EYLÜL DEYİŞLERİ

GÜLSÜM CENGİZ

Gülsüm Cengiz

Eylül Deyişleri

Şiir

Evrensel Basım Yayın - 168

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Bahar Eroğlu

Kapak Resmi: Käthe Kollwitz

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Eskişehir Mah. Dolapdere Cad.

Karabatak Sok. No: 31

Şişli / İstanbul

Tel: 0212 247 65 17 (pbx)

Faks: 0212 247 24 61

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

Önsöz

Gülsüm Cengiz’in
Şiirini Okurken

“Zarımı Turgut Uyar için atıyorum” demişti yıllar önce Ataç. Bu söz, bugüne dek unutulmuş değil. Hem Turgut Uyar’dan dolayı hem de Ataç’tan. Bir ozanı, daha ilk yıllarında keşfetmenin ve onun geleceğine, gelişimine işaret etmenin tipik bir örneği sayıldı. Keşfin başarısı kanıtlandığına göre bu konuda söylenecek bir şey yok, ama şu “zar atma” deyimi yerinde kullanılmamış, dahası rahatsız edici geliyor bana hep. Genç bir ozana dikkati çekmek, onun (belki) okurlarca daha keşfedilmemiş niteliklerine dikkati çekmektir. Bilinmeyen’e göndermede bulunmak, ya da şansını kendi görüşünü denemekte kullanmak değil. Bu bağlamda, keşif’ten söz açmak bile doğru görünmüyor bana. Genç ozanın, dikkati çekilecek nitelikleri varsa, bunlar zaten ortadadır. Yapılacak şey, olsa olsa, okurun karşısına yeni çıkmakta olan ozanın niteliklerini görünür kılmak, onları başkalarıyla paylaşmaya çalışmaktır. Yoksa gelecekte ne olacağı bizim dışımızda, tümüyle ozanın çalışmasına, üretimine bağlı. Özetle söylersek, bir ozana dikkati çekmek, gelecekte ne olacağını değil, bugün ne olduğunu konuşmak olmalı.

Gülsüm Cengiz, genç bir ozan. Okur karşısına çıktığı ilk kitabı bu. 1980 sonrasının şiirimizde ürün vermeye başlayan kuşağından. Onun şiirlerini okurken dikkatimi çeken irili ufaklı birçok niteliğin altını çizmek için bu yazıyı yazıyorum. Önem sırasına koymadan, kalemin ucuna geldiği gibi...

Gülsüm Cengiz, bağlanacak değerler arayan, dolayısıyla yalpalayan bir ozan değil. Hem dünyagörüşü olarak, hem estetik olarak. Hem içerikte, hem biçimde.

Gülsüm Cengiz, “söz”e bağlanmış. “Sözün gücü”ne... Büyük, derin, ana yolu seçmiş. Kısa erimli, parlak görünümlü başarılar yerine, iğneyle kuyu kazmayı, ağır ama güvenli ilerlemeyi seçmiş. İmgeyi cambazlıklar düzeyinde bir gösteri aracı görmek yerine, “sözün gücü”ne inananlar kervanına katılıp yalın sözden çok şey bekleyenlerin alçakgönüllü, ama sağlam ve zorlu yolunda yürümeyi...

O yüzden, Gülsüm Cengiz’in şiiri, ilk bakışta okuyanı sarsıcı, allak bullak edici imgeler getirmiyor. Olağan, belki yer yer sıradan görünüşlü bir anlatım, sürprizlere yer vermeyen bir sözdizimi, her günkü kullanımdan tanıdığımız bir sözcük dağarı. Hiçbir şeyiyle uçlara götürmeyen, estetik hesaplaşmasını olağanda, ortalamada kalarak göğüsleyen bir şiir. Ama, kazandığı zaman, armağanının yaşam olacağını biliyor.

Öte yandan, olağanlığı bir “serüven”sizlikle eşdeğerli sayılamaz bu şiirin. Kavramlara ve temalara kapılarını tümüyle kapamaması, “yaşam”ı bütünüyle kucaklama çabasından gelse de, ayrıntılara yöneldikçe, “Masada kalıyor negatifi bir çocuk fotoğrafının / basılmak için hazırlanmışken” dizelerinde olduğu gibi, okuru yerinden oynatacağının ipuçlarıyla dolu.

“Söz”e bağlı dedik, Gülsüm Cengiz’in bir başka temel bağlılığı “yaşam”a. Gündelik, hepimizin her gün yaşadığı, yurdumuzdaki ve dünyadaki olaylarla kafamızı kurcalayıp yüreğimizi titreştiren... Günlü, tarihli, ayrıntılı, somut bir yaşam... 1980 sonrasını sürekli gündemde tutuyor. Ama bunu yaparken, ozanın kendi yaşantısının süzgecinden, özelliklerinden geçiyor her şey. Bu yüzden, gündelik yaşam, güncelleşiyor. Tanıklık, ozanı tanıdığımız oranda somutlaşıyor.

Gülsüm Cengiz, büyük kentte yaşayan, yaşamını emeğiyle kazanan, “içimiz”den, “aramız”dan biri. Büyük caddelerin, parlak işyerlerinin, renkli görüntülerin değil, ara ve arka “kesim”in insanı. Koşullarına yenik düşmemiş. Dayatılan’a kafasıyla da, duyarlılığıyla da boyun eğmeyen...

Şiirlerinin duyarlık olarak iki tabanı varsa biri doğa kaynaklı, öteki kadın. Büyük ölçüde doğayla canlanıyor duyarlığı. O kadar ki, imgeleri hep doğasal yatakta akıyor. Buradan bakınca ozanı tam bir kentli bile saymak zor. Öte yandan, yaşamın getirdiği her şey, özellikle acılar, bir kadın olarak yankılar uyandırıyor onda. Özellikle çocuklara duyarlı genç bir ana yüreğiyle karşılıyor yaşamı... Emekten, emekçiden, sömürüsüz bir dünya kuracak her türlü “ileri”den yana bir kız kardeş duyarlığıyla...

Gülsüm Cengiz için 1980 sonrasının şiirimizde ürün vermeye başlayan kuşağından dedik. Bütün bu saydığımız niteliklerine bence bu tarih ayrı bir değer katıyor. Genç ozanların 1980’den sonra modernizmden avangardizme, marjinallikten “elvedacı”lığa, imgecilikten “inkârcı”lığa geniş bir yelpaze içinde türlü-çeşitli “iğva”lara birer ikişer “teslim” olduğu bir ortamda; Gülsüm Cengiz’in kolay başarıyı değil zor yolu seçmiş, bağırtkan renklerin arasında biraz solgun ve gölgede kalmaya gönül indirmiş şiirine daha bir umutla bakmalı diyorum.

Eylül Deyişleri, işi şansa, bilinmeze bırakan bir şiir değil. Varacağı konakların ipuçlarını kendi içinde taşıyan, yönüyle yöntemiyle açık-seçik bir şiir. Gülsüm Cengiz’in bu şiirin doğrultusunda yürüyeceğini ve gelişeceğini kestirmek için “bilici” olmaya da, “zar atma”ya da gerek yok.

Okur önüne çıkan bu ilk kitabı onlarla paylaşmak, niteliklerine dikkati çekmek isteğiydi bana bu satırları yazdıran. Şimdi sıra sizde, siz okuyacak ve konuşacaksınız artık...

Kemal Özer

EYLÜL DEYİŞLERİ

ŞİİRİMLE ÖDEYECEĞİM
BORCUMU

Borcum var insanlara

tanıdık tanımadık.

Borcum saymakla bitmez.

Borçluyum sevdiğime

paylaştığım günlerini.

Uykusuz geceler borçluyum anama

babama emek.

Özveri borçluyum ablama.

Borcum saymakla bitmez.

Çok borcum var dostlarıma.

Bana yaşamı sevmeyi öğreten

bilge kişilere borcum var.

Gönül borcuyla doluyum

selviler altında yatanlara,

umudu hapsedilen insanlara.

Borcum var on beş yaşındaki kıza

hasat vakti bir kamyonda can veren.

Kömür işçisine borcum var

kara ömrü kısacık.

Çocuklara borcum var

kimi açlıktan ölen.

Borcum saymakla bitmez

Şiirimle ödeyeceğim, borcumu insanlara.

Borcum öyle çok, öyle ödenmez ki

şiirler yazacağım yağmur gibi.

- Çocukları ıslatmayan -

Yazıp kara kağıtlara ak yazıları

salacağım dünyanın her yanına.

‹nsanlar şiirden sırılsıklam.

OZANIN SESİ

El yordamıyla yürüyorum alacakaranlıkta

bir elimde acı, bir elimde umut.

Yanıbaşımda sevgi, inancın ışığı önümde lamba.

-Havada barut kokusu,

tüyleri kan içinde serçenin.

Karda kanlı ayak izleri,

avcılar iz peşinde -

Hazin bir çığlık gibi bölerken her gece sessizliği

yasaklı bülbülün türküsü

ölüp ölüp diriliyorum karanlık mahzenlerde.

- Çöl susuzluğuma ilaç, bir çift içten merhaba -

Şiirler yazıyorum kan renginde

sessiz çığlıklarla parçalanırken yüreğim.

Koşuyorum umutsuzca sağa sola

kapılar kapalı, duvarlar yüksek.

Menekşeden başka çiçek yok.

Dönüp bakıyorum alacakaranlıkta ardıma

Ozan Orfeus’u görüyorum binlerce yıl öncesinden,

şiiriyle ürküttüğü için sefahat tanrısını

vücudu parça parça edilen.

Gülümsüyor Orfeus,

elleri bir yanında

yüreği bir yanında dünyanın.

Başı şarkı söylüyor binlerce yıldır.

- susturamıyor hiçbir şey ozanın sesini -

Orfeus’un müziği kulağımda

yüreğimde acı ve sevinç yan yana

gülümseyip kır menekşesine

şafak vaktine inançla

başlıyorum yeni bir şiir yazmaya.

Versin diye insanlara

bir soluk, bir umut, bir merhaba.

1985

YÜREĞİM

Siz benim sakin olduğuma bakmayın

fırtınalar kopuyor içimde.

Doluyum yağmur bulutları gibi

dokunsanız boşalmayacağım, hayır,

yağmak için baharı bekliyorum

bekliyorum açmasını erik çiçeklerinin

sevgiyle dokunmak için yapraklarına.

Yüreğim,

sönmemiş yanardağ

sıcak, coşkulu

sessiz.

Ekim 1983

KOLAY DEĞİL

Bazen bir tüy hafifliğinde

bazen tonlarca demir ağırlığında geçiyor günüm.

Kolay değil yaşamak,

köşebaşlarını ürpertiyle yürürken

kapı önlerinde beklerken ölüm.

1980

ÖLÜM İLANLARI

Okunacak bir kitabın,

yapılacak bir işin duyarken coşkusunu,

özleniyorken sevilen kişiler

yarıda kalıyor yeni başlanan bir kitabın okunması,

yarıda kalıyor umutlar.

Dolapta asılı kalıyor yeni ütülenen giysiler,

kalıveriyor boşlukta gencecik sevdalı eller.

Masada kalıyor negatifi bir çocuk fotoğrafının

basılmak için hazırlanmışken.

Annesiz babasız kalıyor çocuklar

            daha dünyaya gelmeden.

Bölünüyor uykular, bembeyaz düşler,

sevdalar yarıda kalıyor, mutluluklar yarıda...

Kimi dostumuz, kardeşimiz, sevdiklerimiz,

kimiyse adını duymadığımız, yüzünü hiç görmediğimiz

çoğalıyor tanıdık tanımadık durmadan

gazetelerdeki fotoğraflarda, ölüm ilanlarında.

1980

ONLAR

Yarın üstüne kurdukları düşleri

            umutları, inançları, kavgalarıyla

            gençtiler, insandılar.

Çiçeklenirken ağaçlar

            umudu taşırken bahar

            aramızdan ayrıldılar.

Oysa yarın doğan güneşi görebilirler,

            sarılabilirlerdi sevdiklerine.

            ............

Onlar

gençtiler, umutluydular...

            Çiçeklenirken ağaçlar

            umudu taşırken bahar

            şimdi hep aramızdalar.

AK YAZMANIN AĞIDI

Yazmasıyım bir kızın

on beş yaşında

ceylan bakışlı, keklik sekişli

bir kızın yazmasıyım

elleriyle işlediği.

Ne öyle serin pınar başında

ne sümbüllü bağlarda

yazmasıyım bir kızın

hasat vakti bir kamyonun kasasında

terlerini çekip çekip sildiği.

Yazmasıyım bir kızın

derlenirken menekşeler her bahar

koyup ardına bir çobanın sevdasını

bir çiçek gibi biten

gün doğarken tarlalarda.

- Köyünden çok uzakta -

Yazmasıyım on beşinde bir kızın

bir kamyonun kasasında

türküsünü söylerken

uçurumdan yuvarlanan

boğulan bir derede

- Köyünden çok uzakta -

Örterim yüzünü

kırmızı duvak gibi

on beşinde bir kızın

gelin olmadan ölen.

Kan içinde saçları

kan içinde oyalarım,

oyalarım kan içinde...

BİR DOST İÇİN DEYİŞLER

Hiçbir şey bilmiyorum hakkında

ardında kocaman bir kavgayı

onurlu bir yaşamı bıraktığından başka.

Yüreğinin sevgi dolu olduğunu

yaşama çocuk gözleriyle baktığını

öfkelendiğini biliyorum bir de,

kötü şeyler karşısında.

Klasik müzik sevdiğini,

takma adla yazılar yazdığını

kitaplar ürettiğini insanlara;

dostluğunu,

alçakgönüllü gülüşünü

özverini bir de...

İşte yalnız bunları biliyorum hakkında.

Hiç aklımdan çıkmıyor

çocuklarını anlatırken

yüzüne yayılan gülüş.

Unutamıyorum

gözlerindeki ışıklanmayı

tutarken ellerinde

henüz mürekkep kokan bir kitabı.

Ne çok yanıyorum, ah ne çok

şafak vakti

gökyüzünden bir yıldız gibi kaydığını,

göremeyeceğimizi bir daha gözlerini

düşündükçe...

1982

EYLÜL DEYİŞLERİ

Ne çok sevgi, ne çok özlem

ne çok sabır...

Çiçek çiçek

çelenk çelenk

birikti Şişli Camisinde.

Ağaçlar dökerken yapraklarını

Eylülün son günlerinde.

Ne çok anne, ne çok eş

ne çok oğul, ne çok dost...

Çiçek çiçek

çelenk çelenk

ağladı gözyaşı dökmeden.

Ağaçlar dökerken yapraklarını

kanat çırparken kuşlar

göçlere doğru

türküler öksüz kaldı,

öksüz kaldı serin Su’lar...

- O yar gelir, yazı yaban gül olur -

Gülümsedi Ruhi Su,

duyuldu sesi olanca gürlüğünde

bir yiğitlik türküsünün.

Bir annenin ninnisinde yumuşakça,

bir yâre yakarışta sevdalı.

Bir acıda, bir sevinçte

bir umutta, bir inançta...

Sıkıştı yürek

doldu göz

sustu dudak....

- Kalsın benim davam, divana kalsın -

Eylül 1985

KOMUTAN ANA MARİA’NIN
ARDINDAN

El Salvador’da şimdi rüzgar

dolaşırken dağların arasında

bir türkü taşıyor tarlalara

                  yoksul kulübelere

Ana Maria, Ana Maria...

Melida Amaya Montes

El Salvadorlu yurtseverlerin

Komutan Ana Maria’sı.

50 yaşında ve gencecik

yüreğinde umut

yaşamı inançla, tutkuyla dolu.

Çocukları var mıydı bilmiyorum,

uykusuz kaldı mı hiç

bir çocuğu emzirmek için.

Ama biliyorum uyumadığını

doysun diye

dünyanın bütün çocukları.

Komutan Ana Maria

El Salvadorlu yurtseverlerin anası.

Şeker kamışı tarlaları, kahve ağaçları

özgür olsun diye adadı yaşamını.

Döğüştü kuzeyin dağlarında

güneydeki yaylalarda.

Kaynıyordu için için

                  yaşlanmayan yüreği

ülkesindeki volkanik dağlar gibi

- tutsaklığına çocukların,

dağ rüzgarlarının tutsaklığına -

Melida Amaya Montes

kahve çiçekleri takardı başına

bir genç kız gibi,

kavgadan artakalan zamanlarında.

Melida Amaya Montes

50 yaşında

öldürüldü Managuay’da.

Acı sardı kuzeydeki dağlıları

şeker kamışı kesen çocukları.

Yurtseverleri...

El Salvador’da şimdi rüzgar

dolaşırken dağların arasında

bir türkü taşıyor tarlalara

                  yoksul kulübelere

Ana Maria, Ana Maria

unutmayacağız seni.

1983

İSİMSİZ

Kimse görmedi çektiklerini

öldüğünü kimse duymadı.

Cenazesinde kimse yoktu

                  cellatlarından başka.

Bir insan yaşadı bu dünyada

            dopdolu / insanca.

Nasıl yaşayıp nasıl öldüğünü

bilenler bildi ancak.

Kimseden alkış beklemedi yaptıklarına

biriktirdi umutlarını

                  bir karınca sabrıyla.

Bulutlara ermişken başı

deniz enginliğinde sevdi yaşamı

            - insanları -

Geleceği dokudu elleriyle

            kafasıyla

            yüreğiyle.

Bir insan yaşadı bu dünyada

      dopdolu / insanca.

Kötülüğe direndi, direndi acılara

- ödün vermedi insanlığından -

1983

GÜNLER

Bir zincirin halkası gibi,

ekleniyor günler birbirine.

Yarı karanlık gündüzlerde

yıldızsız gecelerde.

1981

SOĞUK BİR KIŞ GÜNÜNDE

Koşuyor sokaklara insanlar yaşama kaygısıyla

çıkıp sıcacık yataklarından.

- dudaklarda yarım kalmış öpüşler -

Uykuya zaman yok,

zaman yok sevdaya ve düşlere.

Zaman yok sevdiğinin yorgun başını

dizlerinde dinlendirmeye.

Çalışıyor ölesiye insanlar / yaşama kaygısıyla

bir işten öbürüne koşarak.

İnsanlar bu kış günü

işleyen makine, dönen dişli, dokunan kumaş

yazılan yazı, yenen ekmek.

Üretiyor yaşamı her gün yeniden

İnsanlar işyerlerinde, soğuktan titreyerek.

Ürpertiyor içimi,

sevgisiz yüreklerin buz gibi bakışları

Üşüyorum...

............

Bekliyorum baharı,

penceremin önündeki dala konan kuşları.

Erik dallarında bembeyaz çiçekleri

            gülen çocuk yüzlerini

            - bekliyorum -

Güneşli sabahları bekliyorum

gülerek gitsin diye işlerine insanlar.

1981

KARDA ESİNTİLER I

Cavit Tuncer’e

Döne döne yağıyor kar,

usta bir ressam gibi sallayarak fırçasını.

Örtüyor sokakları, çıplak ağaç dallarını.

Yoksulluğunu çatıların

insanları - köşebalarında çaresiz -

çocukları, üşüyen serçeleri dallarda

            – örtüyor -

Bir masal görüntüsünde.

Döne döne yağıyor kar,

katarak önüne erkenci çiçekleri

iniyor bir dostun mezarının üstüne

            – öleli bir yıl oldu -

Döne döne yağıyor kar,

kırbaç gibi patlayarak yüzlerde.

Bir serçeyi boğazlıyor

bir yerlerde birileri,

            – sıkışıyor yüreğim -

Döne döne yağıyor kar,

bitmemiş şiir gibi,

sıkarak yüreğimi.

Birisi ağlıyor uzaklarda,

dinleyerek şiirini

karda asılmış bir genç kızın.

1983

KARDA ESİNTİLER II

Gün Doğan Görsev’e

Döne döne yağıyor kar

harmandalı oynar gibi.

Birikiyor durmadan

üşümüş çocuk ellerinde.

Dalıp gidiyor gözlerim

kulağımda bir şarkı

eski günlerden.

Karlı bir akşamı anımsıyorum

ışıklı, aydınlık karlı bir akşamı.

Dostlukla, sevgiyle ısınarak indiğim

Cağaloğlu yokuşundan aşağı.

Gülüşünü anımsıyorum bir dostun

türküsünü fısıldıyor kulağıma serçeler

gözyaşlarım boşanıyor ansızın.

– Ben sevinince de ağlarım -

1983

ANSIZIN BAHAR

Bir bakmışsın bahar gelmiş

eriklerde bembeyaz çiçekler

sabahları güneş girer odama,

gökyüzü masmavi penceremden.

Sevdiğim daha bir sevecen.

Bahar gelmiş ansızın

kış çekip gitmiş sessiz sedasız.

Köşebaşlarında menekşeler, laleler

dost yüzlerde gülücükler.

ŞİLİ’DE BAHAR

Şaşılacak güzellikte çiçek açmış

birkaç badem fidanı

kışlanın avlusunda.

Öncekilerin kanını bağırırcasına

alabildiğine canlı

pespembe dallarında.

Nasıl da güzel

ve nasıl da rahat,

namluların soğuk,

yüksek duvarların gölgeleri arasında.

Bir başkaldırıymışcasına baskıya,

umursamadan araçlarını

ve demir yığınlarını sömürünün,

görüşe gelen ana gibi, yar gibi

gülümsüyor pembe pembe

sevgiyle...

İnsanlara güç ve umut vermenin

yasak olduğu bu yerde

pembe çiçekli birkaç badem fidanı,

hiç kimsenin iznini almadan

ve sıyrılıverip arama taramadan

dostluğu sunuyorlar, sunuyorlar umudu

yüreklice dallarından

insanların insanca yaşama savaşlarında

duvarların ardına atılanlara...

1974

YİNE BAHAR ÜSTÜNE

Yürürken şarkı söylemek geliyor içimden

ve haftada bir menekşe aldığım kadınla

şakalaşıyorum bazen.

Çocuk gibiyim sanki

ya da bir hastalıktan yeni kalkmış biri...

Erken kalkıyor sabahları güneş

ısıtıyor yüreğimi...

Dünyanın en inanılmaz olayı sanki

erken çiçeklenmiş erik ağacı.

Açılıyor yüzüme bembeyaz çiçekleri

soğuk bir mart akşamı.

– uçuyorum mutluluktan –

Çiçek olup açmak geliyor içimden

o ağacın dalında

ve / vakti gelince meyveye durmak...

Kıpır kıpır, capcanlı

bir şeyler var içimde

aşk gibi, yaşam gibi.

Kulağımda unutulmaz bir şarkı

erik ağaçlarının rüzgarla çağırdığı

- Bu bahar bu çiçekler

en güzel yemişlerini verecekler -

Nisan 1977

ÖLÜR ERKENCİ ÇİÇEKLER

Sevgili Asım Bezirci için...

.....

Sonra şiddetli bir yağmur yağdı

kırdı erik dallarını

savruldu çiçekler yara bere içinde

düştüler yere.

Meyveye dönemeden.

Menekşeler kaldı yalnız kuytularda.

Saklayıp başlarını

yeşil yüreciklerinin arasına

kokularını saçtılar

sessiz sedasız

yine ilkyazlarda.

Korkmadan fırtınadan

rüzgarlardan korkmadan.

1981

YARIM ŞİİR

Sevincim yarım kaldı

yarım kaldı umudum.

Gülüşüm yarım kaldı

yarım kaldı mutluluğum.

Yarım kaldı serçelerin uçuşu

fırçasında bir ressamın

Açışı yarım kaldı

dalında tomurcuğun.

Şarkısı yarım kaldı

sokaklarda serçelerin

yarım kaldı kokusu

tarlalarda çiçeklerin.

Kavgası yarım kaldı

ölüme karşı bir hekimin

yarım kaldı kıpırtısı

ana rahminde ceninin.

Sevişmeler yarım kaldı

karanfil kokulu günler uzakta.

Yarım kaldı şiirimin dizeleri

dudağımda türküler.

1980

KÖTÜMSERLİKLE MÜCADELE

Kötümserken böylesine

yine de umut var içimde.

Çünkü bir çocuk doğdu bir yerlerde

kökler sessizce yaşam taşıdı dallara.

Kır menekşesinin sevincini yaşadım vitrinlerde.

Gülen yüzler, sağlıklı çocuklar da var sokaklarda,

kıpır kıpır insanlar otobüslerde.

İşyerlerinde birbirine

çıkarsız gülümseyen insanlar da.

– Yenilmez değil acılar –

Yaşam kavga değil de ne

kötülerle, acılarla?

Yaramıyorsa eğer

götürmeye insanları

güleryüzlü sabahlara,

aramaya iyiyi ve güzeli;

neye yarar yaşansa da?..

1980

ADA DÖNÜŞÜ

Yumup gözlerimi

yaslıyorum başımı omuzuna

ada vapurunda.

İçime çekiyorum kokusunu

deniz rüzgarının

buruk bir çayın tadı ağzımda

güneş ışıkları ısıtıyor yüzümü.

Dizlerimizde kitaplarımız

mutluluğu tadıyoruz bir an

sanki yolundaymış gibi herşey.

Oysa barış içinde değil yaşam.

Rüzgar, ölü balıkların kokusunu taşıyor

çayıma zehir katıyor gazete haberleri

güneş, savaşlarda ölen çocukları da aydınlatıyor

acıyla bakıyor gözlerin uzaklara.

Tutuyorum ellerini

paylaşıyoruz acıyı

güç katıyor gücüme sıcaklığın.

Ak köpükler koşuyor ardımızdan

martı kanatlarında yansıyor gün ışıkları

balıkçı tekneleri geçiyor yanımızdan

uzakta İstanbul görünüyor.

– Küçük sevinçlerle sürüyor yaşam -

KÜÇÜK MUTLULUKLAR

Penceremdeki kuş

gezinir durur pervazlarda

tıkırdar gün boyu gagasıyla.

Hüzünle bakarım gözlerine,

bir avuç güneşle parlayan tüylerine

apartman boşluğuna bakan odamda.

Masamın üstünde kağıt kalem

daktilonun mekanik sesi bir yerlerden

sevgisizliği taşır zaman bazen.

Bakarım kuşlarıma.

Dinleyip ürkek kanat çırpışlarını

daracık yerde

sesini duyarım tüm kuşların.

Sevinirim.

Bakıp boyunlarındaki allı yeşil tüylere

kocaman gökyüzünü

gökkuşağını düşlerim.

Güneşin tüm ışıkları okşar beni

sevgi dolu bir dünya büyür yüreğimde.

Şubat 1987

BİZİM SOKAK

Bizim sokakta her akşam

top oynar çocuklar yol üzerinde

okuldan kalma eşofmanları

spor ayakkabılarıyla.

Arabalar geçer ikide bir

kesilir oyun en coşkulu yerinde.

Bizim sokakta her akşam

çocuklar oynar kapı önlerinde

birikerek eşiklerde, merdivenlerde

kızlı oğlanlı.

Çizgi roman okur kimi,

seksek oynar kaldırımlarda

ayıp sözler söyler on yaşında çocuklar

anaları güler kahkahalarla.

Bizim sokakta her akşam

toplanır kadınlar köşedeki ağacın dibinde.

Ellerinde işleri oturup taşlar üstüne

örgü örer kimi yünü koltuğunun altında

kimi kirlenmiş danteline eğilir iki söz arasında.

Bir kadın konuşur fısıltıyla

başlarını sallayarak dinler ötekiler

gözleri işlerinde.

Açık saçık sözler eder bazen bir kadın

çocuk seslerine karışır kahkahaları.

Bizim sokakta her akşam

bir sessizlik çöker, erkekler işten dönünce.

Çatal kaşık sesleri yankılanır daracık odalarda,

gezginci satıcıların sesi kararmış duvarlarda.

Bizim sokakta her akşam

toplanır kadınlar köşedeki ağacın dibinde

kocalar uyuyunca, kahveye gittiğinde.

Konuşup gülüşürler taşlar üstünde

çay demler her gece bir kadın, sırayla.

Çocuk gülüşleri gelir karanlığın içinden

çocuklar gece saklambacı oynarken.

Bizim sokakta çocuk bahçesi yok

çay bahçesi ya da park da.

Bizim sokakta insanlar

çöp döktükleri duvarın

on adım ötesini park yaptılar.

- Çiçek de ektiler bu bahar -

Bizim sokakta her akşam

geçerken evlerin önünden

dikiş makineleri, iskambil desteleri

ve Panait İstrati’nin bir kitabını görürüm

zemin kat pencerelerinden.

Bizim sokakta her akşam

geçerken köşedeki ağacın yanından

Panait İstrati’yi okuyan komşuyu arar gözlerim.

1984

SOKAK LAMBASI

Çıkarıp şapkasını sokak lambası

eğildi ve selamladı akşamı.

Merhaba akşam dedi merhaba,

işte yine başlıyor bir gece daha.

Sonra yaktı ışığını

bakındı çevresine.

Koşuyordu insanlar otobüslere

kimi iniyordu arabalardan.

Her zamanki saatinde geçti güzel sekreter

ucuz bir parfüm kokusu bırakarak ardında.

Sokak lambası kokuyu çekti içine.

Arkasından laf attı sekreterin

köşedeki işsiz güçsüz takımı.

Sokak lambası baktı onlara öfkeyle

ışığı daha güçlü parladı.

Geçip gitti insanlar bir bir evlerine

sokak boşaldı birden.

Köşedeki işsiz güçsüz takımı,

tombalacılar, sigara satıcıları

doluştu meyhaneye.

Sokak kadınları kaldı bir tek sokakta

bir de sokak lambası.

Başıboş kediler gibi

dolaştılar çevresinde.

Bir, direğine yaslanıp

bir dibine oturdular.

Kimsesiz çocuklar geçti geceyarısı

korkudan büyümüş gözleriyle

kendilerine yatacak yer arayan.

Sonra gürültüyle açıldı meyhane kapıları

bir sarhoş kalabalığı doldurdu sokağı.

Sarhoşun biri kustu direğinin dibine

diğeri ana avrat küfretti direğe

kendisine yol vermiyor diye.

Çarpık adımlarıyla bir bir

boşaltırken sarhoşlar sokağı

sokak lambası öfkeyle arkalarından baktı.

SOKAK LAMBASI II

Bir köpek geldi sabaha karşı

bir süre kaşınıp çevresinde dolaştı

sonra gidip direğine işedi.

Sokak lambası buna çok içerledi.

Söylenerek kalktı yanındaki kadın

gidip karşı duvara yaslandı

yorgunluktan bitmişti.

Sokak lambası kadına çok acıdı.

Bekçi düdükleri ve köpek havlamalarıyla

sona ererken gece

daha birçok acı ve kötü olay yaşadı.

Sızmaya çalışırken güneş

kirli bulutların, apartmanların arasından

sokak lambası,

elinde sefertası işe giden çocuğa da acıdı.

Uykuya doymamış soluk yüzünü

ışığıyla okşadı.

İlk otobüsler gelirken durağa,

hareketlenirken sokak erkenci insanlarla

yorgun düştü gözlemekten sokak lambası

ziyan olmuş hayatları.

Söndürüp ışığını üzüntüyle

gözlerini kapadı.

KORKULAR VE SEVİNÇLER

Ne zaman biraz karanlık olsa ortalık

bir korku kaplar içimi.

Sarar çevremi cinler, periler

bir dudağı yerde, bir dudağı gökte devler.

- kulağımda korku, ninemin sesi –

Ne zaman biraz yağmur yağsa

ıslanırım iliklerime dek

çocukluğumdaki gibi.

Akar yağmur tavandan

düşer yastığıma, yorganıma

alır beni uykunun sıcacık kollarından.

- kulağımda düşman, dama vuran tıpırtılar -

Ne zaman bir çiçek görsem

bir sevinç kaplar içimi

çocukluğumdaki gibi.

Bir kuş götürür beni

düşlerin ülkesine.

Gül yaprağında uyur

kelebek kanadında gezerim

masaldaki parmak çocuk gibi

- kulağımda sevinç, kuş sesleri -

Ne zaman görsem biraz günışığı

umut kaplar içimi yine

çocukluğumdaki gibi.

Dolar içime yaşama sevinci

güneşin yedi renginde.

Gülümserim dünyaya, insanlara...

– kulağımda umut, insan sesleri -

BAHARI HÜZÜNLE KARŞILAYAN
KADINLARIN ŞARKISI

- Eren’e -

Ürperir bir kadın

her yıl bahar gelirken

erik çiçeklerine bakıp.

-Hüzünlü iç çekişleridir mayıs gülleri –

Sevinci koyup kırlangıçların kanadına

gömülür yalnızlığına.

Üşür.

Sızlar yüreğindeki yara

bir bahar...

yalnız -o bahar -vardır yaşamında.

Uyanır papatyalar her bahar

sevdalı gözyaşlarıdır çiy taneleri

tüm kırağıdır annelerin gözleri.

Gün gelir, aralar güneş

hüznün perdelerini

gelincikler kaplar her yanı

karanfiller...

Buruk bir sevinç dolar yine

baharı hüzünle karşılayan kadınların yüreğine.

Mart 1987

YAŞAMA SEVİNCİ

Yaşamak öyle güzel ki,

öyle geniş, öyle büyük

bir dostun sıcacık merhabasında,

yürekten gülüşünde.

Yaşamak çok güzel şey

ellerin sevdiğinin ellerinde,

gözlerinde sevgi dolu bakışlar.

Yaşamak,

yaşamın sevginin dostluğun tadını alarak

buruk bir çayın demi ağzında

sigara dumanları arasında

arkadaşlarınla birlikte

Yenikapı’da bir öğrenci kahvesinde

ya da sahilde sevdiğinle.

Yaşamak,

elele kocaman bir ailenin içinde,

paylaşarak acıları

mutlulukları tadarak birlikte.

Gülümseyerek gözyaşları içinde

umudu bir an bile yitirmeden yaşamak.

TOMURCUĞA MERHABA

Sevinç doluyor içime

ilkyazla birlikte

bir sünger çekip acıların üstüne

gülümsüyorum güneşe.

Kıpırdanıyor içimde yaşam.

Sarılıyorum yaşama

tomurcuklanan bir çiçekte.

Ayıklıyorum bir bir

çürüyen yapraklarını

dikip gözlerimi tomurcuğa umutla

bekliyorum açmasını.

Yaşamı seviyorum

sıcaklığında bir insanın

içime işliyor sevgisi

ilkyaz güneşi gibi.

Eriyor karlar, saçaklardaki buzlar

toprak altında filizleniyor yaşam.

Çiçek çiçek yüreğim

güneşli sabahlarda.

Bir türkü tutturuyorum keyifle

merhaba diyorum gelecek günlere.

Saksıdaki tomurcuğa, sevdiğime merhaba.

Merhaba, toprak altında filizlenen yaşama

doğacak bebeğime merhaba...

Mart 1985

MADENCİ

İner kalkar madencinin kazması

                  yüreğime yüreğime.

Suskun bakar madencinin gözleri

                  yerde yatan ölüsüne.

MADENCİNİN AĞIDI

Yeraltında yaşadım

gün yüzünü görmedim.

Kırlara gidemedim

çiçekleri deremedim.

Kırlara gömün beni.

Gençliğim geçti burda

yeraltında kuyuda.

Sevdiğime doyamadım

çocuğumu sevemedim.

Güneşe gömün beni.

GRİZU

Bir acı haber yine Kozlu’dan

bir acı haber yine yerin altından

kaybolurken güneş tepelerin ardında

bitirirken insanlar bir günü daha

- tarih kitaplarında olmayan -

bir acı daha yeraltı insanlarından.

Çıkarırken madenciler ölülerini

            kuyulardan

yine çığlıklar ocak başlarında.

Bakarken çocuklar kocaman gözleriyle

            acıya

sonu gelmez konuşmalar

gazete başlıklarında.

Çivilenirken tabutlar

yeni bir güne başlıyor

acıyı kanıksayanlar.

Unutulurken yine grizu

eviçlerinde acı dolu insanlar

sofralarından bir tabak daha eksilen.

Yalnız bıçak gibi bakışlar

madencilerin gözlerinde.

Zehir gibi bir acı yüreklerde.

VARGELİN TÜRKÜSÜ

Koşuyor vargel

çığlık çığlığa

bir aşağı bir yukarı,

-yükü kapkara ter -

bırakarak ardında

bir başına madenciyi.

-sırtında ölümün buz gibi eli -

Kazıyor madenci

ıslak, karanlık kuyuları

kömür tozu kokuyor soluğu.

Büyürken yüreğinde korku

galerilerde

kendi halinde geziyor grizu.

Koşuyor vargel

çığlık çığlığa

geçip karanlık galerilerden taşıyor acıyı eviçlerine.

-içinde madenci ölüleri -

Gözlerinde zehir gibi bir acı

taşıyor madenciler

-ölülerini -

Koşuyor vargel

kıpkırmızı dökülürken

gözyaşları güneşin

acı dolu yüzlere.

Alıp götürüyor madencileri

batıp giden güneşe.

Koşuyor vargel

bir aşağı bir yukarı.

Çiselerken yağmur toprağa

yırtarken güneş bulutların perdesini

madenciler iniyor kuyulara.

Küllenirken acı ocaklarda, eviçlerinde

erik dallarında patlıyor öfke.

- Tohumun sabrı sürüyor yerin altında -

1983

MADENCİNİN ÇOCUĞU

Yazılmaz şiiri,

yüreğinde korkusu grizunun

her sabah babasına son kez bakan

oyunu,

kuyudan yaralı çıkarmak olan

madencinin çocuğunun.

Anlatılmaz korkusu,

babasının dönüşünü beklerken

sınıfta öğretmenin

sesini duymadan oturan

madencinin çocuğunun.

Anlatılmaz acısı,

kulağında anasının ağıdı

beklerken ocak başında

madencinin çocuğunun.

Yazılmaz şiiri,

anasının karnında yetim kalıp

adı Yadigar olan

madencinin çocuğunun.

Sevinci anlatılmaz

mutluluğu yazılmaz

babası akşam eve sağ gelen

madencinin çocuğunun.

Anlatılmaz yüreğinde umudu

gözlerinde öfkesi

madencinin çocuğunun

-babaların ocaklarda

ölmediği bir dünyayı

düşlerinde büyüten -

BARIŞ

Barış,

gökyüzünde bir martı

vapurun peşi sıra kanat çırpan;

çocukların el çırpışı

uçan bir balonun ardından.

Barış,

dölyatağındaki çocuk

Annenin sabırla beklediği.

Barış,

ekmek ve sevgi,

babanın akşamları getirdiği.

ÖZLEYİŞ

Ne güzel olurdu dünya,

gökyüzünde savaş uçakları,

denizlerde hücumbotlar olmasa.

Geceyarıları insanlar,

korkuyla uyanmasa.

ÇOCUKLARDA UMUDUM

Vurdular toprağa

fışkırdı kan!

Ağaçlar eğdi dallarını

ağladı genç kızlar için için.

Tomurcuklardı dallarından koparılan.

Yas tuttu doğa onlar için

ses vermedi dağlar hıçkırıklara.

Bir kez daha sarsıldı toprak ana

gömdü acısını bağrına.

Silkindi toprak

fışkırdı yaşam!

Su yürüdü dallara

çiçeklendi ağaçlar.

Rüzgar yine uçuşturdu çiçek tozlarını

gelincikler boy verdi tarlalarda.

Çocuklar doğdu

çatlamış toprak üstlerine,

emekledi bebekler

gözleri birer umut çiçeği...

Çocuklar büyüdü sokaklarda,

kızgın, hantal tankların ürkünç gölgesi altında

Santiago’da, Salvador’da,

Beyrut’da, İrlanda’da

ve suskun Anadolu’mda

çocuklar büyüdü bir bir...

Çocuklar büyüyor,

petrol, silah ve bilmem ne krallarınca

paylaşılmış ülkelerin

fabrikalarında, tarlalarında, okullarında.

Çocuklar büyüyor

gözleri birer umut çiçeği,

düşlerinde özgürlük

yüreklerinde sevgi.

GÖRDÜN MÜ YORGUN DÜNYA?

Gördün mü dağ çiçeği?

14 yaşında iki çocuk

iri kara gözlerinde acı

karşılarken ölümü

- biri bir yanında,

biri öbür yanında diye sınırın -

gülümsediler birbirlerine.

Gördün mü serin pınar?

Yaşamının baharında insanlar

yüreklerindeki öfke

patlarken ellerinde

- biri başka, öbürü başka düşünüyor diye -

birlikte düştüler yere.

Gördün mü ayışığı?

O sonu gelmez gece saldırıları

ve komandoların sürek avları

ayırırken anaları çocuklarından

- silahlar hep satılsın diye -

toprak kanla yıkandı.

Gördün mü gün ışığı?

Gülümseyen insanları

ak güvercinler uçurup

karanfil kokuları yayan

- yüreklere sevgi saçsınlar diye -

dünyanın dört bir yanında.

Gördün mu yorgun dünya?

Dikenli teller yerine

çiçekten sınırları,

silah yerine tarlalarda

buğday başaklarını.

Gördün mü?

Sevgiyle kenetlenen insanları,

mutlulukla dönerken kendini.

Gördün mü?

ERİK AĞACINDAN İSTEĞİMDİR

Sesini sesime katan
Gülsen Tuncer’e   
sevgiyle...      

Yıl 1981, aylardan nisan

Çiçeklenirken bademler, erik dalları

San Salvador sokaklarında kan

yirmi bir çocuk ölüsü Atlanta’dan.

Ve dururken gelincikler tomurcuğa

kan fışkırıyor Ortadoğu’da petrol kuyularından.

Yıl 1981, aylardan nisan

sessiz kıpırtısız bahar geliyor

toprağı suluyor kan.

Kan içinde yüreğim

kan kırmızı çiçekler.

Bir kuşun türküsünün

bir demet menekşenin sevincini

            çok görüyorlar.

- utanıyorum insanlığımdan -

Yıl 1981, aylardan nisan

sessiz kıpırtısız bahar geliyor

toprağı suluyor kan.

Sessizce dönüyor dünya

savaş çığlıkları yükseliyor yalnız

atom yüklü bulutlara.

Ya işçiler, sorgusuz sualsiz taradığı ulusal muhafızların

            San Salvador’da.

Ya askerler, daha bıyığı bile çıkmadan

            Silah tutuşturulup ellerine

            sürülen cephelere.

Ya çocuklar, kıvır kıvır saçları

            pırıl pırıl bakışları

            tanımadan korkuyu

            bilmeden Pentagon’u, Ku Klux Klan’ı

            sıçrayıp dururken kuzucuklar gibi baharda

            sevinçleri boğazlanan, söndürülen gülüşleri.

Ya insanlar, öldürülen işkencelerde

            Salvador’da, Şili’de, vesairede.

Ya analar, memeleri sızım sızım

            gözleri kan içinde.

Yıl 1981, aylardan nisan

sessiz kıpırtısız bahar geliyor.

Bahar doğurgan, bahar yüklü kadınlar gibi...

Çiçeklen erik ağacı, çok çok çiçeklen

savrulsun çiçeklerin rüzgara

saçılsın dünyanın dört bir yanına.

Girsin gün ışığı gibi pencerelerden

aşsın duvarlarını hapisanelerin.

Sevgi saçsın, umut versin yüreklere

bembeyaz çiçeklerin.

Mermiler çiçek olsun,

çiçek olsun gözyaşları.

Çiçeklen erik ağacı, çok çok çiçeklen

dolsun dünya çiçeklerinle

sevgi çiçekleriyle, barış çiçekleriyle.

ÇOCUĞUMUN NİNNİSİ

Uyu çocuğum uyu

sil gözünden korkuyu.

Masallarda kaldı artık,

ağzından alev saçan

yedi başlı ejdarha.

- Şimdi korku çocuğum,

namlusundan ölüm kusan

demir yığını tanklarda -

Uyu yavrucuğum uyu

sil gözünden korkuyu.

Masallarda kaldı artık,

küçük kızı zehirleyen

kötü kalpli kraliçe.

- Şimdi korku çocuğum,

sütünü çalıp çocukların

ekmeğine zehir katan kişiler -

Uyu çocuğum uyu

sil gözünden korkuyu.

Masallarda kaldı artık,

kaf dağındaki devler,

çocukları çarpan cinler.

- Şimdi korku çocuğum,

insanları bir çırpıda yok eden

atom başlı füzeler -

Uyu çocuğum uyu

sil gözünden korkuyu.

Gülümse düşlerine,

güller açsın yüzünde.

Uyu da çabuk büyü,

masallarda umut da var.

Umut şimdi çocuğum

ne iyilik perisinde,

ne kurnaz keloğlanda,

ne sevdalı bey kızında.

Umut, sende çocuğum

senin gibi insanlarda.

- Uyu da çabuk büyü -

Değiniler

ASIM BEZİRCİ
“ÇOCUKLAR BÜYÜYOR
GÖZLERİ BİRER UMUT ÇİÇEĞİ”

(...)

Cengiz’in 1992’de ikinci basımı yapılan ilk şiir yapıtının adı ister istemez, 12 Eylül’ü çağrıştırıyor. Gerçi kitapta doğrudan doğruya 12 Eylül’ün adı anılmıyor, ama yeri geldikçe o kara dönemde yaşananlara dolaylı göndermeler yapmaktan da geri durulmuyor. Sözgelişi, “Kolay Değil” başlıklı şiirde, 12 Eylül öncesinde, planlanıp tırmandırılan terörlü günlerde duyulan ölüm korkusu –yalın ve yoğun bir anlatımla– şöyle yansıtılıyor:

Bazen bir tüy hafifliğinde

bazen tonlarca demir ağırlığında geçiyor günüm.

Kolay değil yaşamak,

köşe başlarını ürpertiyle yürürken

kapı önlerinde beklerken ölüm.

(...)

Şair bütün bunlara yol açan uğursuz güçlerin kimliğini ve gerekçesini söylemiyor, ancak onların yarattığı acı, çirkin, kötü sonuçlara birazcık ışık serpmekle yetiniyor. Çünkü şiirler 1980-’85 yılları arasında yazılmışlardır. O sırada yakıcı 12 Eylül kasırgası olanca hızıyla esmektedir. Zorla kitleleri örgütsüzleştirme, kültürsüzleştirme, siyasetten uzaklaştırma, sanatçıları uydulaştırma, düşünceleri suçlandırma, kitapları toplatma girişimleri gitgide sertleşip yaygınlaşmaktadır. Böyle bir ortamda bir şairin özgürce konuşması olanaksızdır. Üstelik, kanlı, yasaklı, karanlık günlerden söz açan şiirlerdeki dolaylı, gölgeli anlatım da doğrudan ve saydam anlatımdan daha etkili, daha verimli olmaktadır: Okurlara değişik yorum ve hayal kapıları açmaktadır.

(...)

HALKTAN YANA

İnsan sevgisinin bir ucu da halk sevgisiyle birleşiyor. Özellikle halkın büyük bir kesimini oluşturan işçilerle, en çok da çalışan kadınlarla, kızlarla ve madencilerle...

Madencilerin havadan, güneşten, doğadan uzakta, yer altında geçen zorlu, korkulu yaşamı beş şiire birden konu oluyor: “Madenci”, “Madencinin Ağıdı”, “Grizu”, “Vargelin Türküsü”, “Madencinin Çocuğu”.

(...)

Görüldüğü gibi, madencinin yaşamı, özlemi ve yazgısı yoğun, yumuşak, düzgün, açık, yalın, duru bir deyişle sergileniyor. İmgeye, abartmaya, edebiyat sanatlarına, parlak sıfatlara başvurulmuyor. Dokunaklı bir olaydan söz açılmasına karşın, ağlamaklı ya da bağırmaklı söylemden uzak duruluyor. Şair gösterişten, süsten, gürültüden, çığırtkanlıktan, kapalılıktan, karmaşıklıktan hoşlanmıyor. Alçak bir ses, özlü bir anlatış ve dingin bir davranışla konuşmayı yeğ tutuyor. Konuşması coşkulu ve gerilimli değil, ama insancıl, duyarlıklı. Altan alta akan ılık bir su şeridi gibi. Uzun, ince bir sızı bırakıyor içimizde.

(...)

(Evrensel Kültür, Aralık 1992)

MEHMET BAŞARAN
NE ARABESK NE BİLMECE

(...)

Eylül Deyişleri’nin ozanı bir öğretmen, on dört yıl öğrencilerine emek verdikten sonra işinden ayrılmış. Bunun ne demek olduğunu bilen bilir. Eğitimin yozlaştırıldığı, vurdumduymazlıkların çeşitli yollarla katmerleştirilmeye çalışıldığı bir dönemde şiir yazdığının bilincinde. İnsanın kabuk bağlamasına, kendine, topluma yabancılaştırılmasına karşı çıkıyor. Bedri Rahmi’nin hep özlemini çektiği “bana bir bardak su ver” dercesine yalın bir dille diyeceklerini dile getiriyor. Sanatçının da göz açan, gönül açan bir bilinç işçisi olduğuna inanıyor çünkü. Kırk şiir var kitabında. Bunları “Kolay Değil”, “Günler”, “Madenci”, “Barış” başlıkları altında kümelemiş. Hemen omuzumuzun üstünden, sıkıntılarımızın, sevinçlerimizin içinden sesleniyor bize Cengiz, dirençle gözümüzün perdesini kaldırmaya, yaşamı gerçek yüzüyle göstermeye çalışıyor. İnsanlara, yaşama, sevdiklerimize, doğaya borçluluğumuzu duyuyor?

“Borcum var insanlara / tanıdık tanımadık. / Borcum saymakla bitmez / (...) Bana yaşamı sevmeyi öğreten / Bilge kişilere borcum var / Gönül borcuyla doluyum / selviler altında yatanlara / umudu hapsedilen insanlara...”

Cengiz insanlara, yaşama borcunu şiiriyle ödemeye kendini adamış bir ozan.

(...)

(Milliyet Sanat, 15 Aralık 1987)

CENGİZ GÜNDOĞDU
GÜLSÜM AKYÜZ İLE SÖYLEŞİYE GİRİŞ

(...)

Ne oldu... Bu, yanlış algılamaya karşı çıkıldı. Hayatın bütünlüğü, somutluğu savunuldu. Sanat, hayattan koparılmaz dendi.

Gülsüm Cengiz’in şiirlerini okurken bütün bunları düşündüm. Gülsüm Cengiz “Hayat bir bütündür” diyor. Gülsüm Cengiz’in şiiri, işte tam bu noktadan, hayatın bütünlüğünden çıkıyor. Hayatı kavrıyor. En uzak noktadan bile hayatın bütünlüğünü sezdiriyor... Şimdi şöyle düşünüyorum. Bazen çok bencil oluyorum. Gülsüm Cengiz bu şiirleri sanki benim için yazdı. Bu şiirler benim yol arkadaşım.. Bir mücadelenin içindeyken dar, sıkıcı, bunaltıcı kavşaklarda Gülsüm Cengiz’in şiirleri gibi, direngen, diri, hayat kokan şiirlere... yol arkadaşlarına rastlamak... pek güzel...

Gülsüm Cengiz’in şiirleri... yol arkadaşım, gel anlat bana, cinayetleri... sonra baharı, sonra çocukların güzelliğini... hayatın bütünlüğünü...

(Varlık, Ocak 1988)

SENNUR SEZER
KADINLAR KONUŞUNCA

Gülsüm Cengiz, şiirlerini 1979’dan bu yana yayınlıyor. Eylül Deyişleri ilk kitabı. Bazen ayrıntılarla, bazen bir tek sözle yaşadıklarının hesabını, coşkusunun, üzüntüsünün nedenlerini veriyor: “Bazen bir tüy hafifliğinde / bazen tonlarca demir ağırlığında geçiyor günüm.” Yaşadığı sokak, sokağının lambası, ninni söylediği kızı dizeleriyle yanı başımıza geliyor: “Bizim sokakta her akşam / toplanır kadınlar köşedeki ağacın dibine / Ellerinde işleri oturup taşlar üstüne / örgü örer kimi yünü koltuğunun altında / kimi kirlenmiş danteline eğilir iki söz arasında.”

Kadınların bir toplumda seslerini yükseltmeleri önemlidir. Hayatın yarı yükü kadınların omuzundadır. Onların seslerini edebiyatta duyurmaları, toplumumuzu daha iyi tanımamızı sağlayacaktır.

(Hürriyet - Almanya, 3 Aralık 1987)

ORHAN SELİM
EYLÜL DEYİŞLERİ

1988 yılını Gülsüm Cengiz’le karşıladım. (...) Eylül Deyişleri ozanın ilk yapıtı. Ozanımız 1979 yılında Politika Gazetesi Özel Ödülü’nü almış. Yeni Türkü Şiir Yayınları ilgiye değer bulmuş.

Sunuş yazısı Kemal Özer’den. Cengiz okuru yormuyor. Bunu alelacele dizeleri sıralayarak değil, şiire gerekli özeni göstererek başarıyor. Anlaşılırlık adına şiirselliğinden hiçbir şey yitirmiyor.

(...)

Sözün başında “Gülsüm Cengiz okuru yormuyor” demiştim. Cengiz’in şiirlerini okurken yorulmadım, ama üzerinde düşünürken yoruldum. Gülsüm Cengiz okuruna yakın bir ozan.

(Anadolu Gazetesi, 3 Nisan 1988)

GÜNGÖR GENÇAY
EYLÜL DEYİŞLERİ

1980 darbesinin siyasi tarihimiz içinde ‘eylül’ sözcüğüyle simgeleşen acılarla dolu bir yeri vardır.

(...)

“... Gönül borcuyla doluyum

selviler altında yatanlara,

umudu hapsedilen insanlara.”

diyebilen Gülsüm Cengiz gibi sanatçılar da bıraktı ardında.

Yukarıda alıntılanan dizeler Cengiz’in (“Kolay Değil”, “Günler”, “Madenci”, “Barış”) bölümlerinden oluşan Eylül Deyişleri kitabından.

(Cumhuriyet Kitap, sayı. 414)

NURİ TANER
GÜLSÜM CENGİZ’İN EYLÜL DEYİŞLERİ’Nİ OKURKEN

Açtım Eylül Deyişleri’ni, Gülsüm Cengiz’le bir eylül akşamı yolculuğa başladım. Isparta / Sütçüler’den nefes nefese koşan gencecik bir kız dikildi önüme. İnsana, insanlığa borcu olduğunu söyledi. “Şiirimle Ödeyeceğim Borcumu” dedi. (...)

(...)

Bir mayıs ayında, Eylül Deyişleri’ni okumak sanki daha bir anlamlaşıyor.

(İnsancıl, sayı 29, Mart 1993)

ŞAİR, ŞİİRLE ÖDER BORCUNU

(...)

Karanlıklaştırılmış bir ortamda hareket etmek cesareti bulan insanlar vardır her zaman. Bu hareket ediş, bir anlamda karanlığı kabul etmemek demektir. İlk başta bir olağandışılık olarak görülen bu kabul etmeyişin ve cesaretin ilerleyişi, yönünü bulma sürecinde karşılaşılan zorluklar, tökezlemeler bir yanıyla bu cesarete eklenerek onu yüceltir, öbür taraftan onu doğallaştırır.

(...)

Cengiz’in şiiri, bazen bir tek cümlenin peşine takılıyor, bazen bir tek sözün cilvesiyle kendine yol arıyor; ama, bazen de bütün bunların dışına taşarak, başka bir ülkeye ve başka bir boyuta geçiyor.

(...)

(Gerçek, 27 Şubat 1993)

TACİM ÇİÇEK
“EYLÜL DEYİŞLERİ” NEYİN ÜRÜNÜ

(...)

Şiirlerin bütününde alışılmış söz sanatları ya da anlatımları yok. Bununla birlikte özgünlüğü somutlayan kimi deyişler söz konusudur. 1980 sonrası insanımızın tüm yaşamının bir tablosunu çizmeye çalışan Gülsüm Cengiz yaşadıklarını, duyduklarını, gördüklerini yalın ve halk şiiri anlatımına dayanarak özünlerle güzel bir biçimde irdelemeyi başarmış.

(...)

Başka bir deyişle kitabı oluşturan şiirlerin birçoğu şairin güçlü bir ses olduğunu gösteriyor. (...)

(Yeni Adana, 17 Şubat 1988)

GÜLSEREN ENGİN
“Eylül Deyişleri” ve Gülsüm Cengiz
“İNSANLAR ŞİİRDEN SIRILSIKLAM”

“Borcum var insanlara / tanıdık tanımadık / borcum saymakla bitmez /... / şiirimle ödeyeceğim borcumu insanlara”

Gülsüm Cengiz’in ikinci baskısı yapılan ilk şiir kitabı Eylül Deyişleri bu dizelerle başlıyor. İnsan olmanın onuru ve sorumluluğunu taşıyan usta bir ozanın yalın; ama çarpıcı dizeleri daha kitabın ilk sayfasında yakalıyor okuru.

(...)

Gülsüm Cengiz, şiirlerinde çağının tanıklığını yaparken duru, yalın ve abartısız sesleniyor okuruna. Bir haykırış ya da çığlık değil onun şiirleri. Yumuşacık bir sesle, usul usul söylenen; ama buruk ve etkileyici bir şarkı gibi. Dizeler olanca yalınlığına karşın derinden sarsıyor, düşündürüyor insanı. Tüm dünyada yaşanan acılara karşı duyarlı Gülsüm Cengiz. Tarlada çalışmaya giden bir işçi kızın ak yazmasına ağıt yakarken, El Salvador’da ya da Şili’de yaşanan acılardan da etkileniyor. Grizu patlamasında ölen madenciler için de yanıyor yüreği, sokak savaşlarında ölenler için de...

(...)

(...) Gülsüm Cengiz’in şiirleri sadece yaşamın zorluklarını ya da evrensel acıları anlatmıyor. Umut yüklü şiirler bunlar.

(...)

(Cumhuriyet Kitap, sayı 163, 8 Nisan 1993)

NİHAT ATEŞ
EYLÜL DEYİŞLERİ

Sade, kısa, anlamsal boyutta fazla yalınkat gibi gözüken bir şiirin yaptıklarına bakın siz! Tam bu noktada, geçen gün bir arkadaşımla yaptığım bir konuşma geldi aklıma. Arkadaşım “açık anlatımlı, yalın ve ilk elde hemen anlaşıldığı düşünülen şiirlerin aslında yazılması ve alımlanması en zor şiirler” olduğunu söylemişti. Eylül Deyişleri’ni tekrar okuyunca daha net anladım söylediğini. Bir şiir ne kadar açık ve yalınkat olarak görünürse görünsün; o şiirin yapı malzemeleri olan sözcüksel ve kavramsal karşılıklarının tarihsel yolculuklarını içinde barındırdığını ve bir de yazılan şiirin zamansal süreçleri, yine yazıldığı topraklar ve o toprakların kültürel birikimleri de işin içine katıldığında, okunması hiç de öyle bazılarının sandığı gibi “okudum, anladım, bitti” formülüyle olmuyor. Şiirin bir bütün olarak ve bütün katmanlarıyla kavranmasının gerekliliği ortaya çıkıyor. İşte iki sözcük “çiçekler” ve “verecekler”in bana yaptıkları, yaptırdıkları ortada.

Böylece her şiirin okunma serüvenini de çözmüş oluruz biraz. Bizi gönderdiği yerde buluşacağımız insani duyarlılıkla ilgili bir tanımı olacağını da düşünürsek, duyarlılığımızı ne kadar geliştireceği anlaşılır.

“Bekliyorum baharı,/ penceremin önündeki dala konan kuşları./ Erik dallarında bembeyaz çiçekleri/ gülen çocuk yüzlerini/ -bekliyorum-/ Güneşli sabahları bekliyorum/ gülerek gitsin diye işlerine insanlar.”

Bir erik ağacı daha çıkıyor karşımıza. Göndermesi yine gelecek günlere doğru. Ama bu kez durağan bir durum söz konusu. Bekleniyor erik çiçeklerinin açması... Buradaki durağanlıkta bir mutlu gelecek beklentisi var. Toplumsallaşan bir gelecek bu. “Güneşli sabahlar”la beklenen gelecek, yaratılacak güzel günler. Kim yaratacak bu geleceği? Elbette işe gidecek, üretecek insanlar. Peki nasıl işe gidecekler? O beklenen günler geldiğinde, gülerek. Ozanın bekleyişindeki durağanlık ile insanların gülerek işe gitmeleri arasındaki hareketlilik “beklemek” ile “gitmek” sözcüğü arasındaki gerilimli çelişkiyi yansıtıyor. Ozan bekliyor ama gerilimli sıkıntılı bir bekleyiş bu. Belki de eylemde bulunmak için çok yorgun duyuyor kendini. Ama kendi eylemsizliğini gelecek mutlu günlerin bir eylemine (gülerek işe giden insanların eylemine) bir karşıtlık kurarak, gelecekteki eylemin önemini ya da kendi bekleyişindeki sıkıntının da bir sonu olacağını düşündürerek, kurduğu karşıtlıkta, çelişkiyi berkitişi aslında onun varmak istediği ve söylemek istediği şeyin ne olduğunu hemen anlayıvermemizi sağlıyor. Ve eylemsizlik içindeki ozana, içindeki taşıdığı umut yüzünden “neden eylemsizsin” demek hakkını bizden alıyor. İyi ki de alıyor. İçindeki umudu bize de aktarıyor. Ama bize aktardığı bu umudun, bizde durağan olarak kalmasını istemiyor ve bunun bizde bir eyleme dönüşmesini istiyor.

Eylül Deyişleri böyle çelişiklik ve karşıtlıklar kurarak anlatmak istediğini anlatan dizelerle dolu. Bu yöntemin gerçekçi şiir geleneğimiz içinde sıkça kullanıldığını söylemek isterim. Bu anlamda da Gülsüm Cengiz’in şiiri gerçekçi şiirimizin biriktirip, aktardıklarından da yani geleneğinden sağlıklı bir şekilde yararlanmasını biliyor.

Bütünsel anlamda Eylül Deyişleri, şiir geleneğimiz içinde sağlam bir yer buluyor kendine. Kendini geleceğe ve beni gönderdiği yere doğru, gelecekteki bana, şiirini yazarak hem tarihsel boyutuyla hem de insani boyutuyla zamansal bir yolculuğa çıkarıyor. Bu yolculuğun varacağı yer ise çok açık: İnsanlığın kuracağı eşit, sömürüsüz, sınıfsız bir dünya. Ama çelişkisiz olmayacak diyor bir yandan. Çünkü çelişki hayatın en büyük şiiridir.

(Cumhuriyet Kitap, 25 Temmuz 2002)