Geleceğe Adanmış
Bir Ömür
Halit
Çelenk

Hazırlayanlar
Aydın Çubukçu - Işık Kansu

Geleceğe Adanmış Bir Ömür
Halit Çelenk

Hazırlayanlar
Aydın Çubukçu - Işık Kansu

Evrensel Basım Yayın – 252

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

Bu kitabı, Halit Çelenk’in 80. yaşı için alçakgönüllü bir armağan olarak planlamıştık.

Kuşkusuz Halit Çelenk üzerine dostlarının, arkadaşlarının söyleyecekleri ve söylemek istedikleri, bu kitabın boyutlarını kat kat aşar. O, cesareti, bilgisi ve enerjisiyle, “halkın savunmanı” kimliğini çoktan hak etmiştir. Konuşamayanlar için dil, yazamayanlar için kalem olmuş, herkes için ve çoğu kez herkes adına konuşmak zorunda kalmıştır. 15 Aralık 2002’de, Mülkiyeliler Birliği tarafından düzenlenen 80. Yıl Kutlama Toplantısında görüldüğü gibi, on binlerce insanın da onun hakkında söyleyecek pek çok sözü vardı. Halit Çelenk’e ilişkin bir anı anlatmayı, ona olan sevgiyi ve saygıyı belirtmek için bir iki söz söylemeyi isteyenlerin tümüne ulaşmak ve hepsinden bir iki satır olsun yazı alabilmek isterdik.

Kitabın hazırlanmasında emeği geçenler, yazılarıyla önerileriyle katkıda bulunanlar, o büyük kitlenin ancak bir bölümüdür. Eğer bu derleme, Halit Çelenk’i anlatmayı biraz olsun başarabilmişse bütün onur onlara aittir.

Başta Mülkiyeliler Birliği Yönetim Kurulu olmak üzere, çalışmalarımıza büyük destek veren sayın Hatice Ayrancı’ya ve Evrensel Gazetesi muhabirlerine teşekkür ediyoruz.

Işık Kansu- Aydın Çubukçu

15 yaşında, Antakya’da

Geleceğe Adanmış Bir Ömür,
Sosyalizm İçin Çarpan Bir Yürek

Aydın Çubukçu

Bireylerin toplumsal olayların gelişiminde oynadığı rol, tarih felsefesinin en çetin sorunlarından birinin konusunu oluşturur. Tarih, insanlar arasındaki ilişkilerin ortaya çıkardığı maddi ve nesnel güçlerin hareketiyle oluşan bir süreçtir. Bir aklın, iradenin ürünü ya da “üstün insan”ların, kahramanların, dahilerin, bilgelerin etkisiyle biçimlenen olayların toplamı olarak anlaşılmaya çalışıldığında, bir gizem yumağı halini alır ve insan kendi geçmişini, kendi dışındaki güçlerin eseri gibi görür.

Bununla birlikte, toplumsal olayların birkaç insanın etkili eyleminin ekseninde düğümlendiği anlar vardır. Olayların içinde onların rolünü anlamadan, etkinliklerinin boyutlarını ve kökenlerini, dayanaklarını açıklamadan, olayların bütününü görme olanağı bulunamaz. Olup bitenler, onların etkisiyle, daha hızlı ve daha renkli bir hal almış, onların katılmasıyla farklı etkilerin yaşam bulmasına olanaklar açan yönelimler kazanarak gelişmiştir. Onları anlamaksızın, tarihsel olayların kazandığı biçimlerin sırrını çözmeye girişmek, hep eksik kalacaktır. Çünkü, tarihsel kişiliğin oluşum koşulları, aynı zamanda bireyin etkinliğinin koşullarıdır. Bireysel etkilerin anlaşılması nesnel süreçlerin çözümüne bağlı olduğu gibi, nesnel süreçlerin doğru yorumlanabilmesi de, bireyin rolünün anlaşılmasına bağlıdır.

Halit Çelenk hakkında konuşmak, Cumhuriyet tarihinin tümü üzerinde düşünmeden, belli başlı dönemeç noktalarının belirleyici özelliklerini saptamadan olanaklı değildir. Onun yaşamöyküsünü eksen alan bir inceleme, siyasal ve kültürel tarihimizin temel karakteristikleri üzerinde dolaşan bir çizgiyi izleyecektir. Çünkü, onun kendisini “eylemli birey” olarak ortaya koymasının koşulları bu çizgi üzerinde gerçekleşmiştir; içinde yaşadığı olaylara etkisini de bu süreçlerde edindiği özellikler belirlemiştir.

Antakya gibi çok özel tarihsel ve siyasal özellikleri olan bir bölgede doğmuş, eğitiminin ve ruhsal biçimlenişinin büyük bölümünü burada tamamlamıştır. Fransız sömürge yönetiminin son dönemlerinde, bir yandan sömürgeleştirme politikalarının bir uzantısı olan eğitimin sağladığı olanakları değerlendirmiştir, bir yandan da sömürgeciliğin bir ulus, bir halk için onur kırıcı özelliklerini tanımıştır. Fransa’nın, insanlığın büyük devrimci tarihsel birikimine katkılarını bu vesileyle tanımış, ama aynı zamanda bu sömürge imparatorluğunun yükselişini borçlu olduğu bu birikimle olan çelişkisini de görmüştür.

Aynı anda, yüksek yurtseverlik duygularıyla, sömürgeci güçler karşısındaki direniş odaklarıyla sürekli ilişkide olmuş, “Milli Hatay Davası” ile toplumsal kurtuluş sorunları arasındaki bağları yaşayarak görmüştür. Gerek aldığı kültür, gerekse içinde yaşadığı emperyalist işgal koşulları, onun sonraki bütün hayatında izleyeceği yolu seçmesinde en büyük rolü oynamıştır. Aynı dönemde, aynı topraklarda yaşayan başka gençler, Fransız sömürgeciliğine karşı tepkilerini “Batı düşmanlığı” biçimine dönüştürebilirken, o, iki farklı ve gerçekte birbiriyle çelişen yapıları ayırt etmeyi başarmıştır. Sosyalist düşüncelerle ilk kez karşılaşması da bu sırada olmuştur.

Mehmet Ali Aybar’la, 1993

Halit Çelenk’in yüksek öğrenim yılları ise, Avrupa’da faşizmin yükselişi dönemine rastlamıştır. Faşizme ve savaşa karşı düşüncelerinin gelişmesi ve insanlığın geleceğinin sosyalizmde olduğuna karar vermesi, Halit Çelenk’in yaşamının akışı içinde edindiği birikim ve deneyler sayesinde neredeyse doğal bir seçim olmuştur. İşçilerin ve emekçilerin yeni bir dünya yaratma çabasına giriştiği Sovyetler Birliği’nin, kapitalist emperyalizmin en azgın vurucu gücü durumunda olan Alman Nazizmi karşısındaki direnişi ve dişinden tırnağına silahlı bu canavarı yenilgiye uğratması, bütün dünyada insanlığın en eski özlemlerinin gerçekleşebileceğinin işareti olarak görünmüştü. Bu yıllar aynı zamanda, sömürüsüz bir dünya umudunu kendi varoluşunun düşmanı gibi gören kapitalist emperyalizmin “Soğuk Savaş” saldırısını başlattığı yıllardır. Bütün dünyada olduğu gibi, ülkemizde de ilericilere, demokratlara, sosyalist ve komünistlere karşı bir “cadı avının”, büyük bir gericilik saldırısının politika haline getirildiği bu dönemde, Halit Çelenk hukuk adamı kişiliğiyle ve hukuk cephesi ağırlıkta olmak üzere mücadelesini sürdürür. Halit Çelenk, çok iyi yetişmiş bir aydın kimliğiyle de, düşünceleriyle, örgütçülüğüyle ve eylemiyle de karanlığa karşı, aydınlığın cephesinde saf tutar.

27 Mayıs 1960’da gerçekleşen askeri darbe, büyük bir halk muhalefetinin sonucu olarak, bir yanıyla geniş özgürlükler getiren bir Anayasa’nın doğmasına da neden oldu. Örgütlenme, söz ve düşünce özgürlüğü, grev gibi hakların önündeki yasal engeller büyük ölçüde 1961 Anayasasının hükümleriyle çelişiyordu. Bu yüzden, “1961 Anayasasını savunmak” ve hayat bulmasını talep etmek, Türkiyeli ilericilerin ve devrimcilerin başlıca mücadele çerçevesi olarak öne çıktı. Siyasi ve ekonomik gericilikle ve Amerikan işbirlikçiliğiyle hesaplaşmanın alanı, Anayasanın uygulanıp uygulanmaması noktasında düğümlenmişti.

Bu dönemde Halit Çelenk’i, bir yandan Anayasanın kimi hükümlerine aykırılığı açıkça ortada olan faşist yasa maddelerine karşı mücadele içinde görürüz. O, aynı zamanda toplumsal muhalefetin önde gelen güçleriyle de beraberdir. Özellikle öğretmenlere ve öğrenci hareketine, sendikal muhalefete ve TİP’e karşı girişilen her türlü saldırıya karşı Halit Çelenk en önde savaşmıştır. Mahkeme salonları, polis nezarethaneleri, cezaevleri, bu kararlı ve bilgili hukukçunun olağanüstü mücadelesi sayesinde siyasi gericiliğin köşeye sıkıştırıldığı yerlere dönüşmüştür. Yetkin hukuk bilgisi, konuşma sanatındaki ustalığı, strateji ve taktik kurmadaki becerisi herkes tarafından bilinip kabul edilmektedir.

Bu özelliklerine, kararlılığını çelikten bir zırh haline getiren bir başka özellik eklemiştir Halit Çelenk: Nezaketini!

Gericiliğin kendi gücünü kabul ettirmek için, her türlü ahlaksızlığı, kabalığı ve kural dışılığı kullandığı bu çetin koşullarda nezaketin, inceliğin ne büyük bir devrimci silah halini aldığını, Halit Çelenk’i izlemeden düşünebilmek güçtür. İncelik, onun için kuşkusuz bir dış görünüş, bir maske, karşısındakini etkilemek için kullandığı bir taktik davranış değildir. Halit Çelenk’in inceliği, en sert koşullarda savaşmaya hazırlanmış bir ruhun, kendine güvenini gösteren ve karşısındakini saygı duymaya zorlayarak “haddini bildiren” bir niteliğidir. Faşist İtalyan Ceza Kanunu’ndan alınarak Türk Ceza Kanununa eklenen 141. ve 142. maddelere karşı yürütülen mücadele bu döneme damgasını vurmuştur. Bu yalnızca bir “hukuk mücadelesi” olmakla kalmamış, emperyalizme ve kapitalizme karşı toplumsal muhalefet mızrağının “sivri ucu”nu simgelemiştir. Halit Çelenk, ilkel Mussolini faşizminin bu en kaba kalıntılarının temizlenmesinde “halkın vurucu gücü” rolünü üstlenmiştir. Onun elinden çıkan yazılar, hukuk tekniği bakımından mükemmel olmalarının yanı sıra, siyasi, felsefi, tarihsel metinler olarak da halkın ve gençliğin aydınlatılmasında önemli bir işlev yüklenmişlerdir.

Samsun 1952

1940, Antakya; Reyhanspor-Galatasaray maç öncesinde

1937, Antakya Lisesi Futbol Takımı, (ayakta, sağdan üçüncü)

60’lı yılların sonuna doğru bütün dünyada yükselen gençlik hareketlerine paralel olarak, ama kendisine özgü koşullar ve biçimler içinde Türkiye’de de gençliğin antiemperyalist eylemi yükseldi. Halit Çelenk, gençlik hareketinin kimi yönlerini, siyasal ve ideolojik bakımdan oldukça sert biçimde eleştirmesine karşın, eylemleri ve düşünceleri dolayısıyla resmi kurumlarla başı belaya giren bütün gençlerin yanında oldu. Türkiye’ye “Amerikan Büyükelçisi” sıfatıyla gelen CIA ajanı Commer’in arabasının ODTÜ’de yakılması üzerine açılan davada yargılanan öğrenciler, onun bilgisi ve yeteneklerinin yanı sıra, yargıçlar ve savcılar üzerindeki etkisinin de tanığı oldular. Böyle bir davada tutuksuz olarak yargılanma hakkını elde etmek, kuşkusuz önemli bir zaferdi ve bunun mimarı davaya tümüyle egemen olan Halit Çelenk’ti.

Kamuoyu, Halit Çelenk adını bütün bu davalar sürecinde yakından tanıdı. Ancak onun adı herhalde siyaset ve hukuk tarihinde en çok Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının yargılandığı Ankara 1 Numaralı Sıkıyönetim Mahkemesi’nin tutanakları aracılığıyla anılacak. Bu davada Halit Çelenk, bütün birikimini ve enerjisini iddianamenin ulusal ve uluslararası hukuk karşısındaki zayıf noktalarını bulmaya yöneltmişti. İddianamenin siyasi kasıt taşıyan içeriğini sergileyen ve tümüyle sistem eleştirisi özelliği taşıyan bir “savunma” hazırlamıştı. Sonuçta, o günlerin ağır baskı koşullarında, askeri darbeyle kurulan rejime kaynaklık eden bütün tarihi ve toplumsal gelişmeleri özetleyen, Amerikan emperyalizminin Türkiye’deki etki mekanizmalarını çözümleyen ve Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının eylemiyle emperyalizm ve Türkiye gerçeği arasında sağlam bağlantılar kuran bir belge ortaya çıktı. Gerek hukuk, gerekse siyaset açısından büyük önem taşıyan bu çalışma, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan’ın idam edilmesini önleyemedi, önleyemezdi de. İdam gecesi, Mahkeme Başkanı Halit Çelenk’e şunları söylemek zorunluluğunu hissetti: “Siz elinizden geleni yaptınız Halit Bey, fakat bu iş başka bir iş...” Hukuk çerçevesini, kurallarını, geleneklerini aşan, hatta bunlarla hiç ilgisi olmayan bir başka iş vardı ortada... Deniz ve arkadaşları, yasalar ve hukuk gerektirdiği için değil, siyasi iktidar sahipleri öyle uygun gördükleri için idama mahkûm edilmişlerdi. Mahkeme Başkanı’nın sözleri ise gerçeğin görünmeyen bir yönünü açığa vuruyordu: Deniz ve arkadaşlarının idamı, Halit Çelenk’in de, Denizlerin de yenilgisi değildi. Aslında onlar, her şeye rağmen savaşı kazanmışlar, karşısındakilerin saygıyla boyun eğmelerini sağlamışlardı. Ama “iş başkaydı”...

Denizlerin idamı, Halit Çelenk’in fiziksel ve ruhsal gücünün sınırlarını sınadığı yeni bir mücadele oldu. Bilincinin, bilgisinin yanında şimdi duygularının da kavgaya giriştiği yeni bir mücadele... Yalnızca müvekkilleri değil, aynı zamanda dostları, arkadaşları, ağabeyleri de olduğu insanların ölümüne tanıklık etmek, onların söz ve davranışlarını kamuoyuna iletmek gibi bir görev üstlenmişti. Halit Çelenk, mücadelenin bütün biçimleri için hazırlıklı bir devrimci olduğunu bu olağanüstü çetin zamanda da gösterdi. Genç devrimciler onurla ve cesaretle ölüme giderken Halit Çelenk de, bu olağanüstü yolculuğun bir parçasıydı. Onuru ve cesareti paylaştı, büyüttü, halkın bilincinin bir parçası haline getirdi.

12 Eylül askeri darbesiyle birlikte Türkiye tarihinin en gerici, en baskıcı rejimi yürürlüğe girdi. Bu süreçte de Halit Çelenk, insan hakları ihlallerine, hukuksuzluğa karşı mücadelesini sürdürdü. Cezaevine, mahkemeye düşen ilericilerin, devrimcilerin en güvenilir dostu yine oydu. Örgütler kurdu, karanlığa karşı direnme gücü gösteren herkesi birleştirmeye çalıştı. “Sol”, “sosyalizm” sözcüklerinin karalandığı, ideallerin, ideolojilerin ölümünün ilan edildiği dönemde, örgütlenmenin ve mücadelenin önemini defalarca vurguladı. Yorgunluk, bıkkınlık, küskünlük bilmeden çalıştı.

Bu büyük yaşamın küçük bir özetini, dostlarının tanıklıkları ve değerlendirmeleri aracılığıyla sunuyoruz. Bu derlemenin, Halit Çelenk’in düşünceleriyle, eylemiyle, ahlakıyla, hatta giyim kuşamı, aile yaşamıyla büyük bir devrimci örnek olarak genç kuşaklar tarafından değerlendirilmesine bir katkı olmasını umut ediyoruz.

20 yaşında, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğrencisi...

İşte İnsan!

Söyleşi
Sultan Özer

Bir sömürge yönetimi altında doğmak...

Birinci Paylaşım Savaşı sonlarında Fransız orduları Antakya ve İskenderun sancağını işgale başlarken, Antakya’da doğmuşum. Çocukluğum Fransız mandası yönetiminde geçti. İlkokulu Antakya’da Mektebi Sultani’de okudum. Orta ve liseyi mandacı Fransızların yönetimindeki Antakya Lisesi’nde okudum. Öğretmenlerimizin hemen hepsi Fransız ya da Antakya’dan Fransa’ya giderek orada eğitim görmüş Türklerdi. Dersler Fransızca okunuyordu. Yalnız Türk Edebiyatı, Edebiyat Tarihi ve Türkçe gibi dersleri Türkçe okuyorduk. Annem, babam dindar insanlardı. Babam eski yazıyı (Osmanlıca) okuma ve yazmayı biliyordu. Annem de okuma biliyor ve dinsel konularda yazılmış kitapları okuyordu. Bugün anladığımız gibi bir dünya görüşleri yoktu. Ancak Fransız yönetimine karşı idiler. Fransızların ülkemizi terk etmesini istiyorlardı. Babam ve annem benim düşünce ve inançlarım üzerinde özel bir baskı ya da yönlendirme çabasında olmadılar. Düşünce ve inançlarımın oluşmasında derslerde okuduğum felsefe, psikoloji, sosyoloji, mantık kitapları ve dersler dışında okul kitaplığından alarak okuduğum Fransız Demokratik Devrimi’ni hazırlayan Fransız düşünür ve yazarlarının yapıtları aydınlatıcı oldu. O dönemde tanrı, ruh, yaratılış, sayı ve benzeri soyut kavramlar üzerinde düşünmeye başlamış, bu kavramların kökenini merak etmiş, bunların bilimsel açıklamalarını araştırmaya koyulmuştum. Çocukluk ve gençlik yıllarımda annemin üzerimdeki etkileri daha çok insancıllık, ahlak, doğruluk vb konularda olmuştur. Kişiliğimin bu açıdan oluşmasında onun büyük etkileri vardır. Anneme karşı sonsuz bir sevgi ve saygım vardır.

Çocukluk ve Gençlik Yıllarında Dünya ve Türkiye

Bilindiği gibi Birinci Dünya Savaşı sonlarında İngiliz ve Fransız emperyalistleri ve de onlarla işbirliği yapan İtalyan ve Yunan devletleri Türkiye’yi istilaya başlamışlardı. İstanbul, İzmir, İskenderun, Gaziantep ve Urfa işgal edilmişti. İşte bu dönemde Fransız orduları İskenderun sancağını ve Antakya’yı ele geçirmek amacı ile Antakya’yı topa tutmuşlardı. Antakya halkı kenti terk etmiş ve köylere göç etmeye başlamıştı. O tarihte annem, babam ve kardeşlerim Harbiye köyüne göç etmişlerdi. Bu göç olayına Antakya’da “Kaçkaçlar” deniyordu. Kaçkaçlar milat gibi önemli bir tarih olmuştu. Annem daha sonraları bana o günleri anlatırken, “Kaçkaçlar’da benim üç buçuk aylık olduğumu” söylerdi. Yani yukarıda da değindiğim gibi, İngiliz yönetiminin başını çektiği uluslararası emperyalizmin Türkiye’yi istilaya kalkıştığı bir dönemde (Birinci Dünya Savaşı), Fransız ordularının Antakya’yı topa tutarak işgale başladığı bir ortamda dünyaya gelmişim. Antakya halkı Fransız mandasına karşı idi. Toprak ağaları, Ermeniler ve kimi Hıristiyan azınlıklar Fransızları destekliyorlardı. Manda idaresi, keyfi, baskıcı, zorba bir yönetim uyguluyor, kendisine karşı olan dergileri, gazeteleri kapatıyor, yazar ve yöneticilerini tutukluyordu. O yıllarda Antakya’nın aydınları manda yönetimini eleştiren, manda uygulamalarının haksız, adaletsiz ve antidemokratik niteliklerini açıklayan bir savaşım başlattılar. Ağabeyim Selim Çelenk çok okuyan, Atatürkçü bir gazeteci idi. Antakya aydınlarından Şükrü Balcı, “Yenigün” adıyla bir gazete yayınlıyordu. Bu gazetenin imtiyaz sahibi ağabeyim Selim Çelenk idi. Selim Çelenk Hatay’ın manda yönetiminden kurtulması ve Türkiye’ye katılması için savaşıyordu. Bu savaşımını Hatay’ın Kurtuluş Mücadelesi Anıları (Antakya Gazeteciler Cemiyeti Yayını) adlı kitabında yayınladı.

Manda yönetimi kendilerine karşı yayın yapan bu gazeteyi kapattı ve Şükrü Balcı’yı tutukladı. Ağabeyim Selim Çelenk ve gazeteyi çıkaranlar “Atayolu” adında yeni bir gazete çıkarmaya başladılar. Gazetenin başyazılarını Selim Çelenk yazıyordu. Ağabeyim 1973 yılında yaşamını yitirdi. “Atayolu” gazetesi yayınını sürdürdü. Özet olarak anlattığım manda yönetiminin insan hak ve özgürlüklerine aykırı bu uygulamaları ve baskıları bende antiemperyalist düşüncelerin doğup yeşermesine neden oldu. Ortaokulda öğrenci iken yaz dinlencesinde babamın cam eşya ve demir hırdavat satan mağazasına gitmiştim. Manda yönetiminden bir Fransız subayı emrindeki askerlerle beraber alışveriş yapmak için mağazaya gelmişlerdi. Satın almak istediği eşyanın fiyatını yüksek bularak sinirlenen Fransız subayı şapkası ile babamın başına vurdu. Babamın bağırması ve çarşı halkının mağazanın önüne birikmesi üzerine bu Fransız subayı orayı terk etti. Bu olay manda yönetimine, yani “Fransız emperyalizmine karşı” nefretimi daha da artırmıştı. Ve yine böylece bağımsızlık ve özgürlüklerin değer ve önemini yaşayarak da öğrenmiş oldum.

Gençlik yıllarımın önemli bir bölümünü, İstanbul’da hukuk fakültesinde öğrencilik yıllarımda yaşadım. İstanbul, bugün olduğu gibi o yıllarda da Türkiye’nin en büyük kültür merkezi idi. Kitaplıkları, müzeleri, Babıali’si, yayın yaşamı, yüksek kaldırımı, üniversitesi ile bilimin, sanatın düşünce hareketlerinin kaynağını oluşturuyordu. Bu açıdan İstanbul adeta önümüze açılan bir bilim, kültür ve sanat sergisi idi. Bu, okuyan insanlar için büyük bir fırsat ve şanstı. Dönemin yazar, şair ve edebiyatçılarını tanımak, toplantılara, tartışmalara katılarak düşünce açınızı genişletme olanağı da bu fırsatlar arasında idi. Sorunuza doyurucu bir yanıt vermek o dönemin düşünce akımlarını, önemli olaylarını, gençlik hareketlerini, kavgalarını anlatmayı gerektirir ki, böyle kısa bir söyleşide bu olanak bulunmadığı açıktır. Üniversite eğitimim 1939-1944 yıllarına rastlar. İkinci Dünya Savaşı yılları. Alman Faşizminin dünyaya egemen olmak istediği yıllar. Tıpkı bugün Amerikan emperyalizminin savları, amaçları, saldırıları, yalanları ve toplu öldürümleri gibi. Ve yine Alman ordularının Kızıl Ordu karşısında Stalingrad’da yenilgiye uğratılması, Sovyet topraklarından kovulması yılları. İçeride medyanın büyük bir bölümü gerici, tutucu bir çizgide. Bunun karşısında sosyalist, sol eğilimli gazeteler ve dergiler var. Üniversite gençliği arasında da yine sosyalistler ve gericiler karşı karşıya.

“Tan” gazetesi “Yurt ve Dünya”, “Adımlar” gibi dergiler sürekli okuduğumuz yayınlar. Küllük, Nisvaz, Lala, Kanuni Esasi, Bozkurt gibi kahvelerde genç şairleri, yazar ve romancıları tanımak olanaklı. “Tan” gazetesine gidiyorum. M. Zekeriya Sertel, Sabiha Zekeriya Sertel, Naci Sadullah’ı tanıyor ve görüşüyorum. Sabiha Sertel’in yazıları en çok ilgimizi çeken yazılar. Aziz Nesin’i ilk kez “Tan” gazetesinde Sabiha Sertel ile bir yazı üzerinde konuşurken görüyorum. Ama tanışmak için yılların geçmesi gerekecek. Suat Derviş’i, Stalingrad savunmasının belgeselinin basına gösterildiği gece Sovyet konsolosluğunda verilen kokteylde Sabiha Sertel ile birlikte görüyorum. Belgesel film gösterimlerine her gazeteci bir arkadaşını götürebiliyordu. O dönemde gazeteci olan arkadaşım Kemal Sülker ile ben konsolosluğa birlikte gitmiştik. Ömer Faruk Toprak da yanımızda idi. Kızıl Ordu’nun Alman Nazi ordularına karşı savaşı her türlü övgüye değerdi. Bu savaş büyük bir kahramanlık ürünü idi.

O yıllarda Türkiye’de sol düşünceli aydınlar, yazarlar, sanatçılar ve gençler üzerinde ağır baskılar vardı. “Tan” gazetesi demokrasiyi, sol düşünceleri savunuyor, antidemokratik yasaların kaldırılmasını, basının özgürleşmesini istiyordu. Gazetenin bu tutumundan CHP iktidarı tedirgin oluyordu. Gerici ve tutucu basın da (Tasviri Efkâr vs.) rahatsızdı. İşte “Tan” gazetesine, iktidarın bir düzenlemesi (tertip) ve gerici basının da yardımı ile bir saldırı yapıldı. Gazetenin makineleri, tüm eşyası tahrip edildi. Babıali’den Eminönü’ne kadar yerler, gazetenin kağıtları, ruloları ile dolmuştu. Şekibe de ben de bunların tanığı olmuştuk. İstanbul’da geçen gençlik yıllarımın en ilginç ve yararlı yönlerinden birisi de değişik düşüncede gençler ve arkadaşlarla birlikte görüşme, günlük olayları ve gelişmeleri tartışma olanağı idi. Sürekli okuyan, toplumsal ve siyasal olayları izleyen arkadaşlarla bir araya geliyor ve sürmekte olan İkinci Dünya Savaşı, sosyalizm, faşizm, o günkü medyanın tutumu, yazarların düşünceleri vb konular üzerinde düşünce alışverişinde bulunuyor, tartışıyorduk. Okuduğumuz kitaplar üzerindeki karşılıklı görüş ve düşünceler bu birliktelikleri daha da yararlı duruma getiriyor, bilgilerimizi daha da zenginleştiriyordu.

Sosyalist Dünya Görüşüne Yönelişin Maddi ve Kültürel Kaynakları

Lise sıralarından başlayarak üniversite yılları boyunca, baştan beri ilgimi çeken insanlık tarihi, insanın nasıl var olduğu, başka bir deyişle insanın kökeni, nasıl düşünmeye başladığı konuları üzerinde okumaya başladım. Bunlar beni felsefe, felsefe tarihi, iktisadi doktrinler tarihi, Darwin kuramı, dinler tarihi, sınıfların oluşması, sınıf savaşımı, toplumun gelişme yasalarına ilişkin kitaplara, yayınlara götürdü. Başka bir deyişle ilgimi çeken bu soruların yanıtını alabilmek için bu ve benzeri burada sayamayacağım araştırmaları okumam gerekiyordu. Orta ve lisede öğrendiğim Fransızca bana bu konuda çok yardımcı olmuştu. O dönemde bu konularda Türkçe yayın yok denecek kadar azdı. Yıllarca süren okumalarım sonunda; doğa ve toplumun gelişme tarihinin, bilimsel araştırmalara dayalı en doğru ve doyurucu inceleme ve değerlendirmelerinin diyalektik materyalizm ve Marksist dünya görüşünce ortaya konulduğu inancına vardım. İnsanın, baskı ve sömürüden kurtulmasının, insanca bir yaşama kavuşmasının ancak sınıfsız bir toplum ve sosyalist bir sistem içinde gerçekleşebileceğine inandım.

Üniversitede Siyasal Yaşam ve TİP Yılları

Üniversiteyi bitirdikten sonra 1948 yılında Samsun’da avukatlığa başladım. 61 yılında Samsun’dan Ankara’ya gelerek mesleğime burada devam ettim. 62 yılında eşim Şekibe Çelenk ile birlikte Türkiye İşçi Partisi’ne üye olduk. Şekibe Çelenk Ankara’da partinin merkez ilçe başkanlığını yaptı. Daha sonra Merkez Haysiyet Divanı üyeliğinde bulundu. Seçimlerde, Yüksek Seçim Kurulu’nda partinin temsilcisi olarak görev yaptı. Parti adına radyoda yapılan konuşmalardan birisini o yaptı. Ben Ankara il yönetiminde görev aldım. Genel Yönetim Kurulu üyeliğine seçildim. Merkez Yönetim Kurulu’nda yedek üye, sonraları asıl üye olarak çalıştım. Parti yönetici ve üyelerinin birçok davalarında savunman olarak bulundum. 1966 Senato seçimlerinde partinin Adana İli listesinde birinci sırada aday olarak görev aldım. Radyoda konuşma yaptım. 1966 yılı sonlarında Malatya’da yapılan genel kurul toplantısından sonra benim ve Şekibe Çelenk’in, Rasih Nuri İleri, Süleyman Ege, Vahap Erdoğdu, Dr. Sevinç Özgüner, Necati Aykaş, Naci Ormanlar’ın da içinde bulunduğu 13 kişi hakkında “Parti dışındaki kimi komünistlerle birlikte parti yönetimini ele geçirmek isteme” suçlaması ile partiden çıkarılma talebiyle Haysiyet Divanı’na gönderildik. Ben ve eşim Şekibe Çelenk’e uyarı cezası, diğer arkadaşlara değişik cezalar verildi. Bu karar partide büyük tepkilere ve protestolara neden oldu. Sonunda partinin Ankara’da yapılan 4. Genel Kurul toplantısında Merkez Haysiyet Divanı’nın bu kararlarının iptaline karar verildi. Bu konuyu daha ayrıntılı olarak Türkiye İşçi Partisinde İç Demokrasi adlı kitabımda yazdım. Sayfa 221-241. İlgi duyanlar okuyabilirler.

TCK’nın 141. 142. Maddelerine Karşı Mücadele

Mussolini İtalya’sının ceza yasasından alınan TCK’nın 141-142. maddeleri uzun yıllar ülkemizde demokrat ve sosyalist kişiler üzerinde “Demoklesin kılıcı” gibi sallandı. Yürürlükteki baskı rejimine karşı çıkan, eleştiren, bu konuda konuşan, yazan, çizen, işçiler, öğrenciler, gençler, yazarlar, sanatçılar “komünizm propagandası yapmak” ya da “örgüt kurmak” suçu ile yargılandılar. Böyle bir düşünce suçundan ötürü yüzbinlerce insan gözaltına alındı. Onbinlerce insan en ağır işkenceleri gördü. Ve çoğu hakkında mahkûmiyet kararları verildi. Bu maddelerde ölüm cezası da yer alıyordu. Benim 141-142. maddelere göre açılan ve baktığım ilk dava Samsun’da 1949 yılında Ahmet-Şevket Özparlak adında iki göçmen kardeş hakkında açılan dava oldu. Samsun Barosu davayı almama karşı çıktı. Baro başkanı olayı protesto etti. Ben savunmayı yaptım, sanıklar beraat etti.

15 yaşında, Antakya’da

Ankara, İstanbul, İzmir, Gaziantep, Hatay ve daha birçok ilde bu maddelerden yargılanan binlerce kişinin davalarında savunmanlık yaptım. Bu maddelerin Mussolini faşist yönetimi tarafından, İtalya’da faşist rejimi korumak amacıyla düzenlendiğine ilişkin İtalya’da yayınlanan özel yasa ve parlamento görüşmelerini Türkçe’ye çevirterek, yayınladım. 141-142 Üzerine adı ile 450 sayfa civarında bir kitap yazdım (Anka Yayınları 1976). Bu kitapta, izlediğim kimi önemli davalar ve yaptığım savunmalar yer almıştır.

60’lı Yıllarda Gençlik Hareketiyle İlişkiler

1961 yılında Samsun’dan Ankara’ya geldik. 1960’lı yılları, 12 Mart ve 12 Eylül dönemlerini bugüne kadar yaşadık. Bu süre 40 yılı aştı. Bu uzun süre içinde toplumsal ve siyasal olaylarla ve kitle hareketleri ile yakından ilgilendim. Öğrenciler, işçiler, gençler, öğretmenler ve onların oluşturdukları dernekler, sendikalar, vakıflar ve siyasal partilerle de yakın ilişkilerim oldu. 1962 yılında TİP’e üye olmuştum. Bir yandan serbest olarak avukatlık yapıyor, parti çalışmalarına katılıyor, öte yandan yürürlükteki baskı ve sömürü düzeninin uygulamalarından mağdur olan, gözaltına alınan, tutuklanan ve yargılanan kişi ve örgüt yöneticilerinin savunmalarını üstlenerek onlara yardım ediyordum. Bu yıllarda avukat arkadaşlarımla birlikte “İlerici Avukatlar Derneği”ni, “Devrimci Avukatlar Derneği”ni, sonra da Çağdaş Hukukçular Derneği’ni kurduk. Bu örgütlerin yönetiminde bulundum; kimi zaman başkanlıklarını yaptım. Ve ÇHD adına “Çağımızda Hukuk ve Toplum” adında aylık bir dergi yayınladık. Broşür ve kitapçıklar yazarak bu çalışmaları sürdürdüm. ÇHD’nin başkanı olarak hukuk uygulamaları ile ilgili dört kitapçık yazdım (Hazırlık Soruşturması Aşamasında Savunma Hakkı, Toplantılar ve Yürüyüşler, Bildiri Yayınlama, Devlet Güvenlik Mahkemeleri Niçin Kaldırılmalıdır). Amacım, Anadolu’da başı derde giren ve avukat bulamayan ya da tutamayan işçilere, gençlere öğrenci ve öğretmenlere savunma haklarını kullanabilmelerinde yardımcı olmaktı. 20 ilde derneğin şubelerini açtık. Bu örgütlenme ve yayınların amacı taşrada kendilerini savunma olanağını bulamayan gençler ve örgüt yöneticilerine yol göstermekti. Türkiye’nin her yöresinde yoksul vatandaşları yalnız ve savunmasız bırakmamaktı.

1965 yılında TÖS daha sonra TÖB-DER’de danışmanlık ve avukatlık yaptım. Anadolu’nun her yerinde dernek ve sendika üyelerinin davalarını izledim. FKF’nin Fikir Kulüpleri Federasyonu’nun kuruluşundan başlayarak olanaklarım oranında öğrenci derneklerinin çoğu ile ilişkiler kurarak hukuk sorunlarında onlara yardımcı oldum. Faşist kuruluş ve örgütlerin saldırıları sonunda saldırıya uğrayan demokrat, sosyal demokrat, sosyalist, komünist kişi ve derneklerin savunmalarını üstlenerek haklarını aramada yardımcı oldum.

11 Eylül Sonrası ve Günümüz Dünyası Üzerine

11 Eylül ikiz kulelerine kim saldırdı? Eylemi kim düzenledi? Bu soruların yanıtları tartışmalıdır. ABD’nin Usame Bin Ladin senaryosu da aydınlanmadı. Ladin de yakalanmadı. Hatta unutulmaya bırakıldı. Ve saldırıyı CIA mi düzenledi ve öteden beri Irak ve Ortadoğu ülkelerinin petrolüne ve öteki servetlerine el koymak ve Ortadoğu’yu egemenliği altına almak isteyen ABD mi planladı? Amerika’nın “Irak’ın nükleer silahlar bulundurduğu” yalanı başta olmak üzere birçok yalan ve bahaneleri bu yorumları güçlendiriyor. Ama bu yorumların hangisi doğru olursa olsun, ABD’nin “Irak’a demokrasi ve özgürlük götürüyorum” savının bir aldatmaca olduğu gün gibi ortada. Şu gerçek de bütün çıplaklığı ile ortaya çıkmıştır: Amerikan emperyalizmi; İngiliz emperyalizmi ile ortaklaşa Irak’ta kendilerine bağlı bir yönetimi kurmak, Irak’ın petrolüne, yeraltı ve yerüstü servetlerine el koymak istemektedir. Amerika giderek Ortadoğu’da egemenliğini kurmak, başka bir deyişle imparatorluğunu Çin sınırlarına kadar uzatmak istemektedir. ABD, Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra tek kutuplu dünyada kendisine “dünya imparatorluğu” kapılarının açıldığına inanmaktadır. Afganistan ve Irak’ın işgali bunun bir başlangıcı olarak planlanmıştı. Bugün insanlık tarihi, “ün” yapmış zalim hükümdarlardan, Faşist Hitler’den daha tehlikeli bir düşman karşısındadır. Silah endüstrisinin ürettiği en gelişmiş silahlara sahip bu düşman; silahlarla, yalanlarla, hile ve aldatmacalarla amacına ulaşmak istemektedir. Hedefine ulaşmak için ortada hiçbir haklı gerekçe yokken, başka ülkelere saldırabilmek için, ortada o devletin bir eylemi olmasa bile “önleyici müdahale kuramı” gibi hukuka, uluslararası ilke ve kurallara tamamen aykırı keyfiliğe yol açan bir kuram oluşturmuştur. Ancak ABD, savaşın, haksız işgalin sona erdiğini ilan ederken, Irak’ta Amerikan güçlerine karşı büyük bir direniş başlamış, Irak halkı şiddetli bir gerilla savaşına girişmiştir. Iraklılar tarafından öldürülen Amerikan askerlerinin sayısı her gün arttıkça Amerika’da Bush yönetimine karşı halkın protestoları ve tedirginliği de artmış, toplantı ve yürüyüşlerle Amerikan yönetimi suçlanmıştır. Amerikan basınında Bush yönetimi hakkında ciddi eleştiriler yoğunlaşmıştır. Bu yönetim Türkiye’den Irak’a asker göndermesini istemiş, bu kez Amerika ölümle karşı karşıya kalan Amerikan askerlerini çekip, yerine Mehmetçiği yerleştirme yolunu tutmuştur. Yani Irak’ta Amerikan askerleri yerine Mehmetçik ölecektir. Irak halkı bu olayda Amerikan ve İngiliz emperyalizminin saldırılarına karşı bir ulusal kurtuluş savaşı vermektedir. Birinci Paylaşım Savaşı’nda Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde İngiliz, Fransız, İtalyan emperyalizmine ve onların uydularından Yunanistan ordularına karşı Türkiye insanı nasıl bir kurtuluş savaşı vermiş, ülkesini bir müstemleke ve halkını köle olmaktan kurtarmışsa işte öyle.

Birinci Paylaşım Savaşı’nda uluslararası emperyalizme karşı meşru ve haklı bir kurtuluş savaşı veren ve başarı sağlayan Mehmetçiklerimizin, şimdi aynı emperyalistlerin komşumuz Irak’a saldırılarında bir müstemlekeci gibi Irak’a karşı savaşmasını istiyorlar. Başta o günleri yaşayan yurttaşlar ve onların çocukları olmak üzere, bir avuç Amerikancının dışında tüm Türkiye bu saldırıya karşı çıkmaktadır. Irak halkları silahlı kuvvetlerimizin oraya gitmesini istememektedir. Amerika ve AKP yönetimi dışında herkesin karşı çıktığı bu işgal, vatan evlatlarını Amerika’nın petrol ve Ortadoğu’da egemenlik kurma planlarına kurban etmesinden başka bir anlam taşımamaktadır. Bütün bunlara karşın güzel günler göreceğimize, insanlığın er geç mutluluğa kavuşacağına inanıyorum. İnsan var oldukça kendisini köleliğe mahkûm etmek isteyen bu kötülüklere karşı savaşım verecektir. İyi kötüyü yenecektir. Tarih bunun tanığıdır.

Şekibe ve Halit Çelenk, Ankara 1999

Ahlak, son incelemede sınıfsal bir kavramdır. Örneğin burjuvazinin ahlak ilkelerinde mülkiyet ve mülkiyetin korunması temel bir öğedir. İşçi ve emekçi sınıfların ahlak anlayışında insanın ve giderek toplumun özgürleşmesi, baskılardan kurtulması, işçinin kendi emeğinin ürününe sahip olması, bunun için savaşım vermesi, yani hakça toplumsal bir düzene kavuşması amacı temel öğeyi oluşturur. Sosyalizmin kuramcıları kendi yaşamlarıyla bunun en güzel örneklerini vermişlerdir.

Aşk’a gelince, aşk insanın tarihsel gelişimi sürecinde insanla birlikte doğmuş ve oluşmuştur. İnsandan ayrılamaz. İnsan aşksız yaşayamaz. Aşksız yaşam bitkisel bir yaşamdır. İnsan yaşamına anlam veren, ona renk katan aşktır. Aşk’ın yaşı da yoktur.

İstanbul Hukuk Fakültesi ikinci sınıfta idik. Fakülte’de bir koridor, burada da bir vitrin var. Öğrencilere gelen mektuplar asılıyor oraya. Bir gün baktım bana mektuplar gelmiş, üçtü galiba, aldım. Şekibe bunu görmüş. Gidip arkadaşlarına sormuş, ‘bu öğrenci kimdir buna çok mektup geliyor” diye. Arkadaşları da, “Bu Yugoslavyalı ismi de Wolf” demişler. Şekibe sonra öğrenmiş Yugoslavyalı olmadığımı.

Sınıf arkadaşıyız. O hep erkenden geliyor, ön sıralarda oturuyor. Hocalarımızın çoğu yabancı idi. Fransız hocaların asistanları var. Onlar çeviriyor, öğrenci not alıyor. Şekibe de not alıyor. Ben de onun notlarından çalışıyorum. Böyle bir tanışıklık oldu.

Sınavlar, özellikle Mayıs-Haziran aylarında oluyor. Öğrenciler hep sınava karşı olurlar. Çünkü İstanbul’un en güzel ayları Mayıs-Haziran ayları. İlk yaz. Dünya çiçekleniyor, her taraf yemyeşil. Havalar güzel. Adası var, modası var. Her tarafta gezmek, eğlenmek dururken biz kapanıyoruz, çalışıyoruz. Bahçeler vardı gazino şeklinde. Oralarda, üniversitenin bahçesinde beraber oturup, ders çalışıyoruz. Tabii arkadaşlığımız gittikçe daha samimileşti. Bir gün üniversite bahçesinde çam ağaçlarının altında ders çalışırken nişanlanmaya karar verdik, bahçede ders çalışırken. Nişanlandık. Ailemizin haberi yok. Dördüncü sınıfta evlendik. Askerlik dersi de vardı. Düğün müğün, merasim yapamadık. O koyu renk pardesü giydi üzerine, ben öğrencilik elbisemle. Nikah memurunun karşısına gittik... Askerlik dersi var yetişeceğiz. İmzaları çaktık, teyzesi diyor ki, ‘Bas ayağına, bas ayağına’. Baktım ökçesinin ön kısmıyla ayağımın üzerine bastı masanın altında. Ayağına basarsa evde egemen olurmuş. Sonra koşa koşa derse gittik. Harbiye’de Orduevi’nde bir düğün yaptık. Ama öyle diğer düğünler gibi değil. Üniversitede ne kadar öğrenci varsa geldi dans etti, yedi içti. Hepsi öğrenci olduğu için evlerine, yurtlarına gidemiyorlar taksi paraları yok. Düğünü sabah 6’ya kadar uzattırdık.İ

1943, Şekibe Çelenk’le, Üniversite bahçesinde

Halit’in, tanıdığımdan beri en başta gelen özelliği, inancından, düşüncesinden bir gün dahi taviz vermeden, aynı çizgide bugüne kadar ilerlemiş olması. Ne kadar baskı da olsa, aleyhine yorumlanacak durumlar da çıksa bir gün dahi inancından taviz vermemiştir. Latife babında “dinazor” tabiri kullanılıyor; Halit’e de “Dinazor’u yakıştırıyorlar. İkincisi, belki özel hayatıyla da ilgilidir ama, katiyen laf peşinde koşan, dedikodu yapan bir adam değildir. Bununla ilgili bir anımı anlatayım: Evliyiz, Samsundayız. 1950 senesi. Ferda daha doğmamış, Serpil de 2-2.5 yaşında, küçük... Evimizde de devamlı çalışmaya gelen, “teyze” dediğimiz yaşlıca bir kadın var. Ailece çok yoksul oldukları için bizde yer, içer, bizde yatardı. Evi de bize yakındı. Halit çok temiz ve kirinnaz giyinen bir adamdı. Çok da şey yapardı, mesela bir elbise giydi mi elbisenin rengine göre gömleği, kravatı, çorabı asorti olacak, uygun olacak. Tabii teyze bunu fark ediyor. Bir gün ben mutfakta yemekle uğraşıyorum, çünkü yemeği hiçbir zaman kimseye bırakmazdım, Serpil ortada dolaşıyor, Teyze, ‘Hanımefendi, bu bizim bey süslü Mevlut” dedi. Sonradan öğreniyorum “Mevlut” bir halk tabiri imiş, şık giyinen, giyimine düşkün anlamına geliyormuş. Ben de güldüm. Laf orada kaldı. Akşam vakti Halit geldi. Yemeğe oturduk. “Baba” dedi Serpil, hiç unutmuyorum. “Teyze sana süslü mevut dedi” dedi. “Mevlut” diyemedi “mevut” dedi. “Teyze” de bizimle sofrada. Serpil bunu der demez zavallı kadın, “Eyvah hanımefendi ocağım battı” dedi. Bunu duyunca Halit onu kovacak diye düşündü. Halit’in, öyle laf peşinde koşmak, dedikodu, o onu dedi, bu bunu dedi, hiç bu tarafı yoktur adamın hakkını vermek lazım. Sert bir tarafı vardır, belki o da azaldı yaşlanınca ama sert bir insandır. Asabi bir adamdı. Teyze o tarafını da bildiği için zavallı felç... Halit aldırmadı bile, yemeğini yedi, sonra “işim var hadi bana allahaısmarladık” dedi, çıktı gitti. Büyük söylemeyeceksin. Çocukluğumdan beri sigaradan müthiş nefret eden bir insandım. O kadar tiksinir, o kadar nefret ederdim ki... Fakültede bir grubumuz vardı, dört erkek bir kız ben. Beraber ders çalışır, teneffüslerde koridorlarda birlikte oluruz. Biri, Fethi diye bir çocuk, sigara tiryakisi. Dersten çıkar çıkmaz sigara içer. Fakat beni rahatsız etmemek için tuvalette sigarasını içer gelirdi. “Ya Şekibe, ya evlendiğin adam sigara içerse ne yaparsın?” dediler. Bana o zaman her şey dümdüz... 12 çocuğum olsa boşarım adamı dedim. Sen mi bunu söylersin. Evlendiğimizde Halit sigara içmezdi. Fakat sigaraya karşı nefretimi biliyor. Tartışma yaptık, münakaşa yaptık mı derhal bir sigara yakardı. Bir, üç, beş... Baktım ki, sonunda çocuk olmadan da adamdan ayrılamayacağım, bari bu zıkkıma ben de alışıyım da onunla beni tehdit edemesin dedim. Halit’in memleketlisi Ahmet Nami diye bir arkadaşımız vardı. Benim liseden kız arkadaşımla evlendi. Bir gün dedi ki: “Şekibe, bu böyle olmayacak. Madem bu adamı bırakamıyorsun, otur da sana sigara içmesini öğreteyim.” Bana aylarca sigara içmeyi öğretti. Ona rağmen sigara içmedim, şimdi bile arada sırada bir-iki tane içerim. Yetişme tarzımız, görgümüz de çok farklıydı. O gayet Müslüman, inançlı bir ailede doğmuştu. Benim ailem ise gayet aydın, ilerici insanlardı. Babam kapısına “Darwin Nazariyesi’ni kabul etmeyenler bu eve gelemez” diye yazmış, Türkiye’nin dışarıda okuyan ilk öğrencisi. Fakat Halit de ailenin etkisinde kalmamış. Bizi birleştiren en önemli şey düşünce tarzımız, inancımız. İkimizin de sosyalizme olan inancı... İnanç birliği hepsinden ağır bastı. Halit hakikaten çok yakışıklı adamdı. Ben de çok havalı bir kızdım. Ama ne o kıskançlığını gösterdi, ne ben güya tenezzül ediyorum. İki taraf da kendini ağıra almıştır. Halit gayet dürüst, çok namuslu, fevkalade tokgözlü. Hiçbir zaman mesleğini para için yapmayan bir adam. Yapsa idi şimdi milyarder olurdu. Gençlerin davasına, öğretmenlerin, halktan ihtiyacı olanların davasına hep parasız bakmıştır. Para aldığı davalar Samsun’da kaldığımız on bir yıl içinde katıldığı davalar olmuştur. Orada da para almadığı davalar olmuştur. Bütün hayatı Samsun’daki birkaç seneye bağlıdır. Ankara’ya geldikten sonra hiçbir davaya para almadı. Eğer alsa idi şimdi bizim kaç tane köşkümüz, sarayımız olurdu. Ama bunların yokluğundan ne ben bir gün olsun rahatsızlık duydum, ne de o kendisi bir üzüntü duydu. Hiçbir zaman... Halit’le evlendik. Tabii o zaman iş bulmak çok zor. Üniversite mezunu, daha askere gitmemiş. Denizyollarından bir iş buldu. Çalışanların envanterini tutardı. 11 ay kadar çalıştı, askerlik zamanı geldi, yedek subay olarak askere gidecek. O zaman bir kanun vardı, askere gidecek kişi evli ise ve eşi aynı eğitim seviyesinde ise onun işinde yerine çalışabiliyor. Bizim de ne paramız, pulumuz var ne de bir gelirimiz var. O gittikten sonra ben müracaat ettim ve yerine çalışmaya başladım.

Bir müdürümüz vardı, zayıf, asabi bir adam. Muzaffer diye bir kız var. Erkek kardeşi Bahri de orada çalışıyor. İkisi de işçi kadrosunda gösteriliyor fakat büroda çalışıyorlar. Müdürümüz de huysuzca bir adamdı, arada bir teftiş ederdi. Bu, Muzaffer’in kardeşi Bahri çok güzel resim yapan bir çocuk. Fevkalade. Yemek aralarında resim yaparken gördüm. Bir gün, gençlik, toyluk ya, Karl Marx’ın resmini götürdüm, “Bahri senden bir şey rica edeceğim yapar mısın?” dedim. “Emret ablam ne istersen yaparım” dedi. “Bu resmi bana karakalemle büyüt” dedim. “Tamam” dedi. Bir gün çocuk öğle tatilinde koymuş resmi önüne yapıyor. Müdür teftişte... Başına gidiyor, ne yapıyorsun oğlum diyor. Bahri de öğle tatili olduğu için resim yapıyorum diyor. Müdür “kim bu, kimin resmi” deyince Bahri, “Şekibe ablanın dedesi” diyor. Yani Marx benim dedem oldu. Refii bey de maşallah Karl Marx’ı filan tanıyacak bir adam değil, “Yaa onun dedesi demek. Peki yap yap.” Zavallı çocuk da farkında değil. Marx’ın kim olduğunun...

Şekibe Çelenk

1 Mayıs 1977, büyük katliamdan hemen önce...

Avukata Komünistlik Propagandası

Kitaplarımdan birinde, sanıklardan avukata komünistlik propagandası diye bir olay var. Onu Özparlak kardeşlerle yaşadım. Bir gün yazıhanede oturuyorum. Galiba Şevket’ti. Geldi, koltuğunda gazeteye sarılmış bir kitap getirdi. “Halit abi size bir kitap getirdim bunu isterseniz okuyabilirsiniz.” Kitap neydi biliyor musun? Sabiha Zekeriya Sertel’in Çitra Roy İle Babası romanı. Hindistan’daki İngiliz emperyalizmin baskılarını, sömürülerini anlatan bir kitap ve Sabiha Hanım’ın çok güzel bir kitabı. Ben o kitabı çoktan okumuştum. Şevket’e, “otur, sana o kitabı anlatayım,” dedim. Şaşırdı. Beni sosyal demokrat falan bir adam zannediyorlardı. Baktı bizim avukat meğer sosyalistmiş. Ama ben de sonra onların Komünist Partisi üyesi olduklarını öğrendim. Birkaç yıl önce Şevket Özparlak öldü. Baktım ki gazetede TKP’lilerin ilanı var. İlanı verenlerden biri, İstanbul Hukuk Fakültesi’nden sınıf arkadaşımdı. Telefon ettim, “sizin bir ilanınızı okudum, Şevket Özparlak’tan söz ediyorsunuz. 1949’da onun davasına baktım. Parti üyesi miydi?” dedim. Bizim arkadaşımız, parti üyesi dedi. Çok iyi yapmışım da onları savunmuşum dedim. Onları savunduğuma daha çok sevindim. Bütün baronun karşı çıkışına rağmen...

Hukuk ve Politika

Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının yargılanması sırasında yapılan savunma, 160 kitap sayfası hacmindedir. Hemen hemen tamamı Halit Çelenk’in kaleminden çıkmıştır ve bütününe onun düşünceleri ve üslubu hakimdir. Sıkıyönetim mahkemelerinin kuruluş esaslarını hukuk ve yasalar çerçevesinde değerlendirmekten, dünyanın ve Türkiye’nin içinde bulunduğu toplumsal, ekonomik, siyasal ve kültürel koşulların analizine ve buradan da Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının eylemlerinin değerlendirilmesine kadar uzanan geniş kapsamı, bu savunmanın büyük bir tarihsel önem taşımasının temelini oluşturmaktadır. Bunun ötesinde, avukatlık mesleğinin etik temelleri ve özellikle bu davada savunman olarak görev üstlenmiş olmanın önemi üzerine son derece önemli belirlemeler bulunmaktadır.

Savunma, “Giriş” bölümünden sonra, Türkiye’nin Amerika ile olan ilişkilerini değerlendiren ve “Türkiye Tam Bağımsız Bir Ülke Değildir” tezini ileri sürüp bunun maddi kanıtlarını sergileyen bir bölümle devam etmektedir. Bağımlılığın ekonomik, askeri, siyasi özelliklerini belgeler ve istatistiklerle gösteren bu kapsamlı çalışma, görünürdeki amacı bakımından, Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının eylemlerinin nedenlerini ve gerekçelerini açıklamak üzere savunmada yer almıştır. Ne var ki, içeriği ve üsluba bakımından bu bölüm (ve genel olarak “savunma”nın tamamı) bir suçlamadır ve bu suçlamanın muhatabı da, başta siyasi iktidarlar olmak üzere, düzenin savunucularının tümüdür. Böylece “Savunma”, tarihteki diğer parlak örnekleri gibi, başkaldıranların “suçlarının” gizlenmesini ya da bağışlanmasını talep etmek yerine, başkaldırının haklılığı tezini ileri sürmüş ve mahkeme heyetinden çok topluma ve tarihe seslenmeyi yeğlemiştir. Böylece tarihteki en önemli siyasi savunmalar arasında sayılmayı, tümüyle hak etmiştir.

Savunma’dan aldığımız bazı bölümler, bu değerli eserin hatırlanmasına hizmet edecektir.

İkinci Dünya Savaşı ve onun bitimi, sadece ulusların silahlı çatışmasının sona ermesi anlamına gelmez. Bu savaş ve onun bitimi, insanlık tarihinin evrim seyrinde yeni bir aşamayı ve bu yeni aşamada geleceğe yönelik hareket noktasını da gösterir.

Bu dönemde teknoloji yeni bir düzeydedir. Uluslararası münasebetler değişmiş, sosyal sınıf ve tabakalar arasındaki ilişkiler yeni nitelik kazanmıştır. Teknolojik gelişme otomasyona yol açmış, kapitalist toplumları yeni bir aşamaya itmiştir. Buna paralel olarak da toplumların bağımsız ve özgür yaşama istekleri daha hayati bir zorunluluk haline gelmiştir.

Çağımızı karakterize eden işte bu çizgilerdir. “İnsanlık tarihinin yeni bir aşaması”ndan bahsedilmesi buradan gelmektedir.

Genel ve oldukça kalın çizgilerle gösterilen tablo bu olunca, toplumsal olayların tahlilini eski ölçülerle değerlendirmek bizi mutlak yanılgıya düşürür. Örneğin emperyalist devletlerin var olabilmesi için mutlaka geri kalmış ülkelerin de bulunması şartını düşünmemek, ya da düşünememek bizi büyük hatalara sürükler. Yine bunun yanında “mazlum geri ülkelerin” yaşayabilmesi için, emperyalizmin çağımız dünyasından mutlaka silinmesi gerekliliğini kabul etmemek de yine bizi kaçınılmaz yanılgılara iter. Bunun açık anlamı şudur: Bu iki dünya var oldukça, bu iki dünya arasındaki mücadele de var olacaktır. Ama bu sözlerimiz, söz konusu mücadelelerin sonsuzluğunu göstermez. Tam tersine, doğa yasaları ile ekonomik ve sosyal yasaların öğretisi, bize bu mücadelelerin son bulacağını ve hem de “mazlum ulusların” kurtuluşları doğrultusunda son bulacağını haber verir.

Bundan tam 42 yıl önce Mustafa Kemal Atatürk bu mücadelenin bayrağını açmıştı. Bugün de genç kuşaklar bu mücadelenin verilmesi gereğine inanmış bulunuyorlar. Burada bize düşen görev, gençlerin inançlarına dayanak olan maddi kaynakları tespit ederek saflarımızı tayin etmekten ibarettir. Huzurunuzda görülmekte olan dava, bundan ötürü tarihsel bir nitelik taşımaktadır. İşte bizim savunmamız bu kalın ve temel çizgiden yürütülecek ve hareket noktamız da, Mussolini İtalyasında, Hitler Almanyasında bile görülmeyen, varsayımlara dayalı hayali sonuçlar değil, acı fakat ümit dolu gençlerin kalın çizgisine dayalı olacaktır...

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra ortaya çıkan uluslararası konjonktür, bu konjonktür içinde Amerika’nın ekonomik gelişme ve bunalımları, hammadde kaynaklarını bulma, mamul maddeleri ihraç etme, pazar arama ve bulma politikası ve giderek ortaya çıkan yayılma siyaseti, yani Amerikan emperyalizminin dünyaya hakim olma dönemine girmesi, geri kalmış bir ülke olan yurdumuzu ekonomik ve askeri anlaşmalar yoluyla kendi ekonomisine bağlı ve kendi ihtiyaçları doğrultusunda bir açık pazar haline getirmesi, içerdeki işbirlikçi sermaye çevreleri ve toprak ağalarıyla birlikte ülkemizin kaynaklarını sömürmesi ve bütün bunların sonucu olarak yurdumuzun ekonomik, sosyal, siyasal, kültürel ve hatta askeri yönlerden yarı bağımlı hale gelmesi, belgeler, raporlar ve istatistiklerle açıklanmıştır.

Toplumda her olayın bir nedeni, bir de sonucu vardır. Bunlar birbirlerinden ayrı olarak düşünülemezler ve gelişme süreci içinde bir nedensellik bağı ile birbirlerine bağlıdırlar. Etkiler tepkileri doğurur ve bunlar giderek bir senteze varırlar.

...

Sayın iddia makamının da eğilimli göründüğü bir muhakeme şekli ve istidlal hakkında da düşüncelerimizi açıklamak isteriz. Bu muhakeme şekline göre, sanıklar Marksist teoriyi benimsemişlerdir. Anayasamız Marksist teoriye kapalıdır. Bu itibarla Marksist teoriyi benimseyen bir kimsenin, Anayasayı ilga etmeden amacına varması mümkün değildir.

Bu muhakeme şeklinin ceza kanunumuza ve olayımıza uygun olmadığını kesinlikle söylemek isteriz. Bunun için de şu noktaların aydınlığa kavuşması gerekmektedir:

1. Marksizm nedir?

2. Sanıkların eylemleri nedir?

3. Bu eylemleri yaparken sanıklar hangi kastla ve amaçla hareket etmişlerdir?

Bu konular üzerinde kısaca duralım:

1. Marksizm bir dünya görüşüdür ve aynı zamanda dünyayı, sosyal olayları vs. tahlil metodudur. Bu metot, olayları tek başına ele almaz. Bu olayları kendi şartları içinde ele alır, inceler ve onu meydana getiren etkenleri gün ışığına çıkarır. Bu metot, her olayın bir nedeni ve yanı zamanda bir de sonucu olduğunu göz önünde tutar. Her olayı kendi çelişkileri içinde değerlendirir ve senteze varır. Bu sentezde hem bir sonuç ve hem de geleceğe dönük gelişmenin hareket noktası vardır.

Marksist felsefe denilen işte budur.

Görülmekte olduğu gibi, Marksizm iddia olunduğu üzere bir düzen, bir rejim veya bir devlet şekli değildir. Her ne kadar Marksizm’in bazı kimseler ve çevrelerce bir toplum düzeni, bir rejim veya bir devlet şekli olduğu iddia edilmekte ise de, yukarıdaki açıklamalar bir dünya görüşü ve tahlil metodu olduğunu göstermektedir. Özellikle Marksizm’i komünist bir devlet şekli ile eş anlamlı kabul eden düşünceler tamamen yanlıştır.

Bu gerçeği, batının ve Amerika’nın anti-Marksist düşünce adamlarından örnekler vererek görelim:

Amerika’da Texas Üniversitesi Ekonomi profesörü olup bütün dünyaca tanınan Benjamin Higgins, “Ekonomic Development Principles, Problems, and Policies” adlı ve 1959 yılında New York’ta basılan eserinin 120. sayfasında şöyle demektedir:

6 Mayıs 1997, Cemil Gezmiş, Hıdır İnan, Halit ve Şekibe Çelenk, Deniz’in dostlarıyla...

“... Bununla beraber Marksist sosyoloji ve politik nazariyesi, az gelişmiş ülkelerin ekonomik tarihinin anlaşılmasında bazı ipuçları vermektedir. Bu nazariye, sosyal sınıflar arasındaki münasebetlerin, kendiliğinden meydana gelecek iktisadi gelişmelere engel olup olmayacağı hususunun incelenmesi gerektiğini hatırlatmaktadır.

“Aynı nazariye, sömürgeci memleketlerin uyguladıkları politikaların nedenlerinin, sömürücü ülkelerden ziyade, kendi memleketlerinin, yani sömürgeci memleketlerin şartlarında aranması gerektiğini de ortaya koymakta ve sabık müstemlekelerdeki az gelişmişliğin kısmen sömürgeci memleketlerin politikalarıyla izah edilebileceğini de belirtmektedir. İktisaden geri kalmış memleketlerin bir kısmındaki gelişmeler, Marx’ın sanayileşmiş ülkeler için ileri sürdüğü şekiller altında cereyan etmiştir: İşgücü gerçekten sömürülmüş, ücretler asgari hadde tutulmuş, müzmin işsizliğin beslediği bir ihtiyat ordusu meydana gelmiş, sınıflar arasındaki farklılaşma keskin bir şekilde artmıştır. Hatta az gelişmiş bazı ülkelerin gittikçe artan sefaleti, açık bir şekilde artmıştır. Bu şartların şu veya bu şekilde devrimlere yol açacağını pek az kimse inkâr eder.

“Bir sistem olarak Marksizm’in hatalarına dikkat etmemiz gerekir. Ancak bütün hatalarına rağmen, Marksist iktisadi gelişme teorisi, gelişme olayının ve gelişme olayının meydana geldiği hallerde, bunun nedeninin anlaşılmasında önemli katkıları vardır.”

Amerika’da Texas Üniversitesi’nde okutulmakta olan bu kitapta Profesör Benjamin Higgins işte bunları söylüyor. Bu profesör aslında anti-Marksist, yani Marksizm’e karşı bir kimsedir. Bununla beraber, yukarıdaki sözlerinden de anlaşıldığı gibi, Marksizm’in toplum gelişmelerinde bir tahlil metodu olduğunu açıkça ifade etmektedir.

Yine ABD’de 1968 yılında basılmış “İnternational Encyclopedia of the Social Science” 10. cilt sayfa 45’te, “Komünist olmayan ülkelerde Marksizm” başlıklı bölümde şöyle denilmektedir:

“... Hümanist bir görüş olarak Marksizm, Pazar medeniyetlerinin fena cepheleri üzerinde durmakta, insanı sömüren, onu alçaltan sosyal müesseselere ve uygulamalara karşı bir kızgınlığın uyanmasına sebep olmaktadır. Aynı zamanda insanın tabiaten iyi olduğu görüşünü de samimi bir şekilde benimsemektedir. Son yıllar içinde Marksizm’in hümanist görüşü üzerinde durulması Marx’ın ilk eserlerine karşı büyük ve süratli bir ilginin duyulmasına yol açmıştır.

“Son olarak sosyal bilimlerle uğraşanların, sosyal bilimlerin bir öncüsü olarak Marx’a karşı olan ilgileri gittikçe artmaktadır. Marx’ın metodolojik katkıları bu alanda bilim adamlarınca da ancak son zamanlarda kabul ve teslim edilmeye başlanmıştır.”

Görülüyor ki, Amerika’da basılmış bu enternasyonal ansiklopedi de, Marksizm’in bir metot olduğunu ve metodoloji alanında katkılarda bulunduğunu kabul etmektedir.

...

İşte batının ve ABD bilim adamlarının Marksizm hakkındaki görüşleri! Görülüyor ki Marksizm yukarıda da açıklandığı gibi, bir rejimin, bir devlet şeklinin veya düzenin adı değil, bir tahlil metodunun adıdır.

Batıda mevcut sosyalist partiler Marksist dünya görüşünü ve onun tahlil metodunu, benimsemişlerdir. Bu metodu hareket noktası olarak kabul etmişler ve bunu da parti tüzüklerinde belirtmişlerdir. Bu nedenle Marksizm’i kendi gerçek anlamından uzaklaştırarak, ve ona kendi anlamının dışında bir anlam verip bu tahlil metodunu benimseyen insanları yasadışına itmek için böyle bir tutuma girmek, affedilmeyecek tarihsel bir sorumluluktur.

...

İşte biz, müdafiler, savunmayı bunun için üzerimize aldık. Bu gerçekleri yüksek kurula ve halk oyuna açıklamak istedik. Müvekkillerimiz Türk Ceza Kanunu’nun yasakladığı bazı eylemleri yapmışlardır, ama kastları, yıllardan beri savundukları ve uğrunda çeşitli işkencelere ve baskılara uğradıkları ve hatta sayısız kurban verdikleri Anayasayı ilga ve Büyük Millet Meclisi’ni görevden engelleme değildir. Biz buna yürekten inanıyoruz. Yurduna ve halkına bağlı ve onlar için hayatlarını fedaya hazır bu gençleri bertaraf etmek, yurdumuza hiçbir şey kazandırmayacaktır. Yüksek kurulunuzun olaya bu açıdan bakarak bir karara varacağı inancı içindeyiz.

Halit Çelenk’in savunmalarını üstlendiği gençlerle yalnız bir avukat olarak değil, aynı zamanda bir insan ve bir dost olarak nasıl yakından ilgilendiğini gösteren pek çok anı ve belge vardır. Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının idamından tam bir ay önce kaleme alınan bu dilekçe, “Halit Çelenk tarzı avukatlık” diyebileceğimiz mücadeleci hukuk adamlığının örneklerinden yalnızca bir tanesidir.

Sayın İsmail Arar

Adalet Bakanı

Ankara

Savunmalarını üzerime aldığım Deniz Gezmiş ve arkadaşlarının Kayseri cezaevine götürülerek ayrı ayrı hücrelere konulduğunu öğrenmiş bulunuyorum. Ağır yaralı olup Ankara Numune Hastanesi’nde tedavi edilmekte olan sanıklardan Yusuf Aslan’ın da hasta yatağında zincire vurulduğunu ziyaretim sırasında bizzat gördüm.

Bu işler Anayasaya, yasalara ve hukuk devleti ilkelerine taban tabana aykırıdır. Tutuklu, hükümlü değildir. Ceza Yargılama Usulü ve İnfaz Yasalarına göre, tutuklulara hücre cezası verilemez. Tutuklular ve hükümlüler demire vurulamaz. Anayasa Mahkemesi, demire vurma işlemini iptal etmiştir. Müvekkillerimin sağlıkları tehlikededir. Bu yasadışı eylemlerden doğacak her türlü suçtan hükümetinizin sorumlu tutulacağını hatırlatmak isterim.

Kaldı ki, yayınladıkları bildiride ve savunmalarında ülkemizin tam bağımsızlığı, hükümetinizin de amaçladığı toprak reformunun yapılması, yeraltı ve yerüstü servetlerimizin millileştirilmesi, sömürü düzenine son verilmesi amacıyla devrik iktidara karşı siyasal eyleme geçtiklerini ifade eden müvekkillerim siyasi sanık ve tutuklu durumundadırlar.

Anayasa ilkelerini gerçekleştirmek amacıyla görev alan bakanlığınızdan Anayasaya, yasalara ve hukuk devleti ilkelerine aykırı bu işlemlerin kaldırılmasını ve olaya derhal müdahale etmenizi rica ederim. Saygılarımla.

Avukat Halit Çelenk

26.4.1971

Halit Çelenk İçin

Umut Hangi Dağın Ardında

Adalet Ağaoğlu

Değerli hukuk adamımız Sayın Halit Çelenk, yıllarını Adliye koridorlarında, ceza hukuku kapılarında insanın temel haklarını savunarak geçirmekle yetinmedi. Yetinebilirdi de. Çünkü bilenler çok daha derinden bilirler: Savunma etkinliğinin bir iç zenginliği taşıyanı vardır, bir de dış zenginliği hedefleyen yanı. Bütün hukuk bilimcileri arasında olduğu gibi, edebiyatta, romanda ve şiirde, pek çok filmde şu durum sürekli sorgulanmıştır: Avukat, zanlının suçlu olduğunu bile bile onun savunmasını yapmalı mı? Yapabilir mi? Bazıları için bunun yanıtı kesindir: “Parayı veren düdüğü çalar.” “Benim işim savunmakla sınırlı. Emeğimin karşılığı ne kadar iyi ödenirse, ben de suçlu olduğunu kesinkes bilsem bile, zanlıyı canla başla savunurum.” Hoş, böyle açıklamaların yapılması da gereksiz. Dava zaten parası için üstlenilmiştir. Bu anlayışa, daha zarif bir deyimle “kariyerizm” deniyor. Savunu etkinliğini, iç zenginliğin, yani insanın temel haklarını, Adalet terazisinin “hilesiz hurdasız” tartımının ışığında değerlendirenler için, zanlının davasını üstlenmekte ölçü, dil, din, ırk ve düşüncede, emeğin değerinin dağıtımında eşitlik sağlanmasına saygı. Özetle, zora başvurma yoluyla olsa dahi, hiçbir egemen gücün yokmuşa getiremeyeceği temel insan haklarına saygı. Bu hakkın, en başta kendi hakkı olduğunu bilgisi ve bilinci.

Bu hakkı arayışın sonu yoktur; sürekliliği, evet. O nedenle böyle hukuk insanlarının dava bittikten sonra yan gelip yatmadıklarını, hakkın hukukun sorgulanışını yazıları, incelemeleri, kitapları, yetmedi, hayatın ta içindeki tanıklıklarıyla sürdürdüklerini görürüz.

Sayın Halit Çelenk, işte onlardan biri. Kendilerini salt suçlu-suçsuz tartımının kurşuni kapıları önünde görüp tanımış değilim. Yakından, insanlar arasında, insani değerleri yüksek bir insan olarak da tanıma şansına eriştim. Devlet darbesi Anayasalarımızın düşünce özgürlüğüne set çeken maddelerine karşı yürürken de, ‘hukuksuz demokrasi’ siyasileştirilmiş, özerkliği bulunmayan yargı yerine, temel haklara dayalı, içi boşaltılmamış demokrasi hukuku çabaları içinde de gördüm. “İdam Gecesi Anıları” kitabında açıkladıkları daha anı olmadan, idama karşı nasıl kanıyla canıyla boğuştuğunun neredeyse adım adım tanığı oldum. “Demokrasisiz hukukun” sonu malûm. İdam cezalarının yasalardan kaldırılmasına –en azından– benzeyen karar, üstelik dokunulmazlık kılıfına bürünmüşlerin eline mi kalmalıydı? Büyük acılar, öfkeler, o oranda duyarlıklar yüklü zamanlarda Halit Çelenk’in yüzüne, gözlerine inen keder tülünü biliyorum.

Bütün bunların en başında, 12 Mart’ın hemen öncelerinde, kendilerine uzaktan duyduğum güven nedeniyle başvurmuştum Halit Beye. TRT’de işim gereği, o sıralarda yayınlanmış ve günümüze cevap verecek bir değeri bulunduğunu düşündüğüm Sartre Küba’yı Anlatıyor kitabı üzerine program hazırlanmış, yayınına izin vermiştim. Gerçi ta 1951’den beri, öyle soruşturmalara, kovuşturmalara uğramaya, düşünce özgürlüğünün bulunmadığı her yerde olduğu gibi alışıktım. Ancak bu sefer “komünistlik ettiğim” gerekçesiyle, üstelik yanımsıra iki genç programcımız ile iki genç yazar, düşünürümüz Türkkaya Ataöv ve Şahin Alpay’ı sürükleyerek, Ankara II. Ağır Ceza Mahkemesi’ne verilmiştim. 1-6 ay hapsimiz isteniyordu. Halit Çelenk’e savunum için başvurdum. Türkkaya ile Alpay da onun avukatlığını rica etmişlerdi. Üçer ay aralıklarla bir yıl kadar Adliyeye gidilip gelindi. Hukukun önünde, hırsızı huysuzu aklatmak kolaydır ama, düşünce üretimini ve bunu içeren bir kitabı aklatmak hiç de o kadar kolay olmamalı. Bu da, bu anlamda bir birikime sahip savunu avukatı ister. Biz parayla değil, avukatımızın çağdaşlığa açık kafasıyla beraat ettik. Şimdi, savunduğu gençlerin gözleri önünde asılması, hukukun Halit Çelenk tarzı hukukçularımıza biçtiği en berbat ceza değil mi?

Başlığa koyduğum “Umut Hangi Dağın Ardında” gibi yorgunluk çağrışımı yüklü ad, Halit Çelenk’in Demokrat Hukuk arayışı ve bu arayış, sorgulayış çizgisindeki tanıklıklarına bağlı kalarak yazdığı birçok kitabından birinin adı. 1976’da yayınlamış olduğunu bildiğim 141,142 kitabını, ilk basımı 1985’te yapılmış Hukuksuz Demokrasi izliyor. Özveriyle, yasaların insan haklarına dayalı biçimde değiştirilmesi yolunda hemen hiç maddi karşılıksız yürütegeldiği çalışmaların birikimi kitaplar...

Mülkiyeliler Birliği’nin Rüştü Onur Ödülü’ne değer görülmesi, bu saygıdeğer direniş için geç olsa bile, hiç olmamış bulunan bir değerbilirlik.

Alçakgönüllü yüksek Halit Çelenk beyde zamana ve topluma karşı sorumluluk duygusu o kadar yüksektir ki, İdam Gecesi Anıları’nı bütün güçlüğüne, kişisel yaralanmışlığına karşın yazmadan edememiştir. 1995’i izleyen yılda, Beş Kapı, Beş Kilit’inin yayınlandığını göreceğiz. “Umut Hangi Dağın Ardında?” sorusuyla yüklü sorunumuz o iki kitap arasındadır. Dar zamanlarımıza sözcülük eder gibi.

Halit Çelenk’e ödenmesi çok güç borçlarla doluyuz. Dokunulmazlıkları olanlar, bugün kanlı canlı milyarlarla oynayıp durmaktalar ama Nâzım Hikmet’e ve Çelenklerin düşüncesine dokunmaya, bunlara dayanmaya mecbur kalıyorlar. Bugün en azından bu mecburiyeti sağlayanlara bin teşekkür.

Çelenklere, Ne Yazık ki
Gereksinim Sürmekte

Prof. Dr. Mustafa Altıntaş

Halit Çelenk’in onurlu yaşamındaki yaratılarından biri olan sevgili kızları Serpil Güvenç’in beni kıvandıran bir telefonu, bu satırların nedeni oldu. Halit Çelenk onuruna bir yapıta katkıda bulunmamın istenmesi, beni onurlandırırken, aynı zamanda büyük bir sorumluluk altına soktu. Halit Çelenk için ne yazılabilirdi? Onu övgülemeye gücüm yetemezdi. Yaşamını, ülkemizde hakça bir düzenin, baskısız, sömürüsüz, özgür bir dünya yaratılması doğrultusunda verilen savaşımda, bu savaşın erleri olan işçisinin, rençperinin, sanatçısının, yazarının, ozanının, öğretmeninin, öğrencisinin, gencinin, yaşlısının, aydınının ve yalın yurttaşın hep yanı başında, hep onlarla omuz omuza olan sayın Çelenk hakkında neler yazabilirdim? Onun için yazılanlar, düzenlenen onursal toplantılar, verilen plaket ve şiltler, benim içinde bulunduğum toplumumuzun sayın Çelenk’e olan borcunu ödemeye yeter miydi? Bence hayır. Ancak o, böyle bir alacak istemiyle ortaya çıkan ve hak isteminde bulunan bir kimse olmadı. Hiçbir zaman. Yaşamının tamamını, gönüllü olarak hiçbir çağrı beklemeksizin, “O ÇİÇEK” olarak tanımladığı baskısız, sömürüsüz, özgür bir dünyanın yeşermesine kovalarca su taşıdı durdu, duruyor.

Ben, sayın Çelenk onuruna yayımlanacak bu yapıtı, “O ÇİÇEĞE CAN VEREN” bir kova su olarak alıyorum.

Halit Çelenk ve ondan ayrılmaz sayın Şekibe Çelenk’in adlarının toplumsal belleğimize kazınması, ülkemiz açısından yüz akı anlamına gelmektedir. Çünkü, onların öne çıkması, ülkemizin içine batırıldığı baskıcı, sömürücü, karanlık düzen ile, zindanlarda çürüyen, işkence gören, iplere çekilen, faili meçhul cinayetlerle, yargısız infazlara kurban edilen, yaşamları ve gelecekleri karartılan nice değerimizi, insanımızı da akla getirmektedir. Ülkemizi karanlık bir zindana, insanımızı bu karanlık zindanın tutsağına dönüştürenlere karşı, iyi ki Çelenkler var diyorum.

Sayın Çelenk’in onuruna yayımlanacak bu yapıta, onun sürekli olarak üzerine titrediği ve onlardan biri olmayı hep duyumsadığı bir kesimin, üniversite gençliğinin yaşadıklarını, iki ayrı dönemdeki farklılıkları irdeleyerek küçük bir katkıda bulunmaya çalışacağım. Bu çabanın beni getirdiği nokta, Halit Çelenk’e de, Şekibe Çelenk’e de dün olduğu gibi günümüzde de, ne yazık ki gereksinim duyulmasıdır. Keşke, onca çaba ile oluşturmaya çalıştığımız baskısız, sömürüsüz, özgür bir Türkiye yaratılmış olsa idi de, gençler hukuk dışılığın cenderesinde ezilmeseler, artık Çelenklere gereksinim duymasalardı. Bu gereksinimin ortadan kalkmasından en çok mutluluk duyacakların sayın Çelenkler olduğundan hiç kuşkum yok.

***

Karşılaştırma konusu kılınacak yasalar 12 Mart 1971 darbesinin ürünü olan 7.7.1973 tarihli 1750 sayılı Üniversiteler Yasası ile, 12 Eylül 1980 darbesinin ürünü olan 6.11.1981 tarihli ve 2547 sayılı Yükseköğretim Yasası olacak ve burada bir örnek sunacağım.

1750 sayılı yasanın 64’üncü, 2547 sayılı yasanın 54’üncü maddesi, “Öğrencilerin Disiplin İşleri” başlığını taşımaktadır. 12 Eylül darbesinin, 12 Mart darbesinden daha baskıcı ve acımasız olduğuna ilişkin yargıyı güçlendirici düzenlemeleri bu iki maddenin karşılaştırılmasında görebiliriz.

1750 sayılı yasada, disiplin cezalarına konu kılınan eylem ve davranışlar ile bunlara karşılık gelmek üzere uygulanacak cezalar şu biçimde sıralanmaktadır.

• Üniversite içinde ya da dışında üniversite öğrenciliği sıfatına şeref ve haysiyetine aykırı harekette bulunma;

• Üniversitenin sükun ve huzurunu ve çalışma düzenini bozma;

• Üniversite mensuplarının şeref ve haysiyetine ya da şahıslarına tecavüz etme ya da saygı dışı davranışlarda bulunma.

Bunlara karşı verilebilecek disiplin cezaları ise;

• Uyarma,

• Kınama,

• Bir haftadan bir aya kadar üniversiteye devamdan men edilme,

• Üniversiteden çıkarma.

2547 sayılı yasadaki düzenlemeler ise şöyledir:

Disiplin suçları:

• Yükseköğretim kurumları içinde ya da dışında, yükseköğretim öğrenciliği sıfatına, onur ve şerefine aykırı harekette bulunma;

• Öğrenme ve öğretme hürriyetini, doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak kısıtlama;

• Boykot, işgal ve engelleme gibi eylemlere katılma, bunları teşvik ve tahrik etme;

• Yükseköğretim mensuplarının şeref ve haysiyetine ya da şahıslarına tecavüz etme, ya da saygı dışı davranışlarda bulunma;

• Anarşik ya da ideolojik olaylara katılma ya da bu olayları tahrik ve teşvik etme.

Bu eylemlere uygulanabilecek disiplin cezaları:

• Uyarma,

• Kınama,

• Bir haftadan bir aya kadar kurumdan uzaklaştırma,

Görüldüğü gibi, öğrencilere uygulanabilecek disiplin cezaları her iki yasada da aynılık gösterirken, disiplin cezalarına konu kılınabilecek eylem ve davranışlara, 2547 sayılı yasada daha da bir yaygınlık kazandırılmış, arttırılmıştır. Disiplin kurallarının daha baskıcı ve yıldırıcı kılınmasının belgesi, 13.1.1985’de yayımlanan “Yükseköğretim Kurumları Öğrenci Disiplin Yönetmeliği” olarak karşımıza çıkmaktadır.

Disiplin Yönetmeliği’nin amacı, yasaya aykırı biçimde; “... Yasa, tüzük, yönetmelik ve yönergelerin öğrencilere yüklediği görevleri yükseköğretim kurumu içinde ve dışında yerine getirmeyen, uyulması gerekli hususlara uymayan, yasaklanan işleri yapan ya da öğrencilik sıfat, şeref ve haysiyeti ile bağdaşmayan hal ve harekette bulunan öğrencilere verilecek disiplin cezalarını ... düzenlemiştir” biçiminde ortaya konulmaktadır. Yönetmeliklerin, kamu tüzel kişilerinin kendi görev alanlarını ilgilendiren yasaların ve tüzüklerin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak koşuluyla çıkarılabileceğine ilişkin Anayasanın 124. maddesi hükmü karşısında, yönetmeliğin 1. maddesinin Anayasaya aykırılık taşıdığı düşüncesindeyiz.

Anayasaya aykırılık bununla da sınırlı kalmamış, “Bağırmayı, şarkı söylemeyi, çalgı çalmayı, bildiri dağıtmayı ve pankart asmayı, yöneticilerin kişilikleri ve kararları aleyhine konuşmayı, yayınlar yapmayı vb.” gibi eylem ve davranışları, disiplin suçları arasına sokulabilmiştir. 12 Eylül rejiminin üniversitelerinde istenilen disiplin cezaları ile yaratılmaya çalışılan öğrenciden istenen üç maymunları oynamasından aşka bir şey değildir. 12 Eylül üniversitesi öğrencisi, “görmeyen, duymayan ve konuşmayan yaratıklar, eğitim kurumlarındaki tutsaklar” olacaktır. Yükseköğretim kurumlarının efendilere özgü bir yer olup buraların öğrenciler tarafından kullanılamaz olduğuna ilişkin anlayışı yansıtan hüküm, disiplin yönetmeliğinin 9/J maddesinde yer almaktadır:

“Yükseköğretim kurumuna ait kapalı ve açık mahallerde yetkililerden izin almadan toplantılar düzenlemek ya da bu tür toplantılara katılmak, öğrencileri temsil yetkisi olmamasına karşın öğrenci temsilcisi sıfatını takınarak açıklamalarda bulunmak, toplantı ya da törenlere katılmak...”

Bu maddenin nasıl acımasız biçimde ve kurallara bile özen gösterilmeksizin kullanıldığını örneklemek amacı ile, Anadolu Üniversitesi’nden bir örnek sunmak istiyoruz.

Anadolu Üniversitesi’nin çeşitli fakültelerinde öğrenim gören 11 öğrenci hakkında disiplin soruşturması açılır. Öğrencilere yöneltilen suç; 25.1.2002 günü Osmangazi Üniversitesi öğrencilerinin de katılımıyla, suçlanan öğrencilerin ağız ve gözlerini siyah bezlerle bağlamaları, çeşitli sloganlar atılması ve basın açıklaması yapılmasıdır. Soruşturma komisyonu başkanı tarafından savunma istemini içeren yazıda suç, izinsiz toplantıya katılmak olarak tanımlanmaktadır. Ne bir engelleme, ne bir çatışma, ne bir işgal söz konusu olmaksızın sona eren bu eylem, düşünce açıklamadan öte bir anlam taşımamaktadır.

Gerçek anlamda üniversitenin olmazsa olmazı, “özgür bir ortamdır”. Üniversite yönetiminin başta gelen görevlerinden birisi, böyle bir ortamın hem öğretim elemanları ve hem de öğrenciler için yaratılmasıdır. Bunu yapması gereken üniversite, tam tersine üniversiteyi bir kışlaya, zindana dönüştürmenin gereğini yapmaya girişmiş ve bunu da kanıtlamak için, son sınıfa gelmiş öğrenciler üzerinden, ötekilere gözdağı vermeyi, onları terörize etmeyi uygun bir yöntem olarak benimsemiş ve uygulamaya koymuştur.

Disiplin işlemi, Türkiye’de düşünce ve düşünceyi açıklama ile toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkının kullanımı konusunda, Anayasa ve yasalardan daha gerici bir konuda olduğunu gözler önüne sermektedir. Anayasanın 25 ve 26 ile 34. maddelerinde, eğer üniversite yönetimi ve soruşturmacılar okur yazarlardan oluşsa idi, izinsiz toplantıya katılma biçiminde bir suçun olamayacağını görebilirlerdi. Herkesin düşünce ve kanaat özgürlüğüne sahip olduğu, düşünce ve kanaatları dolayısıyla kınanamaz ve suçlanamaz olduğu, herkesin düşünce ve kanaatlarını söz, yazı, resim ya da başka yollarla bir başına ya da toplu olarak açıklama ve yayma, önceden izin almadan silahsız ve saldırısız toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkına sahip olduğu Anayasasında yazan bir ülkenin üniversitesinde, öğrenciler hakkında izinsiz toplantıya katılma suçu benzeri bir suç yaratılması, çağa, insan haklarına, demokratik ve hukuk devleti ilkelerine açıktan aykırılık taşımaktadır.

Bu temel aykırılığın ötesinde, disiplin yönetmeliğinin hükümlerine de uygun olarak yürütülmemiştir. Disiplin yönetmeliğinin 14. maddesi süreyi düzenlemektedir. Disiplin soruşturmasına, olayın öğrenilmesini izleyen ilk çalışma gününde başlaması ve soruşturmanın, onay tarihinden başlayarak en geç 15 gün içinde sonuçlandırılması gerekmektedir. Oysaki, 25.01.2002 günü gerçekleştiği ileri sürülen eylem üzerine, 6.02.2002 günlü bir yazı ile 27.02.2002 gününe kadar savunma yapılması istenmiş, soruşturma ise Anadolu Üniversitesi Yönetim Kurulu’nun 9.07.2002 günlü toplantısında karara bağlanmıştır. Görüldüğü gibi, soruşturmanın başlatılması ve sonuçlandırılması, yönetmeliğin süreye ilişkin hükümlerine aykırı biçimde, 7 aya yaklaşan bir sürede gerçekleştirilebilmiştir.

Disiplin soruşturması, yönetmeliğin 21, 22, 23, 24, 25, 26 ve 27. maddelerine de aykırılık taşımaktadır. Konunun görüşme yeri, üniversite yönetim kurulu olmayıp, üniversite disiplin kuruludur. Disiplin kurulu, başkanın çağrısı üzerine düzenlenen ve ilgililere duyurulacak yer, gün, saat ve gündemi ile toplanacak, raportör atanacak, raportörün hazırlayacağı rapor ve açıklamaları dinlendikten ve görüşmelerin tamamlanmasından sonra toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar verilecektir. Üniversite, bu açık yazılı kurallara ve savunma hakkının kullanımına bile özen göstermemiştir.

***

XXI. yüzyılın yaşandığı, hukuk düzenimizin AB ölçütlerine uyarlanmaya ve demokrasimizin düzeyinin yükseltilmeye çalışıldığı günümüzde, üniversitelerimizde öğrenim gören ve gelecek arayan öğrencilerin Çelenklere gereksinim içine sokulması, hem acı ve hem de utandırıcı bir durum değil mi?

Halit Ağabey

Alaattin Bilgi

Yaşamlarında düşünce dünyasının ağır bastığı çoğu insan belli bir yaşa gelince sanırım şu soruyu sorma gereksinimi duyar: Çevremde gördüğüm, yakından tanıdığım insanlar arasında hangileri benim üzerimde etkili olmuş, seçkin kişilikleri ile sevgimi ve saygımı kazanmıştır?

Ben böyle bir soruyu kendime sorduğumda, lise sıralarından beri etkilendiğim Vedat Günyol öğretmenim ile, son kırk yıldır sevgi ve güvenini kazandığım Halit “Ağabeyimiz” aklıma gelir hemen.

“Ağabeyimiz” sözcüğünü tırnak içine almamın nedeni: Çevremde tanıdığım, toplumsal savaşıma eylemleriyle/düşünceleriyle katılan her yaştan pek çok insanın Halit Beyden şöyle söz ettiklerini anımsıyorum: “Bizi Halit Ağabey savunuyor... Halit Ağabey bir üst mahkemeye başvurdu... tutukevinde bizimle görüştü... gelecek celse savunmamızı yapacak.”

Bana öyle geliyor ki, “Avukat sözcüğü sadece bir uğraşı belirten “unvan”dır ve Halit Ağabeyin savunduğu insanların indinde, “savunmanlık” sözcüğü ile “Ağabeylik” sözcüğü birbiriyle kaynaşmış, bilinçlerine tek sözcük olarak yerleşmiştir.

Ve bu süreç, tek taraflı olarak yaşanmamıştır; bir yanda “savunulanların” bilincine bu sözcük yerleşirken, öte yanda tek bir insanın, “savunanın” bilincine/belleğine de, savunduğu yüzlerce genç insanın, adıyla, sanıyla, serüveniyle “kimliği” yerleşmiştir.

Alaattin Bilgi’yle, Ankara, 1999

Buna bir örnek vermek istiyorum.

Birkaç yıl önce çağrılı olarak Antalya’ya gittiğimde bir gece bir arkadaşın evinde toplandık; gelenlerin arasında, ak saçıyla, ak sakalıyla, elindeki sazıyla kaç yaşında olduğu tahmin edilemeyen bir “âşık” da vardı. Çalındı söylendi. Bir ara merak ettim, son yıllarını sordum. 1980 faşist darbesinde 19 yaşında tutuklandığını, idamla yargılandığını, uzun süre hapiste yattığını ... falan anlattı; kalabalık grubun savunmanlığını Halit Ağabeyin yaptığını da sözlerine ekledi.

Ankara’ya döndüğümde söz arasında bu birlikteliği Halit Ağabeye kısaca anlattım. Ancak bu delikanın aklımda ne adı kalmıştı ne de diğer ayrıntılar. Halit Ağabey biraz düşündü; anlattığım bölük pörçük şeylerden; 1980’de tutuklanan, 88’de idama mahkûm edilen bu çocuğun adını ve soyadını söylediği gibi, Yargıtay aşamasında onun ve diğer idam hükümlülerinin kararının nasıl bozulduğunu da, geçmişten kalan buruk bir anı olarak nakletti.

“Ağabeylik” unvanı öyle kolay kazanılan unvanlardan olmasa gerek diye düşünüyorum.

Birkaç gün önceki telefon konuşmamız fiziksel sıkıntılarımıza karşın yine gülüşmelerle geçti. Ankara’ya dönüşümde her zamanki gibi, “Bir kadehçik...” sözcükleriyle bağlamak istedim/konuşmayı. Halit Ağabey, “Ama bir parmak,” dedi. Lakin unuttuğu bir şey vardı: “bir parmak” ölçüsü “yatay mı, yoksa dikey mi” olacaktı. İşte bu belli değil!

Her şey bir yana, Halit Ağabey’le aynı kentte, aynı zaman diliminde yaşamak ve onun sevgisini ve güvenini kazanmak bana yetiyor da artıyor bile...

Umurbey, 5 Ekim 2002

Bu Yazı
Halit Çelenk’i Anlatmaz!

Ali Bozkurt

Gerçek suçumuz, kutsal savunma hakkını kullanmak, Deniz Gezmiş ve arkadaşlarını savunmaktır. Zahiri suçumuz ise Gezmiş davasında görevli savcıya hakaret.

Ne Türkiye’nin ve ne de dünyanın adalet tarihinde eşine rastlanmayan bu ilginç davayı yarınki kuşaklar ibretle ve hayretle izleyeceklerdir ve bu davadan çok şeyler öğreneceklerdir.

Gerçekte bu davada bizler değil, kutsal savunma hakkı yargılanmaktadır. Sanık sandalyesinde bizler değil, ‘Savunma hakkı’ oturmaktadır. Ve bizleri değil, ‘Savunma hakkını’ yargılamaktasınız.”

Yukarıdaki alıntı, Halit Çelenk ve arkadaşlarının 1972 yılında Deniz Gezmiş ve arkadaşları davasında yaptıkları 136 sayfalık savunmada savcıya hakaret edildiği gerekçesiyle açılan davada verilen ifadeden alınmıştır.

Ben Halit Çelenk’i 1966 yılında Ankara’ya öğretmen olarak atandığım zaman tanıdım. 1968-69 yıllarında TÖS (Türkiye Öğretmenler Sendikası) Ankara Şubesi başkanlığı yaptığım yıllarda ilişkilerimiz daha sıkılaştı. 12 Mart 1971 Askeri Darbesi, 3 Eylül 1971’de TÖB-DER’in (Tüm Öğretmenler Birleşme ve Dayanışma Derneği) kurulması Halit Beyle yollarımızı iyice birleştirdi.

TÖB-DER’in kurulması aşamasında, bir gün beni genel merkezimizin (TÖS’ün) dördüncü katındaki bir odasına çağırdılar. Biz bir grup arkadaş genel başkan odasında tüzük çalışması yapıyorduk. Dairenin kuzey cephesine bakan odasında aklımda kaldığı kadarıyla rahmetli Sefa Güler, Halit Çelenk ve Nevzat Helvacı, önlerindeki yazıyı inceliyorlardı. Odada bir iki kişi daha vardı. Onların kim olduğunu anımsayamıyorum.

Sefa Bey, bana önlerindeki mahkeme tutanağını vererek işaretlenen yeri okumamı söyledi. Tutanakta gene aramızdan ayrılan dostum ve mücadele arkadaşım rahmetli Cemil Çakır’ın ifadesi vardı. İfade özet olarak şöyle idi: “Mahir Çayan ve arkadaşlarını, İstanbul Maltepe Cezaevi’nden kaçtıktan sonra Ankara’da çeşitli evlerde sakladık. Eğer Ankara’da biraz daha kalsalardı Ali Bozkurt’un evine götürecektik.”

İsmail Sefa bey; “Bozkurt, kurulacak bu örgütün genel başkanı sen olacaktın. Bu ifadeden sonra arkadaşlarımızın arasında tereddütler oluştu, senin genel başkan olman halinde hem seni tutuklarlar, hem de örgütü kurmadan önce kapatabilirler diye düşünüyoruz. O bakımdan seni çağırdık, fikrini söyler misin?” Ben de, “Halit bey ve Nevzat bey sizler ne düşünüyorsunuz? Bu yasal olur mu? Benim tutuklanmam önemli değil, yeter ki örgüt kapatılmasın; kaldı ki başkanlığa hiç ismi bilinmeyen bir arkadaş da bulabiliriz” dedim. Halit bey ve Nevzat bey güldüler. Dediler ki, “Ali bey, şimdi Türkiye’de insanları ve örgütleri suçlamak, hapsetmek ve kapatmak için hukuka, kanuna gerek yoktur. Birilerinin aklına eserse her şeyi yapabilirler. Yasal hiçbir sakıncası olmadığı halde bu ifadeye bakarak örgütü kapatıp sizi de tutuklayabilirler.”

Bu iki saygın hukuk dostlarımın dedikleri hep oldu. Biz on binler, yüz binler aylarca yıllarca hapishanelerde, işkencelerde süründük. Uydurma gerekçelerle binlerce genç insanımız yaşamlarının baharında ölümlere gönderildi.

23 Haziran 1993 günü kaybettiğimiz dostumuz İbrahim İşyar’ın ölümünde de 12 Mart ve 12 Eylül darbelerini yapanların vebali vardı.

Halit Çelenk ile yıllarca birlikte çalıştık. Ben TÖB-DER’in genel başkanı, o da hukuk büromuzun müdürü idi. Büromuzda Nevzat Helvacı, İlhan Dişçi gibi saygın hukukçular başta olmak üzere birçok avukat çalışıyordu.

Hukuk büromuz, yalnızca öğretmenlerin davalarına bakmaz, daha çok öğrenciler olmak üzere başı dara düşen herkesin imdadına koşardı. Halit bey davaları üstün bir gayret ve beceriyle izler, büroyu uyumlu şekilde çalıştırırdı. Türkiye’nin her tarafına dağılmış 700 şubesi, iki yüz bin üyesi ve yüzlerce davası olan bir örgütün hukuk işlerinin yürütülmesinde arı örneği çalışırdı.

Ayrıca Halit Çelenk Türkiye’nin tüm ünlü kişi ve kuruluşların da savunmanlığını yapardı.

Halit Çelenk, ünlü hukukçuluğu yanında iyi bir dost, bazen karşısındakini rahatsız edercesine kibar bir centilmen yumuşaklığının altında granit bir irade taşıyan üstün yetenekli bir insandır.

Öğretmenlerin örgütlü mücadelesinde o hep yanımızda oldu. Başımız dara düştüğünde, Halit Çelenk ilk aradığımız dost ve hukukçumuz oldu.

Ben kişi olarak Halit Çelenk’i tanıdığım, onunla birlikte çalıştığım ve onunla aynı çağda çalıştığım için çok mutluyum.

Yaşayan insanlar için bir şeyler yazmak her zaman zor olmuştur. Onun için bu kısa yazıyı gerçekten zorlanarak yazdım. Bu yazıda hatta böyle onlarca yazıda Halit Çelenk’i anlatma olanaklı mı? Ona ve eşi Şekibe ablaya uzun ömürler ve mutluluklar diliyorum.

(Çağdaş Hukukçular Derneği’nin yayın organı Çağdaş Hukuk dergisinin, Temmuz-Ağustos 1993 tarihli Halit Çelenk Özel Sayısında yayınlanmıştır.)

Hukuk ve Özgürlük Savaşçısı
Halit Çelenk

Tuncay Çelen

Avukat Halit Çelenk’i, Halit ağabeyi anlatmak, o kadar zor ve o kadar anlamlı. Her dönemde özgürce düşünebilen yiğit insanlarımızdan biri.

Onunla ilk kez 7 Ocak 1969’da Ankara Kapalı Cezaevinde karşılaştım. Henüz 20’sinde genç ODTÜ öğrencisi idim. İki gün önce Amerika Büyükelçisi Commer’in makam arabasının ODTÜ’de yakılmasından dolayı tutuklanmıştım. “Vietnam Kasabası” olarak bilinen ve Vietnam’da Amerikan işgaline karşı vatanlarını savunanların katledilmesinde önemli rol üstlenen Commer, Türkiye’ye büyükelçi olarak atanmıştı. Devrimci gençliğin büyük tepkisini almasına rağmen gelmiş ama protestolar karşısında havaalanına inememiş bir helikopterle Ankara’ya gelebilmişti. Makam arabası yakılan Commer, bu Commer’di.

Olayın ertesi günü aleyhimize yayınlar başladı. Hakkımızda idam ya da müebbet hapis cezası isteniyordu. Emniyet ve cezaevine ilk kez düşmenin şaşkınlığı içindeydik. Ailemizle dahi görüşmemiştik.

Bizi cezaevi idaresine çağırdılar. Avukatımızın geldiğini haber verdiler. Gelen Halit Çelenk’ti. Kendinden emin ve kararlı tavırlarıyla elimizi sıktı, yalnız olmadığımızı, 70’i aşkın avukatın da kendisiyle birlikte savunmamızı üstlenmek istediğini bildirdi. Gözlerimiz parladı. Bu dost sıcaklığı dışarıya da yansıdı. Aleyhimize oluşturulmak istenen kamuoyu, bize destek vermeye başladı. Artık “vatan haini” değil, kahramandık.

Asıl kahraman o idi. Tüm özverisiyle kamuoyunun olumlu tepkisini ayakta tutmaya çalışıyordu. Bizi kendi çocuklarını savunurcasına savunuyordu. Üstün hukuk bilgisi ve kıvrak zekasıyla en az ceza ile kurtarmaya çalışıyordu. Ve bizleri kurtaran hamleyi yaptı. Mahkeme heyetinden “Amerika Dışişleri Bakanlarından Commer olayı dolayısıyla Türkiye ile ilişkilerinin bozulup bozulmadığının” sorulmasını talep etti. Gelen cevap muhteşemdi. “Bu olay dost ve müttefik Türkiye ile olan ilişkilerimizi daha da güçlendirmiştir.” 128. madde düştü. “Toplu ızrar”dan 6 aylık bir ceza ile kurtuluyor ve tahliye oluyorduk.

Tahliyeden sonra Yusuf Aslan ve Taylan Özgür’le “Commerciler” duruşması sırasında çekilen bir fotoğrafı çerçeveleyip Halit ağabeye götürdük. Onun ne kadar duygulu olduğunu o zaman anladım. O fotoğrafı sanki paha biçilmez bir değer taşıyormuş gibi alırken gözlerinden sevinç yaşları boşalıyordu. Orada bizimle aynı duyguları paylaşan bir büyük insanı daha tanıdık. Halit ağabeyin deyişiyle, “yaşantısında ona vefalı bir dost olan ve çalışmalarında verimli yardımlarıdan her zaman yararlandığı, eşi, değerli insan ŞEKİBE ÇELENK!”

Dev-Genç hukuk büro sorumlusu olarak görev yaparken bu iki güzel insanı daha yakından tanıma mutluluğuna ulaştım.

İstisnasız başı derde giren herkesin imdadına, görüşleri kendi görüşlerinden farklı da olsa, yaptıkları işlere karşı da çıksalar, haksızlığa uğrayan herkesin yardımına koştular. Bizimle uğraştıkları yetmedi. Ailemizin acılarını paylaşmak görevini de üstlendiler.

Halit Çelenk’i bütün yönleriyle benim anlatabilmem mümkün değil. Ben yine bir anımla bitirmek istiyorum yazımı.

Dev-Genç Genel Kurulu yapılacaktı. Atilla Sarp, Ergun Aydınoğlu ve ben Genel Kurul hazırlıklarını görüştükten sonra evlerimize gittik. Aynı gece Dev-Genç’in “gizli örgüt” olduğu savıyla evlerimizden alınarak tutuklandık. Ne garipti ki biz gizli örgüt Dev-Genç yöneticileri tutuklanırken, ertesi gün hükümet komiserinin gözetiminde “gizli örgüt”ün Genel Kurulu yapılıyordu.

Sanıyorum Kurban Bayramı yaklaşıyordu. Biz yine kim bilir hangi dönemin “kurbanı” olarak Kurban Bayramı’nı cezaevinde geçirecektik.

Bayramdan bir gün önce hiç beklemediğimiz bir şekilde tahliye olduk. Ailem beni görünce şaşırdı. İlk tepkileri “kaçtın mı yoksa?” oldu. İlk toparlanan babamdı. Boynuma sarıldı ve “bu mutlaka Halit Beyin işidir. Allah razı olsun, tuttuğu altın olsun,” diyerek ağlamaya başladı. Tahmini doğruydu. Halit ağabey, bir üst mahkemeye itiraz ederek tahliyemizi sağlamıştı.

Babamın dileği olmadı. “Aşkolsun şu Halit Beye, bu hukuk bilgisi ve çalışkanlığıyla kaç kez köşeyi dönerdi. Anlayamıyorum neden hâlâ parasız bakıyor davalara?” diyen ağır ceza hakimi doğru söylüyordu. Hiçbir zaman para ve kâr için uğraşmadı, uğraşamıyor. “Tuttuğu altın” olmadı, olmuyor ama tuttuğu yol altın bir yoldur. Tuttuğu insanlar ona minnet doludur.

(Çağdaş Hukukçular Derneği’nin yayın organı Çağdaş Hukuk dergisinin, Temmuz-Ağustos 1993 tarihli Halit Çelenk Özel Sayısında yayınlanmıştır.)

Bilge Bir Hukukçu,
Gerçek Bir Arkadaş

Süleyman Ege

Türkiye’de devrimci işçi sınıfı hareketinin, bağımsızlık, demokrasi ve sosyalizm savaşımının 1960’lardan günümüze gelen tarihinde saygın bir yeri olan, bu savaşımın özellikle hukuksal alanında emeği anıtsal değer taşıyan bir kişilik: Halit Çelenk.

Bir devrimci, bir hukukçu olarak Çelenk’in, yazılarıyla, kitaplarıyla, mesleki eylemiyle, antidemokratik ceza yasaları ve uygulamalarına karşı sürdüregeldiği çabanın örgütlenme ve düşünce özgürlüğü kazanımlarında payı büyüktür. Adına “demokrasi” denen ve iki faşist darbeyle maskesini sıyırmış uzun, karanlık bir dönemin vurdumduymaz dünyasında onurlu, çetin bir savaşımdır bu. Ceza yasasının Amerikan emperyalizminin güdümünde daha da ağırlaştırılmış 141 ve 142. maddelerinin yürürlükte bulunduğu yarım yüzyıla yakın bir süre boyunca, ülkemizde düşünce ve örgütlenme özgürlüğüne karşı, gerçekte, ilan edilmemiş aralıksız bir sıkıyönetim dönemi yaşanmıştır. Bu yıllar içinde sivil ve askeri mahkemelerde yargılanan nice yurtsever devrimcinin doğal bir savunmanıdır Halit Çelenk.

...

Benim Halit Abi’yle arkadaşlığım 1960’ların başına, ta Türkiye İşçi Partisi’nin ilk günlerine dayanır. Unutulmayacak pek çok ortak anımız var. Ama şu anlatacaklarım bende hep taze kalan anılardır:

Kasım 1968’de Komünist Manifesto’yu çıkarmıştım.

Daha üstünden iki gün geçmeden, Ankara’nın o puslu 14 Kasım sabahı yayınevine geldiğimde polis beni bekliyordu. “Mevcutlu” olarak Adliye’ye götürüldüm.

Savcıya verdiğim ifadeyi yalnızca bir tek tümceyle sınırladım: “Komünist Manifesto’yu yayınlama amacımı kitaba yazdığım sunuş yazısında ayrıntılıca açıkladım, ekleyeceğim bir şey yok.” Tutuklanmam istemiyle Sulh Ceza Mahkemesi’ne “sevk” edildim. Mahkemenin kapısında iki sivil görevlinin arasında uzun süren bir bekleyişten sonra duruşmaya alındığım zaman, yargıç İsmail Hakkı Gürcan belli ki dosyayı incelemiş bulunuyordu:

“Kitaptaki açıklamanı okudum, ifaden de aynı mı olacak?” dedi.

“Evet” dedim.

Karar şöyleydi: “Bilirkişi raporu bulunmamasına ve sanığın müdafaasına göre tutuklama isteminin reddine.” Savcı bir üst mahkemede “acele itiraz”da bulundu. Ama “acele itiraz” mahkemeye geç bir saatte ulaştı. “Mevcutlu” durumum sürdürülüyor, bu kez Asliye Ceza Mahkemesi’nin kapısında bekletiliyordum. Avukatım Halit Çelenk haberi alıp da beni orada bulduğunda “mesai saati” dolmak üzereydi. Az sonra da bizi yalnız bırakmak istemeyen Muzaffer Erdost geldi. Dosyamın incelenmesine daha sıra vardı. Bekliyorduk. Anafartalar’daki Büyük Adliye’nin koridorlarına alışkın üç adam... Mahkemenin kapısının tam karşısındaki bankta, tam solumda Halit Abi, sağımızda Muzaffer, başımızda dikilen sivil görevlilerin arasında otururken bizi gören üçümüzün de “mevcutlu”, ele geçirilmiş bir çete olduğumuzu sanabilirdi. Bekleyiş uzun sürdü. Akşam saatleri başladı. “Mesai” bitmiş, Adliyenin koridorları çoktan boşalmıştı. Orada artık bizden başka kimse yoktu. Sonra da birdenbire ışıklar gitti, karanlıkta kaldık. On dakika, on beş dakika, belki daha da fazla, ışık bir türlü gelmiyordu. Bu durumda yargıç dosya incelemesini bir sonraki güne erteleyebilirdi –tersliğe bakın ki, annemle babam daha yeni köyden kalkıp gelmişler, bu olanlardan habersiz, evde tek başlarına beni bekliyorlardı–. Baktım, kapıdaki mübaşir de ortalıkta yok.

Anlık bir kararla kalktım, kapıyı tıklayıp içeri daldım. Arkamdan da Halit Abi... Karanlıkta yargıcı fark edemiyordum bile.

“Bağışlayın sayın yargıç, dedim, bugün karar vermezseniz beni nezarete atarlar, geceyi nezarette geçirmek durumunda kalırım.”

“Ama görüyorsunuz, dedi yargıç, dosyayı inceleyemiyorum.”

Halit Abi hemen pratik bir öneri getirdi; o içten yaklaşımıyla, tane tane:

“Efendim, dedi, uygun görürseniz, size bir ışık bulalım.”

“Bulun bulun, dedi yargıç, iyi olur, bir ışık bulun, dosyanıza bakalım.”

Halit Abi işi çözdü. Salondan çıkınca, karanlıkta kibrit çakarak koridorun sonuna kadar gitti, orada nöbetçi mübaşirleri buldu. Az sonra Halit Abi’nin yanı sıra bir mübaşir, elinde gaz feneriyle koridoru aydınlatarak geldi, salona girdi. Tam da “Komünist Manifesto”ya yaraşır törensel bir tablo çiziliyordu.

Başımızda dikilen sivil görevlilerin arasında beklemeye başladık.

İçerde epeyce uzun süre bir sessizlik. Arkasından daktilo sesleri. Sonra bir daha sessizlik... Soluğumuzu tuttuk, sonucu bekliyoruz. “Manifest”in yazısıyla ilgili unutulmaz anlardan biriydi bu... İçeriden koridora yalnızca zayıf bir ışık sızıyordu.

Kapı açıldı, yargıç şapkasını giyerek önümüzden geçip gitti. Ardı sıra da mübaşir çıktı, elindeki karar örneğiyle yanımıza yaklaştı:

“Serbestsiniz,” dedi.

Ceza yargıcı Ahmet Ayanoğlu, Çelenk’in sağladığı o gaz fenerinin ışığında şu kararı yazdırmıştı: “Sanığın savunmasına ve bilirkişi raporu bulunmamasına göre Sulh Ceza Mahkemesi’nin kararı yerinde görüldüğünden savcılığın itirazının reddine.”

Ceza Yasası’nın faşist 141 ve 142. maddelerinin varlığı koşullarında Komünist Partisi Manifestosu’nun Türkiye’deki uzun öyküsü böyle başlamıştı.

Bizim için, mahkeme koridorlarına alışık üç adam için, bu kararın ayrı bir değeri vardı.

...

Ağustos 1982’de elimden alınıp Mamak’a hapsedilen 133 bin kitabımın imha edildiğini öğreniyorum.

12 Haziran (1985)...

Halit Abi’yle kalkıp Mamak’a gittik. Sıkıyönetim Komutanlığı’ndan kitapların imhasıyla ilgili komutanlık emrinin ve imha tutanağının birer örneğini isteyeceğiz.

Garnizona girmek izne bağlı. Çelenk, girişteki jandarma noktasından telefonla Adli Müşavirliği aradı. Görüşme iznini alıp içeri girdi.

Ben garnizon dışında, gelecek sonucu bekliyordum.

Halit Abi çok üzgün döndü. Konuşamayacak durumda... Bir şey soramadım. Sessizce birbirimize baktık. Onu böyle bir kez de yıllarca önce Ankara Merkez Kapalı Cezaevi’ne gelişimde görmüştüm. Cezaevinin Avukat Görüşme Odası’nda... Daha Denizlerin asılışını izleyen ilk günlerde. Gencecik 3 devrimciyi alan o darağacının kurulduğu hapishane avlusundan geçip gelmiş, Deniz’i, Yusuf’u, Hüseyin’i ayrı ayrı son yolculuklarına uğurladığı o aynı odada o gecenin capcanlı anısına gömülüp gitmiş, gözleri yaşararak bana o idam gecesini anlatmıştı. Halit Abi şimdi de o görüşme odasındaki gibi acılıydı. Neden sonra, yutkunarak şu iki sözcük çıkmıştı ağzından:

“Yakmışlar kitapları.”

...

Bu iki anıda, Çelenk’in bilge bir hukukçu, yetkin bir savunman ötesinde nasıl sıcak bir dost, sözcüğünün tam anlamında gerçek bir arkadaş olduğunu anlatmaya çalıştım.

Yalnızca şu son kırk yılın devrimci savaşımının tarihi değil, bu savaşım içinde yer almış nice devrimcinin yaşamını kucaklayan derin bir öyküsü de yazılabildiği zaman ancak, bu insanlarla iç içe aynı yazgıyı arkadaşça paylaşmış bir Halit Çelenk’i daha iyi anlayabiliriz.

Halit Çelenk’in Yaşamından
Ders Çıkarabilmek...

Feyzullah Ertuğrul¹

Onunla ilk kez, Ankara’da Denizciler Caddesi Börekçi İşhanındaki bürosunda tanıştık. Sanırım 1965 yazıydı ve TÖS’ün kuruluşunu izleyen aylardan biriydi. Kendisini nasıl, kimlerin salık vermesiyle arayıp bulduğumuzu şimdi anımsayamıyorum. Ancak onun hep içimi ısıtan o insan sıcaklığını hemen bu tanışmamızda duyumsadığımı hiç unutmuyorum. Ardından TÖS’te buluşmuştuk kendisiyle. TÖS’ün hukuk danışmanlığı önerimizi geri çevirmemişti. TÖS gelişip güçlendikçe artan öğretmen kıyımı nedeniyle genişleyen Hukuk Bürosu’nun yönetimini üstlendi daha sonra.

TÖS yönetiminde bulunduğum iki yıllık sürede, kendisiyle kafa kafaya, gönül gönüle birlikte çalıştık. Yirmi yılı aşan bir aradan sonra, zaman zaman yeniden örgütsel birlikteliğimiz oldu onunla.

EĞİT-DER’in kuruluşu ve sendikal hak savaşımı sürecinde de Hasan Ürel, Nevzat Helvacı, Asım Hışıl, rahmetli İlhan Dişçi, Erşen Şansal, Şenal ve Ayhan Sarıhan, Ahmet Cenan, Mehmet Demirtaş ve şu anda adlarını anımsayamadığım öteki değerli avukat arkadaşlarımızla birlikte bize yol gösterdi, destek oldu. Özellikle EĞİT-DER Yayınlarının ilk kitabı olarak yayımladığımız TÖB-DER DAVASI kitabının oluşumu sürecinde kendisiyle çokça görüşmemiz, söyleşimiz oldu. Bu birlikteliğimizin en önemlisini kuşkusuz ki, TÖB-DER davası duruşmalarında yaşadık. Biz altmış dört TÖB-DER’li sanık(!) elleri tetikte askerle çevrili mahkeme salonunda “onurlu bir direnişle” duruşmanın başlamasını beklerdik. Derken başta Halit Çelenk olmak üzere öbür avukatlarımız: Şükrü Günel, İlhan Dişçi, Günfer Karadeniz, M. Asım Hışıl, Hasan Ürel, Yücel Yeşilgöz, Gürkut Acar, Metin Bayyar, Hasan Elal, Yusuf Önoy, Saadettin Üçüncüoğlu, Fevzi Kandemir, Refik Ergün, İsmail Sabit, İbrahim Sinemlioğlu, İsmail Sami Çakmak, Hüseyin Kayır, Kamil Ateşoğulları, Hüseyin Duman, Hüseyin Doğan, Aydın Erdoğan, İsmail Çevik, Erşen Şansal, Nimet Hışıl, tanyerinin ağarışı, güneşin ucun ucun yükselişi gibi ardı ardına geliverirlerdi.

Gerek TÖS döneminde, gerekse TÖB-DER davası sürecinde Halit Çelenk’in, şahsında hem eylemsel hem de kuramsal yönleriyle hukuku iyiden iyiye özümlemiş değerli bir hukuk adamını tanımışımdır. Bizleri ve komünistlikle suçlanan öteki müvekkillerini savunurken, yargıçlarla savcıların, mesleğinin erbabı bir öğretmeni dikkatle, hayranlıkla dinleyen öğrenciler gibi sakin oturduklarını gözlemişizdir. Yeri geldiğinde, yine sesini öyle yükseltmeden, duruşma salonunda sosyalizm, demokrasi ve özgürlük esintisi yayan konuşmalarını unutmak mümkün müdür? Ayrıca, görüşlerinden asla ödün vermeksizin, tıpkı doğa ve toplumlar gibi, insanın da değişebilirliğine olan inancını yansıtırcasına, karşıtlarına bile nazik davranmaktan çekinmediğini de... Örneğin 12 Eylül karabasanına ve onun komünistlere, sosyalistlere, sosyal demokratlara, tüm demokratlara yönelik baskı ve zulmüne, o imrenesi belagatı ve hukuk birikimiyle ödünsüz karşı çıkarken, karabasan piramidinin en tepesindeki Kenan Evren’e bile “Sayın Kenan Evren” diyebilmiştir, yer yer TÖB-DER Davası duruşmalarında.

En onulmaz sanılan insanların bile değişebilirliğine, “ıslah edilebilirliğine”² olan inancı ve gönüller dolusu sevgisiyle, insanın salt “biyolojik bir varlık” değil, aynı zamanda tinsel bir varlık olduğuna dikkat çekmiştir TÖB-DER DAVASI kitabında Halit Çelenk.³ Tinsel varlığındaki nice güzelliklere gebe o engin gizilgücünün güce dönüşmesi ölçüsünde insanın insanlaşabileceğini, bununsa insanın özgürleşmesinden geçtiğini anımsatır ve şöyle der: “İnsanın kendi yaratıcı gücünü ortaya koyabilmesi özgür olmasına bağlıdır. Ancak özgür bir toplumsal ortam bu gücün yeşermesine, yaratıcı niteliğini göstermesine olanak sağlayabilir. 141-142. maddeler bu ortamın oluşmasını engellemekte ve giderek bilimsel, sanatsal ve kültürel gelişmeyi kösteklemektedir.”

Halit Çelenk, hukukla ilgili yazılarını içeren başka bir kitabında⁴ hukuk kavramına altyapı ve üstyapı bağlamında açıklık getirir. Önce “devlet” kavramına eğilir. “Devlet, toplumdaki sınıfların doğuşu (...) ile yaşıttır ve onlarla birlikte doğmuştur,” der. Sınıflardan zayıf olanların her zaman, “zenginlik kaynaklarını ellerinde bulunduran” sınıfça yönetildiğini, bu anlamda bir yönetim aracı, bir “tarihsel örgüt” olan “devlet”in “ekonomik bakımdan ve dolayısıyla siyasal bakımdan her zaman güçlü sınıfın temsilcisi” olduğunu; hukukun, yasaların; devletin bu niteliğine uygun bir içerikte biçimlendiğini savlar. Bir üst yapı kurumu olarak hukukun, toplumsal üretim (mülkiyet) ilişkilerinden türediğini anımsatır, ama asla bu ilişkilerin (alt yapının) bir gölgesi olmadığını vurgular ve şöyle der: “ilk bakışta bir yasa hükmü toplumsal bir ilişkiyi düzenlemektedir. Yasa koyucu, eğer toplumsal ilişkiyi, bu ilişkinin ihtiyacını doğru saptayabilmişse, kabul edilen yasa, bu ihtiyacı ‘yasama anı’ için karşılamış ve gidermiş sayılabilir. Yasama anında toplumsal ilişkiye cevap veren bu yasa zamanla eskiyecektir, toplumun yapısı ise sürekli gelişme halindedir. Toplumsal yapı geliştikçe, toplumsal ilişkiler değiştikçe sözü geçen yasa hükmü artık ihtiyacı karşılayamayacak veya hukuk dili ile ‘cadugue’ hale gelecektir. Giderek toplum gelişmesi ile hukuk arasında bir çelişki doğacaktır. Bu halde artık hukuk ‘tutucu’ bir nitelik kazanmış ve toplumun gelişmesini engeller bir yöne girmiştir. Bu haller (...) üst yapı kurumunun altyapıyı karşılıklı etkilediği hallerdir.”

Halit Çelenk’in salt hukuk için değil, öteki ideolojik üst yapı kurumları için de geçerli bu saptaması bizlere Engels’in Fransız Mehring’e yazdığı 14 Temmuz 1893 günlü mektubunda yer alan şu alıntıyı anımsatır:

İdeolojilerin ekonomik altyapı üzerinde hiçbir etkisi olmadığı savı “Diyalektiğe aykırı basit bir görüşe, karşılıklı etki üstünde kesin bir bilgisizliğe dayanmaktadır. Bu baylar ekonomik olgular tarafından yaratılır yaratılmaz her tarihsel etkenin de (her ideolojinin de/üstyapı kurumunun da F. E.) bir etki yarattığı ve kendi nedenlerine etken olabileceği olgusunu çoğu zaman maksatlı olarak unutuyorlar.”⁵

Halit Çelenk’in yaşamından, salt her insanın, her hukukçunun değil, aynı zamanda bir ideolojik/kültürel varlık olan toplumsal ve siyasal örgütlerinde öğrenecekleri çok şey vardır.⁶

Bu bağlamda şunu da eklemeliyim: Eğer Halit Çelenk gibi güzel insanların; TÖS, TÖB-DER, EĞİT-DER, EĞİTİM-SEN, KESK gibi demokratik sivil toplum örgütlerinin varlığından oldum olası korkan ve ülkemizin aydınlık geleceğine dehşet saçan bir yönetim anlayışı egemen olmasaydı, Türkiye’de devlet tez zamanda gerçekten demokatik, laik ve sosyal hukuk devletine dönüşmüş olacaktı. Doğal olarak da, Avrupa Birliği’ne üyelik sürecinde böylesine tiraji-komik sahnelere tanık olmayacaktı.

Sözlerimi bağlarken, Halit Çelenk’e; eğitim emekçilerinin örgütlü savaşımında onunla birlikte emeği geçen ve halen aramızda olan, olmayan değerli meslektaşlarına saygı ve şükranlarımı sunuyorum. Ve bir de Halit Çelenk’in simgelediği o özgün güzelliğin öteki yarısı değerli eşi Şekibe Hanım’a saygılarımı gönderiyorum.

Fakir Baykurt’la, Dortmund

Bir Hukuk Anıtı

Gültekin Gazioğlu

Biz öğretmenler onu, Türkiye Öğretmenler Sendikası (TÖS) Hukuk Bürosu Başkanı iken tanıdık. Bilindiği gibi 1965 seçimlerinde, Süleyman Demirel’in Genel Başkanlığındaki Adalet Partisi, tek başına iktidar olmuştu. Adalet Partisi, artçısı olduğu Demokrat Parti’den, ilerici düşüncelere karşı olma, özellikle demokrat öğretmenlere karşı olma gibi bir mirası(!) da devralmıştı.

1961 Anayasası’nın getirdiği nispi demokratik ortam, sol düşüncelerin yaygınlaşması, örgütlenmesi ve giderek güçlenmesini de sağladı. Bu arada demokratik öğretmen hareketi de hızla gelişip güçlendi. Yeni anayasanın sağladığı olanakla, sendika kuran öğretmenler, diğer kamu emekçilerine de örnek oldular.

Türkiye Öğretmen Sendikası (TÖS) Adalet Partisi’nin eğitimdeki gerici uygulamalarına şiddetle karşı koydu. Siyasi iktidar ise ilerici öğretmenleri sürerek, kıyarak sindirme yolunu tuttu. Sendikaların uyarılarına kulak verme yerine, sendika üyelerini yıldırma yolunu seçen iktidar karşısında, TÖS’ün Hukuk Bürosu’nu buldu. İktidarın hukuk dışı uygulamalarını, yine hukuk yoluyla (Danıştay ile) durdurma, etkisizleştirme bu büronun başlıca işi oldu.

İşte bu büronun başında ülkemizin değerli hukukçularından Halit Çelenk’i görüyoruz. TÖS Hukuk Bürosu’nun başarıları, sendika üyesi öğretmenlerin sendikalarına güvenlerini arttırdı.

Adalet Partisi’nin ölçüsüz öğretmen kıyımı, ona karşı verilen hukuk savaşı, Halit Çelenk adının öğretmen hareketi ile anılmasını getirdi.

Azgın bir anti komünist ortamda Halit Çelenk, 141-142. maddelerden takibata uğrayan herkesin önemli güvencelerinden biri oldu.

TÖS’ten TÖB-DER’e sancısız geçişte Halit Çelenk’in payı büyüktür. Milliyetçi Cephe iktidarın azgın öğretmen kıyımının karşılanmasında belirleyici emeği ve çabası vardır.

TÖB-DER’i kapatma girişimi hukuk yoluyla defalarca ters yüz edilmiştir. Bunlardan bir tanesini anlatmadan geçemeyeceğim.

1977 Ekonomik-Demokratik Haklar Mitingi ve Yürüyüşünden sonra, Ankara Valisi Durmuş Yalçın tarafından TÖB-DER kapatılmıştı. Vali, Danıştay’ın “yürütmeyi durdurma” kararını uygulamıyordu.

Hukuk büromuz, girişimlerini sürdürmekle birlikte, konunun uzayacağı, örgütün ve mücadelemizin zarar göreceği anlaşılmıştı. Biz yöneticiler “mühür fekki” yapma kararı aldık. Halit Bey ısrarla karşı çıktı: “Herkesin hakkını kendisinin geri aldığı bir yerde hukuk devletinden bahsedilemez. Hukuk yolundan ayrılmayalım,” dedi. Bizim kesin kararımız karşısında: “Bu siyasi bir karardır. Saygı duyarım. Karşı olmamıza karşın sizi en iyi biçimde savunacağımıza kuşkunuz olmasın,” dedi. Gerçekten de öyle oldu. Verildiğimiz “suçüstü” mahkemesinde yaptığı etkili savunma ile önce tutuksuz yargılanmamızı, sonra da beraat etmemizi sağladı. Daha sonra pek çok benzer başarılı savunmalara tanık olduk. Mahkemeler sürecinde, yargıçların Halit Çelenk’e saygı duyduklarını gözlemledim. Fikren karşı olsalar bile, onun hukuk bilgisi, ciddiyeti, kişiliği karşısında, yargıç ve savcılar çok saygılı davranıyorlardı.

12 Eylül hukuksuzluğu karşısında Halit Çelenk girdiği tüm davalarda canla başla çalıştı. Hukuk tanımaz bir yönetim karşısında mesleğini icra ederken hiç kuşkusuz çok büyük acılar, üzüntüler de çekti.

Halit Çelenk, ülkemizin salt önemli hukuk adamlarından biri değil, sayıları hiç de çok olmayan önemli aydınlardan biridir. Yazdıkları ile konferans ve konuşmaları ile her zaman dikkat çekti. Sol düşüncelerdeki kararlılığı, tutarlılığı bilinir. Yalpalamamış, dik ve doğru yürümüştür. O ülkemizin gerçek hukuk anıtlarından, namuslu aydınlarından biridir. O, paranın padişahlığına boyun eğmemiş nadir insanlardan biridir. O, örnek alınacak erdemli bir insandır.

Halit Çelenk’le
Bir Pazar Günü...

Remzi İnanç

Binlerce bayrak ve flamadan bir bayram yerine dönmüş Sıhhiye Meydanı’ndaki inanılmaz coşku elle tutulur gibiydi. Ankara’nın sonbaharını, hele de Ekim ayını bilmeyene nasıl anlatılır o günün gökyüzü? 2002 yılının 6 Ekim Pazar gününün ayrı bir özelliği vardı: Türkiye Komünist Partisi’nin (TKP) “Paranın Saltanatına Karşı Halkın Ankara Buluşması” başlıklı mitingi... Sağ olsun polisler, komünistleri korumak için olacak, olağanüstü önlem almıştı. Miting alanına ne kadar az kişi gelirse, işleri onca kolaylaşacaktı sanki.

Kırk yıl sonra bu miting alanında yeniden yan yana olduk Şekibe ve Halit Çelenk’le.

Önce yanımda duran Şekibe Hanım’ı gördüm. Dal gibi bir delikanlının elini tutmuştu; gözlerinin içi gülerek tanıştırdı: “ODTÜ’de okuyan torunum...” Hemen yanı başlarında Halit Ağabey... Nasıl mutlu oldum... Kucaklaştık. Altmışlı yıllardaki gibi coşkulu ve umutluyduk. İkimizin de gözleri doldu.

[Bir çağrışım. Genç kuşak, Erdoğan (Berktay) Başar’ı pek anımsamaz. Yaşarken de öyle ortalıkta fazla görünmezdi; bilinmek, tanınmak gibi bir sorunu yoktu. Sosyalist aydın duyarlığı yanında, zarif ve onurlu bir kişiliğe sahipti. İki yabancı dilden sosyalist literatürü izleyecek kadar birikimliydi. İzmir’de serbest avukatlık yaptığı dönemde, Türkiye Komünist Partisi’ne (TKP) girdiği savıyla tutuklandı (10 Temmuz 1952). İki yıla mahkûm olan Erdoğan Berktay, cezaevinden çıkınca, artık avukatlık yapamayacağı için, bir kitabevi açtı. Daha sonra, 1960’lı yılların ortasında, ailesiyle Ankara’ya gelip yerleşti. / Önce Sadun Aren’e açmıştım, ‘sosyalist kişi ve kavramlar sözlüğü’ projemi. Sadun Ağabey, işinin yoğun olduğunu söyleyerek, artık Ankara’da yaşayan Erdoğan Bey’i önerdi. Yayıncı-kitapçı olarak önceleri ismen tanıştığımız Erdoğan Bey’i, Ankara’daki evinde ziyarete gittim. Hoşbeşten sonra, artık adını koyduğum Sosyalizm Sözlüğü tasarımı açtım kendisine. Sevinerek kabul etti. Kitap boyutunda ilk çalışması olacaktı Erdoğan Bey’in. Yaklaşık sekiz ay sonra, dediği tarihte, teslim ettiği sözlük dosyası, aynı ayın sonunda da kitap olarak okura ulaştı.⁷ Daha sonra çevirdiği A. Barjonet’nin Kapitalist Sömürme adlı kitabını yayımladım... Başka çevirileri de olan, daha sonra arkadaşlarıyla Anadolu Yayınları’nı kuran Erdoğan Berktay, genç sayılacak yaşta aramızdan ayrıldı (İzmir 1921-Ankara 1976). Bu değerli yazar, çevirmen, düşünce ve eylem adamıyla bir gün Kızılay’da yürüyorduk. Birden durdu ve şöyle dedi, hiç unutamıyorum: “Remzi Bey, günün birinde şu karşıdaki binalardan birinin alnında Türkiye Komünist Partisi’nin tabelasını görsem ne çok sevineceğim... Orada bir süre hademe (çaycı mı demişti yoksa?) olarak bile çalışmaya razıyım.”]

Aziz Nesin’le, 1993 TÜYAP Kitap Fuarı’nda

Erdoğan Bey’in, Ankara’da (Tandoğan’da) komşusu, eski meslektaşı ve akranı Halit Çelenk’le dostlukları hep sürdü; bir kitap yayını nedeniyle ağır cezada yargılandığında, Halit Çelenk avukatı olarak yanındaydı onun. Yukarıdaki anımı, kızıl bayrakların gökyüzünü süslediği alanda Halit Ağabeye anlatmaya çalıştım.

Yaşanan, benimsenen, ilgi duyulan kimi duygu, düşünce ve öğreti, bazen bir ömür boyu kişinin yaşamında başat bir özellik kazanır, sonra gide gide bu yanıyla anılır ve aranır. Sözgelişi Halit Çelenk’in avukat olarak son kırk yılında, ilgilenip üstlendiği dava konusunun sınırlı olduğunu söylemek pek yanlış olmaz. Kapısını çalanlar öncelikle ve özellikle, düşüncelerinden ötürü haksızlığa uğramış öğrenciler, öğretmenler, ilerici sendikacı ve memurlarla; sol yayıncı, yazar ve eylemcilerdir (özellikle de ünlü 141,142, 146. maddeler vb.).

Bir davam dolayısıyla karşılaştığım kimi yargıçların, bilgi ve hukuk düzeyini burada kısaca sergileyerek adalet tarihine not düşmek istedim. Bir de bu vesileyle geçmişte demokratik hukuk düzeninin sağlanması yolunda çaba gösteren kimi hukukçularımızın nasıl bir ortamda çalıştıklarını gençlere anımsatmak... Elbette bu davada avukatlarımdan biri Halit Çelenk idi.

1968 yılında yayınladığım Ho Şi Minh’nin Milli Kurtuluş Savaşımız adlı kitabından ötürü, Ankara 3. Ağır Ceza Mahkemesi’nde, T.C.Y.’nın 142 / 4-6 ve 173/3ncü maddelerini ihlâlden yargılandım (Komünizmi övmek). Avukatım Rauf Çapan önce mahkemenin itibar edip destek aldığı bilirkişi Ord. Prof. Dr. Sulhi Dönmezer’in kitapla ilgili bir sayfalık raporunu ele aldı. Değerli hukukçu Rauf Çapan’ın bilirkişiyi eleştiren konuşmasından ancak iki cümle alabiliyorum buraya: “Bir bilirkişinin, bilim adamı iddiasında ise, her şeyden önce bilim ahlakı, bilim haysiyeti ile donanmış olması gerekir. (...) Objektif olmaktan uzak bu raporun sahibi profesör bilirkişi Dönmezer’in raporları mahkemelerden defalarca ret şamarı yemiş, Yargıtayca aksine olan görüşleri kabul edilmiştir. (...) Bunca aydın kişiyi zor durumlara soktuğu, onlara adeta ecel terleri döktürdüğü, haksızlık ettiği vakıaları karşısında üzülmemesi, hukukçulardan çok ahlâkçıları ilgilendirecek bir mesele halini almıştır.”

Objektif olmadığı gibi, ilkel bir şekilde solun her türüne karşı önyargılı davranan Ord. Prof., kitaptaki kimi cümlenin içinden bazı sözcükleri çıkararak açıkça ‘tahrifat’ yapmıştı. Bu rapora fazlaca yaslanan Ankara 3. Ağır Ceza Mahkemesi’nin oybirliğiyle verdiği mahkûmiyet kararını okuyunca küçük dilimi yutmuştum. Mahkeme, ord. prof. bilirkişiden geri kalmamak için, kitaptan ‘suç örneği’ diye aldığı cümlelerde inanılmaz tahrifat yapmıştı. Bir tek örnekle yetineceğim: “Emperyalistlere ait bankaları, işletmeleri (yani özel teşebbüsü kaldırıp) İşçi-Köylü Hükümetine devretmeliyiz.” Parantez içindeki yorum 3. Ağır Ceza Mahkemesi’ne aittir. 3 Haziran 1969 tarihli kararın mimarları: Başkan: M. Sabri Özbek, Üye: Fuat Eribol, Üye: M. Suphi Polat.

Bir vesileyle daha önce de yazmıştım. Yargıtay’daki savunmamız için birkaç gece Halit Ağabeyin evinde çalıştık. 26 Haziran 1970 günü Yargıtay Birinci Ceza Dairesi’nde duruşmamız yapıldı. Halit Çelenk, zengin hukuk ve usul bilgisiyle hazırladığı savunma metnini vakur duruşu ve insana güven veren etkileyici sesiyle okudu. Ardından, dava konusu kitaptan birer tane de üyelere verdik: Bizi mahkûm eden Ankara 3. Ağır Ceza Mahkemesi’nin ve anlı şanlı bilirkişinin kitaptan aldıkları cümleleri nasıl çarpıttıkları görülsün diye. Garip şeyler oldu. Mahkûmiyetim üçe iki onandı.

Başkan: Abdullah Üner. Üye: Ömer Könü. Üye: Abdullah Gözübüyük.

Muhalif üyeler: Niyazi Gencer, Mithat Sungur (7.07.1970).

Dosyam Yargıtay’a geldiğinde, Yargıtay C. Başsavcılığı 1. Bölümü, verilen mahkûmiyet kararını yolsuz görerek, çok ciddi gerekçelerle, hükmün bozulmasını oybirliğiyle istemişti. Buna dayanarak, A. Ü. Hukuk Fakültesi’nden avukat Prof. Dr. Uğur Alacakaptan, C. Başsavcılığına dolu dolu üç sayfalık bir dilekçeyle, mahkûmiyet kararının Ceza Daireleri Genel Kuruluna götürülmesini istedi. Alacakaptan, dilekçesine S.B.F.’den iki Anayasa Hukuku profesörünün söz konusu kitapla ilgili olarak Toplum Yayınevi’ne gönderdikleri bir yazının fotokopisini eklemişti. Yazının son cümlesi şöyle idi: “Bu nedenle, yayınınızın Türk düşünce hayatına ve özellikle Türkiye’deki siyasal bilim öğretimine önemli bir katkıda bulunduğunu bildiririz.” 30 Temmuz 1970 tarihli yazının altında saygıdeğer iki imza vardı: Prof. Dr. Muammer Aksoy, Prof. Dr. Mümtaz Soysal.

Gelgelelim Başsavcılık bu itiraza olumsuz yanıt vermiş ve dosya, gereği yapılmak üzere, Ankara İnfaz Savcılığı’na gönderilmişti.

Halit Ağabey, zaman zaman birlikte çalıştığı ilerici, demokrat ve özverili avukat dostlarıyla, o sıralar aydınların; düşüncelerinden ötürü mağdur edilmiş pek çok öğretmen, memur ve işçinin; bir o kadar da düzene muhalif öğrencinin yardımcısı, umudu olmuştu. Aydınlanmacı kişiliğini güçlü kılan hukuk bilinciyle, Halit Çelenk bir simgeydi artık hukuk savaşımında.

Bu arada, yaşamdan gelen zengin deneyimiyle daha da anlam kazanan hukuk bilgisini ak kâğıda dökmekten geri durmadı Halit Çelenk. Yayımlanmış pek çok eserinden bazılarının adını analım:

İdam Gecesi Anıları (ilk baskısı 1973), THKO Davası / Deniz Gezmiş ve Arkadaşlarının Sorguları, Savunmaları, yayına hazırlayan: Halit Çelenk (1974), Devlet Güvenlik Mahkemeleri Niçin Kaldırılmalıdır? (1976), 141/142 Üzerine (1976), Hazırlık Soruşturması Aşamasında Savunma Hakkı (1977), Hukuk / 141, 142 ve 146. Madde Uygulamaları (1985), Hukuksuz Demokrasi (1985), Hukuk Açısından Töb-Der Davası (1990), Umut Hangi Dağın Ardında? (1993), Barış Savaşçıları (1996), Beş Kapı Beş Kilit (1996).

Ankara’nın o güzelim sonbaharında ve coşkulu kalabalığın ortasında, yanı başımda gözleri dolu dolu duran Halit Çelenk’le çok eskilere döndüm. Şimdi onun kişiliğinde, bugünleri göremeden aramızdan ayrılmış, tanıdık tanımadık, cümle sosyalist ve aydın yoldaşımızı anımsadım. Hepimizin onlara şükran borcu vardı.

7 Kasım 2002

Halit Ağabey İmgesi

Işık Kansu

Halit ağabey, Halit ağabey, Halit ağabey... İnsan içinden konuşurken belleğindeki makinist odasından süzülen ışık, görünmez perdeyi aydınlatıyor.

Halit ağabey, Halit ağabey, Halit ağabey...

Loş adliye koridorundan cüppesiyle çıkıp geliyor Halit ağabey. İşaret parmağını kaldırmış bir şeyler anlatıyor genç, deneyimsiz gazeteciye. Elindeki tutanakları karıştırıyor, aynı parmağını satırlar arasında dolaştırıyor. Hah, işte tam orası, bak şu ifadeler çok önemli. Bir ders gibi: Ayaküstü hukukun temel kavramlarına giriş... Hoca gibi değil ama, yalın öğretici gibi hiç değil, sezdirici. Oraya parmak basmalı gazeteci, haber oradan çıkmalı.

1970’li yılların sonları, ölüm her gün sokakta. Gulyabaniye benzemiyor pek, gün kadar gerçek. Sonra 12 Eylül. Sürek avcıları da, korku da, korku salma da, başkaldırı da, işkence de gece kadar bildik. Kelleler de koltukta, gelecekler de. Öyle bir mevsim dönümü.

Halit ağabey; yalnızların, kıygınların, gözbebekleri donmuş annelerin, dişleri kenetli babaların, can kardeşinden can alınmış içi kıyılan ağabeylerin umara açılan takvim yaprağı. Hukuk dilinde savunman. Alt tarafı bir kağıt parçası ise sav, savunma nar çiçeğidir, açar insancı süremde. Hem Halit ağabey değil midir, Hatay’ın Musalla semtindeki lisedeyken bir nar ağacının altında Jan Jak Rousseau’nun sözlerini okuyan:

“İnsan doğaya özgür geldi, özgür doğdu, ama bugün her yerde zincirler içindedir.”

Özgürlük, bağımsızlığın süt kardeşi. Bağımsızlık, Hatay’ın kurtuluş sürecini bire bir yaşayarak çocukluk bilincine kazınan anlamdır. Bağımsız düşünebilmenin yetkin ürünleridir kitapları. Günlük özentiye kapılıp kimileri gibi “Bağımsızlık silikleşmektedir” diyebilir mi hiç?

Şimdilerde bedensel doğası soluk almasını zorlaştırıyor Halit ağabeyin. Pek yakınıyor bu durumundan.

Bizim bildiğimiz Halit ağabey hiç tık nefes olmadı. Toplumcu düşünce eğer engelli koşusunu sürdürüyorsa bugün Türkiye’de, çıkıştaki ilk bayrak koşucularındandır Halit ağabey. Yorulmadı da, koşuyor sürgit...

Yolunda Yürüdüklerimiz...

Hüsnü Öndül

Halit Çelenk’in adını, Hukuk Fakültesi öğrencisi olduğum dönemde duyardım. Gazetelerde de geçerdi adı. 12 Mart günleriydi. Ankara Cebeci’de Hukuk Fakültesi karşısında “Konya Mutlu lokantası” vardı... Hukuk ve siyasallı öğrenciler, çoğu kez sabahları orada çorba içerdik. Öğrenci lokantasıydı. Paramız olmadığında da bize “kıyak” geçerlerdi. Sahipleri, Osman, İbo ve Mehmet idi. Hala Ankara’dalar ve 30 yıl öncesini zaman zaman anarız. Dost olmuştuk.

6 Mayıs 1972 günü, sabah haberlerinde radyo, Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Arslan’ın idam edildiğini duyurmuştu. Sabah çorbamızı içiyorduk. Yanımda, “İzmirli” vardı. Tutamadım kendimi, yüksek sesle küfür ettim. Bıraktık çorbayı, lokantadan çıktık.

Kim ki, barbunyayı soğanla yer, ağzı tatlıdır.

Benim tek dizelik şiirimdi bu. Annem aylık 400 lira gönderirdi. 75 lirasını Yurt kirası olarak verirdim. Günlük, yaklaşık 10 liralık harçlığım vardı. Çorba 35 kuruştu. Kuru Fasülye ve barbunya, 75-100 kuruştu. Barbunyayı soğanla yiyorduk. Ülkemiz, halkımız için hep iyi şeyler düşünüyorduk. Aslında biz olanak ve fırsat eşitsizliklerinin egemen olduğu bir ülkede, üniversite tahsilini yakalamış, şanslılardandık.

Halit Çelenk’i, Denizlerin avukatının adını, daha sonraki yıllarda da duyacak, 12 Eylül günlerinde birlikte devrimcileri savunacak, İHD ve TİHV’nin kurucuları arasında birlikte yer alacaktım. 1988’de o beni yazdığım bir yazı nedeniyle tutuklandığım davada savunacak, bir yıl sonra ben de onun hakkında açılan bir davada onu savunan avukatlar arasında yer alacaktım.

12 Eylül’den kısa bir süre önce, Ankara Mamak Askeri cezaevinde tutuklu müvekkillerimle görüşmeye gitmeye başlamıştım. Teorik açıdan usul bilgime güveniyordum. Ama pratik açısından yetersizdim. Toplu davalarda daha deneyimli avukatların yargıçla muhatap olacağı yerlere oturmaları gerekirdi bana göre. Eğer Halit Çelenk varsa duruşmada, rahatlardım. Aynı şekilde, İbrahim Açan, Emin Değer gibi avukat ağabeylerimiz varsa duruşmada, bu bize ya da bana, müthiş bir güven verirdi. İzlerdim ve öğrenmeye çalışırdım.

Halit Bey, uzun duruşma saatleri için hep hazırlıklı gelirdi. Bu yalnızca dava dosyası hazırlığından ibaret değildi. Erzak açısından da hazırlıklı idi. Çağdaş Hukukçular Derneği’nin el kitabı niteliğinde küçük broşürleri vardı. Bültenleri... Pratiğin içinden gelen arkadaşlarımızın yazdıklarından seçilmiş bir broşür idi. Sıkıyönetim davalarına giren biz avukatların gözünde Halit Çelenk’in müthiş saygın bir yeri vardı. Savcılar ve yargıçlarla ilişkilerinde de bunu görüyorduk. Bu durum Halit Çelenk’in salt insan ilişkilerindeki nazik tavrından kaynaklanıyor olamazdı. Bunun altında bilgi yatıyordu. Birikim ve deneyim yatıyordu. Belki çocukluk ve gençlik döneminde coşku, atılımcı karakter bir şeyler ifade edebilir tabii. Ancak, uzun erimli yolculuklar, ancak bilgiye dayalı olmayı gerektiriyor olmalı. 12 Eylül mahkemelerinde, özellikle Mamak’tan her çıkışta, Samsun yolu asfaltında, asfalt üzerinde zıplar ve ayaklarımı yere vururdum. Sakinleşmek için. Hani futbolcular ayaklarına kramponlar giydiklerinde topuklarını yere vururlar ya, öyle. Askerliğimi topçu subayı olarak yapmıştım ve Mamak’a her girdiğimde, kendimi 105’lik Obüslerin namlusuna sürülmüş top mermisi gibi hissederdim. Çok geçmeden, sorunumu analiz ettim ve doğrusunu söylemek gerekirse çözdüğümü sanıyorum. Yalnızca sıkıntılı anlarda hareket ederek sakinleşme yönteminde değişiklik olmadı. Halit ağabeyin sakin tavrının altında, bilgi ve bilinç yatıyordu. Kendisine olan güven yatıyordu. Ya duruşmalarda ya cezaevi görüşünde travmalar yaşıyorduk. İşkencelerden elleri, ayakları, yüzü gözü şişmiş insanlarla, ya askerler gözetiminde cezaevi görüşü yapıyorduk ya da mahkemelerde görüyorduk. Halit ağabey, tarz olarak, hareket olarak gürültü çıkarmıyordu. Sakin sakin anlatıyordu. Bir hukukçu için radikalliğin, kararlılığın, o koşullarda, düşüncede radikallik olduğunu, Halit ağabeyi izleyerek, dinleyerek ve okuyarak öğrendim. Kendileri bilmiyor ama, sorunumu böyle çözdüm.

Bir hukukçu için, bilgiyle donanmak, heyecanını dizginleyebilmek, uzak açıdan bakabilmek, en etkili, sonuç alıcı hukuksal yolu seçmek ve ısrarlı olmak çok önemliydi. Bizim aramızda Halit Çelenk hep titizliği ile tanınırdı. Ortak bir metin ya da tutum geliştirilecekse, Halit Bey’in okuması başka türlü olurdu. Analitik düşünüyordu besbelli. Daha yerinde ve doğru ifadeler üzerinde duruyordu. İmzasına açılan her metne katkısı oluyordu.

Çağdaş Avukatların Ankara Barosu seçimlerine ittifak ya da bağımsız olarak katılımı konusunda 1980’li yıllarda yoğun tartışmalar yaşıyorduk. Bir gün Çağdaş Gazeteciler Derneği lokalinde kalabalık bir çağdaş avukatlar grubu olarak toplanmıştık. Ben de ateşli konuşmalar yapıyordum. İlle de “bağımsız girelim” diyordum. Nevzat Helvacı ağabeyim, benden sonra görüşünü sunmak üzere Halit Çelenk’e söz vermişti. Halit ağabey, yapılan görüşmeleri özetledi ve ittifakın çağdaş grubu için daha doğru olduğunu söyledi. Nevzat bey, hemen oylamaya geçti. Ben Halit ağabeyin konuşması üzerine, “eyvah” dedim, “kaybettik.” Kaybettik ve ittifak kararı çıktı. Av. Mehdi Bektaş yanıma geldi, muzipliği üzerindeydi; kulağıma fısıldadı: “Hüsnücüğüm, ajitasyonla kazanamazsın,” dedi.

Giresun’da, Barolar Birliği Genel Kurulu toplanacak ve seçim yapılacaktı. “Çağdaş” olarak seçimlerde aday gösterip göstermeyeceğimizi tartışıyorduk. Ben Halit ağabeyi Birlik başkanlığı için aday göstermemiz gerektiğini savunuyordum. Giresun’a gittik, çalıştık. Tüm delegasyonun %35’inden fazlasının oyunu almıştık. Rahmetli hemşehrim Av. İbrahim Tezan, “Hemşo” demişti, “kaybettik, sorumlusu sensin”. Hepimiz çok üzülmüştük; ben köpürüyordum ama, Tezan bana takılmadan da edemiyordu. Halit Çelenk Türkiye Barolar Birliği Başkanlığı için mükemmel bir kişi idi.

Şükran Kurdakul’la birlikte katıldığı EMEP’li Hukukçular Toplantısı, Ören, 2001

1 Eylül 2002. Dünya Barış Günü’nde Ankara’daki sol siyasi partiler ve demokratik kitle örgütlerinin şubeler platformu, “savaşa hayır” mitingi düzenlemişti. Tam otuz yıldır, Ankara’daki 1 Mayıslara ve 1 Eylül etkinliklerine katılırım. Bu yıl İHD Ankara şubesi en önde yürüyordu. Ben de arkadaşlarımla birlikte bir pankart taşıyordum. Eskiden bu tür etkinliklere, milletvekilleri, siyasi partilerin genel başkanları, sendikaların başkanları, yazarlar, akademisyenler katılırdı. Birkaç demokratik kitle örgütünün genel başkanı vardı bu yıl. Toros sokaktan yürümeye başladık. Polis Abdi İpekçi parkını tamamen boşaltmıştı. Halbuki park, özellikle ağaçların altında insanların oturduğu, dinlendiği bir yerdi. Parka girdiğimizde sağa sola bakıyordum, gelen giden var mı diye. İlerde, sağlık bakanlığı yönünde bir bankta beyaz saçlı birisi oturuyordu. Halit ağabeye benziyordu. Pankartı arkadaşlarıma verdim. Evet, Halit Çelenk idi. Yanına oturdum, sohbet ettim. Sağlığı pek de mitinglere katılmaya elverişli olmamasına karşın barış günü için gelmişti. Yaklaşık 2000 kişilik mitingimizde, eminim Halit Bey’in adını herkes biliyordu. Sonra kalktık, kalabalığa karıştık. Eskilerden çok az insan vardı.

Halit Bey 80 yaşından sonra da katkısını sürdürüyordu.

Birkaç hatıramızdan söz ettim size.

Halit Bey’in Hukukçu ve insan hakları savunucusu olarak ölüm cezasına karşı verdiği mücadele unutulmayacaktır. Bilgiye dayalı savunmaları, dürüstlüğü (her durumda işini ciddiyetle yapması), ülke ve toplum sorunlarına toplumcu bakış açısından yaklaşımı örnek alınması gereken yönleridir.

Halit Çelenk, ben dahil pek çok hukukçunun örnek aldığı, yolunda yürümeye çalıştığı, ülkemizin yetiştirdiği değerli devrimci-sosyalist hukukçulardandır.

Yolumuzu aydınlattınız; güneşli güzel günler sizinle olsun Halit Ağabey...

80. Yaşgünü Kutlamasından

Efsanelerimizin Bir Parçası

Haluk Rıza Tabuk⁸

Sevgili Halit Çelenk, değerli konuklar; Mülkiyeliler Birliği Yönetim Kurulu ve yurtdışında bulunduğu için aramızda bulunmayan Genel Başkanımız Füsun Çiçekoğlu Oralalp adına hoş geldiniz.

Genel Başkanımız burada bulunamadığı için çok üzgün; ama ben sevgili Halit Çelenk’in 80. doğum gününde konuşma yapma fırsatı bulduğum için çok mutluyum. Elbette programın ilerleyen sürecinde değerli konuklarımızın Halit Çelenk hakkında söyleyeceği çok şey olacak. Ama şunu belirtmek isterim ki, Mektebi Mülkiyenin, Siyasal Bilgiler Okulunun, Siyasal Bilgiler Fakültesinin 143. kuruluş yıldönümü etkinliklerine Halit Çelenk’in doğum günüyle başlamanın bizim için anlamı çok büyük.

Birinin tebaası olmaktan yurttaş olmaya geçmenin temel etkeni, hukuk devleti... Ve Mektebi Mülkiye de 1859 yılında padişaha devlet görevlisi yetiştiren Enderun geleneğinin yerine, kamuya yönetici yetiştirmek amacıyla kuruldu. Kuruluşundan bugüne kadar akademik alanda yönetim ve siyaset bilimine, ekonomi ve maliye uygulamalarına, uluslararası ilişkilere çok önemli katkılarda bulundu. Aynı zamanda mezunlarının çok büyük bir bölümü, kamudaki görevleri sırasında hukuk devletinin egemen olması için çabalar gösterdi. Bu çabalar içerisinde çağdaş devletlerin olmazsa olmaz koşulu olan hukuka bağlılıktan, hukuk devleti olmaktan uzaklaşıldığı her dönemde de saldırıların ana hedeflerinden biriydi Mülkiye ve Mülkiye topluluğu. 1960’da fakülte binası kurşunlandı, 12 Mart 1971’de sevgili dekanımız Mümtaz Sosyal başta olmak üzere onlarca öğretim üyemiz gözaltına alındı, tutuklandı. 12 Eylül 1980’den sonra değerli dekanımız Cevat Geray başta olmak üzere, yine onlarca hocamız, 1402 denilen yasanın garabetine sığınılarak okuldan uzaklaştırıldı. Yine aralarında Öğrenci Derneği başkanlarının da bulunduğu birçok arkadaşımız, birçok öğrencimiz, demokrasi yolundaki savaşımda hayatlarını kaybettiler.

Mülkiye topluluğu, gücü yettiğince bu saldırılara karşı direndi. Kimi zaman okul olarak, okulun sesinin susturulduğu dönemlerde de mezunlarının kurduğu Mülkiyeliler Birliği olarak. Mülkiye topluluğu, hukukun ayaklar altına alındığı bu dönemlerde birçok kişi ya da kuruluş gibi, yanında hep aynı ismi buldu, hep aynı savaşımı veren bir isim vardı: Sevgili Halit Çelenk, teşekkürler.

Sürekli yollarımız çakıştı, sürekli aynı yönde birlikte mücadele etmeye çalıştık. İşte bu nedenledir ki Mülkiyeliler Birliği Yönetim Kurulu olarak kuruluş yıldönümü etkinliklerimize Halit Çelenk’in 80. doğum gününü kutlama etkinliğiyle başlamayı düşündük. 143. kuruluş yıldönümü onurumuza onur kattığı için, Halit Çelenk’e tekrar teşekkür ediyorum.

Halit Çelenk’in yılmaz bir hukuk savaşçısı olmasının yanı sıra, benim ve Yönetim Kurulundaki birçok arkadaşım ve birçok Mülkiyeli kardeşim için ayrı bir önemi var: O bizim efsanelerimizin bir parçası. Ben, efsanelerimiz olduğu için şanslı olduğumuza inanıyorum; çünkü efsaneler yaşamımıza anlam katıyor; çünkü efsaneler iyi şeyler yapmak için, daha güzel bir dünya için savaşma uğraşında bize güç katıyor; çünkü efsaneler insanı sıradan olmaktan çıkarıyor. Efsanelerimiz olduğu için şanslıyız; çünkü efsaneler, yaşam öykülerimize masal tadı katıyor. Teşekkürler sevgili Halit Çelenk; varlığınızla masal tadında yaşam öykülerimizin, efsanelerimizin yalnızca bir düş olmadığını, gerçekliğin ta kendisi olduğunu bize sürekli anımsattığınız için. Umut ediyorum ki daha uzun yıllar bize bunu anımsatmaya devam edersiniz. Size yaşamınızın bundan sonraki dönemlerinde mutluluklar diliyorum.

Bir teşekkür de bu etkinliği düzenlemedeki katkılarından ötürü Işık Kansu, Mehmet Akif Tan, Aydın Çubukçu, Serpil Güvenç, Kaya Güvenç ve Hatice Ayrancı’ya.

Nice mutlu yıllar, 80. doğum günün kutlu olsun sevgili Halit Çelenk.

Sizi Tanımak, Halit Ağabey...

Kaya Güvenç

Sevgili Halit Ağabey,

Sevgili Şekibe Abla,

Sevgili dostlarım,

Işık’ın çok güzel anlatımıyla Antakya’da başlayan yaşam, bugün 80. kilometre taşında.

Bir çoğunuz gibi, ben de bu yaşamın bir bölümüne tanık oldum. Bir çoğunuzdan farklı olarak, bu yaşamın günlük yönlerine de tanıklık yapma olanağım oldu. Şekibe Ablanın, sevgiyle, özenle, özveriyle omuz verdiği aile yaşamına da tanıklık ettim. Şekibe Ablanın ortak mücadele içindeki yerini de gözlemledim.

Halit Ağabeyin öfkesine tanık oldum: Örneğin, Irak’a saldırı senaryoları yazılırken, iktidarların teslimiyet anlayışı karşısında duyduğu tepkiyi “olmaz böyle şey” diyerek dile getirdiği zaman.

Sevincine tanık oldum, umuduna ve heyecanına tanık oldum: Binleri bir araya getiren bir miting alanında, “kahrolsun emperyalizm, yaşasın bağımsız demokratik Türkiye” seslerini dinlerken.

Solun dağınıklığı karşısında, solda çare üretememenin karşısında, umutsuzluğuna tanık oldum.

Sevgisine tanık oldum: Dostlarıyla söyleşilerinde, ailesiyle, özellikle de torunlarıyla bir arada oluşunda, içten ve dolu kahkahalarında.

Sevecenliğine tanık oldum: Dostlarının, yakınlarının sıkıntılı anlarında bir şeyler yapmanın telaşında ya da torunlarının saçlarını okşadığında.

Bir yazıyı sonlandırırken, sözcüklere, noktasına, virgülüne, girintisine, parantezine kadar inceleyen, düzelten, “acaba, böyle daha iyi olmaz mı?” diyerek yeniden inceleyen titizliğine tanık oldum.

Ama kuruyan çocuk bezlerinin altında toplantı yapmaktan da rahatsızlık duymayan bir dedenin doğallığına tanık oldum.

Tutkusuna tanık oldum, sevdiklerine, güvendiklerine karşı.

Ama güvenini yitirdikleri için, nezaketsiz tek bir söz söylemeden, hatta yorum bile yapmadan sade bir jestle başını sallayarak, o insanları gönlünden ve aklından silmesine, yok saymasına tanık oldum.

Gece gündüz demeden, son zamanlarda sağlık sorunlarına inat çalışma temposuna tanık oldum.

Denizleri her anışında, her anlatışında, onlara ve onların arkasında mücadele edenlere karşı saygısına, “Deniz mahkemeye düşmüş, avukatı ben olaydım” türküsünü duyduğunda gözlerinin dolu dolu olduğuna tanık oldum.

Mücadele azmine tanık oldum, “emperyalizm” sözcüğünü her ağzına aldığında, gür sesiyle...

Sevdiklerini incitmemek için harcadığı o sonsuz çabasına, en yakınlarına bile “siz” diye hitap ettiren nezaketine tanık oldum. Hoşgörüsüne de tanık oldum.

Buna karşın egemenlere karşı, bir haksızlık karşısındaki diklenmesine tanık oldum.

Düzen savunucuları karşısındaki tahammülsüzlüğüne tanık oldum.

Serpil’le nişanlanmak dileğimi kendisine anlatmaya gittiğimde, kolay da değildi söz aramızda, anlayışına, derin sevgisine tanık oldum.

Tartışmalardaki sabrına, söylenenlere katılmasa bile dikkatle dinlemesine ve bir karar verildikten sonraki kararlığına tanık oldum.

Kahrolmasına tanık oldum, sosyalist sistemin yıkılması karşısında, ama inancına ve mücadeleciliğine de tanık oldum, aynı anda, “sosyalizm ölmedi” derken.

“Kendilerini tüm insanlığa adayanlara, bir yaşam vermek çok mu?” derken, alçakgönüllüğüne tanık oldum.

Hepiniz gibi birçok yönüne tanık oldum.

Bir de, herhangi bir olay karşısında bir şey söylemek, bir yorum yapmak gereğini duyduğunda, bilgiye sarılmasına tanık oldum. Ve bir de, ille de, Marksizm’in pusulasına sarılmasına. Her anında, her olay karşısında, bir dava dilekçesinin kaleme alınışından, küreselleşme rüzgarlarının yorumuna dek, doğru kullanılırsa şaşmaz olduğuna inandığı Marksizm’in pusulasına sarılmasına.

Zaman yetmez anlatmaya. Özetle bir insanın, bir insan hakları ve hukuk savunucusunun, bir mücadele adamının yaşamından kesitlere tanık oldum.

Onur duydum onu tanımaktan. Onur duydum soluduğu havayı solumaktan. Onur duyuyorum.

Ondan çok şey öğrendim. Daha öğreneceğim çok şey var.

Sevgili Halit Ağabey, sadece bana değil, aslında bizlere bu olanağı verdiğin için sana teşekkür ediyorum.

Saygılar sunuyorum, sevgiler sunuyorum.

1 Mayıs 2002, Ankara, Tandoğan Meydanı

Onuru Ayakta Tutmak...

Metin Demirtaş

68 yılının başları... Yazdığım bir şiirden ötürü, Vahap’la içerideyiz. Halit Ağabey ve Şekibe Abla ziyaretimize geliyorlar. Koğuşun demir kapısı önünde görüşüyoruz. Halit Ağabeyin konuşurken seçtiği sözcükler, sevgi ve onur yüklü... Duygulanıyorum ve dışarı çıkmışım gibi bir mutluluğu yaşıyorum. Bu duygunun estirdiğiyle yazmakta olduğum ve yer yer zorlandığım bir şiirimin dizeleri dilimden su gibi akmaya başlıyor. “Voltada Bir Türkü” adlı şiirimde, o gün içime serpilen sevincin bir payı vardır.

İzin verirseniz, o şiirimin bir iki dizesini okumak istiyorum.

Günün dolar,

Bir gün sen de özgürlüğü

Bir gelin gibi takıp koluna çıkarsın

Başlar yeni maceran güneşte

Başlar işsizlik

O en büyük hapishane

Denizler asıldılar, “Halit Ağabey bu acıya dayanamaz” dedim, dayandı. Bu olaydan iki ay sonra Ankara’ya geldim. Serpil’le telefonla görüştüm, Halit Ağabeyle görüşmek dileğimi ilettim ve evinde ziyaret ettim. Serpil, Halit Ağabeye idam gecesi izlenimlerini dinlemek istediğimi söyledi. Halit Ağabey, yer yer duygu ve duygulanımlarını bastırarak, o geceyi en ince ayrıntısına dek anlattı. Soluk almaksızın dinledim. Anlatının sonlarına doğru, Halit Ağabey sarsılır gibi oldu, gözyaşlarını tutamadı.

Denizlerden söz eden,

Onlar öldü,

Uzun söz gerekmez,

Halit Çelenk
80 Yaşında

Aydın Çubukçu

Genç kuşaklar onu ‘Denizler’in avukatı’ olarak tanıdı, en çok İdam Gecesi Anıları’nı okudu. Bizim kuşağımız için, Halit Çelenk, bütün o devrimci eylem yıllarının kargaşası, kavgası içinde, gözaltılar, tutuklanmalar zincirinde ne zaman ve nerede başımız belaya girse yanı başımızda bulduğumuz bir ‘ağabey’di. Kamuoyu ise onu özellikle Türk Ceza Kanunu’nun İtalyan faşizminin artığı 141 ve 142. maddelerine karşı açtığı büyük savaştan, yazılarından, üstün hukukçu kimliğinden dolayı tanıyordu. Halit Çelenk’in yaşamı, Türkiye’de demokrasi mücadelesinin hukuk cephesinin inşa edilmesi tarihi olarak özetlenebilir. Ama bu özet, onun bu mücadeleye özel bir vakar, onur ve güzellik katan kişiliğine değinmemişse, çok önemli bir boyutu ihmal etmiş olacaktır. Herhangi bir hukukçu da, yalnızca mesleki ya da ahlaki nedenlerle aynı mücadelede bir biçimde yer almış olabilirdi. Halit Çelenk’in ayırt edici özelliği, yaşamının bütün alanlarını belirleyen sosyalist dünya görüşünü bu mücadelenin ekseni haline getirmiş olmasıdır. Bilimsel sosyalizm Halit Çelenk için yalnızca bir bilgi, bir kültür birikimi olarak kalmamıştır. O, bilimsel sosyalizmi yalnızca bir eylem kılavuzu, siyasal bir reçete olarak da görmemiştir. Bilimsel sosyalizm Halit Çelenk’in kişiliğinde, evinde, kurduğu ya da yöneticisi olduğu örgütlerde, üyesi olduğu partilerde, katıldığı bir mitingde, yürüyüşte, konuşmalarında, yazılarında, dostlarıyla sohbetlerinde, hatta giyiminde kuşamında kendisini gösteren bir kimlik halini almıştır. Bu kimlikle, olağanüstü sert, kimileri için bıktırıcı mücadele koşullarında şaşırtıcı bir dinginlik, incelik ve güzellikle sınıf düşmanının karşısına dikilmiştir.

Halit Çelenk’in, her mertebedeki cellatların bile saygısını kazandığı söylenir. Belki daha doğrusu, onun cellatlarda bile birilerine saygı duyabilmelerini sağlayacak insani kırıntıları açığa çıkaran bir değerler toplamını temsil ettiğini söylemektir.

Her devrimci yaşarken

Zaten biraz hayata nişanlı, ölüme sözlü

diye başlayan şiirim, o günün izleniminden esintiler taşır.

Halit Ağabey, 12 Mart ve 12 Eylül’ün acılarını, en derin biçimde hem ruhunda, hem de etinde yaşadı. 1979 Kasımında Şair Gülten Akın ve diğer avukat arkadaşlarıyla Mamak Cezaevinde saldırıya uğradıklarında, bizim yaşadığımız çaresizlik içinde eli kolu bağlı bir hüzündü. İlhan Erdost’un ölüm haberi ilk ona duyuruldu. İlhan’ın kanlı paltosuyla, ayakkabısının teki önüne konulduğunda acıyla sarsıldı, Vahap’a tutundu, ama yıkılmadı, bu acıya da dayandı.

Bir gece televizyonların birinde, ölmüş, öldürülmüş devrimciler üstüne bir tartışma izliyorum. Biri, karanlık çağların karanlık mağaralarından yükselen irkiltici bir sesle, ölümün zehirli sesiyle konuşuyor. Ses mi, yoksa irin rengi dişler arasından tıslayan yılan ıslığı mı?.. Adamı dinlerken zehirli bir hava solumuşum gibi bir boğuntuyu yaşıyorum ve kalkıp camı açıyorum. Ardından görüntüye bir yüz geliyor, bilge bir yüz. Öfke dolu bir sesle saldırıyı karşılıyor. Kızlarını, oğullarını, ipte, işkencede görmüş, dövülerek öldürülenlerin kanlı giysilerini taşımış bir hukukçu, bir insan konuşuyor. Yurtseverlerin, devrimcilerin anaları, babaları adına konuşuyor. Karşı tarafa kırbaç, bize gülümseyen sözcüklerle konuşuyor. Bir duygu sağanağı içinde sarsılarak, onurlanarak dinliyorum. Görüntüye gelen yüz, Halit Ağabeyin yüzüydü.

Aragon’un, faşizme boyun eğmemiş, baskısız, sömürüsüz, özgür bir dünyanın yaratılması uğruna ölen, öldürülen insanların anılarına göndermede bulunan bir sözü vardır: “İnsan olmanın onurunu ayakta tutmak kolay olmadı.” Halit Ağabey, bilinen karanlık dönemlerde pek çoğumuzun dostu, kardeşi, ağabeyi, babası ve savunmanı oldu. Onun hayatı, hukuku ve insanlık onurunu savunmaya adanmış bir hayattır.

Kendisine saygılarımı sunar, daha nice sağlıklı yıllar dilerim.

Özel İnsan
Olmanın Bedeli

Şükran Soner

Kimi gerçekten özel insanlar var. Hepimizin yaşamında özel yerleri var. O kadar çok insanın bu kadar heyecanla ve dışarıda birbirlerini gördüklerinde “iyi ki bir güzel günde buluştuk” dedirten özel insanın özelliklerini düşünün. Yaşamımızda kaç özel insan bizi bu kadar özel etkiliyor, özendiriyor, duygulandırıyor, biçimlendiriyor, yönlendiriyor? Çok fazla değil...

Bu sabah yol boyunca, bu özel insanların özel nitelikleri üzerinde düşündüm, “kendi yaşamımda beni yönlendirmiş, beni özendirmiş insanların ortak özellikleri ne?” diye. Tabii, genel özellik, toplumsal yaşama katkıdır. Genellikle çok çalışkan, kendi alanı neyse, orada çok özverili ve topluma çok yansımış ürünler veren insanlar. Ama bu yetmiyor. Mesleğinde çok başarılı, çok öne çıkmış, toplumda ya da bilimde, teoride, alanı her neyse, çok şeyler katmış her insan bize bu duyguları vermiyor. Bize bu duyguları veren çok daha önemli özellik, benden önceki arkadaşımızın vurguladığı, cellada bile saygı duygusunu veren özellik, insan olma haliyle ilgilidir. İnsan olmayla, insanlıkla ışık saçabilmeyle, insan ışığını saçabilmeyle ilgilidir. İnsan olma halinin sınırsız özveri ve birikiminin farklı özellikleri var. Bunlar, sadece doğuştan huyla gelen nitelikler değil, insanın kendi katkısıyla ve çok özveriyle, çok bedel ödeyerek edindiği niteliklerdir.

Sevgili Şekibe Abla ve Halit Çelenk’i düşünürken, aklımıza gelen ilk şey, yani birlikte çok şey yaşamış olmamız gerekmiyor, tek toplantıda dinlemiş olsak bile, anılarımıza yerleşen ilk şey; o güler yüz, o ışık saçıcılık, o vericilik, cezaevindeki çaresiz insanlara katkıları ve her şeyi paylaşma nitelikleri olacaktır. Galiba devrimci olmak insan olmayı gerekli kılıyor.

Böyle güzel insanları tanıdığımız için mutluyuz, bu mutluluğu paylaşıyoruz, onlara çok teşekkür borçluyuz. Çok teşekkür ederiz. İyi ki doğdunuz. İyi ki, çok uzun yıllar varolacaksınız. Katkılarınızla aramızda olacaksınız.

İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğrencileri, Derya,
Tülin, Gülsüm, Hasan, Can ve sanatçı Tarık Akan’la,
1993, İstanbul, Cemal Reşit Rey Konser Salonu’nda

Hukuk ve Onur

Erşen Şansal

Avukatlık mesleği, rütbesi olmayan bir meslektir. Avukat, mesleğe ilk başladığı gün de avukattır, mesleğin doruğuna ulaşıp, onlarca yılı geride bıraksa da gene sadece avukattır. Avukatlığın rütbesi olmayan bir meslek olması, onun serbest ve bağımsız bir meslek olmasının gereğidir. Bunun bir nedeni de, avukatlıkta en üst rütbeyi tanımlamanın, yani tavandaki sınırı çizmenin belki de imkânsız olmasıdır. İşte Üstat Halit Çelenk’te somutlaşan bu olgu, ne kadar derin ve geniş boyutlar taşısa bile, gene de “avukat” kelimesinin sınırları içerisine sığdırmak durumundadır.

1969 yılının ilk günlerinde, ODTÜ rektörlük binasının önünde ABD Büyükelçisi Commer’in arabası yakıldı. Kısa bir süre sonra bu olayla ilgili dava açıldı. Davaya Ankara 1. Ağır Ceza Mahkemesi’nde bakılıyordu. Davaya katılan avukatların sayısı 70’in üzerindeydi. Bu, bir davada o tarihe kadar görünen en kalabalık avukat katılımıydı, yani ülkenin bağımsızlığına sahip çıkan gençlere avukatların desteği tamdı. Bu avukatların başında ise, Sayın Halit Çelenk vardı. Yalnızca ağır ceza mahkemesinin salonu değil, Anafartalar Adliyesinin bütün koridorlarını dolduran kalabalık, adliyenin dışına taşmış, Samanpazarı’na kadar ulaşmıştı. Savunma kadrosunun başında Halit Beyin bulunması, tüm bu insanlarda bir güven duygusu yaratmıştı. Duruşma vakur ve onurlu bir hava içinde başladı. Sıra savunmayı dinlemeye gelmişti. Halit Beyin o güven veren okşayıcı ses tonu, heyetin bütün dikkatini toplayan hareketleriyle yaptığı savunma enfes bir hukuk ziyafetiydi. Bütün salon büyülenmiş gibiydi. Mahkeme, tahliye talebini görüşmek için müzakereye çekildi. Kolay değil, dava iki ülke, yani Türkiye’yle ABD arasında bir savaş çıkmasına neden olabilecek gerginlik yaratmak iddiasıyla açılmıştı. 2 aydır bütün kamuoyu Commer’in arabasının yakılmasını konuşuyor, bütün gazeteler sayfalarını neredeyse bu olayla dolduruyordu. Kurul müzakereden çıktı. Mahkeme başkanı tahliye kararı verilecek mi, verilmeyecek mi beklentisiyle salonda heyecan yaratan kararını, zikzaklı bir üslupla açıkladı. Gençlerin tahliyelerine karar verilmişti. Salonda bir alkış tufanı koptu. Salondaki gençler “Türkiye’de hâkimler var” diye bağırıyorlardı. 35 yıla yakın bir zamandır hâlâ Halit Beyin kulaklarında çınladığına inandığım bu alkışlar, yalnızca usta bir meslek adamını takdirin değil, bunun yanı sıra yargıyı, adalet temeline oturtmaya gösterilen özen ve çabanın da takdiriydi.

Adaletin insan yaşamının çizgisiyle ortak yanılgılı tecellisi, Sayın Halit Çelenk’in en büyük acıları yaşamasına da neden olmuştur. Ancak, koşullar ne kadar ağır da olsa, Üstat etik değerleri, toplumsal doğruları, adaletin gerekleriyle birlikte savunmuştur. Deniz Gezmiş ve arkadaşları hakkındaki davanın Askeri Yargıtay 2. Dairesinde yapılan duruşması sırasında konu, solcuların ahlaki değer anlayışlarına geldiğinde, Mamak Askeri Cezaevinde tutuklu olan bir gencin, kendisine bir görüş sırasında, nişanlısına cezaevinde bir görevlinin yakışık almayan bir biçimde konuştuğunu, kendisinin tutuklu olması nedeniyle bir şey yapamadığını, fakat bu görevlinin uyarılmasını istediğini, eğer bir daha böyle bir davranışı duyarsa, her türlü olanağı kullanarak en ağır tepkiyi göstereceğini anlatmış, herkesin paylaşacağı onurlu bir tutum sergilemişti.

Üstat Çelenk’in özelliklerinden biri de, savunduğu kişileri, yalnızca ceza tehdidinden kurtaracak sağlam bir zırh oluşturarak, bilimsel görüşlere dayalı, açık vermeyen bir mantık sağlamlığı taşıyan savunmasının korumasına almakla kalmaz, aynı zamanda savunduğu kişinin onurunu da yüceltecek bir yöntemle savunmasını yapar. Bunun nedeni ise, genel olarak savunduğu kişinin suçsuz olduğuna inanmış olmasıdır. Gerçekten de Sayın Çelenk’in savunduğu kişiler, en çok Türk Ceza Kanunu’nun 141 ve 142. maddelerinden yargılanmış olan kimselerdir. Bu maddelerde yazılı olan eylemin suç olamayacağı, 55 yıl acımasız bir şekilde işletilmiş olan maddelerin artık tarihe karışmış olmasıyla da kabullenilmiştir. Yargılanan bir kimse, sonuçta bir ceza almasa bile, genellikle mahkemeden, deyim yerindeyse biraz hasar görmüş olarak çıkar. Halk deyişiyle, “bugüne kadar hiç mahkemeye düşmedim” derken kastedilen biraz da budur. Oysa Üstat Çelenk’in savunduğu bir kişi, mahkemeden beraat kararıyla ayrılırken, sanki demirine su verilmişçesine biraz daha sağlamlaşmıştır. Halit Beyin bu davaları, daha sonra onun artık bir kitaplık boyutuna varan kitaplarına konu olmuştur.

Avukatlık mesleğinin büyük ustası Sayın Halit Çelenk, yığınlarla aydının, emekçinin, sanatçının, bilim adamının onurunu ve özgürlüğünü savundunuz. Bunların yanı sıra hukuka getirdiğiniz katkı, toplumun ve hukuk çevrelerinin adalet anlayışında derin izler bırakmıştır. Size olan şükran borcumuz ödenecek gibi değildir. Size ve Sevgili Şekibe Ablaya sağlık ve esenlik dolu nice mutlu yıllar diliyorum.

Kötü Yargıcın
Korkulu Rüyası

Talip Apaydın

Server Tanilli’nin deyişiyle, zor günlerin dostu Halit Çelenk, ülkemizde faşizmin zaman zaman dişlerini gösterdiği, ne göstermesi etimize dişlerini sapladığı dönemlerde hep yanı başımızdaydı ve bizim için büyük bir güvenceydi. 1960’lı yıllarda o dişlerin arasından beni kurtardı, ondan 25 sene sonra çocuklarımızı da kurtardı.

Gelmiş geçmiş bu 40-50 yılın büyük hukukçusu Halit Çelenk, aynı zamanda bir hukuk düşünürüdür. Kitap dolusu yazdı. Bu haksız dönemlerin karşısına dikilen hukukçulardan birisi oldu. Bugün herhangi bir emekli öğretmen gibi, son derece mütevazı bir yaşamı var. Fakat, alnında soyadı gibi büyük çelenkler var. Bence, ülkemizin en büyük zenginlerinden birisi Halit Çelenk’tir.

Bütün hukukçular gibi, Türk öğretmenleri de, Halit Çelenk’e çok şeyler borçludur. Benim gibi TÖS’lü öğretmenleri, sonradan TÖB-DER’li öğretmenleri, canını dişine takarak savundu. Bizim Halit Çelenk’e karşı borcumuz hiç ödenmez. Tabii, yanı başında Şekibe Çelenk’le birlikte.

12 Martların, 12 Eylüllerin, şu ülkenin yetiştirdiği en değerli gençliği gök ekin gibi biçerlerken, Halit Çelenk o orakları tutan elleri tuttu, “durun, ne yapıyorsunuz? Hukuk diye bir bilim var” dedi. Birçok yargıcı, savcıyı kendine getirdi. Bunlardan birisiyle karşılaştım. “‘Halit Çelenk girecek’ deyince, akşam dosyaları tekrar okudum. Çünkü, Halit Çelenk gibi bir avukatın karşısında yargıçlık yapmak da zordur” diyordu. Böyle söylemişti, hiç unutamıyorum. Bütün hukukçu arkadaşları, bütün öğretmenler, Türkiye’nin Atatürkçü dünya görüşünü benimsemiş ilerici aydınları, Halit Çelenk’e minnettardır, şükran borcumuz derindir.

Saygılar sunuyor, uzun ömürler diliyorum.

Talip Apaydın’la, 1998, Burhaniye-Ören

Önce Sosyalist

Seyhan Erdoğdu

Halit Ağabeyi anlatabilmek, onun kişiliğini biçimlendiren düşünceleri kavramadan mümkün değildir. Halit Ağabey, önce sosyalisttir.

O sosyalizme bugün de bütün kalbi ve aklıyla inanan; emperyalizmin, yeni dünya düzeni ve küreselleşme aldatmacalarına kapılmayan; inançlarını ve siyasal düşüncesini ödünsüz bir yaşam biçimi olarak sürdüren ender kişilerden biridir.

Halit Ağabey, “sosyalist” sözcüğüne gerçek anlamını kazandıran bir sosyalisttir. Halit Ağabey, Türkiye solunun bilinci ve namusudur.

Halit Ağabey, bir hukuk simgesidir.

O, demokratik hukuk devletini, kitaplarıyla, makaleleriyle savunan, mahkemelerdeki her savunması bir hukuk dersi niteliği taşıyan yetkin bir hukukçudur. “Gerçek hukuk, ezilenlerin egemenlere karşı verdikleri mücadeleler sonunda kazandıkları, insan haklarına dayanan hukuktur. Sınıflı toplumlarda, hukuk bugün tepe üstü durmaktadır. Onu ayakları üstüne oturtmak gerekir,” diyen bir hukukçudur.

Halit Ağabey, siyasi davaların anıtlaşmış avukatıdır.

Katılmadığı siyasal düşünceler, yanlış bulduğu siyasal eylemler ve hatta dışlandığı örgütler de dahil olmak üzere her siyasi davayı, kendi düşüncelerinden hiç taviz vermeden, aynı kararlılıkla, aynı inançla savunmuştur. Bırakın avukatlık ücreti almayı, davaya ilişkin masrafları da kendisi ödeyerek, müvekkillerinin ailelerinin kaygılarını ve acılarını da paylaşarak savunmuştur.

Halit Ağabey, benim Halit Ağabeyimdir, Şekibe Abla da, Şekibe Ablamdır.

Halit Ağabey ve Şekibe Abla, 40 yılı aşkın bağımsızlık, demokrasi ve sosyalizm mücadelemizde nice değerlerin zulme kurban edilişine tanık oldular. Kendi yaşadıkları baskılardan çok, tanık oldukları onları yaraladı. Halit Ağabey, Mamak’ta başına inen demir ayaklı tabureyi unuttu belki, ama işkencede örselenmiş gövdeler, gözlerinin önünden hiç silinmedi. Her düşen ateş hepimizi, ama önce Halit Ağabeyi ve Şekibe Ablayı yaktı. Halit Ağabey, Karşıyaka’daki genç ölülerden bahsederken, duralar, boğazına acının yumruğu takılır, bir süre konuşamaz. 30 yıldır hiç dinmeyen bir acıyla içi ağlar. Böyle anlarda katılan yüreğine dokunamadan öyle durur gözlerimi kaçırırım. Ama bilirim ki, Halit Ağabey aydınlık günlerin er geç geleceği inancıyla dayanır. 12 Martta Deniz’i, Yusuf’u, Hüseyin’i darağacında görmeye böyle dayandı. 12 Eylülde Mamak’ta dövülerek öldürülen İlhan’ın boynu bükük kanlı paltosunu teslim almaya da böyle dayandı.

Ben, birçok kişi gibi, Halit Ağabeye ve Şekibe Ablaya borçluyum. 68 kuşağı olarak hepimiz borçluyuz. Biz bilirdik ki, her mahkeme kapısında, içerdeyken de, dışarıdayken de, Halit Ağabey bizimle olacaktır. Daha iyi bir geleceğe olan sarsılmaz inancıyla yorulmadan, yargılamadan, kızmadan söylemek istediklerimizi söze dönüştürerek hep bizimle birlikte olacaktır.

Halit Ağabey ve Şekibe Ablaya borçluyuz. Ödenemeyen borcun yükü ağırdır. Ama Halit Ağabeylere ödeyemediğim borcun yükünü duymuyorum, tıpkı anneme, babama olan, ödeyemediğim ve ödenemeyecek borcun yükü gibi.

Ölümüz, dirimiz, hepimiz, ellerini öperiz Halit Ağabey, Şekibe Abla.

Hukukun ve
Eylemin Birliği

Özcan Kesgeç

Biz, değerlerimize hayattayken borcumuzu yerine getiren bir alışkanlığa sahip değiliz, nedense. İster “kadirşinaslık”, ister “değerbilirlik” diyelim, bu hak etmiş insan gibi insanları, yaşarlarken onlara teşekkürlerimizi bildirmekte geç kalıyoruz. Ben, kimi körlerin öldükten sonra badem gözlü olduklarına tanık oldum. Ama ne yazık ki, kimi badem gözlülerin de yaşarken badem gözlü olduklarını onlara söyleyemediğimiz acısını hep yaşadım. Bu nedenle Halit Çelenk’e teşekkür etme fırsatını veren bu toplantıyı düzenleyenlere ve tüm emeği geçenlere teşekkür ediyorum.

Ben, Halit Çelenk’i 1966 yılının bir Temmuz akşamında, burada saygıyla yad ettiğim Fakir Baykurt’un ağzından duydum. Benim tanışıklığım öyle başladı. TÖS’ün Isparta Şubesi kuruluyordu ve o tarihlerde de Keçiborlu Şubesinde üstüne vazife olmayan şeylerle uğraşan bir matematik öğretmeni vardı; İlhan Alkan. Madenlerin ulusallaştırılmasıyla ilgili mücadele veriyordu. Hangi nedenle olduğunu tam anımsayamıyorum, ama bunlar konuşulurken, ben de Isparta’nın bir günlük gazetesinde çalışıyordum. Fakir Baykurt’tan sendika hukukçusu, sendika avukatı olarak Halit Çelenk adını duydum. O yıllarda sendika yöneticisi olacağım aklımın köşesinden bile geçmiyordu. Ama sendika hukukçusu kavramı kulağımın bir kenarına yer etmişti. 1969 yılında eylemli sendikacılığa başlamak üzere Ankara’ya geldikten sonra, Halit Çelenk’le yüz yüze tanışmak onuruna eriştim. Tabii, Halit Çelenk’i ben gibi, Halit Çelenk’in haberi olmadan tanıyan, bu ülkede yüzlerce, binlerce insan vardı. Sonra bilinen serüvenler, 12 Eylül, Halit Çelenk’in mücadeleci, hukukçu, yazar ve siyasetçi kişiliği ve nihayet 12 Eylül’de DİSK’in savunmanları arasında, savaş hali koşullarının ilan edildiği duruşmalarında belirli sayıda belirlenmiş savunmanları arasında Halit Çelenk’i de görmek, bize ayrıca büyük güven verdi. Öyle insanlar vardır ki, gerçekten birlikte olsanız da, olmasanız da, ama aynı safta, aynı mücadele yörüngesinde yer almış olmak ve onun varlığı size büyük güven ve huzur verir. 12 Eylül koşullarında da, aramızda demir parmaklıklar da olsa, Halit Çelenk’in varlığı bize gerçekten güç verdi.

Varlığından güç aldığınız, dostluğundan kıvanç duyduğunuz, tanımaktan onur duyduğunuz bir kişi, sizin için elbette ki çok önemlidir. Halit Çelenk, biz sendikacılar için aynı zamanda hukuku eylemlilikte kullanmanın yöntemini de gösteren kişidir. Bu nedenle de kendisine çok teşekkür borçluyuz.

Sen çok yaşa Halit Ağabey, ailenle, sevdiklerinle, dostlarınla.

Direncin Adı

Şenal Sarıhan

Ne güzel buradayız ve ne güzel, Halit Ağabey her zaman olduğu gibi dimdik ayaktayken, Şekibe Abla dimdik onun yanındayken bir aradayız. Salonda niye bu kadar hüzün var? Bu hüzne lâyık mıyız? Ben, toplantının başından bu yana, ince ince hepimizin içinde Halit Ağabeyle birlikte geçmişte pek çok kez yaşadığımız acı selinin, o karanlık günlerin egemen olduğunu ve bugün hâlâ aydınlığa çıkamamış olmanın problemlerini yaşayarak bir umutsuzluk içinde olduğumuzu düşünüyorum.

Hayır, hayır! Halit Çelenk’in doğum günü böyle hüzünle kutlanamaz. Ben, Halit Çelenk’i hepimizin sevinci, coşkusu olarak biliyorum. Ben, Halit Çelenk’i direncin adı diye biliyorum. Ben, Halit Çelenk’i Deniz’in, Hüseyin’in, Yusuf’un gülen, yaşayan, şakıyan yüzü ve dili olarak biliyorum.

Bir avukatım, onun yolundayım. Sanıktım, avukatımdı hepimiz gibi. Sanıktı, avukatıydım, belki birçoğunuza kısmet olmadığı gibi. Avukatımken de, avukatıyken de hep onur duydum. Ama asıl onuru, ülkemizde bağımsızlıktan, demokrasiden, laiklikten yana, kısacası devrimden yana bir insanla aynı çağda birlikte yaşamaktan ötürü duydum.

Bu onuru taşımalıyız.

Bugün burada Halit Çelenk’in 80. yaş gününü kutlarken, bir 10 yıl öncesinde Çağdaş Hukukçular Derneği’nde kendisine, “Çağdaş Hukuk İçin Emek Ödülü” verdiğimiz günün tartışmalarını anımsıyorum. Bu ödül, Halit Çelenk yaşadığı için konulmuş bir ödüldür. Sonra onun gibi değerli, saygın pek çok avukat arkadaşımıza da bu ödül verildi.

Bugün asıl ödül, burada sevinci, kararlılığı yükseltmektir. Onlara, gerçekten lâyık olabilmek için taşıdığımız her türlü değeri bir adım daha ileriye taşımaktır. Ben, bu nedenle size diyorum ki, buradan, Halit ve Şekibe Çelenk’in güzel yüzlerini ve aydınlık kafalarını, yüreğimize, beynimize yeniden kazıyarak ve ondan hayatımız için çıkacak önemli dersleri çıkararak yola çıkalım. Aksi halde bu doğum gününde vereceğimiz çiçekler çok kısa sürede kuruyacaktır. Sanıyorum, onlara verebileceğimiz en güzel ödül, bağımsızlık ve demokrasi bilincini yaşatmaya kararlı olduğumuzu göstermektir.

İlhan Erdost’un anısıyla, İlhanilhan Kitabevi, 2000

Halit Çelenk’le

Muzaffer İlhan Erdost

1.

George Orwell’in Bindokuzyüzseksendört’ü, 1950’li yıllarda Milli Eğitim Bakanlığı klasikleri arasında yayınlandığı zaman, 1984 yılı, bize çok uzaktı. Şimdi ise, 1984’ü geride bırakalı nice yıl oldu.

Anımsayalım: Orwell, bu kitabında, sistem olarak komünizmi, metalik ya da manyetik bir diktatörle özdeşler. Bu manyetik diktatör, sizi hemen her yere yerleştirilmiş bir ekrandan gözetleyen “ağabey”dir. Gözetleyen, gözetlediği yerde sorgulayan, hemen orada yargılayan bir “ağabey”.

Sosyalizmin, toplumsal yaşama bu sanal uyarlanışını simgesel olarak karikatürleştiren ve herkesi her yerde, yatak odamızda, tuvaletimizde de gözetleyen “ağabey”in prototipiyle Türkiye’nin tanıştığı dönemde tanışacaktı Ankara, Halit Çelenk’le; Türkiye, Halit Çelenk’i bu yıllarda, yani faşizmin devrimci devinimimizin daha açmamış çiçeklerini ezmeye hazırlandığı bu ortamda tanıyacaktı. Anımsatalım: Bu prototip “ağabey”, namı diğer “Zehir Hafiye”ydi. İçişleri Bakanı olarak, Türkiye Büyük Millet Meclisi kürsüsünden “solcuların nefes alışlarını dinlediklerini” öğünerek söylerken, bir bakıma Orwell’in “ağabey”inin giz’ini açığa vuracaktı. Çünkü, Orwell’in “ağabey” ile imlediği bu manyetik ya da metalik diktatör, tüm ürkünçlüğüyle komünizmi ve komünistleri simgeliyor, et ve kemik zehir hafiye ise komünistleri dinliyordu. Tarihin ironisi de buradaydı.

Halit Çelenk’i tanıtabilmek için, onunla tanıştığımız, onu tanıdığımız dönemi, kalın çizgileriyle de olsa anımsatmak zorunluluğu duyduğum için bunları belirtiyorum. Çünkü, uçan U2’lerin, yürüyen U2’lerin (barış gönüllülerinin) yerini, 1984’lere gelmeden günlük konuşmalarımızı olduğu kadar, telefonumuzu, faksımızı dinleyen “Büyük Kulak”, gazetemizi ya da mektubumuzu bizimle birlikte okuyan “Büyük Göz” alacaktı.

“Vekaleten” de olsa oturtulduğu Çankaya’daki salıncağından 12 Eylül’de indirilen Çağlayangil’in sözleriyle, Ağabey bizim içimizdeki biz olmuştu. Şöyle de denilebilirdi: Biz, bizi dinlemiş, biz bizi gözetlemiştik. Sormuş, sorgulamış, yargılamıştık. Keban Barajının elektriğini gövdemize akıtmıştık. 6. Filonun 2 askerini, İstanbul Boğazının sığ sularına iteleyenleri Filistin askısına asmış, uzayan kollarını Prokrustes’in demir yatağına yatırıp kesmiştik.

Spartaküs filminin son sahnelerini, gözün seçemeyeceği kadar ufka uzanan çarmıha gerili köleleri anımsayalım. Eskiden olduğu gibi kentin bulvarlarında assaydık 12 Mart’ın ve 12 Eylül’ün astığı gençleri, yeni Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden, Ulusal Kurtuluş Savaşı’nın Büyük Millet Meclisi’ne değin sıralanan her elektrik direğinde bir genci asılmış bulurdunuz. Militaristleştirilmiş faşizmin üniforma giydirilmiş yasaları yetmeyecekti, yığınların içinde tutuşan devrim ateşini söndürmeye. Ağabey’in “vatan kurtarıcıları”, saymakla bitmez bilim adamını, politikacısını, sendikacısını, gazetecisini, öğrenciyi, sanatçıyı, yazarı, yayıncıyı, öğretmeni, işçiyi, yasal görevini yapıyorsa yargıcını, savcısını, komiserini birbiri ardına pusuya düşürecek, hemen her evden akan kan ülkeyi boydan boya yakan ağıt olacaktı.

Başkomutan, “tarih yazılmaz, yapılır” der. Yaptığınız şanlı tarihimiz vardı, kirli bir tarihimiz de oldu. Kanlı Pazar gibi, Kanlı 1 Mayıs gibi, 12 Mart, 12 Eylül gibi. Bizim yaptığımız bir tarih değil, bize yaptırtılan bir tarihti bu. Giz içinde bir tarihti ya da binlerce giz’in tarihiydi. Bu gizli tarihin karşısında, karşı cephede, gecenin yıldızından, şafak vaktinin ağartısıyla aydınlanan bir başka tarih de vardı: Emeğin ve emekçilerin tarihi.

Namluların üstüne çevrildiği bu yabanıl cangılda, kalem tutmuş, kitap çatmış, tırpan sallamış, çekiç vurmuş olanların, insanı, kanın karanlığından, insanlığın aydınlığına çıkaracak olan sosyalizmin cephesi vardı. Bir yanımız işkencede, bir yanımız sorguda, bir yanımız ip altında olsa da, ideolojik partisiyle, devrimci sendikasıyla, dev dernekleriyle, bilimsel yayınlarıyla emeğin cephesi baskıyı göğüsleye göğüsleye, siyasal ve toplumsal alanı kucaklamaya başlamıştı.

Bu cephe içinde, gözaltına alınanların, işkence görenlerin, tutuklananların, yargılananların, mahkûm olanların, yargısal alanda da cephesi oluşacaktı. Bu cephe, yürüyüşte vurulan öğrencilerin, işkencede burulan gençlerin, falakaya yatırılmış grevci işçilerin, yargılanan yayınların, yazarların, çevirmenlerin, yayıncıların savunulduğu yargısal bir cephesiydi emeğin. Kimi zaman bu cepheyi birkaç savunman omuzladı, kimi zaman bir grup savunmanın ellerinde güçlendi bu cephe. Bilinçli ellerde kurumsallaştı. Kurumsallaşan bu yargısal cephenin ilk önde gelen adı, bu cepheyi azalmayan, ama artan bir kararlılıkla sonuna değin sürdüren tartışmasız Halit Çelenk oldu.

“Cephe” sözcüğü bazı askeri kavramları da çağrıştırıyor:

İşçi sınıfının savaşımının taktik ve stratejisini, askeri taktik ve stratejiye uyarlayarak geliştirmiş olmasından dolayı, Engels’in işçi sınıfının “general”i olarak ünlenmesine koşut bir benzetmeyle, biz de emeğin ve sosyalizmin yargılandığı yargısal cepheye, diyalektik ve tarihsel materyalizmi uyarladığı bilgi ve bilincinden dolayı (kuşkusuz 12 Mart’ın ve 12 Eylül’ün değil, Kurtuluş Savaşımızın onurlu komutanlarını anıştıran bir bakışla), yargısal/savunman cephemizin “general”i olarak da ünleyebiliriz, Halit Çelenk’i.

Devrimci devinimimizin her alanında, partisinde, sendikasında, basınında, yayınında, yargısında, savunmam olarak savunma kürsüsünde, savunduğu değerlerin sanığı olarak sanık sandalyesinde, saldırıya uğradığı cezaevi koridorlarında, görüş yerinde, gönlü ile hücreye/taşa gömülenlerle, yüreği ile ip altında gülenlerle, nerede dursa orada devrimci kavgamızın önünde dalgalanan onurlu bayrağı oldu, Halit Çelenk.

Burada, Marx’ın “Büyük toplumsal devrimler, kadın mayası olmadan gerçekleşemez!” özlü sözünü anımsamamak olanaklı mı? Yani, bilinci ve bilgisiyle, sevgisi, tutkusu ve özverisiyle onu bütünleyen, tüm varlığıyla bu devrim hamurunun mayası olan, Halit Çelenk ışığına ışık olan ve bizi ışıtan Şekibe Çelenk’i, burada, sevgiyle kucaklamamak olanaklı mı?

2.

Benim açımdan ise, İlhan’ın yaşıyla özdeşleyeyim, 36 yıllık birliktelik şöyle özetlenebilir:

Ben, bu savaşımda, eski Yunan Tiyatrosuna benzer bir yayın/yaşam sahnesinin oyuncusu olmayı seçtim. Halit Çelenk ise, ex machine, yani sahneye yukarıdan/gökten inen kurtarıcı/tanrıydı.

Art arda toplanan kitaplar, birbiri ardına sıralanan davalar, yargılanan yazılar, gözaltılar, tutukluluklar, cezaevleri, tecritler, nezarethaneler, basılan, mühürlenen kitap depoları, depolarda yakılan kitaplar, yakılan İlhan – Anafartalar adliyesinin izbe koridorlarından Mamak Askeri Cezaevinin konuşlandığı Hüseyin Gazi Dağı’nın karlı tepesine, Basın Savcılığından, Sıkıyönetim Savcılığına, Çevre Sokak’ta, Devlet Güvenlik Mahkemesi’nin merdivenlerine değin, umudun tükendiği, her şeyin düğümlendiği, gericiliğin yaşamı yangın yerine çevirdiği bu sahneye 36 yıl, hemen her gün, fiziksel ya da zihinsel duygusal ya da gönülsel yukarıdan (gökten) inen kurtarıcı oldu Halit Çelenk.

Nice pusunun çaprazında, nice tahliyenin ardında, nice beraat kararının dosyalarında unutulmuş sayfalarında, bir itiraz dilekçesinde, bir duruşmada, bir savunmada, bir panelde, bir yazıda, ama her kalkışta, her vuruşta, bir taş, bir taş, bir taş daha kaldırarak, 141-142 duvarını, faşizmin üç çeyrek yüz yıla dayanan duvarını bitiren öndeki adam da Halit Çelenk oldu. Kuşkusuz tek başına değil. Kim zaman da tek başına.

141-142, de facto bitmiş, kâğıtta metni kalmıştı. “Ağabey”in kendisine çizdiği rotada seyreden Özal, kucağında bulduğu kokmaya başlamış bu cesedi, faşizmin mezarlığına defnetmek zorunda kaldığı zaman, bu maddelerin, kaldırılmasının onurunu, kendi hanelerine kaydedenler, Çelenk’i anımsamayacak, anımsanmasına da içten içe engel olacaklardı.

3.

Bana ayrılan 5 dakikayı birkaç kez doldurduğumun bilincindeyim. Ama son’dan ya da son’un başlangıcından bir anımla –daha önce okunmuş ve yayınlanmış bir anımla–, bitirmek istiyorum -okumakta zorlanırsam bağışlayın.

Şöyle:

Yaralanmış-berelenmiş, ama yürüyebilen bir gövdeyi getirdi erler, bir tel örgünün önüne koydular. Kararmış, morarmış bir “tomruk” da denebilirdi. Kımıltısız kaldı “tomruk”, konduğu yerde.

Parmakla sayalım: 7 Kasım 1980 Cuma; 8 Kasım Cumartesi; 9 Pazar; 10 Pazartesi; 11 Kasım Salı.

Demek ki salıydı, ikindi üzeriydi. Kımıltısız duran “tomruk”un üstünde, Hüseyin Gazi Dağının bulutu, karşısında ise saatine bakan bir adam vardı. “Tomruk”, o adama ulaşacak, o adamın sesiyle buluşacaktı.

Kımıldamak istedi “tomruk”, kımıldayamadı. Kaldırmak istedi elini, kaldıramadı. Çok değil, 8-9 adım ötesine sesini ulaştıramadı. Tanır gibi oldu “tomruk”u, “tomruk”un karşısında duran adam. Bakışını yoğalttı, bir adım, bir adım daha yaklaştı. Baktı o, karşı karşıya geldiler tel örgünün iki yanında...

Tomruğun sesi, ona “ağabey” diyordu. “Kaldırıldı mı?” diye sordu.

Sorular, soruları kovarlarken aldı yanıtını. “Yarın” diye bir ses konuverdi tel örgüye, düşüverdi içindeki ateşe. O zaman “orada olmak istiyorum!” dedi “tomruk”.

İki ses ayrıldı birbirinden.

Tomruğu üç el getirdi, yatırdıkları yatağın yanına koydular. Bir şeyler getirdi koğuştakiler, tabakta kaldı. Cezaevine geldikleri akşam gibiydi, hava gene kararmıştı. “Eşyalarını al” dediler. Eşyalarını aldı. İlhan’ın çantasını da. 28. Tümenin Nizamiyesinde, “Amca” dedi, “ikimiz gittik, yalnız geldim!” dedi.

“Yarın” oldu. Sabah oldu. Buldu İlhan’ı, morgda. Teneşirde yıkıyordu imam. Onu kucakladı. Hacı Bayrama getirdi. Kucakladı, toprağa yatırdı. Hafifçe sağına.

İlhan’ı bulabilmiş, onu toprağa yatırabilmişti. Çünkü, “orada olmak istiyorum!” sesinden ayrılan adam, bu sesi almış askeri savcılığa götürmüştü. Götürmüş ve o gece bırakılmamı sağlamıştı. O adam Halit Çelenk’ti.

15 Aralık 2002, Ankara

Bir Anıt Gibi

Mümtaz Soysal

“Halit Çelenk” denildiği zaman, benim aklıma bir hapishanenin avukatlarla görüş hücresi gelir. Hangi avukatla görüşeceğinizi bilmeden oraya götürülmüşsünüzdür. Yanınızda nöbetçi de vardır. Kapı açılır ve birdenbire çok dik duruşlu, çok güzel bakışlı ve gözleri ışıldayan, haklılığın aleviyle ışıldayan bir avukat karşınıza çıkar, o Halit Çelent’tir. Halit Çelenk dolayısıyla, öbür avukatlar da ve Türkiye’nin onurlu hukuk dünyası aklıma gelir. Aramızdan ayrılmış olan Ahmet Tahtakılıç’lar, Muammer Aksoy’lar, aramızda yine anıt olarak yaşamaya devam eden Doğan Tanyer’ler, Nevzat Helvacı’lar, Uğur Alacakaptan’lar ve bunları gördükçe, Halit Çelenk dolayısıyla onları hatırladıkça gurur duyarsınız.

“Halit Çelenk” deyince, tabii Şekibe Hanım dolayısıyla aklıma eşler gelir; mücadeleye gidenlerin arkasından bekleyen, sabırla bekleyenler, onlara destek verenler, geride bıraktıklarına bakmak için çırpınanlar ve bazen de kahırlarından ölüp gidenler.

“Halit Çelenk” deyince, aklıma, yine bu kez tersten bakarak, bugünün dünyasında sanki her şey para için yapılırmış, ün için yapılırmış gibi ve hatta şurada burada gözükmek için yapılırmış gibi, tam ters davaları, ülkenin yararına olmayan davaları savunmak için yazıp çizenler, ekranlarda görünenler gelir. O zaman onların Halit Çelenk ve ona benzemeye çalışan insanlara yağdırdıkları hakaretler, suçlamalar gelir. O zaman da bu ülkenin bazı insanlarından nefret edersiniz. Ama bütün anıtlar gibi, kendilerine bakıldığında çok şeyin hatırlandığı, yani sevinçle, gururla ve kadirşinaslıkla hatırlandığı, ama bazen de nefretle hatırlandığı anıtlar gibi, Halit Çelenk aklımıza gelir. Halit Çelenk, benim de aklımdan hiç çıkmayan bir anıttır. Her yaptığımda, biraz onun gibi yapmanın hevesiyle yapmak azmi gelir.

Yenilmeyenlerin
Tanığı

Prof. Dr. Server Tanilli

Sevgili arkadaşlar, dostlar, Bayanlar ve Baylar;

Halit Çelenk ustamızın seksen yaşına basması nedeniyle düzenlenmiş olan bu anlamlı şenliğe bizzat katılma fırsatını bulamasam da, gönlümle aranızdayım ve söyleyeceklerim vardır.

Halit Çelenk’i özellikle 60’lı yıllardan başlayarak adım adım izleyen kuşaktanım. O yıllara damgasını vuran, 27 Mayıs Devrimi olmuştur. Cılkı çıkmış bir iktidara, Demokrat Parti iktidarına son veren devrim, hayata geçirdiği 1961 Anayasası’yla yeni bir özgürlük çığırı da açıyordu. O çığır, bir fikrî Rönesans’ı da beraberinde getirmiş, sonuçta düşünce ve eylem dünyasını da tek boyutlu olmaktan kurtarıp çok boyutlu hale dönüştürmüştür. İlerici ve devrimci fikirlerin, başta da sosyalizmin ve Marksizmin yeşermesi ve örgütlenişi; bu arada emekçi sendikal hareketin çiçeklenişi ve Türkiye İşçi Partisi’nin kuruluşu bu sayede mümkün olabilmiştir. O yılları şimdi özlemle hatırlıyorum ve diyeceğim de şudur: O ortam sürdürülse ve doğal gelişmesine bırakılsa idi, Türkiye’nin sonraki yılları acılar içinde geçmezdi ve bugün gelip durduğumuz noktada olmazdık.

Söz konusu ortamın kasıtlı olarak baltalandığını, giderek yok edildiğini de gözlerimle gördüm: Demokrasiyi, sermayenin istediği gibi atını koşturduğu “solsuz bir demokrasi” olarak düşünenler, sonuçta 1961 Anayasası’nın düşmanı kesilmiş, TİP’i faşist saldırıların hedefi yapmış; arkadan gelen 12 Mart rejimi de Anayasanın özgürlükçü yanlarını budarken, TİP’i de kapatmıştır. Daha ileriye gidilmiştir:

70’li yıllar, sermaye iktidarının görmezden geldiği, hatta hükümet ortaklıklarına kattığı faşist bir partinin kundakladığı terörün ölüm saçtığı yıllardı. Onu izleyen 12 Eylül ise her şeyi noktalar: İlerici, demokrat ve sol güçlere karşı terörü bir iktidar politikası haline getirir ve yaptığı sözde Anayasa ile de özgürlükleri yok ederek iktidarı sol’a kapar; sağ’a, hatta dinci sağ’a ardına kadar açar. Bir aydınlanmacı gelişmeye ket vurarak topluma bir deli gömleği giydirir.

Türkiye’yi bugün bulunduğu noktaya getiren yolun taşları, işte böyle döşenmiştir.

Halit Çelenk’in düşüncesini ve eylemini de bu bağlamda değerlendirmeli: O, seçimini demokrasiden, akıldan ve emekten yana yapmış olan bir hukukçu olarak, önce 1961 Anayasası’nın özgürlüklerini daha da genişletmek için mücadele etti; vaktiyle Türk Ceza Yasası’nın 141-142. maddeleri üstüne yoğunlaştırdığı çabalar bu doğrultudadır.

1961 Anayasası’nın bizzat özgürlükleri saldırıya uğradığında da onları savunur: DGM’lere karşı çıkar; bütün yasadışı uygulamaların önüne dikilir; 12 Mart infazlarında “üç dal çiçeğe durduğunda”, onlarla asılır.

12 Eylül’ün saldırısı başladığında “çağdaş ve insancıl hukuk adına”, olan biteni eleştirir; demokratikleşme adına sorgulamanın güvencelerini savunur; Terörle Mücadele Yasası çıkarıldığında, “Terörü önleme mi, polis devleti mi?” diye sorar; sorgulama tekniğinin çağdışılığını, işkenceleri ve yargısız infazları sergiler.

Hukuk devletinden yanadır.

“Hukuksuz demokrasi olmaz; demokrasisiz de hukuk”: Bu gerçeğin bilincindedir.

12 Eylül’den önce ve sonra hakları çiğnenen, örgütleri darma-duman edilen, dahası canlarına kastedilen öğrenci, öğretmen, memur, işçi, sendikacı... aydınlığın çeşitli kesimlerinden insanlarımızın savunulmasında önde koşanların arasında onu gördük.

“Dar günlerin dostu” oldu Halit Çelenk.

Düşündüklerini gazetelere, dergilere, kitaplara da yansıtmış; kürsüsü olmayan bir üniversite hocası olmuştur.

Peki nereden alıyordu Halit Çelenk gücünü?

Tarihin büyük yürüyüşünden! O yürüyüşte “daha insanca bir dünya” adına bir mücadeleyi vermiş olanlar, önünde sonunda zafer kazanmışlardır. Halit Çelenk, rahmetli Bahri Savcı hocanın vaktiyle söylediği gibi, işte o “yenilmeyenlerin bir tanıdığı”dır çağımızda.

Bugün çok daha nankör koşullar altında süren kavgada “umut hangi dağın ardında”dır diye sorulursa, diyeceğimiz şudur: Umut, karanlığa ve sömürüye karşı aklın, bilimin, emeğin, barışın ve demokrasinin mücadelesini inat ve ısrarla sürdürecek olanlardadır, yani sizlerdedir.

Sizleri sevgilerle selamlarken, Halit Çelenk’i de hasretle kucaklıyor, sağlık ve afiyet içinde nice yıllar diliyorum.

Halit Çelenk’i
Anlamak

Prof. Dr. Mehmet Semih Gemalmaz

80. yaş gününü anlamlı bir törenle kutlamak üzere Sayın Halit Çelenk Bey’in kadirşinas dostlarının düzenlediği bu toplantıya bizzat katılamamış olmaktan üzüntü duyuyorum. Ne ki, bu durum, akıl ve gönül birliğimize bir engel oluşturmuyor. Kendimi, saygıdeğer dostların arasında hissediyorum. Bu histen cesaret alarak, Sayın Çelenk’in onurlu yaşamıyla üstlendiği role ilişkin birkaç söz söylemek istiyorum.

Sayın Çelenk’in Türkiye’nin en baskıcı yönetim evrelerinde savunmanlığını yüklendiği kişileri sağlam hukuk bilgisi ve büyük bir cesaret ile nasıl savunduğunu; avukatlık yaşamı boyunca sadece müvekillerinin ve onların yakınlarının değil, ama aynı zamanda meslektaşları ile yargıç ve savcıların da gözünde ne denli saygın bir kişilik haline geldiğini hepimiz biliyoruz. Halit Bey’in, mahkeme salonlarında sergilediği, hukuk tekniği açısından donanımlı ve bireysel tavır bakımından baskı karşısında yılmayan savunma pratikleri kendi adıma savunmanlık uğraşısının inceliklerini öğrenmenin çarpıcı derslerini oluşturdu. Bu yönüyle düşündüğümde, Halit Bey’i, bir öğretici, yol gösterici olarak hayranlıkla ve saygıyla selamlıyorum.

Halit Bey, bir yandan da, gıpta ettiğim üstün insani meziyetler, duyarlılık ve özüne sinmiş nezaket ile, sanıyorum bütün hukukçu çevrelere kılavuzluk yapmıştır ve yapmayı sürdürmektedir. Hukuksuzluklar karşısında kararlı mücadeleye karşın, biliyoruz ki, her zaman istenen sonuçlar elde edilemiyor. Bu zamanlarda Halit Bey’in isyanına kendiliğinden ilişen iki damla gözyaşı, meslektaşları başta olmak üzere genç, yaşlı bütün insanlarla ilişkilerindeki ince üslup en sıkıntılı dönemlerinde bile, kendisine gönderilen hiçbir iletiyi yanıtsız bırakmama konusundaki nezaketi, zengin birikimiyle bütünleştirdiği yüce gönüllülüğü, bu birikimini paylaşmadaki cömertliği, Halit Bey’i tanıma mutluluğuna erişenlerin hemen teslim edebileceği birkaç özelliğidir. Uzunca bir süreden bu yana, insan ilişkilerinde giderek artan hoyratlaşma karşısında Sayın Çelenk, zarafetiyle de bize örnek olmaktadır.

Sayın Çelenk, üretken bir yazardır. Yapıtları ve gazete, dergi yazıları bunun kanıtlarıdır. Bu bağlamda, önemli saydığım iki hususa işaret etmek istiyorum.

İlki, Halit Bey’in yapıtlarının, yazılarının konuşmalarının içeriğine ilişkindir. Bunlar, hamasi sözlerle dolu değildir. Öğreticidir, bilgi doludur. Hukukun üstünlüğünün ve insan haklarının kurumsallaşması, doğru bilgiye sahip olmaya ve onu paylaşmaya, yaygınlaştırmaya ve bunu kullanmaya sıkı sıkıya bağlıdır. Halit Bey’e, öğrenmenin önemini öğrettiği için de müteşekkirim.

Sonra, bu yapıtlarda ileri sürülen görüşler, evrensel değerlere ve standartlara dayanmaktadır. Sözün özü, içi boş eleştiri değil, mesnedi, kıyaslama yapacağınız dayanakları olan argümanları dile getirir bu yazılar. Somutlaştırayım. Örnek olsun, BM İşkenceye Karşı Sözleşme’ye Türkiye taraf olduğunda, daha 1988’de mahkeme salonlarında, işkence ile alınmış ifadelerin geçersiz sayılması gerektiğini, bunun pozitif hukuk yükümlülüğü olduğunu, pek çok meslektaşına, savcılara, yargıçlara haykıran Halit Bey olmuştur. Bu haykırışlardır ki ulusal mevzuattaki bazı reformlara giden yolu aralamıştır.

Bir başka örnek, ölüm cezası meselesidir. Türkiye’de anlı şanlı birçok akademisyenin, avukatın, hukukçunun ölüm cezasının elzem olduğunu ileri sürdüğü tarih, daha dündür. En baştan beri bu cezanın olmazlığını saygın kişiliği ile pekiştirerek savunmuş mahdut sayıdaki hukukçularımızın başında gelmektedir Sayın Çelenk.

Ölüm cezasından bütünüyle arınmış bir Avrupa kıtası, bugün Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nin 13 numaralı protokolü ile bir dilek olmaktan çıkıp hukuki bir gerçek haline dönüşmüşse, 2001 Anayasa değişiklikleri ile Türkiye’de bu yönde bazı adımlar atılmışsa, her bir ülkede ve Türkiye’de bu mücadelede yer alanların katkısı olmuştur. Halit Bey, Türkiye’deki bu gelişme sürecinin temel öğelerinden biridir. Size bu nedenle de şükran borçluyuz.

Sayın Halit Çelenk’in 80. genç yaşını coşku ve sevinçle idrak ederken, kendisine olan borcumuzun bilincinde, içten sevgi ve saygılarımı sunuyorum.

Onurlu Yol

Mustafa Gazalcı

80. yaş günü töreninde, Sevgili Halit Çelenk’i ve siz dostlarını saygıyla selamlıyorum. Bugünü düzenleyenleri, bizleri bir araya getirenleri, emeği geçenleri kutluyorum.

“Halit Çelenk” deyince benim aklıma, devletin gücü, baskısı karşısında, dara düşmüş insanları, örgüt yöneticilerini, gençleri, ilericileri, büyük çoğunluğun sustuğu dönemde hiçbir şeyden yılmadan savunan bir insan gelir.

Yasaları, hukuku, en karmaşık hukuki konuları; arı duru bir dille, halka, sıradan insanlara anlatan bir insan.

Sisli, puslu günlerde, güneşli günler için mahkeme tutanaklarına toplumun vicdanına, bu olaylar yaşanırken “siz neredeydiniz” diyeceklere, tarih düşen bir insan.

Bu ve daha birçok özelliğinden dolayı gençlerin, öğretmenlerin, aydınların, hukukçuların sessizce sevip, saydığı bir insan.

Bugün ülkemizde Türk Ceza Yasası’nın 141 ve 142. maddeleri, ve idam cezası kalkmışsa, hangi zorlamayla olursa olsun, demokratikleşme oluyorsa, bunun ilk tohumları Halit Çelenk ve benzeri insanlar tarafından atılmıştır. Halit Çelenk, beni tanımazken, TÖB-DER’in düzenlediği boykota katıldığım için aldığım cezadan dolayı, beni, binlerce öğretmenin hakkını, hukukunu savundu.

12 Eylül 1980 darbesinden sonra, ikisi şimdi aramızda olmayan Nedim Tarhan ve İsmail Hakkı Öztorun, –onları saygıyla anıyorum– Kemal Anadol’la, beni, 4 CHP’li milletvekilini, yani barışı savundu. Sevgili Halit Çelenk, o davada avukatken ikinci Barış Davası’nda sanık oldu.

Sevgili dostlar, insanlar belirli bir eğitimden ve bilinçten sonra, iki yoldan birini seçer. Kimileri kolayı, parayı, rahatı yeğler. Bu yolda yürüyenler, o ünlü maymunlarda olduğu gibi görmezler, duymazlar, konuşmazlar, el, etek öperek yükselirler. Kimileri de, aklın, bilimin, özgürlüğün, toplumsal savaşımının yolunu seçer. Bu yol güçtür, eziyetlidir, engellerle doludur, ama onurludur. Bu yolda yürüyenler de, o ünlü öyküde olduğu gibi “kral çıplak”tır der, çekinmeden gerçeği söyler. Halit Çelenk, yaşamı boyunca ikinci ve bu onurlu yolu seçmiştir. Genç kuşaklara, hukukçulara, aydınlara örnek olmuştur. Bu yolu seçenlerin birçokları gibi, daha yaşarken ölümsüzleşmiştir.

Ona sevdikleriyle daha uzun bir yaşam diliyor, saygıyla selamlıyoruz.

CHP PM Üyesi, Denizli Milletvekili

80. Yaşgünü Kutlamasında
Kapanış Konuşması

Halit Çelenk

Değerli dostlar, sevgili arkadaşlar ve tüm konuklar; ben kısa bir teşekkür konuşması yapmak istiyorum. Böyle bir anma gününü düşünerek hazırlayan Mülkiyeliler Birliği Sayın başkan ve yöneticilerine, Birliğin sekreteri Hatice Ayrancı’ya, Cumhuriyet gazetesi yazarı Sevgili Işık Kansu’ya, düşünür ve yazar dostum Aydın Çubukçu’ya, Gazeteci dost Mehmet Açıktan’a, sanatçı dostlar; Caner Akgün, Gürkan Aslan, F. Erenler ve Tülay Bursalı’ya, bu konuda emeği geçen tüm arkadaşlara, bu kış koşullarında buraya kadar gelen saygıdeğer konuşmacılara, yazar, sanatçı, şair ve eğitimcilere, tüm katılımcı ve konuklara en içten teşekkürlerimi sunuyorum.

Türkiye’nin seçkin insanlarından oluşan bu dost topluluğu, bugün burada bana mutluluğun resmini sunuyorlar.

Bizlerin dünya görüşü, birçok şey gibi mutluluğun da paylaşılmasını amaçlar. Mutluluk, paylaşıldıkça büyür ve zenginleşir.

Bizler, burada Türkiye ve Dünya’da yoksulluğa mahkûm edilenlerin, mazlum ve mağdurların ve ezilen Dünya halklarının kurtuluşunu, tüm insanlığın kardeşçe, barış içinde birlikte yaşamasını isteyenlerin yanında olduğumuzu ta yüreklerimizde duyuyoruz.

Ben, lise sıralarından başlayarak, üniversite yıllarına ve daha sonraki yıllara dek hep okudum. Felsefe, sosyoloji, siyasal mücadeleler tarihi üzerine yazılmış sayısız yapıtları inceledim. Sınıflaşma süreci, baskılar, sömürü mekanizmaları, bunun nedenleri ve kurtuluş yolları üzerine araştırmaları gördüm. Diyalektik materyalizmin ve bilimsel sosyalizmin, insanlığın kurtuluşu için en doğru yöntem olduğu inancına ulaştım.

Tüm değerleri yaratan insandır, ama bu insan yarattıklarının tutsağı olmuştur. O, bu tutsaklıktan kurtulmalı, gerçekten özgür insan olmalıdır.

Bu koşullar karşısında düşünüyorum, benim yerim neresi olmalı? “Haksız ve insanlık dışı baskılar sonucu ezilen, özgürlüğünü yitiren, hatta idamla yargılanan insanların ve onları yazarak, çizerek, eylemlere girerek savunanların, destekleyenlerin yanı olmalıdır” diyorum ve bu yolu seçiyorum.

Yazdığım kitaplarda, bu savaşımın kimi öyküleri vardır.

İnsan, insanları sever. Halklar, halkları sever. Yeter ki, yabancı zorba güçler (çıkarları onların düşmanlığında yatan egemen sınıfların güçleri) araya girmesin. Sosyalistlerin insan sevgisi daha da köklüdür. Bu sevgi, duygunun yanında, bilime ve bilince dayanır. Amaç, baskıdan, sömürüden kurtulmuş özgür insanı yaratmaktır. Ben sevgimi, ezilen, sömürülen, idamla yargılanan insanları ve de bu insanları sözle, yazıyla, şiirle, tek başına ya da toplu olarak destekleyen insanları savunarak göstermeye çabaladım.

Büyük Türk şairi Nâzım Hikmet, şöyle diyor:

Bir köylü toprağını ve öküzünü,

Bir marangoz tahtasını ve rendesini nasıl severse,

Ben de Türk dilini öyle seviyorum.

Büyük şairlerin, yazarların, sanatçı ve düşünürlerin dile getirdikleri gerçekler, bizlere düşünce ve duygularımızı anlatmakta yardımcı oluyor. Bu güzel anlatımdan esinlenerek diyorum ki, ben de Türkiye’nin aydın, demokratik, sosyalist, yurtsever ve namuslu insanlarını savunmayı, işte öylesine seviyorum.

Bir yazımda, bu sevgililerime –onların hepsi benim sevgililerimdi– duygularımı şöyle anlatmaya çalışmıştım:

“Ben, bir savunmanım. Güzel insanları savundum. Halkını seven, onların ‘bir orman gibi kardeşçesine’ yaşamaları için gencecik yaşamlarını veren insanları, özgürlüklerini, yaşanmamış yemyeşil yıllarını ortaya koyan insanları, hakça toplumsal bir düzene giden yola ışık saçan insanları savundum.

Onlar, bir çiçek gibi arı, taze ve renkliydiler. İnsan olmaktı suçları, insanları sevmekti, baskısız, sömürüsüz, özgür bir dünya istemekti.

Her biri birer dünyaydı. İdealleri için öldüler, idam edildiler, hapis yattılar.

Ben, bu güzel insanları savunarak, onlarla beraber insan sevgisini, barış dolu özgür ve mutlu bir dünyayı savundum.

Bu güzel insanları seviyorum.

Bir yaşam bu sevgiyle geçti. Kendini tüm insanlığa adayanlara, bir yaşam vermek çok mu?”

Aradan yarım yüzyılı aşkın bir zaman geçti. Bugün başta Amerika Birleşik Devletleri olmak üzere, uluslararası emperyalizmin, –buna “küreselleşme” de diyebilirsiniz– baskı ve sömürüsü sürüyor. Onlar ilk planda Ortadoğu ve Orta Asya’yı, giderek dünyayı egemenlikleri altına almaya hazırlanıyorlar. Gündemde kimi bahaneler dışında, hiçbir haklı gerekçesi olmayan, petrol kaynaklarını ele geçirme hedefini güden Irak savaşı var.

Türkçemizin ve şiirimizin büyük ustası, aynı zamanda dünyanın sayılı şairlerinden olan Nâzım Hikmet, “Tarantababu’ya Mektuplar” adlı şiirinde şöyle diyor:

Geliyorlar Tarantababu

Seni öldürmeye geliyorlar

Seni ve keçilerini

Oysaki ne onlar seni tanır

Ne sen onları

Ve ne de keçilerin atlamıştır

onların çitlerinden

Tıpkı Kore Savaşı gibi. Bu kez daha büyük ve daha kapsamlı.

O günlerde her zaman olduğu gibi yine doğruları söyleyenler sosyalistlerdi, yani “vatan hainleri”ydi. Nâzım Hikmet’in “Vatan Haini” şiirini anımsayalım.

Şöyle diyordu sosyalistler: “Kore nere?”

Savaş sonunda Kunuri’de yaşamını yitiren askerlerin (vatan evlatlarının, Mehmetçiğin) parasal hesapları yapıldı. Dolar olarak. Bu kez hesaplar da kat kat artacak.

Dökülecek kanların kimin cebini dolduracağı da besbelli.

Yol uzun ve dikenli, ama biz geçmişten bugüne çok değişik dönemler yaşadık. Toplumda inişlere, çıkışlara tanık olduk. Bu karanlık günler de geçecek.

Tevfik Fikret’in dediği gibi:

Göz yumma güneşten ne kadar nuru kararsa,

sönmez ebedi.

Her gecenin gündüzü vardır

Bugün varılan uygarlık düzeyi, küçümsenemeyecek kadar önemli. Tekerleğin, ateşin, elektriğin, buharın, atomun parçalanmasının, cumhuriyet devlet şeklinin düşünülemeyeceği dönemlerden bugünlere gelindi. Bu düzeyi, kölenin efendiye, işçinin patrona, mazlum milletlerin emperyalizme karşı verdiği amansız mücadeleye borçluyuz. İçinde bulunduğumuz düzey, bir kurtuluş düzeyi olmaktan hiç kuşkusuz çok uzak. İnsanoğlu hâlâ eğitimsizliğe, sömürüye, baskıya, işkence ve bütün bunların ana sorumlusu emperyalizme karşı savaşını sürdürüyor ve sürdürecek. İnsanlar ulus olarak bağımsız, ağanın, patronun ve bunların temsilcilerinin sömürüsünden, sömürünün her türlüsünden kurtulmuş, kendi entelektüel kişiliğini ve özgürlüğünü kazanmış bir aşamaya varıncaya kadar sürecek. Kölelik düzeninden nasıl kurtulduysa, kapitalist emperyalizmin boyunduruğundan da kurtulacak. Ezilen sınıf ve halklar bugüne kadar yenilmedi. Eninde sonunda yendi, çünkü yenilemez. Tarihsel gelişme doğrultusu ezilenlerden yanadır. Bu bir doğa, toplum yasası. Bunu anlamayanlar, anlamazlıktan gelenler, çıkarları anlamalarına engel olanlar, kendi menfur çıkarlarıyla, kişilikleriyle tarihin mezarlığına göçüp gidecekler. Ama mazlum milletler, ezilen sınıflar yaşayacak. Bu akıbeti hiçbir güç önleyemeyecek.

Bir maymun sırıtmasından, insanca bir gülüşün çıkışı bile, bunu anlamaya yeter. Maymun bir hayvandı, sırıtıyordu. Gülmeyi, gülümsemeyi de bilmiyordu, ama gelişme öyle bir noktaya geldi ki, o gülen bir insan oldu. Gelişme, doğanın ve toplumun temel yasasıdır ve bu daima iyiye ve güzele doğrudur. O nedenle bu gelişmeyi göz önüne aldığımız zaman, elbette ki bunun sonu gelecek ve emperyalizm yenilecek, bugün bütün dünyanın efendisi gibi ortalarda pozlar takınan insanlar, yarın öbür gün unutulup gidecektir.

Kutlamaya Mesajla Katılanlar

Sayın Halit Çelenk,

Sağlık durumumdan dolayı, 80. yaş günü töreninize katılamamanın üzüntüsünü duyuyorum. Yalnız bir hukuk adamı olarak değil, aynı zamanda, toplumsal, siyasal savaşım içinde eylem adamı olarak 1960’lardan günümüze uzanan süreçteki katkılarınızın, gelecek kuşaklarca da değerlendirileceğine inanıyorum. Bu zaman diliminde, birlikte bulunduğumuz kimi örgütlerde verdiğiniz uğraşların yarattığı dostluk benim de unutamadığım anılar arasındadır.

Size sağlıklı yıllar dilerim.

Şükran Kurdakul

Sevgili Halit Çelenk,

Siz ki demokrasinin, özgürlüğün, eşitliğin, insan haklarının yaşam boyu savunmanın güneşli kalkanını hiç elinizden düşürmediniz. Mücadelenizin, büyük savaşımızın içinde, beni, şiiri de savundunuz. Unutmadım.

80 yaşına kadar genç kalmanız ne kadar güzel. Bundan sonraki yaşamınızın sağlık ve mutluluk içinde geçmesini dilerken, dostunuz, arkadaşınız olmakla onur duyduğumu bilmenizi isterim. Ayrı saflarda ama her zaman birlikte, insana ve doğaya aykırı bu anamalcı, bu kötülük düzenini değiştirmek için savaşırken, hep yanınızda olacağım.

Sizi devrimci ateşimizin sıcaklığıyla kucaklarım. Nice yıllara, sevgili Halit Çelenk’imiz.

Arif Damar

Sevgili Halit Çelenk,

Bugün dostlarınızla birlikte 80. yaşınızı kutluyorsunuz. Ne kadar yaşadığı değil, nasıl yaşadığı önemli insanın. Sizinki, onurla yaşanmış bir 80 yıl.

Bu 80 yıla acıların yanı sıra; mücadele, umudu ve direnci sığdırdınız. Denizlerin yargılanması ve idamları sırasında; düşüncenin, inancın, mücadelenin, direncin, umut ve cesaretin infazına tanıklık ettiniz. Bir yanınız eksildi onların ardından; ancak mücadele azmini yitirmediniz. Demokrasi, insan hakları, özgürleşme ve hukukun üstünlüğü mücadelesini sürdürdünüz. Mücadelenizin bedelini, tutuklanıp zindanlara atılarak ödediniz. Yılmadınız. Kitaplara aktardınız birikiminizi. Aydınlatma işlevini yazdığınız kitaplar aracılığıyla sürdürdünüz.

Mücadele dolu yaşamınızı, yaşam yoldaşınız Şekibe Çelenk ile paylaştınız. Birlikte yürüdünüz karanlığa karşı, birbirinizden güç alarak.

Yaşam yolundaki onurlu yürüyüşünüzün bu adımında, sizleri saygıyla selamlıyor, sevgi ve özlemle kucaklıyorum.

Gülsüm Cengiz
TYS Genel Sekreteri

Halit Çelenk’in 80. yaşının kutlandığı toplantıda bulunamadığım için üzgünüm.

Şu anda, sözcüklerin duyguları dile getiremediği anlardan birini yaşıyorum.

Halit Çelenk adı beni, 1960’lara, bizlerin yirmili, onun ve kuşakdaşlarının kırklı yıllarımızı sürmekte olduğumuz onur dolu, güzellik dolu, sevinç dolu günlere götürüyor...

Halit Çelenk, o onurun, güzelliğin, sevincin ışığını bugünlere kadar alnında taşımayı başarmış, seçkin, ender bir aydınımızdır.

Bizim kuşağın en unutulmaz ağabeylerinden biridir.

Yaşanmış ve daha da yaşanacak tüm acılara, kederlere karşın; insanlığa gerçekten insan olmanın yolunu açacak bir savaşımda Halit Çelenk ve kuşaktaşlarıyla omuzdaş olmanın onurunu, mutluluğunu yaşamış ve yaşıyor olmayı hayatımın en büyük erdemi sayarım.

80. yaşındaki gerçek insanı ve sevgili yaşam yoldaşı Şekibe Abla’yı en içten sevgiyle, saygıyla kucaklıyorum.

Ataol Behramoğlu

Çok değerli Büyüğümüz,

80. yaş gününüzü Derneğimiz Yönetim Kurulu adına kutluyorum. Siz ve eşiniz Şekibe Çelenk, yaşamınızın en güzel yıllarını, başta “irfan ordusu” üyeleri olmak üzere, haksızlığa uğramış, sömürülmüş, ezilmiş ve sesi soluğu kısılmış toplumun bireylerine ayırdınız. Büyük bir dayanıklılıkla hukuku ve insan haklarını savundunuz. Bunu, gözü, kulağı ve yüreği duyan herkes bilmektedir. Emeğiniz, tarihteki yerini mutlaka alacaktır.

Size ve Av. Şekibe Çelenk’e, Yönetim Kurulumuz, bundan sonraki yaşamlarınızda, sağlıklı, nice yıllar dilemektedir. Derin saygılarımızla ellerinizden öperiz.

Prof. Dr. M. Tahir Hatipoğlu
Tüm Öğretim Üyeleri Derneği Yönetim Kurulu Genel Başkanı

Mesaj Gönderen Diğer Halit Çelenk Dostları

68’liler Vakfı Mersin Şubesi, Nâzım Hikmet Kültür ve Sanat Vakfı Yönetim Kurulu, Tarık Akan, Enver Aktaş, Feriha Emin Aktuna, Zehra Aral, Cihat Aral, Aydın Aydemir, Nesrin-Mustafa Aygölü, Alpaslan Berktay, Refika Bezirci, Zeki Bilgin, Cemal Can (Emekli Yargıtay Üyesi), Başak Coşkun, Kıymet-Atilla Coşkun, Süleyman Çelebi (DİSK Genel Başkanı), Reis Çelik, Fethiye Çetin, Alaattin Dinçer (Eğitim Sen Genel Başkanı), Ayşin Dora (TMMOB Yönetim Kurulu Adına), Şaban Erik, Kenan-Ayşe Sibel Ertürk, Mari Sıtkı Eser, Haluk Gerger, B. Pınar Göksan, Elif Kılıçbeyli ve ailesi, Kumru-Cemil Ormanlar, Saadet-Naci Ormanlar, Günnur-Şaban Ormanlar, Altan Öymen, Josef Polombo, Sanem, Doç. Dr. Yıldız Sertel, Sabahat-Halim Spatar, Sıdıka Su, Turan Taman, Erbil Tuşalp.

Dipnotlar

1- TÖS ve EĞİT-DER eski genel başkanı

2- Halit Çelenk, Hukuksuz Demokrasi, Çağdaş Yayınları, Aralık 1985.

3- Halit Çelenk, Hukuk Açısından TÖB-DER DAVASI, Eğit-Der Yayınları: 1, Mart 1990.

4- Halit Çelenk, Hukuk Yazıları, (sf. 6-10) TÖB-DER Yayınları: 2, Ankara 1974.

5- F. Ertuğrul, Köy Enstitüleri Sistemi ve Düşündürdükleri. Geliştirilmiş 2. baskı, Güldikeni Yayınları, Ocak 2002. (sf. 165)

6- Sivil toplum konusunda bakınız: F. Ertuğrul:

1. “Özgürleşme Yolunda Unutulmuş Bir Uğrak: Hasan Ali Yücel-Kenan Öner Davası, genişletilmiş 3. baskı, Kasım 2000, Güldikeni Yayınları.”

2. “Genel Öğretmen Boykotu’nun Işığında Bir Kesk Grevi ve Düşündürdükleri, Eğitim ve Yaşam, 1999 (Eğitim-Sen Yayını)”

3. “Köy Enstitüleri Sistemi ve Düşündürdükleri, genişletilmiş 2. baskı, Ocak 2002, Güldikeni Yayınları.”

7- Sosyalizm Sözlüğü /Kavramlar-Biyografiler, Erdoğan Başar, Toplum Yayınları: 17, Ekim 1965 Ankara.

8- Mülkiyeliler Birliği Genel Saymanı