Ekmeği kestiği bıçağı her işe kullanıyor olmalı. Don Paolo, gözlerini yumuyor ve ekmeği yutmak için kendini zorluyor. Sonra: “Bir ülke var ki” diyor, “orada köylerin Cafonileri ile kentin işçileri elbirliği ettiler.”

Matalena, bu arada, ev ev dolaşıp konuğunu arıyor. Sonunda onu buluyor ve “Yemek” diyor, “bir saatten beri hazır.”

Don Paolo: “Karnım aç değil” diyor. “Siz konukevine dönmeye bakın, benim bu dostla daha görüşeceklerim var!”

Matalena şu yanıtı veriyor:

“Lütufkâr efendim, zavallının hem dilsiz, hem de sağır olduğunu fark etmedin mi? O ancak işaretten anlar!”

Adamcağız, ahırın eşiğinde, rahibin yanı başında oturmaktadır. Don Paolo, gözlerinin yavaş yavaş yaşardığını hissediyor.

Rahip, kadına dönüyor: “Zararı yok, konukevine dönmeye bak. Benim karnım aç değil!”

İki erkek, ahırın eşiğinde oturuyorlar. Dilsiz de, dilli olan da susuyor. Zaman zaman birbirlerine bakışıp gülümsüyorlar. Gündüz havası yerini akşam havasına bırakmıştı. Şimdi de gece havası gelip akşamı uzaklaştırıyor. Don Paolo bir iki kez öksürüyor. Dilsiz ve sağır delikanlı, yerinden kalkıyor ve ot minderin yorganını alıp konuğunu dikkatle sarıyor. Don Paolo birden, bu adamın yarın sabah işe gitmek zorunda olduğunu anımsıyor ve yerinden kalkıyor; adamın elini sıkıp iyi geceler diledikten sonra çıkıyor.

Konukevinin zemin katında, akşamları bir iki Cafoni’nin bir araya gelerek içip kâğıt oynadıkları bir kantin vardır. İçinde, pis ve yağlı iki masa ile ayakları topal birkaç sandalye var. Duvara, Venedik işlemeli bir yağlı boya taklidi asılmış. Kantinin köşelerine de patates, fasulye ve bezelye çuvalları gibi yiyecek depo edilmiş. Masalardan birinde, müşterilerin hararetini artırmak için, sürekli sakızleblebisi bulundurulur. Müşteriler, durmadan sakızleblebisi çiğneyip içerler, tütün çiğneyip yine içerler ve ağızlarındakini yere tükürürler. Don Paolo’nun buraya girerken, yere düşmemek için dikkat etmesi gereklidir. İhtiyarların konuşmalarının ağırlık noktası hep o eski bunalım ve salgın hastalık yılları, gençler de kentten konuşurlar.

Kantinin bir köşesinde, gözlerini hiç yerden ayırmayan ve ağzını, geviş getiren bir hayvan gibi durmadan oynatan kaba saba ve hüzünlü bir adam, Fava adında birisi oturur. Bu adam, ilk müşteri olarak gelir ve son müşteri olarak, bacaklarının üstünde duramayacak bir halde çıkar. Onu alıp götürmek için, kızları gelir, oğulları gelir, karısı gelir, fakat bir türlü aklını başına toplamaz.

Karısı: “Şarap bizim evde de var, ne diye bizim yanımızda şarabını içmezsin?” diye sorar.

Fava: “Tat alamıyorum” yanıtını verir.

Fava’nın karısıyla Matalena, şaraplarının bir bölümünü birbirleriyle değişirler.

Kadın: “Senin hoşuna giden şaraptan şimdi bizde de var! Şarabını evde iç!”

Fava: “Tat bulamıyorum” yanıtını verir. “Ancak burada tat alıyorum.”

İhtiyar ayyaş, yine her akşam kantinde oturmaktadır. Sonunda, karısı daha fazla dayanamaz ve Matalena’yı paylar:

“Ona içki vermemelisin. İçmek isterse evine gelsin!”

Ama, hiçbir şeyden yarar sağlayamaz ve Fava, her akşam yine kantinde, yine aynı köşede oturur.

Don Paolo içeriye girdiği sırada Mastrangelo, Nicola Ciccova ile iskambil oynamaktadır.

Mastrangelo: “Lütufkâr efendim, seni” diyor, “şu zavallı sağır ve dilsizle konuşurken görünce bir mucize ile karşılaştığımı sanmıştım. Oysa, yalnızca bir yanılmaymış.”

Don Paolo, iskambil oynayan Cafonilerin yanına oturup yanıtlıyor:

“Ne mucizeydi, ne de yanılma...”

Nicola: “Dilsiz çok akıllıdır” diyor. “Tanrı onun dilini ve işitme duyusunu belki de ceza olsun diye almıştır” ve karşısındakiyle oyuna dalıyor.

Don Paolo, soruyor:

“Ürün yok oldu, şimdi bütün yıl nasıl geçineceksiniz?”

Nicola yanıtlıyor:

“Açlıktan ölünseydi biz çoktan ölürdük.”

Bunun üzerine Don Paolo şöyle diyor:

“Günün birinde bunların değişeceğini sanmıyor musunuz?”

Ötekisi yanıtlıyor:

“Öyle, hasta öteki dünyayı boyladıktan sonra hekim gelecek!”

Don Paolo, dikkati elden bırakarak şunları söylüyor:

“İşlerin başka türlü gittiği ülkeler olduğunu hiç işitmediniz mi?”

Bunun üzerine Mastrangelo da söze karışıyor:

“Bizim ülkeden değişik birçok ülke var. Tanrı, koyunun bulunmadığı yerde ot bitirirmiş ve ot bulunmayan yerlerde de koyunu yaratmış.”

Don Paolo, yoklaya yoklaya karanlıkta ilerleyen bir insanı andırıyor. Her türlü, çekingenliği elden bırakıp soruyor:

“Kentteyken, özgür olmamaktan yakınan –hiç olmazsa bana böyle söyleyen– insanlarla karşılaşmıştım. Siz, özgür olmamaktan yana hiç yakınmıyor musunuz?” Cafonilerin yanıtlaması için uzun bir süre beklemek gerekiyor. Mastrangelo kadehine şarap doldurup sonuna kadar içiyor, kapıya kadar gidiyor, sonra yerine dönüyor; sorulanı duymamış gibi bir hali var. Sonunda “Özgürlük, serbestlik denilen şey gereğinden fazla var” diyor. “Eskiden, bir genç kızın sevgilisiyle konuşmasına düğünden önce izin verilmezdi.”

Don Paolo: “Ben bunu demek istememiştim” diyor. “Ben nişanlılar arasındaki ilişkileri anlatmak istememiştim.”

Mastrangelo: “Anlıyorum” diye karşılık veriyor.

Çubuğunu yakmış duman bulutları savuruyor. Sonuna kadar tüttürdükten sonra, külünü avucuna silkiyor ve çubuğu da yine cebine koyuyor. Uzunca bir süre sustuktan sonra şu yanıtı veriyor:

“Lütufkâr efendim, sen, evlilerden söz açmak istiyorsun. Bizim burada her şey, olduğu gibi kaldı, fakat ovada çok değişiklik oldu, gereğinden fazla serbestlik var.”

Don Paolo: “Anlıyorum” diyor ve konuşmayı daha fazla sürdürmekten vazgeçiyor.

Cumartesi akşamları, kantin, her zaman hınca hınç doludur ve sürekli kavga olur. Cafoniler sarhoş olunca kesinlikle birbirlerine girerler. Don Paolo ise odasından bir yere çıkmaz ve gecenin geç saatlerine kadar gidip gelenlerin seslerini, sandalye ve bardak gürültülerini, birden patlayan kavgaları, çığlıkları, bağrışmaları, masalara inen yumrukları, küfürleri, yere yuvarlanan masa ve sandalye çatırtılarını ve birbirlerine atmak için kullandıkları bardak ve şişe şangırtılarını dinler.

Matalena: “Ne olur şu gürültüyü kesin!” diye yakarır, “yukarıda Don Paolo var, adamcağızın dinlenmesi gerek!”

Bir akşam, Francesco Grascia: “Don Paolo ile kesinlikle konuşmam gerekli” diye bağırmaya başlıyor. “Söyle de aşağıya insin, çünkü onunla konuşacaklarım var!”

Matalena: “Olanaksız” diyor. “Henüz dinlenmeye çekildi.”

Grascia: “Onunla kesinlikle görüşmeliyim” diye bağırmayı sürdürüyor.

Don Paolo giyinip aşağı iniyor:

“Benimle görüşmek isteyen kim?”

Kavga gürültü kesiliyor ve hepsi de, rahibi içmeye davet ediyorlar. Teşekkür ediyor, bir özür bulmaya çalışıyor, fakat sonunda razı olmak ve her birinin bardağından sırayla bir yudum alıyormuş gibi davranmak zorunda kalıyor.

Don Paolo: “Benimle görüşmek isteyen kim?” diye yeni baştan soruyor.

Bunu duyan Francesco Grascia söze başlayıp şunları söylüyor:

“Ben, Calabria’lı San Francesco di Paolo’yu pek sayarım. Evde onun bir tasviri vardır. Bir yardıma gereksinimim olduğu zaman karımı ona dua ettiririm. Doğruyu söylemek gerekirse, pek fazla yardımda bulunmaz ama, ben suçu, onu kandırmasını bilmeyen bizim karıya bulurum.”

Rahip: “Bütün bunlar beni ilgilendirmez” diyor.

Grascia: “Bence suç bizim karıda” diye sözünü sürdürüyor. “Bundan başka tasvirde de suç var, çünkü yanlış. Bendeki tasvirde, San Francesco’nun sakalı var. Oysa, Sulomona’dayken kiliseye gittiğimde San Francesco di Paolo’nun, sakalsız bir resmini bulmuştum. Fakat bendeki resmi de, Lama rahibi Don Cipriano’dan satın almıştım. Nasıl olur da bir rahip, sahte aziz tasvirleri satar?”

Rahip: “Don Cipriano bu işe ne dedi?” diye soruyor.

Grascia: “Sulomona’dan dönünce, protesto etmek için dosdoğru ona gittim ve dedim ki” diyor, “yardımsever efendim, senin yanlışlığın yüzünden yaşamımı sahte bir azize bağlamış oldum. Bundan dolayı da her şey ters gitti. Dişim ağrıyınca, tasvirin önündeki zeytinyağı kandilini yakardım, fakat yağ biterdi de dişin ağrısı geçmezdi. Don Cipriano yanıtlıyor ve diyor ki, ‘sorun benzerlikte değil inancın sağlamlığındadır’. Benzemeyecek olduktan sonra tasvire ne gerek var, o halde? Askerde olan oğlum bana resmini gönderse, fakat bu fotoğrafın ona değil de tanımadığım birisinin olduğunu görsem, onu ne diye duvara asayım? Ona karşı ne diye saygı besleyelim?”

Kantinde çık çıkmıyor ve herkes, Don Paolo’nun yanıtını merakla bekliyor.

Rahip: “Magascia’nın sakalı var” diyor. “Şimdi fotoğrafını çektirecek olsa, fotoğrafı da sakallı olur. Ama Magascia bir yıl sonra sakalını kestirirse de sonra fotoğrafını çıkarsa o zaman da fotoğrafı sakalsız olur. Bu fotoğraflardan hangisi doğru, hangisi sahtedir?”

Grascia: “İkisi de doğrudur” yanıtını veriyor.

Rahip: “Peki Magascia kaç tanedir?” diye soruyor.

Grascia: “Yalnızca bir tane” diyor.

Rahip: “Görüyorsun ya?” diyor. “Ortada tek bir Magascia olduğu halde resmi iki tane. Aynı şey San Francesco di Paolo’ya da olmuş.”

Don Paolo’nun bu yanıtı eşsiz bir alkış topluyor. Kantindekilerin hepsi de onu masalarına, içmeye davet ediyorlar. Rahip, yeni baştan, masa masa dolaşmak ve sırayla her birinin bardağından bir yudum alıyormuş gibi yapmak zorunda kalıyor. Bu iş bitince, iyi geceler dileyip odasına dönüyor. Fakat daha dinlenmesine zaman kalmadan, yeniden aşağıya, kantine çağrılıyor.

“Settemezzo” oynayan dört delikanlı arasında, karo beyi yüzünden bir anlaşmazlık çıkmış. Bu iskambil oyununda karo beyinin sonuç üzerinde büyük etkisi vardır. Matalena’nın ancak iki takım kâğıdı var ve her iki takımda da, karo beylerinin kenarları bükülmüş olduğu için tanımak kolay, bu yüzden de oyunlarda anlaşmazlık çıkıyor. Daniela Maglietta, böyle bir engeli ortadan kaldırmak için bir öneride bulunuyor:

“Karo beyini bir başka kâğıtla, örneğin maça üçlüsü ile değiştirelim. Karo beyini, tanındığı için maça üçlüsü diye sayarız, ötekine de kartlarla karışmaması için karo beyi deriz.”

Mihale Mascolo: “Olanaksız” diye karışıyor. “Bu konuda hepimiz anlaşmış olsak bile buna olanak yok.”

“Neden?”

Mascolo: “Bunu bilmeyecek ne var!” yanıtını veriyor. “Karo beyi her zaman için karo beyidir. Kirli de olsa, işaretli ve delik deşik de olsa yine ne ise odur. Örneğin şurada bir çubuk var. Sen kalkmış, neden çubuk diyecekmişiz diye soruyorsun. Bunu bilmeyecek ne var? Bir çubuk olduğu için bir çubuktur. Örneğin, Papa, Papa’dır. Niçin mi? Çünkü Papa’dır da onun için. İşte karo beyi de böyle. O karo beyidir ve karo beyi olarak kalacaktır.”

Daniela: “Bizim anlaşmamız yeter” diye karşılık veriyor. “Hem o zaman daha iyi oynayabiliriz, çünkü karo beyinin kimde olduğunu önceden kimse bilemez.”

Fakat Mascolo inanmaya bir türlü yanaşmıyor:

“Bu konuda anlaşmanın yeteceğini söylüyorsun. Hiç de öyle değil. Oyunun eskisinden farklı olmayacağını söylüyorsun. Belki de öyledir, fakat yanlış oynanmış olacaktır. Bu iş, kocasının izniyle evine ihanet eden bir kadının davranışına benzeyecektir. Böylelikle günah işlenmemiş olacaktır? İkisi de anlaşmış bulundukları halde günah iki kat büyük olacaktır.”

Öteki masada oturmakta olan ve tartışmayı izlemiş bulunan Sciatap bir öneri getiriyor.

“Don Paolo’ya soralım.”

Don Paolo, yeniden aşağıya iniyor ve tartışma nedenini öğreniyor. Sciatap, ricalarını söylüyor:

“Yardımsever efendimiz, sen söyle, kim haklı?”

Rahip, karo beyinin eline alıp Mihale Mascolo’ya soruyor:

“Bu kâğıdın kendisinde bir değer var mıdır, yoksa bu değer ona sonradan mı verilmiştir, ne dersin?”

Mascolo cevap veriyor:

“Onun değeri, ötekilerden fazladır, çünkü o karo beyidir.”

Rahip yeniden soruyor:

“İskambiller buraya nereden geliyor?”

“Basımevinin birinden.”

Rahip, sormayı sürdürüyor:

“Peki, bu iskambil basılmadan önce neydi?”

“Öteki kartonlar gibi bir karton.”

Rahip: “O halde” diye sürdürüyor, “bu kartona baskıcı değer verdi. Aslında hiçbir değeri yoktu, bu değeri ona başkası verdi. Fakat durun, daha bitmedi. Onun bu değeri sürekli midir, yoksa değişebilir mi? Karo beyinin bu değeri bütün iskambil oyunlarında da aynı mıdır? ‘Teresette’de, ‘Briscola’da, ‘Scopa’da hepsi aynı değerde midir?”

Mascolo: “Değeri sürekli değişir” yanıtını veriyor. “Oyuna göre değeri değişir.”

Rahip: “Kumar oyunlarını kim buldu?” diye soruyor.

Hiç kimse yanıtlamıyor.

Rahip: “Ne dersiniz, kumarı kumarcılar bulmadı mı?” diye soruyor.

Mascolo da içinde olduğu halde hepsi bu düşünceye katılıyorlar. Evet, oyunu oyuncular buldu. O halde, kâğıtları çeşitli oyunlarda değerlendiren de onlar.

Rahip, sözlerini şöyle bağlıyor:

“Madem ki kâğıtların aslında bir değeri yok da sonradan değerlendiriliyor ve madem ki bu her zaman için değişebilen değer, oyuncuların düş gücüne ve anlaşma biçimine bağlı, o halde siz de, onu istediğiniz gibi değerlendirebilirsiniz.”

Rahibe karşı yeni bir coşkunluk gösterisi yapılıyor. Kadehlerini kaldıran Cafoniler: “Bravo rahibe, iyi söyledi, bravo, bravo” diye bağrışıyorlar. “Böyle bir Tanrı adamı şimdiye kadar aramızda hiç bulunmamıştı.”

Don Paolo, Sciatap’a dönüp şunları söylüyor:

Bir zamanlar burada, yani Pietrasacca’da, Carlo Campanella adında birisi vardı: New York’ta da adının Mister Littlebel, İce and Cool olduğunu söyleyen birisi vardır. Bu iki adam aynı adam mıdır, yoksa başka başka kimseler midir?”

Birçok sesler: “Aynı adamdır” yanıtı veriyor.

Soruyu yönelttiği Sciatap’a: “Sciatap, cevap versene!” diyor; o da cevap veriyor:

“Aynı adamdır, yalnızca adını değiştirmiş.”

Rahip: “Madem ki bir insanın bile adı değişebiliyor, o halde bir oyun kâğıdının adı neden değişmeyecekmiş?” diye soruyor.

Mascolo: “Bir kral, her zaman bir kraldır” karşılığını veriyor.

Don Paolo: “Fakat bir kral, hüküm sürdüğü sürece kraldır” diye açıklıyor. “Hüküm sürmeyen bir kral ise eski bir kraldır, artık kral değildir. Kral olmak demek hüküm sürmek demektir. Güneşin doğduğu yönde kocaman bir ülke vardır, bu ülkede eskiden bir kral, milyonlarca Cafoni üzerinde hüküm sürüyordu. Fakat Cafoni’ler kendisine boyun eğmeyince o da hüküm süremez oldu ve krallık da elden gitti. Bizden pek uzakta olmayan bir yerde, güneşin battığı yerde, bir kralın hüküm sürdüğü bir ülke vardı. Fakat o da kral da, halkı boyun eğmekten vazgeçince hüküm süremez oldu ve eski bir kral oldu. Şimdi ise, siyasal bir mülteci yaşamı sürüyor, yani herhangi bir Cafoninin de sürebileceği bir yaşam sürüyor. İşte böyle, siz de ‘Settemezzo’nuzu işinize geldiği gibi oynayın! Haydi bakalım, geceniz hayırlı olsun!”

Don Paolo, karo beyi kağıdını Daniela’ya geri veriyor, herkese yine hayırlı geceler dileğinde bulunuyor ve Cafonilerin alkışları arasında odasına dönüyor.

Daniela, karo beyine şöyle diyor:

“Kirli ve yırtık olduğun için şu andan başlayarak hükümdarlığın sona eriyor, sen artık kral değilsin, hatta eski bir kral olduğun biraz kuşkulu.”

Sonra, maçaya dönüp şunları söylüyor:

“Şu andan başlayarak Settemezzo oyununda karo beyinin yerini sen alıyorsun. Kirlenmemeye, işaretlenmemeye dikkat et, yoksa taç elden gider ve krallık başka bir kağıda geçer!”

Öteki oyuncular kahkahalar arasında onun bu sözlerini onaylıyorlar ve oyun yeniden başlıyor. Fakat karo beyinin tahtan indirilmesi, Pietrasacca Cafonileri arasında birkaç gün daha tartışma konusu olmayı sürdürüyor.

Ertesi gün, köy öğretmeni Bayan Patrignani, Don Paolo’ya gidip yakınıyor.

Bayan öğretmen: “Büyüklerin bulunduğu sınıfta bugün bir türlü ders yapamadık” diyor. “Çocukların, bu karo beyi öyküsünden başka bir şey konuştukları yok. Sizin dün gece kantinde söylemiş olduğunuz sözleri durmadan yineliyorlar.”

Bayan öğretmenin göğsünde, hükümet partisinin rozeti var. Kadıncağız, içini çekiyor ve üç renkli rozet, dalgalarının ortasındaki küçük bir gemi gibi sallanıyor.

Bayan öğretmen: “Buranın halkı çok cahildir” diyor. “Bizler gibi bir okuyup yazmışla karşılaşınca da, söylenenin tersini anlarlar, hemen.”

Bayan öğretmende, kilise kapısına yapıştırılacak olan duvar gazetesini “Le Notize die Roma’nın”¹⁴ en son sayısı var. Fakat Bayan öğretmenin bir görevi de, gazeteyi duvara yapıştırmadan önce, Matalena’nın kantininde toplanan Cafonilere, haberlerin en önemlilerini yüksek sesle okuyup açıklamak. Cafonilerin arasında, o gün rahibin de konuşacağı söylentisi yayıldığı için, kantin her zamankinden fazla doluyor. Don Paolo’nun o ana kadar hiç görmemiş olduğu Cafoniler bile geliyorlar. Her türlü çarpıklıkta iri yarı ve sersem yüzlü insanlar, hastalık yorgunluk ve kötü havalarda biçimi bozulmuş suratlar, kantini dolduruyor. Yüzlerinde, ihanete uğramışlar, hep kuşku duyuyorlarmış gibi bir anlatım var; delikanlıların hali vahşi ve atak. Az bir zamanda, otuz kişiye yakın bir sürü erkek toplanıp yere, yan yana oturuyorlar. Bu insan yığınından doğru, gübre kokusuyla pis giysilerinden çıkan kötü bir koku, fena bir keçi kokusu, nefes aldırmayı güçleştiren ağır bir hava yükseliyor. Don Paolo, birinci kata çıkan merdivende, bayan öğretmenin yanında oturuyor. Bayan öğretmen, bu yabancı rahibin yanında çok nazik ve konuşkan olmuş. Cafonilere, büyük bir dikkatle dinlemelerini ve hatta en güç sözcükler hakkında bile açıklama istemekten çekinmemelerini söylüyor. Sonra “Notize die Roma”yı okumaya başlıyor.

Bayan öğretmen: “Öyle bir şefimiz var ki” diye okumasına başlıyor. “Yeryüzünün bütün ulusları onu bizden kıskanıyor. Böyle bir şefi kendi başlarında görmek için kim bilir neler verirlerdi...”

Magascia, bayan öğretmenin sözünü kesiyor. O böyle genel deyimlerden hiç hoşlanmaz. Böyle olduğu içindir ki bizim şefi ele geçirmek isteyen öteki ulusların bu uğurda ne kadar vermeyi kabulleneceklerini öğrenmek istiyor.

Bayan öğretmen: “Bu bir çeşit deyimdir” diye açıklıyor.

Magascia: “Bir çeşit deyim de ne demek oluyor?” diye soruyor. “Para vermeyi düşünüyorlar mı, düşünmüyorlar mı? Bunu gerçekten düşünüyorlarsa, ne kadar veriyorlar? En çok hangi ulus veriyor?”

Bayan öğretmen, bunu yalnızca bir deyim, bir anlatım biçimi olduğunu söylüyor.

Magascia: “Onu satın almak istedikleri doğru değil demek?” karşılığını veriyor. “Madem ki, doğru değilmiş, o halde bu gazete, onu satın almak istediklerini ne diye yazıyor?”

Bayan öğretmen, rahibe doğru şöyle bir bakıyor ve görüyorsunuz ya, buradakilerle uğraşmak zorundayız der gibi, içini çekiyor!

Bundan sonraki haber çiftçilerle ilgili.

Mastrangelo: “Çiftçiler kim?” diye soruyor.

Bayan öğretmen: “Çiftçiler sizlersiniz” yanıtını veriyor, “bunu sizlere bir kere daha açıklamıştım.”

Bayan öğretmen, yüksek sesle okuyor:

“Çiftçiler devrimin amacına bütün genişliği ile varmış bulunuyor...”

Sciatap, bayan öğretmenin okumasını keserek: “Çiftçiler biziz değil mi?” diye soruyor. “O halde çiftçilerin devrimi de bizlerin yaptığı devrim olacak?”

Bayan öğretmen: “Tastamam öyle” yanıtını veriyor.

Fakat Sciatap’ın sorularının sonu gelmiyor:

“Biz nasıl bir devrim yaptık acaba?”

Bayan öğretmen: “Bunu simgesel olarak yapılmış kabul ediyoruz” yanıtını veriyor.

Fakat Magascia, hoşnut kalmıyor:

“Bu gazeteyi bize hükümet gönderiyor. Bu gazetede yazıyor ki, çiftçiler, yani senin söylediğin gibi bayan öğretmen, Cafoniler bir devrim yapmışlar ve bu devrimle amaçlarına varmışlar. Acaba hangi amaçlara varmış bulunuyoruz?”

Bayan öğretmen: “Simgesel amaçlara” yanıtını veriyor.

Mastrangelo: “Hangi simgesel amaçlara?” diye soruyor.

Bayan öğretmenin açıklamaları büsbütün karışıyor. Söylediklerinden kimse bir şey anlayamıyor. Fakat sonunda dahice bir şey aklına geliyor:

“Çiftçiler, ülkeyi komünist tehlikesinden kurtardı. Fakat bu tehlike hâlâ vardır ve hükümet büyük bir uyanıklık içinde nöbetçilik yapıyor.”

Francesco Grascia: “Komünistler kimmiş?” diye soruyor.

Bu soru, bayan öğretmeni tümüyle kurtarıyor. Düşünüp taşınmasına hiç gerek yok, çünkü söyleyeceklerini ezberden biliyor.

Bayan öğretmen: “Komünistler tehlikeli serserilerdir” diye bilgi veriyor. “Onlar geceleri, şehrin cinayet yuvalarında toplanırlar. Komünist olmak için, istavrozu alaya almak ve İsa’nın göğe çıktığı cuma gününde et yemek gerekir.”

Bayan öğretmen: “Komünistler” diye sözlerini sürdürüyorken Matalena ve ihtiyar Cafonilerin saçları dimdik oluyor. Ötekiler ise, daha çok inanmamış görünüyorlar.

Bayan öğretmen: “Komünistler” diye sözlerini sürdürüyor. “Tahıl demetlerini ateşe vermek için hasat zamanlarında ülkeyi bir baştan bir başa dolaşırlar.”

Pasquandra da bu açıklamayı doğrulamıştır. Geçenlerde, Fucino’da her zamankinden fazla Carabiner görünce, “Bomboş arazide bu kadar çok Carabiner’in ne işi var?” diye sormuştu da “Çevrede komünistler dolaşıyor, tahılı yakacaklar” yanıtını almıştı.

Bayan öğretmen, daha başka açıklamalar da yapıyor. Kadıncağız, sansürden geçmiş basılı okul kitapları gibi konuşuyor. Francesco Grascia ayağa kalkıp diyor ki:

“Ben kendi hesabıma aynı düşüncede değilim.”

Bayan öğretmen, hangi konuda aynı düşüncede olmadığını açıklamasını istiyor, ama öteki hep aynı şeyi yineliyor:

“Ben aynı düşüncede değilim.”

Şapkasını başına koyup gidiyor. Don Paolo, onun ardından caddede bir an yürüdükten sonra gülümseyerek: “Niçin aynı düşüncede olmadığını bana söyleyebilirsin!” diyor. Grascia rahibin kulağına eğilip yavaşça şunu söylüyor:

“Bayan öğretmeni kızdırmak için söylemiştim, yalnızca.”

Çünkü o, kadınların kalkıp da erkeklere hocalık taslamalarına katlanamıyor. Zamanında alfabeyi manastırlarda ve rahip evlerinde öğretirlerdi. Sonra okullar ve öğretmenler ortaya çıktı. Bu da iyi! Şimdi de her yanda bir bayan öğretmen modasıdır aldı yürüdü. Yalnızca çocuklara ders okutsalar, neyse! Fakat bu kadıncağızların büyük insanlara da ders vermeye kalkışmaları...

Grascia: “Eğer çocuğun nasıl yapılacağını erkek kadına değil de kadın erkeğe öğretseydi, kesinlikle çocuklar kambur doğardı” diyor.

Bayan öğretmenin okuduğu son haber, Protestan ülkelerin İtalya’ya karşı aralarında birleşmiş olduklarından söz açıyor.

Luigi Baduccia: “Protestan ülkeler hangisidir?” diye soruyor.

Sciatap, bayan öğretmenden önce davranarak, şu açıklamayı yapıyor:

“Protestan ülkeler zengin ülkelerdir, ruhlarını satmayı başarmış ülkelerdir. Bu dünyanın keyfini onlar sürüyorlar ama, öteki dünyada cehennemi boylayacaklar.”

Sciatap’ın açıklaması kimseyi tatmin etmiyor. İhtiyar köpürüp haykırıyor:

“Ice and Cool, Mister Charles Littlebel Protestan olduktan sonra zenginledi...”

Cafonilerden birçoğu: “Madem ki zenginlemişler o halde ne diye protesto ediyorlar?” diye soruyorlar.

Bayan öğretmen, Luther’i anlatıyor:

“Luther bir keşişti ve bütün keşişler gibi o da, nefsini boyun eğmeye, pehrize ve yoksulluğa vermişti. Günün birinde bir rahibeyle tanışıp ona çılgınca aşık oldu ve Papa’dan, bu kadınla evlenmesine izin verilmesini rica etti. Fakat Papa onun bu isteğini reddetti. Bunun üzerine Luther de protestoda bulundu. Pehriz konusundaki adaklarını istemeye istemeye yerine getiren rahipler de onunla birleştiler ve böylece, Protestanlık oluştu.”

Bayan öğretmenin bu sözlerinde hiçbir yeni yan yok. Don Paolo çocukluğunda, halalarından kendisine Protestanlığın ortaya çıkışını böyle anlatmış olduğunu anımsıyor. Protestan sözcüğü, birçok Abruz köylerinde, haylaz ve doğulu sözcükleri arası orta bir küfür yerine geçer. Babaya karşı saygı göstermeyenlere haylaz, kız kardeşine kötü davrananlara, Protestan ve anasına karşı kaba davrananlara da doğulu derler.

Bayan öğretmen, gazeteyi okumasını: “Protestan ülkelerin bize karşı aralarında birleşmeleri işini İngiltere yönetiyor” diye bitiriyor.

Haberin bu bölümü, Sciatap’ın canını sıkıyor:

“Kraliçe Viktorya zengindir, hem de ne zengin! Eğer o bize karşıysa sonumuz kötü olacak derim.”

Bayan öğretmen gidiyor. Vakit geç oldu. Don Paolo, kraliçeler üzerine kendi aralarında konuşan bir kısım Cafonilerle kalıyor. Pek fazla kraliçe tanımıyorlar ama tanıdıklarını da iyi tanıyorlar. Örneğin bir boğayı kendisine sevgili tutan kraliçe Johanne, aşkı canına mal olan Semiramis, varını yoğunu yoksullara dağıtmış olan kraliçe Christina, Menelik’in eşi kraliçe Taitu, dünyanın en zengin kadını kraliçe Viktorya ve bazı öteki kraliçeler gibi. Bu kraliçeler, yüzyıllar farkı ortadan kalkmış bulunan bir başka dünyada yaşamlarını sürdürüyorlar. Bu yüzdendir ki, onların aralarında geçen konuşmaların sözü de ediliyor.

Magascia: “Bizi her zaman için kötülüğe sürüklemiş olan şey duygudur.” diyor. “Bir ülkenin başındaki kralın zengin bir kraliçeyle evlenmesi demek, o ülkede vergilerin indirilmesi demektir. Bizim kral da ne diye Mantgonegri’li bir çoban kızını aldı? Ne olacak, duygu sorunu, gönül sorunu! Oysa koca dünyada zengin kadın mı yoktu! bir Amerikalı kadınla ya da bir Fransız kadınıyla pekala evlenebilirdi. Gerçi, doğruyu söylemek gerekirse, Fransız kadınları havai yaratıklardır ama, bir kralın da, karısını saraya kapamaya hakkı vardır. Sarayın çevresini Carabiner’lerle kordon altına aldırabilir ve yaklaşacak olan her delikanlıya ateş ettirebilirdi. Ama işte olmuyor! Gönül ferman dinlemiyor! Yoksul kızla evlenmeyi yeğledi.”

Matalena: “Evlenmek herkesin özel işidir” diyor.

Magascia: “Ama” diye karşılık veriyor, “bunun acısı da bizden çıkıyor, çünkü bir sürü vergi ödemek zorunda kalıyoruz. Bizim veliahtın bir Belçikalı kadınla evlenmek istediğini duyunca hemen Fossa postanesine gidip memura: Bizimle akraba olmak isteyen bu Belçika büyük mü? diye sordum... Memur: ‘Küçük demek daha doğru olur’ yanıtını verdi. Bunun üzerine: ‘Hiç olmazsa zengin mi?’ diye sordum. Memur: ‘Zengindi, ama Almanlarca soyulup soğana çevrildi.’ Bilinen öykü! Soyup soğana çevrilmiş bir ülkeyle ne diye akraba olalım? O kadar çok zengin ülke var ki! Amerika var, Fransa var! Gerçi Fransız kadınları havaidir ama, bir prens, eğer isterse saraya kapatıp etrafına bir Carabiner kordonu çevirtebilir ve saraya yaklaşacak olan her delikanlıya ateş etmelerini emredebilir.”

Kantindekiler arasında, üstü başı kir, toz içinde olan ve sadaka toplamaya gelmiş bulunan birader Antifone de var. Torbası sanki bomboş.

Don Paolo: “Sadaka az mı?” diye soruyor.

Kapuçine rahibi: “O kadar az ki” yanıtını veriyor. “Eskittiğim sandalları bile karşılamıyor.”

Matalena, onun önüne bir bardak şarapla bir parça ekmek koyuyor. Kapuçine rahibi, bardağı kaldırıp ışığa tuttuktan sonra, ağzına götürüp bir yudum alıyor ve sırıtarak şarabına ekmek banıyor.

Antifone birader: “Ovada şimdi sigorta var” diye açıklıyor. “Ürünü doludan korusun diye, aziz Fransiskus adına bir şeyler isteyecek oldum, bana ürünün sigortalanmış bulunduğunu söylediler. O halde ben de sizleri ateşe karşı güvenlik altına alayım dedim, ateşe karşı da sigortalanmış oldukları yanıtını verdiler. O zaman ben de, madem ki böyle her şeye sigortalısınız da ne diye hep korkarsınız, kimden korkuyorsunuz? diye sordum.”

Matalena: “Yoksul Cafoni’ler için her zaman bir korku konusu vardır” yanıtını veriyor. “Eviniz varsa, deprem olur. Sağlığınız yolundadır, hastalanırsınız. Bir parçacık toprak edinir, satmak zorunda kalırsınız.”

Antifone birader: “Benim babam da bir Cafoniydi” diye anlatıyor. “Bir yangında öldü. Erkek kardeşlerimden biri de, adam öldürdüğü için zindanda yatıyor. Başka bir erkek kardeşim de Brezilya’da.”

Mastrangelo: “Manastırda dışardakinden daha iyi yaşanılıyor” diyor.

Kapuçine rahibi: “Kötü de yaşansa hiç olmazsa güvende yaşanılır” yanıtını veriyor. “Ne aile vardır, ne de korku, üstelik bir de umut besleniyor.”

Don Paolo: “Hangi umut?” diye soruyor.

Keşiş, gökyüzünü gösteriyor.

Mastrangelo: “Herkes de aynı yoldan gidemez ya!” karşılığını veriyor.

“Hepimiz de keşiş olamayız ki!”

Antifone birader: “Mülkiyet duygusu insanları kendine çeker” diyor. “Babam, mezarlığın arkasındaki bir bağı almak isterdi. Fakat bunu başaramadan öldü. Erkek kardeşim de aynı bağı alacaktı, fakat hapse girdi. Öteki kardeşim de aynı bağı alacak kadar para toplayıp dönmek üzere Brezilya’ya gitti ama şimdi, yaşamını bile zor kazanıyor. Bu arada o bağ elden ele geçiyor. Her üç veya dört yılda bir başkasının eline geçiyor. Ne kadar çok insanın başına kötülük getirdi!”

Mastrangelo: “Sana göre, demek çalışmamalı!” karşılığını verdi.

Keşiş. “Yolda olmadığım zamanlar ben de çalışırım” yanıtını veriyor. Manastırın arkasında, göz alabildiğine uzanan tarlalar vardır ve bu tarlaları keşişler ekip biçer. Yaşam koşulları pek iyi değildir ama, hiç olmazsa güvenlidir.”

Mastrangelo: “Herkes de aynı yolda gidemez ya!” diye yinelilyor. “Aile gerekli bir şeydir. Aile olunca da toprak gereklidir.”

Matalena, bu yakında, son defaki gibi bir fırtına olacak mı diye rahiplerden öğrenmek istiyor.

Kadın: “Kocam öldü” diyor. “Eğer bir su baskını evimi alıp götürecek olursa bir daha bana kim bir ev yapar?”

Keşiş: “Daha kötü zamanlar gelecek” diyor. “Bir gece hücremde dua ediyordum. Ufkun Roma yanı katran gibi kapkaraydı. Bulutların arasından aşağıyı gözleyen kırmızı bir hayalet şeytana benzeyen bir şey gözüme ilişiverdi.”

Antifone birader, ev ev dolaşıp sadaka toplamak için, vedalaşıp çıkıyor; hiç olmazsa Colamartini’lerden bir şey alacağını umuyor.

Keşiş, Don Paolo’ya: “Yine görüşelim” diyor. “Eğer birbirimizle bir daha karşılaşmazsak o zaman yukarıda görüşürüz.”

Rahip: “Hangi yukarıda? Dağlarda mı?” diye soruyor.

Keşiş: “Gökyüzünde” diye açıklıyor.

Don Paolo, keşişin, böyle bir buluşmayı bu kadar olağan bir davranış ile ayarlamasına hayran kalıyor.

Nicola Ciccova, Pietrasacca ortakçılarının temsilcisi olarak, çiftçiler hükümet komitesinin Fossa’daki bir toplantısına çağrılıyor. Don Paolo, geri döndüğünü haber alınca arıyor. Cafoniler, rahip görünümü yardımıyla gelen bezginlik üzerine açık açık konuşabilir. Ciccova’nın evceğizi, çukurun Pietrasacca yamaçlarındaki evlerin en yükseklerinden biri. Rahip, düzensiz taş parçalarından oluşturulmuş ve pek de güvenli olmayan bir merdivenin basamaklarını tırmanıyor. Girmiş olduğu hem mutfak, hem de dört çocuğa yatak odası olan oda, dağın kayalık yamaçlarına sanki oyulmuş gibi. Ciccova, insanda dürüst, çalışkan ve evine düşkün bir koca etkisi bırakıyor. Rahibin içeriye girdiği sırada, keçi ve inek taklidi yaparak çocukları eğlendirmeye uğraşıyor.

Karısı: “Ama” diyor, “inek olduğu zaman da keçi olduğu zaman da süt vermez.”

İki adam baş başa kalıyorlar. Ciccova’nın haber verdiğine göre, Fucino çukurundaki on bir bin ortakçı, hükümetin emriyle, şimdi, çiftlik sahipleri örgütüne katılmışlarmış! Bu örgütün de eyalet müdürü Prens Torlonia imiş. Şimdi bu adam, on bir bin ortakçının efendisiymiş, hem de komitede olanların temsilciliğini yapıyormuş. Eğer ortakçılarla Torlonia’nın bir çıkar çarpışması olursa, onların yasal temsilcisi Prens Torlonia’nın kendisi olacakmış.

Ciccova: “Bu güzel buluşu açıklayan sözcü” diyor, “hükümetin biz ortakçılara mal sahibi davranışında bulunması ve şefliğimize bir prensi atamasının büyük bir şeref vermiş olduğunu söylemek konusunda da çaba gösterdi. Bundan böyle, Torlonia hem ortakçıların hem de mal sahiplerinin temsilcisi olduğuna göre, bu iki sınıf insan arasında hiçbir çatışma olasılığı kalmayacak ve böylece de aileler arasında barış ve sessizlik hüküm sürecek.”

Don Paolo: “Sizin bu konuda bir karşı düşünceniz olup olmadığını soran bulunmadı mı?” diye soruyor.

Ciccova: “Buna gerek var mı?” yanıtını veriyor. “‘Elbette ki her zaman için aynı düşüncede olacağız, hatta bu konuda bizden bir şey sorulmasa da. Bugünkü toplantının sonunda kalkıp konuşmacıya, bize bundan sonraki toplantılarda anlatacağı bütün şeylere şimdiden inandığımı söyledim ve evde her zaman pek çok iş olduğu için gelecek toplantı için köyde kalmama izin vermesini rica ettim.’ Fakat adam izin vermedi ve bana: ‘Gelecek toplantılarda neler konuşulacağını şimdiden nasıl bilebilirsin?’ diye sordu. ‘Bilmek mi?’ yanıtını verdim, ‘benim gibi zavallı bir ortakçı nasıl bilebilirmiş?’ O; ‘şu halde, nasıl aynı düşüncede olabilirmişsin?’ diye yeniden sordu ve çevresindekilere göz kırptı. Ben, elbette aynı düşüncedeyim, yanıtını verdim, sayın bayım, sen beni ne sanıyorsun? Benim aynı düşüncede olmadığım şimdiye kadar hiç görülmüş müdür? Konuşmacı, ne demek istediğimi anladı ve beni göklere çıkararak, bütün öteki temsilcilerden önce bana, ‘Bravo!’ dedi. ‘Bravo, sen İtalyan olmanın bilincine varmış bir İtalyansın! Ama senin gibi insanlar her toplantıda kesinlikle bulunmalıdır.’ Konuşmacı, toplantının sonunda, hükümete, Prens Torlonia’ya, valiye ve şimdi adını anımsayamadığım öteki kişilere olmak üzere telgraflar çekilmesini önerdi ve bizlere de: ‘Bu telgrafların gönderilmesini kabul ediyor musunuz?’ diye sordu. Bizler, ‘Biz mi kabul etmeyeceğiz?’ yanıtını verdik. Neler de düşünüyorsunuz, bir de kabul etmeyecek miyiz! Konuşmacı, bunun üzerine, hesaplamaya başladı ve sonunda: ‘Telgraflar için herkes bir liret yirmi santim verecek’ dedi. Birçokları, çok önemli bir gereksinimlerini gidermek zorunda oldukları için özür dileyip sıvışmaya çalıştılar ama, konuşmacı kapıları kilitletti. Doğruyu söylemek gerekirse, cebimde birkaç liretim vardı ama hemen yere eğildim ve paraları ayakkabılarımın içine koydum. Sonra da konuşmacıya, ‘Çok üzgünüm ama, on param yok’ dedim. Adam, bütün ceplerimi iyice arattı ama, ayakkabılarımı çıkartmayı akıl etmediği için hiçbir şey bulamadı. Bütün gevezeliğine ve okumuş yazmışlığına karşın ben de onu böyle atlattım.”

Don Paolo, Ciccova’ya: “Şimdi burada bizi dinleyen kimse yok” diyor. “Toplantılarda söylenilenle gerçekten aynı düşüncede misin?”

Ciccova sabırsızlanıyor, öfkeleniyor: “Yardımsever efendin, sen bu ‘aynı düşünmek’ sözünden ne anlıyorsun? Bu sözle işlerin ne ilgisi var? Hava güzel olduğu ve yağmur yağdığı zaman kalkıp da insana, sen bu işte aynı düşünüyor musun diye sorulabilir mi? Yağmur yağıyor, işte o kadar. Yağmur bir olaydır, söz değil. Olaylar erkektir, sözlerse dişidir¹⁵. Bin kadın bir araya gelse bir erkeğin yerini tutamaz.”

Don Paolo, sabrını yitirmiyor ve başka bir soru daha soruyor: “Ne dersin, içinde bulunduğumuz bu sefil koşullardan kurtulabilmemiz için bir şeyler yapmak gerekmez mi?”

Ciccova, sonunda kavrıyor ve bir parçacık düşünüp taşındıktan sonra şu yanıtı veriyor:

“Yabancı ülkelere gitmek yasak. İşin içinden sıyrılmak için ne yapmalı?”

Sonunda, Don Paolo da anlayacağını anlıyor ve uzaklaşıyor.

Le Notize die Roma: Roma haberleri duvar gazetesi, bayan öğretmence kilise kapısına yapıştırılmış; fakat birisi, herhalde genç birisi, Roma haberleri başlığının altına kömürle: Le Bugie die Roma-Roma Yalanları deyimini eklemiş.

Bunun üzerine, Don Paolo, Magascia’ya şunu soruyor:

“Duvar gazetesinde yazılı olan şeylere inanmayan birisi mi var içimizde? Neden doğru olmasınlar?”

Magascia: “Çünkü her şeyden önce” yanıtını veriyor, “parasız dağıtıyorlar. Bu gazeteler ilk geldiği zaman almak istememiştik, çünkü bunun için para vermemiz gerekeceğini sanmıştık. Fakat sonra, bayan öğretmen bunların parasız olduğuna bizi inandırdı. Biz de, bu kadar kâğıt harcanıyor diye düşündük. Ama şimdi hükümetin giderden çekindiği yok, nereye baksan, yığın yığın kâğıt ziyanıyla karşılaşılıyor. Hem yardımsever efendim, dün akşam bayan öğretmen okurken bu kâgıtta neler yazılı olduğunu sen de duydun! Bayan öğretmen bu gazeteyi bize her okuyuşunda, dinlediklerimizi sözcük sözcük kavramaya çalışmamızı, çünkü bütün bunların simgesel anlamda anlaşılması gerektiğini yineler.”

Rahip: “Notize die Roma’nın yazdığı şeylerin aksini savunan bir gazete buraya gelmedi mi?” diye soruyor. “Yani, hükümete karşı bir gazete demek istiyorum.”

Magascia: “Olabilir” yanıtını veriyor. “Ama bize parasız verilen her kâgıdı gözden geçiremeyiz ya! Eskiden kâğıt çok az ele geçen pahalı bir nesneydi. Bütün kâğıt parçaları çekmecede özenle saklanılırdı. Amerika’ya gitmek yerine, kâğıtları tamamlamak, deyimi kullanılırdı. Kâğıt olmazsa hapse girilirdi. Evlenmek yerine, kâğıtlar hazır, denilirdi. Yaşamda bir kez için düzenlenen kâğıtlar vardı. Birisi askere gidiyorsa, kâğıt geldi, derdi. Kâğıdın emri yerine getirilmezse Carabiner’ler gelirdi. Özetle, kâğıt, her zaman saygıyla anılan ve çok az bulunan bir nesneydi. O zamanlar hiç kimse, haşa huzurunuzdan, kâğıdı vücudunu temizlemek için kullanmaya cesaret edemezdi. Ah, yardımsever efendim, o zamanlar, çalıların arkasında kirletilmiş kâğıt parçaları göremezdin asla! Herkes bu işin, taşla veya yaprakla, kısaca nasıl kolayını bulursa, çözümünü bulurdu. Şimdiyse bunun tam tersi bir durumdayız. O kadar çok kâğıda, hem de parasız pulsuz cinsinden ve bir sürü yalanla dolu kâğıda rastlanıyor ki, insanın sanki zorla bu işe kullanacağı geliyor.”

Don Paolo odasına dönüyor ve Cafonilerle yaşam koşullarını, bütün yaşamları boyunca kurtulmadıkları korkuyu, uzun uzun düşünüyor. Sonra aklına, Pietrasacca’da bundan sonra geçireceği zamanını, köylü sorunu üzerine incelemesini bitirmek için kullanmak geliyor. Küçük valizinden, gurbete yazdığı notlar bulunan defterleri çıkarıyor. Bunları bir kez daha gözden geçirince, çok soyut şeyler olduğunu görüp şaşırıyor. Tarım sorunu üzerien ustaların yazdığı bütün o istatistikler, tablolar, şimdiye kadar içinde yaşamış olduğu o kâğıttan, o yalancı dünyayı oluşturmaktadır. Don Paolo’ya, notlarda sözü geçen o kâğıttan dünyanın dağları, tepeleri, tarlaları, sebze ve çiçek bahçeleri de kâğıttanmış gibi geliyor. O notlarda sözü geçen büyük olaylar da kâğıttan olaylar, kâğıttan meydan savaşları ve kâğıttan zaferler. Öyle bir dünya ki, köylüleri kâğıttan, mücadelesi gereken yanlışları ve kötülükleri bile kâğıttan.

Bu kâğıttan yapay dünyaya karşı Don Paolo da Magascia kadar nefret besliyor. Şu anda kendini, soyut şeylere karşı duyduğu bir korkuya yine kaptırmış bulunuyor. Geçmişte gölgelerle yapmış olduğu mücadelenin anıları şu anda yine acı veriyor. Kendi kendine: “Yoksa ben de mi korkunun tutsağıyım?” diye soruyor. Christina, kendi vücudundan korktuğu içindir ki, manastıra kaçıyor. Cafoniler açlıktan korktukları için küçük bir toprak parçasına sahip olabilelim diye çırpınıp duruyorlar. Kim bilir, belki onun korkusu da, günün birinde yine harekete dönmek ve mücadeleye katılmaktan?

Don Paolo, kendi kendine: “Burada oturup da toplumsal gerçek üzerine kafa yormak, insanı hiçbir sonuca götürmez” diyor. “Hatta toplumsal gerçeğin derinliğine bile. Gerçeği anlamak için onun içinde yaşamak, onun hareket ve mücadelelerine katılmak gerekli..”

Bu düşünce kendisinin bulduğu yeni bir şey değil, çoktan eskimiş bir hikmet kırıntısının yeni sözcüklerle yinelenmesi. Buna karşın ona, kendi buluşuymuş gibi geliyor. İçinden gelen bu duygunun doğruca hedefi bulan etkisi, kökü daha derinlerde bir şeye, içindeki yapıcı öğeye uygun düşüyor. Ondaki bu devrimci istek, her zaman için, karşılıklı yardımın zorunluluğuna yanıt vermiş ve bu durum onun gençlik günlerinde almış olduğu ilk Hıristiyan terbiyesinden beri içinde yer etmişti. Ruhundaki son gelişmelerin doğal sonucu, sosyalizme karşı duyduğu bağlılığı sarsabilmişti ama, ruhunun esas bünyesini değiştirememişti.

Don Paolo’da düş kırıklığı uyanmasının en önemli nedeni, Pietrasacca’da geçirmiş olduğu üç ay içinde Cafoniler arasında sağlam bir dayanak noktası bulamamış olmasıydı. Onlara yaklaşmak için harcadığı çabalar bir sürü parça parça serüven oluşturuyordu. Bir gün önce başlamış olduğu bir konuşmaya daha sonraki gün devam etmenin olanağı olmuyordu. Cafonilerin kendi aralarındaki ilişkilerin de, gelip geçici zayıf ve umutsuzlukla dolu olduğunu anlamıştı. Onlara dayanarak bir şeyler yapmanın olanağı yoktu. Onca, Cafoni’lerin, diktatörün baskısı altında kökleşmiş olmaları, diktatörün propagandası ile hiç ilgisi olmayan bir şeydi. Don Paolo, Cafonilerin sözle teslim olmayacaklarını anlamış bulunuyordu. Onlar ancak ve ancak olaylara teslim oluyorlardı. Diktatörün olaylarına, özgürlük sözleriyle değil, fakat özgürlüğün gerçekleriyle yanıt vermeliydi. Diktatörün memurlarına karşı, onlardan farklı konuşan memurlar değil, fakat onlardan farklı yaşayan ve onlardan farklı hareket eden erkekler çıkarmak gerekiyordu. Don Paolo, Cafonileri iki çeşit gerçekten birini seçmeye davet etmeli diye düşünüyordu, belki o zaman karar verir ve harekete katılırlardı.

Don Paolo, tarım sorunu üzerine notlarına uzanıyor ve sonra, camdan dışarı bakıyor. Güneş ama, kâğıttan dünyasının güneşi değil, gerçek güneş ufkun arkasında kaybolmaya hazırlanmış. Ay –ama gerçek bir ay– öte yandan doğru yavaş yavaş çıkmakta. Vadideki yoldan, bir toz bulutu yaklaşıyor. Koyun çobanlarının sürülerini alıp ovayı bırakarak dağlara döndüğü mevsimdeyiz. Toz bulutunun arasında koyunlar seçilmeye başlıyor. Sürünün arkasından doğru çoban sesleri duyuluyor. Don Paolo, notlarını parça parça ediyor ve Matalena’nın akşam yemeği için yakmış olduğu ateşe atmak üzere, aşağı iniyor. Kadına: “Yarın hareket ediyorum” diyor. Kadın, şaşkınlıkla: “Bir daha dönmeyecek misiniz?” diye soruyor.

Rahip: “Hekimin söyleyeceğine bağlı” yanıtını veriyor.

YEDİNCİ BÖLÜM

Don Pasquale Colamartini de Fossa’ya gideceği için, rahibi büyük bir incelikle, kendi av arabasına binmeye davet ediyor.

Parlak bir sabah başlıyor. Hava tertemiz. Vadiden doğru, çiylerle ıslanmış taze otların kokusu sinmiş taptaze ve serin bir rüzgâr esiyor. Don Paolo kendini çok iyi hissediyor. Uzun süredir ilk kez böyle sağlıklı bir görünüşü var.

Christina Colamartini kısrağı arabaya koşmak, dizginleri rahatlatmak, hayvanın kantarmalarını ve gözlüklerini düzeltmekle ilgilendiği sırada, rahiple vedalaşmaya geliyor.

Genç kız: “Demek gidiyorsunuz?” diye soruyor. “Yeniden dönmeyecek misiniz?”

Rahip: “Ben de bilmiyorum” yanıtını veriyor.

Christina’ya karşı duyduğu kızgınlık geçti ama geride bir çeşit öfke ve düş kırıklığı kaldı. Kendi kendine, Tanrıyı bir parça az düşünüp de yoksullarla bir parça daha fazla ilgilenseydi daha iyi ederdi, diye düşünüyor. Ama şu anda, bu genç kıza karşı oldukça kayıtsız. Partici yaşamına, tehlikelerle dolu o gizli yaşama döneceği için öyle hoşnut ki!

Christina, bir şeyler daha söylemek istiyor ama av arabası hareket etmiş bulunuyor ve genç kız kalakalıyor.

Don Pasquale: “Kısrağın adı Bianca’dır” diyor. “On beş yıl önce, ava gitmek için almıştım. Ne güzel zamanlarmış, öyle zamanları bir daha göremeyeceğiz artık!”

Ufak iki ön ve yüksek iki arka tekerleğin üzerindeki oturma yeriyle arabanın, kısrağın çıngıraklarını şıngırdatması oturdukları kanaviçe işlemeli minderler, giyim biçimleri, bütün bunlar da, bambaşka zamanlardan, bir daha geri dönmeyecek olan zamanlardan kalma şeyler!..

Don Paolo, araba kötü ruhlar barınağının üst yanından geçerken: “İki genç gitmişler sanırım” diyor. “Öyle ya, burada yaşamaları olanaksızdı.”

İhtiyar, “Beni ilgilendirmez” yanıtını veriyor.

Don Paolo, başka bir şey eklemiyor. Şimdi o, öz oğluna karşı bu kadar kalpsiz davranan babaya kızmıyor artık. Çünkü o, kendi aile çevresini, iyi kalpli insanlar olan fakat aile şerefi tehlikeye düşer düşmez taş gibi kesilen ve acıma nedir bilmeyen kendi büyükbabalarını, kendi amca ve dayılarını anımsıyor. Bu adamlar, artık bir daha geri gelmeyecek olan zamanların adamları!”

İhtiyar, beni ilgilendirmez yanıtını verdi ama, pekala da ilgileniyor. Çünkü hemen peşinden “Bu iki mutsuzun benim bilgim olmadan evlenebileceğini mi sanıyorsunuz?” diye ekliyor.

Rahip: “Alberto reşittir” yanıtını veriyor. “Yasa ona hareket serbestliği veriyor.”

Don Pasquale: “Yasa kente özgüdür” karşılığını veriyor. “Bizim burada babaların dediği olur.”

Don Paolo, konuşmayı bırakıyor. Böyle şeyler onu ilgilendirmiyor, arazi sahibi ailelerde dağılma belirtileri mi başgösteriyor? Böyle şeylerin ortadan yok olması elbette daha iyi olacak. Şu anda onu ilgilendiren, Cafoniler arasında çalışmaya geçebilmek. Hangi öğelere dayanacak? Onları nerede bulacak? İlişkilerini nasıl güvence altına alacak?

Don Pasquale, Alberto ile Bianchina arasında bir evlenmenin neden olanaksız olduğunu açıklıyor:

“Colamartini’lerle Girasole’ler arasında bir uçurum vardır. Çünkü Girasole’lerin aslını bilen kimseye rastlayamazsınız. Örneğin siz, onların nereden geldiğini söyleyebilir misiniz?”

Don Paolo ise, ilk adımı atmanın, Fucino çukuru çevresinde önceden oluşmuş serbest işçi komitelerinden bir köylüyü bulmaya bağlı olduğunu düşünüyor. Gerçi bu birlikler hükümetce dağıtıldı ama, güvenilir bazı öğelerin henüz Lucco’da Ortucchio veya Pescina’da bulunması gerekiyor. Fakat onlarla ilişkiye nasıl geçmeli? Kuşku uyandırmamak için kime dayanmalı?

Don Pasquale, anlatmasını sürdürüyor:

“İhtiyar Girosole’nin bizim çevrede ilk kez görünmesi, son koleraya rastlar. Limon satıyordu. Başında limon sepeti olduğu halde köy köy yalın ayak dolaşırdı. İşler iyi gitmişti. Koleradan sonra da Fossa’ya yerleşti. Ama Girasole’ler eğer, Colamartini’lerle evlenecek kadar olduklarını sanıyorlarsa, akıl hastanesine gitsinler.”

Bir eşek sürüsü arkasında, eşeğini süren bir adam yol alıyor. Eşeğin boyu alçak olduğu için adamın ayakları sanki yere değiyor. Adam, yanından geçen av arabasını görmüyormuş gibi, dereden yana bakıyor. Don Pasquale, rahibe: “Üç yıl önce benim topraklardan bir parça kiralamıştı da üç yıldır on para verdiği yok” diyor. “Benimle her karşılaştığında başını öte yana çevirir.”

Don Paolo, ilk yapacağı işin, onu bu sıkıcı rahip görünümünden kurtaracak bir başka yaşam biçimini bulmak ve topluluğun eski üyelerinden bir ya da iki kişiyle ilişkiye geçmek olacağını düşünüyor. Onları, bu uzun zamandır sürüp giden baskı altında, güçten düşmüş olarak bulacağı yüzde yüz. Onlarla bir süre birlikte yaşayıp dostluk kurması ve soru soracağı sessizlik anını beklemesi gerekecek: –Bütün ülkeyi boğan ve felakete sürükleyen bu baskıya karşı mücadele için birlikte davranmanın gereğine inanmıyor musunuz? Bu mücadeleye kentlerdeki işçilerce başlanalı çok olduğunu bilmiyor musunuz?”

Arabaları, yandaki yollardan birine inen ve birkaç çuval tahıl taşıyan bir arabayla karşılaşıyor.. Arabacı da, arabasının arkasından gidiyor; hem frenleri sıkışmış, hem de vücudunun ağırlığını vererek frenleri destekliyor.

Don Pasquale: “Ürün nasıl?” diye soruyor. Arabacı, “Ürünün hepsi bu” yanıtını veriyor. “Şu gördüğün çuvallardakiler, ürünün hepsi. Bucaktan el koymaya gelmeden çiftlik sahiplerine kaçırıyorum.”

Av arabası, Pietrasacca vadisini arkada bırakıp köprüyü geçiyor ve Lama’ya doğru yollanıyor. Fucino’ya doğru yol aldıkça, vadinin kırmızımtıraklığı yavaş yavaş kurşunileşiyor. Ekinleri kısa bir süre önce kesilmiş tarlalar, bu kurumuş gölün yamaçlarında sarı sarı lekeler oluşturuyorlar. Ufukta, dağlar gibi kuru ot yığınları ve karınca gibi gidip gelen insanlar görülmeye başlıyor. Başları üzerinde bir sepet taşıyan ve elleriyle de bir domuzu sürükleyen kadınlarla karşılaşıyorlar. Hepsi de pazara gidiyorlar. Sonra daha başka kadınlarla da karşılaşıyorlar. Kollarında taşıdıkları çocuklarıyla, kiliselerdeki asık ve karanlık yüzlü Madonna’ları anımsatan bu kadınlar, harmanda çalışan kocalarına yemek götürüyorlar. Sıcak, adamakıllı hissediliyor. Atın kuyruğunda bir sürü sinek dönüp duruyor. Fakat bu sinekler kesin olarak miyop, çünkü hep kuyruğun çevresinde dolaşıyorlar. Lama arkasındaki tepenin sırtlarında asma kütükleri var. Bu bodur ve cılız kütükler, seyrek sıralar biçiminde uzanıyor. Evlere yakın bir yerde, kütükleri daha yüksek olan ve altına kazıklar konulmuş bir iki çardak görünüyor. Aşağıya doğru bel vermiş çardaktan, inek memelerini andıran buruk salkımlar sallanıyor. Şimdi, uzaktan doğru Collarmele, Cerelino, Aielli, daha uzaklarda Paterno ve San Pelino, daha ötelerde de, gümüş gibi bir sis tabakası içinden Avezzano göze çarpıyor. Don Paolo gençleştiğini sanıyor. İçinde, yepyeni bir özgürlük rüzgârının, uzun süredir unutmuş olduğu bir özgürlük ve tazelik rüzgârının estiğini hissediyor. Artık hiçbir şeyden korkmuyor. Araba, Lama’dan geçiyor ve Fossa’ya ağır ağır iniyor. Yeni kaldırımlanmış olan yol serttir. Bir çayırlıkta bir çadırın önüne, silahlarını bacakları arasına almış birkaç milis askeri çömelmiş. Güneşin altında kavrulan yolun ortasında hareketsiz duran bir eşekçik, günün bütün sıcaklığını kendi üzerine çekmek niyetinde, sanki.

Un torbalarıyla değirmenden gelen eşekleri, yokuşu Fossa yönüne tırmanıyorlar. Kollarının altına çıkınlarını sıkıştırmış Cafoniler, tren istasyonuna doğru gidiyorlar; neleri var neleri yoksa, bir daha hiç dönmeyeceklermiş gibi yanlarına almışlar. Yolculuğa çıkan Cafonilerde, hemen her zaman bir göçmen hali vardır. Gerçi İngiltere uzaktır ama deprem, yeraltında pusu kurmuş fırsat kollamaktadır ve her an ortaya çıkabilir.

Don Pasquale’ın tanışı olan Fossa vergi memuru Don Genesio, arabaya tırmanıyor ve vadideki halkın takındığı düşmanca tavırdan yakınarak: “Vadideki Cafonilerin gözünde her kravatlı bir memur ve her memur da bir asalaktır.” diyor. “Yolum bir vadiye düşünce, kılık kıyafetim memura benzemesin diye, hemen kravatımı çıkarıyor, ayakkabılarımı iyice toza buluyor, parti rozetini de saklıyorum.”

Don Pasquale: “Ama suçun hepsi de Cafonilerde değil” diyor. “Hükümet, taşradaki anlaşmazlıkları büsbütün artırmak ister gibi bir sürü makamlar ve damgalar çıkarttı. Zaten her kuşağın başında bir başka bela vardı. Altmış yıl önce başaklara hastalık gelmişti, yirmi yıl önce asmalarda hastalık başgösterdi, şimdi de bu bir sürü makam derdi. Bu makamların başında da, efendi rolü oynamaya kalkışan bir sürü yabancı var. Eski ailelerden gelen insanlaraysa, son ayı nesillerinin Monte Marriano mağaralarına sürülmesi gibi, dağlara sığınmaktan başka çare kalmıyor.”

Rahip, Don Genesio’ya: “Fucino bölgesinin şimdiki nüfusu ne kadar?” diye soruyor.

Beriki, çevredeki toprakları göstererek: “Otuz bin ipotek” yanıtını veriyor. “Her gördüğünüz şey, her ev, her samanlık, hatta her bir ağaç ipotekli, bizler, toptan ipotek edilmiş bir halkız.”

Don Genesio, bu ipotek illetinin ne çoğaldığını göstermek için bir öykü anlatıyor:

“Ne olduğu bir türlü anlaşılmayan bir karaciğer hastalığına tutulmuş olan Fossa’lı bir Cafoni’yi Roma’ya, polikliniğe götürmüşlerdi. Polikliniğin patoloji bölümü, ölümünden sonra karaciğerini kesip açmak hakkını köylüden satın aldı. Köylü, paraları cebine yerleştirdi, fakat bir türlü ölmedi; ipotek edilmiş karaciğeriyle hâlâ Fossa’da yaşamaktadır. İşte bu olay duyulunca, vücutlarının şurasında burasında anotomik bir özellik ileriye süren bir sürü Cafoni, ipotek karşılığı beş on kuruş alabilmek için, hükümet doktoruna başvurdular.”

Uzaklardan doğru, ayin ilahileri duyuluyor. Küçük küçük gruplar halinde ve patikayı izleyerek dağdan inen hacılar, şosede toplanıyorlar. İhtiyar kadınlar, bir tarlada taş ve çamurla oluşturulmuş bir ocakta, hacılar için bulanık bir çorba hazırlıyorlar. Hacıların ilahisi, dört beş sözcük; bu sürekli ve uyumlu ahengi, bağırmaktan ve okumaktan kısılmış sesleriyle, yineleyip duruyorlar. Don Genesio: “Ne yana?” diye sesleniyor. “Hangi azize gidiyorsunuz?”

Hacılar. “San Domenico’ya!” yanıtını veriyorlar. “Concullolu San Domenico!”

Don Pasquale, rahibe: “San Domenico yılan sokmasına karşı korur” diye açıklıyor.

Hacılar arasında, toz toprak içinde kalmış parça parça üstü başıyla bir cadıya benzeyen büyücü karı Cassarola gözüne çarpan Don Pasquale, arabasını durdurtup soruyor:

“Ne var ne yok?”

Cassarola kehanet savurmasını bilir, Don Pasquale de boş şeylere pek inanır.

Büyücü karı: “Savaş olacak” yanıtını veriyor. “Ve arkasından salgın hastalık.”

Don Pasquale: “Beni ilgilendirmez” diyor.

Kocaman kocaman boynuzlu iri öküzler, yolun iki yanındaki çukurlarda otluyorlar. Her yanı zangır zangır sallanan, frenleri gacırdayan ve kapıları tutmayan iki otomobil geçiyor. Yolun iki yanındaki evlerin damları üzerinde, güneşte kurusun diye domates salçası konmuş masalar göze çarpıyor. Zaman zaman dama çıkan bir genç kız, bu kırmızımtrak lapayı kocaman bir kaşıkla karıştırıyor.

Araba, Fossa’ya vardı. Don Pasquale, rahibi, Albergo Girasole’nin önüne bırakıyor ve kapının önünde duran Berenice’yi selamlamamak için hemen yola koyuluyor. Konukevi sahibi kadın, rahibin âdeta üzerine atılıyor ve büyük saygıyla karşılıyor.

Kadın, büyük bir heyecan içinde “Girasole’ler size sonsuza dek minnettar kalacaklardır” diyor. “Bianchina’yı önce ölümden kurtardınız, sonra mutluluğa eriştirdiniz.”

Rahip: “Bianchina’yı ben mi mutlu ettim?” diye soruyor ve devam ediyor. “Sizi şerefimle temin ederim ki, Bayan Berenice, böyle bir şey yapmamaya çok dikkat etmiştim.”

Berenice: “Evlenme işini akıl eden siz değil miydiniz?” karşılığını veriyor “Colamartini’lerle akraba olmanın Girasole’ler için ne büyük şeref olduğunu yoksa bilmiyor musunuz? Bianchina’nın öteki akrabalarını bugün yemeğe çağırdım; göreceksiniz, hepsi de size ne kadar borçludur.”

Don Paolo, ne diyeceğini kestiremiyor. Berenice’nin düşlerini bozmaktan çekiniyor. Fakat, kadının sözü henüz bitmedi.

Berenice: “Elbette ki, düğünde kız tarafının tanığı olursunuz. Bu arada yerinize dönmüş olsanız bile, yol parasını göndermemize izin vereceksiniz” diyor. “Çocuğun adı ne olacak biliyor musunuz?”

Don Paolo, şaşkın şaşkın: “Hangi çocuk?” diye soruyor.

Berenice: “Doğacak olan çocuk” diye açıklıyor. “Oğlan olursa Paolino, kız olursa Paolina. Bunu Bianchina akıl etti.”

Rahip: “Bu işte benim bir payım olmasa da buluş çok hoş” diyor. “Fakat güç yanı Colamartini’lerin bu evlenme işini kabul etmelerini sağlamak.”

Berenice, şaşkınlıkla: “Colamartini’ler kabul etmiyorlar mı?” diye soruyor.

Rahip “Don Pasquale buna karşı” yanıtını veriyor. “Onun düşüncesine göre, Colamartini ailesi, Girasole’lerle akrabalığı kabul edecek kadar alçalamazmış!”

Berenice sapsarı kesiliyor ve yanıtlamıyor. Bir süre sonra ise, Colamartini’lere her çeşitten küfür yağdırmaya başlıyor:

“Yoksa kendilerini ne sanıyorlarmış? Yoksa durumlarını kimsenin bilmediğini mi sanıyorlar? Siz buralı olmadığınız için birçok şeyleri bilmezsiniz, fakat buralı birisine sorun, Colamartini ailesi üzerine size neler anlatır!”

Don Paolo: “Beni ilgilendirmez” diyor.

Don Paolo, odasına çekiliyor, fakat Berenice yakasını bırakmıyor.

Kadın: “Don Pasquale” diye sürdürüyor, “kendisinden on yaş büyük üstelik de budala olan karısını çeyiz hatırı için aldı. İşte Colamartini’ler şimdi, bu budala gelinin çeyiziyle geçiniyorlar. Don Pasquale, baba mirası parçalanmasın diye, kız kardeşinin evlenmesine de engel olmuştur. Böyle yüz kızartıcı şeyleri olan bu insan nasıl olur da kendini beğenir ve başkalarını hor görür. Colamartini’lerin öyküsünü bütün bura halkı bilir..”

Don Paolo: “Colamartini’lerin hiç olmazsa bir tarihi var, gerçi çirkin bir öykü ama, hiç yoktan yine iyi. Oysa, Don Pasquale’nin düşüncesine göre, Girasole’lerin nereden geldiğini kimse bilmiyormuş..”

Bu sözler Berenice’yi büsbütün çileden çıkarıyor ve Girasole’lerin öyküsünü anlatmaya başlıyor. Bu öykü, belki de Haçlı Seferleri’ne kadar dayanmaz, fakat yine de bir tarihtir. Berenice “Öyküsüz insan olur muymuş?” diye soruyor. “Herkesin bir öyküsü, bir tarihi vardır.”

Rahip: “Marsica’lı bir filozof, Croce adındaki biri, her şeyin bir tarih olduğu ve hiçbir şeyin tarih dışı kalamayacağını kanıtlayalı uzun bir süre oldu.” diyor.

Berenice: “Yoksa havadan mı yaratıldık?” diye sözlerini sürdürüyor. “Hepimiz Adem’den gelmiyor muyuz?”

Don Paolo: “Girasole’ler de Adem’den geliyorlar” diye bu düşünceyi onaylıyor: “Ama gerçek kökün nasıl dal budak saldığı bilinmiyor. Bu konudaki kanıtlar ortadan yok olmuş. Fakat Grasole’lerin ilk atasının da Adem olduğu kesin. Hem Adem bu yeryüzünün bir bahçesinde, yani cenette, dünyaya gözünü açtığına ve yaşamını sürdüğüne göre, aile adının Grasole¹⁶ olması hiç de olasılık dışı değil.”

Berenice: “Böyle bir savı nasıl ileri sürebiliyorsunuz?” diye soruyor.

Don Paolo: “Bir varsayım, yalnızca bir varsayım!” karşılığını veriyor. “Ama, bir filozofun dediği gibi, varsayım bilginin yol göstericisidir. Adem’in sözü geçen belgelerde onun aile adı için hiçbir açıklamayla karşılaşılmaz. Ondan, hep Adem adı ile belirsiz bir biçimde söz edilir. Böyle olunca da, aile adının Girasole olduğunu sanmamıza ve Adem’i Adem Girosole diye anmamıza bir engel bulunmasa gerek.”

Berenice: “Böyle olunca” diyor, “Don Pasquale de onun adının Colamartini yani Adam Colamartini olduğunu pekalâ iddia edebilir.”

Don Paolo: “Saçma bir iddia olurdu” yanıtını veriyor, “Çünkü bu Colamartini adı Cola ve Martini aile adlarının birleşmesinden oluşmuştur. Oysa Adem yaratılmadan önce ne Cola’lar ne de Martini’ler vardı. İşte bundan dolayı, Adem’in Adam Colamartini adını taşımasına olanak yok; ama Adam Girasole olması olasılığı var. Fakat kuşkusuz, bu da bir varsayım, yalnızca bir varsayım!”

Bu varsayım, kadını harekete geçiriyor:

“Erkek kardeşim olan Fossa rahibinin bu konuda düşüncesini soracağım.”

Don Paolo, onu bu düşüncesinden caydırmaya çalışıyor:

“Böyle şeylerle onu ne diye uğraştıracaksınız?”

Berenice: “Böyle şeylerin içinden ben kendi başıma çıkamıyorum da” diye açıklıyor ,“hem biz, ailemizden bir de okumuş yazmış çıksın diye, onu okutmak için büyük sıkıntılara katlandık. Böyle şeylerde de, ondan akıl danışmayacak olduktan sonra ne diye bu kadar sıkıntıya katlandık?”

Don Paolo, Berenice’den yakasını kurtarır kurtarmaz, Acquafredda’daki Dr. Sacca’ya acele bir mektup yazıyor ve kendisine gerek bir dost olarak, gerekse de bir hekim olarak gereksinimi olduğunu belirterek, hemen Fossa’ya gelmesini rica ediyor.

Albergo Girasole’nin kapısı önünde, birkaç kadeh yuvarlamak saati geldiği için, her zamanki işsiz güçsüzler görünüyorlar ve sandalyelere yerleşiyorlar. Bir haftadan beri tıraş olmamış, ayaklarına terlik ve sırtlarına bir gömlek geçirmiş, pantolon ve yaka düğmelerini iliklememiş orta yaşta erkekler; onlarla beraber, her meslekten, fakat bol bol briyantinlenmiş, özene bezene ondülelenmiş saçlarıyla hepsi de berbere benzeyen bir sürü genç. Bu gençlerin ortasına, yaşlıca birisi kurulmuş, yüzüne bir aktör gibi bir anlam vermeye çalışarak üst perdeden konuşuyor. Yukarıya kıvrılmış bıyıkları ve çenesinin ucundaki bir tutam sakalı ile taşralı ihtiyar bir aktörü anımsatan başında, geniş kenarlı bir şapka var. Adam, rahat oturmak için dört sandalyeyi işgal etmiş. Sandalyelerden birine, vücudunun en ağır yerine yerleştirmiş, önünde duran ikinci sandalyeye bacaklarını uzatmış ve iki yanındaki sandalyelere de, tuttuğunu koparacak kadar güçlü görünen kollarını yaslamış. Lokantanın önünden, güzel bir genç kız geçiyor. Adam, yerinden fırlayıp yerlere kadar eğiliyor; gözleri parlıyor, bıyıkları titriyor, dişleri gıcır gıcır ediyor ve bir ayıbalığı gibi soluyor. Genç kız, kıpkırmızı kesiliyor ve yoluna devam ediyor.

Delikanlılardan biri: “Köylü dilberi!” diyor.

Gerçekten de kızın, pembe pembe yanakları, ileriye doğru fırlamış memeleri ve güçlü kuvvetli kalçalarıyla çok sağlıklı bir görünüşü var. Bu olay, günün ilk önemli olayını oluşturuyor.

Meydanın bir köşesinden doğru seslenen bir fırıncı çırağı, günün ikinci olayını haber veriyor: İstasyon şefinin kızları geliyor. Albergo Girasole’nin önünde toplanmış olan delikanlılar, silahbaşı eden askerler gibi, hemen yerlerinden fırlıyorlar. Kaşlarını yay biçiminde kazımış, saçlarını balmumu sarısı boyamış ve gözlerinin çevresini yalancıktan karartmış iki genç kız, kırıta kırıta geçiyor.

İşte böylece, günün ilk önemli olayları geçmiş oluyor ve erkekler, her zamanki tartışmalara koyuluyorlar. Kır güzelliklerinin hayranı olan biri, güçlü bir konuşmacı gibi, bu düşüncesini savunarak kanlı kanlı bir biftekle, kaynaya kaynaya hiç suyu kalmamış bir sığır eti arasındaki lezzet farkını kıyaslıyor.

Don Paolo, Bayan Berenice’ye: “Bu adam da kim?” diye soruyor.

Berenice: “En büyük avukatımız ‘Marca Tuglio Zabaglia’ yanıtını veriyor. ‘Zabaglione’¹⁷ diye anılır.”

Bu ad, Don Paolo’ya yabancı gelmediği için soruyor:

“Bu adam, bu bölgede sol sosyalistlerinin şefi değil miydi?”

“Öyle, ama çok iyi adamdır.”

Zabaglione, gazinonun kapısı önündeki rahibi fark ediyor ve gelip kendisini tanıtıyor.

“Avukat Zabaglio... Benim için ne şeref! Gülümseyişimi bağışlayın, acaba kuryeden misiniz?”

Don Paolo: “Hangi kuryeden söz ediyorsunuz?” diye soruyor.

“Piskoposluk kuryesi. Niye soruyorum, biliyor musunuz? Askere alınacaklara vaaz edecek ruhanilerin atanıp atanmadığını, atandıysa bizim buraya kimlerin geleceğini öğrenmek istiyorum da...”

Don Paolo: “Çok yakında atanacaklar” yanıtını veriyor. “Ama ben, başka bölgedenim, Frascati’denim.”

Don Paolo’nun üzerinde, çocukluğunda, çiftlik sahiplerinin nefretle, yoksulların da sevgiyle söz ettikleri bir adamın önünde bulunmak garip bir etki bırakıyor. Zabaglione’nin ünü, mahkemelerdeki konuşma gücünden gelirdi. Mahkemede Zabaglione’nin konuşacağı haber alındığı günlerde ayakkabıcılar, terziler, marangozlar işlerini bırakır ve onu dinlemek, alkışlara boğmak için mahkeme salonuna koşarlardı. Ünlü savunmaları halkın belleğinde yer etmişti. Zabaglione’nin savunduğu sanıklar, avukatın kazandığı başarıya kendi giyeceği hükümden daha çok değer verirdi. Zabaglione, halkın gözünde zamanla, bir çeşit Orpheus olmuştu. Hükümet değiştiği sırada bir milis bölüğüne onu tutuklaması emri verilmişti. Fakat o, balkonuna çıkmış ve aşağıdaki askerlere “Yurdumun insanları, kanı benim kanımdan olan kardeşlerim..” diye başlayan bir konuşma yapmıştı. Milisler durup dinlemişler ve tutuklama emrini yerine getirmeden çekilip gitmişlerdi. Bunun üzerine gönderilen bir bölük Carabineri, üstüne atılıp yakalamış ve sıkı sıkı bağlayarak alıp götürmüşlerdi. Yolda giderlerken, Zabaglione, bir öküz rengini andıran gözlerini bir o yana bir bu yana devirerek, ağlayıp sızlıyor ve sımsıkı bağlanmış ağzından köpükler geliyordu; o derecede ki, Carabinerler, görmemek için başlarını öteye çevirmek zorunda kalmışlardı. Hatta sorguya çekildiği sırada bile ağzındaki bağı çözmemişlerdi. Roma’dan gönderilmiş olan komiserin sorularını evet ya da hayırla yanıtlaması emredilmişti, bunun için de bir baş hareketi yeterdi, uzun nutuklara gerek yoktu. Aradan birkaç gün geçtikten sonra, yüksek yerden gelen bir emirle serbest bırakılmıştı. İşte bu tarihten sonradır ki, Zabaglione, halk konuşmacısı olarak arkada bıraktığı bir geçmişi unutturmak için çok çaba göstermek zorunda kaldı. Ta üniversiteden beri taşımakta olduğu Mazzini biçimi sakalını Balbo’nun çenesinin ucundaki sakal gibi kestirdi. O zamana kadar hep aşağıya düşük, yani barışsever ve demokrat bir insan, babayanilik anlatımı bıyığını, savaşçı ve askerce bir tavır takınmak için, yukarıya doğru büker oldu. Bütün bunlar, bir zamanki halk konuşmacısının katlanmak zorunda kaldığı özverilerin göze görünen, böyle olduğu için de en acı gelen bölümüydü. Fakat kendi görüşlerinden vazgeçmek, hükümetten söz ederken son derece dikkatli davranmak, siyaset bakımından hükümetçe kuşkulu görülen kişilerle ilişkiyi kesmek gibi her gün katlandığı küçük küçük özverilerin haddi hesabı yoktur. Zabaglione, doğruyu söylemek gerekirse, bu arada bütün gayretini, yitirdiği saygınlığını tümüyle geri almaya verdi ama, başarılı olamadı. Yeni rejimce işlerden daha hâlâ bir parça uzak tutulur.

Don Paolo’nun niyeti, Zabaglione ile tanışmasından, Fucino’daki sosyalizm kalıntısı hakkında ustalıkla bilgi kaparak yararlanmaya çalışmak.

Rahip: “Eğer kurye işinde size bir yardımım dokunabilirse çok mutlu olabileceğim” diyor.

Zabaglione, rahibi az kalsın kucaklayacak, direterek rica ediyor:

“Öğle yemeğine bana gelmek lütfunda bulunursanız minnettar bırakacaksınız!”

Don Paolo, azıcık naz ettikten sonra, çağrıyı kabul ediyor. Zabaglione’nin evine gitmek için, ilçenin eski kısmından geçmek gerekiyor. Azizlerin ya da durumu iyi olan kişilerin adlarını taşıyan karanlık ve eski sokaklar, renkleri zamanla kararmış alçak taş evlerle çevrili küçük küçük meydanlar. Pencereleri kafes gibi örmüş ıtır ve sarmaşıkların arkasında, aile kızları sokağı gözleyip iç çekiyor. Zabaglione, hepsine de, küçük adlarıyla seslenip aşırı jestler yapıyor, gözlerini devirip dişlerini gıcırtadıyor. Eski mahalleden sonra yeni mahalle geliyor, burası, depremden sonra ve bahçeli evler biçiminde inşa edilmiş. Caddeler, ilçeye göre pek büyük ve evler, villa biçiminde. Pancurlar, yeşile yeni boyanmış. Çimentodan yapılmış ve boyanmış parmaklıklar demir taklidi, sütunlar mermer taklidi, pırıl pırıl parlatılmış pirinç tabelalar da altın taklidi. Caddelerin, gezi yerlerinin ve meydanların adları, hükümet partisinin resmi günlerini, önemli birer tarihi anıymış gibi ölümsüzleştiriyor. İktidardaki partinin kahramanlık özdeyişleri, evlerin cephelerine, çeşmelere, ağaçlara ve bahçe çitlerine kömür, kireç ve katranla, çeşitli renkte boyalarla yazılmış, tahtaya veya taşa oyulmuş, hatta bronzdan dökülmüş.

Zabaglione’nin evinin önünde yere oturmuş birkaç duvarcı, ellerinde bıçakları, kırmızı ve yeşil biberi katık edip öğle yemeği yiyorlar. Zabaglione’nin evinin çevresinde, üstüne cam kırıkları serpilmiş bir duvar yükseliyor. Çiçek bahçesi de, dikenli telle çevrilmiş... Kum döşeli yola çömelmiş ufak tefek bir adam, İtalyan bayrağı renginde üç renk çiçek dikilmiş bir öbeği temizliyor.

Zabaglione: “Çiçekleri çok severim”diyor, “öyle şeyler vardır ki, ancak çiçekler diliyle anlatılabilir.”

Kapının önünde, saçları ondüleli, şık, zarif ve hoş bir kadın, yani, Zabaglione’nin karısı beliriyor.

Zabaglione, karısına “Sayın pederin elini öp ve bizi yalnız bırak!” diyor. Kadın, verilen emri yerine getirip çekiliyor.

Evin giriş yerinde, koyu renkli elbiseler giymiş çok zayıf ve solgun yüzlü üç genç kız ortaya çıkıyor; gölgede büyümüş bitkilere ya da maskelere benzeyen bir hal var, bu yüzlerde.

Babaları “Sayın pederin elini öpün ve bizi rahat bırakın!” emrini veriyor.

Genç kızlar, Don Paolo’nun elini öpüyor, hafif bir reverans yapıyor ve çekiliyorlar.

Yemek odasında, ceviz ağacından yapılmış büyük bir masa ve üzerinde çeşit çeşit nefis yemişler, hasır içinde şarap şişeleri ve reçel kutuları duruyor. Masanın bir köşesine, şu kahramanca söz kazılmış:

“Ducle et decorum est pro patria mori.”¹⁸

Zabaglione, “Bu masayı raslantıyla almıştım” diyor, “fakat yazıyı ben yazdırttım. Öyle ya, insan yalnız ekmekle yaşamaz ki!”

Gerçekten de öyle, ev sahibiyle rahip sofraya oturur oturmaz, pasta getiriliyor.

Zabaglione, yemeğe büyük bir iştahla başlıyor ve daha neler var diye soruyor. Yanakları al al oluyor, gözlerine mutlu bir parıltı geliyor ve iri bıyıklarını, kızmış bir kedi gibi, durmadan buruyor. Boynunun çevresine, al yanaklı bir çocuk gibi, peçete bağlıyor; rahiple, sıcak ve iyi kalpli bir aile babası içtenliğiyle konuşuyor. Avukat “Bugünün gençlerinin” diyor ve ağzını horlukla büzüyor, “iyi yemek denilen şeyden anladıkları yok. Bu yüzden değil midir ki hiçbir değerleri yok.”

Rahip: “Eski kültür mahvoluyor” diye onun sözlerini tamamlıyor.

Zabaglione, ruhsal gereksinmelere de değer vermekterdir: “Kızlarımı” diyor, “her pazar ayine gönderirim. Eğer bana inanmazsanız, Fossa rahibi Don Girasole’ye sorun! Öyle ya, din olmazsa kadının sonu ne olur?”

Bu arada kadınlar da mutfakta yemek yiyorlar. Don Paolo, Zabaglione’nin çatalının havada bir daire çizip tabağındaki spagetti yığınına kurşun gibi indiğini, sonra da ağzına daldığını gördükçe, soluğu tutulacakmış gibi oluyor. Kendi kendine: “Herif boğulacak” diye düşünüyor. Fakat Zabaglione’nin ağzı, büyük bir avukata layık olduğunu kanıtlıyor.

“Şimdiki hükümetin kuruluşundan önce” diyor, “Katolik köylü örgütlenmeleriyle ilgilenmiştim. Sonradan, bizim örgüt kapatıldı ve yeni örgüte katıldı. Bu yüzden bizim durumumuzla sizinki arasında oldukça büyük bir benzerlik var.”

Zabaglione, birdenbire çekingenleşiyor. Yemeği bırakıyor. Bardağına şarap doldurup sonuna kadar içiyor. Kürdanla dişlerini temizliyor. Bardağına yeniden şarap doldurup hepsini içiyor. “Bu bölgenin eski sosyalist örgütlerinin üyeleri şimdi ne durumdalar? Hepsi de hükümet örgütlerine geçtiler mi? Muhalefette kalanlar çok mu?”

Don Paolo, Zabaglione’yi konuşturmak için Frascati ile ilgili bir şeyler uydurup anlatıyor.

Zabaglione, sonunda “Resmi gerçek şu” diye başlıyor, “buralarda Bolşevizm etkinliğini sürdürmekteydi. Böyle olunca da, kuşkusuz din, ahlak ve özel mülkiyet ayaklar altına alınmış bulunuyor. Fakat sonra bir şey ortaya çıktı ve din, ahlak, kişi mülkiyeti yeniden kuruldu.”

Don Paolo, dostça bir tavırla: “Ama şimdi ne kürsüde vaaz ediyoruz ne de meydanlarda konuşuyoruz” diyor, “kendi aramızda görüşüyoruz. Resmi gerçeği, hepimiz biliyoruz. Ama asıl gerçek, yani işin dostçası ne durumda?”

Zabaglione “İşin dostçası şu” yanıtını veriyor ve anlatıyor, “Açlık ve bilgisizlik etkinliğini sürdürüyordu. Yoksullar, örgütlenmeye başlamıştılar. İşte bu sırada Şey ortaya çıktı ve örgütleri dağıttı, fakat bu arada büsbütün korkunç bir biçim almış açlığa dokunmadı.”

Rahip: “Örgütün eski üyeleri ne yapıyorlar?” diye soruyor.

Bu öyle bir soru ki, avukatın soluğu kesilecek gibi olmasına yetiyor.

Zabaglione: “Bu işin resmi yanı” diyor. “Hepsi de yeniden dünyaya gelmiş gibi oldular ve ülkeye yepyeni bir çehre vermiş olan Şey yardımıyla yeni bir ruh kazandılar.”

Don Paolo: “İşin dostça yanına göre ise sosyalist kalmayı mı sürdürdüler?” diye soruyor.

Zabaglione: “Bu kadarı fazla olur!” diyor. “Cafonilerin örgüte girmesi, bir parçacık olsun destek görebilmek içindi. Onların anlayışına göre sosyalizm, bir parça daha fazla güvende olmak demekti. Çalışma ve midenin gereksiniminden fazlasını yemek demek, bir çokları için sosyalizm demekti. Çalışmak ve yarını düşünüp titremeden rahat bir uyku çekmek demekti. Fossa’daki örgüt odasının duvarında, Karl Marx’ın sakallı resmi ve kırmızı cüppeli İsa tasviri yan yana asılıydı. Cafoniler, ‘Kardeşler ileri! Yoldaşlar ileri!’ şarkısını söylemek için cumartesileri partiye giderler, pazarları öğleden önce de, ‘Amin’ demek için kilisedeki ayine koşarlardı. Sosyalist şefi, sabahtan akşama kadar öneri mektubu imzalardı. Bu iş, şimdi de hükümet partisi liderleri ya da rahiplerce yapılıyor. Benim önerilerimin bir değeri kalmadığı için Cafoniler yüzüme bile bakmıyorlar.”

Rahip yeni bir soru soruyor:

“Peki ama, bu kadar sosyalistin arasında doğru dürüst bir tanesi yok muydu?”

Zabaglione: “Deyim yerindeyse tek sosyalist bendim” diye açıklıyor. “Örgüte girmiş Cafoniler arasında kafası işleyen bazı kimseler de vardı. Şey’in yeni bir ruh yaratma girişimleri bunları etkilememişti. 19 Ocak’taydı (bilmem, bu tarihi neden anımsıyorum, fakat aklımdan bir türlü çıkmaz) bir sürü yeni ruh havarisi, Rivisondoli’deki örgütü yöneten Cafoninin evine saldırıp adamcağızı sımsıkı bağladılar ve genç karısının da zorla ırzına geçtiler. Tam yirmi iki kişiydiler ve bu işi saat on birden gecenin ikisine kadar sürdürdüler. Fransa’ya ya da Amerika’ya kaçan tek tük Cafoniler olmadı değil, fakat çoğunluk, daha önce sosyalist partisinde aramış olduğu bir parçacık destek umudunu bu defa da hükümet loncalarında aradı. Şimdi onların resmi sıfatları Cafoni değil, çiftçi.”

Don Paolo, ahbapça bir tavırla: “Bu arada muhalifler de bulunacak her halde” diyor, “madem ki yaşam koşulları daha kötülemiş diyorsunuz, şu ya da öteki Cafoninin, işçilerin hiç olmazsa haklarını savunma olanağı buldukları örgüt dönemlerini anımsamışlardır...”

Zabaglione: “Söz aramızda” diyor, “sosyalizm benim de hoşuma gider. Tıpkı güzel bir kadından hoşlandığım gibi hoşlanırım. Yaşamımın en güzel nutuklarını, sosyalizm üzerine vermişimdir. Kuşkusuz aramızda, dostça konuştuğumuz için söylüyorum ama, yine de, Şey’in getirdiği şeyler, bir lütuftur.”

Don Paolo: “Zaman zaman özveriye katlanmak gerektiğine inanmaz mısınız?” diye soruyor.

Zabaglione “Özveri, oh ne güzel bir deyim!” diyor. “Özveri, Hıristiyanlığın en hayran kaldığım yanıdır... Marksizmin getirmiş olduğu yeni şey materyalist görüştür.”

Don Paolo, Zabaglione’nin ciddi mi konuştuğunu, yoksa şaka mı yaptığını kestiremiyor.

Zabaglione: “Ekmeklerini, yarınlarını ve rahatlarını harcamış sosyalistlerin de var olduğunu bilmiyor değilim...” diyor. “Ama benim katlandığım özveri yanında onlarınki bir hiç kalır. Çünkü ben onlarınkinden daha yüksek, daha değerli bir şeyimi, düşüncemi feda ettim. Marksizm ne derse desin, fakat ruhsal özveri, maddi özveriden çok daha üstündür. Ama, ruhsal özverinin değerini bir rahipten daha iyi kim bilebilir?”

Don Paolo: “Siz bir kahramansınız!” diye mırıldanıyor.

Zabaglione rahibin sözünü “Değeri bilinmeyen bir kahraman!” diye tamamlıyor. “On yıldan beri Şey’in dürüst ve gözü pek bir üyesi olduğum halde yine de kuşkuyla bakıyorlar. Şimdiki sürekli encümene, Kommota’ya danışmanlık yapmak gibi şerefli bir göreve zorlukla kabul olunabildim. Resmi konuşmak gerekirse bir dâhi, fakat aramızda kalmak koşuluyla kuş beyinlinin biri olan yargıcın bana yüklediği görev, yayımladığı emirlere ve yazışmalarının önemli bir bölümüne dilbilgisi bakımından kusursuz bir biçim vermekten öteye geçmez.”

Yemek bitti. Kahveleri içmek üzere, karşıdaki salona geçiliyor. Pencerelerde mavi perdeler, duvarlarda da tozlu kitaplarla dolu raflar var. Defne dallarıyla çerçevelenmiş eski üç resim: Mahzun yüzlü Mazzini, kırmızı gömlekli Garibaldi ve Şey. Masanın üstünde, sararmış fotoğraflar. Yemekten sonra sallana sallana şöyle bir şekerleme yapmaya yarayacak yeşil boyalı kamış sandalye. Tam kahve zamanı Zabaglione’nin her günkü konukları olan yörenin polis müdürü, vergi memuru Don Genesio ve eczacı Don Senefonte geliyorlar.

Komutanın sırtında, geçen savaştan önce generallerin giydiği göz alıcı bir üniforma var.

Don Paolo, komutana: “Komutanız altında kaç polis var?” diye soruyor.

Komutan: “Şimdilik bir tane” yanıtını veriyor. “Bölgemiz yoksuldur ve çok yavaş gelişmektedir, anlıyorsunuz değil mi?”

Don Senefonte, güzel bir adam; Kral Umberto’yu andıran bir bıyığı, Mascagni’ninkine benzeyen bir saç tuvaleti ve ufak bir sakalı var. Rahibe: “Sayın peder!” diyor. “İnanın ki, ben karımı her hafta ayine gönderirim. Bana inanmazsanız rahip Don Girosole’ye sorun. Benim gözümde bir kadın için din, domuz etine tuz ne kadar gerekliyse o kadar gereklidir. Çünkü bu yolla onun tazeliği ve tadı korunmuş olur.”

Don Genesio’nun saçları da büyük özenle taranmış ve briyantinlenmiş. O da, karısını ayine gönderirmiş.

Don Paolo, bıyık, sakal ve saç tuvaletinin, aydınlarla Cafoni’ler ve çiftlik sahipleri arasındaki farkı belli etmek konusunda daha hâlâ oynamakta olduğu önemli role bakarak şaşkınlığa düşüyor. Böylece de, halk dilinde sınıf deyimi yerine tür sözcüğünün kullanılmasındaki nedeni anlamış oluyor.

Çiftçi türü, zanaatkâr türü, mal sahipleri türü gibi. Öğrenim gören ve devlet memuru olmak isteyen bir küçük toprak sahibi çocuğu, çiftçi soyundan bulunduğunu hemen unutturmak ister ve saçlarını memurların saç tuvaletine benzetir. Hele bu saç tuvaletine, konuşma biçimine, gözleri devirmek ve kaşları çatmak, ağzı büzmek gibi bir de özellik verilirse, bir avukat, eczacı ya da herhangi bir memurla görüşüldüğüne inanmak için aşırı bir çaba gerekli.

Zaboglione: “Ne var ne yok? Ne var ne yok?” diye soruyor.

Senefonte: “Bankanın gişelerinin kapanmış olduğu haberi vadide duyulmaya başladı. Pietrasacca’dan Don Pasquale ile karşılaştım, deli gibi bir hali vardı. Budala karısının drahomasından kalan bütün parası bankadaydı ve bankanın güç durumda olduğunu da henüz bilmiyordu.

Zabaglione: “Başka zamanlarda olsaydı” diyor. “Bir banka iflası, eşsiz bir dava olanağıydı. Şimdiyse bu gibi işler Şey ailesi arasında çözümleniyor.”

Polis şefi: “Pietro Spina adında birisinden konuşulduğunu hiç işittiniz mi?” diye soruyor.

Oradakilerden hiçbiri de böyle bir şey işitmemiş. Don Paolo, içinde manzara kartları bulunan bir albümü karıştırmaya başlıyor.

Polis şefi: “Orta dei Marsi’li Spina ailesinin oğluymuş” diye açıklıyor. “Kaçık bir devrimci: Duruma göre, önce yabancı ülkelere kaçmış, sanra da Şey’e karşı suikastler düzenlemek üzere yine ülkeye dönmüş! Polis onu üç aydan beri aramaktaydı. Hatta bizim buralarda bile aranmıştı, tahılı ateşe vereceğinden korkuluyordu. Bugün gelen bir habere göre Roma’da tutuklanmış...”

Zabaglione: “Bir isterik eksik olmuş” diyor. “Disiplinin ve özverinin ne olduğunu bilmeyen bu gibi insanların ortadan kaybolması daha iyi.”

Don Senefonte: “Orta dei Marsi’li Spina demiştin, değil mi?” diye soruyor. “Bu aileyi tanırım. Bu oğlanın babasıyla birlikte okumuştuk. Baba, çok mert bir adamdı, zavallı depremde öldü. İşte, yine eski bir aile mahvoldu gitti!”

Don Paolo: “Tahıl yığınlarını yakmak istediği nereden biliniyormuş?” diye soruyor. “Yoksa ürün zamanı buralarda mı görülmüş?”

Polis şefi: “Bu taraflarda hiçbir zaman görülmüş değildir” yanıtını veriyor. “Ne şimdi, ne de eskiden. Ama bu yılki hasat sırasında ilk kez olaraktır ki, duvarlarda kırmızı boyayla yazılmış ‘Yaşasın Pietro Spina’ yazılarına rastlandı. Bu çevrede bulunmuş olmasına yeterli bir kanıt.”

Rahip: “Sanıyormusunuz ki;” diyor, “duvarlara böyle şeyler yazmak için buralara gelmiş olsun?”

Polis şefi: “Kendisi gelmemiştir” diyor, “adamları yapmıştır.”

Don Paolo, sakınmayı bir yana bırakarak “Başkaldıran Cafoniler daha hâlâ var mı?” diye soruyor.

Harekete geçmek konusunda duyduğu karşı koyulmaz bir güç, her türlü sakınmayı elden bıraktırıyor.

Polis şefi: “Gençlik için için kaynıyor” diye içini çekiyor. “Lonca sisteminden söz etmek bahanesiyle öyle sözler ediliyor ki, insanın tüyleri diken diken oluyor. Yeni kuşak, lonca sisteminin kapitalizmin sonu demek olduğunu gerçek sanıyor ve kapitalizmi tahrip etmek istiyor.”

Zabaglione: “İlletin kökü de işte burada” diye haykırıyor. “Hiçbir şeyi olduğu gibi almaya kalkışmamalı. Hiçbir rejimi olduğu gibi ele almamalı! Yoksa bu işin sonu nereye varır? Örneğin bir Fransız, insan hakları temelinde yaşamayı kafasına koyacak olsa doğruca hapishaneyi boylar. Bugünkü gazeteleri okudunuz mu? Rusya’da gençler arasında yeniden ölüm cezası uygulanmaya başlamış. Bu neden böyle? Kim bilir, belki onlar da Sovyet anayasasının aynen uygulanacağını sanmışlardı. Şunu kural olarak kabul etmeli: Bir ülkenin anayasası, disiplinin ve özverinin ne olduğunu bilen avukatlarla, yaşını başını almış insanları ilgilendirmeli, fakat gençleri bundan kesin olarak uzak bulundurmalı.”

Polis şefi onaylıyor ve: “Buranın kütüphanesine bakmak işi bana verildi” diyor. “Bir kütüphanenin gerekliliğine de bir türlü aklım ermiyor ya. Kitap okumayı isteyen parasını verip alsın. Ne yapalım ki, kütüphane bir kez kurulmuş. Kitaplar Roma’dan gönderildi. Delikanlılar gelip hükümet şefinin eserlerini istiyorlar ve: ‘İşte! Kilisenin, hanedanın ve kapitalizmin yıkılması gerektiği burada yazılı!’ diye bağırıyorlar. Onlara, böyle kitapların yaşını başını almışlar için olduğunu ve kendilerinin roman okusalar daha iyi olacağını anlatmaya çalıştım. Fakat boşuna, kafalarındakini çıkarmanın olanağı yok. Sonunda, üst makamların da izniyle, bütün bu çeşit kitapları kütüphaneden kaldırıp bir çekmeceye kilitlemek zorunda kaldım.”

Don Senefonte: “Geç kaldınız!” diyor. “Oğlumdan öğrendiğime göre, içlerinden birinin bu gibi kitaplardan kopye ettiği parçalar aralarında elden ele dolaşıyormuş. Bazı gençler, derenin öte kıyısındaki ‘Dört mevsim villası’nda toplanıp bu yazıları okuyor ve tartışmalar yapıyorlarmış. Oğlum: ‘Kitaplarda yazılı şeyleri gerçekleştirmek için ikinci bir devrim olacakmış’ diyor...”

Don Paolo: “Bunları köylü delikanlılar mı?” diye soruyor.

Polis şefi: “Üç ya da dört öğrenci” yanıtını veriyor, “resmi makamlar bütün bunları biliyorlar ve uygun bir zamanda bu duruma bir son vercekler.”

Zabaglione, başını iki yana sallıyor ve:

“Kötülüğün asıl kötüsü” diyor, “gençlerin kitapta her okuduklarını ciddiye almaya başlamış olmalarıdır.”

Don Paolo: “Ben de gençliğimde” diye akıldan geçiriyor, “İncil’i ve kilise büyüklerinin yazılarını ciddiye aldım da doğduğum köyden elli kilometre ötede kendi öz yurdumda yabancı olmuştum; hasta olmuş ve vahşi bir hayvan gibi kovalanmıştım.”
Rahip ve eczacı, Zabaglione’nin evinden ayrılıyorlar.

Rahip: “Siz Pietro Spina’nın babasını öğrenciliğinde tanımıştınız, değil mi?” diye soruyor. “O da oğlu gibi çılgının biri miydi?”

Don Senefonte: “Birbirimizle Napoli’de tanışmıştık.” diye anlatmaya başlıyor. “O tarihteki öğrencilerin çoğu gibi biz de Cumhuriyetçiydik. Giuesseppe Mazzini bizlerin Tanrısı ve Alberto Mario da bu Tanrının canlı peygamberiydi. Daha sonra Marsica’ya dönmüş ve hemen ikimiz de aynı zamanda, evlenmiştik. Birkaç yıl sonra ziyaretime geldiği zaman tanınmayacak kadar değişmişti. Bana söylemiş olduğu şu sözleri hiçbir zaman unutmayacağım: ‘Şiir bitti, şimdi düzyazı başladı.’ Gençlik düşleri şiir, ve gerçek yaşam da düzyazıdır. Her kuşak aynı denemeyi yapmıştır. Oğlum gençleri kışkırtıp ikinci bir devrimden söz ediyor diye, resmi makamlar beni suçlu buluyorlar. Ben de ‘Çağı gereği yapıyor, düş çağındadır’ yanıtını veriyorum. Şimdi şiir çağında, sonra evlenecek, devlet kapısında memur olacak ve düzyazı çağına girmiş bulunacak. Yaşamda şiir çağı bulunmamasından ve arkasından da düzyazı çağı gelmemesinden Tanrı saklasın!”

Don Paolo: “Eğer insanlar gençlik düşlerine bağlı kalsalardı ortalık ne olurdu acaba?” diye soruyor.

Senefonte: “Dünyanın sonu gelmiş olurdu” demek ister gibi, kollarını gökyüzüne doğru uzatıyor. Sonra: “Gençlikte öyle bir çağ gelir ki” diye ekliyor, “baba evinin ekmeği ve şarabı tatsız gelmeye başlar. Gıdalarını başka yerlerde ararlarsa, şoselerin dörtyol ağızlarındaki meyhanelerin ekmek ve şarabından başka bir şeyle açlık ve susuzluklarını gideremezler. Ama insan bütün yaşamını meyhanede geçiremez ya.”

Don Senefonte, rahibi, Fossa çevresinde bir parça dolaştırarak: “Bu gördüğünüz” diyor, “yeni çocuk yurdumuzdur. Şu da Dopolavara¹⁹ yurdu. Şu gördüğünüz yeni postanemiz. Şu öteki de tiyatro binası. Gerekli olmayan şeylerimiz bol bol var, fakat gereksinim duyduğumuz şeylerden yoksunuz.

Rahip ve eczacı, ticaret loncasının toplantı yerinin salonuna şöyle bir uğruyorlar.

Don Senefonte: “Burası eskiden” diye açıklıyor, “Marsica’nın meyve ve sebzesini satın alıp başkentte satan iki toptancı tüccarın iş merkeziydi. Yazıhaneleri şimdi de kapanmış değil. Bu baylar, kendi özel ticaretlerini sürdürüyorlar. Aradaki tek ayrım, yazıhanede çalışanların ücretleriyle kiranın ödenme biçiminde. Şimdi her iki gideri de devlet ödüyor.”

Duvarlara iki mermer levha asılmış; birinde şöyle yazılı:

“Lonca sistemi kapitalizmin yenilmesidir.”

Ötekinde de şunlar yazılı:

“Lonca sistemine karşı gelmek, devlete karşı gelmektir.”

Don Senefonte: “Mermer, güzel şeydir!” diye kendi kendine mırıldanıyor.

Rahip, biraz ötede güçlükle yürüyen bir ihtiyarın ortaya çıktığını görerek eczacıyla vedalaşıyor ve adamdan yana gidiyor. İhtiyar Colamartini, rahibi önce tanımıyor. Fakat sonra, sanki kollarına atılıyor. Bütün vücudu zangır zangır titriyor, her an yere düşecek gibi. Güçlükle soluk alıyor ve iki sözcüğü bile söylemekte güçlük çekiyor.

Don Paolo, ihtiyara: “Her şeyi biliyorum” diyor. “Cesaretinizi yitirmeyin!”

Rahip, Don Pasquale’yi arabasına kadar götürüyor, kısrağı arabaya koşmasına yardım ediyor. Hele ihtiyarı arabaya bindirip dizginleri titrek elleri arasına bırakıncaya kadar oldukça zorluk çekiyor.

İhtiyarın gözleri yaş içinde, ancak şu kadar söyleyebiliyor:

“Mahvoldum, tam anlamıyla mahvoldum!”

Don Paolo: “Pietrasacca’ya kadar yanınızda bulunabilecek bir dostunuz yok muydu burada?”

İhtiyar, başını iki yana sallıyor ve şöyle yanıtlıyor:

“Hiç, hiç kimsem yok; mahvoldum.”

Don Paolo, Dr. Sacca’dan bir yanıt geldi mi diye bir bakmak için, konukevine dönüyor, fakat hiçbir şey bulamıyor ve kendi kendine “Belki de önceden haber vermeden bu akşam ya da yarın sabah kendisi gelecektir!” diye düşünüyor.

Bu arada Berenice, bankanın iflası yüzünden Colamartini ailesinin tümüyle mahvolmuş bulunduğunu öğrenmiş, hoşnutlukla gülüyor ve şunları söylüyor:

“Cezasını buldu. Don Pasquale, çok param ve az çocuğum olsun diye, budala bir kadınla evlenmişti. İşte şimdi cezasını buldu. Paralar elden gitti, çocuklar evi barkı terk ettiler, kala kala budala ve ihtiyar karısı kaldı!”

Rahip, Berenice’ye bir soru soruyor:

“Eczacının oğlunu tanır mısınız?”

Kadın “Mert oğlandır” yanıtını veriyor, “ama, ailesi yüzünden mahvolacak.”

Bu sırada Roma treni geldi. Trenden inmiş olan yolcuların kalabalığı, konukevinin önünden geçiyor. Koltuğunun altında deri çanta bulunan bir genç, iki Carabinerce durduruluyor:

Carabinerler: “Buralarda ne arıyorsunuz?” diye soruyorlar.

Genç adam: “Yemiş tüccarıyım” yanıtını veriyor.

“Lisansınız var mı?”

Genç adam, para cüzdanını karıştırıp lisansı buluyor ve gösteriyor.

“Üyelik kartınız var mı?”

Bağlı olduğu esnaf örgütünün üyelik kartı da yanında.

“Vegilerinizi ödediniz mi?”

Genç adam, vergilerini ödemiş.

Carabinerlerden biri: “İyi!” diyor. “Kurallara aykırı davrandığınız için sizi tutuklamaya hiçbir neden yok. Öteki tren gelinceye kadar Fossa’da kalır ve tren gelir gelmez hemen Roma’ya dönersiniz!”

Genç adam, yavaş bir sesle: “İyi ama” diyor, “ben buraya yemiş satın almaya gelmiştim.”

Carabinerler, ticaret loncasının duvarlarına asılmış olan memur levhalarının kuru ve kesin ifadesiyle konuşuyorlar.

Bir tanesi: “Kapitalist sistemin vurgunculuk dönemi tarihe karıştı!” diyor.

Ötekisi de: “Meyve alımıyla ancak lonca ilgilenebilir!” diyor.

Genç adam buz gibi tere batmış bir halde, söylediklerini tümüyle anlamış ve hak vermiş olduğunu bildiriyor.

Berenice de, genç adama: “Yine de şansınız varmış?” diyor. “Tutuklanmanıza kıl payı kalmıştı. Buralara gelecek ne vardı? Yerinizden yurdunuzdan ne ayrılırsınız?”

Genç adam: “Çok teşekkür ederim” diyor. “Dostça sözlerinize teşekkürler” ve Roma trenini beklemek üzere istasyona dönüyor.

Don Paolo’nun dönmüş olduğunu haber almış olan Bianchina, ziyaretine geliyor.

Rahip: “Şimdi nerede yatıp kalkıyorsunuz?” diye soruyor.

Genç kız: “Dört mevsim villası adı verilen bir kır evinde” yanıtını veriyor.

Bir sorun var ki, Don Paolo’nun kalbinden bir türlü çıkmıyor. Genç kıza soruyor:

“Don Senefonte’nin oğlunu tanıyor musunuz?”

Bianchina: “Pompeo mu?” diyor. “Alberto’nun iyi dostudur ve dört mevsim villasına sık sık gelir.”

Don Paolo: “Bu dört mevsim villasına beni de götürsene!” diyor.

Bianchina, eskisi kadar zayıf değil, yine iyileşip, Pietrasacca’daki sünepe hali üstünden gitmiş, hem de bir parça daha olgunlaşmış gibi. Ama görünüşe aldanmamalı belki de.

Rahip, genç kıza: “Artık akıllandın mı?” diye soruyor.

Bianchina, kahkahalarla gülüyor ve bir atasözüyle yanıt veriyor:

“Kurt posttan vazgeçer ama huyundan geçmez..”

Dört mevsim villası, şimdi yüzüstü bırakılmış olan ve tarım işlerinde kullanılan eski bir malikâne. Burası eskiden, arkada bir sürü borç bırakarak Roma’da ölmüş bir baronun yazlık köşküymüş. Parkı çeviren büyük duvarın birçok yerleri yıkık. Bianchina ile rahibin girdikleri büyük bahçe kapısının parmaklık demirleri düşmüş ve duvara yaslanmış. İçeriye doğru uzanan yolun iki yanında bol bol haşhaş çiçekleri ve ısırgan fışkırmış. Bir zamanlar tavuskuşlarının barındığı kafeste şimdi tavuk besleniyor. Zamanında Venüs tapınağı olan ve her yanı sarmaşıkla örtülü Rönesans biçiminde bir pavyon, kuru otların yığıldığı bir samanlık olmuş. Villa, üçgen biçiminde birbirleriyle birleşen iki parçadan oluşuyor. Dam aktığı için üst katlar boş. Birinci katın bir yanında ineklerle atların bulunduğu bir ahır, öteki yanında da bir köylü ailesi oturuyor. Binanın ön bölümüne düşen iki balkon arasında dört tane çıkma var; eskiden bunlarda, dört mevsimi tanımlayan dört heykel bulunurmuş. Yer yer nem lekeleri görünen kocaman duvarlara kırmızı yağlı boyayla ve iri harflerle şunlar yazılmış: “Prens Torlonia’sız lonca yaşasın!”, “Bürokrasi yerin dibine batsın!”, “Yaşasın ikinci devrim!”

Alberto, evin önündeki büyük granit havuzun yanında oturuyor; yanında bir genç daha var.

Bianchina: “Eskiden bu havuzda alabalıklar vardı” diyor. “Şimdiyse ineklere ve atlara yalaklık ediyor.”

Alberto, eczacının oğlu Pompeo’yu rahibe tanıtıyor. Don Paolo da, kocaman havuzun bir yanına, delikanlıların yanı başına oturuyor ve susuyor.

Villanın birinci katındaki odalardan birinde, resmi gençlik örgütünün spor gereçleri korunuyor; Bianchina ile Alberto da aynı odada yatıp kalkıyorlar; işte bu odadan çıkan iki genç, gelip ötekilerin yanına, granitten yapılmış büyük havuzun kenarına ilişiyorlar.

Bunu gören Don Paolo söze başlıyor:

“Burada, bu havuzun çevresinde, aynen şimdi yaptığımız gibi, sessiz sedasız oturup bütün bir gece geçirmesini ne kadar isterdim!”

Pompeo: “Bianchina bizlere sizden söz etmişti” diyor.

Paolo sürdürüyor:

“Sessizliğin öyle bir çeşidi vardır ki, bizleri saran, koruyan sert ve ötesi görülmeyen örtüyü, bizleri birbirimizden ayıran ve insanları birbirine karşı çıkartan o bir sürü yanılmalar, peşin hükümler ve basmakalıp sözler örtüsünü dağıtır ve saydamlaştırır. İşte sessiz sedasızlığın böylesinden hiçbir zaman ürkmemelidir. Alışılmış kalıplardan, özdeyişlerden kurtulmaktan hiçbir zaman korkmamalıyız.”

Pompeo: “Biz hiçbir şeyden korkmuyoruz” diyor.

Don Paolo: “Evet, korkmamalı” diye yineliyor. “Öyle bir noktaya varmış bulunuyoruz ki, resmi gençlik örgütünü bir üyesi bir komünistle görüşmekten ve bir aydın da bir Cafoni ile konuşmaktan artık korku duymamalı.”

Pompeo: “Bununla, insanlar arasındaki her türlü ayrımı yapay bulduğunuzu mu söylemek istiyorsunuz?” diye soruyor.

Don Paolo: “Kuşkusuz bu değil” yanıtını veriyor. “Fakat bilinen ayrımları gizlemek için yaratılmış yapay ayrımlar pek çok. Birbirinden ayrı öyle güçler var ki, birleşmeleri gerekirdi. Ayrımların pek çoğu sözün yarattığı ayrımlar, birliklerin pek çoğu da sözün yarattığı birleşmeler. Söz insanları birbiriyle anlaştırmış olan olağan görevinden, hiçbir yüzyılda bu derece uzaklaştırılmamıştır; söz söylemekle aldatmak –hatta çoğunlukla kendi kendimizi aldatmakla da– hemen çoğu aynı anlama geliyor. Bu iş öyle bir hale geldi ki, sizinle dostça, kardeşçe ve sizleri anlayıp derdimi anlatmaktan başka hiçbir amacım bulunmadan konuşmak istediğim şu sırada, söyleyeceğim sözcükleri bulmakta güçlük çekiyorum; çünkü o derece başka anlamda kullanıldılar, değerden düşürüldüler ve gerçek anlamlarından uzaklaştırıldılar, değerden düşürüldüler ki... İşte bu nedenle, susmak ve sessizliğe güvenmek, daha yerinde bir davranış olur, belki de!”

Dört delikanlı, bir genç kız ve bir rahip, büyük havuzun çevresinde oturmakta ve ısrarla susmaktadırlar. Yoldan doğru bir köylü gelip ahırı açıyor. İçeriden, ikişer ikişer inekler çıkıyor ve su içmek için, ağır ağır havuza yaklaşıyorlar. Kocaman burma boynuzlu ve karalı beyazlı hayvanların zayıflıktan kaburgaları çıkmış. Sularını ağır ağır içiyor, sessiz sedasız oturan insanlara yan yan bakıyor ve ahırlarına dönüyorlar. Köylü de, ahırın kapısını yeniden kapıyor ve gelip delikanlıların yanına oturuyor.

Pompeo şöyle diyor:

“Bir zamanlar bir adam vardı, ülkeyi mahvolmaktan kurtarmış ve yeni bir aşama yapmanın yolunu göstermiştir. Bu adamın sözleri açıktı ve hiçbir kuşku yaratmıyordu. İşte bu adam, hükümetin başına geçmeyi başardı ve bizler, yaptığı her şeyin sözleriyle taban tabana zıt olduğunu görüp şaşkınlık içinde kaldık. Kendi kendimize: ‘Bize ihanet etmesi olabilir mi?’ diye soruyorduk. Birkaç hafta önce bu yana gelen birisi gerçeği ortaya koydu. Bizim ihanetle suçladığımız adam, tutsak düşmüş ve Roma’da Banca Commerciala’nın mahzeninde tutukluymuş! Onun yerine de, geçit resimlerinde ve törenlerde gözükmek üzere, bir benzeri geçirilmiş!”

Alberto: “Böylece de her şey aydınlanmış oluyor” diyor.

Köylü: “Her şey aydınlandı” diye yineliyor.

Bianchina: “Onu nasıl kurtaracağımızı düşünüp duruyoruz” diye bir görüş yürütüyor.

Pompeo: “O kadar kolay olmayacak” diyor. “Çünkü onun en azılı düşmanları hükümete sımsıkı yerleşmiş bulunuyorlar. Gençliği peşleri sıra sürüklemek için onun adından yararlanıyorlar, fakat gerçekte, onun söz verdiği şeylerin tam tersini yapıyorlar.”

Bianchina: “Ama ne olursa olsun onu kurtarmak için bir şeyler yapmalıyız” diye düşüncesinde diretiyor.

Pompeo: “Ancak bir ikinci devrim onu kurtarabilir!” diye sözü bir sonuca bağlıyor.

Köylü, rahibe: “Siz ne düşüncedesiniz?” diye soruyor.

O zaman Don Paolo şöyle yanıtlıyor:

“Sözünü ettiğiniz adamın banka elinde tutuklu olup olmadığını kesinlikle söylememe olanak yok. Bazıları bu düşüncede. Ama söz konusu tek bir adam değil. Kesin olan bir şey varsa –ki gözlerini şöyle bir çevresinde dolaştıracak herkes bundan emin olabilir– o da: Bütün ülkenin banka elinde tutsak olduğu.”

Pompeo da aynı düşünceye katılıyor: “Banka, lonca maskesi altında bütün ülkeye hükmediyor.”

Bianchina: “O halde ne yapmalıyız?” diye düşüncesinde diretiyor.

Don Paolo: “İkinci devrimin hazırlanması gerektiğine ben de inanıyorum” diyor. “Fakat bu iş, çok uzun sürecek, zorluklarla, engellerle ve tehlikelerle dolu bir iştir. Ama böyle olduğu için değil midir ki güzeldir.”

Don Paolo bu sözleri, her türlü aşırılıktan uzak bir tavırla, çok olağan bir şeyden söz ediyormuş gibi sakin sakin fakat karşısındakinde bir kuşku bırakmayan kesin bir ifadeyle söyledi, Bianchina, rahibin boynuna atılıp kucaklıyor.

Alberto: “İkinci devrim için bir rahibimiz olacağı kimin aklına gelirdi!” diye bağırıyor.

Bianchina: “Don Paolo bir rahip değil, bir azizdir” diyor.

Pompeo: “Bütün devrimlerde” diyor, “halkın sorunlarını benimsemiş olan rahiplerle karşılaşılmıştır.

Bunu, güney İtalyasına, Katoliklere özgü anlamda almak gerekir, devrim hareketlerinde bir rahibin oynadığı rol, ordudaki tabur papazlarını andırır, bir parça. Cafoni askerken, peşinden papaz geldiğine emin değilse, hatta dindar da olmasa, hücuma geçer mi? Kutsal bir kişinin bir devrimin safları arasında yer almış bulunması da aynı derecede hoşnutlukla karşılanır ve büyük bir güvenlik verir; bu durum, öteki dünyadan korkulmasından değil mi? (Çünkü güneyli bir İtalyan hiçbir şeyden korkmaz!) Bir ruhaninin varlığının –ne olursa olsun– her türlü derdi gidereceğine inanılmasının bir sonucudur. Hem bundan başka da, öldükten sonra Tanrının önünde sorguya çekilmek gerçekse (gerçi bu bir varsayımdır ama hiçbir olasılığı gözden uzak bulundurmamalıdır) şöyle bir yanıt vermek her zaman olanaklıdır: ‘Bağışlayınız efendim, aramızda bir rahibin de bulunduğunu elbette ki biliyorsunuz.’”

Don Paolo: “Fakat sizlere itiraf etmeliyim ki” diyor, “sırtımdaki şu rahip giysisine pek de önem verdiğim yok.”

Pompeo: “Fakat rahip olarak kalmanız daha akıllıca bir davranış olur” diyor.

Rahip gülerek: “O halde biz de akla ve zekâya saygı gösterelim!” yanıtını veriyor.

O ana kadar ağzını hiç açmamış olan bir delikanlı: “Peki ama hemen yapılacak en akıllı davranış ne?” diye soruyor.

Don Paolo: “İzin verirseniz” diyor, “bu konuda önce Pompeo ile yalnız görüşelim.”

Rahip ve eczacının oğlu uzaklaşıyor. Dört mevsim villası toprakları dışına çıkıyorlar, küçük bir dereyi atlıyorlar, yabani muşmulalarla çit çevrilmiş bostan aralarından geçen bir yola sapıyorlar. Bu patikada, hiç konuşmadan, kısa bir süre yol alıyorlar. Sonra, Don Paolo, söze başlıyor:

“Bizler iki ayrı kuşaktanız. Benim kuşağım, geçen savaşta olgunlaştı, sizinki de son beş yılda. İki kuşak arasındaki ayrım çok büyük. İki ayrı kuşaktan olmamıza karşın yine de aynı tür gençlerdeniz, buna, güney ağzıyla, aynı soydanız, diyebilirim. Bağlı olduğumuz bu aynı türün belirli özelliği; terbiyecileri ve öğretmenlerince öğretilen esasları ciddiye almaya başlamış olmasında. Bu esaslar, var olan toplumun temel direkleri niteliğini taşıyorlar. Fakat bunları ciddiye alıp da toplumla karşılaştırmaya kalkışınca, görülür ki, toplumun örgütlendirilmesi ve gerçek uygulama biçimi tümüyle tersinedir ve bunlarla hiçbir ilgisi yoktur. İşte insan, böylece devrimci olur. Toplum için yalnızca bir boş söz olan bu esaslar, bunları kanı pahasına kendine mal etmiş bulunan bizler için çok ciddi ve kutsaldır. Bu esaslar, bizim iç dünyamızın temel direkleriydi. Halkı aldatmak ve aptallaştırmak konusunda toplumun bu esasları nasıl da bayağı bir araç ve maske olarak kullandığını görmek bizleri çileden çıkarıyor. İnsan böylece devrimci oluyor.”

Rahip ve eczacının oğlu, bir başka dere daha atlıyorlar. Patika, iki sıra badem ağacı ve ekinleri biçilmiş tarlalar arasında uzanıp gidiyor. Yer yer, böğürtlenler var. Rahip ve eczacının oğlu, böğürtlenlerin olgunlarını toplamak için duruyorlar. Pompeo’nun parmağına diken batıyor. Don Paolo konuşmasını sürdürüyor:

“Bizler iki ayrı kuşaktanız. Hareket noktalarımız başka başka, fakat her iki kuşak da, bizlere anlatılmış olan şeyleri ciddiye aldık ve böyle olduğu içindir ki aynı sonuca vardık. Her iki kuşakta var olan aynı türden temel öğe, birbiriyle birleşmeyi gerektiriyor: Bizler için şimdi en önemli nokta budur.”

Patika, ana caddeye çıkıyor; taşra yolu, Fucino’dan evlerine dönen eşekler, arabalar ve Cafonilerle dolu.

Pompeo: “Tornia’nın Zencileri” diyor, “Torlognes demek daha doğru olur. Balzac’ın romanlarındaki birçok serüvenci gibi Auvegne’li olan şu bilinen prens.”

Don Paolo: “Monsenyor Laval gibi” diyor.

Her ikisi de gülüyorlar. Fossa’dan hayli uzaklaşmış olduklarının ancak şimdi farkına varmış bulunuyorlar. Don Paolo yorgun düştüğü için Pompeo’nun koluna yaslanıyor. Dönüşte, daha kısa olan şoseden yürüyorlar. Pompeo, rahibi yormamak için, ağırlaşıyor. Susmuş olmayı daha fazla isterdi, çünkü bu adamla birlikte yürümek, onun soluğunu duymak ve hiçbir şey söylememek onu mutlu etmeye yetiyor, fakat içinde, onu bir türlü rahat bırakmayan bir şey var: “İşe nereden başlamalı?” diye soruyor. “Atmak zorunda bulunduğumuz ilk adımları nasıl atmalı?”

Don Paolo, onunla pratik sorunlar üzerine uzun uzun konuşuyor, kendi düşüncelerinden bazılarını alçak sesle ona da anlatıyor, onu kışkırtacak şeylerden söz ediyor ve en ince ayrıntılara kadar bir çok şeyin tartışmasını yapıyor. Don Paolo, bir zamanlar komiteci yaşamında edindiği teknik deneyimlere değer veriyor, fakat bu işi sakınarak yapıyor; çünkü o, komiteci çalışmanın bir bilim değil, bir sanat olduğunu ve gerçek sanatın plan gereği yapılan yinelemeler değil, orijinal buluşlar ve düş gücü yardımıyla oluştuğunu biliyor. Hem de, genç kuşakla yaptığı bu işbirliği, biçimle ilgili şeylere bağlanmadan sonuna kadar gitmek istediği bir deneyim! Don Paolo, kendinden farklı deneyimleri olan bu gençlere çok şeyler söyleyebilir ve onlara hasta peygamber rolü oynamasına hiçbir vicdanı engel yok. Ama bunu, ancak onlar söyleyeceklerini tümüyle söyledikten sonra yapacak.

İki dost, birlikte görülmemek için, Fossa’ya girmeden önce ayrılıyorlar.

Bir sinemadan taşan neşeli sesler, Fossa’nın cıvıl cıvıl çocuk kaynayan anacaddesini aşıyor ve rahibi, ta odasına kadar izliyor. Don Paolo, yorgun, fakat son derece hoşnut, yatağa giriyor ve kendi kendine şöyle diyor.

“Temel taşı konuldu.”

SEKİZİNCİ BÖLÜM

Don Paolo, ertesi gün, Dr. Sacca’dan bir pusula alıyor; bunda, ertelemeyeceği işler nedeniyle gelemeyeceği yazılı. Özür diliyor. Ama, şu sıra onu ilgilendiren sorunlarda Dr. Sacca’nın çok büyük bir yararı dokunmazdı. Don Paolo, kendi kendine: “Temel taşı konuldu” diye yineliyor. “Şimdi yapılacak iş, bir ikincisini daha bulmakta.” Görünüşe göre olağanüstü bir şey geçmiş değil. Fakat yine de, birbirleriyle konuşmuş olan bu iki insan bir doğallık hissetmemekte. Don Paolo, hep bu olayı düşünmekten, bütün gece uyumadı. Büyük olaylar başarılmakta, ancak kimse farkında değil. Evet, büyük olaylar geçiyor, fakat, Carabiner’ler, kâtipler, Zabaglione, Don Senefonte ve Berenice hiçbir şeyin farkında olmadan geçip gidiyorlar. Ama işte iki insan birbiriyle görüştü. Bütün gizli örgütler de böyle başlar.

Kuru yüzünün çizgileri Berenice’ye çok garip bir biçimde benzeyen Fossa rahibi ihtiyar Don Girasole, Don Paolo’yu, kilisesini ziyarete çağırmak için, geliyor. Fakat Don Paolo, zamanı olmadığını ileri sürüp birkaç sözle özür diliyor. Sonra Dr. Sacca’nın pusulasına bakıyor ve istasyona gidip Roma trenine biniyor. Kendi kendine: “İlk taş konuldu” diye yineliyor. “Şimdi yapılacak iş, bir ikincisini bulmakta. İşçiler arasında yandaş bulmaya bakmalı, ondan sonra da mücadeleye geçmeli.” Üzerindeki rahip görünümü yardımıyla Roma büyük istasyonundaki sıkı polis kordonunu kazasız belasız geçmeyi başarıyor. Fakat aynı giysi için, eski arkadaşlarından herhangi birisiyle nasıl ilişkiye geçeceğini düşününce duraklıyor: Rahip görünümü hem gülünç, hem de tehlikeli olacak. Don Paolo’nun el çantasında, din adamı kılığını değiştirmesine yarayacak bir ceket, bir kasket, bir kravat ve gerekli başka şeyler var. Fakat ne sokakta, ne bir lokalde, ne de hemen göze çarpacak bir yerde bu işi yapamaz. Don Paolo, istasyon çevresinde uzun uzun dolaştıktan sonra, Lateran mahallesine geliyor. Basilica San Giovanni ve Scala Santa kiliseleri arasına düşen güneşli meydanda, panayır barakaları sökülmekte. Barakalar, o yalancı ve göz alıcı süslerinden artık soyunmuşlar. Sergiciler, tahtaları söküyorlar ve çadırları, kâğıt resimleri, kollu şamdanları, tahtadan atları ve teneke atları kamyona yüklüyorlar. Yerde, toz toprak içinde, parçalanmış balmumu çubuklar, fırtınalı denizdeki hayalet gemi, kana susamış Bengal kaplanının postu var. Don Paolo, bu karmakarışıklık içindeki meydanı geçiyor ve Scala Santa kilisesinin serin gölgesine kapağı atıyor.

Siyahlar giyinmiş birkaç kadın, kilisenin orta yerindeki büyük merdiveni dizleriyle tırmandılar. Bu merdiven, bir ortaçağ söylencesine göre, Filistin’deki Pontius Pilatus’un sarayının merdiveni olup Aziz Helena’nın topladığı bazı şeyleri, çarmıhın bir parçasını, İsa’yı çarmıha germek için kullanılan çivilerden birine ve İsa ile Yahudi kralı diye alay etmek için başına konulan dikenlerden bir başlığı saklıyormuş. Don Paolo, kadınların bu zorlu tırmanma işi bitip de merdivenden uzaklaşıncaya kadar bekliyor; fakat bu iş de uzun sürüyor; çünkü kadınlar, her basamakta yere kapaklanıyor, acıyla inliyor, sonu gelmeyen dualar mırıldanıyorlar. Pek çok basamak var, kadınların dizlerinin pek fazla acıdığı da kesin. Filistin’deki Roma valisine vergi ödemeye gitmek pek hoş bir iş olmasa gerek. Don Paolo, Pilatus’u betimleyen ve kaidesinde “Haec est hora vestra en potestas tenebrarum”²⁰, yazısı bulunan mermer heykelin yanında, sabırla bekliyor.

Bir parçacık karanlığa Don Paolo’nun da gereksinimi var: Kadınlar, bu acıyı yolun bütün basamaklarını arkada bırakıp bir yan merdivenden yine aşağıya inerlerken o da, bu kutsal basamakları acele acele tırmanıp yukarıda birkaç saniye kalıyor ve sonra, tepeden tırnağa kılık değiştirmiş olarak aşağıya iniyor. Kiliseden girerken Don Paolo Spada idi, çıkarken artık, Pietro Spina’dır.

Spina, sokağın aydınlık ve güneşli havasında, rahip cübbesiyle dolaşmaya alıştığından olacak, garip bir çekingenlik duyuyor. Kendisini, eski giysisiyle ilk kez sokağa çıkan bir kadına benzetiyor. Sokaktaki halkın kendisine, bacaklarına baktığını adamakıllı kurduğu için adımlarını sıklaştırıyor, hatta adamakıllı koşmaya başlıyor ve pantolonumu iyice düğmeledim mi diye kuşkuya düşüyor. San Giovanni de via Appia Nouva kapısından çıkıp sağdaki bir yan sokağa sapıyor ve bir iki sinema ile yeni yapılmış bir kilisenin çevresinde oluşan yeni bir dış mahalleye varıyor. Buranın arkasında kedilerin, eşelenen köpeklerin ve okulu kıran çocukların cirit attığı koskocaman bir çayır var. Çayırda, yer yer çukurlar açılmış, bir sürü de kalas, taş, demir boru ve teneke yığılmış.

Spina, birkaç ay önce polisten saklanmak zorunda olduğu sıralarda, burada, Managgia Lamarra adındaki bir hemşerisinin kulübesinde sokulacak bir yer bulabilmişti. Genç yaşında Spina’nın babasının yanında uşaklık etmiş Lamarra, sonra yabancı ülkelerde diyar diyar dolaşarak Buenos Aires’te Barrio La Boecq’de limonata satmış, Marsilya çevresinde St. André’de bir kiremit fabrikasında çalışmış ve sonunda, Roma çevresinde bir kum çukurunda birçok yıllar işçilik etmişti.

Spina, onunla karşılaşınca “Geçimini nasıl sağlıyorsun?” diye sormuştu.

Lamarra, fazla ayrıntı vermeden: “Namusumla” karşılığını vermişti.

Spina, oluklu saçtan bir damı olan tahta kulübeyi yine bulmakta güçlük çekmedi. Lamarra, sevine sevine ve emre hazır, Spina’ya: “Signor Padrone, yine bu taraflara mı geldiniz?” diye karşıladı.

Spina, bir adres söyleyip: “Git de bak bakalım!” diyor. “Bu çevrede duvarcı Romeo adında birisi var mı? Hem de çalışıp çalışmadığını ve çalışıyorsa nerede çalıştığını öğren, ama kimsenin dikkatini çekme.”

Lamarra, yola koyuluyor. Spina da, kulübeye giriyor; kulübenin içirisi çok sıcak. Spina, beklerken uyuyakalıyor.

Lamarra, ancak geç vakit dönüyor. Başından şapkası uçmuş, kendi de sarhoş, fakat istenilen bilgiyi getirmiş. Spina da bu arada, Lamarra’nın yattığı yerin yanında bir ikinci yer hazırlamış, fakat öteki, bir türlü içeri girmek istemiyor ve saygıyla, kulübenin dışında yere oturuyor.

Lamarra: “Kulübe küçük” diyor, “hem efendimin yanında ben nasıl uyuyabilirim?”

Spina: “Burada efendi sendin” diye karşılık veriyor, “ben de konuğunum.”

Fakat Lamarra, başını iki yana sallıyor ve: “Baban iyi bir adamdı” diyor, “canı sıkkın olduğu zamanlar beni döverdi ama iyi adamdı. Bir paskalyada bana bir keçi budu armağan etmişti. Kokusu bu akşam yine burnuma geldi.”

Spina, kulübenin içindeki hasırın üstünde uyumaya çalışıyor. Lamarra da dışarıda kalıyor. Hasır, tahtakurusu ve pire dolu; konuğun etini efendilerininkinden daha taze bulan hayvanlar büyük bir iştahla saldırıyorlar. Spina, sağdan sola, soldan sağa dönüp duruyor, fakat Lamarra’yı gücendirmemek için hiç yakınmıyor. Ama, öteki bunu fark ediyor ve: “Hasırda böcekler olacak” diyor, “eğer sen, hiç fark etmiyormuşsun gibi davranırsan rahat bırakırlar.”

Spina: “İyi geceler!” diyor.

Lamarra da yuvarladığı şarap kadehlerinin etkisiyle, geçmiş günlere ait güzel anılar canlanıyor.

“Bir keresinde” diye başlıyor, “baban bana bir Toscano vermişti. Ne nefis bir puroydu! Cumartesi akşamı vermişti; ben de pazar sabahı kadınlar büyük ayinden sonra çıkarlarken kilisenin önündeki küçük meydanlıkta içmişti. Ne nefis şeydi!”

Spina, uyuyakalıyor, fakat Lamarra, geçmişteki günlerin mutlu olaylarını anımsamayı sürdürüyor:

“Buenos Aires’de Riachuelo adında bir ırmak vardır. İtalyanlar bu ırmak kıyısında otururlar. Onlara Gringo’lar ve Tono’lar adı verilir. İşte orada, bir tarihte, güzel ve şişman bir Zenci kadın vardı...”

Don Paolo, ertesi sabah erken erken, Porta San Giovanni’ye gidiyor ve Romeo’yu beklemek için orada duruyor. Az sonra duvarcı ustası da görülüyor. Fakat yanında başka işçiler de olduğunu gören Spina, hiç renk vermiyor ve biraz gerisinden izliyor. Her yandan işçi grupları geliyor ve havaya sinen garip ve güzel bir şey, Spina’yı bır anda, tıpkı eski günlerindeki gibi sarıyor: Bu hemen hiç konuşmadan ve acele yürüyerek işe giden namuslu insanların sokaklarını doldurduğu erken saatlerdeki Roma’dır.

Romeo, Porta San Giovanni’de Via della Mura Aureliane’ye sapıyor ve Porto Metrovia’da da yanındakilerden ayrılıp Via della Ferratella yolunu tutuyor. Spina, ardından gidiyor ve birlikte sürgün yaşadıkları Ustica adasındayken Romeo’nun söylediği bir şarkıyı ıslıkla söylüyor. Şarkı şu sözcüklerle başlıyor:

“Nonc’e rosa senzo Spina

Nonc’e donna senza baci...”²¹

Romeo arkasına bakıyor, fakat Spina’yı tanımış olduğunu belli etmiyor ve üstelik çalıştığı bir yapı yerine doğru –çünkü öteki duvarcılar ve işçiler onu beklemektedir– yoluna devam ediyor. Belki de onların arasında, Spina’nın planı için işe yarayacak bir Abruz’lu vardı. Spina “İlk taşı koyduk” diye kendi kendine yineleyip duruyor, “şimdi yapılacak şey, bir ikinciyi bulmakta, ama bu da bir işçi olmalı.”

Yapı yerinde işe yeni başlanmış, duvarlar, duvarcıların ancak göğsü hizasına geliyor, iskeleler yeni kurulacak.

Romeo: “İlk kalas konuldu” diyor, “şimdi sıra ikincide.” Spina, yanlarına yaklaşıyor ve Romeo ona şöyle bir soru soruyor:

“Onarılacak taraçanın sahibi siz misiniz?”

Spina: “Evet” yanıtını veriyor. “Kaça çıkacağını öğrenmek istiyorum da.”

Spina ve Romeo, taraçanın kaça çıkacağını görüşmek üzere, işçilerin yanından uzaklaşıyor ve kireç kulübesiyle gereçlerin bulunduğu baraka arasına oturuyorlar.

Spina, taraçanın krokisini yere çiziyor ve şunları söylüyor: “Roma grubundan ve güvenilir birisine, bir işçiye gereksinimim var; Abruz’lu olması ve köyüyle ilişkisini kesmemiş bulunması gerek. Köyüne dönmesi ve benimle ilişkide bulunarak çalışması gerekli. İşçi bir adamınız olmadan sürekli bir iş başarmam olanaksız.”

Romeo: “Çok fazla şey istiyorsun” yanıtını veriyor.

Duvarcı ustası bir süre düşündükten sonra durumu şöyle anlatıyor:

Apuli’li, Abruz’lu ve Sardunya’lı yoldaşlara karşı çok sert davranılıyor. Polislerin çoğu taşralı. Bu adamların eline kentli değil de taşralı bir devrimci düştüğü zaman ne çok öfkelendiklerini düşünebilmeye olanak yok. Kentlinin özgürlükten yana olması bir cürüm fakat, eski bir Cafoni’nin özgürlükten yana olmasına küstahlık gözüyle bakıyor ve resmi makamların bütün gazabını üzerine çekiyor: Hemen çoğu öldürülüyor. Fakat yaşamını kurtarmayı başarsa bile zindandan çıktığı zaman bir gölgeden farkı olmuyor. Bundan sonra her karşılaştığı insan hatta kendi yurttaşı bile olsa, umacı görmüş gibi, ondan kaçıyor.”

Spina: “Cheluci ne oldu?” diye soruyor.

“Savaşa karşı bir beyanname dağıttığı için bir ay önce yine içeriye aldılar. Şimdi Regina Coeli hapishanesinde. Hemen hemen büsbütün kör oldu.”

“Pozzi ne yapıyor?”

Romeo: “Bilmem” diyor, “ona güvenmeyi sürdürebilirmiyiz? Cheluci’nin tutuklanıp Pozzi’ye dokunulmamasına kimse bir anlam veremiyor. Çünkü polis ikisini birlikte basmıştı. Fakat polis bu işi özellikle, yani onu arkadaşlarından ayırmak için yapmış da olabilir. Olup biten şeylerin doğrusu ile eğrisini nasıl ayırt etmeli, bilmem? Bu işlere benzeyen bir iki şey daha var ki, çok daha hüzün verici.”

“Yeni grubun içinde daha başka Abruz’lular yok mu?”

“Evlenmeden önce Diproia da bizim gruptaydı. Fakat evlenmesiyle bu işlerden ilgisini kesmesi bir oldu. Şimdi her pazar öğleden önce karısıyla birlikte kilisedeki ayine gidiyor, öğleden sonraları da, kumral sevgilisiyle birlikte at yarışlarında, devrimci geçmişinden söz ederken ‘ağır bir yükten kurtulmuş gibiyim’ diyor. Luigi Muricca adında bir öğrenci de vardı ama, hiçbir iz bırakmadan ortadan kayboldu. Çok mert bir oğlan olduğu için çok arattım ama bir türlü izini bulamadım.”

“Pecetti ne durumda?”

Romeo: “Çiçeklere ve kuşlara şiirler yazıyor” yanıtını veriyor. “Bana bir gazetede çiçeklerle ve kuşlarla ilgili bir şiirini gösterdiler; fakat polis, eski dostlarını ele vermedi diye yine de yakasını bırakmıyor.”

Spina, ayak diriyor:

“Grubun içinde güvenebileceğimiz ve çalışkan bir öğe bulabilirmiyiz. Böyle birisine kesinlikle gereksinimim var.”

Romeo: “Yarın akşam” diyor, “paydostan sonra kesinlikle burada bulun!”

Spina’nın, günü Lamarra’nın kulübesinde geçirmeye hiç hevesi yok; Via della Navicella’dan ve Via Clandia’dan geçip kentin merkezine gidiyor ama kentin sabahki güzelliğinden eser kalmamış. İşçiler sokaklardan kaybolmuşlar ve yerlerini alışverişe; üniformalılara, bakanlık memurlarına, rahip ve rahibelere bırakmışlar. Fakat saat on ile on bir sıralarında asıl büyük ayaklar, parti ileri gelenleri, büyük memurlar ve mor çoraplı monsenyörler görününce Spina, Roma’ya katlanamaz oluyor.

Spina, Lamarra’nın böceklerinin kökünü kurutmak için bir kese kâğıdı böcek tozu aldıktan sonra, Via Labrianca’dan geçip yine dış mahallelere dönüyor. Fakat bu işte fazla bir başarı kazanamadan –çünkü böcekler gündüzleri dağılıp birer köşeye saklanma ve geceleri çete savaşı verme yolunu kullanıyor– bir hayli yoruluyor. Managgia Lamarra bütün gün dışarıda kaldıktan sonra, ancak akşama doğru kulübeye dönüyor: Bitkin bir halde, gözünün biri şişmiş ve mosmor olmuş, elinde bir ısırık yeri var, giysisinin bazı yerleri yırtılmış. Spina, kim tarafından ve neden ötürü bu hale getirilmiş olduğunu anlamaya çalışıyor ama öteki hiç yanıt vermiyor ve bir kutudan aldığı küçük bir şişenin içindeki tentürdiyotla elindeki yaraları temizliyor.

Spina: “Daha gerekli şeylerin yok da tentürdiyodun var” diyor. “Sık sık mı dayak yersin?”

Lamarra: “Haftada birkaç kere” diye itiraf ediyor. “Mevsimine göre. Ama artık yeter, bu kez sonuncu olacak.”

Spina, onu şimdiye kadar böyle sürekli olarak kimin ve ne için dövmüş olduğu sorusunda diretiyor ama öteki, konuşmayı başka yana çevirmeye çalışıyor. Sonunda “İleride belki buraya gelir de sen görmüş, olursun!” diyor. “Hem onu, sen de tanırsın. Bizim oradan bir mühendis, Sör Achille Scarpa’yı anımsar mısın?”

Spina, onu çok iyi anımsıyor. Mühendis Scarpa, Spina’nın henüz öğrenci olduğu sıralarda, geçen dünya savaşının bilinmeyen serüven kahramanı olduğu için, bir söylence takma adıyla: “Yamankaçar Achille” diye anılmaktaydı. Caporetto gerileyişi başladığı sırada, sabahın 9’unda Palmanova’da bulunduğu ve aynı günün sabah saat 10’unda da Roma’da, yani Palmanova’dan yuvarlak hesap altı yüz kilometre ötede olduğu tartışma kabul etmez bir gerçek diye bilinmekteydi. Bu uzaklığı uçakla alması olanaksızken onun bu işi basit bir piyade gibi başarması büsbütün harikaydı. Ama bu olay bir yana, normal, hatta çekingen bir insandı.

Lamarra: “Sör Achille” diye anlatmaya başlıyor, “başka bir işi olmadığından, Roma’yı ziyarete gelen ve yalnız başlarına gezen yabancı kadınları korumayı üzerine almış bulunuyor. Roma’ya yeni gelmiş yabancı kadınları öğrenmek için, otel ve pansiyonların çevresinde dolanıp durur. Bu kadınların peşine düşer ve aradığı tipi, yani tatlı ve kumral kuzey tipini bulunca, beni çağırır. Genç bayanı ziyaret ettiği yerde örneğin bazı saatlerde Colosseum’da, yalnız başına bir parça dolaştıktan sonra ben ortaya çıkıp ona yaklaşır, açık saçık sözler söyler, rahatsız eder, korkuturum. Yabancı bayanın yardımına, orada olan şık ve genç bir bay, yani bizim Sör Achille koşar ve Sör Achille benimle, anlaştığımız biçimde beni alt edip de yere vuruncaya kadar sürecek korkunç bir boğuşmaya başlar. Bundan sonra, genç kızın önünde yerlere kadar eğilip kolunu sunar ve oteline kadar ona eşlik eder.”

Spina “Demek şimdiki işin bu?” diye soruyor.

“Evet, güç ve zorlu mesleğim bu. Sör Achille benden ‘Kale kapıları önündeki Canavar’ diye söz ediyor ve benimle ilgili çok kötü şeyler anlatıyor; bunlar olunca da genç kızların kurtarıcılarına borçluluğu büsbütün artıyor.

Spina “Sanırım kârlı bir iş?” diye soruyor.

Lamarra: “Eğer Sör Achille çok derin hesaplar yapmasaydı kârlı olabilirdi” yanıtını veriyor. “Önceleri, genç kızları otellerine geri bırakırken, boğuşma sırasında para çantasını düşürmüş olduğunun farkına varırdı ve her defasında küçük bir tazminat koparırdı. Şimdiyse, hiç olmazsa beni buna inandırmak istiyor, bu işten nefret duymakta ve ancak pek darda kaldığı zamanlar bu çareye başvurmaktaymış! Yoksa, ün ona yetiyormuş.”

“Ne gibi ün?”

“Ülkemize konuk olmak ve ‘Kale kapıları önündeki Canavar’ın saldırısına uğramış deneyimsiz yabancı kızların namusunu kurtarmak için, kendi canını tehlikeye atmak şerefi. Bana: ‘O geleneksel şövalye ruhunun ülkemizde hâlâ yaşadığını yabancılara göstermenin gerekli olduğunu’ söylüyor.”

Spina: “İyi ama senin saldırıların ve onun da kurtarıcılığı uydurma olduktan sonra bu ünün ne değeri var?” yanıtını veriyor.

Lamarra, bundan bir şey anlamıyor, ve şöyle diyor:

“Yaralarımı yalancıktan mı sanıyorsun? Sanır mısın ki, kendimi hiç savunmadan dayak yemeye razı oluyorum. İşler uyuştuğumuz biçimde olsa, evet! Fakat Sör Achille’nin kendisinin de itiraf ettiği gibi, romantik ve pek ateşli bir yapısı var. Dövüşün heyecanıyla hemen çoğu kez, kendinden geçer ve aramızdaki anlaşmayı unutarak gerçekten dövmeye başlar, buna karşılık benim sakin kalmamı ister. Elbette ki, buna olanak yok! Kendimi korumak zorunda kalınca ben de karşılık veriyorum.”

Spina: “Ya o yabancı bayanlar bu kadar kolay mı kafese giriyorlar?” diye soruyor.

Canavar Lamarra: “Olmuş elmalar gibi düşüp teslim oluyorlar” diye anlatıyor. “Onları bu kadar uygun duruma getiren şey, belki de bizim İtalyan güneşinin sıcaklığı! Hatta şimdiye kadar üçü, Sör Achille’nin karışmasını bile beklemeden, benimle, yani ‘Kale kapılarının önündeki Canavar’la mercimeği fırına verdiler! Üçü de çok kibar kadınlardı, işlemeli ve markalı kibar iç çamaşırları vardı, hiç iş yüzü görmemiş olan elleri mis gibi kokuyordu. Önceden akla gelmemiş bu başarılarım yüzünden Sör Achille beni kıskanmaya başladı, beni öldürecek kadar nefret duyuyor. Şimdi benden, bayanlara yaklaşmadan önce yüzümü kirletmemi ve karşımdakinin ödünü patlatacak biçimde korkunç görünmemi istiyor.”

Çayırdaki çukurları aşarak, çöplükte eşelenen kedi ve köpekleri çil yavrusu gibi kaçıran, başı sarılı ve bir ayağı topallayan birisi yaklaşıyor.

Canavar Lamarra: “İşte geliyor!” diyor ve kaba saba bir sopa alıp savaşa hazırlanıyor.

Topallaya topallaya yaklaşmakta olan adam: “Dışarı çık, domuz herif!” diye bağırıyor. “Ahırından çıksana!”

Canavar Lamarra: “Yanıma yaklaşırsan beynini parçalarım diyor ve sopasını havada sallıyor. Yamankaçar Achille “Cesaretini şimdi göster bakalım, korkak herif!” diye uluyor. “Gücünü asıl şimdi göster, maymun suratlı herif!”

Canavar Lamarra: “Yanıma yaklaşırsan beynini parçalarım” diye yineliyor.

İki taraf, birbirinden az ara ile karşılıklı duruyorlar ve hava, Spina arabuluculuk edinceye kadar, korkunç tehditler ve kanlı savlarla doluyor. Yamankaçar Achille’in Spina’yı tanıması için uzunca bir süre geçiyor. Tanıyınca da, onun gibi temiz soydan bir insanı böyle bir domuz ahırında, bu iğrenç maymunun kulübesinde bulduğuna çok şaştığını söylüyor!

Spina: “Bir otele gidecek param yoktu” yanıtını veriyor.

Yamankaçar Achille, kendi evinde konuk olmasını söyleme inceliğini gösteriyor; rakibinin, Spina’nın dostluğuyla yeniden aklını başına toplayıp anlaşmaya saygı göstereceğini uman Lamarra da karşı çıkmıyor.

Spina’nın taşındığı bu yeni yer, Campo Verano çevresinde Via dei Marsi’de, bir binanın üçüncü katındaki bir oda. Odanın, duvarları, savaş şarkıları, çeşitli sinema artistleri ve Şey’in fotoğraflarıyla süslü. Yamankaçar Achille, yorgun ve mahmur bir halde kendini yatağa atıyor ve:

“Yaşamım köpeklerinkinden farksız!” diyor.

Spina: “Yabancı bayanların koruyuculuğuyla ilgilenmeye başlayalı çok oldu mu?” diye soruyor.

“İki yıldan beri. Önceleri, her düşürdüğümle işi pişiriyordum; elimden Lehli, Macar, İsviçreli, Brezilyalı ne kadınlar geçti! Şimdiyse, bizim paradan daha değerli parası olan ülkelerin kadınlarıyla yetiniyorum. Çünkü böyleleri, Hac için gelen İrlandalı kadınlar dışında daha aydın ve daha duygulu oluyorlar.”
Yamankaçar Achille, Canavar Lamarra’nın saldırılarından kurtarmış olduğu kadınların fotoğraflarını küçük bir çekmecede saklıyor. Bir tahta kutu da, aynı işten elde edilmiş ince anılarla, kumralın, kızılın ve kestane renginin her türlüsünden saçlarla tıka basa dolu.

Achille: “Günün birinde yaşlanınca” diyor, “bunlardan küçük bir yastık yapar ve öğle yemeğinden sonra şöyle bir kestiriken başımın altına koyarım.”

Spina: “Romatizmaya karşı da kullanabilirsin” önerisinde bulunuyor. “Denildiğine göre romatizmaya karşı en etkili önlemmiş!”

Yamankaçar Achille “Hemşerim Manuggia Lamarra basit bir Cafoni olarak kaldı” diyor. “Paradan başka bir şeye değer verdiği yok. Saldırıdan kurtarıldığı için borçlulukla bakan bir çift mavi gözdeki o temiz güzellikten hiçbir şey anlamıyor.”

Kapının çıngırağı çalınıyor ve içeriye, iki kolu da şeker külahları; bisküvi kutuları, şişeler ve kocaman bir demet kırmızı gülle dolu, kendisi de son derece şen ve çevresine mis gibi kokular saçan genç bir bayan giriyor. Bayan, Achille’ce o gün Canavar Lamarra’nın pençesinden kurtarılmış pembe pembe ve tombul tombul bir Hollandalı kadın; duyduğu borçluluğu belirtmek için, bir cep sözlüğü açıp şu sözcükleri okuyor:

“Mucize-kalp-incelik-borçluluk-dolayısıyla güzel-sevimli-ile-oh!”

Ve görüşme, şişelerin içindeki yardımıyla büsbütün açığa çıkıyor. Spina, yandaki küçük banyo odasına geçiyor ve banyonun içindeki kirli çamaşırlarla, mühendisliğe ait bir sürü kitabı boşaltarak, geceyi orada geçirmeye hazırlanıyor. Aradan çok geçmeden, yandaki odadan, kuşku uyandıracak sesler geliyor, karyolanın, iki duvar arasındaki sağa sola deprem oluyormuşçasına gidip geldiği duyuluyor. Spina, olup bitenleri ve özellikle kısa aralarla bütün gece süren Hollandalı bayanın tatlı tatlı solumalarını ve Yamankaçar Achille’in yabani iniltilerini duymamak için, kulaklarını sağır etmeye boş yere çabalıyor. Ancak günün ilk ışıkları belirdiği sırada, ölü gibi yorgun düşen Spina uyuyakalıyor.

Spina, sözleştikleri saati az bir şey geçirerek, Romeo ile buluşuyor. Yapı yerinde kimseler kalmamış. Ustabaşı Romeo’yu, kulübesinin arkasında bekliyor, yanında da bir delikanlı var.

Romeo: “İşte” diyor, “ilişkiyi sağlayacak adam!”

Delikanlı, Spina’ya: “Adına gönderilen para ve Çekoslovak pasaportu geleli bir ay oldu” diyor.

“Çekoslovak pasaportu olduğunu nereden biliyorsun?”

“Zarfı açtım da.”

Spina, yan yan bakıyor: “Doğru yapmamışsın!”

Delikanlı sürdürüyor:

“San Lorenzo Kilisesi’nde dün gece savaşa karşı bildiri dağıttık.”

“Bildiride neler yazılıydı?”

Delikanlı “Okumaya zaman bulamadım” yanıtını veriyor.

Romeo, delikanlıya “Bildirinin dağıtılmasına sen de yardım ettin mi?” diye soruyor.

“Evet, sayımız pek az olduğu için her şeye yardım etmemiz gerekiyor.”

Romeo, kızıyor:

“Ne demek? Sen örgütte mi çalışıyorsun yoksa propaganda işinde mi? İki iş birbirine karıştırıldığı zaman bütün emeklerin boşa gittiğini yoksa bilmiyor musun?”

Delikanlı çekingenleşiyor ve şaşırıyor.

Romeo: “Zanaatın ne?” diye soruyor.

Delikanlı: “Her boyadan boyarım” yanıtını veriyor, “sürekli bir mesleğim yok.”

Ustabaşı Romeo: “Hatanın büyüğü” diyor. “Herhangi bir zanaattan iyi anlamayan insan gizli bir örgütte iyi iş göremez. Örmekte olduğu duvar için iskele kurması gereken bir duvarcının yapacağı ilk iş, kalasları yere çakmak, sonra da bunları, yanlamasına tahtalarla birbirine tutturup dayamaktır. İşinin ustası bir duvarcı, bir kalasın bağlantı için kullanılan tahta görevi görmediği ve böyle yaparsa iskelenin sağlam olmayacağını bilir. Her işte de bu böyledir. Fıçıcılık olsun, elektirikçilik olsun, mekanisyenlik olsun birer kuralı vardır. İşte böylece, gizli örgütte çalışmanın da bir kuralı, bir yolu vardır. Bunları bilmeyen ve uymayan insan, hatasını uzun yıllar hapiste kalmakla ve bazı bazı da kendi yaşamıyla öder. Sen de, bugünden başlayarak, bağlantı göreviyle bir daha ilgilenmeyeceksin. Şimdi buralardan uzaklaş ve bir daha göze görünme. Birbirimizle karşılaşırsak da hiç tanışmamışız gibi davranırsın.”

Delikanlı ıslatılmış bir fino köpeği gibi uzaklaşıyor.

Romeo, Spina’ya, grupla ilişkilerini keseli uzun yıllar olan bazı Abruz’luların adreslerini veriyor ve: “Sen” diyor, “onları yeniden kazanmak deneyimine en uygun insansın. Savaş tehlikesinin yaratmış olduğu yeni durum yardımıyla, edilgin unsurları yeniden harekete geçirmek, belki de, olanaklıdır.”

Spina: “Yaklaşmakta olan savaş üzerine halk toplulukları ne düşünüyor?” diye soruyor.

“Halk topluluklarının hiçbir şey düşündüğü yok. Savaş onları hiç ilgilendirmiyormuş gibi bir halleri var. Ülke dışından gelen ve bizim dağıttığımız bildiri, işte bu yüzden, tümüyle yanlış bir iş. Sanırım bu bildirinin yaptığı bütün iş, haydutça bir hareket diye nitelendirildiği için, halk yığınlarının savaşa karşı sempati duymalarına neden olmak. Eğer bu bildiri Habeşistan’da çapulculuğa değer bir şeyler olduğuna işsizleri inandıracak olursa, kesinlikle pek çoğu, gönüllü olarak gidecektir ve öte yantan devrimci işçilerin çoğu savaşı sempatiyle karşılıyorlar; çünkü bu yolla özgürlüğe kavuşacağımızı sanıyorlar.”

Spina: “Cafoniler arasında son aylarda geçirdiğim yaşam” diyor, “sözde kalan bir propagandanın verimsizliğini gösterdi. Cafonilerin, diktatörle uzlaşmış görünmeleri, resmi propagandanın söylediklerine inandıklarından değil, diktatörü gerçek olarak karşılarında görmelerinden. Cafoniler, kötü bir gerçek ya da parlak sözlerden birini yeğlemek zorunda kaldıkları sürece her zaman birinciyi seçeceklerdir. Gerçek erkek, söz dişidir. Bir Cafoniden şu gerçeği öğrendim; bin kadın bir araya gelse bir erkek oluşturamazlar. İşte böyle olduğu içindir ki, cesaret uyandırıcı ve ilgi çekici gerçeklerin özgürlük propagandasını –Özgürlük uğrundaki savaşımın yaşama geçtiğini göstermek için– desteklemeli. Sözün kısası, okuma yazma bilmeyenlerin anlayacağı yeni bir propaganda.”

“Örneğin ne yapmalı?”

“Fucino’daki hükümet dairesini havaya uçurmak; vergi dairelerinden birkaçını yakmak; önceden akla gelmeyen bir sürü şeye başvurarak yoksul aileleri rehinden kurtarmak...”

Spina: “Seninle bu konuda yeniden görüşürüz” diyor. “Bireyin yaptığı zorbalık hareketleri beni hiçbir zaman çekmemiştir.” Gülerek şunları ekliyor: “Bir aydının derisini kazırsan, altından her zaman bir anarşist çıkar!”

Spina, Romeo’nun söylediği gibi yapıyor ve aynı akşam, eski bir dostu olan kemancı Ulvira’nın evini bulmayı başarıyor. Kemancı, sosyalist öğrenci grubunda birlikte çalıştıkları zamandan bu yana hiçbir yaşam belirtisi göstermedi. Spina’nın bütün bildiği şey, Ulvira’nın birkaç ay hapis yattığı ve o tarihten beri de tümüyle içine kapanık bir yaşam sürdüğü. Spina bu eski arkadaşı, Viminal mahallesinde, Via Pansiperna’daki bir evin dördüncü katında buluyor. Genç ve gebe bir kadın, Ulvira’nın odasını gösteriyor. Kemancı onu, hiçbir şaşkınlık göstermeden, kayıtsızca karşılıyor. Bu eski dost, sırtındaki kirli ve siyah giysisi yüzünden büsbütün mahzun, gösterişsiz ve özentisiz görünen ufak tefek bir adam; sırtında kamburu, gözlerinde gözlük var. Spina girdiği sırada bile yerinden kımıldamıyor, divanında oturmuş sigarasını içiyor ve havaya doğru tükürüyor. Tükürük, odayı bir baştan bir başa, lavabo yönünde geçiyor, fakat çoğu, hedefe rastlayamadığı, örtünün saçaklarında, yazı masasında ve duvarlardaki tütün sarısı renkte salya izlerinden belli.

Spina: “Birbirimizi görmeyeli çok oldu” diyor. “Bu duruma düşmüş olduğunu sanmamıştım.”

“Yoksa devlet memuru mu oldum sanıyordun?”

“Başka yol yok mu?”

“Bizler için daha başka bir yol hiçbir zaman var olmadı. Yani ya hizmette bulunacaksın, ya da kovalanacaksın. Kendi içindeki disiplin duygusundan başka şeye kulak asmaz ve nefsini hor görürsen toplum seni küçük görür ve devlet de, bir düşmanıymışgibi peşine düşer. Bizim öğrenci grubunu anımsıyor musun? Yaşamları zindanda sona ermeyen ya da açlıktan ölmeyenlerin sonu daha kötü oldu: Devlet memuru oldular. Piazza Venezia’da ‘Yaşasın özgürlük’ diye bağırdığım için on ay hapse katlandıktan sonra, uzun bir süre, kışları gece barınaklarında, yazları da Tiber ırmağı üzerindeki köprülerin altında, ya da kilise merdivenlerinde, ceketimi başımın altına yastık yaparak uyumak zorunda kalmıştım. Devriyelerin bazısı, zaman zaman ‘Kimsin? Ne iş yaparsın? Ne ile geçinirsin?’ diye sorup rahatsız ederlerdi. Yasadışı bir yanım olmadığını belirten bir belgenin yokluğunu okul kâğıtlarım ya da müzisyen diplomamla gidermeye çalıştığım zaman nasıl da kahkahalarla güldüklerini bir duymalıydın! Doğduğum yer olan Salerno eyaletinde yerleşmeye çalıştım ama boşuna! İspanya gerileyişinden beri hiçbir zaman bu derece alçalmamıştık.”

Spina: “Bu kapanık durumdan kurtulmaya çalışmalısın” diyor. “İşçilerle birleşmelisin. Derinlemesine bir propaganda çalışmasına girişmeli ve bunu bir sürü gözü pek davranışlarla desteklemeli.”

“İşçi sınıfı, cesaretini yitirmiş, kolu kanadı kırılmış, kayıtsızlaşmış, devletleştirilmiş ve açlıktan imanı gevretilmiş bir halde. Hatta açlık bile bürokratik, devletin çorbasına hak kazandıran resmi açlık ve kendini Tiber ırmağına atmaya hak kazandıran gayri resmi açlık.”

Spina: “Yığının kıyısında köşesinde henüz canlılığını yitirmemiş hücrecikler de var” yanıtını veriyor. “Durumumuz çok kötü. Senin gibi birisinin evrenle bütün ilişkisini kesmesi hiç doğru değil. Teker teker yapılan özverilerden hiçbir sonuç çıkmıyor, yığını harekete geçirmenin yolunu bulmalı.”

“Haklısın, durum çok kötü. Bizleri boğulmaya mahkum eden diktatörlükte bile kadavrayı andıran bir yan var. Bir hareket olmaktan, hatta tepkisel bir hareket bile olmaktan çıkalı çok zaman oldu; şimdi yalnızca bir bürokratik makineden oluşuyor. Ya ona karşı cephe alan muhalefet ne halde? Sanki o da, başka tezler ve başka çıkarlar için kendi yanında, bir başka rejimin denetiminde olması uğrunda çabalar gösteren bir bürokrasi makinesi değil mi? Bu muhalefet zaferi kazanırsa –ki, sanırım kazanacak– despotluğun birinden ötekine geçmiş olacağız. Bu sayede kavuşacağımız şu bilinen ekonomik devrimin bize yapacağı bütün armağan –bugün bindiğimiz tren, yuttuğumuz kinin, kullandığımız tuz, kibrit, ve tütün nasıl devletin malıysa– devlet ekmeği yedirmek, devlet ayakkabısı, gömleği ve donu giydirmek olacak. Acaba böyle bir hale teknik bir ilerleme diyebilir miyiz? Öyle olduğunu kabul edelim! Ama unutmamalı ki, bu sözde teknik ilerleme, her türlü karşı çıkışı yıpratacak ve bireyin her türlü düşüncesini baskı altında tutmak için sinemadan teröre kadar her aracı kullanacak olan yeni ve baskıcı bir yalazlığın resmi baskı öğretisine hareket noktası görevini görecektir. Şimdiki engizisyonu kızıl bir engizisyon, şimdiki sansürü kızıl bir sansür, şimdiki sürgünleri kızıl sürgünler izleyecek ve bütün bunların kurbanları da düşünce ayrılığı gösteren devrimciler olacaktır. Şimdiki bürokratik sistem kendisini vatanla bir tutup da her türlü muhalifi para ile tutulmuş yabancı ajanı diye nasıl duyuruyorsa, sizlerin yarınki bürokratik sisteminiz de kendisini iş ve sosyalizm yerine koyacak ve kafasını işletmeyi sürdürecek olan herkesi sanayicilerin ve toprak sahiplerinin parayla tutulmuş adamı diye izletecektir.”

Spina: “Ulvira, fantaziye kaçıyorsun” diyor. “Zamanında sen de bizdendin, bizleri iyi tanırsın, ülkümüzün bu olmadığını sen de bilirsin.”

Ulvira: “Sizin ülkünüz bu değil” yanıtını veriyor. “Fakat sizleri bekleyen alınyazısı bu. Bundan kaçınamazsınız.”

Spina: “Alınyazısı denilen şey” diye karşılık veriyor, “korkakların ve tabansızların uydurduğu boş bir şeydir.”

Ulvira, bir el işareti yaparak, tartışmayı sürdürmenin yararsız olduğunu anlatmak istiyor, fakat şunları da ekliyor.

“Spina, çok zeki olduğun kesin, fakat aynı zamanda korkaksın. Beni anlamaman, anlamak istemediğinden ileri geliyor. Çünkü gerçekten, korkuyorsun!”

Spina, gitmek üzere ayağa kalkıyor. Kapıdan çıkarken duruyor ve divanda hareketsiz uzanmış Ulvira’ya sesleniyor:

“Bana karşı böyle suçlamalarda bulunmana neden olacak tek bir şey yoktur, yaşamımda.”

Ulvira: “Haydi git de bir daha yanıma uğrama!..” karşılığını veriyor. “Senin gibi bir parti memuruna söyleyecek sözüm yok!”

Spina, gitmek üzeredir, hatta kapıyı bile açmış bulunuyor; fakat kapıyı kapıyor, dönüyor, Ulvira’nın uzanmakta olduğu divanın yanına oturuyor ve kemancıya: “Bu sözü nereden çıkardığını öğrenmeden gitmeyeceğim” diyor. “Seni bu duruma hangi koşullar soktu? Hapishane mi? İşsizlik mi? Açlık mı?”

Ulvira: “Yoksulluk içinde yaşarken, ciddi girişimlerde bulundum ve hiç olmazsa bir kurtuluş umudu bulmaya çalıştım” yanıtını veriyor. “Fakat aradığımı bulamadım. Şu gerçek karşısında uzun zaman korku duydum: Bütün devrimler, evet ayrımsız hepsi, kurtuluş hareketi olarak başlar da niçin baskıyla sonuçlanır? Niçin hiçbir devrim, bundan kendisini kurtaramıyor?”

Spina: “Dediğin doğru da olsa” yanıtını veriyor, “yine de senden farklı bir sonuca varmak gerekirdi. Denilecek şuydu: Bütün devrimler çıkmaza uğramışlardır, fakat biz, çıkmaza uğramayacak bir devrim yapacağız.”

Ulvira: “Düş, hep düş!” diye mırıldanıyor “Siz komünistler ve sosyalistler henüz zafere ulaşmadınız, henüz gizli bir örgüt halinde çalışmak zorundasınız, öyleyken şimdiden tepkisel oldunuz. Birlikte çalıştığımız öğrenci grubundayken içimizi dolduran o yenilik ihtirası, şimdi yerini, ideoloji denilen basmakalıp düşünceler yumağına, bir örümcek ağına bıraktı. Aynı sonuçtan sizlerin de kurtulamayacağınıza bundan iyi kanıt mı olur? Hem sizler daha başlangıçtasınız. Her yeni tez, sınırlı kalıplar biçiminde kendini yazmak için küçük küçük parçalara ayrılır. Sonra da, ayakta durabilmek için, iyi seçilmiş, hatta bazen de iyi para verilen bir önder, bir rehber grubuna kendini bırakır; bunların ödevi, yüksek bir otoriterin emrinde çalışarak kuşku anlarında karışmak ve başefendinin gösterdiği yoldan kaymalar olmamasına dikkat etmektir. İşte bu yüzdendir ki, her yeni tez, sonunda her zaman, tepkiye sapar, taşlaşır, hareketsizleşir ve asalaklaşır. Bu tez devletin resmi öğretisi olduktan sonra ise, artık hiçbir kurtuluş yolu kalmamıştır. Bir marangoz ve bir çiftçinin, Ortodoks baskıcı bir rejimde yaşaması, yemek yiyip sindirmesi, barış ve sessizlik içinde çocuk yapması, işi gücüyle ilgilenmesi belki de olanaklıdır, fakat bir aydın için hiçbir kurtuluş yolu yoktur. Ya boyun eğecek ve baştakilerle anlaşacak, ya da uygun fırsatta temizlenmek üzere damgalanmış bir insan olarak aç susuz yaşayacaktır.”

Spina Ulvira’nın kravatına öfkeyle yapışıyor ve suratına haykırıyor:

“Ama bizim alınyazımız da niçin böyle olacakmış? Neden hiçbir başka çıkar yol olmasın? Yoksa bizler, kümese kapatılmış tavuklardan farksız mıyız? Değiştirilmesinin olanağı olmayan bir durumu niçin karşı koymaksızın kabul edecekmişiz? İnsanca örneklere göre başarmak istediğimiz bir rejim, daha var olmadan ne için kötüleşecekmiş?”

Ulvira, sert sert: “Bağırma!” karşılığını veriyor. “Benim odamda da propagandacı rolü oynamana gerek yok! Ne demek istediğimi çok iyi anladın. Ama yine de anlamamış gibi davranıyorsun, çünkü böyle bir şeyin sonuçlarından korkmaktasın.”

Spina: “Ben hiçbir şeyden korkmuyorum” yanıtını veriyor.

Ulvira: “Haydi oradan!” diyor. “Ben seni bilirim! Beraber çalıştığımız gruptayken seni yakından incelemiştim; daha o zamandan inanmışımdır ki, seni devrimci yapan şey korkudur. İlerleyişe kendini zorlayarak inanıyorsun, iyimser olmak için kendini zorluyorsun, herkesin istediği biçimde düşünmekte özgür olduğuna inanmak için de kendini çok fazla sıkıntıya sokuyorsun, çünkü tersini düşünmekten çok fazla korkuyorsun.”

Spina bir parça şaşkınlaşıyor, sonra, Ulvira’ya biraz hak vermek zorunluluğunu duyarak “Doğru” diyor. “İnsanların özgürlüğe kavuşacaklarına inanıyorum. Hiç olmazsa, insanların ‘özgür olmaları olanağı’na ve sonra da ‘ilerleme olanağı’na inancım var. Buna inanmamış olsaydım –bunda haklısın– yaşamdan korkacaktım.”

Ulvira: “Ben insanların ileri gideceğine inanmıyorum” yanıtını veriyor, “fakat yine de yaşamdan korktuğum yok.”

“Bu işi nasıl becerebildin?”

Ulvira: “Bir şey becerdiğim yok” yanıtını veriyor. “Yalnızca yaşamdan korkmuyorum, ama ölümden de, yaşamdan daha az korkuyorum. Yaşamın acımasız kuralları karşısında özgür insan için kullanacak tek bir silah kalıyor: Yaşamın tam tersi olan şey, yaşamın yok edilmesi; yani, değerine paha biçilmeyen ölüm.”

Spina: “Anlıyorum!” diyor.

Evet, Spina gayet iyi anlıyor ve anladığı için de büyük bir hüzne kapılıyor. Aralarında hiçbir tartışmanın yararı yok. Spina bu kıyıda, Ulvira ise karşı kıyıda.

Ulvira, yavaş sesle şunları ekliyor:

“Yaşam, insanlara hükmünü geçirebilir, insan da ölüme hükmedebilir; evet, insan, kendi ölümüne ve bazı durumlarda da baskıcıların ölümüne hükmünü geçirebilir.”

Bu sırada, Spina’ya kapıyı açmış olan genç kadın, bir şeyler almak için, odaya giriyor. Ulvira, kadının odadan çıkmasını bekledikten sonra sürdürüyor.

“Babam kırk yaşında öldü, çok içerdi. Ölümünden birkaç hafta önceydi, bir akşam beni yanına çağırdı, yaşamöyküsünü, perişanlığa nasıl düşmüş olduğunun öyküsünü anlattı. Önce babasının, yani benim büyükbabamın ölümüyle başladı: Babası ona: ‘Yoksul ve kolu kanadı kırılmış bir halde yaşama gözlerimi kapıyorum’ demişti; ‘fakat bütün umutlarımı sana bağladım; umarım sen, benim yaşamda sahip olamadığım bütün şeyleri elde edersin!’ İşte benim babam da, yaşamının sonunun yaklaşmakta olduğunu bana söyledikten sonra, büyükbabamın sözlerini yinelemekten başka bir diyeceği olmadığını ekledi. Fakat ne yazık ki, ben de yoksul ve kolu kanadı kırık olarak ölüyorum. Sevgili oğlum, yaşamda ulaşamadığım bütün şeylere umarım sen kavuşursun! Böylece, bir kuşak öteki kuşağa düşlerini devredip durdu. Ben şimdi otuz beş yaşımdayım ve babamla büyükbabamın varmış oldukları aynı noktadayım. Ben de onlar gibi yaşamda bir şey başaramadım, karım da doğurmak üzere. Ama ben, yaşamımda benim elde edemediğim şeyi çocuğumun elde edeceğine inanacak kadar budala değilim. O da aynı alınyazısının pençesinden kurtulamayacak. O da ya açlıktan ölecek, ya da daha beter bir sona uğrayacak, devlet kapısında sürünecek!”

Spina, gitmek üzere, ayağa kalkıyor. Çıkarken “Bilmem, bir daha gelir miyim!” diyor.

Ulvira “Uğraşmaya değmez” yanıtını veriyor.

Via Pansiperna’da, öğrenci kasketiyle elli kadar genç, gürültüden kıyameti koparıyor. Ellerinde üç renkli sancak ve “Yaşasın savaş!” parkatları var. Bağırıp çağırıyorlar, çevresindekilere dönüp işaretler ediyorlar ve “Negus’ün sakalından fırça yapıp şefimizin ayakkabılarını parlatacağız” sözleriyle yeni bir şarkı söylüyorlar; yanları sıra da polisler yürüyor. Dükkânların kapısında ve evlerin pencerelerinde duran insanlar, tek bir söz söylemeden, ilgiyle bakıyorlar. Spina, Via dei Serpenti’den geçerken, bir başka öğrenci alayına rastlıyor. Bunların da sancakları, pankatları, ayakkabı parlatmasından söz eden şarkıları ötekilerin aynısı; bunların da yanı sıra polis gidiyor. Spina, doğruca işlerine güçlerine ya da evlerine giden yolcular arasında, hiçbir amacı olmadan aylak aylak dolaşan ve sonunda öğrencilerin peşine takılan işsizler de görüyor. Colosseum yöresine gelince duruyor ve genç gönüllülerin yaptığı makineli tüfek ve top çalışmalarını seyrediyor. On beş ile on yedi arasındaki delikanlılar, parçaları takıp çıkarmasını, bataryaları hazırlayıp yeni baştan bozmasını ve yürüyüş halinden hücuma geçmesini öğreniyorlar. Delikanlılar, büyümüş de küçülmüş gibi, son derece ciddi ve dikkatli hareket ediyorlar ve çalışmayı büyük bir çabuklukla yapıyorlar. Spina, Romeo ile buluşmak üzere sözleştiği yere, yani, Aca-Marcia demiryolu köprüsüyle tren hattı çevresinde bulunan Via degli Ernici’deki bir meyhaneye gidiyor. Gelip geçen katarların şamatası sokağı dolduruyor; lokomotiflerin kömür kokusu ve dumanı evlerin ta içine kadar sokuluyor. Meyhane hemen hemen boş. Bir köşeye oturmuş olan bir Carabiner, spagettisini yiyor; fakat suratı öyle ekşi ki, spagetti değil de bir komünistin bağırsağını yiyor sanılır. Yere, tükürükleri örtmek için talaş serpilmiş. Duvarda tek bir resim var: Bütün ışıklarını yakmış bir transatlantik, ay ışığında parıl parıl okyanusta yol alıyor.

Bir süre sonra hamallar ve yardımcıları geliyor, yarım litre şarap ısmarlayıp içiyorlar, ve transatlantiğe, Carabiner görmesin diye yan yan bakıp, Amerika’ya doğru sessiz sedasız yola çıkıyorlar. Sonra içtikleri şarabın parasını verip New York limanına demir atıyorlar ve yere bir tükürük fırlatarak keyifsiz keyifsiz eve dönüyorlar. Romeo, oldukça geç geliyor ve çeyrek litre şarap içtikten sonra, Spina’nın yanına uğramadan yine çıkıyor. Onun arkasından Spina da meyhaneden çıkıyor ve belli bir ara bırakarak, pek kolay olmasa da –çünkü Romeo, peşimde acaba polis var mı diye her köşe başında yoldan ayrılıyor– ardından gidiyor. Vicolo della Ranoch’dan geçerken, Spina kendisine yetişsin diye yavaşlıyor ve: “Geçen günkü delikanlı tutuklandı” diyor. “Oğlandan itiraf koparmak için çok işkence yapacakları kesin. Böyle olaylarda daima en kötü olasılıkları düşünmek gerek. Her an ele geçeceğimizi unutmayıp hazır bulunmalıyız. Bir ay önce ülke dışından gelen para, işte bu da Çekoslovak pasaportu. Birbirimizle buluşmaktan birkaç hafta için vazgeçmek zorundayız.”

Spina: “Yitirilecek o kadar çok zamanım yok!” yanıtını veriyor. “İtalya’ya döneli tam altı ay olduğu halde henüz hiçbir iş görmüş değilim. Beklemekten bıktım usandım artık.”

Romeo: “Gizli bir örgüt” diyor, “durmamacasına örülen ve sonra yeni baştan bozulan bir ağa benzer. Öyle bir ağ ki, sonsuz sabır ve özveri ister. Roma’daki örgüt, polisçe kaç kez dağıtıldı da sonra yine kaç kez yeni baştan kuruldu! Yeni baştan ilişkiyi sağlamak için ne çok çaba gerekir, oysa bütün bunların yaşamı öyle kısadır ki! Ne kadar çok dostumun zindana gidişini gözlerimle gördüm. Ne çok dost, arkalarında en ufak bir iz bile bırakmadan gözden kayboldular! Birbirlerine güvenemediği için uzak durmak zorunda kalanlar öyle çok, öyle çoktur ki! Ama bütün bunlara karşın, inat etmek gerek.”

Spina: “İyi” diyor, “ben de sabırlı olacağım.”

Ve iki ahbap, birbirlerinin ellerini sıkıp, ayrı ayrı yönlerde uzaklaşıyorlar.

Spina, cebindeki yabancı pasaportuyla bir otele gidip pekala kalabilir ama, polisin eline geçen delikanlı bu pasaport işini biliyor; böyle olduğu içindir ki, Spina’nın, delikanlının polisin işkencesine ne dereceye kadar direnç gösterdiğini iyice öğrenmeden, pasaporttan yararlanması olanaksız. Spina, kendi kendine “Mert bir delikanlıya benziyordu ama” diyor, “böyle durumlarda en kötü olasılıkları da düşünmeli.”

Via dei Marsi’deki apartmana dönen Spina, Sör Achille’i çok perişan buluyor; çünkü Hollandalı bayan hareket etmiş. Genç bayan, büyük boyda imzalı bir fotoğrafla bir tutam saç ve buklelerinden birkaçını bırakmış. Bundan başka da, haftada, hiç olmazsa, iki kez mektup yazacağına söz vermiş. Fakat bütün bunlar, âşık Sör Achille’i yatıştırmaya yetmiyor.

Spina, ona: “Kent merkezinde savaştan yana gösteriler yapılıyor” diye anlatıyor, “halkın çoğunluğu, kayıtsız ve isteksiz, pencerelerden bakıyor; sen de burada oturmuş, önceki gün yüzünü bile görmemiş olduğun bir kız için iç çekiyorsun.”

Bu sözler, Yamankaçar Achille’i gücendiriyor:

“Hemşerim olduğun için, hem de iyi aileden bir insansın diye seni evimde konuk ettim. Fakat çok rica ederim, benim şerefimle ilgili konulara ve duygu işlerime karışma, çünkü böyle şeylerden anlamazsın! Savaşa gelince, böyle bir şeye ancak öğrenciler ve taşralılar inanır.”

“Sen savaşa olasılık vermiyor musun?”

“Savaş olacak, fakat senin düşündüğün biçimde değil. Kentlerdeki parklar, yeni yeni anıtlar, otomobil yolları, tam zamanında gelen trenler. Bütün bunlar, yabancıları hoşnut etmek için yapılan işler. Artık yere tükürmemeliymiş, duvar diplerine işememeliymiş, oturulan yerlere ayak dayamamalıymış! Peki ama bütün bu özverilere katlanmamızın nedeni ne? Yabancıları çekmek, değil mi? Ama bütün bunlara karşın yine de bir süredir yabancı ziyaretçilerin sayısı gittikçe azalıyor. Otelciliğimizde bunalım başladı. Böyle olunca, yabancı ziyaretçilerin sayısını artırmak için tek bir kahramanca çare kalıyor: Savaş açmak!”

Spina: “Buna nasıl hükmediyorsun?” diye soruyor.

“Tiren denizi kıyılarının her yanında, Riviera’dan Calabriya’ya kadar, bütün villalar ve evler hükümetçe saydırılıyor. Hem mühendis, hem de topçu subayı olan bir dostuma bunların nedenini sormuştum, İngiltere ile çatışma olasılığına karşı alınan önlemler olduğunu söyledi. Bundaki gizli amaç ortada. Yabancı ziyaretçi sayısında azalma var. Kıyılarımıza gelen ziyaretçilerin sayısı gittikçe düşüyor. Hükümet, İngilizler gibi zengin, dürüst ve hiçbir şeyin farkında olmayan bir ulusa savaş açacak. Bu durum karşısında İngilizler, kıyılarımıza çıkarma yapmak zorunda kalacaklar ve kıyı kentlerimizin en iyilerinde oturmaya başlayacaklar. Oteller ve pastaneler arı kovanı gibi işleyecek, manzara kartları cayır cayır satılacak. Hükümet, Milletler Cemiyeti’nin de yardımıyla, savaş işini sürüncemede bırakacak ki konuklar olabildiğince uzun kalsınlar. Fakat ziyaretçiler artık bu konukluktan bıkıp da ülkelerine dönmek isteyince bizler de o zaman, gizli amacımızı açığa vurup hesap pusulalarını sunacağız.”

“İngilizlerin paraları bayılacağını sanır mısınız?”

“Elbette. Centilmen insanların hesabı görmeden otelden ayrılmaları olanaksızdır. İşte savaşı Rusya’ya değil de İngiltere’ye ilan etmemizin nedeni bu. Elbette ki böyle bir çağrıya Ruslar da gelirlerdi, hem de İngilizlerin yediğinin iki katı yerlerdi. Ama sonunda, yalnızca hesabı takmakla kalmazlar, üstelik bir de diş kirası isterlerdi. Oysa İngiltere’ye karşı yapılacak olan bu gizli amaçlı hareket tam anlamıyla başarı kazanacaktır.”

Spina, Yamankaçar Achille acaba aklını mı kaçırdı diye düşünüyor, sonra, şunları söylüyor:

“İtalyan ulusu, her şeye karşın, dalkavuk bir ulus değil, tersine, çalışan insanlardan oluşmuş aklı başında bir ulustur. Savaş büyük bir felâket olacak, halkın bu kendi felaketine ne büyük bir kayıtsızlıkla koştuğunu görmek müthiş bir şey.”

Yamankaçar Achille: “Yoksa hükümete karşı mısın?” diye soruyor.

Spina yanıtlıyor..

Öteki: “Hayır, hayır” diyor, “sen, yalnızca bir taşralısın. Sen, ölüler ve yaralılar dolu bir savaş düşünüyorsun; fakat günümüzde hiç kimsenin karnını deştirmeye hevesli olmadığını aklına getirmiyorsun. İngiltere ile olan çatışma belki de bir futbol maçıyla sona erecektir. Şöyle bir gözünün önüne getir, burada, yani Roma’da, İngilizlerin Asrenal’i ile bizim Turino Juventus takımı arasında, hem de her iki ülke yandaşlarının önünde yapılacak bir futbol maçını seyretmek için bütün dünyadan nasıl da bir gezgin akını olur. Hele bir de, İngilizler yenilmeyi kabullendiklerini duyursalar ülkemiz için ne sonsuz bir şeref!”

Spina: “Böyle bir şey olanaksız!” yanıtını veriyor. “İngilizler Malta’dan ve Mısır’dan vazgeçerler, fakat bir futbol maçında yenilmeyi kabullenmezler.”

Yamarkaçar Achille: “Ama çok sert bir oyun olacaktı” diye sürdürüyor. Fakat Spina, yorgun olduğu için uyumak istediğini söyleyip özür diliyor ve tartışmayı kesiyor. Gerçekte ise, Romeo ile de ilişkinin kesildiği şu sırada ne yapmak gerektiğini düşünmek istiyor. Bir sonuca varmadan, Marsica köylerindeki eski köylü birliğinin en iyi öğelerini ortaya çıkarmasına yardım edecek ve sonra da, kendisi ele geçerse gizli örgütteki yerini alacak birisini bulmadan Fossa’ya dönmek istemiyor. Spina şimdi, bu adamın bir işçi olması kaydından da, güvenilir bir insan bulmak koşuluyla vazgeçmeye hazır. Romeo ona, arkasında hiçbir iz bırakmadan uzun zamandan beri ortadan kaybolmuş olan Rocca dei Marsi’li Luici Muricca adındaki zeki ve cesur bir öğrenciden söz etmişti. Ama onu nereden ve nasıl bulmalı? Bulunca da, kendisini ona nasıl tanıtacak ve kimliğini nasıl kanıtlayacak? Spina, ayaklarının altındaki yerin yeniden kaymaya başladığını hissediyor. Sinirleri harap eden o gölgelerle mücadele yeniden başladı.

Ertesi gün, Spina, Muricca’yı soruşturmak üzere Canavar Lamarra’yı sabahtan akşama kadar kapı kapı dolaştırdı, ama boşuna. Resmi kayıtlarda da, Muricca’nın bir yıldan beri buradan gittiği yazılı, daha fazla aramakta bir yarar yok, o halde.

Spina, Via Morosin’deki Trastevere’ye gidiyor; bir aydan beri yine hapiste bulunduğu ve gözlerinin artık iyice görmez olduğunu Romeo’dan öğrendiği işçinin karısı Bayan Chelucci’yi arayacak. Kadın, Spina’yı iyi tanıyor, fakat ziyaret için eve gelmiş olmasından biraz tasalanıyor. Kaynanasıyla beraber oturuyor. Kaynana, oğlunun hapse girdiğini ve gelininin yalnız başına kalmış olduğunu duyunca Abruz’ları bırakıp gelmiş ihtiyar bir köylü kadını. Gelin, babası da bir işçi olan Milano’lu bir işçi kadın. Kaynana okuma yazma bilmiyor. Fakat iki kadının iyi anlaştıkları, ilk bakışta göze çarpıyor.

Kadın: “Yardım işi için mi geldin?” diye soruyor.

“Hangi yardım işi?”

“Siyasal tutukluların karıları için yapılmakta olan küçük bir yardım, benden esirgeniyor. Bana söylediklerine göre, durumum grupta görüşülecekmiş.”

“Neden? Ne yaptın ki?”

Kadın, kızarıp bozarıyor:

“Pazarları kiliseye gidiyorum da.”

Spina: “Bu seni yardımdan yoksun bıraktıracak bir neden değil... Peki ama sen de ne diye kiliseye gidiyorsun?”

Kadın, bir başlangıç noktası bulmak için duralıyor, fakat sonra anlatmaya başlıyor:

“Kocam hapiste, fakat onu görmeme izin yok. Kocam hasta ama hekim göndermeme izin verilmiyor. Yapayalnız, gözleri de hemen tümüyle görmez oldu. Önceleri, kapı kapı dolaşıp bu hale bir çare aradım, fakat hiçbir sonuç elde edemedi, hiçbir şey yapamadım. Günün birinde, anası çıkageldi. Kadını daha önceden tanımıyordum. Artık bütün gün beraberdik. Ben umutsuzluktan umutsuzluğa düşüyordum, fakat o oldukça sakindi. Sabahtan akşama kadar yanı başımda oturuyor ve dudaklarını oynata oynata, oğlu için dua ediyordu. Benim ailemde dua edildiğini hiç görmemiştim. Dua etmeyi saçma ve anlamsız bulurdum. Ama işte günün birinde bu ihtiyar kadın çıkageldi ve oğluna yardımı dokunsun diye duaya başladı. İlk önceleri yanı başında oturuyor ve hiç sesimi çıkarmıyordum. Dua ediyor, dudakları kıpır kıpır oynuyor, bazen yüzüme bakıp gülümüsüyor, bazen de gözleri yaşarıyordu. Bense yanı başında oturuyor ve hiçbir şey yapmıyordum. Ama, sonunda fark etmeye başladım ki, oğlu için bir şeyler yaptığı ya da öyle sandığı halde, ben, yani karısı, onun için hiçbir şey yapmıyor ve onu yüzüstü bırakıyor duruma düşüyordum. Bir akşam, bütün gücüm tükendi ve kaynanama, dua etmesini bana da öğret diye yalvardım. O da bunu öğretti, şimdi birlikte dua ediyoruz. İkimiz de ona böylece yardıma çalışıyoruz. Bizimle alay edeceksin, değil mi?”

Spina, şunu soruyor:

“Abruz’lardan olan Luigi Muricca adındaki bir öğrenciden söz edildiğini hiç işittin mi?”

Kadın: “Ortadan kaybolalı hemen hemen bir yıl oluyor” yanıtını veriyor. “Dostlarımdan olan Annina Pecci adındaki terzi kız onun nerede olduğunu bilir her halde, zamanında araları çok iyiydi.”

Spina, terzi kızın adresini istiyor.

Bayan Chelucci açıklıyor:

“Muricca ortadan kaybolalı beri Annina da iyice kendi kabuğuna çekildi ve örgütten de uzaklaştı. Ama ona senden söz edeyim. Sana verdiğim adreste, dördüncü katta bir tavanarasında oturuyor; odasının sokak tarafında bir penceresi vardır, bu pencerede bir ıtır saksısı görürsen seni beklediğini anlarsın.”

Terzi kız, kentin Trestevera kısmında, Via della Lungaretta’da oturuyor. Spina, evin önünden üç dört defa geçip dördüncü kata, ıtır saksısını görürüm umuduyla bakıyor ama, pencere bomboş. Sonunda, percerede ıtır saksısı bulunmamasına karşın, dördüncü kata tırmanıyor ve hem yatak, hem de çalışma odası olarak kullanılan karmakarışık bir oda ve dikiş makinesinin üzerine eğilmiş bir genç kızla karşılaşıyor.

Spina: “Bayan Chelucci benden size söz etmiş olacaktır, her halde” diyor. “Muricca için bilgi istemeye geldim.” Genç kız, bu izinsiz ziyaretçiye şaşkınlık ve öfkeyle bakıyor. Henüz pek genç, zarif ve canlı bir yüzü, şu anda hiddetle bakmalarına karşın, yine de çok güzel gözleri var. Spina, genç kız oturmasını söylemediği için, kuşku içinde, kapının ağzında duruyor. Bu sırada ona alıcı gözüyle bakmakta olan geç kızın dudaklarında, pek iyi gizlenemeyen bir üzüntü anlatımı belirdi.

Annina Pecci: “Bir bilseniz” diyor, “aradığınız kişiye ne çok benziyorsunuz? Ziyaret biçimindeki özellik bile onu anımsatıyor. Hem zaten o da, sizin köyden pek uzakta olmayan Rocca dei Marsi’de doğmuştu.”

Spina: “Bizden on kilometre kadar ötededir” yanıtını veriyor. Annina: “Sizden çok söz ederdi” diye sürdürüyor, “sizi şahsen tanımamış olmasına çok üzülürdü.”

“Onu görmeyeli ne kadar oluyor?”

“Bir yıl olmasına bir şey kalmadı. Nerede bulunduğunu öğrenmek için şimdiye kadar pek çok kimseler geldi.”

“Belki de hapistedir.”

Genç kız, güvenli bir tavırla: “Hayır” diyor, “geçen yıl tutuklanmış ve hapiste birkaç ay kalmıştı. Dışarıya çıktıktan sonra bir daha içeriye girmektense kendimi öldürürüm diye and içmişti.”

Merdivenlerden bir ayak sesi geliyor, odaya bir çocuk giriyor ve düzeltilecek bir elbise bıraktıktan sonra çıkıp gidiyor.

Spina: “Muricca ile uzun zamandan beri mi tanışıyordunuz?” diye soruyor.

Geçmişle ilgili anılarla her yanından sarılan genç kız, her türlü çekingenliği bir yana bırakıyor ve anlatmaya başlıyor:

“Üç yıl önce, örgütte tanışmış ve birbirimizden hemen hoşlanıvermiştik (bunu söylerken saç diplerine kadar kızarıyor). Doğruyu söylemek gerekirse, bu hal sevgiden fazla bir şeydi, bir çılgınlıktı. O tarihte henüz ailemin yanındaydım, anam, her şeyi unutup yalnızca onunla ilgileniyorum diye, haklı olarak, beni azarlardı. Bu ilginin biçimini ve derecesini size anlatmam olanaksız. O, benim oğlum, erkek kardeşim, babam, kocam, sevgilim, kısaca her şeyimdi. O zamanlar bana öyle gelirdi ki, onsuz yaşayamam. Ama o da beni çok severdi.”

Genç kız, Spina’ya arkasını dönüyor ve gözyaşlarını saklamak için uzaklaşıyor. Dikiş makinesinin başına yeniden geçtiği zaman gözleri yaşlı.

Spina: “Size” diyor, “belki de unutmuş olduğunuz hüzün verici şeyleri yeniden anımsatmak istemem.”

Genç kız: “Unutulmuş bir şey yok ki!” yanıtını veriyor. “Acı verici anı her an gözümün önünde, bir türlü uzaklaşmıyor. Bütün yaşamımca sürecek.”

Spina: “Görüyorsunuz ya” diyor, “biz devrimciler hem sayıca azız, hem de zayıfız. Karşımızdaysa çıkarlardan ve korkulardan oluşmuş koskoca bir dünya var. Bu güce karşı koymak ve yok olmaktan kurtulmak için güçlerimizi birleştirmek ve birbirimize her ne biçimde olursa olsun yardım etmek zorundayız. Oysa bizler, gücümüzün önemli bölümünü, çocukça gönül işlerinde harcıyoruz.”

Genç kız: “Ama onunla benim aramdaki dostluk örgütteki çalışmalarımızı zayıflatmış değildi” diyor. “Aksine, örgüttekilerin en canlılarıydık. Kır gezintileri, okuma akşamları düzenliyor, okuyup tartışmasını yapmak üzere toplumsal romanlar arıyorduk. Bağlı bulunduğumuz gruba daha fazla zaman ayırabilmek için, evlenmekten, ev bark ve çocuk sahibi olmaktan da vazgeçmiştik.”

Spina: “Geri kalan bölümünü de ben tahmin edebilirim” diyor. “Aşk ölüyor, aşkla beraber, örgüte karşı duyulan her türlü ilgi sönüyor.”

Düşüncelere dalmış olan genç kız, Spina’nın sözlerini işitmiyor ve: “Şimdi anlatacağım şeyleri ilk kez siz duyuyorsunuz” diye başlıyor. “Ama ne zararı var, siz de o taraflısınız, ona çok benziyorsunuz, hatta belki de onun gibi düşünüyorsunuz ve hatta aynı hataları işliyorsunuzdur. Evet, başımıza gelen felakati size anlatabilirim.

Onu geçen yıl tutukladıkları zaman çok dövmüşlerdi, fakat dayaktan daha çok dokunan şey, yüzüne tükürmeleri ve aşırı biçimde aşağılamalarıydı. Hapisten döndüğü zaman tümüyle değişmiş ve sinmiş bir haldeydi. Ben bunu; vücutça zayıf düşmüş olmasına yordum ama aradan haftalar geçtiği halde yeniden tutuklanması olasılığından, aynen bir kâbus gibi, kendini bir türlü kurtaramıyordu. Bana, sık sık ‘Yeniden hapishaneye dönmektense kendimi öldürürüm’ diyordu. Polis ona, eskiye ait bütün ilişkilerini kesmesini ve siyasal açıdan kuşkulu olduğum için benimle de görüşmemesini söylemişti. Böyle olduğu içindir ki, buraya geldiği zamanlar fazla sinirli olurdu. Sokaktan geçen bir kamyonun gürültüsünden bile sapsarı kesilirdi. Nerede buluşacağımızı bile saptayamıyorduk. Beni sevmeyi sürdürüyor, çoğu zamanını benim yanımda geçirmek istiyor ve beni iki gün göremeyecek olursa müthiş kıskançlaşıyordu. Fakat benimle buluşunca da, kendini tehlikede buluyor ve benden hemen hemen nefret ediyordu. O eski kaygısızlıktan eser kalmamıştı. Buluşmalarımız bir işkence olmaktaydı. ‘Polis bizi her an basabilir’ diyordu. Vücutça da bir sürü rahatsızlığı vardı: Kalbi iyi çalışmıyor, sindirim bozukluğundan yakınıyor ve saçlarındaki aklar gittikçe çoğalıyordu. Onu aramak bahanesiyle sık sık gelen bir polis vardı. Saçları kızıl renkte olan bu Apulya’lı, umulmadık saatlerde ve özellikle geceleri yataktayken, geliyordu. Muricca’dan fazla beni aradığı kesindi. Birçok kez kendimi korumak zorunda kalmıştım. Sonunda, güvenimi sağlamak için, teyze çocuklarımdan bir kızı yanımda yatırmaya başladım. Geçen yıl Noel’de, Muricca ile birlikte, Porta San Paolo dışındaki bir lokantada birlikte yemek yemiştik. Muricca çok sakin, neşesi yerinde, hatta hemen hemen eskisi kadar tasasızdı. Uzun zamandan beri beraber bulunmadığımız için, onu, öğleden sonrayı benim odamda geçirmeye çağırdım. Çiçekler, yemişler, pasta ve şekerlemeler, bir şişe de Marsala şarabı almıştık. Çiçekleri bir vazoya yerleştirmeye yardım ediyordu ki, daha önce içeriden kilitlemiş olduğum kapı vuruldu. ‘Kim o?’ diye sordum. ‘Polis!’ yanıtı gelince, Muricca, düşmemek için bir sandalyeye tutundu ve kapıyı açmamamı söyledi. Fakat kapıya gittikçe daha güçlü vurulmaktaydı. Muricca, güçlükle anlaşılır bir sesle: ‘Kendimi pencereden atarım, fakat hapishaneye bir daha dönmem!’ diyordu. Polis de kapıyı açmak üzereydi. Bu gördüğünüz balkondan bir terasa çıkılır, oradan da dama geçmek çok kolaydı; Muricca’ya hemen dama kaçmasını söyledim ve gider gitmez kapıyı açtım. İçeriye iki polis girdi, birisi o her zamanki Apulya’lı, ötekisi de ilk kez gördüğüm genç bir polisti. Dostumun burada olduğunu biliyordu; çünkü birlikte girerken görmüşlerdi. Yatağın altını ve gardrobu aradılar. Apulya’lı: ‘Odada olmadığına göre damdadır!’ dedi. Balkon kapısının önüne geçip ‘Onu tutuklamayın!’ diye bağırmaya başladım. ‘Onun yerine beni tutuklayın!’ Polisler, zorla kenara itmeye çalıştılar ama ben, elim, ayağım ve dişlerimle karşı koydum ve ‘Onu tutuklamayın!’ diye haykırdım. Apulya’lı polis ‘Tek bir koşulla kabul ederiz’ yanıtını verince hemen karşılık verdim: ‘Her koşula razıyım!’ Dostumu hapisten kurtarmak için canımı bile seve seve verirdim. Fakat polislerin istediği daha fazlasıydı. Beni yakalayıp yatağa götürdüler ve çırılçıplak soydular. Ne kadar zaman kaldıklarını bilmiyorum. Anımsadığım tek şey, belki de uzun süre sonra, yarı kapalı balkon kepenklerinin arkasından gelen bir ses: ‘Gittiler mi?’ diye soran dostumun sesiydi. Odaya döndü ve ‘Orada ne yapıyorsun, uyuyor musun?’ diye sordu. Pencerenin önüne gitti, evin önünde nöbet bekleyen kimse olup olmadığını görmek için, dışarıya baktıktan sonra: ‘Dışarıda kimseler yok’ dedi ve masadan bir bisküvi alıp yedi. Kapıya gidip, merdivende kimse var mı diye dışarıya kulak verdi. Sonra yanıma gelip: ‘Ne yapıyorsun, uyuyor musun?’ diye yeniden sordu. Ben, yorganın altındaydım. Muricca, yorganı tutup çekti ve benim çırılçıplak olduğumu da, az önceki iki erkeğin bıraktığı izleri de gördü. Her yanı nefretten tirtir titriyordu. ‘Orospu!’ diye haykırdı ve yatağa kocaman bir tükürük attı. Noeli birlikte kutlamak için almış olduğumuz şeylerin hepsini yere fırlattı, dikiş makinesini yuvarladı, şarap şişesini yakaladığı gibi büyük aynaya çarpıp parça parça etti ve sonra çıkıp gitti. Bu sürede ne bir hareket yaptım, ne de tek bir söz söyledim. Olan olmuştu bir kez.”

Dışarıdan, bir erkeğe ait olduğu anlaşılan ayak sesleri duyulmuştu.

Spina ayağa kalktı:

“Eğer yine Apulya’lı polisse bu kez teresa sen çıkacaksın, ben de onu pencereden fırlatırım.”

Fakat gelen, evlere iş bırakan mağazadan bir adamdı. Adam, bir paket bıraktıktan sonra hemen gitti.

Genç kız: “Apulya’lı da, arkadaşı da” dedi, “bir daha görünmeyecek kadar dikkatli hareket ettiler. Onları bir iki defa uzaktan gördüğümü sanıyorum ama, hemen savuştular.”

Spina: “Muricca nereye gizlendi dersin?” diye sordu.

Genç kız: “Sanırım evine dönmüştür” yanıtını verdi. “Rocca dei Marsi’ye gitmiş olmalı.”

“Ona mektup yazmayı hiç düşünmedin mi?”

Genç kız: “Olan oldu!” diye aynı şeyi yineledi.

Spina: “Ben onu bulup bu işi görüşeceğim!” dedi.

Spina, Via dei Marsi’ye döndü ve Yamankaçar onu çok içten karşıladı. Achille: “Seni Tanrı gönderdi, vallahi” dedi. “Bak dinle: Bugün, Canavar Lamarra’nın önünde kurtardığım yabancı kadınların sayısı iki. Bir ana kızı kurtardım.”

Spina: “Nereliler?” diye soruyor.

“Bilmiyorum, bildiğim bir şey varsa kumral, hem de pek kumral oldukları. Alman ya da Norveçli olabilirler. Bana söylediklerine bakılırsa Kopenhag’dan geliyorlarmış. Bana karşı borçlular. Neredeyse gelirler, görürsün. Yardımına gereksinimim var.”

Spina bir şey anlamıyor.

Yamankaçar Achille: “Ben kendimi kızın emrine vereceğim” diyor. “Sen de benim hatırım için anasıyla ilgilenirsin.”

Yamankaçar “Yaşının ne önemi var?” diyor. “Deneyimli olmak daha önemlidir. Hem kadın tazeliğini çok iyi korumuş, zaten, sen de göreceksin ya: Ora halkı balıkyağıyla beslenirmiş, bak artık anla! Kart tavuğun çorbası iyi olur, derler!”

Spina, Yamankaçar Achille kart tavukların nasıl pişirilip hazırlanacağını önerirken, ne yapsam acaba diye kafa yoruyor: “Derhal Abruz’lara dönüp Muricca’yı arayıp bularak Pompeo ile mi ilişkiye geçirsem, yoksa her şeye karşın Roma’da kalıp da istediğim gibi birisini işçilerin arasında mı arasam?”

Kopenhaglı iki bayan, elleri kolları armağanlarla dolu olduğu halde görünüyorlar. Yaşlı bayan, balıkyağı için canlı ve gezici bir reklam örneği. Saçlarını örüp arkasına bırakmış olan genciyse henüz on beşinde. Yaşlı bayan, arkeolojiye eğilimli olduğu için Roma’ya geldiğini söylüyor.

Yamankaçar Achille: “Bu dostum” diyor, “ünlü bir arkeoloji profesörüdür.”

Yaşlı bayan, kırlarda gezmesini de çok sevdiğini söylüyor.

Yamankaçar Achille: “Bu dostum” diye hemen yapıştırıyor, “kır gezmelerinde iyi bir rehber olarak da tanınmıştır.”

Küçük bayan da, çiçekleri sevdiğini, Latince okuduğunu ve Virgilius’un birçok dizesini ezbere bildiğini söylüyor. Bunu duyan Achille: “Çiçekler ve Virgilius benim en büyük tutkumdur” diye inandırıyor. “Çiçeksiz ve Virgilius’suz bir yaşamın tadı mı olurdu?”

Görüşmeler böylece sürüp gidiyor. Sözün bir yerinde, yaşlı bayan, kale kapıları önündeki Canavarı bir polis merkezine bildirdiğini ve kurtarıcısının dairesini de, resmi makamlardan bir ikramiye alsın diye vermiş olduğunu, şimdiye kadar söylemeyi unuttuğu için özür diliyor ve: “Canavar adamla ilgili tamamlayıcı bilgi almak üzere neredeyse bir polis memuru gelir” diye sözlerini tamamlıyor.

Spina, el çantasına ve şapkasına uzanıp kapıya doğru yürüyor ve “Ben sigara almaya gidiyorum” diyor, “şimdi dönerim.”

Via dei Marsi’den Via degli Ernici’ye sapıyor ve dosdoğru yürüyor. Porta San Lorenzo’dan geçerken, tanındığını ve peşine birisinin düştüğünü fark ediyor, fakat ilk fırsatta bir tramvaya atlarım umuduyla, yoluna devam ediyor. Piazzale Tiburtino’da bir taksiye işaret ediyor ve tam da bu sırada, arkasından doğru bilinen şarkının ıslıkla çalındığını işitiyor.

“Nonc’e rosa senza Spina

Nonc’e donna senza baci...”

Spina ve Romeo, boş taksiye biniyorlar. Romeo “Portonaccio’ya!” diyor. Portonaccio istasyonu önünde taksiyi durdurup parasını veriyor, araba, geldiği yana dönüyor.

Romeo: “Via Pansipperua’daki patlamadan haberin var mı?” diye soruyor.

Spina’nın böyle bir şeyden haberi yok.

“Ulvira’nın apartmanı havaya uçtu. Kendisi, karısı ve onlarla birlikte de öteki birkaç kiracı enkaz altında kaldı. Basına, bu haberi yaymamaları emri verildi. Çünkü bu olay, savaş hazırlığı nedeniyle yapılan şamatayla çelişkili ve gürültülü bir biçimde duyurulan ulusal birlikle ilgili kuşkular uyandıracak. Ama işte, tam da kent merkezinde bir patlama oldu ve haber bir anda çevreye yayıldı. Duruma bakılırsa, Ulvira’nın, yakında yapılacak ve bütün hükümet üyelerinin katılacağı bir törende Santa Maria degli Angioli Kilisesi’ni havaya uçurmayı hedefleyen büyük bir suikast hazırladığı anlaşılıyor. Enkazın kaldırılmasında çalışan ve bizimle de arası iyi olan bir itfaiye görevlisi, Ulvira’nın kâğıtları arasında, kilisenin büyük bir planı bulunduğunu ve plânın kenarlarına da birtakım teknik işaretler yapılmış olduğunu anlattı.”

Spina: “Ulvira’yı iki gün önce ziyaret etmiştim” diyor, “büyük bir işe hazırlandığı izlenimini uyandırmıştı, bende de.”

Romeo: “Kapıcı seni gördüyse kesinlikle anımsayacak” diyor. “Çünkü senin öyle bir yüzün var ki, kolay kolay akıldan çıkmaz. İşte bu nedenle de yine hemen uzaklaşman gerekiyor.”

İki adam, bir çiti atlıyorlar ve bir kum çukuruna iniyorlar. Yeniden meydana çıktıkları zaman, Pietro Spina yine Don Paolo Spada olmuştur.

Don Paolo Spada, Abruz’lara giden trene binmek için istasyona doğru yürüyor. İstasyonun önü çok kalabalık ve kalabalığın arasında küçük küçük asker, milis ve Carabiner toplulukları göze çarpıyor.

Don Paolo: “Ne var böyle?” diye soruyor.

Bir ses şu yanıtı veriyor:

“Yarın seferberlik var, yarın savaş başlıyor.”

Yarın ha? Öyle ya, çoktan beri sözü edilmekteydi. Ama işte bu kadar çok sözü edildiği içindir ki, savaş, olasılık dışı ve beklenilmeyen bir şey olmuştu. Şimdiyse, bu olasılık dışı sanılan şey, bir gerçek olarak karşılarında durmaktaydı. Evet, gerçi henüz kulis arasındaydı ama yarın sahneye çıkmış olacaktı.

DOKUZUNCU BÖLÜM

Don Paolo, geceyi Avezzano’da geçiriyor ve ilk trenle Fossa’ya doğru yoluna devam ediyor. Silah altına çağrılmış gençlerle tıklım tıklım dolu trende, hükümet partisinin işaretini taşıyan iki kişi, başlaması çok yakın olan savaşı konuşuyorlar.

Bunlardan biri: “Ordumuzun elinde bulunan yeni silahlar yardımıyla savaş birkaç gün içinde bitecektir” diyor. “Ölüm ışınımız düşmanı toptan kömür edecektir!”

Ötekisi de: “Avezzano’dan askere alınanları piskopos bugün takdis edecek” diyor, “ölüm ışını, papanın misyonerlerinin yolunu açacak.”

Silah altına alınmış genç askerlerle birlikte yolculuk eden yaşlı bir köylü de var. Oğlu, yaşlı babasının omuzuna başını dayamış uyuyor. Çevredekiler: “Bir şey çalsana!” diyorlar. Ama ihtiyar, çalamam gibilerden, başını iki yana sallıyor, çünkü ihtiyarcık, başlamakta olan savaştan ve ölüm ışınlarından söz eden o iki bayın sözlerinden tek sözcük kaçırmak istemiyor. Bayların silahları var ve bellerine fişekler takmışlar; bıldırcın avlamak için Fucino’ya gidiyorlar.

Bir tanesi: “Bıldırcınlar iyice gecikti” diyor. “Ama, buna karşılık geçen yıldan daha yağlılar.”

Öteki: “Bir çözüm her zaman bulunur” diyor ve gülüyor. Bu gülüş, bir espri yapmış olduğuna işaret; böyle olunca, çevredekiler de bir espriyi anlamayacak kadar aptal oldukları sanılmasın diye –biraz geç de olsa– kahkahayı basıyorlar.

Her küçük istasyon, yeni bir asker kafilesi ve kafileyle beraber de içki ve ahır kokusu getiriyor. Oturacak bir yer bulamayınca çömeliyorlar. Aralarında, Cafoniden başkaları da, duvarcılar, mekanisyenler, zanaatkârlar da var ama ötekilerden ayırmak olanaksız. Yoksulluk hepsini de birbirine benzetmiş. Hepsi de genç serserilere benziyor. Birçok kuşaktan beri açlığın, hayvanlara yakışır ağır işlerin ve hatta daha çok işsizliğin tutsağı olmuş, gücün üstünde içki düşkünlüğü ve hastalıklar yüzünden insanlıktan çıkmış genç ve zavallı insanlar. Bazıları, torbalarından çıkardıkları mısır ekmeğini yemeye başlıyorlar. El armonikası çalan ihtiyar, bir şişe Fucino şarabını herkese dağıtıyor. Şarap, susuzluktan kupkuru olmuş gırtlaklardan, bir dere şırıltısıyla akıyor. Çevredekiler “Bir şey çalsana!” diye isteklerini yineliyorlar, ama ihtiyar, başını iki yana sallıyor ve olmaz gibilerden bir el işareti yapıyor.

Don Paolo, bir köşeye büzülmüş; biçimi bozulmuş şapkası, rengi atmış ve havı dökülmüş uzun giysisiyle yoksul bir dağ rahibine benziyor. Çakmak çakmak olmuş parıltılı gözlerinde yeni, yepyeni bir şeyler parlıyor. Kendisini beklemekte olan cüret dolu olaylara, baştaki sersemlerin korkusu yüzünden oluşmuş genel uyumu parçalamak isteyen azimli kararlara karşı, duyulan şiddetli bir istek var, bu gözlerde. Don Paolo, gerek vadilerdeki, gerek dağlardaki çeşitli köyler ve gerekse yüksek yerlerdeki mera halkını en küçük özelliklerine kadar tanıyor. Her şeye büyük bir yeteneği olan bu zavallı insanlar, kendi kabuklarına çekilmiş yaşıyorlar ve bütün aileler arasında büyük bir kin ve kuşku hüküm sürüyor. Hepsi de aldatılmaya, sömürülmeye, aşağılanmaya ve itilip kakılmaya alışmış. Şimdi de, iflas uçurumunun kenarına gelmiş bulunan hükümet bürokrasisi, kanlı bir oyalanma aracı olarak savaşa başvuruyor; ama bunu becerebilmek için de bu insanları silah altına çağırması, kendi dünyalarından koparması, bir araya toplayıp seferber etmesi ve silahlandırması gerekiyor. Karnı açların ve ayak takımının seferberliği nasıl başlar bilinir, ama sonradan ne biçim alır, bilinmez.

Don Paolo, yolcular arasında Orta’lı, yani kendi hemşerisi birisini gördüğünü sandıkça dua kitabını hemen yüzüne kapıyor ve şapkasını kaşlarına kadar indiriyor. Gözleri hep dua kitabındaki şu söz ile karşılaşıyor: “Venit hora mea!”²² Don Paolo, çevresindekilere bakıp gülümsüyor ve yineliyor: “Ey esirler, bizlerin saati de yaklaşıyor, belki!”

Trenin geçtiği bu topraklar, onun eski Marsica’sı değil, propaganda makinesinin eseri yeni ve tanımadığı bir ülke. Trenlerde, istasyonlarda, telgraf direklerinde, duvarlarda, sokak kaldırımlarında, ağaçlarda, helalarda, kiliselerin çan kulelerinde, bahçe çitlerinde, köprü parmaklıklarında, okul ve kışla duvarlarında, hep aynı şey, hükümet partisinin savaştan yana basma kalıp sözleri, asıl arazi üzerine oturtulmuş olan bu yapma ve soyut arazide, basit ve günlük yaşamla ilgili göze çarpan her şey, eskisinden daha bezgin, daha gözü yılmış ve daha boynu bükük. Genel toplantıyla ilgili emirler askılar, bayraklar ve bütün duvarlara çinko üstübeciyle, yağlı boyayla, balmumuyla ve kömürle yazılmış yazılardan oluşmuş renk renk bir dekor içindeki Fossa’yı tanımaya olanak yok. Albergo Girasole Konukevi, askere gidenlerin ileri gelenlerinin bir toplantı yeri olmuş. Berenice çok telaşlı, ama Don Paolo’yu kalabalık arasında tanıyıp ellerini öpecek ve: “Böyle büyük bir günde gelmeniz ne mutluluk!” diye karşılayacak kadar zaman buluyor.

Yemek salonunda, merdivenlerde, bir sürü insan ve genç durmadan girip çıkıyorlar. Bir masanın çevresinde toplanmış ve yakalarında hükümet partisinin işareti olan bir grup, çok konuşmaktan kısılmaya başlamış sesleriyle, öğleden sonra yapılacak coşkunluk gösterilerinin ayrıntıları üzerinde tartışıyorlar. Söz konusu alınacak sıkı ve yerinde önlemlerle, bütün Fossa halkının kendi arzusuyla ve çılgınca bir heyecanla katılmasını sağlamak.

İçlerinden biri: “Pietrassacca’ya da kamyon göndersek mi?” diye soruyor.

Ötekisi: “Elbette” yanıtını veriyor, “Pietrasacca’ya da kamyon göndermeli. Fakat kamyonlarla beraber Carabiner de göndermeli ki, halk, kendi arzusuyla gelmek zorunda olduğunu anlasın.”

Bir başka masada, şişkolar ve göbeklilerden bir topluluk, avukat Zabaglione’nin başkanlığı altında ve büyük bir teslimiyetle, akşama verilecek ziyafette yemeklerinin hangi sırayla olacağını tartışıyor.

Zabaglione o kadar heyecanlı ki, Don Paolo’nun geldiğini bile fark etmiyor. Esasla ilgili ve ağır basan bir görüş farkı söz konusu, Zabaglione ise bunu kişisel bir onur sorunu yapıyor ve: “Şerefim üzerine” diye bağırıyor. “Evet, şerefim üzerine karımın şerefi üzerine ve kızlarımın iffeti üzerine and içirem ki, eğer beyaz şarap siyah şaraptan önce sofraya getirilirse ben de ziyafeti bırakır giderim.”

Komitenin öteki üyeleri müthiş bir öfkeyle homurdanıyorlar:

“Ama buna da zorbalık derler!”

Fakat Zabaglione, kollarını göğsüne kavuşturuyor ve kesinlikle gevşemeyerek: “İlke ilkedir!” diyor.

Birinci katta, Berenice’nin yatak odasında, savaş gönüllüleri kayıt komitesi toplanmış. Sandalye bulamayanlar, yatağa oturmuşlar ya da uzanmışlar. Yastıklar pek zarif, üzerlerine “Hayırlı düşler!” dileği işlenmiş, yatağın üzerine asılmış renkli bir baskı resim, bir güvercini okşayan koruyucu meleği betimliyor. Serserilerin ve karnı açların silah altına çağrılması, Fossa’da, iflas edenlerin de silah altına alınmasına yol açtı. Hileli iflas yüzünden yakında mahkemeye düşecek Fossa bankası yöneticileri, Afrika seferine gönüllü yazıldılar. Onların bu vatansever davranışları her yanda taklit edildi. Dükkânı belediye dairesinin önündeki küçük meydanlıkta, Albergo Girasole’nin karşısında bulunan ve iflas nedeniyle kapamak zorunda kalan tuhafiyeci, dükkânını bu sabah yine açtı ve karısı Gelsomina’yı oturtup kapıya da şöyle bir kâğıt yapıştırdı: “Bu dükkân sahibinin gönüllü olarak başvurduğu, alacaklılara duyurulur!” Bir savaş kahramanının mallarını haczetmek ise, hiçbir resmi makamın cesaret edemeyeceği bir iştir.

Fossa sicil memuru, gönüllü olarak başvuranların listesini gözden geçirdikten sonra şöyle haykırdı:

“İpotekli insanlar savaşı!”

Don Senefonte, oğlunu her yerde arıyor, fakat hiçbir yerde bulamıyor: Adamcağız üzülmekte haklı, çünkü başkalarının çocukları savaşa gönüllü olarak gidiyor da kendisininki ortalıkta bile yok. Süresi dolan poliçeler onda da var! Yoksa bunları, oğlu yüzünden, ödemek zorunda mı kalacak? Don Senefonte, her gördüğüne, korka korka: “Pompeo’yu gördünüz mü?” diye soruyor. “Nereye gizlendiğini acaba biliyor musunuz? Onu ele geçirir de o da kendi arzusuyla gönüllü yazılmazsa vallahi gebertirim.”

Don Paolo da Pompeo’yu görmek ve “Habeşistan Cafonilerine karşı açılan bu savaşı özgürlük uğrunda girişilecek bir iç savaşa çevirmek için” şu anda ne yapmak gerektiğini görüşmek zorunda. Oğlanın babasına hiçbir şey sezdirmeden, Pompeo’yu aramak üzere, dört mevsim villasına gidiyor. Villa bomboş ve sessiz. Havuzun başında Bianchina oturuyor. Genç kız, kendi kendine, bir şarkı mırıldanıyor ve kâğıttan gemileri havuzda yüzdürüyor. Don Paolo’yu görünce boynuna atılıyor.

Don Paolo: “Pompeo nerede?” diye soruyor.

Bianchina: “Roma’ya gitti” yanıtını veriyor. “Çağrıldı da.”

“Kim çağırdı?”

Genç kızın bu konuda bir bilgisi yok. “Belki de ikinci devrim için çağrılmıştır” diye bir tahminde bulunuyor.

“Ya Alberto nerede?”

“Pietrasacca’da ailesinin yanında. Pompeo’yu kıskanıyordu da.”

“Ya köylü nerede?”

“Şu sırada, küçük arabası ile Baronesi gezdiriyor”

“Hangi Barones?”

Bianchina, dört mevsim villası baronesiyle ilgili halk ağzında dolaşan bir öyküyü anlatıyor. On altı yaşında manastırdan ayrılınca, yaşı oldukça ilerlemiş bulunan, bir sürü borcu ve üstelik bir o kadar hastalığı olan bir baronla evlenmiş. Baron, düelloda aldığı bir tabanca yarası sonucunda öldükten sonra ise, gençliğini ve güzelliğini henüz korumakta olan Barones, kentte kibar bir yaşam sürmeye başlamış. Baronesin durumu şimdi bozulmuş olduğundan ve eski yaşam biçimini sürdürmeye olanak bulamadığından kalkıp buraya gelmiş ve yanında eski bir Piyemont süvari albayı olan âşığını da getirmiş; söylendiğine göre Kırım Savaşı’na katılmış bulunan ihtiyar albay, Baronese bir asker atı gibi davranmaktaymış. Köylü, Baronese birinci katta bir oda hazırlamış. Odada, Baron tacı ile süslü bir büyük karyola varmış. Fakat dam, yıllardan beri onarılmadığı için yağmur, odasının içine yağıyormuş ve böyle olunca da karyolanın tavanı²³ yalnızca süs olmaktan çıkıyor, altında yatan Borones ile albayı yağmurdan koruyormuş. Ama uyuyabilirlerse!”

Don Paolo: “Uykusuzluktan mı yakınıyorlar?”

“Albay geceleri öyle şeyler yapıyormuş ki, okuldayken dinlediğimiz Osmanlı-Rus savaşını anımsatan sahneler geçiriyormuş. Bana göre hava hoş, ama zavallı köylüye pek ağır geliyormuş.”

Don Paolo: “Bu saçma şeyleri bir yana bırakalım!” diyor. “Senden büyük bir ricada bulunacağım.”

Bianchina, zarif bir reverans yapıyor:

“Ecce ancilla Domini! Canınızın çektiği her şeyi emrediniz!”

Don Paolo, Bianchina’ya, Rocca dei Marsi’ye gidip Luigi Muricca adında birisini aramak görevini veriyor: “Ona yalnızca, Roma’dan gelen bir dostunun kendisini aradığını söyleyecek ve buraya gelip gelemeyeceğini soracaksın! Senden, daha fazla şey soracak olsa da, başka bir şey söylemezsin.” Binachina, Rocca’ya doğru yola çıkıyor, Don Paolo da Albergo Girasole’ye dönüyor.

Savaş duyurusunun radyo ile yayınlanacağı saat yaklaştıkça, sokakları dolduran halk, gittikçe artıyor. Sağ yandan motosikletler, otomobiller ve polisler, Carabinerler, milisler, hükümet partisinin ya da loncaların memurlarıyla dolu kamyonlar geliyor; soldan da, Cafonileri taşıyan eşekler, arabalar, bisikletler ve kamyonlar. İki bando takımı, sokak sokak durmadan dolaşıyor ve sürekli aynı havayı, bıkıp usançlık verinceye kadar çalıyor. Çoğu sanatçı olan mızıkacılar, sirk terbiyecilerinin ya da otel kapıcılarının giydiği cisten yakaları gösterişli ve göğüsleri bir sıra madeni düğmeli üniformalar giymişler; bir berber dükkânının önüne, memeleri diz kapaklarına kadar sarkan Habeş kadınlarıyla ilgili bir resim asılmış. Resmin önüne toplanan bir sürü genç, yiyecek gibi bakıp gülüşüyorlar. Bu arada, sol yandan doğru sürekli Cafoniler, küçük toprak sahipleri, kömürcüler, çobanlar ve sağdan da, hükümet partisi temsilcileri akın ediyor. Küçük meydanın arkasında, hükümet partisi binası ile, belediye dairesi sütunları arasına, bir yığın küçük küçük bayrakla süslü bir radyo makinesi yerleştirilmiş; savaşı duyuracak ses, işte bu makineden gelecek. Durmadan gelen yoksul halk yığınları, ulusun alınyazısını elinde tutan bu mucize kutusunun aşağı yanına, itişe kakışa yerleşiyorlar, kadınlar, kilisede ya da pazar yerinde yaptıkları gibi, yere çömeliyorlar, erkekler, torbalara ya da eşeklerinin semerlerine oturuyorlar. Buraya ne için toplanmış olduklarını hepsi de biliyorlar. Savaş emrini verecek şu garip makineye yan yan bakıyorlar, fakat bu bir araya geliş hepsini de şaşırtmış, süngüler düşmüş ve içlerine bir güvensizlik gelmiş. Küçük meydanlık ve çevre sokaklar çoktan dolup tıkanmış olduğu halde, insan akını, durmamacasına ve sessiz sedasız devam ediyor. Serserilerin ve karnı açların genel seferberliği var, sanki! Taş ocaklarındaki kötürümler geliyor, dökümhanelerdeki körler geliyor; kükürt ve kireçten kıpkırmızı olmuş ellerle tepelerden ve orak biçmekten çarpıklaşmış bacaklarla dağlardan belleri bükük çiftçiler geliyor. Komşusunun gideceğini gören herkes, gelmeye kalkmış. Eğer savaş felaket getirecekse herkese getirecek ve böyle olunca da yalnızca yarı felaket olacak. Eğer savaş mutluluk getirecek olursa yukarıkinin tersine olarak, yalnızca kişisel olarak yararlanmaya bakılacak. İşte bu yüzdendir ki, hepsi de harekete katıldılar; üzüm ezmeyi, fıçı temizlemeyi, ekime hazırlanmayı yüzüstü bıraktılar ve ilçe merkezine gittiler. Bu arada, Pietrasaccalılar da getiriliyor ve Albergo Girasole’nin yanına boşaltıyorlar. Bayan öğretmen, nasıl davranılacağını, ne zaman bağırılıp ne zaman şarkı söylenileceğini herkese ayrı ayrı açıklayıp yineliyor, fakat sesi, gürültü içinde boğuluyor. Sciatap’ın sabrı tükeniyor ve bayan öğretmene: “Bizi rahat bırak!” diye haykırıyor. “Çocuk değiliz! Amerika’ya gitmiş adamım ben!”

Don Paolo, kendisi ayrılalıberi Pietrasacca’da olup biten şeyler hakkında Magascia ve ihtiyar Gerametta ile konuşuyor.

Magascia, Don Pasquale Colamartini’nin nasıl öldüğünü anlatıyor:

“Seninle birlikte Fossa’ya gittiği aynı günün akşamı evine döndü ama kendisi değil, cesedi. Arabayı çeken kısrak Diana, adamcağızın cesedini evinin kapısına kadar getirmişti. Bu dönüş yolculuğu sırasında araba vadiden geçerken Don Pasquale’yi birçoğu görüp selam vermişlerdi ama ruhunu çoktan teslim etmiş olduğunu hiçbiri de anlayamamıştı. İhtiyarcık, oturduğu yerde biraz yanlamış, başı da, uykudaymış gibi göğsüne düşmüştü ve dizginlere sımsıkı yapışmıştı!”

Gerametta: “Eski bir aile daha banka yüzünden mahvoldu, kötü bir sona uğradı” diyor.

Magascia, haber vermeyi sürdürüyor:

“Mastrangelo’nun bir bacağı kırıldı. Eniştesi Nicola Ciccova ile dışarıya çıktığı bir akşam ayağı burkulup yere düşmüştü. Önceleri yalnızca incindiği sanılıyordu, ama ağrı bir türlü dinmeyince, Fossa’ya götürüp doktora gösterildi ve ayağının adamakıllı kırıldığı anlaşıldı. Yeniden eski durumuna getirmek için geç kalınmıştı, şimdi bu ayağını hemen hiç kullanamıyor.”

Pietrasacca’lı Cafoniler, törenin başlamasını sessiz sessiz bekliyorlar. Kadınlar, erkeklerden daha meraklı. Gesira: “Makine konuşmaya başlamadan önce kiliseye gitsek” diyor. Filomena Sapone ve Annina Stradone: “Yerlerini yitirmemek için” bu düşünceye karşı çıkıyorlar ama öteki kadınların gittiğini görünce onlar da gidiyorlar. Bu sırada erkekler, bir hasırlı şarabı elden ele dolaştırıp lıkır lıkır içiyorlar.

Giacinto Campobasso, sihirli gereci göstererek Don Paolo’ya: “Acaba ne zaman başlayacak?” diye soruyor.

Rahip: “Bilmiyorum ama” yanıtını veriyor, “her an başlayabilir” ve bu haber, ağızdan ağıza dolaşarak ortalığı büsbütün sessizleştiriyor, heyecanı artırıyor.

Halk: “Her an başlayabilir” diye hep aynı cümleyi birbirlerine yineliyorlar.

Büyücü karı Cassarola, Bersaglia’nın çektiği Magascia’nın arabasından inmiyor. Kiliseden dönmüş olan kadınlar, kocakarıyı aşağı almak isteyerek: “Bizim yanımıza gel!” diyorlar. “Yanımıza gelsene!”

Büyücü karı, onlara yanıt vermiyor ve bakışlarını gökyüzünün bir noktasına dikerek, ancak duyulabilen bir sesle, zaman zaman kehanet savuruyor:

“Sarı bir kuyrukluyıldız görüyorum! Savaş olacak ve arkasından salgın gelecek.”

Kadınlar, kuyrukluyıldızı görmüyorlar ama hemen istavroz çıkarıyorlar ve büyücü kadın Gesira’ya soruyorlar:

“Hangi azize dua edelim?”

Büyücü Kadın: “Duanın hiçbir yararı yok” yanıtını veriyor. “Tanrı yeryüzüne, denizlere ve gökyüzüne hükmeder. Bu sarı kuyrukluyıldız ise gökyüzünün ötesinden geliyor.”

Sciatap, şarap hasırlısını uzatıyor. Büyücü kadın, şaraptan içip yere bir tükürük attıktan sonra, cam gibi bakışlarını yine gökyüzüne çeviriyor.

Magascia, arabaya tırmanıp kocakarının kulağına fısıldıyor:

“Bana doğruyu söyle, gerçekten ne görüyorsun?”

Büyücü kadın: “Sarı bir kuyrukluyıldız” yanıtını veriyor. “Savaş olacak ve arkasından salgın gelecek.”

Korku ve heyecan içinde bekleşen bu insan kalabalığı arasından, ulusal renkte kokartlar dolu küçük küçük sepetler taşıyan genç kızlar geçiyor. Don Paolo, yanına gelip göğsüne bir kokart takan kızlar arasında Zabaglione’nin üç kızını da görüyor. Kızlar, o kadar kızışmış ve heyecanlanmışlar ki tanınmayacak kadar değişmişler.

Zabaglione’nin kızları “Ah kutsal peder” diyorlar. “Ne eşsiz bir gün, ne unutulmaz bir gün!”

Yeni gelenler ve radyoyu görebilecek bir yer ele geçirmek isteyenler kalabalığı öne itiyorlar. Üç genç kız, bir insan selince kuşatılıp sürükleniyorlar.

Şimdi, sol yandan doğru, uzak köylerde oturan Cafonilerin, keçi pöstekisinden pantolonlar giymiş, ayaklarına sandallar geçirmiş ve kulaklarına altın küpeler takmış olan çobanların geldiği görülüyor; sağdan da, milis subayı üniforması giymiş bulunan Don Concettino Ragu geliyor.

Don Paolo onu görüyor ve eski okul arkadaşınca tanınmak tehlikesinden kaçınmak için odasına çekiliyor. İkinci kattaki odasında, pencerenin perdesi arkasında duruyor ve töreni seyretmeye koyuluyor. Şu anda, çocukken de bir gün evlerinin penceresine başını tıpkı şimdiki gibi dayayıp sokağa baktığını anımsıyor; sokak kutsal bakire Meryem için dualar okuyan ve üstleri başları parça parça olan uzun bir hacılar alayı ile nasıl da bir anda doluvermişti! Hacılar, çok uzaklardan geliyorlar ve çok uzak yerlere gidiyorlardı; çoğu yalınayaktı, ter ve toza batmışlardı. Don Paolo, görmüş olduğu bu manzaranın çocuk kalbine nasıl dokunmuş olduğunu aynen anımsıyor. Şu anda, ikinci kattaki odasından gördüğü bu manzara, sihirli alet etrafında toplanmış olan bu insan yığını da, mucize beklenilen bir put çevresinde yorgun ve bezgin zavallı hacıları ne kadar andırıyor. Bulunduğu yerden görülen ve oğlan çocuklarıyla dolu çan kuleleri, içleri güvercin dolu kafeslere benziyor. Birdenbire çanlar çalınmaya başlıyor. Kalabalığın arasında acele acele geçen hükümet partisi üyeleri, sihirli gerecin çevresinde, vatanseverce fetişler, üç renkli bayraklar, siyah bantlar ve kocaman çeneli şefin büyük bir resmini asıyorlar. Hükümet partisi üyeleri, barbarlar gibi “Eja! Eja!” diye feryat ederken, kalabalık, büyük bir sessizlikle susuyor.

Sihirli gerecin önünde “Şehit anaları” için yer hazırlanıyor. On beş yıldan beri yas giysileri içinde madalyalar takınan bu ihtiyar ve zavallı kadınlar, diktatörün propagandası gerekli oldukça beş, on kuruş yardım parası uğruna jandarma komutanının emrine uymak bahtsızlığına katlanıyorlar. “Şehit anaları”nın yanı başında da, güler yüzlü, yaşlı, karanlık bakışlı, atlet yapılı ve karşısındakinde saygı uyandıran bir sürü rahip, çevre toplulukların rahipleri yer alıyor; besili bir dadı kadar pembe beyaz bir rahip de, Don Girosole ile konuşuyor. Belediye dairesinin balkonu altında karmakarışık sakallı, kalın kaşlı ve kadifeden avcı elbisesi giyinmiş birkaç çiftlik sahibi toplanmış, memurlar, yani hükümet partisinin üyeleri, alanın orta yerinde duruyorlar. Ortalarında tek bir kadın var: Kocası marangoz, gönüllü yazılmak zorunda kalmış olan Donna Evangelina.

Berenice: “Kadın” diyor. “Gayri meşru çocuğuna yalnızca bir baba bulmakla kalmadı, benzersiz bir baba, bir kahraman buldu!”

Don Senefonte: “Donna Evangelina anadan doğma bir şehit karısıdır” diyor. “Göğsüne bir yas işareti ve bir madalya taktıktan sonradır ki, kendini mutlu hissedebilecek, ancak.”

Çanlar kıyameti koparıyorlar ve oğlanlar sırayla iplere asılıyorlar. Başlamak üzere olan ve radyo ile yayınlanacak söylevin duyulması için gürültüyü kesmeleri işaret ediliyor ama, ya anlamıyorlar ya da anlamazdan geliyorlar. Şiddetle, kıyameti koparan ve şamataları ile sokakları dolduran çanların sayısı bir düzine kadar olmalı. Milis askerleri, en yakınlarındaki çan kulelerine koşuyor ve oğlanlara şamatayı kesmelerini emrediyorlar. Fakat milisler kuleden inip de öteki kuleler şamatayı kesmeyince, onlar da geri kalmak istemiyor ve sürdürüyorlar. Sihirli kutudan çıkan ilk kısık sesler, hiç kimse farkında olmadan yansıyıp kaynıyor. Carabinerler, milisler ve hükümet partisi üyeleri topluluğundan doğru, tempoyla yinelenen ve büyük şefe olan bağlılığı doğrulayan müthiş bir feryat yükseliyor:

“Ce du! Ce du! Ce du! Ce du! Ce du!..”²⁴ Ve feryat, yavaş yavaş çevreye yayılıyor, kadınlar ve çocuklarca da yineleniyor ve sonunda bütün kalabalık, hatta oldukça uzakta ve pencerelerde duranlarca da yinelenerek, uyumlu ve eşsiz bir koro oluyor: “Ce du! Ce du! Ce du! Ce du! Ce du! Ce du! Ce du Ce du!..” ağzına alındığı koşulda uğursuzluk getirir gibi özel görüşmelerde ne hayır için, ne de şer için ağıza alınmayan bu ad, şimdi yığın halinde ürke ürke baktıkları resmin önünde bir belaya karşı okunan dinsel bir dua gibi, durmadan bağırıp yineleniyor: “Ce du! Ce du! Ce du! Ce du! Ce du!..” radyonun çevresindekiler, Roma’dan yayınlanan söylevin duyulabilmesi için kalabalığı susturmaya çalışıyorlar, ama, yan sokaklarda kaynaşan halk, büyük kurtarıcı yeminini tekrar tekrar heceliyor, büyük şefe, büyük büyücüye, fakirlerin can ve kanına hükmeden başbüyücüye yaptığı seslenişi durmadan tekrarlıyor. Kalabalığın bağrışması ile çanların şamatası birleşince Don Paolo’nun radyodaki söylevi anlamasına imkan kalmıyor. Aletin alt tarafında, konukevinin bir köşesinin önündeki yere çökmüş Pietrasacca’lı kadınlar ve Magascia’nın arabasının etrafına toplanmış erkekler de, diğer halk ile birlikte aynı heceleri tekrarlıyorlar: “Ce du! Ce du! Ce du! Ce du! Ce du! Ce du! Ce du!..” Arabanın üstünde oturduğu için halktan yüksek duran büyücü kadının bakışları, gökyüzünden bir türlü ayrılmıyor. Kadının dudakları zaman zaman kıpırdanıyor ve karanlık yüzü, gizemli şeyler haber veriyor. Çevredekilerin bu feryatları, gittikçe yükselip kulakları sağır eden bir gürültü, bir hayranlık halini alıyor: “Ce du! Ce du! Ce du! Ce du! Ce du!..” Şimdi bütün kalabalık feryat ediyor, hatta radyonun ta yanı başında duran Carabinerler ve resmi makam sahipleri de. Roma’da yapılmakta olan radyo yayınından bir şey anlayamayacaklarına hepsi de inanmış bulunuyor. “Ce du! Ce du!” feryadı, tövbe etmiş günah dolu bir ulusun öfkeli tanrısından lütuf ve yardım yalvarışını anımsatan bir uyumla havayı dövüyor. Artık her türlü gerçek anlamını yitirmiş olan bu iki hece, bu gizemli yemin biçimi, çanların kutsal uyumuyla sarmaş dolaş oluyor. Gizlenmiş olduğu perde arkasında oturan ve gördüğü şeylere çok üzülen Don Paolo daha hâlâ dışarıya bakmakta ve şu anda, çocukluğunda görmüş olduğu bu türden bir başka yığının kendinden geçişini korkuyla anımsamaktadır. O tarihten sonra da, gerek birey, gerekse yığın ruhunun en gizli köşelerinde uyuklayan ve aklın olanakları dışında psikolojik güçlerle karşı karşıya her kalışında, büyük bir korku duyardı. İpnotizmacı bir sihir ustasının eşsiz etkisine kendini kaptırmış bulunan bu zavallı insanlarla olumlu bir şey konuşmanın olanağı var mı? Radyonun yakınında bulunanlar, söylevin yayınının sona ermiş olduğunu, işaretle bildiriyorlar.

Zabaglione: “Savaş duyuruldu!” diyor ve bir el işareti yaparak, söz söylemek istediğini anlatıyor. Fakat, kısık sesi, “Ce du! Ce du! Ce du!..” diye yalvarışı sürdüren yığının bu tek ses feryadı içinde boğuluyor. Radyo sustu, ama bu radyo yayınından üç sözcük olsun anlamış tek kimse yok. Hem zaten anlamak için kimse de sıkıntıya girmiş değil ya! Anlamadığı için üzülen kimseye de rastlanmıyor. Öyle ya, anlamaya ne gerek var, hem de anlayacak bir şey mi var sanki? Radyoda konuşmuş olan adam açıklamaya, karşısındakileri inandırmayı düşünmüş bile değildi. Propaganda ülkesinde her şey, hiçbir tartışma götürmeyen bir olağanlıkla geçer. Sokakları dolduran zavallı halk, ağı dolduran balıklardan farksızdır. Zaten anlaşılacak pek bir şey de yoktur. Söz konusu olan şey ağdır. Ağ, balıklar için bir gerçek, tek gerçektir. Propagandanın doğru ya da eğri oluşu ise, işi gücü olmayan beyinleri ilgilendiren bir sorundur. Zavallı Cafoniler için bütün bu sorunlar, bu biçimdedir ve böylece kabul edilir. Perdenin arkasında, cebinde bir yabancı pasaportu ile oturup dışarıya bakan insan için propaganda isteği kadar yapmacık, soyut ve insanı aldatan bir gerçek, bütün gücünü zavallı halkın karşı koyamayacağı eşsiz bir sihirbazlıktan alan bir gerçek oladursun. Çünkü zavallı halk, perdenin arkasında değil, sokaktadır ve sokakta olunca işler başka biçim alır. Birisi tek elini kaldırıp Roma usulü selam verecek olsa, ondan geri kalmak istemeyen komşusu, iki elini birden havaya kaldırır, komşusunun bağırdığını her gören de feryadı basar. Eğer komşu başının çaresine bakmışsa herkes de bakabilir. Herkes de, bu propaganda ağının bir köşeciğinde bir parça olsun güvenilir bir yer aramaktadır. Herkesin aradığı şey, bir öneriden, bir korunmadan oluşuyor, önemli olan şey bu. Propagandanın söylediği şeylerin anlamını kavramaksa ikinci niteliği ne olursa olsun ancak ikinci derecede önemlidir. Hem zaten, propagandanın söylediği şeylerin aksini söylemenin hiçbir yararı yoktur. Bu konuda tartışmak da yararsızdır.

Don Paolo, gücünü yitirdiğini hissediyor. Yapayalnız o ne yapabilir? Anlayış ikinci derecede kaldığı ve her şeyden önce yaşamak –iyi ya da kötü, ne olursa olsun yaşamak– geldiği için bu zavallı insanlarla anlaşma olanağı olmadığına göre girişimde bulunmalı mı? Ama nerede? Nasıl? Kiminle? Don Paolo, Bianchina’nın Rocca’ya gitmek, Muricca’yı bulup görüşmek ve bir yanıt alıp Fossa’ya dönmek için ne kadar zamana gereksinmesi bulunduğunu hesap ediyor. Eğer Muricca’dan hoşnut olabileceği bir yanıt gelecek olursa, hemen Rocca’ya hareket edecek ve rahip giysisini yolda değiştirecek, ne yapabileceği konusunda Muricca ile görüşecek. Belki de aynı zamanda, Pompeo geri dönüp dört mevsim villasındaki köylü ile konuşacak, bu yolla da, Alberto’yu Pietrasacca’dan yeniden getirtmek olanağı doğacak. Demek ki, şimdi bütün umutları gençlere bağlamak gerekiyor. Don Paolo, kendi kendine şöyle düşünüyor:

“Yığın, gerçekler karşısında kendine gelir.”

Magascia’nın arabasında oturmakta olan büyücü kadın, hep aynı kehaneti yineliyor:

“Savaş olacak ve arkasından salgın gelecek!”

Don Paolo: “Savaş işi çözümleyecek, savaş bu işi beceremezse hakkından salgın gelir!” diye düşünüyor.

Motor gürültüleri, kalabalığın heyecanına kesin olarak son veriyor. Resmi makamların otomobilleri ve motosikletleri, kalabalık arasında kendine bir yol açıp yeniden il merkezine dönüyorlar. Don Paolo, Concettino Ragu’nun da uzaklaştığını gördükten sonra, gizlendiği yeri bırakıp sokağa çıkıyor.

Zabaglione, rahibi, kollarını açarak karşılıyor ve büyük bir gururla şunu soruyor:

“Kızlarımı gördünüz mü? Kokartları ne büyük bir heyecanla dağıttıklarını gördünüz ya? Kalplerindeki ülke sevgisiyle öyle değişmişlerdi ki!

Don Paolo: “Melekler kadar güzeldiler!” diyor.

Bu söz, Zabaglione’yi çok duygulandırıyor ve ateş bastırıyor. Don Paolo şunları da ekliyor: “Piskoposla sizinle ilgili görüştüm, sanırım bir yarar göreceksiniz.”

Zabaglione, rahibi kucaklamaya çalışıyor:

“Ah siz ne iyisiniz! Sizin bir aziz olduğunuzu, daha önce duymuştum ama, bu kadar iyi kalpli azizlerin kilisede bulunabileceklerine olasılık vermemiştim!”

Avukat Zabaglione, rahibin koluna giriyor ve üç renkli bayraklarla donanmış sokaklardan geçip evine götürüyor.

Kapıda, avukatın karısı görünüyor; kadının yüzü kireç gibi olmuş ve her yanı tirtir titriyor.

Zabaglione: “Kutsal pederin elini öp ve bizi yalnız bırak!” buyruğunu veriyor.

Avukatın karısı eğilip rahibin elini öpüyor; fakat uzaklaşmadan önce kocasına şunları söylüyor:

“Çocuklar daha hâlâ eve dönmediler!”

Koca, alnını karıştırdıktan sonra:

“Kızı hemen gönderip arattır!” diyor.

Yemek odasına geçiliyor ve Zabaglione içki sunuyor.

Avukat, rahibe: “Suçum neydi ki, Tanrım erkek çocuk yerine kız çocuk verdi?.. Eğer erkek çocuğum olsaydı şimdi çoktan Afrikadaydılar! Ne yapayım, ben de, mahkemeye işi düşmüş olan müşterilerimi gönüllü yazdırıyorum. Önemli bir bölümü kabul olunmuyor ama başvurunun da bir değeri var.”

Rahip, dostlar arasında görüşürken ahbapça konuşmayı resmi dile yeğlediğini söylemek ister gibi, ahbapça gülümsüyor. Sonra, düşüncesizce şöyle diyor:

“Savaş çetin olacak!”

Avukat: “Ama en kötü olasılıkla bile yine de bir şeyler kazanacağız” diye karşılık veriyor. “Ülkemiz her savaştan ve özellikle her yenilgiden sonra her zaman bir parça daha büyümüştür. Custozza, Novara, Lissa, Adua, Caporetto yenilgileri İtalya’yı büyütmüş değil miydi? Savaşı bu kez de yitirecek olsak teselli için bize elbette bir şeyler verirler; ama eğer bir de kazanacak olursak... İşte o zaman Tanrı bizi İngiltere’den korusun! Ama bunu dostça söylüyorum, aramızda kalacak elbette!”

Rahip: “Radyo yayınından sonra bir konuşma yapacaktınız” diyor.

Avukat: “Evet programda vardı ama” diye karşılık veriyor, “halkın çoşkunluğu buna yer bırakmadı. Hem, benim yapacağım, ‘Köylü kalkınmasında Roma geleneği’ konulu bir konuşma yapacak Concettino Ragu adında birini tanıtmaktı. Yapacağı konuşmayı daha önce bana göstermişti; abartısız söylüyorum: Bir lise öğrencisi yazı ödevinden farksız.”

Kendisinin resmi konuşmacı seçilmemesinden duyduğu hiddet henüz geçmemiş. Böyle olduğu içindir ki, içini boşaltacak birisini bulduğundan çok hoşnut görünüyor.

Avukat Zabaglione: “Ama işin dostçası, evet madem ki aramızda ahbapça konuşuyoruz” diye ekliyor, “bu bilinen Roma geleneği de gerçek bir panayır oyunu. Roma geleneğinin en güçlü olması gereken bizim bölgede ve bütün Güney İtalyasında böyle bir şeyin iziyle bile karşılaşamazsınız. Bizlere kalmış olan, Hıristiyan söylencelerine dayanan Burbon ve İspanyol geleneğidir. İhtiyarlarımızla konuştuğunuz zaman doğa afetlerinden, açlık felaketlerinden, kolera salgınlarından, kendini asan insanlardan ya da aziz mucizelerinden başka bir şey dinlemezsiniz. Evet buralarda, hatta Roma egemenliği sırasında, Roma etkisi pek fazla değildi. Bu bölge halkı din, dil, alfabe, âdet ve vücut bakımından, Latiumlardan tümüyle ayrıydı. Halk geleneklerinde o dönemden kalmış tek iz, Marsların komutası altında bulunan İtalyan kabilelerinin Roma’ya karşı girişmiş oldukları toplumsal savaştı. Bunun anısı hâlâ akıllarından çıkmamıştır. Çünkü Roma zaferinden sonra kadınlar fareler doğurmuş, heykellerden kan sızmış, yemiş ağaçları ürün vermemişti. Bunlar, elbette ki, hoş anılar değildir.”

Sosyalist olduğu zamanlarda okuduklarının etkisine kapılarak kendinden geçen Zabaglione, fazla ileri gittiğini sanarak, korkuyor, ama Don Paolo onu yatıştırıyor.

Rahip: “Monsenyöre sizden söz ettim ve iyi şeyler söyledim” diyor. “Çünkü sizin bu hiçbir şeyden çekinmeden mertçe konuşmanıza hayranım. Ne dersiniz, Cafoniler arasında savaşa karşı olanlar var mı acaba?”

Zabaglione: “Zavallıcıklar!” diyor. “Cafonilerin yiyecek bir lokma ekmekleri bile yok; bu haldeyken siyasetle nasıl uğraşırlar? Siyaset, karnı toklara özgü bir iştir. Bununla birlikte, bu konuda hiç sağlam ayakkabı olmayanlara gençler arasında rastlanılıyor...”

Don Paolo, Muricca’yı, Pompeo’yu ve dört mevsim villasındaki köylüyü anımsıyor ve yine anımsıyor ki, Bianchina, Rocca dei Marsi’den geri dönmüştür belki de. Bunu anımsayınca, avukata hemen veda edip hızla dört mevsim villasına gidiyor. Parka girince, bir zamanlar tavuskuşu beslenen kümesin parmaklıkları arasında otların üzerinde oturmuş bir genç kız görür gibi oluyor. O yana doğru yavaş yavaş ilerliyor ve gördüğü genç kızın Bianchina değil, Zabaglione’nin kızlarından biri olduğunu ve yanında bir asker bulunduğunu sonradan fark ediyor. Bu deneyim sayesinde daha dikkatli olduğu içindir ki, Venüs Tapınağı’nın karşı yanında oturup iki askerle tatlı tatlı söyleşen iki genç kızın Binachina mı yoksa Zabaglione’nin öteki kızı mı olduğunu anlamak için yaklaşmaktan vazgeçiyor. Öte yandan, dört mevsim villası da bomboş. Ne Bianchina’dan, ne de köylüden eser var. Geniş ve bomboş avluda, yere sürünürcesine uçuşlarıyla, kırlangıçlar, oradan oraya uçup duruyorlar; kırlangıçlar da, kışı geçirmek üzere Afrika’ya gitmeye hazırlanmaktadırlar. Don Paolo, canı sıkkın bir halde konukevine dönüyor. Zabaglione, gençlerin sağlam ayakkabı olmadığını söylemişti, bu sözler ona umut veriyor. Ama çok fazla zaman yitirmemek zorunda. Fossa sokakları, hele gazinoların bulunduğu yan henüz pek kalabalık. Berenice, konukevinin kapısı önüne, bir domuz yavrusu kızartması sallandırıp satışa çıkarmış. Başından sokulup kuyruğundan çıkarılmış bir kazığa geçirilmiş domuz kızartması, bir tepsi içinde duruyor. Bol bol tuzlanıp biberlenmiş domuz yavrusu, biberiye otu, rezene, kekik ve adaçayı ile doldurulduktan sonra olduğu gibi ocakta kızartılmış. Masanın çevresi çok kalabalık ama, ilk ücretlerini yeni almış milis askerlerinden başka kızartma satın alan pek yok. Henüz askere alınmamış Cafoniler, kızartmaya bakıp bakıp aç kurtlar gibi dişlerini gösteriyorlar. Bir milis onbaşısı, bir francala dilimi üzerine yerleştirdiği nefis bir kızartma parçasını, çevresindekilerin olağanüstü hayranlığını uyandıran o tirbişonlu ve daha bir sürü becerisi olan çakısıyla ufak ufak parçalara ayırıyor. Belediye dairesinin balkonu altında, Habeş kadınlarının renkli ve büyütülmüş resimlerini sunan bir baraka açılmış. Giriş on santim. Don Paolo da parayı verip öteki seyircilerin peşine takılıyor ve bir sürü resmin önünden sırayla geçiyorlar. Büyüteçlerin birinin arkasında, kıllı ve çıplak bacaklı, iri memeli bir sürü Habeş kadınının resmi var. Son resimde, Habeş kraliçesi tanıtılıyor. Bu sanat dolu ve vatansever seyir, Don Paolo’nun arzu ettiğinden çok fazla sürüyor, çünkü bir sürü seyirci arasına sıkışıp kalmış durumda ve öndekiler, her resmin karşısında uzun uzun kakılıp kalıyorlar. Bir parça acele etmeleri için yapmış olduğu çekingen bir uyarı bile, bütün seyircilerin protestosunu ve alayını kendi üzerine çekmeye neden oluyor. Resimlerin önünden uzaklaşmayı başardığı sırada dayanma gücünün artık sonuna gelmişti. Öyle yorgun ve kızgın bir halde sokak sokak sürtüyor ki, çılgınca bir hareket yapıp sokağın orta yerinde “Kahrolsun savaş!” diye feryadı basmasına kıl payı var. Dört mevsim villasına iki kez daha gidiyor, fakat, samandan, ottan ve Zabaglione’nin kızlarının iç çamaşırlarından başka bir şey görmüyor, hele Bianchina ya da köylüyle ilgili hiçbir izle karşılaşmıyor. Böylece gece gelip çöküyor. Kasabanın ileri gelenleri, Berenice’nin konukevindeki büyük şölende toplanıyorlar; Fossalı Cafoniler, zanaatkârlar, orta halli halkla komşu köyler halkının geri kalan bölümü de açık havaya bir sürü sıralar dizmiş olan yerli şarabı ucuz fiatla veren dere kenarındaki kantinde buluşuyor. Gazinocu, dere boyunca uzanıp giden patikadaki yüzyıllık bir ceviz ağacının altına bir taht görkemiyle yerleşmiş olan kocaman bir fıçıdan boşalttığı şarabı, yarım litrelik şişelere dolduruyor; gazinocu ile beraber, bir sürü de genç kız, halkın susuzluğunu gidermeye çalışıyor. Don Paolo, bu insanlar arasında Pietrasaccalı küçük bir topluluk buluyor ve Pasquandra, Magascia, Sciatap ve hemen çoğu kafayı çoktan çekmiş ötekilerle konuşmaya başlıyor. Bütün derdi, yeni savaşla ilgili Cafonilerin ne düşündüğünü öğrenmek ama birbirini tutmaz yanıtlardan başka bir şey öğrenemiyor. Pasquandra, yakında yine göç edebileceği düşüncesinde. Campobasso da, at ve katırların yakında kesinlikle toplatılacağını, fakat eşekten başka bir hayvanı olmayanların hiç korkmamaları gerektiği görüşünü ileri sürüyor. Sciatap, yeni ölüm ışınının toprak altındaki tohumu da bozup bozmadığını öğrenmek merakında. Ötekiler yalnızca dinliyor ve içiyorlar; donuk, hareketsiz ve pek sessiz bir halleri var. Yüzyıllardan beri okuyup okuyacağı tek kitap “İl Guerrin Mesmhino”²⁵ ve bütün bilgisi de kuşaktan kuşağa geçen birkaç atasözü olan bu zavallı ve ilkel halk, tam anlamıyla yakasını propagandaya kaptırmış.

Magascia, rahibe şu yanıtı veriyor:

“Yardımsever efendimiz, bize tek sözcük anlamadığımız sorular sorup zaman yitireceğine bol bol şarap içsen daha iyi yapmış olurdun. Bizim Pietrasacca’da bir sözcük oyununun ya da bir atasözünün yaşamı çok uzundur, babadan oğula geçer ve yüzlerce kez, hem hiç değişmeden dinlenir. Fakat burada insan bir gün içinde o kadar haber öğreniyor ki, sonunda başı ağrıyor.”

Don Paolo, dere boyunca uzanan patikadan doğru Zabaglione’nin geldiğini görüyor. Pek fazla sararmış olan ve pek kederli gözüken avukat, rahibi bir kenara çekiyor ve bir soru soruyor.

Fakat avukatı tanımış ve yalpalaya yalpalaya çevresini sarmış olan davetliler, birlikte içmesini rica ediyorlar ve bağırıyorlar:

“Söylev, söylev, söylev! Söylev dinlemek istiyoruz!”

Halk, bir şarkı ya da bir fokstrot, mızıkacıların zevkine bırakılmış bir müzik parçasını istermişçesine bir söylev istiyor. Zabaglione kabul etmiyor ve yanaşmıyor ama, söylev diye bağıranların arasında bucak memurunu da görünce kızları aklından silip Podesta’daki boş yeri anımsıyor ve hemen kabul ediyor. Bir iki genç, avukatı yakaladıkları gibi, fıçının yanındaki masanın üzerine çıkarıyorlar. Avukat Zabaglione, bıyıklarını yukarı doğru şöyle bir buruyor, saçlarını bir karıştırıyor ve yıldızlar içindeki gökyüzüne doğru ellerini kaldırarak o kalın sesiyle başlıyor:

“Ey ulusum, ey sonsuz Roma çocukları!”

Ve müzik –ama ne müzik!– böyle başlıyor. Konuşmacı, bulut gibi sarhoş Cafonilere, karşısındakiler eski, krallar ve imparatorlarmış gibi sesleniyor. Şarabın kafalara verdiği duman, eski ünle ilgili anıları canlandırıyor.

“Akdeniz’e ve o tarihte herkesçe bilinmeyen Afrika’ya uygarlığı ve bilgiyi kimler götürdü, söylesenize?”

Birkaç ses: “Biz!” yanıtını veriyor.

“Fakat yemişleri toplayanlar başkaları oldu. Söyleyin bana, evet çok rica ederim söyleyin: İngiltere’nin sisli kıyılarına uygarlığı ve bilgiyi götüren ve mağara insanlarının yabandomuzları ve geyikleriyle bir arada yaşadığı bu yerlerde köyler ve kentler kuranlar kimlerdir?”

Birkaç ses: “Biz!” yanıtını veriyor.

“Fakat meyvelerini toplamak başkalarının hakkı oldu. Sonuç olarak söyleyin bakayım, evet özellikle rica ediyorum sizlerden, Amerika’yı kim buldu?”

“Biz! Biz! Biz!...”

“Fakat yararı başkalarına dokundu. Söylesenize, evet özellikle rica ediyorum söylesenize, elektriği, telsiz telgrafı, özetle, modern yaşamı oluşturan bütün bu şeyleri kim icad etti?”

Birçok sesler: “Biz!” diye yanıt veriyor.

“Ama yararlanan başkaları oldu. Söyleyin Allahaşkına söyleyin, yeryüzünün her yanına gidip maden ocakları kazanlar, köprüler yapanlar, caddeler açanlar ve bataklıklar kurutanlar kimdir?”

Bu soru hepsini birden ayağa fırlatıyor:

“Biz! Biz!”

“İşte bu hale düşmenizin asıl nedeni. Fakat yüzyıllar sürüp gitmiş bulunan bu aşağı görülme ve haksızlık döneminden sonradır ki, hakkımız olan ve başkalarınca elimizden zorla alınmış bulunan şeyleri geri alacak adamı sonunda tanrısal güç bizlere gönderdi.”

Birkaç kişi: “Londra’ya! Londra’ya!..” diye bağırıyor.

Ötekiler de: “New York’a! Amerika’ya! Kaliforniya’ya!” diye haykırışıyorlar.

İhtiyar bir adam: “San Paolo’ya! Avelina Paulista’ya, Avenida Angelica’ya!” diye bağırıyor.

Ötekiler de: “Buenos Aires!” diye bağırıyorlar.

Don Paolo’nun yanı başında bulunan ve yuvarladığı şarabın etkisiyle bacaklarının üzerinde zorlukla durabilen Sciatap, birden müthiş heyecanlanıyor ve sıranın üzerine güç bela tırmanıyor ve herkesi sessizliğe çağırdıktan sonra haykırıyor:

“New York’a 42. Caddeye! 42. Caddeye!”

“Orada ne var ki?”

Sciatap: “Gidin de ne olduğunu görürsünüz!” yanıtını veriyor ve haykırıyor:

“42. Caddeye!”

Sonra yeniden bir sessizlik oluyor ve Zabaglione, İtalyan dehasının yeni buluşu olan ve imparatorluğun yeniden kurulması konusunda en kesin rolü oynayacak bulunan mucizevi ölüm ışınından söz açıyor:

“Bu ölüm ışını, motorları, karadaki trenleri ve denizdeki gemileri durduruyor, bu ölüm ışını karşısında insanların kalbleri işlemez oluyor, bisikletlerin lastiklerinde hava kalmıyor, anaların memelerindeki süt çekiliyor, saatler duruyor, kuşların tüyleri dökülüyor, çanların içindeki tokmak yere düşüyor ve düşman askerleri kayatuzu gibi taşlaşıyor. Artık bundan sonra bizi yolumuzdan hiç kimse çeviremeyecektir. Tanrısal gücün bir lütfu olan büyük şefimiz bunun böyle olduğunu bugün bütün dünyaya duyurdu. Hesap saati artık gelmiş bulunuyor.”

Şimdi bütün halk: “New York’a! 42. Caddeye!” diye feryat ediyor. Sonra, konuşmacının söylevini sürdürmesi için masanın çevresini sarıyorlar. Fakat, dere boyundaki patikada askerlerle kol kola giden bazı genç kızlar görmüş olan Zabaglione, masadan aşağıya atlayıp kendine güç bela bir yol açıyor ve kızlarının peşinden koşuyor.

Ortalıkta, müzik sustuktan sonra herkesin kendi hoşuna giden parçayı yinelemesini andıran bir durum var.

Sciatap, yanındakilere: “New York’a! New York’a!” diye haykırıyor. “Mulberry caddesinde Mister Charles Littlebel, ya da Ice and Cool diye tanınan utanmaz arlanmaz herifin biri vardır. Önce onunla bir hesaplaşmalı. Düşünceme göre –elbette ki, daha iyi öneriler sunabilirsiniz– evet benim düşünceme göre, bu herifi yakalayıp bir alay askerin önünde koşturmalı. Askerlerin hepsinin de ayakkabısı çivili olmalı ve herifin kıçına olanca güçleriyle tekmeyi yapıştırmalılar. Herif ağlayıp sızlamaya kalkınca askerler bir ağızdan “Sciatap!” diye haykırmalı. Bunun ne demek olduğunu herif gayet iyi anlar.”

Campobasso, Sciatap’ı kolundan çekip soruyor:

“42. Caddede ne var?”

Sciatap: “Burası eğlence yerlerinin bulunduğu mahalledir” diye açıklıyor. “Zenginlerin gittiği eğlence yerleri buradadır. Misk gibi kokular saçan güzel kadınlarla doludur...”

Fakat oğlunu gördüğü için sözünü yarıda bırakıyor. Oğlanın sırtında, kolları ellerini örtecek kadar uzun ve pantolonu ancak diz kapaklarını aşan bir asker giysisi var.

Baba, oğluna: “İç bakalım!” diyor.

Oğlan içiyor.

Baba oğlunun ikinci kadehi yuvarlamasından sonra şu öğütleri veriyor: “Şimdi beni iyi dinle ve söylediklerimi sakın aklından çıkarma! Eğer hükümet, ölüm ışınlı askerlerimizi New York’a da göndermeye karar verecek olursa, sen hemen ortaya atıl ve adını yazdır! Hükümete de ki, babam bir zamanlar orada bulunmuştu, bu yüzden görülecek pek çok hesaplarımız var. İşte böyle, evet, Batarya meydanından geçerken, sağa sap ve Mulberry caddesinin nerede olduğunu sor. Bu sokağı bulduktan sonra da, Napoli şivesi konuşan bir Polonya Yahudisi olan Mister Samuel’i soruştur. Bu ihtiyar Yahudi her şeyi bilir. Her soracağının yanıtını verir. En iyi yemeklerin ve en iyi içkilerin nerede bulunduğunu ve zenginlerin nerelerde oturduklarını da bilir. Kent çok büyüktür, eğer şaşırıp kaybolmamak istersen kesinlikle ondan akıl danış!”

Oğul, yüksek sesle gülüyor ve babasının yüzüne teşekkürle bakıyor.

Baba: “İç ve sözlerime kulak ver!” diyor. “Ben artık yaşlıyım, fazla bir şeye gereksinmem yok. Ama beni sevindirmek istersen, Regal markalı ayakkabıların şöyle yuvarlak burunlularından üç, dört çift gönderebilirsin. Samuel, bu ayakkabıları nerede bulabileceğini sana söyler. Ama sakın sivri burunlu olmasınlar. Eklem iltihabımdan rahat giyemem...”

Çevredeki masalardan birinde Bergamo’lu bir taş kırıcısı oturuyor; adam, oraların eski adeti üzerine kuzu derisinden bir kasket ve kadifeden bir ceket giymiş. Marsica’ya, depremden sonra inşaat işlerinde çalışmak üzere gelmiş ve Fossalı bir kızla evlenip yerli olmuştu. İşte bu adam, İsviçre’de İtalyanların yapmış olduğu çok büyük işleri anlatıyor:

“Gençliğinin on dört yılını, tünel açma ustası olan babamla birlikte o ülkede geçirdim. Önemli bölümü İtalyan işçilerince açılmış olmayan tek bir İsviçre tüneli yoktur. Babam, Loetscher dağ tüneli açılırken, öteki yirmi dört işçiyle birlikte toprak altında kalarak öldü. Ben o tarihte on altı yaşındaydım. Sonraları Trimbach, Grenchen ve Vallor işçilerinin oturduğu barakalar hep aynı yere düşmüştü de biz de oraya ‘Tripolis’ adını vermiştik... İşin devamı süresince çalışmak üzere kurulmuş olan postanenin üzerinde de ‘Tripolis’ sözcüğü yazılıydı.”

Campobasso merakla soruyor:

“Neden Tripolis yazmıştınız? Arap değildiniz ki!”

Bergamo’lu: “Çünkü” diye açıklıyor, “İsviçreliler iyi insanlardır, iyi de para verirler, ama bütün bu işleri onların hesabına yapıyorduk, kendimiz için değil. İş biter bitmez onlardan ayrılmak zorundaydık. Bazı bazı ayrılırken bir kolunu arkada bırakmış olanlarımız görülmekteydi. Yoksullar, yaşlı eşeklerin sinekleri çekmesi gibi, bütün felaketleri kendi üzerlerine çekerler. Bern yöresindeki Grinssel’de bir elektrik santralı için yapılmakta olan kazı işinde çalışıyorduk; ancak bir yumruk büyüklüğünde olan bir taş, iki yüz metre ötede oturup ağır ağır yemek yemeye henüz koyulmuş olan bir hemşerimizin ense köküne çarpıp adamcağızı bir fare gibi öldürmüştü. Sanki usta bir nişancı, düşmanının tam ense köküne nişan almıştı.”

Gazinocunun şarap fıçısı çevresinde toplanmış sarhoşlar, çok eski bir gezgin şarkısından parçalar mırıldanıyorlar:

“Merica’ya varmıştık,

Otuz günlük bir vapur yolculuğundan sonra...”

Uzaklardaki masalardan birinde oturan bir sandalye örücüsü, Brezilya’daki San Paolo’yla ilgili anılarını anlatıyor:

“Brezilya’da San Paolo adında bir yer vardı ki, burada İtalyanlar Zencilerle birlikte oturmakta ve Brezilyalılarca da Abbasce’o Piques diye anılmaktaydı. Gündüzleri, ekmeğini kazanmak için hasır koltuk örmek işinde, geceleri de, postu korumak için bıçak kullanmakta çalışırdı. Bıçaksız sokağa çıkmak, silahsız savaşa gitmekten farksızdı. Babam bana şöyle demişti: “İnsan, elbette ki, kendi işi gücüyle ilgilenmeli, fakat bıçaklanmaktansa bıçaklamalı.” Kabadayılık taslamak isteyen Brezilya delikanlıları geceleri Abbasceo Piques’e gelirler ve çoğu karnı deşilmiş bir halde dönerlerdi. San Paolo’da göze görünür ne varsa hepsi de İtalyanların eseridir. Gerçi birkaç İtalyan zenginleşip Avenida Paulista’da birer ev sahibi olmuştur, ama çoğunluk, Abbasceo Piques’de ve Oraz-Quartier’de kalıp Türkler, Portekizliler ve Zencilerle bir arada yaşamayı sürdürmüştür. Eğer hesaplaşma günü gerçekten geldiyse, Brezilya’nın önemli bir bölümü bizlerin payına düşecektir. Evet, ülkeyi iyi tanıyan biri olarak bu kararı verebilirim.”

Cafonilerin o her zamanki kayıtsız ve tutuk hallerini bırakarak propagandanın etkisiyle bu kadar fazla kendinden geçmiş olduklarını görmek Don Paolo’yu çok kötü etkiliyor.

Askerler para vermeden kantinden çıktıkları için çevre bir an karışıyor. Hizmet gören kadınlar feryadı basıyorlar ve patron, elindeki bıçağı askerlere doğru sallıyor.

Askerler, uzaktan doğru sesleniyorlar:

“Paraları hükümetten alırsın!”

İçinde hemen hemen bir şey kalmamış olan şarap fıçısının çevresinde, on on iki Cafoni, o eski gezgin şarkısını söylemeyi sürdürüyor. Birkaçı, fıçının üzerine tırmanmış, dalgalar arasında sallanan bir gemideymişler gibi fıçıya sımsıkı sarılmışlar. Şarkıyı durmadan yineliyorlar:

“Merica’ya varmıştık,

Otuz günlük bir vapur yolculuğundan sonra,

ve kuru toprakta yatmış,

ekmekle sucuk yemiştik...”

Magascia, çalılığın arkasına uzanmış eşeği uyandırıp arabaya koşuyor. Saatin geç olduğunu gören Pietrasaccalılar ayrılıyorlar. Don Paolo da kalkıyor, bacaklarının üstünde duramayacak kadar yorgun olduğu halde, Bianchina ile köylüyü aramak üzere dört mevsim villasına varıyor ve ısırganlar bürümüş bir patikaya sapıyor. Şarap fıçısının çevresindeki Cafonilerin şarkısı, karanlığı aşıp ardından geliyor:

“Ekmekle sucuk yemiştik.

Ve köyler ve kentler kurmuştuk,

çünkü bizlere çalışkan İtalyanlar derlerdi!”

Rahip, dört mevsim villasının bahçe duvarı yakınında, köylüyle burun buruna geliyor.

“Seninle görüşeceklerim var!”

Köylü: “Benim de efendimizle görüşeceklerim var!” yanıtını veriyor.

İki adam, karanlıkta, ağaçlıklı büyük yolda villaya doğru ilerleyip evin önündeki granitten havuzun kenarına ilişiyorlar.

Don Paolo: “Savaş başladı” diyor. “İtalyan Cafonilerinin Habeşistan Cafonilerine karşı giriştiği bankalar savaşı başlamış bulunuyor. Bu çılgınca harekete karşı hemen ne yapabiliriz diye görüşmek için bütün gün seni aradım.”

Köylü: “Bütün gün Baronesle birlikte dışarıda dolaştım” yanıtını veriyor. “Efendimizin bana bu konuda bir yardımı dokunur da aklımı oynatmaktan kurtulurum.”

Rahip: “Ne oldu?” diye soruyor ama, köylünün hiç yanıt vermediğini görünce: “Savaş bugün başladı” diye ekliyor, “bankalar savaşı başladı.”

Köylü şunları anlatıyor:

“Baronesle hemen hemen yaşıtızdır, çocukluğumuzda buralarda, bu havuzun başında, şu yolda, tavus kümesinin yanında ve Venüs Tapınağı’nda beraber oynardık; bu durum, ailesince manastıra gönderildiği yaşa gelinceye kadar sürüp gittiydi.”

Don Paolo: “Biliyorum” diye sözünü kesiyor.

“O halde, Baronesin kocasının düelloda ölmüş olduğu da efendimizce biliniyor. Evet, Barones, Tanrının gazabına uğramıştı. Fakat o, burada kalacak yerde kente gidip çılgınca bir yaşam sürmeyi yeğledi. Fena kadın denmez ama, iradesi pek zayıftır.”

Rahip: “Bunun böyle olduğunu nereden biliyorsun?” diye soruyor.

“Barones her mektubunda bundan söz ederdi.”

“Demek sana serüvenlerinden söz ederdi?”

Köylü açıklıyor:

“Evet, fakat başka nedenlerle. Barones hâlâ son derece tutucudur ve ölümden çok korkar. Bu nedenle her pazar günah çıkarmaya gider. Günahlarını çıkaran rahip çok sert bir adam olacak ki, kadıncağıza, işlediği her günah için bir Avemaria duası okutup diliyle de yere bir haç yaptırıyormuş. Günah çıkartmanın bu biçimi bizim oralarda adettir ama, bir rahibin bir Baronese karşı böyle ağır bir çile uygulaması çok fazla. Doğruyu söylemek gerekirse Avemaria duasını zaten her zaman okurdu, fakat dili ile yere haç yapma işini her zaman bana yaptırdı. Bunu yakınmak için söylemiş değilim; çünkü onun hatırı için seve seve yapardım. Barones bana her hafta, ister Roma’da ister Monte Carlo’da ya da St. Moritz’de olsun, bir kartpostal gönderir ve yeri kaç kez yalayacağımı bildirirdi. Önceleri, yani Baron henüz yaşarken, haftada ancak bir kez yeri yalamam gerekirdi, ama sonradan bu sayı yirmiye ve otuza kadar hızla çıktı. Efendimiz hele bir düşünsün. Haftada otuz günah işleyen kibar bir bayan! Son zamanlarda hemen çoğu yirmi iki idi. Hiç de az sayılmaz, ortalama, günde üç günah eder.”

Don Paolo onaylıyor:

“Günde üç günah hiç de az değil. Sen yeri yalama işini hâlâ sürdürüyor musun?”

Köylü, şaşkın şaşkın kekeliyor:

“Çünkü onunla aramızda kalan tek bağ bu. Eğer kabul etmeyecek olursam, bu işi başkasına verir ve benimle olan bütün ilgisini keser.”

Köylü, rahibi bir ahıra götürüyor ve asılı bir feneri alıp yakarak, duvara tutuyor; duvarın hemen hemen her yanında kömürle küçük küçük haçlar çizilmiş.

Köylü açıklıyor:

“Sipariş edilen haçların sayısını yanılıp şaşırmamak için bu duvara işaret ederdim.”

Ahırın nemli duvarına çizilmiş olan bu sıra sıra haçlar, Don Paola’ya Görice yakınında görmüş olduğu bir asker mezarlığını anımsatıyor. Bu gördüğü de, Barones cenaplarının günahlarının gömüldüğü bir mezarlık.

İki adam, büyük havuzun başına dönüp bir kenara ilişiyorlar. Köylü anlatmasını sürdürüyor:

“Barones yine buraya döneli birkaç gün oldu. Bunun benim için nasıl bir bayram olduğunu efendimiz tahmin edebilir. Barones, bana dedi ki: “Kentte yaşayacak param olmadığı için buraya döndüm.” Ben de ona: “Ben yaşadıkça senin hiçbir şeyini eksik etmem, hanımefendiciğim” yanıtını verdim. Ertesi günü ise, Piyemontlu bir süvari albayı olan sevgilisi de çıkıp geldi. Bianchina’nın dediğine göre, adamda Kırım savaşına gitmişe benzer bir hal varmış ama, benim gözümü hiç de yıldıramadı. İşte bu adamı, hemen geldiği akşam bir kenara çekip dedim ki: “Eğer dört mevsim villasında derini yüzdürmek istemezsen hemen ilk trene atlayıp Kırım’a dön!” Fakat Barones araya girdi ve sevgilisini savundu. İşte o zaman bu zamandır yaşamım bir cehenneme döndü. Geceleri gözümü kırptığım yok, oysa geceler de bir türlü bitmek bilmiyor. Fakat ne olursa olsun bu iş böyle sürüp gidemez! Önceki gün Barones yine yanıma geldi ve alışılmış yirmi iki haçı dilimle yere çizmemi istedi. Fakat ben: “Hayır” dedim. “Hanımefendimin bu adamla işlediği günahlar için ben bundan sonra artık hiçbir çileye katlanmayacağım.” Barones, yüzüme şaşkınlıkla bakıp: “O halde bu işi ben kendim mi yapacağım?” diye sordu. Bunun üzerine haçları yalamaya, ama son defa olarak, söz verdim. Şimdi onların geceleri odalarına çekildiğini görünce kafamın içi altüst oluyor. Çılgınca şeyler düşünüyorum. Bir an olsun rahatlayıp başka bir şey düşünmeyi başaramıyorum. İşte böyle efendimiz, bana başka şeylerden söz etmenin hiçbir yararı yok!”

“Pompeo’nun Roma’dan ne zaman döneceğini biliyor musun?”

Köylü: “Hayır!” yanıtını veriyor.

“Bianchina’yı Rocca’ya göndermiştim. Dönüp dönmediğini biliyor musun?”

Köylü: “Henüz dönmedi” yanıtını verdikten sonra şunu söylüyor:

“Benim iyi kalpli efendim, sen bir rahipsin, ne olur şu Baronesle bir konuş!”

Don Paolo: “Çok üzgünüm ama” diyor, “bugün savaş duyuruldu, bundan başka bir şey düşünecek halim yok.”

Fossa sokakları bomboş, hem de iyi aydınlatılmamış. Bayraklar, zafer belirtileri, yazıları ve renkleri artık seçilmeyen duvar ilanları, şu anda uykuya dalmış olan bu küçük kente bir karnaval görünümü veriyor. Don Paolo, Albergo Girasole’nin annesi önünde çelişkide kalıyor; içeriden, yemek salonundan doğru, seslerden ve şarkılardan bir uğultu taşıyor. Habeşistan’a karşı savaş açılışını kutlamak üzere toplanmış kasaba ileri gelenlerinin verdiği şölende duyulan sesler, olmalı! Yemek salonundan geçip de nefret ettiği insanlarla görüşmek zorunda kalmamak isteyen rahip, evin çevresini dolaşıyor ve sandıklar, tahtalar, mangal kömürüyle dolu bir avluda mutfak kapısını arıyor. Şu anda Don Paolo, henüz ilkokul ikinci sınıfa gittiği sırada, öğrencilerden birinin kolunu dayakla kırmış olan öğretmen Don Vincenzo karşıtı bütün öğrencilerin nasıl da ayaklanmış bulunduğunu anımsıyor. Don Paolo o tarihte yedi, sekiz yaşındaydı. Okula giderken yanına bir kömür parçası almış ve karşılaştığı her beyaz ve düzgün duvara intikam parolası olan: “Kahrolsun Don Vincenzo!”, “Zalimlere ölüm!” sözlerini yazmıştı.

Don Paolo’nun kulağına, mutfakta yıkanmakta olan bulaşık sesleri geliyor. İçeriye girmeyi canı hiç istemiyor. Cübbesinin ceplerine kömür dolduruyor ve yarı karanlık sokakları şöyle bir dolaşmak üzere yola çıkıyor. İstasyona giden caddede kimseler yok. İstasyon derin bir sessizliğe dalmış. Bekleme salonunda, yanında köpeğiyle bir dilenci uyumakta. Son tren gitmiş olmalı. Don Paolo, bilet gişesinin üzerine kömürle ve kocaman kocaman harflerle: “Kahrolsun savaş! Yaşasın özgürlük!” diye yazıyor. Sonra, istasyonun önündeki küçük alanı geçip ilçenin eski mahallelerinin bulunduğu bölüme gidiyor ve karanlık bir sokaktan geçerek, San Giuseppe Kilisesi’nin önüne çıkıyor. Kilisenin duvarları yer yer çatlamış olduğu için yazı yazmaya uygun değil; buna karşılık merdivenlerin üçü de, elinde kömürle gelecek birisini bekliyorlarmış gibi düz ve cilalı. Don Paolo, ilk basamağa: “Hükümetin çorbası yere batsın!”, ikinci basamağa: “Yaşasın ev çorbası!” ve üçüncüye de: “Savaştan yana olan barbarlar yerin dibine geçsin!” diye yazıyor. Eserini tamamlayıp uzaklaştıktan sonra, kilisenin kaidesinde gerçekten çok eşsiz duran bu iri ve siyah harflere hayran hayran bakmak için, birkaç kere arkasına dönüyor. Rahip, küçük bir sokağın ağzında, bir sarhoşla karşılaşıyor; yalpalaya yalpalaya giden adam, az önceki eski gezgin şarkısını, ağzını yaya yaya söylüyor. Bir rahiple karşılaştığına çok şaştığı için, aptal aptal gülmeye başlayıp peşine takılıyor ve bir yandan da şu sözleri fısıldıyor:

“Hişt, sağdıcım, benim mini mini sağdıcım, bir dakikacık beklesene!”

Rahip, peşine düşen bu adamdan kurtulmak için adımlarını sıklaştırıyor. Fakat sarhoşun vazgeçmediğini görünce, birkaç tokat atmak amacıyla, bir fenerin altında durup bekliyor. İşte ancak o zamandır ki, sarhoş herif düştüğü yanlışı anlıyor ve şaşkınlık belirtisi gösterip kekeliyor:

“Ne hata! Az kalsın ne büyük bir küstahlıkta bulunacaktım!..”

Don Paolo, kapılarına hükümet partisinin forsu çekilmiş olan ve pencereleri de güçlü bir parmaklıkla korunmuş bulunan postanenin önüne gidiyor. Kapının yanındaki duvara, kocaman kocaman harflerle: “Savaş da, ipotekler de yerin dibine geçsin!” ve “Yaşasın özgürlük!” diye yazıyor ve herhangi bir karşılaşmadan kaçınmış olmak için, konukevine dönüyor, artık tümüyle boşalmış mutfaktan içeri giriyor. Odasında, bir sandalyeye oturup kendisini bekleyen Pompeo’yu buluyor.

Eczacının oğlu: “Son trenle bu akşam Roma’dan döndüm” diyor. “Burada olduğunu öğrenir öğrenmez, hemen kalkıp geldim, çünkü görüşeceğim şeyler var.”

Don Paolo: “Ben de seni bütün gün aradım ve bekledim” yanıtını veriyor. “Yeni savaş, yani bankaların yoksul halka karşı olan savaşı başladı; bizler, evet bizler nasıl davranacağız?”

Pompeo sapsarı kesiliyor ve şu yanıtı veriyor:

“Hayır, yanılıyorsun, bu savaş halk ve uygarlık savaşıdır.”

“Bu sonuca nereden varıyorsun?”

Pompeo, Roma’ya yaptığı yolculuk üzerine tamamlayıcı bilgi veriyor. Mahzende hükümet şefinin hapis bulunduğu sanılan bankanın çevresinde, kendi gibi ikinci devrim yandaşı bir dostuyla birlikte saatlerce dolaşmış. İkisi birden, kulaklarını duvarlara dayayıp dinlemişler, yemek zamanı içeriye tutuklulara verilen yemeğe benzeyen bir yemek götürülüyor mu diye çevreyi gözetlemişler, hatta binanın önünde nöbet bekleyen Carabinerlerle konuşmayı denemişler, fakat hiçbir şey elde edememişlerdi. Geceyi, zengin ahbaplarının evinde geçirmişler ve Pompeo, Afrika’daki yeni savaşın ekonomik yararlarından kuşkuyla söz eden ve bunu daha çok tehlikeli ve gözü pek bir davranış sayan büyük tüccarlarla bir bankeri şaşkınlıkla dinlemişti. Bunun üzerine, iki genç: “O halde bu savaş ne için yapılıyor?” diye sormuşlardı. Yanıtlar hep belirsizdi, çünkü hiçbiri de, O’nun adını ağzına almak istemiyordu. Peki ama, bir tutukludan bu kadar korkulur muydu? Onun yerine geçirilmiş olan benzeri, bankaların her emrini yerine getiren bir emir kulu değil miydi? O halde ne diye savaşlar yapıyordu? Bütün bu soruların açıklamasını Piazzia Venezzia’dan almıştılar.

Pompeo: “Bugün ikindi üzeri saat dörtte” diye anlattı, “hükümet şefinin bir konuşma yapacağı duyurulmuştu. Dostumla beraber kalkıp Piazzia Venezzia’ya gittik ve tam da balkonun altında yer aldık. Çok beklememiz gerekti, fakat şef, balkonda görünüp de sesini halkın üzerinden çevreye yükseltince bütün kuşkularımız ortadan kayboldu. Benzeri değildi. O’nun ta kendisiydi, gerçek O idi!”

Don Paolo, bir şeyler söylemek istiyor ama, delikanlıdaki bu temiz yürekli inanç belirtisine karşı gelmekten çekiniyor ve kömür bulaşığı henüz duran elini, cebine sokuyor.

Pompeo: “Bugün başlamış olan savaş” diye açıklıyor, “şu anda bomboş ve işlenmemiş duran toprakları işsizlerimize kazandırmaya yarayacaktır. Ekonomimizin bugünkü işgücünün öldürücü yükünden kurtulduktan sonradır ki, bankalar ve özel tekellere karşı etkili bir savaş açmak olanaklı olacaktır, ancak. Evet, ikinci devrim, yalnızca biraz geri bırakıldı. Şu anda yapacağımız ilk iş savaşı kazanmaktır.”

Pompeo, cebinden çıkardığı bir kâğıdı rahibe gösteriyor:

“Bugün hemen gönüllü yazıldım.”

Don Paolo şu yanıtı veriyor ve delikanlıya kapıyı gösteriyor:

“O halde birbirimize bir diyeceğimiz kalmıyor, artık!”

Fakat Pompeo, bir iki duraklamadan sonra önemli bir istekte bulunuyor:

“Kararlaştırdığımız şeyler hakkında harekete geçmeyeceğine dair bana söz ver!”

Don Paolo, düşünceye dalıyor; yalan söylemekten hoşlanmaz ama, hükümete karşı bir rahip olarak resmi makamlara ihbar edilmekten korkuyor. Tutuklanınca da kimliği hemen anlaşılacak. Fakat onu tutuklanmaktan daha çok korkutan şey, Fossa ve Pietrasacca’da onu rahip diye tanımış olanların öfkesini düşünmek oluyor. Pompeo:

“Haydi, söz ver!” diye ayak diriyor.

Don Paolo: “Söz veriyorum” yanıtını veriyor ve ekliyor: “İyi yolculuklar! Sapasağlam geri dönmeni dilerim. O zaman yine bu işleri görüşürüz.” Pompeo, rahibi samimiyetle kucaklıyor ve Afrika’dan mektup yazmaya söz verdikten sonra odadan çıkıyor. Merdiven başından doğru, şölendekilerin şarkı ve kahkahaları geliyor. Don Paolo, kömür bulaşmış elini yıkıyor. Lavabo öyle sidik kokuyor ki! Sinek pislikleriyle benek benek kasvetli aynada görünen yüzü sapsarı ve adamakıllı çökmüş. Sırtındaki kara elbiseyle, zavallı bir soytarıya benziyor. Ulvira’nın söylediklerini şu anda yine anımsadı: “Sen budalanın birisin. Senin devrimciliğin, gerçek korkusundan!” Arka arkaya ve kuru kuru öksürüyor ve birden, ağzına sıcak sıcak ve tatlımsı bir şeyler dolduğunu hissediyor. Dudaklarının arasında, kırmızımtırak bir köpük beliriyor. Yatağına uzanıyor ve dua kitabındaki şu sözleri bir kez daha anımsıyor: “Venita hora mea: Belki de saatim gelip çattı.”

Ayaklarının ucuna basa basa birisinin kapıya yaklaşıp anahtar deliğinden içeriyi dinlediğini duyduğu sırada, elbiseleriyle olduğu gibi yatağın üzerine uzanmış bulunuyordu. “Giriniz!” diyor ve içeriye Bianchina giriyor.

Genç kız: “Pencereden ışık gördüm de geldim” diyor. Göze çarpacak kadar fazla boyanmış ve çok ispirto kokuyor.

“Savaşın başlamasını kutlamak için Rocca’da sanki bayram yapmışlardı” diye anlatmaya başlıyor. “Delikanlılar da bunu bir eğlence aracı yaptılar ve beni alıkoydular. Oysa şu senin Muricca sersemin biri. Uzun uzun aradıktan sonra bir bostanda lahanaların arasında bulabildim ve: ‘Beni Romalı bir dostunuz gönderdi, sizinle görüşmeyi çok istediğini söylememi tembih etti, eğer isterseniz buraya kadar gelecek.’ dedim. Ne bir teşekkür etti, ne de bir bardak su olsun ikram etti, yalnızca hiç kimseyi görmek istemediği yanıtını verdi.”

Don Paolo, güçlükle soluk alıyor; yeni bir öksürük nöbetine tutulmaktan çok korkuyor.

Bianchina: “Niye hiçbir şey söylemiyorsunuz?” diye soruyor. “Niye bu saatlere kadar daha hâlâ yatmadınız? Bir üzüntünüz var sanırım?”

Rahip, hafif bir işaret yapıp, doğruluyor.

Genç kızın ağzından hafif bir gülümseme beliriyor:

“Şimdi anladım, bir rahibeye gönlünüzü kaptırmış bulunuyorsunuz. Bir rahibeye âşık olduğu için her zaman kederli duran bir rahibin öyküsünü bir kitapta okumuştum. Oysa bu dünyada öyle çok başka kadın var ki!”

Öksürük, hastayı yeniden sarsıyor: Don Paolo’nun başı, omuzlarına düşüyor, sıcak ve incecik bir kan çizgisi, ağızdan çeneye doğru hızla uzanıyor.

Fakat Bianchina’nın sapsarı kesildiğini ve yardım istemek için dışarıya fırlamak üzere olduğunu görünce kendini toplayıp gülümsüyor ve genç kızın elini tutarak: “Korkma! Bir şey değil!” diyor.

Bianchina, mendilleri soğuk suda ıslatıp hastanın başına ve göğsüne koyuyor. Sonra, açık mavi baş örtüsünü çıkarıyor, ışığın keskinliğini azaltmak için lambayı örtüyor; sonra mutfağa koşup bir bardak tuzlu su getiriyor ve hastaya birkaç yudum içiriyor. Boş olan yandaki odaya koşup iki yastık getiriyor ve rahibin başını bir parça yükseltiyor. Bu iş de bitince, herhangi bir harekette bulunmasına gerek kalmadan, hastayı ağır ağır ve özenle soyup üzerini sıkı sıkı örtüyor, içeriye temiz hava girsin diye pencereyi açıyor, çenesindeki ve ağzındaki kanları yavaş yavaş ve okşar gibi siliyor. Hastanın başındaki ve göğsündeki soğuk mendilleri zaman zaman değiştiriyor ve her defasında da saçlarını okşayarak yavaş bir sesle şöyle diyor:

“Ah benim iyi kalplim, ah benim iyi kalplim. Bak göreceksin hiçbir tehlike yok!”

Bianchina, hastanın konuşmasını yasaklıyor ve bir şey söyleyeceği zaman yazsın diye, bir kalemle kâğıt veriyor. Don Paolo, kâğıda şunu yazıyor: “Yarın sabah Acquafredda’ya telefon et ve Doktor Nunzio Sacca’yı çağır!”

Genç kız: “Şimdi uyku sırası!” diyor. “İyi geceler...”

Bianchina, yatağın yanı başına, yere uzanıyor. Fakat ikisini de uyku tutmuyor.

Hasta, bir aralık genç kıza soruyor:

“Savaş başladı diye sen de bayram ettin, değil mi?”

“Evet.”

“Neden?”

“Başkaları yapıyordu, ben de yaptım.”

Bianchina, olup bitenleri ertesi sabah halasına anlatıp doğruca postaneye koşuyor ve Acquafredda’ya telefon ediyor.

Hekim Sacca, öğleye doğru geliyor. Hasta, dost bir yüz gördüğü için seviniyor, fakat hekimin tersliği ve çekingenliği üstünde; acele acele ve biraz da şaşkın bir tavırla muayeneyi yapıp bitiriyor ve yalnız kalmalarını bekliyor. Yalnız kalınca şunları söylüyor:

“İtalya’ya dönüşünün bir budalalıktan başka bir şey olmadığını sanırım anlamışsındır. Ama şurası kesin ki, kahraman rolü oynamak isteyince bunu başkalarını tehlikeye koymadan yapmalı.”

Don Paolo: “Seni gel diye zorlamadım” yanıtını veriyor. “Hekimsiz de ölünebilir!”

Hekim: “Sen bu kılıkta olduğun sürece ben de suçuna katılmaktan kurtulamayacağım” diye sözlerini sürdürüyor.

Don Paolo Spada’nın Acquafredda’dan Fossa’ya bir araba ile gelmiş olduğunu ve orada arabayı tutanın ben olduğumu meydana çıkarmakta güçlüğe uğranmaz.”

Don Paolo: “Seni bu işi yap diye zorlamadım” diyor.

Hekim: “Budalaca bir duygusallığa kendimi kaptırmıştım” diye itiraf ediyor. “İçinde bulunduğum bu sürekli tehlikeden beni kurtarmak da sana düşen bir görev. Hem zaten sen de, şimdilik İtalya’da bir iş yapmanın kolay olmadığına inanmış olmalısın. Yabancı ülkelerdeki bir sanatoryuma git, sağlığını düzelt ve daha uygun zamanları bekle!”

Don Paolo: “Bir zamanlar okul arkadaşım olan bir sürü hergeleden seni bir an ayırdığım içindir ki” diyor, “yardımını kabul etmiştim, bunu şimdi söylemem gerekti. Çünkü şimdi görüyorum ki, sen de onlardan o kadar farklı değilsin. Savaş durumu hekimlik mesleği için pek çok olanaklar getiriyor. Hele senin gibi piskoposların koruyuculuğunu kazanmış bir hekim de olursa! Yoksa umutlarını tehlikede mi görüyorsun?”

Bianchina’nın odaya girmesi, Hekim Sacca’yı yanıt vermekten alıkoyuyor.

Don Paolo, hekime: “Artık gidebilirsin!” diyor. “Ben de, ayağa kalkacak gibi olur olmaz yola çıkarım.”

Hekim odadan çıkıyor. Bianchina, geceleyin birçok genel yerlere kömürle yazılmış olan savaş karşıtı yazıların ilçede büyük heyecan uyandırdığını anlatıyor. Genç kız, bir süre odayı toplarken, havluda sanki bir kömürcü elini temizlemiş gibi, iri ve siyah lekeler görünce rahibe: “Bunlar da ne?” diye soruyor.

Fakat karşı tarafın yanıtlamasını bile beklemiyor ve havluyu yıkamaya gidiyor. Sonra Don Paolo’nun yanına geliyor ve eleştirel bir tavırla şunları söylüyor:

“Tam anlamıyla çocuktan farksızsınız, fakat dikkatsiz bir çocuk!..”

Genç kız, bir hastaya sitem etmeyi bir yana bırakıp şöyle diyor:

“... Ama sevimli bir çocuk!”

Don Paolo: “Bianchina” diyor: “Bu hesaplı kitaplı heriflerin yanında siz kadınların da bulunması yeryüzü için bir şans.”

Bianchina, düşünüp taşındıktan sonra: “Belki de...” diyor. “Bunu belki de yalnızca kendi çıkarınız için söylüyorsunuz. Öyle ya, dünyada kadınlar olmasaydı kim çocuk yapacaktı?”

Hasta itiraz ediyor ve: “Eğer bilim, çocuk yapmak için başka yollar bulmuş olsaydı bile” diyor, “kendi işlerinden başka bir şey düşünmeyen inatçı erkeklerin yanında kadınların bulunması bir mutluluk olurdu.”

Genç kız: “Ah, benim iyi kalplim!” diyor. “Önemli olan şey çocuk yapmak değil. Bu iş daha çok yanlışlıkla istek dışı olur. Fakat önemli olan, o çocukları bağrına basabilmekte!”

Don Paolo, şu anda çok hoşuna gitmiş olan bu güzel buluşu hiçbir zaman aklına getirmemişti. Yeri silmekte olan genç kızı uzun uzun süzüyor. Bianchina’nın göğsü, dopdolu ve küçük bir sepeti hatırlatıyor. Daha iki ay önce buruk iki limoncuğu andıran memeler şimdi olgun birer portakal gibi duruyorlar. Ah canım portakallar!

ONUNCU BÖLÜM

Don Paolo, kendini öyle bir bıraktı ki, uğramış olduğu düş kırıklıklarını düşünmek bile istemiyor. Zaman zaman aklına gelen o keder verici düşünceleri, rahatsız eden bir sineği kovalar gibi bir el hareketiyle uzaklaştırıyor. Cafonilerin arasında kalmak ve planladığı biçimde çalışmalar yapabilmek için neye ve kime dayanabileceğini artık bilemiyor. Ayaklarının altındaki yer kaymış gibi. Evet, buralardan gitmekten başka çaresi kalmadı; ama bu konuda bile fazla bir acele gösterdiği yok. Kendinde bu gücü bulur bulmaz, buralardan gidecek. Don Paolo’yu heyecanlandıran tek şey ayna. Kendisini aynada görmek için lavaboya yaklaşmaktan kaçınıyor. Anlamsız ve gülünç bir görünümü olduğunu biliyor ama bunu anımsamamak için elinden gelen çabayı gösteriyor.

Rahip, Bianchina’ya “Yolculuk edebilecek duruma gelir gelmez yabancı ülkelere gideceğim” diyor. “Bu ülkede yaşamam olanaksız. Güçten düştüm, hem de büyük bir düş kırıklığına uğradım.”

Genç kız: “Bana bir yer bul da ben de arkandan geleyim.” diye karşılık veriyor. “Burada ne yapacağımı ben de bilemiyorum, hem halamın beni yine evden kovması yakındır. Buradan gidebilseydim çok mutlu olurdum!”

Don Paolo, yabancı ülkelerde Bianchina ile buluşabilmek düşüncesine gülümsüyor ve şu yanıtı veriyor:

“Yabancı ülkelere arkamdan gelirsen sana hoş şeyler anlatırım.”

“Bu işi şimdiden yapamaz mıydın?”

Bianchina, zamanı bol olanları her şeyi zamana bırakmamaları konusunda uyaran atasözündeki görüşe katılıyor ama, Don Paolo hiç oralı olmuyor.

Berenice, hastaya Dr. Sacca’nın öğütleri gereğince özen göstermeyi sürdürüyor. Hekim, ayrılırken Berenice ile merdivende karşılaşmış ve selamına kaçamak bir karşılıktan sonra acele acele çıkıp istasyon yolunu tutmuştu. Fakat sonra geri dönüp az önceki acelesinden dolayı Berenice’den özür dileyerek, hastayı kederli düşüncelerinden kurtarıp neşeli bir hale getirmeye çalışmalarını ve özel bir rejim uygulamalarını önermişti.

Önerilerinden bu bölümünü olabildiğince çözümlemek işini Bianchina üzerine almıştı. Karşısındakinin hasta olduğunu bilen genç kız, hekimin önerisini yerine getirmek için başvuracağı çarelerin sınırlı bulunacağını da biliyordu. Don Paolo’yu neşelendirecek, fakat belki de sağlığına zarar verecek birçok oyun ve şakalardan yararlanamayacak. Fakat hareketli bir genç kız olduğu için bir şeyler yapmak istiyor. Okulda sinekleri nasıl yakaladıklarını, birbirlerinin topuklarını nasıl gıdıkladıklarını anımsatan masum yine de eğlendirici anılarını anlatıyor. Sinek yakalama işi; özellikle derste, hem de hayvan uçarken bir yerini zedelemeden ve hemşireye sezdirmeden yapılırdı. Yakalanmış sinekler, arkadan dikkatle bir iğne ya da kalem ucuyla tutturulup sıranın üstüne yan yana dizilir ve yarış ettirilirdi. İşte Bianchina bu garip sporda çok ünlüydü. Fakat şimdi, daha yakalarken bile hayvancağızları zedeliyor.

Genç kız, özür dilercesine, “Pratik yapmamakta” diyor, “manastırlarda bir sürü şey öğrenilir ama sonradan yaşamda gerektiğinde bütün bunları unutmuşsunuzdur.”

Sinek yarışı, Don Paolo’nun yatağında yapılıyor ve dua kitabının siyah deri kabı da yarış alanı görevini üstleniyor. Sineklerin bir bölümü kenara doğru gidiyorlar, bir bölümü yarış alanından çıkıyorlar. Bazıları da birkaç adım sonra oldukları yerde kalıyorlar.

Bianchina: “Koşmak istemeyenler dişi sineklerdir” diye açıklıyor. “Erkekler geçsin diye geri kalıyorlar. Sevgi belasının ezeli özverisi!..”

Don Paolo ise, yalnızca büyük olayların değil, yakından incelendiğinde bir sinek yarışının bile aynı at ya da otomobil yarışı gibi, bir sürü eğlenceli ve sürprizli yanları bulunduğunu fark ediyor.

Kömürle yazılmış savaş karşıtı yazıların ilçede uyandırdığı heyecan, Bianchina’nın bütün dikkat ve önlemlerine karşın, hastanın kulağına kadar geliyor.

Berenice: “Fossa’da şimdiye kadar hiç bu kadar polis görülmemişti” diyor. “Sanki hepimiz caniyiz!”

Bianchina susuyor.

Savaşa gönüllü gitmiş kocasının yerini almış bulunan Bayan Gelsomina, dükkânın kapısında durmuş, geleni geçeni yolundan alıkoyuyor.

Kadın: “Yeni bir haber var mı?” diye soruyor. “Sanırım bir yabancıydı!”

Bianchina: “Ah, ne güzel bayram etmiştik, nasıl da hep birbirimizle kaynaşmıştık!” diye ahlayıp ofluyor. “Böyle budalaca şeyler yazmak kimin aklına gelmiş!”

Don Senefonte: “Kıskançlık, kötülük düşünen insanlar her yerde bulunur!” diye karşılık veriyor. “Ne kendisi gönüllü gidebilen, ne de gönderecek oğlu olan birisi öfkesini bu biçimde almış olmalı!”

Zabaglione: “Ah ne güzel bayram etmiştik!” diyor. “Birbirimizle ne de kaynaşmıştık, hem de tam belediye başkanlığı seçiminin yapılacağı sırada!”

Eczacı: “Kahkahasız ölüm, gözyaşsız düğün olmaz!” diyor.

Gelsomina: “Gece kuşları, uğursuzluk kuşlarıdır” diyor. “Allahtan yasalar bu işe el koydu.”

Berenice: “Cafonilerin arasında için için bir ateş yanıyor” diyor. “Gündüzleri görülmüyor ama geceleri kıvılcımlar seçiliyor!”

Eczacı: “Cafoniler mi diyorsunuz, yok canım!” yanıtını veriyor, “onların okuma yazması yok. Oysa savaşa karşı kömürle yazılan bu yazılar basım harfiyle. Bu iş Cafoni işi değil!”

Zabaglione: “Ama” diyor, “aklını kaçırmış olan gençler eksik değil ki. Bununla birlikte kimseyi suçladığım yok.”

Fakat Don Senefonte, onun böyle konuşmasındaki imayı anlıyor ve kızgınlıkla yanıtlıyor:

“Bilesin ki, oğlum gönüllü yazıldı! Bir gönüllünün şerefi her şeyin üstündedir. Hem madem ki konuyu bir kez açtık, oğlumun hiçbir zaman sosyalist olmadığını da ekleyim...”

Zabaglione, fena halde alınıyor ve kızgınlıktan rengi solgun bir biçimde yanıtlıyor:

“Bu taş bana. Fakat bu düşünceleri bırakalı çok oldu, bunu herkes bilir. Hem zamanında sosyalist olmayan kim vardı? Şey bile sosyalist değil miydi?”

Bayan Gelsomina ortalığı yatıştırmaya çalışarak: “Herkes gücüne göre; kimi parasını, kimi düşüncelerini kimi de oğlunu, kızını...” diyor.

Fakat Zabaglione, her sözden alınıyor ve öfkeden kıpkırmızı olarak: “Kızlarıma dil uzatıyorsun ha?” diye kadına çıkışıyor. “Kızlarımla ilgili ne söyleyebilirsin?”

Kadıncağız, bu sorulara bir anlam veremediği için, ahlayıp oflayarak işin içinden sıyrılmak istiyor:

“Kocam cehpeye gidiyor, borç içindeyim, kızkardeşim hasta, evimi ikinci kez rehine verdim; bu haldeyken başkalarının işleriyle nasıl ilgilenebilirim?”

Fakat Zabaglione, olayın peşini bırakmıyor ve: “Yanıtla! Kızlarımla ilgili ne söylemek istiyorsun?”

Gelsomina ürkekleşiyor ve kekeliyor:

“Doğru, açık konuşmalı! Yoksa kocam gönüllü olarak yazılmadı mı? Evet, yazıldı, yoksa yazılmadı mı?”

Evrak memuru: “Duvarlardaki yazıları kimin yazdığı ortaya çıkarılmayacak olursa bütün kasaba halkı cezalandırılacak. Yeni bir belediye başkanı yerine bir komiser gönderirler, o zaman.”

Zabaglione, sapsarı kesiliyor ve: “Ne?.. Ne?..” diye soruyor. “Duvarları kirleten ahlaksız herifi bir ele geçirecek olsam parça parça ederdim!”

Kilise merdivenindeki, “Yerin dibine batsın hükümet çorbası!” yazısı, Donna Adalgisa Colantuani’yi hasta etti, çünkü bunu kendisine yapılmış bir aşağılama sayıyor. Babası, kızının bu işlerle bundan sonra ilglilenmemesini istiyor. Kızına: “Nankör serseriler için kendini sıkmaya değmez!” diyor. “İstifa edeceğim diye gözdağı ver!”

Kız: “İstifa edersem, sonra ne yeriz?” diye karşı çıkıyor...

Babası açıklıyor: “Ben istifa et demedim, istifa edeceğim diye tehdit et dedim.”

Bianchina, Don Paolo’ya: “Bir türlü anlayamıyorum” diyor. “Duvara kömürle birkaç yazı çiziktirilmiş diye neden bu kadar çok tartışma oluyor ve kovuşturma açılıyor?”

Don Paolo da şaşkınlıkla, bu işleri şöyle açıklamaya çalışıyor:

“Propaganda ile yönetilen ülkeler genel birliğe dayanırlar. Tek bir kişinin bile hayır demesi bu büyülü birliği bozmaya yeter. Düzen tehlikeye girmiştir. Başkaldıranların sesi boğulmalıdır.”

Genç kız: “Ama bu başkaldıran zavallı ve hasta bir adam olsa da mı?” diye soruyor.

“Evet öyle olsa bile!..”

“Ama bu adam kendince düşünen, düşünmekten başka bir suçu olmayan ve kimseye bir kötülüğü dokunmayan barışçı biri olsa da mı?”

“Evet, öyle olsa bile!”

Bu sözler genç kızı çok üzüyor, fakat Don Paolo’yu yüreklendiriyor. Son zamanlardaki moral bozukluğunu düşünerek kendi kendinden utanıyor. Sonra, şunları söylüyor:

“Propaganda ile yönetilen bir ülkede yaşayan ve kendi kafasıyla düşünmeyi sürdüren bir insan, küçük ve sevimli her insancık, genel düzeni tehlikeye düşürür. Tonlarca basılı kâğıt rejimin sözlerini her yere yayar. Binlerce hoparlör, parasız dağıtılan yüz binlerce bildiri, bütün alanlarda ve yol ağızlarındaki sürü sürü konuşmacılar, mihraplardaki binlerce ve binlerce rahip, hep bu sözleri yineler, sersem edinceye kadar, kafalar işlemez oluncaya kadar hep, hep aynı sözleri yineleyip dururlar. Ama, bütün bunlara karşın, tek bir insanın, küçücük bir insanın hayır demesi, komşusunun kulağına bu ‘Hayır!’ı fısıldaması ya da herhangi bir duvarın üzerine yazması, genel düzeni hemen tehlikeye sokar.”

Genç kız, korkuyla bakıyor. Don Paolo’nun neşesi yerine gelmiş. Genç kız: “Ama ya o adamı ele geçirip de öldürürlerse?” diye soruyor.

Rahip: “Hayır demiş bir insanı öldürmek çok tehlikeli bir davranıştır.” diyor. “Çünkü o adamın cesedi de: ‘Hayır! Hayır! Hayır! Hayır!’ demeye devam eder, evet inat ve dik başlıkla, hayır demeyi sürdürecektir. Bir cesedi susturmaksa olanaksızdır?”

Bu sırada, Berenice koşa koşa gelip haberi veriyor:

“Kömürle yazılan yazıları kimin yaptığını Pompeo biliyormuş, üst makamlara haber vermek için şimdi Avezzano’ya gitti.”

Rahip: “Bu haberi kimden öğrendin?” diye soruyor.

“Kendisi Gelsomina’ya söylemiş.”

Bianchina, omuzuna bir örtü atıp doğru istasyona koşuyor.

Halası, arkasından “Seni ilgilendirmeyen işlere burnunu sokma” diye sesleniyor. “Sonumuza sen neden olacaksın!”

Fakat Bianchina, çoktan uzaklaşmış bulunuyor.

Don Paolo, toplanıp kaçmak için, yataktan atlıyor. Birkaç günden beri artık ateşi falan kalmadı, hem öksürüğü de epeyce azaldı, ama hâlâ öyle bitkin ki, ayakta duracak hali yok. “Nereye gitmeli?” diye düşünüp taşınıyor. “Tren hattı bir tane. Trenle gidersem yakalanma olasılığı güçlü. Acaba dağlara kaçıp da birkaç günü oralarda mı geçirsem? Ama bu bitkinliğimle bu da olanaksız!”

Valizini yine boşaltıyor, bir yere kaçmayacak. Her şeyi iyice düşündükten sonra görüyor ki, daha şimdiden oldukça karışıklık içinde bulunan Fossa’da tutuklanmak, Roma istasyonunda hiçbir olay yaratmadan tutuklanmaktan çok daha “yararlı”. Doğduğu yer olan Orta, birkaç kilometre ötede. Don Benedetto da birkaç kilometre ötede oturuyor. Komşu köylerin birinde okul arkadaşı var. Kim bilir, onu tutuklamaya gelecekler arasında belki Concettino Ragu da bulunur. Tutuklanma haberi bütün Marsica’da kolaylıkla yayılıp Cafonilerin kulağına gidecektir. Aç ve zavallı insanlar, uzun kış geceleri, ateşi sönmüş ocaklarının başında oturup, kendi kendilerine bir sürü sorular soracaklardır: “Şu bizim genç hemşeri Pietro Spina acaba ne durumda?”, “Acaba neler düşünüyor?”, “Zindandan sağ dönebilecek mi acaba?” Kesinlikle, “Eğer şimdi bizim aramızda olsaydı” diye düşünen biri de olacaktır.

Fossa ile Avezzano arası trenle bir saatten fazla değildir ama, Bianchina ve Pompeo ancak akşama doğru dönüyorlar.

Bianchina, rahibe ve halasına “Yedik ve içtik” diye açıklıyor. “Tam döneceğimiz sırada yolumuza bir sinema kapısı çıkınca biz de girdik.”

Berenice hâlâ: “Ah demek sinemalara da gidiyorsun?” diye ahlayıp ofluyor. “Girasole’lerin yüz karası kız, ailemizin sonunu sen getireceksin!”

Rahip: “Pompeo ile kavgalı olduğunu söylememiş miydin?” diye soruyor. “Hem bu Pompeo, birisini ihbar etmek üzere Avezzano’ya gidecek değil miydi?”

Bianchina, halasının önünde konuyu nasıl açıklayacağını kestiremiyor ve “Pompeo ufak çapta bir Robespierre rolü oynamak istiyor ama...” diyor. “İşe kadın karışınca Danton’a daha çok benziyor.”

Berenice, yeğeninin böyle bilgili bilgili konuşmasından hoşlanıyor ama, sorunun içyüzünü anlamaktan da bir türlü vazgeçmiyor:

“İhbar edilen kim? Hemen tutuklandı mı?”

“Pompeo, Fossa İstasyonu’nda trene binerken bana, kömürle yazılan yazıları kimin yazmış olabileceğini kesinlikle bildiğini söylemişti. Trende bu konuda da eyepce tartıştık, neredeyse saç saça, baş başa gelecektik. Avvezano’da trenden indiğimiz sırada istasyonda polis vardı ama Pompeo’nun da düşüncesi değişmişti.”

“Peki ama sonunda kim ihbar edildi?”

Bianchina: “Orta’dan gelen bir bisikletli. Pompeo, onu uzaktan görmüş olduğunu, fakat yine görse yüzünü seçemeyeceğini söyledi. Onun bu ifadesini ben de doğruladım. Orta’dan buraya doğru gelen bir bisikletliyi o gece ben de gözlerimle görmüştüm.”

Berenice: “Orta’dan mı dediniz? Gelsomina haklı o halde: Bu işi yapan yabancıymış!”

Berenice, Bayan Gelsomina’nın dükkânına koşuyor ve “Haklıymışız” diyor. “Tam da bizim dediğimiz gibi çıktı: ‘Fossalıları lekelemek isteyen bu yabancı Ortalı’ymış!”

Söylenti hemen yayılıyor ve doğal olarak da daha birçokları, o gece Orta’dan gelen bir bisikletli gördüklerini, fakat her salı pazara gelen Ortalı’lardan olmadığı için tanıyamadıklarını söylüyorlar. Evet, bu işleri yapan tanınmamış biriydi. Hem belki de herkesin tanıdığı biriydi.

Don Paolo, geçirdiği bu heyecandan sonra kendini daha iyi ve daha neşeli hissediyor. Mücadeleye ve serüvene karşı duyduğu açlık yeniden başgösterdi. Roma’da oturup Marsica’ya sürekli olarak gece baskınları yapmaya karar verdi. Doğduğu yer olan Orta’da postane binasının arkasında, amcasının bir odun deposu var. Bu işlere başlamak için bu odunlar bir güzel tutuşturulabilirdi. Avezzano istasyonu çevresinde bir kimyasal ilaç fabrikası vardı; işittiğine göre şimdi burası, Habeşistan’ın uygarlaştırılması için zehirli gaz yapıyormuş. İşte bu fabrika da kolay tutuşur. Böylece belki okuma yazma bilmeyenler de işleri kavrayıp harekete geçebilirler.

Don Paolo, bu planları düşünüp taşındığı sırada, Fossa rahibi Don Girasole geliyor ve onu, kilisesini ziyarete davet ediyor, o da kabul ediyor. Don Girasole altmışına yaklaşıyor ama daha da yaşlı gösteriyor: Saçları bembeyaz, avurdu çökmüş ve sapsarı bir yüzü, öne doğru eğik ve zorla bir yürüyüşü var. Anlattığına göre, on kardeşin ilkiymiş; on kardeşten yaşayan bir kendisi, bir de Berenice kalmış. Rahiplik yüzünden sabahtan akşama kadar durmadan çalışmak zorundaymış. Yönetmek ya da katılmak zorunda olduğu ayin, günah çıkarma, cenaze töreni, dokuz günlük ruhsal denetim duaları, üç günlük dualar, tespih çekme duaları gibi dinsel bir sürü şeyden başka sivil yönetim işleriyle de uğraşmak, vaftiz etmek, nikâh kıymak, Amerika’dan gelen mektupları okutmak gibi başvuran kadıncağızların işine ayırdığı zaman, Genç Kızlar Birliği, Genç Erkekler Birliği ile uğraşmak, ilkokuldaki din dersleri, gençlerin ilk dini ayine hazırlanması, Erkekler Birliği ve daha bir sürü iş...

İhtiyar rahip: “Bir parçacık kendimi toplamak ve yaklaşmakta olan ahirete de hazırlıklı bulunmak üzere dua kitabımı okumak için, bütün bu işler arasındaki küçük küçük aralardan başka zamanım yok!” diyor.

Akşamları öyle yorgun oluyormuş ki, ayakta duracak hali kalmıyormuş; ama yine de, hatta en sert mevsimlerde bile, gece yarısı yatağından kaldırılıp ölen bir hastaya götürüldüğü sık sık olurmuş. Ama bütün bunları yakınmak için söylemiyor, aksine o bunlardan...

Don Girasole: “Bir Tanrı adamı yorgunluk nedir bilmemeli” diyor. “İş güç olmazsa boş düşüncelere akıl takılır, boş düşüncelerin arkasında ise kötülük pusu kurar.”

Kilisenin önündeki küçük alanda bir sürü oğlan çocuğu top oynuyor; oyunu bırakıp rahiplere yol veriyorlar.

İhtiyar rahip, çocukları uyarıyor:

“On beş dakika sonra ders başlıyor.”

Kilisenin merdivenlerini tırmanırken, Don Girasole, biraz soluk almak için duruyor ve Don Paolo’ya: “Olup biten densizlikleri duymuş olacaksınızdır” diyor. “Yüzü maskeli bir yabancı, geçen gece buraya gelip kilisenin merdivenlerine saçma sapan şeyler yazmış!”

Don Paolo: “Söyleyin bakalım” diye soruyor. “Şu yeni başlayan savaş için ne düşünüyorsunuz?”

Kilisenin kapısı önünde duran ihtiyar bir kadın, vaftiz için ne zaman gelebileceğini öğrenmek üzere, ihtiyar rahibi bekliyor.

Don Girasole, Don Paolo’ya şu yanıtı veriyor:

“Bir köy rahibi çok iş görmek ve az düşünmek durumundadır. Hem, bizleri, eski ve yeni ahitlerle, kilise büyükleri yönetmiyor mu?”

Don Paolo, bu yanıt karşısında: “Amacımı iyi anlatamadım” diye özür dilemek zorunda kalıyor.

Kilisenin giriş yerinin yan duvarlarına, adakları yerine gelen inançlı kişilerce getirilmiş doğal büyüklükte el, ayak, burun, kulak, kadın memesi ve öteki her türlü vücut parçaları asılı. Kiliselerin bölümleri, yeni girenler için her zaman loştur, fakat bu loşluğa göz çabuk alışır. Tanrı evine karşı duydukları bağlılığı göstermek için doğuda âdet olduğu üzere yere çömelerek dualar mırıldanan ve aralarında fısıldaşarak konuşan siyahlar giymiş kadınlar, kilisenin tabanındaki çukur ve hendekleri örtüyor. Kutsal mihrabın önünde dizlerinin üstünde sürüne sürüne ilerleyen ihtiyar bir kadın, diliyle yeri yalıyor ve yüzyıllık taşlarla, sümüklüböceklerin ardında bıraktıkları yaldızlı ize benzer çarpuk çurpuk bir tükürük izi bırakıyor. Sırtında asker giysisi bulunan oğlu da, anasının yanı sıra çekingen çekingen ve sümsük sümsük, usulca yürüyor. Don Girasole, kutsal eşyanın bulunduğu sandığın önünden geçerlerken, bir an durup diz çöküyor; aynı hareketi Don Paolo da yapıyor. Mihrapta, İsa’nın cesedini kolları arasında tutan ve yas giysileri içinde bir Meryem tasviri var. İsa, bir boğuşmada öldürülüp de artık dağılmaya yüz tutmuş olan bir Cafoniye daha çok benziyor. El ve ayaklarındaki yaralarla, böğründeki derin yara, ilerlemiş bir kangren halinde. Kırmızımtrak saç perukası da toz ve böcek içinde olmalı. Meryem’de, zengin bir tüccardan dul kalmış ve felakete uğramış bir kadın hali var. Solgun ve güzel yanaklarında, parafinden iki damla gözyaşı pırıldıyor. Siyah gözleri, o kadar umut bağlamış olduğu halde bu kadar kötü bir sona uğramış oğlunu görmemek istercesine yükseklere bakıyor. Dalgalı saçlarını örten ince bir tül alnının üstüne düşüyor. Sağ elinin küçük parmağına, şık ve kenarları dantelalı bir mendilcik sıkıştırılmış; ayağını koyduğu taburede altın harflerle şu hazin sözler yazılı: “Videte si dolar meum!”²⁶

Duasını bitirmiş olan asker anası: “Benim iyi kalpli efendim, beni de bir dinlesen!” diye rahibe yalvarıyor. “Yardım parasını alabilecek miyim? Bu parayı alamazsam nasıl geçinirim!”

“Hangi yardım parasını?”

Asker söze karışıyor:

“Askere çağrılan her gencin anasına günde dört liret verilecekmiş. Bugünkü gazete yazdı.”

Koşa koşa gelen bir başka kadın daha rahibe soruyor:

“Yardım parası için nereye başvuralım? Postahaneye mi? Bucak merkezine mi?.. Benim iyi kalpli efendim, bana bir dilekçe yazamaz mısınız?” Don Girasole ile Don Paolo, kutsal eşyaların bulunduğu yere girer girmez, bir kadın geliyor ve kızıla tutulmuş çocuğunun yüreği üzerine konmak için, kutsal eşyaların yanında bulunan kandilin yağına mendilini batırmak için izin istiyor. İhtiyar rahip, kadının arzusunu yerine getirdikten sonra Don Paolo’ya dönüyor:

“Bir rahibin savaşla ilgili düşüncelere öyle çok uzun boylu kafa patlatacak zamanı yoktur. Çünkü her yandan işe boğulmuştur. Örneğin şimdi, yardım parası işiyle uğraşacağız, onun arkasından, tutsaklar ve yitiklerle uğraşacağız, sonra tarım işleri için izin kâğıdı dağıtılacak, daha sonra emekliler, ondan sonra yetimler. Gerçi bu işlerle devlet daireleri igilenir ama, yoksul insanların oralara güveni yoktur, zaten onlara da orada iyi davranmazlar ve başları sıkıştı mı hemen kiliseye koşarlar.”

Don Paolo, dinliyor, sonra şöyle diyor:

“Yıllarca önce Roma’da, bir törende, buralı biriyle; Don Benedetto ile tanışmıştım. Yanılmıyorsam, anamsadığıma göre bölgedeki lisenin Yunanca ve Latince profesörüydü. Acaba hâlâ yaşıyor mu? Onunla ilgili zaman zaman bir şeyler işittiniz mi?”

Don Girasole, kilisenin hazine bölümünü göstermek istiyor. Duvarı boydan boya örten bir dolabın önüne gidiyor ve ince işlemelerle kaplı büyük kapıyı açıyor. Dolabın üst bölümünde altın ve emaye işleri var; orta bölümdeki gömme bir gözde, Aziz Antasius’un gümüşten bir büstü duruyor; alt bölümdeyse aynı bir elbise dolabı gibi, eşsiz ve göz kamaştırıcı ayin gisyileri asılmış.

Kutsal eşyanın korunmasıyla görevli memur, yanlarına yaklaşıp iki bardak içinde şarap getiriyor.

İhtiyar rahip: “Don Benedetto” diye söze başlıyor, “yetmiş yıl boyunca örnek bir yaşam sürdü; bir kültür ve erdem simgesi olarak tanındı. Ama şimdi, hem de tam bu dünyadan göçeceği bir sırada, insani düşüncelere karşı duyduğu küçümserlik ve Tanrısına karşı beslediği inanç yerine kendini çılgınca düşüncelere kaptırmış bulunuyor ki, bu işin sonu zindandır. Onu ilk rahipliği sırasında tanımış olsaydınız...”

“Don Benedetto rahip atandığı sırada ben henüz okuldaydım ve ona karşı, ondaki o eşsiz ve akılcı sessizliğe, klasiklere beslediği karşılıksız sevgiye ve sürdüğü lekesiz yaşama karşı derin bir hayranlık duyuyordum. Don Benedetto, ilk ayinini hapishane kilisesinde ve ikincisini de hastanelerden birinde okumak konusunda diretmişti. İlk ayini büyük bir bayram sayan yakınlarının bu durum karşısındaki öfkelerini tahmin edebilirsiniz! Ondaki bu sert yapı, herkesin düşündüğünün tersini yapma huyu, daha o zaman bile üstlerini kaygılandırmıştı. Bu nedenle, ona kilisede rahiplik değil de bir öğretmenlik vermişlerdi. Gerçekten de, klasiklerle ilgilenmek ve genç öğrencileriyle gerçekten yakınlık, yaradılışındaki sertliği yumuşatmıştı ama üstlerine karşı davranışını değiştirmedi. İşinde ilerleme tutkusu olmaması yüzünden hırgürcü; öğrencileriyle bir arada olmayı iş arkadaşları ve üstleriyle ilişkide bulunmaya yeğlemesi de dikbaşlı olarak tanınmasına neden oluyordu. Bu yüzdendir ki öğretmenlikten de uzaklaştırıldı. Sürdüğü münzevi yaşamda ona karşı her zaman dost kalmaya çalıştım, ama artık bu olanaksız.”

Don Paolo: “Karakterini bu kadar değiştirdi mi?” diye soruyor.

“Topluluğumdan olan ve Don Benedetto’nun bahçesinde birkaç gün çalışmış bulunan bir Fossa’lı, şimdiki Papa’nın gerçek adı XI. Pontius’dur dediğini duymuş. Bu söz, Don Benedetto’nun oturduğu yer olan Rocca dei Marsi’de ağızdan ağıza yayılmış, bu saf ve cahil adamlar, bu sözleri gerçek olarak kabul etmişler. Sözlerin doğruluğundan kuşkuya kapılan tek adam da kalkıp buraya geldi ve kilisenin ‘Bütün zorlu işlerde kendisini temize çıkarmasını bilen’ bir Pontius Pilatus soyundan gelen birince yönetildiğinin doğru olup olmadığını sordu.”

Don Paolo: “Peki siz ne yanıt verdiniz?” diye soruyor.

İhtiyar rahip, konuğunu şaşkınlıkla süzüyor. Don Paolo pot kırdığını anlıyor:

“Affedersiniz, iyice açıklayamadım!”

Kilise hademesi geliyor ve kadınların tespih duası için beklediklerini, din dersi öğrencilerinin de gelmeye başladıklarını haber veriyor.

Don Girasole, anlatmasını sürdürüyor:

“Şu anda eyalet kovuşturma komisyonunda Don Benedetto aleyhinde araştırma yapılıyor. Evet, başına bu işler de geldi! Eski bir öğrencisi olan ve hükümet partisinde sözü geçen Concettino Ragu adında birisiyle ben onu, her ne olursa olsun kurtarmak için gerekli çarelere başvurduk. Yalnızca onu kurtarmak amacıyla kalkıp ziyaretine gittik; bugünkü hükümetle, kilisenin bugünkü yönetim biçimine bağlılığını genel çizgileriyle belirtecek bir açıklama imzalamasını isteyecektik, evet, bu kadarcık bir davranışı yetecekti. Bizleri güler yüzle karşıladı. Fakat ben, daha büyük zararlardan korunmak isteyen kilisenin kötü haller karşısında çoğunlukla güler yüz göstermek zorunda olduğunu kendisine açıklamaya kalkışınca sözümü kesti ve kuru bir ifadeyle: ‘Bu kavram siyaset alanında geçerli olabilir’ dedi. ‘Fakat dinsel işbirliğinde böyle bir şey söz konusu olamaz!’ Soyut bir tartışmaya girmek istedim. Çünkü soyut tezler; en aykırı düşünceleri bile aldatıcı nitelikleriyle çürütebilirler. Bu amaçla şu yanıtı verdim: ‘Kilise bu savaşı açıktan açığa lanetleseydi neler olacağını hiç düşündün mü? Kim bilir ne büyük saldırılara, maddi-manevi ne büyük zararlara uğrayacaktı?’ Don Benedetto’nun bana vermiş olduğu yanıtı tahmin etmeniz olanaksız! Don Benedetto: ‘Aziz Don Girasole’m’ diye yanıtladı. ‘Kellesini kurtarmak için Herodes’e anlaşma öneren bir Saint Jean Babtis’le, çarmıhtan kurtarılmak için Pontius Pilatus ile anlaşmaya kalkışan bir İsa görülmüş müdür?’”

Don Paolo: “Benedetto’nun vermiş olduğu yanıt, soyut kalmak koşuluyla hiç de yanlış değil” diye kendi görüşünü belirtti.

Don Girasole: “Ne yapalım ki kilise soyut bir varlık değildir. Kilise kilisedir. İki bin yıllık bir geçmişi var. Kilise, çocukluklara ve çatışmalara kalkışacak bir genç kız değildir. Kilise, artık iyice yaşlanmış olan ve dikkat etmek zorunda bulunduğu bir sürü görevi, geleneği olan yaşlı ve saygı değer bir bayandır. Kiliseyi İsa’nın kurduğu kuşkusuz. Fakat İsa’nın ardından havariler ve birçok aziz ve papa kuşakları gelip geçti. Hem şunu da unutmamalı ki, kilise, artık bir gizli mezhep olmaktan çıkmış, milyonlarca ve milyonlarca inanç sahibinin korunma umudu aradığı bir yer olmuştur.”

Don Paolo’nun ağzından, elinde olmayarak şu sözler dökülüyor: “İnanç sahiplerini savaşa göndermek kadar güzel bir koruma görülmemiştir. Şurasını da unutmamalı ki, İsa’nın yaşadığı tarihte sinagog da, peygamberlerden, krallardan, yasa koyuculardan, rahiplerden, ardından sürüklediği geniş bir kitleden oluşan ve büyük bir geleneği olan yaşlı hem de çok yaşlı bir bayandı ve kendisinden korunma bekleyenlerin sayısı hiç de az değildi. Fakat İsa, ona karşı yine de hoşgörü göstermedi.” Don Girasole, hâlâ elini sürmediği şarap bardağının önünde oturuyor. Birdenbire büyük bir yorgunluk hissetmiş gibi gözlerini kapıyor ve bu durumda birkaç saniye hareketsiz kalıyor. Derin göz çukurlarındaki gözkapakları saydam mavi bir renk almış, sinirsel bir titreme geçiriyorlar. İhtiyar rahip: “Ey ulu Tanrım! Ey ulu Tanrım! Beni korkutman için sana karşı ne suç işledim?” diye mırıldanıyor.

Kilise hademesi yeniden görünüyor ve tespih duası için kadınların bekleştiklerini, din dersi öğrencilerinin de gürültüden kıyameti kopardıklarını söylüyor.

Don Girasole, yerinden zorlukla doğruluyor ve kilisede kendisini beklemekte olan inanç sahiplerinin yanına gidiyor. Don Paolo da, konukevine dönüyor. Belediye dairesinin önünden geçerken, gürültü patırtı eden bir insan kalabalığıyla karşılaşıyor. Bir dava için Fossa’ya gelmiş olan Orta’lı iki Cafoniyi gören halk, üstleri başları lime lime bir sürü insan, ellerine ne geçerse yakalayıp zavallıların üzerine atmışlar. Başlarına gelen bu ani felakete ve karşılaştıkları bu nefret gösterisine bir türlü anlam veremeyen iki zavallıyı, saldırganların elinden Carabinerler güçlükle kurtarmış ve belediye dairesine kapatmışlardı. Alanda toplanmış olan halk, bu iki zavallının ardından atıp tutmaktaydı. Resmi makamlarca çağrılan Zabaglione, halkı yatıştırmaya çalışıyor ama, başarı oranı pek az. Halk, Orta’lı iki Cafoninin tutuklu olduklarını ve Fossa’da duvarlara kömürle yazılan vatan karşıtı yazıların sanığı olarak hapishaneye gönderileceklerini öğrendikten sonra yatışıyor.

Konukevinin kapı eşiğinde durmuş olan Don Senefonte harekete karşı halkın gösterdiği güçlü tepkiyi yüksek sesle duyuruyor. Duvarlardaki yazılar ve yetkililerce alınan önlemler sonucu oluşan duygusal ve tepkisel davranışlar yabancılardan nefret etme biçimine dönüşmüştü. Don Paolo, yeni bir haberi öğreniyor. Öğle yemeklerinde hükümet çorbası alan işsizlerle karıları diktatöre karşı bir bağlılık gösterisi yapacakmış. Bütün bu olup biten şeyler, onu şaşkınlık içinde bırakıyor. Kömürle çiziktirilmiş birkaç yazıdan çok fazla bir şey ummamıştı ama, bu pek umut kırıcı olayları da beklemiş değildi. Bu durumda o bir sürü karmaşık plan artık gerekli değil. Bir şeyler yapmak isteğinin ona durmadan oyun eden, tuzak kuran, kendine çeken ve yine kaçan ve bir türlü anlam veremediği yaşam gerçeğinin baskısı altında, yeniden başka türlü düşünmek zorunda kalıyor. Az önce Don Girasole ile konuştuklarını anımsayıp, Bianchina’nın eline verip gönderdiği ve adının ilk harfiyle imzaladığı kısa bir mektupla ziyaretine izin verip vermeyeceğini Don Benedetto’dan soruyor. Bianchina, bir pusula ile dönüyor. Güzel, düzgün ve okunaklı, fakat bir parça titrek bir el yazısıyla yazılmış olan şu sözcükler var:

“... Tibi

Non ante verso lene merum cado

Jamdudum apud me est; eripe te morae.”²⁷

Don Paolo, okuldan ayrıldığından bu yana ilk olarak eski öğretmeninin el yazısını yeniden görüyor ve böylece Don Benedetto’nun ödevlerde yaptığı düzeltmeleri anımsıyor.

Evet, bu kâğıt parçası da bir görevi anımsatmakta, fakat bu görev kolay, çağrı da çok çekici. Akşama doğru Bianchina’nın kiraladığı bir arabayla, Rocca yolunu tutuyor. Arabacının lakabı Patrolana.

Rahip: “Patrolana’lı mısın?” diye soruyor.

Arabacı, bir baş işaretiyle doğruluyor.

“Köyünden çıkalı ne kadar oldu?”

“Bir yıl var.”

“Karışıklık çıktığı sırada orada mıydın?”

Arabacı, yeniden bir baş işareti yapıyor.

Araba, bağlık bir bölgeden geçiyor, bağ bozumu yeni bitmiş. Topraklarda, sanki hemen dağılıp parçalanacakmış gibi sıcak, yumuşak ve hoş bir hal var.

Rahip, yeni bir soru soruyor:

“Patrolana’da şimdi yaşam nasıl?”

Arabacı: “Eskisi gibi!” yanıtını veriyor. “Hatta her zamanki gibi!”

Rahip, biraz daha ileri gidiyor:

“Ama Patrolana’lılar hiç olmazsa çevrede kendilerine karşı bir saygı topladılar.”

Arabacı, rahipten yana ağır ağır dönüp bir süzüyor. Sonra şunları söylüyor:

“Ağızlarını açmış olanlar şimdi kapattılar. Bu ağızlar ya mezarlık ta, ya da zindanda kapandı. Öteki bölüm de daha önce kapanmıştı. Şimdi de büsbütün sessiz oldular. Ben zaten kendi işimle uğraşıyorum.”

Rocca’ya girerken, iki ev arasına düşen bir aralıkta, kocaman bir kazanın içinde ayakta üzüm eziliyor. Eteklerini diz kapaklarına kadar çekmiş olan yalınayak üç kadın, garip ve ağır ritimle dans ediyorlarmış gibi üzüm eziyorlar.

Patrolanalı arabacı: “Efendimiz, Don Benedetto’ya mı gidiyorsunuz?” diye soruyor.

“Onu tanıyor musunuz?”

Arabacı başını iki yana sallıyor:

“Ondan çok söz ediliyor da.”

“Onunla ilgili neler söylüyorlar?”

“Ah diyorlar, eğer herkes de onun gibi olsaydı.”

Don Paolo, köy meydanında arabayı durdurtuyor, arabacıya da kendisini gazinoda beklemesini söyledikten sonra, küçük valizini eline alıyor ve Don Benedetto’nun eviyle bahçesinin bulunduğu tepeye tırmanıyor. Eski hocasının karşısına rahip cübbesiyle çıkmayı arzulamadığı için, yanına bir ceket, yakalık, kravat ve kasket almış. Yol bomboş ve yokuş. Yolun bir yanı kuşlarla bir yanı da meşe fidanlarıyla örtülü. Meşeliğin seyrekleştiği bir yerde yoldan ayrılıp fidanların arasında kayboluyor ve birkaç dakika sonra yine ortaya çıktığı zaman tümüyle değişmiş bulunuyor.

Don Paolo, eski hocasını evinin kapısında buluyor; yaşlı rahip, onun bu anda geleceğini sanki biliyormuş.

Selamlaşıyorlar ve birbirlerinin ellerini biraz tutukça sıkıyorlar. İhtiyar rahip, öğrencisini alıp bahçe gereçlerinin ve kitaplarının durduğu zemin kattaki odaya götürüyor, ocağın yanındaki bir koltuğa oturuyor ve kendisi de yanı başındaki az daha alçak bir başka sandalyeye oturuyor. Yaşının etkisiyle beli bükülmüş olan Don Benedetto, eski öğrencisinin yanında adamakıllı ufak tefek kalıyor. Don Spada da, heyecanını yenmeye ve tasasız bir tavır takınmaya çalışarak şunları söylüyor:

“İşte yolunu şaşırmış olan koyun, sürüsüne kendiliğinden döndü!”

İhtiyar rahip, bu zamanından önce çökmüş genci şaşkınlıkla süzüyor. Ciddiyetini hiç bozmadan başını iki yana sallıyor. Sonra, acı acı: “İkimizden hangisi yolunu şaşırmış koyun, acaba?” diyor. “Hangimizin ötekinden özür dilemesi gerekli? Acaba hangimiz ötekinin önünde kendini küçük görmek durumunda? Genç dostum, bazı gerçeklere benim yaşımdayken erişmek çok hazin oluyor! Unutmamalı ki, ayini yapan ve sonsuz gücün sadık birer hizmetlisi olduklarını söyleyenler o güce manen en fazla bağlı olanlar değildir.”

İhtiyar hocasının aynı eskiden olduğu gibi yine sonsuz güçten söz ettiğini gören Pietro Spina, bu buluşmaya bambaşka bir anlam vermek gibi bir hatada mı bulundu diye kuşkuya düşüyor. Yoksa Don Benedetto, eski öğrencisinin dinsel inançlarına hâlâ sımsıkı bağlı mı kaldığını sanıyor? Pietro Spina: “Birçok yıllar var ki sonsuz güce karşı duyduğum inancı yitirdim” diye başlarken sesi de değişiyor. “Beni devrimci harekete sürükleyen şey din olmuştu, fakat sonradan kendimi yavaş yavaş her türlü dinsel etkiden kurtardım. Ama, her şeye karşın bu dinsel parçaların artıkları ruhumun derinliklerinde daha hâlâ varsa, onlardan bana artık bir yarar değil, zarar geliyor. Çocukluğumda almış olduğum bu eğitim yüzünden belki de yine, korkular, kuşkular, karışıklıklar içinde bocalayan kötü bir devrimciyim. Eğer bu dinsel eğitimin etkisine kendimi kaptırmadan devrimci harekete geçmiş olsaydım yaşamı bu kadar ciddiye alır mıydım?”

İhtiyar rahip gülümseyerek şöyle diyor:

“Zararı yok. Gizli mücadelelerin geçtiği sırada sonsuz güç de kendini gizlemek ve başka adlar almak zorunda kalır. Fakat sen de bilirsin ki, o kendi adına pek fazla değer vermez. Hatta buyruklarının en başında, kendi adının gerekli gereksiz kullanılmamasını söyler. Bugün yığınları harekete geçiren şu toplumsal adalet ülküsü de, kilisenin ve bankaların denetiminden kurtulmak isteyen sonsuz gücün kullandığı takma adlardan biri olamaz mı?”

Dünyayı sahte bir pasaportla dolaşmak zorunda kalmış bir Tanrıyı düşünmek bile Pietro Spina’yı son derece neşelendiriyor. Eski hocasını şaşkınlıkla süzüyor ve görüyor ki şu anda karşısında duran bu ihtiyar, ülkesinden uzakta geçirdiği uzun yıllarda belleğinde canlandırdığı insandan çok ayrı. Şu anda onu kendisine çok daha yakın bulduğu kesin, fakat ihtiyarın bu hale gelinceye kadar yaşamış olduğu inziva yaşamındaki katlanmak zorunda kaldığı ıstırap ve güçlükleri düşününce, içi derin derin sızlıyor ve bir söz söylemesine gerek bırakmıyor. İhtiyar: “Burada, kız kardeşim, kitaplarım ve bahçemle yaşıyorum” diye anlatmayı sürdürüyor. “Adıma postayla gelen her şey bir süredir denetleniyor. Kitaplar ve gazeteler ya geç geliyor, ya da yolda kayboluyor. Kimsenin ziyaretine gittiğim yok. Bana gelenler de pek az, hem çoğu da sıkıcı insanlar. Buna karşın pek çok şey biliyorum, hem de insanı şaşkınlık içinde bırakan şeyler. Kilise, din gerçeğini zavallı halkı uyuşturacak bir araç haline getirmiş bulunuyor. Tanrının hakkını Sezar’a ve Sezar’ın hakkını da Tanrıya veriyorlar. Sonsuz güç ruhu, dünya çıkarları ve sınıf çıkarlarıyla dolarak maddeci ve uzlaştırıcı bir kurum halini almış kiliseden uzaklaşmış bulunuyor. İsa’nın vaftiz babası olan Johanna da aynen böyle bir kiliseye: ‘Ey engerek yılanı cinsinden olanlar, yarınki tanrısal gazaptan kurtulabileceğinizi size kim söyledi?’ dememiş miydi? Beni Roma’ya çağırıp öğüt verip ve uyarılarda bulundular. Orada geçirmiş olduğum birkaç gün benim için ruhsal açıdan kesin kararlar vermeme neden oldu. Papanın sarayı, ancak doğu saraylarında görülen eşsiz bir dalkavukluk içinde yüzüyor. Her yanda, büyük toprak sahipleri ya da bankacılık dünyasında dayılarının koruması yardımıyla yüksek makamlara geçmiş genç ruhanilerin alaylarıyla karşılandım. Lekelenmekten çekinen eski dostlar, beni kabul bile etmediler. Ben yokken eşyamı karıştırdılar ve içinde notlarım bulunan defterleri çaldılar. Kendilerine ‘Peki ama, iki Hıristiyan ulus arasında patlak veren bu savaşa ne dersiniz?’ diye sorduğum ruhaniler, sanki bir kışkırtıcı karşısındaymışlar gibi, hemen sıvışmayı yeğliyorlardı. Uzun uzadıya çevresine bakındıktan sonra bir yanıt verme cesaretinde bulunanlar da: ‘Bir bakımdan doğru, çünkü... fakat öteki açıdan da doğru, çünkü... fakat unutmamak gerekir ki...’ diye belirsiz şeyler yumurtlamaktan ileri gidemediler. Sefil, maddi acılar için bu derece fazla korku ve çekingenlik duyulması karşısında kendi kendime şöyle sordum: ‘Sonsuz güç nerede? Bizleri niçin böyle yüzüstü bıraktı?’”

Pietro Spina: “Gerçekten sorulacak şey, sonsuz güç nerede?” diyor. “Evet, eğer o, insanların uydurduğu bir şey değil de ruhsal ve nesnel bir gerçekse hep sormalıyız: Şimdi nerede?”

Genç adamın sesindeki uyum, Tanrıya inanmayan bir insanınkinden çok, düş kırıklığına uğramış bir âşığı anımsatıyor. Bu sırada, ihtiyar rahibin kız kardeşi Marta, odaya giriyor ve genç konuğa, hoş geldiniz, diyor. Sonra, masanın üstüne bir şarap testisiyle iki bardak koyup yine kendi odasına çekiliyor. İhtiyar rahip anlatmasını sürdürüyor.

“Sonsuz gücün sözü edildiği zaman eski bir öyküyü anımsarım, belki sen de anımsarsın, kitaplar yazar: Günün birinde derin bir umutsuzluğa kapılmış olan İlyas, canını alması için sonsuz güçten dilekte bulunmuş, o da onu bir dağa çağırtmış. İlyas dağa gidince, şiddetli bir fırtına kopmuş gibi toprak yarılmış ve kayalar yerinden oynamış; fakat sonsuz güç görünmemiş. Rüzgârı, deprem izlemiş; fakat sonsuz güç yine görünmemiş. Depremin peşinden yangın çıkmış; fakat sonsuz güç yine görünmemiş. Sonunda, çevreye hoş bir sessizlik çökmüş ve akşam rüzgârı ile hafif hafif kımıldayan ağaç kümelerinin çıkardığı sese benzeyen tatlı bir hışıltı duyulmuş. Kitaplar yazar ki, bu tatlı hışıltı, sonsuz gücün ta kendisiymiş.”

Bu arada bahçede bir rüzgâr çıkmış bulunuyor ve ağaçlar hışıldıyor. Oturdukları odanın kapıları gıcırtıyla açılıyor. Genç adam, ürperdiğini hissediyor. İhtiyar rahip, elini delikanlının omuzuna koyuyor ve gülümseyerek şöyle diyor:

“Korkma! Hiçbir şeyden korkun yok!”

Ağır ağır doğruluyor, gidip akşam rüzgârının açtığı kapıyı kapatıyor ve sürdürüyor:

“Kendi kendime: ‘Sonsuz güç nereye gitti, bizi ne diye böyle yüzüstü bıraktı?’ diye soruyorum. Yeni savaşın başladığını bütün alanlarda bangır bangır bağıran hoparlörlerin sonsuz güç olmadığı kesin. Aç ve üstleri lime lime halk yığınlarını bu hoparlörlerin çevresine toplamak için çalınan çanların da sonsuz güçle bir ilgisi yok. Sonsuz güç kesin olarak, top ateşi ve bomba yağmuru altında kaldıklarını her gün gazetelerde okuduğumuz Afrika köylerinde de değil. Ama gece yatağından kalkıp da elindeki kömür ve tebeşir parçasıyla köyünün duvarlarına ‘Kahrolsun Savaş! Yaşasın Ulusların Kardeşliği! Yaşasın Özgürlük!’ diye yazan adamın, yanı başında sonsuz güç yer almıştır. Evet, bu adamcağızın, kendisini tehdit eden tehlikeleri umursamayışında, yeni deyimle ‘Afrikalı düşmanlar’a karşı kalbinde beslediği gizli sevgide, her şeyden daha değerli özgürlük için duyduğu sevgide, sonsuz gücün yansımasını bulmak olanaklı değil mi? Para kaçakçılığı yüzünden yargıç önüne çıkan piskoposların, tıpkı suçüstü yakalanan suçlular gibi hareket ettiklerini gazetelerde gördükten ve vicdan özgürlüğünü savundukları için ölüme mahkum edilen işçilerden söz eden yazıları da yine bu gazetelerde okuduktan sonradır ki, sonsuz gücün hangi yanda olduğunu anlamak için uzun boylu düşünüp taşınmaya, bu işçiler kendilerinin Tanrısız olduklarını istedikleri kadar söylensinler, gerek görmüyorum. Ama böyle bir buluşu bu yaşa geldikten sonra, yani yetmiş beş yaşında, yani bir ayağı çukurdayken, insanın arkasına şöyle bir bakıp arkada bıraktığı yaşamın bir değerlendirmesini yapacağı bir sırada fark etmenin ne feci bir şey olduğunu olanak yok tahmin edemezsin. Ne hazin bir yaşam değerlendirmesi! Hele bakışlarımı kendi üzerimden kaldırıp da eski öğrencilerime çevirdiğim zaman yaşamımdaki başarısızlığımın son noktaya varmış olduğunu daha iyi anlıyorum. Bir ağaç, yemişleriyle tanındığı gibi bir öğretmen de öğrencilerine bakarak değerlendirilir.”

Genç adamın eski hocasına karşı her zaman beslemiş olduğu saygı ve hayranlık duyguları şu anda o derece canlı bir kardeşlik duygusuna çevriliyor ki, yerinden kalkıp ihtiyarı kucaklıyor.

İhtiyar: “Seni düşünmekle bir parça teselli buluyordum” diye sözlerini sürdürüyor. “Fakat yanılmışım, çünkü sen yaşamında yaptığın iyi hareketleri, almış olduğun eğitimin bir sonucu olarak değil, aksine o terbiyeye karşı gelmek için yapıyorsun, bunu az önce kendin de söyledin.”

Genç adam, biraz şaşırır gibi olduktan sonra şöyle diyor:

“On beş yıldan beri birbirimizle bir kez olsun karşılaşmadık ve bu buluşmadan sonra belki bir daha da görüşemeyeceğiz. Siz yaşlısınız, ben hastayım, bu günlerse çetin. Bundan dolayıdır ki, şu çok değerli son dakikalarımızı da karşılıklı övgülerle harcamayalım. Açıklıkla söylüyorum ki ben, kendimi eski okul arkadaşlarımdan hiç de üstün bulmuyorum. Hem ben, şu içinde yaşadığımız toplumun, kendisine tümüyle uymayan herkesi aşağılayacak derecede çürümüş bulunduğuna da inanıyorum. Benim alınyazım arkadaşlarımınkinden daha uygun çıktı; çünkü ben bu toplumla ilgimi, daha bir sürü başka şeylerin de etkisiyle, tam zamanında kesmiştim. Eğer bu işi yapmamış olsaydım benim de sonum ötekilerle aynı olurdu. Buna karşılık da şimdi yasadışıyım. Sahte bir adla yaşıyorum; cebimde, kaçmak zorunda kaldığım zaman kullanacağım bir yabancı pasaportu var. Maddi bir sürü tehlikeye, zindana atılma, işkenceye uğrama, hatta hatta, kurşuna dizilme tehlikesiyle karşı karşıyayım. Ama her türlü uzlaşma olasılığından uzaktayım. Oysa, geçenlerde görmüş olduğum Dr. Sacca öğrenciliğimizde benden pek farklı olmadığı kesindi, ama şimdi öyle bir hale düşmek zorunda kalmış ki!.. Şu anda öyle bir noktaya varmış bulunuyoruz ki, ruhunu kurtarmak isteyen için onu kaldırıp harabenin içine fırlatmaktan başka çözüm yok.”

İhtiyar: “Gerçekten de başka çözüm kalmadı!” diye doğruluyor. “Bu zavallı Nunzio da ailesinin düşünü sonunda gerçekleştirdi ve ilçe merkezindeki hastaneye müdür atanmayı başardı. Ama, siyasal bağlılığına onları da inandırmak ve rakiplerini atlatmak için ne oyunlar çevirmek, ne kadar alçalmak ve ne komediler oynamak zorunda kalmadı ki!.. Geçen baharda seninle ilk kez Acquafredda’da buluştuktan sonra bana koşmuş ve kendini kaptırdığın buhranı, az önce tıpkı senin anlattığın biçimde anlatmıştı. ‘İnsan,’ demişti, ‘bir diktatör yönetimi altında yaşar da hükümetten iş beklerse, ne yapabilir ki! Böyle olunca da dürüst kalmaya olanak var mı?.. Spina kendini mutlu saymalı, çünkü tam zamanında kendini kurtardı!’”

Genç adam: “Seferberlik günü Fossa’da Concettino’yu da uzaktan gördüm. O da düzene ayak uydurup ilerlemenin yolunu bulmuş!”

İhtiyar: “Yalnızca bu kadar değil” diye yanıtlıyor. “Savaştan yana konuşmalar yapıyor ve bunları da Latince fıkralarla süslüyor. Verdiğim dersler, hiç olmazsa, bu biçimde işine yarıyor. Şimdi de, Afrika’ya gönüllü gitmek zorunda olduğunu söylüyor. Bana dedi ki: ‘Herkes gidiyor, ben de gitmeliyim!’ Yani bir tür zoraki gönüllülük!”

Genç adam: “Öteki öğrencilerinizden hiç haber aldınız mı?” diye soruyor. “Antonio Sperange ne durumda?”

İhtiyar: “Küçük bir bakkal dükkânı vardı ama iflas etmişti” diye anlatıyor. “Fakat sanıldığı gibi namuslu bir iflas değildi. Şimdi de gönüllü olarak başvurdu ama, henüz kabul edilmedi.”

“Verdone ne oldu?”

“Şimdiye kadar bir vergi dairesinde küçük memurdu. Savaş sayesinde büro şefi olmayı umuyor. Mesleğinin parlak bir geleceği olduğu kesin. İtalya bu yeni savaşı kazanınca vergi toplamak için geniş bir büro örgütü kurmaktan başka ne yapabilir?”

Genç adam: “Habeşliler yoksul insanlardır, hem de para ödemek konusunda iyi bir ünleri yoktur” diye bir görüş ileri sürüyor. “Battista La Patto ne durumda?”

İhtiyar: “Concettino Ragu’nun anlattığına bakılırsa” diye anlatıyor. “Bu La Patto, bilimsel yolla iskambil oynamakta yenilmesi olanaksız bir uzmanmış. Bir sendikanın başına getirilmiş olması belki de bu nedenledir.”

“İşçi sendikası mı, yoksa patron sendikası mı?”

“Bilmiyorum, ama ikisi de bir kapıya çıkar, yani hükümet sendikasıdır. La Patto da rahat rahat Scaponne’sini oynayıp ay sonunda aylığını alıyor.”

“Di Pretoro’dan ne haber? Hâlâ demiryollarında mı çalışıyor?”

“Sosyalist eğilimi yüzünden işinden atılalı uzun zaman oldu. O da, köyünde yaşamak zorunda kaldı ve oralı bir terzi kadınla evlendi. O tarihten sonra sosyalizmle falan ilgilendiği yok ama, bir zamanki eğilimi nedeniyle zaman zaman anımsanıp içeriye tıkılıyor. İşte bu yüzdendir ki, seferberlik duyurulduğu gün yeniden tutuklandı ve sanırım bugüne kadar da bırakılmadı.”

“Don Piccirilli ne yapıyor?”

“Bu çevrede rahiplik yapıyordu ama yeni ders yılı başında, piskopos öğretmen okuluna atandı. Böylece amacı gerçekleşmiş bulunuyor. Ne dersi vereceğini bilemiyorum ama belki de jimnastik öğretmeni olmuştur. Şimdi o da savaştan yana konuşmalar yapmakla ve sözlerini Latince deyişlerle süslemekle ilgileniyor. Hatta bu işte, bunun bir savaş değil, aksine ‘Afrika’nın hoşnut edilmesi için açılmış bir haçlılar seferi’; ‘Gerçek bir barış, Roma barışı uğrunda bir savaş’ olduğunu söyleyebilecek kadar ileri gidiyor. Unutmamalı ki bütün bu Piccirilli’ler, Concettino’lar, Verdone’ler, Antonio Speranza’lar, Battita Lo Potto’lar hep benim yetiştirmelerim, benim bilgi ağacımın meyveleri.”

Genç adam şöyle diyor:

“Ağaç iyi meyve verebilir, fakat bu meyveleri olgunlaşmadan hırsızın biri gelip çalabilir ya da dolu yağınca bozulabilir, hatta içlerine kurt düşüp hepsini çürütebilir ve bütün bunlara karşı ağacın elinden hiçbir şey gelmez. Liseden ayrıldığımız sırada birisi çıkıp da bizleri bekleyen alınyazısını söylemiş olsaydı hiçbirimiz inanmazdık.”

İhtiyar, yeni bir fıçıdan doldurulmuş şarabı incelemek için, bardağını kaldırıp ışığa tutuyor, sonra, dikkatli dikkatli tadına bakıyor ve bir yudum alarak şunları söylüyor: “Her birimizin hırsızı, dolusu ya da kurdu kendi içindedir. Karşılaşılan durumlar bu konuda yalnızca birer yardımcı olmaktan ileri gidemezler ve açık konuşmak gerekirse, kuşkusuz, savaş sonları, içimizdeki hırsızlar, dolular ve kurtlar için uygun koşullar hazırlar. Ama böyle olması bizleri sorumluluktan kurtaramaz.”

Genç adam: “Ben” diye anlatıyor, “savaş açılması sırasında Fossa’da bir halk toplantısında bulundum. Koskoca bir halk yığınının en ilkel eğilimlere kendini bu kadar kapıp koyuvermiş olduğunu görmek beni ürküttü. Zavallı Cafoniler, aynı usta bir büyücüye inandıkları gibi şeflerine inanıyorlar, rahiplere de sonsuz gücün bir temsilcisi gözüyle bakıyorlar.”

İhtiyar, Pietro Spina’nın sözünü kesiyor:

“Eğer rahipler de yanılıyorlarsa hata kendilerinde! İki bin yıldan beri bu konuda uyarılmış bulunuyorlar. Sonsuz güç adına hareket ettiklerini söyleyen birçok kimsenin ulusları baştan çıkaracağını bilmeleri gerekirdi. Savaştan ve savaş tehdidinden söz edildiği duyuluyor. Bütün bunların olup bitmesi belki de gerekli, fakat iş bu kadarla kalmayacak. Bir ulus öteki bir ulusa ve bir devlet öteki bir devlete karşı silaha sarılacak. Birçok ülkelerde açlık, salgın ve deprem olacak. Fakat bütün bunlar bir son değil, bir başlangıç olacak. Bütün bunları Hıristiyanlar uzun zamandan beri biliyor. Birçok kimseler rezalet işleyecek, birçokları ihanete kalkışacaktır. Eğer o zaman birisi kalkıp da –hattâ Papanın kendisi de olsa– ‘Bu gördüğünüz adam sonsuz gücün bir temsilcisidir!’ diyecek olsa yine de inanmamalıyız. Çünkü daha önceden uyarılmış bulunuyoruz: ‘Sahte kurtarıcılar ve sahte peygamberler ortaya çıkacak ve büyük kanıt ve mucizeler gösterip birçok ulusu yanlış yola yöneltecektir.’ Bu dizelerden daha açık bir uyarı isteyebilir miyiz? Bunu birçokları unutmuş da olsa, sonuç üzerinde hiçbir etkisi bulunmayacaktır. ‘Sonsuz gücün temsilcisi’ ile ilgili kitaplar şöyle yazar: ‘İntrabit ut vulpis, regnabcit ut Leo, moriteur ut canis.’”²⁸

Genç adam: “Latince ne güzel dildir!” diyor.

İhtiyar, bir gizini açığa vurur gibi: “Acaba nasıl davransam? diye kendi kendime soruyorum” diyor. “Yetmiş beş yaşındayken düşünceleri değiştirmeye olanak var ama alışkanlıkları bırakmanın olanağı yok. Herkesten uzak bir yaşam sürmek benim karakterime en uygun gelen bir biçim. Daha gençliğimdeyken bile çoğu yapayalnız yaşardım. Alışılmış şeylere karşı beslediğim tiksinti yüzündendir ki siyasetten her zaman için uzak kaldım. Güzel şeylere karşı duyduğum yakınlık, öğrenim ve eğitimimde güzellik görüşümün baskın olması beni eylem adamı olmaktan her zaman alıkoymuştur. Hem zaten, olayların bugünkü durumuna karşı duyduğum ilgi de siyasal değildir. Ben bu toplumu bir seçmen olarak değil, bir insan olarak reddediyorum. Böyle olunca da kendi kendime: Acaba ne yapmalıyım? diye soruyorum. Çevreme bakıyorum ama yapılacak çok fazla bir şey gördüğüm yok. Rahiplere göz gezdiriyorum, hiçbir şey bulamıyorum. Beni kişisel olarak tanıyanlar da şu sırada benden kaçıyorlar ve benimle karşılaşmaktan korkuyorlar. Marse bölgesindeki elli yıldan beri kiliseden ayrılan rahiplerin bu hareketinin nedeni araştırıldığı zaman, hemen bir zaman, sonsuz bekârlıktan vazgeçmeyle sonuçlanmış bir skandalla karşılaşılır. Bu bile, kilisemizin ruh durumunu anlamamıza yeter. Bir rahibin daha ruhani görüntülerini bıraktığı, Rocca dei Marsi’li Benedetto’nun da rahipliği bıraktığı haberi çevrede yayılınca, inanç sahiplerinin bu işe doğal olarak bulacakları ilk açıklama şu olacak: ‘İşte bir rahip daha hizmetçi kızı ile savuştu!’ Sana söylemekte hiçbir sakınca yok bu nedenle, çevremdeki sade insanların ruhunu gereksiz bir öfkeden korumak endişesiyle ayinlerimi sürdürüyorum.”

Acaba ne yapmalı?

İhtiyarın ruhsal durumuyla kendininkini kıyaslayan genç adam, ikisi arasında, daha önce düşünemeyeceği derecede derin bir benzerlik buluyor. Sonra bir cesaret geliyor ve ihtiyara, vicdanları sarsacak bir çalışma biçimi bulmak yolunda düştüğü umutsuzlukları, düş kırıklıklarını ve yararsız çabalarını anlatıyor, Pietrasacca’dayken Cafonilerde her türlü propagandaya karşı görmüş olduğu ilgisizlikten söz ediyor ve sonunda, yolda gelirken Patronalı arabacıyla arasında geçen konuşmayı anlatıyor.

Acaba ne yapmalı?

İki adam da aynı biçimde susuyorlar. Öğrenci de, öğretmen de aynı engelle karşılaşmış bulunuyor. Birbirinden farklı geçiyora benzeyen bu iki ayrı yaşam da aynı biçimde ve beraber akıyor. İhtiyar: “Mücadele sırasında çekinilecek en büyük nokta, isteklerimizin yapmacık, aldatıcı ve soyut kavramlarca baştan çıkarılmamasına dikkat etmek olmalıdır” diyor. “Açık ve kolay başarıların peşine takılmaktan kendimizi kurtarmasını bilmeliyiz. Çevremi sardığını gördüğüm kötülüklerin niteliği siyasal oyunlardan daha ağır. Tam anlamıyla bir çürüme var. Çürümekte olan bir vücudu sıcak lapa koyarak iyi edebilir miyiz? Evet, sınıf mücadelesi var, devlet var, ülke var, fakat bütün bunların ortasında da insan dediğimiz o zavallı, o cılız, o her şeyden ödü patlayan yaratık var. Öyle bir yaratık ki, çürüme iliğine kadar işlemiş.”

Genç adam kulak kesilmiş bulunuyor. İhtiyarın söylediklerini dinliyor, onun bu sözlerinde bir heyecan olanağı, yeni bir şeyler bulmaya çalışıyor. Öğrencisinin bu halini ihtiyar da hissediyor ve sözlerini, kendi de farkında olmadan, tarta tarta söylüyor.

Genç adam: “O halde ne yapmalı?” diye soruyor.

İhtiyar: “Değişik biçimlerde hep aynı sonuca vardım” diye başlıyor. “Eski öğrencilerimden şununla ya da ötekiyle tartışmaya giriştim. Diktatörün bizlere zorla kabul ettirmek istediği ideolojiyi en ince noktalarına kadar çürütmeye çalıştım. Sonunda boşuna zahmete girdiğimi anladım. Çünkü karşımdakiler, devlet adına hareket ettiklerini söyleyen bir avuç hekimin zorla öğrettiği bu saçmaları ciddiye almıyorlardı, ama yine de, diktatörün sadık bir hizmetlisi oluyorlar ve bu işten büyük şeref payı edinenlerin çevresinde pervane gibi dönüp bağlılıklarını her an kanıtlıyorlardı. Umutsuzluğun verdiği bir öfkeyle yapılmış olan tek tük hareketlere Marsica’da bile karşılaşılmadı değil, ama bunlar, zayıfları güçlendirmeye yaramadı, tersine, böylelerinin büsbütün kolunu, kanadını kırdı.”

İhtiyar susuyor ve genç adam, onun yine söze başlamasını bekliyor. Şu anda yine okulu, öğrencilere oldukça güç bir ödev vermiş olan öğretmenin, onlara yardım etmemek için yapmacıklı bir ciddiyetle: “Siz bilmezseniz ben nereden bilecekmişim?” deyişini anımsadı. Ama bu kez öğretmen de işin içinden çıkamıyor. İhtiyar da, genç adam da aynı noktaya takılıyorlar. Ne yapmalılar?

İhtiyar sürdürüyor:

“Bizim ülkede eksik olan şey, eleştiri becerisi değil; şiddetli ve genel protesto hareketleri de az değil; fakat sanırım, bizde erkek yok. Hiçbir şeyden hoşnut kalmayıp söylenen çenesi düşüklerimiz var, dik kafalılarımız var, fakat erkek yok. Ben de kendi kendime, acaba ne yapmalı? diye sorup duruyorum... Sonuçta şuna inandım ki, korkak tutsaklardan oluşmuş bir ulusa, bir başka yaşam biçiminden söz etmek, boşuna zahmete girmektir. Hiçbir söz, hiçbir hareket, yaşamın kendisi kadar güçlü değildir.”

İhtiyar, genç adamın köyü olan Orta’dan söz açıyor:

“Halk, hep senden söz ediyor, hem de senin yaptıklarının ve söylediklerinin farkında olmadan. Kendilerinden başka türlü insanlardan ve onların yaşayışından farklı bir yaşamdan söz ettiğin için seni düşünüyorlar; hem senin de oralı olman, Orta’lı bir gencin neler başarabileceğini de onların gözü önüne getiriyor.”
Genç adam: “Bu kadarcık şey yeter mi?” diye soruyor. “Ben yeteceğini sanmıyorum.”

İhtiyar, şu itirafta bulunuyor:

“Şu anda daha başka bir çare göremiyorum. Zamanı düşünmeli. Her mevsimin kendine göre işleri vardır. Bir mevsimde asma kütükleri budanır, bir başka mevsimde kükürt konulur, başka bir mevsimde fıçılar hazırlanır ve sonunda bir mevsimde de üzümler toplanıp ezilir. Eğer bir baharda kütükleri budamakla ilgilendiğin bir sırada yoldan geçen birisi: “Fıçılar iyi hazırlanmamışsa bu yaptığın işin hiçbir değeri yok!” derse ona şu yanıtı verebilirsin: “Her mevsimde yapılacak iş ayrıdır; fıçılar bu mevsimde hazırlanmaz, bu mevsimde asma kütükleri budanır; rahat bırak da işime devam edip kütükleri budayayım!”

Marta, yatmaya gitmeden önce konukla vedalaşmak üzere, yanlarına geliyor. Bunun üzerine, genç adam da ayağa kalkıyor, saatin geç olduğunu ve arabacının da köyde kendisini beklemekte olduğunu söyleyerek, Don Benedetto’dan izin istiyor. Ayrılmadan önce, bir kâğıt parçasına bir adres yazıp zarfa koyuyor ve ihtiyara uzatıyor:

“Bir haftaya kadar Roma’ya döneceğimi umuyorum. Bana gereksinmeniz olursa bundan sonra beni bu adreste bulabilirsiniz!”

Patrolana’lı arabacı, tepenin eteğinde bekliyor. Don Paolo, tek sözcük söylemeden arabaya biniyor.

Arabacı rahibe: “Don Benedetto nasıl?” diye soruyor.

“İyi”

“Ah herkesler de onun gibi olsaydı!”

Fucino havzası, bir masal dünyasındaki gibi ışıklarla bezenmiş. Pescina’dan doğru bir dağ rüzgârı esiyor ve vadi, suları hafifçe kabaran bir koyu andırıyor.

Rahip, konukevine dönüp de odasına çıkınca, Bianchina ile karşılaşıyor; genç kız, sandalyelerin ve yatağın üzerine saçtığı bir sürü çamaşırı dikip yamalıyor.

Binachina: “Yabancı ülkeler için yol hazırlığı yapıyorum” diyor. “Halamın armağan ettiği bu eski gömlekler yama istiyor. Hepsine de birer birer kendi markamı işliyorum. Öyle ya, markasız çamaşırlarla Paris’e gidilir mi hiç?”

Rahip: “Paris’e mi gidiyorsun?” diye soruyor.

Genç kız: “Beni de beraber götürmeye söz vermemiş miydin?” diye karşılık veriyor.

Don Paolo: “Öyle!” diyor. “Ama sana bir şey söyleyeyim mi? Yola çıkmaya hiç de hevesim yok şu anda.”

Oysa, Bianchina gece gündüz hep bu yolculuğu düşünmüş ve bu yolculuk için her gece hazırlık yapmıştı. Şu anda yalnızca bir düş kırıklığına uğramakla kalmadı, eşsiz bir öfkeye de kapıldı; çünkü Don Paolo, sabah akşam hep Paris’i düşünen kendisine vermiş olduğu sözü tümüyle unutmuş gitmiş. Genç kızın bakışlarında, büyük bir öfkenin parıltısı var.

Bianchina, bir süre sonra rahibe sitem etmeye kalkıyor:

“Beni ne diye ciddiye almıyorsun?”

Rahip, sağını solunu kollamayan bir yanıt veriyor:

“Senin gibi kuş beyinliler hiç ciddiye alınır mı?”

Bu sözleri duyan genç kız öyle müthiş bir acı hissediyor ki, yere oturuyor ve halasının gömleklerini sıcak gözyaşlarıyla ıslatıyor. Öfkesini güçlükle tutan Don Paolo, bu yalandan ağlayıp sızlamaların sonu gelip bir bitse de başımı dinlesem diye bekliyor. Sonunda, Bianchina da ağlayıp sızlamayı bırakıyor ve aklını başına toplayacağını, fakat bu paylamayı gerçekten hak edip etmediğini bilmek istediğini söylüyor ve şöyle diyor:

“Niçin kuş beyinli oluyor muşum? Söylesene, neden kuş beyinli oluyorum? Yoksa erkeklerle düşüp kalkıyorum, diye mi? Yoksa hâlâ kocaya varmadım diye mi?”

Rahip: “Çalışmayı hiç düşünmedin mi?” diye soruyor.

“Bu işle ne ilgisi var?”

Don Paolo: “Çünkü” diye açıklıyor, “ciddi olmak için tutulacak en güvenilir yol, yüzde yüz emin olmasa bile, çalışmaktır.”

Bianchina şaşkınlık içinde kalıyor. Yalnızca bu yüzden mi ona kuş beyinli dedi? Ertesi gün yine aynı tartışmayı açıyor ama sonunda aklını başına toplamışa benziyor ve Roma’ya gitmeye karar veriyor. Don Paolo da ona, yol parası ile iki mektup veriyor. Siyasal tutuklu Chelucci’nin karısına yazdığı birinci mektupta, herhangi bir iş bulmak konusunda Bianchina’ya yardım etmesini rica ediyor. Bayan Chelucci aracılığıyla Romeo’nun eline ulaştırılması gereken ve limon suyuyla yazılmış olan ikinci mektupta ise yakında Roma’ya döneceği ve kendisi için güvenilir bir yer bulması yazılı.

ON BİRİNCİ BÖLÜM

Don Paolo, birkaç gün kalmak amacıyla Pietrasacca’ya dönüyor. Bunu, Romeo onun için kentte bir yer buluncaya kadar zaman kazanayım diye yapıyor. Bir akşam, konukevinin zemin katında ekmek yapmak için un hazırlayan Matalena ile sohbet ediyor. Pietrasacca’da ekmek, on beş günde bir ve ortak bir fırında pişirilir; bu iş, katı kurallarla uygulanan eski bir adettir.

Başına bir mendil bağlamış olan kadın, ağzı açık bir teknenin içine un eliyor. Unla kepek ve ince unla kaba un birbirinden bu biçimde ayrılıyor. Kepeği tavuk ve domuzlara verecekler, kaba undan ekmek yapılacak, ince un da hamur işlerinde kullanılacak. Kadının yüzü ve elleri, elek sallamaktan bembeyaz olmuş. Sobanın önüne çömelmiş Americo, gözleri yaşarıncaya kadar ateşi üflüyor; kazanda, ekmeğin daha ağır ve daha dayanıklı olması için buna eklenmek üzere patates kaynatıyor, bakıyor ve Orta’daki eski evlerini, ekmek pişirme işinin bütün hazırlıklarının anasının ne büyük bir dikkat ve özenle yaptığını, hele haç çıkarmayı hiçbir zaman unutmadığını anımsıyor. Geceleyin sokaktan doğru gelen fırıncının sesini duyar gibi oluyor. Fırıncının ilk seslenmesi, hamuru ekşitip kabartacak mayanın hazırlanmasına işaretti; ikinci seslenişte ekmek hazırlanır, üçüncü seslenişte de ortak fırına götürmek için hamur tahtaları hazır edilirdi.

İçeriye, yabancı bir delikanlı girdiğini gören Bayan Matalena işini bırakıp bakıyor. Bir Cafoniye ya da bir işçiye benzeyen delikanlı Don Paolo’yu görmek istediğini söylüyor ve bir mektup uzatıyor. Don Benedetto’nun titrek, fakat zarif el yazısıyla şu satırlar yazılmış:

“Ecce homo, dostum, sana gereksinimi olan birisini gönderiyorum, belki senin de ona gereksinimin vardır; onu sonuna kadar dinle!”

Don Paolo’nun önünde duran delikanlının şaşkınca ve çekingen, hatta başını alıp gitmeyi düşünür gibi bir hali var. Fakat sonra özür dileyerek şunları söylüyor:

“Don Benedetto bana dedi ki, seni öyle birisine gönderiyorum ki, ona bütün sırlarını söyleyebilisin. Fakat doğruyu söylemek gerekirse, burada bir rahiple karşılaşacağımı beklemiyordum.”

Don Paolo, delikanlıyı odasına götürüyor ve yanına oturtuyor.

Rahip: “Eğer buraya, herhangi bir rahibe gider gibi gelmiş olsaydınız, bir başkasına başvurmanızı hiç düşünmeden rica ederdim. Ama sırtımdaki şu rahip giysisini unutabilir ve benim de sizler gibi bir insan, hatta kim bilir, belki de zavallı bir insan olduğumu düşünebilirsiniz, Don Benedetto sizi bana göndermekle yanlış bir harekette bulunmamış, derim... Don Benedetto ile ne zamandan beri tanışıyorsunuz?”

Delikanlı: “Aynı taraflıyız” diye açıklıyor, “Rocca’da her aile birbiriyle tanışır. Herkes ötekinin her şeyini, ya da hemen hemen her şeyini bilir. Birisinin evden çıktığı görüldü mü nereye gittiği de kesinlikle bilinir. Eve geldiği zaman da, geldiği yer de bellidir. Ailemin, kasabanın üst yanındaki yamacın orta yerinde, Don Benedetto’nun bahçesi çevresinde bir bağı vardır. Kütüklere kükürt verirken suyu onun bahçesinden alırız, o da domateslerine, fasuylelerine ve bezelyelerine sırık gerekli olunca bizden ister. Anam, yetiştirilmem konusunda onun düşüncelerini sorardı. Önerileri belki de her zaman isabetli olmazdı ama, o böyle düşünürdü. Beni pek severdi, ta çocukluğumdan beri bana karşı sevgi beslerdi..”

Delikanlı konuştukça görünüşü de daha beliriyor. İlk bakışta, özellikle, yamalı ve pek zavallı giysisi, elindeki ve yüzündeki bir sürü kırışıklıklar ve karmakarışık saçları nedeniyle bir Cafoniyi ya da bir işçiyi anımsatıyor. Fakat yakından bakılınca, bakışların son derece canlı ve uyanık, hareketlerinin ölçülü ve nazik olduğu göze çarpıyor. Hem de taşralı şivesiyle değil, hiç zahmet çekmeden düzgün bir kentli İtalyancası konuşuyor. Don Benedetto’ya karşı duyulan ortaklaşa güven, iki adamı birbirine yaklaştırıyor.

Delikanlı, yaşamını anlatmaya başlıyor:

“Çocukluğumda zayıf ve hastalıklıydım, hem de ailenin tek erkek çocuğuydum; bu nedenle anam tarımla uğraşmamı istemez ‘Atalarımızın hepsi de çiftçiydi’ derdi, ‘bu yüzden hep olduğumuz yerde kaldık. Birçok kuşaklardan beri toprağı eşeliyor, ekip biçiyor ve iyileştiriyoruz ama yine de yoksulluktan kurtulduğumuz yok. Bari, bu oğlanı bırakalım da okusun. Hem zaten çelimsizin biri, ağır işe gelmez.’ Babam ise bu düşünceye karşı geliyor ve ‘Toprak işi gerçi çetin iştir ama sonucu güvenlidir. Okuyup yazmayı bey oğullarına bırakalım! Hem zaten ondan başka yardımcımız da yok’ diyordu. Fakat anamla benden yana olan Don Benedetto: ‘Oğlanda okuma isteği var’ diyordu, ‘bırakın okusun!’ ve uyarılarıyla anamı destekliyordu. Liseye gittiğim sırada ailemin durumu oldukça iyiydi. Babamın bağdan başka iki toprağı daha vardı ve buralara tahıl ve sebze ekerdi; bir de dört ineği barındıran ahırı vardı. Okulun yatılı ücretini ödemem için anamın gönderdiği paralar hiçbir zaman tam zamanında gelmezdi ama sonuç olarak gelirdi. Fakat lisenin son üç sınıfını okuduğum sırada ailemin durumu gittikçe bozulmuştu; çünkü iki kez ürün kötü gitmiş, babam da iki yanlı zatürre olmuştu. Buna, oldukça fazla tutan okuma giderlerini eklemeli. İneklerden ikisi salgın bir hastalıktan ölmüş, geri kalan ikisi de pazarda satılmış ve ahır da kiraya verilmişti. Anam: ‘Zararı yok’ diyordu, ‘oğlum sınavlarını hele bir versin, bize yardım eder.’ İşte böylece, bundan üç yıl önce sınavımı verdim ve Roma’ya gidip edebiyat fakültesine yazıldım. Zavallı anacığım ise, son sınavı verip fakülteyi bitirinceye kadar Roma’da nasıl para bulabileceğimi bir türlü çıkaramıyordu.”

Don Paolo: “Doğrudan doğruya niçin edebiyat fakültesine yazıldınız?” diye sordu. “Yaşamınıza pek yararı olmaz ki!”

“Don Benedetto’nun düşüncesine göre benim edebiyata olan yeteneğim pozitif bilimlere karşı olan yeteneğimden daha fazlaymış. O, bu kadarını yeterli buluyordu. Roma’da yoksulluk dolu bir yaşam sürmeye başlamıştım. Işıksız bir odada oturuyordum. Öğlenleri sütlü kahve ve ekmek ile karnımı doyuruyor, akşamları da çorba içiyordum. Karnım her zaman açtı. Üstüm başım bir köylüden farksızdı. Tek bir dostum bile yoktu. Öteki üniversite arkadaşlarına yaklaşmak için yaptığım ilk girişim, bu taşralı halim yüzünden, kahkahalar ve anlamsız alaylarla karşılanmıştı. Böyle bir iki denemeden sonra eski çekingenliğim büsbütün arttı. Küçük ışıksız odamda öfkemden çoğu hüngür hüngür ağlardım. Böylece yalnız başıma yaşamaya karar vermiştim. Rocca’da sıcak bir sevgi havası içinde yaşamaya alışmış olduğum için öğrenci çevresinin bu gürültücü, bayağı ve alaycı havasında kendimi pek bahtsız hissediyordum. Öğrenciler çoğunlukla spor ve siyasetle ilgileniyorlardı, çünkü her ikisinde de toplu halde bol bol gürültü olanağı bulmaktaydılar. Bense ne futboldan ne de siyasetten anlıyordum. Bir gün tramvayla giderken, o her zamanki gürültülü sahnelerden birine tanık oldum. Fakülte arkadaşlarımdan on ikisi, genç bir işçiyi sokak ortasında kan içinde bırakıncaya kadar dövdüler. Bu sahneyi hâlâ bütün ayrıntılarıyla anımsarım, işçi kaldırımın üstünde boylu boyunca yatıyor ve öğrenciler de sopa ve tekmelerle işkence etmeyi sürdürüyorlardı. Öğrenciler ‘Bayrağı selamlamadı!’ diye haykırmaktaydılar. Bu arada birkaç polis yaklaştı. Fakat onlar da öğrencilerin bu vatansever davranışını alkışladılar ve yerde yatan yaralıyı tutukladılar. Çevrede bir sürü insan toplanmıştı ama hiçbirinin de ağzını açıp bir şey söylediği yoktu. Durmuş olan tramvayda benden başka kimse kalmamıştı. Kendi kendime ve yavaş sesle ‘Ne alçaklık!’ dedim ‘kendini savunamayan tek bir kişiye on iki delikanlı birden saldırıyor!’ Arkamdan doğru gelen yavaş bir ses: ‘Çok doğru ne kepazelik!’ diye benim görüşüme katıldı. Dönüp baktım, tramvay kondüktörüydü. O gün daha fazla şey konuşmadık. Ama onun çalıştığı hat benim sokaktan geçtiği için rastlantılar bizi sık sık karşılaştırdı ve eski bir tanış gibi selamlaşmaya alıştık gitti. Onun izinli olduğu bir gün birbirimizle sokakta karşılaşınca tokalaştık ve bir bardak şarap içmek için meyhanelerden birine girdik. Meyhanede birbirimize yaşamımızı anlattık ve böylece can ciğer ahbap olduk. O beni evine çağırdı ve orada, hemen çoğu da genç olmak üzere başkalarıyla tanıştım. Beş kişi olan bu gençler, bir ‘grup’ oluşturmaktaydı ve buluşmalar da ‘grup toplantıları’ idi. Benim için yepyeni şeylerle karşılaşıyordum. Tramvay kondüktörünün önerisiyle ben de gruba kabul edildim ve her hafta yapılmakta olan toplantıları düzenli izlemeye başladım. Sürmekte olduğum yaşamdan çıkıp kentlilerle yaptığım ilk özel görüşmeler böyle başladı. Öğrenci oluşum, çoğu işçi ya da zanaatkâr olan öteki üyelerin hemen ilgisini çekmişti. Bu çevrede bulmuş olduğum insanca bir zevk, yapacağım işin önem ve zorluğunu düşünmeme olanak bırakmıyordu. Bu toplantılarda, baskıyı nefretle lanetleyen ve devrimden, insanlar arasında kardeşlik ve adaleti yeniden kuracak ve yakından patlayacak olan, kaçınılmasına olanak bulunmayan tek güvenilir çıkar yol diye söz eden ve çoğu kötü basılmış broşürler ve küçük küçük eserler okunurdu. Bu haftalık toplantılar, günlük sefaletimizi unutturan ve bizleri rahata kavuşturan gizli ve yasak bir düştü. Gizli bir din yandaşlarını bir araya toplayan bir törene benziyordu. Fakat aramızda, bu toplantılardan başka hiçbir bağlılık yoktu ve sokakta birbirimize rastladığımız zaman tanımamazlıktan geliyorduk. Bir sabah sokağa çıkarken iki polisce tutuklandım ve genel kovuşturma yerine götürüldüm. Orada, öteki polislerle dolu bir odaya tıkıldım ve tam bir saat tokatlandım, yüzüme gözüme tükürüldü. Diyebilirim ki bu derece tükürüğe ve tokata katlanmaktansa iyi bir dayak yemeye çoktan razıydım. Kapı açılıp da beni sorguya çekecek memur göründüğü sırada yüzüm ve üstüm başım tükürük içindeydi. Memur, emrindeki polisleri dışarı çıkardı, hatta onları azarlar gibi davrandı, beni sildirip temizlettikten sonra odasına götürdü ve benim sorunuma karşı anlayışlı ve samimi bir ilgi gösterdiğini söyledi. Küçücük bir odada oturduğumu biliyor, öğlenleri sütlü kahvemi içtiğim yeri ve akşamları çorbamı hangi meyhanede yediğimi biliyordu. Aile durumum ve okumayı sürdürme olanaklarımı tehlikeye düşüren güçlüklerle ilgili ayrıntılı bilgisi vardı. Devrimci harekete hangi etkiyle karışmış olduğumu belki tahmin edebilirdi: ‘Aslında’ diyordu, ‘bunları kötü olarak nitelendirmemiz de olanaksız ya!.. Çünkü gençlik asi yapılı ve her şeyin aslını anlamaya meraklıdır!’ Ve ekliyordu, ‘Ama bereket öyledir!’ Bu yüzdendir ki polise, gençliğin bu eğilimlerini yakından denetlemek gibi nankör, fakat toplum bakımından çok gerekli bir rol düşmekteydi...”

Don Paolo, delikanlının sözünü “Kısaca” diye kesti, “bu memur size, polisin hizmetinde çalışmanızı önerdi. Peki, siz ne yanıt verdiniz?”

Delikanlı “Kabul ettim” diye yanıtladı.

Bu sırada Matalena kapıda göründü ve: “Yemek hazır, iki kişilik mi olsun?” diye sordu.

Rahip: “Bu akşam iştahım yok” dedi. Vücudunda bir yorgunluk var, sandalyesinden kalkıyor ve yatağa uzanıyor. Delikanlı itiraflarını sürdürüyor ama, Don Paolo’nun dinlediği yok. Kalbinde birdenbire başlayan bir çarpıntı ve kulaklarındaki müthiş bir uğultuyla sersemlemiş gibi.

Delikanlı yorgun bir sesle anlatıyor:

“Ev kiram olarak yüz liret aldım ve buna karşılık da ‘Bir grup nasıl çalışır, toplantılarda neler okunur ve konuşulur?’ konusu üzerinde küçük bir rapor, bir tür ödev yazıp verdim. Memur bunu okudu ve ‘Gerçekten iyi yazılmış!’ diye övdü ve onun bu hoşnutluğu benim de koltuklarımı kabarttı. 150 liret aylık karşılığı onunla ilişkide bulunmayı kabul ettim. Böylece, artık akşamları da çorba içebiliyor ve cumartesileri sinemaya gidebiliyordum. Polis memuru, günün birinde bana bir kutu sigara armağan etti. O güne kadar sigara içmiş değildim ama, kabalık olmasın diye alıştım.”

Don Paolo, “Sonraki raporlarınızda neler yazdınız?” diye sordu.

Delikanlı: “Hep aynı şeylerdi” diye yanıtladı. “Yani genel şeylerdi. Fakat memur yakınmaya başlamıştı. Grupta dağıtılan yazıların birer kopyasını ona yetiştiriyordum ama sanırım başka birisinden de aynı şeyleri elde ettiği için bu kadarcık hizmeti yeterli görmüyordu. Sonunda bana, daha değişik bir başka gruba girmenin yollarını aramamı söyledi. Dostlarıma bir başka gruba geçmek istediğimi açtım ve aydınların bulunduğu bir gruba geçmekte zorluk çekmedim. Bu yeni grupta bir terzi kız, samimi olduğum ilk kadındı, hem de ne kadın! Çok geçmeden birbirimizden ayrılmaz olmuştuk. İşte bu genç kızla tanıştıktan sonradır ki bende de ilk vicdan azapları başladı. Evet, onun yanında buluna buluna, eskiden düşünemediğim derecede tertemiz, dürüst ve özveri dolu bir yaşam sürmeye başlamıştım. Grupta geçirdiğim yaşam beni, böylece, ruhsal açıdan son derece olgunlaştırmıştı. Ama aynı zamanda da, dışarıya karşı sürdüğüm yaşamla gizli yaşamım arasında bağdaşması olanaksız bir çelişki vardı. Bazı günler, bu gizimi unutmayı başarıyordum. O zaman grup için son derece içten çalışıyor, yabancı ülkelerden gelen devrimci romanlardan parçalar çevirip yazı makinesiyle temize çekiyordum. Geceleri duvarlara bildiriler yapıştırıyordum. Böylece kendi kendimi aldatmaya çalışıyordum. Yeni gruptaki arkadaşlarım bu cesaret ve çalışmalarımdan dolayı hayranlıklarını bildirdikçe, vicdanım büsbütün rahatsız oluyor ve onlarla karışlaşmamaya çalışıyordum. Ama bir yandan da, benim de yaşamaya hakkım vardır, diye düşünüyordum. Hem artık, evden para da geldiği yoktu. Karnım acıktığı, ya da ev sahibi kadına vereceğim gelecek ayın kirasını düşününce, her türlü kuşkudan vazgeçiyordum. Bundan başka bir çözüm yoktu. Siyasete, boş, anlamsız bir şey, yozlaşmış insanlar arasında geçen yapmacıklı bir mücadele gözüyle bakmaktaydım. Bütün bu olup bitenlerden bana neydi? Kendi halimde yaşayıp günde iki üç öğün yemek yemeyi, derslere girip bir meslek sahibi olmaya yeğler, ‘Emperyalizmin zorunlu yayılma siyaseti’ ya da ‘demokratik ekonomi’ yerin dibine batsın derdim. Ama ne yazık ki buna olanak yoktu. Hattâ oda kiramı ve ekmek paramı bulmaktan bile yoksundum. Fakat bütün bu lanet düşünceler, sevgilimle bir arada bulunduğum sırada tümüyle uzaklaşmaktaydı. Birbirimizi çok fazla seviyorduk. O, benim için siyasetin öteki bir sürü biçiminden biri, bir sonuca varmanın herhangi bir biçimi değildi, çünkü karar vermekten değil de, susup başkalarını dinlemekten hoşlanırdı. O, daha başka bir şeydi, bambaşka bir biçimde yaşam sürmenin, özverileriyle yaşamanın bir anlatımıydı. Artık bu kadınsız yaşayabileceğimi düşünmem bile olanaksızdı, çünkü o, bir kadından çok daha fazla bir şeydi. O benim yaşamım için bir alev, bir ışık olmuş, bu yeryüzünde dürüst, lekesiz, özveri dolu bir yaşam sürmenin de mümkün olduğunu gösteren bir belgeydi. Ancak onunla tanıştıktan sonra bende ruhsal bir yaşamın başladığını sanar gibi oluyordum. Ama onun yanındayken, bana karşı beslediği sonsuz güveni, buna karşılık benim de kendisini aldatıp ihanet ettiğimi anımsamamın olanağı var mıydı? Bu biçimde de sevgimiz daha başlangıç halinde zehirlenmiş oluyordu. Onunla konuşmak, onu bu kadar da sevdiğim halde, benim için dayanılmaz bir işkence oluyordu.”

Don Paolo, parti yaşamında tanık olduğu bir sürü ihbar olayını anımsıyor. Diktatörlükle yönetilen bir ülkenin gizli örgütlerinde çalışmak demek, aralarına sokulan hafiyelerle geçen gözü kapalı bir savaş demekti. Fakat o, bu adamları hep birbirine benzer, birbirinden farksız sanırdı. Ama şu anda ilk defa olarak, bütün insani duyguları daha filizlenme halindeyken ayaklar altına alınıp kirletilmiş zavallı bir adamın acıyla kıvrandığını görüyordu.

Don Paolo: “Peki ama polisle olan ilişkilerinizi niçin kesmediniz?” diye soruyor.

Delikanlı: “Bunu çok denedim” diye öyküsünü sürdürüyor. “İzimi yok etmeye çalıştım. Odamı değiştirdim, fakat hemen buldular. Bir süre de polise yanlış ve değersiz bilgi vermek yoluyla vicdanımı rahatlatmaya çalıştım. Hem o sırada, annemden her ay az miktarda bir para da gelmeye başlamıştı. Polisi aldatmaya çalışıyordum. Onlara, arkadaşlarımın benden kuşkulanıp aralarından uzaklaştırdıklarını anlattım. Fakat polis, başka kaynaklardan da yararlandığı için söylediklerimin doğru olmadığını ortaya çıkarmakta güçlük çekmiyordu. Sonunda, artık başka hiçbir çarem kalmadığına iyiden iyiye inandım. Bu sonuca mahkumdum. Yapacak hiçbir şey yoktu, alınyazım böyleydi. Kendimi, o tarihte olduğumdan daha az suçlu gösterecek ve başıma gelen şeylere acındıracak değildim. Bu itirafımda her şeyi bütün çıplaklığıyla bulacaksınız. Gerçek şudur: Gerçek kimliğimin anlaşılması olasılığı karşısında duyduğum korku, yaptığım fena hareketlerden dolayı duyduğum pişmanlıktan güçlüydü. Dostum olan genç kız, bana karşı gösterdiği güveni kötüye kullandığımı anlayınca ne diyecekti? Dostlarım neler söyleyecektiler? İşte bu düşünceler beni serseme çeviriyordu. Yaptığım kötü hareketten değil, arkadaşlarımla aramdaki ilişkiler tehlikeye girecek diye titriyordum. İçimi dolduran bu korkunun belirtilerini her yanda görüyordum. Büyük fabrikalarda, bütün bankalarda ve her çeşit yazıhanelerde polisin bir adamı olduğunu herkes bilir. Kentlerde de bütün apartman kapıcıları bir tür polis muhbiridir. Her mesleğe, her çevreye, özetle her yere sokulan ve bazen beş on kuruşun; bazen de meslekte ilerlemenin hatırı için polisle ilişki kuran insanlardan oluşan şebeke çok büyüktür. Böyle olduğu için de her sınıf insan arasında kuşku ve güvensizlik hüküm sürer. Fakat diktatörün bütün gücü de, insanı, korkudan titreyen ve bu korku ile kendi komşusundan nefret edip ele veren, sonra da ele geçmek endişesiyle tir tir titreyen bir hayvan biçimine sokulabilmesinde değil midir? Bu utanç verici duruma düşmek mutsuzluğuna uğramış insan, diktatörün saltanatının sürmesini istemek gibi bir ikinci mutsuzluğa daha katlanmak zorundadır. Bu gibi zavallıların yaralı kalplerini karıştırsanız, diktatörden ne kadar nefret ettiklerini anlarsınız. Fakat onun ortadan kalkmasından da korkarlar, çünkü; ‘o zaman her şey anlaşılıp kendi gerçek kişilikleri de ortaya çıkacak’tır. Böyle olduğu içindir ki utanç verici durumlarına sımsıkı sarılmaktan başka çare göremezler. Belki de bu durum, bütün devlet örgütlerinin bir özelliğidir.. Bugünkünde olduğu kadar başka hiçbir rejimin, manen zayıf yurttaşlarının korkularına dayandığı görülmemiştir. Bugünkü düzenin asıl dayanağı, korkunun her yana dal budak salmış gizli örgütüdür. Ben de Roma’da yaşadığım sürece bu örgütün tutsağıydım. Polisce her hakeretimin denetlendiği ve bana karşı artık güvenlerinin kalmadığını biliyordum. Ben de kimseyi ele vermemiş olmak için, dostlarımla buluşmuyordum. Polis, kuşkulu kişilerle ilişkide bulunur, fakat bunu hemen bize bildirmezsen seni tutuklarız diye tehdit ediyordu. Oysa tutuklanmaktan çok korkuyordum. Tümüyle kabuğuna çekilmiş bir biçimde yaşamayı denedim. Dostum olan geç kızla her buluşmam, benim için büyük bir işkence oluyordu. Ama zavallı kızcağız yine de sabrı elden bırakmıyor, bana karşı her zamanki gibi güleryüzlü ve candan davranıyordu. Geçen Noel akşamını bir lokantada baş başa kutlamıştık...”

Don Paolo, daha önceden bildiği ve şu anda karşısında duran adamca bütün ayrıntılarıyla teker teker doğrulanan yürekler parçalayıcı bir olayı dinliyor. Fevkalade neşeli geçen yemek. Genç kızın çağrısı. Çiçek, yemiş, pastalar ve şekerlemelerle Marsala şarabı. Polisin gelmesi. Dama kaçış. Damda uzun zaman kalış... Fakat delikanlı, anlattıklarının sonunu getiremiyor. Yüzünü ellerinin arasına alıp bir çocuk gibi ağlıyor.

Delikanlı: “... ve sonra, köyüme döndüm” diye öyküsünü sürdürüyor, “evdekilere de, hekimlerin köy havasında yaşamamı önerdiklerini söyledim. Bütün kışı onların yanında geçirdim ve kimselere görünmedim. Bazı bazı Don Benedetto’nun ziyaretine gidiyorum. O da bana kitaplar veriyordu. İlkbahar gelince, babama tarla işlerinde yardıma başladım ve ekinler arasında biten otları temizledim, asmaları budadım, çapa çapaladım ve ürünün toplanmasına yardım ettim. Ayakta duracak halim kalmayıncaya kadar, güçten düşünceye kadar durmadan çalışıyordum. Akşam yemeğinden sonra hemen yatıyor ve şafak sökerken kalkıp babamı uyandırıyordum. Babam, hayran hayran bakıyor ve; ‘Aslının köylü olduğu belli’ diyordu. ‘Aslı toprağa bağlı olan insanın topraktan ayrılması olanaksızdır!’ Oysa, aslı toprak adamı olup da kentte yaşamış bulunan insan ne köylü olabiliyor, ne de kentli. Kentin, dostumun ve örgütteki arkadaşların anısı, bir türlü kapanmak bilmeyen bir yara gibi kanayıp irinleşiyor ve bütün yaşamımı zehirleyeceğe benziyordu. Anam: ‘Kent havası seni harap etmiş, içine gam kasavet çöktürmüş’ dedikçe, ‘Bırak da işe güce dalayım’ yanıtını veriyordum, ‘belki böylece iyileşirim.’ Fakat tarlada çalışırken de, sevgilimin güzel hayali gözümün önünden bir türlü gitmiyordu. Ondan öyle şeyler öğrenmiştim ki, onu unutmam olanaksızdı! Dürüst ve mertçe bir yaşam sürmenin de olanaklı olduğunu öğrendikten, insanların arasında kardeşlik hüküm süren bir başka yaşamın güzel düşünü yaşadıktan sonra köydeki yaşama nasıl uyabilirdim? Onarılması olanaksız kötülükler dünya yüzünden nasıl kaldırılabilir? İşte beni bir an bile rahat bırakmayan bu garip düşünceyledir ki, cezaya uğramak korkusuyla titreyen ben, hiçbir şeyden korkusu olmayan birisi oldum. Her zaman ortaya çıkabilecek kötü hareketlerimi düşündükçe ödüm patlıyordu. Yakın arkadaşlarıma, kimliğimin ortaya çıkarılması tehlikesi olmadan ihanet edebiliyorum diye, suçum hafiflemiş mi olurdu? Tanrıya, hiçbir zaman inanmış değildim. Herkes gibi bana da, bir sürü dinsel tören uygulanmıştı. Ama doğruyu söylemek gerekirse, Tanrı diye bir gerçeğe hiçbir zaman inanmamıştım. Böyle olduğu içindir ki, Roma’daki örgütte ileri sürülen bilimsel görüşlere hiçbir zaman direnmedim. Oysa bunları Rocca’da dinceleyince işin pek fazla kolayına kaçılmış olduğunu görmüştüm. Bunlar, yaşamın tam tersi şeylerdir. Her şeyin maddeyle açıklanmasına, iyilikle yararlılık düşüncesinin birbirinden ayrılmasının olanaksız olmadığı görüşüne –hattâ isterse toplumsal yararlılık olsun– ve bunların da ceza temeline dayandırılmasına katlanamıyordum. Bu cezayı kim verecekti? Devlet mi, örgüt mü, kamuoyu mu cezalandıracaktı? Ama ya devlet, örgüt ve kamuoyu ahlak duygusundan yoksunsa? Hem cezadan kurtulacağını bile bile kötülük yapmanın da bir yolu bulunacak olursa ahlak neye dayanacaktı? Acaba teknik, iyi ile kötü arasındaki her türlü farkı ortadan kaldıracak mıydı? Bunu düşünmek bile içimi korku ile dolduruyordu. Size belki de soyut güzükecek olan bu düşüncelerle canınızı sıkmak amacında değilim; bu boş sözlerle kendimi affettirmeye çalıştığımı sanmanızı da istemem. Fakat bütün bu güvenler yaşamın özü olmayı sürdürüyordu. Tanrıya inanmıyordum, fakat bir Tanrının var olmasını da bütün kalbimle istemeye başlamıştım. Karmaşadan kurtulabilmek için Tanrıya gereksinmem vardı. Sonunda bir gece o hale geldim ki, daha fazla dayanamayıp yataktan fırladım ve yöredeki Kapuçine manastırına başvurmak üzere dışarıya çıktım. Yolda giderken, eskiden de tanıdığım bir rahip olan Antifona biraderle karşılaşınca: ‘Tanrıya inanmayı o kadar istediğim halde bir türlü başarılı olamıyorum. Bunu nasıl yapabileceğimi bana neden anlatmazsın?’ dedim. Rahip ‘Kendini beğenmiş olmamak gerekir!’ yanıtını verdi. ‘Her şeyi anlamaya kalkışmamalı, bu uğurda hiçbir çaba harcamamalı, alçakgönüllü olmalı, gözü kapalı yaşamalı ve duadan baş kaldırmamalı! Çünkü inanç bir Tanrı lütfudur.’ Ama ne yazık ki ben bu Tanrı lütfundan yoksun olarak doğmuştum. Her şeyi öğrenmek istiyordum. Öğrenmek için büyük bir çaba göstermeden edemiyordum. Son derece acı veren bir sinir gerginliği, bütün varlığımı kaplamıştı. Alçakgönüllülük içinde yaşamama olanak yoktu. Tanrıya kavuşmalıydım, ona gereksinim duyuyordum. Fakat ondan hiçbir yanıt alamıyordum. Bunun üzerine, Don Benedetto’ya gittim. Fakat bu hareketi, bir rahip olduğu için değil, ona hak tanıyan bir insan gözüyle bakmayı sürdürdüğüm için yapmıştım. Az önce de söylediğim gibi, beni çocukluğumdan beri tanırdı. Don Benedetto’ya, beni iyi tanımadığını, çünkü iç dünyamda olup bitenlerden haberi olmadığını söyledim ve büyük bir çabayla nefsimi yenerek, tam beş saat, günahlarımı bir bir sayıp döktüm. Fakat sonunda yıkılıp kaldım. Don Benedetto, kız kardeşi Marta’yı anama yollayıp, geceyi onlarda geçireceğimi söyletti. Ertesi gün bahçede beraber çalışırken, Don Benedetto, zaman zaman işini bırakıp benimle konuşuyordu. Bana, yaşandığı sürece her hatanın düzeltileceğini ve başa gelen belaların hiçbirisinin sonsuz olmadığını anlattı. Ve yine anlattı ki, kötülük elbette sevilecek şey değildir, fakat iyiliğin de çoğu kötülükten doğduğunu unutmamak gerekir ve kim bilir belki ben bile, başıma gelen bu felaketler ve belalar olmasaydı asla tam bir insan olamayacaktım. Sonunda evime dönmeme izin verince dünyaya yeni gelmiş gibiydim ve dağlardan doğru esen rüzgârla sersemlemiştim. Bu kadar temiz ve taze havayı ilk kez soluyordum. Nefsime karşı beslediğim korkudan kurtulunca, kendime karşı duyduğum öfkeden de vazgeçtim ve dünyayı yeni baştan incelemeye, ağaçları, sokaktaki çocukları, tarlada canı burnundan gelen zavallı insanları, yük taşıyan eşekleri ve sapanı çeken ineği yine eskisi gibi görmeye başladım. Don Benedetto’yu da zaman zaman ziyaret ediyordum. Dün beni çağırttı ve şunları söyledi: ‘Acılarını tazelemek istemezdim; fakat Rocca civarında şu anda öyle birisi bulunuyor ki itiraflarını bir kez de ona yinelemeni ricadan kendimi alamayacağım; çünkü bu adam öyle bir insandır ki, bütün samimiyetinle ona güvenebilirsin.’ Ve gerekli açıklamayı verip yol hakkında bazı öğütlerde bulundu, ben de kalktım buraya geldim.”

Hava kararmış bulunuyor. Delikanlının yorgun sesi gölgelerin loşluğunda dinleniyor. Loşluktan doğru başka bir ses yükseliyor:

“Bir partinin ya da siyasal bir topluluğun şefi olsaydım, parti tüzüğü gereğince seni mahkum etmek gerekirdi. Çünkü her partinin kendine özgü bir ideolojisi ve buna uygun ahlak kuralları vardır. Ama ben bir parti şefi değilim, daha doğrusu, artık parti şefi falan değilim. Ben şimdi, kendi keyfine göre yaşayan birisiyim ve insanlar hakkında hüküm verirken ancak ve ancak vicdanımın sesine kulak veriyorum.”

Delikanlı: “Ben buraya af istemeye gelmiş değilim” diye yanıtlıyor. “Öyle yaralar vardır ki sarıp sarmalamak değil, güneşe tutmak gerekir. Alışkanlık yüzünden ve perde arkasından yapılan resmi günah çıkarma, bence, koşula bağlı bir törendir. Fakat bir insanın başka bir insan önünde yaptığı günah çıkarma, kalpteki yarayı iyi edebilir.”

Öteki ses, ancak duyulur bir biçimde “Luigi Muricca” diyor, “sana karşı ne büyük bir güven duymaya başladığımı kanıtlamak için şunu söyleyeyim. Ben rahip falan değilim, gerçek adım da Don Paolo Spada değildir. Gerçek adım Pietro Spina’dır.”

Sofrayı iki kişilik hazırlamış olan Matalena, yemeye oturmaları için ayak diriyor. Kadın “Nekahet devresinde yemekten vazgeçilmez ya” diyor, “konuk varsa, davet edilir.”

Sofraya beyaz, temiz bir örtü yayılmış, birer şişe şarap konulmuş. Rahip ve delikanlı, yemeklerini sessiz sedasız yiyorlar. Şarap, geçen yılın, ekmek de on beş günlük. Karşılıklı oturmuş olan iki erkek, bayat ekmeklerini eski şaraba banıyorlar. Muricca aynı akşam Rocca’ya dönmek amacında. Don Paolo da, delikanlıyı geçirmek için odasına çıkıp bir pardösü giyiyor. Matalena, bu meçhul delikanlıyla kendi “rahib”i arasında başlamış olan dostluk karşısında duyduğu kıskançlığı gizleyemiyor ve Muricca’ya şöyle diyor:

“Konuşmanız çok uzun sürdü. Birbirinize anlatacak şeyleriniz kaldı mı daha hâlâ?”

Delikanlı: “Günah çıkardım” diyor.

Muricca, vadiye inen yolda rahipten ayrılırken: “Şimdi” diyor, “her şeye hazırım.”

Don Paolo da: “Çok yakında yine bu konuya döneceğiz” diye söz veriyor.

Uzaklardan doğru çoban sesleri, köpek havlamaları ve sürülerden yükselen boğuk böğürmeler duyuluyor. Islak topraktan doğru hafif bir kekik ve biberiye otu kokusu yükseliyor. Cafonilerin eşeklerini ahıra çekip kendileri de yatmaya gittiği saatteyiz. Pencerelerden sarkan analar, gecikmiş çocuklarını çağırıyorlar. Loşluğun çevreyi kapladığı bu saatte insan hayvana, hayvan bitkiye ve bitki toprağa biçim değiştirir. Vadinin arkasındaki derenin içi sanki yıldızla dolmuştur. Karanlığa gömülmüş olan Pietrasacca’dan seçilebilen tek şey. Matalena Ricotto’nun konukevinin kapısına asılmış kocaman ve kıvrık boynuzlu bir inek başı. Gündüzün ise Pietrasacca yine her zamanki görünümünü almıştır. Seferberlik gününün yarattığı o yapay heyecan geçmiş ve Cafonilerin tekdüze yaşamı başlamıştır. Köy, yalnızca en gençlerini gönderdi. Yaşlı Cafoniler, kapılarının eşiğine oturmuş, çevrelerine bile bakmadan sessiz sedasız çorbalarını içiyor, yorgun ve bezgin yanıtlar veriyorlar. Küçük bir yardım parası alan bazı asker anaları, bunun sürmesi için içlerinden dua ediyorlar. Bundan ötesini düşünmek bile gerekmez, çünkü alanyazısında ne yazılıysa o olur. Savaş olmasaydı, oldu, eğer salgın zorunluysa o da olacak. Ama her şeyin de bir sonu vardır. Kilisenin önündeki çocuklar birbirlerini taşa tutuyorlar. Afrikalı ve İtalyan savaşı oynuyorlar. Zaman zaman, Afrikalıların İtalyanları yenip kaçırdığı oluyor ve bunu gören bayan öğretmen öfkesinden küplere biniyor.

Don Paolo’nun günah çıkarma iznini almış olduğunu Matalena’dan öğrenen Bayan Magascia, rahibe başvuruyor ve yirmi beş yıldan beri Tanrı ile arası açık olan kocasının günahlarını dinlemesini rica ediyor.

Kadın: “Bu yöredeki rahiplere güvenemiyorum” diyor, “yabancı bir rahibin Pietrasacca’ya gelmesi fırsatı ise, belki ikinci kez de ele geçmeyecektir. Ey benim iyi kalpli efendim, eğer ondan bu lütfu esirgersen günahkâr olarak ölecek ve ruhu cehenmeme gidecek.” Rahip, günah çıkarmasına izin verilmediğini açıklamaya çalışıyor ama kadın çoktan uzaklaşmış bulunuyor ve az sonra, ihtiyar Magascia yanında olduğu halde yine görünüyor. Kapı gibi iri yarı ve top sakallı bir adam olan ve şapkasını elinden tutan Magascia, kapının ağzını dolduruyor. Sakat omuzundan sarkan sol ceket kolu, cebe sokulmuş. Yatağın yanındaki bir sandalyede bekleyen Don Paolo, konuşmak istiyor ama, ihtiyar, hemen dize geliyor, yüzü yere dönük olduğu halde, günah çıkarmadan önce okunan duayı yineleyip üç kez haç çıkarıyor ve mırıldanıyor:

“Mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa.”

Magascia, başını yukarıya kaldırmadan ve sesini büsbütün alçaltarak, anlaşılmaz sözcükler mırıldanıyor; fakak Don Paolo, bütün bunlara kısa kısa iç çekişlerle ikide birde kesilen fısıltılardan başka bir anlam veremiyor. İri yarı vücuduyla odanın yarısını dolduran adam böylece işini bitirdikten sonra, aynı biçimde yere diz çökmüş kalmakta diretiyor. Kemiklerinin iriliği yüzünden, eski zamanlarda yaşamış kocaman hayvanlara benzeyen bir hali var. Saçı sakalı, yaban bitkilerini anımsatıyor, fakat tavrındaki korku hali, insan tasasını açığa vuruyor. Bir süre öylece sessiz kaldıktan sonra başını yukarıya kaldırıp doğal sesiyle soruyor:

“Lütufkâr efendim, bağışlandım mı?.. Gidebilir miyim?”

Don Paolo: “Gidebilirsin!” diyor.

Magasica, ayağa kalkıyor ve rahibin elini öptükten sonra: “Bu fırsattan yararlanarak, başka birisine sormaya cesaret edemeyeceğim bir şeyle ilgili sizden akıl danışacağım” diyor. “Bir cinayet yirmi beş yıl sonra zaman aşımına uğramış olur mu? Böyle birisi ele geçerse mahkemeye verilir mi?”

“Ne cinayeti?”

Magascia, rahibin hiçbir şeyden haberli değilmiş gibi hareket etmesine bir anlam veremiyor fakat kulağına şunları fısıldıyor:

“Lama noteri Don Guilio’nun öldürülmesi.”

Rahip: “Ah gerçekten” diye karşılık veriyor, “anladım, az kalsın unutacaktım... Ama ben avukat olmadığım için sana ne yanıt vereceğimi bilemiyorum.”

Don Paolo’nun günah çıkarma izninin geldiği söylentisi çevreye yayılıyor.

Magascia: “Her şeyi anlayan ve bağışlayan bir rahip”ten başka bir şey söylemiyor.

Matalena ise: “Bir rahipten daha ileri birisi” diyor, “zavallı günahkârların kalbini okuyan bir aziz o.”

Halk, işin doğrusunu öğrenmek için koşuyor. Don Paolo’nun odası şimdi herkese açık. Günah çıkarma gününü öğrenmeye gelenler durmadan girip çıkıyorlar. Çocuklar da merdiveni tırmanıp yukarıya çıkıyorlar, saklanmaktan ve kendini korumaktan âciz kalmış olan rahibin yanı başına kadar sokuluyorlar.

İhtiyar Bayan Gesira da geliyor ve içerdekilerin hepsini dışarı çıkarıp kapıyı arkasından kapadıktan sonra, diz çöküp “Mea culpa,” diyor ve yaşamını anlatmaya başlıyor. İhtiyar kadının ağzı, dişsiz bir kahve değirmeni gibi durmadan oynuyor. Rahibe, kirli saçlarının altında bir kulak kalıntısı gösteriyor ve genç kızlığında bir eşeğin ısırmış olduğunu söylüyor. Vücudunun değişik yerlerinde kocasının bıraktığı yara izlerini bir bir sayıp anlatıyor. Bu yaraları gören olmadı, çünkü vücudunu şimdiye kadar hiç kimseye göstermiş değil! İlk kocası, yirmi yıl önceki depremde enkaz altında kalmıştı.

Gesira: “Deprem olduğu sırada benim dışarıda olmamı Tanrı istemiş!” diye anlatıyor. “Pietrasacca’nın dörtte üçü yıkılmıştı. O sırada yatakta bulunan kocam da, deprem yüzünden yerle bir olan evin enkazı altında kalmıştı. Kendi kendime oh, sonunda dul kaldım, başımı dinleyebilirim dedim, ama ikinci kocamı daha dikkatli seçecektim. Evet, itiraf edeyim ki, ilk düşüncem bu olmuştu. Ve depremden kurtulanlarla birlikte kaçıp karlar altındaki mezarlıkta güç bela kurduğumuz çadırlardan birinin altına girdim. Geceleyin, kurtlardan korunmak için çadırın etrafında büyük bir ateş yakmak zorundaydık. Enkaz arasında dolaşıp yakmak için kuru tahta parçaları arardık. Bir akşam, yıkılmış evimin taş yığınları arasından bir şeyler çekiyordum ki, enkaz altından doğru gelen hafif bir sesin ‘Gesira! Gesira!’ diye seslendiğini duydum. Kocam henüz yaşıyordu. Çok korktum ve kaçtım. Eğer kurtulursa beni döve döve öldürür, diye düşünmüştüm; çünkü kendisini enkaz altında hemen aramamıştım. Hem diye düşünmüştüm, belki bir kolu veya bacağı kırılmıştır da bütün yaşamı boyunca sakat kalacaktır, o zaman büsbütün yoksul olacağız. Ertesi gün yine aynı yere, yani kocamın enkaz altında kaldığı yere yaklaştım ve yine kocamın sesini duydum. Fakat bu defaki sesi, bir gün öncekinden daha zayıftı ve arada sırada ‘Gesira! Gesira!’ diye bağırmaktaydı. Kendi kendime Tanrı onun yaşamasını isteseydi enkaz altında bırakmazdı, diye düşündüm. Enkazı kaldırmak ve ölüleri gömmek için birkaç gün sonra gelen askerlerin ilk bulup gömdüğü cesetlerden biri kocamdı. İkinci kocam da birinciden hayırlı çıkmadı. Evlendiğimizden altı ay sonra paralarımı alıp Arjantin’e gitti ve bir daha dönmedi. İşte biz zavallı kadınların alınyazısı hep böyle!”

Gesira, rahibin belirli sözleri söyleyip, belirli sorular sormasını ve sonunda günahlarını çıkarmasını bekliyor. Fakat Don Paolo, tek bir söz söylemeden, dalgın dalgın bakıyor.

İhtiyar kadın “Gideyim mi?” diye soruyor, “bitti mi?”

Rahip “Bitmedi” diyor, “ama sen gidebilirsin!”

Karısı Lidovina ile görümcesi Marietta’ya yaslanarak yürüyen Mastrangelo geliyor; bacaklarının birisi sarılı olduğu için güçlükle yürüyebiliyor. Kadınlar, bacağı yüzünden yere eğilemeyen Mastrangelo’yu, rahibin yanındaki bir sandalyenin üzerine oturtup odadan çıkıyorlar. Mastrangelo: söylediklerini ikisinden başka kimse işitmesin diye, ağzını rahibin kulağına yaklaştırıp söze başlıyor. Ağır ağır şarap kokan soluğu, Don Paolo’nun adeta başını döndürüyor. Mastrangelo “Karım on sekiz çocuk doğurdu, fakat on altısını Tanrı geriye aldı” diyor, “bize ikisi kaldı. Evet, bize de, doğumda yeterince cezaya çarpılmış olan et kaldı. Elden bir şey gelmez ki! Karımın kız kardeşi de bir başka biçimde cezaya çarpıldı.. Kızcağız yoksuldu ama, sağlığı yerindeydi. Nicola Ciccova ile evleneceği sırada –her şey hazırdı– müstakbel kocası kalkıp bana geldi ve aramızda kalmak koşuluyla şunları söyledi: ‘Sana bir gizimi açacağım ve bu giz, savaş yüzünden çarpıldığım bir cezadır’ ve uğramış olduğu belayı bana gösterdi. O kadar güçlü gözüken bir erkeğin erkekliği kalmamaştı. Cephe hastanesinde yaşamını kurtarmak için yapılan bir ameliyatta hadım edilmişti. Adamcağız yapyalnızdı, gömleğini yıkayacak, yatağını yapacak ve çorbasını pişirecek ne bir anası, ne de bir kız kardeşi vardı. Evlenmek istemekte haklıydı. Bir bağı ve bir savaş madalyası vardı. Magascia ölünce de, bu savaş madalyası yüzünden, tuz ve tütün payı ona düşecekti. Magascia, o tarihte de yaşlı sayılırdı ve pek fazla zamanı kaldığı sanılmazdı, ama eğer daha hâlâ yaşıyorsa bunda bizim bacanağın ne suçu var! İşte böyle, Marietta ile Nioola evlendiler. Baldız, başına gelen felâketi ancak düğünden sonra öğrendi. Bunun üzerine, kocası ‘Mastrangelo hepsini biliyordu!’ demiş. Marietta da hemen beni çağırttırdı ve ‘Benim mahvıma neden oldun’ diyerek ağlamaya başladı, ‘rezil olmaktansa kendimi öldürürüm!’ diyordu. Nicola bizi baş başa bıraktı, fakat gitmeden önce şunları söyledi: ‘Tanrı beni cezalandırdığı için kıskançlık yapmayacağım; fakat bir koşulum var: Şerefimizi kurtarmalıyız, yani kimse bir şey duymamalı!’”

“Marietta’nın altı çocuğu oldu ve dördü yaşadı. Çocuk yapmak da içki içmeye benzer. İçkide de: ‘Bu bardaktan başka içmeyeceğim!’ diye yemin edilir, ama sonra yine hararet basar ve bir bardakçık daha içilip: ‘Fakat bu son olacak!’ denilir, denilir ama susuzluğa da kim katlanır? Birinde kadının harareti olur, bir başkasında erkeğin, bazı bazı da her ikisinin harareti olur. İki kız kardeş arasındaki ilişkiler ilk önceleri pek gerdindi, ama zamanla her şey kendiliğinden yoluna girdi. Tanrının bizlere layık gördüğüne boyun eğmekten başka ne yapabilirdik? Ailenin şerefi kurtulmuş, rezalet olmamış ve dışarıya hiçbir şey sızmamıştı. Ama günün birinde, Nicola, Don Cipriano’ya günah çıkarmaya gidince gözü açıldı. Rahip demiş ki, Tanrının bizim için uygun gördüğü cezalar, hak ettiğimiz cezalar yanında çok önemsiz kalır. Bizim kurtulduğumuz cezayı, günah ürünü çocuklarımız çekecektir. Çocuklarımızın kurtulduğu cezayı da çocuklarımızın çocukları çekecek ve bu böylece yedinci göbeğe kadar sürecektir. İyi ama gerçeği Tanrı biliyorsa bizi ne diye cezalandırır? Zaten yeterli acıyı çekmiş değil miyiz?”

Yaptıklarından pişmanlık duyan günahkâr susuyor ve kanlı gözlerini bir yanıt bekler gibi, rahibe dikiyor. Alt kattan doğru Morra²⁹ oynayan sarhoşların sesleri zaman zaman duyuluyor. “Beş!.. beş!.. beş!..” Bir başka ses cırtlak cırtlak karşılık veriyor: “Üç!.. dokuz!.. Altı!..”

Rahip, pencerede sevişirlerken üst üste kalakalmış iki sineğe bakıyor. Dışarıda, yağmur var. Don Paolo’nun canı sıkılıyor: “Mastrangelo” diyor, “bana inanmanı rica ederim, ama sana ne diyeceğimi de gerçekten bilemiyorum. Çünkü seninki gibisiyle ilk kez karşılaşıyorum.”

Mastrangelo: “Kitaplar bu iş için ne yazar?” diye soruyor.

Rahip: “Bakıp araştıracağım” yanıtını veriyor, “evet, bakacağım...”

Mastrangelo’nun çağırdığı Marietta ve Lidovina geliyorlar ve adamın koluna girip odadan çıkarıyorlar. Kadınların gözlerinden, günah çıkartma işinin nasıl gittiğini çok merak ettikleri belli oluyor.

Yaptıklarına pişman olmuş günahkâr kadın ve erkekler, merdiven basamaklarında oturmuş günah çıkarma sıralarını bekliyorlar. Hiçbirinin yıkanma adeti yokmuş ve dışkılarını donlarına ederlermiş gibi iğrenç bir koku, merdiven başını dolduruyor. Don Paolo, şapkasını başına ve harmaniyesini sırtına geçiriyor ve yağmura karşın kurtuluşu sokakta buluyor. Paris lağımlarında yaptığı bir gezintiyi anımsıyor. Şu anda da sanki bir lağımdan dönüyormuş gibi. Ulvira’nın o sert sözlerini birdenbire anımsıyor: “Gerçekten korkuyorsun! Her şeyi toz pembe görmeye ve devrimci rolü oynamaya kendini zorluyorsun, çünkü böyle olmamaktan korkuyorsun!”

Don Paolo, yağmurdan sırsıklam olmamak, fakat konukevine de dönmemek için, Colamartini’lerin evine kapağı atıyor. Kapıyı, Pietrasacca’ya döndü döneli bir defacık, o da şöylesine bir görmüş olduğu Christina açıyor. Genç kızın, zayıflamış yüzünde de acılı bir anlatım var. Babasının ölümü nedeniyle giydiği siyah giysi yüzündeki anlatımı büsbütün artırıyor.

Genç kız: “Biz de şimdi sizi konuşuyorduk!” diyor.

Rahibi aldıkları büyük mutfakta, başta büyükanne olmak üzere, hala, anne ve erkek kardeşten kurulu bütün aile toplanmış.

Alberto’nun sırtında, hükümet milisinin üniforması var; rahibe: “Gönüllü yazıldım” diyor, “burada işsizlikten çürüyeceğime ayda hiç değilse birkaç yüz liret alırım. Zaten gönüllü olarak başvurmamış olsaydım yine de silah altına alınacaktım. Zorunlu görevi bir erdemmiş gibi göstermek elbette daha iyi olur.”

Mutfağın kapanık havası, reçel ve şarap kokusuyla bir parçacık yumuşamış. Kadınlar hiç konuşmuyorlar. Don Paolo, pencereden, yağmur altındaki bahçeye bakıyor. Bahçe, sonbaharlıklarını giyinmiş. Çiçekler tohum vermişler, yerler tohum içinde. Tohumlar yerde çürüyüp yeni yeni çiçekler oluşturacaklar. Hala, odasına çekilmek üzere ayağa kalkıyor ve Christina’nın anasına, sen de gel diye işaret ediyor; kadıncağız, işareti güçlükle anlıyor ve çocuklarla delilerde görülen anlamsız bir gülüşle gülüyor. Christina ile Alberto, kısrağa bakmak üzere ahıra iniyorlar. Don Paolo, büyükanne ile yalnız kalıyor.

İhtiyar kadın: “Yardımsever efendim” diyor, “oğlum Pasquale, Fossa’dan ayrılmadan önce kendisiyle görüşen en son insan sen olmuşsun. Ne demişti?”

Rahip: “Sonumuz geldi demişti” yanıtını veriyor, “yanına kimseyi de istememişti. Gerçekten de böyle bir hali vardı ve başka bir şey dinlemek istemiyordu.”

Siyahlar giyinmiş olan ihtiyar kadın, bahçeye bakan pencerenin önündeki kırmızı kadife kaplı bir koltuğa otuyor. Ufak tefek kadıncağız, kırış kırış ve buruş buruş olmuş. Cam gibi parlayan boş ve anlamsız gözlerle bakıyor ve konuşurken de bomboş diş etlerini ortaya çıkarıyor. Ötekiler de hâlâ dönmediler.

İhtiyar kadın: “Bizi bilerek yalnız bıraktılar” diyor. “Çünkü günah çıkarmamı istiyorlar. Ama ben günah falan çıkarmayacağım. Çünkü hiçbir pişmanlık duyduğum yok. Hem ne diye pişmanlık duyacakmışım?..”

Göğsüne kavuşturulmuş duran elleri, uzun süre ağır işlerde kullanıla kullanıla aşınmış gereçlere benziyor. İki kol, kırılıp ocakta yakılmayı bekleyen kuru dalları anımsatmakta.

İhtiyar kadın: “Ne diye pişmanlık duyacak mışım?” diye soruyor. “Seksen yıl boyunca bir tek şey, çok haklı bir şey istedim: Ailem şerefli kalsın. Başka hiçbir şeyi aklımdan geçirmedim, hiçbir şey istemedim. Tam seksen yıl... Şimdi bundan dolayı mı pişmanlık duyacakmışım?”

Birdenbire büyümüş gözlerinin derinliklerinde öyle umutsuz bir keder, öyle yerleşmiş bir korku ve öyle köklü bir perişanlık anlatımı var ki, Don Paolo donup kalıyor.

İhtiyar kadın: “Demek sonumuz geldi ha?..” diye soruyor. “Gerçekten sonumuz geldi mi?.. Evrenin mi sonu geldi, yoksa yalnızca Colamartinilerin mi sonu geldi?..”

İhtiyar kadın, rahibin bakışlarının kendisine dikilmiş olduğunu fark edince gözlerini kapıyor. Bir deri bir kemik kalmış ve hemen de bütün saçları dökülmüş olan bu baş, Don Paolo’ya serçe kuşunu anımsatıyor. Hemen kırılıp parçalanacakmış gibi duran bu baş tam seksen yıl, sert, katı yürekli ve inatçı bir direnç gösterdi. Christina, büyükanasına, pişman olup da günah çıkartmazsa cehenneme gideceğini söylemiş, ihtiyar kadın da şu yanıtı vermişti: “O halde ben de cehenneme gideceğim.” Ama şu anda bir rahibe sormak olanağı ele geçirmiş olduğu için ayrıntılar üzerine bilgi almak istiyor:

“Pişmanlık duydukları için cehenneme gönderilenler Tanırının huzurunda ne kadar zaman bırakılırlar? Gerçeği olduğu gibi ve yüzüne karşı söyleyecek kadar zamanları olur mu?..”

Don Paolo, bilgisinin bu soruya yanıt bulamadığını, fakat düz ve sağlam bir mantıkla düşünüldüğünde, evet demek gerektiğini söylüyor. Bu kadarı da ihtiyar kadıncağıza yetiyor.

Christina tam zamanında dönüp Don Paolo’yu kapıya kadar geçiriyor, fakat daha önce, mutfağın yanındaki küçük bir odayı gösteriyor, burada gündüzleri boş zaman buldukça ve bazen de gece yarılarına kadar çalışmaktadır.

Genç kız: “Geçimimizi nasıl sağlayacağımızı bilemiyoruz” diyor, “banka işinde bütün paralarımızı nasıl yitirdiğimizi biliyorsunuz. Elimizde kalan topraktan da bir şey alamıyoruz. Ortakçıların ona para verdiği yok.”

Christina, yün işi yaparak beş on kuruş kazanmayı düşünmüş ama bu düşüncesini çabuk değiştirmiş.

Genç kız: “Yünler pahalı” diyor, “el örgüsü alan kalmadı, lüks sayıyorlar. Şimdiye kadar aldığım bir iki siparişi de, bir iki tanışım hatır için vermişti.”

Don Paolo: “Manastıra gitmeyi düşünmekten vaz mı geçtiniz?” diye soruyor.

Genç kız: “Bu durumda olanak var mı?” diye yanıtlıyor. “Size söz ettiğim bu maddi zorluklar, işin hafif yanı. Yalnızca bundan söz ettim, çünkü anamı, büyükanamı, halamı, kısaca bütün bu ihtiyar kadınları, yaşamlarının sonunda bir kuru ekmeği bile bulamamak tehlikesiyle karşı karşıya görmek maddi yokluklardan daha beter. Babamın ölümü, ailemizdeki düzeni bozdu. Daha önce sözünü bile duymadığım şeyler, şimdi durmadan tartışma konusu.”

Christina, rahip ayrılacağı sırada, önümüzdeki günlerden birinde kendisine günah çıkartmaya gelmek istediğini söylüyor, neresinin ve ne zaman uygun düşeceğini soruyor.

Don Paolo: “Sakın ha!” diyor ve kıpkırmızı kesiliyor.

Genç kızın özel yaşamında ummadığı bir gizle karşılaşıp düş kırıklığına uğramak düşüncesine katlanamıyor. Bu kuşku ve isteksizliğine bir açıklama bulmak gerekli ama inandırıcı hiçbir neden de bulamıyor.

Çekine çekine: “Beni dinlerseniz” diyor, “günahınızı her zaman kime çıkartıyorduysanız yine ona gidin. Fakat geçen ilkbahardaki konuşmalarımızı her zaman zevkle anımsayan ben, hele bu kadar olaydan sonra, yerime dönmeden önce sizinle şöyle biraz söyleşmeyi çok isterdim.”

Ve rahiple Christina, yakında buluşmak umuduyla, biribirlerinden ayrılıyorlar.

Rahip, konukevinde, ovadan az önce dönmüş ve Marta’dan bir pusula getirmiş olan Sciatap ile karşılaşıyor. Marta, Don Benedetto’nun tehlikede olduğunu bildiriyor ve: “Bunu bize haber veren kişi öyle kesin konuştu ki tehlikenin ciddiliğinden hiç kuşkum kalmadı” diye ekliyor. “Kimden yardım isteyeceğimi bilemiyorum. Concettino Ragu Afrika’da ve Dr. Sacca ise, yerinden olmaktan korkuyor.”

Don Paolo’nun sorunun aslını anlamak ve bazı önlemleri olay yerinde almak için Rocca’ya gitmesi olanaksız. Çünkü şu anda Don Benedetto gözetleniyorsa, oraya gitmekle, ele geçip tanınmak ve tutuklanma tehlikesini de göze almalı. Don Benedetto’nun durumu da bu yüzden büsbütün güçleşir. Don Paolo, Marta’nın pusulasını Muricca’ya göndermeye karar veriyor; çünkü o Rocca’nın yerlisi olduğu için bu işte daha rahat davranabilir. Pusulanın altına da şu dizeleri ekliyor: “Şimdiki tehlikeli durum geçinceye kadar Don Benedetto’nun yalnız çıkmaması gerekir, buna zorunlu olursa da, adım adım izlemeli. Sen de onlara yerleş ve geceleri orada yat.”

Don Paolo, Sciatap’ı bulup soruyor:

“Çalıştığın zamanlar günde ne kadar kazanıyorsun?”

“Dörtten altı lirete kadar.”

Rahip: “İki günlüğünü peşin veriyorum” diyor, “bu pusulayı Rocca’ya hemen götürmen koşuluyla!”

Sciatap, eşeğini ahırdan çıkarıp sırtına atlıyor ve vadiye inen yolu dört nala iniyor.

Ertesi gün cumartesi. Don Benedetto’nun tehlikede olduğundan söz eden Marta’nın bir mektubunu Christina da alıyor. Mektupta şöyle deniyor: “Bir rezaletten çekinen eyalet sürgün komisyonu onu sürgüne göndermeyi göze alamadı. Aynı nedenle, onu tutuklamak ya da hükümet mahkemesi önüne çıkarmaktan da çekiniliyor; çünkü söyleyeceği ya da yazacağı şeylerden korkuyorlar. Fakat genel kanı, onu sessizce ortadan yok etmek.” Christina, elinde mektup olduğu halde, Don Paolo’ya koşuyor, fakat ondan duyduğu şeyler üzerine büsbütün tedirginleşiyor.

Genç kız: “İyi ama Don Benedetto siyasetle hiçbir zaman uğraşmadı ki” diyor, “nasıl olur da hükümetin düşmanı diye kovuşturma yapılır?”

Don Paolo “Özgür düşünceli insanların yeri olmayan bir toplumda yaşıyoruz” diye yanıt veriyor. “Bu toplum dini hükümetin ve bankaların emrine verilen rahiplerden, sanatlarını, felsefe ve bilgilerini satan sanatçı ve filozoflardan başkasına katlanamıyor. Sayıları pek az olan ötekilerse hapse atılıyor ya da sürgüne yollanıyor, eserleri boykot ediliyor ya da, ‘sessizce ortadan kaldırılmak’ işlemi uygulanıyor; iktidardaki polis gücünün isteğine en uygun hareket biçimi uygulanıyor.”

Christina, bütün bu işlerden ne bir şey anlıyor, ne de merak edip anlamak istiyor. O, Don Benedetto ile kız kardeşini seviyor, tehlikede bulundukları ve kendisinden yardım istedikleri böyle bir anda onları terk etmek istemiyor. Büyükanasından izin aldıktan sonra, pazara kadar kalmak amacıyla Rocca’ya gidiyor.

Rocca’da her zamanki olağan yaşam sürüyor. Don Benedetto, kendisi için yapılan uyarıları biliyor. Fakat kız kardeşinin bunu başkalarına da haber verdiğini bilemiyor. Her zamanki neşesiyle günlük işlerle uğraşıyor. Muricca’nın dün gece gelip de konuk olmak istemesine uzun uzadıya bir neden aramadı, evdekilerle arasının açılmış olabileceğini düşündü. Fakat Christina’nın bir gece için konukluğa gelmesi bir parça şaşırttı. Çünkü Christina’nın kendi evi dışında bir gece geçirmesi başlı başına bir olaydı! Ama o, bütün bunları düşünmeyi kız kardeşine bırakıyor.

Cumartesi akşamı, Lama bölgesi kilise hademesi geliyor ve Don Benedetto’yu, San Martino Kilisesi’ndeki ayini yapmaya çağırıyor.

Marta: “Don Cipriano niye yapmıyor?” diye soruyor.

Hademe: “Don Cipriano’nun işi var” yanıtını veriyor.

Marta, hademe gittikten sonra, bu çağrıyı kabul etmemesi için ağabeyine yalvarıyor.

Don Benedetto: “Kabul etmemek için hiçbir neden gösteremem” diyor ve başka bir konuya geçiyor.

Christina, geceyi Marta’nın odasında geçiyor, Muricca, mutfakta uyuyor. Don Benedetto ise gece geç saatlere kadar yazı masası başında kalıp belgelerini ve mektuplarını düzenliyor.

Ertesi sabah, Marta ağabeyini kapıda bekliyor ve Lama’ya gitmemesi için ant veriyor, bir başka bölge kilisesinde ayin yapmaya zorunlu olmadığını, zaten dün akşam da çok kötü bir düş gördüğünü söylüyor. Don Benedetto, içten fakat kesin sözlerle ona veda ederken gördüğü bu düşe aklı takılıyor ve Christina ile Muricca’nın birlikte gelme önerilerini kabul ediyor.

Lama’ya kadar yaya hemen hemen bir saatte gidilir. Yol, son zamanlardaki şiddetli yağmurlar yüzünden bozulmuş. Ufukta yükselmiş olan güneş, gecenin nemi henüz iyice uzaklaşmamış olan havayı ancak yavaş yavaş ısıtmakta. İhtiyarın sağında Christina, solunda da Muricca yürüyor.

İhtiyar rahip: “Christina” diyor, “şu sıralarda Pietrasacca’da Matalena’nın konukevinde kalan kişinin sana gereksinmesi olursa yardımını esirgememeni rica ediyorum.”

Genç kız: “Don Paolo’dan mı söz ediyorsunuz?” diye soruyor. “Bana nasıl gereksinmesi olacağını sanıyorsunuz?”

İhtiyar rahip: “Christina” diye karşılık veriyor, “kafanla anlayamayacağın pek çok olay geçebilir, onların açıklamasını ruhunun derinliklerinde ara!”

Fucino havzasından doğru yükselen sis, sessizce yükselen sular gibi, gürültüsüz bir deniz gibi, tepeleri bastırıyor. Sisin şurasını burasını delen kavak ağaçları ve çan kuleleri, küçük adacıkları andırıyor.

Don Benedetto, yanı sıra yürüyen gençlerle, çevredeki arkeolojik çalışmaya bir zamanlar duyduğu geçici hevesi anlatıyor, komşu köylerin birinde bir bağ kazılırken ilginç taşlar çıktığını ya da bir yapı yerinde insan kemik ve kafatasları bulunduğunu işitince hemen oraya koştuğunu anlatıyor. Öykünün şurasına burasına sıkıştırdığı şaka ve nüktelerle gençleri güldürüyor. Fakat Lama uzaktan görünüp de inançlı insanları ayine çağıran San Martino Kilisesi çanları duyulunca, Don Benedetto derin bir sessizliğe dalıyor. San Martino, yılda ancak birkaç kez ayin yapılan eski ve ıssız bir kilisedir. Don Benedetto, kilisenin önüne gelince Christina’ya şunu soruyor:

“Bana yardım edebilir misiniz?”

Genç kız: “Evet!” yanıtını veriyor. “Manastırdayken çoğu bu işi yapardım.”

Kilisenin granit önyüzü, zamanla aşınmış; büyük kapısı, acemice yapılmış heykeller ve işlemelerle süslenmiş.

Don Benedetto ve Christina, yan kapıdan girip kutsal eşyanın korunduğu bölüme doğruca geçiyorlar. Muricca da ön kapıdan giriyor. Kilisenin zemininin birçok yerleri, henüz mezar diye bir şeyin bulunmadığı ve ölülerin kilise mahzenlerine gömüldüğü zamandan kalma taşlardan oluşmuş. Kubbeler, yerden dümdüz yükselen ve süsleri pek kaba olan sütunlara dayanıyor. En dipte, düz bir taşa benzeyen mihrapla kara boyalı bir tahta haç ve dört de şamdan var. Mihrabın sol bölümünde, lanetlenmiş Cafoni ruhlarına, fokur fokur kaynayan kazanlara atmak ya da çengellere asmak yoluyla işkence eden kara şeytanlarla cehennemi betimleyen ve insanın yüreğini ağzına getiren bir fresko var. Sağ yanda, ortaçağ toplumunun bir yergisini ölüler dansı biçiminde canlandıran üç ölü ile üç diri menkıbesinin bir betimi göze çarpıyor. Kuru kafalarına üçlü papa tacı geçirilmiş ölüler, dansın heyecanı içinde birbirine girmiş gibiler.

Kilise hademesi, mihrabın mumlarını yakıyor ve ayinin başladığını duyurmak için çanı çalıyor. Kilisede, topu topu, o da kadın ve çocuk olmak üzere on iki kişi kadar var. Kutsal giysiler içinde Don Benedetto, mihrabın ilk basamağında duruyor, solunda da, ilk duayı okumak üzere, Christina diz çöküyor. Genç kız Latince sözcükleri birer birer heceleyerek, ağır ağır yanıtlar veriyor. Muricca, kapının hemen yakınında, içinde kutsal su bulunan kazanın yanı başında duruyor. Her zamanki gibi geç kalan birkaç kişi, acele acele girip parmaklarını kutsal suya batırıyor ve haç çıkarıyorlar. Bir tanesinin şapkasında, nazara karşı yılan derisi var, bir başkasının saat kösteğinde dam koruğu sallanıyor. Don Benedetto, mihraba çıkıyor ve ayinde kullanacağı tasları hazırlıyor. Christina, üzerinden dua kitabı bulunan rahleyi mihrabın sol yanına yerleştiriyor ve Don Benedetto da Tevrat’tan bir sure okuyor. Genç kız, bundan sonra kitabı alıp rahibin sağ yanına bırakıyor, o da İncil’den bir parça okuyor. Topluluk da, kutsal törene, Don Benedetto’nun diz çökmesi, halktan yana dönmesi, bir ayet okuması ya da dua etmesine göre, diz çökerek ya da ayağa kalkarak ayine katılıyorlar. Basit bir seyirci gibi ayakta duran tek insan, Muricca; olduğu yerde hareketsiz duruyor ve kendi iç dünyasında geçen bir başka kurban töreninin aşamalarını dikkatle izliyor.

Christina, mihrabın önünde bir baştan öteki başa her gidişinde, orta yerde durup diz çöküyor. Şimdi sağ yanda bulunuyor ve bir elinde şarap dolu, öteki elinde de suyla dolu birer kadeh tutuyor. Don Benedetto, elinde bir kupa olduğu halde ona yaklaşıyor, o da şarabın ve suyun bir bölümünü boşaltıyor. Topluluk, kutsama ayini başladığı sırada diz çöküp yere eğiliyor. Don Benedetto, kutsanmış şarapla suyun üzerinden doğru dualar okuyor, üflüyor. Kendi değersizliğini belirterek “Dominus non Sum dignus!”³⁰ diye üç kez yineliyor. Sonra, mihraba eğilip kutsal yemekten tadıyor ve kupasını kaldırıp içindekini içiyor. Bu sahneden sonra kilisedekiler yerlerinden doğruluyorlar. Don Benedetto ise mihrabın orta yerinde, düşmekten korkuyormuş gibi dirsekleriyle dayanarak, hiç kımıldamadan duruyor, sonra da, yavaş yavaş diz çöküyor.

Christina, yavaşça seslenip: “Bir fenalık mı geldi?” diye soruyor. Topluluktaki kadınlardan birkaçı korkup bağırışıyorlar. Muricca, halk arasından acele geçip mihraba çıkıyor. Don Benedetto’nun koluna giriyor ve Christina’nın da yardımı ile, kutsal eşyaların bulunduğu yere taşıyor. Kilisedekiler dışarıya çıkıyorlar ve rahibin geçirdiği ani fenalık üzerine tahminler yürütüyorlar.

İçlerinden biri: “Bayıldı” diyor.

Bir başkası “Zavallı ihtiyar!” diyor. “Ayin şarabını kaldıramadı.”

Birdenbire iki milis askeri görünüyor. Fakat Don Benedetto’nun ölümünü saptamaktan başka yapacakları bir iş yok. Kutsal giysileri çıkarılan ceset, resmi makamlar işe el koyuncaya kadar korumaya alınıyor. İşi olmayanlar, oradan uzaklaştırılıyor. Çıkmak istemeyen Christina ile Muricca da zorla dışarı atılıyor. Alanda toplanmış olan insanlar hemen çevrelerini sarıp bir sürü şey soruyorlar. Christina’nın bütün vücudu heyecandan tir tir titriyor. Tek söz söyleyemeyecek bir halde bulunan genç kız, çevresine, bir uyku hastasının bomboş bakışları ile bakıyor ve kiliseye güçlükle dönüp olduğu yere yıkılıyor. Muricca, Christina’yı gözden yitirince, çevreden yağan soru yağmuruna ne yanıt vereceğini büsbütün şaşırıp anlaşılmaz sözcükler mırıldanıyor, halka, nasıl oluyor da böyle şeyler olabiliyor diye soruyor ve Rocca’ya doğru dört nala geçen iki atlı bir araba görünce hemen işaret edip durduruyor ve uzaklaşıyor.

ON İKİNCİ BÖLÜM

Don Paolo Muricca’ya: “Bütün bu başımıza gelen şeylerden sonra” diyor, “siyasete başkalarından daha farklı bir gözle bakmamız gerekli. Şu anda ciddi konuşmamız gerekirse siyasetin bizler için bambaşka bir anlam taşıdığını kabul etmeliyiz.”

Muricca ve Don Paolo, kaygan bir patikada ilerliyorlar; delikanlı, aşağı vadiye inip Pietrasacca deresini izleyecek bir yol açmak üzere, böğürtlenler arasında ve önden yürüyor. Muricca, Don Benedetto’nun ölümünü izleyen olaylar üzerine bilgi veriyor.

Delikanlı: “Kilise makamlarının işe karışması” diyor, “ölümün gerçek nedeninin saptamasına engel oldu. Piskopos, Marta’ya: ‘Matmazel’ demişti, ‘ağabeyinizin ölümünün gerçek nedeni hem de istenildiği gibi, tümüyle ortaya çıkarılacaktır, bunun için söz veriyorum!’ Fakat cesedin otopsisi istenildiği gibi yapılmadı; çünkü böyle bir şeye gerek görülmemişti. Dr. Sacca, Marta’nın ricası üzerine Acquafredda’dan kalkıp mezarlığa kadar geldi ama cesedi görmesine izin verilmedi.

Don Paolo: “Ölüm olayının neden olduğu şaşkınlıktan ancak şimdi yavaş yavaş kendimi kurtarabiliyorum” diyor. “Don Benedetto’nun benim için bu kadar değerli olduğunu bilmiyordum. On beş yıl onu görmemiş, yalnızca arada sırada onunla ilgili haberler duymuştum. Onun verdiği eğitim beni bir Hıristiyan yapmıştı ama bu Hıristiyanlık o istenilen biçimde Hıristiyanlıklardan değildi. Okuldan ayrılıp da gerçek yaşamla tanıştıktan sonra, dinden tümüyle uzaklaşmış, içimde Hıristiyanlıktan boşalan yeri Marksizm almıştı. Fakat siyaset bütün benliğimi kapladığı sıralarda bile, bu ihtiyarcığı düşündükçe gizliden gizliye sevinirdim. Bana vermiş olduğu eğitimin en son artıklarından da kurtulmak için çaba gösteriyor, dinin en olağan simgelerine dudak büküyor ve parti organında kilise karşıtı yazılar yayınlıyordum; fakat kendi kendime şunu soramadan da edemiyordum: ‘Yaptığım şeyleri biri çıkıp da Don Benedetto’ya haber verse acaba ne derdi?’ O tarihte, günün birinde olayların bizi birbirimizle yeniden buluşturacağını nereden bilecektim?”

Biri önde biri arkada, dere boyunca ilerliyorlar ve önlerine bir çukur çıkınca duruyorlar. Gökyüzünde bir bulut yönünü bir türlü saptayamadan bir oraya bir buraya bir hayli dolaştıktan sonra Fucino’ya doğru uzaklaşıyor. Çukurda, dişleri henüz çürümemiş bir eşeğin çene kemiği göze çarpıyor.

Don Paolo: “Son on beş yılda yarım bir adam olarak yaşamışım gibi geliyor” diyor. “Bütün bu sürede, ruhumdaki en köklü güçleri, yalnız o gençlik dönemimin din simgelerine bağlıdır diye, her zaman ezmeye çalışmıştım. Güven göstermemeyi zorunlu saydığım o ruh çabalarının yerine, ekonomi ve siyaset dünyasında edindiğim bilgilerle beslenmiş mantıksal düşüncelere kaymaya, kiliseye karşı duyduğum nefretten gelen zalimce bir arzu şiddetiyle çabalamaktaydım. Fakat Marsica’ya döndükten sonra iyice anladım ki, kendi kendimi parçalamak için gösterdiğim bu çabanın öyle tam anlamıyla başarılı olmuş bir yanı yoktur. Kendime yeni bir kimlik vermemiş, yalnızca eski kimliğimi gizleyebilmiştim. Fakat şurası da kesin ki, Pietrasacca’da dinin yeniden gözümün önünde canlandırdığı şey beni hemen inandırmış ve bütün kuşkumu gidermiştir. Don Benedetto’yu yine gördüğüm zaman Cafonilerin arasında çalışabilme olanağı bulmak için boşuna çabaların ve hemen kazanılacak gürültülü bir başarıya karşı beslediğim şiddetli arzunun, iç dünyamda bir denge olmaması sonucu bulunduğunu anlayacak kadar olgunlaşmıştım. Don Benedetto’nun sözleri üzerinde günlerce kafa yordum. Senin Pietrasacca’ya gelmen ve günah çıkarman, bendeki, en son direnci de yendi ve Don Benedetto’nun sözleri ruhumun derinliklerine işledi. Büzülüp zarara uğramadan içimde kalabilmiş Hıristiyan yanım birkaç gün gibi kısa bir sürede yeniden canlanıverdi. Bu öyle bir Hıristiyanlıktı ki, her türlü mitolojiden, ilahiyattan ve kilisenin her türlü müdahalesinden uzaktı. Bu öyle bir Hıristiyanlıktı ki, paranın önünde şükranla eğilmez, Pontius Platus ile anlaşmaya varmaz, hatta meslekte ilerlemeye de yardım etmezdi; ancak olsa olsa, çarmıha gerilme cezasının bugün bol bol uygulandığı zindana götürürdü. Önceleri kendi kendimden bile utandığım ve bir son vermeye ya da hiç olmazsa başkalarından gizlemeye çalıştığım bu eski hale dönüşle yıllardır yoksun olduğum bir kendi kendinden hoşnut oluş hali hissediyor, artık bir daha kavuşamayacağımı sandığım bir güç, bir cesaret duyuyordum.”

Muricca: “Roma’da örgütte çalışırken senin sözünü çok duymuştum ama” diyor, “böyle birisiyle karşılaşacağımı sanmamıştım. O tarihte sana karşı bir çeşit ürkeklik duyardım.”

Don Paolo: “Bir devrimci de bütün öteki insanlar gibi etten ve sinirden oluşmuştur” diyor. “Bazıları, kendilerinin tepeden tırnağa çelikten olduklarını sanırlar ama onlar da tıpkı öteki insanlar gibi etten ve sinirdendirler.”

Rahiple delikanlı, vadinin genişlediği ve hafif bir eğimle alçalan şosenin patika ile birleştiği noktaya kadar, dere boyunca yürüyorlar.

Muricca: “Burada duralım” diye öneriyor, “daha öteye gidersen yoldan görülürüz.” Son günlerde polisce pek sıkı kollandığını bilen Muricca, Don Paolo ile birlikte görülmek istememektedir.

Delikanlı: “Rocca’da” diyor, “genç yazarlardan bir topluluk oluşturdum.”

“Yazar mı?”

“Evet, yazar dedim!”

Don Paolo: “Buradaki gazetelerin muhabirlerinden oluşmuş küçük bir topluluk mu demek istiyorsun?” diyor.

Muricca: “Burjuva basımevlerinde çalışmayı hiçbir zaman kabul etmezler” diye yanıtlıyor.

“Kaç kişiler? Nereye yazıyorlar?”

Muricca: “Şimdilik üç kişiler” diye açıklıyor, “birkaç kişi daha katılabilirdi ama dikkatli olmak daha iyi. Hem zaten üçü de yetiyor. Üçünü de yakından tanırım, cesur delikanlılardır. Yoksul oldukları için ilkokuldan öteye okuyamadılar. Don Benedetto’nun ölümünden sonra bana gelip ne yapmak gerektiğini sordular. Baş başa verip konuştuktan sonra, gerçeği olduğu gibi duyurmaktan başka yapılacak bir şey olmadığında birleştik. Çünkü Don Benedetto’nun en çok sevdiği şey, gerçekti. Demek ki onun anladığı tek davranış biçimi gerçeği duyurmaktı. Bu nedenledir ki, onlar da, gerçek uğrunda çalışan yazarların küçük bir kolunu oluşturuyorlar. Geceleri bisikletlerine atlıyor ve yanlarında kömür ve tebeşir olduğu halde, gerçeği duvarlara yazmak için çevre köylere gidiyorlar: ‘Don Benedetto’yu zehirlediler.’ Başka bir şey eklesek mi diye epey tartışmadan sonra şu sonuca varıldı, gerçeğe hiçbir zaman daha başka şeyler eklememelidir, çünkü o zaman gerçek, gerçek olmaktan çıkar. Yine anlaşmaya vardık ki, gerçeğe, daha güçlü olsun diye bir başka şey eklemeye değmez, çünkü öz ve katıksız gerçekten daha güçlü bir şey yoktur. Herkes duyup öğreninceye kadar her yere: ‘Don Benedetto’yu zehirlediler’ diye yazılmasına oybirliğiyle karar verildi. Evet tek bir şey, hatta ünlem işareti bile koymadan yalnızca bunu yazacaklar ve anlamak istemeyenler de sonunda anlamak zorunda kalacaklardır. Eğer bu gerçeği unutmaya başlayanlar bulunduğu izlenimi oluşursa duvarlara yeni baştan ‘Don Benedetto’yu zehirlediler’ diye yazılacak ve gerçeği unutmak isteyenler de bu biçimde anımsamak zorunda kalacaklar. Bizim yazarların şu anda görevi bu kadar.”

Muricca, birçok köydeki başka elemanlardan da söz ediyor: Amerika’da on iki yıl kalıp orada anarşistlerle ilişki kurmuş bir marangoz, savaştan önce bir köylü kuruluşunun başında bulunmuş olan bir köylü, şimdi Fossa’da arabacılık yapan bir Patrolana’lı ve öteki birkaç kişi. Ama yine de onlara derdini anlatamamış olmaktan korkuyor.

Delikanlı, Don Paolo’ya “Çok haklısın” diyor, “bütün bu olup bitenlerden sonra siyasetten, eskisinden daha başka biçimde söz etmeliyiz.”

Don Paolo: “Hatta siyasetten, gerektiğinden de az söz etmeli” diyor. “Söz ettiğin kişilerle olduğu kadar, ötekilerle de dostluk kurmaya çalış! onların güvenini kazandıktan sonra, sorunun başka yollar, biçimler ya da başka renkten gömleklileri şimdikilerin yerine geçirmekten daha çok yeni ve bambaşka bir yaşam biçimi getirmek olduğunu onlara açıklamaya çalışabilirsin. Eski bir deyim kullanmak gerekirse sorunun bir düşünce değişikliği olduğunu söyleyebiliriz. Sorun, yepyeni bir insan olabilmekte, ama belki de tam anlamıyla yalnızca bir insan olmak da yeter, denilebilir. İnsanlardan ve insanlıktan o derece uzaklaşmış bulunuyoruz ki, bugünkü sefil durumunun nedenini araştıran herkes şaşkınlık içinde kalıyor. Çünkü ruhsal açıdan parçalanmış ve alçaltılmış olduğunu görüyor. Bütün devrimciler şu ana soruyu sormaktan geri kalmamaşlardır: İnsan nedir? Sürdürdüğü bu yaşam nedir? Siniri zayıf olanlara göre devrim demek bir sarhoşluk, şairce ve çılgınca bir hayranlık demektir. Böyleleri: ‘Yüz gün koyun gibi yaşamaktansa tek bir gün de olsun arslan gibi hükmetmeli!’ derler. Yoksullar içinse devrim bir kurtuluş çaresi, gerçeğe ve sadeliğe kavuşmak için yapılması gerekli bir hareket, insanca yaşamak için bir hak iddiasıdır; fakat böyleleri, koyun gibiliği de, arslanca kükremeyi de reddederler...”

Muricca: “Devrim” diyor, “yalnızlıktan kutrulmak gibi bir zorunluğun anlatımı da. Hep bir arada yaşamak ve korkudan silkinmek uğrunda bir denemedir. Kardeşçe yaşamaya karşı duyulan şiddetli bir gereksinmedir.”

Don Paolo: “Yüz genç” diyor, “her türlü güven önlemini hiçe sayan, hiçbir şeye kapılmayan, mal mülk sahibi olmak, cinselliğe düşkünlük ya da yarını kurtarmak gibi şeylerden kendisini kurtarmış olan ve yüzde yüz dürüstlük, yüzde yüz kardeşlik esasında anlaşmış bulunan yüz genç bizimki gibi bir ülke için ne önemlidir! Tahmin etmen olanaksız. Halkın içinde, işçi ve köylülerin arasında yaşayan ve onlardan bir an bile ayrılmayan yüz tanecik delikanlı. Yeni bir insanlık düşüncesine sımsıkı bağlı olan, her fırsatta ve her soru karşısında gerçekten başka bir şey söylemeyen, yalnızca gerçek için yaşayan yüz genç. Rozete ya da üniformaya değil, fakat kendi yaşam biçimlerine değer veren delikanlılar...”

Patika ile şosenin birleştiği yerde bir koyun sürüsü otluyor. Sürülerin kışlamak için dağdan ovaya indiği mevsimde bulunuyoruz. İhtiyar bir çoban, çalı çırpı tutuşturmuş, genç olanı ateşin altını üflüyor, üçüncüsü de kuru dal topluyor. İhtiyar çoban Bonifazio Patacca, Don Paolo’ya sesleniyor ve düşünde Don Benedetto’yu görmüş olduğunu anlatmak istiyor.

Bonifazio: “Bana gülümsedi ve bir liret vermek istedi” diyor.

“Parayı verdi mi?”

“Hayır, çünkü bütün üstünü aradığı halde on parası çıkmadı.”

Don Paolo, gülüyor ve çıkarıp bir liret uzatıyor.

Bonifazio: “İyi kalpli efendim, Fucino gölünün öyküsünü bilir misiniz?” diye soruyor.

Don Paolo bu öyküyü bilmiyor.

Bonifazio: “İsa marangoz olarak bir iş aramaktaydı” diye anlatmaya başlıyor, “yolu Marsica’ya düşmüştü. Her yerde ‘Yoksul bir marangoza verecek bir işiniz var mı?’ diye sormaktaydı; fakat bütün ustalar ‘Buraya nereden geldin? Adın ne? İş kâğıdın var mı?’ diye sormaktan başka bir şey yapmadılar.

Böylece İsa iş bulamadan akşam oldu. Bunun üzerine, yolda karşılaştığı ne kadar işsiz varsa çevresine topladı ve ‘Arkamdan gelin!’ dedi ve bütün işsizler İsa’nın arkasından gittiler. İsa: ‘sakın arkanıza dönmeyin!’ diye öğütledi ve onlar buna uydular. Dağı tırmandıkları zaman İsa ‘Şimdi arkanıza dönmekte serbestsiniz!’ dedi. Dönüp baktılar. Avezzano’nun bulunduğu yerde bir göl vardı. Çok sürmez, bu ülke bir kere daha batacaktır.”

Muricca: “Dağda maden olduğu söyleniyor?” diyor.

Bonifazio “Tanrı saklasın!” diyor.

Don Paolo çobanın bu sözüne bir anlam veremiyor.

Çoban: “Dağ, yoksulken bizimdir, fakat zengin olduğu anlaşılırsa hükümet elimizden alır” diye açıklıyor. “Hükümetin iki kolundan biri çok uzun, ötekisi de çok kısadır. Uzunu ile alır, kısası ile verir, fakat bu kısa kol da ancak en yakınındakilere kadar yetişir.”

Yoldan, Antifona birader geçiyor. Bonifazio, Afrika’dan haber almak için, ona sesleniyor. Bir rahibin varlığı, Antifona biraderin saygılı bir tavır takınmasına neden oluyor. Çobana: “Oğlun askere gidiyor mu?” diye soruyor.

“Ay sonunda gidecek.”

Birader Antifona, ihtiyar çobana, Fransiskenlerin “Mücahitleri koruma” madalyalarından gösteriyor.

“Kaça bunlar?”

“Elli santim.”

Bonifazio, Don Paolo’dan almış olduğu lireti uzatıyor ve üstünü istiyor. Fakat Antifona birader, para üstünü vermesini sevmediği için, etkisi daha güçlü olan ve bir lirete satılan büyük boy madalyalar gösteriyor.

Bonifazio bir karar veremiyor.

Antifone birader: “Oğlunun yaşamı söz konusuyken kirli çıkınlık etmemeli” diyor.

Ve Bonifazio bir lireti feda ediyor.

Don Paolo karşı çıkıyor:

“Benden aldığın lireti mi verdin?”

Çoban, rahibin kulağına dostça fısıldıyor:

“Onu değil, sahtesini verdim”

Rahip ile Antifona birader, Pietrasacca’ya çıkan yokuşta birlikte yürüyorlar.

Rahip: “Madalya ticareti yolunda mı?” diye soruyor.

Beriki, “Fena değil!” diyor. “Eğer seferberliğin ilk gününde başlanmış olsaydı daha da iyi gidecekti, ama bizim kilise her şeyde geç kalır. Bizim buranın ruhani reisi olan rahip, hem çok ihtiyar, hem de duadan başka şeyle ilgilenmez. Gerçek bir aziz gibi ileriyi gören bizim kilise başrahibi ona, aylarca önce ‘Savaş yaklaşıyor, oysa korunma amacıyla özel bir madalya bastırılamaz mı?’ diye sormuştu. Bizim ihtiyar ruhani reisimiz ise ‘Savaş mı? Hangi savaştan söz ediyorsunuz?’ yanıtını vermişti. İşte böylece boş yere zaman yitirildi ve ansızın apışıp kaldık. Ama yine de Tanrıya şükür, geç kalınmış olmasına karşın madalyalar çok tutuluyor.”

Rahip ile Antifone birader, Pietrasacca’dan Lama’ya giden yolu dizleri üstünde sürüne sürüne alan bir kadıncağızla karşılaşıyorlar. Kadın, paçavra ve pislik dolu bir çuvalı andırıyor. Don Paolo, ilk önce, bir deli ile karşılaştığını sanıyor. Ama kadıncağız deli filan değil, yalnızca bir ana, cepheye giden oğlunun sapasağlam dönmesi için Pietrasacca’dan Lama’ya kadar olan yolu dizleri üstünde yürümeyi adamış bir ana. Kadıncağız, sabahın saat beşinden beri yolda. Sesi kısılmış, yüzü bitkin, sonuna kadar açılmış gözlerinde hasta bir parıltı var. Her an bayılıp yere yıkılacakmış gibi. Don Paolo, kalkıp yürümeye inandırmak istiyor, kalkmasına yardım edecek oluyor, fakat kadın şiddetle engel oluyor. Adağı var, adağını yerine getirmeyecek olursa, eğer yarıda bırakıp da ayağa kalkarsa, Afrika’daki oğlu ölecektir. Antifone birader ise, Don Paolo gibi bir rahibin bu basit gerçeği anlayamamasına şaşıyor.

Az ötedeki küçük eşeğe binmiş olan bir baba ve oğluyla karşılaşıyorlar. Antifone birader, madalyaları gösteriyor.

“Kaça?”

“Elli santim.”

Adamın parası yok, para yerine, bir mendil dolusu elma öneriyor, rahip de kabul ediyor. Bir oğlun yaşamını kurtarmak için bir mendil dolusu elma çok bir şey sayılmaz.

Rahip ile Antifone birader gün batarken Pietrasacca’ya varıyorlar. Küçük okulun önündeki köprüde birbirlerinden ayrılıyorlar, çünkü Antifone birader köyü şöyle bir dolaşmak ve bu işe de bayan öğretmenden başlamak amacında. Hava pek soğuk, gökyüzü de pek çatık kaşlı. Pietrasacca’nın arkasındaki dağlar kar içinde. Okulun açık kalmış bir penceresinden doğru, bir kız çocuğunun kuşkulu sesi duyuluyor: “a-e-i-o-u”

İşin başlangıcındalar. Ders yılı yeni başlamış. Henüz heceleme işindeler. Çocuk için yaşamın başlangıcı. Bir oğlan çocuğunun sesi duyuluyor:

“ba-be-bi-bo-bu”

Rahip durup kulak veriyor. Kız çocuğu hecelemesini sürdürüyor:

“fa-fe-fi-fo-fu”

Pietrasacca loşluğa boğuldu. Güneş, yüksekçe bir yerde olan Colamartini’lerin evinden başka her yerden çekildi. Üst kattaki bir pencerenin arkasında durmakta olan Christina’nın yüzü, batan güneşin yansımalarını taşıyan bir pencere camı gibi ışıldıyor. Şu anda Don Paolo, bütün bir Pietrasacca köyünde bu al al olmuş yüzden başka bir şey görmüyor.

Güneşin son ışıklarının yitmesiyle havanın buz gibi soğuması bir oluyor. Kapının ağzında durmakta olan Matalena, parmaklarının arasında örekesini çevirip yününü bükerek “rahibini” bekliyor. Kadın havaya doğru bakarak: “Yakında kar yağacak!..” diyor.

İki gün sonra kar yağıyor. Yeni uyanmış olan Don Paolo, arazinin aynı bir masal ülkesine benzemiş olduğunu görüyor. Sık taneler halinde ve sessizce düşmekte olan kar, beklenilmekte ve kaçınılması olanaksız bir şey gibi, aralıksız yağıyor.

Christina, Don Paolo’nun ziyaretine geliyor. Gözleri, kederle büyümüşler. Rahibe: “Don Benedetto’nun” diyor, “kız kardeşiyle Pietro Spina adında birini mirasçıları olarak göstermiş bulunduğunu biliyor muydunuz?” Ve ona, Don Cipriano’nun bir mektubunu gösteriyor. Mektupta, bu haberden söz ediliyor ve Don Benedetto’nun aklını kesinlikle yitirmiş olduğu ileri sürülüyor.

“Bu Pietro Spina’nın bir din düşmanı olduğu doğru mu?”

“Evet.”

“O halde Don Cipriano haklı!”

“Hayır.”

Christina, ıstırap içinde kıvranan solgun yüzünü Don Paolo’ya çeviriyor ve bu kadar sınav yeter, barış ve sessizliğe öyle gereksinmem var ki, demek ister gibi bakıyor.

Don Paolo: “Bazı ölüler vardır ki, onlara karşı bağlılıktan bir an bile vazgeçmemelidir.”

Genç kız, gözleri yaş içinde olduğu halde, rahibe bakıyor, başıyla onu doğruluyor ve yalnızca şunları söyleyebiliyor:

“Yardım edin bana!”

Akşamüstü, ilk karı kutlamak isteyen birkaç kişi, Matalena’nın konukevine damlıyorlar. Az sonra Christina da görünüyor. Don Paolo, ocak başında oturmakta ve Cafoniler, kadınlar ve çocuklarca çevrilmiş bulunmaktadır.

Ateşin önünde bir yanda bir köpek, öteki yanda da kör doğacakken, rahibin tam zamanında el koymasıyla bu felâketten kurtulmuş olan çocuk, yani Teresa Scaraffa’nın çocuğu oturuyor. Hasır örgüsü bir sepetin içine aynen bir karnıbahar gibi yerleştirilip yere bırakılmış çocuğun yüzüne alevin aksi vurmuş, iri bir elmayı anımsatıyor. Halk, rahipten, öykü anlatmasını rica ediyor, Christina da, bu öykülerin azizlerin yaşamıyla ilgili olmasını diliyor. Diretmelere daha fazla karşı koyamayan Don Paolo, gidip dua kitabını getiriyor ve din şehitleriyle ilgili söylenceleri kendi görüşüne göre anlatmaya başlıyor. Her zaman için birbirinden farklı ve her zaman için birbirinin aynı olan öyküler... Şiddetli bunalımların hüküm sürdüğü bir dönemde yaşanılmaktadır. Tanrılaştırılmış bir şefin diktatörlüğü hüküm sürmektedir. İyiden iyiye köhneleşmiş ve çökmeye yüz tutmuş bir kilise vardır ki, ancak sadaka ile ayakta durabilmeye çalışmaktadır. Ücretli askerlerden oluşmuş ordunun bütün görevi zenginlere rahat bir sindirim sağlamaktadır. Halk baştan başa bir tutsak yığınıdır. Diktatörün saygınlığını korumak için yeni yeni yağma savaşlarına hazırlanılmaktadır. Fakat bu sırada ülke dışından gelen esrarengiz yolcular, doğuda geçmekte olan mucizeleri kulaklara fısıldamaktadır. Bu yolcular iyi haberler getirmektedirler: Kurtuluş yakındır! Yoksullar, açlar ve umutsuzlar, yeraltı yollarında toplanıp bu haberleri dinlerler.

Söylentiler, kulaktan kulağa yayılır. Din öğrencileri eski tapınaklarını bırakıp yeni inanca koşarlar. Soylular saraylarını terk ederler. Ordu komutanları isyan ederler. Milis güçleri gizli toplantılara baskın yapar. Bin bir işkence uygulanan tutuklular özel mahkemeler önüne çıkarılır. Fakat onlar, verilen ölüm kararlarını, dudaklarında bir gülümseyişle karşılarlar. Gençler arslanların önüne atılır, yaşlılar zehirlenir. Fakat yaşayanlar ölülerine bağlı kalırlar ve yaşamlarını gizli bir dine adarlar. Zamanlar değişir, giyim kuşamın ve yiyip içmenin biçimi değişir, çalışmanın ve konuşmanın biçimi değişir, fakat esas hep aynıdır, hep aynı eski öyküdür, insanların değişmeyen öyküsüdür.

Ateşin önünde duranlardan önce köpek uyuyakalıyor, sonra sepetteki çocuk, sonra da ötekiler. Uyuyamayanların bakışları ateşe dalmış. Christina’nın şöyle dediği duyuluyor:

“Her dönemde ve her toplumda en büyük manevi hareket, kendi kendini bulmak için teslimiyetçi davranmak, kendi benliğini silmek olmuştur. İnsan ne verirse ancak onu alır.”

Ocaktaki ateş sönüyor, ziyaretçiler iyi geceler diyorlar. Don Paolo da odasına çıkıyor. Pietrasacca’ya ilk geldiği sıralarda yazmaya başlamış olduğu defteri, “Christina ile konuşmalar”ı yine eline alıyor. Genç kıza karşı içten bir eğilim sezilen ilk sayfaları yine okuyor, düş kırıklığı ve horlukla yazılmış olan daha sonraki sayfaları da bir daha okuyor ve sonra yırtıp defterden koparıyor. Yatağa girmeden önce de “Christina ile konuşmalar”a birkaç satır ekliyor:

“Christina, insanın ne verirse onu aldığı doğru. Ama kime vermeli ve nasıl vermeli?”

“Özveri ve nefsimizi yadsıma konusunda beslediğimiz eğilim ve sevgi, kişisel olmayan ve soyut kavramlara ayrılırsa hiçbir yemiş vermez. Bunlar ancak, bizim kendi ilişkilerimiz çerçevesine girebilirse zararı olabilirler. Manevi güçler ancak günlük yaşamda yetişip büyüyebilirler.”

“Manevi güçlerimizi, çevremizi sarmış olan karışıklığı düzeltmek için kullanmakla hem işsizlikten kurtulmuş hem de şu ölümlü dünyadan başka bir dünyayı ummak gibi bir teselliye sahip oluruz. Dünyayı bize zindan eden musibet, şeytan adını takdığımız o var olmayan şeyden değil, insanların insanlara karşı çıkardıkları şeylerden gelir...”

Don Paolo, buraya gelince duraklıyor. Ne demek istediğini biliyor, fakat bunu nasıl anlatacağını kestiremiyor. Çünkü şu anda Christina ile gerçekten konuşmaktadır. Toplumsal sorunların manevi bir sorun olmadığını ve yalnızca manevi çarelere başvurularak çözümlenemeyeceğini unutmuş değil. İnsanlar arasında hüküm süren ilişkileri iyi ya da kötü niyetin değil zorunlulukların belirlemekte olduğunu da biliyor.

Bunları değiştirmek için manevi sitem ve serzenişler yetmez. Fakat öyle bir an gelir ki, bazı toplumsal ilişkiler mücadele sahnesinde yenildiklerini her halleriyle belli ederler; bu gibi hallerde de ahlak, tarihin çoktan mahkum etmiş olduğu şey hakkında hükmünü verir. Haktanırlık duygusu dediğimiz şey, tutsakları yükseltir, öncüleri yüreklendirir, mazlumları ateşlendirir, filozof ve sanatçılara ilham verir.

Don Paolo: “Sevgili Christina” diye yazmayı sürdürüyor. “Bugünkü toplumun ne derece bozulmuş olduğunu anlamak için çevremize bir bakmak yeter. Bir masanın üzerine sıçrayıp da söylev vermek herkesin becerebileceği bir iş değil. Siyasal bir topluluğa girip de toplumun siyasal değişmesi uğrunda mücadele etmek de herkesin başarabileceği bir şey değil. Ama sizin gibi bir genç kızın, bütün bunlara karşın, gözlerini iyice açıp çevresine bakması ve gözlerini sımsıkı kapamak isteyenlerin gözlerini açması gerekirdi.

Hemen hemen de yaradılıştan büyük bir ruh zenginliğine sahip olan şu insanlar, bu eşsiz zenginliklerini dinsel simgeleri boş yere değerlendirmek uğrunda harcayıp yitirmeselerdi, bu yeryüzünde ne büyük bir değişiklik olurdu. Böylece yepyeni bir aziz tipi, yepyeni bir şehit tipi, yepyeni bir insan tipi oluşurdu.”

“Ruhumuzu kurtarmaktan başka bugün yapılacak bir şey daha olduğunu sanmıyorum. Bu ise ancak kişi, aile ve sınıf bencilliğini yenmekle olur. Manastırlara kapanmakla, kendi kabuğuna çekilmekle ve sonunda hareketlerini duygusunun denetiminden ayırmakla değil. Bizi çevreleyen karmakarışıklığa rıza göstermekten vazgeçebilen insandır ki, ruhunu da selamete çıkarabilmiş olur. Manevi yaşam her zaman için bir nefis özverisi ve yoksulluğa katlanmak olmuştur. Bizimki gibi bir toplumda ancak bir devrimci gibi yaşanılabilir.

Christina, insan kendi kendinden ürkmemeli, kendini güvende görüp doğru yoldan şaşmamalı, hatta kendi erdemlerimiz karşısında bile. Manevi bir yaşam sürmekle rahat bir yaşam sürmeyi birbirine uzlaştırmak olanaksızdır. Ruhunu düzlüğe çıkarmak için ise her şeyi göze almak ve mücadeleye atılmak zorunluluğu vardır.”

Don Paolo, yazdıklarını okuduktan sonra, İtalya’ya döndü döneli arkada bıraktığı bütün yol, gözlerinin önünde canlanıyor. Dönüşünden ve kendi kendisini yeniden bulmuş olmasından öyle hoşnut ki!

Bütün gece, durmadan kar yağıyor. Ertesi sabah Matalena seslendiğinde rahip henüz uyanmamıştır. Konukevinin önünde, Sciatap’ın eşeği Garibaldi’nin çevresinde toplanmış bir sürü Cafoni ve çocuk, eşeğin semeri üstünde de, Pietrasacca arkasındaki dağlarda sabah sabah vurulmuş bir kurt ölüsü duruyor. Kurdun koyu kurşuni postu, kan ve pislik içinde; beyaz ve güçlü dişleri var. Sırtının bir yanı kurşun yarasından kana bulanmış. Eski bir gelenek üzere kurdun ölüsü kapı kapı dolaştırılıyor ve avcılar para topluyorlar. Silahını hâlâ omuzunda taşımakta olan Luigi Banduccia, olay için açıklama yapıyor. Şimdiye kadar öldürmüş olduğu kurtların dördüncüsü. Banduccia, silahlı saldırıya uğrayan kurdun tehlikeyi sezen ulumalarını uzaktan kavrayabildiğini anlatıyor. O, parçalanacak bir hayvan bulmuş olan kurdun bunu arkadaşlarına haber veren –çünkü hayvanlar avlarını yalnız başlarına yemekten hoşlanmazlar– ulumasını da tanır. Aynı biçimde, bir dişi kurt arayan ve bunu duyurmaktan hiç de çekinmeyen erkek kurdun aşk ulumasını da iyi tanır. Christina’nın büyükanası avcılara para vermek istemiyor ama kurtlara karşı çocukluğundan beri pek ilgi gösteren Christina, karışıyor.

İhtiyar kadın: “Ölü kurtlar insanı ısırmazlar ki!” karşılığını veriyor.

Don Paolo, Roma’dan, içinde anlamsız birkaç satır bulunan ve tanımadığı bir imza taşıyan bir mektup alıyor. Kâğıdı ateşe tutup ısıtıyor ve satırların arasında, limon suyuyla yazılmış şu not ortaya çıkıyor: “Romeo tutuklandı. Gelecek olursan, Chelucci’lere uğra, ancak çok dikkatli ol!”

Don Paolo, Roma’ya gidiyor. Ayrılmadan önce de Matalena’ya “Bir aile işimizle ilgilenmek üzere yolculuğa çıkmak gerekti” diyor. “Eşyalarımı bırakıyorum, almak için yine gelirim.”

Ama gerçekte, Pietrasacca’daki bu saklanma yerine bir daha gereksinimi olup olmayacağını da bilmiyor.

Ve olaylar birbirini kovalıyor.

Don Paolo, trenin Roma İstasyonu’na varmasından az önce, tuvalete giriyor ve trenden inip de yolcuların arasına karıştığı zaman yine eski Pietro Spina’dır. İstasyondan çıkınca dosdoğru Via della Lungretta’ya, Muricca’nın dostu olan terzi kız Annina Pecci’ye gidiyor.

Pietro Spina, genç kıza: “Muricca’nın çok selamı var” diyor ve, “çok acı çekti, fakat şimdi tümüyle iyileşti” diye sürdürüyor. “Onu yine görecek olsan tanıyamazsın. Bambaşka bir insan oldu. Fakat seni sevmekten hiçbir zaman vazgeçmiş değil.”

Annina, gözlerini yaşartan büyük heyacanını gizleyemiyor. Şimdiye kadar içten içe umma cesaretinde bulunduğu olay, işte şimdi bir gerçek olarak karşısında duruyor. Genç kız, Spina’ya soruyor:

“Roma’ya dönmeyecek mi?”

“Hayır.”

“Ne dersin, bir kez olsun köyünde görmeye gidebilir miyim?”

“Seni bekliyor, hem de ailesine senden söz etmiş bulunuyor.”

Genç kız, hemen ertesi gün yolculuğa karar veriyor. Spina, geldiğini, siyasal tutuklu Chelucci’nin karısına haber vermek için, Annina’yı, Via dei Morasini’ye yolluyor ve kendisi de bir yan sokakta kadınları bekliyor. Kadınlar bir türlü gelmek bilmiyorlar ve Spina, kaldırımda bir aşağı bir yukarı dolaşıyor. Yanda bir okul binası var. Açık kalmış bir pencereden doğru bir kız çocuğunun sesi duyuluyor.

“a-e-i-o-u.”

Başlangıçtalar. Kız çocuğunun sesi titrek ve çekingen. Her şeyin başlangıcı güçtür. Kız çocuğunun sesi sürüyor.

“ba-be-bi-bo-bu.”

Spina, durup dinliyor. Kız çocuğunun sesi yine duyuluyor:

“da-de-di-do-du.”

Oh, ne taze, ne canlı hava! Vatikan üzerindeki havadaysa, ünlü bir ishal ilacının etkisini duyuran bir reklam yazılı ve yere bağlı bir balon sallanıp duruyor. Balonu gören Spina, İtalyan ishal ilaçlarının önemli bir bölümünün aziz adları taşıdığını anımsıyor. İtalya’da Katolik basında görülen çok az duyurunun hemen hemen hepsi de ishal ilacı içindir.

Kendi kendine şöyle düşünüyor:

“Kilise peklik çekiyor, galiba!”

Kendi buluşuna kendisi de gülüyor; Don Benedetto da pek hoşlanırdı herhalde.

İki kadın sonunda görünüyorlar, birisinin izlemesinden korkuyorlarmış gibi, çevrelerine dikkatli dikkatli bakıyorlar.

Bayan Chelucci: “Romeo tutuklandı” diyor. “Fakat üzerinde hiçbir belge bulunmadığı için sanırım pek fazla tutmazlar.”

Spina: “Tutuklulara nasıl davranılacağı hükümetin bileceği iş” yanıtını veriyor. “Bizim yasalarımız yalnızca hukuk fakültesi öğrencilerinin öğrenmesine, bir de yabancılara göstermeye yarar. Kocan hâlâ içeride mi?”

“Evet, yargıç önüne çıkarılmayı bekliyor. Hem artık gözleri de iyice görmez oldu. Belki de aylardan beri kördü de ben ancak son ziyaretinde farkına vardım. Hoşuna gitsin diye, düğünümüzde bana armağan ettiği bir omuz atkısını koymuştum. Konuşma odasında aramızda bir parmaklık vardı ama, içerisi, bunu görebileceği kadar aydınlıktı. ‘Bak üzerimde ne var?’ diye sordum. ‘Kürkün mü var?’ diye sordu. ‘Kim armağan etti?’ Yanımda, hep pek heyecanlı olduğu için ağzını açıp tek söz söylemeyen anası duruyordu. Kocam: ‘Anam nerede?’ diye sordu. ‘Ne diye beraber gelmedi? Hasta falan mı?’

O zaman, gözlerinin sönmüş olduğunu fark ettik. Ne olurdu, bari davası bitinceye kadar gözlerine bir şey olmasaydı!”

Annina: “Öteki davalar da hep geri bırakılıyor” diyor. “Hükümet savaşa karşı insanların da bulunduğunun öğrenilmesini istemiyor.”

Bayan Chelucci, Spina’ya: “Romeo bana güvenilir bir yer bulmak işini vermişti” diyor. “Ama burada ne adla kalacağını bilmiyorum ki!”

“Peki, söylerim.”

“Seni yeni komite ile temasa geçirmek için ne yapmamız gerektiğini de görüşmeliyiz.”

Spina, Bianchina’nın ne durumda olduğunu soruyor.

Bayan Chelucci: “Ona yardım için epey çabaladık” diye açıklıyor. “Fakat pek kolay olmadı; kötü kız değil ama, hiçbir şeyden hoşnut olmayan, huysuz, aynı zamanda da uyuşuk bir yapısı var. Bizim aramızda çok canı sıkılıyordu. Bize yapacağı bir parçacık bir iş bile ona son derece ağır gelmekteydi. Günün birinde, hiçbir şey söylemeden ortadan kayboldu. İki gün önce de tümüyle değişmiş bir kılıkta çıkıp geldi ve seni sordu, sana verilmek üzere bir telefon numarası bıraktı.”

Spina, telefon numarasını istiyor. Rocca dei Marsi’ye gidecek Annina’ya bazı açıklamalar yaptıktan ve bayan Chelucci ile de yeni bir buluşma için anlaştıktan sonra ayrılıyor, bir oda tutmak üzere Pantheon çevresinde bir otele gidiyor. Otel defterine, Çekoslovak pasaportundaki adını yazdırıyor. Akşam üzeri de Bianchina’ya telefon edip kent merkezinde bir lokalde buluşmak üzere sözleşiyor.

Her ikisi de tam zamanında geliyor.

Pietro Spina, genç kıza: “Rahip cübbesini çıkardım diye sakın şaşırma” diyor. “Gerekli durumda izin vardır.”

Genç kız: “Pantolonla biraz garip duruyorsun ama, zararı yok!” yanıtını veriyor.

Bianchina, kulaklarına kadar boyanmış, saçları pek aşırı düzenlenmiş, şık da bir giysi giymiş.

Spina, bu lokali biraz garip buluyor. Müşterilerden bir bölümü, kulakları sağır eden bir orkestraya ayak uydurup dans etmekte. Masalardaki küçük abajurlar, ölmekte olan insanların başucuna konulan lambaları anımsatıyor. Ama buradakiler, bilinen lüks sigaralarını tüttürüyorlar, saçlarına biryantin sürmüşler, yandakilerle beylik ve soğuk şakalarda yarışa çıkıyorlar. Masaların arasını dolduran havada, elle tutulur bir sersemlik, terleyen koltuk altlarından ve kirli ayaklardan çıkan kokuların birbirine karışmasından oluşmuş bir şehvet dalgası esiyor. Bianchina, Spina’nın karşısında yorgun ve canı sıkkın oturuyor. Belki de konuşmaya onun başlamasını bekliyor.

Spina: “Artık ciddileştin mi?” diye soruyor.

Fossa’daki vaaza benzer bir konuşma başlıyor. Bianchina, o görüşmeden sonradır ki Roma’ya gitme kararını vermişti.

Genç kız: “Ciddilik mi?” diyor. “Hem de gereğinden çok ciddi oldum!”

“Şimdi nerede çalışıyorsun?”

“Birkaç gündür dinleniyorum.”

“Bari iyi kazanıyor musun?”

“Eh, şöyle böyle.”

“İşinden hoşnut musun?”

“Hiç kimsenin kendi işinden hoşnut olduğu görülmemeştir. Genç kızlar için yazılmış olan kitapların kahramanlarından başka hiç kimse kendi işinden hoşnut değildir.”

“Nerede çalışıyorsun?”

Genç kız, beceriksiz bir davranışla bir sigara yakıyor.

Pietro Spina, yeni baştan soruyor:

“Sorduğum için darılma, nerede çalışıyorsun?”

Bianchina, hiç çekinmeden yanıtlıyor:

“Genelevde.”

Lokale gelen gazete satıcılarından bir akşam gazetesinin ikinci baskısını alan Pietro Spina, İtalyanların Makalle’ye girdiğini öğreniyor.

Bianchina: “Demek şimdi Makalle’ye girdik?” diye soruyor.

Spina: “Evet, şimdi Makalle’ye girdiniz” yanıtını veriyor.

Ve bundan başka bir şey konuşmuyorlar.

Sokakta ayrılırlarken Bianchina: “Bana kızdın mı?” diye soruyor.

Spina: “Yok canım” diyor. “Seni değil, başka şeyleri düşünmekteyim de.”

Fakat Bianchina yanıt istiyor:

“Bana kızdın mı?”

Spina, işi gücüyle ilgilenmek üzere ayrılırken: “Sana yanıt vermek zorunda değilim” diye karşılık veriyor. Öteki ayak diriyor.

Genç kız, onun koluna yapışıp sorusunu yineliyor:

“Bana kızdın mı?”

Bir taş sıraya oturuyorlar.

Spina: “Lisede okurken” diyor, “şimdi senin bulunduğun ‘eve’ benzeyen bir evdeki insanlardan söz eden bir roman sıralar altında elden ele dolaşırdı. Kitabı ben de okumuştum. O tarihte on beş yaşındaydım. Şu kadarını söyleyeyim, kitap bende o derece bir tiksinti uyandırmıştı ki sonradan da bu konuda bir kitabı, hatta böyle şeylerden yalnızca söz etse, elime alamadım.”

Bianchina: “Bu tür kitaplar bizim enstitüde de elden ele dolaşırdı” diyor. “Galiba bu gibi kitaplar, rahip ve rahibe okullarında gizlice okutulmak üzere bastırılıyorlar. Yalnızca ben bu türden bir düzineye yakın kitap okumuştum ve hepsi de birbirinin aynıydı. Birinci bölüm: Masumluk. İkinci bölüm: Baştan çıkarma. Üçüncü bölüm: Düşüş. Dördüncü bölüm: Suç. Beşinci bölüm: Doğru yoldan çıkış. Altıncı bölüm: İlk vicdan azabı. Yedinci bölüm: Yeni baştan kendine geliş. Yufka yürekli delikanlılar ve genç kızlara gözyaşı döktürmek amacıyla yazılmış bu kitapların hiçbir zaman değişmeyen planı işte bu sırayı izlerdi. Oysa benim öykümün ne ağlanacak, ne de gülünecek yanı vardır. Saçma sapan, bayağı, sıkıcı bir öyküdür, hatta bir öykü bile denemez, yalnızca bir yaşamdır.”

Spina: “Suç belki bende” diyor. “Fossa’yı terk etmene neden olmamalıydım.”

Genç kız: “Fossa’da can sıkıntısından patlayacaktım” yanıtını veriyor. “Evet, senin bulunduğun sırada geçen birkaç günüm dışında Fossa’da esnemekten çenelerim ayrılıyordu. Cicillo’m, Antonio’m, Gigetto’m... diye yalnızca kocalarından söz eden evli dostalarım can sıkıcı yaratıklardı; kocalarının birer gölgesi olan bu zavallıcıkların yüreği, erkeği elden gidecek diye her an oynardı. Henüz kocaya varmamış olan daha gençleriyse büsbütün can sıkıcı şeylerdi. Bu zavallı yaratıklar, yirmi yıl süreyle hep bir düşü, on beş dakikacık süren ve bittikten sonra artık çok bayağı, çok budalaca ve anlamsız gelen bir sarhoşluk anını bekler dururlar. Bu bekleyiş, bu sonsuz bekleyiş sırasında o andan başka bir şey düşünmeleri olanaksızdır. Erkeklere gelince... onların sözünü hiç açmamak daha iyi! Zaten hangisi erkek ki! Bir sürü memur, tüccar, çiftlik sahibi ya da Cafoni.”

Spina: “Roma’da Bayan Chelucci’nin yanında kalabilirdin” diyor. “Peşin hükümlere aldırış etmeyen zeki bir kadındır, sana kesinlikle bir yardımı dokunurdu.”

Bianchina: “Senin bir ahbabın olduğu için bu kadınla ilgili kötü bir şey söylemeyeceğim. Hem iyi bir kadın olduğu da kesin; fakat ağlayıp sızlamakta halamdan da beter, sabahtan akşama kadar hep yakınma, hep yakınma, yakınmalarının bir türlü sonu gelmiyor. Gözü her zaman yaşlı. Kadıncağızın tek söz ettiği yok, iç geçiriyor.”

“Ne yapsın, kocası hapiste, hem de gözleri kör olmuş!”

“Biliyorum. Ona hak vermeye, derdine ortak olmaya, cesaret verip kafasındaki düşünceleri uzaklaştırmaya çalıştım. Ama olanaksız! Hem Chelucci’ler de öteki rastladıklarım da, hapiste kocaları falan olmadığı halde, can sıkıcılıkta ondan aşağı kalmıyorlar. Hepsi de sosyalizm sabit düşüncesine saplanıp kalmış. Sosyalizmi beğenmediğimi söylemek istemiyorum. Ama, eğer sosyalizmi getirmek amacındaysanız adını ağızdan düşürmemeye hiç de gerek yok! Oysa gördüklerim, dışarıda güneş parıl parıl parlarken, sağlığa zararlı, nemden duvarları sırsıklam olmuş ve pislik içindeki odalarında oturup sabahtan akşama kadar hep bunun sözünü ediyorlar. İnsanların böyle bir sabit düşünce uğrunda dertlenip hastalanmaları ve bu yüzden saçlarını ağartmaları gerçekten acıklı bir komedi. Bu zavallı kadıncağızların kendilerini sosyalizme adamalarıyla rahibelerin İsa Peygamber aşkına her şeye katlanmaları arasında hiçbir fark yok. Bir kadın olarak ben bu ikisinden birini yeğlemek durumuna kalsaydım, kesinlikle İsa’yı seçerdim. Bütün bu söylediklerimden yanlış anlam çıkarma! Beni gönderdiğin bu insanların dürüst ve iyi kalpli insanlar olduğuna hiç kuşku yok, fakat can sıkıcı şeyler, hem de pek fazla can sıkıcı şeyler!”

“Yerleştiğin bu ‘ev’ onlarla karşılaştırınca çok neşeli bir yer olmalı.”

“Bu gibi ‘ev’lere hiç gitmedin mi?”

“Hayır.”

“Eskiden ben de görmemiştim. Enstitüde ben ve Christina ile birlikte bulunmuş olan ve şimdi de bir sabun fabrikatörünün metresliğini yapan Romalı bir bayan ahbabın evinde, hükümet partisi üyesi yurtsever bir komutanla tanışmıştım. Bu tanışıklıktan birkaç gün sonra bana, Habeşistan’a gidip gitmeyeceğimi sordu. Ordu başkomutanlığının iki bin kadına gereksinmesi varmış. Kadınların bir bölümü askerler için, öteki bölümü de, yani iyi nitelikliler de subaylar içinmiş. Benim gibi iyi yetişmiş ve ben yaştaki bir bayan, subaylar için çok fazla işe yararmış. Eğer bu yaşamdan hoşlanmayacak olursam, orada başka bir işte, örneğin bir dairede bir görev falan gibi bir şey de bulabilirmişim. Fakat beni buraya bağlayan tek bir şey kalıyordu: Sen. Senden bu kadar fazla uzaklara gitmek istemiyordum. Seninle ilgili bir sürü düşler kuruyordum. Ama sonunda, komutanın ısrarına dayanamayıp razı oldum. Beni asıl çeken şey, başka bir dil konuşan insanların bulunduğu, hiç tanımadığım ülkelere yolculuk edebilmektir. Şöyle düşünüyordum: Belki oranın halkı da durumundan hoşnut değildir ama hiç olmazsa ben dillerinden anlamıyorum.”

“Demek Doğu Afrika’ya yollandın?”

“Napoli’ye kadar gittim. Burada bizi Afrika’ya götürecek vapuru beklerken ‘Artistik Numaralar Salonu’na götürüldük. On altı genç kızdık ve müşterilerimizin çoğunu, cepheye giderken Napoli’de mola vermiş askerler oluşturuyordu. Akşamları, askerler ve gönüllüler gelirdi; hepsi de miğfer ve cephe giysileriyle, Eboli, Cava, Avelino, Benevetto, Campobasso, Formia ve Castra’daki eğitim yerlerinden gelmekteydiler. Vapura binmeden önce Napoli’de birkaç gün kalırlardı ve bu sırada hep oyalanmak isterlerdi ama zavallıcıklar bunu bir türlü başaramazlardı. Bizim bulunduğumuz ‘eve’ gelenler, bir arada bulundukları süre neşeli, gürültücü, hatta bir parçacık kaba saba şeylerdi ama yalnız odalara çekilince hemen mahzunlaşır ve içlerine kapanık bir hal alırlardı. Çoğu köylüydü. Üzerimde keyif ettikleri sırada, yüzlerindeki müthiş ciddiliği görmek insanı adeta ürkütürdü. Bazı bazı bir tanesinin –belki de bir aile babasıydı bu– yüzü gülerdi, ama bunu da benim hatırım için yaptığı pek belliydi. Üstümde keyif ederken kuş gibi şakıyıp beni okşayan bu kocaman bıyıklı ve iri adaleli insanların sesi, aslında hüzünlüydü. İçlerinde öyleleri vardı ki, gözleri yaş içinde olduğu halde, analarının, karılarının ve çocuklarının resmini gösterirlerdi bana! Ne yazık ki odamda on beş dakikadan fazla kalamazlardı. Bir kat fazla para verebilenlerse, yarım saat kalabilirlerdi. Ama, ötekilerden daha fazla eğlendiklerini sanma! Hemen hepsi de, iyice doyduktan sonra, kendilerine yaşamımı anlatmamı isterlerdi. Önceleri nedenini pek anlayamamıştım. Benim yaşamımdan onlara neydi? Fakat işte bu öykü de onların keyiflenme süresinin içindeydi. Bunun üzerine ben de onlara yaşamımı, yani, keyiflerinin gelmesi için uydurduğum şeyleri anlatmaya başlardım. İçimi çekerek: ‘Yatılı okulda okuyan bir kızım var’ derdim. ‘Onun tam bir Hıristiyan terbiyesi alabilmesi için benim bu yaşama katlanmam gerekiyor. Ama, analar çocuklarının hatırı için nelere katlanmazlar?’ Beni dinleyenlerden bazılarının gözlerinden yaşlar boşanırdı. İyi kalpli insanlardı. Mahzun ve kasvetli toprak insanlarıydılar. Hatta biri, bu uydurma çocuğum için postayla bir çift ayakkabı bile göndermişti. Bir çocuk sahibi olmaya hemen hemen de kendimi zorunlu görüyorum. Çünkü çocuğumdan öyle çok söz ettim, saçlarına, gözünün rengine, küçücük ellerine, gülerken yanağında oluşan çukura kadar bütün özellikleriyle öyle çok tanımladım ki, öyle çok iyi kalpli insanlar onunla ilgilenip acıdılar, hatta onun uğrunda gözyaşı bile döktüler! Dahası var, çocuğumun küçük ayakları için bir çift ayakkabım bile var... Sözü uzatmayayım, birkaç gün geçtikten sonra bu ‘ev’deki yaşamdan da çok sıkılmaya başladım. Hem pek de yoruluyor, bacaklarımda, uzun bir hac yolculuğunda duyulan sürekli bir yorgunluk hissediyor, kemiklerimin ve adalelerimin sızladığını duyuyordum. Ama asıl önemli yanı, bu yaşamın da çok tekdüze, çok hüzün verici ve çok kötü bir yaşam olmasıydı. Belirli ve sade bir yemek listesi olan bir lokantaya benziyordu. Bütün müşteriler hep aynı şeyi istiyordu. Bu hale iş arkadaşlarımın o hayvanca budalalığını da ekleyin!”

Spina: “Senin yaşındayken insan her şeyden, yaşamın olağan ve olağan olmayanından da sıkılır. Peki şimdi?”

“Tek bir umudum kaldı.”

“Ne umudu?”

“Sen”

Spina: “Çok üzgünüm ama...” diyor.

“Söylesene bana, sen nesin?.. Rahip olmadığın kesin, haydut ya da şeytan da değilsin, hatta tüccar falan da değilsin. O halde söyle, nesin?.. Fakat belki de saydıklarımın hepsisin, ama bana ne bütün bunlardan? Duymak bile istemem. Benim bildiğim bana yeter. Sen, sensin. Seni ilk göreli beri –birbirimizi ilk kez ne zamana gördüğümüzü anımsıyor musun?– senin gözlerinle ilk kez karşılaşmamdan bu yana seni seviyorum. Bundan başkası umurumda değil. Seni tepeden tırnağa kadar seviyorum. Bu sevgiden başka her şey beni sıkıyor. İçime ferahlık veren varlık sensin.”

“Bianchina, şunu söylemeliyim ki...”

“Yanıtlamaya kalkışma! Bana yanıt vermeyi ne kadar geriye bırakırsan bana o kadar fazla iyilik etmiş olursun; çünkü umudum kırılmamış olur. Bırak da umutla yaşayayım! Beni yaşamda bu umuttan başka tutan bir şey yok, bunun da sana bir zararı dokunmuyor.”

Spina: “Bu işi yine konuşuruz” diyor.

Ve birbirlerinden böyle ayrılıyorlar.

Ertesi gün, Spina’yla Bayan Chelucci, sözleştikleri gibi, Via Morosini’de bir köşebaşında buluşuyorlar.

Kadın: “Annina’yı az önce istasyona bıraktım” diyor. “Muricca’yı yine göreceğini düşündükçe gözleri öyle bir parlıyordu ki görmeliydin!”

“Romeo’nun örgütteki yerini kim aldı?”

“Milano’dan gelen Bolla adında biri. Senin geldiğini ona haber verdim.”

Bir meyhane kapısı önünde, mangalıyla bir kestaneci kadın oturuyor.

Bayan Chelucci, Spina’nın kulağına: “Kadın bizdendir” diye fısıldadıktan sonra bir kesekâğıdı kestane alıyor. Kestanecinin yanından ayrılınca kesekâğıdını açıyor ve içinde, Bolla’nın Spina’ya randevu veren bir pusulasını buluyor.

Spina ve Bolla, Trintia dei Maotti’nin merdivenlerinde buluşuyorlar ve birbirlerini ellerinden tuttukları resimli spor dergilerinden tanıyorlar.

Bolla: “Seni çoktan beri ele geçmiş sanıyorduk” diyor. “Çünkü senden hiçbir haber alamıyorduk. Hatta sanırım, senin tutuklanma haberin, yabancı ülkelerdeki resmi organlarımızla da yayınlanmıştı.”

Gerçekte bir işçi olan Bolla, kimliğini gizlemek için gezginci komisyonculuk yapıyor ve bu işten beş on kuruş kazanıyor. Ucuz esanslar, dış fırçaları ve güzellik ilaçları dolu çantasıyla her gün berber dükkânlarını dolaşıyor. Eskiden en çok para kazanılan birçok şeylerin satışı, hükümetin siyasetine uygun görülmediği için şimdi yasakmış.”

“Roma’da gruplar ne durumda?”

“İşte yeniden başlıyoruz. Romeo’nun tutuklanması bizim için büyük bir darbe oldu. İlişkilerimizin önemli bölümü bozuldu ve güvenilir olmaktan çıktı. Her şeye yeni baştan başlamak zorundayız.”

“Aramıza karışan yeni elemanlar oldu mu?”

“Birkaç tane oldu ama bunlar da ele geçip sıkıştırılınca hiç direnç göstermiyorlar ve bütün bildiklerini anlatıyorlar. Böyle olduğu için değil midir ki hep yeniden başlamak zorunda kalıyoruz. Bir ilişkiyi yeniden kurabilmek, ortadan kaybolmuş arkadaşları arayıp bulmak kimselerin gelmediği buluşmaları hazırlamak için bazen haftalarca uğraşmak, kapı kapı dolaşmak gerekiyor. Fakat örgüt yoluna konulduktan sonraysa ancak birkaç gün işlediği sık görülen olaylardandır. O zaman yeniden işe başlamak ve sabrı elden bırakmamak gerekiyor. Gizli örgütte çalışmak büyük sabır işi.”

Spina: “Örgütün bir koluna girmek isteyen yeni elemanlardan neler isteniliyor?” diye soruyor.

Bolla: “Onları denemek için işe bildiri dağıttırmakla başlıyoruz” diye yanıtlıyor.

Spina, aynı düşüncede olmadığını gizlemiyor ve “Onlarla her şeyden önce dost olmaya çalışmak gerektiğini düşünmüyor musun?” diye soruyor. “Akşamları işten sonra onlarla buluşmalı, pazarları hep birlikte gezmeler yapmalı ve zaman zaman şundan bundan söz etmeli, fakat siyaset sözünü ağıza bile almamalı! Yani öyle hareket etmeli ki, bize karşı besledikleri belli belirsiz eğilimi, onları tümüyle kazanıp tam birer erkek yapacak gibi işlemeli.”

Bolla, Spina ile tanışmadan önce de ona saygı besliyordu, çünkü onunla ilgili çok şey dinlemişti. Ama bu Spina’nın, bütün aydınlar gibi garip yanları olduğunu da bildiği için, tartışmadan kaçınıyor.

Bolla: “Üniversiteliler için olmak üzere küçük bir gizli gazete hazırladım” diyor. “Postayla yüz kadar adrese gönderilecek.”

“Neler yazıyor?”

Bolla: “Başmakaleyi ben yazdım diyor. Bundan sonra, Katolik bir üniversitelinin yazmış olduğu güzel bir mektup geliyor.”

“Kim yazdı?”

Bolla: “Elbette yine ben” yanıtını veriyor. “Bundan sonra da, milliyetçi bir üniversitelinin kısa fakat enerjik bir mektubu var, yanılmış olduğunu itiraf ediyor.”

“Kim yazdı?”

“Yine ben.”

Bunun üzerine Spina şunu soruyor:

“Böyle hilelere ne diye başvuruyorsun?”

Bolla: “Üniversitelilerin uyanmaya başladığı kanısını uyandırmak için” diye karşılık veriyor.

Spina sinirleniyor ve: “Bizim parti berberler topluluğu değil” diye haykırıyor. “Bizler gösteriş için çalışmıyoruz. Bizler için önemli olan şey güçlü görünmek değil, güçlü olmaktır. Devrim bir hile ya da hokkabazlık işi değildir. Devrim, gerçeğin ifadesi olmalıdır, gerçeğin ta kendisidir.”

“Fakat gerçek cesaret kırıcıysa?”

“Cesaret kıran yalandan her zaman için daha az cesaret kırıcıdır.”

Bolla bu konuda fazla diretmiyor. Çünkü bu Spina’nın iyi bir parti arkadaşı olduğunu, fakat çok garip ve alıngan yanları olduğunu biliyor.

Spina: “Roma’da kalacağım için” diyor, “örgütün önemli bir koluna, fakat basit bir üye olarak, girmek amacındayım.”

Bolla: “Bayan Chelucci ile kestaneci kadın Sora Rosa seni böyle bir grupla ilişkiye geçirebilirler” diyor.

Fakat Bayan Chelucci, sözleştikleri buluşmalarda görünmüyor. Spina da, polis izliyorsa diye, onu aramaya cesaret edemiyor. Fakat gizli örgütün kurallarına göre, bir randevuya gelemeyen birisinin üç gün sonra aynı yerde ve aynı saatte beklenmesi gerektiğini de biliyor. Bu üç günlük zamanı otelinde geçiriyor ve İtalya’ya döndüğünden bu yana görüp öğrendikleriyle ilgili, ülke dışına gönderilmek üzere uzun bir rapor hazırlıyor. Tam üçüncü günü de Bayan Chelucci ile buluşacağı yerde görünüyor. Chelucci gelmediği koşullarda boşuna zaman yitirmemiş olmak için, Bianchina’yı da yanına alıyor; kapısında Sora Rosa’nın kestane sattığı meyhanenin önüne yolları düşüyor. Sarılı siyahlı bir atkıya sarınmış olan ihtiyar kadın, kestane mangalının arkasında oturmuş, ellerini ısıtıyor. Ateşi karıştırmak ve patlayan kestaneleri düzeltmek için zaman zaman yerinden doğruluyor.

Sora Rosa, Spina’yı tanıyor ve bir kesekâğıdı dolusu kestane uzatıyor.

İhtiyar kestaneci kadın: “Tanıdığınız bir bayan sizin için ayırttı, hem parasını da verdi” diyor.

Spina ve Bianchina yürümeyi sürdürüyorlar ve kestaneleri yiyorlar. Spina, bir kestanenin kabuğunu soyarken şöyle bir pusula buluyor: “Kocam serbest bırakıldı. Seni görmek istiyor. Bu akşam geç vakit bize gel! Chelucci.”

Küçük pusulayı gören Bianchina, Spina’nın kâğıdı kendisine göstermesini ya da yazılı olandan söz etmesini bekliyor, fakat öteki hiç oralı olmayıp başka şeylerden söz ediyor ve kağıdı küçük küçük parçaladıktan sonra bir ot yığını üzerine fırlatıp atıyor. Spina, Via Morosini’ye gitme zamanı gelinceye kadar Bianchina ile birlikte olmayı düşünüyor. Yemeklerini bir lokantada yedikten sonra ıssız bir kahveye gidiyorlar. Spina, ilk kez Bianchina ile ciddi konular konuşmayı deniyor ve şöyle diyor: “Yaşam, aslında ne pek ciddi ne de pek hoppa, ne pek sıkıcı ne de pek ilgi çekicidir. Bütün bunlar bize bağlıdır.”

Bianchina da aynı düşüncede.

Spina: “Hoppa bir yaşam” diyor, “gösterişle beslenir. Kendisinden başka hiç kimsenin göze çarpmasını istemez. İlgi çekiciliği, zekâyı, güzelliği, okumuş yazmışlığı hep kendinde toplamak savındadırlar. Hatta bir ara ilk, teslimiyetçilik ya da cesurluk gibi üstün niteliklere de sahipmiş gibi görünmeye kalkışır. Hoppa bir yaşam sürenler için işin önemli yanı gerçekte öyle olmak değil, öyle görünmektir.”

Bianchina da onunla aynı düşüncede.

Fakat Spina: “Ama ne diye benimle aynı düşüncede olduğunu söylüyorsun, hep?” diye soruveriyor.

Bianchina: “Camınım içi” diye yanıtlıyor, “söyleyeceğin şeylerin hepsi ne olursa olsun ben seninle her zaman aynı düşüncede bulunacağım.”

Spina, cesareti kırılmış, aynı konuya dönüyor. Boşuna zaman yitirmiş. Bianchina’ya:

“Sonunda kafama dank edebildi” diyor. “Küçücük kazın biriymişsin.”

“Ya sen? İster misin, senin ne olduğunu da ben sana söyleyeyim?”

“Hiç de merak ettiğim yok.”

“Koskoca eşeğin birisin.”

“Neden?”

Bianchina: “Bir kadın” diye açıklıyor. “Evet, gerçek bir kadın, sevdiği erkekle her zaman aynı düşüncede olur. Eğer sevgilisi Katolik ise o da Katolik olur, Müslüman ise o da Müslüman olur, eğer bu sevgili pul koleksiyoncusuysa kadın da az bulunur eski pul meraklısı olur.”

“Demek sen, kadının ikiyüzlü ve yapmacıklı olması gerektiğini düşünüyorsun?”

“Affedersin ama bu sözlerinle şimdi tam bir öküz olduğunu ortaya vurdun! Bir erkeği seven bir kadın onun yalnızca bıyığını değil, elbette düşüncelerini de sevmiştir. Yoksa sen buna inanmıyor musun?”

“Ya kadının hiçbir ekrekle ilişkisi yoksa kime sımsıkı bağlanıp inanır?”

“Kalbinin derinliklerinde gizli duran ve kendisine henüz görünmemiş, bilinmeyen Tanrısına tapar.”

“Ya kadının düşünceleri erkeğinkine uymuyorsa?”

“Böylelerine kadın değil, buz bardağı derler!”

Spina, böyle saçma sapan bir tartışmayı sürdürmenin bir yararı olmayacağına karar veriyor. Bianchina ise, onun bu kadar çabuk heyecanlanmasına üzülüyor ve Spina’yı yeniden yumuşatmak için küçük bir hoşgörüde bulunmak istiyor:

“Benim de senin gibi düşünmemi istemiyorsun demek? Demek senden farklı düşünmekliğimi istiyorsun? Bunu söylemen yeter. Peki benden daha başka ne bekliyorsun? Senin hoşuna gitmekten başka hiçbir isteğim yok. Senin istediğinden başka hiçbir harekette bulunmamaya da hiçbir şey düşünmemeye de kesin karar verdim.”

Spina: “Ben” diyor ve bunu söylerken sabrı elden bırakmamaya çabalıyor, “vicdanının emrettiği biçimde davranmaya ve kendi akıl ve anlayışımın gerektiği şeyleri düşünmeyi istiyorum. Evet, bütün bunları sevgiyle karıştırma!”

Bianchina: “Sen istersen bunu da yaparım” diyor. “Peki o zaman beni sever misin?”

Spina ayağa kalkıp şapkasını alıyor ve kapıya doğru ağır ağır yürüyor. Bianchina, arkasından şaşkınlıkla bakıyor ve bir şaka yaptığını sanıyor. Fakat arkasına bile dönmeden, dışarıya çıktığını görünce, ancak şu sözleri haykırabiliyor:

“Sen erkek değil, odunun birisin!”

Spina, dışarıya çıkınca, Cheluccileri görmek üzere Via Morosini’ye gitmek için gecikmiş olduğunu anlıyor. Evin bulunduğu sokağı gözetleyen kimse var mı diye dikkatle gözden geçirmek için, şöyle bir dolaşmaya çıkmış herhangi bir insan gibi birkaç kez arşınlıyor. Sonra, dosdoğru kapıdan girip loş merdivenlere saldırıyor. Merdivenin en üst basamağında, gözcülük eden Sora Rosa ile karşılaşıyor. Kadıncağız, gelenin kim olduğunu anlamak için merdivenden aşağı bakıyor ve bu işi yaparken de, ihtiyarlıktan başı dönmesin diye kafasını elleriyle tutuyor. Chelucci ailesi, yoksul görünüşlü tek bir odada oturuyor; Spina burasını daha önceden de görmüştü. Bir masa başında, karısıyla anasının arasında, zavallı kör oturuyor. Bayan Chelucci, gelenin adını kocasının kulağına fısıldıyor. İki erkek kucaklaşıyorlar. Sonra, kör kalkıp yine eski yerine, iki kadının arasına oturuyor. Chelucci çok zayıflamış, hem de yaşlanmışa benziyor. Henüz otuzunda bile yok, fakat saçlarına pek çok ak düşmüş. Spina’ya hemen bir sürü şey soruyor:

“Rusya’da işlerimiz nasıl gidiyor? Ya Çin’den ne haber?”

Hareketleri kuşkulu, tutuk tutuk, adeta bir çocuğun yaptığı hareketler gibi. Konuşurken, başını, karşısındakini görmek ister gibi ileriye doğru uzatıyor ve uslu bir öğrenci gibi ellerini dizine koyup can kulağıyla dinliyor. Yüzünün bazı çizgileri, Spina görmeyeli beri değişmiş, daha cana yakın bir anlatım almışlar; bu hal, Rusya’da ve Çin’de işlerin iyi gittiğini öğrenince ve keyiflenip gülümseyince, daha iyi belli oluyor. Böyle durumlarda, yüzüne adeta görüyormuş gibi bir anlatım geliyor. Chelucci sorup öğrenmekten bir türlü yorulup usanmak bilmiyor:

“Viyana’da bizimkiler ne durumda?.. Barselona’da bizimkilerin işleri nasıl?.. Fransa’da bizimkilerin işi ne durumda?”

Chelucci’nin anası ve karısı hiç konuşmuyor, sevgili körlerinden bir türlü gözlerini ayırmıyorlar. Saçını başını tarayıp iyice temizlemişler ve tertemiz giydirmişler. Onun bütün bu güzellikleri aynada görmemesi ne hazin. İşlerin hiç olmazsa bir sürü uzak ülkede iyi gitmesine, bu zavallı yaratıklar da bütün kalpleriyle seviniyorlar. Bütün yaşamında bir köylü olarak kalmış ana, hiç olmazsa kendi kendisini yatıştırmış olmak için “Tanrı bazen bir pencere kapar, ama öte yandan bir balkon açar” diyor.

Milanolu bir işçi kadın olan bayan Chelucci hiç konuşmuyor, kocası yanında, daha ne konuşsun? Masaya bir tabak daha koyacaklar ve masanın üstünde bir gaz ocağı yanmakta. Spina geçen yıl buraya geldiği zaman odanın iki köşesinde birer yatak vardı. Şimdi bu iki yatağın ara yerine bir üçüncüsü konulmuş ve bu yatak, yorganı olan tek yatak, zavallı kör, kara kışın kapıyı çaldığı şu sırada anasıyla karısının yorgansız yattıklarını nereden bilecek!

Chelucci: “Savaştan ne haber?” diye soruyor.

Spina: “Dün” diyor, “öc almak için bir hastaneyi bombalamışlar!”

“Kimler bombalamış?”

“Oralara kültür götürmek isteyenler.”

“Yağmur mevsimi ne zaman başlayacak?”

“Mayısta.”

Kör: “Demek ancak mayısta” diyor. “Zavallı Habeşliler!”

Oğlunun mahzunlaştığını gören ana: “Tanrı isterse” diyor, “yağmuru iki ay daha erken de yağdırabilir. Bütün umutların kesildiği zaman bile tanrısal yardımdan umudu kesmemeli.”

Oğul, anasına karşı çıkmak istiyor. İki kadının ortasında oturuyor. Sağında anası, solunda da karısı var. Yani sağında köy, solunda da kent. Kendisi ise hem köylü, hem de kentli.

Chelucci: “Muricca’nın aramıza yine karıştığı doğru mu?” diye soruyor. “Annina ile de barışmış, doğru mu?”

Spina: “Evet, doğru” diye yanıtlıyor. “Şimdi bambaşka bir insan oldu.”

“Peki sen ne yapmayı düşünüyorsun? Burada mı kalacaksın, yoksa ülke dışına mı gideceksin?”

“Burada kalacağım. Gasometer grubuna gireceğim.”

“Demek bizim gruba?”

Sora Rosa geliyor ve seslerin, komşuların kuşkusunu uyandıracağından Spina’nın gitme zamanının geldiğini söylüyor. Spina oturduğu otelin adresini ve Çekoslovak pasaportundaki kimliğini Bayan Chelucci’ye bırakıyor ama bunları aklında tutmasını ve yanında yazılı hiçbir şey bulundurmamasını söylüyor.

Chelucci, Spina’ya iki gün sonra telefon edip Annina’dan bir mektup olduğunu ve kendisine vermek istediğini söylüyor. Spina, Pantheon çevresindeki bir sütçü dükkânı yanında Chelucci ile buluşup Annina’nın mektubunu alıyor; mürekkeple yazılmış satırlarla arasına liman suyu ile sıkıştırılmış şu sözcükleri okuyor:

“Muricca tutuklandı. Burada büyük bir heyecan hüküm sürüyor. Bir yazar grubundan olduklarını söyleyen gençler, duvarlara ne yazmak gerektiğini, gerekenin ne olduğunu benden soruyorlar. Patrolana’lı bir adam da bana geldi.”

Spina, Marsica’ya gitmeye karar veriyor.

Chelucci: “Tutuklanırsın” diye uyarıyor. “Denetim sıklaştırılmış olmalı.”

Spina: “İnsanın doğduğu yer kendi evinden farksızdır” diye kendi görüşünü açıklıyor. “Daha kolay tanınır ama daha kolaylıkla da saklanabilir.”

Spina, acele acele Bianchina’yı arıyor ve odasında buluyor. Genç kızın gözleri, çok ağlamış gibi, şiş şiş ve kırmızı kırmızı.

Genç kıza: “Sana gerçekten gereksinmem var” diyor. “Muricca tutuklandı. Hemen Fossa’ya gitmelisin. Avezzano’ya doğru küçük bir gezinti yapman gerekiyor. Bütün tanıdıklarınla konuşacaksın ama sakın kuşkulandırma. Olup bitenleri ve hazırlanmakta olan şeyleri öğrenmen gerekiyor.”

“Peki sen burada mı kalacaksın?”

“Ben de yarın arkandan gelirim. Patrolana’lı arabacıyı, öğleye doğru arabasıyla Fossa ile Rocca dei Marsi arasındaki yola gönderirsin. Geceyi geçirmem için sığınacak bir yer de ara!”

“Halamın konukevi bu işe uygun değil mi?”

“Hayır, çünkü rahip kılığında gelmeyeceğim.”

“Peki geceyi beraber geçirebilecek miyiz?”

“Evet.”

Bianchina, sevincinden takla atıyor ve valizini yakaladığı gibi fırlayıp yola çıkıyor. Spina, sonraki gün Roma’dan ayrılıyor. Tivoli’ye kadar tramvayla gittikten sonra trene biniyor. Bindiği tren, Abruz dağlarının yolu üzerinde olan bütün küçük istasyonlarda duruyor. Spina’nın bu trene binmesinin nedeni var, çünkü sıkı polis denetiminin ancak ekspreslerde yapıldığını biliyor. Fakat tren o kadar ağır yol alıyor ki, Spina adeta umutsuzluğa düşüyor. Marsica’yı nasıl bir durumda bulacağını da bilemiyor. Annina’nın mektubundaki “Büyük bir heyecan var” deyiminde belirsizlik var, birçok anlama çekilebilir. Muricca’nın dostluklarıyla kurulmuş örgütün bu kadar kısa bir zamanda eski durumda bu derece değişiklik yapmasına olanak var mı? Her ne hal ise, kendisinin, Muricca’nın yerini alıp onun kurduğu örgütün de uçlarını elden bırakmaması gerekli, Don Benedetto’nun eski bir uyarısını yine anımsıyor: “Her mevsimin kendine göre bir işi vardır. Bir mevsimde asmalar budanır, bir başka mevsimde kükürtlenir, başka bir mevsimdeyse fıçılar hazırlanır ve bir mevsimde koruklar toplanır, ezilir.” Acaba şimdi Marsica’da hangi mevsim hüküm sürüyor? Patrolana’lı ile Annina ve Bianchina ile, “yazarlar”la Muricca’nın öteki dostları ile konuşurken bunu öğrenmeye çalışacak.

Ve orada karşılaşacağı mevsime göre durumu değerlendirip ötekilere örnek olacak.

Tivoli treni, Avezzano’da duruyor ve Spina, yandaki rayda bulunan başka bir katara biniyor. Öteki tren gibi her istasyonda duran bu tren, pazardan dönen köylü kadınlar ve satıcılarla çoktan dolmuş. Bir köylü kadın, Spina’nın yanında oturan başka bir kadına: “Noelden önceki pazarda her zaman iyi iş olur” diyor. “Çok şükür, bu kez de, askere giden oğulları için yardım parası almış olanlar sayesinde iyi para ödendi.”

Fucino havzasındaki dağların çevresi karla bembeyaz olmuş.

Bazı noktalarda kar, ovanın başlangıcı olan alçak tepelere kadar inmiş ve erimeden kalmış. Spina’nın sırtında, ayaklarına kadar örten siyah bir pardösü var, potininin çevresine de yine siyah bir atkı sarmış ve bu yolla, daha önce rahip kılığındayken kendisiyle tanışmış olan birisiyle karşılaştığında, cübbesini ve rahip yakalığını çıkarmış olduğunun farkına varılmayacak. Hem de, gerektiğinde, pardösünün düğmelerini çözüp yakasındaki atkıyı çıkarmakla da kentli kılığına girecek. Fakat en güzel buluşu, şapkası! Şapkasının öyle bir kumaşı ve biçimi var ki, başa konuluş biçimine göre bir rahip takkesine ya da sivil bir insanın şapkasına benziyor. Spina, bu şapkayı buluncaya kadar, Roma’daki bir şapkacı dükkânında epey oyalanmıştı ama, sonunda keyifli bir çocuk gibi gülmüştü.

Spina, Fossa İstasyonu’nda trenden iniyor ve kasaba yanından gelip Rocca’ya tırmanan yola, çevresine bakmadan hemen sapıyor. Yol, ağır ağır yükseliyor. Bir yanda bağlık ve kayalık bir tepe, öte yanda da ekin ekilmiş tarlalar var. Yolun bir yerinde, Patrolana’lı arabacı arabasıyla yetişiyor. Spina tek söz söylemeden biniyor ve küçük araba yeniden tırısa kalkıyor.

Spina: “Muricca için bir haber var mı?” diye soruyor.

“Dün öldü.”

Sol yandaki bağlık topraklardaki asmaların en son kalmış tek tük yaprakları da düşmekte, soldaki tarlaları ise, yeni sürmüş ekinler yemyeşil kaplıyor. Demek, Muricca dün ölmüş. Kasvetli havada kar kokusu var.

Spina: “Sizlerle tanıştığını ve birbirinizle dost olduğunuzu bana anlatmıştı” diyor.

Arabacı: “Çoğu buluşurduk” diye yanıtlıyor. “Onunla buluşmaktan zevk alırdık. Muricca, iyi insandı ve iyi olmaktan zevk alırdı. Bize devrimden de söz ederdi. ‘Korkusuzca buluşabilmek bu işin ilk adımıdır.’ derdi.”

Spina: “Birbirimizi bırakmamamız gerekli” diyor. “Birbirimizden ayrılmamalıyız.”

Arabacı: “Muricca, bir kâğıda şunları yazmıştı” diye anlatıyor. “‘İnsanlar arasına yalan ve kin yerine gerçek ve kardeşlik duyguları hüküm sürecektir. Paranın yerini, diri ve canlı iş gücü alacaktır.’ Tutuklandığı sırada bu pusulayı üzerinde bulmuşlar. Fossa milis avlusuna götürmüşler ve başına taç yerine bir oturak koyup: ‘Al sana gerçek’ demişler. Sağ elinde, bir hükümdar asası yerine bir süpürge verip: ‘Al sana kardeşlik!’ demişler. “Sonra da, yerdeki kırmızı bir halıya vücudunu sararak, milis askerlerine tekme ve yumruklarla bir temiz pataklatıp: ‘Al sana diri ve canlı iş gücü!’ demişler. Yere yuvarlandıktan sonra da rahat bırakmamışlar ve tabanları demir çivili kunduralarının bütün gücüyle üstünde tepinmişler. İşte yasal soruşturmanın bu başlangıcından sonra Muricca ancak iki gün daha yaşayabildi.”

Spina: “Onun anısını unutmazsak” diyor, “o da aramızda hep yaşar. Birbirimizden ayrılmazsak hiçbir şeyden korkumuz olmaz.”

Patrolanalı, öyle, der gibi, başını sallıyor.

Spina: “Hakseverliği arayan insanın neden korkusu olurmuş?” diye soruyor. “Yoksa ölümden mi korkar?”

Patrolanalı: “Ölümden ancak katiller korkarlar” diye karşılık veriyor.

Arabacı, Rocca’ya girerlerken, tarlalar arasında Muriccaların evi ile yanı başındaki büyük avlusunu gösteriyor.

Spina, olabilirse Bianchina’yı da alıp yine gelmesini Patrolanalıdan rica ettikten sonra, ot bürümüş bir patikayı yaya olarak o yönde tırmanıyor. Muricca’ların evi tek katlı, ama hem geniş, hem de çok odalı. Evin pencereleri de, hatta kepenkleri de sımsıkı kapalı, yalnızca büyük kapı, ölü evlerinde âdet olduğu üzere ardına kadar açık. Kapının önündeki avluda, yan tahtaları kırmızı mavi boyanmış ve oku havaya kalkmış dörtköşe ve kaba saba iki tekerlekli bir araba duruyor. Arabanın yanında da, ağız kısmında toprak parçaları hâlâ duran bir saban var. Bilinen ziyaretleri yapmak isteyen halk, ölü evine durmadan girip çıkıyor. Spina içeriye çekine çekine giriyor ama kimsenin ona baktığı yok. Kapının eşiğini aşınca kendini büyük ve zemini taş döşeli bir odada buluyor, daha önce mutfak olarak kullanılan hem de tarım gereçlerinin korunmasına yarayan bu oda, şimdi tıklım tıklım insan dolu; sarı ve siyah örtülere sarınmış kadınlar, ocağın yanına, yere oturmuşlar. Masanın çevresinde toplanmış erkeklerse, tarla ve ürün işlerinden söz ediyorlar. Odanın ta dibindeki bir sandalyeye, sapsarı ve taş gibi bir halde çökmüş olan, bütün bu yabancı yüzler arasında korku ve soğuktan tirtir titreyen Annina, Spina’nın gözüne ilişiyor. Zavallıcık ağlayamıyor bile, çünkü ağlamak için ya yalnız olmak ya da tanıdıkları arasında bulunmak gerekir. Fakat Spina’yı görünce kendini daha fazla tutamıyor ve hıçkırmaya başlıyor. Yan odalardan birinden, siyahlar giyinmiş Bay ve Bayan Muricca geliyor. Ana, Annina’nın yanına gidip gözyaşlarını kuruladıktan sonra büyük ve kara bezi omuzlarına koyuyor ve onu ocağın yanında birlikte oturmaya çağırıyor.

Öteki kadınlar: “Bu da kim?” diye soruyorlar:

Biri: “Oğlanın kentli nişanlısı” diye açıklıyor.

Baba, odanın üst yanındaki masanın başına, erkek ziyaretçilerle birlikte oturuyor. Çevre bir köyden yakınlar geliyor. Çoluk çocuk geliyor. Ana da, âdet üzere, oğlunu övüyor. Onu kurtarmak istemiş, uzaklara yollayıp okutmuş, zayıf ve cılız bünyesinin haber verdiği alınyazısından onu kurtarmaya çalışmıştı. Fakat kurtaramamıştı. Kent havasını kaldıramamış, yine toprağa dönmüştü. Babasına yardım olsun diye toprakla uğraşmıştı. Bu işten çabuk bıkacağı sanılmıştı, öyle ya, her Allahın günü toprakla uğraşmak katlanılır ceza değildi. Fakat o, zamanla bu işlerden büsbütün hoşlanır olmuştu. Babasını sabah sabah uyandırırdı; atı arabaya o koşar, tohumları o hazırlar, fıçıları o doldurur ve sebze bahçesine o bakardı.

Ana, oğlunu övmeye zaman zaman ara veriyor ve ocaktaki ateşi karıştırıp kuru bir dal atıyor.

Siyah yas giysileri içinde Don Benedetto’nun kız kardeşi Marta geliyor. Çevreden başka Cafoniler geliyor. Odadakilerden bazıları yerlerini bu yeni gelenlere verip gidiyorlar. Açık duran büyük kapıdan, arabayla saban gözüküyor... Masanın önünde duran ihtiyar Muricca, ziyaretçilere ekmek ve şarap sunuyor. Şarabı boşaltıyor ve: “İçin!” diyor. Ekmeği koparıyor ve: “Yiyin!” diyor.

İhtiyar Muricca: “Bu ekmeğin buğdayını ekerken, çapalarken, hasat ederken, harman yaparken ve öğütürken hep ondan yardım görmüştüm” diyor. “Alın ve yiyin, çünkü bu ekmek onun elinin emeğidir.” Yeni yeni ziyaretçiler geliyor. Baba, bardaklara şarap dolduruyor ve: “Bu şarabın üzümünü veren bağın budanmasında, kükürtlenmesinde, çapalanmasında ve ürünün toplanmasında ondan yardım görmüştüm” diyor. “Alın ve için, çünkü bu şarap, onun elinin emeğidir!”

Dilenciler geliyorlar.

Ana: “Bırakın girsinler!” diyor.

Birisi: “Hafiyelik için gönderilmiş olmasınlar!” diye mırıldanıyor.

“Bırakın girsinler!”

Dilencilere ekmek ve şarap veren birçokları, kendileri de farkında olmadan İsa’yı hoşnut etmiş oluyorlar.

Baba: “Yiyin ve için!” diyor. “Çünkü bu ekmek ve şarap onun elinin emeğidir.”

İhtiyarın gözüne, tam karşısında duran Spina ilişince soruyor:

“Sen de kimsin, delikanlı?”

Spina: “Orta’lıyım” yanıtını veriyor.

“Adın ne?”

Annina, ayağa kalkıp ihtiyarın yanına yaklaşıyor ve Spina’nın adını kulağına fısıldıyor.

İhtiyar Muricca, Spina’ya: “Gençlikte” diyor, “babanla tanışmıştım. Bir panayırda benden bir kısrak satın almıştı. Şu anda elimden alınmış bulunan oğlumdan senin adını çok duyardım. Şuraya, anası ile nişanlısının arasına otur; ye ve iç, çünkü bu ekmek ve bu şarap onun elinin emeğidir!”

Spina: “Ekmek” diyor, “çeşitli buğday tanelerinin bir araya gelmesinden oluşur ve böyle olduğu içindir ki, birliği temsil eder. Şarap da birçok üzüm tanelerinden yapılır ve yine birliği temsil eder. Birbirine benzeyen ve birbirini andıran ve çevresine yararlı olan şeylerin birliğinin simgesi. Bu nedenledir ki, gerçek ve kardeşlik denilen şeyler de birbirlerine çok uygun düşen şeylerdir.”

Spina’nın sağında, ölünün köylü anası, solunda, işçi nişanlısı oturuyor. Sağında köy, solunda da kent var. Spina ise hem köy, hem de kent adamı.

Baba: “Ekmeği elde edinceye kadar dokuz ay geçer” diyor.

Ana: “Dokuz ay mı dedin?” diye soruyor.

Ekimde tohum toprağa atılır, temmuzda hasat ve harman yapılır. Kasım, aralık, ocak, şubat, mart, nisan, mayıs, haziran, temmuz tam dokuz ay eder. Yine üzümün olması için de marttan kasıma kadar tam dokuz ay geçer.” Ve ihtiyar baba: “Mart, nisan, mayıs, haziran, temmuz, ağustos, eylül, ekim, kasım” diye ayları sayar.

Ana: “Demek dokuz ayda?” diye yeniden soruyor. “Bunun böyle olduğunu hiç düşünmemiştim. Bir insanın vücut bulması için de yine aynı süre.” Oğlu nisanda doğmuştu. Kadın, ayları tersine sayıyor: “nisan, mart, şubat, ocak, aralık, kasım, ekim, eylül, ağustos.”

Marta: “Onun çocukluğunu anımsıyorum” diyor. “O tarihte henüz genç olan senin onu kollarının arasında taşıyarak tepeyi tırmanışını yeniden görür gibi oluyorum. O tarihte Don Benedetto seni bir asmaya, kucağındaki çocuğu da üzümüne, seni bir ekin sapına kucağındakini de başağa benzettiğini söylerdi.”

Kapının ağzında Bianchina görünüyor. Spina hemen kalkıp ona doğru gidiyor. Genç kız:

“Çok çabuk buradan gitmen gerekiyor” diyor, “kim olduğun anlaşıldı.”

“Bunu nereden biliyorsun?”

“Alberto Colamartini’yi Avezzano’da yine gördüm. Beni hâlâ seviyor, hem şimdi Pompeo Afrika’ya gittiğinden artık kıskanmıyor da. Ben, söylediklerine göre davranarak arzusuna uyar gibi göründüm. Şimdi milis subayı, bana, anlattığına göre görevli olduğu yerde birkaç günden beri Pietro Spina adında birisinin fotoğrafı asılıymış. Bu resime uzun uzun baktıktan sonra, Pietro Spina ile Don Spada’nın aynı kişi olduklarını anlamış. Onu bu kanısından caydırmaya ne kadar uğraştımsa da başaramadım. Olayı bu sabah şefine haber verdi, istasyonda trenden inerken tanınıp tutuklamamaları şaşılacak şey. Şimdi yitirecek bir tek dakikan yok. Çevredeki bütün Carabiner ve milis karakollarına durumun bildirildiğinden hiç kuşkun olmasın.

Spina, Annina ile görüştükten sonra, bir gün için bir at vermesini, ihtiyar Muricca’dan rica ediyor. İhtiyar, ancak birkaç aydan beri bineğe alıştırılmış olan güzel bir tayı avluya çıkarıyor ve: “Bir parçacık hava almak ona da iyi gelecek!” dedikten sonra hayvanı Spina’ya teslim ediyor.

Binachina: “Ben nasıl davranayım?” diye soruyor.

Spina: “Patrolanalı ne derse öyle hareket et ve bundan sonra ciddi ol” uyarısında bulunuyor. “Ben şimdi hayvana atlayıp Pietrasacca’ya tırmanacak ve orada kalan belgelerimi yakacağım. Bu işi yaptıktan sonra da aşağıya inip Pescaseroli’ye yollanacak, oradan da, Cinque Miglia vadisinden geçip ya Alfadena, ya da Scanno’ya gideceğim. İlk fırsatta sana bir haber yollarım.”

Spina taya atlıyor. Hayvanın buralarda âdet olduğu üzere, ne eğeri, ne de dizgini var; yalnızca, başının çevresine bir kendir parçası bağlanmış. Üzerinde bir yabancı hisseder etmez hemen dörtnala tarlalara saldırıyor ve yıllardan beri ata binmemiş Spina’yı adamakıllı sarsıyor. Hayvanın boynundaki kendir parçasını çekmenin hiçbir yararı olmuyor. Spina, yere fırlatılmamak için, hayvanın yelesine ve boynuna sarılmak zorunda kalıyor. Bereket tay, bu ilk boşanıştan sonra yatışıyor ve Pietrasacca’ya yöneltilerek tarla yollarından anayola doğru tırıs gitmeye başlıyor. Lama’ya girerken, vadinin son bulduğu noktadaki köprünün önünde, Spina’nın karşısına bir milis askeri çıkıyor. “Dur!” diye bağırıyor. Bu beklenmedik olaydan ürkmüş olan tay, yeniden dörtnala kalkıyor, bu kez Spina da hayvana engel olamıyor. Hayvan, Pietrasacca vadisinin ilk bölümünü, arazinin dikliğine karşın, hızını hiç kesmeden alıyor. Yolun karla örtülmeye başladığı yerden sonra yavaşlıyor.

Spina, zaman zaman arkasına bakıyor ama izlendiğini belirten hiçbir şey göremiyor. Milis askerinin yaya olarak izlemeye çıkması beklenilemez. Olsa olsa, olayı en yakın kışlaya bildirip atlıyı tanımlamıştır. Bu durumda, vadinin bu bölümü denetim altına alınacak, atlı milisler ya da motosikletli Carabinerler, Pietrasacca’ya kadar devriye gezecekler. Bütün bu olasılıklar, Spina için, nasıl kurtulacağını bir türlü kestiremediği bir engel. Pietrasacca’ya doğru hayvanı tırıs sürüyor ama bu vadinin hiçbir çıkış yeri yok! Ne yana kaçsın? Hemen yön değiştirerek gerisin geriye ovaya dönmek pek cüretli bir hareket olurdu, çünkü orada milis askerleri ya da Carabinerlerle karşılaşacağı kesin. Ama hayvanını Pietrasacca’ya sürmekte de hiçbir anlam yok. Çünkü orada da, kapana düşmüş bir fare gibi hemencik yakalanacaktır. Spina hiçbir çıkar yol olmadığını görmekte. Zavallı tay, soluyor, ağzından burnundan dumanlar ve köpükler çıkarıyor. Fakat aynı hızını koruyor. Hayvan ilerledikçe, vadinin görünümü de değişmekte. Şimdiden eyepce kar düşmüş, çatık kaşlı gökyüzüne bakınca da, çok daha fazlasını beklemek gerekiyor. Vadinin bembeyaz duvarları, Spina’ya hiçbir zaman bu kadar aşılmaz görünmemişti. Bunları aşmak hem çok zor hem de yararsız olacaktı, çünkü dağların ötesindeki köyler de Marsica’ya bağlıdır ve hakkındaki ihbar, oradaki yetkililerce de şimdiden biliniyordur. Pietrasacca ufukta görünüyor ve yine bir rahip kılığına girmek isteyen Spina, keçekülâha benzeyen şapkasını başına iyice geçiriyor ve pardösüsünün düğmelerini ilikliyor. Pietrasacca’nın arkasındaki vadiyi kapayan dağ, bembeyaz kar içinde. Dağın, bir hecin devesinin sırtındaki hörgüçleri andıran büyük ve birbirinden farklı iki tepesi var. Büyükçe olan tümsek, vadinin bitimini kapatıyor, daha küçük, daha alçakça olan tümsek, sağda tümüyle yanda kalıyor. Bu iki tümsek ortasındaki derin yarığa Sella della Capre³¹ derler.

Pietrasacca vadisinden akan küçük dere oradan çıkar. Spina, öteki dağlara gitmek için tek geçidin bu Sella olduğunu biliyor ama, ancak katırla tırmanılabilen ve şu sıra kara gömülmüş bulunması kesin olan bu patikadan binek hayvanı ile geçmek olanaksızdır. Sella’yı aşıp da öteki yandaki ilk evlere varmak için yazın bile dört beş saate gerek olduğunu Sciatap’tan duyduğunu anımsıyor. Ya kışın? Eğer sağlığı yolunda olsaydı, içine düştüğü bu çıkmazdan kurtulmak için bu tek çareye başvururdu ama bu kış günü saatlerce dağlara tırmanmak, onun gibi bir hasta için çılgınlık olmaz mı? Kendi durumunda olan birisinin yapacağı en akıllı hareket, Pietrasacca’da kalıp şu ya da bu yöne kaçmış gibi bir izlenim uyandırdıktan sonra, herhangi bir Cafoninin kulübesine, şarap mahzenlerinin birindeki bir boş fıçıya ya da ancak on beş günde bir yakılan ortak köy fırınına saklanmaktı ama bunun için de herhangi bir ilişki gerekirdi ve o da bundan yoksundu.

Spina, Pietrasacca’ya varıyor. Bir yandan bunları düşünürken, bir yanda da tayı konukevinin kapısına bağlıyor ve içeri girmeye davranıyor; fakat arkasından doğru birisinin geldiğini duyduğu için hemen geri dönüyor. Christina ile karşılaşıyor. Genç kızın yüzü öyle perişan bir halde ki, Spina adeta ürküyor.

Christina ancak: “Erkek kardeşimden mektup aldım” diyebiliyor.

Spina, Alberto’nun başına bir kötülük gelmiş olmasından tasalanıyor ama iş başka türlü.

Genç kız: “Ne olur, bana doğrusunu söyleyin” diye yalvarıyor. “Siz Pietro Spina mısınız, gerçekten?”

“Evet!”

Matalena, konukevinden çıkıp yanlarına geliyor. İki kadın da her biri bir başka türlü heyecanlı susuyorlar. Spina odasına çıkıp öteberisini topluyor ve bir alay kâğıt yakıyor. Zaman zaman da durup dışarıya, vadiden doğru gelen yokuşa bakıyor. Bu sırada, kapağında “Christina ile konuşmalar” yazılı olan defter de eline geçiyor. Spina, bir süre düşündükten sonra, kapağın üzerine şu veda sözlerini yazıyor:

“Çok sevgili Christina, bu defterde gerçeği bulacaksın. Bu defterde gerçekten başka hiçbir şeyle karşılaşmayacaksın. Sana, gerçek ve kesin gerçekten söz etmek istiyorum. Bütün gerçeklerin maskelendiği bu kötü zamanlarda, sana, kalbin sıcak gerçeğinden söz edeceğim:

Spina”

Defteri bir zarfa koyup kapadıktan sonra, aşağı kata, mutfağa iniyor ve Americo’ya verip hemen Christina’ya götürmesini söylüyor. Aynı zamanda Matalena’yı gönderip Sciatap’ı çağırtıyor ve bir gündeliğini peşin ödeyerek, tayı alıp hemen Rocca’ya, sahibine götürüp teslim etmesini söylüyor. Sonra, yine odasına çekiliyor. Yarım saat kadar sonra yukarıya çıkan ve akşam yemeği için ne arzu ettiğini sormak isteyen Matalena ise, odayı bomboş buluyor. Masanın üstünde paralar ve göstermiş olduğu konukseverlikten dolayı Matalena’ya iki satırlık bir teşekkür pusulası var. Allaha ısmarladık bile demeden, hem de geldikten yarım saat sonra gitmek, pek garip bir hareket doğrusu! Kadın, bahçeye çıkıyor ve karda, konuğun ayak izlerini görüyor. Büyük bir şaşkınlık içinde izliyor ve bunların vadiye değil de derenin kaynağına doğru gittiklerini görüyor. Adamcağız çıldırmış, kesinlikle! Matalena, köyün dilsiziyle karşılaşıyor ve rahibi görüp görmediğini işaretle soruyor. Dilsiz, dağlara doğru koşa koşa giderken gördüğünü bildiriyor. Yoldan doğru gelen Magascia da, bu inanılmayacak öyküyü doğruluyor: “Rahip, bir çılgın gibi koşmaktaydı, şu anda epey uzaklarda olmalı!”

Matalena: “Adamcağız çıldırmış!” diyor. “Yazın odasından hiç çıkmazdı, şimdi ise bir metre karda dağlara tırmanıyor.”

Matalena, ne yapacağını kestiremediği için, akıl danışmak üzere Christina’ya gidiyor. Odasında yapayalnız kapanmış olan genç kız, çok perişan bir haldedir. Spina’nın anı defterini henüz okuyup bitirmiş.

Matalena: “Rahip çıldırmış!” diyor. “Gizlice bahçe kapısından çıkmış ve dağ yolunu tutmuş!” Christina, pencereye koşuyor ve kadının gösterdiği yöne bakıyor. Dosdoğru Sella della Capre’ye tırmanan bembeyaz yüzeyde tek bir insan gölgesi bile göze çarpmıyor. Spina, daha kolay, fakat daha uzunca olan yolu, dere boyunu izledikten sonra geniş zikzaklar çize çize dağa tırmanan patikayı seçmiş olacak.

Matalena: “Hiç olmazsa yemek yemiş olsaydı!” diyor ve ekliyor: “Bari kalınca bir şeyler giyinseydi!”

Dere yanındaki yol kayalık ve çalılıklarla o derece gizlenmişti ki, Christina’nın, kaçağın şu anda nerede bulunduğunu saptaması olanaksız. Üstelik hava da pek bulanık.

Matalena: “Neredeyse karanlık çökecek!” diyor. “Sella’ya varsa bile, fırtına bastıracak!”

Uzaktan oğlunun ağladığını işiten kadın gidiyor. Christina, camın arkasında hareketsiz duruyor ve gözlerini, Spina’nın kaçtığı yönden bir türlü ayıramıyor. Bu öyle bir serüven ki, onun yaşamına mal olabilir. Sağlığı bu derece bozuk olduğu, çevreyi bu kadar az bildiği halde, hem de bu işe göre giyinip, yanına hiçbir yiyecek almadan! Spina’nın yaşamının tehlikede olması, Christina’yı birdenbire sarıyor, her türlü dikkat ve sakıncayı elden bıraktırıyor. Anı defterini yastığın altına sakladıktan sonra, onun işine yarayacak ne kadar yünlü elbise varsa, bir pardösü, iki korsa ile dolaklar, eldivenler ve iki boyun atkısını bir çıkın yapıp mutfağa geçiyor ve aldığı bir bütün ekmekle bir şişe şarabı da getirip çıkının bir köşesine sokuyor. Christina, büyükannesinin görmemesi için, ahıra gidiyormuş gibi arka kapıdan çıkıp şöyle bir dolaştıktan sonra kilisenin arkasındaki yoldan ve mezarlığın önünden geçiyor, on metre kadar yükseklikte bir yandan, çocukluğunda yaptığı gibi karın üzerinde kayarak aşağı, dere boyunca uzanan ve kaynağa iyice yaklaşan bir yola iniyor.

Köyden kimsenin gözetleyip izlemediğine iyice güvendikten sonra, koşmaya başlıyor; Spina yarım saatten beri yolda olduğuna ve kendisinin de ona yetişmek istediğine göre, hiç yitirecek zamanı yok. Patikadaki karda bir sürü ayak izi var. Christina bir yandan koşuyor, bir yandan da bunların hangisinin Spina’nın olduğunu bulmaya çalışıyor. İzler gittikçe azalıyor, fakat dere boyundan tırmanmak için uzun yolu, yani ancak katırlarla geçilen patikayı yeğlemiş olduğuna bundan iyi kanıt olamaz. Arayı kısaltıp Spina’ya yetişebilmek için, Christina’nın yapacağı tek bir şey var: Vadinin sağ duvarına yüz metrelik çok dik bir yamaçtan kestirme gitmek.

Christina, bu tırmanma işini, yazları bile ancak gözünü budaktan sakınmayanların ya da keçilerin yapabildiğini biliyor. Kışın ise bu yamacı tırmanmak her babayiğidin harcı değil. Fakat ne yapsın ki, kaçağa yetişmek için başka hiçbir yol yok. Derenin karşı kıyısına sıçrıyor ve yamaca tırmanmaya başlıyor. Karın arasından dışarıya fırlamış fidanlara, çalılara ve kaya parçalarına el ve ayaklarıyla sarılıp tırmanıyor; birkaç kez, hem de tehlikeli olarak yüzükoyun kara kapaklanıp gerisin geriye kayıyor. Bereket, yamacın dikliği arttıktan sonra kar da azalıyor. Rüzgâr pek bir şey bırakmamış. Fakat, güvenle yürüyeceğini umduğu kaya aralarında, çoğu, kara batıyor ve kollarını kullanmak zorunda kalıyor. Eteklikle çıkını iki büyük engel ama, ayrı ayrı nedenlerden dolayı ikisinden de ayrılması olanaksız. Çok iri bir kaya parçasının bir çeşit mağara oluşturduğu bir noktada bitkin ve soluk soluğa kendini yere atıyor.

Vadiden doğru bir sis tabakası yükseliyor. Kül rengi bulut yığınları, dağlar arasındaki geçitleri dolduruyor, evleri gözden yitiriyor, tarla, çit ve duvarları örtüyor. Yeryüzünün bomboş ve biçimden yoksun bir görünümü var; sanki yaradılış anındaki kadar bomboş ama şu andaki yeryüzü hiç de öyle bomboş değil, çünkü bu bomboş gözüken topraklara bir kadınla bir erkeğin ayakları değmektedir. Evet, yapayalnız bir erkek, hem belki de kadının çok uzağında değildir.

Christina, ona gitmek, yalnızlığında yardım etmek için, yerinden kalkıyor. Ayaklarının altındaki kar şimdi daha sertleştiği için daha iyi yol alıyor ama, daha da kolay kayıyor. Terden sırılsıklam. Boşluğa uçmamak için birkaç kez sarılmak zorunda kaldığı çalılar yüzünden elleri kan içinde. Kalbi öyle şiddetle çarpıyor ki, dışarıya fırlamasından korkuyormuş gibi eli ile bastırıyor. Yamacın en kenarına vardığı zaman, bu tırmanma işinin ne kadar sürdüğünü kestiremiyor. Zamanı tam bilebilme duygusunu yitirmiş hem öyle yorgun ki, artık devam edemeyecek. Şu anda bulunduğu geniş ve hemen hemen dörtköşe düzlüğün adı: Plato della Strekhe³². Düzlüğün öte yanında, dağ adamakıllı yine dikleşiyor. Dağın tepesine kadar tırmanmak çılgınca, hem de son derece tehlikeli bir hareket olacak. Christina, dağı yandan çevirerek Spina’nın yolunu kesmeyi daha doğru buluyor ve yeni yönde ilerliyor. Arazi tümüyle gözden kayboldu. Öteki dağların tepelerinden ve tümseklerinden başka hiçbir şey görünmüyor, görüntü hızla değişiyor. İnsanın yüzünü bıçak gibi kesen buz gibi bir rüzgâr esiyor. Gece yaklaşmakta. Kar fırtınası da yaklaşmakta.

Christina, dağı iki tümseğe bölen ve Sella della Capre’yi oluşturan yarığa sonunda varıyor. Karlarda hiçbir insan izi yok. Yerler, fırtına ve su baskınlarının sürüklediği irili ufaklı kaya parçalarıyla dolu. Christina, beline kadar çıkan kar yüzünden pek ilerisini de göremiyor. Bir ilkbahar günü ilk kez buraya gelişini anımsıyor. Henüz çocuktu ve yanında babası vardı. O zaman buraların ne bambaşka ve gönül açıcı bir görüntüsü vardı. Christina, Sella’ya doğru tırmanmasına yine başlarken şöyle düşünüyor: Oraya çıkarsa iki yana bakmak olanağı var. Spina’yı daha kolayca görebilecek ya da kendisi daha kolaylıkla göze çarpabilecek. Fakat öyle bir an geliyor ki bütün gücü kesiliyor ve kendini yere bırakıyor. Spina kendisini görmeden geçmesin diye, bütün gücüyle onun adını çağırıyor: Evet, onu adıyla, gerçek adıyla çağırıyor:

“Spina! Spina!”

Eğer Spina buradan geçerse bu sesi kesinlikle duyacak. Saçlarına bir çekidüzen verip yüzünü, gözkapaklarını, kulağını ve boynunu kardan temizliyor. Onu burada bulunca kim bilir ne sevinecek! O da Spina’ya:

“Hele şu yünlüleri alıp bir giyin!” diyecek.

Spina ise şöyle karşılık verecek:

“Peki ama, bana nasıl yetiştiniz!”

O da: “Siz şimdi şu şarapla şu ekmekten bir tadın da!” diyecek. “Basit şeylerdir ama iyi gelirler!”

Spina: “Benimle birlikte bu yolculuğu sürdürür müsünüz?” diye soracak. Christina ise şu yanıtı verecek: “Dostum, olaylar sizin sandığınız kadar kolay değil. Bir ailem olduğunu ve eve dönmek zorunda bulunduğumu unutuyorsunuz.” Evet, ona böyle yanıt verecek. Böyle olduğu için onun adını haykırmayı gırtlağının bütün gücüyle sürdürüyor.

“Spina! Spina!..” Şu anda iyice anlamış bulunuyor ki, Spina eğer görünmeyecek olursa kendi durumu da tehlikeye düşecektir. “Biz kadınlar böyleyizdir zaten. Hem başkasına yardıma kalkarız, sonra da biz kendimiz yardım bekleriz.”

Ve böyle düşündüğü için haykırmasına devam ediyor.

Birdenbire, bir ses yanıt veriyor, fakat bu ses bir insan sesi değil, daha çok bir köpek ulumasını andırıyor ama daha şiddetli ve boğuk. Christina bu sesi tanıyor: Bir kurt uluması, av kokusu alan bir kurdun, öteki arkadaşlarına bunu duyuran uluması. Öteki dağlara dağılmış kurtları çağırıyor. Hep birlikte karşılanacak şölen için bir çağrı. Hem de hayvan eti değil, özene bezene büyütülmüş, vaftiz edilmiş, narin ve kıtır kıtır insan eti. Christina, iyice çökmüş olan sis ve karanlığın arasında kar çukurlarına bir çıkıp bir batarak üzerine doğru koşan ilk kurtları görüyor. Uzaklardan doğru da başka kurtlar geliyor.

Christina, dize gelip gözlerini kapatıyor ve haç çıkarıyor.

SON

DİPNOTLAR

1-Birinci ve ikincisi şarkı, üçüncüsü İtalyan faşistlerin “Gençlik” adlı ünlü marşı.

2-Filozof Benedetto Groce. –çev.>

3-İskambil.

4- “İşlerimizi barış içinde görürüz.” –çev.

5- Güllü Madonna –çev.

6- Yazar tırnak içine aldığı Amerikalı deyimini, iş bulmak için Amerika’ya giden İtalyanları anlatmak için kullanıyor. –çev.

7- Lâtincede: Kötü ruhlar barınağı. –çev.

8- Kaydırak.

9- Katolik papazlarının omuzlarına doğru attıkları üzeri haç işlemeli uzun ve enli atkı.

10-“Kirazlar kararınca, sana söyliyeceğim ki, güzelim...” –çev.

11-“Küçük İtalyan Kadınları” anlamına gelir. Faşist İtalya’nın genç kızlar örgütü. –çev.

12-İsa dahi susmuştu! –çev.

13- İsa da susmuştu. –çev.

14-Roma haberleri (Roma yalanları). –çev.

15- İtalyanca İl fatto: olay; erkek, la parola: söz; dişi. –çev.

16-Girasole: Ayçiçeği anlamına gelir. –çev.

17- Zabaglione büyük Zabaglia anlamına geldiği gibi Marsala şarabı, yumurta ve şekerden yapılan bir tatlının da adıdır. –çev.

18- Vatan için ölmek, tatlı şereftir. –çev.

19- “İşten sonra” olarak çevrilebilecek faşist kulübü. –çev.

20- Sizin saatiniz de geldi, çünkü karanlığın etkisi bu kadar olabilir. –çev.k

21- “Dikensiz gül olmaz. Öpücüksüz kadın olmaz...” –çev.

22- Benim saatim geliyor.

23-Adı geçen tavanlı karyola için kullanılan deyim ‘Baldakin’dir. –çev.,

24- Duce! Duce!

25- “Zavallı Savaşçı.” –çev.

26- Acınızın benim de acım olup olmadığına bakınız! –çev.

27- “Henüz boşalmamış olan fıçıdaki eski şarap çoktandır seni bekliyor; kuşkuyu bırak!” Horaz, üçüncü kitap, XXIX. kaside . –çev.

28- “Bir tilki gibi gelecek, bir arslan gibi hüküm sürecek ve bir köpek gibi ölecektir” –çev.

29-İtalya’da halk arasında oynanan bir oyun. Parmaklarla oynanır. Karşısındakinin hızla açıp kapadığı parmakların sayısını bilen kazanır! –çev.5

30- Peygamberim, ben sana lâyık değilim!

31- Keçi semeri. –çev.

32- Büyücü çadırı