GERİDE KALANLAR

BİNNAZ ÖNER

Roman

Evrensel Basım Yayın 491

Geride Kalanlar

Binnaz Öner

© Evrensel Basım Yayın 2012 Sertifika No 11015

Birinci Basım Nisan 2012 - İkinci Basım Kasım 2012

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Görseli: H. Ali Dönmez

Kapak Uygulama: Devrim Koçlan

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah. Alhatun Sk. No: 25 Beyoğlu / İstanbul

T: 0212 255 25 46 F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com - info@evrenselbasim.com

Annem ve babama...

BİRİNCİ BÖLÜM

Kulağı Delik Musa, fıstık ağaçlarının yanından yürüyerek ilerliyordu. Güneş tam tepedeydi ama yakmıyor, insanın içini gıdıklar gibi bir hoş ediyordu. Hafif esen yel burnuna çeşitli kokular getirdiğinde, burun deliklerini aça aça iyice kokladı. Ekmek kokusunu ayırt etti. Köye yaklaşmıştı. Gözlerini kısıp baktı. Köyün girişindeki Ermeni Çarşısı’nın karartısını görür gibi oldu. Çarpık bacakları daha da hızlandı. Tozlu yolda arkasında bir bulut bırakarak ilerledi. Su gibi tere batmıştı. Kirden kapkara olmuş bir bezle sürekli yüzünü gözünü siliyordu. Yorgunluktan ayakları birbirine dolandı. Bir iki sallandı, başı döndü, olduğu yere çöküverdi. Kafasını kaldırıp gökyüzüne baktı. Tek bir bulut yoktu, vakit tam öğleydi. Çıplak ayaklarını ovaladı, “de hadi Musa” dedi kendi kendine, “oturma zamanı değil, bir zıpladım mı köydeyim. Aha çarşı kabak gibi görünüy.” Bu arada, kulağına uzaklardan bir top sesi geldi. Fişek gibi fırladı yerinden, kısa bacakları baldırına vura vura koşmaya başladı. Bir yandan koşuyor, bir yandan da arkasına bakıyordu. Masmavi gökyüzünde kara bir bulut ilişti gözüne. Yüreği yerinden kopacak gibi oldu, durmadı, o hızla kendini köyde buldu.

Çarşının önünde bir iki yaşlı adam yere çömelmiş tütün çiğniyorlardı. İçeriden çekiç seslerinin yanında, yanık bir Ermeni türküsü de geliyordu. Cepheye alınmamış Ermeni ustaları bakır kaplar yapıyordu. Musa’nın geldiğini gören yaşlılar, bir iki kıpırdandılar, ancak selam bile vermeden tütün çiğnemeye devam ettiler. Musa hiç o yöne bakmadan yürümeye devam etti. Muhtar’ın evine doğru yöneldi, kapı kapalıydı. “Evde yok herhal” dedi, sesli sesli konuşarak. Bu sefer yönünü çeşmeye çevirdi. Çeşmenin başı günün her saati kalabalık olurdu çünkü. Kızlar, kadınlar su doldurma bahanesi ile çene çalmaya gelirlerdi. Köyün delikanlıları da duldalara çekilir, kızları dikizlerdi.

Kayalık köyü altmış-yetmiş haneli büyük bir köydü. Tek katlı kerpiç evler, sanki bir adamın elinden çıkmış gibi birbirinin aynısıydı. Köyün tam orta yerinde bir çınar ağacı vardı. Bu ağacın gölgesine kendini vermiş bir köy kahvesi bulunuyordu. Kahveci yazın sandalyelerini ağacın altına taşırdı. Köyün tek gölgelik yeri burasıydı. Geri kalanı dağ taştı.

Kulağı Delik Musa, Ermeni Okulu’nun köşesini döner dönmez, çeşme başındaki kalabalığı gördü. Tahmin ettiği gibi kızlar hem su dolduruyor hem de cilveleşiyorlardı. Çeşmenin yanı yöresi Ermenice, Osmanlıca yazılarla doluydu. Musa bunları okuyamaz, kızlara sorardı. Onlar da bir iki kıkırdadıktan sonra, “sevda türküleri Musa emmi! Sevda türküleri!” derlerdi. Eli yüreğinde, yanlarına koşturdu. Üstü, başı, saçı, sakalı toz içinde kalmış, ayakları onu taşıyamaz olmuştu. Daha fazla direnmeden kendini olduğu yere bıraktı. Göğsü körük gibi inip kalkıyordu. Rengi sapsarı olmuştu. Her nefes alışında “Allah” diyordu. Kızlar kıkırdamayı bırakıp hemen su koşturdular. Bir yandan da, ‘n’olmuş buna?’ der gibi birbirlerine baktılar.

Satenik eğilip adamı dürterek;

“N’oldun Musa emmi? Heyyy Musa emmi eyi misin? Al su iç hele! Kendine gel,” dedi.

Musa, Satenik’in dürtmesiyle şöyle bir kıpırdandı. Ağzını şapırdattı, Satenik’in elindeki su tasını alıp titreyerek içmeye başladı. Biraz içtikten sonra, geri kalanını kafasından aşağıya döktü. Satenik’e bakıp;

“Hay sağ olasın kızım, öliyirdim az kaldı!” dedi.

“Hayırdır emmi! Ne bu halin?” diye sordu Satenik.

Hepsi çok meraklanmıştı. Musa’nın geldiğini görünce çok sevinmişlerdi. Bu adam renksiz hayatlarına hareket getirirdi, dedikodu getirirdi. Duyulmayanı duyar, görülmeyeni görürdü. Hiç kimse sevmezdi bu kara kuru adamı, özellikle de kadınlar. Ama Musa şöyle bir ay ortalarda görünmesin, hepsi yolunu gözlemeye başlardı.

Musa kafasını salladı, derin bir of çekti. Kızları daha da meraklandırmıştı. Bu arada, Musa’nın çeşme başında yığılıp kaldığını gören duyan köylü de gelmişti. Çoğu sırıtıyordu adamın haline: “Numara yapıyır numara! Aklınca bizi meraklandıracak,” diyorlardı.

Musa bunu duyunca öfkeyle kafasını kaldırdı. Çeşme başındakileri şöyle bir süzdükten sonra, kendinden emin bir sesle;

“Bana bakın bana!” dedi, “ben bu haberi size yetiştirmek için üç günlük yolu aha bir günde teptim geldim. Zavallı yüreğim duracaktı az kaldı! Olsun dedim, olsun Musa! Köylü bu haberi önce senden duymalı. Önce duymalı ki tedbir almalı. Sen de karşıma geçmiş sırıtır da sırıtırsın karı gibi. Burda ben canımdan olıyırdım az kaldı canımdan! Sen ne deyirsin?”

“Laf! Canından olıyırmış! Asıl sen bu haberi getirmezsen, o zaman ölürsün. Deyyus seni! Söyle bakalım, neymiş bu seni canından edecek dedikodu? Kimin eşeği kaçmış? Hele söyle, meraklandırdın bizi, hem de ne biçim! İki saattir ayılıp bayılmalar...” dedi Kara Hugas gülerek.

“Hiç gülme Hugas! Hiç gülmeeee! Haberler bu sefer eyi değil. Hem de hiç. Nasıl söylesem? Hükümet var ya hükümet! Bir karar almış.”

“Eeee…”

“Hani Talat Paşa var ya!”

“Evet var, n’olmuş?”

“Olan şu; Talat Paşa demiş ki, yani hükümet demiş ki, Ermeniler tehcir edilecek.”

“Ne edilecek? Ne edilecek?”

“Tehcir tehcir... Cahallar, yani göç edeceklermiş, Halep’e Suriye’ye…”

“Ne dedin ulan? Uğursuz! Hele bi daha söyle! Kim göç ediyirmış?” dedi yaşlı bir kadın, elini dişsiz ağzına götürerek.

“Sensin uğursuz! Ermeniler gidiyirmiş, tüm Ermeniler göç edicekmiş.”

“Nereye gidecekmiş ula bu kadar insan? Zırt atma Kula Delik! Bizim de canımızı sıkma. Git işine!”

“Vallaha doğru söylim! Yalanım varsa beş çağam koynumda boğazlansın!”

Musa, köylüyü bu habere nasıl inandıracağını bilmiyordu. İnanmamakta haklıydılar çünkü. Bu kadar insanın göç edeceğine çocuklar bile inanmazdı. Hem de savaşın tam ortasında. Ama Musa için şu anda bunlardan daha da önemlisi, köylünün kendisine inanmasıydı. Yoksa bütün emekleri boşa gidecekti. Köylüyü can evinden vurmalıydı. Onlar en çok jandarmadan korkardı. Zaten Musa da bu haberi jandarmadan duymuştu. Duyduklarını biraz allayıp pullamaktan ne çıkardı. Sonuçta haber doğruydu. Musa önce bir iki öksürüp boğazını temizledi, sonra ayağa kalktı, köylüye doğru eğilip;

“Bakın kardeşlerim, essah söylim! Hele beni bir dinleyin bakalım! İşin aslı şu; iki gün önceydi, jandarmalar başlarında Yanık Surat Komutan’la bizim köye geldiler. Jandarmanın köye geldiğini görünce, biz herifler donlarımıza ettik, acep hangimizi cepheye götürecekler diye. Biz böyle korkudan titrerken, komutan birden! Bu köyde yaşayan ne kadar Ermeni varsa, hazırlansın. Hükümetin aldığı karara göre, kısa bir süre sonra tehcir edileceklerdir, demesin mi? Bütün köylü, çoluğu-çocuğu donduk kaldık. Ağzımızı açıp tek kelam edemedik. Daha doğrusu çoğumuz komutanın ne dediğini anlamamıştık. Yanık Surat baktı, bizde tık yok. Tekrar gürledi. Anladınız mı, dedi. Bir iki köylü, yok komutanım vallaha anlamadık, dediler.”

Musa burada durup köylünün ne diyeceğini bekledi. Hepsinin susup kendine baktığını görünce, ‘eyi’ dedi içinden. Sesine daha da ciddi bir hava vererek;

“Biz böyle deyince komutan eyice köpürdü. Ulan dedi, ulan akılsız herifler! Tehcir işte, göç göç, diye bağırdı. Tüm Ermeniler göç edecektir. Anladınız mı şimdi, dedi. Korkumuzdan, he he dedik. Emme anlamamıştık. Niye göç edeceklerdi ki? Hem nereye? Biz böyle bön bön komutana bakarken, biri çıkıp demesin mi, Komutanım niye göç edecekmişiz? Bizim evimiz, yurdumuz burası diye… Abooov! Komutan eyice köpürdü. Bu sefer gözlerinden ahan ateş çıkıyır! Beni dinden imandan etmeyin! Talat Paşa her şeyin iyisini bilir. Sizin gibi şalvarı boklulara laf anlatacak değilim, sözlerim kesindir. Ermeniler, kısa bir süre sonra göç edecekler. Eğer saklanan, gitmeyen olursa, vay haline! Hele hele, bunları saklayan olursa, ölümlerden ölüm beğensin,” dedi.

Musa kendini öyle kaptırmıştı ki, jandarmaların onları dövdüğünü, bir iki itiraz eden köylüyü yerlerde sürüklediğini söyledi.

Köylü hâlâ sırıtarak Musa’ya bakıyordu. Sulpe Kadın daha fazla dayanamayıp;

“Get yere giresice! Nereye gidecekmişiz? Bizim evimiz barkımız burası. Benim dedemin dedesinin de evi burasıydı. Asıl seni göndersinler osurukçu! Başka yalan bulamadın mı? Nerden aklına geldi lan bu göç işi? Vallaha sen zır delisin Musa!” deyince, hepsi bir ağızdan gülmeye başladı. Musa ise şaşırıp kalmıştı. Ne yaptıysa onları inandıramıyordu. ‘Bunlar nasıl insan? Kendilerini bi bok sanıyırlar,’ diye geçirdi içinden, sonra küskün bir havayla;

“Ne haliniz varsa görün o zaman! Jandarmalar gelip hepizin götüne tekmeyi vurduğunda da böyle gülersiniz. Sulpe! Sulpe! Bilirim beni sevmezsin, emme ben hiç yalan söylemem. Ne duydumsa, ne gördümse onu söylerim. Ben de biliyrim illet bi huydur benimkisi. Emme, elimden bi şey gelmez. İster inanın ister inanmayın, emme şunu da unutmayın; benim sayemde ahan şu herifleriniz boynuzlarından kurtuldu. Ben olmasam, geyik gibi dolanırlardı köyün ortasında. Yalan mı? Deyin bakalım, yalan mı? Niye ses etmezsiniz? Gülsenize yine! Kimin eşeği çalınsa, önce benim haberim olur. Yalan mı? Sayemde hepiniz eşeğinize kavuşmadınız mı? Emme suç bende… Suç bende… Sizde değil. Ah! Bu huyum olmasa, ah canım çıksa da kurtulsam bu aşalanmalardan,” diyerek ağlamaya başladı. Sulpe Kadın dışındakiler hâlâ sırıtıyordu. Kadın, Musa’yı sevmezdi. Ancak acımıştı, koca adam çocuk gibi ağlıyordu. Yanına yaklaştı, elini omzuna koyup;

“Kızma be Musa kardaş! Haklısın valla. Sen olmasan, aha bu heriflerin boynuzları gökyüzüne ulaşırdı. Gel, gel... Sen benim kusuruma bakma. Yorulmuşsun besbelli! Açsındır da! Hele bir yorgunluk at, karnını doyur, sonra anlatırsın duyduğunu. Gerçi söylediğine çağalar bile inanmaz emme… Osmanlı’nın da işi belli olmaz.”

“Bırak bacı bırak, suç bende! Ben sizi sevdiğimden koştum geldim, yoksa…” Sulpe’nin iyi davranması moralini yerine getirmişti.

“Hadi uzun etme!” dedi Sulpe Kadın etrafına bakınarak, “Muhtar da nerelerde? Bu kadar tantanaya çıkmadı ortaya. Köyde değil mi?”

“Köydeydi köyde, belki uykuya dalmıştır,” dedi uzun ince bir adam.

“Allem, eyledir” dedi Sulpe; “O zaman, gidek bulak Muhtar’ı. Bakalım o ne diyecek? Hem orda aş yersin, yorgunluk atarsın.”

“Eyi düşündün Sulpe bacı, gidelim. O ne edeceğini bilir. Bir çare bulur, belki de kurtarır sizleri…” gözleri yine dolmuştu.

Sulpe Kadın nefret ederdi sulu gözlü erkeklerden. Musa’ya tiksintiyle bakıp;

“Karı gibi zırlarsan, atarım seni köyden dışarı! N’olmuşsa olmuş! Ne zırlarsın be adam? Yürü, çebik yürü, düş önüme, kes ağlamayı da!” dedi.

“Tamam bacı tamam, sizi sevdiğimden... Ben, ben ne bilem? Gidek Muhtar emmime, bakalım o ne diyecek? Köye girerken görmedi beni. Kapısı kapalıydı. Uyuydur herhal?” dedi, Sulpe’nin yanında süklüm büklüm yürürken. Arkalarında bıraktıkları kalabalık bir iki söylendikten sonra dağıldı. Musa da getirdiği haber de umurlarında değildi.

Sulpe Kadın, Muhtar’ın evinin önünde dikilip, elleri belinde durdu. Kerpiç evin duvarlarının çoğu yerinden taşlar düşmüş, kedi büyüklüğünde delikler oluşmuştu. Sulpe Kadın bu deliklerden avluya baktı. Kimseyi göremedi. Bunun üzerine kapıyı hızla itip içeri girdi. Musa da arkasından gelip bir köşeye çömeldi. Daha ayakta duracak dermanı kalmamıştı. Ev, iki oda bir de kilere sahipti. Muhtar’la karısının hiç çocukları olmamıştı. Onlar da odaların birini ihtiyar evi olarak kullanıyorlardı. Köylü sıkıntısını-derdini, alacağını-vereceğini toplanıp bu odada konuşur, Muhtar da onlara başkanlık ederdi. Ahır da, tuvalet de avludaydı. Ayrıca yemek yaz kış avlunun bir köşesindeki taş ocakta pişerdi.

Sulpe yine ellerini beline koyup seslendi:

“Huuu! Ayşe anam, huuu! Yusuf emmim, evde misiniz?”

Sulpe’nin sesini duyan Ayşe Kadın yattığı yerden kalkıp avluya seyirtti.

‘Ölüm uykusuna yatmışız, allem. Vay vay!’ dedi, kendi kendine, “Sulpe… Gel kızım gel, hoş geldin yavrum.”

“Hoş görmüşüz anam, nerelerdesiniz? Görünmediz bu sabah, meraklandık!”

“Kocamışız kızım! Kocamışız! Sabahleyin, biraz ahırla uğraştık. Sonra, Yusuf emmin bir köşeye, ben diğer köşeye sinip kalmışık işte. Ya… Benim güzel Sulpem, ihtiyarlık bu işte…” dedi, Musa’ya bakarak.

“Bak hele! Bak kim gelmiş? Kula delik oğlumuz da buradaymış. Hele, hele! Sulpe, hiç söylemiyirsin? Önemli konuğumuz varmış da haberimiz yokmuş. Tüh, tüh! Biz de içerde horlar ha horlarız,” dedi gülerek. Musa çömeldiği yerden kalkarak kadının elini öpüp başına koydu.

“Etme anam, sen de mi beni maytaba alırsın? Ben, bu haberi yetiştirmek için… az daha… canımdan olıyırdım,” dedi, yine gözleri dolarak.

“Vay, vay! N’olmuşsun bre oğlum sen böyle? İnsanlıktan çıkmışsın tastamam. Heyirdir, heyirdir! Sulpe, n’olmuş buna gız? Rengi mengi uçmuş getmiş.”

“Açtır anam açtır, şimdi aş yer hiçbir şeyi kalmaz. Sen tasalanma!” dedi, etrafına bakarak; “Yusuf emmi yok mu?”

“Uyuy dedim ya! Allah Allah… Bir iş var emme sizde, dur bakalım. Git içeri kaldır, kula az işitir, duymaz ses felan, bilmen mi? Git kaldır emmini, ben de bu fukaraya bulgur pişirem. Vay vay!” dedi, sonra Musa’ya dönerek; “sen de tulumbadan su çek de, elini yüzünü bir iyice yıka bakalım. Kimse benim soframa eli ayağı kirli oturamaz.”

Sulpe eşikte durup Ayşe Kadın’ı bekledi. İçeri varıp Muhtar’ı kaldıramadı. Yüreği ikircikliydi. Bir tarafı Musa’ya inanıyor, bir tarafı inanmıyordu. Biliyordu ki, Muhtar kalkar kalkmaz işin özü neyse hemen ortaya çıkarırdı. Ayşe öyle dikilip duran Sulpe’yi kolundan itip içeri atarak;

“N’oluy kız sana? Ne bu halin? Ben sana emmini kaldır demedim mi? Dikilmiş durursun burada. Hele de bana, ne haber getirdi bu uğursuz?” dedi, kaşlarını çatarak.

“Aman… Ne bilem ben? Zart zurt! Kıçından haber uyduruy, bilmen mi? Ahoo! Yusuf emminin kulakları da eyice gitmiş ha! Anam bunca sese hâlâ horluy.”

“Ne kula duyar, ne de gözü görür. Ah benim çileli başım… Elimizden tutacak torun torba da yok. Nişleyek yavrum, bizimkisi de ayrı bir dert. Koca dünyada çırılçıplak iki kocamış ağaç, nişleyek?”

“Biz neciyik anam? Emme laf ettin ha! De kaldır anam, nerdeyse akşam olacak!”

Kadın kocasının başına varıp bir iki dürtükledi. Muhtar kel kafasını ovalayarak kalkıp karısına baktı;

“Ne uyuttun gız beni bu kadar? Ne koydun çorbanın içine? Uyudukça uyuyasım geldi. Vay vay! Vay halime ki ne vay! Bu avrat beni kocattı.”

“Heee ya… Ben uyuttum seni, ayağıma kodum seni, salladım ha salladım. Bi de, nenni çaldım sana. Tövbe tövbe! Bak, köy ayağa kalkmış Muhtar nerde diye! Musa gelmiş, haberin yok. Kalk hadi, herif avluda seni bekler.”

“Hele hele! Demek köy ayağa kalkmış” dedi kasketini ararken, sonra Sulpe’yi fark etti:

“Sulpe… Hoş geldin sefa getirdin, Musa uğursuzu nerde?”

“Hoş gördük Yusuf emmim, herif avluda seni bekler. Sabahtan beri ayılıp bayılıy. Açlıktan da ölmüş. Söylediğine göre, günlerdir aç susuz yollardaymış. Laf işte!”

Muhtar cevap vermeden avluya çıkıp kapının önündeki kürsüsüne oturdu. Musa’ya doğru elini uzatarak;

“Hoş gelmişsin Musa oğlum, hayırdır bu ne hal?”

Musa hemen koşturup, eli alıp üç kez öpüp başına koydu. Yine gözleri dolmuştu. Kolunun tersi ile gözlerini sildi. Boynunu büküp Muhtar’a baktı. Artık rol yapmıyordu. Yorgunluktan ve açlıktan bitmişti. İstemese de gözleri doluyordu. Cılız bir sesle;

“Ne bilem emmim? Ne bilem? Bir haber duydum, koştum geldim. Üç günlük yolu bir günde teptim geldim. Aç, susuz... ne bilem? Takdir senin. Köylü inanmadı bana, dalga geçti. Gücüme gitti emme, sağ olsun Sulpe bacım aldı getirdi beni sana. Sen bari inan! Vallaha doğru söyliyrim! Hem vallaha hem billaha!”

“Köylü eğlenecek adam arar, bakma sen onlara. Yeri geç içeri, ekmek, aş ye. Bi gendine gel. Sonra derdin neyse, dinleriz. Bir hal çaresine de bakarız,” deyiverdi.

Ayşe Kadın bulguru çoktan ocağa sürmüş, pişiriyordu. Sulpe’ye seslenip;

“Süt de koy kızım, peynir de vardı, onu da koy. Yazık fukara yesin!” dedi.

Sulpe sofra bezini serip, üstüne kalaylı bir sini oturtmuştu. Sini öyle bir parladı ki kadının gözünü aldı. “Şu Ayşe anam da ne temizdir. Hele siniye… Goca avrat!” dedi içinden, sonra dışarı seslenip;

“Olur anam olur, meraklanma! Korum neyin varsa, dökerim sofraya. Aş neyine yetmiyirdi şalvarı boklunun?” dedi, Musa’nın kulağı duya duya.

Adam hiç oralı olmadan sofranın başına çöküverdi. Muhtar’la karşılıklı oturup beklemeye başladılar. Bu arada Kör Yusuf tütün sarmaya başladı. Musa’ya bakıp, “isten mi?” dedi.

“Sağ ol, hele bir ekmek yiyem. Üç gündür ağzıma lokma komadım.”

“Eyi eyi, demek bu kadar önemli ha haberin? Eyice meraka saldın beni” dedi, kör olan gözünü iyice adama çevirerek. Gözün akıyla karası birbirine karışmıştı. Kirpikleri hiç yoktu. Muhtar, ne kadar yumuşak tabiatlı olsa da görüntüsü biraz ürkütücüydü. Sigarasından derin bir nefes çekip dumanını Musa’nın yüzüne doğru savurdu.

“Ula deli Musa, sende hiç akıl yok vesselam! Ulan adam olan adam, avradı, çağayı bırakıp, bu zamanda yollarda ne arar? De hele bana? Komutan bir görse seni, almaz mı cepheye, hııı?”

“Ne bilem ben? Ne bilem? Bende akıl olsa, Kula Delik Musa olur muydum? Tisa’ya gidiyirdim, avrat gönderdi. Get, ekmek, aş bul deyi. Hısmımız var orda, ne bilem ben? Oraya da gidemedim. Çağalar aç bekler beni. Bu haberi duyunca goştum hemen. Bilmen mi huyumu?”

“Huyun bata!”

“Essah, bata bata!”

Bu arada bulgur aşı da sofraya konmuş, kokusu Musa’nın ağzında akıtmadık su bırakmamıştı. Buyur beklemeden tahta kaşığı kaptığı gibi yemeye koyuldu. Adamın eli makineli tüfek gibi işliyordu. Sofrada ne var ne yoksa üst üste ağzına atıyor, çiğnemeden yutuyordu. Muhtar elinde kaşıkla öylece kalakaldı. Bir lokma dahi ağzına koymayarak Musa’yı seyretti. Bir yandan da karısı ile Sulpe’ye bakarak, “vay açlık!” dedi.

Adam son olarak, pekmez tasını parmağıyla sıyırıp ağzına soktuktan sonra;

“Elhamdülillah” dedi, “Allah bin bereket versin Yusuf emmim. Belki aylardır böyle yemek yemedim. Biz kuru ekmeğe talim ederiz. Çoğu zaman onu da bulamam. Çoluk çocuk aç yatarık… Ne bilem emmim? En eyisini yüce rabbim bilir.”

Muhtar Musa’ya gülümseyerek tütün tabakasını uzattı:

“Şimdi yak bakalım, hem tütün iç, hem de anlat. İşim gücüm var. Sulpe, sen de bir kahve sür ocağa.”

Kadın bir yandan boş kapları toplarken, bir yandan da Musa’ya:

“Ooo… Kula delik, dört ayanın üstüne düştün bugün. Bir eyice şişirdin karnını, üstüne tütün, bi de gayfe, offf… Yere giresin e mi? Ağalar paşalar böyle hürmet görmiyir bu zamanda,” dedi, sonra Muhtar’a dönüp;

“Emmim, sen bunu böyle yedirip içirip adam sınıfına korsan, aha bu şalvarı bitli her gün kıçından haber uydurur dikilir karşımıza. Bunu da bilesin,” dedi.

“Elleşme… Soframızda herkese yer var. Lakin yiyecek ekmeğimiz her zaman olur mu, onu bilmem. Allah konuğuma bir lokma ekmeği çıkaramayacağım günleri göstermesin bana! Alsın canımı o saat!” diyerek cebinden tespihini çıkarıp çekmeye başladı.

Musa daha avludan içeri girer girmez çeşme başında uydurduğu yalanı unutmuştu. Şimdi Muhtar’a, ne gördüyse ne duyduysa olduğu gibi anlatıyordu. Kimse Muhtar’a yalan söylemezdi, söyleyemezdi. Kurdu, kuşu, eniği, cücüğü, cümle yaratık Muhtar’ı sever, sayardı.

“Bak emmim,” dedi adam, “önce sana şunu söylim, yemin billah olsun ki yalan söylemiyrim. Hem, niye yalan söylim ki? Kırk yıl düşünsem aklıma böyle yalan gelmez. Kimin aklına gelir ki? Osmanlı’nın, bu kadar tantana içindeyken, harbin tam ortasındayken, gavur düşmanın zulmü altındayken, cephede askeri aç-susuz çarpışırken… Tutsun Ermenileri sürsün, göçe göndersin. Ha… Emmim? De bana, nerden aklıma gelsin? Vallaha yalan söylemim! Emme, işin aslı var mı, onu bilemem. Onu, ahan sen bilirsin. Onu senin gibi bilgili, okumuş adamlar bilir,” dedi.

“Uzun etme yav! Uzun etme! Ne bu? Sabahtan beri köyü ayağa kaldırmışsın. Tepem atacak şimdi, ne diyeceksen dosdoğru anlat! Tek bir yalan söylersen o saat anlar, seni falakaya yatırırım, ona göre Musa! Mezardan babam gelse elimden alamaz seni!”

“Hakkındır emmim hakkındır. Bak şimdi, bizim köyde sütçi Nuri’yi bilirsin… İşte bu Sütçi’nin dört oğlu da cephede. Fukara avratlara, gelinlere, çağalara bir başına bakar. Tisa’ya giderken, bu Sütçi’nin en küçük oğlunu bir tabur askerle Rumkale yolunda gördüm. Ah emmim! Görsen hallerini… Başları önlerinde, üst baş erimiş gitmiş... Çoğunun ayakları yapıldak, dokunsan hepsi devriliverecek. Koştum, yetiştim arkalarından, tuttum kolundan Sütçi’nin oğlunun. O babayiğit adam suratıma kurbanlık davar gibi baktı. Tanımadı beni. Suratı hep yanmış, soğuktan çatır çatır çatlamış. Ah… Yüreğim parçalandı.”

Musa burada susup sigarasından derin bir nefes aldı. Dumanını havaya doğru savururken, Sulpe elinde kahvelerle içeri girdi. Arkasından Ayşe Kadın da gelip sessizce bir köşeye oturdu.

Muhtar, ‘Niye durdun? Devam et!’ der gibi bakınca, adam tekrar konuşmaya başladı:

“Yav! Benim dedim, köyden Kula Delik Musa emmin, tanımadın mı emmini?.. Tık yok! Öyle bakar suratıma, sanki taş duvar. Neyse, söyledim, anlattım, sonunda tanıdı. Kusura kalma, Kula Delik emmi, dedi, babamı görsem tanıyacak halde değilim. Aylardır yollardayım. Doğudan buraya kadar yürüyerek geldik. Aç, susuz... Çoğu arkadaşımız yolda can verdi, dedi. Niye geldiniz oğlum? Eve mi gönderdiler sizi? Eğer eyleyse anan baban bayram eder! Memed oğlum, eğer eyleyse, uçar gider senden önce müjdeyi ben veririm. De söyle hele, niye saldılar sizi? Böyle bir avuç asker, bir başınıza ne dolanırsınız, dedim.”

“Kafasını salladı, arkadaşlarına bakıp beni gösterdi: Bizim köyden Musa emmim, beş dakka soluklanak da ben de anama babama bir selam gönderem emmimle gardaşlarım, dedi. Fukaraların hepsi oldukları yere çöktüler. Hiçbiri kafasını kaldırıp suratıma bile bakmadı. Oturdukları yerde sanki ölmüşlerdi, nefes dahi almıyırlardı. Memed oğlan hemen anasını babasını sordu. İyiler dedim. Utanarak. Avradını, çağalarını sordu, onlar da iyiler dedim. Küçük kızı bu kış hastalıktan ölmüştü, söylemedim. Köye giderse kendi duysun dedim. Söyleyemedim fukaraya, off! Emmim… Böyle işte, uzun etmim. İki hoş sohbetten sonra ben tekrar sordum. Memed, niye geldiniz buraya oğlum, dedim. Kafasını kaldırıp gözlerime baktı. O fersiz gözde öyle bir nefret gördüm ki… Emmim, abov dedim içimden, aboov!” Musa, odadakilere şöyle bir göz attı. Herkes sus pus olmuş onu dinliyordu.

‘Sulpe bile susmuş beni dinliyir,’ dedi içinden, ‘çeşme başında uydurduğum yalanı yüzüme vurmadı. Hayret! Aman siktir et! Muhtar burada beni dinlerken, ona söz mü düşer?’

Bu arada Muhtar yine sabırsızca bakıyordu. Adamı sinirlendirmeden tekrar konuşmaya başladı:

“Gözleri çakmak çakmak bana baktı. Bak emmi dedi, biz gizli görevdeyiz. Cephedeki düşmanı bıraktık, koynumuzdaki yılanı ezmeye geldik. Anladın mı? Hiçbi şey anlamadım tabii! Bir iki asker ayağa kalkıp, hadin bu kadar yeter, yola devam demezler mi? Aboov! Aldı mı beni bir telaş! Ben bu haberi öğrenemezsem ölürüm çünkü. Biliysiz şişer, çatlar, ölürüm. Koluna yapıştım. Etme eyleme Memed oğlum, dedim. Söyle bana, neye geldiz bura? Cepheden niye ayrıldız? Nere gediyirsiz? Söyle emmine, öldürme emmini, dedim. Gizli emmim, gizli, söyleyemem! Seni bilirim, bir söylersem söylemedik, demedik adam bırakmazsın. Anamın babamın ellerinden, çağalarımın gözlerinden öpiyrim, dedi. Yürümeye hazırlanırken tekrar yapıştım koluna, bir iki sarstım. Bura kadar gelmişken, gelmeyecen mi köye, dedim. Nere gedin? Bari onu söyle de anan baban nerde olduğunu bilsin, dedim. Musa emmini öldürdün, bari anana, babana, avradına bir haber gönder, dedim. Ben böyle deyince durdu, ağzını kulama yaklaştırıp; emmim ben Suriye’ye gidiyrim, dedi. Niye lan niye, dedim. Ağzını eyice kulama yaklaştırıp: Göç var emmim göç! Ermenileri göç ediyirler. Doğudaki Ermenileri hep sürdüler. Şimdi buradakileri süriyler. Bizi de başlarına bekçi diktiler, dedi. Daha da tek kelam etmeden yürüdü gitti. İşte, Yusuf emmi, ne duyduysam tastamam anlattım. Gayrı sen bilin artık. Benim aklım ermedi zaten. Aklım böyle işlere erse, Kula Delik Musa olmazdım, de mi?” dedi Muhtar’a bakarak.

Muhtar bir iki ofladı. Tespihini daha da hızlı çekerek;

“Azmışlardı bir iyice! Gördün mü başa geleni?” dedi kendi kendine konuşur gibi. Bu arada Sulpe ayağa kalkarak yumruklarını sıkıp Musa’nın üstüne yürüdü. Tıslayarak:

“Ula dümbük… Ula kulana sıçtığımın herifi… Hani jandarma gelmişti köye? Hani Talat Paşa emir vermişti? Ulan! Orda başka söylen burda başka. İt osurdukça yalan uydurursun götünden! Ben şimdi seni kolundan tutup atmam mı? Ha… Atmam mı? Bi daha da bu köye adamsan girebilin mi?”

“Ağzını bozma! Ağzını heç bozma, Sulpe bacı! Bak, sana bacı deyirim, beni dinden imandan etme! Köyün ortasında, herifli avratlı üstüme güler ha gülersiz. Eee, ben böyle önemli bir haberi Muhtar’dan başkasına der miyim? Demem… Memed oğlan ant vermiştir. Kimseye deme! Gizlidir diye, sizin gibi eksik akıllılara deyim de! Sonra…”

“Ula! Biz mi eksik akıllıyız? Ula! Şimdi ben senin…”

Sulpe adamın koluna iyice yapışmıştı. Muhtar araya girmese, o hızla kuş gibi kaldırıp atacaktı köyden.

“Bak sen şu densizlere! Utanmadan atalarının, muhtarlarının önünde didişirler kedi köpek gibi… Tüh, tüh! Sulpe, geç otur yerine! Söz vermeden de daha ağzını açma!” dedi Muhtar, oturduğu yerden.

“Kusuruma kalma emmim, emme…”

“Höst! Şimdi önemli olan bu değil. Adam, Ermeniler göç ediyirmiş der. Kulanızla duydunuz işte. Ateş olmayan yerden duman tütmez. Ben bunu bilir bunu söylerim. Demek ki bir şeyler var. Emme… Ne var? Bana öyle geliyir ki, bu isyan çıkaran sütsüzler var ya… Herhal onları sürmüştür Osmanlı. Yoksa bu kadar insan, olacak iş değil!”

“İş değil!” dedi Sulpe, rengi bembeyaz olmuştu. Kessen bir damla kanı akmazdı. “Gayri bundan sonrasını sen bilirsin emmi. Bizi bu vesveseden bir sen kurtarırsın.”

“Ben de sabah erkenden kalkar, giderim Kaymakam’ın kapısına. Buralarda ondan habersiz kuş uçamaz. Elbet bir bildiği vardır. Sorar, öğreniriz. O kadar!” diyerek, ayağa kalktı. “Ben hele bir kayfeye çıkam, bir görünem köylüye, nerdeyse gün yıkılmak üzere,” dedi.

“Ben de gidem” dedi Musa, “Avrat şimdi sopayla bekliyirdir kapı önünde. Evden çıkalı üç gün oldu.”

“Geceye kalacan emme, sen bilin. İstersen yat, sabah giden.”

“Yok yok, ben gidem.”

“Ayşeee, bir çıkın hazırla Musa’nın çağalarına.”

“Hazırladım bile herif, biz de o kadarını düşünürüz evvelallah,” dedi Ayşe Kadın kilere doğru giderken.

***

Kör Yusuf daha güneş doğmadan uyandı. Topu topu bir iki saat uyuyabilmişti. Bir an önce gidip ne olup bittiğini öğrenmek istiyordu. İçine bir kurt düşmüştü. Artık bir dakika bile bekleyemezdi. Karısını uyandırmamaya dikkat ederek yataktan kalktı. Avluya çıktığında sabah ayazı tüm bedenini titretti. Koşar adımlarla helaya gidip uzun uzun işedi. Su testisini alıp yüzüne bir iki su serpti. Bu sefer soğuk iliklerine kadar işledi. İçeri girdiğinde karısı uyanmış, kandili yakıyordu.

“Ne o Yusuf! Daha gün karanlıkken mi çıkıcan yola?”

“He he… Şalvarımı ver hele, gidem, duramam daha.”

“Ben sana ne diyem? Çelet çağa gibisin. Gün çuvala mı girdi sanki? Hele dur! Bir gün ışısın. Hem gidecen de ne olacak? De bana, de ki doğru, elinden ne gelir? Koca Osmanlı’ya senin mi gücün yetecek? Ne bu telaşın herif?”

“Çok söylendin yav! Ben sana çebik diyrim, sen bana şöyle de böyle de... Senin aklın ermez bu işlere. Ne kadar er duyarsak o kadar iyidir. Anladın mı? Benim de bir bildiğim var elbet.”

“Sen bilin, dikkat et bari! Bu sözümü yabana atma! Dikkat et! Benim de senden başka tutunacak dalım yoktur.”

Ayşe Kadın koca yaşına aldırmadan diz çöküp Muhtar’ın ayaklarına kendi eliyle ördüğü, üzerinde bin bir çeşit kuşların öpüştüğü yün çorapları geçirdi. Bir koşu kilere gidip yufka ekmeğinin içine bir top peynir sardı. Çıkın yapıp Muhtar’a verdi.

“Tüfengini de al!”

“Tamam avrat! Tamam korkma! Can yoldaşım korkma! Kınalı saçlım, Yusuf’un sana kurban. Döner gelirim akşama varmadan. Meraklanma! Kal sağlıcakla,” dedi, karısının kınalı saçlarını okşayarak. Sonra avluya çıkıp eşeğine bindi. Ayşe Kadın, Muhtar gözden kayboluncaya kadar arkasından bakıp bildiği bütün duaları okudu.

***

Kaymakam Hüseyin otuz beş yaşlarında, uzun ince bir adamdı. Kara gözlerine inat teni oldukça açıktı. Dolgun dudaklarının üstündeki kara bıyıklarının ucu kıvrıktı. Kırmızı fesinin altında, usturaya verilmiş kafası her zaman dimdik dururdu. Karşısındakinin gözlerinin içine bakarak dik dik konuşur, sesi de görüntüsü gibi, başta kadınlar olmak üzere herkesi titretirdi. Şehvetli bir gecenin sabahında, henüz ayılamamıştı. Yardımcısını çağırıp şekersiz bir kahve söyledi. Adam emri aldıktan sonra başını öne eğip, kendisini bekleyen bir köylünün olduğunu söyledi. Kaymakam kalın kaşlarını kaldırıp;

“Kimmiş? Adını sormadın mı be adam?” dedi.

“Kayalık köyünden Muhtar Kör Yusuf’muş efendim. Ben geldiğimde merdivende oturmuş beklemekteydi. İhtiyarın işi acele galiba! Eli yüreğinde beklemekte huzurunuza çıkmayı.”

“Tanırım kendisini, önce kahvemi getir. Afyonum patlamadan kimsenin dırdırını çekemem.”

“Emriniz başım üstüne efendim,” dedi adam, geri geri çıkarken.

Kör Yusuf, Kaymakamlığın yer yer aşınmış, çoğu yeri çöküp yosun bağlamış merdivenlerinde oturmuş, telaşlı telaşlı koşturan insanları seyrediyordu. Üzerinde bin bir çeşit figürler olan, iki adam boyu, ahşap, dev kapı açıldığından beri, kadınlı-erkekli köylü doldurmuştu ortalığı. Bir uğultudur başlamıştı. Biri; “Yok anam yok! Bugün de almazlar içeri. Kaç gündür gelip giderim, bir laf edemedim şu kapıdaki zebanilere. Daha ağzımı açmadan kolumdan tutup atarlar aşşa.” Öteki; “Bir habercik, bir küçük habercik alsam bacım, yok! Domuzlar, ağızlarını açmazlar ki! Nerdedir benim yavru deyi. Koyverdik getti. Üç ay oldu. Sağ mı, ölü mü?” diyordu.

Kalabalığın çoğunu kadınlar oluşturmuştu. Hepsi de cephedeki oğlundan, kocasından haber almak istiyordu. Civar köylerden gelip sabahtan akşama kadar aç susuz bekler dururlardı.

Bu kalabalığa bir de seyyar satıcılar katılınca, ortalığı bir cümbüş almıştı. Kimi, kafasında kocaman bir sini içinde sıcak yufka ekmeğine sarılı peynir satıyordu. Kimi, önündeki tablaya köşedeki kebapçıdan getirdiği dürümleri dizerken; “sıcak ha! Sıcak…” diye bağırıyordu. Muhtar dürümleri görünce oturduğu yerde bir iki kıpırdandı. Kebaba dayanamazdı hiç. Sabah akşam demez, nerde bulursa yerdi. Ağzının suyu iyice aktı. Sonra, çıkınındaki azığı bile yemediği geldi aklına. “Yesem mi acep?” diye düşündü. Sonra, seyyar satıcılara iştahla bakan kadınları gördü. Hepsinin ağzının suyu akıyordu. Ama kimse yanaşmıyordu ‘Vay fukaralar!’ dedi Yusuf içinden, ‘vay açlık!’ Vazgeçti yemekten.

Birden bir çığırtı koptu. Dört beş yaşlarında bir oğlan çocuğu ortalığı inletiyordu. Çocuğun iskeletinin üstünde sadece derisi vardı. O kadar zayıftı ki, kucakta üç günlük yol gidilir gelinirdi. Sarı kafası yaralarla doluydu. Gözünün biri çapaktan, kirden neredeyse kapanmak üzereydi. Üstünde bir gömlekten başka bir şey yoktu. Ayakları, baldırı hep çıplaktı. Hem bağırıyor, hem anasının elini çekiştirip duruyordu. “Söz verdiydin işte! Söz verdiydin! Acım deyi ağlamazsam yufka ekmeği alacaktın. Söz verdiydin! Yalancı… Yalancı… Yine almıyon!”

Kadın, hem etrafına bakınıyor, hem çocuğu tartaklıyordu:

“Şimdi yidirdim ya seni, aç göz! Doymak nedir bilmez bu çocuklar anam! Doymak nedir bilmez. Hay körolası! Sus! Sus dedim sana! Sus! Bak şimdi babandan bir haber alak… Sana çubuklu şeker bile alacam.”

“Yalancııı yalancııı…”

“Bak sen eşşolusuna! İnsan olan insan, hiç anasına yalancı der mi? Alacam ya, alacam hemi de renklisinden,” dedi, kara kuru kadın. Küçücük gözleri ince suratında dört dönüyordu.

Muhtar bir süre ana oğulun bu açlık mücadelesini seyretti. Baktı, çocuğun susacağı, anasının da ekmek alacağı yok, çıkınından yufkasını çıkarıp oğlanın yanına vardı.

“Hele hele, hiç erkek olan ağlar mı yav? Hele de senin gibi babayiğit bir tosun. Hay maşallah! Al hadi, al ye. Bak yufka ekmeği, içinde de bir top peynir,” dedi.

Oğlan, anasının arkasına gizlenip elini uzattı. Ekmeği kapar gibi alıp, olduğu yerde yumulup yemeye başladı. Öyle iştahla yiyordu ki, çiğnemeden yutuyordu. Muhtar gülümseyerek kafasını okşadı;

“Çocuk olasın,” dedi.

“Doymak nedir bilmez emmi, durmaz da bir yerde. Kardaşları evde, bu düşer peşime, rezil olur yollarda. Bir günü iki etmez, gelirim hökümet kapısına. Bir haber alırım belki erimden diye, emme… Bu domuz askerler sokmaz beni içeri. Bilmem ki biz ne ettik bunlara?”

“Onlar da emir kulu, n’etsinler kızım? İnşallah bugün eyi bir haber alırsın.”

“Sağ olasın emmi! Sevindirdin yavrumu, sen de eyi haberler alırsın inşallah.”

Bu arada Kaymakam’ın yardımcısı Hüsnü kapıya çıkmış, Muhtar’a bakınıyordu. Kör Yusuf adamı görünce, kadınla çocuğu bırakıp telaşlı telaşlı kapıya doğru seyirtti. Merdivenleri bir koşu çıkıp;

“Nişledin Hüsnü bey oğlum? Ağaç oldum burada beklemekten, hemi de yüreğim ağzımda. Kabul etmedi mi yoksa?” deyiverdi.

Adam üstten üstten bakıp sırıtmaya başladı. Göğsünü şişirip, elleri arkasında bir iki döndü. Sanki birini ararmış gibi gözleri etrafı araştırdı. Sonra Muhtar’ın kulağına eğilip;

“Yat kalk bana şükret, yoksa… Kaymakam seni dünyada kabul etmezdi. Allah seni inandırsın ağalar bile çıkamaz huzuruna. Hem vallaha, hem billaha! Günlerdir öfkesi tastamam yerinde. Hepimize dünyayı dar eder. Allem kullem ettim, ağzından girip burnundan çıktım da, seni kabul ettirdim. Gayri git, gör işini, ama dikkat et! Dedim ya, öfkesinden kurtulan yok bugünlerde.”

Kör Yusuf adamın bu kadar laf etmesinden, sabah avucuna sıkıştırdıklarından biraz daha istediğini hemen anladı. Zaten cebinde parası olmayanın Hüsnü’den geçip Kaymakam’a ulaşması imkânsızdı. Muhtar bunu çok iyi bildiğinden tedarikli gelmişti. Cebinden çıkardığı akçeleri adamın avucuna sıkıştırdı. “Allah razı olsun! Allah tuttuğunu altın etsin! Bu ihtiyarın işini gördün ya, Allah katında çoook sevaba girdin,” dedi, koca kapıdan içeri girerken.

Bina dışarıdan iki katlı görünse de aslında üç katlıydı. Yerin altında bir kat daha vardı. Burada nezarethaneler yer alıyordu. Savaştan önce genelde boş olan bu yerler, şimdi ağzına kadar asker kaçaklarıyla doluydu. Kaymakam’ın odası üst kattaydı. Giriş katındaki curcuna burada yoktu. Merdivenleri çıkıp yukarı vardın mı, ses kirp diye kesilirdi.

Muhtar şapkası elinde süklüm büklüm odaya girdiğinde, Kaymakam Hüseyin ceviz oymalı masasında oturmuş bir şeyler okumaktaydı. Bir süre ayakta bekledi. Baktı, Hüseyin hiç oralı değil, elini ağzına götürüp öksürdü.

Kaymakam kafasını kaldırmadan; “seni dinliyorum” dedi.

“Değerli zamanınızı aldığım için affınıza sığınırım sayın Kaymakamım,” dedi, sesinin titremesine engel olamayarak. “Bir konu hakkında…”

Sözünü tamamlayamadı. Kaymakam keskin bakışlarını üstüne dikmişti. Öyle bakıyordu ki, Muhtar’ın bu sefer bütün vücudu titremeye başladı. Dizlerinin bağı çözüldü. Neredeyse olduğu yere yığılıp kalacaktı.

Kaymakam eliyle oturmasını işaret etti. Koca adamın karşısında zangır zangır titremesine bir anlam verememişti. Bir sigara yaktı.

“İyi misin Muhtar? Rengin attı.”

“Sağ olun efendim, sağ olun. Yol yorgunluğu, bi de yaşlılık, karı gibi titrer dururuz,” deyiverdi.

“İşim çok Muhtar, bir an önce müşkülün neyse deyiver. Kimseyi huzura alacak, dert dinleyecek vaktim yok. Seni tanır, severim. Bu nedenle savmadım kapımdan.”

“Kulunuz yolunuza kurban. Sizin sevginizi, takdirinizi kazanmak, bana bu yaşımda dünyayı bağışladı. Sözü fazla uzatıp devletin işlerini aksatmak kimin haddine! Efendimiz, konu şu… Köyümüze bir haber ulaşmıştır. Derler ki, Ermeniler… Halep’e, Suriye’ye göç edeceklermiş…”

Kaymakam yine önündeki evraka yoğunlaşmıştı. Kafasını kaldırmadan;

“Jandarma mı geldi köye?” diye sordu.

“Jandarma mı? Yok efendim yani…”

“Nasıl duydunuz be Muhtar? Uğraştırmasana beni! Jandarma gelmediyse köye, nerden duydunuz?”

“Şey! Efendimiz! Aslında…”

Muhtar ne diyeceğini şaşırmıştı. Şimdi Musa dese, herifi alıp bir güzel falakaya yatırabilirdi. Memed oğlan dese, kim bilir fukaraya ne ederdi? Kaymakam’ın sağı solu belli olmazdı, hışmından korkardı. Bir bakarsın hamur gibi yumuşak, bir bakarsın kaya gibi sert. İçinden, ‘beni kabul ettiğine göre, bugün iyi gününde. Söyleyiver gitsin. Zaten başka da çaren yok. Ok yaydan fırladı bir kere’ dedi.

“Bir bakıma jandarmadan duyduk. Lakin jandarma bizim köye gelmedi. Köylünün biri duymuş. Bir tutam asker yolda hem gider, hem de kendi aralarında konuşurlarmış. İşte, köylü de kulak misafiri olmuş bu konuşmalara. O da koşup bize haber verdi. Bilirsiniz efendim, bizim köyde Ermeni nüfusu fazladır. Türklerden daha çoktur,” dedi, ter dökerek.

Kaymakam koltuğuna iyice yaslanıp, alaycı bir ses tonuyla;

“Siz köylülerin bilmediği, duymadığı yok mudur? Sarayda kuş uçsa, önce sizin haberiniz olur. Korkulur sizden! Korkulur! Ayağınıza çarık giymeyi bilmezsiniz, ancak iş siyasete gelince bize laf bırakmazsınız. Neyse, madem duydun haberi, aldın bilgiyi, şimdi kulağını aç beni iyice dinle: Bir süre sonra köyüne askerler gelecek. Ermenileri toplayıp göçe götürecek. Sen şimdiden tedbirini alacaksın. Kimse saklanmayacak… Kaçmayacak… Baş kaldırmayacak… Evler didik didik aranacak, ona göre! Aklını bilmez biri saklarsa bunları, o zaman o da onlarla birlikte gidecek ve dahi bir daha dönemeyecek. Mademki sana bu bilgiyi vermişim, mademki seni adam sınıfına koymuşum. Sen de bunun kıymetini bilip, tek bir sorun çıkarmayacaksın. Köylüyü hazırlayacaksın. Bu, vatan işidir Muhtar, ona göre!” deyip ayağa kalktı. Pencerenin önüne gidip lacivert cepkeninden altın köstekli saatini çıkarıp baktı. Saatini tekrar yerine koyup Muhtar’a döndü. Olduğu yerde un ufak olan adama baktı.

“Başka diyeceğin var mı?” dedi.

Muhtar’ın nutku tutulmuştu. Konuşabilse neler soracaktı. Ama sesi çıkmıyordu, çıkamıyordu. Eli ayağı boşalmıştı. Neler geçiyordu içinden neler? En çok da çocuklar… Yaşlılar, gelinler… Konuşabilse, boğazındaki şu yumruk bir inse aşağıya, “efendimiz” diyecekti “ya çağalar, ya çağalar… Onlar da mı gidecek? Ya karnı burnundaki avratlar… Ya fidan gibi, gül yüzlü, tazecik kızlar… Yapmayın efendimiz! Kıymayın onlara!” diyecekti. Hele bir ayağa kalkabilse, koşup adamın ayaklarının altını öpecekti. Ancak bunların hiçbirini yapamadı. Ağzından sadece belli belirsiz “hepsi mi?” sözcükleri çıkabildi.

“Hepsi…” dedi Kaymakam, oldukça sert. Bunu söylerken ayağını da yere vurmuştu. Bu, sabrının tükendiğinin, sürenin bittiğinin ifadesiydi. Bunu çok iyi bilen Muhtar, hemen ayağa kalkıp geri geri kapıya yöneldi. Sesi titreyerek;

“Allah sizi başımızdan eksik etmesin,” diyebildi.

Muhtar kendini güç bela dışarı atabildi. Nefesi daralmış, kalbi sıkışmıştı. Kapının önünde bir süre durup taze havayı ciğerlerine çekti. Yüzüne çarpan ılık mayıs yeli onu biraz kendine getirdi. Hızlı adımlarla Kaymakamlıktan uzaklaştı. Bir an önce karnını doyurup yola düşmeliydi. Yürürken etrafına bakındı. Gözleri çocukla annesini aradı, göremedi. Çarşıya doğru yürümeye başladı. Tertemiz, boyalı konakların önünden geçti. Bu konaklarda ağalar, paşalar otururdu. Bahçeleri rengârenk güllerle doluydu. Bunların kokusu bütün Rumkale’yi sarardı. Dağ taş mis gibi kokardı. Bu aylarda Rumkale’nin kedisi köpeği bile gül kokardı.

Kebapçı çarşının çıkışında, Fırat’ın tam dibindeydi. Öyle ki, elini uzatsan azgın nehrin dibinde oynaşan balıkları yakalayabilirdin.

Muhtar, mis gibi kızarmış et kokusunu burnuna çeke çeke kebapçıdan içeri girdi. İçeride iki üç kişiden başka kimse yoktu. Oturanlardan birini gözü bir yerden ısırdı, ancak çıkaramadı. Hepsine bir selam verip masalardan birine geçip oturdu. Geldiğini gören Kebapçı Haydar Usta, aksak ayağını tuta tuta koşturdu. O da Kör Yusuf gibi gaziydi. Hemen hemen aynı yaştaydılar. Ta çocukluktan beri arkadaştılar.

“Bak hele bak! Kim gelmiş yav! Yollara şerbet mi döksem? Vay vay vay! Aman bugün ne uğurlu günmüş. Bugün Allahın kutlu günüymüş de haberim yokmuş. Bre kör deyyus, nerelerdesin? Şurda, Rumkale’de, benim bir can yoldaşım, kardaşlığım var demez misin? Aklına düşmez miyiz? Vah vah! Ne günlere kaldık!” Haydar kendini kaptırmıştı. Muhtar’ın omuzlarından tutmuş, hem sarılıyor, hem de veryansın ediyordu. Muhtar da dişsiz ağzını kocaman açmış adama hem gülüyor, hem de itekliyordu.

“Hele hele… Kör deyyus haaa… Ula topal pezevenk! Senin gele gide yanın mı delindi sanki? Hı… Sen nerelerdesin? Puşt, ne zaman geldin köye ula? Söyle ne zaman?”

“Bak bak! Kardaşlığıma bak! Hele vay, yiğidime bak! Söyle hele, hangi rüzgâr attı seni buralara, beni mi özledin? Yüreğin mi yandı hasretimden? De söyle..”

“Söylerim, söylerim hiç meraklanma! İçim dolmuş taşıyır zaten, söylemezsem çatlarım. Emme, önce karnımı doyur. Kuşluk vakti çıktım yola, ağzıma lokma sokmadım. Öldüm acımdan, hele bir iki şiş at ateşe, sonra oturur konuşuruz,” dedi, tekrar oturan müşterilere bir göz atarak. Onlar da bu iki ihtiyarı gülümseyerek izliyorlardı. Pos bıyıklı, koca göbekli olan adamı, yine tanırmış gibi oldu. Sağlam gözünü aça aça iyice bir baktı. ‘Allah Allah’ dedi içinden, ‘kim bu? Ensesi kalın biri belli, ama nerde gördüm acep?’

Pos bıyıklı, Muhtar’ın kendini tanıyamadığını anlayınca, elini lacivert yeleğinin cebine sokup, oturduğu yerde iyice dikeldi. Haydar’a seslenip;

“Ula Haydar! Senin bu kardaşlığının iki gözü de kör olmuş haaa… Sabahtan beri bakar da bakar suratıma, tanıyamaz. Vah vah!” dedi, altın dişlerini göstere göstere.

“İhtiyarladı Musdu Ağam, ihtiyarladı. Benden bilmem kaç yaş büyüktür. Eee, zavallının akılcığı da gitmiştir. Çoğu zaman beni bile tanımaz.”

“Bak sen, bak sen şu densizin dediğine! Valla doğru, ben ihtiyarladım. Emme, şu Haydar var ya şu Haydar, hiç ihtiyarlamaz. Dünya yansa bu böyle çocuk gibi, milleti maytaba alır durur vesselam...” dedi Muhtar. Sonra Musdu Ağa’nın masasına gelerek;

“Ağam kusuruma kalma hele, daha girer girmez tanır gibi oldum, lakin çıkaramadım. De söyle hele, sen Antep’ten Musdu Ağa del misin? Bildim mi?”

“Tastamam öyledir ama eksik söyledin, Kel Musdu Ağa, Kel…” dedi. Der demez de, çıkıp gitti. Kimseye hoşça kal dememişti.

“Vay vay… Hele şuna! Tüh! Benim ağzıma sıçam, ne bakarsın adama bön bön? Hah işte, bir selam vermeye tenezzül bile etmeden çıkıp gitti. Ağaymış! Kel Musdu Ağaymış! Ben senin yedi ceddini…” dedi. Adamın çalımına çok bozulmuştu. Yüzü iyice düştü. Masasına oturup Haydar’ın taşıdıklarını sessizce yemeye başladı. Ocağa bir iki şiş daha atan Haydar, gelip arkadaşının yanına oturdu.

“İki günün biri buradadır bu deyyus. Bir iş çeviriyir emmeee, dur bakam! Kaymakam’la içtikleri su ayrı gitmez. Her gece âlem ederler, karı kız oynatırlar. Antep’i bitirdi, şimdi buralara göz dikti herhal. Ne bilem? Boşver sen şimdi bunu, hele söyle nasılsın? Ayşe yengem nasıl? Benim avrat hep söyler, özledim ha özledim diye.”

“İyi iyi, sağ ol Haydar, sıhhatimiz yerindedir; şükür. Sen nasılsın iki gözüm? Oğlanlardan haber geliyir mi? Asıl sen onlardan haber ver. Biz göreceğimizi gördük, yaşayacağımızı yaşadık. Allah gençleri esirgesin.”

“Yok be kardaşlığım, bir nerde olduklarını biliyrim, o kadar. Onu da bilemezdim ya, Kaymakam sağ olsun. Benim mezeleri pek sever. Akşamları donatırım tepsiyi, götürürüm konağa, el pençe divan dururum adamın karşısında. İşte eyle… Çağan mı var derdin var. Bu yaşımda…”

Haydar sulanan gözlerini Muhtar’a göstermeden ayağa kalkıp ocağın başına gitti. Elleri dolu olarak geri gelip oturdu. Bir süre kimse konuşmadı. Muhtar kendini yemeğe kaptırmıştı. Masadakileri birer birer mideye indirdikten sonra, tütün tabakasını çıkarıp sigara sarmaya başladı. Bir tane de Haydar’a sardı. Karşılıklı ilk nefeslerini çekip dumanı havaya savurdular. Muhtar suskunluğu bozarak;

“Haydar, haberin var mı? Osmanlı Ermenileri sürmüş kardaş, hepsini sürmüş.”

“...”

“Ne susarsın kardaşlığım, duymadın mı? Ermeniler göç edecekmiş. Çoluk çocuk, yaşlı, genç hepiciği… De söyle hele, bu nasıl iştir?”

“Ne bilem ben nasıl iştir? Osmanlı’nın bir bildiği vardır elbet. Ben de bi şeyler duymuştum. Emme konduramamıştım. Sen kimden duydun da bu kadar eminsin?”

“Kimden mi duydum? Kaymakam’ın ta kendisinden, niye geldim sanırsın buraya? Sabahtan dikildim konağın kapısına, daha kimseler yokken. Kapıcı Hüsnü’ye yedirdim paracıklarımı, o da beni Kaymakam’a çıkardı. Dedim böyle böyle, bir haber duymuşuz, aslı astarı var mı? Doğrudur dedi Kaymakam, doğrudur Muhtar, Ermenilerin hepsi gidecek. Halep’e, Suriye’ye gidecekler. Göç edecekler.”

“Kaymakam, seni huzuruna mı kabul etti? Bir de malumat mı verdi? Vay vay, bre yiğide hele! Ula günlerdir burnundan solur o adam. Kimseyi gözü görmez. Sen nasıl başardın bu dediklerini?”

“Haydar… Haydar... Yalan mı söyliyrim yav? İşte şimdi yanından geliyrim. Emme adam gerçekten burnundan soluyırdı. Yüzünü bir görecen, kınından çıkmış bıçak gibiydi. Karşısında karı gibi titredim vesselam. Beni niye kabul ettiğini söylim sana, çünkü sever beni, eski bir hukukumuz var. Karıştırma orasını. Neyse kafam çok bulandı. Haydar yüreğim sıkıştı. Kendimi buraya zor attım. Yav, hepsi kardaşımız, bacımız... Bu nasıl iştir? Bu kadar insan, bu yokluk, kıtlık günde, yollarda telef olurlar. Açlıktan ölürler. Açlıktan ölmeseler, çeteler sıçar ağızlarına. Ya hastalıklar, aboo! N’etmeli yarabbim!?”

Haydar kafası önde susmuş Muhtar’ı dinliyordu. Arkadaşının bu kadar etkilenmesine biraz şaşırmıştı. Tam ağzını açıp, “sana ne ula? Sana ne?” diyecekti ki, dükkâna iki adam girdi. Haydar hemen yanlarına koşturup, hoş sohbet edip siparişleri alarak ocağın başına gitti. Muhtar da yanına geldi, artık gitmeliydi. Geceye kalmak istemiyordu. Haydar usta Muhtar’ın ayaklandığını görünce kolundan tutup;

“Ne o Yusuf! Yoksa utanmadan gitmeye mi kalkarsın? Ölümü çiğnemeden gidemen oğlum. Offf, hele şuna bakın, sanki el kapısındadır.”

“Dellenme hele! Dellenme! Mutlak gitmem lazım, hiç boşuna nefesini tüketme. Eğer akşama evde olmazsam, Ayşe avrat ölür merakından. Yazık fukaraya, daha şimdiden kapının önüne çıkmıştır bile,” dedi, gözleri Fırat’ın berrak sularına takılarak. Bir süre coşkun akıntıları izledi. Sonra gözleri buğulu buğulu arkadaşına bakıp;

“Bak sen şu işe Haydar, dün Kula Delik ayıla bayıla bu haberi verdiğinde hiçbiri inanmamıştı, bir de adamı maytaba almışlardı. Şimdi ben gidecem ve böyle kardaşlar diyecem. Böyle, göç göründü size diyecem. Bir akıl ver bana, bu haberi o zavallılara nasıl vericem?” dedi, bu sefer gözleri yaşarmıştı.

“Ben sana akıl verecem, hem de alasını verecem. Hele şunları adamlara verem gelem, dur sen. Neler söyleycem sana!” diyerek, aksak aksak bir koşu masayı donatıp geldi. Sesini alçaltarak;

“Ula sana ne? Sana neee? Gidiyirlermiş, gitsinlerrrrr… Sana ne? Bana bak bana! Ula bunlar, Van’da öldürmedik adam bırakmamışlar. Ula bunlar, kundaktaki bebeleri bile kesmişler. Ula bunlar, ne kadar karı kız varsa, üstünden geçmişler. Yetmişlik koca karılar bile kurtulamamış ellerinden. Ha… O insanlar kimdi? Onlar bizim kardaşımız del miydi söylesene?.. Kör Yusuf Efendi, sen bunları benden daha eyi bilirsin. Başlarına oynadı bu nankörler. Al işte! Hepimiz bu haberleri duyar, Osmanlı neden bi şey yapmaz diye kudururduk. Eee yaptı yapacağını… Neyse, sen şimdi kulağını aç beni eyi dinle. Ant olsun! Ben senden daha çok üzüldüm. Biliyrim, bunların bir suçu yoktur. Fukaraların haberi bile yoktur doğuda olanlardan. Bizden daha çok kahır ederler, bizden daha çok lanet okurlar soydaşlarına. Emme yarın bunların da isyan etmeyecekleri ne malum? Yılan içimize girmiş bir kere… İçten içe zehrini akıtmakta, yapacak bi şey yok. Sen sakın başını belaya sokma. Sakınnn! Bu yaşında bir de mapus yüzü görme. Hem bence, söyleme köylüye bu haberi, yalanmış dersin. Bırak zavallılar gidecekleri güne kadar bilmesinler. Şimdi söylersen her gün ölürler. Her gün, elleri yüreklerinde bekler dururlar. Etme bu kötülüğü onlara, kardaşım. Emme, yine de sen bilin, benim sana vereceğim akıl bu kadardır,” dedi Haydar Usta, boğazı kurumuştu, bir iki öksürdü.

Muhtar olduğu yerde taş kesilmiş Haydar’a bakıyordu. Ne kadar farklı düşünüyorlardı. Ona göre başkaldıran, yakıp yıkan, öldüren millet Ermeniler değildi, gavurdu. Gavurun yetiştirdiği casuslardı. Onun köylüsünün ne suçu vardı? Onun köylüsü, asla böyle bir şey yapmazdı. Kendinden şüphe ederdi, onlardan etmezdi. Hem göç çözüm olur muydu bu düşmanlığa? Daha çok düşman kazanmaz mıydı Osmanlı? ‘Neyse’ dedi içinden, ‘zıtlaşmak olmaz şimdi kardaşımla, yiğitleri cephededir fukaranın. Onun yüreği zaten ateş gibi yanmaktadır.’

Hiçbir şey söylemeden Haydar’ı sıkıca kucakladı;

“Haydi, kal sağlıcakla Haydar, sözüm olsun gelip kalacam sende. Bunu sayma,” dedi.

“Darılmadın inşallah Yusuf? Gözüm gibi severim seni, ben seni düşünürüm de ondan bu kadar lakırdı ederim. Üzme sen kendini diye, ya işte ondan kardaşım.”

“Biliyrim yav! Biliyrim, tasa etme gönlüne, hiç tasa etme, bende akıl çoook, hiç kimseye zarar getirmem. Hele kendime hiç.”

“Hah şöyle, hadi yolun açık ola, sağlıcakla varasın köyüne. Dualarım senle. Ayşe yengeme selam söyle e mi? Güle güle kardaşım, güle güle” diyerek, Muhtar’ı kapıya kadar uğurladı. Bir süre durup arkadaşının hızlı adımlarla çarşıdan çıkışını gülümseyerek izledi.

İKİNCİ BÖLÜM

Kör Yusuf, döşeğin içinde bağdaş kurmuş tütün içiyordu. Karısı çoktan uyanmış, kocasını uyandırmamaya dikkat ederek ekmek pişirmiş, sofrayı kurmuştu. Şimdi de kapının önünde birileriyle konuşuyordu. Muhtar kulak kabarttı ama hiçbir şey duyamadı. ‘Kulaklar da gitmiş’ dedi kendi kendine, bir süre daha öylece oturdu. Baktı, gelen giden yok, kalkıp avluya çıktı. Karısına seslenip;

“Ayşeeee, kimdir o? Kimle konuşuyırsın?” dedi.

Bu arada vaktin epeyce ilerlediğini fark etti. Neredeyse öğlen olmak üzereydi. Karısı kapıdaki adamları gönderip Muhtar’ın yanına geldi;

“Günün aydın ola Yusuf Ağa, dinlendin mi iyice?” dedi gülerek.

“Yok yav avrat! Her yerim sızım sızım sızlıyır. Niye uyandırmadın beni? Çok yatınca hasta oluyrım. Bilmen mi? Kimdi gelenler?”

“Keşiş Efendi’yle kahveci gelmiş seni sormaya. Uyuy dedim, yorgun. Uyanınca varır yanınıza dedim, gönderdim. Hadi, ekmek yiyelim. Seni bekledim bu saate kadar, öldüm acımdan!” dedi kadın içeriye girerken.

Muhtar bir süre daha avluda durup kör gözünü kaşıdı. Şimdi iş büyüktü. Köylüyü toplayıp haberi vermeliydi. Yüreği bir söyle, bir söyleme diyordu. Yol boyunca düşünmüş durmuş, doluya koymuş olmamış, boşa koymuş dolmamıştı. Kafası iyice karışıktı. Köylü, bu haberi ondan duymalıydı ama söylemek de kolay değildi. Hem, diyordu içinden, belki de vazgeçer hükümet, belli mi olur. Şimdiden söyleyip bu zavallıların dünyasını yıkmaya ne gerek var! Sonra, ya vazgeçmezse, ya vazgeçmezse... Öylecene de gidilmez ki, bir hal çaresine bakmalı. Mallarının, mülklerinin icabına bakmalı. “Evet evet” dedi seslice, “hemen şimdi toplarım hepsini. Hal böyleyken böyle derim. Şimdi düşünün bakalım ne edelim derim. Akıl akıldan üstündür, belki bir çare gelir akıllarına. Konuşmalı… Konuşmalı, kızları ne etmeli, derim ya… Asıl o fidan gibi, gencecik çağalar, n’olucak derim.”

Hızlı adımlarla helaya gidip gelip sofranın başına oturdu. Hiç konuşmadan yemeye başladı. Karısı, kocasını iyi tanırdı. Kafasının içinden bin tane düşünce geçtiğinin farkındaydı. Böyle zamanlarda o da konuşmaz, Muhtar’ın konuşmasını beklerdi. Önce o konuşmalıydı, yoksa kadın ne söylerse söylesin duymaz, anlamazdı.

“Söyle bakalım Ayşe Hatunnn,” dedi Muhtar, karısının gözlerinin içine bakarak.

“Ne söyleyeyim şahan gözlüm?”

“Yav ben n’edem? Bu göç işini bunlara desem mi, demesem mi? Yüreğim ikircikli. Hele sen fikrini söyle.”

“Tabii ki söyle, düşündüğüne bak! Dememek olmaz, hiiiç olmaz. Sen onların muhtarı değil, babasısın. Hepsi de seni kendi öz canlarından daha çok severler. Söyle tabii, hem söyle, hem acılarını hafifletecek bir çare bul. Of… Böyle bir acı nasıl hafiflerse? Bilmem ki herif, bu nasıl iştir? Bu nasıl düzendir? Hiç insan, evinden, ocağından sökülüp atılır mı? Ne ederler? Aklım duracak. O kadar insan, çağalar, bebeler, beli bükülmüş ihtiyarlar… Yok yok, iflah olmaz bu acı. İyi etmedi Osmanlı, hiç iyi etmedi. Benim aklım ermez herif. Benim bu kıt aklım bu işlere hiç ermez. Emme, şunu iyi biliyrim; bu millet, artık kıyamete kadar bize düşman… Bu acıyı hiç unutmazlar. Kendi kardaşlarımız artık bize düşman…”

“Ne bilem Ayşe, ne bilem! Neyse, ben gidem de kahveye, köylüyü ihtiyar odasına çağıram. Artık, ne olacaksa olsun,” dedi, kasketini kafasına geçirirken.

Muhtar kahveye varana dek yolda gördüğü köylüye durumu anlatmış, göremediklerine de haber salmıştı. Zaten köyün hemen hemen bütün erkekleri kahvede, sırtlarını bahar güneşine vermiş pinekliyorlardı.

Kör Yusuf’un geldiğini gören kahveci yüksek sesle;

“Aha Muhtar da geliyir, emme bu geliş pek hayra alamet değil valla! Baksanıza yine eli gözünde,” dedi gülerek.

“Ula sütü bozuk! Muhtar’ın hayırsız gelişi nerde görülmüş? Bak sen densize, onun hayırsız gelişi bile senin hayrından daha eyidir, mındar!” dedi Cinne, Muhtar’ı gördüğüne sevinmişti. Adam iki gündür görünmüyordu çünkü.

“İyi dedin,” dedi Muhtar, Cinne’nin yanına otururken, “iyi dedin kardaşım, söyle de şu sütü bozuğa, benim az şekerliyi hazırlasın hemen.”

Kahveci, Cinne’nin demesine fırsat vermeden hemen koşturdu. Bir yandan da Muhtar’a laf yetiştiriyordu:

“Emrin olur emmim, hemen şimdi, gözümüzün nuru, görünmedin iki gündür özledik, burnumuzda tüttün. Koştum geldim eve, yüzünü görmeye. Ayşe anam geçit vermedi. Yorgun dedi, savuşturdu bizi. Öyle değil mi Keşiş Efendi? Söylesene, Ayşe anam bizi nasıl içeri almadı?”

Papaz oturduğu yerden gülümsemekle yetindi. Muhtar’ın halinden kötü bir şeyler olduğunu sezmişti. Cinne, Muhtar’a eğilip;

“Hayırdır, merak ettik seni.”

“Pek hayır değil kardaşım, hayır değil.” Sonra, kahvedekilere dönüp;

“Musa’nın getirdiği haberden işkillenip Kaymakam’a gittim. Ermeniler göç edeceklermiş, Kaymakam efendimiz doğru mu, diye sordum.”

“Eeee”

“Ee’si şu ki… Haber doğru, hem de tastamam doğru. Şimdi avratlarınızı da alın, bizim eve gelin. Toplanıp konuşalım. Ne yapacağımıza karar verelim,” dedi.

Başta Cinne olmak üzere hepsi Muhtar’ın yüzüne bakakalmıştı. Kimse ağzını açıp bir laf edemedi. Ortalığı öyle bir sessizlik aldı ki, kuş seslerinden başka ses duyulmaz oldu. Ne kadar zaman geçti, Muhtar da bilemedi. Adamlar öylece oturmuş yüzüne bakıyordu. Ne yapacağını şaşırdı. Kasketini çıkarıp tekrar taktı. Bir şey söylemek istedi, beceremedi. Sonunda ayağa kalktı;

“Haydi, duydunuz işte ne dediğimi. Çebik toplanın İhtiyar evinde, ben gidiyrim,” diyerek hızlı adımlarla kahveden uzaklaştı.

Köylü, kadınlı erkekli, bir saate varmadan Muhtar’ın evine koşturdu. Sessizce oturup beklemeye başladılar. Hiçbiri konuşmuyordu, birbirlerinin yüzüne bile bakmıyorlardı. Hepsi, sanki karar almış gibi, gözlerini yerdeki kilime dikmiş, öylece duruyorlardı. Muhtar da susuyordu. Oysa onları çağıran oydu. Konuşmalı, bu ağır havayı dağıtmalıydı. Bir süre ne yapacağını, ne diyeceğini bilemedi. Bir destek aradı, birinin söze başlaması gerekiyordu. Birinin, ne olursa olsun, bir şey söylemesi gerekiyordu. Karısına baktı, gözleriyle ondan yardım istedi. Kadın bir iki kıpırdandı, onun da hepsi gibi içi acıyordu. Ağzını açsa, sanki boşalacaktı. Yine de kendine hâkim olup ayağa kalktı. Kadınlara doğru seslenerek;

“Hele şunlara! Ayşe Ana’nın evinde oturulur mu? Ben mi koşturam bu yaşımda ortalıkta? Vay vay… Vay başıma! Hadi, bir ayran dökek, içimiz serinlesin. Havanın da bugün maşallahı var, sanki Temmuz sıcağı,” dedi, kilere doğru giderken. Arkasından hemen Seher Kadın ve Annehit koşturdu. Diğerleri sanki kadını duymamıştı. Oldukları yerde yine kıpırdamadan oturuyorlardı.

Muhtar bir iki öksürdü. Boğazını temizledi. Kasketini çıkarıp taktı. Ofladı pufladı, sonunda, sırf konuşmak için;

“Keşiş Efendi niye gelmedi? Bir şey söylemedi mi?” diyebildi.

“Dua edecekmiş, benim gelmeme gerek yok, dedi. Muhtar ne söylerse kabulumdür dedi.” Konuşan kahveciydi.

“Eyi eyi” dedi Muhtar, sonra daha fazla dayanamayarak;

“Yav Allah rızası için böyle oturmayın, böyle susmayın, elim ayağım birbirine dolanıyır. Duydunuz işte, söyleyin bir şeyler, bağırın, çağırın, ağlayın emme… Böyle susmayın. Buraya, ne yapacağımızı konuşmak için toplandık, biliyirsiniz. Lakin kimse ağzını açmaz. Etmeyin böyle, etmeyin… Ben çok düşündüm, bu haberi size desem mi demesem mi diye, emme sonra, dememek olmaz dedim. Dememek hiç olmaz. Benim köylüm, benim kardaşım, öylece gidemez. Tedbir almadan gidemez. Çünkü yarın öbür gün ne belli, geri gelmeyeceğiniz. Öyle değil mi? Ne belli? Bugün gider, yarın geri dönersiniz. Belki geri döner, bizi bulamazsınız. Harp! Ahhh! Bu harbi icat edenlerin gelmişini geçmişini... Hem, daha zaman belli değil. Kaymakam sadece göç işi doğru dedi. Emme şu zaman gidecekler diye bir şey demedi. Bakarsınız sıra bizim köye gelene kadar, Talat Paşa vazgeçer bu işten. Belli mi olur, bir saat sonra ne olacağı belli mi?” dedikten sonra, kafasını kaldırıp yüzlerine baktı. İçi bir kere daha parçalandı. Öyle çaresiz, öyle umutsuz bakıyorlardı ki… Hele Sulpe Kadın, oturduğu yerde küçücük kalmış, eli kafasında sallanıyordu. Zavallının gelini hamileydi, karnı burnundaydı.

Ayranlar geldi, dağıtıldı, sessizce içildi. Sessizlik tekrar büyüdü. Muhtar o kadar konuşmuştu ama kimse ona, ya şöyle ya böyle dememişti. Ne yapacağını şaşırdı. Yalnız kalmıştı, kimse ağzını açmıyordu. Kendini suçlu hissetti. Sanki onları kendi sürmüştü. Sadece Ermeniler değil, Türkler de susuyordu. “Ula! Bari siz bir şey deyin, deyyuslar!” dedi içinden, sonra Seher Kadın’a bakıp yardım istedi. Bunun üzerine kadın söze girdi;

“Yusuf emmim, güzel emmim, kızma sen bize. Nutkumuz tutuldu, konuşacak dermanımız kalmadı. Dersin ki, yüreğinizi koparın yerinden, atın yollara. Bacımıza, kardaşımıza gurbet yolu görünmüş. Ne diyek? Böyle kader batsın. Hem, insanın inanası da gelmiyir. Vallaha gelmiyir, susmamızın bir nedeni de budur. Bu nasıl iştir ağam? De bize bu nasıl iştir? Sen konuş, sen anlat, ne duyduysan anlat, ne gördüysen söyle tastamam, yoksa biz mahşere kadar böyle susarız. İnanmayız bu işe,” deyiverdi.

“Hay sağ olasın Seher kızım, hay sen sağ olasın. Aklımı oynatacaktım bu sessizlikten yav! Şimdi doğru söylersin tabii, insan nasıl inansın? Biri gelmiş, hadin bakalım gideceksiniz der. Bırakın bakalım evinizi-barkınızı, malınızı-mülkünüzü, tavuğunuzu-cücüğünüzü, düşün yollara der… Ahh! Felek gözün kör ola! Emme, elden ne gelir? Bakın bacılar, bakın kardaşlar: Osmanlı Ermeniler için tehcir kararı almıştır, bu doğrudur. Nedenine gelince, doğuda Ermeni çeteleri Müslüman halkı öldürmüştür. Rus’la birlik olup Van’ı ele geçirmiştir. Talat Paşa buradaki Ermenileri sürmüş, lakin isyanı bitirememiş. Bunun üzerine hepsinin göç etmesine karar vermiştir. İşin aslı tastamam böyledir. Bana sorarsanız, yanlış bir karardır. Bir iki kendini bilmez, sütü bozuğun cezasını tüm halka çektirmektedir. Emme Babıaliye hesap sormak bize düşmez, gücümüz yetmez. Şeriatın kestiği parmak acımaz. Harbin içindeyiz, düşman kapıda, her an köyümüz yakılıp yıkılabilir. Yani bizim de ne olacağımız meçhul. Ne edek? Ne bilem ben? Dünya kurulduğu günden beri bu insanoğlu birbirini öldürür durur işte,” dedi. Yorulmuştu. Susup artık onların bir şey demesini bekledi.

“Burası bizim toprağımız, burası bizim evimiz,” dedi Sulpe Kadın, kimsenin yüzüne bakmadan. Kendi kendine konuşuyordu. “Burası benim evim, benim vatanım, kimse gönderemez beni, kimse… Gitmem, gitmem…”

“Ben de gitmem,” dedi Hugas, hem biz bunca yıl ekip biçtiğimiz, ekmek yediğimiz toprağa ihanet etmeyiz. Muhtar emmi, deme böyle! Kim isyan etmiş? Kim? Biz kimseyi öldürmeyiz. Yalan söyliyirler bize!”

“Oğlum, sana kimse isyan ettin demiyir. Düşmanla anlaşan deyyuslar yüzünden bu iş geldi başımıza. Bana sorarsan, o çetelerin hepsi gavurun ta kendisidir. Benim kardaşım böyle şey yapmaz. Ben de inanmam, zinhar inanmam. Gitme işine gelince, asker gelip götürünce, gitmekten başka çare kalmaz. Yoksa sonu kötü olur, bilirsiniz. Şimdi, hepiniz belki içinizden bana kötü söyliyirsiniz. Emme bu işte benim suçum ne? Ben sizin başınıza bir şey gelsin ister miyim? İstemem, onun için hemen topladım sizi, aman ha dedim, bir tedbir dedim, ne edek dedim. Öyle kuzu kuzu gidilmez dedim. Eğer bana bir sözünüz varsa deyin, yanlışım varsa deyin.”

“Yok, sana sözümüz yok,” dedi Cinne, “sen ne deyeceksen de, biz de başımızın çaresine bakalım.”

“Tamam o zaman” dedi Muhtar, kaşlarını çatarak. “Beni asıl düşündüren yolların durumu, yollar bir cehennem, her türlü tehlike var. Düşman askerleri, eşkıyalar, çeteler… Askerler yoldaşlık edecekmiş emme, kaç asker olacak ki? Zaten hepsi harpte, beni asıl tedirgin eden bu yollar,” dedi öksürerek, bir ayran daha istedi, kafasına dikip bir güzel içti. Sonra erkeklere dönerek;

“Siz erkeklere bi şey olmaz, yaşlı avratları da heç düşünmem. Emme… Ya bu gızlar, çağalar n’olucu? Her biri su gibi bu gızları, ben gurtların eline kendi elimle vermem, veremem. Hiç birimiz vermeyiz.” Gözleri sulanmıştı, onun bu halini gören köylülerin de gözleri sulandı. “Vermeyiz” dediler, hep bir ağızdan, “daha biz ölmedik. Gurda guşa yem etmeyiz çağaları.”

“Vermeyip ne ediciniz gardaşlarım?” dedi Sulpe Kadın.

“Saklarız!” dedi Muhtar, gözleri dolu dolu, “saklarız!” dedi tekrar, “elimizden ne gelirse onu ederiz. Sulpe avrat, lafın varsa söyle, şimdi.”

“Sana lafımız hiçbir zaman olmaz emmim. Öl dediğin yerde ölürüz. Emme nasıl saklarsınız? Ya sizin de başınıza bir iş gelirse!”

“Oooo Sulpe, dur hele dur, bir yolunu bulacaz elbet. Sen söyle bana şimdi, bu çağalar yola gönderilir mi? Ha kızım, gönderilir mi? Ya senin karnı burnunda olan gelinin; hele o... Gönderilir mi? Biz daha ölmedik. Hepinizi göndermemenin bir yolunu bulsam, hiç birinizi göndermem. Emme yok, eee o zaman, kim en fazla zararı görecekse bu yollarda, ben de onları göndermem. Tabii bu işe sizin de razı gelmeniz lazım. Çünkü yakalanırsak işin içinde mapus var, belki ölüm! Düşünün, kararınızı verin. Ben çoktan verdim. Eğer korkar, yok derseniz, hepsini koynumda saklarım. Yakalanırsam da, amannn yaşadığım kadar yaşadım işte... Ben, ben hiçbir şey yapmadan oturamam, zinhar oturmam.”

“Biliriz Muhtar, biliriz. Bizim için canını verirsin. Kendim gibi bilirim. Hem çok doğru söylersin, kızlar saklanmalı. Yazık onlara! Gözümüzün önünde telef ederler onları. Doğru söylersin, öleceklerse burda ölsünler. Yeter ki telef olmasınlar. Bin kere ölmeyelim. Ah sen Muhtar, her şeyi düşünürsün. Ne büyük adamsın. Tanrı seni her zaman korusun kardaşım,” dedi Cinne.

Muhtar diyeceğini demişti. Kızları saklayacaktı. Söylemişti işte, artık köylünün konuşması, evet ya da hayır demesi gerekiyordu. Bir süre herkes sustu. Çoğu korkmuştu. Hiç ses etmediler. Birinin çıkıp ben saklarım demesi gerekiyordu. Ya da herkesin biz saklarız demesi gerekiyordu. Muhtar baktı kimsede tık yok, ‘korktular deyyuslar!’ dedi içinden, ‘bir avuç çağayı saklamaya korktular.’ Sonra, Seher’le göz göze geldi. Kadın gözlerini dikmiş ona bakıyordu. Sanki onay istiyordu. Muhtar kafasını salladı. Bunun üzerine Seher Kadın;

“Biz saklarız,” dedi.

Köyün en bilgili, en diktatör kadınıydı. Sözünün üstüne söz söylenmezdi. Ayağa kalktı, odada şöyle bir döndü. Herkesin yüzüne tek tek baktı. “Ben ve herifim saklarız bu yavruları, siz hiç merak etmeyin. Kimseler bulamaz.” Bunun üzerine kadınlar, hep bir ağızdan zılgıt çektiler. Kimi ağlıyor, kimi birbirine sarılıyordu. Annehit kalkıp Seher’in boynuna sarıldı;

“Bacım… Bacım” dedi, “yüreği yüzünden gözel bacım, Tanrı sana dar, kötü gün göstermesin! Çağalarını sana bağışlasın. Bacım benim, gözel bacım, gök gözlü bacım.”

Annehit Seher’in can dostuydu, kapı komşusuydu. Yedikleri içtikleri ayrı gitmemişti. Bunca yıl birbirlerinin dert ortağıydılar. En kötü günlerinde sırt sırta verir, üstesinden gelirlerdi. Şimdi bu can dostları ayrılıyordu. Hem de bir daha hiç görüşmemek üzere.

Seher can dostuna daha da sıkı sarıldı.

“Sen heç merak etme bacım! Satenik’i kendi çağamdan ayırmam, gül gibi bakarım, saklarım. Gerekirse goynumda saklarım, o benim de yavrum, senin emanetin,” dedi, daha fazla konuşamadı, başladı o da ağlamaya, çöktü olduğu yere.

Kadınların hay huyu bir süre daha devam etti. Muhtar baktı bunlar daha uzatacak, yine söze girmeye karar verdi:

“Hele hösün bakalım! Daha ağlayacak zamanımız çok. Biz insanlar, bu dünyaya ağlamaya, kahır çekmeye gelmişik. Hele hösün! Daha çoook ağlaycaz… Seher kızım, saklarız dedin, emme söyle bakalım, bu iş nasıl olacak?” dedi.

“Hele hele emmime bak, nasıl saklarmışık? Söylim sana nasıl saklarız. Gerekirse eteğimin altında, gerekirse koynumda, gerekirse avucumun içinde… Ben saklarım dediysem, saklarım. Allah yüzümü kara çıkarmasın. Elimden gelen her şeyi yaparım. Yavrularım onlar benim, hepsi benim kızım. Hem benim herifim bu civarın en iyi ustasıdır ve dahi büyük mimar Abdurrahman Efendi’nin bu köyde yetiştirdiği tek çıraktır. Şimdi ben sana, Abdurrahman Efendi’yi mi anlatım? Yaptığı eserleri mi anlatım? De söyle, onun üstüne ev yapan, çatı çatan usta var mıdır?

Hep bir ağızdan “yoktur…” dediler.

“Bana kalırsa emmi, daha fazla konuşmanın gereği yoktur. Bizi yasımızla baş başa bırak. Bugün bizi bırak emmim, sonra çok konuşuruz,” diyerek ayağa kalktı, “Allahaısmarladık” deyip, kocasıyla birlikte çıkıp gitti.

***

Muhtar Kör Yusuf, alacakaranlıkta, daha horozlar ötmeden uyandı. İçinde bir sıkıntı vardı. Elini yüreğine götürüp derin soluklar aldı. Yok, sıkıntısı geçmiyordu. Yatağın içinde doğrulup oturdu. Geceden beri aklına takılan şeyi buldu sonunda. Sıkıntısının nedeni Osanna’ydı. Doğru ya… Hiç düşünüp taşınmadan, Sulpe Kadın’a, gelinine ben bakarım demişti. Karısına dahi sormamıştı. Nasıl bakacaktı gencecik geline, bu yaşında? Ama söz ağzından çıkmıştı bir kere, geri dönüşü olamazdı. Derin bir of daha çekti. Büyük işlerin içine girmişti. Hem de çok büyük. Eğer başaramazsa vebali çok ağırdı. Bu yaşına kadar kimseye karşı mahcup olmamıştı. Yaparım dediği her işi yapmıştı. Ama bu iş başkaydı, hem de çok başka. Gencecik kızlar onlara emanet edilecekti. Saklaması neyse, ya sonrası? Sonra yüzleri gülecek miydi? Ya bakarım dediği, karnı burnundaki gelin, onu ne yapacaktı? Nasıl sahip çıkacaktı bunca eksik eteğe? Dayanamadı, kalkıp bir tütün sardı, çakmağını alevledi. Çıkan ses karısını uyandırdı. Kadın kafasını kaldırıp, tepesinde dikilmiş sigara içen kocasına baktı. Yattığı yerden adama laf yetiştirmeye başladı:

“İçmesene şu meredi benim başımda, kaç kere söyledim dokunuyır bana, tıkanıyrım. Sabah sabah… Tövbe estağfurullah! Daha ekmek yemeden, daha karga bokunu yemeden, gün bile ışımamış, püfür de püfür… Ne zoruna kalktın bu saatte? Herif cevap versene...”

“Valla pravo avrat! Helal olsun sana! Gözünü açar açmaz bu kadar lafı edebilin ya, pravo… Bi de derler, Ayşe avrat gibisi yoktur. Ayşe avradın ağzı var dili yoktur. Sessizdir fukaraaa, of… Sessizi böyleyse! Allah sesli avradı olanın yardımcısı olsun, e mi? Hadi, kalktın madem, tarhana çorbası çekti canım. Bi de süt kaynat. Hem benim senle konuşacaklarım var. Boşuna kalkmadım bu saatte, keyfimden içmem tütünü. Uyku muyku tutmaz artık benim gözümü. Bir yükün altına girmişim. Altından nasıl kalkarım bilemem!”

“Sen altından kalkamayacağın işlerin içine girmezsin. Sana boşuna mı Kör Yusuf demişler?” dedi karısı. Sonra, yaşından beklenmedik bir hızla çarçabuk döşeği yorganı dürüp, yüklüğe kaldırdı. Başına örtüsünü geçirip avluya çıktı. Çok geçmeden tarhananın kokusu evin içine yayılmıştı bile. Çorba pişerken bir koşu ahıra gidip ineği de sağdı. Muhtar ayak yoluna gidip gelene kadar kadın sofrayı kurmuş, sütü-ekmeği getirmişti. Karşılıklı oturup bir güzel karınlarını doyurmaya başladılar. İkisinin de dişsiz ağzından şapırtıdan başka ses gelmiyordu.

Ayşe Kadın elindeki tahta kaşığı çorba sahanına bırakıp kocasına baktı. Adamın sessizliği içini bunaltmıştı. Daha fazla dayanamayarak;

“Söyle herif, yine ne oldu? Köylüye söylemediğin bir durum mu var? Elinden gelenin fazlasını yaptın işte… Daha ne böyle düşünürsün bilmem ki? Bizim de yaşımız başımız belli. İki koca insanız. Gücümüz kimseye yetmez. Bak, dün kimse ağzını açıp bir laf etmedi. Bir tek Seher sahip çıktı bu çağalara. Öyle değil mi? O da olmasa, mecbur sen saklayacaktın o kadar kızı. Söylesene, haksız mıyım? Hepsi jandarmadan it gibi korkar. Allah vere de, gidip biri gammazlamaya bizi! İşte o zaman yanarık, şep gibi! Bunu da bilesin. Ona göre tedbirini alasın,” dedi.

Kör Yusuf elinde kaşık öylece karısına bakakaldı. O köylüsüne kendinden çok güvenirdi. Aklının ucundan geçmemişti karısının söyledikleri. Hiçbiri böyle bir şey yapmazdı. ‘Avrat aklı işte!’ dedi içinden, ‘hemen fesatlık düşünürler.’ Hem onu düşündüren çağalar değildi, Osanna’ydı. Kafasını sallayıp;

“Bak Ayşe, benim köylüye güvenim tamdır; kafasını kessen bizi gammazlamaz. Hem sen şimdi boşver bunları. O iş tamam. Seher’le Mustafa Usta saklar kızları. Beni düşündüren konu başkadır başka, ben…”

“Eee, söyle de ben de bilem. Ne düşünürsün?”

“Susmazsın ki bir soluk, söyliyem. Yere giresice! Sabah sabah dır dır… Ulan Ayşe, kocadıkça çenen çoğaldı senin. Bir sus hele, bekle kocam ne deyecek diye. Tövbe tövbe! Bak şimdi, köyümüzde gebe bir gelin vardır. Hemi de tazecik bir gelin. Hemi de çiçeği burnunda bir gelin. Hemi de dünya gözeli bir gelin...”

“Köyümüzde dünya güzeli gencecik gelin çoktur. Hepsi açılmamış gonca gül gibidir. Hepsi selvi boyludur. Hepsi gök gözlü, başak saçlıdır. Çoğunun memesi sütlüdür. Çoğunun çağası daha mis gibi süt kokar, kuzu kokar. Ah herif! Ah! Bu nasıl kaderdir bilmem ki!”

“Eyledir, doğru söylersin. Hepsi birer insan güzelidir. Kalpleri yüzlerinden güzeldir. Benim demem o ki, gebe kadın başkadır. Gebe kadın melakedir. Gebe kadını koruyup kollamak cennetin anahtarıdır. Uzun lafın kısası, Sulpe avradın gelini Osanna’yı biz koruyak, kollayak. Biz bakalım bu fukaraya. Biz sahip çıkalım. Hele bir çağasını doğursun, ondan sonra isterse gider erinin, atasının yanına. Ne dersin?” dedi, karısının gözlerinin içine bakarak.

“Haklısın, fukara yollarda rezil olur,” dedi kadın, kafasını yere eğerek, gözünden akan bir iki damla yaşı tülbendinin kenarıyla sildi. Sonra burnunu çeke çeke;

“Lakin bu işe Misey razı olur mu? Onlar birbirine kara sevdayla bağlı. Onların sevdasını bilmeyen yoktur. Ha Leyla ile Mecnun, ha Misey ile Osanna. Hem ne bilem, ya giden geri dönmezse? Ya gittikleri yer cehennemse! Bu genç gelin o zaman ne eder? Dul avradın belalısı çok olur. Bizim gücümüz yeter mi dersin? Yoksa ben istemem mi? Düğün, bayram ederim. Çağasız ömrüme hem bir gelin, hem bir torun gelir. Işıksız dünyama renk gelir. Kurumuş Ayşe avrat yeşerir. Hemi de bahar dalları gibi, ama sonunu düşünmek lazım. Günahına girmeyek Osanna’nın! Bizim, bir ayağımız çukurda.”

“Çok haklısın, hemi de çok… Şimdi anladın mı beni? Akşamdan beri düşünür dururum ne etsem diye. Doluya koyarım olmaz, boşa koyarım dolmaz. Emme benim ağzımdan söz bir kere çıkar. Tükürdüğümü yaladığım görülmemiştir. Ben Sulpe’ye, gelinin bana emanet ha, dedim. Sakın kahır etme dedim.”

“Bre herif! Sulpe’ye neye söyledin hemen? Hele bir durup düşüneydik. Bana da sormadan... Bre bre Yusuf, sen beni eyice gözden çıkarmışsın besbelli!” dedi, sesine alıngan bir ifade vererek, ama ne kadar uğraşsa da sevincini gizleyemiyordu. Kalbi ne kadar ikircikli de olsa, bu işe çocuklar gibi sevinmişti. İçi pır pır ediyordu. Neredeyse kalkıp türkü söyleyip dans edecekti. Sonu ne olursa olsun, evinde bir bebek sesi duymak istiyordu. On dört yaşından beri bu özlemle yanıp tutuşmuştu. Ayşe Kadın yıllarca kuzularını, buzağılarını kendi bebeği gibi sevmişti. Onların analarının memelerinden süt içişlerine imrenerek bakmış, sütsüz memeleri sızlamıştı. Yine de yüreği ikircikliydi işte. Ya sonra, ya sonra, diyordu içindeki ses. Gözleri yine bulutlandı. Muhtar’a baktı, o da kendi gibiydi. Kafası yerde, oflayıp duruyordu.

“Madem söyledin, şimdi niye düşünürsün? Sözünü geri alamayacağına göre, artık Allah yardımcımız olsun! Ne edek? Bu halde yollarda telef olacağına, de mi? Söylesene, zaten, zavallıcık göçe dayanamaz. Yol yürüyemez, sen en iyisini düşünmüşsün Yusuf. Merak etme sen, bakarız biz. Kimse namusuna dokunamaz. Hele hele, tüfenkle beklerim Osanna’nın başında. Daha ölmedim ben! Çağasına da bakarım. Hemi de kendi torunum gibi. Ha Sulpe’nin torunu ha benim, farkı var mı? De mi? Heç farkı olur mu? Hele hele, düşündüğümüze bak! Kim, ne edebilir Osanna’ya? Sen muhtarsın, sen Muhtar Kör Yusuf’sun… De kalk, eyi eğlendin sabah sabah… Sen Misey’i razı et. Gerisine karışma! Gerisi, benim işim.”

Muhtar, karısına sevgiyle baktı. Kadının içinden geçenleri biliyordu. O da kendi gibiydi. Yüreğinin bir yanı kanatlanıp uçuyor, diğer yanı ise karalar bağlıyordu. Sesine sert bir ifade vermeye çalışarak;

“Dur hele, dur! Ne böyle? Nerdeyse zil takıp oynayacan… Vallaha avrat, ne dediğin belli değil senin. Hem beni haşlarsın, yok bana neye söylemedin, yok biz nasıl bakarız falan filan, sonra da on beşlik kız gibi zıp zıp zıplarsın. Tövbeeee, elalem görse ne der? Ayşe avrat pek de hevesliymiş bizi göndermeye, hele şuna, demezler mi?” dedi.

“Tövbeee, o nasıl laf herif? Benim yüreğim ataş gibi yanıyır bilmez misin? Ben sana cesaret vermek için... Hele hele, ayıp vallaha ayıp, tüh… Tüh başıma gelen!”

Muhtar gülerek karısının elini tuttu:

“Biliyrim biliyrim, adamakıllı sevindin işte Osanna geline. De, söyle, sevindin de mi?”

“Sus herif sus! Onlar getmesin de, deli deli söyleme öyle! Onlar getmesin de, bu iş başımıza gelmeyeydi de… Ben ne bilem, bir an, bunca yıl çağa sesine hasret yaşadım. İşte, bilirsin. Bir an, tutamadım kendimi zar… Yoksa heç sevinmek olur mu? Neyse, ben sofrayı toplayam,” diyerek, siniyi kaldırdığı gibi içeri doğru seyirtti. Daha Muhtar’ın yanında kalmak istemiyordu.

Kilerde bir başına kalınca rahat rahat hayal kurmaya başlamıştı. Osanna gelin yanlarına yerleşmişti. Balla, kaymakla besliyordu gelini; çağası tosuncuk olsun diye… Sonra, bebek doğmuştu. Kuzular gibi bir oğlan. Al yüzlü, boncuk gözlü. Kapmış kucağına almıştı Ayşe Kadın bebeyi. Ninniler söylemişti yanık sesiyle. Bebe, bir sevmişti onu, bir sevmişti ninnilerini… ‘Ahooo’ dedi, kendi kendine, ‘adını ne goyarık ola? Aman, ne olursa olsun, hele bir doğsun da,’ dedi gülümseyerek. Muhtar seslenince daldığı hayalden çıkarak kocasının yanına döndü. Adam giyinmiş, odanın içinde volta atıyordu. Ayşe Kadın’a dönüp;

“Bugün pazar, kiliseye gidip dua edecekler, de mi? Sulpe’ye gidem dedim, emme daha er, de mi?”

“Er, er herif, daha köylü yeni uyanıyır. Dedin ya, bugün pazar. Önce ekmek yer, sonra giderler. Sen bekle biraz, daha eyleş. Hem ne acelen var? Günler çuvala mı girdi? Nasıl olsa konuşursun Sulpe’yle.”

“Ne acelem varmış? Ne acelem varmış? Ben karnımdaki kurdu dökmeden rahatlayamam, bilmez misin? Çıkam ben, çıkam, şöyle bir dolanam köyün içinde, sonra da giderim. Sen de gelecen mi?”

“Yok, benim yüreğim kaldırmaz. Ben gelemem. Sen git, konuş.Hadi güle güle.”

Geceden yağmur çiselemiş, havayı toprak, gübre, yarpuz, çimen kokutmuştu. Muhtar derin derin nefes alarak bu kokuyu içine çekti. En sevdiği kokuydu bu. Gençliğinde ne zaman böyle hava, toprak, yarpuz, çimen, gübre koksa, içi bir hoş olur, gördüğü ilk kıza âşık olası gelirdi. Bahar gençlerin, deli âşıkların mevsimiydi. Köy gözüne bir başka güzel göründü Muhtar’ın. Bastığı çamurlu toprak bir başkaydı sanki. Elini arkasına bağlayıp yemenisini çamura göme göme yürümeye devam etti.

‘İnsanın yurdu gibisi yoktur,’ dedi içinden. ‘Havası, suyu başkadır. Her şeyi başka görünür insanın gözüne.’

Kiliseye doğru yöneldi. Baktı, daha ortalıkta kimsecikler yoktu. Gerçi köylü çoktan uyanmıştı. Evlerden bağrış çağrışlar yükseliyordu. Çocukları zorla yıkamaya çalışan kadınların çığlıkları ortalığı yıkıyordu. Her pazar olduğu gibi bu pazar da, çoğu evin avlusunda kara kazanlarda sular kaynatılmıştı. Ev halkı yıkanıp temizlenerek kiliseye gitmeye hazırlanıyordu.

Muhtar bu sefer kahveye doğru yöneldi. Belki orada birilerini bulabilir, iki laf ederdi.

Karşıdan, sürüyü önüne katmış, köyün çobanı geliyordu. Çocuk on üçünde ya var ya yoktu. Sarı kafası incecik boynunun üstünde, dalından kopacak bir armut gibi sallanıyordu. Sürmeli gözleri hâlâ kapalıydı. Elindeki değneği öylesine sallıyordu.

Muhtar çocuğa yaklaşıp değneğinden tuttu. Çocuk irkilerek gözlerini açtı ve Muhtar’a bön bön baktı. Muhtar gülerek;

“Ula ne bu hal? Sen ayakta uyuyon lan! Sürü nerde ha? Sürü nerde?” dedikten sonra, çocuğun çıplak boynuna bir şaplak indirdi.

Çoban boynunu tutup yüzünü buruşturarak;

“Elin de amma ağırmış Yusuf dedem! Oy… Kırdın boynumu.”

“Ağırdır elbet! Ne sandın Çoban Ali? Söyle bakalım, ne uyuklarsın böyle? Hiç çoban adam uyuklar mı? Gözünü dört açacan! Bak, bu kadar sürü sana emanet. Birinden birini kurt kaparsa köylü ne eder seni sonra? Deli çoban, söyle bana…”

“Uyuklamam be dedem. Evvelallah kimse benim davarıma bi şey yapamaz. Sen beni bilmen mi? Ben, kurt sürüsü gelse bilem baş ederim. Benim adım Çoban Ali…”

“Efferin sana o zaman Çoban Ali… Bak şimdi içim rahat etti. De bana hele, anan, kardaşların nasıl? Ne vakittir göremedim fukaraları, eyiler mi?”

“Amannn eyiler eyiler, hiç meraklanma dede! Anam işte, bilmen mi? Günde dört posta canıma okur. Dır dır dır… Kafamı hep şişirir. Yok elinde bir ben kalmışım, yok dağda bayırda başıma bir iş gelirmiş... Elinden gelse kundaklayıp yatıracak beni memesine. Geçen gün tutturdu sürüyü ben götürecem bayıra diye. Yav, avrat kısmı çoban olur mu heç? Olur mu dedem sen söyle... Bu anam da niye böyle eder bilmem. Ben çalışmasam kardaşlarım ne yer ne içer? Avrat aklı işte…” Çocuk küçümseyerek dudağını bükmüştü. Bu hali Muhtar’ın çok hoşuna gitti. Çocuğun kafasına vura vura gülerek;

“Hele yiğidime bak! Hele yiğidime! Essah söylersin. Vallaha, avrat aklı eksik olur. Heç evde böyle bir babayiğit varken, de mi? Vay vay, sen bakma anana, ben gider kulağını çekerim onun. Derim ki; Çoban Ali bu, köyün en cesur çağasıdır. Derim karışma oğlana! Derim kafasını şişirme! Derim ya, şimdi giderim yanına. Vay, benim Şehit Durmuş’umun öksüz Ali’si. Sen tasa etme! Var git şimdi yoluna, gözünü de dört aç! Haydi uğur ola,” dedi, çocuğun kafasını okşayarak.

***

Papaz Agop da geceyi uykusuz geçirenlerdendi. Sabahın ilk ışıklarından itibaren kilisenin içinde dört dönmüş, bugün yapacağı konuşmayı kafasında tekrarlayıp durmuştu. Kapının önüne çıkıp dışarıya baktı. Güneş iyice yükselmişti. Birazdan köylü gelmeye başlayacaktı. Kara cübbesini savurarak tekrar içeri döndü.

Oldukça kısa boyluydu; koca cübbesi olmasa, gören onu çocuk sanırdı. Çoğu papaz saç sakal uzatmasına rağmen, Agop her zaman tıraşını olur, sevimli yüzünü ortaya çıkarırdı. Derin ela gözleri hep uykuluymuş gibi yarı kapalı duruyordu. Ufak tefek olmasına rağmen öyle gür sesi vardı ki, duyan, bu sesin ondan çıktığına inanamazdı. Hele dua okurken, sesine başka başka biçimler verirdi. Bütün köylü papazı çok sever, sonsuz bir saygı duyardı. Muhtar’la birlikte yoksula, muhtaça yardım ederdi. Hatta yoksullar için bir yardım derneği kurmayı bile önermişti.

Köylü yavaş yavaş gelmeye başlamıştı. Papaz yerine geçmiş, sessizce gelenleri selamlıyordu. Yine sessizlik başroldeydi. Ermeniler bu haberi duyduğundan beri sanki konuşmamaya yemin etmişlerdi. Sanki susmaları daha hayırlıydı. Konuşsalar, çok kötü şeyler olacaktı. Kilisenin taş sıraları tamamen dolduğunda, papaz kafasını kaldırıp tek tek hepsinin gözlerinin içine baktı. Ona bakan her gözde korkuyu, dehşeti, kini, öfkeyi gördü. İnsanların kalplerinden gözbebeklerine yansıyan bu kinin, öfkenin kolay kolay silinemeyeceğini fark etti. İçi ürperdi. Onları nasıl teselli edeceğini bilemiyordu. Onlara kimsenin yardım edemeyeceğini anladı. Aradan yüzyıllar da geçse, bu acı unutulmayacaktı. Ama konuşmak zorundaydı. Geceden beri düşünüp durmuştu. Onları sakinleştirmeliydi. Acılarını hafifletemezdi ama, belki isyan etmeden bu göçe hazırlanmalarını sağlayabilirdi.

Ufak ufak öksürdü. Alçak sesle, tanrının yüceliğini anlatan bir duaya başladı. Duayı okurken sesine türlü türlü biçimler veriyordu. Kâh fısıltıyla konuşuyor, kâh sesini yükseltip insanların içini titretiyordu. Gözleri kapalıydı ama sanki hepsinin yüzünü görüyormuşçasına davranıyordu. Dua bittikten hemen sonra bir ilahiye başladı. Öyle derinden, öyle içli okuyordu ki, insanların içleri bir tuhaf oldu. Kalpleri yumuşadı. Kederi, elemi, dünya kaygısını unutuverdiler. Gözlerindeki yaşlarla papaza katıldılar. Kendilerini kaptırıp iyice coştular. İlahi bittiğinde, hemen bir diğeri için hazır bekliyorlardı. Ancak Papaz Agop ikinci bir duaya veya ilahiye başlamadı. Önündeki kitabı kapattı. Artık konuşma vaktiydi:

“Hoş geldiniz sevgili çocuklarım,” diyerek söze başladı:

“Bilirim ki, bugün, sizinle birlikte konuşacağımız çok şey vardır. Bilirim ki, bugün, kalplerimiz elem, acı doludur. Başımıza bir felaket gelmiştir. Ana vatanımızdan, ocağımızdan, evimizden sürülmüşüz. Acımız çok büyüktür. Bilirim ki, derdimize derman yoktur ve dahi şunu da bilirim ki, tanrı böyle istemiştir… Biz kullarının, onun buyruklarına itaat etmekten başka çaresi yoktur. Her şey tanrıdandır. Doğada yaşanan her şeyin bir nedeni vardır. Bize düşen…” Papaz sözünü tamamlayamamıştı. Hugas keskin bir bıçak gibi araya girip öfkeyle bağırmaya başladı:

“Keşiş Efendiii, çocuk gandırma!” Bu, Hugas’ın Papaza ilk kez böyle hitap edişiydi. Herkesin ağzı bir karış açık kalmıştı.

“Bizi buradan tanrı değil, Osmanlı sürüyor! Osmanlı… Yüzyıllardır hizmet ettiğimiz, vergisini ödediğimiz Osmanlı… Neden haaa, neden? İsyan çıkarmışız! Eee, Türkler hiç mi isyan çıkar mıyır? Deyin bana, dağlar eşkıya kaynıyır. Çeteler ortada kol geziyir. Yalan mı? Eeee, Osmanlı onları sürdü mü? Büyüklerim, söyleyin bana, Osmanlı kendi halkını hiç sürdü mü?”

“…”

“Ben cevap verim, sürmedi. Ne etti peki? İsyanı çıkaranların, başkaldıranların kellesini aldı. Peki, şimdi neden böyle yapmıyır? Söylesene Keşiş Efendi! Osmanlı neden isyan edenlerin kellesini uçurmak yerine, hepimizi bu topraklardan söküp atar?”

“Şimdi harp zamanı, böyle zamanlarda kardeş kardeşe düşer. Akıl baştan gider, yavrum. Elbette Osmanlı bize bunu yapmak istememiştir. Lakin mücadele edecek gücü de yoktur. Askerlerin hepsi cephede, bunu sen de iyi biliyorsun ve dahi senin de cephede olman gerekirdi. Muhtar olmasa! Neyse, şimdi bunların sırası değil. Biraz önce sormuştun ya, Osmanlı neden kendi halkını sürmez diye? Kendi ağzınla söyledin çocuğum. Kendi halkı… Bizler, azınlığız ve her zaman öyle kalacağız. Tarihimiz boyunca, bize Osmanlı kadar sahip çıkan, bizi kendinden ayırmayan başka millet yoktur. Türkler çok adil, iyi insanlardır. Ama işin içine siyaset girdi mi, iş değişir. Hele bir de işin içine arkadan vurma girdi mi, işte o zaman bu son kaçınılmaz olur. Toprağımızdan işte böyle söker atarlar bizi.”

Papaz konuşması boyunca hep önüne bakmış, kafasını kaldırıp Hugas’a bakmamıştı. Şimdi kafasını yavaşça kaldırıp Hugas’ın kin, nefret, acı dolu gözlerine baktı. Öyle sevgi dolu baktı ki, karşısındaki insan, bu bakışlar karşısında taş olsa erirdi. Gözlerini Hugas’tan ayırmadan konuşmasına devam etti:

“Sen söylediklerinde çok haklısın. Evet, burası bizim vatanımız, evimiz, yurdumuz. Her şeyi bırakıp gitmek çok zor! Hem de ölümden zor! Ancak ne yaparsak yapalım, kaderden kaçamayız. Eğer, gitmemiz gerekiyorsa, gideceğiz. Başkaldırmanın hiçbir faydası olmayacaktır. Tanrı isterse topraklarımıza geri döner geliriz. Yarın umutlara gebedir. Umudumuzu kaybetmeyelim kardeşlerim! Asla kaybetmeyelim! Ve bu iyi insanlara dua edelim, çocuklarımızı bu zorlu yolculuğa göndermeyip sahip çıktıkları için.”

Papazın konuşması biter bitmez, Hugas öne atılıp cevap vermeye hazırlanıyordu ki, Cinne eliyle onu susturdu.

“Büyüklerin olduğu yerde küçükler bu kadar konuşmaz. Hugas, artık sus bakalım! Ve büyüklerine daha fazla karşı gelip günaha girme! Hepimizin öfkesi seninkine denktir. Hepimizin kan beynindedir. Ama sana uyarsak, şimdi birbirimize düşeceğiz. Sen, kavgadan başka bir şey düşünmezsin. Ha deli çocuk! Bunu biz de biliriz. Biz de tüfekleri kuşanıp askerin önüne dikilmeyi biliriz. Dağlara kaçmayı da senden çok iyi biliriz. Emme faydası yok… Yokkkkk. Şunu akılsız kafana sok bir kere, karşı çıkmanın faydası yok. Eğer bu topraklara günün birinde geri dönüp gelmek istiyorsak, kuzu kuzu gideceğiz. Ve dua edeceğiz harbi Osmanlı kazansın diye.”

“Vay emmim vay!” diyerek gülümsedi Hugas. Bir yandan da kafasını sallıyordu. “Haklısın emmim, büyüklerimin olduğu yerde bana söz düşmez. Emme sizin sözleriniz bana uymaz. Yav! Hepiniz kör mü oldunuz? Bu kanlı yolda sağ mı kalacağız sanırsınız? Nasıl geri dönmeyi düşünürsünüz? Nasıl?”

“Öleceğimizi nerden biliyorsun lan? Eğer gidersek bir umudumuz var. Ama kalırsak umudumuz yok! Hepimizin kellesi gidecek, sana uyarsak ağzımıza sıçarlar. Pezevenk… Asıl kör sensin, deli deyyus! Umudumuzun içine sıçma! Yapacak bir şey yok, gideceğiz. Her şeyimizi bırakıp gideceğiz.”

Cinne’nin öfkeden gözleri yaşarmıştı. Yumruğunu sıkıp öylece kaldı. Papaz yanına gelip elini Cinne’nin omzuna koyarak;

“İçinizi ferah tutun evlatlarım, dua edin. Tanrı hepimizi korusun. Tüm halkımızı korusun. Güneşin doğmadığı gün yok, bekleyelim. Sabırla, inatla… Tekrar kavuşacağımız güne kadar,” dedi, sonra sessizce kiliseden çıkıp keşiş evine gitti. Daha fazla konuşacak gücü kalmamıştı.

Papaz gittikten sonra bir iki köylü de, sessizce başları önlerinde çıkıp gittiler. Cinne hâlâ yumrukları sıkılı Hugas’a bakıyordu. Ayağa kalkıp yanına gitti;

“Lan! Aklını başına al, tamam mı? Sana acımam, deli bok! Emme, şu gencecik karına, çağalarına acırım. Şu koca kafana sok, bizim gücümüz yetmez, yetemez…” diyerek o da çıkıp gitti.

***

Muhtar Kör Yusuf, bütün köyü dolanmış, kahveye uğramış, orada da duramamış, gelip Sulpe’nin avlusuna oturmuştu. Sırtını güneşe vermişti. Bahar güneşi her tarafını ısıtmış, tatlı bir uyku getirmişti. Uyuklamamak için ayağa kalkıp volta atmaya başladı. Hem yürüyor hem de Sulpe’nin avluda koşuşturan tavuklarını seyrediyordu. Hepsi Sulpe’nin iri, kırmızı horozundan kaçmaya çalışıyordu. Tüm köyün tavukları illallah demişti bu zampara horozun elinden. Bugün de iş başındaydı. Yakaladığını alıyordu altına. Muhtar kendi kendine gülmeye başladı:

“Hay maşallah Sulpe’nin horozuna,” diyerek, derin bir of çekti. Sanki yanında biri varmış gibi sesli sesli konuşmaya başladı:

“Vah! Hepsini bırakıp gedecek… İtini, horozunu, eşeğini, toprağını, evini, su içtiği testisini, gelinini, canını bırakıp gidecek. Of… Çok zor…” Sonra dışarı çıkıp kilise yoluna bakarak:

“Nerde kaldı bunlar? Kendi aralarında bir iş çevirmeyeler ha!”

Kiliseye gitmeyi düşündü, sonra vazgeçti. “Belki de dertleşiyorlardır fukaralar,” diyerek duvarın kenarına çömeldi. Tam o sırada Cinne’yi gördü, hızlı adımlarla önde geliyordu. Suratından düşen bin parçaydı. Sulpe ve diğer ev halkı arkadan koşturarak Cinne’ye yetişmeye çalışıyordu.

Cinne evin önünde bekleyen Muhtar’ı görünce kara yüzü anında değişiverdi. Tombul suratına geniş bir gülümseme yerleştirerek daha da hızlandı. Muhtar’ın yanına varınca, şapkasını çıkarıp alnında biriken teri sildi. Bir oh çekti. Elini Muhtar’a doğru uzatarak;

“Hoş geldin Muhtar, hoş geldin... hay güzel yüzünü sevim!” dedi, sonra etrafına bakınarak, “yav kapıda mı kaldın? Gireydin içeri, kapı açıktı. Buyur, buyur.”

“Hoş gördük Cinne kardaşım, hele telaş etme! İçerdeydim zaten, avluda oturdum. Aha şimdi kapı önüne çıkmıştım. Yav, bilmen mi beni? Tez canlıyımdır. Sabahtan beri bütün köyü dolandım, kahveye uğradım, orda da duramadım,” dedi, Cinne’yle birlikte içeri girerken.

Sulpe’nin evi köyün en bakımlı, en yeni evlerinden sayılırdı. Oğlanlarını evlendirirken evin her tarafını elden geçirmişti. Gelinleri de Sulpe gibi hem titiz, hem de hamarattı. Ne zaman giderseniz gidin, ev mis gibi beyaz sabun kokardı.

Cinne büyük odanın kapısını açar açmaz bu temizlik kokusu karşıladı Muhtar’ı. Beyaz badanalı duvarların bir köşesinde taştan Hz. İsa figürü, altında da bir ocak yer alıyordu. Ocağın önündeki yanmış mumlar, gecenin duayla geçtiğini gösteriyordu.

Muhtar cam kenarındaki sedire oturup bağdaş kurdu. Cebinden tütün kesesini çıkarıp sigara sarmaya başladı. Evin diğer halkı da gelmiş, hoş geldin faslından sonra bir köşeye geçip oturmuşlardı. Normal zamanda kimse bu ziyarette bir sebep aramazdı. Ama şimdi, tüm ev halkı acaba ne diyecek diye Muhtar’ın ağzına bakıyordu.

Muhtar bu bakışların altında kendini bir garip hissetti. Sulpe de bir acayipti bugün… Onun da kocası gibi suratı asıktı. Gözü Osanna’ya takıldı. Gelinin karnı iyice büyümüştü. ‘Sulpe’yle yalnız konuşmalıyım. Bunların hali hal değil! Hele Misey, son ana kadar duymamalı bu işi, yoksa dünyada kabul etmez. Alır gelini kaçar’ dedi içinden, sonra sırf konuşmak için;

“Havanın da bugün maşallahı var ha! Sıcaklar eyice bastırdı,” deyiverdi.

“Heee, bu sıcaklarda da göç pek gözel olur, de mi emmim? Tadından da yinmez,” diye karşılık verdi Sulpe, dokunsan ağlayacaktı.

Muhtar bin pişman oldu bugün geldiğine, ‘ne acele ettiysem sanki?’ diye düşündü.

Sulpe Muhtar’ın alındığının farkındaydı. Ancak laf ağzından çıkmıştı bir kere, gönlünü almak için kalkıp yanına oturdu. Gelinlere seslenip;

“Ne oturdunuz kız öyle misafir gibi? Kalkın ayran koşturun. Hadi!” Sonra, Muhtar’a dönüp, “Sen benim kusuruma bakma emmim, kilisede canımız sıkıldı biraz.”

“Anladım ben de bi şeyler emme, dilim varmadı sormaya. Heyir mi diyecem, lakin pek hayra da benzemez. Hele anlatın bakalım,” dedi, kasketini çıkarıp alnını silerek.

Sulpe’den önce Cinne lafa girdi. Bir sigara daha yakarak;

“Böyle günde oturup ne yapacağız diye konuşacağımıza birbirimize düştük, Eyi mi Muhtar? Yav, bunlar kör cahil! Hem vallaha, hem billaha. Hele bu Hugas, eyice kafamı bozuyır, söylim sana. Yaşına başına bakmaz, herif diklenir hepimize. Yok, neden isyan etmezmişiz? Yok, neden kuzu kuzu getmeyi kabul edermişiz? Demediğini komadı bize, hadi biz neyse de, hiç insan Papaz Efendi’ye laf eder mi? Söyle Muhtar, bu ne saygısızlıktır! Öyle bir insana karşı çıkılır mı? Laf ağzında konulur mu? Sanki biz bilmiyrik kaçmayı, saklanmayı… Sanki biz bilmiyrik vuruşmayı… Emme neye yarar ha? Söyle, sen söyle, hepimizden yaşlısın, harp görmüşsün, siyasetten anlarsın. Söyle, neye yarar? Söyle de, şu benim akılsız avradım da duysun. Hay gözünü sevem, yoksa ben aklımı kaçıracam,” dedi.

Muhtar’ın tahmin ettiği başına gelmişti. Birinden birinin bozgunluk çıkaracağını biliyordu. Onun için de içi içini yiyordu. Yerinde duramıyordu. Şimdi bu Hugas mutlaka yanına yandaş bulurdu. Ne yapmalıydı? Ne etmeliydi? Bu göç işini kimsenin kanı dökülmeden halletmeliydi. Bu köyden herkes sapasağlam çıkmalıydı.

“Kolay değil tabii öyle bir anda hadi eyvallah deyip gitmek. Cinne hiç moralini bozma. Gençtir, yerinde duramaz şimdi. Hem haklı da! Bi şey yapmak lazım, ancak Hugas’ın dediği gibi değil. Aklı başa alıp, akıllıca çözümler bulmalı. Kan dökmeden, de mi? Malın-mülkün derdine düşmeli. Öylecene gidilmez gardaşım! Sen merak etme! Gönlüne tasa düşürme! Ben varken bi şey olmaz kimseye, evvelallah…” deyiverdi, aslında içinden geçenler hiç böyle değildi. Ancak ortamı yumuşatmak istiyordu. Konuyu kapatarak düşünceleri başka yönlere çekmeliydi. Ermeniler mallarına, paralarına çok düşkünlerdi. Bundan sonra yapacak en doğru şey, onları mallarının derdine düşmeye itmekti.

Bir de Osanna konusu vardı tabii. Sulpe’yle konuşup savuşup gitmeyi düşündü. Bir yolunu bulup kadınla yalnız kalabilseydi.

Muhtar’ın ılımlı konuşması Cinne’yi sakinleştirmişti. Adam doğru söylüyordu. Hugas’ı falan bırakıp, malım-mülkün derdine düşmek gerekliydi. Gelininin getirdiği buz gibi ayranı bir dikişte içen Cinne, bıyığını elinin tersiyle silip;

“Akıllı adamın gözünü sevem, hakkın var, kavganın sırası değil. Emme adamı delirtiyirler işte! Neyse, kafanı şişirdik kardaşım,” dedi, aslında Muhtar’ın niye geldiğini çok merak ediyordu, ancak niye geldin diye de soramıyordu. Sulpe’ye baktı, kadın hiç oralı değildi. Çok uzaklara dalmış gitmişti.

“Sulpe, Sulpe heyyy, ne daldın be kadın? Bir ayranla mı savuşturacan konuğumuzu?”

“Hele Cinne dur şimdi, yiyip içmeye gelmedim buraya kardaşım. Konuşacaklarım var Sulpe’yle, hiç boşuna nefesini tüketme,” dedi Muhtar.

Sulpe, Muhtar’ın neden geldiğini başından beri biliyordu. Ayağa kalkıp gelinlere dönerek;

“Siz gidin de ekmek-aş pişirin bakalım, biz de emmimle avluda bir kahve sefası sürelim. Hadi herkes işine, yeter laf dinlediğiniz,” dedi.

“Ben de bir kahveye çıkam o zaman Muhtar, madem konuşacaklarınız var. Hayırdır inşallah kardaşım. Senin benden pek gizlin olmaz emme… Vardır bir bildiğin herhal!” dedi Cinne, alınganlıktan çok merak kokan bir sesle.

Muhtar Cinne’ye gülümseyerek cevap verdi. Bu, merak edilecek bir konu değil, boşver anlamına geliyordu.

Ortalık sakinleşince Muhtar’la Sulpe avluya çıkmış, Osanna’nın getirdiği kahveyi karşılıklı höpürdetiyorlardı. İkisi de daha söze girmemişlerdi. Sulpe’nin aklı Osanna’dan çok Hugas’ın dediklerindeydi. Çocuk haklıydı. Bu ödlek herifler it gibi korkarlardı jandarmadan. Halbuki birlik olsalar, gitmeyiz deseler, burası bizim vatanımız deseler. Ah, bir deseler, deseler…

“Yav emmim, gitmemenin hiçbir çaresi yok mu? Haa? Güzel emmim, söyle, bırak şu işleri, yok mal mülk, yok kızlar gelinler… Bırak be emmim, gözünü sevem. Bizi göndermemenin çaresini bulsana, bokunu yiyem, ayağının bastığı toprağı öpem, gönderme bizi. Bulursan bu derde bir sen çare bulursun, bilirim. Yoksa sen de mi bizi başından atmak istersin? Haberi duyduğun günden beri bir acele koşturursun, ama hiç demezsin ki kardeşlerim saklanın, kaçın kurtulun. Yoksa…”

Sulpe pat diye söze girip içini olduğu gibi dökmüştü. O da Hugas gibi düşünüyordu. Gitmek yerine kalmalıydılar. Savaşmalıydılar. Haklarını savunmalıydılar. Sonunda ölüm bile olsa, kendi topraklarında kalmalıydılar. Daha fazla gözyaşlarına engel olamayıp hıçkırıklarla Muhtar’ın dizine kapandı.

Muhtar ne diyeceğini bilemeden kalakaldı. Sulpe’nin sözleri karşısında kızsın mı üzülsün mü bilemedi. Bir iki kıpırdandı, onun da boğazına bir düğüm gelip saplanmıştı. Keşke o da kadınlar gibi akıtabilseydi gözyaşlarını. Yapamadı, tuttu kendini. Sulpe’nin sözlerini hiç duymamış gibi yaparak;

“Ayşe ananla konuştuk bu sabah, o da Osanna’yı kızı gibi sever, bilirsin. Yok dedi, yok Yusuf dedi, daha biz ölmedik! Hiç yüklü gelin yola yabana atılır mı, dedi. Heee ya, işte öyle dedi. Hem sonra ne dedi biliyir misin? Osanna bizim de gelinimiz, çağası bizim de torunumuz dedi. Var git Sulpe’ye söyle, hiç tasa etmesin. Onlar geri dönene kadar emanetleri başımızın üstünde dedi. Hem de öyle Sulpe, siz geri döneceksiniz. Eğer dönmek isterseniz. O güne kadar biz de Osanna’yı kendi canımızdan ayırmayız. Bakarız, koruruz kızım, gönlüne hiç tasa düşürme e mi? Hem geri dönmek istemezseniz, Misey gelir götürür avradıyla çağasını, o kadar. Şimdi sen, aklındaki bütün şüpheleri silicen kızım. Ben sizi göndermemenin bir yolunu bulsam, aha şu koca canımı seve seve veririm. Bunu da böyle bil! Bizim koca Osmanlı’ya gücümüz yeter mi? A benim cahal kızım,” dedi.

“Geri dönmek… Ne kadar eminsin emmi geri döneceğimize. Neyse, kusura kalma! Sen bizim için neler yaparsın, ben neler derim. Acıdan… Vallaha acıdan, kederden, çaresizlikten… Sağ olun emmim, sağ olun, bu yaptığınızı kim yapar? Kim? Emme, Misey’i ikna etmek çok zor. Ben şimdilik kimseye söylemiycem, siz de söylemeyin! Yoksa Misey bir delilik düşünür. Belki alır kaçar avradını, bilemem. Gideceğimiz ana kadar susalım. Sonrasını ben halledicem.”

Bu arada Osanna izin isteyerek yanlarına gelmişti. Avluda ateş yakıp tavuk pişirmek istiyordu. Sulpe;

“Bak işine sen, tez olun hadi! Emminiz öldü açlıktan,” dedi.

“Yemeğe kalamam ben Sulpe, sabahtan çıktım evden. Gidem bakam benim ihtiyara, yazık! Bir başına aş yemesin.”

“Hiç olur mu? Dur hele! Vallaha göndermem. Şimdi benim torunu salar, anamı da çağırtırım. Ohh, şöyle hep beraber güzel bir yemek yeriz. Kırmayasın beni, olur mu?”

Muhtar aslında kalmak istiyordu. Ama kendini bir garip hissetti. Biraz başı dönüyordu, eve gidip yatmak daha iyi olacaktı. Kararından vazgeçmemek için hiç laf etmeden kapıya yöneldi. Elini Sulpe’ye uzatıp;

“Başka zaman, başka zaman,” deyip hızlı adımlarla uzaklaştı.

Çocuklar sokaktaydı, neşeli çığlıklar doldurmuştu kan ağlayan köyün içini. Oğlanlar, analarının bezden yaptıkları topla çelik çomak oynuyorlardı. Ermenisi, Türkü hepsi bir aradaydı. Dünyadan habersizdi masum suratları. Kızların çoğu oturmuş oyunu izliyor, oğlanların ara sıra söyledikleri açık seçik küfürlere kıkırdıyorlardı. Bir yandan da tiz sesleriyle bağıra çağıra tezahürat yapıyorlardı.

Muhtar öylece dikilmiş, eli belinde onları seyrediyordu. Gözü Ermeni çocuklarındaydı. Başı dönüyordu ama yine de öylece dikiliyordu. İçine bir sızı düşmüştü. Bu öyle bir sızıydı ki, bıçak gibi kalbine saplanıyordu. Bu sızı çocuklaraydı. Tertemiz bu çocuklara… Olan asıl bu çocuklara olacaktı. Hiçbir suçu olmayan bu masumlara. Zavallılar! Nasıl dayanacaklardı? Yollarda telef olacaklardı. Hadi hayatta kaldılar, ya nasıl unutacaklardı yaşadıklarını? Kim bilir ne acılar göreceklerdi? Önce arkadaşlarından ayrılacaklardı. Evlerinden, yataklarından ayrılacaklardı. Belki analarından, babalarından… Onların ağzı daha süt kokuyordu. Nasıl dayanacaklardı? Muhtar’ın kalbi iyice sıkışmaya başladı. Daha sonra derin bir acı hissetti kalbinde. Soluk soluğa kalmış, her yanını ter basmıştı. Eve doğru dönüp yürümeye başladı. Daha bir iki adım atmıştı ki, olduğu yere yığılıverdi.

Muhtar’ın düştüğünü gören çocuklar, oyunu bırakarak hemen koşturdular. İçlerinden en gözü pek olan Şıhlı, hemen eğilip kulağını Muhtar’ın göğsüne dayadı;

“Muhtar emmi… Muhtar emmi…”

Adamdan hiç ses gelmeyince, etrafında kendini izleyen çocuklara bir komutan havasıyla;

“Ula öyle bakacanıza koşup böyüklere haber verin. Çebik! Çebik,” deyiverdi.

Çocuklardan üç beş tanesi bağrışarak köyün içine dağıldı. Kısa bir süre sonra köylü koşup gelmiş, yerde boylu boyunca baygın yatan Muhtar’ı ayıltmaya çalışıyorlardı. Haberi duyan Ayşe Kadın da gelmiş, saçını başını yoluyor;

“Oy herifim… Oy yiğidim… n’oldu sağa? Aç gözünü,” diyerek yerlerde yuvarlanıyordu.

Yaşlı bir kadın Ayşe’nin kolunu tutarak;

“Dur bacım dur, bayılmış herhal” diyerek sakinleştirmeye çalıştı. “Bak, iğneci Hüsmen de geldi. Şimdi aydırır herifini.”

İğneci Hüsmen otuz beş yaşlarında ancak ellisinde gösteren, çatık kaşlı, yırtık şalvarlı bir adamdı. Askerliğini sıhhiyede yapmıştı. Bu nedenle köy için bulunmaz bir nimetti. Sadece Kayalık köyünün değil, çevredeki tüm köylünün bir numaralı adamıydı. Hayatlarında hekim yüzü görmemiş bu insanlar, ne dertleri olursa olsun, Hüsmen’in herkese yaptığı, içinde ne olduğunu kimsenin bilmediği sihirli iğnesiyle şifa bulurdu. Hatta sadece insanlar değil, inekler, öküzler de Hüsmen’in iğnesinin tadına bakardı.

Hüsmen çatık kaşlarını daha da çatarak gelip Muhtar’ın başına çökmüştü. Etrafındakilere bir el işaretiyle çekilin der gibi yapıp adamın yakasını açtı. Çocukların döke saça getirdiği suyu boynuna yüzüne sürmeye başladı. Soğuk suyun etkisiyle Muhtar bir iki kıpırdanıp gözlerini açtı. Kafasının üstünde gördüğü onlarca meraklı başa bakıp;

“Hele hele, teni yere sermişiz vesselam! Allah Allah,” diyerek ayağa kalkmaya çalıştı. Hüsmen hemen kolundan tutup;

“Dur! Acele etme dur! Yine başın döner sonra, biz taşıyak seni eve.”

“N’oldu ula bana Hüsmen? Bak millet de başıma birikmiş. Rezil olduk bu yaşta. Allah Allah,” dedi tekrar.

“Korkma! Sana bi şey olmaz. Bayılmışsın. Eee, bayılmaktan da kimseye bi şey olmaz. Hele eve varak, bir tuzlu ayran iç, sonra iğne yaparım sana, bi şeyin kalmaz.”

“Aman istemem! Senin iğneni yiyeceğime ölürüm daha iyi oğlum…”

Sulpe de koşup gelmiş, geldiğinden beri de dövünüp duruyordu.

“Benim suçum… Benim suçum” diye yine araya girdi. “Hep benim suçum, hep benim. Üzdüm emmimi üzdümmm. Ekmek, aş yimeden gönderdim. Ah! Ayaklarına sarılaydım da, göndermeyeydim. Benim suçummm.”

“Yav uzun ettiniz, hadi kaldıralım Muhtar’ı. Varsın adam evinde rahat etsin. Yattı kaldı tozun toprağın içinde. Size kalırsa sabaha kadar dövünüp durursunuz. Avrat milleti işte!”

Köylü Hüsmen’in sözünü ikiletmeden Muhtar’ı bir çırpıda kaldırıp kuş gibi evine, yatağına ulaştırdılar. Sonra da teker teker geçmiş olsun dileyip, çekilip gittiler. Sulpe ve Hüsmen dışında evde kimse kalmamıştı. Sulpe suçluluk duygusundan kurtulmak için, ne yapacağını bilemez bir halde kilere koşturmuş, Muhtar’la Ayşe Kadın’a mükellef bir sofra kurma telaşına düşmüştü.

Ayşe Kadın kocasının dizinin dibine çökmüş, sessiz sessiz ağlıyordu. Muhtar karısının haline kendinden daha çok üzülmüştü. Elini kadının başına koyup;

“De etme, gül yüzlü, kınalı saçlı avradım. Bi şey yok. Duydun işte Hüsmen’i. Tehooo, bir bayılmaya bu kadar ağlarsan, de mi?” dedi, Hüsmen’e bakarak;

“Essah söyliyirsin Yusuf emmi, bayılmışsın işte. Herkes bayılır. Ne var bunda? Allah başka dert vermeye, lakin sen yine de kendine iyi bak. İğne yapam mı?”

“Yok yok, hacet yok iğneye falan, azıcık uyurum, biter gider işte.”

“He he, sen uyu herif, emme önce aş ye de. Sulpe n’etti ola? Bir bakam ben, Hüsmen, oğlum, sen otur. Şimdi kurarık sofrayı,” dedi Ayşe Kadın, ayağa kalkarak.

“Yok, sağ ol ana, ben yedim ekmeğimi. Gidem artık, gidem de emmim de rahat etsin. Haydin kalın sağlıcakla, bi şey olursa, hemen haber salın yetişirim Evvelallah…”

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Muhtar Kör Yusuf’un bayılmasının üzerinden iki hafta geçmişti. Bu geçen sürede, köy derin bir sessizliğe bürünmüş, kimse birbiriyle hemen hemen hiç konuşmaz, görüşmez olmuştu. Kahveye bile sadece Türkler geliyordu. Onların da ağzını bıçak açmıyordu. Tek konuşan kahveciydi, o da konuşmasa ortalıkta sinek vızıltısından başka ses duyulmaz olurdu. Günün her saati çeşme başında toplaşan kızlar, delikanlılar da ortada yoktu. Suyunu dolduran evine koşturuyordu. Ermeniler ile Türkler arasında derin bir sessizliğin yanında, derin bir çizgi de hissedilir olmuştu. Bu çizginin nedeni sürülmekti. Ermeniler hiç konuşmasalar da içten içe can dostlarına kin besler olmuşlardı. Burası hepsinin vatanıydı, toprağıydı. Ama Türkler kalıyor, Ermeniler gidiyordu ve kimse bir şey yapmıyordu. Türk dostlarından medet umuyor, karşılığında derin bir sessizlik görünce daha da kinleniyorlardı. Köydeki bu ağır havadan etkilenmeyen sadece çocuklardı. Onlar yine eskisi gibi oyunlarına bakıyordu.

Bu arada göç yollarından gelen haberler felaketti. Kulağı Delik Musa arada sırada uğrayıp, Muhtar’a duyduklarını anlatıyordu. Köylüye pek bir şey söylemiyordu, ancak herkes bu haberleri bir şekilde öğreniyor, korku, kin, nefret daha da büyüyordu.

Haziran ayının başları olmasına rağmen sıcaklar iyice bastırmıştı. Öğle saatlerinde köyün üstünde sıcak bir buhar bulutu oluşuyor, köylüyü kasıp kavuruyordu. Sıcaklar neyse çekiliyordu da, sivrisinekler en büyük belaydı. Cibinlikler olmasa şimdiye sıtmadan kırılmayan kalmayacaktı. Sıcakların böyle aniden bastırması moralleri daha da bozmuş, göç yollarını daha da geçilmez eylemişti.

Muhtar da eve kapanmış, köyün içine çıkmaz olmuştu. Soranlara hastalığını bahane ediyordu. Sabah daha tan yeri ağarmadan kalkıyor, akşama kadar avluda, duvar dibindeki sedirde oturuyordu. Muhtar ortada görünmeyince, köylü onun yanına gidiyor, ağzından bir laf almaya çalışıyordu. Hele de Ermeniler; hemen hemen her gün biri uğrayıp, eskiden olduğu gibi hoş sohbet edip, şakalaşıyordu. Muhtar bu ziyaretlerin sebebini çok iyi biliyordu tabii. İki hafta geçmişti işte, ne zaman gideceklerdi? Nasıl gideceklerdi? Ya aniden asker gelip götürürse? Ya da, yoksa haber yalan mıydı? Belki de, hükümet Kayalık köyünü affetmişti. Hepsinin aklında bin bir soru vardı ve tek cevabın Muhtar olduğunu biliyorlardı. Muhtar da sanki yemin etmiş gibi göç işinden konuşmuyor, imalı soruları anlamamış gibi yapıyordu. Böylesi daha iyiydi. Ne diyecekti ki? Kendisi de hiçbir şey bilmiyordu. Kaymakam hepsi gidecek demişti, ama zamanını söylememişti.

Bir akşam Cinne ile oturmuş karşılıklı kahve içiyorlardı. Cinne’nin gözleri pırıl pırıldı. Bir umut gelmiş yüreğine oturmuştu. Kendini gitmeyeceklerine inandırmış, şimdi de bunu Muhtar’a onaylattırmak istiyordu. Muhtar’ın dizine vurarak;

“Hele hele, seni koca kurt!” dedi.

“N’oldu ula şimdi? Ne gülersin böyle avrat gibi hıı? Söyle bakalım, bu akşam bir hoşluk var sende. Ulan, yoksa on beşlik kız buldun da Sulpe’ye kuma mı getirecen? De hele bana.”

“Nerdeee, ahooo! Yok bizde öyle âdet. Ah ah! Hem nerden bulam on beşliği? Onların hepsi gençlere bakar be Muhtar!”

“Bak sen… Bulsan kaçırmayacan yani, hele hele! Sulpe benim kızım ula! Vallaha kendi elimle vururum seni. Hem de nerenden, bildin mi?”

“Bildim, bildim” dedi Cinne gülerek, “Korkarım senden, yaparsın vesselam!”

“Kız mız yoksa nedir bu keyif? Ula deli bok Cinne, vallaha sizde bir gariplik var. Bugünlerde her gün biri kapıma dayanır. Hal hatır bahane haaa, dertleri başka biliyrim. Emme ne diyem? Hem, hem yav siz deli misiniz? Niye köylüye düşman kesildiniz ha Cinne? Ula kaç gündür susarım karışmam, aman ne bok yirlerse yisinler derim. Emme dayanamam işte, kahrımdan ölürüm. Üzüntüden ölürüm. Benim köylüm, birbirinin yollarına ölen kardaşlar, biri açsa öbürü tok yatmayan dostlar, şimdi birbirinden kaçar olmuş. Söyle bana, niye?” dedi Muhtar, sonunda dökmüştü içini işte. Köylünün hali onu perişan etmişti. Kaç gündür uyku uyumaz olmuş, deli divaneye dönmüştü. Her gelenin suratına tükürmek gelmişti içinden, ama tek kelam etmemiş, ne derlerse hı hı demişti. Ama buraya kadardı işte. Cinne onun ağzını açmıştı.

Muhtar’ın bu ani çıkışı Cinne’nin de canını sıkmıştı. O buraya ne için gelmişti, Muhtar neler söylüyordu. Ona neydi köylüden, konuşmazlarsa konuşmasınlar. Hem niye konuşsunlar ki? Hepsinin içi kan ağlıyordu. Sürülmüşlerdi işte. Türkler kalıyor, onlar gidiyordu. Ne yapsalar da kalplerindeki bu eziklikle baş edemiyorlardı. Bu yüzden de herkesten kaçar olmuşlardı.

Cinne yine de yüreğindeki umudun sesini dinledi. Muhtar’la ters düşmek istemiyordu. Belki adam bir şey biliyordu da, sırf böyle yaptıkları için, inattan onlara söylemiyordu. Muhtar böyle bir şey yapar mıydı? Yapmazdı, ama insanoğlu çiğ süt emmişti. Bak, Osmanlı da onları sürüyor, eziyor, parçalıyordu. Yine gülümsemeye çalışarak, bu sefer elini Muhtar’ın omzuna koydu;

“Yav Muhtar, ne güzel karıdan kızdan bahsediyorduk. Hiç açmasak bu tatsız konuları, hı…”

“Deli bok! Sen soruma cevap ver. Nedir bu haliniz?”

“Of, iyi vallaha, millete öfkelen hesabı bana kes! Ne bilem ben, niye konuşmazlar? Git onlara sor. Konuşacak lafları kalmamış zar… Ne bilem!”

“Sen bilirsin, hem de çok iyi bilirsin.”

“Bilmemmm bilmemmm! Yav Muhtar, bırak bunları şimdi. Asıl, senin bana diyeceklerin yok mu? Ha? Derdimizi biliysin de, niye bir kelam etmiyirsin? Yoksa küstün mü bize?”

“İyi bildin, küstüm tabii. Benim sizin gibi köylüm yok. Can dostlarına, kardaşına laf etmeyen köylüm yok!”

“Uyyy, vah başıma... Demek Muhtarımız, gül yüzlü, şahin bakışlı Muhtarımız, daha gitmeden bizi yok saymış, unutmuş. Yok, yok dünyada inanmam. Düş görüyom herhal. Hele cimdikle beni!”

“Maytaba alma beni! Cinne, bak oğlum, ben çok ciddiyim. Nerde birlik bozulur, orda dirlik de bozulur. Yapmayın böyle! Bizim ne suçumuz var? Hepimiz kan ağlar, karalar bağlarız, bilirsiniz. Elden gelen çare yok, yok. Vallaha, hepinizi saklayamayız. Bunca adamı nere koruz? Söyle bana, hem, hadi saklayalım tamam dedik, siz razı gelir misiniz? Yakalanırsak, başımıza neler gelir!.. Hem sizin, hem bizim... Bu işte umut yok Cinne, boşuna kahır edersiniz, boşuna… Şurda kalmış üç beş günümüzü zehir edersiniz.”

“Üç beş gün mü? Ayağının altını öpem Muhtar, söyle, ne zaman gelecek asker? Ne zaman alıp bizi götürecek? Yav, öylece dururuz davar gibi. Elimiz ayağımız işe gitmez. Bağa-çubuğa bakmayız.”

“Aptalsınız da ondan! Ben size demedim mi? İşinize gücünüze bakın, malınıza mülkünüze sahip çıkın diye, hııı? Yok, siz anca küsmesini bilin. Tövbeee! Hem, ben hiçbir şey bilmiyrim, hiçbir şey. Kaymakam’dan haber falan yok, tık yok, anladın mı? Bana gidecekler demişti ama vaktini söylememişti. Herhal bir haber gönderir hazırlanın diye. Emme, siz o güne kadar, sanki yarın gidecekmişiniz gibi hazır olun.”

“Tık yok ha, tık yok. Vallaha, benim gönlüm umut dolu Muhtar, ister misin vazgeçsinler! İster misin unutsunlar! Ahooo, bana iyi şeyler hep ayan olur, ben sana deyim.”

“Tabii, tabii Cinne Efendi, sana ayan olur. Neden acaba? Daha ben size ne diyeyim bilmem ki? Bak, inşallah senin dediğin gibidir. İnşallah vazgeçerler. Emme siz yine de tedbirinizi alın. Malınızın derdine düşün. Bağa-bahçeye koşturun. Kilimleri dokuyun. İhmal etmeyin işinizi, tembelliğin lüzumu yok. Şimdi, kulaklarını aç beni iyi dinle. Yarından tezi yok, eskiden ne yapıyorsanız aynısını yapacaksınız, tamam mı? Köyün içi yine aynı olacak. Herkes birbiriyle konuşacak, danışacak, o kadar. Ben de sizin için daha ne yapabilirim diye bakacam. Kızları saklarız dedik, onu çözdük. Seher’e güvenim sonsuz, ancak malları, evi-barkı, hayvanları ne edicik? İşte ben de bunu düşünem, çaresini bulam.”

“Başım üstüne Muhtar, sen dedikten sonra, çiğ tavuk bile yerim ben. Ne dediysen tamam, hepsine tamam da…”

“Ne? Tamam da... Bu “da” nedir yine?”

“Yani acaba, sen yine Kaymakam’a gidip sorsan ha?”

“Sorsam da, uyuyan yılanı uyandırsam de mi? Akılsız Cinne! Bunu ben düşünmedim mi sanki? Ama ya adam, bunlar ikidir gelirler, aceleleri var herhal deyip, kulanızdan tutar atarsa sizi! Ha? Hem, Kaymakam’ın işi başından aşkın, harp çok kötü gidiyir. Osmanlı zor durumda, cephede asker kalmamış, hepsi kırılmış gitmiş fukaraların. Düşman her an kapımıza dayanabilir. Böyle zamanda, yarın ne olacağı belli olmaz. En iyisi beklemek, beklemek ve dua etmek; tabii tedbiri de elden bırakmadan.”

“Anladım, anladım; bizim şu kıt aklımız seninkine yetişene dek… Haklısın, hem de çok haklısın,” dedi Cinne, yüreğindeki umut yüzüne yansımıştı. Gözleri pırıl pırıl Muhtar’ın yanından ayrıldı.

Cinne’nin umudu herkesi etkilemiş, köyün üstündeki kara bulutlar âdeta yok olmuştu. Günlerdir kimseyle konuşmayan, evlerine kapanan Ermeniler, kabuklarından çıkıp, eski günlerdeki gibi komşularıyla şen şakrak konuşuyorlardı. Kimse birbirine göçle ilgili bir şey sormadı. Boşuna umutlanmayın demedi. Bıraktılar onları kendi hallerine, gideceklerse de, gitmeyeceklerse de, bu durum daha iyiydi.

Çeşme başı yine dolup dolup taşıyordu. Hatta eskisinden daha da fazla; kahve de aynı durumdaydı. Cinne onlara ne söylediyse, kendilerini gitmeyeceklerine tamamen inandırmışlardı. İşlerine eskisinden daha da sıkı sarılmışlar, insanı âdeta eritip akıtan sıcağa aldırmadan tarlaya, bahçeye koşturur olmuşlardı. Hele kızların sevincine diyecek yoktu. Bu umut onları hepsinden daha çok hayata bağlamış, ailelerinin onları bırakıp gitmeyeceğine hepsinden daha çok inanmışlardı. Bu umut, bu sevinç, bu derin inanış türkülere dökülmüştü. Kızlar kilim, halı dokurken söyledikleri türkülerle bütün köye düğün-bayram havası getirmişlerdi. Öyle şen türküler söylüyorlardı ki, yetmişlik ninelerin bile kalkıp oynayası geliyordu.

Muhtar Kör Yusuf köyün üstündeki yas havasının yerini, düğün havasının almasından son derece mutluydu. ‘Böylesi daha iyi,’ diyordu kendi kendine, umudun olduğu yerde, kötü otlar bitmezdi çünkü. Eğer bir insanın içinde umut yoksa, işte o insan bitmiş sayılırdı. Muhtar bunu çok iyi biliyordu. Her ne kadar Ermenilerin umudunun boş olduğunu bilse de, umuttu işte. Sonunda onları hayata geri döndürmüştü. Şimdi çıkıp onlara, “boşuna kendinizi kandırmayın! Yarın, öbür gün gideceksiniz kardeşlerim” demenin hiçbir anlamı yoktu. Nasıl olsa gideceklerdi. Öyle ölü gibi gideceklerine, böyle gitmeleri hem köy, hem de kendileri için daha hayırlıydı. Muhtar’ı en çok korkutan, köyde bir isyan çıkmasıydı. Cinne sayesinde bu engellenmişti işte. Cinne onlara ne anlattıysa, hepsinin gözleri pırıl pırıl olmuş, kendilerini yeni doğmuş gibi hissetmişlerdi. Hem Muhtar kendini hiç suçlu hissetmiyordu ki, o, Cinne’ye ‘gideceksiniz’ demişti. Ne uydurduysa Cinne uydurmuştu. Bu Muhtar’ı ilgilendirmiyor, söz verdiği gibi, üstüne düşen ne varsa yapmaya devam ediyordu. Öncelik olarak, Seher Kadın’ın kızları saklayacağı yeri ayarlaması gerekiyordu. Bu iş acildi. Asker, kapıya habersiz de dayanabilirdi. Bu durumda kızları hemen yok etmeleri gerekiyordu. Bu nedenle Mustafa Usta’ya, kimseye belli etmeden, “aman ustam, elini çebik tutasın ha!” diye fısıldıyordu.

Mustafa Usta uzun, ince, kocaman eli ayağı olan, yakışıklı bir adamdı. Boyunun uzunluğu nedeniyle yürürken kamburunu çıkarır, bedeninin ihtişamına hiç yakışmayan küçük kafasını içeri doğru çekerdi. Sarı kıvırcık saçlara, karısınınki gibi deniz mavisi gözlere sahipti. Seher’le birbirlerine o kadar çok benzerlerdi ki, onların karı koca olduğunu bilmeyen kardeş sanırdı. Onları birbirinden ayıran tek fark, Seher’in güçlü çenesinin yanında, Mustafa Usta’nın hemen hemen hiç konuşmamasıydı. Adam sanki sözcüklere küsmüştü. Sadece soru sorulursa cevap verirdi. O, konuşma işini karısına bırakmıştı. Nasıl olsa son sözü söyleyecek olan karısıydı.

Mustafa Usta’nın evi köyün dışında, mezarlığın hemen yanındaydı. Geniş avlusunun içinde çoluk çocuk hep beraber yattıkları bir oda, bu odanın hemen karşısında da kiler vardı. Ev halkı yazın evin içine hiç girmez, geceleri bile avluda yatarlardı. Seher Kadın kızları saklayacağını söylediği günden bu yana kara kara düşünmüş durmuştu. Dört çocukla birlikte bu eve kendileri bile zor sığıyorlardı. Şimdi onca kızı nerede saklayacaklardı? Kocası her zamanki gibi hiç konuşmuyor, evin etrafında dönüp duruyordu.

Muhtar’ın Mustafa’ya, “elini çabuk tutasın,” dediği gün, Usta bütün gece uyumamış, düşünüp durmuş, kızları saklayacağı yere karar vermişti. Sabah daha gün ışımadan kalkmış, karısının uyanıp onu sorguya çekmesini bekliyordu.

Seher uyandığında kocasını yatağın içinde oturur halde buldu. Konuşmak istediğini hemen anlayarak, daha “günaydın” demeden söze girdi;

“De bakalım usta, ne düşündün? Sanki köşk inşa edecen gibi dönüp durdun bir göz evde günlerdir. Nerde saklayacan? Söylesen de biz de bilsek!” dedi sırıtarak.

“Sana da hayırlı sabahlar… Seher hanım.”

“Sabahların hayrı mı kaldı Mustafa beyefendi… Söz verdik millete, biliyirsin. Emme bi şey yapmıyırsın, sabrım kalmadı haaa!”

“Senin dışında kimse göçten söz etmez oldu, görmiyir misin? Herkes gitmeyeceğine öyle bir inanmış ki! Neyse, bu bizi ilgilendirmez. Üstümüze düşeni yapalım da, onlar inşallah gitmezler. De mi?”

“Heye heye, Emme… Bu avuç içi kadar evde, nasıl saklayacağız bilmiyrim!”

“Ben biliyrim. Merak etme!”

“E… Sen bilicin tabii! De söyle artık.”

“Kilerde…”

“Neee?”

“…”

“Kilerde mi? Be akılsız Mustafa! Jandarmanın ilk bakacağı yer orasıdır. Düşüne düşüne bunu mu düşündün?” diye bir bağırdı Seher Kadın, sesine çocuklar yataklarında kıpırdandılar.

“Sus bre avrat! Ne bağrırsın? Çocukları uyaracan!”

“Nasıl susam? Ula deli herif! Onca kız kilerde saklanır mı hiç?”

“Benim aklım senin sülalene yeter avrat! Beni çileden çıkarma! Densiz densiz konuşma! Bir bildiğimiz var herhal.”

“Söyle de biz de bilek. Bilgin Mustafa…”

Kadın ayağa kalkmış, eli belinde volta atmaya başlamıştı. Sarı, örgülü saçları belinin aşağısına kadar uzanıyordu. Bir aşağı bir yukarı yürürken, belikleri de oradan oraya savruluyor, ona küçük bir kız havası veriyordu. Kırmızı yanakları sinirden daha da kızarmış, dolgun dudakları iyice büzülmüştü. İncecik beli, yuvarlak düzgün kalçası, bileklerine kadar uzanan beyaz keten gecelikten bile belli oluyordu. Mustafa Usta sessizce karısını izliyordu. Seher ne söylerse söylesin, güzelliği adamı her zaman büyülüyor, ağzını dilini bağlıyordu. Kadının sert çıkışına hayranlık dolu gözlerle cevap vermekten başka bir şey yapmadı. Hatta bir ara, incecik belinden tutup yanı başına devirmeyi düşündü. Ancak çocuklar kıpırdanıp duruyordu. Kocasının hayran hayran kendisine baktığını gören kadın, yumuşayarak yanına vardı;

“Söylesene herif,” dedi.

“Kilerin kapısını, camını duvarla örecem.”

“Pravo sana Mustafa! Kızları havasızlıktan, açlıktan öldürek, öyle mi? Pravo!”

“Ne desem beğenmiyirsin be kadın! Tersinden mi kalktın ne? Tövbee! Elbet havasız, aç bırakmayacam. Dama bir delik açacam, oradan ekmek, su atacam… Deliğin üstünü de kamufle edecem. Yalnız, yalnız asıl beni düşündüren, kızların hacetleri. Onu bilemem, bilemem işte.”

Mustafa Usta ayağa kalkıp avluya çıkarak bir sigara sardı. Seher fazla ileri gidip kocasını kırdığının farkındaydı. Ama ne yapsın, dört çocuğu vardı. Eğer yakalanırlarsa, işin ucunda hapis vardı. Belki de ölüm! O zaman onun çocuklarına kim sahip çıkardı! Her şeyi iyi düşünmek zorundaydılar. Yine de kocasına daha fazla bir şey söylemedi. Gönlünü almak için yanına varıp elini omzuna koydu.

“Ekmek yemeden içme be şunu!” dedi, sonra gözlerini süzerek;

“Sen bakma bana, iyi düşünmüşsün. Hem de çok iyi. Kimsenin aklına gelmez senin aklına gelen. Sana güvenim tam… Hem, hem avuç içi kadar evde, kilerden başka nere var ki? Oyyy felek… Zalim felek… Şu başa gelene bak! Harp yetmezmiş gibi, açlık yetmezmiş gibi, bi de bu! Allah daha beterinden esirgeye!”

“Eyle eyle, merak etme sen. Ben de çağalarımızı düşünürüm. Allah yardımcımız olsun. Bi şey olmaz. Yazık o gül yüzlü fidanlara… Nasıl diyek siz de gidin diye... Hayırlısı neyse o olsun avrat.”

Ertesi sabah ilk horozla birlikte gözlerini açan Seher Kadın, dışarıdan gelen çekiç seslerine kulak verdi. Yanına baktı, kocası yoktu. ‘Çalışıy herhal,’ diye düşündü. Çocukları daha uyanmamıştı. Hele biraz daha uyusunlar diyerek başına örtüsünü alıp dışarı çıktı. Kocası ocaklığın yanına tahtaları yığmış, bir şeyler yapıyordu.

“Kolay gele ustam, sabahın hayırlı ola,” diyerek gülümsedi kadın.

“Senin yüzün böyle güler de, benim sabahım hiç hayırlı olmaz mı kadınım...”

“Maşallah maşallah, keyifler yerinde tü tü! Nazar değmeye benim herifime… Hele de bakalım kadınına, nişlersin?”

“Sana kiler yapıyrım.”

“He… Essah… Kilerde kızlar kalacağına göre... Bak ben bunu hiç düşünmemiştim.”

“Ben sana demedim mi? Bana bırak her şeyi diye. Hı? Her evde bir kiler var. Asker sizinki nerde, diye sorarsa, aha bura derik. De mi?” dedi Mustafa, gözleri kurnazca parlayarak.

“Essah essah, ben Şıhlı’yı kaldıram da sana yardım etsin.”

“Aman yok! İstemem bırak. Sen bir çorba kaynat kadınım, ağzım acıdı aç aç tütün içmekten, e mi?”

“Hemen pişiririm herifim, hemen. De bak sen işine, kolay gele,” dedi Seher Kadın, kocasına sevgiyle bakarak. İçindeki endişenin yerini biraz olsun umut kaplamıştı. Onun kocası Mustafa Usta’ydı. Belli etmezdi ama kafası çalışırdı. Şu köyde onun gibisi yoktu.

Kahvaltı sofrası kurulduğunda çocuklar da kalkmış, babalarını seyrediyorlardı. Seher Kadın hepsini çağırarak, çorbayı getirip sininin ortasına koydu. Sessizce kaşıklarını çorba kazanına daldırıp yemeye başladılar.

***

Muhtar Kör Yusuf, kapının önündeki selvi ağacının altındaki kürsüde oturup, Kulağı Delik Musa’nın yolunu gözlüyordu bütün gün. Düşman korkusundan kendisi Rumkale’ye inemiyordu. Musa nereden öğreniyorsa öğreniyor, ona haber yetiştiriyordu. O gün de yine kürsüsünde oturmuş, hem tütün içiyor hem yolu gözlüyordu. Karşıdan bir karartının koşar adımlarla geldiğini gördü. Tek gözünü kısıp iyice baktı. Evet, gelen Musa’ydı. Adamın sıcaktan dili dışarı sarkmış, kirpiklerine kadar toprağa belenmişti. Muhtar’ın yanına geldiğinde, hemen kendini yere atıp, eliyle “su” der gibi yaptı. Muhtar içeri girip bir kova su getirdi. Musa’nın kafasından aşağıya döktükten sonra, Ayşe Kadın’a seslenip;

“Avrat, ayran koştur! Ölmüş fukara yine,” dedi.

Musa biraz kendine geldikten sonra anlatmaya başladı. Bu sefer anlattıkları diğerlerinden daha beterdi. Çeteler işi iyice azıtmıştı; göçü bahane ederek isyan üstüne isyan çıkarıyor, halkı da kendi taraflarına çekiyorlardı. Ermenilerle Türkler birbirlerine iyice düşman olmuş, birbirlerinin malını-mülkünü talan etmeye başlamışlardı. Göç yolları ölüden geçilmiyordu. Eşkıyalar sürekli kervanlara saldırıyor, sağ adam bırakmıyordu. Hele açlık, hele susuzluk... Kimse bir lokma ekmek bulamıyor, bir damla su için birbirini kırıyordu. Musa’yı dinleyen Muhtar sürekli dizine vurup;

“Vah! Vah anammm!” diyordu. “N’etmeli? N’etmeli de bu zavallıları sağ selim gidecekleri yere ulaştırmalı?”

“Valla sen ne edecen emmi? Bu iş seni çoook aşar. Hemi de çoook,” dedi Musa.

“Biliyrim biliyrim, işte bu yüzden dizime vurup dururum ya! Vah vah, Musa oğlum vah! Hele söyle bana, buralarda heç göç katarı gördün mü?”

“Ben Antep’ten geliyrim emmim. Derler ki, Antep, Maraş yolları mahşer günü gibi Ermeni kaynıyırmış. Ermeniler evlere girip ekmek su diye yalvarıyırmış. Çoğu, girdikleri köylerde çocuğunu bırakıp kaçıyırmış. Hatta bazı kadınlar kendilerini derelere atıyırlarmış. Ya… Hep böyle diyirler.”

“Eyvah! Eyvah ki ne eyvah! Babıali vazgeçmemiş. Göç devam ediyir. Tüh tüh! Bunlar da, biz gitmiyirik diye düğün bayram ediyir. Anadolu kan ağlıyır haberleri yok.”

“He emmim he, bu akılsızlar boşuna umut ediyirler. Ben sana söylim, en geç bir aya kalmaz, Urfa’da ne kadar Ermeni varsa, aha yollara dökülür. Bu çeteler olmasaydı, belki… Ne bilem? Belki iş bu kadar zıvanadan çıkmazdı. Ne bilem ben? Benim aklım erer mi heç?”

“Valla, senin aklın her bi şeye erer Musa. Bu kadar haberi nasıl öğrenirsin? Hemi de böyle zamanda. Bilmem ki! Benim de aklım buna ermedi işte,” dedi Muhtar, dudaklarını büzerek. Sonra sesini biraz daha alçaltarak;

“Şimdi sen kalk karnını doyur, sonra da yat uyu. Sabah daha tan yeri ağarmadan git köyüne, çağalarını topla gel. Bu köyün dışında boş bir baraka var ya, işte ora yerleş. Artık sen bu köylüsün, ona göre. Sonra sana bir iyilik düşünecem. Aman! Ayşe Anana, köylüye, kimseye bi şey deme ha! Biliyirsin, günahları kadar sevmezler seni. Emme sen benim bundan sonra baş adamımsın, ona göre. De hadi, ben kahveye gidiyrim,” diyerek, ayağa kalkıp kahveye doğru yola düştü.

Köyün hemen hemen bütün erkekleri kahvede baygın baygın oturuyordu. Onları böyle görünce Kör Yusuf’un kanı beynine sıçradı. Daha oturmadan hepsine bir tükürük fırlatıp;

“Ula deyyus herifler! Ne yayılıp kalmışsız burada avratlar gibi ha? Ula! Memleket elden gitmiş, cephede asker kalmamış, gavur düşman hepsini telef etmiş, yollar mahşer gününe dönmüş, millet açlıktan can kardaşlarının boğazına sarılmış, siz de burada erkeğiz diye oturursuz ha! Tüh size, hemi de yazıklar olsun!” dedi, kasketini çıkarıp mendiliyle kafasını yüzünü sildi.

Kahveci koşturup ona yer göstermek istedi. Ancak Muhtar elini, bırak allesen der gibi yapıp, gidip en uç köşedeki bir masaya oturdu. Köylü bu ani çıkışa bir anlam verememişti. Yine ne olmuştu da Muhtar’ın kan beynine sıçramıştı? Öyle bön bön adamın yüzüne bakıyorlardı. İçlerinden en yaşlısı;

“Hele Yusuf heleee, beni bu yaşta alsalar, cepheye gitmem mi sanırsın haaa? Benim yiğitlerim cephede değil mi? Ve dahi köyün çoğu da cephededir. Elden bi şey gelmez ki, aha biz de oturur dururuz. Dua ederiz. Nişleyek? Yusuf, de söyle, yapacak bi şey varsa, ben hazırım.”

“Sözüm sana değil yav, gönül koyma hemen.”

“Ya kime?”

“Benim sözüm, belki yarın öbür gün yola çıkacak kardaşlarıma. Onlar biliyler, benim neden celellendiğimi!” dedi Muhtar, Cinne’nin olduğu masaya bakarak.

“Allah Allah! Ula Yusuf, ne istersin fukaralardan? Ne yapsın adamlar? Kalkıp kendileri mi gitsinler? Hem sen dememiş misin göç yok diye, hı?” dedi ihtiyar adam soru sorar gibi bakarak.

“Bak sen, bak sen,” dedi Muhtar, tekrar bağırmaya başlamıştı:

“Ben mi demişim göç yok diye? Of… Yere giresiceler! Ula, ben demedim mi size, malınızın derdine düşün, hazırlığınızı yapın, inşallah gitmezsiniz, emme, siz yine de tedbirinizi alın diye!”

“Söylesene Cinne, söylesene yav! Ne susarsın? Ben göç yok mu dedim? Vah başıma vah! Ula deyyus Cinne, bunlar senin başının altından çıkıyır hep.”

Cinne hiç bozulmamıştı. Sırıtarak Muhtar’a cevap vermeye hazırlanırken, Hugas, yine keskin bir bıçak gibi araya girdi. Tıslar gibi konuşarak;

“Ne bağrırsın Muhtar?” dedi, “bakarız da, sen bizi göndermeye pek meraklıymışsın yav! Yoksa sana mı satak malımızı? Yok pahasına bunu isten herhal?”

“Allah senin beleni versin Hugas! Bu cahalları da sen kandırın de mi? Malının da, mülkünün de... Pezevenk! Ne edecem ben bu yaştan sonra parayı? Ben sizi düşüniyrim. Ben sizi sizden çok düşüniyrim. Emme, müstahak! Bana müstahak! Sakın kapıma gelme Hugas! Benim senin gibi bir köylüm yok artık!” diyen Muhtar ayağa kalktı.

Hugas’a çok içerlemişti. Gerçekten diğerleri de böyle mi düşünüyordu? Ne zannediyorlardı bunlar? Onca yılın hatırı bu muydu? Gitmeye hazırlanırken Cinne eline yapışıp;

“Etme ağam etme, bakma sen bu pezevengin sözlerine, kahırlanma! Biz sana kendimizden çok güveniriz. Senin bize ettiğin iyiliği babamız etmez. Gel, otur, konuşak. Cahalık biz, hemen ümitlendik işte, ne edek? Başımıza geleni unutmayı isterik, başka bir düşüncemiz yok,” dedi.

“Bırak Cinne bırak! Ben bu hakareti hak edecek ne yaptım?” dedi Muhtar, gözleri dolarak. Onun bu halini gören Hugas da söylediklerine pişman olmuştu. Ama ne yapsın? Söz ağızdan çıkmıştı bir kere, hem, artık Türklere hiç güvenmiyordu. Muhtar da olsa, herkesin onların kuyusunu kazdığını sanıyordu. Yine de gidip Muhtar’ın eline sarılarak üç kere öpüp başına koydu.

“Sen affet beni emmi, affet bu fukara oğlunu, bana gönül koyma, e mi? Yoksa kendimi hiç affetmem hiç!” dedi.

Muhtar başını sallayarak;

“Ey benim cahal oğlum! Ben size ne diyem daha? Sizi gönderecekler diyrim, hemi de cıbıldak diyrim, anlamazsınız. Çabam boşa, varın ne haliniz varsa görün. Başka da sözüm yok. Hadi eyvallah,” diyerek, arkasına bakmadan çıkıp gitti.

Geri kalanların hepsi hiç ses etmeden bir süre oturdular. Hepsinin kafasında, inanmakla inanmamak arasında bir soru işareti vardı. Ne güzel, günlerdir bu konuyu unutmuşlardı. Muhtar gelip yine midelerini bulandırmıştı. Ne istiyordu bu adam onlardan?

Cinne, köylünün kuşkuya düştüğünün farkındaydı. Bu haberi yayan kendisiydi. Bu nedenle konuşmalıydı. Muhtar’ı bu durumdan kurtarmalıydı. Elini ağzına götürüp bir iki öksürdü. Sonra kahvedekilere dönüp;

“Muhtar haklı arkadaşlar! Hiç hazırlığımız yok. Ya bugün gelir bizi götürürlerse? Böyle kıçı çıplak çıkarız yollara. Gittiğimiz yerde ne yeriz, ne içeriz? Açlıktan ölürüz. Hadi biz neyse, ya avratlar? Ya çocuklar? Bi şey yapmamız lazım,” dedi.

“Cinne… Ah Cinne… Sen demedin mi gitmiyrik diye? Şimdi bu ne sözdür? Muhtar haklı diye! Sen delirdin mi be adam?” Konuşan Cinne’nin kayınbiraderi Abah Efendi idi.

“Yav dedim, dedim haklısınız. Ben, bir umuda kapıldım işte. Hem siz de bana hak vermediniz mi? Kaç gün oldu, kimse gelmedi demediniz mi? Eee, nedek bilmiyrim valla! Emme, Muhtar’ın telaşı boşa değildir. Mutlak bugünlerde bir haber almıştır. Almıştır da, bize demiyirdir. Sizi bilmem emme, ben gidip fıstıklığımı, evimi, hayvanımı, her bir şeyimi Muhtar’a satacam. Yani satacam dediysem, filimden işte, para almıycam. Emanet edecem. Siz de bulun bir ahbabınızı, emanet edin, olsun bitsin. İşte o kadar.”

“O kadar kolaydı, de mi? Akılsız Cinne, öyle sözle mal satıldığı nerde görülmüş. Hükümet gelip hani kâğıdın derse, ne edici senin o çok bilmiş Muhtar’ın?” dedi Abah.

“Yav ayıp, ayıp, n’oluyur anlamadım? Muhtar’a karşı nedir bu öfke? Adam bize iyilik ediyir. Emme siz akılsızlar bunun farkında delsiniz.”

İçlerinden birkaçı, “Muhtar’a söz yok” dedi.

Abah, Muhtar’a laf etmekle yanlış yaptığının farkına vardı. İş başka yöne kayıyordu. Durup dururken köylüyle tersleşmek istemezdi. Onun derdi başkaydı. Ama bunu nasıl söyleyeceğini bilemiyordu. Kahvede Türkler de vardı ve ağızlarını açmadan onları dinliyorlardı. ‘Kalkıp getseler de, rahat rahat konuşsak’ diye geçirdi içinden. Sonra o da diğerleri gibi;

“Muhtar’a söz yok, doğru, benim demem başka. Yoksa Yusuf emmime kim laf edebilir? Onun yeri başka, başka!”

“Ne deyeceksen onu de o zaman, Abah Efendi” dedi Cinne.

Abah, bir kaş göz hareketiyle kahvedeki Türkleri gösterdi. Cinne, konuşacaklarının Türk komşularının canını sıkacak şeyler olduğunu anladı. Bu nedenle konuyu fazla uzatmadan;

“Neyse, benim deyeceğim bu. Ben emanet edecem, sonrasını Muhtar bilir. Kâğıt, mağıt işlerini o nasılsa halleder. Kaymakam’la arası eyi nasıl olsa, de mi?”

“He he…” dediler.

“Hele bir ayran koştur Seyit,” dedi Cinne. Sıcak perişan etmişti, her tarafından ter boşanıyordu.

Kahvedeki birkaç Türk kalkıp gitmeye davrandılar. “Biz istemiyrik ula, gedek işe bakak. Yayıldık burada, sıcak da sıcak ha…” dediler.

Bir an önce Muhtar’a koşturup Ermenilerin laflarını taşıyacaklardı. Asıl amaçları ise, şu mal-mülk işiydi. Paylarına düşeni almalıydılar. Muhtar’ın gözüne girmenin tam sırasıydı. Adamlar, Muhtar da Muhtar diyordu. Muhtar kime derse mallarını ona bırakıp gideceklerdi. İş ciddi idi, gün bugündü. Akıllı olup hepsinin gözüne girmeliydiler. Böyle düşünerek bir koşu çıkıp gittiler kahveden. Onlar gidince Cinne ve diğerleri rahatladı. Artık istedikleri gibi konuşup bir karara varabilirlerdi. Önce Abah açtı ağzını, kafasındaki kuşkuları söylemeliydi:

“Ya Hugas haklıysa?” dedi, damdan düşer gibi.

“Nasıl Hugas haklıysa? Ula, Hugas ne diyir ki haklı olsun! Adam, başkaldırak diyir, getmiyek diyir. Sen de mi isyan edicin ula ödlek Abah? Daha bu yaşına gelmiş, eline çifte almamışsın. Ha ha ha, Hugas haklıymış!”

Cinne gülmesine engel olamıyordu. Kahvedekiler de ona katılmış bir gülmedir gidiyordu. Neyse ki Abah köylünün onunla sık sık böyle dalga geçmesine alışıktı. Hiç bozulmadı. Ne yapsın? Korkardı işte, kandan, tüfekten, elinde değil. ‘Tanrı korusun!’ dedi içinden, “Ne isyan etmesi, yanlış konuştum, yanlış...” Tekrar konuşmaya çalıştı;

“Yav durun hele! Durun! Heye, yanlış söyledim. İsyan edek demiyrim ki, Tanrı korusun! Hugas haklı deyrim, çünkü o deyir ki, kimseye güvenmeyin. Yani ya bunlar bizden malımızı alıp sonra döndüğümüzde geri vermezlerse, ha? Ya bizi kendi malımızda ırgat ederlerse, ha? Ya biz gedince, bu malları başkalarına satıp, parasını da bir güzel yerlerse, ha? Şimdi söyleyin bana, haklı değil miyim? Niye güvenek ki? Baba evladına güvenmez böyle günde. Hepsi aç, hepsi çıplak, de mi? Bir Muhtar var, eee, o da bir başına. Kime gücü yeter? Hadi konuşun bakalım,” dedi, rahatlayarak.

“Manyak manyak konuşma ula! Böyle bi şey yapanı, geri döndüğümüzde sağ komayacağımızı çoook eyi bilirler. Lakin şimdi harp zamanı, haksız da değilsin. Zorla elimizden aldılar deseler, yapacak bi şeyimiz yok. Ne edek kardaşlar? Başka çaresi olan söylesin. Evet, Abah haklı olabilir. Hepsi bizim canımız, kanımız. Emme… İşin içine para pul girince, kardaş kardaşı vurur. Doğru, hemi de çok doğru. Offf offf, gel çık işin içinden,” dedi Cinne, canı çok sıkılmıştı. “Hem işin içinde sadece mal mülk olsa... Yav, biz bu insanlara canımızı da bırakıp gedecez. Ula, hiçbiriniz kızları düşünmezsiniz. Ya onlar, ya o yavrular n’olucu? Adamlar, bırakın gidin, kendi çağamızdan üstün tutarız, demediler mi?”

“Dediler dediler…”

“Eeee, canımızı kanımızı emanet ediyrik de, malımızı mı düşünecez. Artık başka çare de yok arkadaşlar, bir an önce satalım, işimizi garantiye alalım. Ahhh, şöyle gideceğimiz gün belli olsa, gederik böyük illere, buluruz ağaları, onlarda para vardır. Satarık mallarımızı, ahhh, emme yok, hiçbi şey belli del. Ya satarık da, getmezsek. Durduk yerde, işte o zaman boku yeriz, de mi?”

“He he, essah söyliy he,” dedi kahvedekiler.

Sonra bir süre herkes yanındakiyle konuşmaya başladı. Hepsi de Cinne’nin dediği şu satma işine takılmıştı. Olamaz mıydı yani? Belki biri çıkıp alırdı mallarını. Paralarını da saklar, giderlerdi. En iyisi buydu. Ama kim alırdı? Hem, ya gitmezlerse, asıl önemli olan buydu.

Hugas konuşmaların başından beri susmuş, hiç lafa girmemişti. Ne karar vereceklerini merak ediyordu. Kendi soydaşlarının haksızlığa karşı geleceklerini ümit etmişti. Ama baktı ki hiç kimse onun gibi düşünmüyordu. Öfkesine hâkim olamayarak;

“Ne çabuk pes edersiniz?” dedi, “Ne biçim insanlarsınız sizler? Davar sürüsü gibi, nereye derlerse oraya gidersiniz. Hiçbiriniz durun demiycek mi ha? Bu kadar aciz miyiz biz? Sizin yüzünüzden kendimden şüphe etmeye başladım. Koca köyde, bir ben miyim bu haksızlığa durun deyecek? Ben de Ermeniyim, aynı sizin gibi. Aynı sizin gibi… Biz insanız, insan… Kimse, bizi kolumuzdan tutup atamaz. Kendinize gelin soydaşlarım! Kendinize gelin!” Yakışıklı suratı kıpkırmızı olmuştu. Mavi gözlerinden neredeyse yaş akacaktı. Yumruğu sıkılı olarak konuşmaya devam etti:

“Bizi kendi yurdumuzdan koparıp atıyırlar. Siz daha mal mülk dersiniz. Bunca adamız, bunca adam. Gücümüz yetmez mi? Haaa, söyleyin, bokunuzu yiyem. N’olur söyleyin, yeteriz deyin. Etmeyin böyle, etmeyin! Giden geri dönmeyecek, dönemeyecek… Hepiniz yollarda öleceksiniz. Avratlarınızın ırzına geçecekler. Hem de gözünüzün önünde. Analarınız, çağalarınız açlıktan ölecek. Sizler, sizler ne edeceksiniz o zaman, ha? Bu üstüne titrediğiniz mallarınız sizi kurtaracak mı?”

Hugas artık ne sesinin titremesine hâkim olabiliyordu, ne de gözlerinden akan yaşlara. Ya bugün bunları yoldan çıkaracaktı, ya da alıp başını gidecekti. Başka çaresi kalmamıştı. Cinne’ye dönerek;

“Cinne emmi, emmim benim, birlik olsak, vuruşsak, getmezik desek, kaçsak ne yapacaklar? Onlarda ateş varsa, bizde de var. Buluruz. Yurdun dört bir yanında bizim gibi soydaşlarımız var. Haber uçursak, birleşsek, ne böyle karı gibi korkarız bunlardan? De bana emmim,” dedi kafasını öne eğerek.

Hugas’ın hali, konuşması, başta Cinne olmak üzere hepsini tepeden tırnağa titretmiş, kanlarını dondurmuştu. Ölüm, açlık düşüncesi beyinlerini kemirmeye başlamıştı bile. Hele geri dönememek lafı, işte bu hepsinin gözlerine derin bir korku getirip oturtmuştu. Kocaman gözlerle Cinne’ye bakmaya başlamışlardı. Sanki aralarında sessiz bir anlaşmayla onu lider seçmişlerdi. Şimdi, o ne derse o olacaktı.

Cinne bütün gözlerin üstünde olduğunu biliyordu. Ancak kendisinin de onlardan farkı yoktu. Yüreği sıkışmaya başlamış, boğazı kurumuştu. Lakin pes etmemeliydi. Hugas’a uymak olmazdı. Bunun sonu ölümdü. Osmanlı ile baş edemezlerdi. Korkusunu belli etmemeye çalışarak;

“Ulen Hugas, kime gücün yetecek? Koca Osmanlı’ya mı? Gülerim sana oğlum, gülerim. Cahallığına gülerim, başka da bir şey demem. Ne sanırsın? Gideriz diye göbek mi atarız? Hepimiz senin gibi kan ağlarız. Gözlerimizden kanlı yaş dökeriz de belli etmeyiz. Kafamızı dik tutarız. Kimseye müdana etmeyiz. Ya, biz davar değiliz, hem de heç değiliz. Biz gururumuzu kimseye vermeyiz ula, vermeyiz. Kovulduysak, gederik. Ne edicik başka? Gederik tabii… Kabul etmek kolay değil, senin dediklerini biz de biliyrik.”

“Yollar cehennem; hem de cayır cayır yanıyır, biliyrik emme, çare yok. Gitmekten başka çare yok. Gücümüz yetmez, yetemez! Sen gençsin, gözün kara, dünya sana çok kolay emme, işler senin düşündüğün gibi değel. Dünya çok acımasız, öyle şeyler yaparlar ki, senin, bu kendi toprağım dediğin, evim yurdum dediğin yere lanet okursun. Dönüp arkana bile bakmazsın. Ya, işte öyle, mal-mülk derdine düştüğümüz falan da yok. Görüyon işte, Muhtar olmasa kılımızı kıpırdattığımız yok! Ancak madem gidecez, öyle gideceğimize böyle gidelim diyrik. Ya işte öyle! Hem sen içini ferah tut, dönüp geri gelecez Hugas,” dedi. Sakinliğine kendi de şaşırmıştı.

“Essah essah, Cinne haklı,” dedi kahvedekiler, “hem de çok haklı.”

“Hem, Osmanlı’nın sözünü dinler, başkaldırmazsak, geri dönme şansımız olur. Harp bittikten sonra döner geliriz köyümüze. Bu nedenle, mallarımızı köylüye emanet edelim,” dedi Cibo Diro. Köyün cibinlik ustasıydı. Yaz aylarında başlarına bela olan sivrisineklerden korunmak için cibinlik icat etmişti. Bunu ilk ben buldum diye şişinip dururdu.

Büyüklerinin yanında, hele babasının olduğu yerde, ağzını açıp tek laf etmeyen Misey daha fazla dayanamadı. O da Hugas gibi kıpkırmızı olmuştu. Misey’in düşündüğü tek şey karısıydı. Osanna gebeydi. Çağası olacaktı. Nasıl giderlerdi? Hugas haklıydı, hem de çok haklıydı. Kuralları yıkma zamanı gelmişti. Kendine hâkim olmaya çalışarak, kısık bir sesle;

“Ben Hugas’a hak veriyrim,” dedi.

Kahvedeki bütün gözler bir anda ona çevrilmişti. Konuşan Misey miydi? Kimse kulaklarına inanamıyordu.

“Nasıl nasıl?” dedi Cinne.

“Babam, can babam, Hugas haklı… Hem de çok haklı. Her şeyi geri dönmek için planlıyırsınız. Hem de her şeyi. Yok şunu emanet edelim, yok satalım, yok evi ne edelim? Tanrım! Ya yollarda başımıza gelecekler hakkında bir fikriniz var mı? Aslında var, biliyrim, emme nasıl kabul ediyirsiniz, bunu bilmiyrim. Bakın, Muhtar nasıl korkmuş? Kızları saklıycım dedi. Çünkü adam her şeyi biliyir. Hepimizin başına gelecekleri biliyir. Bence… Bence, hepimiz dağlara kaçak. Saklanak, öyle bir saklanak ki, kimse bulamasın bizi,” dedi, terden sırılsıklam olmuş bir suratla.

Hele diğerlerinin hali görülmeye değerdi. Öylece durmuş Misey’e bakıyorlardı. Âdeta taş kesilmişlerdi. Babasının yanında nefes bile almayan Misey, neler söylemişti. Cinne öfkeden kıpkırmızı olmuştu. Utanmasa kalkıp tekme tokat dövecekti oğlunu. Rezil etmişti köylünün önünde onu. Ama koskoca adam da dövülmezdi ya!

Hem, oğlunun derdinin başka olduğunu da çok iyi biliyordu. Misey’in derdi Osanna’ydı, Osanna… ‘Vay çağam vay, yazık sana! Hem de çok yazık! En çok sana yazık çağam, saklanacakmış! Vah vah…’ dedi içinden. Şimdi bir şey söylemeliydi. Ama ne? Kızsa, bağırsa olmazdı. Oğlanı daha çok azdırmak istemiyordu. Hugas kulaklarını dikmiş tilki gibi beklemekteydi. En iyisi yumuşakça konuşmalı, Misey’i de Sulpe’ye emanet etmeliydi. Sulpe oğlunun hakkından gelmesini çok iyi bilirdi. Gülümseyerek oğluna baktı;

“Sus salak oğlan sus!” dedi, elini ağzına götürerek, “yerin kulağı var, bu dediklerini bir duyan olursa, sadece bizim değil, cümle herkesin başını belaya sokarsın. Sen ne zannedersin devlet işlerini? Oyuncak mı? Devlet hepimizden büyük oğlum, hemi de çok büyük… Siz cahalsınız, başınızda kavak yelleri eser. Bilmezsiniz, devlete karşı gelenlerin sonunu bilmezsiniz. Ne acılar vardır tarihte, Osmanlı’nın şakası yoktur oğlum. Hemi de hiç şakası yoktur. Devletin düzeni için, kendi evladını gözünü kırpmadan öldürür. Devlet her şeyin üstündedir. Ana, baba, kardaş, evlat bunlar devletten sonra gelir. Şimdi, bunca yıl bizi böğründe barındırdı, yedirdi, içirdi; kendi evlatlarından ayrı komadı. Müslüman kardeşlerimiz camiye, biz kiliseye gittik. Boynumuzda kutsal hacımızı taşıdık. Toprağımız, evimiz, altınımız, her şeyimiz oldu. Bu devlet bugüne kadar bize dar gün göstermedi. Yıllardır rahatça yaşadık, hemi de kardaşça ya, emme biz ne ettik? Bize bunca eyiliği eden devlete karşı geldik. Şimdi size bundan sonrasını anlatayım: Neler olacak eyice bir dinleyin.”

Kahvede çıt çıkmıyordu. Hepsi Cinne’nin söyleyeceklerini bekliyordu. Cinne ise kafasında hemen bir plan yaptı. O başkaldırmayacak, oğlunu da dizginleyecekti. Kararı kesindi. Ölmeye niyeti yoktu, hem de hiç... Malını satacak, parasını da saklayacaktı. Savaş bitince de dönüp gelecekti toprağına, burada ölecekti. Bir süre planını nasıl anlatacağını düşündü. Onları geri döneceklerine inandırabilirse, hepsi kuzu kuzu malını satıp paralarını saklardı. Bundan emindi. Sesine gizemli bir hava verip, elini toplanın başıma der gibi yaptı. Diğerleri kürsülerini Cinne’nin oturduğu masaya daha da yaklaştırıp, kulak kesildiler.

“Bir kere hepimiz geçmişi unutacaz…” dedi sözlerinin üstüne basa basa, gözleri ise oğlunun üstündeydi.

“Kim, neyi neden yaptı unutacaz. Yarından tezi yok malımızı, hayvanımızı devlet el atmadan satışa çıkaracaz. Eğer satabilirsek, paralarımızı…” burada durup, kahveciye baktı. Adamın kulaklarını açmış onları dinlediğini görünce herkese bir göz kırpıp, Seyit’i gösterdi. “Yanımıza alacaz” dedi. Bunu derken, eliyle gömme işareti yapmıştı.

Köylü de onu anladığını belirtmek için aynı işareti yaptı. “Yok, satamadık, o zaman bu köydeki güvendiğimiz kişilere emanet edecez. Devlete de sattık deyecez. Eee, kızlar zaten burda kalıyırlar. Biz de ölmeden gedeceğimiz yere varacaz. Bize düşen tek vazife ölmemek, eğer ölmezsek hiç korkmayın kardaşlarım! Bu göçü, hava değişikliği sayacaz. Bir süre sonra da geri dönüp gelecez.”

Cinne sözünü bitirdikten sonra Yağmur Usta söze girdi. Kilim ipliklerini boyardı. Onun gibi usta daha görülmemişti civarda. İpliklere öyle bir renk verirdi ki, kilimlerin üstünde oturanlar sanki cennet bahçesinde oturuyormuş gibi olurdu. Yağmur Usta da diğerleri gibi Cinne’ye hak veriyordu, ama bu geri dönme işine kafası takılmıştı.

“Peki, geri döneceğimizi nerden biliyin? Ya dönemezsek? Ya da gittiğimiz yerden dönmek istemezsek, o zaman paralarımız buralarda çürüsün mü? Bence yanımıza alalım,” dedi.

“Sen delirdin mi?” dediler hep bir ağızdan, “yollarda bizi soyar, öldürürler.”

“Hiç para yanına alınır mı?”

“Deli bu Yağmur Usta!”

“Biz ne diyrik, bu ne diyir?”

“Eyi de” dedi Yağmur Usta, “dönemezsek! Bu paralar n’olucu? Onu söyleyin yav!”

“Dönecez,” dedi Cinne, “kesin ve kati, savaştan sonra geri dönecez.”

“Nerden biliyin?”

“Biliyrim!”

“Eyi de nerden biliyin? Bize de söyle, biz de bilek!”

“Biliyrim, çünkü… çünkü…” Cinne lafı ağzında geveleyerek vakit kazanıyordu. Söyleyeceği yalanı düşünüyordu.

“De hadi, söyle bakalım!” dediler hep bir ağızdan.

“Biliyrim, çünkü Muhtar söyledi” deyiverdi birden, “ona da Kaymakam söylemiş. Aman ha! Bu gizli bir şifreymiş. Muhtar dışında kimseye söylememiş,” dedi kısık bir sesle, gözleri de Kahveci Seyit’teydi.

‘Bu da dikildi kaldı ha!’ dedi içinden, sonra kahveciye dönüp, “Yav Seyit, essahtan mı hiç kahve yok ula? Hele bir bak zulana,” dedi.

Kahveci Seyit, hiç duymamış gibi yaparak omuz silkti. Zaten konuşmaları duymak için kulak kabartmaktan yorgun düşmüş, uykusu da iyice gelmişti. Masaya kafasını dayayarak uyuklamaya başladı. Cinne “oh be” dedi. Şimdi istediği gibi konuşabilirdi:

“Ne diyirdim? Haaa, işte Kaymakam bir Muhtar’a söylemiş.”

“Git ulan! Muhtar’a niye söylemiş o zaman?” dedi Cibo.

“Lan manyak! Bilmez misin, Kaymakam bizim Muhtar’ı ne kadar sever? Bakmış Kaymakam, bizim Muhtar bu işe çok üzülmüş, hem de öyle üzülmüş ki nerdeyse karşısında ağlayacakmış.”

“Koskoca Kaymakam bizim Muhtar’ı niye sever ki?”

“Ne bilem ben ula! Ne bilem! Tepem atacak şimdi ha! Dur da lafımı anlatım. Niye sevdiği seni ne alakadar eder? Bize ne?”

“Eee, tamam anlat bakalım!”

“Sen üzülme Muhtar demiş, sana bak ne diyecem demiş, emme demiş, bu bilgi çok gizli, eğer duyulursa benim de başım yanar, ona göre ha demiş.”

“Eee, ne demiş? Söylesene be adam!”

“Lafımı kesme! Çatladın mı? Demiş ki, Talat Paşa Ermenileri geçici olarak gönderiyir yaban ele. Savaş bitene kadar, sonra geri geliciler. Kahır etme Muhtar demiş, ya! Tastamam böyle demiş işte.” Cinne attığı yalana kendi de inanmıştı. ‘Neden olmasın?’ dedi içinden, ‘neden olmasın?’

“Laf!” dedi Hugas, sesi hâlâ öfkeliydi. “Geri dönecekmişiz de! Kaymakam sadece Muhtar’a söylemiş de! Laf! Muhtar bize niye söylemedi o zaman? Sana niye söyledi Cinne emmi?”

“Ulan Hugas! Her şeyin altında bir bok aramazsan olmaz de mi? Hem ne demek laf? Ha, ne demek? Şimdi beni çileden çıkaracan, kafanı gözünü kıracam senin. Yalan mı söyliyrim ben? Yalan mı? Sende hiç ahlak kalmadı mı Hugas? Ben senin büyüğünüm, bizim olduğumuz yerde sana laf düşmez. Bak kimse seni dinlemiyir. Daha ne duruyun burda? Daha ne mide bulandırın? Yeter! Sen inanmazsan inanma, ne halin varsa da gör. Ama biz…” Bu sırada çevresinde toplananların ta gözlerinin içine baktı, bu bakışta, ‘Bundan sonra ben ne dersem onu yapacaksınız; tamam değil mi?’ sorusu vardı. “Ama biz tedbirimizi alacaz, bugünden tezi yok hazırlığa başlayacaz. Göç günü de yolumuza gidecez, o kadar,” dedi.

“O kadar,” dediler hep bir ağızdan.

Hugas yine yalnız kalmıştı. Misey de susmuştu, sanki biraz önce saklanalım, gitmeyelim diyen o değildi. Parladığı gibi sönmüştü. Hugas daha fazla konuşmamaya karar verdi. Artık kimseye güvenmeyecekti. Yolunu çizmişti nasıl olsa, birkaç çete ile bağlantıya geçmişti. Boşuna beklemenin bir anlamı yoktu, kimse onunla gelmeyecekti.

‘Olsun’ dedi dişlerini sıkarak, ‘bu zulmü işleyenlerin cezasını ben de tek başıma veririm.’

Birden karısı, çocukları geldi gözünün önüne. ‘ya çağalarım, of… Avradım, ben gidersem onlar nişler?’ dedi içinden. Ama geri dönüş yoktu artık. Asla göçe gitmeyecek, boyun eğmeyecekti. Artık gitme vaktiydi, kendi soydaşlarının yanında bir yabancı gibi kalmıştı. Kimsenin yüzüne bakmadan ayağa kalkıp yere tükürdü.

“Sefil herifler,” deyip çıkıp gitti.

Hugas evin yolunu tuttuğunda akşam olmak üzereydi. Gün batıyordu. Köyün üstünde kara bulutlar toplanmış, yağmuru haber veriyordu. Yüzüne çarpan serin yelden ıslak toprak kokusunu aldı. Bir yerlerde yağmur yağmaya başlamıştı bile. Çok uzak bir yerlerden bir türkü çalındı kulağına, bir çobandı galiba, belki de bir asker. Yanık bir sevda türküsüydü bu, Hugas da bilirdi bu türküyü, çocukken annesi söylerdi. Diline dolayarak, elleri cebinde yürümeye devam etti. Köşeyi döndüğünde çocuklarını gördü. Evin önünde oynuyorlardı. Oğlu, kara bulutları gösterip, yağmur yağacak diye zıplayıp duruyordu. Kızı yerde oturmuş, eli ağzında abisine bakıyordu.

Hugas yüzüne geniş bir gülümseme yayarak yanlarına koşturdu. Kızını kaptığı gibi havaya kaldırarak sevmeye başladı. Oğlu da bacağına sarılmış, “beni de beni de” diyordu. Kızı bırakıp bu sefer oğlunu havada atıp atıp tutmaya başladı. Öptükçe öpesi, kokladıkça koklayası geliyordu yavrularını. Karısı da yanlarına gelmiş, gülümseyerek onları seyrediyordu. Her zaman kocasına hayret ederdi kadın. Hugas çok öfkeli bir adamdı ama çocuklarının yanında yumuşacık pamuk gibi olur, onlarla türlü türlü oyunlar oynardı. Diğer babalar çocuklarını döverken, Hugas, dövmek bir yana daha bağırmamıştı bile.

Kadın, adamının halinde bir acayiplik olduğunu fark etti. Bir başka seviyordu çocukları bugün. Yüzü gülüyordu ama gözleri dolu doluydu. Sanki o da, tıpkı yağmur gibi şimdi yağacaktı. Kadın çocukları alıp;

“Hadi bakalım içeri içeri, çebik! Ellerinizi yıkayacam gelip,” dedi. Çocuklar sızlanarak içeri girerlerken, Hugas, öylece dikilmiş duruyordu. Karısı dönüp, tam, “hadi sen de” diyecekti ki, dönmesiyle olduğu yerde donup kalması bir oldu. Kocası ağlıyordu. Yiğit Hugas ağlıyordu. Hem de bebekler gibi, dudağını sündüre sündüre gözlerinden sel akıtıyordu. Kadın ne yapacağını şaşırdı. Bir şey söylemeye çalıştı, beceremedi. ‘Hayırdır inşallah’ dedi içinden, ‘niye ağlar koca adam? N’oldu ki?’ Sonra korkarak, elini tutup öpmeye başladı.

“N’oldu benim yiğit Hugas’ım? Niye ağlarsın böyle? De bana, derdin varsa ben alırım. Bastığın toprağa kurban olurum. Etme böyle,” dedi.

“…”

“Kahvede bi şey mi oldu?”

“Yok, yok” dedi Hugas, burnunu çekerek. “Bakma sen bana, sofrayı kur, çağalar acıkmıştır.”

“Kurarım elbet kurarım, emme söylesene n’oldu? Nedir bu halin?”

Hugas karısına cevap vermeden ayak yoluna koşturup kapıyı kapattı. Yüzüne soğuk su çarpıp, ‘ne karı gibi zırladın ulan?’ dedi kendi kendine, ‘böyle zırlarsan kime ne faydan olur? Bu çağaları da zırlayarak mı kurtaracan? Yok Hugas Efendi, ağlamak yok. Merhamet yok, bitti. Bu son! Bir daha gözünden bir damla yaş akarsa kendi ellerimle fururum seni, ona göre!’

Ertesi sabah bütün köy Hugas’ın kaçtığı haberi ile çalkalanıyordu. Kahvede, çeşme başında hep aynı konu konuşuluyor, Hugas’ın nereye gittiği konusunda, türlü senaryolar uyduruyorlardı.

Muhtar da haberi duymuş, sinirli sinirli sigara içiyordu. Seher’le Mustafa Usta da yanındaydı. Onlar Muhtar’ın tersine Hugas’a çok üzülmüşlerdi. Seher iç geçirerek;

“İnşallah başına bi şey gelmez, yazık gençliğine yiğit Hugas’ın!” dedi.

“Yav insan bu kadar manyak olur mu? Emme belliydi, bu delinin bir bok yiyeceği belliydi. Başımıza bir çorap öreceği belliydi.” dedi Muhtar, sinirden tek gözü seğirmeye başlamıştı.

“Ne getiriciyse, kendi başına olsun. Bizim ne suçumuz var? Elimizden geleni yapıyrık, daha ne edek? Hem avradını, çağalarını düşünmeyen adam… Bırak gitsin, ne hali varsa görsün,” dedi Ayşe Kadın.

“Öyle del Ayşe, hiç öyle del... Ne hali varsa görsünle iş bitmiyir. Şimdi bu herif, bizim köyümüzün adını çıkarırsa, Kaymakam bana ne der ha? Biz bu kızları nasıl saklıycık? Köyü jandarmayla doldurmaz mı? Didik didik etmez mi? Of of! Ben neler düşünüydüm. Şu başımıza gelene bak!”

“Sen kızları merak etme!” dedi Mustafa, “öyle bir yer yaptım ki, didik didik de etseler bulamazlar. Orasını düşünme, emme senin başka hesapların varsa bilmem!”

“Benim sözüm başka Mustafa Usta, biliyrim sen yaptıysan biz bile bulamayız. Orası kesin. Emme doğru söyliyin, benim başka hesaplarım vardı. Kaymakam’ı kızdırmamalıyız. Yoksa köyümüz getti geder elimizden. Siz işin bu yönünü bilmezsiniz,” dedi kaşlarını çatıp.

“Deme Yusuf emmi, deme! Nasıl köyümüz getti geder? N’oluyır allasen? Söyle bize de yardım edek, gidek bulak bu yere giresice Hugas’ı,” dedi Seher, Muhtar’ın hali onu da telaşlandırmıştı.

“Nerde bulucun Seher? Nerde? Kim bilir hangi çeteye karıştı? Ondan artık şerden başka bi şey gelmez. Dua edelim de köyün adı çıkmadan, biz yapacaklarımızı yapalım,” dedi düşünceli bir şekilde. Günlerdir kafasında tasarladığı planı Seher’e, Mustafa Usta’ya söylemeliydi. Ermeniler gidince, boşalan evlerine, çevre köylerdeki akrabalarını, dostlarını getirip yerleştirmeliydiler. Köye yabancı sokmamalıydılar. Bir sigara daha yakarak, Mustafa Usta’ya doğru döndü;

“Babıali’nin aldığı karara göre, Ermenilerden boşalan yerlere, Kafkas’tan, Rus’tan göç edenler yerleşeceklermiş. Göç çift yönlü yani, bunlar gidiyir, onlar geliyir. Bunlar, yurdundan yuvasından olıyır, onlar da yurdundan yuvasından olıyır. Hay felek gözün kör ola! Bu nasıl düzendir?” dedi.

“Kim ki bunlar Muhtar? Bizim kardaşımız, bacımız değil mi? Gelsinler… Niye bu telaş? Anlamadım vallaha!” dedi Seher Kadın, dudağını bükerek.

“Sözümü kesme Seher! Ben bitirene kadar susun, hepsini anlatacağım bir bir. Evet, doğru, hepsi bizim kardaşımız bacımız. Emme, ben köyümü her şeyden üstün tutarım. Hele de böyle günde, tamam mı? Bu gelenler, Kafkas’tan, İran’dan… Rus gavurunun sürdüğü, Kürtler, Araplar, Türkler falanlar filanlar… Yav bu fukaralar aç, perişan! En önemlisi, hiçbiri bizim toprağımızı bilmez. Ahooo, talan olacak her şey. Hemi de ne talan, anlamıyır mısınız? Köyü doldurmalıyık! Ben bunu bilir, bunu söylerim. Köyü doldurmalıyık. Belki yanlış düşünüyrüm! Bilemem, emme ben korkarım! Hem de çok korkarım! Çoook kötü günler var önümüzde, benim de avradımın da bir ayağımız çukurda, çağamız da yok ama ya sizler! Genceciksiniz, daha çağalarınızın ağzı süt kokar. Niye köyümüz talan olsun? Haber salarık dört bir yana, kendi ahbaplarımız da aç, perişan, bari onlar gelsin otursun yanımıza, he mi?” dedi.

“Çok haklısın,” dedi Mustafa Usta, “bu evler barklar boş mu kalacak? Tabii biri gelip sahap çıkacak. Hiç değilse bildiğimiz, tanıdığımız gelsin.”

“Eyle eyle, lakin bizim getirip koyacağımız adamlar da fukara, onlar da iş bilmez. Evi barkı olan adam, malı mülkü olan adam, niye gelsin? Eee, bu pabucu yarımlar da köyü talan etmeyecek mi? Ha Muhtar emmi? Ne farkları var öbürlerinden?” dedi Seher Kadın, Muhtar’ın fikri pek hoşuna gitmemişti.

“Seher kızım, niye anlamıyırsın? Hiç tanımadığımız elin yabanından, kendi bildiğimiz adam daha eyi değil mi? Sözümüz geçer, bir hak iddia edemezler. Yav işte bilmiyrim, bana böylesi daha iyi geliyir.”

“Sen öyle diyirsen emmi, söyleyecek laf yoktur. Lakin ben malı mülkü düşünmem, hepsi yere girsin. Emme bize namus emanet ediyirler. İşte bu her şeyden üstedir. Kızlara sahap çıkmalıyık. Gücümüz yeter mi? Bilemem, bilemem.”

“Seher kızım doğru söyliyir Yusuf. Kız kısmı altından, elmastan kıymetlidir. Alıcısı çok olur, çokkk…” dedi Ayşe Kadın, kafasını sallayarak.

“Bana bakın avratlar! Bu işten dönüş yok. Benim ağzımdan söz bir kere çıkar. Hem emin olun, burda kalmaları gitmelerinden bin kere daha hayırlıdır. Korkan varsa şimdi söylesin. Ben koynumda gene saklarım,” dedi Seher’e bakarak.

“Benim de ağzımdan söz bir kere çıkar emmim. Hiç telaş etme! Demem o ki, anaları gidince bu yavruları kapıp koyvermeyelim. Nikâhına almak isteyene sözüm yok. Emme… Ötesi olursa, tüfeği çeker başlarında nöbet tutarım.”

“Efferin kızım! Efferin! Sana da bu yakışır,” dedi Muhtar kafasını sallayarak, “ah bu Hugas ah! Kaymakam bir duyarsa, işte o zaman işimiz iş.”

“Duymaz inşallah!” dedi diğerleri.

“Şimdi bizim gibi onlar da ne yapacaklarını konuşup dururlarmış. Geçen gün kahvede bir iyice plan yapmışlar. Köylü gelip yetiştirdi bana. Ahooo, bir görseniz bizimkilerin halini! Hepsi kapımda el pençe, biz bakarız mallarına da, evlerine de Muhtar, sen hiç tasa etme, diyirler. Eşekoğlu eşekler! Ben bilmiyrim sanki dertlerini, hepsi mal kapma derdinde. Neyse, ne diyirdim? Ha… İşte onlar da bize emanet etme kararına varmışlar. Emme siz inanmayın, önce satmanın yolunu ararlar. Satıp, parayı da gömmenin yolunu ararlar, bu kesin. Lakin satamazlar, kimse almaz. Çünkü para sadece ağalarda var. Onlar da zaten buraların boşalmasını bekliyirler. Bekliyirler, çünkü bu zavallılar gidince, zaten hükümetten nerdeyse beleşe kapatırlar her şeyi. Yaaa işte, zaman öyle bir zaman olmuş ki demeyin gitsin. Bu zalım dünya, yine zengine gülecek. O kadar!” dedi; gözleri dolmuştu.

Mustafa Usta Muhtar’a hayret etmişti. Bu adam bu kadar şeyi nereden biliyordu. Bütün ömrünü bu köyde geçirmişti. Yüksek mekteplere gitmemişti. Ama iş siyasete gelince, eline kimse su dökemezdi. Büyük adamdı doğrusu, yine de kafasına takılan sorular vardı.

“Yav emmim kusura kalma, benim kıt aklım şuna ermedi. Hele de bana; yani sen, hükümet adamlarına, bunlar malını şuna buna sattı dediğinde, inanırlar mı? Kâğıt istemezler mi? Hııı?”

“Kimin kâğıdı var ki Mustafa, köy işi böyledir. Bu benim malım dersin biter gider. Açıkçası inanmaları zor! Emme Kaymakam beni sever. Şimdi karışmaz ama sonrasını bilemem, sonrasını hiç bilemem. Kimse de bilemez. Savaşın içindeyiz be! Düşman ağzımıza sıçıyır. Belki Osmanlı diye bir şey kalmaz. Ben, bundan bir ay sonra ne olur onu bile bilmiyrim,” dedikten sonra, ayağa kalkıp ceketini sırtına attı. Mustafa’ya dönüp, “bir kahveye gidek bakalım, millet neler kaynatıyır görek,” dedi.

Kahveye vardıklarında herkes Hugas’ı konuşuyordu. Hugas’ın yok olması ile ilgili farklı farklı yorumlar vardı. Kimi çeteye girdi diyordu, kimi ecnebi devlete kaçtı diyordu, kimi saklanıyordur bir köşede döner gelir iki üç güne kadar diyordu. Muhtar’ın gelmesi ile birlikte tüm gözler ona çevrilmişti. Ne diyeceğini çok merak ediyorlardı. Kör Yusuf, hiç oralı olmamış gibi yapıp kahveciye çay söyledi, sonra elini boş verin gitsin der gibi yapıp;

“Yav bırakın ne hali varsa görsün, şimdi bunca derdimizi bırakıp, o nankörü mü düşünecez? Hayırsız, yazık çağalarına!” dedi.

“Essah söyliyirsin, bunca derdin içinde... Allah vere de kaçıp bir yerlerde saklanıyır ola,” dedi kahveci Seyit.

“Yok kardaşım yok. O saklanacak adam değil, bilirsiz gözü nasıl karadır. Vuruşmaya gitti vuruşmaya, kim bilir hangi çeteye? Neyse, bizim Hugas’tan daha büyük derdimiz var,” dedi. Cinne’ye dönerek;

“Ne ettiniz ula? Konuşup danıştınız mı? Aha Mustafa Usta, kızları saklayacağı yeri hazırlamış. Sizden ne haber? Deyin bakalım bana.”

“Konuşacak bi şey yok Muhtar, sen ne diyirsen öyle. Lakin arkadaşlardan bazıları satmak istiyirler, hatta bazı ahbaplarına haber salmışlar. Satabilirlerse tabii, yoksa her şeyimizi bırakıp gedicik. Artık gerisi sizin vicdanınızda… O kadar işte. Bizim yapacağımızın daha ötesi yok Muhtar, daha ötesi yok! Bekliyrik Kör Yusuf’um! Bekliyrik! Kellemizi alacakları günü…” dedi kaşlarını çatmıştı.

Muhtar’ın konuşması mı onu bu kadar sinirlendirmişti, kimse anlamadı. Cinne’nin gözlerine derin bir kin gelip oturmuştu. Daha fazla konuşmak istemiyordu. Muhtar arkadaşının bu haline hiç şaşırmadı. Haklıydı Cinne, hem de çok haklı. Onlara bir şey sormak artık çok anlamsızdı; konuşmak da öyle... Bu nedenle, bundan böyle soru sormadan konuşmaya karar verdi. Kahvede oturan herkesin gözlerine tek tek bakıp;

“İş, bizim vicdanımıza kaldıysa kardaşlarım, heç merak etmeyin! Varın, güle güle gidin, güle güle gelin. Allahtan gelene sözüm yok. Ölürüz kalırız esir düşeriz, sözümüzü tutamayız belki. Emme ötesini merak etmeyin. Biz, bu köyde kaldığımız müddetçe, dört gözle geri dönüşünüzü bekleyeceğiz. Bilir misiniz kardaşlarım, ben bu haberi öğrendiğim günden beri, ateşten döşekte yatarım ve bilir misiniz kardaşlarım, bu haberi size dediğim için, her gün itten pişman olurum. Kendi köylümü kendime düşman ettim. Emme ne çare… Olan olmuştur. Vakit de yakındır haaa! Bunu da bilin, ona göre davranın. Biz üstümüze düşenden fazlasını yapacaz. Sizin için her şeyi yapacaz. Sözüm söz!” dedi, ayağa kalkıp masaların aralarında dolaşarak konuşmaya devam etti. Cibo’nun yanında durup;

“Kendine üç dört avrat seç Cibo,” dedi. “Çağalar için bol bol cibinlik dikecen. Derler ki, yollarda at gibi sivrisinekler varmış. Yiyecek, içecek de çok azmış bu yere giresi göç yollarında! Herkes, evinde ne kadar şeker varsa bugünden sonra yemeyecek, saklayacak. Avratlarınıza söyleyin, iç giyimlerinize bol bol ceplik diksinler, şekerler oraya. Kardaşlar, kardaşlarım… Daha ne gerekecekse hepsini yapacaz. Ne edek, elimizden bir bu geliyir. Gerisi Allaha kalmış, gerisi duaya kalmış. Allah yolunuzu açık etsin! Allah sizi her türlü beladan korusun. Mallarını satmak isteyen kardaşlarım, inşallah satabilirsiniz, inşallah! Emme, bu ihtiyar muhtarınızın aklına güvenirseniz, şöyle der benim bu bunak kafam…” Köylü, Muhtar’ın lafını burda kesip, hep bir ağızdan “Estağfurullah, haşa!” dediler. Muhtar elini kaldırıp onları susturarak;

“Eyle eyle” dedi; “bakın, kimse bu malları almaz. Çünkü akbaba gibi bunları bekleyenler var; hemi de leş kargası gibi talan etmeyi beklerler. Kim para verir be kardaşım? Kim? Emme, siz yine de deneyin, ötesine karışmam,” dedi. Çok yorulmuş, dili damağı kurumuştu. Seyit’ten soğuk bir su isteyip yerine oturdu.

Kahvede hafif bir uğultu başlamıştı. Muhtar’ın söyledikleri hepsinin kafasını karıştırmıştı. Adam doğru söylüyordu. Bu malları kim alırdı ki? Nasıl olsa onlar gidince talan edilecekti her şey. Bu işe sadece Muhtar engel olabilirdi. Peki şimdi kim konuşacaktı? Kim? Cinne somurtmuş oturuyordu. Ondan hayır yoktu. En iyisi keşişi konuşturmaktı. En doğrusu bu idi. O ne diyeceğini, nasıl konuşacağını bilirdi. Hepsi birden gözlerini Papaz Agop’a dikip bakmaya başladı. Bu, hadi artık söz sende demek oluyordu. Papaz mesajı almıştı, ancak ne konuşacağını bilmiyordu. Ona göre, dua etmekten başka çare yoktu. Ama dindaşları mal mülk diye kahır edip yardım bekliyordu. Konuşmalıydı tabii, onların yarasına ilaç olmalıydı. Her zamanki gibi gözleri yarı kapalı olarak konuşmaya başladı:

“Osmanlı, bizi bugüne kadar hiç üzmedi kardeşlerim. Devlet dediğin anadır, babadır. Osmanlı bizi, kendi evlatlarından ayırmadı. Dinimize, dilimize karışmadı. Aldığımıza verdiğimize karışmadı. Biz, bu topraklarda üvey evlattık ve üvey anamız bize çok iyi baktı. Lakin alınan bu karar, anamızın özgür iradesi ile aldığı bir karar değildir. Mecbur kalmıştır, araya fesat kullar girmiştir. Biz, sadık evlatları, bu kadar iyiliğe karşı gelmeyeceğiz, boyun eğeceğiz, borcumuzu ödeyeceğiz,” dedi, gözlerinden iri iri yaşlar akıtarak. Papazın gözyaşları diğerlerine de bulaştı. Hiçbiri engel olmadı göz yaşlarına, sessiz bir ağlama ayini başlatmışlardı. Papaz Agop pürüzlü bir sesle, ancak insanın yüreğini yerinden koparacak kadar içli bir şekilde devam etti;

“Bilirsiniz, bir ana, evladı yaramazlık yaptığında döver ama sonra oturur evladı ile birlikte kendi de ağlar. İşte Osmanlı da, bilin ki bizimle birlikte ağlamaktadır. Ama tokadı da atmıştır bir kere, geri dönemez. Emin olun evlatlarım! Emin olun! Topraklarınıza bir gün geri döneceksiniz. Anamız bizi tekrar bağrına basacak. O gün gelene kadar, birbirinize sıkı sıkı sarılın, aranıza fesat kulları sokmayın. Bizi bu kadar seven hemşehrilerimize malınızı bırakıp gidin. Tanrı hepinizi korusun.”

Papazın söyleyecekleri bitmişti, öyle kesin konuşmuştu ki, hiç kimse ağzını açıp bir şey söylemeye kalkışmadı bile. Bunun yerine, sessizce kalkıp, evlerine gidip kapılarını kapattılar. O gün, çocuklar da dahil, kimse sokağa çıkmadı. Bütün köy, tek bir yürek olup sessizce ağladı.

***

Kadınlar Ayşe Ana’nın evinde toplanmış, hep birlikte cibinlik dikiyorlardı. Cibo nasıl yapacaklarını anlatıp gitmişti. Hoş, Cibo’ya ne gerek vardı ki, kadınlar bu işi artık gözleri kapalı yapıyorlardı. Annehit ile Seher de oradaydı. Yan yana oturmuş, sessizce çalışıyor, ara sıra kafalarını kaldırıp birbirlerine dolu gözlerle bakıyorlardı. İkisi de ne yaptıklarının farkında değilmiş gibi, ellerindeki tül parçalarını evirip çeviriyordu. Ne için idi bütün bunlar? Ne için? Anlayamıyorlar, anlamak da istemiyorlardı. Annehit sessizce, Seher’in kulağına eğilip;

“Bu diktiklerimiz kefenimizdir ha! Bilesin bacım,” dedi.

“Sus! Yere girmeyesice, ağzından yel ala! Bu nasıl sözdür? Tüü tüü, dağlara taşlara.”

“Eyle işte eyle, bundan sonra yaşasak ne ola ki, iflah mı oluruz boncuk gözlüm?” Annehit Seher’e hep boncuk gözlüm derdi.

“Kız, vallaha döverim seni! Sus! Hayır dile, hayır gelsin. Deli ırısbı! İnşallah çağaların yanında da böyle sözler etmiyirsindir. Hele de Satenik’in yanında.”

“Yoook eder miyim hiç! Anayım ben ana. Görsen, yanlarında gülerim coşarım. Benim küçük oğlanlara, gezmeye gidiyrik dedim. Bir seviniyirler yavrılarım, emme Satenik! Emme Satenik… Aynı keskin bir bıçak gibi, dolanıyır evin içinde. Asla kabul etmiyir kalmayı, ben de gelicem o kadar deyip duruyur. Ah bir bilsen, ben de bırakmak istemiyrim Seher, ben de! Nasıl bırakam ha? De bana boncuk gözlüm nasıl?” dedi fısıltıyla.

“Sen iyice azmışsın Annehit, ne demek bırakmak istemiyrim? Kız… Götürüp de ne edicin? Su gibi kızı hiç sana korlar mı? Allah korusun! Abov, hem o benim kızım, ötesini düşünme,” dedi. Sonra konuyu değiştirmek için, “çok fısıldadık ha! Ayıp olacak avratlara.”

“Aman sen de… Ayıpmış! Kız, bi daha ne zaman böyle fısıldayacaz ki? Bak bak, nasıl kulak kesilmiş hepsi!” dedi gülerek, “Bu şalvarı bitli karıların hiçbiri çekemezdi bizim bacılığımızı. Ne zaman bir araya gelip fısıldaşsak, aha bunlar da böyle kulak kesilirler. Kız… Ne güzel kavga ederdik, de mi? Seher hatırlasana, sen bir kere Sülbüye karısının saçını başını nasıl yolmuştun. Ah be, keşke şimdi de kalksak birbirimize girsek, bunu bile özleyecem, hem de çok… Of, boncuk gözlüm, ben en çok seni özleyecem, seni…”

“Ben de seni güzeller güzeli Annehit, ben de seni… Olmayan bacımın yerine koydum ben seni. Yaşadığım müddetçe seni unutmam. Ama benim içim serin, gelecen geri inan ki, hiç merak etme güzelim! Gelecen,” dedi, sonra Annehit’i tutup kendine çekerek sıkı sıkı sarılmaya başladı. Saçını, gözünü, yüzünü öpüyordu. Her öpüşünde, “gelecen bacım,” diyordu.

Diğer kadınlar da ellerindeki işi bırakıp, iki arkadaşı izliyordu. Başka zaman olsa çekemez, sinir olurlardı. Oysa şimdi, sevgi dolu gözleri ıslanmaya başlamış, kalkıp bu kucaklaşmaya katılmak istiyorlardı. Sülbüye yanlarına geldi. Annehit’i Seher’in kucağından alıp, kendi bağrına bastı. Diğerlerine bakıp;

“De haydi avratlar, sarılak şu güzel avrada. Sıkıştırak orasını burasını. Gelin hadi gelin. Abooo, maşallah! Eti budu pek yerinde bu tazenin, bacım” dedi. Annehit’in orasını burasını çimdiklerken.

Annehit hem gülüyor, hem de “kız vallaha yatırırım seni yere ha! İşetene kadar gıdıklarım,” diyordu. Sulpe’nin büyük gelini de, bu boğuşmaya katılarak gelip üstlerine atladı. “Hele önce sen işe de, sonra Sülbüye’yi işet. Ala sana ala…” diyerek Annehit’i gıdıklamaya başladı. Ortalık kadın kahkahası, çığlıklarıyla inliyordu. Ayşe Ana, onları gülümseyerek izliyor, bu anın bitmesini hiç istemiyordu. Ama biraz sonra gülmekten gözleri yaşaran bu kadıncağızların, oturup böğüre böğüre ağlayacaklarını çok iyi biliyordu. Öyle de oldu, kahkaha sesleri ağıt seslerine dönüştü. Kendilerini döve döve, saçlarını başlarını yola yola ağlamaya başladılar. Hepsi kendi kızı için bir ağıt yakmıştı, sırayla söylüyorlardı. Her ağıdın sonunda, “Kızım” diye bağırıyor, yürekleri bin parça ediyorlardı.

Ayşe Ana hepsinden daha çok böğürüyor, dövünüyordu. Seher baktı olmayacak, eğer biri dur demezse bu iş sabaha kadar sürecekti. Annehit’i kolundan tutup kaldırarak;

“Yeter! Yeter beeee… Kız Annehit, sesine şimdi çağaların toplanacak buraya. Kız! Ne bağırıyın bu kadar? Yazık bu fukaraları da perperişan ettin. Kız Annehit, gidene kadar sana türkü söylemek yasak! Haberin ola, tövbe… Bacılar kalkın, kalkın hadi, vallaha şimdi bütün millet başımıza toplanacak. Gidin evlerinize, siz anasınız, güçlü olmalısınız. Siz güçlü olun ki, o yavrılara sahip çıkabilesiniz,” dedi, Annehit’i sürükleyerek götürürken.

***

Sıcaklar dayanılmaz hale gelmişti. Göl çoktan kurumuş, bataklığa dönüşmüştü. Köyün üstünde her zaman toz bulutları uçuşuyor, insanın gözüne, ağzına giriyordu. Gündüzleri kimse ortalıkta görünmüyordu. Sessizlik, her yerde sessizlik hâkimdi. Ara sıra çocuk sesleri de gelmese, köyde hiç kimse yaşamıyor sanılırdı. Muhtar bu sessizliğin nedenini çok iyi biliyordu, vakit yaklaşmıştı. Bugün yarın göç başlayacaktı. Herkes çok korkuyordu; öyle çok korkuyorlardı ki, evin dışına adım atmak istemiyorlardı. Hele Türkler, Ermenilerden daha çok korkuyordu. Sanki her an asker gelecek, verin bakalım Ermenilerin mallarını diyeceklerdi. Sokağa adım atarlarsa, yakalanacaklar sanıyorlardı.

Bu sakinlik Kulağı Delik Musa’nın işine yaramıştı. Köylü, onun köye gelip yerleşmesine sinir olmuştu; her fırsatta adamcağızı ve karısını sözle taciz ediyorlardı. Şimdi, kimse yoktu ortalıkta. Musa da rahat rahat işine gücüne bakıyordu. Adamcağız, Muhtar’ın ona verdiği tarlaya gözü gibi bakıyordu. Hayatında ilk defa toprak sahibi olmuştu. Daha gün ışımadan tarlaya gidiyor, akşam ezanına kadar çalışıyordu. Zavallı sıcaktan kömür gibi olmuştu. Akşam da aşını yedikten sonra, Muhtar’ın yanına koşturuyordu. Muhtar sebebini bilmiyordu ama herkesin, hatta Ayşe Kadın’ın bile nefret ettiği bu adamı seviyordu. Onun sayesinde artık köyün içine çıkmasına gerek kalmamıştı. Kim ne yapıyor, ne ediyor hepsini biliyordu. Musa bir gece gelip ona, Ermenilerin gece yarısından sonra dağlara çıkıp toprağı kazdıklarını söylemişti. Eh, Muhtar’ın beklediği bir şeydi bu. Musa, kim nereye ne gömdüyse hepsini öğrenmişti. Halbuki gece ortalıkta gezinen bu gölgeler, birbirlerini bile görmüyorlardı. Sakladıkları yerleri kendi soydaşlarından bile gizliyorlardı. Ancak Musa’dan gizleyememişlerdi. Musa Muhtar’a;

“Ah emmi, bir görsen hallerini” demişti. “Bütün gece, dağ taş demiyor geziniyorlar, bir türlü gömecekleri yerlere karar veremiyorlar. Gömdükten sonra da, sanki canlarını bırakmışçasına dönüp dönüp bakıyorlar. Gidip bir daha toprağı eşeliyorlar, ah ah…”

“Eee… Dünya para üstüne kurulmuş Kula Delik. Para para… İnsanoğlu korkmasa, Allah diye mala, mülke, paraya tapacak,” diyordu Muhtar da.

Ayrıca Musa’ya sık sık tembih ediyordu:

“Aman ha Musa! Bu bildiklerini avradına çağana bile söylemeyecen. Zihninden de silecen oğlum. Hepsi emanettir onların, emanet. Acından ölsen, dönüp bakmayacan. Yoksa iki elim yakanda olur ha!” diyordu.

***

Bir akşam Sulpe dama çıkıp oğlu Misey’i yanına çağırmıştı. Gelinleri yanlarından kovmuş, oğluyla karşılıklı sigara tüttürüyorlardı. O akşam havanın ağırlığı biraz dağılmış, hafif bir garbi yeli çıkmıştı. Sulpe yüzünü okşayan bu serinlikle mest olmuş gökyüzünü seyrediyordu.

“Hele Misey, şu yıldızlara bak yavru,” dedi, eliyle gökyüzünü göstererek.

“Sanki hepsi birer fener gibi parlıyır. Acep kaç taneler ha? Sayabilen var mıdır?”

“…”

“Tanrı ne kadar büyük yavru” dedi. Sonra içini çekerek, “gideceğimiz yerde de yıldızlar bu kadar güzel midir acep?”

“Ne bilem” dedi Misey, onun da gözleri yıldızlardaydı ama aklı Osanna’daydı. Gül kokulu karısını ne diye salmıştı sanki anası. O yanında olmayınca, Misey’in gözü ne yıldız görürdü ne güneş. Onun yıldızı da, güneşi de, mehtabı da Osanna’ydı.

Sulpe yan gözle oğluna baktı. Ne kadar yakışıklıydı oğlu, ne kadar… Ve ne kadar da kadersizdi. Nasıl söyleyecekti Osanna’nın köyde kalacağını! Nasıl söyleyecekti canının parçasına! Biliyordu oğlunun Osanna’ya düşkünlüğünü. O, Osanna’dan ayrılırsa ölürdü. Misey ölürse, Sulpe de ölürdü. Ama söyleyecekti, başka çare kalmamıştı. Sulpe biliyordu, içine doğuyordu, on güne kalmaz gideceklerdi. Belki daha da yakın... Muhtar sıkı sıkı tembihlemişti onu, jandarma gelene kadar söylemek yok diye. Ama anaydı o ana… Nasıl söylemesin? Hiç öyle habersiz olur mu? Ya yüreğine inerse oğlunun.

Misey, anasının dilinin altında bir şeyler olduğunun farkındaydı. Sabrı da kalmamıştı. Ne söyleyecekse söylesindi işte. Gül kokulu karısı, aşağıda onu bekliyordu. Sulpe’ye bakıp;

“Hadi ana” dedi, “ne söyleyeceksen söyle artık diktin beni buraya, yok yıldızlar falan, hadi bekliyrim. Var senin dilinin altında bi şey!”

“Ne yani, seninle baş başa bir tütün içemeyecek miyim ben? Deyyus seni! Hemen koş avradının yanına, de mi? Emekler boş, boş…” dedi Sulpe, altın dişlerini göstererek.

“Kıskanma anaların anası, senin yerin başkadır, bilirsin sen. Lakin tütünümüzü içtik işte, hem benim de uykum geldi ya, ondan öyle dedim, yoksa tövbe valla!”

“Eyi eyi,” dedi Sulpe, “konuşak o vakit, emme önce gel, bir dizime yat bakım. Bebeler gibi, ben de sana bir masal anlatayım olur mu? Anasının paşası hı?”

“Of ana of! Eyi bari, yatam da anlat şu masalını. Bak eyice merak ettim ki, hem de ne biçim.”

Sulpe, dizine yatan oğlunun saçlarını okşamaya başladı. Bu arada, konuya nasıl gireceğini düşünüyordu. En iyisi direk söylemekti, evirip çevirmeden. Boğazına bir yumru gelip oturdu, gözlerinden sessizce yaş akıtmaya başladı. Başındaki örtüyle gözlerini sildi, konuşmaya başladı:

“Bak benim yavru, bak benim canımın parçası, ben çok iyi biliyrim senin Osanna’yı ne kadar çok sevdiğini, önce bunu bil. Her ne yapıyorsam, senin iyiliğin için, bunu da bil. Bak Misey, bak, Muhtar dedi ki; Osanna gebe dedi, yani o, böyle nasıl yola gider dedi. Dayanamaz, bi şey olur fukaraya dedi.”

“Eee ana eee… Bunları ben de biliyrim, ben de! Lakin elden ne gelir? Dayanacak, ben onu sırtımda taşırım. Ben varken dayanacak, başka çare mi var?”

“Var,” dedi anası.

“Ne?” dedi Misey.

“Çaresi şu, Muhtar dedi ki; Osanna gelini götürmeyin, götürüp de öldürmeyin tazeyi. Bırakın bana...” dedi Sulpe, demesiyle birlikte oğlunun dizinden fişek gibi kalkıp, ona bakarak, “Neee…” demesi bir oldu.

“Bağırma öyle yüzüme! Bağırma! Hiç çaresi yok Misey, kalacak Osanna. Hem de Muhtar’ın yanında. Sen gelip onu alana kadar kalacak. Emanet kalacak…”

“Nedin sen ana? Ağzından çıkanı duyuy mu o kulakların?”

“Hem de tazı gibi duyuyur. Burda kalıcı Osanna, o kadar! Başka laf istemem.”

“Ölürüm, anca o zaman kalır.”

“Eeee, öl o vakit, densiz evlat.”

“Ana! Ana! Sen delirdin mi? Ben avradımdan nasıl ayrılırım? Hele bebemden, Osanna gebe!”

“Ha şunu bileydin. Sen o gebe avradı, yola çıkaracak kadar çok sevin de mi? Get yere giresin!”

“Ya ne edem? Avradımı, yavrumu burda mı bırakam? Ondan sonra ben nasıl yaşarım? Benim erkekliğim bu kadar mı?” dedi Misey, çaresizlik her tarafını yakıp kavuruyordu. Yumruğunu öyle sıkmıştı ki, avucu ağrımaya başlamıştı. Beyni duracak gibiydi. Nasıl olur da Osanna’dan ayrılmasını isterdi anası. Nasıl yapardı bunu oğluna, inanamıyordu.

“Bu, erkeklik işi falan değil, mecbur gidiyrik biz, mecbur… Çare yok. Emme, Osanna dayanamaz bu sıcaklara, hiçbir gebe dayanamaz. Çatlar ölür iki adım gidemeden, anlıyır mısın? Çatlar ölür,” dedi Sulpe kafasını sallayarak.

“Ya dayanırsa! Daha doğuma üç ay var. Biz üç ayda yerimize yerleşirik ana. Etme n’olur anam, beni Osanna’dan ayırma!”

Misey anasının eline yapışmıştı, öyle bir sıkıyordu ki, zavallı Sulpe’nin ince parmaklarını kıracaktı âdeta.

“Ayırdığımı kim söyledi? Ben sizi birleştiriyrim ulan! Eğer Osanna gelirse, ölür! Bunu adım gibi biliyrim, hemi de doğmamış torunum. Emme burda kalırsa, beben de karın da yaşar. Sen de sonra gelir, alırsın onları. Hele biz bir gidek, yerleşek, harp bitsin, gelirsin geri köye, bilin ki Muhtar da, Ayşe Kadın da onlara çok eyi bakar. Eyle mi?” dedi Sulpe, ağlamaktan gözleri şişmişti. Ne söylerse söylesin, oğlanın acısı hafiflemiyordu.

“Söylediklerim doğru, sen de biliyirsin. İnat etme, varsayalım göçe değil de, savaşa gidiyirsin. O zaman da ayrılacaktın avradından. Hem sırf Osanna için askerden de kaçtığını unutma! Eğer Muhtar olmasa şimdi zaten askerdin. Aklını başına al yavrum, bu fırsatı kaçırma. Muhtar melek gibi bir adam, kimse yüklü bir avradı yanına almazdı. Hakkını ne etsek ödeyemeyiz. Yusuf emminin kıymetini bil.”

“…”

“Konuşmadığına göre kabul ettin, de mi? Zaten başka çaremiz de yok oğlum! Hiç insan bile bile karısını, çocuğunu ölüme götürür mü yavrum? Tanrı büyük, bu günler geçecek, sen de gelip Osanna’yı, çağanı alacaksın.”

“Laf…” dedi Misey, gözlerinden akan yaşları saklayarak.

Sulpe alttan almayı bırakmaya karar verdi. Oğlunun gözyaşları ta yüreğine saplanıyordu. Burada daha fazla kalırsa canı çıkacaktı sanki. Konuyu bir an önce kapatıp kaçmak istiyordu. Elini havaya kaldırıp;

“Benim tepemi attırma Misey!” diyerek bağırdı. “Konu kapandı. Ben kararımı verdim, neyimiz var neyimiz yoksa Osanna’yla birlikte Muhtar’a emanet ediyrim. Aha bu evi de, aha çilli horozumu da, fıstıklığımı da, her şeyimizi Muhtar’a bırakıyrım. Osanna’ya nasıl eyi bakarsa, mallara da eyi bakar. Eğer geri dönemezsen, malımız çağana kalır, rahat ederler. Get şimdi avradının yanına, anlat dediklerimi. Daha laf istemem Misey. Hele bir delilik düşün, hele bir delilik düşün… Kendimi asarım! Bunu da böyle bilesin.”

Misey ona hıçkırarak cevap verdi. Konuşmuyor, sadece hıçkırıyordu. Sulpe sert çıkıştığına itten pişman oldu. Oğlunun başını alıp okşamaya başladı.

“Misey yavrum, üzme ananı. De hadi, n’oluyır sana? Karı gibi zırlıyın. Bak ben ağlıyır mıyım? Günlerdir boğazımdaki yumruğu tutuyrım, ne aşağıya bırakım ne yukarı. Ağlamak bize yakışmaz. Bizi bu hallere düşürenler ağlasın, hemi de bir ömür boyu. Yüzleri gülmesin! Tanrının gazabı üstlerinde olsun! Lanetler olsun o paşalara! Lanetler! Perperişan olsunlar! Gavur düşman onları kana bulasın!” dedi.

Sulpe Kadın, saatlerce dil döktü oğluna ama oğlan başı önünde, tek kelime etmedi. Bebekler gibi dudağını sündüre sündüre ağladı durdu. Anası ne yapacağını şaşırdı. Öfkelendi, küfürler savurdu. Olmadı. Kalktı oğlunu tekmeledi, o da olmadı. Sonunda o da pes etti. Aldı oğlunu, bastı bağrına, başladı ağlamaya. Böyle böyle gün ışıdı. Ana oğul kıpırdamadılar bile yerlerinden. Ev halkı uyanıp yanlarına koşturdu. Bunlar tınmadılar bile, öylece kaldılar. Ta ki, Osanna uyanıp yanlarına gelene kadar.

Misey, Osanna’nın sesini duyar duymaz, sanki yeniden hayata dönmüş gibi gülümsemeye başladı. Osanna her zamanki gibi gülüp oynaşıyordu.

“Ooo,” diyordu kaynanasına “kocamı aldınız elimden, ne yaptınız burada? Donmadınız mı be?”

Kırmızı çiçekli, dizlerine kadar uzanan bir elbise giymişti. Boynu gerdanı açıktaydı, sütten daha ak görünüyordu. Sıra sıra boncuklar takmıştı bu gerdana. Kulağında Misey’in daha kızken verdiği çiçek şeklindeki küpesi vardı. Simsiyah saçlarını yine kırmızı bir örtüyle çapraz şekilde bağlamıştı. Şiş karnına yeşil ipekten bir kuşak bağlamış, elini de göbeğinin üstüne koymuştu.

Sulpe, Misey’i itip, sendeleyerek ayağa kalktı. Baldırı, ayağı hep uyuşmuştu. Gelininin coşkusuna o da katılarak;

“Çatla e mi gelin! Çatla! Hem çatla, hem de patla… Bak ne güzel aldım oğlumu, bastım bağrıma; özlemişim be. De haydi gelin hanım, acıktık, hemi de kurt gibi. Bir kahvaltı sofrası kur şöyle, hünkârlara yaraşır e mi?”

“Hemi de sultanlara yaraşır. Benim sultan anama yaraşır, de mi?”

“Hay sen bin yaşa kızım,” dedi Sulpe gülerek aşağıya inerken.

Osanna kahvaltı sofrasını özenerek kurdu. Evde ne varsa dökmüştü ortaya. Sıcak yufka ekmeklerinin daha dumanı tütüyordu. Diğer gelin de, sabah taze süt sağmış, kaymağını da hemen getirerek, ortalığı mis gibi taze süt kokusuna boğmuştu. Sulpe’nin küçük kız torunu bahçeden sarı sarı çiçekler toplayıp masanın ortasına koymuştu. Tüm ev halkı gelip masaya yerleştiklerinde, hepsinin yüzünde acı bir gülümseme vardı. Sofraları tabii ki sultan sofrası gibi değildi. Ama onlara göre, bu beraberliğin değeri biçilmezdi. Onlar kuru ekmeğe de razıydılar, yeter ki sonsuza kadar beraber olsunlar... Sulpe iki gelini de önce bir övdü, varlıkları için tanrıya dua etti. Sonra Cinne’ye dönüp, sofra duası okumasını istedi. Cinne her zamanki gibi gözlerini kapatarak, Tanrıya verdiği nimetler için şükürler etti; ailesinin sağlığı için dualar okudu. Daha sonra eller makineli tüfek gibi işlemeye başladı. Sıcak ekmeğin arasına kaymağı sürüp, dürüm yapıp yemeye başladılar. Torunlar dışında kimse konuşmuyordu. Çocuklar ağızlarına attıkları her lokmayı, şapırdatarak mideye indirdikten sonra, “of be, sultan sofrası da ne güzelmiş, de mi büyükana?” diyorlardı. Sulpe Kadın ise, onlara gülümseyerek sessizce yemeğini yiyordu. Kafasında da yapacağı konuşma vardı. İçi de bir garipti, Misey’den korkuyordu. Ya Osanna’yı alıp kaçarsa diye düşündü, ‘uyku haram artık bana, haram’ dedi kendi kendine, sonra gözlerini Osanna’ya dikip, sakin sakin konuşmaya başladı.

Osanna’nın köyde kalacağını, malları bekleyeceğini, bir çırpıda söyledi. Sakinliğine kendisi de şaşırarak.

“En doğrusu bu,” dedi. “Çağamızı burada, kendi topraklarımızda doğurur. Tehlikeye girmez. Neredeyse ağustos ayına geldik, bu ayın ne cani olduğunu bilirsiniz. Güneş yakar kavurur dünyayı, hem de ne biçim. Kurutmadık su bırakmaz. Katil sinekleri söylememe hiç gerek yok zaten, bu ayda mezarlıklarda yer kalmaz.”

Daha konuşacaktı ancak Osanna’nın hıçkırıkları onu durdurdu. Genç gelin, omuzlarını titrete titrete ağlıyordu. Sulpe ne söyleyeceğini bilemedi. Ne dese boştu, biliyordu. Bütün gece Misey’le uğraşmıştı. Şimdi de Osanna’ya dil dökecek mecali kalmamıştı. Cinne de kafası önde susuyordu. ‘Bi şey desene be adam!’ dedi içinden, ‘ağzını aç da bi şey de…’ Sonra ters ters Cinne’ye baktı. Cinne oralı olmayan bir tavırla;

“En doğrusu bu… Ağlamanın kime faydası dokunmuş bu yıkılası dünyada?” diyerek, kalkıp avluya çıktı. Onun da artık gözyaşı görmeye tahammülü kalmamıştı. İş yine Sulpe’nin başına kalmıştı. Osanna artık ağlamıyor, sanki böğürüyordu. Zavallı kadının sanki etini koparıyorlardı. Büyük gelin de ona katılmış, boynuna sarılıp, “bacım bacım” diyerek ağlıyordu. Tabii torunlar da… Sulpe, bu gürültüye daha fazla dayanamayacağını düşündü. Eğer bu tantana biraz daha devam ederse, olduğu yerde can verecekti. Masaya şiddetli bir yumruk indirdi. Masadaki bütün sahanlar yerinden oynadı. Gözlerini faltaşı gibi açarak;

“Susun! Susun! Susun… Yoksa ölecem! Susun deyirim size, susun…” dedi. Büyük oğlu hemen devreye girdi. Gerçekten annesi hiç iyi görünmüyordu.

“Misey hey Misey, söyle avradına sussun kardaşım, bak anamız eyi değil. Hem böylesi sizin için daha iyi. Sevineceğinize... Keşke benim avradım kalaydı köyde. Keşke çağalarım kalaydı. Siz deli misiniz ula?” dedi. Sonra karısına dönüp, eliyle sus işareti yaptı.

Misey’in başı yerden kalkmıyordu. Ne duyuyor ne görüyordu. Zihni de durmuştu âdeta, hiçbir şey düşünmüyor, düşünemiyordu. Karısının hıçkırıkları kulağına çok uzak bir yerlerden geliyordu sanki. Başı uğulduyordu. Yatıp uyumak istedi. Hem de günlerce, aylarca, uyanmadan yatmak. Bilinçsizce ayağa kalkıp karısının elinden tuttu. Onu kendine doğru çekip ayağa kaldırdı. Gözlerini sildi;

“Gel gelinim,” dedi fısıltıyla, “gel, uyut beni. Günlerce uyut beni, gonca gülüm,” dedi, Osanna başını salladı, birlikte odadan çıktılar. Onların arkasından Sulpe derin bir nefes aldı. Ortalık sessizleşmişti, bu sessizliğin bir daha bozulmaması için Allaha dua etti.

***

Köyün geceleri gündüzlerden daha beterdi. Güneşin kavurucu ışıkları son bulup karanlık kavuştuğunda, bu sefer de bir cümle yaratık musallat oluyordu köylünün başına. Her biri nerdeyse bir kuş kadar olan sinekler yetmezmiş gibi bir de boz yılanlar çıkmıştı. Gündüz kavurucu sıcaklarda iyice kızışan yılanlar, gece olunca ortalıkta kol geziyordu. Kadınların hemen hemen hiçbiri uyumuyor, çocuklarının başında nöbet tutuyordu.

Yılanlarla başı dertte olan biri daha vardı; Hugas. İki gündür köyün dışındaki bir tepede, mağarada gizleniyordu. Çeteden kaçmıştı. Yapılanlara dayanamamıştı. Onu uyaranlar, özellikle Muhtar çok haklıydı. Bu çete başları Ermeni olamazdı. Kaçtığına bin pişman olarak geri dönmüş, ancak gururuna yedirip köylünün karşısına çıkamamıştı.

Biriyle tanışmıştı. Eğer o kişiye para verebilirse, onu ve ailesini ülke dışına çıkaracaktı. Bu nasıl olacaktı? Hugas bilmiyordu ama başka çaresi olmadığından, adama tamam demişti. İki gündür bu mağarada, aç susuz, karısını ve çocukları nasıl kaçıracağını düşünüp durmuştu. Bulunduğu yerde bolca boz yılan vardı. Uyumadan tetikte bekliyor, gözü bir an kapansa, bu ejderhalardan birine kurban gideceğini biliyordu. Geldiği gece, hemen köye girip karısını kaçıracaktı. Lakin köylü uyumuyordu. Kimse uyumuyordu. Hugas ne yapıp ne edip bu gece girmeliydi köye. Yoksa her şey için çok geç olacaktı.

Gecenin sessizliğe gömülmesini bekledi. Bu bekleyiş öyle uzun sürdü ki, neredeyse gün ışıyacaktı. Sabrı tükendi. Açlık, tütünsüzlük, sıcak onu mecalsiz bırakıyordu. Tüfeğini omzuna alıp ayağa kalktı. Uyuşan uyluklarını eliyle ovaladı.

“Hadi Hugas, ya şimdi ya hiç…” dedi, kendini yüreklendiren bir ses tonuyla. Karısı ve çocukları kendi evinde olsa bu kadar telaş etmeyecek, alıp çıkacaktı köyden. Ancak kadın babasının evindeydi ve babası Hugas’tan nefret ediyordu. Gözünü kırpmadan vururdu onu.

Mağaradan çıkıp sine sine yürümeye başladı. En ufak bir seste kendini yere atıyor, orasına burasına batan koca dikenlere küfrederek ayağa kalkıp tekrar yürümeye devam ediyordu. Tam köye girerken bir karartı görür gibi oldu. Hızla kendini bir çalının arkasına attı. Adamın onu görmesi an meselesiydi. Saklandığı çalılığa doğru geliyordu. Hugas içinden bildiği bütün küfürleri sıralıyor, sinirden bütün vücudu titriyordu. Eli tetikte bekledi. Adam tam ona yaklaşmışken birden durdu, yanını yöresini bir şey arıyormuşçasına kurcaladı. Aradığını bulamamıştı herhalde, kafasını sallayarak geri dönüp gitti. Hugas derin bir nefes alıp, kuvvetli bir küfür savurdu.

Zamanı yoktu, koşar adımlarla köyün içinden geçip kayınpederinin evine gitti. Duvarın dibine sinip haç çıkardı. “Tanrım! Ne olur bana yardım et,” dedi sesi titreyerek, sinirleri iyice bozulmuştu. Gözyaşları her an akmak üzereydi. “Ne olur beni çocuklarıma, karıma bağışla.”

Derin bir nefes alarak, bir kedi çevikliğiyle, duvardan avluya atladı. Karısının sakat bir abisi vardı, damda uyuyordu. Hugas onu uyandırmadan karısına nasıl haber verecekti? Gözünü karartıp, “ne olacaksa olsun be!” dedi. Ayaklarının ucuna basarak eve yaklaştı. Cam yerine tül geçirilmiş pencereden elini gözüne siper ederek içeriye baktı. Şanslıydı! Karısı ve çocukları oradaydı. Yanlarında ise baldızı uyuyordu.

Birden, bir karartı doğrulup oturdu. Yanına yöresine bakındı. Eliyle çocukları yokladı. Bu karısıydı. Uyumuyor, nöbet tutuyordu. Ara sıra içi geçip yan devrilse, hemen kalkıp çocuklarını yokluyordu. Hugas gülümsedi, işler yolundaydı. Sessizce, elini tüle koydu, sallamaya başladı. Kadın ilk önce fark etmedi. Hugas, daha şiddetli sallamaya başladı. Bu sefer başarılı olmuştu. Kadın kafasını çevirip pencereye baktı. Bir çift elle, bir çift gözün ona baktığını görünce, neredeyse çığlık atıp bayılacaktı. Hugas hemen eliyle sus işareti yaptı. Ancak bu karanlıkta kadının bunu görüp görmeyeceği meçhuldü. Bu arada, derin bir horultu sesi geldi. Bu kayınpederin meşhur horlama sesiydi. Hugas, “iyi” dedi, “uykunun en derinlerinde bizim peder.”

Bu arada karısı ürkek adımlarla pencereye yaklaşmıştı. Kocasının yakışıklı yüzünü seçince, elini ağzına götürüp kuvvetli bir ısırık attı. Bağırmamak için kendini son anda bu şekilde engellemişti. Tüle yüzünü yapıştırıp iyice baktı. Gözlerine inanamıyordu. Gelmişti işte! Yiğit Hugas’ı gelmişti. Onu bırakmamıştı. Hugas, eliyle dışarı gelmesini söyledi. Avlunun en karanlık köşesine sinip bekledi. Karısı saniye geçmeden yanında bitmişti. Kocasının elini alıp defalarca öptü, gözyaşlarından sırılsıklam olmuş yüzüne sürdü. Hugas da onun saçlarını okşadı. Kokusunu içine çekti. Öyle sessizce hasret gideriyorlardı ki, neredeyse nefes almaları bile duyulmuyordu. Hugas kadının kulağına eğilip;

“Çocukları alıp avlunun dışına çık. Kaçacaz buradan. Çebik ve çok sessiz ol! Hadi, beş dakkan var. Günün ışımasına çok az kaldı,” dedi. Sonra aklına para geldi, para lazımdı. Para olmazsa gidemezlerdi. Tekrar kulağına eğilip, “evde ne kadar altın varsa al. Merak etme, gün gelir öderiz mutlaka,” dedi.

Kadın hiç cevap vermeden endişeyle kocasına baktı. Ama korkunun sırası değildi. Kocası gelmişti işte, o ne diyorsa yapacaktı. Sonunda ölüm bile olsa. Hemen doğruldu, ayaklarının ucuna basarak eve girdi.

Önce kilere uğrayıp bir çıkın hazırladı. Sonra yattığı odaya vardı. Bir bohçanın içine hemen altınlarını koyup beline bağladı. Kız kardeşinin başucuna gitti. Kız on altısındaydı, ablasını deli gibi severdi. Kulağının dibine eğildi. Fısıltıyla;

“Kalk hele bacım, ses etme sakın!” dedi. Kız önce bir iki söylendi, tekrar uykuya daldı. Siran tekrar eğilip kızın kulağına bir şeyler fısıldadı, bu sefer başarmıştı. Kardeşi uyanıp şaşkın gözlerle ablasına baktı. Siran parmağını dudağına götürüp sus işareti yaptı.

“Sen oğlanı sırtla, ben de kızı alacam. Sakın ses etme! Uyanırlarsa Hugas’ı öldürürler. Sakın bacım! Gurban olam sana, ablanı kurtar! De hade,” dedi. Kız hiç sesini çıkarmadan doğruldu. Alışıktı sessizce evden çıkmaya. Çoğu gece kimsenin ruhu duymadan kaçar, sevdiğiyle buluşur, sabahlara kadar gelmezdi.

Oğlanı sırtına aldığında, çocuk bir iki tekme attı, az daha çığlığı basacaktı. Neyse ki teyzesi hızlı davranıp elini ağzına kapadı.

“Baba gelmiş, baba, sus e mi? Sus! Dede duymasın! Babayı öldürür,” dedi, oğlan bunu duyunca hemen susup kocaman gözlerle anasına baktı. Anası, evet anlamında kafasını salladı. Siran da kızı sırtladı. Şimdi iş evden çıkmaya kalmıştı. Yine ayaklarının ucunda avluya çıktılar. Tam kapı dışına çıkacaklarken, damdan öksürük sesi geldi. Abisi uyanmıştı herhalde! Oldukları yere çöktüler. Nefes bile almıyorlardı. Öksürük bir türlü kesilmiyordu. ‘Zıkkımın pekini içesice!’ dedi Siran içinden, ‘tütünü içip içip sonra böyle… Sus artık! Sus! Dert gelesice…’ Bir süre sonra öksürük kesildi. Hemen kalkmadılar. Uyanıp uyanmayan var mı diye etrafı dinlediler. Ortalığa yine sessizlik hâkim olunca “şimdi,” dedi Siran, sonra kalkıp hızlıca kapı dışına attı kendini. Hugas’ın yanına çöktü. Sırtındaki kız da uyanmış, bön bön babasına bakıyordu. Ardından kardeşi de kaçıp geldi. Bu arada öksürük nöbeti yine başlamıştı. Kız, sırtındaki oğlanı hemen Hugas’a verdi.

“De haydin, durmayın! Şimdi babam uyanır. Çebik çebik” dedi.

Siran kardeşine sıkı sıkı sarıldı, gözlerinden sicim gibi yaş akıyordu.

“Ah keşke seni de götürebilsem. Bacım, bacım kendine eyi bak! Belki bir gün, yine görüşürüz bacım. Gözel bacım.”

Kız ablasını iterek;

“De ablam, şimdi yakalanacan! Kaçın hadi durmayın,” dedi, onun da gözyaşları sel gibi akıyordu.

Siran yaşlı gözlerle ardına baka baka yürüyüp gitti. Kız olduğu yere çöküp gün ışıyana kadar orada kaldı. Gözleri ağlamaktan balon gibi şişmişti. Sonra içeri girip yatağına girdi, çocuklardan ve ablasından boşta kalan yataklara bakarak. Uykuya yenik düşmeden önce sevdiği erkeğin de, aynı eniştesi gibi onu kaçırması için dua etti.

Hugas ile Siran’a ne olduğunu, nereye gittiklerini kimse öğrenemedi. Zaten bu olayın üstünde çok da durmadılar. Hepsinin derdi aynıydı. Nasıl olsa onlar da bu köyden gideceklerdi.

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Annehit, gözünü açtığında daha gün ışımamıştı. Odanın içi zifiri karanlıktı. Terden yapış yapış olmuştu. Ev de pis pis ter kokuyordu. Ağustos ayının sonu gelmişti ama hava hâlâ çok sıcaktı. Kaç gündür köy toz duman içindeydi. Çöl rüzgârları esiyordu. Sıcak, bu esen rüzgârla daha da dayanılmaz olmuştu. Annehit, yanında yatan kızı Satenik’in saçını okşadı. Kız da ter içinde kalmıştı ama buna rağmen derin bir uykudaydı. Bütün gece kızının yanında oturmuş, defalarca kokusunu içine çekmişti. Hangi ara uykuya yenik düştüğünü o da bilmiyordu. Ayağa kalkıp küçük pencereden dışarıya baktı. Gökyüzünün bir tarafı kızıla boyanmıştı. Gün ışıdı ışıyacaktı. Derin bir iç çekti;

“Körolasıca güneş! Doğmasan olmaz mı?” dedi, “doğmasan da bizi canlarımızdan ayırmasan. Doğmasan da bu karanlıkta bizi unutsan ne olur sanki yıkılası dünya, bir gün de görevini unutup aydınlatmasan şu yıkılası gökyüzünü.”

Tekrar kızının yanına çöktü. Elini kızın saçlarına doladı. Hıçkırıkları boğazına düğümlenmeye başlamıştı. Ama ağlamayacaktı. Söz vermişti kendine. Giderken ağlamayacaktı, hem de hiç. Ağlamak uğursuzluk getirirdi. Kızını gülerek bırakacaktı. Gülerek bırakacaktı ki yüzü hep gülsün. Satenik’in yanına kıvrıldı, kolunu beline doladı. Kız homurdanarak arkasını döndü.

Annehit, kızına küçükken söylediği ninniyi söylemeye başladı. Hem saçını okşuyor, hem de içli içli ninnisini söylüyordu. Kız, bir iki kıpırdandı. Gözlerini açıp annesine dönerek sevgiyle bakmaya başladı. Yanaklarının ortasındaki gamzeler karanlıkta bile seçilebiliyordu. Fazla güzel sayılmazdı ama gülümsemesi insanın içini ısıtacak kadar sıcak ve tatlıydı. Derin ela gözlerini bir iki kırpıştırdı. O da ağlamamak için kendini zor tutuyordu. Annehit ninniyi bitirdiğinde, ikisi de sıkıca birbirine sarılıp bir süre öylece kaldılar. Tekrar birbirlerine baktıklarında, Annehit, kızının gözyaşlarını gördü. Hemen eliyle kuruladı. Kaşlarını çatıp;

“Hani sözümüz Satenik hanım, ağlamak yoktu ya kınalı kuzum!” dedi.

“İyi de anam, sabahın köründe böyle ninnilerle uyandırırsan beni, nasıl ağlamam? Ha, söyle bana nasıl? Hem, hem bugün ayrılık günü…” Sözünü tamamlayamadan hıçkırıklara boğuldu. Annesinin dizine kapandı:

“Bırakma beni anam, n’olur beni de götür. Öleceksem senin yanında ölem. Kapatmayın beni o zindana. N’olur güzel anam… Hem, siz gittikten sonra kim bilir bizi kimlere verirler. Halimiz ne olur? El kapılarında hizmetçilik ettirirler. Onun bunun yanında yaşamak istemiyrım ben. Ben sizden ayrılamam! N’olur anam, bırakma beni! Bırakma kınalı kuzunu! Böyle yaşayacaksam ölüm daha iyi, bu nasıl cezadır anam? Gardaşlarımı götürürsün de, beni neden götürmezsin? Onlar da senin kuzun, onlara bi şey olursa üzülmüycün mü? Hı anam? Yoksa beni istemiyir misin? Yük müyüm size?”

Annehit daha fazla dayanamadı, bu son söz onu yerden yere vurmuştu. Doğrulttu kızını, gözlerinin içine baktı. Öyle bir baktı ki, Satenik daha konuşamadı. Annesinin gözlerinde acıdan başka bir şey göremedi. Hem de öyle bir acıydı ki… Kız bu acıyı hiç anlayamadı. Bu güne kadar, hiç kimsenin gözlerini böyle alev alev yanarken görmemişti. Annesi yanıyordu, hem de cayır cayır. Satenik anladı ki, annesini çoktan kaybetmişti. Söylediklerine pişman oldu. Bu sefer de anası için ağlamaya başladı. Annehit tekrar kızının gözlerini kuruladı. Birkaç kez öpüp tekrar dizlerine yatırdı. Saçlarını okşayarak konuşmaya başladı:

“Biz seninle ne konuştuk kızım? Söylediklerimi kulağını aç, dinle demedim mi? Bak yine söyliyrim. Bu sefer eyice dinle, çünkü bu son konuşmamızdır.”

“…”

“Satenik’im, gül yüzlü kızım, bir kere ağlamak yok! Hem de hiç! Başına ne gelirse gelsin güçlü olacaksın, ağlamayacaksın. Hep güleceksin ki, başına güzel şeyler gelsin. Bu sana, ana öğüdüdür, kulağına küpe et. Bu köyde de olsan, başka yerde de olsan, hiç kimse sana istemediğini yaptıramaz. Eğer aklını kullanırsan, herkesi parmağında oynatırsın, unutma! Şimdi sen, anam-babam gidiyir diye ağlayıp durursan kime ne faydası olacak? Heç! Sadece sana zararı olacak. Ama uyanık olup aklın başında olursa, kendini sevdirirsen, o zaman başına hiçbir şey gelmez. Şimdi, bunda anlaştık mı Satenik hanım?” dedi. Öyle konuşuyordu ki, sesi insana huzur veriyordu. Kızı kendinden geçmişti, içi aydınlanmıştı. Hiç itiraz etmedi, “hı hı ana” dedi.

“Efferin benim kınalı kuzuma, yarın öbür gün seni evlendirecekler. Belki sevmediğin biri olacak, belki zalimin biri olacak. Olsuuun… Sen ne yapacan? Güçlü olacan, ağlamayacan, ezilmeyecen, direnecen. Herifinden daha zalim olacan. Belli etmeyecen kinini! Seviyirmiş gibi davranacan, bir yandan da kendi dediğini yaptıracan. Senin de çağaların olacak, onların bile seni ağlatmasına izin vermeyecen, üzmeyecen kendini. Ben, anan, hep senin yanında olacam. İçin mi daraldı? Hemen bana anlatacan, ben de senin kulağına fısıldayacam bu sözlerimi. İçindeki sıkıntıyı söküp alacam, aha girecem şu yüreğinin içine, orda oturucam. Sakın kahırlanma sen yalnız kaldım deyi, ahan ben senin içindeyim anam. Nere getsen yanındayım. E mi?” dedi. Artık bırakmıştı gözyaşlarını, sessizce akıyordu. Kız görmüyordu. O, öyle mest olmuş yatıyordu annesinin kucağında, arada bir “hı hı ana,” diyordu, o kadar.

Annehit konuşmasına devam etti. Gün ışımıştı, vakti daralmıştı. Birazdan kızını kapatacaktı zindana. Ama olsun diyordu, ben son kez diyeceklerimi demeliyim. Evdekiler de birer birer kalkmış, sessizce Annehit’i dinliyorlardı. Nefes alışları bile duyulmuyordu. Yalnız arasıra kocasının hıçkırıkları duyuluyordu, o kadar.

“Hı hı diyen dillere kurban olsun anan, hem ben, seni, Seher bacıma emanet etmişim. O yaşadığı müddetçe seni üzmez, el üstünde tutar. Sen de bilirsin. Emme çağaları var, onlar seni ezmeye kalkarsa izin verme. İyi geçinmeye bak, aklını kullan. Hepsinin gizlisini saklısını öğren. Sonra bunları onların üstünde kullan yavrım. Bu dünyada en güçlü silah akıldır. Paradan bile güçlüdür, unutma! Herkesin en zayıf yanını öğrendin mi, kimsenin sana gücü yetmez. Sonra evin içinde ergen oğlan var; Şıhlı. Aman dikkat et! Sakın bir açık verme! Sakın sevdaya düşüm deme! Namusunun tek sahibi sensin. Ben, seni sana emanet ediyrim. Namusundan da sen sorumlusun. Aynı evin içinde, iki gardaştan başka bir şey olmaz. Unutma! Adın çıkarsa seni asar bu köylüler, biliyirsin. Oğlan sana asılırsa, hemen Seher’e söyle. Baktın olmıyır, kaç Muhtar’a sığın. O bir yolunu bulur,” dedi.

Satenik bu sözlerin üzerine annesinin elini itip kalktı. Ne diyordu annesi böyle, kala kala Şıhlı’ya mı kalmıştı? Hem bugün de konuşulacak şey miydi bunlar? ‘Ah şu anam da,’ dedi içinden, sonra tiz bir sesle;

“Kala kala o şalvarı boklu, uyuz Şıhlı’ya mı kaldım ana?” dedi.

“Biliyrim güzel kızım, biliyrim. Ben, ya olursa diye konuşuyrım. Benim boncuk gözlüm varken, sana kimse dokunamaz. Biliyrim emme, anayım işte! Anayım... Yere batsın analık. Kızım, kınalı kuzum, süt kokulu kızım, bu dediklerim kulağının bir köşesinde küpe olsun e mi? Belki seni istemediğin birine verecekler, olsunnn… Hayata sakın küsme! Savaş! İşte bunun için, sana bunları anlatıyrım. Güçlü ol diye. Gün gelecek dinini değiştirecekler, gün gelecek adını değiştirecekler, gün gelecek sana kim olduğunu unutturacaklar, gün gelecek bizim yüzümüzü bile unutturacaklar. Unuttursunlarrr, senin umurunda bile olmayacak. Tamam mı? Belki de, bu dediklerimin hiçbiri olmayacak. Savaş biter bitmez, biz geri dönecez yanına. Geri dönecez evimize. Hem, Muhtar öyle demedi mi? Sen de duydun. Sakın kahır etme, e mi kızım? Arkamızdan sakın ağlama yavrum! Bizim geri döneceğimizi düşün, söz mü?” dedi gülümseyerek.

“Söz anam, hem vallaha, hem billaha söz… Söz… Ama artık yeter! Bırak da sana doya doya sarılam, vaktim kalmadı. Bırak da gardaşlarımla helalleşem, bırak da babamın elini öpem, bırak da…” Satenik hem bağırıyor, hem ağlıyordu. Vaktin geldiğinin farkındaydı, yüreği daralmaya başlamıştı. Deli gibi evin içinde dönüyor, bir anasına bir kardeşlerine sarılıyordu. Babasının elini bırakmıyordu. Gözleri deli gibiydi, hiç böyle olmamıştı bugüne kadar, nefes alamıyordu. Nasıl girecekti o zindana, nasıl? Tek başına bu koca dünyayla nasıl savaşacaktı? Anası, babası, kardeşleri... Onları bir daha görebilecek miydi? “Yok yok” dedi, “ben de sizinle geliyrim. Yok babam, sen bırakma beni bırakma, hem siz bıraksanız da, ben kaçar gelirim. Ayrılmam sizden, ayrılmam…”

Satenik olduğu yere çöktü, ne yaptılarsa onu yerden kaldıramadılar. Annehit ve kocası kızın üstüne kapanmış sessiz sessiz ağlıyorlardı. Diğer kardeşleri de birbirlerine sarılmışlardı. Hepsi sanki şimdiden ölmüştü. Ne mücadele edecek halleri kalmıştı, ne de savaşacak, bitmişlerdi. Adam, kafasını kaldırıp karısının yüzüne baktı;

“Ah be ah! Keşke bizi kurşuna dizselerdi daha iyiydi. Bu kadar acıyı çekeceğimize, bir an önce öleydik Annehit,” dedi. Kadın kocasının ağzını kapatarak;

“Deme öyle! Gün doğmadan neler doğar, tanrı geceyi vermişse sabahı da vermemiş mi? De mi? Hem biz kızımızı gelip alacaz, buralarda kor muyuz heç? Hele şu savaş bitsin, gelip alacaz kuzumuzu. De mi herif? Söylesene!”

Annehit tıpkı bir bebek avutur gibi kızını avutuyordu. İçi öyle acıyordu ki, artık bu işkencenin bir an önce bitmesini istiyordu. Götürüp kendi eliyle kızını odaya kapatacak, sonra da yürüyüp gidecekti. Başka çare yoktu. Ayağa kalktı, kocasına da göz işareti ile kalkmasını söyledi.

“Hadi bakalım Satenik hanım, şimdi sıra sende. Biz yapacağımızı yaptık. Burdaki her şeyimiz sana emanet. Görem seni. Malımıza mülkümüze sahip çık! Altınların yerini biliyirsin, başın dara düşerse heç çekinme. Emme, gömülerin yerini Seher anana bile söyleme! Muhtar’a bile! Yalnız senle koca tanrının arasında. Ona göre, biz gelene kadar her şeye sahip çık! Ama önce kendine,” dedi, boynundaki muskayı çıkarıp kızın boynuna asarken.

“Biliyrim inanmazsın muskaya, emme bunu sakın boynundan çıkarma! Benim için e mi anam? Bak, ben boynundayım işte. Hep yanındayım. Hep yanında olacam. Gel, şimdi sana bir sarılam. Ağlamak yok. Sakın! Hiç ağlamıycaz… Bak, ben ağlamıyrim” dedi.

Ana kız tekrar sarıldılar birbirlerine, bir daha hiç koklayamayacakları kokularını içlerine çekerek. Satenik daha sonra babasına, kardeşlerine sarıldı, onları da kokladı iyice.

“Babam, babam; unutmayın beni, unutmayın…” dedi, daha fazla konuşamadı. Ağlamaktan bitkin düşmüştü. Sürüne sürüne çıktı evden, kafası öndeydi. Kimsenin yüzüne bakmak istemiyordu. İçi kinle dolmuştu, herkesten, her şeyden nefret ediyordu.

Seher’in evine geldiklerinde, Muhtar telaşla ortalarda dolaşıyordu. Herkese bir şeyler söylüyor, komutlar veriyordu. Diğer kızlar da gelmiş, odaya girmişlerdi. Avlu ağlayan analarla doluydu. Hepsinin hali perişandı, sanki kızlarını biraz önce gömmüş gibiydiler. Annehit ve Satenik içlerinde kalan son gücü de dimdik durmak için harcıyorlardı. İkisi de ağlamayı kesmişti, ama gözleri balon gibi şişti. Muhtar onları görünce yanlarına koşup telaşla konuşmaya başladı;

“Nerde kaldınız Annehit kızım? Bak kızların hepsi girdi. Bir siz kaldız. Hadi, çebik olun! Allah Allah… Daha durmuş bakıyırlar yüzüme, de hayde, daha duvar örülecek. Askerler gün ışımadan gelecek. Burada hiç bir iz kalmamalı, anladız mı? Hiçbir iz! Bak hepsine tembihledim, sana da söyliyrim, eğer kızının adını söylerlerse, heç ses etmeyecen! Konuşmayacan! Safi ben konuşacam askerle, ona göre! Yok zorlarlarsa bilmiyrim ben, benim bir çağam vardı, emme bebeyken öldü diyecen!” dedi, tek gözüyle etrafı araştırarak.

“Biliyrim emmi biliyrim, Seher bacım dün bir güzel anlattı bize. Sen tasa etme heç! Etimi lime lime etseler yine ağzımı açmam. Yoook benim kızım derim. Öldü derim. Öldü benim kınalı kuzum derim. Ya Muhtar, eyle derim. Şimdi, götürem de kızımı kendi ellerimle kapatam zindana” dedi Annehit, boğazına düğümlenen yumruğu zorlukla yutkunarak.

“Bak söylediği lafa!” dedi Muhtar, “ne zindanı kızım? Biz her şeyi sizin için yapiyrik, sen de tutmuş zindan dersin. Orası, onların kurtuluş evi, söyletme beni şimdi. Hem altı üstü iki-üç gün kalıcılar o kadar. De haydi, vakit tamamdır.” Sonra Mustafa’yı çağırıp yine bir şeyler söyledi.

Annehit odaya girdiğinde, nefesi daraldı, kalbi sıkıştı. Tam on altı kız birbirlerine sokulmuş, kurbanlık koyun gibi titriyorlardı. Hepsinin korkudan gözleri kocaman olmuştu. Oda çok küçüktü, havasızdı. İçeriye sadece açık olan kapıdan ışık giriyordu. O da örülünce karanlıkta kalacaklardı. Mum yakmaları yasaktı, bir de sıcak vardı. İçerisi çok sıcaktı, daha şimdiden ekşi ekşi ter kokmaya başlamıştı bile. ‘Vah!’ dedi Annehit içinden, ‘vah çağalar! Ne ederler burada? Havasızlıktan ölürler, onları canlı canlı gömüyrük. Vah! Ne edem ben? Ne edem?’ Olduğu yere yıkıldı. Ayakları onu taşıyamaz olmuştu, kızının yüzüne bakamıyordu. Onun bu halini gören Seher, hemen koşturup geldi. Omuzlarından tutup ayağa kaldırarak tüm gücüyle sarstı. Kulağına eğilip, “Etme böyle çağaların yanında! Etme! Gel dışarı hadi,” dedi. Annehit yerinden kıpırdayamıyordu, bırakamıyordu kızını. Çekti kızın kolundan, bastı bağrına. ‘Alıp çıksam’ diye geçirdi içinden, ‘o da gelse, ölecekse benim gözümün önünde ölse, hep birlikte ölsek.’

Satenik annesinden bin beterdi. Yaşadıkları ona bir düş gibi geliyor, çevresinde olup bitenleri bulanık gözlerle izliyordu. Sanki birazdan uyanacaktı, birazdan uyanacak, anasına sarılıp düşünü anlatacaktı. Ancak Annehit öyle sıkı tutuyordu ki kolunu, canı acıyordu. Bu acı ona gerçeği hatırlattı. Boş gözlerle annesine bakıp;

“Bırak anam” dedi. “Bırak artık, bırak da bitsin bu işkence. Hadi git ana, git git, emme çebik gel e mi? Ne zaman olursa olsun gel. Bu can bedenimden çıktığı güne kadar bekleyecem sizi, bekleyecem… Git artık…” Kolunu hızla çekip, bir köşeye yumulup oturdu. Kafasını ellerinin arasına alıp gözlerini kapadı. Hiç kimseyi görmek istemiyordu. Bir daha anasının yüzüne bakmadı, bakamadı. Eğer bakarsa kalamayacağını biliyordu.

Seher, Annehit’i güçlükle kaldırarak dışarıya çıkardı.

“Bak, kıza ne ettin bacım?” dedi. “Biz seninle böyle mi konuşmuştuk? Satenik başkadır Annehit, başka. Satenik kimseye benzemez. Hırslıdır, kincidir, erkek gibi kızdır. Onu sizden sonra zaptetmek kolay değildir, biliyrim. Emme elimden geleni yapacam. Hem vallahi hem billahi, söz… Söz bacım söz…”

Diğer analar da Annehit gibi deliye dönmüştü. Ağlamıyor uluyorlardı. Kimsede yürek kalmamıştı. Tüm köylü perişan olmuştu. Muhtar da artık teselli etmeyi bırakmış, bir köşeye çömelmişti. Gücü kalmamıştı, eli ayağı titriyordu.

Seher Kadın eli belinde anaların arasında dolaşmaya başladı. Konuşmalıydı. Ondan başka konuşacak kimse kalmamıştı. Ne söylese bu yaraya ilaç olmazdı, biliyordu ama eğer bırakırsa, kimse buradan kalkıp gitmeyecek, bu ağıt da sabaha kadar sürecekti. Sesinin titremesine engel olmaya çalışarak;

“De haydin, kesin ağlamayı! Yeterin artık analar yeterin! Derman koymadınız, ne kendinizde ne de aha bütün bu ahalide. Ciğerlerimizi söktünüz, yüreğimizi parça parça ettiniz. Emme, kesin artık, kesin! Çünkü içerideki çağalar sizden daha beterdir. Siz böyle ettikçe, o fukaralar oldukları yerde ölüyürler. Yazıktır bacılar yazıktır! Siz anaların en kutsalısınız, sizler anaların en yüce mertebesindeki avratlarsınız. Bir ana, sizin gibi bir ana, işte böyle eder. Yavrusunu korumak için, gerektiğinde ondan ayrılmasını bilir. Efferin analar size! Efferin! Ve şimdi, tüm köylü adına, size derim ki; gözünüz arkada kalmasın haa… Sakın! Asıl siz kendize iyi bakın, çünkü çağalarınız iyi olacak bu köyde. Onları hepimiz el üstünde tutacaz, biz yaşadığımız müddetçe emanetiniz başımızın üstünde olacak,” dedi, sonra isteksizce;

“Hadi analar, vakit geldi. Ayrılık vakti çattı. Biliyrim, ben de anayım. Şimdi sızlar içiniz, yanar yüreğiniz, hem de kor gibi. Ama ne çare, kader utansın. Kaderimizde bu da varmış. Kaderde, anayı kuzudan ayırmak da varmış, olsun… Yollarda, ite köpeğe yem olacaklarına, burada kaderlerine boyun eğsinler, daha eyidir. Benim söyleyeceklerim bu kadar, Mustafa sizi bekler, duvarı örecek. Varsa bi deyeceğiniz çağalara, girin içeri.”

Seher böyle der demez, anaların hepsi koşarak içeri girip kızların üzerine kapandı. İçerden öyle bir ağıt yükseldi ki, duyan kadın, erkek, çoluk, çocuk ağlamaya başladı. Böyle ne kadar zaman geçti bilinmez, ta ki Muhtar Mustafa’ya gözleriyle işaret edip “hadi” diyene kadar. İşte o zaman Mustafa, “bırakın bacılar çağaları, çıkın artık dışarı” dediğinde, köyün üstünde öyle bir uğultu yükseldi ki, ağaçların üstündeki kuşlar bile korkudan havalanıp uçtular.

Bu uğultu, taa Muhtar’ın evine kadar geldi. Ayşe Kadın kulaklarını tıkayıp olduğu yerde büzüştü. O gitmemişti Seher’in evine. Gidememişti. Osanna’yı da göndermemişti. Gelinin hali perişandı, bitmişti gelin. Misey’den ayrılmak onu öldürmüştü. Ayşe Kadın dökmedik dil bırakmıyordu geline, ama ne çare. Osanna ne duyuyor, ne de görüyordu. Ayşe Kadın Misey’i çağırmıştı;

“Gel oğlum gel, bende derman kalmadı bu gelinin haline. İş sana kaldı yavru. Konuş onunla, konuş ki bebesine bir şey olmasın. Konuş ki içi umut dolsun. Yoksa avradın da beben de sizin arkanızdan yaşamaz, bunu böyle bil,” demişti.

Zavallı Misey’in Osanna’dan kalır yanı yoktu. Ama Ayşe anası doğru söylüyordu. Osanna gebeydi, zaten bunun için burda kalıyordu. O halde kendine de bebeğine de iyi bakmalıydı.

Misey odaya girdiğinde, Osanna yattığı yerden titreyen ellerini uzatarak;

“Misey” dedi, “Misey tut elimi, tut elimi al kaçır beni. Hugas gibi, Siran gibi biz de gidelim. Biz de, ne olur…”

“Ben gelip seni kaçıracam, hiç merak etme! Emme, önce yiğidimi doğur, e mi? Bırakır mıyım seni burada? Ha? Ey benim gül kokulu gelinim. Ben gelecem gelinim, gelecem. Sen de hem bebene hem de kendine iyi bakacan. Şu yeryüzünde, seni benim kadar seven tek bir kul daha yoktur Osanna. Seni öyle seviyrim ki, yüzünü görmediğim her an cehenneme gidip geliyrim,” dedi, gözlerinden akan yaşlara aldırmadan.

“Ben de Misey, ben de seni çok seviyrim. Ben de seni öyle seviyrim ki, söylesene bana sen gelene kadar ben nasıl yaşarım? Ne ederim? Senin kokunu içime çekmeden nasıl nefes alırım? Misey bırakma beni! Misey...”

“Etme böyle gelinim, etme, seni götüremem. Sen de biliyirsin. Böyle diyerek bana kötülük etme. Yanmış kül olmuş şu gönlümü yerinden söküp atma! Konuştuk bunları, belki bin kez. Bak vakit tamamdır. Yarın sabah, gün ışıyınca gidiyrik, biliyirsin. Daha fazla konuşmak istemiyrim vallaha… Aha senin şu gonca gül kokan memelerinin arasına gömülüp, koklaya koklaya yatmak istiyrim,” dedi, kadının göğsüne kafasını koyarak.

“Olur…” dedi Osanna, ağlamaklı gülmekli bir sesle. “Ben de sana nenni söyliyem mi?”

“Hadi ordan, sen nenni söylemeyi nerden bilcen?”

“Biliyrim, öğrendim vallaha. İstersen söylerim.”

“Yok, istemiyrim. Saçlarımı okşa yeter, bi de bana oğlumu anlat.”

“Oğlanmış… Kızım olacak işte oh! Ben kız istiyrim kız.”

“Olsun, kız olsun, emme senin gibi güzel olmasın, yoksa başımız belaya girer oğlanlarla. De mi?”

“Kız da olsa oğlan da olsa, sana benzesin. Aynı senin gibi olsun Misey.”

“Ne bilem?” dedi Misey, gözleri batmakta olan güneşe takılarak. İçinden de ‘bu gece hiç bitmese, güneş bir daha hiç doğmasa’ diyerek.

Gece, bütün Ermeniler gözlerini hiç kırpmadan, Misey gibi, güneşin bir daha hiç doğmamasını isteyerek geçirdiler. Birbirlerine sarılıp dualar ettiler. Gözlerinden yaş değil kan akıttılar. Nereye, kime, nasıl veda edeceklerini bilemediler. İneklerini bırakıp atlarına, atlarını bırakıp topraklarına sarıldılar. Ve güneş doğdu, edilen tüm dualara rağmen güneş doğdu…

Kar mı yağmış dağlarıma,

Gazel düşmüş bağlarıma.

Ölüm Allahın emri,

Ben ağlarım sağlarıma.

Düzen verdim sazıma ben,

Selam yazdım kızıma ben.

Gözlerim, gözlerime inanmazken,

Gurbet ele attım mı ben.

Duman çöktü gözlerime,

Sızı girdi dizlerime.

Baharıma yazlarıma,

Ben ağlarım kızlarıma.

Annehit göç kervanının en önünde dimdik yürüyordu. Gözlerinde en ufak bir ışık yoktu. Sanki kör olmuştu, hiç kimseyi hiçbir şeyi görmüyordu. Sadece içinden bir yerlerden gelen türküyü söylüyor, dalga dalga yükselen acı dolu sesiyle, askerleri bile ağlatıyordu.

Onlara refakat eden üç beş asker tedirgindi. Nereden saldırı geleceğini bilmiyorlardı. Herkes ama herkes dermansız bu askerlere saldırabilirdi. Göç kervanındaki Ermeniler, eşkıyalar, çeteler, düşman… Herkes... Zavallıların küçücük gözleri dört dönüyordu. Kendilerinden ağır tüfeklerini sürekli omuzlarında siperde tutuyorlardı. Bu göç kervanını gören herkes, kime üzüleceğini şaşırırdı. Çocuk denecek kadar küçük, bir deri bir kemik kalmış bu askerlere mi, yoksa her şeylerini geride bırakmış, tozlu yollarda çoluk çocuk, kadın erkek yürüyen talihsiz Ermenilere mi?

Kervanı kalabalık bir köpek sürüsü takip ediyordu. Hükümetin gücü, Ermenileri köpeklerinden ayırmaya yetmemişti. Köyden çıktıklarından beri sahiplerini takip ediyorlar, askerlerin dönüp dönüp onları taşlamasını umursamıyorlardı. Aynı sahipleri gibi, başları önlerinde sessizce yürüyorlardı.

Nereye gittiklerini bilmiyorlardı, neyle karşılaşacaklarını bilmiyorlardı, bir daha bu topraklara ayak basıp basmayacaklarını bilmiyorlardı, neden gittiklerini bile bilmiyorlardı. Ne yapmışlardı? Bunu da bilmiyorlardı. Kocaman bir bilinmezliğe doğru öylece yürüyorlardı.

1915 yılının, sıcak bir Ağustos sabahında, köylerinden Halep’e doğru yola çıkan bu insanlardan bir daha hiç kimse haber alamadı. Başlarına ne geldiğini kimse öğrenemedi. Bu kadar insan, sanki buhar olup uçmuştu. Hiçbiri geri dönemedi. Onların bir zamanlar yaşadığının tek kanıtı, geride bıraktıkları kızlarıydı.

BEŞİNCİ BÖLÜM

Satenik gözlerini açtığında gün çoktan yıkılıp gitmek üzereydi. Günlerdir öyle bilinçsizce yatıyordu. Kızlar arasıra kaldırıp ona bir şeyler yediriyordu, o kadar. Onun dışında, kız bütün gün uyuyordu. Rüyalarından uyanmak istemiyordu. Hep aynı rüyayı görmek için, sürekli uyuyordu. Sevgilisiyle, uçsuz bucaksız kırlarda sarmaş dolaş seviştiğini görüyordu. Sonra anasını görüyordu rüyasında, kendini çağıran sesini. Defalarca bu sesi duymuştu. Çoğu zaman gerçek zannediyordu. Gözünü açıp anasını arıyordu, rüya olduğunu anlayınca hemen tekrar uykuya dalıyordu.

Oda pis pis sidik, dışkı kokuyordu. Kızlar günlerdir kendi pisliklerinde yatıp kalkıyordu. Üç beş gün diye girdikleri bu delikte, kaç gün geçirdiklerini bilemiyorlardı. Zaman kavramını yitirmişlerdi. Ne zaman gündüz ne zaman gece farkında değillerdi. Neredeyse üst üste yatıyorlardı. Yemekleri, suları gibi havaları bile kısıtlıydı. Seher Kadın tavandaki deliği bir gün açmasa havasızlıktan ölürlerdi. Sık sık birbirlerine, “neden bu kadar kaldık burada?” diye soruyorlardı. “Kaç gün oldu anamız gideli?” diye soruyorlardı. Ama cevabı bir türlü bulamıyorlardı.

Satenik tekrar uyandığında gece yarısı olmuştu. Gözlerini birkaç kez kırpıp karanlığa alıştırmaya çalıştı. Kızların hiçbirinin yüzünü göremiyordu, sadece karartılarından çoğunun uyuduğunun farkındaydı. Kader arkadaşlarının hepsinin perişan olduğunu biliyordu. Onlara, hiç ama hiç yardım edememişti. Güya içlerinde en güçlü olan kendisiydi. Oysa ne hale gelmişti. Günlerdir bilinçsizce yatıyordu. Yine yüreği daraldı, daha ne kadar böyle burada kalacaklardı? Neden açmıyorlardı artık kapıyı? Seher Anası, hep aynı şeyi söylüyordu. “Köy asker dolu kızlarım, aman sıkın dişinizi!” Neden gitmemişti bu askerler? Ne oluyordu? Anası, babası, kardeşleri ne olmuştu? Kafasının içi sorularla doluydu. Günlerdir bu zindandaydılar. Çoğu kız hastalanmıştı. Hepsinin vücudunda yaralar çıkmıştı. Yaralardan pis pis iltihap akıyordu. Saçları bit dolmuştu, bitleri kırmaktan elleri kan içinde kalıyordu.

Satenik tekrar uykuya dalmak istedi ama arkadaşı Yehsa yanına yaklaşınca tekrar açtı gözünü. Yehsa, Satenik’in okuldan beri arkadaşıydı. Zavallı kızın yüzü gözü yara içindeydi. Bir deri bir kemik kalmıştı. Sürekli kusuyordu. Satenik arkadaşına çok acıdı. Kız zaten hastalıklıydı, kolay kolay bir şey yiyemezdi. Sürekli ellerini yıkardı. Şimdi bu pislik onu daha da hasta etmişti. Koyu mavi gözleri vardı, öyle kocaman açmış Satenik’e bakıyordu.

“Ne bakıyırsın kız öyle yüzüme? Ne oldu?” dedi Satenik.

“Hiç, öyle işte, içim bulandı yine Satenik. Çok bulanıyır içim, galiba ben ölücüm burada!”

“Of Yehsa of… Git, benim yanımda ölme! Uyuyacam ben. Bok kokusu yetmezmiş gibi bir de senin leşinin kokusunu mu çekecez be? Sık dişini de, üç beş gün sonra öl e mi?”

“Aşk olsun sanaaaa, ben hastayım diyirim, ölecem diyirim, sen de beni maytaba alıyırsın, eyle mi? Küstüm işte sana, küstüm, ölürsem de sakın ağlama!”

“Kız Yehsa, deli misin sen? Hı? Git başımdan, uyuyacam ben,” dedi Satenik, sonra söylediklerinden pişman olup, eğilip arkadaşının yanağından öptü. “Bak, buradan birlikte çıkıcaz, ben de mis kokulu sabunlarla yıkayacam seni, hiçbir şeyin kalmayacak. Pislikten kusuyursun işte, biliyirsin. Sanki dışarıda kusmuyordun? Tavuk boku görsen bile kusarsın sen. Şimdi kendi bokuna nasıl dayanacan?”

“Sen gül bakalım Satenik hanım, gül daha üstüme, sana ne demeli? Biz olmasak, ağzına ekmek bile koymuyon. Safi uyuyon, başka da bir şey yaptığın yok. Sen de hastasın işte… İnsan hiç hasta olmasa, bu kadar uyur mu? Bizi buraya gömdüler kızım! Gömdüler! Hepimiz ölecez…” dedi Yehsa, deliye andıran gözleriyle.

Bu arada kızlardan birisi kalkmış, olduğu yere çömelerek işemişti. Yehsa bunu görünce, kalktığından beri tutmaya çalıştığı kusmuğunu daha fazla tutamadı. Elini ağzına tutarak, arkasını dönüp kusmaya başladı. Satenik kızın yanından kalkarak başka bir köşeye gitti, kafasını ellerinin arasına alıp sessizce ağlamaya başladı. Kimsenin onu ağlarken görmesini istemiyordu. Ancak şu iki gözyaşını akıtmazsa, Yehsa’nın dediği olacak, hastalanıp ölecekti.

Bu arada Yehsa kusmayı bırakmış, bu sefer de ağlamaya başlamıştı. Ama bu sefer işi azıtmıştı, göğsünü bedenini döve döve ağlıyor, bağırıyordu. Yehsa’nın yaygarasına kızların hepsi uyanmış, bir ayine katılır gibi hemen onlar da saçlarını başlarını yola yola ağlamaya başlamışlardı.

Odanın içinde bir uğultu başladı. Hiç böyle yapmamışlardı. Günlerdir sessiz sessiz oturuyorlardı. Şimdi hepsi kendini koyvermişti. Uğultu öyle yükseldi ki, neredeyse dışarıdan duyulacaktı. Yehsa hem ağlıyor hem duvarı yumrukluyordu. Satenik kızları sakinleştirmeye çalıştı, bıraksa kendini o da saçını başını yola yola ağlayacaktı. Ama bırakmıyordu, anasına söz vermişti, ağlamak yoktu. Ayağa kalktı, Yehsa’nın yanına gidip suratına bir tokat yapıştırdı. Aynı anda birkaç kıza daha vurarak;

“Get yere giresiciler!” dedi, “ne uludunuz ırısbılar? Asker sesinizi duysun da, hepinizi sıradan geçirsin diye mi, hıı? Ulan deli karılar! Bizi bulurlarsa ne olur hiç düşünmediz mi? Hadi biz öldük! Ya bizi saklayan Seher Ana’ya ne ederler? Onun suçu ne? Muhtar emminin suçu ne? Böyle ağlayarak kime feydeniz var? Hösün çebik! Yoksa hepinizin hakkından gelirim, şimdi.”

Kızlar sümüklerini çeke çeke bakıyorlardı Satenik’e. Kimse ses etmedi ona. Tekrar büzüldüler yerlerine. Bu sefer, kendi aralarında fısıldaşmaya başladılar. Hepsi burda öleceklerini söylüyordu. Neden kapı açılmıyordu? Neden asker köyden gitmiyordu? Satenik de onlarla aynı fikirdeydi, daha fazla dayanamazlardı. Kapının açılması lazımdı. Bu Seher Ana da nerede kalmıştı? Yoksa gece miydi? Uyuyor muydu? Ama dünden beri deliği açmamıştı, demek ki gece değildi. “Allah vere de başlarına bir hal gelmiye!” dedi kendi kendine. Hepsinin karnı çok acıkmıştı. Açlıktan yemek hayalleri kurmaya başlamışlardı. Açlık, bütün duyguları bastırmıştı. Ağlamayı, ölümü, her şeyi unutmuşlardı bir anda.

“Şimdi bir bulgur aşı olacaktı ki!” dedi biri.

“Emme, üstü nohutlu, etli…” dedi bir diğeri.

“Ayranı da unutma bacım! Buz gibi.”

“He he, ayransız olur mu heç? Bi de baş soğan, değmeyin keyfimize…” dediler gülerek, hallerine Satenik de gülmeye başladı.

“Valla hepiniz ırısbısınız… Hem valla hem billa, daha şimdi gebericik diye kudurdunuz! Şimdicik de bulgur aşı hayal ediyirsiz. Hem de etli nohutlu…” dedi.

“Buz gibi ayran da yanında,” dedi Yehsa, o da gülüyordu.

“Eyi, Seher Ana’ya sipariş edek de, bir kuzu çevirsinler bize. Anca yeter valla! Ben bir kuzuyu tek başıma yirim,” dedi Satenik.

“He he, biz de yirik, oh! Kuzu çevirme. Oh mis gibi de kokuyur, valla!”

Kızlar iyice coşmuştu, biri kalktı oynamaya başladı. Bir yandan da kuzu çevirme diye bir türkü uydurmuştu. Bir diğeri yere yatmış dönüyordu.

“Aha ben kuzu çevirmeyim. Gelin beni yiyin kızlar.”

“Kız, valla yirik seni şimdi. Hepimizin açlıktan gözü dönmüş zati, kalk yerden elimden bi gaza çıkacak,” dedi Satenik, kıkır kıkır gülüyordu.

“De, Seher Anam, aç şu deliği de at kızlarına ekmek. Kuru ekmeğe razıyık valla. De anam.”

Yehsa, kulağını duvara dayamıştı, ses dinlemeye çalıştı.

“Bunlar evde yok sanırsam. Hiç ses gelmiyir. Ayak sesi de yok.” dedi.

“Belki gecedir. Uyuyurlardır belki. Hem, nereye gidiciler? Gelirler… Gelirler… Hele bekliyek biz. Zati başka yapacak bir şey yok,” dedi Satenik.

“Anamgiller n’oldu ola?” dedi Seda, içlerinde en güzeli oydu. Billur gibi de sesi vardı. Günlerdir sessiz sessiz ne türküler söylemiş, kızların içine huzur doldurmuştu. Şimdi damdan düşer gibi anasını soruyordu.

“Ne bilelim kız” dedi Satenik, “kimseden haber yok ki, eğer bir haber alsalardı Seher Ana söylerdi. Demek ki yok haber. Ne bilem!”

“Onlar da bizim gibi aç mı ola?” Benim üç yaşında gardaşım var, o nasıl dayanır açlığa? Hadi anam babam neyse de...”

“Deli misin kız? Çocukları aç korlar mı heç? Asker onlara aş verir. Sen merak etme! Belki hepsi de toktur. Ne bilek! Yolda iyi insanlar vardır, burda olduğu gibi. Ekmek, su verirler,” dedi Satenik, söylediklerinden kendisi de şüpheliydi, ama öyle olmalıydı.

Odaya yine karamsar bir hava çöktü. Herkes yine bir köşeye büzüldü. Satenik’in çişi gelmişti, gidip çanağın içine işedi. Pis pis kokuyordu, kendinden iğrendi. Bir köşeye oturup gözlerini kapadı. ‘En iyisi uyumak,’ dedi kendi kendine, ama midesinin sesi onu uyutmuyordu. Açlık uykuyu yenmişti. O da diğer kızlar gibi gözlerini tavana dikip beklemeye koyuldu.

***

Ermenileri almaya gelen askerlerin başında bir devlet memuru da vardı. Kaymakam’ın eline verdiği listeden tek tek isimleri okuyup, herkesi topluyordu. Tüm köylü, Muhtar da dahil, hükümetin herkesin kaydını tutmasına çok şaşırmıştı. Nasıl olurdu? Bu karışıklıkta bu kadar insanın ismi nasıl belli olurdu. Kızların çoğunun adı okunmuş, Muhtar da genellikle “öldü” cevabını vermişti. Memur hiç ses etmeden elindeki deftere bir şeyler yazıp durmuştu. Herkes toplandıktan sonra da, askerlere bir şeyler söyleyip çekip gitmişti. Ne Muhtar’a ne de köylüye tek kelime edebilmişti.

Muhtar bu işten çok işkillenmiş, geceyi uykusuz geçirmişti. Kaymakam’ın kül yutmayacağını biliyor, kumandanı köye yollayacağını düşünüyordu. Tahmini de doğru çıkmış, iki-üç güne kalmamış, Yanık Surat Komutan peşinde beş on askerle dolu dizgin gelmişti.

Kumandan, kahvenin önünde, atından hiç inmeden dimdik durup Muhtar’ı sormuştu. Bir çocuk salıp Muhtar’ı çağırttılar. Kör Yusuf, alı al, moru mor kumandanın yanına koşturdu. Hemen selam durup emrini sordu. Kumandan gözlerinde şimşekler çakarak;

“Çabuk sakladığınız adamları çıkarın! Yoksa sonu kötü olur,” dedi Muhtar’a.

Muhtar önce anlamazlığa vurdu. Ellerini ovuşturup başını sağ omzuna eğerek;

“Kumandan hazretleri neyden bahsederler? Bu fukara kulunuz anlayamadılar efendim,” dedi.

“Bana bak koca kurt! Bana bak, kör deyyus! Ne dediğimi sen çok iyi anladın. Beni uğraştırmadan hemen git, getir onları. Yoksa asarım seni! Ulan… Ulan… Hiç devletle oyun oynanır mı? Kaymakam anlamaz mı? Saklamışsınız işte! Haberimiz var. Kendi elinle gidip getirirsen, az bir ceza ile kurtulursun. Yoook, ben bulursam ölümlerden ölüm beğen! Şakam yoktur, bilirsiniz beni,” dedi, atı da sahibi gibi öfkelenmiş, kendi etrafında dönüp duruyordu.

Muhtar’ın korkudan bir an aklı gidip geldi. Ne yapacağını şaşırdı. Gidip getirse kızları, yine de kumandanın hışmından kurtulamazdı. Belki öldürmezdi ama ölümlerden ölüm beğendirirdi. Getirmezse, kumandan bulursa çağaları, işte o zaman bütün köy yanardı. Hele de Seher Kadın. Bir süre kumandanın karşısında titreyerek bekledi. Ne deseydi? Ne deseydi de, bu canavardan kurtulabilseydi? Gerçi bu imkânsızdı. Yanık Surat’ın evleri didik didik edeceğini, hatta bununla da kalmayıp evlerini başlarına yıkacağını biliyordu.

Seher Kadın’ın da Muhtar’dan kalır yanı yoktu. Kadının rengi bembeyaz olmuştu, öyle titriyordu ki, kumandan ona şöyle bir baksa, evinde kızları sakladığını hemen anlayacaktı. Neyse ki kocası gayet sakindi, karısının yanında başı dik duruyordu. Ne yaparlarsa yapsınlar, Mustafa’nın ağzından tek bir laf alamayacaklarını, duruşuyla tüm köylüye gösteriyordu.

Kumandan bu sessiz bekleyişten sıkılmaya başlamıştı. Sabırsızca, köylünün arasında bir iki gidip geldi. Hepsine tiksintiyle bakıyordu. Elinde olsa hepsini oracıkta gebertecekti. Bu kadar işin içinde, bir de bu ahmak köylülerle uğraşmak onu yeterince delirtmişti. Tabancasını çekip havaya bir iki el ateş ederek;

“Bana bakın… Sabrım taştı haaa… Benim sabrım taşınca, insanlıktan çıkarım. Ona göre! Çabuk söyleyin, bunlar neredeee…” dedi.

Köylü, korkudan neredeyse altına kaçıracaktı. Titremekten bacaklarında derman kalmamıştı, oldukları yere çökeceklerdi. Kumandan biraz daha sıkıştırırsa köylünün konuşacağından korktu Muhtar. Kumandanı baştan savmanın en iyi yolunun “gidin evleri arayın, vallaha yoklar” demek olduğunu düşündü. Sesi titreyerek, gidip atın eyerine yapıştı;

“Kumandanım, kumandan bey oğlum; belki siz beni tanımazsınız ama Kaymakam hazretleri tanır. Ben devletime ihanet edecek bir adam değilim. Lütfen, atınızdan inip bir soluklanın. Biz de size derdimizi anlatalım. İnanın bu ismini saydığınız zavallıların çoğu, daha bebeyken ölmüşlerdir. İşte, tüm köylü burada, isterseniz hepsine sorun, isterseniz evlerimizi didik didik arayın. Lakin boşa zahmet, yoklar efendim,” dedi, nasıl konuşabildiğine, bu kadar cümleyi nasıl bir anda kurabildiğine şaşırarak.

“Ne yapacağımı sana mı soracam bunak herif? Madem öyle, madem söylemiyorsunuz ben şimdi hepsini bulurum. Ama önce, askerlerimin karnını doyurun bakalım,” dedi, bu sefer sesi biraz daha yumuşaktı.

İşte kızlar, iki gün için girdikleri delikten bu yüzden bir hafta çıkamadılar. Seher Anaları onlara hiçbir şey söylemiyor, gece yarısından sonra kocası nöbet tutarken aceleyle deliği açıp, ekmek, su atıp kaçıyordu. Tek kelime bile etmiyordu. Kızlar, köyde bir şeyler döndüğünün farkındaydı. Korkudan insanlıktan çıkmışlardı.

Seher’e göre, köyden biri onları ihbar etmişti. Bu kişi de Kulağı Delik Musa’ydı. Buna tüm kalbiyle inanmış, köylüyü de inandırmıştı. Herkes Musa’ya öyle kinlenmişti ki, asker köyden çıkıp gittiği gün, kurban olarak Musa’yı kesmeye ant içmişlerdi.

Kumandan köye geldiği ilk gün dahil, bütün evleri didik didik etti. Taş üstünde taş bırakmadı. Her girdiği evden eli boş çıkınca, gözünün gördüğü köylüyü eşek sudan gelinceye kadar dövdü. Yine de kimsenin ağzından bir laf alamadı. Hatta çocukları bile sorguladı. Onları bile dövdü ama tüm çabaları boşa gitti. Köylü taş kesilmişti sanki. Ağızlarından “öldüler kumandanım”dan başka bir şey çıkmadı. Muhtar köylünün bu kadar dirayetli çıkmasına şaşırıp kalmıştı. Hesapları neydi bilmiyordu ama başka köylü olsaydı, şimdiye çoktan bülbül gibi ötmüştü. Kendi köylüsü ya çok akıllıydı ya da çok vefalıydı. Muhtar’a göre birinci seçenek daha ağır basıyordu. Köylü, Ermenilerden kalan malların ellerinden gitmesinden korkarak konuşmuyordu.

Son olarak Seher’in evi aranmıştı. O gün, Muhtar da dahil tüm köylü nefesini tutup bekledi. Sanki birazdan ölecekmiş gibi beklediler. Hatta çoğu köylü kelime-i şehadet bile getirmişti, sessizce. Korktukları başlarına gelmedi, asker buradan da eli boş çıktı. Bulamamışlardı kızları, bulamamışlardı işte. Daha ötesi yoktu. Şimdi ne yapacaklardı? Hepsini suçsuz yere kurşuna dizemezlerdi ya, suçları yoktu.

Kumandan çok gergindi. Günlerdir bu köyde zamanını boşa harcamıştı. Şimdi Kaymakam’ın yanına eli boş dönecekti. Ne diyecekti? Bulamadığını nasıl anlatacaktı? Öfkeden gözleri kan çanağına dönmüştü, yanağı durmadan seğiriyordu. Eli tabancasında, köyün içinde volta atıp durdu. Durduk yerde bir iki köylüyü tokatladı. Askerlerine bağırıp çağırdı ama ne yapsa boşunaydı, öfkesi dinmiyordu. Gelip Muhtar’ın önünde durarak, koca adamın yüzüne bir tükürük fırlattı.

“Bu iş burda bitmez kör deyyus!” dedi, “senin, bir iş çevirdiğini biliyorum. Gözüm hep üstünüzde olacak. Hem baktım da, bu köyde ne kadar da çok cepheye gidecek yiğit var. Hele şunlara, hele şunlara, bizler cephede can alıp verirken, bunlar burada keyif sürsün. Görürsünüz siz, görürsünüz! Bu köyü ersiz bırakmazsam, kundaktayı bebeyi bile cepheye yollamazsam bana da Yanık Surat demesinler,” diyerek, atına atlayıp şaha kaldırdı. Bir tükürüp daha savurarak askerlerini toplayıp, köyden çıkıp gitti.

Kumandanın gitmesiyle herkes derin bir soluk aldı. Ancak yüreklerindeki korku tamamen silinmemişti. Günlerdir dayak yiyip korkudan tir tir titreyen köylü, bu çektiklerinin hesabını sormaya ant içmişti. Bir süre oldukları yerde dikilip, kin dolu gözlerle Muhtar’a baktılar. Kimse konuşmuyordu ama sessizlikleri bile ürkütücü idi.

Seher’in aklı ise kızlardaydı. Bir an önce çıkartılmaları gerekiyordu. Günlerdir yarı aç yarı tok yaşıyorlardı. Kim bilir ne haldeydiler? Belki de çoğu hastalanmıştı. Hemen gidip duvarı yıkmayı düşündü ancak Muhtar’ın onayı olmadan yapamazdı. Muhtar’ın yanına yaklaşıp tam ağzını açacakken, Topal Hüseyin ondan önce davrandı. Muhtar’a bakarak beddua eder gibi konuşmaya başladı:

“Bizi bu durumlara düşürenlerin yüzü gülmesin inşallah! Bizi insanlıktan çıkaranın…”

Seher Kadın Hüseyin’in ne demek istediğini anlamamıştı. Siniri bozuldu, hem ne diye Muhtar’a bakarak konuşuyordu? Kime beddua ediyordu? Ellerini beline koyarak;

“Hele hele,” dedi “lafın kime Topal? Ne demeye durduk yerde beddua edersin? Lafın kumandanaysa, ne ala, yok başkaysa doğrudan konuş!”

“Lafımın kime olduğu besbelli, o Musa itini köye getirene ne demeli ha? Sen demedin mi? Bizi gammazladı diye Seher. Hem nerde o pezevenk? Onu elime geçirip lime lime etmezsem, derisini yüzüp leşini itlere atmazsam ne olam!” dedi, topal ayağını sürükleye sürükleye Musa’nın evine gitmeye hazırlanırken. Meydanda toplanan herkes de, onun peşi sıra gitmeye hazırlanıyordu. Hepsi yumruklarını sıkmış, Musa’ya veryansın ediyordu.

Muhtar’ın günlerdir çektiği eziyet yetmezmiş gibi, bir de bu akılsızlarla uğraşmak zorunda kalması canını iyice sıkmıştı. Şimdi ne dese bu akılsızların kafasına girmeyeceğini biliyordu. Önlerine geçip elini havaya kaldırdı, kaşlarını çatıp;

“Yav siz deli misiniz? Tüm hıncınızı zavallı Musa’dan mı alacaksınız? Nerden belli onun sizi gammazladığı? Gözünüzle gördünüz mü? Kulağınızla duydunuz mu? Günahtır bre günah… Kız Seher, ben sana ne diyem? Ayıkla bakalım pirincin taşını! Bunlar hep senin başının altından çıktı,” dedi, kızgınlıktan çok kırılgan bir sesle.

“Eğer bir hıncınız varsa, Musa’dan önce benden çıkarın. Bu işleri başınıza açan benim çünkü. Kızları saklayın diyen benim, mallara sahip çıkın diyen benim, boşalan evleri size veren benim ve dahi hayvanları ve dahi bütün her şeyi… Eeee, bre köylüler! O zaman niye sesiniz çıkmadı? Aman Muhtar biz bakarız, aman Muhtar emanet baş üstünedir, demediniz mi?” Soran gözlerle, toprağı eşeleyip duran kalabalığa baktı, ancak tek bir Allahın kulundan cevap alamadı.

“Ben cevap verim; dediniz, hemi de oynaya oynaya dediniz. Bunların başımıza geleceğini ben biliyordum da, e akılsızlar, siz bilmiyor muydunuz? Askerin gelip köyümüzü arayacağını bilmesek, kızları saklamak için didinip durur muyduk? Dursalardı o zaman orta yerde, de mi? Adamların elinde isimler tek tek belli, kaç nüfus var belli, tabii ki arayacaklar, tabii ki işkence edecekler. Bunlar bilmediğimiz işler değil, ha köylüler! Benim anlamadığım, Yanık Surat Komutan’ın eli boş, götüne baka baka döndüğüne sevineceğinize, bayram edeceğinize, avına atlayacak kurt gibi bana bakıp diş bilemeniz. N’oluyur yav? Gittiler işte!” dedi, suratında şaşkın bir ifadeyle.

“N’oluyur diye bi de soruyun mu Muhtar?” dedi, kalçaları büyük bir kadın. Kara şalvarını savura savura Muhtar’ın yanına geldi. Tombul suratında küçücük gözleri dört dönüyordu.

“He, soruyum Zübeyde karısı, ne hışımla yanıma vardın bakalım? Deyeceğini olduğun yerde diyemedin mi?”

“Kör Yusuf, Kör Yusuf… Sen, kumandanı duymadın allemce! Adam, köyde ne kadar er varsa alacam dedi. Duymadın mı? Kundaktaki bebeleri bile cepheye alacam dedi. Duymadın mı? Gözün kör, biliyrik. Eeee, senin kulağın da mı sağır? Bi de n’oluyur diye eblek eblek soruyur. Sen bizi maytaba alıyın zar! Günlerdir çekmediğimiz işkence kalmadı, heriflerimiz her gün kötek yidi. Eeee, ne için? İki tane sümüklü kız için, öyle del mi gardaşlar? Öyle del mi? Bize yazık del mi?” dedi, olduğu yere çöküp, döşünü döverek ağlamaya başladı. Zübeyde Kadın’a, köyün diğer kadınları da katıldı. Sanki hepsinin kocası, oğlu, kimleri varsa askere alınmış, köyde tek bir erkek kalmamış gibi ağıt yaktılar. Biri susup diğeri başlıyordu. Bir anda kızılca kıyameti koparmışlar, Muhtar’la Seher Kadın’ın kanlarını beyinlerine çıkarmışlardı.

Seher Kadın nereden bulduysa eline kalın bir sopa geçirmiş, yerde toza toprağa belenmiş kadınların üstüne doğru yürüyordu. Muhtar elini tutup;

“Dur be Seher! Dur! İyice azıtma şunları. Aptal! Bunların hepsi aptal! Emme ben bilirim bunlara yapacağımı. Dur sen dur… Hiç kahırlanma! Ağızlarına sıçmazsam ben de Kör Yusuf değilem,” dedi, kafasındaki yeşil külahını alıp yere çarparak.

“Sen yürü eve git,” dedi sonra Seher’e, aklı kızlardaydı. “Emme önce, Ayşe Ana’na uğra, evde ne var ne yoksa koysun versin sana, tabii askerlerden geriye bir şey kaldıysa! Günlerdir iliğimizi sömürdüler. Bu kış açız, aç. Yürü, çebik! Doyur kızları, doyur bir eyice. Bu kansızlar şimdi bir lokma vermezler. Emme ben sorucam onlara, sorucam bu yaptıklarının hesabını… Ha! De ki kızlara, askerler gitti, kurtuldunuz de, Muhtar emminiz sabaha çıkaracak sizi de, hadi.”

Bu arada köylü, Musa’yı unutmamıştı. Hüseyin onları azdırdıkça azdırmış, ellerine geçirdikleri taşla sopayla, zavallı adamın virane evine doğru yürümeye hazırlanıyorlardı. Kadınlar da erkeklerin bu hareketinden ümitlenmiş, seslerini kesmişlerdi.

Muhtar “ya sabır” diyerek bir kere daha önlerini kesti. Ancak sesi bu sefer tehdit doluydu;

“Musa’yı mı öldürmek istiyirsiniz?”

“Heye, heye öldürecez o soysuzu,” dediler.

“Peki, tamam, pek gözel, öldürün bakalım Allahın garibini. Gidin öldürün. Emme, sonra bana gelip de, Muhtar hani bizim mallarımız, hani bizim evimiz diye sormayın. Çünkü aha siz, Musa’nın evine giderken ben de kasabaya gidecem. Kaymakam’a çıkacam. Diyecem ki; Kaymakam hazretleri, bizim köyden şu kadar nüfus gitmiştir. İşte efendim toprakları, işte efendim evleri, işte efendim her şeyleri diyecem. Artık Kaymakam hazretleri ne edeceğini bilir, de mi? Yav, bana böyle muamele eden köylüm için, ben niye uğraşım ki? Niye? Malları sizin üstünüze geçirmek için, niye uğraşım ki? Malları size satılmış gibi göstermek için, niye uğraşım ki? Manyak mıyım ben? Tövbeee, hiç sizin gibi akılsız, şalvarı boklular için uğraşılır mı? Yoook, yok kardeşim yok, uğraşılmaz. Bene ne, ne haliniz varsa görün! De haydin, de haydin siktirin gidin,” dedi, arkasını dönüp giderken.

Muhtar’ın sözleri köylüyü olduğu yere çivilemişti âdeta. Bütün bu çileye, işkenceye ne için katlanmışlardı sanki? Ne diyordu bu adam şimdi? Ödleri kopmuştu. Ne yapacaklarını bilmez halde, önce birbirlerine alık alık baktılar. Sonra Topal Hüseyin’in aklına koşup Muhtar’ı durdurmak geldi. Topal ayağını tuta tuta can havliyle koşturdu. Onu diğerleri takip etti. Muhtar’ın eline yapışıp;

“Senin dilin ne söyler Muhtar? Senin dilin ne söyler? Dur hele! Hiç, muhtar olan Muhtar, kendi köyüne bunu yapar mı?” dediler.

“Hiç, köylüsü muhtarına sizin yaptığınızı yapar mı? Hele de, benim gibi muhtara?” dedi Muhtar, elini arkasında birleştirerek.

“Biz ne yaptık sana a Muhtar? Ne yaptık? Bizim derdimiz, o Kula Delik domuzuyla. Sen üstüne alındın, yanlış anladın. Hemi de çok yanlış anladın. Senin suçun ne ola ki Muhtar? Biz sana niye kızak?”

“He Muhtar’ın suçu ne?” dedi, kalçaları büyük kadın.

“Biz, Kula Delik itine kızdıydık… Bizi gammazladı diye, yoksa sana lafımız ne ola ki? Musa’yı da öldürmeyecektik ki, öfkeden öyle dedik yav! Vallaha, hele hele, şu ettiğimize bakın? Kızlar orda aç susuz, biz burda… Hele hele… Avratlar, koşturun hemen, evde ne var ne yoksa dökün ortaya. Çebik çebik,” dedi Topal Hüseyin, gözleri kurnazca parlayarak.

Muhtar umursamadan, hâlâ gitmek için yolu gözler gibi yaptı. Kafasını yukarı doğru kaldırmış, söylenenlerin hiçbirini duymuyormuşçasına eli belinde dimdik duruyordu. Köylü Muhtar’ın inadını bilirdi, kızdırmışlardı onu. Hışmından öyle kolay kurtulamazlardı. Birazdan esip gürleyecek, içini dökecek, ancak o zaman sakinleşecekti. Tabii sonradan onlara bir de oyun düşünmezse! Muhtar onları duyuyormuş gibi konuşmaya devam ettiler;

“Bir bulgur pilavı pişirin, eğer kaldıysa bir de tavuk kesin fukaralara; ayran, soğan, pekmez, yağ ne varsa götürün. Yazık yav çağalara! Yazık! Anaları bize emanet etmedi mi?” dediler Muhtar’a yaltaklanarak.

Muhtar hepsinin gelmişine geçmişine sövdü içinden. Sinirden, kör olan gözünü kaşıyıp durdu. Parayı icat eden, paraya tapan bu insanoğlu için olmadık beddualar etti. Lakin öfkesi geçmedi, bunları iyice haşlamalıydı. Olduğu yerde bir iki döndü, al kuşağının içinden bir mendil çıkarıp yüzünü sildi. Sonra kendine hâkim olmaya çalışarak;

“Avratlar, avratlar durun olduğunuz yerde. Seher gitti kızları doyurmaya. Hacet yok size. Hem siz ne utanmazsınız böyle ha? Daha biraz önce, burnu sümüklü kızlar için şu çektiğimize demediniz mi? Bana olmadık lafı saymadınız mı? Tüh… Sizin kalıbınıza tüh... Ben sizin derdinizi biliyrim. Hemi de çok iyi biliyrim.”

“Yok valla Muhtar, valla sen yanlış anladın. Kumandan hepinizi götürücüm dedi ya, ondan korktuk işte. Ne edek? Hak ver bize, sen olsan korkman mı cepheye alınmaktan?”

“Niye korkam niye? Şeref duyarım. Keşke beni alsalar, hemi de bu yaşımda. Vatan uğruna şehit olmaktan daha güzel ne olabilir akılsızlar? Siz kumandana hemen ne inanırsınız? Bu işler o kadar kolay mı? Kimse kafasına göre asker toplayamaz. Korkunuz boşuna. Babıali’nin kararı olmadan, kimse bir şey yapamaz. Emme sizin gibiler bunları nereden bilecek? Sizde kafa yok ki kafa!”

“Essah valla, bizde kafa ne gezer? Bizim böyle siyaset bilen, ilim bilen bir muhtarımız varken, biz gittik o Yanık Surat’ın dediğine inandık. İnandık da korkudan karılar gibi donumuza işedik. Tüh… Neyse Muhtar, sen affet bizi! Gitsin bu avratlar Seher’e yardım etsinler. Hem biz de öldük acımızdan. Günlerdir kursağımıza kuru ekmekten başkası girmedi. Kaldık burda köyün ortasında, birbirimize düştük. Daha konuşacak çok günümüz, yapacak da çok işimiz var,” dediler.

“Eyi defolun o vakit! Gidin zıkkımlanın, gidin kafa kafaya verin, ince hesaplar yapın. Ben gidip yatacam, hem de günlerce… Uyandıranın alnına sıkarım. Ona göre!” dedi, hızlı adımlarla oradan uzaklaşırken.

***

O gece Seher’in evi dolup dolup taşıyordu. Her gelen elindeki yiyecek çıkınını bir tarafa bırakıp bir köşeye oturuyordu. Seher günlerdir tek bir lokma dahi getirmeyen, kızların halini sormayan köylünün, şimdi bu ilgisinden sinir olmuş, asık suratla, kimseyle konuşmadan ortalıkta dolanıyordu. Muhtar’ın yanlarında olması gerekirdi, ancak Seher defalarca Şıhlı’yı kapısına göndermiş, çocuk hayır cevabıyla geri dönmüştü. Kızlar da bir garipti. Seher, “yarın çıkacaksınız, esaret bitti kızlar” demişti, lakin taşta ses vardı onlarda yoktu. Öyle sessizce beklemekteydiler. Seher, bir ara kocasını yanına çağırıp;

“Ne doldu bunlar evimize ha Mustafa? Ne isterler?” diye sordu. Mustafa omuzlarını silkip;

“Ne isteyecekler a Seher, kızları alıp gidecekler işte. Bilmiyir misin?” dedi.

“Eyi alsınlar, tamam ama daha sabaha çok var. Sıkıldım ben bunlardan, gitsinler şimdi. Hele sabah olsun kızları çıkarak, bakak hallerine de ondan sonra de mi? Muhtar da böyle günde bizi yalnız bıraktı. Anlamadım ki derdini!”

“Köylüye gönül koydu o. Etmediklerini bırakmadı bu nankörler ihtiyar adama. Boşver, olacağına varır. Hem bu kadar kızı sen besleyecek değilsin ya! Eyi işte bak geldiler, alıp götürsünler istediklerini.”

“İstediklerini alıp gitsinler, öyle mi? Vay vay, anaları babaları kime emanet ettiyse onunla giderler. O kadar!” dedi Seher, kaşlarını çatarak.

“Sen karışma artık Seher! Karışma yeter! Elimizden geleni yaptık. Hem ne bu hiddet? Adamlar bir şey demiyir. Oturmuşlar şurda, sana yardım ediyirler işte. Aş, ekmek getiriyirler.”

“İstemez! Günlerdir akılları neredeydi?” diyerek hışımla ayağa kalktı. Hilal kaşlarını çatıp köyün kadınlarına;

“A avratlar, yorulmadınız mı? Kaç gündür ayakta. Gidin evinize, gidin de siz de uyuyun, biz de uyuyak. Aaaa, doldunuz avluya, adım atacak yer yok valla,” dedi.

“Delinin zoruna bak hele!” dedi kadınlar, “deliye bak hele! Biz gelmişiz yanına, bir işe yarayak diye. Karı bizi kovar tü tü…”

“Tövbeee, ne kovması haşa haşa… Ben derim ki yorulduk, hem vallaha hem billaha yorulduk. Bu gece iyi bir uyku çekek, yarına iş çok! Bu çağaların sabah bize daha çok ihtiyacı var, de mi? Eksik olmayın, düşünüp getirdiniz evinizde ne varsa. Emme geç oldu. Boş yere beklemeyin burada. Duvar sabah yıkılacak. Muhtar eyle dedi.”

Kadınlardan önce erkekler ayağa kalktı. “Seher avrat haklı, gidek yatak,” dediler kapıya doğru yönelirken. Onları isteksizce kadınlar takip etti. Hepsi hesabını yapmıştı; kimi oğluna, kimi kocasına, kimi yeğenine bir kız alacaktı. Kimi alacaklarını da biliyorlardı, korkuları geç kalıp kızları başkasına kaptırmaktı. Böyle günde, başlıksız beleş kız nerede bulunmuş! Hem de gül gibi güzel, fidan gibi ince kızlar. Kadınlar evlerine hizmetçi alacakları için, erkekler de hiç para dökmeden koyunlarına tazecik kızlar alacakları için seviniyorlardı. İsteksizce birer birer çıkıp gittiler.

Seher Kadın, hepsinin gözündeki pırıltıdan ne düşündüklerini hemen anlamıştı. Sinirden deliye dönmüştü. Mustafa’ya, “çıkarmayak bunları, çıkarmayak” deyip duruyordu. Mustafa karısının bu hiddetine bir anlam veremiyordu. Ne istiyordu bu kadın? Köylü sahip çıkmıştı işte çağalara. Hepsi ev bark bulacaktı. Yuvaya kavuşacaktı. Er sahibi olacaktı, kız milleti on üçüne varmadan kocaya gitmeliydi. Bu kızların çoğu evlenme yaşını çoktan geçmişti. Kafasını sallayıp Seher’e;

“Anlamıyrım seni vallaha avrat! Anlamıyrım, eyi hepsi burda kalsın o zaman, besle bakalım. Biz açken, bu kadar boğazı nasıl doyurucun, bilemem,” dedi.

“Ben burda mı kalsınlar diyrim? Beni zıvanadan çıkarma yav Mustafa! Görmüyon mu herif? Anlamadın mı dertlerini? Yere giresice o kart domuzlar, koyunlarına alıcı çağaları. Nikâhlarına alıcılar. Analarına biz böyle mi dedik, ha? Siz gelene kadar, emanetiniz baş üstüne demedik mi? Kendi çağalarımız gibi bakarık, demedik mi? Söylesene nikâhımıza mı alırık dedik? Off, aklımı oynatacam. Daha asker köyden sabah gitmiş. Anaları gideli ayı bulmamış. Şu köylüye bak, şu köylüye bak. Deyuslar! Yapmışlar hesaplarını, koymuşlar kafalarına bir iyice. Bak bak şunlara, gelmişler de beklerler. Kurbanlık davar seçiciler sanki, kız kapmaya gelmişler! Oturmuşlar da avluma beklerler yağmalamayı. Tüh başıma, bu neter iştir? Bu neter iştir? İnsanlık ölmüş… Ölmüş insanlık. Yav, bu çağalar daha içerden çıkmamış. Yav bu çağaların belki de hepsi hasta. Ama yoook, kimse sormaz hallerini. Bir an önce alıp bir tane gidiciler. Tabii, beleş kız nerde bulunmuş? Beleş hizmetçi… Oy Muhtar da, oy Muhtar! Köylüye gönül koymanın sırası sanki!”

Seher, Mustafa’nın onu dinleyip dinlemediğinin farkında bile değildi. Avluda dört dönerek kendi kendine konuşup duruyordu. Bir yandan da, ‘ya Satenik’i de alırlarsa’ diye içinden geçirmeden edemiyordu. ‘Yağma yok, yağma yok. Satenik’e karışamazlar, o benim kızım,’ diyordu Mustafa’ya dönüp dönüp. Sanki adam ona bunu sormuş gibi. Mustafa ise, karısını dinlemeyi çoktan bırakmış, oturduğu yerde başı öne düşmüş uyukluyordu. Çocukları da çoktan uyumuştu. Seher bir süre daha kendi kendine konuşup durdu. Doluya koydu olmadı, boşa koydu dolmadı. Sonunda pes edip, gidip yatağına kıvrılıp yattı. Yatar yatmaz da derin bir uykuya daldı.

Gece, kızlar dışında tüm köy derin bir uyku çekti. Kızlar ise, günlerdir çıkmayı beklerken, şimdi çıkmaktan korkar olmuşlardı. Gözlerine bir damla uyku girmemişti. Güneşin doğmasıyla, onları yeni bir yaşam bekliyordu. Başkalarının evlerine gideceklerdi; her ne kadar kendi köylüleri de olsa, başkasının eviydi işte. Belki de itilip kakılacaklardı, başlarına neler geleceğini bilmiyorlardı ve bu bilinmezlik onları daha da korkutuyordu.

Satenik ise, içinde tuttuğu gözyaşlarını yine içine akıtıyordu. Yüreği ana baba özlemiyle yanıyordu. Günlerdir düşünmüş durmuş, onlara yapılan bu zulmün haklı bir nedenini bulmaya çalışmıştı. Kafasında da yüreğinde de en ufak bir neden bulamamış, bu onu daha da öfkelendirmiş, daha da hırslandırmıştı. Bu dünyada hangi insan, bir günde bütün sevdiklerini, akrabalarını kaybedip bir başına kalmıştı? Yaşadıklarının yanında ölüm onun için neredeyse bir ödüldü. Benliğini saran bu ızdırap, öfke, kin, nefret gözlerine yansımıştı. Gözleri, on beş yaşında, daha hayatının baharında bir kız çocuğunun gözleri değildi. Çakmak çakmak yanıyordu, avına atlayacak bir kaplanın gözleri gibi, vahşice bakıyordu etrafına. Kendi kendine sürekli intikam yeminleri edip duruyordu. Güçlü olacaktı, onu ağlatanları o da ağlatacaktı. Çocuk yüreğiyle bütün dünyayla baş edebileceğini zannediyordu.

Bu köyde, tan yeri ağarıp, güneş daha ortalığı yakıp kavurmadan, havada tatlı bir serinlik, insanın içini bir hoş eden, başını döndüren bir koku olur. İşte bu saatlerde, bir de kimsenin göremediği, cinsi belli olmayan bir kuş ortaya çıkar. Öyle bir öter ki, yeryüzünde hiçbir kuş onun gibi neşeli ötemez. Bu kuşu duyanlar, bütün kederlerini unutup, kendilerini dünyanın güzelliklerine kaptırıp, analarından yeni doğmuş bebekler gibi saf, temiz, lekesiz olurlar. Kendilerini her şeyden arınmış hissederler. Bu kuş başka yerlerde de var mıdır? Başka yerlerde de sabahın ilk ışıkları böyle tatlı mıdır? Bilinmez. Bu köyde, bu saatte uyanık olanlar, kendilerini şanslı hissederler. Hele bir de kuşun cıvıltılarını duymuşlarsa, o gün ayakları yer tutmaz, yüzlerinden gülümseme eksik olmazdı.

***

Kızların esaretlerinin bittiği sabah, Seher Kadın, daha tan yeri ağarmadan uyanmış, avluya çıkıp oturmuştu. Yüzüne çarpan serin yel onu şefkatli bir el gibi okşuyordu. Seher gözlerini kapatmış, kendini bu okşayışlara bırakmıştı. Başında örtüsü yoktu. Kalçasına kadar uzanan sarı saçları yavaş yavaş uçuşuyordu. Dizlerine kadar uzanan beyaz geceliğinden ak baldırları görünüyordu. Üstüne şalını almadığı için içi titredi, ama umursamadı. Bunun yerine mis gibi havayı içine çekti. Bu kokuyu bir daha hiç koklayamayacak olan arkadaşı Annehit’i anımsadı. Ara sıra Annehit’le de daha güneş doğmadan kalkarlar, yan yana oturup sabahı karşılarlardı. Bazı günler kuşun sesini bile duyarlardı. İşte o zaman, birbirlerine sevinçle bakıp, “bugün iyi bir gün olacak, iyi bir gün. Bak kuş bizi selamladı,” derlerdi.

Seher Kadın gülümseyerek gökyüzüne bakıp arkadaşına bir selam yolladı. Sonra gözlerini ağaçlara dikip kuşu aradı. “Hadi bir öt bakalım, dünya güzeli kuş. Öt de günümüz güzel geçsin, öt de bugün bu Seher Kadın hiç öfkelenmesin. Ya, hadi öt de bu Seher anan, köy yerinde, iki üç kişinin leşini köpeklere atmasın,” dedi sesli sesli. Yine gözlerini kapatıp kulak kabarttı, belki gelirdi.

Bunun yerine, yanık, içli bir ses duydu. Öyle dertliydi ki bu ses, sabahın bütün bu güzelliğini, muhteşemliğini silip götürdü. Bir anda gece olmuştu sanki. Hem de yıldızsız, kapkara bir gece. Hem de etrafta koyu gölgelerin dolaştığı bir gece. Seher Kadın, kendini bu sesin, bu acı dolu türkünün derinliğine bıraktı. Söyleyen Seda’ydı, biliyordu. Bu sesi nerede olsa tanırdı. Seda’nın sesi gibi bir ses daha dünyaya gelmemişti. Ama bu sabah bir başka söylüyordu; bu sabah yüreğinin, ciğerinin içinde ne varsa söküp öyle söylüyordu.

Esir oldum vatanımda, evimde,

Gonca iken gazel oldum dalımda.

Anadan ayrıldım gurbet elinde,

Açılmadan kopardılar dalımdan.

Ne ana-baba kaldı, ne kardeş,

Kaderimiz beraber birkaç arkadaş.

Adımız oldu gayri vatandaş,

Ne dost kaldı, ne de arkadaş.

Köle gibi bir hücreye koydular,

Esir edip tek tek saydılar.

Her gelene birer birer verdiler,

Ne danıştılar ne de sordular.

Boynumda zincir, elimde kelepçe,

Haber alamadım ana baba nerede?

Umudum kaldı kahpe felekte,

O da der ki, buluşmanız mahşerde.

Baba ağlar, ana sızlar kuzuya,

Rastlamadım böyle kara yazıya.

Hasret kaldım ana-baba kardaşa,

Çeken bilir bu ayrılığın derdini.

Duvar yıkıldı. İçeride, elleriyle gözlerini güneşten koruyan, saçları, başları, üstleri kir pislik içinde, aynı bırakıldıkları günkü gibi, üst üste birbirlerine sokulmuş, titreşen kızlar dışarıya çıkarıldı. Başları önlerinde avluya dizildiler. Ayakta duracak halleri kalmamıştı. Kokuları neredeyse bütün köyü sardı. Öyle ağır dışkı, kusmuk kokuyorlardı ki, avluyu dolduran kadınlar başörtülerini burunlarına götürdüler. Kızlar, kafalarını kaldırıp kimsenin yüzüne bakmıyorlardı. Sanki bir suç işlemiş gibi titreşip duruyorlardı. Satenik hariç; onun başı dimdikti. Kendilerinden tiksinip burunlarını tıkayan kadınlara gülümseyerek, alay eder gibi bakıyordu. Ara sıra yanındaki arkadaşlarını dürtüp, kaldırın başınızı der gibi yapıyordu. Ama boşuna, zavallı kızların, ne başlarını ne de kollarını kaldıracak halleri vardı.

Seher Kadın öfkelenmeyeceğine dair kendine yeminler etmişti. Ama ne fayda? Önce Seda’nın türküsü onu mahvetmişti. İçi sökülürcesine ağlamıştı. Şimdi de bu şalvarı bitli karılar! Kendi hallerine bakmayıp, gül gibi narin, melekler kadar güzel bu kızlara tiksintiyle bakıyorlardı. Kendini tutamadı, kadınların yerine kızlara dönüp;

“Kızlar, ne bu haliniz? Biz sizin yabancınız mıyız? Biz kimiz kızlar? Teyzeniz ananız değil miyiz? Abov… Bakın hele ırısbılara! Başları önde, kurbanlık koyun gibi titreşirler. Bu korku niye? Yavrular neden korkarsınız bu kadar? Askerler gitti… Vallaha gittiler! Kıçlarına baka baka gittiler ya… Düğün bayram bugün. Hadi hadi, yoksa bizden mi korkarsınız, hı? Ne oldu kuzular? Ne oldu ana kuzuları? Biz, size hiç fenalık yapar mıyız? Söylesenize, hele hele Seher analarına bile bakmazlar, ağızlarını da hiç açmazlar. Emme, sizi bugün dövmeyecem. Vallaha! Bunun yerine, sizi kaynar sularla yıkayacam. Yıkayacam, yoksa kokunuza şimdi bütün köpekler avluya dolar. Abov… Hadi… Hepiniz bir eve. İyice yunun arının, güzel güzel kokular sürünün, en güzel esvaplarınızı giyinin e mi? Biz de birkaç avrat gidek, Muhtar’ın avlusunda güzel bir sofra döşeyek e mi? Sonra da sizin karnınızı bir iyice doyurak,” dedi.

***

Muhtar’ın avlusuna kocaman bir yer sofrası açılmıştı. Üstüne altı yedi tane kalaylı sini konmuş, tavuklu bulgur pilavı ile ayranlar da bu sinilerde yerini bulmuştu. Her gelen bir sininin başına oturup karnını doyuruyordu. Kadınlar oturmayıp ortalıkta hizmet görüyordu. Kızlar da gelmiş, ellerinde kaşık öylece oturuyorlardı. Başlarında Ayşe Ana vardı. Sessizce bu biçare kızları izliyor, ana olamadığı için bin kere şükürler ediyordu. ‘Analık batsın’ diyordu içinden sürekli, ‘analık batsın.’

Seher Kadın gelip Ayşe Ana’nın kulağına bir şeyler fısıldadı. Bunun üzerine Ayşe Ana kızlara;

“Hadi anam yiyin,” dedi. “Yiyin ki güçlenin yavrular, yiyin… Sofraya, nimete küsmek olmaz! Biliyrim, içiniz götürmez bugün yemeyi içmeyi… Gözleriniz ananızı, babanızı arar. Heee, arar ya aramaz mı? Bizim gözlerimiz de her saat arıyır onları. Emme geliciler, bir gün geliciler… Ya anam ya, yiyin hadi gözel kızlarım.”

Satenik, kadının gözlerine bakıp;

“Ana, sen de yisen. Utanıyır bunlar, tek başımıza yiyemiyrik ki, avratların hiçbiri oturmamış. Bir biz oturuyruk,” dedi. Ayşe Kadın’ın yanlarında olmasını istiyordu. Sanki o yanlarında oturursa, daha güçlü olacaklarmış gibi. Sanki o yanlarında oturursa, kimse arkadaşlarını alıp götüremezmiş gibi. Köylünün onlara nasıl baktığının farkındaydı. Hele de erkeklerin. Satenik, gözlerini dört açmış, köylünün her hareketini izliyordu. Amaçlarını daha odadan çıkar çıkmaz anlamıştı.

Ayşe Kadın Satenik’in yanına oturup;

“De haydi kızlarım,” dedi, “Ananız da sizinle yiyecek.”

“Ana,” dedi Satenik.

“Söyle yavru...”

“Ana, bunlar bizi kendilerine avrat alıcılar de mi?”

Ayşe Ana gülümseyerek;

“Ne bildin?” dedi, “cin kız ne bildin?”

“Baksana ana şu heriflere, hepsinin gözleri bizde. Eee, bakışları da pek gardaşça değil!”

“Heriflerin, kızlara gardaşça baktığı nerede görülmüş deli kız? Hepiniz de gelinlik çağında kızlarsınız, elbet bu herifler sizi avrat alıcılar kendilerine. Bunu bil! Eyi işte, yuva sahibi olursunuz yavru, yuva. Gittiğiniz evde, sığıntı gibi yaşayacağınıza kendi eviniz olur. De mi?”

“Yok öyle yağma. Yoook, beni alamazlar, ben istemedikten sonra zor…”

“Bak sen! Bak sen! Eyi… Sen bilirsin deli kız, sen de kocaya varmazsın o vakit. De mi? Düşünme şimdi bunları, yimeğini yi hadi hadi,” dedi ayağa kalkarak, “hele avratlara bakam, ne ettiler?”

Muhtar sigara üstüne sigara içiyordu. Önündeki yemeğe elini bile sürmemişti. Bekliyordu, bir an önce bu tantananın bitmesini. Çok sıkılmıştı. Satenik gibi o da, köylünün kızları evlerine gelin götüreceğini adı gibi biliyordu. Biliyordu da, nasıl engel olacağını bilmiyordu. Köylüden çok kendine kızıyordu. Nasıl olmuştu da bunu tahmin edememişti. Gelinlik çağındaki kızları, milletin evinde başka türlü barındıramayacağını nasıl da tahmin edememişti? Köylüsünü kendi gibi düşünmüştü. Asıl yanlışı burada yapmıştı. Kimse onun gibi değildi işte!

Kafasını kurcalayan en önemli sorun ise, köyde, genç nüfusun hemen hemen yok denecek kadar az olması idi. Gençler, çakı gibi gençler, bu kızlara yaraşır gençler gitmişti. Kimi göçe, kimi cepheye. Kalanlar ise ya sakat ya da aç, çıplak, sefilin tekiydi. İş bilmez, kıymet bilmezlerdi. Zaten bunlar da üç beş taneydi. Yani kızları alacak olanlar, kart horozlardı. Zavallılar kuma gidecekti. İşte bu Muhtar’ı çıldırtıyordu. Erkekliğinden nefret eder olmuştu. Bu insanlar, analarına babalarına, “onlar bizim de kızımız” demişlerdi. Şimdi kızımız dedikleri bu çağaları, nasıl avrat olarak alacaklardı? ‘Deyuslar,’ dedi içinden, ‘kart horozlar.’

Kafasını sallayarak oflayıp durdu. Onlardan önce söze girmeye karar verdi. Nasıl olsa bunlar kendi bildiklerini yapacaklardı. Ama ilk sözü o söylemeliydi. Cebinden tespihini çıkarıp çekmeye başladı. Kafasını kaldırmadan;

“Kıtlıktan çıktınız zar! Doyamadınız ha…” dedi, öfke dolu bir sesle.

Köylü hayretle Muhtar’a baktı. Muhtar’ın sofrasında, düşmanı bile olsa böyle konuştuğu görülmüş değildi. Şaka mı yapıyordu ciddi miydi anlayamadılar. İçlerinde en kaypak, en yalaka olan Kahveci Seyit sırıtarak;

“Eeee, komutan geldiği günden beri kuru ekmeğe talim ettik Muhtar. Şimdi bu ziyafeti bize çok görme yav. Hem senin evinde, aşın, ekmeğin tadı bir başka. Adam doyamıyır, de mi ağalar?” dedi.

“Hee, doyamıyrık vallaha!” dedi diğerleri, onlar da kahveci gibi sırıtıyordu.

“Siktirin ula!” dedi Muhtar sinirle, “ben sizin neye doyamadığınızı biliyrim, biliyrim de, neyse, şimdi beni söyletmeyin. Yoksa hepinizin anasına, avradına, yedi sülalesine girişirim!”

Köylü huzursuzca bir kıpırdandı. Muhtar şaka yapmıyordu, gerçekten siniri tepesindeydi. Hepsi birbirinin gözüne bakarak biraz daha bekleme kararı aldılar. Biraz daha bekleyip Muhtar’ı yumuşatmalı, tavına getirmeliydiler. Bu işe, Muhtar onlardan önce razı olmalıydı. İçlerinde en itibar sahibi olan Ahmet Ağa söze girdi. Ellisinin üstünde, koca kafalı, koca gözlü bir adamdı. İki karısı, altı çocuğu vardı. Gözü Seda’daydı. Ne de olsa köyde durumu en iyi olan oydu. Buna göre, kızların en güzeli de kendinin hakkıydı. Ayran tasını kafasına dikip, bıyığını elinin tersiyle sildikten sonra;

“Hele bu öfke kime Muhtar? Bir kabahatimiz varsa, affola! Kusurumuz ne ola ki? Bilemedim,” dedi.

Muhtar cevap yerine elini “hadi ulan” der gibi yapıp, kafasını diğer tarafa çevirdi.

“Vallaha sen bize kızmışsın, vallaha kızmış. Senin kızmana hayran... Of of, ne etsek de şahan bakışlı Muhtarımızın gönlünü alsak?”

“Bir an önce zıkkımlanıp gitseniz nasıl olur Ahmet Ağa, hı? Yeterin! Vallaha kafam şişti. Ben ihtiyar adamım, artık çekemiyrim bu kadar tantanayı. Hem derdinizi de biliyrim. De hadi alın alacağınız kızı, emanet kızlarınızı de mi? Bu kadar kızı, ben evimde barındıramam ya! De mi? Öyle demediniz mi zati analarına? Siz gelene kadar, her birimiz bir tanesini alır, bakarız demediniz mi? Aha kızlar, aha siz. Hangisini alacaksanız alın ve eyi bakın. Elinizi vicdanınıza koyun, öyle bakın. Aç, susuz bırakmayın. Sakın! Allahtan korkun ula kart pezevenkler!” dedi lafı gediğine koyarak. Üstü kapalı olarak hepsine diyeceğini demişti. Lakin köylünün onu anlayıp anlamadığı şüpheliydi.

“Yav çağalar aç susuz bırakılır mı? Hele Muhtarımın dediğine,” dedi, Ahmet Ağa.

“Hiç bırakılır mı?” dedi diğerleri.

“Peki, ihtiyar Muhtar, biz gidek o vakit. Gidek de, senin kafanı daha fazla şişirmeyek. Vallaha bizi Seher avrat çağırdı. Yoksa seni rahatsız eder miydik hiç. Belki bir deyeceğin vardır diye çağırdın sandık… Sandık da, onun için geldik ya… Yoksa seni rahatsız eder miydik hiç?”

“Etmezdik… Bir deyeceğin var sandık da...”

“Ne diyeceğim olsun? Daha ne diyem ki size? İşte dedim diyeceğimi, daha da söyleyecek sözüm, benim bile kalmadı. Olan oldu. Giden gitti, kalan kaldı. Konuşmak boşuna. Bundan sonra ne kadar konuşsam da boşa olacağını biliyrim. Bundan ötürü, haydin kalın sağlıcakla ve dahi afiyet olsun. Anladığım kadarıyla, sizin de konuşacağınız bir şey yok.”

“Essah essah, bizim de diyeceğimiz yok. Hele şu zavallı çağalar bir kendilerine gelsinler. Vah vah, hele, şu fukaraların haline! Kurt görmüş kuzu gibi titreşirler. İnsanlıktan çıkmışlar be! Yazık! Bir kendilerine gelsinler, de mi?” dedi Ahmet Ağa, sonra karısına seslenerek:

“Züleyha, kız Züleyhaaa!”

“Buyur ağam,” dedi karısı, tombul göğüslerini hoplata hoplata gelirken.

“Seda kızımızı al da, gidek avrat. Haydi, hem anası sana emanet etmişti ya çağayı. Yazık, fukarayı alak da evinde bir rahat ettirek,” dedi, diğerlerinin haset dolu bakışlarına aldırış etmeden.

Karısı somurtarak Seda’nın yanına vardı. Kıza elini uzatıp;

“Seda, doyurdun mu karnını bir eyice?” dedi.

Seda yeşil gözlerini kocaman açarak kadına baktı. Al yanakları daha da kızardı, küçük ağzı ağlayacakmış gibi büzüldü. Dudağını sündürüp;

“He ye...” diyebildi.

“Eyi o vakit, hadi kalk da evimize gidek,” dedi Züleyha, kızın güzelliğine kıskançlıkla bakarak. Bu bakışı Satenik dışında kimse görmemişti. Satenik yumruklarını sıkıp içinden esaslı bir küfür savurdu. Başlamışlardı işte, kurbanlık koyun gibi alıp alıp gideceklerdi. ‘Böyle kader olmaz olsun’ dedi içinden. ‘Anamız bizi kız doğuracağına taş doğursaydı…’

Seda, arkadaşlarına dolu gözlerle bakarak ayağa kalktı. Hiçbirini bırakmak istemiyordu. Kaç gündür ne güzel üst üste yaşamışlardı. Keşke yine o odaya girselerdi, yine birlikte yaşasalardı. İstemeyerek kadının arkasından yürümeye başladı. Kapıdan çıkacakları sıra, Seher Kadın koşarak geldi. Seda’nın kulağına eğilip, “korkma yavru korkma” dedi. Sonra Züleyha’ya dönüp;

“Züleyhaaa, Züleyhaaa, gözüm üstündedir ha! Karışmam sonra,” dedi, tehdit eden bir sesle. Züleyha Kadın omuzlarını silkip kapıdan çıkıp gitti.

Seda’nın ardından diğer kızları da teker teker alıp gittiler. En sona Yehsa ile Satenik kalmıştı. Kimse Satenik’e bulaşmamıştı, ne de olsa, sivri dillinin tekiydi. Hem Seher Kadın’a emanet olduğunu da biliyorlardı. Yehsa da onlara göre hastalıklıydı. Dal gibi incecikti. İş gördüğü görülmemişti. Anası kıza bebek gibi bakardı. Böyle bir kızı evlerine alıp başlarına bela etmek istemediler. Satenik içinden, ‘Seher Ana ikimizi de alsa işte,’ diye geçiriyordu.

Oysa Yehsa’nın talibi hazır bekliyordu. Kahveci Seyit. Kız hastalıklı da olsa, içlerinde en küçüğü, en incesi o idi. Açılmamış bir gonca gibiydi. Kahvecinin karısı kırkının üstünde, neredeyse yüz kiloluk bir kadındı. Üst üste tam altı kız doğurmuş, kahveciye bir erkek evlat verememişti. Seyit yoksulluktan karısının üstüne kuma da getirememişti. Şimdi bu fırsatı kaçırmayacak, Yehsa’ya hemen nikah kıyıp koynuna alacaktı. Muhtar’dan korkmasa, daha o gün imama gidecekti. Ancak tüm köylü, ses etmeden çekip gitmişti. Mecburen o da bekleyecekti. İçin için sevinerek ellerini ovuşturdu. Sonunda talih ona da gülmüştü işte. Karısına bir bakış fırlatıp, ayağa kalktı. Muhtar’a dönüp;

“Müsaaden olursa, biz de Yehsa kızımızı alıp gidelim Muhtar,” dedi.

Muhtar Seyit’in yırtık şalvarına, çarığından dışarı fırlamış koca kirli ayaklarına, püskülleri lime lime olmuş kuşağına, kafasındaki rengi solmuş külahına tiksintiyle baktı. Hiç sesini çıkarmadan kafasıyla git işareti yaptı. Seyit hemen ayağa fırlayıp Muhtar’la Ayşe Ana’nın elini öptü.

Karısı Yehsa’nın yanına doğru yürürken, kız Satenik’in yanına doğru sokuldu. Öyle büzüldü ki, neredeyse küçücük bir çocuk kadar kaldı. Gitmek istemiyordu, kendini tutamadı ağlamaya başladı. Kadın ayıplar bir tavırla;

“Aaa! Bak hele şuna, bu ağıt niye kız? Kocamansın. Hem biz yabancın mıyız senin? Bilmediğin, tanımadığın biri miyiz? Tövbeee, bir yaşıma daha girdim,” dedi, sonra Seher Kadın’a bakarak;

“Hele şuna Seher, kundaktaki bebek gibi dudağını sündüre sündüre nasıl da ağlar! Sanki kötü bir şey yapmışız!”

“Size ağlamaz o Emine avrat, size ağlamaz. Ne etsin fukara? Gözü anasını arar köy içinde, kolay mı? Bir varlardı bir yoklar,” dedi, Yehsa’nın saçlarını okşayarak. Yanağına bir öpücük kondurup;

“Ağlama Yehsa! Ağlama kuzu! Bak, Emine de senin bir anan bundan böyle. Hem istediğin zaman bize gel, Satenik’le eyleşin, aynı eskiden olduğu gibi, de mi? Yürü kızım, git de sen de dinlen biraz. Bak akranların gitti. Aha şimdi, ben de Satenik’i alıp gidecem.”

“Heye Yehsa, biz de gidecez ya, hem ben gelirim senin yanına. Emine Ana yabancı mı? Seyit emmi yabancı mı? Ayıp valla koca kız! Ağlama, ağlama, niye ağlıyırsın ki? Bizi bu hale getirenler ağlasın,” dedi Satenik, Seyit’e öldüresiye bir bakış atarak.

Seyit bu bakışı görmezden geldi. O, kara dişlerini göstererek sırıtıyordu. Yehsa aynı küçük bir kız gibiydi. Hali, tavrı, cilvesi…

Yehsa hâlâ dudağını sündüre sündüre ağlamaya devam ediyordu. Duymuyordu bile konuşulanları. Onun aklı Seyit’in bakışlarına takılmıştı. Nasıl pis dişleri vardı, üstü başı… Kızın midesi bulanıyordu. Bu adamla aynı evde nasıl yaşardı?

“Gitmiyrim ben, gitmiyrim işte…” diyerek omuzlarını silkti. “Ben Ayşe Anamla kalacam, Muhtar emmimle kalacam.”

Ayşe Ana, Osanna’nın yanında oturmuş, hiç ses etmeden onları izliyordu. Kızın hali onu perişan etmiş, ağzını açacak hali kalmamıştı. Kıza kal da diyemiyordu. Nasıl desindi? Başlarında Osanna vardı, bir de bebeği olacaktı. Bu kıtlık zamanda iki boğaz doyuracaklardı, bir boğaza daha güçleri yetmezdi. Hem bu gözü dönmüş Seyit de bırakmazdı kızı. Konuşmak yerine, Muhtar’a, sen bir şey söyle dercesine baktı.

Muhtar’ın siniri tepesindeydi, burnunu sıksan canı çıkacaktı. Öyle bunalmıştı ki yaşadıklarından. Herkesten, her şeyden nefret ediyordu. Yehsa’nın haykırışlarına bile içi fazla acımadı. Kime acıyacağını şaşırmıştı artık. Sertçe ayağa kalkıp, Yehsa’ya doğru yürüdü. Şefkatten yoksun bir sesle;

“Şimdi, Seyit emminlere git bakalım. Duramaz, sıkılırsan bakarız bir çaresine,” dedi, arkasını dönüp eve girerken.

Yehsa çaresizce ayağa kalkıp Emine Kadın’ın arkasına düştü. Hem yürüyor, hem dönüp dönüp Satenik’e bakıyordu. Öyle bir bakıyordu ki, ‘ben artık iflah olmam arkadaşım, bittim’ der gibiydi.

Avluda kalanlar çaresizce izlediler bu gidişi. Özellikle Satenik... Bir şey yapamamıştı, gücü yoktu. Kendi kendine yemin etti, güçlenecekti, hem de çok güçlenecekti. Onu böyle babası yaşındaki adamlara veremeyeceklerdi. Gerekirse asacaktı kendini, ama istemediğine veremeyeceklerdi.

***

Eylül de sona ermiş, ekim ayı gelmişti. Güz yağmurları başlamıştı. Köylü tüm fıstıkları toplamış, Muhtar’la birlikte Rumkale’ye giderek alıcı aramıştı. Ancak o kadar mahsule tek bir alıcı bulamamış, fıstık yerine üzümle inciri yok pahasına satıp köye dönmüşlerdi. Hepsinin suratından düşen bin parçaydı. Çaresizlik hepsini kasıp kavuruyordu. Ellerindeki para değil tüm köye, tek bir eve bile kışı çıkartamazdı. Kilerler boştu, tek bir habbe buğday kalmamıştı. Kuru ekmeği bile bulamayacaklardı. Köyde onlara gelir getirecek bir şey yoktu, olsa bile kimse almazdı. Tüm Anadolu açtı, askerler açtı. Devlet, köylünün elindekini alıp askere veriyordu. Savaş Osmanlı’yı bitirmek üzereydi. Düşman sınırları yok ederek içerilere doğru ilerlemekteydi.

***

Papaz Agop’un gidişinden sonra meydanı tamamen boş bulan İmam Sıtkı, bu kıtlığın sorumluluğunu, ergen kızları evlerinde nikâhsız barındıran köylüye yüklüyordu. Müslüman evlerde ergen kızlar gezmekteydi. Evde erkekler vardı, günahtı. Köy, onlar yüzünden aç kalmıştı. Belki de başlarına taş yağacaktı. Hemen hemen her gün kahvede toplanan erkeklere aynı şeyleri söyleyip duruyordu:

“Daha başımıza ne gelmesini beklersiniz a sefiller? En başından ben size demedim mi? Olmaz demedim mi? Bakın işte, bakın da ibret alın dediklerimden,” diyordu.

Kahveci Seyit, Sıtkı’nın arkasında duruyor, “essah essah, sen demiştin imam efendi demiştin de, biz akılsızlar inanmamıştık. Aha şimdi biz ne edicik? Ne edicik de doyurucuk karnımızı?” diyerek, adamı daha da coşturuyordu.

Muhtar ise olanları duyuyor ancak bir şey demiyordu. Meydanı imama bırakmıştı. Köylüye gücünün yetmeyeceğini daha o gün anlamıştı zaten. Gücü sadece bu işi ertelemeye yetmişti. Seher Kadın ile Ayşe Ana başının etini yiyordu, “Sustur şu imamı, sustur! Sen varken o kim ki ona laf düşsün” diye, “sen karışmazsan, bugün yarın, kızlara hepsi nikâh kıyacak,” diyorlardı.

Muhtar; “Ya ne ediciler?” diyordu, “Kıyamete kadar evlerinde mi besleyecekler sanıyırdınız?”

Bir gün Ayşe Ana’nın dırdırından bunalarak kahveye gitmişti. İmam Sıtkı yeşil cübbesini savura savura köylünün arasında dolaşıyor, din ahlak konusunda mangalda kül bırakmıyordu. Muhtar’ın gelmesiyle önce bir susup beklemiş, ancak Muhtar’ın kendisini umursamadığını görünce işi azıtmış, köyün başına gelecekler konusunda olmadık hikâyeler uydurmaya başlamıştı. Muhtar onu sırıtarak dinliyordu. Oldum olası sevmezdi Sıtkı’yı, “cahal, pintinin teki, yanında açlıktan ölsen bir kuru soğan vermez,” derdi.

Köylünün de imama hak vermesi üzerine kendini daha fazla tutamadı. Onun olduğu yerde bu kadar saygısızlığa dayanamazdı. Sinirlenmeden, şekersiz çayından bir yudum alıp, köylüye doğru elini boş verin anlamında salladı.

“Ula inanmayın buna, inanmayın. Daha namaz kıldırmayı bilmez, kalkmış size Müslümanlık dersi verir. Cahalın tekidir yav… Anadolu’da aç yatıp aç kalkmayan adam mı var? Açlık her yerde, savaş her yerde. Biz bunları bırakalım da, ne yapacaz onu düşünelim arkadaşlar. Halimiz duman! Hem de ne biçim…” dedi.

Muhtar’ın söylediklerinden kızıl kafası daha da kızaran imam, kaşlarını çatıp koca tespihini Muhtar’a doğru sallayarak;

“Günahtır bre Yusuf! Senin karşında bir din adamı var. Ne dersin sen? Ben mi namaz kıldırmayı bilmem? Bunca yıldır kim kıldırır namazınızı?”

“De haydi ula, laf yetiştirme bana. Bak açtırma ağzımı, yoksa neler söylerim neler valla… Baykuş gibi, sabahlara kadar köyün içinde dolanıp duran bir adam varmış. Kimmiş ola? Köylüler, siz bilir misiniz bu hayaleti ha? Derler ki evlerin, saçakların altında dolanır, açık camlardan içerleri gözetlermiş. Ha ha ha…” dedi Muhtar. Sıtkı neşesini yerine getirmişti. İyi ki şu Musa vardı. Kim ne yapıyor, onun sayesinde öğreniyordu.

“Tövbeee… Bugün eğlenecek adam ararsın herhal Muhtar? Emme bana hiç bulaşma! Canım burnumda zaten. Şu köyümüzün haline bakmazsın da... Benim imamlığıma laf edeceğine, sen kendi muhtarlığına bir bak hele,” dedi Sıtkı, kulaklarına kadar kızarmıştı. Geceleri camlardan kadınları dikizlediğini nereden bildiğine hayret etmişti. “Şeytan… Şeytan…” dedi, dişlerinin arasından.

Kahveci Seyit, Muhtar’ın imamı susturduğunun farkındaydı. Sıtkı kalkıp daha bir laf edemezdi artık. Kendisinin devreye girmesi gerekiyordu. Ancak köyde onun itibarı sıfırdı. İçlerinde en yoksul olan, en biçare olan oydu. Kimse onu hesaba almazdı. Bari ‘Ahmet Ağa bir şeyler dese’ dedi içinden, ‘hele şunlara...’ Günlerdir hepsi imamı can kulağıyla dinlemiş, hak vermişlerdi. Şimdi ise Muhtar’la bir olmuş, adamın üstüne gülüyorlardı.

Ahmet Ağa’ya doğru yaklaşıp, kulağına eğildi. Fısıltıyla;

“İmam efendi çok alındı valla Ahmet Ağa. Günahtır be, hem haklı del mi?” dedi.

Ahmet Ağa hâlâ gülüyordu. Elini ağzına götürüp dışarı taşan tükürüklerini silerek;

“Haklı haklı, emme Muhtar da haklı be, ula zamparanın teki bu,” dedi, tekrar gülmeye başlayarak. Sonra Seda aklına geldi. Mal derdinden gözü kızı görmez olmuştu. Ama artık iş güç bitmişti, satacak alacak da bitmişti. Kış geliyordu işte, yapacak hiçbir şeyleri yoktu. Soğuk gecelerde, kızın koynunda sıcacık uyumanın zevki geldi gözlerinin önüne. Birden ciddileşerek Muhtar’a döndü;

“Haklısın Muhtar, bu kıtlığın nedeni savaştır. Biz de biliyrik, biliyrik emme, imam da haklı. Şu nedenden haklıdır: Müslümanlıkta, ergen kızların evin içinde öyle nikâhsız dolanmaları günahtır. İşte buna bir lafın olmaz herhal,” dedi.

“Niye günah olsun beee?” dedi Muhtar bağırarak, “niye günah olsun? Bunlar sizin kızınız yaşında del mi? Ula Ahmet, oğluna mı nikâhlayacan kızı?”

“Yoook.”

“Eeee, kime nikâhlayacan kızı, kime? Söylesene, kendine mi?”

“Tam üstüne bastın. Elbet kendime nikâhlayacam. Günahtır, günah… Olmaz. Hem sevaba da girecem, kızı Müslüman edecem. Allah katında, bir kula doğru yolu buldurmanın, Müslüman etmenin sevabı çoktur. Del mi kardaşlar?” dedi kahvedekilere dönerek.

“Çokturrr, hem de ne biçim,” dediler hep bir ağızdan.

Muhtar yine zıvanadan çıkmak üzereydi. Sinirlenmemek için kendine çok söz vermişti, ama bunların karşısında değil sinirlenmemek neredeyse katil olacaktı. Ağzından tükürükler saçarak bağırmaya başladı;

“Demek günah ha… Demek, bunları Müslüman edip sevaba gireceniz ha… Dümbükler! Hepinizin derdi gencecik kızları koynunuza almak, değil mi? Sanki ben bilmiyrim ula sizin içinizi.”

“Haşa haşa, hele söylediğine...” dediler.

“Kesmeyin lafımı lan! Yoksa ben sizi kıtır kıtır keserim şinci.”

“Böyle edeceksen, hiç konuşmayak,” dedi Topal Hüseyin, “biz kararımızı vermişiz zati.”

“Eyle mi topal pezevenk, eyle mi? Demek kararınızı vermişsiniz. Hele şunlara, hele şunlara, itler… Ula, kimin kendi rızası olmadan dini değiştirilir ha? Asıl bu günahtır beee. Madem bunları Müslüman etmek çok sevaptı da, Osmanlı niye asırlardır karışmadı kimseye, ha? Söylesenize, niye karışmadı? Niye herkes kendi dinini özgürce yaşadı? Cahallar... cahallar… Demek kızları Müslüman edip nikâhınıza alacaksınız eyle mi? Sordunuz mu çağalara, istiyirler mi? Ya anaları geri geldiğinde ne deyeceksiniz?” dedi, ayağa kalkıp yumruklarını sıkarak. Koca yaşına aldırmadan hepsine meydan okuyordu. Bir tanesi daha konuşursa, ağzını burnunu dağıtacaktı.

Her zaman kendi çıkarlarını her şeyden üste tutan köylü, Muhtar’ın bu öfkesinden yine çekindi. Çünkü bir niyetleri ise, nikâhtan sonra Ermenilerin boş evlerine yerleşip, kendi evlerini de yakın köylerdeki akrabalarına vermekti. Bu nedenle Muhtar’ı yumuşatmak için alttan almaya başladılar. Türlü yalakalıklar yaptılar. Elini ayağını öptüler. Kızların evlenmesi gerektiği ile ilgili daha birçok nedenler bulup saydılar:

“Askerler bir daha gelirse, bunlar bizim avradımız deriz Muhtar. Nikâhlı Müslüman avratlarımız,” dediler, “o zaman asker ne diyebilir değil mi?” dediler. “Hem anaları babaları da duysa sevinir. Vallaha… Niye sevinmesinler? Evlatları yuva sahibi olucu, değil mi?” dediler. İşi siyasete bilime döktüler, Muhtar’ın ağzından girip burnundan çıktılar.

Muhtar köylünün kurnazlığına hinliğine şaşırıp kalmıştı. Saf görünüyorlardı ama hepsi cin gibi adamlardı. Allem edip kullem edip Muhtar’a dediklerini yaptırmaya çalışıyorlardı. Öyle akıllıydılar ki, kimden ne geleceğini biliyor, ona göre davranıyorlardı. Hiçbiri Muhtar’ın karşısına geçip, “hadi ordan, sana ne?” dememişti. Muhtar’dan çıkarları olmasa, onu kahveye bile sokmazlardı. ‘Bunlarda bu akıl varken, bu köye hiçbir şey olmaz’ diye düşündü Muhtar, ‘hepsi cin oğlu cin, köylü kısmında bu kadar akıl nerede görülmüş? Vay sülalenizi sizin...’ diye geçirdi içinden.

İşi daha fazla uzatmanın bir anlamı yoktu. Belki de köylü haklıydı, kızlar için böylesi daha hayırlıydı. Bunlar almasa, köye gelip yerleşecek olanlar isteyecekti kızları. Kız kısmının evde oturduğu nerede görülmüştü. On üçüne varan kocaya giderdi. Böyle düşünmek Muhtar’ı rahatlattı. Ama yine de köylüye yumuşadığını belli etmeden;

“Ne haliniz varsa görün o vakit!” dedi, “daha ötesine ben karışmıyrım.”

“Olmaz… Olmaz… Heç olmaz. Sen razı olmadan biz bu köyden kuş uçurtmayız evvelallah,” dedi kahveci Seyit.

“Seyit, sen bugün hiç konuşma hiç. Yoksa bütün hıncımı senden alırım. Yediğin boklardan haberim var lan! Sıtkı’yı coşturup coşturup, bunların üstüne salan sen del misin? Get yere gir e mi? Ne edicin, Yehsa’ya nikâh kıyıp, oğlan mı doğurtucun ha? Avradının, çağalarının açlıktan nefesleri kokarken, haneye iki boğaz daha mı sokucun? Hay senin aklına sıçam, e mi? Unuttunuz her şeyi unuttunuz; sadece Seyit değil, bu kış hepimiz açız. Ama kime ne? Umurunuzda mı sizin! Evlenin bakalım, karnınız doyar belki!” dedi Muhtar.

“Bizim senin gibi bir Muhtarımız var yav. Sen varken, bizim sırtımız kolay kolay yere gelmez,” dedi Ahmet Ağa. “Canımız yoluna feda, gördün işte, günlerdir hepimiz eşek gibi çalıştık. Emme tek bir müşteri bulamadık. Ne edek? Söyle ne edek? Artık bundan sonrasını sen bilin.”

“Tabii tabii, ben biliyirmişim? Ula sizin gibi hin oğlu hin daha var mı dünyada? Neyse, kısa kesin de, ne edeceniz bakalım onu söyleyin bana,” dedi, merakını yenemeyerek. Kim kime talipti, bilmek istiyordu.

Kahvedekiler hemen oracıkta kiminle kim evlenecek saydılar. Kızlara yeni isimler bile bulmuşlardı. Bugünden tezi yok, hemen imama gidecekler, kızları Müslüman edip isimlerini değiştireceklerdi. Ardından da bir imam nikâhı, iş tamamdı. Malum savaş vardı. Hem kızların anası babası yoktu, durum ortadaydı. Bu halde, davul çaldırmak yakışık almazdı. Gerek de yoktu zaten. Bir duyan falan olursa, belki onları Kaymakam’a ihbar ederdi.

Muhtar onları sessizce dinledi. Söyleyecek bir lafı yoktu, yoktu da yüreğinin bir köşesinde derin bir sızı vardı. Zavallı yavruların hali gözünün önünden gitmiyordu. Hepsinin boynu bükük, gözleri acı doluydu. Kafasını hüzünle sallayıp Ahmet’e döndü;

“Senin aklın bunlardan daha çok çalışır Ahmet ve dahi vicdanın da hepsinden kabarıktır. Bari kızlara durumu usulünce anlatın; kırmadan, incitmeden. Avratlarınıza da durumu anlatın. Hırpalamasınlar zavallı çağaları, asıl günah budur. Hiçbirinin suçu yoktur bu işte. Nikâhınıza aldıktan sonra, Ermeni’dir diye hor görmeyin. Benim size söyleyeceğim bu kadardır,” dedi, ayağa kalkarak, cebini karıştırıp bozukluk aradı, bulamayınca Seyit’e el edip, “sonra sonra” dedi.

***

Satenik olanları Seher Kadın’dan duyar duymaz, kafasına örtüsünü bile almadan koşarak Yehsa’nın yanına gitti. Kahveci Seyit’in virane evinden içeri girdiğinde, kalbi sıkıştı. Evin her tarafından sefalet akıyordu. Arkadaşına yüreği daha da acıdı. Koca Seyit’le evlenmesi yetmezmiş gibi, bir de bu yoksulluğu çekecekti zavallı kız. Seyit’in kızları bir köşede oturmuş, çabuttan bebeğe benzetilmeye çalışılmış garip bir paçavrayla oynuyorlardı. Satenik çocukların yanına giderek saçlarını okşadı. İçlerinden en küçüklerini kucağına alıp, kirli yüzünü öperek;

“Yehsa abla hani?” diye sordu. Küçük kız eliyle içeriyi göstererek peltek diliyle “oyda” dedi. Satenik çocuğu yere bırakıp içeri girdi. Evin tamamı tek odadan oluşuyordu. Yehsa geldikten sonra odanın bir köşesini tavandan çarşafla ayırmışlar, buraya kıza bir yatak açmışlardı. Nikâhtan sonra, damatla gelinin odası da burası olacaktı.

İçerisi karanlıktı ve leş gibi gübre kokuyordu. Satenik’in gözleri karanlığa alışınca, yerde, minderin üstünde top gibi büzülmüş duran arkadaşını gördü. Yehsa hem hıçkırıyor, hem de hep aynı şeyi söylüyordu: “Girmem onun koynuna, girmem!” Satenik’in eli ayağı titremeye başladı. Boğazına öyle bir yumruk oturdu ki, ağlamazsa öleceğini sandı. Gözlerini kocaman açarak derin derin nefes aldı. Yehsa’yı nasıl telkin edeceğini bilmiyordu. Daha önemlisi, kendini nasıl telkin edeceğini bilmiyordu. Arkadaşına sessizce yaklaşıp yanı başına oturdu. Elini omzuna koyup;

“Yehsa, bacım, kardeşim, duydum olanları. Duydum da insanlıktan çıktım, duydum da sinirden deliye döndüm,” dedi.

Yehsa hafifçe kıpırdanıp yine aynı şeyi söyledi; “Ben, o koca herifin koynuna girmem…”

“Etme böyle bacım, etme! Başa gelen…”

“Senin tuzun kuru tabii Satenik,” dedi, burnunu çekerek. “Kimse sana bir şey demiyir. Seher Ana sana kol kanat gerdi. Kimse, onun korkusundan sana yaklaşamıyır bile. Bak bizim halimize! Bak da gör, bize neler ediyirler. Adımızı değiştiricilermiş. Dün karşıma geçip sırıttı da sırıttı koca köpek. Hayce dedi bana, Hayce… Hele bir ayran yap kız, dedi, utanmadan! Yere giresice! Bundan böyle sana kimse Yehsa demeyecek, dedi. Adın artık Hayce dedi. Sankim beni o doğurmuş, sankim beni o büyütmüş. Ona ne benim adımdan? Müslüman olacan kız, dedi. Ne mutluymuş bana, Allahın sevgili kuluymuşum. Bana doğru yolu o bulduracakmış. Daha neler neler… Pis herif, bütün derdi, beni koynuna almak. Yok öyle yağma, girmem o tezek kokulu herifin koynuna. Aha asarım kendimi, asarım da girmem koynuna. Bunu da böyle bilesin!”

“Sus kız sus, ağzından yel alsın. Dağlara taşlara, sen öleceğine o ölsün. Etme böyle, deme böyle, yoksa ben de ölürüm. Ölürüm vallaha! Sen benim tek arkadaşımsın, tek. Hepsi bir yana sen bir yana, kardaşım gibisin. N’olur Yehsa kendine gel. Bir sen değilsin ki, bütün kızları everirlermiş. Dünya güzeli Seda’yı koca göbekli Ahmet Ağa’ya vermişler. O n’etsin ha? O n’etsin? Ne çare kız. Hem beni de everirler, everirler ya, ne sandın. Kıyamete kadar Seher Ana beni yanında mı koyacak? Of, nerde kızım nerde? Bugün olmasa yarın beni de bir kocaya verecekler. Benim de başıma seninkinin aynısı gelecek, ne sanıyırsın Yehsa? Anamız babamız da belki bunları biliyirdi; onların ardından başımıza gelecekleri biliyirlerdi belki. Bilmeseler, hiç o kadar ağlarlar mıydı? Canları çıkana kadar böğürürler miydi öyle? Ama ne etsinler? Bak, hiçbirinden haber yok. Yok işte… Kuş olup uçtular. Buhar oldular, toz oldular. Yine de bizi burada bıraktılar, öleceklerine yaşasınlar dediler. Böyle yaşasınlar ama yine de yaşasınlar dediler. E, şimdi, analarımız bizim için bu kadar acı çekmişken… Bizim yaşamamız için, yüreklerini elleriyle çıkarıp da gittiler. Bize ölmek yakışır mı hiç? Yakışmaz bacım, yakışmaz. Yaşayacağız ne edek? Onlar için yaşayacağız. Buna mecburuz. Bak ben kaç kere yağlı urganı aldım da elime, girdim ahıra biliyir misin? Girdim de, geçirdim urganı boynuma. Emme tam kendimi asacakken, anam geldi durdu önüme. Çattı kaşlarını, ne o Satenik hanım ne o, dedi. Sen yaşayasın diye ben neler çektim kız, dedi. Boşunaymış demek, tü senin evlatlığına dedi. Ben analığımı yaptım da sen evlatlığını yapamıyırsın dedi. Yaaa, geldi durdu önüme, ne edem? Anam için yaşayacağım dedim ben de. Ne edem bacım? İzin vermem Yehsa, izin vermem. Sen de yaşayacan,” dedi, gözyaşlarını içine akıtarak.

Yehsa, Satenik geldiğinden beri ilk defa kafasını kaldırıp arkadaşına baktı. Gözlerinin altında kocaman siyah halkalar oluşmuştu. Daha on üçündeki kız, sanki otuzunda gösteriyordu. Satenik’in elini tutarak;

“Kız manyak, ben kendimi asmasam da, zaten ölecem. Ölecem, adım gibi biliyrim. Bu herifin koynuna girdiğim gün, ölecem. Benim işim bitti. Hastayım ben, dayanamam bu pisliğe, bir baksana etrafına! Günlerdir ağzıma lokma sokamıyrım. Zaten yiyecek ekmekleri de yok, olanı da benim içim götürmüyır. Altı tane çağa, aç susuz dolanıyırlar etrafta, geceleri açız diye ağlıyırlar. Satenik yazık onlara, yazık! Emme bu yere giresice herif, hiç düşünmez çağaları, aklı fikri bende. Geldiğim günden beri gözüyle yer beni. Ya Satenik, geçmiş karşıma konuşuyırsın emme, arkadaşın çoktan öldü bile haberin yok,” dedi. Ağlamaya başlamıştı, öyle hıçkırıyordu ki Satenik’in yüreği dayanmaz olmuştu.

Ne söylerse söylesin boşunaydı. Yehsa haklıydı, dayanamazdı bu sefalete. Ne yapacaktı Satenik? Ne yapacak? Arkadaşını nasıl koruyacaktı? Hiç mümkünü yoktu ki, kendi de el evindeydi. Seher Ana ona ne kadar iyi davranırsa davransın, çocukları nefret ediyordu ondan, sofrada yediği lokmaları sayıyorlardı. İşleri çok zordu, hem de çok zor. Bu şartlarda yaşamak, dünyanın en ağır işiydi.

Dışarıdan Emine Kadın’ın sesini duydular. Kadın nereden geliyorsa gelmiş, çağalarını azarlıyordu. Onun sesini duyan Yehsa titremeye başladı. Kadından çok korkuyordu, ona bir şey yapmıyordu ama bakışları Yehsa’nın tir tir titremesine neden oluyordu. Satenik’e doğru dönüp fısıltıyla;

“Bir de bu cadı var bacım. Gözleriyle beni oyuyor, ben nettim ki ona ha? Dümbük kocasına bir şey demiyir, benden nefret ediyir. Bu avrat kesin boğar beni,” dedi.

“Of Yehsa of! Yine ölümle kafayı oynattın kız! Sen hep böyleydin, küçükken de hep ölüm oyunu oynatırdın zorla bana. Valla sen delisin, hemi de zır deli. Hem Emine avrat kötü biri değildir be, iyidir. Ben severim Emine’yi. Abov… Ya Züleyha karısı, ya Züleyha cadolozu, asıl Seda’yı öldürür o. Vah Seda’ya vah…”

“Ona bir şey olmaz,” dedi, Yehsa bilmiş bir tavırla.

“Niye ki?”

“Olmaz işte, işini bilir o. Hem çok güzeldir Seda, Ahmet Ağa el değdirmez ona…” Daha konuşacaktı ama Emine Kadın sinirle içeri girip elini beline koydu, Yehsa’ya seslenip;

“Kız Hayce, adın bata e mi? Ne dedim ben sana giderken? Ha, ne dedim? Su ısıt demedim mi? Yine büzülmüş zırlarsın! Çağalara da bakmamışsın, küçük kız altına sıçmış haberin yok. Abov, abov, işimiz var senle işimiz. Satenik, sen de ne eyledin bunu ha? Demedi mi sana işim var deyi?”

“Dedi, dedi Emine teyze, şimdi biz de kalkıp su ısıtıcıydık ya. Hele sen telaş etme, bu acele niye?”

“Acele niyeymiş? Acele niyeymiş? O kör olası Seyit’e sor sen bu acele niye diye. Ben bilmiyrim vallaha, hem de hiçbir şey bilmiyrim. Sabahtan beri deli danalar gibi dolanıyır köyün ortasında. Yere batasıca! Sanki on sekizinde damat olmuş. Teneşirlerde yunasıca! Bütün derdi bu gece gerdeğe girmek. Yaa, gerdeğe girmek de, bu fukaranın karnını şişirmek. Belki bir oğlu olur beyefendinin, oğlu olur da ağalar paşalar gibi bakar. Eee, ne de olsa kendisi de bir ağa değil mi? Off, söyletmen beni söyletmen. Kalkın hadi, abdest aldırıcım buna. Sonra da imama gidilip nikâh kıyılıcı. Hemen bugün, acelemiz var çünkü, belki imam kaçar del mi?” dedi, kızlara bakmadan avluya çıkarak. Çalı çırpıyı tutuşturup üstüne don kazanını koydu. Elini başının arasına alıp;

“Ah benim kara yazım ah…” diye sallanmaya başladı.

Satenik biraz daha Yehsa’nın yanında kalırsa, ya aklını oynatacağından ya da tırpanı eline alıp Seyit’in gırtlağını kesmekten korktu. Bir an önce gitmeliydi, gitmeliydi de arkadaşını da bırakmak istemiyordu. Ama ne yapsa Yehsa’ya faydası olmayacaktı. Gitmeliydi.

Yehsa’nın elinden tutup kaldırdı. Zorla avluya çıkarıp Emine Kadın’ın yanına götürdü. Kadına bakıp, yalvaran bir sesle;

“Emine teyze… Emine teyzem benim, Yehsa’nın bir suçu yoktur, sen de biliyirsin. N’olur teyze, iyi bak ona. Yazık benim arkadaşıma,” diyebildi. Sonra Yehsa’ya dönüp;

“Kız, güzeller güzeli, asma artık suratını yeter. Bir gül de gidem ben. N’olur… Hadi bir gülüver.”

“Gitme!” dedi Yehsa, omuzlarını silkerek.

“Gelecem imamın yanına, söz gelecem. Emme, hele gidem Seda’ya bakam, o da kötüdür şimdi. De mi? Bir de ona bakam.”

“Eyi, git o zaman, bana ne? Kime bakarsan bak. Ben ölmüşüm zaten.”

Emine Kadın Yehsa’ya bir çimdik attıktan sonra Satenik’e dönüp;

“Yeri kızım get, bu böyle, beni de oynatır günlerdir. Ne etsem çare olmaz. Yeri git sen, bak akranlarına, merak etme bunu. Eyi bakarım ben, ne edem? Kara yazım, ah benim kara yazım,” dedi.

Yehsa’nın yanından çıkar çıkmaz Seda’yı falan unuttu Satenik. Çıldırmış gibiydi, öyle öfkeliydi ki, kime saldıracağını bilemiyordu. Kim suçluydu? Ödedikleri bu bedel kimin günahıydı?

Elini boynundaki muskaya götürdü, “ağlamazsam ölecem anam,” dedi kendi kendine. Anasının, “onlar ölsün,” dediğini duyar gibi oldu. Bu sefer gülmeye başladı, delirmişti iyice. “Heye, heye, onlar ölsün,” dedi.

Bilinçsizce koşmaya başladı; öyle hızlı koşuyordu ki, onu görenler arkasından bakakalıyordu. Çeşmenin yanından hızla geçti, arkasından seslenen kadınları duymadı bile. Nereye koştuğunu kendisi de bilmiyordu ama duramıyordu. Bir yere gitmeliydi. Öyle bir yere gitmeliydi ki, öyle birine gitmeliydi ki, bu yaşananları olduğu gibi anlatıp içini boşaltabilmeliydi. Öyle birine anlatmalıydı ki, duyunca, “tüü onların yüzüne, tüü insanlıkları batsın” demeliydi. Kimse, bu köydeki hiç kimse, Seher Anası bile, onların yaşadıklarını anlayamıyordu. Kimse, hiç kimse, bu koca heriflerin, bu sıska sümüklü oğlanların yüzüne tükürmemişti. Yapmamışlardı, “kader” demişlerdi, “kader, kaderi batsın” dedi Satenik koşarken, nefes nefese kalmıştı. Neredeyse çatlayacaktı. Durup etrafına baktığında, kabristanın önüne geldiğinin farkına vardı. Seher Ana’nın yanından geçtiğinin, kadının, “dur Satenik, n’oldu kızım?” diye bağırdığını bile duymamıştı. Arkasından koşturduğunun bile farkında değildi.

Kabristanın önünde gülümseyerek durdu. İçi kabardı, nedensiz bir hüzün ve sevinç yaşadı. Duyguları tamamen birbirine karışmıştı. İçinde öfke, keder, kin, nefret, acı, şefkat biraz da olsa sevinç, aynı anda hepsini yaşıyordu. Kabristana geldiği için kendini tebrik etti; “evet” dedi, “benim için en iyi yer burası işte. Burası benim evim olacak artık, gelecem buraya hep içimi dökmeye.”

Yine koşarak mezarların arasına daldı. Dedesinin mezarının yerini hatırlamaya çalıştı. Halbuki nerede olduğunu adı gibi biliyordu. Ancak şu anda aklı yerinde değildi ki, biri çıkıp, “adın ne” dese, “bilmiyrim” diyebilirdi.

Seher Kadın, kızın peşinden gelmiş, kabristanın dışında kendini göstermeden bekliyordu. Satenik’i yalnız bırakmaya karar vermişti, ancak bırakıp gidemiyordu da; kızın kendine bir şey yapmasından korkuyordu. Olduğu yere çöküp Satenik’in her hareketini izlemeye başladı.

Satenik bir süre sonra yüzü gülerek bir mezara doğru koşturmaya başladı. Bir toprak tepeceğinin başına bir kazık çakılmış, buraya Arapça bir şeyler yazılmıştı. Mezarın yanında ise üstü toprakla dolmuş bir çukur daha göze çarpıyordu.

Satenik dedesinin mezarı başına diz çöktü, haç çıkarıp dua etti. Sonra ela gözlerini kocaman kocaman açıp, güzel gamzelerini iyice çukurlaştırarak gülümsedi. Elini kafasına götürüp örtüsünü aradı, yoktu. “Uy düşürmüşüm zar!” dedi, kıkırdayarak, “oh… karılar beni böyle başı açık görünce neler demişlerdir, oh…” dedi.

Gözleri mezarın yanındaki çukura takıldı. Gülen gözleri bu sefer buğulandı. Dudağını ısırmaya başladı, gözyaşları akmak için kızın gözlerine hücum etmişlerdi. Satenik akıtmıyordu onları, akıtmayacaktı. İnatçıydı, anasına ağlamayacağım demişti. Ne olursa olsun, bu sözü tutacaktı. Bu zalim insanlar ağlatamayacaktı onu, içinin kan ağladığını da bilmeyeceklerdi işte.

Sanki dedesi toprağın altında değil de, yanında oturuyormuş gibi, sesi titreyerek konuşmaya başladı. Kınalı elleri bir yandan da çukurcuğu kazmaya çalışıyordu.

“Eeee, dedem bak! Yanına kimi gömecem şimdi,” dedi küçük ağzını büzerek; bir çocuk gibiydi. “Tabii, sen avradını isterdin yanına, de mi? Güzel avradını isterdin, yıllardır beklersin can yoldaşını. Emme nenem getti dedem, getti… Nere getti diye sorma, ben de bilmiyrim ki! Bir sabah hepsi gettiler, hepsi… Anam, babam, kardaşım, teyzem, dayım daha kim varsa, daha ne kadar Ermeni varsa hepsi getti. Sağlar mı ölüler mi kimse bilmiyir valla! Eğer öldülerse, mezarları nerde onu da bilmiyrim. Ya dedem, aha bu torunun hiçbir şey bilmiyir. Sen niye buradasın? Sen niye gitmedin diye soruyon, de mi? Biz gitmedik dedem, bizi götürmediler. Kızlara yolda fenalık ederlermiş ya dedem, köylü öyle dedi, Muhtar öyle dedi. Biz sizi göndermeyiz dediler, yazık size dediler. Biz varken sizi hiç yollarda kurda kuşa yem eder miyiz dediler. Sonracıma dediler ki, biz de sizin ananız babanızık dediler. Eyi bakarız size dediler, ya eyle dediler. Söylesene dedem, insanlar niye bu kadar zalim? Anamgil de inandı, n’etsin fukaralar? Başka çareleri mi vardı? İnandılar işte, kim ne dediyse ona inandılar. Her şeye inandılar da, öyle gettiler. Yürekleri inanç dolu gettiler… Geri geliciniz dediler inandılar, malınız mülkünüz emanet bize dediler inandılar, hiç korkmayın siz dediler inandılar… Vah fukaralar! İnandılar da inandılar, başka da bir şey yapmadılar.”

Satenik böyle kendi kendine konuşurken, neredeyse güneş batmak üzereydi. Hafif bir yel de çıkmış, kızın içini titretmişti. Umursamadı. Ne günün yıkılıp gitmesinin, ne de esen soğuk yelin farkındaydı. İki elini bir kürek gibi kullanarak çukurun içindeki toprakları hızla dışarı atıyordu. İyice derinleştirdikten sonra durup bir baktı. Bir mezar kadar büyük kazamamıştı, ama yine de yaptığı işten memnun bir şekilde gülümsedi. Boynundaki muskayı çıkarıp öptü. Defalarca öptü, kokladı. Elinde tuttuğu bez parçası değildi de, en değerli varlığı olan anasıymış gibi sevgi dolu baktı. Başını gökyüzüne doğru çevirerek, gözlerini kapadı. Muskayı avucunun içinde sıkı sıkı tutarak, tekrar dedesiyle konuşmaya başladı:

“Sana bir sır veriy mi dedem?” dedi, sesini alçaltarak, “ben var ya ben, bu köylüye hiç inanmadım, hiçbir zaman da inanmayacam. Kimseye inanmayacam, Seher Anama bile. Yoook… Seher Anamı sevmiyrim sanma! Hem de çok seviyrim, emme güvenmiyrim. Çünkü insanlar çok garip, hem de çok. Bugün eyiler, yarın bir bakmışsın kötü olmuşlar. Tabii iyi insanlar da var dedem, olmaz mı? Muhtar var, Seher Ana var emme onlar bile, bizi kurtarmadılar be dedem. Kader dediler, kader… Kız kısmı kocaya gider, ya başka ne olucu dediler. Kocaya gider de, böyle mi gider ha? Böyle mi? Biliyir misin, bütün bacılarımın adını değiştiricilermiş. Kim olduğumuzu bize unutturmak isterler. Zavallı anamızın bize koyduğu adı bile çok görürler. Zavallı Yehsa! Ah zavallı bacım, bir görsen halini dede, bir görsen, öyle acı çekiyir ki! Sanki etini cımbızla yoluyurlar, sanki yüreğini kızgın demirle dağlıyırlar. Kör olası Seyit var ya, kahveci Seyit, adı batasıca, teneşirlerde yunasıca tez vakitte… Yehsa’yı almış kendine, adına da Hayce deyir. Yehsa, onun neyine ha? Yehsa daha bir fidan, açılmamış bir gonca. Bir de Seyit’e bak!”

Sonra avucunda sıkı sıkıya tuttuğu muskayı hatırlayarak;

“Buraya neden geldiğimi söyliycektim, de mi? Unuttum dedem unuttum, çenem düştü de, başını bir iyice şişirdim. Ne edem, içim öyle dolu ki, boşaltmasam çatlayacaktım. İyi ki sen gitmemişsin dedem, gitmeyip de bu kızınla kalmışsın. Yoksa ben bugün ne yapardım?” dedi, avucunu açıp muskayı dedesinin mezarına doğru uzatarak.

“Bak, bu kazdığım mezara kimi gömecem biliyir misin? Kızını gömecem kızını, güzel kızını gömecem. İpek saçlı, ak gerdanlı kızını gömecem… Görenin, hay maşallah şu güzele dediği kızını gömecem. Biliyrim ki, o bi daha hiç gelmeyecek, ben güzel anamı bi daha hiç göremeycem. O da senin gibi öldü işte öldü... Gül yüzlü Annehit öldü. Ben de dedim ki kendi kendime, hiç değilse bir mezarı olsun anamın kendi toprağında. Yüreğim sıkıldığında, koşam anama, anlatam derdimi. Ana değil mi? O da bana, şöyle yap böyle yap der, de mi dedem? Hem sana da arkadaşlık eder.” dedi.

Kazdığı çukura muskayı özenle koyup, sevgiyle okşadı. Üzerini toprakla kapatmadan önce, uzanıp yanına son bir kez öpüp iyice kokladı. “Keşke, ben yatabilsem şu kazdığım çukura keşke. Ama olmaz. Ben yaşamalıyım… Yaşamaya mahkûm edildim ben. Halbuki ne güzel olurdu şimdi ölmek. Ne güzel, ne temiz. Ohhh, yatardım dedemin yanına, biterdi her şey. Emme yok, olmaz, anam beni yaşatmak için o kadar acı çekmişken, olmaz.”

Çukuru iyice toprakla doldurduktan sonra, sessizce dua edip ayağa kalktı. Mezara bakıp, “güzel oldu” dedi, “yarın buraya çiçekler de dikerim, başucuna da bir selvi ağacı, oh! Değmeyin benim anamın keyfine!”

Satenik bu sefer Annehit ile konuşmaya başlamıştı;

“Sen de beğendin mi anam yerini? Hiç korkma ha, beni buradan da sürerler diye! Burası senin anam korkma, kimseye izin vermem… Kimseyi gömdürmem buraya.”

Satenik iyice yorulmuştu, mezarın yanına uzanıp, eliyle toprağı okşamaya başladı. Konuşacak da hali kalmamıştı. Bir süre böyle uzanıp annesine bildiği bütün sevgi sözcüklerini fısıldadı. Ardından, Annehit’in küçükken ona söylediği ninniyi söylemeye başladı. Suratında kederle karışık bir gülümseme vardı. Ninniyi söylerken farkında olmadan gözleri kapandı, uyumuştu.

Güneş battığında boş bir mezarın üstünde uyuyan küçük bir kız kalmıştı. Bir de onu bekleyen Seher Kadın…

***

Yehsa evlendirildikten bir hafta sonra kan kusarak öldü. “Ölecem ben, görürsünüz ölecem ben” diyerek öldü.

Son nefesini verirken bile Satenik’in elini sıkı sıkı tutup, “Ölecem ben, kız valla ölecem” demişti. Günlerdir yanından ayrılmayan, yaşaması için elinden ne geldiyse yapan Satenik, Yehsa’nın gözlerinin içine bakarak gülümsemiş, “ne mutlu sana Yehsa ne mutlu, anana kavuşuyon. Keşke, senin yerinde ben olsaydım,” demişti. Satenik böyle der demez, Yehsa zorlukla başını kaldırmaya çalışmış, feri giden gözlerini kocaman açarak, “heye, anama kavuşuyrum” diyerek gülümsemiş, sonra da hayata gözlerini yummuştu. On üç yaşında, küçük yüreği daha sevgiyi, aşkı tadamadan, filizlenemeden solmuştu.

Ardından çok gözyaşı döküldü. En çok da Seyit döktü. Nikâhı kıydığı geceden itibaren, kız kan kusarken bile, dölünü içine akıtmaya çalışan koca Seyit.

Öldürmüştü Haycesini. “Etme” demişti karısı, “etme bu kadar! Kız küçük, heste, biraz dur!” demişti. Yüreği, Yehsa’nın haykırışlarıyla bin parça olan Emine… Ancak kocasına lafını geçirememişti. “Oğlum olacak oğlum…” diyordu da, başka bir şey demiyordu Kahveci Seyit.

Kızın öldüğü son gün bile, bütün gece kan kusan Haycesinin yanına varıp;

“Bak, ben seni eyi edecem. Hele bir gebe kal, bütün marazın gedecek. Haydi, Haycem aç koynunu koca Seyit’ine” demişti. Bunları duyan Emine çıldırmıştı. Çıldırmıştı da, koşup Muhtar’dan yardım istemişti. “Yetiş Muhtar!” diye köyü birbirine katmıştı. Ama artık çok geçti, Emine, Muhtar’a çok geç koşturmuştu. Köylü Yehsa’nın farkına çok geç varmıştı.

Muhtar kızın ölüsünü bırakıp, avludaki sırığı alarak Seyit’i eşek sudan gelene kadar dövmüştü. Ancak hıncı geçmemişti. Onun köyünde böyle bir namussuz barınamazdı, yaşayamazdı. Bu yaşına gelmişti, böyle bir vicdansızlık görmemişti. Yüzü gözü kan içinde kalan Seyit’e tiksintiyle bakıp, “siktir git lan köyümden!” demişti. “Çebik defol! Yoksa seni öldürürüm, hem de zavallı bu çağa gibi, kan kustura kustura öldürürüm. Asılacağımı bilsem yine öldürürüm, cehennem ateşlerinde cayır cayır yanacağımı bilsem yine öldürürüm,” demişti.

Emine Kadın saçı başı darmadağın bir halde Muhtar’ın yanına koşup ayağına kapanmış, “öldür Muhtar, öldür kurbanın olam,” demişti. “Öldür, bu adamın yaşaması haramdır,” demişti. Avluyu dolduran köylü, kadını Muhtar’ın ayaklarından zorla çekip bir tarafa fırlattıktan sonra, “Getsin… Muhtar hakkın var, defolup getsin… Böyle sütü bozuğu bu köyde biz de yaşatmayız. Sana hacet yok, biz de döve döve öldürürüz,” demişlerdi.

Seyit yalvar yakar olmuş, el ayak öpmüştü, “ne ettim ki ben?” demişti. “Ne ettim? Avradım del mi? Siz de almadınız mı kızları koynunuza? Ne bilem ben marazlı olduğunu, benim suçum ne? Oğlum olsun dedim, bir oğlancık da benim olsun. Suçum ne?” demişti. Demişti de… Daha Yehsa’nın ölüsü kalkmadan, gülümseyen yüzü daha soğumadan, tekme tokat köyün dışına atılmıştı.

Satenik’in Yehsa’sı da gitmişti. Biricik çocukluk arkadaşı, işte o da gitmişti. Pis yağan bir yağmurla, gömdüler küçük bedeni toprağa. Mezarın başına biriken kader arkadaşları, kafalarında saç bırakmadılar yolmaktan. Gözlerinden yaş değil kan akıttılar. Türlü türlü ağıtlar dizdiler Yehsa’larına. Seda öyle ağıtlar söyledi ki, kurtları, kuşları, taşları bile ağlattı. Yalnız Satenik’i ağlatamadı. Bir o, öylece durup bir kaya gibi bekledi mezarın başında. Seher Kadın, kızı sürekli dürtüp, “ağla anam ağla,” demişti “yoksa şişeceksin, şişeceksin de bir tarafına inme inecek şimdi. Tutma kendini, ağla kader arkadaşına.” Kız kıpırdamamıştı bile, yüzündeki ifade değişmemişti. Gülümsemeyle karışık bir öfke vardı suratında. Kızın suratına bir defa bakan, cesaret edip ikinci kez bakamamıştı.

***

Kış gelmiş, köye ilk kar düşmüştü. Soğuk bu yıl daha da çekilmezdi. Kanı donuyordu köylünün. Bir akşam tok yatsalar, iki akşam aç yatıyorlardı. Daha kışın başındaydılar, önlerinde çok uzun ve zorlu günler vardı. Şimdiden hayvanların çoğu açlıktan telef olup gitmişti; eğer bir yerden yiyecek ekmek bulamazlarsa çocuklar, bebekler, yaşlılar da ölecekti. Muhtar sabahtan akşama kadar tandırın yanında oturup kara kara düşünüyordu. Mutlaka bir şey yapmalıydılar, bir yerlerden para bulmalıydılar ama nasıl? Bir türlü işin içinden çıkamıyordu zavallı adam. Bütün akrabalarını, eşini dostunu gözden geçirmişti ancak hepsinin hali onlar gibiydi. Yoktu işte, kimsede ağza atacak bir lokma ekmek yoktu.

Savaş Anadolu’yu kasıp kavuruyordu. Doğuda, batıda, güneyde memleketin her yeri ateş olmuş yanıyordu. Osmanlı çaresizdi, gücü tükenmişti. Koca imparatorluk can çekişiyordu. Daha canı çıkmadan leş kargaları didik didik ediyordu her tarafını. Cephelerin hali içler acısıydı, hiçbir yürek askerin haline dayanamazdı. Açlık, susuzluk bitirmişti koca orduyu. Çoğu yiğit daha düşmanla savaşamadan açlıktan şehit düşüyordu.

Muhtar’la karısını asıl üzen, asıl düşündüren şey ise Osanna’ydı. Osanna’nın bol bol yemesi gerekiyordu. Günü sayılıydı. Karnı iyice büyümüş, neredeyse yerinden kalkamayacak duruma gelmişti. Bugüne kadar ne yapıp ne edip Osanna’yı doyurmuşlardı, öyle ki çoğu gece bu yaşlı insanlar aç yatmışlardı. Kilerde ne varsa tüketmişler yine de Osanna’yı bir gece olsun aç yatırmamışlardı.

Osanna da durumun farkındaydı. Muhtar’ın onun için yaptığı fedakârlıkları biliyor, yüreği bu yaşlı karı koca için parça parça oluyordu. Bu zamanda kim yapardı onların yaptığını? Osanna için onlar, yeryüzüne inmiş birer melekti. Muhtar, kendisi açlıktan ölse bile, kapısına gelen kimseyi savmaz, neyi var neyi yoksa bölüşürdü. Osanna için bu geleneğini bozmuştu. Kapısını çalan köylünün elini boş göndermişti. Osanna, bunun ne demek olduğunu çok iyi biliyordu. Ne bu dünyada ne öbür dünyada bu insanların hakkını ödeyemeyeceğini düşünüyordu. Günlerdir oturduğu yerden kıpırdamayan Muhtar’ın çaresizliğini görüyordu. Muhtar’ın gücü tükenmişti. Osanna kendi için değil ama hem bebeği hem de Muhtar’la karısı için korkmaya başlamıştı. Böyle giderse kışı çıkaramayacaklardı. İkisinin de hali ortadaydı. Ayşe Ana’nın bünyesi çok zayıf düşmüştü, iki günün birinde hastalanıp yatıyordu. Muhtar’ın ise eli hep kalbindeydi, sık sık nefesi daralıyor, derin bir ah çekiyordu. Eğer onlara bir şey olursa Osanna ne yapardı? Ölüm neyse, seve seve kabul ederdi. Ama ya rezillik, ya onun bunun eline düşme, işte bu en kötüsüydü. Hem bebeği de olacaktı, şurda üç beş günü kalmıştı. Kendi beslenemezse bebeğini nasıl beslerdi? Misey’in tek hatırası olan bu canı nasıl koruyacaktı? Nasıl yaşatacaktı?

Osanna bir gece sabaha kadar oturmuş, sonunda yeminini bozmaya karar vermişti. Böyle bir zamanda yeminin ne hükmü vardı? Sulpe Anası bu durumu görse, “kız bugüne kadar ne bekledin?” demez miydi? “Niye vermedin altınları niye?” diye Osanna’yı bir güzel haşlamaz mıydı? Hem bizim neyimiz varsa önce senin sonra Muhtar’ın dememişler miydi? Osanna da, Sulpe Anası ile Cinne babasının gömülerini çıkarıp Muhtar’a verecekti. Zaten topu topu üç beş altındı, olsun yine de karınlarını doyurmaya yeterdi. Tabii bunu bir de Muhtar’ın kabul etmesi gerekiyordu. Muhtar, Sulpe’nin kendisine emanet ettiği hiçbir şeye dokunmamıştı. Evini kimseye vermemişti. Malına hiçbir köylüyü yaklaştırmamıştı. “Bunların hepsi Osanna’nın” demişti. “Hele bir gelin doğursun, rahatlasın, ondan sonra bakar malına mülküne. Size hacet yok,” demişti. Şimdi altınları dünyada kabul etmezdi, ama Osanna ne yapıp edip bir yolunu bulacaktı. Bulmalıydı, yoksa bebeğine bakamazdı.

Karın bütün köyü beyaza boyadığı bir sabah, insanı iliklerine kadar donduran soğuğun olduğu bir sabah, üçü, tandırın yanında büzüşmüş oturuyorlardı. Ellerinde soğandan başka bir şey kalmamıştı. Ayşe Ana iki gündür sabah akşam soğan çorbası yapmıştı. Katıksız içmişlerdi. Bu sabah da yine aynısını yapacaklardı ama, üçünün de bu soğanlı kaynamış suyu artık midesi götürmüyordu. Osanna gülümseyerek, Ayşe anasının elini tuttu;

“Hani anam bizim soğan çorbamız?” dedi.

“Özledin mi gelin benim eşsiz çorbamı?”

“He anam he, kokusu burnumda tütüyor.”

“Vah vah, ne zaman vardır pişirmedim ya, gelinin nefsi çekmiş. Yusuf gördün mü? Hemen kalkam da pişirem,” dedi Ayşe Kadın, kalkmaya çalışarak.

“Dur anam ya, acele etme! Daha acıkmadım ki. Acıkınca pişirirsin, ben de bir güzel yerim, de mi Yusuf babam?”

Osanna, Muhtar’ın evine geldiği günden itibaren adama emmi yerine Yusuf baba diyordu. Bir baba diyordu, ağzından sanki bin baba çıkıyordu. Gelinin yüreğindeki sevgi diline, yüzüne, gözlerine, her yerine vurmuştu.

Muhtar, Ayşe Ana’yla Osanna’nın şakalaşmalarını duymuyordu bile. Tütün içmekten zehire dönmüş ağzını şapırdatıp, dudağının ucundaki tütün parçalarını tükürmeye çalışıyordu. Kendi kendine konuştuğu her halinden belli oluyordu. Sürekli kafasını bir o yana bir bu yana sallıyordu. Kör Yusuf, şu birkaç ayda sanki on yaş daha yaşlanmış, iyice çökmüştü. Karısı kocasına sevgiyle bakıp, Osanna’ya dönerek;

“Baban yine çoook uzaklara gitmiş gelin,” diye fısıldadı. “Duymaz o şimdi seni. Kim bilir kafasında ne hesaplar yapıyırdır? Ah be Yiğit Yusuf’um! Bak hele, benim can yoldaşımın haline bak gelin… Nasıl da çöktü. Eli ayağı titrer oldu. Dünya ne zalimmiş, insanı ne hale getiriyir. Zaman ne büyük düşmanmış, insanın belini bir anda büküp, elini ayağını işlemez hale getiriyir. Of of… Gençlik. Şimdi Yusuf genç olacaktı. Ne yapar ne eder bütün köyü beslerdi. Senin Yusuf baban, kendini hep başkalarının hayatlarına adadı. Her zaman gelin, her zaman. Gençken de, şimdi de. Bu ihtiyar adam ne düşünür bu kadar biliyir misin? Köylüyü nasıl doyuracağını? Ya… Kendinden çok başkasını düşünür işte. Ne etsin? Onun huyu da bu. Ah keşke herkes Yusuf gibi olaydı. O zaman dünya ne güzel bir yer olurdu?”

Gözleri hâlâ kocasını sevgiyle okşuyordu. İçi bir hoş olmuştu. Canı konuşmak, hem de çok konuşmak istiyordu. Muhtar’ın onları dinlediği, gördüğü yoktu. Adam kendi dünyasında birileriyle konuşup tartışıyordu. Ayşe Ana gülümseyerek Muhtar’ı kendi haline bıraktı. Osanna’nın saçlarını okşayarak konuşmaya devam etti:

“Yusuf baban sadece kendi köylüsünü değil, tüm insanları sever, tüm insanları düşünür. Allahın yarattığı her canı sever. Bazen çok dertlenir, gelir bana anlatır. Aklına ne gelirse, onu kahırlandıran ne varsa. Geçenlerde oturdu yanı başıma, hele dinle bakalım Ayşe Hatun dedi, ne anlatacağım sana. Anlat paşam dedim. Bak avrat dedi, memleketin haline bak. Derler ki; cephede askerler o kadar aç kalırlarmış ki, ölmemek için kendi pisliklerini dondurup tekrar yerlermiş. Bak avrat olanlara dedi. Bu kıtlığı veren büyük Allah değil ha, dedi. İnsanoğlunun ta kendisi, şu olanlara benim aklım ermiyir Ayşe, seninki erdi mi, dedi. Kundaktaki bebeler analarının sütsüz memelerini sömüre sömüre, analarının gözlerinin içine baka baka açlıktan ölürlermiş, dedi. Hele hele, bu nasıl çarktır? Nasıl böyle zalım döner, dedi. Sonra dedi ki, memlekette sofralarını baştan sona donatıp, kapılarına kilit üstüne kilit vurup, kafalarını kuma gömüp gizlice yiyip içip, koca göbeklerini daha da şişiren insanlar da varmış. Biliyir misin, dedi. Bu insanlar kulaklarına pamuk tıkarlarmış, komşusunun aç bebeğinin ağıdını duymamak için. Bu insanlar gözlerini bağlarmış, memlektin yanıp tutuştuğunu görmemek için. Bu insanlar var ya bu insanlar, paracıklarına Allah diye taparlarmış, dedi. İşte bu insanlar var ya, bi de bu paraların üstüne daha da koymak için, fırsat kollarlarmış, dedi. Gider gavurla anlaşır, memleketi satarlarmış. Bırak memleketi, kardaşlarını, avratlarını bile satarlarmış, dedi. Benim bu işe aklım ermedi Ayşe Hatun, seninki erdi mi, dedi. Yok dedim, benim kıt aklım bu işlere heç erer mi? Ya, işte eyle Osanna gelin, Yusuf baban da böyle işte,” diyerek, elini Osanna’nın saçından çekip, davul gibi şişmiş karnına götürdü.

“Şansı güzel olur inşallah,” dedi iç geçirerek.

“İnşallah,” dedi Osanna da, yaş dolan gözlerini silerken. “Yusuf dedesine benzer inşallah.”

“Yok kızım yok… Bu dünyada eyilere yer yok. Eyiler yaşamıyır kızım, bırak merhametli olmasın, bırak açın sesini duymasın, emme kendi doysun bırak allesen. Ben bilemedim, şu koca yaşa geldim bilemedim. Eyi olmak mı daha eyi, yoksa kötü olmak mı?.. Bilemedim gelin bilemedim.”

Osanna yine gülümseyerek kadına sevgiyle baktı. Karnındaki bebeği kendisinden daha çok seven biri varsa, o da bu yaşlı kadıncağızdı. Kendini tutamayıp kadının yeşil damarlarla dolu, kuru, dövmeli elini öpüp boynuna sarıldı.

“Yusuf babama bir şey diyecektim emme, o hâlâ bizim dünyaya dönmedi ana. Bir dürtsen bari yazık adama, sabahtan beri kendi kendine konuşup durur, bir karara da varamadı. Belki biz ona yardım edebilirik,” dedi.

Ayşe Ana Muhtar’ı yavaşça dürtüp;

“Yusuf, hele bak bize, gelin sana bir şey diyecemiş. Bekler durur fukara lafının bitmesini. Emme, mesele mühim herhal? Bir türlü karara varamadınız,” dedi, her iki kadın da gülmemek için kendini zor tutuyordu.

“Kim?” dedi Muhtar kaşlarını çatarak, “kim karara varamadı?”

“Diyrim ki, artık kendi kendine konuşmasan da, aha bu iki eksik etekle konuşsan! Hem, gelinin sana diyeceği varmış. Anladın mı?” dedi Ayşe Kadın sesini yükselterek, sanki bir sağırla konuşuyormuş gibi yapmıştı.

“Ayşe… Ayşe… Eğlenme benimle, yoksa tersim kötüdür ha, bilirsin.”

“Bilmez miyim? Az kötek yemedik zamanında. Emme bak, vurduğun yerlerde hep gül bitti. Gül ağacına döndüm sayende.”

“Hele hele, benim avradın bugün çenesi düşmüş. Dünyanın sonu zar bugün, Ayşe avrat konuşuyır, bi de şaka yapıyır. Demek ki bu günleri de görecekmişim.”

“Eyi, tadını çıkar o zaman Kör Yusuf.”

“Çıkarmam mı kınalı saçlım?” dedi Muhtar, o da karısına sevgi dolu bakarak. Sonra dolu dolu gözlerle onları izleyen Osanna’ya dönüp;

“Söyle bakalım gelinim, ne istersin Yusuf babandan?” dedi.

“Bir şey istemem babam, daha ne istiyem? Sizin varlığınız benim için dünyalara bedel. Siz çok yaşayın e mi? Yüz, iki yüz… Çook yaşayın.”

“Olur gelinim, dünyaya kazık dikek. Senin hatırın için ben onu da yaparım.”

“Sağ ol babam, sağ ol emme benim sana bir diyeceğim var. Lakin demeden önce, bir söz isterim, vermezsen demem. Hem demem hem de çok üzülürüm Yusuf babam bana söz vermedi diye.”

“Tövbe, bu nasıl iştir gelin? Ne diyeceksin de önce benden söz istersin. Kesin kızacam bir şey herhal, de mi? Ha Ayşe, sen biliyir misin? Ne diyecekmiş bu deli gelin?”

“Bilmiyrim valla… Bilmiyrim de gelinimi üzersen, ben de seni üzerim Yusuf ağa bilesin,” dedi Ayşe Ana elini sallayarak.

“Hele şu eksik eteklere, bir olmuşlar da beni alt edecekler!”

“Hadi Yusuf babam, söz ver de söyliyem diyeceğimi.”

“Eyi eyi, söz, emme önce şu ateşi közliyek, sönmek üzere, ayaklarım dondu valla,” dedi, sonra Ayşe Kadın’a eliyle karnını işaret ederek açlığını anlatmaya çalıştı. Ayşe Kadın, aceleyle kalkıp avluya koşturdu. Kar tipiye dönmüş, göz gözü görmez olmuştu. Kadın, ocaktan bir kürek ateş alıp gelene kadar neredeyse donacaktı. İçeri girip mangalın üstündeki örtüyü kaldırarak ateşi mangala döktü.

“Uy dondum bi dakkada, bu ne hal? Şimdiden böyle soğuk olursa, zemheride nederik ola?” Sonra kilere gidip, bir kazana ibrikten su döktü, getirip mangalın üstüne koydu.

“Şimdi suyun buharı ile daha iyi ısınırız, hem de çorbamız pişer,” dedi Osanna’ya bakarak, “hadi gelin, sen de kalk soğan soy.”

“Dur anam soğanın sırası mı şimdi? Soyarım elbet, ben size diyeceğim var diyrim.”

“E, söyle o vakit.”

“Bak Yusuf babam, söz verdin ona göre! Ne dersem yapacan…”

“…”

“Sulpe Ana demişti ki, yani giderken; aha Osanna, biz şuraya altın gömdük, bu altınlar da torunumundur. İşte, ben de bu altınları gidip çıkarmaya karar verdim. Madem bu altınlar benim bebemin, o zaman gider alırım. De mi babam?”

“…”

“Niye diye sorarsan, bu altınları şimdi almayacam da ne zaman alacam! Babam, biliyrim halimizi, herkesin halini. Böyle giderse kışı çıkaramayız. Bebem de çıkaramaz. Bu kıtlık senin suçun değil ki babam! Daha ne zamana kadar kendiniz aç yatıp, beni doyuracaksınız? Yazık değil mi size? Ben nasıl kıyam ha? Hemen bugün gidek Yusuf babam, Ayşe anam, gidek çıkarak altınları. Zati topu topu üç beş taneler, emme olsun. Hele biz şu kışı bir çıkarak, bahara Allah büyük, de mi babam? Gün doğmadan neler doğar demişler. Konuşsana Yusuf baba... Ayşe ana sen bir şey de, niye susarsınız öyle? Niye kafanızı öne eğersiniz? Haddimi aştıysam af ola, emme ben o altınları n’edem toprağın altında durunca? Benim bebeme ne faydası var? Hem Sulpe Ana, benim bu zamana kadar durduğumu görseydi, suratıma tükürürdü. Saçımı başımı yolardı ya. Şimdi o olsaydı, vermez miydi sanki? Hem de herkese verirdi, herkese…” dedikten sonra, durup bir süre bekledi. Karı koca, öyle yere bakıp sallanıyorlardı. Ne öyle dediler ne böyle değil dediler. Susmayı seçmişlerdi, bu suskunluk çaresizliğin suskunluğuydu. Bu sessizlik, Osanna’ya “tamam” demenin sessizliğiydi. Osanna da daha fazla konuşmadı. O da sustu. Muhtar, hadi gidelim gelin diyene kadar sustu.

Osanna’nın ardından diğer kızlar da neleri var neleri yoksa gidip getirdiler. Açlık her şeyi unutturmuştu. Açlık, verilen sözlerin, edilen yeminlerin üstündeydi. Köylü birkaç ay kızlar sayesinde rahatladı. Bebeklerin kursağına taze ekmek, sıcak çorba girdi. Ancak bu olay köylünün aklını başka bir yöne çevirmişti. Kızların, onlar için yaptıklarının farkında bile değillerdi. Hiçbiri teşekkür bile etmedi, aman Allah sizden razı olsun bile demedi. Altınları kaptıkları gibi kasabaya gidip, bulabildikleri bütün erzağı alıp gelmişler, karınlarını bir güzel doyurduktan sonra da, erkekler kahveye kadınlar birbirlerinin evine toplaşıp, fısıldaşmaya başlamışlardı.

Seyit’siz kahveye biriken köylü, ısınmak için bir tenekenin içinde ateş yakmış, etrafına dizilip tütün içiyorlardı. Çayları da vardı, almışlardı kızların altınlarıyla. Topal Hüseyin sigarasından derin bir nefes çekip, havaya doğru halkalar halinde bırakmıştı. İçindeki fesatlık yüzüne yansımış, gözleri bir tilkininki gibi parlıyordu. Sakalını kaşıyarak;

“Ula ben size deyim, bu Ermenilerin altınları daha çoktur.”

“Çoktur çoktur…” dedi diğerleri de hemen. Onlar da Hüseyin gibi aynı anda sigaralarından derin bir nefes alıp, havaya doğru üflemişlerdi. Hepsi aynı şeyi düşünüyordu, ancak birbirlerinden de şüpheleniyorlardı. Hüseyin kuşku dolu gözlerle Ahmet Ağa’ya baktı. Kasabada en çok erzağı o almıştı, hatta şeker bile alabilmişti. Demek ki Seda daha çok altın vermişti. Ya da Ahmet Ağa kızı dövüp başka gömülerin yerini de öğrenmiş, gidip onları da almıştı. ‘Eğer öyleyse,’ dedi Hüseyin içinden, ‘vay benim akılsız başıma vay… Hemen o gece dövmeliydim Güler (Sara) karısını. Dövmeliydim, hem de ağzını burnunu kırmalıydım da, gidip o da getirmeliydi çil çil altınları avucuma.’ Sesli sesli “tüh tüh” yaptı. Hemen hemen aynı şeyleri düşünen diğerleri de, Hüseyin gibi “tüh” yaptılar. Hüseyin tilki gözlerini daha da kısarak, seyrek sakalını titretti.

“Bağa sorarsınız, bu kızlar yalan söyliyir. Başka gömüleri de var bunların, emme ne cin hepsi, ne cin. Heç söylerler mi? Zati kendileri de aç kalmasalardı bunları da vermezlerdi. Ne akılsızmışız ha! Tahmin edemedik Ermenilerin bunu edeceğini.”

“Ne bilek oğlum, yanlarında götürdüler sandım ben,” dedi uzun ince bir oğlan.

“Ne cin bunlar, ne cin… gömmüşler de öyle gitmişler. Gömmüşler de… Acep başka nerelere gömdüler?”

“Nere gömücüler ula? İşte neleri varsa, üç beş altın. Getirdi ya kızlar. Bence başka bir şey yoktur, boşuna kafa yoruyuk,” dedi Ahmet Ağa.

Hüseyin içinden, ‘Tabii tabii, nasıl olsa sen bütün gömünün üstüne oturdun. Ben de bulmazsam hepsini, bana da Topal Hüseyin demesinler… O Güler’in bütün kemiklerini un ufak etmez miyim ben? Ağzında tek bir diş bırakır mıyım ben? Ben de Topal Hüseyin’sem, dağı taşı didik didik etmez miyim!” dedi.

“Bu işi Muhtar başlattı, koca kurt Muhtar. Allemce, asıl o bütün gömülerin yerini biliyirdir. Biliyir de hiç verir mi? Kızların aç kalmasına dayanamadı da…”

“Yok, yok asıl Osanna geline dayanamadı da…” dedi diğerleri.

“Heye, asıl ona dayanamadı. Herif tapıyır eksik eteğe, neyine lazımsa? Tanımasak, gönül koydu deyeceğiz.”

“He he, tanımasak…”

“Heç, elin avradı, kızın olur mu?”

“Olmaz…”

“Heç, elin avradı, hemi de çağalı avrat… tövbeee bu Muhtar’a. Bir Osanna diyir, başka bir şey demiyir.”

“Essah kardaş essah, kendi köylüsü açlıktan öldü de gidip çıkarmadı altınları. Emme Osanna aç kalınca, abov hemen koşturdu da, gönderdi de, Osanna’yı…”

“Güya kendi gitmemiş gelinle, ağzını açıp tek kelam etmemiş de güyaaa!”

“Laf!”

Köylü, kızları unutup Muhtar’a saldırmaya başlamıştı. Asıl gömülerin yerini kızlar değil Muhtar biliyordu. İçlerinden bir ikisi sabah akşam Muhtar’ı gözetlemeye karar verdi. Muhtar’ın haberi olmadan bu köyde kuş uçamazdı. Ermeniler mallarını gömecekti de, Muhtar’ın haberi olmayacaktı. Bu imkânsızdı. Kesinlikle Muhtar’ın peşine düşmeliydiler.

Ahmet Ağa bile köylü gibi düşünmeye başlamıştı. O, Seda’sına kendinden çok güveniyordu. Seda, “benim bütün malım bu ağam, al, size feda olsun!” demişti. Ahmet Ağa da ona hemen oracıkta güvenmişti. Tabii kız doğru söylüyordu, asıl fesatlık Muhtar’daydı. Hiç verir miydi altınları-gümüşleri? Belki adamlar geri döner, döner de “hani bizim altınlar Muhtar” derler. E, ne de olsa, o Kör Yusuf’tu. Emanete ihanet etmezdi. “Kusura kalmayın, kızlar kışın aç kaldı da, bir kaçını bozdurduk,” diyecekti. Ermeniler de ona “helal olsun” diyeceklerdi. “Helal olsun Muhtar sana, malımıza gözün gibi bakmışsın,” diyeceklerdi. Ah Muhtar, zaten her zaman başkalarını kendi köylüsünden daha çok severdi. Hem birilerinin ona aferin demesi için canını bile verirdi.

Ahmet Ağa bunları düşünürken, diğerleri de bir an önce eve gidip kızları bir güzel konuşturmanın yolunu düşünmeye başlamışlardı. Herkes kendi kendine konuşmaya başlamış, sessizlik uzun süre devam etmişti. Hem kızları konuşturmayı, hem Muhtar’ı takip etmeyi, hem de birbirlerinden gizli gidip dağları taşları kazmayı düşünüyorlardı. İşleri çok zordu. İyi bir plan yapmalıydılar. Burada kalıp boş yere zaman öldürmenin bir anlamı yoktu. Dağılmaya karar verdiler. İlk önce Topal Hüseyin gitmeye davranıp;

“Aman boş verin be, boş verin, Ermenilerin ne kadar altını olacak ki? Korsan mı bunlar? İşte olanı da aldık, kafa yormanın anlamı yok. Ben gidiyrim, acıktım valla… Günlerin açlığını bastırmak kolay değil, gidem de sıcak bir çorba içem,” dedi, selam verip çıktı.

Ardından Ahmet Ağa kafasını sallayarak;

“Seni tilki seni… Önce davranacak aklınca,” dedi. Koca ağzını açarak iyice güldü. Bu köylü kısmı çok ahmaktı, bir koku aldı mı, eğrisini doğrusunu düşünmeden koştururdu. ‘Neyse’ dedi içinden, ‘ben de gidem, çok eğlendim bu akılsızların yanında. Şimdi Züleyha, kızın her yerini çimdiklemekten mosmor etmiştir. Gidem de kurtaram ceylan gözlümü, gül kokulumu,” diyerek aceleyle kalkıp gitti.

Evlerine dağılan erkekler, evde büyük karılarının ya da analarının yerine gencecik karılarını buldular. Hepsinin gözleri parladı, evde kimse yokken kızları sıkıştırmak daha kolay olacaktı. Ancak altından, paradan daha da önemlisi, onları izleyen haset dolu gözler olmadan, tazecik karılarını koyunlarına almaktı. Özellikle Ahmet Ağa zil takıp oynayacaktı neredeyse. Evlendiği günden beri onları bir an olsun yalnız bırakmayan, gerdek gecesi bile sabaha kadar avluda beddua ederek dolaşan Züleyha evde yoktu. Seda’sı tandırın yanında huzurla oturuyordu. Yanakları, ateşin sıcağıyla kıpkırmızı olmuş, güzelliğine daha da bir güzellik katmıştı. Ahmet Ağa, kızı kolundan tuttuğu gibi hemen oracıkta üstüne atıldı. Seda’nın, “dur ağam! Şimdi çağalar görür, Züleyha abla gelir” demesine aldırmadan. Diğerleri de Ahmet Ağa gibi yapmış, nefislerini bir güzel rahat rahat doyurmuşlardı. Şimdi sıra kızlara altınların yerini söyletmeye geliyordu. Önce güzellikle sordular, saçlarını okşadılar, olmadık iltifatlar ettiler. Ancak kızların boyunlarını büke büke, “vallahi başka yoktur ağam, vallahi, hepsini verdim ben size. Hem, sen de geldin benle, gördün işte. Başka yoktu ki!” demeleri üzerine sinirleri tepelerine çıkmıştı. Az önceki sevgi okşayışlarını, tatlı laflarını bir yana bırakıp, kızları dövmeye başlamışlardı. Onlar vurdukça kızlar, “vallahi başka yoktu” diyordu. Yok diyor, başka bir şey diyemiyordu zavallıcıklar. Onlar neleri var neleri yoksa bu adamlara vermişlerdi işte. Her şeylerini vermişlerdi. Gençliklerini, umutlarını, hayallerini, altınlarını, evlerini, topraklarını… Daha ne istiyordu bu adamlar? Daha ne? Bir köşeye büzülüp, üstlerine inen tekmeler altında sessizce ağladılar. Ah etmediler, bağırıp çağırıp aman dilemediler. Öfkeden gözleri dönen adamlar, kızların ağızlarını burunlarını al kızıl kana buladılar. Güzel yüzlerini davul gibi şişirdiler. Ancak kızların ağızlarından, “yoktur ağam”dan başka bir laf alamadılar.

Kadınların çoğu Seher’in başına birikmişti. Kendi aralarında olmadık dedikodular yapmışlar, kızların üstüne akıl almaz senaryolar uydurmuşlardı. Konuşacakları bitince, bu sefer Seher’i meraka dalmışlardı. Ondan ses seda yoktu. Satenik ne vermişti ona? Köylü bilmiyordu. Mustafa Usta, herifleriyle birlikte kasabaya gitmemiş, altın bozdurmamıştı. Bu merak onları çıldırttı, bir an önce gidip neler olup bittiğini öğrenmeliydiler.

Kadınların geldiğini gören Satenik, suratını asarak, soğuğa aldırmadan kilere gidip her zamanki yerine büzülmüştü. Burası onun mezarlıktan sonraki ikinci yeriydi. Çoğu zamanını burada geçiriyordu. Fatma’nın zehirli dilinden, Şıhlı’nın azgın bakışlarından bu şekilde kurtuluyordu. Hem bu kiler, hayatının bir günde değiştiği yerdi. Burada can yoldaşlarıyla hayata tutunma çabası vermişlerdi. Yaşama dört elle sarılmışlardı. Küçücük yürekleri umut doluydu. Oysa şimdi… Keşke hepsi bu odada can verseydi. Yehsa’sı ne iyi etmişti, içlerinde bir o şanslıydı, erkenden göçüp gitmişti. Yine de Yehsa aklına gelince gözleri doldu. Dudaklarını ısırarak;

“Güzel bacım benim, neredesin acaba şimdi? Görüyor musun bizi? Görüp de bizim için gözyaşı döküyor musun?” dedi.

İçi titredi, olduğu yerde daha da büzüştü. İstemeyerek de olsa içeriden gelen seslere kulak kabarttı. ‘Irısbılar!’ dedi içinden, ‘yere giresiceler! Ne toplandılar ola başımıza? Sanki Seher anamı çok severler!’ Bir kadının kendini sorduğunu duydu. “Sağa ne şırfıntı? Neredeysem neredeyim, cehennemin dibindeyim,” dedi dişleri takırdayarak. Sonra kalkıp kapının yanına oturdu, iyice meraklanmıştı. Yoksa kendini mi isteyeceklerdi? Kulağını kapıya dayayıp dinlemeye koyuldu.

İçeride en çok Züleyha karısı konuşuyordu. Her zamanki gibi Züleyha’nın arkasını kollayan Topal Hüseyin’in karısı Cennet Kadın da peşinden geliyordu. Fatma çayları dağıttıktan sonra Züleyha kıza bakıp;

“Hele maşallah sana kız Fatma, ne de güzelleşmişsin böyle teyzem. Eyice böyümüş gelinlik kız olmuşsun,” dedi, kızın suratına “tü tü” yapıp tükürerek.

Fatma başındaki örtüyü alıp ağzına götürerek kıkırdadı. Ne de olsa bugüne kadar kimse ona böyle şeylerden söz etmemişti. Şimdi Züleyha teyzesi, ona hem güzel diyordu, hem de evlenme çağına geldiğini söylüyordu. Ne iyi kadındı şu Züleyha karısı. Hem de Şıhlı yaşında oğlu vardı. Fatma, Züleyha teyzesine daha da iyi davranmaya, kadının gözüne girmeye karar verdi.

“Kızlar çebik büyüy anam çebik. Bir kucana aldığını biliyirsin, bir gelin ettiğini. Göz açıp kapayıncaya kadar anam…” dedi Cennet karısı, sonra gözleri etrafı araştırarak, “senin öbür kız nerde Seher?” dedi.

“İkisi de burada işte Cennet, gözlerin de bozuldu herhal,” dedi Seher, kadına öfkeli bir bakış atarak.

“Aman… Kız ben bunları sormuyrım ki, senin o yılan dilli Satenik nerde? Bizi görünce saklandı mı? Yerik ha onu!” dedi sırıtarak. Öndeki iki dişi yoktu, kocası yıllar önce vurup kırmış, yerleri de pis pis kararmıştı. Seher, bu görüntü karşısında gülümseyerek kafasını salladı, ‘bi de gülünce tam oluyun Cennet ırısbısı. Şahken şahbaz oluyun,’ dedi içinden.

“Buralardadır herhal? Benim tatlı dilli kızım. Ne edicin Satenik’i Cennet? Bir işin mi var?”

“Yok anam, ne işim olsun? Öyle sordum, yasak mı?”

“Yok, niye yasak olsun? Sor tabii,” dedi Seher Kadın, onu iyice gıcık ediyordu.

Seher’in sinirlendiğini fark eden Züleyha karısı, Cennet’e eliyle sus işareti yaptı. Seher’i öfkelendirmenin zamanı değildi, ağzını arayacaklardı kadının. Koca poposunu minderin üstüne iyice yayarak;

“Of… Hele bırakın bunları da, bu başımıza gelenler… Açlıktan ölecekti çağalar neredeyse. Bu kıtlık daha ne kadar sürer ola?” dedi, konuyu bir şekilde Satenik’in altınlarına getirmeye çalışarak.

“Heye” dedi Seyit’in karısı Emine Kadın. Seyit’in gitmesiyle Muhtar’ın himayesine alınmıştı. Yehsa’nın altınları o öldüğü için bulunamamış, onlar da Osanna’nın nesi varsa kardeş payı etmişler, bütün erzağını bölüşmüşlerdi. “Allah bu kızlardan razı olsun. Atalarının mekânı cennet olsun. Bu dünyada, bu yavrular bir daha kahır, acı görmesinler,” dedi gözleri dolarak.

“Amin!” dedi diğerleri, dillerinin ucuyla.

“Yehsa ölmeden önce söylemedi mi sana bir şey anam?”

“Yok yok, ne yaşadı ki fukara? Bir hafta içinde öldü gitti. Ahhh! Yaşayaydı da altını kendinin olaydı. Ne bilem, zalım dünya! Aklıma geldikçe o yüzü, hâlâ ağlarım vallaha. Kumam değildi de, bacımdı sanki,” dedi.

“Doğru, keşke yaşasaydı…” dedi Seher Kadın da, Emine’nin ardından. “Ah, keşke anaları, babaları da yaşasalardı. Ah, keşkim heç getmeyelerdi de, biz de onların mallarını böyle leş kargası gibi bölüşmeyeydik,” dedi, kadınlara zehirli bir bakış daha fırlatarak.

Züleyha bu sözlerin üstüne huzursuzca kıpırdandı, elindeki boş bardağı Fatma’ya doğru uzatarak;

“Hele şunun lafına hele…” dedi. “Heye, keşkim getmeyelerdi, emme gettiler… Ancak kimse onların malına leş kargası gibi türemedi Seher. Almayaydık da altınları, acımızdan öle miydik bütün köy. De mi avratlar?”

“He öle miydik,” dedi diğerleri de.

“Anam, biz neyse, hadi öleydik. Eeee, yaşasınlar diye bıraktıkları kendi kızları nediciydi? Biz olmasak, kendi kızları çoktan kurdun kuşun yemi olurdu bacım. Biz olmasak… Söyletme beni şimdi, neler duydu aha bu kulaklarımız. Bizim gibi eyi insanlar nerde var anam?” dedi, ellerini açıp kadınlara bakarak.

“Essah valla, Züleyha abla” dedi, Ebe Nine’nin gelini. “ Neler etmişler avratlara yollarda, de mi?”

“Sen hele hös bakım! Karışma böyle şeylere, ayıp!” dedi Ebe Nine, gelinin fazla merakından sinir olarak. Kızın asıl derdinin olanları öğrenmek değil, açık seçik hikâyeler dinlemek olduğunu biliyordu. Seher’e fısıltıyla; “Bunun da aklı fikri o işlerde anam,” dedi. Sonra kadınlara dönerek;

“Hepinizin hakkı var, evet biz eyilik yaptık zavallılara. Emme, onlar da karşılığını bir güzel ödediler. Bunu da unutmayın bakalım. Avratlar… Avratlar… Ermeni komşularınızın evinde oturuyorsunuz unutmayın hele, kızlarını da evlerinize hizmetçi ettiniz, bunu da unutmayın bakalım. Bi de, bunun üstüne, bu kızcağızları heriflerinizin oğlunuzun koynuna aldınız. Hemi de beleş, bir akçe bile harcamadan. Üstüne bi de altınlarına kondunuz, offf… Kim daha çok eyilik yapmış, ben bilemedim,” diyerek ellerini bilemedim anlamında havaya kaldırıp, dişsiz ağzını büzdü.

Neredeyse köy kurulduğundan beri ebeydi. Köyün bütün çocuklarını, hatta koca koca adamları, kadınları bile o doğurtmuştu. Kaç yaşında olduğunu o da bilmiyordu ama Muhtar’a göre doksanın üstünde vardı. Görünüşü oldukça dinçti, geçmiş ile ilgili bilinmeyen, hatırlanmayan her şey ona sorulurdu. Ebe Nine’nin bilmediği yoktu. Kim, ne zaman, saat kaçta doğmuş hepsini bilir, hatta doğum zamanlarında memlekette neler olup bittiğini de anlatırdı. Söylediğine göre ninesi de ebeydi. Ölürken el vermiş ona, o da o gün bugündür bu işi yapardı.

Ebe Nine’ye hiçbiri cevap veremedi. Verecekleri cevapları yoktu. Kadın doğru söylüyordu; söylüyordu da, hiçbirinin de işine gelmiyordu. Seher Kadın sırıtıyordu, keyfi yerine gelmişti. Ne güzel konuşmuştu Ebe Ninesi. Kendini tutamadı, kadının her yeri dövmeli elini alıp öptü. Bununla da kalmayıp kalkıp boynuna sarıldı.

“Sen yüz yaşa e mi? İki yüz yaşa, Ebe Ninem benim. Her zaman doğru gördüğünü söylersin, doğru bildiğini yaparsın. Ne güzel insansın sen! Ne güzel! Nasıl da susturdun şu cadalozları! Söylediklerinin doğru olduğunu adları gibi biliyirler, emme işlerine gelmiyir. Ne öyle diyebiliyirler, ne de öyle del. De mi kız Züleyha? Söylesene, ne güzel konuştu ninemiz de mi?” dedi.

“Cadaloz sensin Seher karısı. Bu köyde sana gücü yeten bir avrat var mı? Ve dahi herif, hı? Asıl cadaloz sensin. Hem Ebe Nine doğru söyliyir, tamam, var mı diyeceğin? Aha söyliyrim işte, doğru söyliyir. Emme eksik söyliyir,” dedi Züleyha, sinirden sırıtarak.

“Neyi eksik söyliyirmiş bakalım?” dedi Seher.

Züleyha cevap veremeden Ebe Nine araya girdi;

“Kız, boş verin şimdi bunları. Sıkıldım haaa!” dedi, “biz buraya niye geldik ha Züleyha? Kudurmadın mı kaç gündür, Seher netti ola diye? De haydi, sor da öğrenek, sonra da gidek artık. Gün yıkıldı yıkılacak, daha namaz kılacam.”

“Ben mi kudurdum ninem? Offf, vallaha senin aklın yavaş yavaş gidiyir. Ben niye kuduram, bene ne?” dedi omuzlarını silkerek. Daha sonra, biraz önce yarım kalan sözünü tamamlamaya devam etti. Söylemezse çatlardı çünkü.

“Biz bu kızlara ne ettik? Ne ettik de düşman oldunuz bize böyle? Üstümüze laf söylersiniz sürekli. Gelin olmayan kız mı var? Biz de on üçümüzü göremeden evlenmedik mi? Kendi kızlarımızı da kuma vermedik mi? Söylesene Ebe Nine, sen kızlarını kaç yaşında everdin?” dedi Züleyha, Ebe Nine’ye dönerek.

“On iki, on üç, on dört… Ne bilem? Aybaşı olanı verdim işte,” dedi elini sallayarak.

“E, bizim kızlar Ermeni miydi? Yook… Ermeniler de öyle yaparlardı, de mi nine?”

“Heye heye, beni de kendine şahit etti bu avrat.”

“Yahu, demem o ki, biz kimseye kötülük etmedik. Kız kısmının kaderi bu. Eyilik ettik, aldık içeri attık işte. Tövbe, laf etmen artık bize allasen Seher. Sen Satenik’in turşusunu kur, kimse sana bir şey demiyir işte! Emme Şıhlı da böyümüş, herifin desen gencecik adam, artık sonrasını sen bilirsin!” dedi Züleyha, son sözü söylemenin rahatlığıyla.

Seher içinden tövbe estağfurullah çekti. Bu kadınla didişmekten bıkmıştı. Şimdi kalkıp saçını başını yolardı ama evinde misafirdi ne de olsa. Zorla da olsa gülümsemeye çalışarak Züleyha’ya takıldı;

“Sen boşver bunları, Züleyha boşver… Hele de kıt aklıyla neler bilirmiş. Söyle bakalım, buraya neyi öğrenmeye geldin? Sor da rahatla. Ben sizin neyi merak ettiğinizi çok eyi biliyrim ya!” dedi.

Züleyha, “aman boşver” anlamında elini salladı. Bütün keyfi kaçmıştı. Cennet’e kaçamak bir bakış fırlattı. Kadın, arkadaşının yardımına yetişmekte gecikmedi. Oturuşunu değiştirip başındaki örtüyü kulaklarının arkasına sıkıştırdı. Bütün kadınlarla konuşuyormuş gibi yapıp, kara küçük gözlerini hepsinin üstünde gezdirdi:

“Hele avratlar, bizim herif diyir ki! Ermeniler daha çok altın gömmüş, emme kızlar söylemiyirmiş ya...” dedi.

“Essah mı?” dedi, Ebe Nine’nin meraklı gelini.

“Essahtır ya essah! O kadar insan getti, bunların üç-beş tane altından başka bir şeyleri yok muydu sanırsınız!”

“Senin ne kadar altının var Cennet?” dedi Seher. Susup hiçbirine cevap vermemeyi düşünüyordu ama Seher Kadın’ın dilini tutabilmesi mucize gibi bir şeydi.

“Benim ne param olucu kız? Hemi de altın, delirdin zar?”

“Sen delirdin zar ki, kendi komşularından, bacılarından şüphe ediyirsin. Olanı gömmüş fukaralar işte, neleri varsa kötü gün için saklamış da gitmişler. Daha ne o eksik aklını yoruyun?”

“Ne bilem anam ben? Herifler öyle diyir işte,” dedi Cennet karısı, sonra Seher’e dönüp gözlerini kısarak;

“Mustafa Usta kasabaya inmemiş bizim heriflerle…” dedi, şüpheli bir ses tonuyla.

“Eee, ne var bunda? İnmediyse inmedi.”

“Bozdurmadız mı altın falan Seher?”

“Ne altını Emine? Ne altını?”

“Aman…” dedi, Emine avratlara dönerek, “bu da anlamıyırmış gibi yapıyır ha!”

“Heye” dedi Ebe Nine, “size laf yetiştirmekten yoruldu kadın. Ben soracağınızı sorayım da, kalkam gidem. Yeter artık, kafam şişti vallaha! Hemi de davul gibi… Kız Seher, bu karılar Satenik sana ne verdi merak ediyirler. Sen de söyle artık!”

“Yere giresiniz e mi? Hepiniz ırısbısınız vallaha…” dedi Seher gülerek, “Sabahtan beri derdiniz buydu de mi? Çatlayınnnn… patlayınnnn…”

Ebe Nine de dişsiz ağzını açarak gülmeye başladı, sonra kuşağından tütün tabakasını çıkarıp Seher’e uzattı.

“Hele sar bi tane, ben ince saramıyrım, ellerim titriyir. Kendine de sar hele.”

“Haşa ninem, senin yanında haddime mi?”

“Kız başlatma şimdi ninene! Sar diyrim, keyfimi yerine getirdi bu şırfıntılar.”

“Oh, sefanız olsun!” dedi Züleyha, susmaktan sıkılmış küslüğü bırakmıştı; “ben de isterim.”

“Ahmet görürse senin ağzına sıçmaz mı?” dedi Seher.

“Sıçmaz, sıçmaz. Onun gözü Seda’sından başka bir şey görmiyir, merak etme!”

“Eyi o zaman Züleyha, al tüttür eyice.”

Üç kadın sigaralarını keyifle içmeye başladılar. Seher içinden ne kadar kızsa da köylüsünü sevdiğini düşünüyordu. Başlarına ne gelirse gelsin, bir şekilde keyiflenmenin yolunu buluyorlar, kafalarını kendi dertlerinin dışındaki konulara yoruyorlardı. Savaş, açlık, kıtlık bu kadınlara bir şey yapamıyordu işte… Sigarasının dumanını havaya doğru üfleyerek Züleyha’ya baktı;

“Kız Züleyha, Annehit’in altını olsa gömer miydi sanırsın? Ha? Bana ne kadar düşkündü, sen iyi bilirsin. Eğer, tek bir akçesi bile olsa, bana bırakır giderdi. Benim güzel bacım. Ama nerdeee, Annehit’lerin ellerinde avuçlarında bir şey yoktu ki… Onlar fukaraydı biliyirsiniz,” dedi, söylediğinden hiçbir kuşku duymayarak, bunu adı gibi biliyordu.

“Ne bilem anam? Bütün köylü açlıktan uyuyamazken, hepimiz birbirimizin karnının gurultusunu duyarken, sizden hiç ses çıkmadı. Biz de ne bilek, de mi avratlar? Sandık ki, Satenik sana çok altın verdi de karnın bizimki gibi guruldamadı.”

“Tühhh sana Züleyha tühhh… Sizin karnınız aç yatarken, ben burda tok mu yattım? Tüh, beni bilmiyir misin kız sen hiç? Satenik bana altın vereydi de, ben onu tek başıma yiyeydim, Allah o vakit canımı alaydı. Yok bacı yok, benim kitabımda komşu aç yatarken tok yatmak yok. Allah şahit, çaresizlik bizi sizden daha çok kavurdu, öyle bir kavurdu ki, gidip şehirdeki dayıma yüz sürdük. Ekmek dilendik. Ne edek bacı ne edek, açlık zormuş! Açlık gurur murur dinlemiyirmiş. Sağ olsun dayım, yok demedi, gönderdi erzak da kurtulduk karın gurultusundan. Emme nere kadar gidici bu erzak bilmiyrim. Sizinki de nere kadar gidici bunu da bilmiyrim. Başka çare bulunmalı, yoksa bu gidişat kötü bacılar kötü. Bakın, Mustafam geceyi gündüze katıyır, insanın kanını donduran bu soğuklarda köy köy gezip ekmek parası arıyır,” dedi. Gözleri dolmuştu, kocası iki gündür yoktu. Neredeydi? Sağ mıydı? Böyle zamanda dağ taş demiyor, çocuklarının ekmek parasını arıyordu. Seher susup gözyaşlarını sildi. Kaya gibi sert Seher’in ağlaması Züleyha ile Cennet’in bile içini sızlattı.

“İnşallah tez vakitte gelir ustamız, hele meraklanma kızım,” dedi Ebe Nine, “bir eksiğin varsa de bana, getiririm hemen, tasa etmeyesin e mi?”

“Sağ ol ninem yoktur sağ ol. Geçer zar bu günler de. Geceyi veren Allah, sabahı vermemiş mi?”

“He vermiştir vermiştir, geçer inşallah. Çenemiz düştü iyice, hele gün de yıkılıp gitmiş. Herifler merak etmiştir şimdi bizi, gidek anam, gidek de bir aş koyak çağalara,” dedi kadınlar ayağa kalkarak.

Cennet karısının gözü hâlâ Satenik’i arıyordu. Kaç saat olmuştu kız yoktu ortalarda. Merakını yenemedi, tam kapıdan çıkarken Seher’e dönüp;

“Senin yılan dilli donup kalmaya bir yerde. Hele havaya bak uy! Bu soğukta nirelerde ola? Mezarlıkta ise, kesin donmuştur. Gidem bakam mı?” dedi. Kadının inatla kendini sorduğunu duyan Satenik oturduğu yerden ayağa kalktı, donmuş ve uyuşmuş ayaklarını ovalaya ovalaya kapıya çıkıp;

“Buradayım Cennet abla buradayım, amma da çok severmişsin beni! Gözlerim yaşardı vallaha,” dedi.

“Kız abovvv! Vallaha sen insan değil, cinsin. Nereden çıktın kız… Abovvv avratlar, hele bakın, kaç saattir içerdeymiş de görememişiz. Cin bu cin!” dedi, şalvarını savura savura giderken.

ALTINCI BÖLÜM

“Herif koş! Durup bakma eyle, koş! Ebe Nine’yi çağır. Osanna doğuruyır. Uyyy… Daha bakıyır. Koş Yusuf’um bebemiz geliyirrr. Komşular hu komşular… Uyanın koşun koşun, bebek geliyir…”

Ayşe Kadın gecenin ikisinde, saçı başı darmadağınık, üstünde beyaz geceliği, çıplak ayaklarıyla avluda koşturup duruyordu. Bu yaşına kadar böyle bir heyecan yaşamamıştı. Kalbi çatlayacak gibi atıyordu. Onun bu halini gören Muhtar şalvarı üzerine zor geçirdi. Yaşından beklenmeyecek bir hızla kapıdan çıkıp gitti. Arkasından Ayşe Kadın daha bağırıyordu, “Ebe Nine’den sonra Seher’i de çağır duydun muuu? Seher’i deee...”

Osanna, Misey’i beklemekten yorgun düştüğü günün akşamında, hafif hafif sancılanmaya başlamış, ancak Ayşe Anasına bir şey dememişti. En ufak bir hareketini izleyen ve üstüne titreyen bu kadını boşu boşuna heyecanlandırmak istememişti. Hem bebeği daha karşılamaya hazır değildi, Misey gelecekti. O gelmeden Osanna gelin nasıl doğururdu? Kocası, canı, aşkı olmadan! Son günlerde, umudunu yitirmek üzereyken, “yok” demişti kendi kendine, “yok Osanna, sakın Misey’den umut kesme! Gelecek, gelmeli. Onun sözünü tutmadığı görülmüş mü?” Ölebileceğini ya da gittiği yerden gelemeyeceğini aklının ucuna bile getirmiyordu. Eğer böyle bir şey düşünürse, kendisinin de yaşayamayacağını çok iyi biliyordu. Bu nedenle soğuk dememiş, yağmur dememiş, Ayşe Kadın gelip onu kolundan zorla sürükleyene kadar köyün girişine gidip yol gözlemişti. Misey’i böyle yollarda karşılamalıydı.

Böyle bir günün gecesinde, Misey’i gelemeden, Osanna gelin sancılanmaya başladı. Sesini çıkarmamak için yastıkları ısırdı. Ta ki suyu gelene kadar, işte o zaman ilk çocuğunu doğuracak olan bu genç kadın paniğe kapılarak Ayşe Anası’na seslendi. Seslenmesiyle, Ayşe Kadın’ın ortalığı birbirine katması da bir oldu.

Sesini duyan köyün kadınları yarı uykulu yarı uyanık, üstlerini bile giymeden, tıpkı Ayşe Ana gibi gecelikleriyle koşturdular. Neyse ki üzerlerine şallarını almayı ve başlarını örtmeyi unutmamışlardı. Yoksa bu halleriyle köyün erkeklerine seyir olacaklardı. Ayşe Kadın’ın yan komşusu Adile Kadın, kadıncağızı alıp içeri sokarak;

“Kız Ayşe, ne bağrıyın böyle? Yangın varmış gibi. Ayazda böyle don gömlek, heste olacan bu yaşında şimdi,” dedi.

“Gelinin suyu gelmiş Adile, suyu… Bi de benim derdime düşüyür bu akılsız! Koş geline bak,” dedi, yine avluya çıkmaya çalışarak.

“Hele telaş etme sen! İlk doğuran Osanna gelin mi? Ahan şinci doğurturuk.”

“He he anam, telaş etme! Şinci bir avazda, aha bak Ebe Nine de geldi,” dedi Emine Kadın. Evin içi köyün kadınlarıyla dolmuştu. Hepsi Osanna’nın başına birikmiş, kızın acıdan yaş dolan gözlerini, terini siliyorlardı.

Ebe Nine baston şeklinde kullandığı uzun sopasına dayanarak içeri girdi. Her zaman olduğu gibi hiç telaş etmeden, soğukkanlılıkla, içeriyi tıklım tıklım dolduran kadınlara sert bir bakış atarak;

“İki üç avrat kalsın benle, gerisi dışarı bakalım. Havasız komayın burayı! Aha bu Ayşe’yi de götürün başımdan, ne bağırıp durur çığırtkan gibi,” dedi.

Seher, Adile ve Emine Kadın dışındakiler avluya çıktılar. Köyün âdetine ters olarak erkekler de avluya gelmiş, merakla bekleşiyorlardı. Kadınların hayretten ağızları açık kaldı. Erkeklerin doğumda ne işi vardı? Ayıp değil miydi? Ama ses etmediler, ne de olsa doğuran Osanna’ydı. Sulpe’nin gelini. Bırakırken dönüp dönüp baktığı, gözü gelinin karnında kaldığı gelini. Emanet bebek geliyordu, Sulpe’nin torunu. Belki de hiç göremeyeceği torunu.

Erkekler avluda bir ateş yakıp etrafına dizildiler. Kadınlar ise ara sıra içeri girip çıkıyor, Ebe Nine’nin azarını işitiyorlardı.

Osanna döşekte öylece yatmış bekliyordu. Yüzü acıdan ter içinde kalmıştı. Arasıra dudaklarını elini ısırıyordu. Başka da bir ses çıkmıyordu Osanna’dan. Gözlerini tavana dikmiş öylece bakıyordu. Çok uzak yerlere gitmişti. Adile Kadın’ın Osanna’ya içi acıyordu. Gözleri doldu, o da Osanna gibi genç yaşta kaybetmişti kocasını. Gelinin derdini biliyordu, kocasını istiyordu. Bebeğinin babasını bekliyordu. Adile Kadın, derin bir ah çekti. Osanna’nın yanı başına çöküp;

“Hadi kızım, hadi kadersizim, beben geliyir. Sen de yardım etmelisin, sıkma kendini, bağır, ıkın, hadi yavrum,” dedi.

Osanna’nın ağzından acı dolu bir feryat çıktı. Bu feryat umutsuzluğun feryadıydı. Bebeği geliyordu ancak kocası gelmemişti. Kafasını kaldırıp odadakilere baktı. Gözlerini kocaman açmış, al yanakları acıdan daha da kızarmıştı. Birden gülmeye başladı, kesik kesik ama acı dolu bir kahkaha attı.

“Doğurmam!” diye bağırdı, “boşuna uğraşmayın doğurmam… Bekleyecek oğlum, babasını bekleyecek. Misey gelmeden doğurmam,” dedi, kafası tekrar yastığa düşerken.

Ebe Nine, yıkamaktan rengini değiştirdiği ellerini sakince kurulayıp gelinin yanına geldi. Çaresizlikle Osanna’ya bakan diğer kadınları kenara itip, gelinin suratına okkalı bir tokat attı.

“Hele şu soykaya hele…” dedi, “Allahın buyruğuna kim karşı gelebilmiş? Misey batsın ırısbı, yeni bir can geliyir dünyaya. Senin keyfini mi bekleyecek çağa? Hadi bakalım hadi, benim tersim kötüdür bilirsin. Sulpe’nin gelini melini demem, elime alırım seni. Şimdi ben sana ne dersem onu yapacan. Seni soyka seni… Seni zındık seni… Koskoca Ebe Nine’yi oynatır burada çağa gibi,” deyip, kızın alt tarafına geçti. Eteğini baldırına kadar açıp, eliyle Osanna’yı muayene etti.

“Hay maşallah! Hay maşallah!” dedi dişsiz ağzını şapırdatarak, “Avratlar bize ne hacet, bu soyka kendi başına bile doğurur. Hele Adile bak bebenin başı gelmiş dayanmış, bir ıkındı mı elimizde çağa.”

“Heye” dedi Adile, “beş dakkaya kalmaz gelir bebe. Emme, bu ıkınmıyır ninem ne inatçıymış. Tövbeee, böylesini de heç görmedim. Bebeyi tuttu bırakmıyır.”

Ebe Nine yine sakinliğini bozmadan;

“Doğum leğeni nerde kız? Getir çebik tez, dışarıdan iki üç avrat çağır, çömeltip doğurtucum. Bunun keyfine bırakırsak öldürücü çağayı, soyka,” dedi.

Emine Kadın, ninenin sözünü ikiletmedi, doğum leğenini kaptığı gibi odanın ortasına yerleştirdi. Aynı hızla avluya çıkıp Züleyha ile Cennet karısını içeri çağırdı. Ayşe Kadın, Emine’nin telaşından bir şeylerin ters gittiğini anlayarak, onu tutmaya çalışan kızları itip içeri girdi. Osanna’nın ölü gibi yattığını görünce, başı dönüp olduğu yere yıkıldı.

“Uyyy başıma uyyy, bu da mı geliciydi başıma? Gelinim teni yere mi sermiş Seher…” dedi, zangır zangır titreyerek.

Seher hemen su testini alıp, Ayşe Kadın’ın üstüne başına döke döke içirdi. Bir parça da eline döküp kadının yüzünü gözünü silip boynuna sarıldı.

“Oy ben sana kurban olam Ayşe Anam. Bu kadar mı seversin Sulpe’nin gelinini? Kendi rahminden düşmüş gibi acı çekersin. Oy Seher sana kurban, Seher senin o koca yüreğine kurban. Hiç korkma hiç! Birazdan torununu kucağına verecem, birazdan senin de evin şenlenecek, merak etme! Gelinin nazlanıyır vermiyir bebeyi, fukara Misey’i bekliyir. Daha kendi de çağa anam, ne etsin? Aşk işte! Daha evlat sevgisini bilmiyir. Şimdi alır kucağına bebesini, ne Misey kalır, ne aşk ne meşk. Hepsini unutur, tasa etme!” dedi.

Dört beş kadın Osanna’yı ayağa kaldırıp leğenin başına getirdiler. Ebe Nine ile Adile Kadın yere çömelmiş, ellerini kadının rahminin içine kadar sokmuşlardı. Diğerleri ise, Osanna’nın karnına üstten aşağıya doğru baskı yaparak, “Ya Allah” diyorlardı. Osanna o kadar çok acı çekiyordu ki gözleri karardı, ayakta duracak mecali kalmadı. Bir an, gerçekle hayali karıştırdı. Sesler ona çok uzaklardan gelmeye başladı. Gözünün önüne sanki bir tül parçası indi. Bu tülün arkasından Misey’i gördü. Isırmaktan kana buladığı dudakları tebessümle kıvrıldı, elini uzatmaya çalıştı ancak elleri bağlıydı. Misey öylece durmuş Osanna’ya gülümsüyordu. Gittiğinden daha yakışıklıydı, gittiğinden daha sağlıklıydı. Tertemiz beyaz bir gömlek giymişti, siyah şalvarı ipektendi, pırıl pırıl parlıyordu. Başı açıktı, sarı dalgalı saçları uçuşuyormuş gibi geldi Osanna’ya. Misey ona el salladı, Osanna da sallamak istedi ama yapamıyordu, kımıldayamıyordu bile. Misey defalarca el salladı, hep gülüyordu. Sonra yana çekildi, arkasında Sulpe Ana’yı gördü. O da Osanna’ya el sallayıp oğlunun elinden tuttu. Birlikte arkalarını dönüp gittiler. Osanna çok çırpındı, su gibi tere battı. Ağzından tek kelime çıkaramıyordu, bağırmak istiyordu ama bunu başaramıyordu. Son bir gayret gösterdi, tüm bedenini kasıp; “Gitmeee…” diye bir çığlık attı.

Osanna’nın çığlığına, bir bebek viyaklaması katıldı. Önce kedi miyavlaması gibi geldi Osanna’ya ses, öyle ince öyle güçsüz. Ama sonra bu viyaklama bir çığlığa dönüştü. Bebek yeri göğü inleterek ağlıyordu. Osanna yavaşça gözlerini açtı, Ebe Nine’nin kucağında kırmızı bir şey gördü. Hiçbir şeye benzetemedi. Her tarafı şiş, mosmor bir şeydi. Zorla da olsa gülümsemeye çalıştı. Ebe Nine’ye bakıp;

“Çok çirkin bu” diyebildi bayılmadan önce, odadakilerin hiçbiri telaş etmedi. Osanna’yı döşeğe yatırıp yüzünü, gözünü, bedenini sabunlu suyla sildiler. Kafasına kırmızı bir örtü geçirip, üstünü sıkı sıkı örttüler. Emine Kadın, mışıl mışıl uyuyan Osanna’nın yüzüne bakıp;

“Çok yoruldu fukara çoook” dedi. “Uyusun şimdi, iyi dayandı. Ben olsam kaç kere bayılır ayılırdım.”

Ebe Nine bebeği Seher’e verip;

“Temizle pakla bebeği, sonra da, şu kuru yaprak gibi titreyen avrada ver. Ver de inansın torununa, ver de dünyası şenlensin garibin, yoksa uçup gidecek bu şimdi. Baksana, Osanna değil de o doğurdu sanki. Renk menk kalmamış soykada. Muhtar görmesin bunu böyle, avradıma nettiniz diye bizi öldürür ha!” dedi, elinde ibrikle kendini bekleyen Emine’nin yanına giderken.

Cennet karısı avluya çıkıp Muhtar’ın yanına koşturdu. Çirkin ağzını iyice aça aça gülerek Muhtar’a elini açtı.

“Muştumu isterim emmi muştumu!” dedi.

“Muştun başım üstüne Cennet kızım, deyiver bakalım torunum kız mı erkek mi?” diyebildi titreyen sesiyle.

“Torunun erkek emmim erkek, hemi de tosuncuk maşallah,” dedi Cennet karısı, ardından elini ağzına götürüp, bir zılgıt çaldı. Bu zılgıta avludaki diğer kadınlar da katılarak bir cümbüş kopardılar.

Osanna’nın kader arkadaşları, Ermeni kızları da doğumun başından beri oradaydılar. Yüzleri heykel gibiydi, hiçbir hareket yoktu. Hiç konuşmuyorlardı, zaten gerekmedikçe de konuşmazlardı. Satenik de yanlarındaydı. Onların dışında herkes düğün bayram ediyordu, birbirlerine sarılıp bebeği kutluyorlardı. Ne olmuştu bu köylülere, daha düne kadar onlara etmediklerini bırakmamışlardı. Şimdi Osanna için sevinç gözyaşları döküyorlardı. Belki de neye sevindiklerini kendileri de bilmiyorlardı. Bu köyde, bir kadının doğurması kadar olağan bir şey yoktu. Daha iki gün önce Selma gelin doğurmuştu da, kimse gidip bebeğe bile bakmamıştı. Satenik hiçbir şey anlamadı, dudağını büküp, “vardır bir hesapları” dedi. Sonra yanında öylece oturan arkadaşlarına baktı. Bu bebek onlarındı, belki de bu köyde doğan son Ermeni bebekti. Asıl onların düğün bayram etmesi gerekirdi. Bir köşede, öksüz gibi böyle boyun bükmenin anlamı neydi? Öfkeyle kızlara döndü;

“Kızlar, ne oturduk biz böyle? Ölüye mi geldik? Osanna doğurdu Osanna! Hemi de tosuncuk bir oğlan. Huuu, duydunuz mu? Hadi kalkın çebik! Gülek, oynayak, bacımız doğurdu. Şimdi Osanna’nın en çok bize ihtiyacı var. Misey’in, anasının, babasının yokluğunu unutturak ona. Önce gidip Muhtar emminin elini öpek, sonra da Seda bize şen türküler söylesin,” dedi, gözleri küçük bir çocuğun muzipliğiyle parlayarak.

Hep birden ayağa kalkıp Muhtar’ın eline yapıştılar. Bebek için bildikleri bütün duaları arka arkaya sıraladılar. Sonra Seda, tatlı yüzünü daha da sevimleştirerek;

“Emmim, iznin olursa evini düğün evine çevirek, bebemizi türkülerle karşılayak,” dedi.

“Olur kızım olur, hemi de çok iyi olur. Aho, ne zaman var senin o bülbül sesine hasretik, demek bugüne kısmetmiş. Öyle şen türküler söyle ki, bebemizin dünyası hep şen olsun ve dahi yüzü hep gülsün.”

Bunun üzerine Seda, bir düğün türküsüne başladı. Öyle şen şakrak söylüyordu ki, Muhtar’ın bile kalkıp göbek atası geldi. Kızlar da birer ikişer oynamaya başlamışlardı. Türküyü duyan kadınlar ellerindeki işi daha da hızlandırdılar. Onlar da bir an önce bu şenliğe katılmak istiyorlardı.

Temizlenip kundağa sarılan bebek Ayşe Ana’nın kucağına verildi. Kadın, titreyen elleriyle bebeği alıp besmele çekti. Sonra gözlerini kapatıp, uzun uzun dualar okudu. Bebek çok güzeldi, Ayşe Ana’nın bugüne kadar gördüğü bütün bebeklerden güzeldi. Mis gibi de kokuyordu. Kadın, Ebe Nine’den çekine çekine, bebeği bağrına basıp iyice kokladı. Sonra ayağa kalkıp avluya çıktı, bu güzelliği Muhtar da bir an önce görmeliydi. Arkasından kadınlar koşturup;

“Dur anam dur, sağuktur dışarısı, bebe heste olur,” dediler.

“Elleşmeyin hele elleşmeyin, Yusuf görmeli hemen bu tosuncuğu ve dahi bu sağukta saatlerdir titreşen köylü, herkes görmeli bebemizi,” dedi; kadınları iterek Muhtar’ın yanına vardı.

“Gözün aydın Yusuf dede! Nur topu gibi bir torun sahibi oldun,” dedi bebeği Muhtar’ın kucağına verirken.

“Gözümüz aydın avrat! Gözümüz aydın! Allah bu oğlanı Osanna’ya bağışlasın. Yüzü hep gülsün, Allah uzun ömür versin,” dedi. Kucağında tuttuğu bebeğe, dünyanın en muhteşem hazinesiymiş gibi baktı. Yaşlı kalbi hızla atmaya başladı. Ona bu mutluluğu veren Allaha şükürler etti. Sulpe’nin ve Misey’in bir an önce dönebilmeleri için sesli sesli dualar okudu. Sonra bebeği Ayşe Kadın’a uzatıp;

“Götür içeri, heste olmasın çağa,” dedi.

Ayşe Kadın torununu bağrına basıp, içeri koştururken köylüye dönüp;

“Hepiniz sağ olun, bizi böyle bir günde yalnız bırakmadınız. Allah hepimizi bu zor günlerden tez vakitte kurtarsın, bu bebek köyümüze uğur getirsin,” dedi.

“Amin…” dediler hep bir ağızdan.

Yarı donmuş köylüler, yüzlerinde gülümsemeyle sabaha karşı Muhtar’ın evinden ayrıldılar. Kızların hepsi Osanna’nın yanında kalmak istiyordu, ancak kaynanalarının zehirli bakışları altında, ezik ezik evlerinin yolunu tuttular. Satenik Osanna’nın yanında kalmıştı, kendine geldiği andan itibaren sürekli ağlayan gelinin gözyaşlarını siliyordu. Kulağına sürekli Misey’in geri döneceğini fısıldıyordu.

Osanna ağlamaktan şişmiş gözleriyle, kolunda mışıl mışıl uyuyan bebeğe bakıp bakıp, Misey’i anıyordu. Tohumlarını birlikte ektikleri bebeklerini onsuz doğurmuştu.

Ertesi gün öğleye doğru Osanna, kendini kuş gibi hafif hissederek uyandı. Etrafına baktı, kimseyi göremedi. Kafasını çevirip odanın küçük penceresinden dışarı baktı. Gökyüzü masmaviydi, günlerdir yağan kar dinmiş, yerini buza bırakmıştı. Köyün bütün evlerinin saçaklarından koca koca buzlar sarkıyordu. Osanna’nın içi titredi, yün yorganına daha da sarıldı, birden kollarının boş olduğunu gördü. Bebeği yanında değildi, neredeydi? Aklı yerinden çıkacak gibi oldu, hiç ses gelmiyordu. Evde sanki kimse yoktu. Yattığı yerden zorla doğrulup ayağa kalktı. Kapıyı açıp dışarı çıktı. Yüzüne çarpan soğuk havayla daha da titredi. Çişi de gelmişti ama umursamadı, bebeği neredeydi? Herkes neredeydi? Çıplak ayaklarıyla avluya çıkıp yan odanın kapısını açtı. Açmasıyla birlikte, gözlerine hücum eden yaşlara engel olamadı.

Ayşe anası ile Yusuf babası, bebeği ortalarına almış mışıl mışıl uyuyorlardı. Üçünün görüntüsü, Osanna’ya tarif edilemez bir mutluluk verdi. Gidip yanlarına diz çöküp sessizce ağlamaya devam etti. Bebeği çok güzeldi, hem de bir melek kadar. Dün gece bunu nasıl fark edememişti. Dikkatlice inceledi yavrusunu, her şeyiyle Misey’e benziyordu. Elini uzatıp dokunmak istedi ama uyandırmaktan çekinerek vazgeçti. O sırada, dış kapının açılıp kapandığını duydu. Birileri gelmişti, ayağa kalkıp avlu kapısını açtı. Gelen Seher Kadın’la Satenik’ti.

İkisinin de elleri kolları doluydu, evlerinde ne var ne yoksa getirmişlerdi. Seher’in diğer kızları gelmemişti, doğuma da gelmemişlerdi zaten. Seher Osanna’yı ayakta görünce telaşla yanına koşturup kolundan itip içeri attı.

“Kız, sen dellendin mi? Nevse Kadın böyle cıbıldak kalkar mı yerinden? Allah esirgeye, bir üşütürsen oranı kurtulmazsın valla, aman aman!” dedi tatlı bir öfkeyle.

Seslerine Muhtar’la karısı da kalkmış, vızıldayan bebeği annesine getiriyorlardı. Ayşe de ayakta dikilen Osanna’yı aynı Seher gibi haşlayıp yatağına itekledi. Sonra da küçük bebeğin iştahla açılmış ağzını annesinin memesine dayadı. Muhtar, yüzündeki çocuksu tebessümle yatağın içinde oturmuş, kadınların telaşını izliyordu. Birden Satenik’i fark etti. Bu kızla söyleşmek her zaman hoşuna giderdi. Kızın içinden geçenleri olduğu gibi söylemesi onu keyiflendirirdi. Satenik’e seslenip yanına çağırdı;

“Gel kızım, hele yanıma gel, Yusuf emmine anlat bakalım, nasılsın? Neler yapıyırsın?” dedi.

Satenik, Muhtar’ın yanına varıp elini üç kez öpüp başına koydu. Sonra, adamın dizinin dibine oturup, tatlı gamzelerini göstererek gülümsedi;

“İyiyim emmim zar! Ne bilem ben? İyi olmak için elimden gelen her şeyi yapıyrım,” dedi.

“İyi olacan elbet iyi, ah ben senin yaşında olacam da, iyi olmayacam. Gençlik çok güzel çoook, kıymetini bil Satenik hanım.”

“Gençliğimizi bize unutturdular emmim, hemi de çok zaman önce. Kaç yaşındayım ben de bilmiyrim. Emme, inan ki senin yaşında olmak isterdim.”

“Hele deli kıza hele, bir gün inşallah benim yaşımda da olacan. İnşallah çok uzun yıllar yaşayacan. Ama o gün gelene kadar, iyi yaşayacan. Ben biliyrim kızım, sen güzel günler görecen yavru,” dedi kızın saçlarını okşayarak.

“Bilmem” dedi Satenik omuzlarını silkerek, “güzel gün var mı ki emmi?”

“Var var, bak bize, bu yaşımıza kadar, bir çağa hasretiyle yandık tutuştuk. Koca bir ağaç gibi meyvesiz kuruduk. Emme, Allah nelere kadir… Bak işte! Şu küçük Ermeni gelini bizi tekrar yeşertti. Dünya hali bu işte, yarın ne olacağını bilemezsin.”

“Ah, evet emmim evet, ne iyi yaptı Osanna, ne güzel bir bebek doğurdu bize,” dedi Satenik de kuş gibi cıvıldayarak. Sonra, aklına sanki o anda gelivermiş gibi gözleri parlayarak;

“Emmim, bu güzel oğlancığın adı ne olacak?” dedi.

“Onu ben bilmem kızım, anası bilir anası. O ne derse, tosuncuğun adı o olur.”

“Gidem soram mı? Merak ettim eyice.”

“Hadi sor bakalım güzel kız, sor da öğren bakalım. Biz de adını okuyak tosuncuğun kulağına,” dedi kıza sevgiyle bakarak, adam tepeden tırnağa sevgiye batmıştı. Her şeyi herkesi sevesi geliyordu. Kışın ortasında Muhtar’a çoktan bahar gelmişti.

Muhtar’ın yanından fişek gibi fırlayıp Osanna’nın yanına koştu Satenik. Hâlâ annesini emen bebeğe sevgiyle bakıp başını okşadı.

“Osanna, çok güzel bu çoook, sana benziyir kız,” dedi. Osanna sertçe başını sallayıp;

“Kör müsün kız? Ne bana benzemesi, aynı babasına benziyir benim paşam, aynı babası,” dedi.

“İyi öyle olsun bakalım. Peki, bu paşanın adı ne olucu? Düşündün mü?”

“Dedesi, nenesi dururken, bana ad düşünmek yakışır mı kız? Onlar ne derse o olur.”

O sırada Seher’le Ayşe Ana ellerinde siniyle içeri girdiler. Geline kuymak çalmışlardı hem de pekmezle, “böylesi daha iyi” demişti Seher Kadın. “Pekmez kan yapar. Osanna çok kan kaybetti anam, hiç şeker yok diye tasa etme!”

Seher Satenik’e kızgınmış gibi bakıp;

“Yine mi oturdun sen? Koş Ayşe Ana’nın hazırladıklarını getir sofraya, hadi. Öldü bu fukaralar açlıktan, geceden beri lokma sokmadılar ağızlarına,” dedi.

“Dur be anam dur, getiririm elbet. Bebeğin adı ne olacak diye soruyrum, Muhtar emmi Osanna bilir deyir, bu da dedesi ile nenesi bilir deyir. E, ben de meraktan çatladım. Artık söylesin biri bu tosuncuğun adını.”

Ayşe Ana gülümseyerek kıza bakıyordu. O da bir an önce, torununun adının konmasını istiyordu. Madem konu açılmıştı, Muhtar’ı çağırıp sormaya karar verdi.

“Yusuf gel Yusuf,” dedi.

“Müsaade var mı avrat? Gelin rahatsız olmaya!”

“Gel babam gel” dedi Osanna sevgiyle, “sana müsaade mi lazım? Sen benim babamsın.”

“Eyi o vakit, söyleyin bakalım derdinizi. Oh, hele kokuya ölmüşüm ha açlıktan!”

“Hazır emmi her şey, gel buyur otur sofraya,” dedi Seher.

Muhtar aceleyle sofraya oturup Ayşe Kadın’a baktı.

“Söyle hatun derdini.”

“Paşamızın adını koyak diyrik, Satenik Osanna’ya sormuş dedesi bilir demiş, sana sormuş Osanna bilir demişsin. Hadi artık biriniz bilin de, benim tosunum adsız yatmasın,” dedi Ayşe Kadın sabırsızlıkla.

Muhtar kaşlarını kaldırıp, ağzındaki yufka ekmeğini çiğnemeye devam ederek;

“Anası bilir elbet, anası. Aha şimdi söylesin adını, ben de okuyam kulağına ezanı,” dedi Osanna’ya bakarak.

Osanna işi daha fazla uzatmamaya karar verdi. Bebeğinin adına, daha karnındayken, bu yaşlı iyi insanların aç yatıp kendini doyurdukları günlerde karar vermişti. Oğlan olursa Yusuf, kız olursa Ayşe koyacaktı. Sevgiyle gülümseyip bebeği Muhtar’a uzattı.

“Al dedesi, al da oğluma Yusuf adını koy. Yusuf koy ki, aynı senin gibi yüreği iyilik dolu olsun. Yusuf koy ki, aynı senin gibi mert bir insan olsun…” dedi gözyaşlarını tutamayarak.

Muhtar da, geceden beri içinde tuttuğu gözyaşlarını serbest bırakıp, ak sakalından aşağıya doğru inmelerine izin verdi. ‘Ah!’ dedi içinden, ‘şu küçük Ermeni gelini beni bu yaşımda ağlattı ya!’

***

Seher’le Satenik, sevgi yumağı olmuş bu insanları geride bırakıp eve doğru yönelmişlerdi. Soğuğa aldırmadan yavaş yavaş yürüyorlardı. Satenik, köyün içinde gezinen yaban köylülerine tiksintiyle bakıyordu. Kimdi bunlar? Bu köyün asıl sahipleri neredeydi? Önünden geçtiği her ev, gidenlerin anılarıyla doluydu. Bu zavallı evler de yeni sahiplerine alışamamıştı; sanki evler bile hüzünlüydü.

Seher’in aklı ise başka yerdeydi, evdeki geçimsizlikten bıkmıştı. Fatma’nın keskin dili her gün kadını çileden çıkarıyordu. Kız, “ya Satenik gider ya da ben” deyip duruyordu. Seher Kadın çaresiz kalmıştı. Kızı çok mutsuzdu, atamazdı ya kızını. Canı kanıydı o, ama Satenik’i de atamazdı. Neyini çekemiyordu bu kız Satenik’in anlayamıyordu Seher. Ne olurdu sanki kendi evi de Muhtar’ın evi gibi olsaydı.

Satenik’in koluna girdi, bir şekilde onunla konuşmalıydı ancak onu kırmadan, alındırmadan. Çeşmenin yanından geçerken, su dolduran kızlarla kalıp söyleşmek isteyen Satenik’e engel olarak;

“Gel şimdi, benim sana diyeceğim var,” dedi.

Satenik kızlara el edip yürümeye devam etti. Merakla Seher Anasına bakıp;

“Bir kusur mu ettim Seher Ana?” dedi.

“Ne kusur edecen kız? Konuşacaklarım başka şeyler…”

“Söyle o zaman.”

“Satenik, sen benim kendi rahmimden düşmedin, lakin Annehit seni bana bıraktığı günden beri, aynı kendi kızım kadar sevdim, biliyirsin,” dedi Seher, soğuktan sesi titriyordu.

“Biliyrim tabii, ben de seni seviyrim anam, hemi de çoook. Emme çok üşüdün sen! Hızlanak da evde konuşuruk,” dedi Satenik, koluna girmiş kadını sürüklemeye çalışıyordu.

“Dur kızım dur! Evde konuşamazık, Fatma bizi öldürür. Kendi dururken sana koca aradığımı duyarsa, anam falan demez beni yatırır keser valla!”

“Neee?” dedi Satenik, bağırmak istememişti ama sesi kendiliğinden çığlık gibi çıkmıştı. “Bana koca mı arıyın? Aşk olsun anam! Aşk olsun! Ne çebik bıktın kızından?”

“Satenik, Satenik, böyle konuşursan döverim seni! Bıkmadığımı adın gibi biliyin, ırısbı… Emme, senin için en iyisi, evlenip yuvaya, çoluğa çocuğa karışman. Bu Fatma sana eziyet ediyir. Şıhlı desen, yakında beni evlat katili edici. Hem korkma! Evericim dediysem, hemen del tabii. Hele eli ekmek tutan, ensesi kalın birini bulam. Bu vakitte, böyle bir kocayı senelerce bulamam. O vakte kadar başımın üstündesin ona göre… Bunu sana söyliyrim, haberin olsun diye. Anan seni everici emme, önce sana sorucu. Ey mi anam?” dedi, durup kızın gözlerine şefkatle bakarak.

“Eyi anam, eyi, sen kimi bulursan ben ona varırım. Sen hiç tasa etme! Evdekileri de kendine dert etme. Artık bana, ne Fatma ne de bir başkası acı çektirebilir. Üzemez. Benim kalbim taşa dönüştü anam. Hiçbir acı işlemiyir.”

“Ah Satenik ah! Bir ben biliyrim senin kalbinin halini. Ne taşı kızım? Ne taşı? Pamuktan yumuşak da... Neyse, kader diyek. Oh eve de vardık işte, donmadan.”

“Sen git Seher Ana, ben anama gidecem. Osanna’nın bebeğini daha anlatamadım ki, meraklanmıştır şimdi güzel Annehit,” deyip, Seher’in itirazını dinlemeden, koşar adım kabristanın yolunu tuttu.

Köyün yaşlıları bugüne kadar böyle soğuk bir kış görmediklerini söyleyip duruyorlardı. Sadece bu köy değil, Anadolu baştan sona donuyordu. Düşman ateşi yetmezmiş gibi, bir de bu soğuk yüzlerce insanın ölümüne neden oluyordu. Doymak bilmeyen toprak, taze bedenlerle dolup taşıyordu. Cephede, yavrularının ayakta donakaldığını duyan analar, çıldırarak yollara dökülüp, gördükleri düşman askerlerine dişleriyle, tırnaklarıyla saldırıp feci şekilde can veriyorlardı. İnsan hayatının hiçe sayıldığı, ölenin doğandan daha çok olduğu bu günlerde, gözlerini yollara yatırıp gidenleri bekleyen kızlar, umutlarını çoktan kaybetmişlerdi. Hayat onlara öyle bir oyun oynuyordu ki, çektikleri acıların üstüne katmer katmer yenisini getiriyordu.

Osanna’nın bebeği ile her şeyi unutup bayram havasına giren köylünün sevinci ancak bir hafta sürebilmişti. Kızların altınları sayesinde kilerlerini dolduran köylü, yine açlığa ve yokluğa mahkûm oldu.

Yanık Surat Komutan, Yusuf bebek bir haftalıkken peşinde bir tabur askerle köye gelmişti. Peşinde sürüklediği, yaşları on dört ile on yedi arasında olan askerleri gören köylü, onları hiçbir şeye benzetemedi. Bu zavallı çocuklar, insanla yaratık arası bir şeydiler. Tenleri soğuktan yanmış, kapkara olmuştu. Kemiklerinin üzerinde sadece derileri vardı. Ama sanki o da yakında eriyip gidecek gibi görünüyordu. Gözleri korkmuş vahşi bir hayvan gibiydi. Neye, nereye baktıkları belli olmuyordu. Her şeye, herkese, bir anda üzerlerine atılıp, son kalan et parçalarını parçalayacak bir hayvan gibi bakıyorlardı.

Komutanın köye girdiğini gören Muhtar, kederle başını salladı. Bu geliş başkaydı. Yanık Surat, kilerlerindeki undan, bulgurdan fazlasını alıp götürecekti. Bu kadardı işte. Bu dünyanın insanlara verebileceği mutluluk bu kadardı. Aylardır çekmedikleri acı kalmamıştı. Gidenler, kalanlar, ölenler… Ama yetmemişti demek ki, şimdi de çocuk yaştaki gençlerini alıp götüreceklerdi. Köyde kala kala bir tek onlar kalmıştı zaten. Gençler yoktu, onlar çoktan gitmiş, çoğu geri dönememişti. Dönenler de sakattı. Anaların yüreği yine kanayacaktı işte.

Muhtar, Osanna ile Ayşe Ana’yı evden çıkmamaları, kendilerini odaya kitlemeleri konusunda sıkı sıkı tembihledi. Ne yapıp ne edip Yusuf bebeğin rızkını komutana vermeyecekti. Bu mümkün değildi ama deneyecekti.

Hızlı adımlarla, köyün girişindeki çarşının önüne kadar gelip yığılan askerlerin yanına koşturdu. Atının üstünde, en az askerler kadar bitkin görünen komutanın eline yapışıp;

“Hoş geldiniz, köyümüze sefalar getirdiniz. Sabah akşam tüm köy dua ederiz siz kahraman askerlerimize. Tez vakitte gavuru topraklarımızdan atın diye komutanım. Buyrun bize gidelim, ısının efendim,” dedi saygıyla.

“Askerlerim çok aç Muhtar çok, hemen doyurulmazlarsa ölecekler,” dedi komutan, hayatından bıkmış bir ses tonuyla.

“Oy kurban… Oy… Hele şunların haline! Oyyy, ananız öle yavrular, n’olmuş size? Tüh, başımıza tüh, gavurdan önce açlık öldürecek bu sabileri,” dedi Muhtar, olduğu yere çökerek. Çocukların hali onu perişan etmiş, insanlıktan çıkarmıştı. Dizine vurup, “vah!” diyordu da başka bir şey diyemiyordu.

Askerlerin köye girdiğini duyan erkekler, kızlarını, karılarını ve küçük oğullarını eve kilitleyip, ecel teri dökerek yanlarına gelmişlerdi. Tek kelime konuşacak halleri yoktu. Bu çoktan ölmüş, ancak zorla ayakta tutulan askerlerden daha ölüydüler. Onların da bu çocukların yaşında oğulları vardı. Oğlu olmayan ise, kendinden korkuyordu. Köylünün korkulu titremesine, Muhtar’ın acı içinde vurunmasına sinirlenen komutan, mecalsiz bir şekilde;

“Açız dedim size, açız… Çabuk doyurun yiğitlerimi!” dedi.

“Hemen” dedi Muhtar, “hemen şimdi cana getiririz bu yiğitleri komutanım korkma sen! Biz varken, biz varken…” sözünü tamamlayamadı. Gözlerinden akan yaşları elinin tersiyle silip, köylüye döndü;

“Çebik! Neniz varsa kapın getirin bize. Haydi, beş dakkaya gelmeyeni falakaya yatırırım,” dedi, komutanla askerleri toplayıp evine götürürken.

Muhtar hızlı adımlarla eve koşturdu. Avlu kapısını kıracak gibi itip hemen Ayşe Ana ile Osanna’nın yanına vardı. Ayşe Ana’ya aceleyle;

“Koş avrat! Adile Kadın’ı çağır çebik! Sofra kurun, ne varsa… Bir şey pişirecek vakit yok. Avlu, açlıktan ölmek üzere olan askerlerle dolu,” dedi. Sonra Osanna’ya dönüp, “Aman gelin! Sakın ses etme! Kurban olam, Yusuf’u da ağlatma, sakın yavru sakın!” deyip, korkudan kocaman açılmış gözlerle Muhtar’a bakan Osanna’nın üstüne kapıyı kilitleyip avluya koşturdu. Çok soğuktu, bu yavruları ısıtmalıydı. Hemen konuk odasına geçti. Bu kadar asker sığmazdı ama olsun, donmuştu fukaralar. Üst üste de olsa, biraz ısınmalıydılar. Köşede duran teneke sobanın içine, bulduğu bütün çalı çırpıyı doldurup sobayı bir güzel gürletti. Buz gibi oda bir anda ısınmıştı.

Avluya çıkıp komutanı içeri davet ederken;

“Kurban olam komutanım, müsaade edin bu yavrular da girsinler. Donmuş bunlar komutanım, biraz olsun yüzleri sıcak bir yer görsün,” dedi. Komutanın hiçbir şeye itiraz edecek hali yoktu. Taş yüreği, bu çocukların haline çoktan eriyip gitmişti. Bir şey söylemeden kafasıyla olur deyip içeri geçti. Sıcak oda, komutana cennetin en güzel köşesiymiş gibi geldi. Başı döndü, bir köşeye bağdaş kurup, kapanmak için direnen gözkapaklarına müsaade verdi. Yarı uyuklayarak yemeği bekledi.

Ayşe Ana ile Adile Kadın, erkeklerin getirdiği yufka ekmeklerinin arasına lor peynirini koyup dürüm ediyorlardı. Topal Hüseyin ile Ökkeş ocağı yakıp, üstüne iki üç semaver yerleştirmişlerdi. Ayşe Ana;

“Hele önce bunu yesinler, ardından aş koyak ocağa, tarhana çorbası koyak,” dedi Adile Kadın’a.

Elleri makine gibi işleyen Adile Kadın;

“Şunlara söyle de Ebe Nine’yle Gülsüm karısını da alıp gelsinler. İkimiz yetişemezik bu kadar adama anam,” dedi.

“Gülsüm Kadın haftalardır heste ya! Kadın öldü ölecek. Dur, Emine’yi alıp gelsinler,” dedi Ayşe Ana. Sonra Topal Hüseyin’i bu iki kadını getirmesi için gönderdi.

Askerler konuk odasında üst üste oturuyordu. Çoğunun gözleri kapalıydı. Erkekler ellerine zorla yufka ekmeğini tutuşturup, ağızlarına götürmelerine yardım ediyorlardı. Zavallıların ağızlarına zorla sokulan lokmaları çiğnemeye bile dermanları kalmamıştı. Köylü, askerleri tekrar hayata döndürmek için elinden geleni yapıyordu. Topal Hüseyin, köyde ne kadar yaşlı kadın varsa, hasta falan demeyip, iş göreni de görmeyeni de alıp gelmişti. Gün bugündür avratlar demişti, bizim genç tazeleri çıkaramazık huzura. Artık siz göstereceksiniz marifetinizi. Yaşlı kadınlar askerleri görünce kan ağladılar, sanki kendi yavrularıymış gibi boyunlarına sarılıp saçlarını okşadılar. Titreyen ellerine aldırmadan, ocak başına geçip çorba, aş pişirdiler. Ta ki askerlerin, kursaklarına giren sıcak yemeğin etkisiyle gözlerini açana kadar...

Gece yarısına kadar bu tantana sürüp gitmişti. Komutan ve askerleri iyice doymuş, ısınmışlardı. Artık bütün bedenleri tatlı bir uyku için yanıp tutuşmaktaydı. Köylü de aynı hasretle yanıp tutuşuyordu. Muhtar’ın aklı ise torunu ile Osanna’daydı. Kaç saattir içerdelerdi. Gelin aç susuz kalmıştı. Yusuf bebeğin de bir an olsun sesini duymamıştı, ya da duyduysa da telaşından anlayamamıştı. Muhtar daha fazla komutanın keyfini bekleyemedi. Artık onları uykuya davet etmenin zamanı gelmişti. Eğer uyumayıp böyle yemeye devam ederlerse, tüm köylü sabaha ağzına atacak bir lokma bulamayacaktı. Saygıyla ayağa kalkıp, yarı uzanır bir şekilde oturan komutana;

“Artık istirahate çekilmek ister misiniz efendim? Malum, açlık kadar yorgunluk da bu yavruları bitirmiş,” dedi.

“Doğrudur Muhtar, doğrudur. Günler var ki ayakta uyuruz. Aylar var ki at üstünde uyurum. Şöyle yumuşacık bir döşeğe, avradımı bile verebilirim,” dedi, koca bıyıklarını titrete titrete gülerek; “Söyle bakalım, askerlerim nerede uyuyacak?”

“Efendim, köyümüzde yumuşak döşek çoktur, merak buyurmayın siz. Köylü şimdi bu yiğitleri rahat ettirir. Siz tabii ki benim başım üstündesiniz,” dedi Muhtar, sonra avluda titreşen köylünün yanına gidip;

“Hadi, birer ikişer alın gidin bu fukaraları. Yatsın uyusunlar, sabah ola hayrola!” dedi, sonra aniden dönüp;

“Aman dikkat ha! Kızlar ortada görünmiye, anladınız de mi? Ahmet Ağa, özellikle sen, Seda’ya dikkat et. Komutan onu sakın görmesin,” deyiverdi fısıltıyla.

Köylüler ses etmeyip kafalarını salladılar, hepsi ecel teri döküyordu. Konuşacak halleri kalmamıştı, yürek gümbürtülerini sağır sultan bile duyabilirdi. Yanık Surat’ın sabah kalkıp, hadi hepiniz düşün önüme, demeyeceği ne malumdu. Köyde genç yoktu ki! Olanlar çocuklar, sakatlar, bir de yaşları kırkın üstünde olan bu adamlardı işte. Ah bir bilselerdi komutanın geleceğini, ah! Kulağı Delik Musa’nın bile haberi olmamıştı. Bilselerdi, dururlar mıydı köyde? Kaçıp saklanmazlar mıydı?

Gece askerler ve komutan yumuşacık yataklarda deliksiz bir uyku çekerken, köyün kadını-erkeği, kundaktaki bebekleri bile gözlerini kırpmadı. Hepsinin içinde derin bir korku vardı. Analar yavrularına daha sıkı sarıldı, erkekler taze karılarını nereye saklayacaklarını bilemedi.

Ahmet Ağa, Seda’yı nereye saklayacağını şaşırmıştı. Ahıra koydu olmadı, samanlığa kilitledi içi rahat etmedi. Avludaki kuyuya indirecekti kızı, Seda’nın ağlaması üzerine vazgeçti. Sonunda samanlıkta karar kıldı. Züleyha zehirli bakışlarını kocasına dikmiş, beddualar ediyordu. Bir eksik etek için, kocası dört dönüyordu da, oğlunu hiç düşünmüyordu. Adamın yanına gidip göğsüne bir yumruk indirerek;

“Uy, teneşirlerde yunasın e mi Ahmet?” dedi, “ya komutan bu oğlanı alıp giderse, ha? Bunu hiç mi düşünmezsin? Hiç mi düşünmezsin de, bir ırısbı için yanıp tutuşursun. İnşallah, komutan seni götürür... Götürür de gavur düşman seni al kızıl kana bular,” dedi.

Ahmet Ağa kadının suratına bir yumruk indirip, saçından tuttuğu gibi samanlığa götürdü. Seda’nın yanına atarak, kuşağından bir hançer çıkarıp Seda’ya uzattı.

“Al bunu, bu yelloz sesini çıkardığı an, çal boynuna,” deyip, kapıyı üzerlerine kilitleyip çıktı. Ardından Seda, hançeri Züleyha’ya doğru fırlatıp atarak;

“Boşver abla,” dedi “boşver, bizim kaderimizi yazanın kalemi kırılsın!”

Satenik’i kilere kilitleyen Seher Kadın, uyuyan kızlarının başında dövünüp duruyordu. Mustafa Usta yine yoktu. Ama ya tam askerler köydeyken gelirse! Komutan kesin götürürdü onu. Mustafa Usta babayiğit bir adamdı, üstelik inşaat ustasıydı. On delikanlıya bedeldi. Seher ne yapacağını şaşırmıştı. Adamının nerede olduğunu bilse, koşup haber ulaştırırdı. Dua etmekten başka çaresi yoktu. Uyumadan beklemeye karar verdi. Usta gelirse, onu hemen geri gönderebilmeliydi.

Muhtar ile Ayşe Ana, komutanın yeri göğü inleten horlamasını duyana kadar bekleyip, Osanna’nın yanına öyle girmişlerdi. Yusuf bebek ile annesi mışıl mışıl uyuyordu. Onları böyle görünce karı koca derin bir oh çekti. Sonra birbirlerine bakıp fısıltıyla;

“Uyandırsak mı?” dediler.

Ayşe Ana;

“Uyandıralım, ölmüştür acından, sabah ne olacağı belli değil. Belki geceye kadar açamayız kapıyı,” dedi.

“Heye heye, uyandırak emme oğlana dikkat! Aman o uyanmasın, aman! Onun sesi çıkmasın,” dedi Muhtar, ağzını, karısının az işiten kulağına iyice dayayarak.

Ayşe Ana ayaklarının ucuna basa basa Osanna’nın başına çöküverdi. Ağzını gelinin kulağına dayayıp saçlarını okşayarak, uyandırdı. Osanna gözünü açınca, elini ağzına götürerek, “sus” işareti yaptı.

“Gitmediler mi?” dedi Osanna.

“Yok kızım, komutan içerde konuk odasında, aman sessiz ol yavru, sessiz,” dedi Ayşe Ana, sonra “kalk kızım, yimek ye iyice doyur karnını, sana ısırgan da kaynatacam onu da iç. Yarın ne olacağımız belli değil.”

Osanna kolunda uyuyan Yusuf bebeğin başını dikkatlice kaldırıp yastığa bıraktı. Sevgiyle oğluna bakarak;

“Hiç ses etmedi bu kuşcaz anam, emdi emdi uyudu, ne kadar sütüm varsa boşalttı,” dedi.

Ayşe Ana gelinin memelerine dokunarak;

“Uyyy, eyice boşalmış memelerin, bir damla süt kalmamış. Kalk çebik, ben şimdi getiriyrim öteberi, ye, iç sütlen iyice. Yoksa bu kuşcaz köyü başımıza yıkar. Yanık Surat da bu evi başımıza yıkar. Uyyy…” deyiverdi.

Yine ayak uçlarına basa basa askerlerden arta kalanları Osanna’ya yetiştirdi. Muhtar onları içeride bırakıp kapıyı yine üstlerine kilitledi. Kendi komutanın başına gidip bütün gece nöbet tutmaya devam etti.

Ertesi gün neredeyse öğleye doğru uyandı komutan, kalkar kalkmaz bir tütün sarıp içmeye başladı. Uykusuzluktan gözleri kan çanağına dönen Muhtar, olduğu yerde sendeleyerek;

“Gününüz hayırlı olsun komutanım, çorbanız hazır, şimdi korum önünüze,” dedi.

Komutan sigarasından derin bir nefes aldıktan sonra;

“İçelim bakalım Muhtar, içelim de sonra iş başına geri dönelim. Ben karnımı doyurana kadar sen de köydeki tüm erkekleri meydana topla,” dedi, sonra etrafına bakınıp, “Askerlerim nerede?” diye sordu.

“Şimdi hepsini toplarım komutanım,” dedi Muhtar çaresizlik içinde.

Ayşe Ana avluda, ocağın başında tarhana çorbası pişiriyordu. Adile Kadın çoktan gelmiş ekmek pişiriyordu. Komutanın avluya çıktığını gören iki kadın, kendilerinden beklenmeyecek bir hızla ayağa fırlayıp, biri havluyu, diğeri su ibriğini kapıp adama verdiler. Komutan ninesi yaşındaki bu kadınlara hiç bakmadan, ellerindekini alıp ayak yoluna girdi.

Muhtar etrafına bakındı, köylüden ses seda yoktu. Neredeydi bu adamlar? Biri gelip işin ucundan niye tutmamıştı? Sorduğu soruya kendisi de şaşırdı, köylünün bugün komutanın karşısına çıkmaya cesareti mi vardı? Belki de gece hepsi köyden kaçmıştı. Muhtar Adile Kadın’a dönüp;

“Senin Durmuş nerede?” dedi.

“Ne bilem, ben sabahtan beri buradayım,” dedi.

“Neyse, iş başa düştü. Gidem hepsini ben bulam.”

Muhtar önce Ahmet Ağa’nın evine gitti. Askerler çoktan uyanmış, karınlarını da doyurmuşlardı. Muhtar onlara sevgiyle bakıp;

“Hadi yiğitler, komutan sizi bekler. Arkadaşlarınızı da toplayın gelin köy meydanına,” dedi. Ahmet Ağa’ya göz kırparak, onu bir köşeye çekti. Fısıltıyla;

“Komutan köydeki tüm erkekleri topla gel dedi Ahmet.”

“Uyyy… Boku yedik mi Muhtar? Yedik mi?”

“Sus ula ayıp! Git herkese haber ver. Kimse saklanmasın ha! Boynumuzun borcu ne ise ödeyecez, bundan kurtuluş yok,” deyip, yine koşar adım eve döndü. Köylünün derdine düşme vakti değildi. Komutan Osanna’yı fark etmeden bu köyden çıkıp gitmeliydi. Bunun için Muhtar her şeyi yapabilirdi.

Yanık Surat yine atının sırtında dimdik duruyordu. Yüzü eskisi gibi korkunç değildi, ancak yine de çektiği acılar bile bu yüzü fazla yumuşatamamıştı. Söyleyeceği şeyler çok önemliymiş gibi davranıyordu. Köyün bütün erkekleri, çocuklar hariç, on dakikadır karşısında donlarına işememek için bütün gayretlerini sarf ederek bekleşiyorlardı. Komutan kafasını kaldırıp hepsinin yüzüne tek tek baktı. Günlerdir bu yüzlerden o kadar çok görmüştü ki, korkuyla ona bakan bu gözlerden artık bıkmıştı. Devlet-i Aliye o kadar çaresiz kalmıştı ki, köy köy dolaşıp, eli silah tutan herkesi cepheye almaları için emir vermişti. Paşalar, komutanlar, ellerindeki imkânları son haddine kadar kullanıyorlardı. Ama sonuç hep başarısızlıktı. Osmanlı çöküyordu. Savaşı şimdiden kaybetmiş, topraklarını acımasızca paylaşan sırtlanlara yalakalık etmeye başlamıştı.

Yanık Surat, titreşip duran bu adamları daha fazla bekletmedi. Ağzından tek bir kelime çıktı, kesin ve net, tartışmasız:

“Eli silah tutan erkekler benimle geliyor. Ağlamak yok, sızlanmak yok, emir kesin,” deyiverdi.

Köylü birbirinin yüzüne baktı. Eli silah tutan ne demek? Onların eli silah tutuyor sayılıyor muydu? Kim gidecekti? Buna kim karar verecekti? Muhtar’a baktılar, Muhtar umutsuzlukla başını eğdi. Onlar da sessizce beklemeyi seçtiler. Hiçbiri ağzını açmadı, hatta kıpırdamadılar bile.

Yanık Surat bu sefer gözlerini hepsinin üstünde alıcı bir kuş gibi gezdirdi. Tek tek, uzun uzun süzüyordu hepsini; kendince adam seçtiği belli oluyordu. Gözlerini diktiği her erkek, o anda, yer yarılsa da içine girsem diye dua ediyordu. Komutan hiçbirini gözü tutmamış gibi kafasını salladı. Muhtar’a dönüp;

“Bu köyde moruklardan ve şu sakatlardan başka er yok mudur? Nerede gençleriniz?”

“Köyünde, evinde genç yiğidi olan kaldı mı efendim? Bizim gençlerimiz gavurun kanını akıtmaya gitti. Onlardan bazıları döndü işte… Karşınızda bu yiğitler! Allah onlara, devletin aziz toprakları uğruna gazi olma şerefini verdi.”

“Muhtar… Muhtar, laf salatası yapma bana! Sizin bir usta varmış, bileğini on adam bükemezmiş, yaptığı evleri su sel götürmezmiş, nerde o?” dedi, etrafındaki çelimsiz adamlara bakarak.

“Mustafa Ustamız, şehirdedir efendim. Aylar vardır köye uğramaz. Devlet-i Aliye’ye hizmet eder,” dedi Muhtar, o anda bu yalanı nasıl düşündüğüne hayret ederek.

“Peki, peki neyse,” dedi komutan, sonra askerlere dönüp; “gidin evleri arayın, erkek çocuklarla birlikte ne kadar erzak varsa toplayın. Acıma yok ona göre! Acıyana ben hiç acımam, bilirsiniz.”

Muhtar komutana yaltaklanıp;

“Efendim, yiğitlere ne zahmet! Biz şimdi, ne var ne yoksa dökeriz önünüze. Zaten geceden hazırlıklıyız efendim, lütfen yiğitler daha yorulmasın,” dedi titreyen ellerine engel olamayarak. Şimdi yanmışlardı işte! Kızların altınlarıyla doyan karınları, yine aç kalacaktı.

Köylünün de Muhtar gibi titremekten bacaklarında derman kalmamıştı. Çoğu olduğu yere çökmüş, başları ellerinin arasında öylece kalakalmıştı. Askerlerin evlere dağılmasının ardından, komutan atından inip kahveye girmişti. Peşinden gelen Muhtar’a oturması için işaret ederek, tütün tabakasını çıkarıp iki sigara sardı. Birini Muhtar’a uzatıp;

“Bu yaptığım işi seviyor muyum sanırsın Muhtar? Benim de bir kalbim var, taşa dönüşse de var. Gözlerim öyle acılar gördü ki, şu dışarıda titreşen herifler bana vız geliyor. Öyle acılar… Öyle ölümler… Neredeyse kendi kanımı içer oldum Muhtar. Elimden gelse toplar mıyım sanırsın bu çocukları? Asker diye peşimde dolaştırdığım şu çocuklara bak! Daha ağızları süt kokar. Bunlarla mı yeneceğiz düşmanın ağır toplarını?” dedi, gülümseyip kafasını sallayarak.

“Ah Osmanlı bitiyor… Can çekişiyor. Kala kala elinde bir avuç çocuk kaldı, işte o kadar! Bunları da öldürünce düşman, o zaman ne yapacak sanırsın? Şu üzerinde oturduğun, ekip biçtiğin toprak ne zamana kadar senin olacak Muhtar? Hiç kahır etmeyin… Hepimiz bittik… Hani Ermenileri göçe gönderdik diye bütün dünya ayağa kalktı ya! Peki burada kalsalardı ne olacaktı? Yine aynı sona gitmeyecekler miydi? Topraklarına, evlerine, yine başkaları sahip çıkmayacak mıydı? Söyle Muhtar söyle, ya bize bunları yapanlar ne olacak? Bu işten kim kârlı çıkacak? Gidenler mi, kalanlar mı?”

Komutanın gözleri uzak bir yerlere sabitlenmişti. Konuştuğu Muhtar değildi. O, başka birileriyle konuşuyordu. Akan kanların hesabını başkasına soruyordu. Muhtar, komutana hiç ses etmedi, adamın çok uzaklarda olduğunun farkındaydı. Sessizce kahveden çıkıp köylünün yanına gitti. Askerler birer ikişer gelip sırtlarındaki çuvalı yere yığıyorlardı. Bir iki asker de beygirleri, eşekleri toplamıştı. Neyi alacaklarını çok iyi biliyorlardı. Köylünün yüzüne hiç bakmıyorlardı. Açlıktan ölüyorken onları hayata döndüren, sıcacık yataklarda yatıran bu köylülere bakacak yüzleri yoktu. Hepsi tepeden tırnağa utanca batmıştı.

Seher’in evine Hüseyin ile Osman er gitmişlerdi. İkisi de ancak on beşinde vardı. Kafalarından büyük fesleri her an düşecekmiş gibi duruyordu. Seher onların ev ev dolaşıp bütün erzağı topladıklarını biliyordu. Satenik’i kilerden çıkarıp yüklüğün içine saklamıştı. Burada nefessiz kalan kız, Seher’in askerleri bir an önce göndermesi için dua ediyordu.

Seher Kadın bu iki askerciği güler yüzle karşıladı, yüzlerine dualar okudu. Sonra da ellerinden tutup kilerin kapısını açtı.

“Bizim de varımız yoğumuz aha bunlardır yavrular. Azımızı çoğa sayın, verdiğimiz her bir habbe size helal hoş olsun yiğitler!” dedi.

Hüseyin ile Osman yüzü kadar kalbi de güzel bu kadıncağızın kilerinde ne var ne yoksa istemeyerek aldılar. Sonra kadına bakıp;

“Ana, senin bu oğlanı da ister komutan, kusura kalma,” dediler yanakları kızararak.

Seher, askerlerin ne dediğini anlamamıştı. Öylece durup yüzlerine baktı. Komutan Şıhlı’yı ne yapacaktı? Bir iş mi gördürecekti? “Allah Allah” dedi içinden.

“Benim oğlanı mı ister dediniz yavrular? Şıhlı’yı mı?” deyiverdi.

“İşte anam, şurda dikilen sarı oğlanı deriz. Onu da götürecez.”

“Niye ki? Anlamadım vallaha, bir iş mi gördüreceksiniz?”

Osman ile Hüseyin birbirlerine baktılar. Oğlanı askere götüreceklerini anlamamıştı kadın. Çaresizce boyunlarını büktüler.

“Anam, anlamaz mısın? Komutan, senin bu yiğidi sefere götürecek. Senin oğlan da bizim gibi asker olacak. Yani eğer komutan isterse, bilmezik biz…” sözlerini tamamlayamadılar. Seher Kadın’ın keskin çığlığı, bütün köyü inletmişti. Kadın, gözlerini kocaman açarak, o anda nereden bulduğunu anlayamadıkları bir kürekle, askerlerin üzerine saldırmaya hazırlanıyordu. Dişlerinin arasından;

“Sizi zındıklar siziii… Sizi nankörler siziii… Oğlumu da alacaklarmış, hele hele, geçmişler de karşıma, ana da ana, derler. Boyunlarını da büküp, beni can evimden vururlar. Sizi tilkiler siziii… Sizi çakallar siziii… Ben yaşadıkça bu çocuğumu kim alacakmış? Hele bakam, hele görem. Şimdi beyninizi dağıtmam mı sizin?” diyerek, zavallı çocukların üzerine atılmış, Şıhlı’nın araya girmesine fırsat vermeden Osman’ın koluna vurmuştu. Çocuk kolunu tutarak geriye doğru atılmış, acı dolu gözlerle Seher’e bakarak;

“Ana, bize niye vurursun? Bizim suçumuz ne? Komutan getirin dedi, biz de götürecez. Eğer götürmezsek Yanık Surat bizi öldürür anam öldürür. Ne sanırsın? Biz de senin oğlan kadarık işte… Biz de ana kuzusuyuk. Benim anam da arkamdan öyle bir ağladı ki, öyle bir dövündü ki, daha sesi kulağımda. Bizim suçumuz ne ana?” dedi.

Seher Kadın, elindeki küreği zorla almaya çalışan Hüseyin ile Şıhlı’yla boğuşmaktaydı. Gözleri deli gözüne dönmüştü. Karşısındakilerin de daha çocuk olduğunun farkında bile değildi. Aklında sadece oğlunu vermemek vardı. Gerekirse köyü yakardı, gerekirse komutanı öldürürdü. Yine vermezdi. Şıhlı, onun tek oğluydu, tek umudu… Hem Mustafa da yoktu, nasıl alırlardı yavrusunu elinden. Şıhlı daha tüfek tutmayı bile bilmezdi, on dördüne yeni basmıştı. Babası gibi iriydi, korkusuzdu ama daha çocuktu, çocuk.

Bu boğuşma fazla uzun sürmedi. İki çocuk, kadının elindekini alıp bir tarafa attılar. Şıhlı kaşlarını çatarak anasına baktı. Onu askerlerin yanında küçük düşürüyordu. Ne de olsa bir erkekti. Onun yaşındakilerin çoğunu evlendiriyorlardı bile.

“Ana yeter artık! Yeter! Bırak beni, komutanın yanına gidecem. Sen evde kal e mi? Çıkma eksik eteğinle, bu kadar herifin içine…” dedi, başını dik tutarak.

Seher’in, Şıhlı’nın dediklerini duyacak hali yoktu. Komutanın karşısına çıkmaya karar vermişti. Şıhlı’nın kolundan tutup içeriye sürüklemeye çalışarak;

“Gir sen içeri, girrr… Ben gidip konuşacam komutanla…”

“Ana, götürmeliyiz oğlanı. Yoksa komutan bizi öldürür,” dedi askerler çaresizce.

“Eyi o vakit” dedi Seher kadın, nasıl olsa Şıhlı’nın kaçıp peşinden geleceğini biliyordu. Birlikte gidiyoruz. Bakalım komutanınız alabilecek mi elimden yavrumu?

“Ana etme, etme! Çare yok, beğenirse alır, boş yere hırpalama kendini,” dedi çocuklar, ancak Seher Kadın onları duymadan, sarı saçlarını savura savura köy meydanına doğru koşturuyordu.

Muhtar ve diğerleri yere çömelmiş, ortada yığın olmuş erzak çuvallarına çaresizce bakıyorlardı. Daha şimdiden açlığın sancısı karınlarına girmişti. Bu sefer ne yapacaklardı? Kimden ekmek bulacaklardı? Çoban Ali’nin anası saçını başını yolarak dövünüyordu. Onun da çelimsiz oğlunu getirip ortaya atmıştı askerler. Ahmet Ağa’nın oğlu da oradaydı. Züleyha samanlıkta kilitli olduğundan, askerlerin oğlunu evden aldıklarını duymamıştı. Köylüden çıt çıkmıyordu, hepsi sessizce komutanın kimleri götüreceğini bekliyordu.

Bu sessizliği Seher’in çığlığı bozdu. Kadın yarı buzlu yarı çamurlu yollara bata çıka koşuyordu. Mavi gözleri öfkeden kıpkırmızı olmuştu. Ortalığı inleterek komutanı soruyordu;

“Nerde o? Nerdeee? Benim bir oğlumu isteyen komutan nerdeee? Bir ocağın bir oğlunu isteyen insafsız nerde? Daha on dördündeki çocuğumu isteyen vicdansız nerdeee? Söyleyin…” diyerek ortalığı inletiyordu.

Muhtar hemen koşturup Seher’in kolundan tuttu:

“Sus kız sus! Canına mı susadın? Yürü çebik eve yürü, alırım ayağımın altına seni…”

“Al, al… Ayağının altına, hatta canımı bile al. Yine de gitmem… Nerde o?”

Komutan kahvenin önünde dikilmiş, sarı saçları rüzgârda uçuşan, sinirden yanakları al al olmuş Seher’i inceliyordu. Gözleri, Seher’in dört çocuk emzirmiş, ama yine de dimdik duran göğüslerindeydi. Buradan ince beline indi, oradan da yuvarlak kalçalarına… Ne güzel kadındı. Sırıtarak Seher’in yanına kadar yavaş adımlarla geldi. Kadının saçlarını okşayarak;

“Hele hele, bakın burada kim varmış?” dedi, “köyde böyle güzeller varken, bütün gece bizi iki nineye bıraktın be Muhtar, insafın kurusun. Sizde misafire ikramı moruklar mı yapar? Gençler yan gelip yatar mı?”

Seher, komutanın elini sertçe itti, bir adım geri giderek ateş saçan gözleriyle adama bakıp;

“Evime askerlerini göndermişsin, neyim var neyim yoksa aç kalacağımı bile bile verdim. Helal olsun! Emme dediler ki, komutan senin çocuğu da ister… Hele dedim, komutan benim oğlanı niye istermiş? Askere götürücü dediler… İnanmadım. Yok dedim, benim daha tüfek tutmayı bilmeyen, bir ocağın bir oğlunu komutan ne edecekmiş? Geldim sana sormaya. Söyle Komutan, benim bir oğlumu niye istersin?”

Biraz önce kahvede Muhtar’a içini döken komutan gitmiş, yerine yine eskisi gibi acımasız Yanık Surat gelmişti. Sanki az önceki adam o değildi. Seher’in sorduğu soruları umursamadan, bir an önce işini görüp gitmenin telaşıyla;

“Nerde bakalım senin oğlan?” dedi.

Anasını çekiştirmekten yorgun düşen Şıhlı, ileri atılıp;

“Buradayım komutanım,” dedi.

Komutan gözlerini kısıp oğlanı tepeden aşağı süzdü.

“Hele hele, çocuk dediğin bu mu kadın?” dedi.

“Çocuktur elbet, çocuk… Daha on dördüne yeni bastı, hem ocağımın bir oğludur. Nerde görülmüş Osmanlı’nın bir oğlanı cepheye aldığı?” dedi Seher, komutana tiksintiyle bakıp.

“Sana hesap mı verecem lan?” dedi komutan, yeri göğü inleterek. Sonra Muhtar’a dönüp;

“Zapt edin şu densizi, yoksa onu da götürür askerlerin önüne atarım bilesiniz!”

Muhtar oldukları yerde donakalmış köylüye kaş göz edip, Seher’i tutmalarını söyledi. Komutana dönüp;

“Kusura kalmayın efendim, anadır işte, ne etsin?” diyebildi.

Birkaç erkek yerlerinden zorla kalkıp Seher’i tutmaya çalıştı. Seher Kadın, hepsinden daha güçlüydü, yanına yaklaşanı itip atarak;

“Canımı almadan oğlumu alamazsın!” dedi.

“Alırım o zaman” dedi komutan, silahına davranarak. Bu sefer Muhtar gelip Seher’in ağzını eliyle kapattı.

“Ben cezasını verecem komutanım. Siz değerli vaktinizi boşa harcamayın. İşte köyün bütün erkekleri karşınızda, buyrun efendim kimi alırsanız alın. Hepimizin canı, vatanın uğruna feda olsun. Benimki de...” dedi titreyerek.

Komutan sertçe dönüp hazırolda bekleşen askerlere baktı. Eli hâlâ silahındaydı.

“Tamam mı? Ne var ne yoksa topladınız mı?”

“Evet efendim,” dediler hepsi bir ağızdan.

“Çabuk, yükleyin atların eşeklerin sırtlarına,” deyip, bu sefer köylüye döndü, eliyle;

“Sen, sen, sen, sen…” diyerek, Şıhlı, Ahmet Ağa’nın oğlu İbrahim, Çoban Ali, Kulağı Delik Musa’yı gösterdi. Gazileri dikkatlice süzdü, işe yarayıp yaramayacaklarını kafasında iyice bir tarttı. Sonra bir kolu eksik olan oğlanı da göstererek;

“Sen de gel, cephede sadece silah tutana değil, aş yapana da ihtiyaç var,” dedi.

Komutan bunları der demez, Çoban Ali’nin anası kendini yere atıp dövünmeye başladı. Kadın buzların içinde debelenip duruyordu. Acı feryadı yürekleri dağladı. Seher’i tutmaya çalışan Muhtar, kadını diğerlerine bırakıp komutanın yanına koşturdu. Şehit Durmuş’un yetim oğlu Çoban Ali, Muhtar’ın göz bebeğiydi. Çocuk daha on üçünde ya var ya yoktu. Üflesen uçardı. Gururu mururu bırakıp komutanın eline yapıştı:

“Canımız size, vatana feda. Beni de al komutan, beni de götür, elim daha silah tutar. Emme şu sıska oğlanı götürme kurban olam. Çok küçüktür daha, gücü yoktur. Daha yolu yarılamadan, cepheye varamadan ölüverir garip.

Komutan, Muhtar’a sen de mi der gibi baktı. Tek kelime etmeden elini sertçe Muhtar’ın elinden kurtararak, az önce seçtiği yeni askerlerini önüne dizdi.

“Bundan böyle, Devlet-i Aliye’nin şerefli birer askerisiniz. Gazanız mübarek olsun, şimdi düşün önüme,” dedi atına atlayarak.

Bu sefer, nereden çıktığını anlayamadıkları, Musa’nın bir deri bir kemik karısı koşturup geldi. Komutanın ayaklarına sarılarak;

“Uyyy… Uyyy… Etme! Benim herifi niye alırsın? Etmeee! Altı çağamı aç koma! Koma komutan. Herifimi götürürsen, biz ne yir, ne içerik? Bizi köpeklere yem etme. Senin insafın yok mu? Uyyy, teneşirlerde yunasın Yanık Surat,” dedi kadın, ağlamıyor sanki uluyordu.

Komutan tiksintiyle bakıp çizmelerine yapışan kadını sert bir tekmeyle yere savurdu. Musa’nın karısı düştüğü yerde kalakaldı. Kafasından ince bir kan sızıyordu. Musa acıyla baktı Gülsüm’e. Onları çekiştiren askerlerin önüne düşerken, acıyla, özlemle baktı. Çağalarını aradı gözleri, acıyla özlemle…

Seher kendini tutmaya çalışan dört erkeğin elinde yorgunluktan bitkin düşmüştü. Bağırmaktan sesi kısılmıştı. Karşı koyacak gücü kalmamış, son bir gayretle Şıhlı’nın peşinden koşmaya çalışıyordu. Seher’den daha bitkin düşen adamlara bu sefer yalvaran gözlerle baktı:

“Bırakın beni n’olur gardaşlar, bırakın,” diyebildi. “Bırakın da koklayam oğlumu n’olur,” dedi.

Onu sımsıkı tutan eller gevşeyerek, “hadi” dediler.

Seher, dönüp dönüp kendine bakan oğluna doğru koştu. Kollarını açıp oğluna sıkı sıkı sarıldı. Kokusunu içine, ta ciğerlerine, yüreğine çekti. Kırpık saçlarını okşadı. Kafasını eliyle tutup gözlerinin içine sonsuz sevgi ve acıyla baktı.

“Anam” dedi, “Şıhlım benim, bir oğlum, babası gibi yiğit oğlum… Dön ha geri bana, dön oğlum,” dedi.

“Dönecem ana, dönecem. Hiç tasa etme! Beni düşünüp de kendine dert etme. Benim adım Şıhlı, nasıl gidiyirsem geri dönecem sana. Bacılarıma iyi bak, babama selam et,” dedi çocuk, yetişkin bir adam havasıyla başı dimdik.

Askerler Şıhlı’yı Seher’in kolundan zorla kopardılar. Önlerine katıp bilinmezliğe doğru götürdüler. Hepsinin öyle bir gidişi vardı ki, tıpkı aylar önce köyden bir daha dönmemek üzere giden Ermeni komşuları gibi… Umutsuz, çaresiz, ölüme yolculuk gibi…

***

Gidenlerin acısı çabuk unutuldu, analar bağırlarına taş bastılar. Gözyaşlarını içlerine akıttılar. Başlarında öyle bir dert vardı ki, ölümü, özlemi, acıyı her şeyi unutturuyordu. Açlık… Bu dünyadaki her şeyin üstünde geliyordu, ölümden bile acıydı.

Köylü bir süre, askerlerden kaçırabildikleri bir-iki çuval un ve bulgurla idare etti. Çoğunun evinde bu da yoktu. Evinde bir kap aş pişirebilen, komşusundan gelen acı ağıtlara, aç çocuk iniltilerine kulaklarını tıkadı. Analar, kuru ekmekleri çocuklarına gizlice yedirdiler. Ama bunlar da bitti. Artık çaresizlik bütün köyü esir almıştı. Osanna’dan bir hafta önce doğuran Selma gelinin bebeği ile Gülsüm Kadın, açlıktan bağıra bağıra öldüler. Birçok yaşlı ve çocuk hastalanıp yataklara düştü. Daha da beteri, eğer bir lokma yiyecek bulamazlarsa, bütün köy baharı bulamadan kırılıp gidecekti.

Köyün kadınları sabah akşam demeyip, dağ taş toprağı örten karı eşeleyip ot arıyordu. Buldukları her şeyi, ne olduğuna bakmadan kaynatıp çocuklarına yediriyorlardı. Bunların arasında Ayşe Ana da vardı. O da yaşına başına aldırmadan, soğukta ayazda karı eşeliyordu. Ne bulursa koşturup Osanna’ya yediriyordu. Kadınlar bir lokma yiyecek için toprağı eşelerken, erkekler de Ermenilerin altınlarını bulmak için dağı taşı delik deşik ediyordu. Elleri boş döndükleri her günün gecesinde, çoğu gebe olan Ermeni kızlarını sopanın altına yatırıyorlardı.

Kızların çoğu bu dayaklardan ve açlıktan yataklara düştü. Satenik sonsuz bir güçle hepsine koşturuyordu. Yapılanlara isyan ediyor, ortalığı birbirine katıyordu. Topal Hüseyin’in Güler’in yüzünü gözünü mosmor ettiği bir gün, Satenik kendini tutamayıp Topal’a bir yumruk indirerek;

“Allahtan kork e mi? Vicdansız köpek! Günah değil mi ha? Günahhh… Ne ettik biz size, ne ettik? Bizim suçumuz ne? Yok, işte yoook. Verdiler işte, neyimiz varsa hepsini aldınız işte… Daha ne istersiniz bizden?” dedi.

Topal Hüseyin kıza bir tokat atarak;

“Açız ırısbı açız… Siz de açsınız, niye vermiyirsiniz ula niye?” dedi.

Satenik suratına inen tokatla deliye dönmüştü. Hüseyin’in üstüne atlayıp, saçını sakalını yoluyordu. Ev halkı kızı zorla adamın üstünden aldı, kapıya atıp;

“Bir daha gelme kız bura, deli! Gelme. Aha bu Güler senle konuşursa, onu döve döve öldürürük,” dediler.

Güler şiş gözleriyle Satenik’e acı dolu bakıp gebe karnını gösterdi. “Boşver Satenik dövsünler, bak benim bebem olucu boşver. Kocam o benim,” deyivermişti.

Satenik öfke dolu gözlerle Güler’e bakıp yere bir tükürük savurdu. Başı dimdik ayağa kalkıp eve gitti. Evde Seher Kadın, Şıhlı gittiğinden beri canlı cenaze gibi dolanıyordu. Çoğu gün sabahtan akşama kadar yataktan çıkmıyordu. Satenik, kadının ağzına zorla bir şeyler akıtmasa, güzeller güzeli Seher çoktan ölüp giderdi. Oğlundan günler sonra eve dönen Mustafa Usta’nın hali de Seher’den beterdi. Eve döndüğü gün, oğulsuz evine boş gözlerle bakıp, tek kelime etmeden olduğu yere çöküvermişti. O günden beri de daha ağzını açmamıştı. Ağzını açıp da “nerede Şıhlı?” dememişti. Karı koca geceler boyunca Şıhlı’nın geride bıraktığı elbiselerine sarılıp ağlaşıyordu.

Seher’in büyük kızı Fatma, Şıhlı’dan çok Züleyha’nın oğlu İbrahim için yanıyordu. Kocayı buldum dediği anda kaybetmişti. Bütün öfkesini, hıncını Satenik’ten çıkarıyordu. Anasının boşluğunu iyice fırsat bilen kız, Satenik’in bastığı yeri oyup atıyordu. Satenik bu evdeki günlerinin sayılı olduğunun farkındaydı. Bütün köylü gibi onlar da açtı. Mustafa Usta’nın getirdiği bir lokma ekmeği onlarla birlikte paylaşıyordu. Bu evde fazladan bir boğazdı ve Fatma bu boğazı kesmek için elinden ne gelirse yapıyor, çoğu zaman iki bacısını alıp, Satenik’ten gizli aş yiyordu. Satenik’i ne açlık, ne Fatma’nın eziyetleri, ne de köylünün kızlara ettiği zulüm etkiliyordu. Anasına verdiği sözü tutuyor, bir kere olsun “ah” demiyordu. Her zamanki gibi mezarlığa gidip, anasına intikam yeminleri ediyordu.

Satenik’in bu aralar mezarlıktan sonra ikinci durağı Gülsüm’ün evi olmuştu. Kulağı Delik Musa’nın gidişinden sonra, kafasına aldığı darbe ile yarı deli gibi olan, aklı gelip gelip giden Gülsüm’ün çocuklarına çok acıyordu. Taş kalbi sadece bu çocuklar için yumuşuyordu. Gülsüm onu kilerden kurtarmıştı. Satenik artık kendini kilere kapatmıyor, bunun yerine neredeyse her gün bu deli kadının yanına gelip çocuklara bakıyordu. Gülsüm, Satenik’i her gördüğünde kahkahalarla gülüyor;

“Kız sen melek misin şeytan mısın?” diyordu. “Senin gözlerinde çok şey göriyrim ben çokkk,” diyordu.

“Boşver ablam boşver, şeytanım ben, ne meleği,” diyordu kadına gülümseyerek.

***

Neredeyse mart ayı sona ermek üzereydi, ancak kar daha yerden kalkmamıştı. Baharı dört gözle bekleyen bir deri bir kemik kalmış köylü, hemen hemen ümidini kaybetmek üzereydi. Bu sene bahar belki de onlara gelemeyecekti. Hepsi kırılıp gidecekti. Çoban Ali’nin iki küçük kardeşi de ölmüştü. Ali’nin acısıyla yüreği kavrulan kadın, bir de bu iki küçük bedeni toprağa vermişti. Kimsenin kimseye acıyacak hali yoktu. Kimse kimsenin acısına, yardımına yetişemiyordu, hepsi beterin beteri haldeydiler.

Oğlu İbrahim’in cepheye alınmasından Ahmet Ağa’yı suçlayan Züleyha, bütün öfkesini, bütün acısını Seda’dan çıkarıyordu. Ahmet Ağa Seda’yı kıskanıp biricik oğlunu komutana eliyle vermişti. Kadın her dakika, karnı burnunda olan güzeller güzeli Seda’yı dövmek, parçalamak için fırsat kolluyordu. Kız bu dayaklara karşılık Züleyha’ya bir kere bile “of” dememişti. Bir kere “niye abla? Benim suçum ne?” dememişti. Suratına, sırtına inen yumruklar altında bile hayallere dalıp, daha küçücükken yollara gönderdiği kardeşini düşünüyordu. Seda’nın başka dünyası yoktu, onun dünyasında küçücük elleri ile annesine yapışan, minik bir oğlancık vardı. Sabah-akşam, uykuda, Ahmet Ağa’nın altında hep bu görüntü ile yaşardı. Satenik’e göre Seda, kardeşinin ona sıkı sıkı sarılıp, “abba ben de kalacam burda, gönderme beni” dediği gün aklını oynatmıştı. Daha doğrusu bütün kızlar aynı Seda gibi akıllarını oynatmışlardı. Sadece Satenik aklına sahipti. Çünkü onun bütün gücü aklıydı.

***

Ayşe Ana günlerdir Muhtar’ın başının etini yiyordu. Gözleri çukurlarına kaçmış, kınalamadığı saçları bembeyaz olmuştu. Kadın deliye dönmüştü. Tosuncuk Yusuf bebeği eriyip akıyordu. Bebeğe günde ancak bir kere süt verebiliyorlardı. Osanna’nın memelerindeki süt çoktan çekilip gitmişti. Yetmişinin üstündeki kadın bu küçük cana tapıyordu. Yusuf bebeğe bir şey olmaması için kendi canını bin kere verirdi. Osanna’nın da Ayşe Ana’dan kalır yanı yoktu, varı yoğu her şeyi bu bebekti. Artık köyün girişine gidip Misey’in yolunu gözlemeyi çoktan bırakmıştı. O da Ayşe gibi, dağı taşı eşeleyip duruyordu. Utanmayı bırakmıştı, köyde çalmadık kapı bırakmıyor, bebeği için bir lokma ekmek dileniyordu. Ne yaban köylülerinin iştahla ona bakan gözlerini, ne de imamın zehirli dilini umursuyordu.

Bir deri bir kemik kalmış tek ineklerinin süt vermediği gün, Ayşe Ana öfkeyle Muhtar’ın yanına gelerek;

“Ben gidiyrim,” dedi.

“Nereye?”

“Gidiyrim işte, Aram’a bacıma, ora olmazsa kasabaya, ora olmazsa dağ köylerine… Kimde ne varsa isteyip gelecem Yusuf. İnek süt vermedi bugün, oğlan aç kaldı. Duydun mu beni? Yusufumuz aç, torunum açlıktan ölürse ben yaşar mıyım sanırsın ha?” dedi Ayşe Ana, gitmeye hazırlanır gibi yaparak.

“Ben yaşar mıyım sanırsın kınalı saçlım? İneğe yem bulurum şimdi, tasa etme! Aç kalmıştır hayvan, yem yerse süt verir.”

“Vermez… Veremez, inek öldü ölecek en iyisi kesek.”

“Deli deli konuşma. Bir ineğimiz kaldı, onu kesersek çağaya sütü nerden bulucuk ha?”

“O zaman ben gidiyrim, sen otur burda. Ben oturamam, oğlan aç oturamam.”

“Git bakalım Ayşe hanım, git. Lakin nere gidersen git, elin boş dönecen. Git, bacına git bakalım, sana ne verecek? Kimde ne var ki sana versin?” dedi Muhtar bıkkın bir sesle.

Ayşe Ana kapının orada durup Muhtar’a döndü;

“Senin dünyadan haberin yok! Oturdun kaldın burada, hiçbir şey yapmazsın! Derler ki, bütün köylüler topraklarını satarlarmış ağalara, satarlarmış da kurtulurlarmış ölümden,” dedi.

“Kim dedi bunu, Topal pezevenk mi?”

“Herkes…”

“Eyi satsınlar o zaman, satsınlar da aç karınlarını doyursunlar. Ne beklerler daha? Sabah akşam dağı taşı kazacaklarına gitsin satsınlar ağalara…”

“Sen olmadan onlar bir şey yapamaz Yusuf, yapamazlar. Sen satacan sen, duydun mu beni? Eğer benim tosunuma bir şey olursa, iki dünyada affetmem seni!” dedi Ayşe Ana, olduğu yere çöküp dövünmeye başlayarak.

Muhtar yerinden kalkıp kadının yanına vardı. Başını okşayarak;

“Kalk kınalı saçlım kalk… Bulacam çaresini, tasa etme bulacam. Düşünürüm ben de bir şeyler, düşünürüm de içim elvermez kınalı saçlım, içim el vermez. Bize emanet edilen malları satmaya içim elvermez. Emanet mala ihanet, benim insanlığıma yakışmaz. Hayvandan ne farkım kalır o zaman?” dedi.

Ayşe Ana yaşlı gözlerle Muhtar’a bakıp;

“Emanet canı, açlıktan öldürmek insanlığa yakışır mı? Bize emanet ettikleri canların halini görmiyir misin? Anaları bu kızları görse, malı mülkü mü düşünür? Çare yok Yusuf, çare yok! Ne edeceksen çebik et! Zamanımız kalmadı,” dedi kadın, onları acıyla izleyen Osanna’nın yanına giderken. Gelinin kucağındaki bebeği alıp bağrına basarak içeri girdi.

Muhtar, Ayşe Ana’ya gücenmişti. Kadın haklıydı, bunu biliyordu; tek çare, köye cüzdanı şişkin bir ağanın gelmesiydi. Muhtar da bunu çoktan düşünmüştü aslında, ancak bir türlü aklındakini yapmaya gönlü razı olamamıştı. Hep bir umut beklemişti, ama umut falan yoktu. Şu anda görünen acı gerçek onların sonuydu. Yine de Ayşe Ana’ya kırılmıştı işte. Bunca yıllık karısı, Muhtar’ı eli kolu bağlı oturmakla suçlamıştı.

Osanna başı yerde kalan Muhtar’ın yanına gidip sevgiyle baktı.

“Bizi düşünür babam, yoksa iki dünya bir araya gelse sana laf söyler mi anam? Biliyirsin sen de, hep Yusuf bebek için… Kırılma anama n’olur!” dedi.

“Kırılmam gelin kırılmam, boşver. Sen git söyle Ayşe’ye, ben Mustafa ile birlikte kasabaya Haydar’ın yanına gidiyrim. O anlar niye gittiğimi,” dedi.

Muhtar aynı asık suratla, kimseyle konuşmadan, selamlaşmadan Seher’in evine gitti. Mustafa Usta’yı alıp kasabanın yolunu tuttu. Seher Kadın, Muhtar’ın halinden evdekilerin çok zor durumda olduğunu anlamıştı. Yaşlı adamcağız ağzını açıp tek kelime etmemişti. Belli ki kasabaya kapı çalmaya gidiyordu. Koskaca Muhtar bu durumu içine sindiremiyordu.

Seher Kadın akşama çocuklarına yedireceği kuru ekmeklerinin yarısını bölüp, bir beze sararak Ayşe Ana’ya götürdü. Çekine çekine elindekini uzatarak;

“Suda ıslatıp oğlanın ağzına sokuştur Osanna. Muhtar gelene kadar aç kalmasın küçük Yusuf,” dedi. Titreyen bakışlarıyla Yusuf bebeğe baktı. Şıhlı onun kadarken tosuncuktu, bu bebecik ise iyice zayıflamış, küçülmüştü. ‘Allah vere de bir şey olmaya çağaya!’ diye geçirdi içinden, sonra Ayşe Ana’nın bütün ısrarına rağmen yorgun ayaklarını sürükleyerek evine geri döndü.

Muhtar tez zamanda kasabaya ulaşmıştı; ahiretlik arkadaşı Kebapçı Haydar Usta ile çay içiyorlardı. Mustafa Usta bedenen onların yanındaydı ancak adamın ruhu orada değildi. Gözlerini buz gibi akan Fırat’a dikmiş, öylece oturuyordu. Bir zamanlar dükkânı dolup dolup taşan Kebapçı Haydar Usta’nın artık hiç müşterisi yoktu. Arasıra kasabaya inen ağalar paşalar bir de memurlar olmasa, adam dükkânı çoktan kapatacaktı. Doğru düzgün et de bulamıyordu, bulduğu etle kebap yapmayı da ustalığına yediremiyordu ama çaresi de yoktu.

Muhtar ile Mustafa Usta’nın ne kadar aç olduklarını daha dükkâna girdiklerinde anlamıştı Haydar Usta. Hemen koşturup tavuk kebabı yapmaya yeltenmişti. Ancak Muhtar da, Mustafa Usta da aç olmadıkları üstüne yeminler edip, adamın elini ayağını tutmuşlardı. Haydar da çaresiz çay ikram etmişti içi götürmeyerek.

Haydar Usta çocukluk arkadaşına sevgiyle bakıyordu. Kör Yusuf çok çökmüştü, adam neredeyse bir avuç kalmıştı. ‘hey koca Yusuf’ dedi içinden elini Muhtar’ın dizine koyup;

“Hal hatır sormıyrım hiç, biliyrim herkes aynı durumda. Buralar beter Yusuf, gavur askerleri dolanır her yerde. Senin aklın hepimizden çok, söyle bakalım bu gidişatın sonu neredir?” dedi.

Muhtar bir iki oflayarak kafasını salladı;

“Benim aklım mı kaldı be Haydar? Aylardır yaşanan acılar karşısında, ne aklım ne de yüreğim kaldı. Sonumuzu inan ki ben de bilmiyrim. Emme içim diyir ki, bir aslan çıkacak ortaya, çıkacak da aha bu gavur pezevenklerin ağzına sıçacak…” dedi.

“Çıkmalı” dedi Haydar, “Yedi düvele korku saran Türklerin içinde azıcık mertlik kaldıysa, çıkıp gavuru dişiyle tırnağıyla yok etmeli, yoksa halimiz duman.”

“Duman” dedi Muhtar da, sonra kafasında düşünüp durduğu konuyu Haydar’a sormaya karar verdi. Onun dükkânına çok ağa gelirdi. Ne yapıyordu bu adamlar? Gerçekten köy köy dolaşıp toprak satın alıyorlar mıydı? Çayından koca bir yudum alarak;

“Haydar, diyirler ki; bu zamanda bile hâlâ cüzdanı kabarık ağalar varmış. Bu adamlar köy köy dolaşıp, aç kalan köylünün toprağını satın alırlarmış. Essah mı? Biliyir misin?” dedi.

“Ah ah!” dedi Haydar Usta, kafasını sallayarak; “Satın almıyırlar kardaşım, topraklara el koyuylar, vicdansız sütü bozuk dümbükler…”

“Nasıl?” dedi Muhtar kaşlarını çatarak.

“Bak, benim bildiğim, bu Kaymakam ağalarla işbirliği ediyirmiş. Ermenilerden kalan ve hazineye geçen toprakları bu heriflere satmış gibi gösterip, belge veriyirmiş. Tabii kese kese altınları da kuşağına indiriymiş. Bu dümbükler de gidip köylüye, bu toprakları biz satın aldık, aha da belgesi diyirlermiş. Sonra da köylünün aç karnını doyurup, seslerini bir güzel kesiyirlermiş. Al sana işte dünya kardaşım, anla anlayabilirsen,” dedi Haydar Usta, dudağını aşağıya doğru sarkıtıp bükerek.

Muhtar’ın canı iyice sıkılmıştı. Kaymakam’ın böyle bir şeyi nasıl yapabileceğini kafasında tartıp durdu. Onun bildiği Kaymakam mertti, ama para onu da soysuzlaştırmıştı demek ki. Bir kulbuna uydurup, hazine mallarını çatır çatır satıyordu. Paraları da hop diye cebe atıyordu. Peki, hükümete ne diyordu? “Aman” dedi sesli sesli elini sallayarak, “devlet elden gitmiş zaten. Kimin ne yaptığını soracak hali mi var? Devletin gücü fukaraya yeter, ağaya paşaya yetmez ki! Zaten devlet de bunlar değil mi?”

Haydar, Muhtar’ın kendi kendine konuşmasını gülümseyerek izledi. Adam işin içinden çıkamıyordu. Haydar bir süre onu kendi kendine bırakarak, sessizce oturan Mustafa Usta’ya döndü;

“Geldiğinden beri ağzını bıçak açmaz ustam, nişlersin? Sen ne dersin bu işlere?” dedi.

“Benim bu işlere söyleyecek sözüm yok Haydar emmi. Bu işlere benim anca yumruğum var, emme hangi birine indirecem onu bilemedim.”

“Essah essah, hangi birine… Hiç tasa etme! O gün de gelecek elbet, bulacaz birilerini, bulacaz da ümüğünü sıkacaz,” dedi Haydar Usta. Sonra;

“Köye komutan gelmiş he mi?” diye sordu.

“Gelmiş… Gelmiş, ben yoktum. Ah! Yanarım da yanarım Haydar emmi, o gün köyde olmadığıma, hem de şep gibi,” dedi Mustafa Usta, dolan gözlerini Haydar’dan kaçırarak. Haydar sorduğuna soracağına bin pişman olmuştu.

“Hiç yanma ustam, yanma! Benim tanıdığım Şıhlı oğlan, döner gelir tez vakitte, ona gavur kurşunu işlemez,” dedi babacan bir tavırla.

“Benim yandığım Şıhlı del. Erkek adam, anasına göre çocuk emme erkektir benim oğlum, beş adama bedeldir. Benim yandığım, o Yanık Surat’ın avradıma ettiği. Ersiz kadına ağız akıttığı. Ah! Bir elime geçse ah! Benim yandığım, aha bu dümbük ağaların karınları tok, kuşakları altın dolu iken, paşaların fukaranın bir lokma kuru ekmeğine göz dikmesi. Göz dikip de kilerinde bir habbe bırakmadan alıp gitmeleri. Bu nasıl dünyadır? Bu nasıl iştir emmim? Memleket kor olmuş cayır cayır yanarken, binlerce insan soğuktan açlıktan ölürken, zengin daha da zengin olıyır. Bu zındıkların gücü safi bize mi yetiyir?” dedi.

Mustafa Usta, günlerdir hiç bu kadar uzun konuşmamıştı. Bundan sonra da konuşmayacaktı. İçindekini söylemişti işte. Onun aklı, onun koca yüreği bu işleri bu düzeni anlamıyordu.

Haydar Usta, Mustafa’ya cevap veremedi. Evet, dünya buydu işte, güçlü güçsüzü ezerdi, daha da kötüsü güçsüz de güçsüzü ezerdi. Sonuçta her zaman kaybedecek olan fukaraydı. Bir süredir kendi kendine cebelleşip duran Muhtar’a döndü tekrar, onun da toprakları satmak istediğini, ancak buna gönlünün izin vermediğini anlamıştı. Adamın işini kolaylaştırmak için damdan düşer gibi;

“Kel Musdu’ya sat gitsin, yarım akıllıdır, aklı bir gelir bir gider. Sen eyi idare edersin onu,” deyiverdi.

“Ne diyin lan? Ne Kel Musdu’su?” diye sordu Muhtar.

“Hoş geldin Yusuf… Nerelere gettin böyle?”

“Ula maytaba alma beni, ne dedin hele? Bir daha söyle yav!”

“Diyrim ki Yusuf kardaşım, sen de toprak satmak istiyirsin herhal, yani ben öyle anladım. Eğer öyle bir niyetin varsa, Kel Musdu’ya sat diyrim. Delidir melidir emme, çoğu ağadan daha merhametlidir, bakma sen. Hem senin aklına da yetişemez o, idaresi kolay olur diyrim.”

“Seni koca kurt seniii, hele de neler bilirmiş. Aklımdakini de tastamam okurmuş… Pravo valla! Ben seni kebapçı biliyirdim, sen eyice falcı olmuşsun.”

“Ne de olsa seni taa çocukluktan beri tanıyrım Yusuf. Artık bu kadarını da bilim de mi?”

“Bil bakalım kardaş bil. Kel Musdu Ağa’yı daha ilk günden beri ben de düşünüyrüm. Düşünüyrüm de, adamın deliliği beni korkutuyur yav! Bilmen mi? Kafası atınca çeker tabancasını, karşısında kim varsa vururmuş. At, eşek, insan, karı…”

“Aman… Laf! Adam bir iki defa vukuat işlemiş diye... Sen de tersine gitmezsin olur biter. Hem onun parası hepsinden çoktur.”

“Peki, Haydar bu adam nerededir? Nasıl haber ulaştırak bu deliye?” diye sordu Muhtar, içi götürmeyerek.

“Sen orasını bana bırak. Üç beş günde bir gelir buralara, elbet görürüm. Göremezsem kalkar şehre giderim. Sen gönlünü ferah tut, bahara kalmaz rahatlarsınız,” dedi Haydar Usta ayağa kalkarak. Artık yatırıp kesseler de ocağı yakıp bu zavallıların önüne yemek koyacaktı.

Haydar Usta’nın ayaklandığını gören Muhtar telaşla;

“Nereye ula?” dedi elini tutarak.

“Heç tutma elimi, çekip vursan yine yakacam ocağı, acıktım ula tövbeee.”

“Ne inatçısın be adam! Aç değiliz diyrik ya, neyse madem bu kadar ısrar ediyirsin,” dedi Muhtar utanarak, halbuki belki binlerce defa bu dükkânda karnını doyurmuştu. Hem de beş para vermeden. Şimdi niye bu kadar çekiniyordu? Acaba cebinin tamamen boş olması mıydı, onu ahiretlik arkadaşının karşısında yerin dibine sokan?

Haydar Usta arkadaşından daha da çok utanmış, yanakları al al olmuştu. Konuyu hemen değiştirmek için ocağın başında Muhtar’a laf yetiştiriyordu:

“Adamı pof pofladın mı? Ahooo gör halini. Elinde ne varsa önüne atıyır. Keline sıçtığım! Kendini bir beğenmiş, bir beğenmiş… Her geldiğinde görsen neler söyliyrim herife, inanıyır akılsız. İnanıyır dediğime de, bir şiş kebaba beş şiş parası ödiyir. Şimdi ben seni, onun hakkında, orda burda söylediğin övgü dolu laflar varmış gibi anlatırım. Bir Muhtar var bilir misin ağam derim. Aha şu Kayalık köyünün Muhtar’ı, Kör Yusuf derim. O seni çok iyi biliyir ağam derim, safi seni del babanı, dedeni bile biliyir derim. Öyle büyük bir adam daha bu topraklara gelmemiştir diyir, derim. Ah diyir, derim ah! Şu ağa gelse de benim köye ağa olsa! Ah nerde, diyir, derim. Ya… Gör o zaman bu pezevengi, ağzının suyunu akıta akıta koşar size vallaha! Sen de allem et, kallem et kuşağındaki altınlardan pay çıkar. Yoksa beleşe alır tüm toprağınızı,” diyordu.

Muhtar ile Mustafa Usta, onun sesini uzaklardan bir yerlerden geliyormuş gibi dinliyorlardı. Burunlarına gelen etin kokusu onları çoktan bu dünyadan almıştı. Aylardır koklayamadıkları bu koku, onları bir zamanlar yaşadıkları mutlu günlere götürmüştü.

***

Haydar Usta, Muhtar’a verdiği sözü tutmuş, üç güne kalmadan Kel Musdu Ağa’yı bulmuştu. Adamı minnet rica ile dükkânına zorla götürerek, ağalara sakladığı etleri ocağın üstüne dizmişti. Kel Musdu somurtarak oturuyordu, bu kebapçının kendisiyle ne işi olabilirdi? Kesin para dilenecekti! Musdu bıkmıştı artık onu her görenin elini ayağını yalamasından, tiksiniyordu bu insanlardan. Burnuna gelen kızarmış et kokusunu içine çekti, koca göbeğini okşadı. Daha biraz önce ballı kaymaklı kahvaltı etmişti, ama bu koku onu yine acıktırmıştı. Haydar’a bakıp;

“Pişmedi mi ula? Ağzımın suyu aka aka tükendi, tez yetiştir,” dedi.

Haydar Usta elindeki şişleri ters yüz edip mangalı biraz daha yelledi.

“Hele sabır ağam, beş dakkaya midende. Eyice pişsin ağam, senin ağzına layık olsun de mi?” dedi. Yan gözle Musdu’nun sabırsız yüzüne baktı. Adamın yeni traş ettiği kocaman kafası pırıl pırıl parlıyordu. Patlıcana benzeyen kocaman burnunun altında seyrek bıyıkları vardı. Dişleri hep altındandı, koca ağzını açıp güldüğü zaman, karşısındaki insanın elini uzatıp bu dişlerden bir tane alası gelirdi. Şişmanlıktan davul gibi olmuş kara teni onu daha çok Araplara benzetirdi. Her zaman çok şık giyinir, bununla durup durup övünürdü. Bugün de yine lacivert İngiliz kumaşından bir takım elbise giymişti. İçindeki beyaz gömleği saf ipekti. Allahın kolay kolay hiçbir kula bahşetmediği eşsiz çirkinliğini, giyimle kuşamla kapatmaya çalışırdı.

Haydar Usta adamın görüntüsü karşısında kendini tutamayarak bıyık altından güldü. Musdu’yu, üzerine kaş göz çizilmiş koca bir balona benzeterek kendince eğlendi. Ancak içinden de, adamın bu haliyle dünyayı parmağının ucunda oynatmasına, evdeki gül gibi üç karısına ve bunun beş katı da metresine, kıskançlıkla dolu okkalı bir küfür savurdu.

Haydar kısa zamanda Musdu’nun masasını donatıp gelip yanına oturdu. Bir süre, koca ağızda çabucak çiğnenip mideye indirilen lokmaları saymaya çalıştı. Sayamadığını görünce bundan vazgeçip kafasında konuşacaklarını bir daha tasarladı. Musdu’yu yumuşatıp pamuğa çevirmeliydi. Bunun için bildiği bütün övgüleri kafasında tek tek sıraladı. ‘Tam sırası’ dedi içinden, ‘keyfi yerinde, yemek yerken konuşmalı, karnı doyunca dinlemez bu herif beni, kalkar gider.’ Hafif öksürerek;

“Maşallah ağam maşallah! Çok iyi gördüm sizi, ev halkı da iyidir inşallah?” dedi.

Musdu Ağa konuşmak yerine kafasını sallamakla yetindi. Haydar’a ev halkından bahsedecek değildi ya, ‘şu kebabın hatırı olmasa, sen benim yanıma mı yaklaşabilirsin pis herif!’ dedi içinden.

“Ağam, bu yaşıma geldim, nice insan gördüm, ahooo, binlerce belki. Emme sizin gibi babayiğit, mert bir adam daha görmedim. Yemin billah. Allah esirgeye, Allah esirgeye seni ağam. Hele şu üstündeki elbise, abov, nasıl da yakışmış. Yedi düvelde senin gibi giyinen yokmuş, öyle der hep kasabalı. Sen her şeyin hakikisini giyinirmişsin. Misal, şu üstündeki elbisenin kumaşını İngilizden alırmışsın, saf İngiliz kumaşı giyermişsin. Vallaha sarayda böyle giyinen yoktur ağam, sarayda. Bu işleri bilmek ayrı bir zanaat ister, görgü, terbiye ister. Yoksa her parası olan senin gibi mi? Çook ağa gelir bura. Ağa olduğunu bilmesen, köylü sanırsın valla!” dedi, söylediklerinden tiksinerek.

Kel Musdu Ağa’nın koltukları iyice şişmişti. Ağzına bir lokma kebap atıp şapırdata şapırdata çiğnemeye başladı. Herkesin gözü de onun üstündeydi. Avratları boşuna onu sabah akşam nazar değmesin diye okuyup üflemiyordu. İçinden, ‘maşallah bana, kırk bir kere maşallah, nazar edenin gözü çıksın’ dedi, Haydar’a hiç ses etmeden gülümsemekle yetindi.

Haydar ise sözü Muhtar’a getirmeye çalışıyordu:

“Geçen gün benim ahiretlik geldi dükkâna. Kör Yusuf derler, sen de tanırsın ağam. Kayalığın muhtarı…” dedi.

“Heye, tanımışlığım duymuşluğum vardır,” dedi Musdu ilgisizce.

“Vallaha benim ahiretlik sana sevda bağlamıştır ağam. Seni öyle sever ki… Musdu Ağa der de başka bir şey demez. Kendini bilmez bir iki kişi sana laf atacak oldular da, abov! Sen Yusuf’u görecektin ağam, görecektin de hay maşallah bu Muhtar’a diyecektin.”

“Allah Allah” dedi Musdu. Sonunda Haydar ilgisini çekmeyi başarmıştı. “Muhtar beni böyle niye severmiş? Hiç haberim yok.”

“Haberin olmaz elbet, olur mu heç? Benim kardaşlığım öyle gururlu, öyle yüce adamdır ki, yanlış anlarsın diye gelmez yanına. Gönlü çok ister emme gelmez, dünyada gelmez. Bilmez miyim ben onu? Seni sevdiğini ben bilirdim, emme bunca sevdiğini bilmezdim. Koca adam heriflerin üstüne bir yürüdü, tutmasak un ufak edecek… Gözlerini ahan böyle ayırıp dedi ki; Bana bakın kendini bilmez cahallar! O Musdu Ağa var ya Musdu Ağa, ben onun ta dedesini tanırım, babasını tanırım. Onlar sizin gibi şalvarı boklu aşiretinden gelmezler. Onların soyu taaa saraya dayanır saraya, diye ortalığı inletti ağam. Bu civarda Musdu Ağa gibi asil, zeki, yiğit bir ağa daha var mıdır, diye sordu. Kimse ağzını açıp bir laf edemedi. Muhtar, ahhh ahhh diye iç geçirdi ağam, öyle bir iç geçirdi ki, sanırsın yüreği yerinden söküldü. Ahhh dedi, böyle bir ağa benim köyüme ağa olacak ki! Nerdeee dedi, nerdeee. Böyle asil bir ağa gelip de benim topraklarıma sahip çıkacak, dedi. Ya… İşte, seni öyle severmiş de benim bile haberim yokmuş,” dedi Haydar, adamın kabara kabara neredeyse uçacak haline bıyık altından gülerek.

Kel Musdu, Haydar’ın söylediklerinden çok memnun olmuştu. Öyle gururlanmıştı ki, akılsız kafası ona, hemen git Kayalık’a, ne kadar toprak varsa al diyordu. Yine de içini bir kurt kemiriyordu. Dişlerinin arasındaki etleri tırnağıyla çıkarmaya çalışarak Haydar’a baktı:

“Zırt atmın de mi lan? Ha? Bana yağ mı çekin yoksa? Ben bu Muhtar’ı bir ya da iki kere gördüm, hiç de beni seviymiş gibi gelmedi,” dedi şüpheli gözlerle.

Haydar Usta daha ne söyleyeceğini bilemiyordu. Kel Musdu’nun bugün akıllı olacağı tutmuştu. Başka zaman olsa, topuklarını baldırına vura vura koşardı köye. Ayağa kalkıp kahve pişirmeye giderken;

“Bende yalan yoktur ağam, sözlerim doğru değilse, iki gözüm kör olsun,” dedi gücenmiş gibi yaparak. “Hem ben de seni Muhtar gibi sever sayarım bilirsin, niye zırt atam ağam? Niye?”

“Alınma yav hemen! Bu Muhtar’ın köyünde çok toprağı var mı bakalım?” diye sordu Musdu merakla.

“Ahooo… Toprak da ne toprak! Koca Anadolu’da Kayalık’ın toprağı gibi toprak yoktur. Bu köyün bir üzümü, bir fıstığı olur ağam, savaştan önce taaa nerelerden gelirdi millet, sıraya girerdi satın almak için, ya!”

“Eyiii” dedi Musdu, ayağa kalkıp masanın üstüne yüklü bir bahşiş fırlatarak, “kahveyi sen iç ula, ben Kaymakam’la rakı içecem.”

‘Bok iç’ dedi Haydar Usta içinden, Muhtar’ın başına sardığı belaya kahırlanarak.

YEDİNCİ BÖLÜM

Musdu Ağa, Kahveci Seyit’ten sonra Topal Hüseyin’in işlettiği kahvede oturmuş, az şekerli kahvesini höpürdetiyordu.

Haydar Usta’dan gazı aldığı günün akşamı Kaymakam’la sıkı bir pazarlığa oturmuş, adamın karşısında iyice ter dökmüştü. Bundan öncekilerde toprakları ağaya güle oynaya veren Kaymakam, bu sefer ağanın ağzından Kayalık köyünün lafını duyar duymaz, “orada dur bakalım Musdu Efendi!” demişti. Kaymakam’ın köyü vermek istemeyişinin nedenini, toprağının çok kıymetli olmasına bağlayan Kel Musdu, kuşağında ne kadar kese varsa dökmüştü ortaya. Bununla da yetinmeyip, en sulak en verimli yerlerden bağ bahçe de vermişti. Oysa Kaymakam, bu köydeki Ermenilerin mallarını deftere geçirmemişti. Muhtar’ın ona sunduğu satıldı belgelerine umursamadan bakmış, “iyi iyi” diye adamı başından savmıştı. Bugüne kadar da aklının ucundan ne bu köy, ne de malları geçmişti. Şimdi Musdu nereden duyduysa gelmiş, buraları da istiyordu. Kaymakam, Muhtar’ın belgelerine alıcı gözle bakmadığına pişman olmuştu. Eski bir iyilik yüzünden göz yummuştu. Ancak şimdi, bu Kel Musdu ile başı belaya girecekti. Biliyordu bu kel kafanın inadını, kafayı bu köye taktıysa, mutlaka istediğini alacaktı.

Kaymakam Hüseyin, bu köydeki malların Musdu’nun ona sunduklarından çok daha değerli olduğunu söylemiş, daha çok altın ve toprak istemişti. Bu zamanda Muhtar kıçını yırtsa, hiçbir hak iddia edemezdi. Kaymakam’a hesap sormak kimin haddineydi? Vatan haini diye kafasına bir kurşun sıktırdı mı, kim ne diyecekti? Eski hukuku, yapılan iyiliği bir kenara itmiş, Musdu’dan kese kese altınları alıp kuşağına indirmişti. Bu işten kârlı mı zararlı mı çıktığını anlamayan Musdu, paracıklarını kaptırmanın öfkesini, şehre inip Şirin karısının evinde on dörtlük kızların koynunda dindirmişti.

Ermenilerden kalan malları üstüne bir güzel geçiren Musdu, Muhtar’ın onu dört gözle beklediğinden habersiz, hiç acele etmeden, baharın ilk tomurcuklarını verdiği güne kadar beklemişti. Nisanın ortalarında bir gün, deli kafasına nereden estiyse, sabah uyanmış, daha on yedisinde olan en küçük karısının koynundan kalkarak giyinmiş kuşanmış, en küçük oğlu Rüstem’i de alarak köyün yolunu tutmuştu. Günlerdir aç susuz yol gözleyen Muhtar, adamın safkan arap atının sırtında estire estire köye gelişini görünce, koca yaşına aldırmadan koşup atın eyerine yapışmış, adamı sanki bir sultanmış gibi karşılamıştı. Muhtar’ın iltifatları karşısında gururu iyice okşanan Kel Musdu’nun keyfi yerine gelmişti. Köylü de aynı Muhtar gibi adamın ezici bakışlarına aldırmadan elini ayağını öpmüş, onu bu köye getiren Allaha dualar etmişti.

Kel Musdu kahvesini hiç acele etmeden yavaş yavaş içiyor, karşısında oturan Muhtar’a gözlerini dikmiş bakıyordu. Yaşlı adamı tepeden tırnağa iyice inceledikten sonra, bu sefer gözlerini köylünün üstüne dikmişti. Hepsine tiksintiyle baktıktan sonra;

“Bu deyuslar neye geldiler mıhtar?” deyiverdi. “Benim işim senle. Benim köylü milletinin karşısında oturduğum nerede görülmüş? Koskoca Kel Musdu Ağa’nın yanında bu ayak takımının işi ne? Defet şunları! Pis pis de kokuylar yav! Nerde bir köylü milleti var, hepsine gaz döküp yakacan… Hem vallaha, hem billaha yakacan tekmil bunları. Söylesene mıhtar, bu köylü milleti niye böyle pis kokar?”

‘İşte’ dedi Muhtar içinden, ‘mal almaya gelen herif, konuşmaya köylünün kokusuyla başladı. Deli deyyus! Asıl seni yakmalı, emme ah bu kader!’ Musdu’ya öyle bir cevap vermeliydi ki, adamın keyfini yerine getirmeliydi.

“Vallaha ağam, duyduğuma göre, bu köylü milletinin kokmasının tek bir nedeni varmış,” dedi gülümseyerek.

“Söyle de bilek yav!”

“Sıfatına kurban olduğum ağam. Aha bu köylüler, hayvanlar aleminden gelirmiş. Yani ahan şu benim eşek milletinden ya da davar milletinden. Sen onların iki ayaklı olduğuna bakma, bunlar dört ayaklı hayvanmış ağam. Hayvanın bir cinsi yani, işte bu sebeptendir ki, hem kokarlarmış hemi de hayvan gibi öyle bön bön bakarlarmış. Aha benim bildiğim bu,” dedi Muhtar.

Musdu bütün altın dişlerini göstere göstere, koca göbeğini tutup bir süre güldü. Bu cevap çok hoşuna gitmişti. Çünkü ona göre de köylü milletinin hayvandan farkı yoktu.

“Yav mıhtar” dedi, hâlâ gülüyordu; “çok akıllı adamsın vesselam, doğru söylin yav, hemi de çok doğru.”

“Senin aklının yanında bizimkinin lafı mı olur? Mertliğine kurban olduğum ağam. Aha bu fukaralar, benden seni o kadar çok dinlediler ki, güzel sıfatını görmek için doluştular bura. Yoksa ne hadlerine! Bilirler senin karşında oturmanın yanlışlığını. Emme n’etsinler ağam? N’etsinler? Senin gibi adamları, biz anca rüyalarımızda görüyrik,” dedi Muhtar, içinden adamın yedi sülalesine küfürler ederek.

Köylü hiç ses etmeden Muhtar’la Kel Musdu’nun onları aşağılamalarını dinliyordu. Kendini de bir ağa sanan Ahmet Ağa, Musdu’nun karşısında eriyip gitmişti. Adamın cakası hepsini yok etmişti. Gözlerini kocaman açarak, adamın yüzüne pür dikkat bakıyorlardı. Yarım akıllı olan bu adamı çok duymuşlardı, ancak hiç görmemişlerdi. Muhtar’a göre bu adam, onların tek kurtuluşuydu. Karınları doyacaktı. Bu nedenle hepsini Kel Musdu’nun gözüne girme telaşı kaplamıştı. Kendilerine tiksintiyle bakan bu adamla işleri zor olacağa benziyordu.

Muhtar’ın en son söylediği övgü dolu sözler Musdu’yu düşündürmüştü. Namının bu kadar alıp yürüdüğünün farkında değildi. İçinden kendini tebrik edip maşallah çekti. Sonra aldığı toprakları bir an önce görmenin telaşı ile ayağa kalktı. Kel Musdu’nun aniden ayağa kalktığını gören köylü de, korkuyla titreyerek ayağa kalktı. Musdu Muhtar’a;

“Hele şu topraklarımı bir görem, köyü bir gezinem bakam,” dedi.

Muhtar içinden ‘boku yedik!’ diye geçirdi. Daha pazarlık bile etmeden “topraklarım” demişti. Demek ki Kaymakam Muhtar’ı satmıştı. ‘Gözün kör olsun Hüseyin!’ dedi ‘gençliğinin hayrını görme…’

“Emredersin ağam, buyur buyur,” diyerek adamı alıp yola koyuldu, köylüyü bir el işareti ile durdurarak.

Köyü baştan sona gezen Kel Musdu gördüklerinden çok memnundu. Kaymakam’a çok para kaptırmıştı, ancak bu köy giden paracıklarına değerdi. Toprak verimliydi, köy tertemizdi, evler güzeldi, hele kızlar hepsinden güzeldi. Çeşmenin başına geldiklerinde, atının sırtında caka satan ağa, burada oyalanmış, su dolduran kadınları, kızları iştah dolu gözlerle süzmüştü. Seda’ya ağzının suyunu akıta akıta bakarak, bir tas su istemişti. Yeni doğum yapan kız, titreyen elleriyle, yanakları al al, bu insana benzemeyen mahluka bir tas su vermişti. Muhtar, adamı buradan bir an önce götürmenin telaşı ile “hele bir de Ermeni okulumuz vardır ağam, yedi düvelde böyle bir yapı göremezsin!” demişti. Adam aç gözlerini Seda’nın üstünden istemeye istemeye çekerek Muhtar’ın peşi sıra atını sürmüştü.

Okulu çok beğenen Musdu Ağa, burayı kendine yakışan bir konağa çevirmenin planını yapmıştı. Kahveye geri döndüklerinde, Kel Musdu Ağa, bu köye yerleşmeye çoktan karar vermişti bile. Bu nedenle Muhtar’ı fazla terletmeyecekti. Kuşağından bir kese altın çıkarıp masanın üstüne fırlatarak;

“Ben gelene kadar aç karnınızı bununla doyurun hele. Sözümün üstüne tek kelime istemem ha! Gezdiğim tüm topraklar benimdir. Çil çil altın saydım hökümete. Buna rağmen halinize acıdım. Benim merhametim, benim adaletim dünyada yoktur. Bundan sonra daha korkmayın! Başınızda koskoca Kel Musdu Ağa vardır,” diyerek, atına atlayıp, arkasında kâhyası ve oğlu ile çıkıp gitmişti.

Aylardır köyün üstüne bir kâbus gibi çöken kar çoktan erimiş, yerini ılık bahar güneşine bırakmıştı. Ağaçlar ilk tomurcuklarını vermiş, dağlar bayırlar rengârenk kır çiçeklerine boyanmıştı. Kışın ölümcül soğuğundan kurtulabilen tek tük hayvanlar birer birer yavrulamaya başlamışlardı.

Bahar sadece dağlara, bayırlara, kuzulara gelmemişti; köylünün içi de aynı doğa gibi şenlenmişti. Uğruna ölümü göze aldıkları, günlerce Yanık Surat’ın dayağını yedikleri sözde emanet mallarını Kel Musdu’ya kaptırmışlardı. Ancak bunun sözünü bile etmiyorlardı. Musdu’nun önlerine attığı bir parça ekmek ile doyan karınlarının mutluluğu, onları öyle sarhoş etmişti ki, ya başlarına gelenin farkında değillerdi ya da açlığın son haddini yaşayan bu insanlar, artık başlarına ne gelirse gelsin karınlarının doyması pahasına, yavrularının açlıktan ölmemesi pahasına, her şeye göz yumacaklardı. Muhtar kendi köylüsünün öyle kolay kolay elindekini kaptırmayacağını biliyordu. Ne tilkiydi onlar! Muhtar’a göre köylü kelleyi kurtarmanın sevinci ile dünyadan habersizdi. Kel Musdu Ağa’nın onları kendi topraklarında rençper olarak çalıştıracağını öğrendikleri güne kadar da, böyle ağızları kulaklarında, bahar sarhoşu âşıklar gibi ortalıkta dolanacaklardı.

Ermeni kızlar ise ne baharın ne de tepeden tırnağa umuda, sevince boyanmış köylünün farkındaydı. Onlar her zamanki gibi sımsıkı kapattıkları ağızları ve içinde tek bir hayat belirtisi olmayan ölü gözleriyle işlerine bakıyorlardı. Hepsi, bir zamanlar kardeşleriyle birlikte, neşeli çığlıklar atarak oynadıkları evlerinde birer hizmetçi olarak yaşıyorlardı. Analarının öpmeye kıyamadıkları gül yüzleri çoktan solmuştu. Küçücük elleri, aynı küçücük yürekleri gibi nasır bağlamıştı. Çoğunun bebesi olmuştu bile, olmayan da gebeydi. Bundan sonra onları hayata bağlayan tek neden de buydu işte. Ana olmak çocuk yaştaki bu kızların yüzlerini güldürmemişti ama, sevgisiz yüreklerine küçük bir ışık getirmişti.

Seher Kadın da tıpkı kızlar gibiydi. Ölümle yaşam arasında bir yerdeymiş gibi geziniyordu köyün içinde. Oğlundan hiç haber alamıyor, umutsuzluğu günden güne daha da büyüyor, nefesini kesiyordu. Artık Satenik’in günlük kabristan ziyaretine o da katılıyor, hiç konuşmadan kızın yanında gidip geliyordu. Satenik, Seher Anasını teselli etmek, kadının kan ağlayan yüreğine su serpmek istiyordu. Ama ne zaman ağzını açıp bir laf edecek olsa, tek kelime edemeden tekrar susuyordu. Ne diyeceğini, kanayan bir ana yüreğine nasıl derman olacağını bilmiyordu ki… Onlar, ayrılık acısını hepsinden önce tatmışlardı. Söylenen hiçbir söz yaralarına merhem olmamıştı ki, Seher Anasına da olmayacaktı. En iyisi susmaktı, sessizlik bazen en değerli sözlerden bile kıymetliydi.

Mustafa Usta köyde olup bitenleri Seher’e bir bir anlatmıştı. Başka zaman olsa, Seher Kadın, Kel Musdu’nun yaptıklarına köpürür, yumruklarını sıkarak etmedik küfür bırakmazdı. Ancak kocasını ilgisiz gözlerle dinleyip tek kelime etmemişti; Annehit’in onlara emanet bıraktığı iki avuç toprağı da kaptırdıklarını söylemesi bile Seher’i etkilememişti. Mustafa Usta karısının iki ayda ak teller dolan sarı başak saçlarını okşayarak, etrafında derin çizgiler oluşan mavi gözlerine bakıp;

“Ah be avradım, ah be gün yüzlüm, deniz gözlüm… Bir ses etsen ne olur sanki! Seni böyle gördükçe ben her gün ölmekteyim. Kanayan baba yüreğim, daha da kanamaktadır, görmez misin?” demişti.

Seher Kadın yaş dolan gözlerini kocasından çekerek, her zaman yaptığı gibi yine masmavi gökyüzüne dikmişti. Umursamaz bir tavırla;

“Bu Kel Musdu’nun bekâr oğlu var mıymış?” demişti.

Mustafa Usta karısının biraz olsun ilgisini çekmenin sevinci ile yüzü gülerek;

“Varmış varmış, olmaz mı? Herifin hem çoook parası, hem de çoook çağası var avrat. Nedicin? Varıcın mı yoksa?”

“Deli deli konuşma! Satenik’i vericim. Getsin artık, getsin de yuvasını bulsun. Madem bu herif kızın toprağına el koymuş, o da getsin malına sahip çıksın, de mi?” demişti.

Mustafa Usta karısının saçlarını okşamaya devam ederek, merhametine, mertliğine gıpta etmişti. Bu kadın, Mustafa Usta’ya bu dünyada verilen en büyük nimetti. Bir ağanın oğluna, Satenik gibi bir Ermeni kızını almayacağını biliyordu. Biliyordu da, karısının kafasına koyduğunu yapamadığını da hiç görmemişti. Bunu da biliyordu. Hiç ses etmedi. “Kel Musdu da oğluna Satenik’i nah alır!” demedi. Bıraktı karısını, o zaten ne yapacaksa yapacaktı. Kendi de bu uğurda karısına yardım edecekti.

Köylü, Kel Musdu üstüne olmadık hikâyeler uyduruyor, uydurduklarına da herkesten çok kendileri inanıyordu. Adamın mertliği, babayiğitliği, zenginliği üstüne öyle olmadık şeyler söylediler ki, bunları duyan Muhtar, gözleri yaşarana kadar güldü. O gün, avratlar da dahil bütün köylü bu yerden bitme top gibi yuvarlak adamı görmüştü. Görmüşlerdi de, ya gözleri kör olmuştu ya da gördükleri insanın Kel Musdu olduğunu anlamamışlardı. Çünkü adamı selvi boylu, kara saçlı, kara gözlü, bileği bükülmez bir yiğit edip ortaya atmışlardı. Kadınlar adamın yakışıklılığı ile ilgili öyle şeyler anlatıyorlardı ki, duyan genç kızlar, taze gelinler, başlarındaki örtülerini ağızlarına götürüp, yanakları al al gülüşüyorlardı. Köydeki bu cümbüş, Kel Musdu’nun kâhyası Ali Çavuş’un köye geldiği güne kadar sürüp gitmişti.

Kel Musdu’nun gittiği günden on beş-yirmi gün sonra Ali Çavuş dolu dizgin sürdüğü atıyla Muhtar’ın kapısına gelmişti. Muhtar adamı güler yüzle karşılamış, ama her zaman olduğu gibi önce Osanna’yı odasına kilitlemiş, sonra adamı konuk odasına almıştı.

Kışı çok zor geçiren, hastalıktan bir türlü kurtulamayan Ayşe Ana, solmuş yüzü, titreyen elleriyle adama ayran koşturmuştu. Ali Çavuş buz gibi yayık ayranını bir solukta içtikten sonra, Kel Musdu’nun gönderdiği haberi Muhtar’a aktarmıştı.

Kel Musdu bir an önce köylünün toprakları işlemesini istiyordu. Çalışmaya hemen bu gün başlamalıydılar. Kadın, erkek, çoluk çocuk hepsi Kel Musdu’nun adamıydı bundan sonra. Topraklarına çok iyi bakmalılar, mahsulü çok iyi almalıydılar. Musdu Ağa, bu topraklara çok para vermişti. Bu nedenle mahsul çok iyi olmalıydı. Gören alıcılar, “hay maşallah” demeliydi. Köylüye bundan böyle durmak, oturmak, uyumak yoktu. Bütün yaz çalışacaklardı. Bu kesin bir emirdi. Ayrıca Kel Musdu Ağa, bütün aşireti, avratları, çağaları, gardaşları ile köye yerleşecekti. Bunun için de Mustafa Usta’yı şehre, yanına çağırmıştı. Diyecekleri, vereceği talimatları vardı. Kâhya ve Musdu’nun küçük oğlu Rüstem köyde kalacaklar, köylünün başında duracaklardı. Musdu’nun köye geleceği güne kadar, bu iki adama, bir ev bir de işlerini görecek bir avrat tahsil edilecekti.

Muhtar, Ali Çavuş’u hiç ses etmeden dinledi. Ali Çavuş da neredeyse Muhtar’la yaşıt, oturaklı bir adamdı. Ağzından çıkan lafları özenle seçiyor, karşısındakinin gururunu incitmemeye dikkat ediyordu. Muhtar, Kel Musdu’nun neler söylediğini, adama emirler yağdırırken ne kadar acımasız olduğunu tahmin edebiliyordu. Oysa kâhya oldukça nazik bir şekilde getirdiği haberi aktarmıştı. Muhtar içinden, ‘kendi hayvan ama hiç değilse kâhyası insan çıktı. Bu da bizim için çok eyi oldu’ dedi, sonra susup kendisinin konuşmasını bekleyen adama, bir tütün sarıp uzatarak;

“Musdu Ağamızın emirleri başımızın üstüne. Söylediklerinin hepsini duydum, anladım. Sen ağaya de ki, emirlerini olmuş bitmiş saysın. Köylü öyle bir çalışır, öyle bir mahsul çıkarır ki ortaya, gören de görmeyen de maşallah çeker,” dedi.

Ali Çavuş yorgunluktan kapanmak üzere olan gözlerini zorla açarak Muhtar’a gülümsedi. Kendi gibi Muhtar’ın da ağaya iyi şeyler hissetmediğini biliyordu. Yıllarca bu adamın kapısında hayatını tüketmişti. Gencecik geldiği bu kapıda, akça pakça bir koca olmuştu. Tek bir gün bu adamın sevgisini, merhametini görmemişti. En ufak bir hatasında bir araba dolusu kötek yemişti. Şimdi bu bela, bu köye, bu insanların başına geliyordu. Bu zavallılar belki farkında değildi ama, artık hiçbir düzenleri eskisi gibi olmayacaktı. Ali Çavuş içinden geçenleri Muhtar’a söylemeden, hissettirmeden geldiği gibi çıkıp gitti. “Bir an önce git gel, oyalanırsan vay haline!” demişti ağası, durup aş ekmek yiyecek, uyuyacak vakti yoktu. Muhtar boşuna ısrar etmişti, boşuna ısrar edip de nefesini tüketmişti.

Muhtar, Mustafa Usta’yı şehre, Kel Musdu Ağa’ya aceleyle göndermiş, sıkı sıkı da tembih etmişti;

“Ne derse başım üstüne diyeceksin ha! Sakın karşısında sus pus olup kafa sallama, ağam paşam de, başımla gözümle de. Görüm seni usta!” demişti.

Mustafa Usta, ağanın şehirdeki koca konağını eliyle koymuş gibi bulmuştu. Adamın böyle bir saray yavrusunu bırakıp da köye yerleşmesine bir anlam veremeden kapısını çalmıştı. Kapıyı açan iri yarı adamlar, Mustafa Usta’ya birer dev gibi gelmişti. Gözlerinde acımasız bir ifade ile Mustafa Usta’yı dinlemiş, onu alıp ağanın huzuruna âdeta fırlatıp atmışlardı. Kel Musdu Ağa, asma ve sarmaşıkların sardığı, bembeyaz, üç katlı konağının şehri kucaklayan balkonunda, sedirin üstünde bağdaş kurmuş oturuyordu. Yanında yöresinde kadınlar dolaşıyor, adamın ağzının içine bakıyorlardı. Ağanın önünde ceviz oymalı koca bir sehpa vardı. Üstü dünyanın en lezzetli, en nadide yiyecekleriyle doluydu. Musdu Ağa, bol yüzüklü, kıllı ellerini yalayarak bir bıldırcını iştahla kemiriyordu. Çevresinde onu aç gözlerle izleyen hizmetçilerin, çocukların farkında bile değildi. Belki on adama yetecek yemeği tek başına keyifle yiyordu. Devlerinin önüne getirip fırlattığı Mustafa Usta’ya, şişmanlıktan yüzüne gömülmüş küçücük gözleriyle bakıp;

“Mustafa Usta sen misin?” dedi.

“Benim ağam” dedi Mustafa Usta, kafasını kaldırıp adamın iğrenç yüzüne tiksintiyle bakarak.

“Söyle bakalım Mustafa, köylü emirlerimi yerine getiriy mi?” dedi, Mustafa Usta’nın ağzını arayarak.

“Hiç tasa etmeyin ağam! Köylü arı gibi çalışıyır.”

“Âlâ… Âlâ” dedi Ağa, elini buzlu rakısına götürerek.

“Şimdi sana diyeceklerimi kulağını aç eyi dinle. Bir dediğimi ikinci kez söylediğim görülmemiştir. Dediler ki eyi ustaymışsın. Yaptığın evlerin methini duydum. Şehirde dört bir yan, benim adamlarımla doludur. Get gör bu herifleri, işine yarayanları götür. Bu Ermeni Okulu dediğiniz yer benim tapulu malımdır, ona göre! Orayı öyle bir konağa çevir ki, gören maşallah Musdu Ağa’nın sarayına desin. Gören, biz padişahı İstanbul’da bellerdik, meğer buradaymış, desin. Anladın mı? Aynı bu konak gibi ak isterim evimi bilesin. Kendime ait bir daire isterim, aynı buradaki gibi. Bu dairenin önünde tüm köyü kabak gibi göreceğim bir taraça isterim. Eyice belledin mi? Yürü şimdi. Önce bu konağı gezdirsinler sana, gördüklerini kafana eyice yaz. Bir daha buraya adım atamazsın çünkü,” diyerek, tekrar iştahla yemeğine dönmüştü. Mustafa Usta’yı bir tas su vermeden huzurundan gönderirken, arkasından seslenip;

“Yaptığını beğenmezsem, ölümlerden ölüm beğen ha! Emme eğer beğenirsem yaşadın gitti, unutma! Seninle çok işimiz olacak, safi bir konak del, daha çok konak dikecem o köye…” demişti.

***

Bütün köylü gibi, Mustafa Usta da durup dinlenmeden çalışmaya başladı. Şehirden getirdiği adamlara sürekli emirler yağdırıyor, yaptıkları işleri beğenmeyip tekme tokat hepsine girişiyordu. Bu Kel Musdu’nun gözüne girecekti. Adama öyle bir ev yapacaktı ki, ağa görünce dudaklarını ısırıp, Mustafa Usta’yı baş adamı yapacaktı. Yapacaktı da, oğluna Satenik’i alacaktı. Alacaktı da, Seher’in gülmeyen yüzü belki biraz olsun gülecekti.

Ali Çavuş ile Rüstem, sık sık gelip Mustafa Usta’yı kontrol ediyorlar, yeni emirler veriyorlardı. Ayrıca neredeyse her hafta şehirden, ev için köylünün dünyada görmediği malzemeler geliyordu. Köylü daha neler görecekti kim bilir? Köyleri bir anda öyle bir değişmişti ki, nerdeyse birbirleri bile kendilerine yabancı geliyordu.

Babası gibi yarım akıllı olan ağzı salyalı Rüstem, günün büyük bir bölümünü köyün içinde aylak aylak dolanıp, caka satarak geçiriyordu. Daha on yedisinde ya var ya yoktu. Köyde onun yaşındakilerin hepsi cephedeydi. Bu yarım akıllı, cebi dolu oğlan ise bütün gün çeşmenin başında, kızlara iştah kabartarak dolanıyordu. Seyrek kara saçları, küçücük kafasının her yerini örtemiyordu. Boynu armut çöpü gibi incecikti. Beyaz ipek gömleğinin yakası öyle geniş geliyordu ki, iki boyun daha sığabilirdi. Giyitlerinin hepsi kendinden iki beden büyüktü. Neredeyse diz kapağına değen ceketinin altındaki külotlu pantolonunun belini kemerle iyice sıkmıştı. Çizmelerinin gıcırtısı daha kendisi görünmeden geldiğini haber veriyordu. Çeşmenin başında toplanan kızlar bu sesi duyunca, Rüstem’in horoz gibi kabararak yanlarına geleceğini anlıyor, bu salak oğlanla dalga geçerek gülüşüyorlardı.

Satenik’in hiç âdeti olmadığı halde, Seher Anasının ısrarı ile her gün çeşme başına giderek kızlarla gülüşüyordu. Seher, kızın her yerini çimdiklemiş, “bu oğlanla oynaşacan kız!” demişti. “Elini çabuk tutacan, yoksa senden önce alıcı kuş gibi bekleyen bu avratlar, kızlarını ağa oğluna yamarlar. Yamarlar da sen de öyle ağzı açık bakakalırsın malının üstüne çöken bu salak oğlana.” Seher Kadın’ın ne kadar ciddi olduğunu o saat anlayan Satenik, her gün çeşme başına koşturup, istemeye istemeye bu salak oğlana kırıtıp gülüşmüştü. Onun bu halini gören kızlar önce şaşırmış, sonra hasetle amacını anlamışlar, hepsi Satenik’ten daha çok kırıtıp oynaşmaya başlamışlardı. Rüstem’in gelmesiyle çeşme başı her dakika kırıtıp gülüşen kızlarla dolup taşar olmuştu. Satenik onların bu haline öfkeyle bakıp yere tükürükler savuruyordu. Ah şu Seher Anası olmasa ah! Şimdi bu akılsız, şalvarı boklu karıların saçını başını ne güzel yolardı, yolardı da ağızlarına ne güzel teperdi. Ama yapamazdı. Anası haklıydı, bu salak oğlan Satenik’in tek kurtuluşuydu. Para bu dünyadaki en büyük güçtü. Bu gücün üstüne daha hiçbir şey çıkamamıştı. Ne sevgi, ne dostluk, ne de başka bir şey. Satenik de güçlü olacaktı, Annehit’e söz vermişti. Güçlü olmak için de ne yapıp ne edip bu oğlana varacaktı. Varacaktı da, dünyayı parmağının ucunda oynatacaktı. Varacaktı da, onlara bu kadar eziyet eden köylüye dünyayı dar edecekti. Kızları günde dört posta döven karıların ağızlarına edecek, hepsini ayaklarına kapatacaktı. Çocuk aklıyla, bu acımasız koca dünyayla baş edebileceğini sanıyordu. O Satenik’ti, akıllıydı, intikamını alacaktı işte. Alacaktı da, bir gün mutlaka yüzü gülecekti.

Bütün ümidini bu salak oğlana bağlayıp, geceler boyunca onu kendine bağlamanın yollarını düşündü. Bu akılsız oğlan zamparanın tekiydi, bunun farkındaydı. Hatta gözlerindeki acımasızlığı, kötülüğü de görmüştü. Ama olsundu, bu oğlanın kötülüğünden ne çıkardı? Hiç kimse Satenik kadar acımasız olamazdı, hiç kimse Satenik kadar kötü olamazdı. O kötüyse, Satenik daha da kötü olacaktı. Tertemiz kalbiyle bunları düşünüp kendini kötüden daha kötü ilan etti.

Bir sabah giyinip kuşanıp, kızıla çalan kahverengi saçlarını uzun uzun tarayıp, örmeden açıkta bıraktı. Başına aldığı al örtüsünü savura savura, Ali Çavuş’la Deli Rüstem’in kaldığı eve doğru yola çıktı. Yolda onu böyle giyinmiş kuşanmış, örgüsüz saçlarını savura savura koştururken gören kadınlar, ellerini ağızlarına götürüp;

“Hele anam şuna bakın heleee… Kim bilir kimin altına yatmaya gidiyir ırısbı!” dediler. “Kimin olacak,” dedi Cennet karısı, kin dolu gözlerle. “Rüstem’in elbet, Rüstem’in!”

Satenik, Rüstem’in ev işlerine bakan Kahveci Seyit’in karısı Emine Kadın’a sözde yardım etmeye giderek, Rüstem’i görecekti. Oğlan bu saatlerde evde oluyordu. Bunu öğrenmişti. Günün en sıcak saatinde eve çekilip, nereden buluyorsa buz gibi rakı içiyordu. Bugün de Rüstem, avludaki çardağın altına oturmuş, Emine’nin önüne koyduğu kavunla peyniri rakısına katık ederek yiyordu. Kapının açılıp Satenik’in içeri girdiğini görünce, kapkara dişlerini göstererek gülmüş, kızın açıkta savrulan saçlarına, incecik beline iştahla bakmıştı.

Satenik, kendisine yiyecekmiş gibi ağız akıtan oğlana yan gözle bakıp, yanaklarındaki gamzeleri iyice çukurlaştırarak gülümsemişti. Sonra kendisine, “ne işin var burada?” der gibi öfkeyle bakan eli belindeki Emine Kadın’ın yanına giderek;

“Ay Emine ablam, seni de bu kadar işin altında yalnız bıraktık. Gidem bir bakam dedim, bir işin ucundan tutam...” dedi, konuşmamıştı da âdeta şakımıştı.

Emine Kadın kaşlarını çatıp Rüstem’e çaktırmadan kızın baldırına koca bir çimdik attı.

“Kız ırısbı, senin ne işin var bu ırz düşmanının yanında? Hı? Şimdi seni içeri çekip altına alırsa kimin gücü yeter ha? Dellendin mi? Çebik get buradan! Çebik yeri!” dedi. Sonra Rüstem’e duyurarak yüksek sesle;

“Hay kızım sağ olasın, emme bir işim yoktur,” dedi.

Rüstem kadının Satenik’i göndermeye çalışmasına öfkelenerek;

“Emineee… Söyle bu güzel kıza da, bana bir sıkma yapsın tez. Koydun önüme bu taş gibi ekmeği, çiğne çiğne dişim kırılacak şimdi. Kalkar ayağımın altına alırım seni ha!” dedi.

Emine Kadın içinden ‘ya sabır’ çekerek;

“Daha sabah pişirmiştim ağam, kusura kalmayasın. Bu kızcaz ne bilsin sıkma yapmayı, ben şimdi yaparım sana ağam. Kızma sen!” deyiverdi.

Rüstem ters ters kadına bakarak;

“Sen git çamaşırlarımı yu, senin pişirdiğin ekmeğin tadı mı var? Köyde böyle güzeller varken, seni verdi o Muhtar puştu bana. Gedip bunun da hesabını sormazsam!”

“Eyi o vakit ağam, kızma sen! Yoğursun sana ekmek, istediğin buysa ahooo… Canı çekmiş ağamın. Kız çebik gel içeri, sana un vereyim de göster bakalım bütün marifetini. Yoksa alırım elime seni!” dedi Emine Kadın, Satenik’i kolundan tutup içeri atarak.

“Kız sen dellendin mi? Haaa? Seher biliyir mi senin burda olduğunu? Tövbeee, seni tanımasam. Kız sen kapına gelenleri taşla sopayla kovalamadın mı? Şimdi bu akılsız deli oğlana niye kırıtıyırsın? Parası mı tatlı geldi ırısbı?” dedi.

“Öyle deme Emine teyze! Öyle deme! Bu salak dediğin oğlan, benim tek kurtuluşumdur. Ne yapıp ne edip bu oğlana varmalıyım. Yoksa halim haraptır. Yehsa’yı düşün, benim sonum ondan bin beter olacak. Kurbanın olam, yardım et bana! Kurbanın olam!”

“Kız ben sana nasıl yardım edem? Akılsız! Hiç ağa, seni oğluna alır mı? Koskoca Kel Musdu Ağa’nın oğluna kız mı kalmadı? Sen iyice aklını yitirmişsin beee!”

“Alır alır, Emine teyze alır. Sen benim dediklerimi yap, gerisini bana bırak. Bu akılsız oğlanı parmağımda oynatmazsam, bana da Satenik demesinler.”

“Tüüü sana tüüü, sen iyice azmışsın vesselam. Tüüü… Bu oğlan seni almaz Satenik. Senin ırzına bir güzel geçer, sonra da dağa çıkarıp eşkıyaların önüne atar. Haberin ola, bunu da deyim sana. Kız sen kim, ağa oğluyla evlenmek kim? Derler ki, bu Kel Musdu, Allah diye yatar, Allah diye kalkarmış. Kız sen daha Müslüman bile olmadın.”

“Dert ettiğin buysa, olmuş bil teyzem… Sen şimdi beni iyi dinle, bırak bunları da… Benim ardımdan bu salak oğlana beni bir öv ki, dünya yüzünde benim gibi bir kız daha görmediğini düşünsün. Beni öyle bir anlat ki, ağzının suyu iyice aksın. Aksın da koşup babasının eline ayağına yapışıp, bu kızı bana al desin. Senin bu işlerdeki marifetini bilmeyen mi var? Hı? De hadi gözel teyzem, de ki bu salağa, bu kızın adı Sultan’dır. Dini bütün bir kızdır. Sen onun Ermeni kızı olduğuna heç bakma, bu kız, daha bir karışkenden beri namaz kılar de… De işte, sen daha iyi bilirsin. Şu ağanın evine bir kapağı atam teyzem, atam da senin de sırtını bir daha yere getirmeyem. Görüm seni,” dedi Satenik, son söylediği sözlerle Emine’nin can damarına dokunarak. Sonra saçlarını savurup, kıkırdayarak avluya gidip, hiç acele etmeden Rüstem’in onu aç kurt gibi izlemesine izin vererek, ağır ağır hamurunu yoğurdu.

***

Köylü yazın ortasına kadar dur durak bilmeden, sıcaktan kapkara olmuş tenlerine, sıtmadan yanan bedenlerine aldırmadan çalışmıştı. Ali Çavuş’un önlerine attığı iki kuruş yüzlerini güldürüyor, bir daha karın gurultusu çekmeyecekleri ümidiyle bugüne kadar hiç göstermedikleri bir gayretle, toprağı bir güzel işliyorlardı. Ağaçların hepsi baştan aşağıya tomurcuğa durmuştu. Mahsul bugüne kadar görmedikleri kadar çok olacağa benziyordu. Bağlardaki üzümler olgunlaşmış, hepsi neredeyse başparmak büyüklüğüne erişmişti. İncir ağaçlarının tepesi avuç içi kadar büyük, bal damlayan incirlerle dolmuştu. Ali Çavuş yapılan işten, köylünün çalışkanlığından çok memnundu. Bu köyün insanları hem çok çalışkan hem de çok akıllıydı. Sık Sık ağasına bu memnuniyeti bildiriyor, ağanın altın dişlerini göstere göstere, “âlâ” deyişine hasetle bakıyordu. Musdu’nun hesabını bilmediği, sayısını kendinin bile asla tahmin edemeyeceği paracıkları, daha da çoğalacaktı.

Mustafa Usta köydeki herkesten daha çok çalışmış, tez vakitte ağanın konağını bitirmişti. Yaptığı işten nefret ederek, koca bir tarihi Kel Musdu’nun evi haline dönüştürmüştü. Konağın namı öyle bir alıp yürümüştü ki, ta kasabadan şehirden insanlar işlerini güçlerini bırakıp gelip seyre dalmışlardı. Gören görmeyene, “yedi düvelde böyle bir yapı göremezsin kardaş. Maşallah maşallah, tam da Kel Musdu Ağa’nın şanına yakışan, bir konaktır,” demişti.

Mustafa Usta’nın yaptığı işten en çok köylü memnun olmuş, koltukları iftiharla kabarmıştı. Onların Mustafa Ustası işte böyle bir ustaydı. Onun gibi bir usta koca dünyada bulunamazdı. Mustafa Usta bu övgülere kaya gibi sert bakışlarla cevap veriyordu. Hiç sesini çıkarmadan, umursamadan… Kimse durup da dememişti, “Usta sen ne yaptın? Asırlar önce dikilen bu tarihi, bu okulu yok ettin!” Yalnız Muhtar gelip eve bakarak, derin bir iç geçirmiş, “önce sizi gönderdik kardaşlarımız, sonra da sizden kalan ne varsa yok ettik. Affedin bizi, affedin!” demişti.

***

Kel Musdu Ağa’nın gelip köye yerleşmesinden ve kendisi için canlarını dişlerine takıp, sıtmadan tir tir titreyerek çalışan bu insanlara dünyayı dar etmeye başlamasından sonra, köylünün keyfi iyice kaçmıştı. Kısa süre sonra toplayacakları mahsulün hesabının derdine düşmüşlerdi. Aç geçirdikleri günleri yavaş yavaş unutuyorlardı. Öyle bol yiyecekleri, etleri, lopları yoktu ama çocukları daha tek bir gün ekmeksiz, aşsız kalmamıştı. Kalmamıştı da, bu işin sonu ne olacaktı? Ömür boyu kendi topraklarında rençper olarak mı çalışacaklardı? Ağa onlara mahsulden hisse verecek miydi?

Kafaları bu sorularla dolu, yüzlerinden düşen bin parça, gidip Muhtar’ın kapısına dayandılar. Muhtar ne zaman gelecekler diye zaten bekliyordu. Bu nedenle sorulacak sorulara cevabı hazırdı. Hepsinin yüzüne sırıtarak bakıp;

“Ben de nerde kaldı benim köylüm diye düşünüyordum yav! Neyse ki beni çok bekletmediniz, düştünüz yine önüme,” dedi.

Köylü huzursuzca kıpırdanıp Muhtar’a surat etti. Bu ağayı onların başına getiren Muhtar’dı. Şimdi karşılarına geçmiş maytaba alıyordu. Ahmet Ağa öfkeyle;

“Bırak allasen Yusuf!” dedi “hani bu herif merhametliydi ha? Geldiği günden beri canımıza okuyır puşt! Şirretinden nere saklanacağımızı şaşırdık. Hem biz neyse, ula herif hepimizin avradını köyün içinde hiç utanmadan süzer de süzer. Sanırsın hepsini altına alıcı pezevenk.”

“Heee...” dedi Muhtar, Ahmet Ağa’nın asıl derdini bilerek, “senin işin zor valla Ahmet. Bu Musdu, Seda’yı çekip alırsa heç şaşma.”

“O biraz zor, tövbe! Koca herifin ettiği lafa bakın hele! Biz daha ölmedik Muhtar, ölmedik. Hele eyle bir şey etsin, çekip vurmazsam bana da Ahmet Ağa demesinler.”

“Hiç bi bok edemezsin! Otur oturduğun yerde, tepemi attırma benim. Ahmet Ağaymış… Ağalığına sıçam senin. Ula karşındaki delilerin delisi Kel Musdu Ağa akılsız,” diye bağırdı Muhtar, sonra sinirlerine hâkim olmaya çalışarak;

“Ben sizin karşınıza geçip de, bu ağa merhametlidir dedim mi? Yoook, demedim. Ula manyaklar, hiç merhametli, vicdanlı, adaletli adam ağa olur mu? Ha? Merhametli adamlar, benim gibi akılsız köylüye Muhtar olur işte. Bırakın şimdi bunları da, derdiniz ne onu söyleyin. Ne toplandınız yine?” dedi elini sallayarak.

Topal Hüseyin küçücük gözlerini dört döndürerek acele acele konuşmaya başladı:

“Söyle o zaman Muhtar, her şeyi çok bilen Muhtar. Biz ne zamana kadar kendi toprağımızda rençper olarak çalışıcık? Bu ağa bize mahsulden pay verici mi?”

“Offf…” dedi Muhtar, “hele Topal Hüseyin’e heleee… Ayağı gibi aklı da eksik Hüseyin, demek kendi toprağında çalıştın sen ha? Aklına sıçtığım. Ula köydeki bütün topraklar bu herifindir. Anlamadınız mı bunca gündür ha? Sizin yanınızda demedi mi, ben bu toprakları aldım, devlete de parasını verdim diye?”

“Dediii… Dedi de, bu toprakları biz satın aldık. Sen de Kaymakam’a gidip bunu söyledin… De mi kardaşlar?” dedi Topal Hüseyin, diğerlerine dönerek.

“Heye” dedi diğerleri de, “bu topraklar bizimdir, belgesi var…”

“Yav susun! Susun da beni dinden imandan etmeyin. Kaymakam bizi de, bu toprakları da, bir güzel bu kele vermiş işte. Bu zamanda bizim uyduruk belgeleri mi takacak? Aklınızı çalıştırın biraz, ben sizin bu kadar aptal olmadığınızı biliyrim. Hiç sesinizi çıkarmayın, çıkarmayın da bu herif söylediklerinizi duyup hepinizi köyden siktir etmesin. Aç geçirdiğimiz şu kışı ne çabuk unuttunuz! Açlıktan ölen çağalarınızı, nenelerinizi ne çabuk unuttunuz! Ula, ben gidip bu adamı bulmasaydım, şimdi bütün köy toprağın altındaydık beee! Yatıp kalkıp bana dua edin. Başka da bir şey yapmayın. Bu herif ne derse desin baş üstüne deyin, hak falan iddia etmeye kalkmayın,” dedi.

Köylü kendi arasında huzursuzca konuşmaya başlamıştı. Hiç değilse mahsulden pay verseydi. O kadar çok çalışmışlardı, hem de ne biçim. Mahsul neredeyse tüm Anadolu’ya yeterdi. Kendilerinin hakkı yok muydu?

“Hepiniz günahınızı çekin bakalım,” dedi Muhtar, aylar önce gönül koyduğu köylüsüne. “Hem niye bu kadar kederlenirsiniz ki? Bu topraklar zaten sizin del! Bu toprakların sahipleri kederlensin, size n’oluyur? Bunlar size emanetti zaten. Eeee, emanete de ihaneti ben ettim. Siz del! Boşuna düşünürsünüz. Asıl o fukaralar geri dönüp gelirlerse, köylerinin ne hale geldiğini görüp bin kere ölecekler. İnşallah geri dönmezler. Akılları varsa, bu topraklara bi daha ayak basmazlar. Günde üç posta dövdüğünüz kızların günahını çekiyirsiniz işte! Boşuna tasa etmeyin, taş atıp kolunuz mu yoruldu? Haydan gelen huya getti…”

Köylü, Muhtar’a hiç laf etmedi. Başlarını önlerine düşürüp umutsuzca düşünmeye başladılar. Muhtar, köylünün haline iç geçirerek baktı. Kendi köylüsüydü işte, hallerine istemeyerek de olsa acıdı. Yumuşacık yüreği merhamet doluydu. O ister miydi böyle olsun? O ister miydi yıllarca başsız yaşamış köylüye ağa getirsin? Ama bütün çareler tükenmişti işte. Tükenmişti de, gidip kendi elleriyle bu ağayı başlarına dert etmişti. Kederle;

“Ben sizden daha çok yanarım halimize. Ama ne edek? Bu ağa yarım akıllıdır. Ben de muhtarsam, ne yapıp ne edip, size pay koparmaya çalışacam. Koparamazsam da, yemin olsun bir daha sizi aç komayacam. Gün ola devran döne kardaşlar, gün doğmadan neler doğar demişler. Bu düzen hep böyle gidecek del ya! Elbet bir gün bir aslan çıkar. Çıkar da, bu ağaların, paşaların tepesine bir pençe indirir. İndirir de bu toprakları köylüye geri verir…” dedi.

***

Ermenilerin gidişinden bir yıl sonrasıydı. Köylü, günlerdir yeri göğü inleten davul sesleriyle, köye doluşan ağalar paşalarla son derece meşguldü. Erkekler ağanın evinde misafirlere hizmet ederken, kadınlar ocak başlarında kazanlarla etler, pilavlar, dolmalar, daha çeşit çeşit yemekler pişiriyorlardı.

Kel Musdu, oğlu Rüstem’e öyle bir düğün yapıyordu ki, bu açlık kıyamet günde harcadığı paranın haddi hesabı yoktu. O, Kel Musdu idi, herkese parmak ısırtmayı severdi.

Bu düğün, Sultan’ın (Satenik) düğünüydü…

Kız, aklına koyduğunu yapmış, Emine Kadın’ın da yardımıyla kısa zamanda Rüstem’i kendine bağlamıştı. Bağlamıştı da, oğlan babasının eline ayağına yapışıp, Sultan da Sultan demişti. Kel Musdu Ağa, önce bir gürlemiş, oğlanı tekme tokat dövmüştü. Koskoca Musdu Ağa, Bir Ermeni kızını kendine gelin mi alacaktı? Duyan ne derdi? Namına leke mi sürdürecekti bu sümüklü oğlan? “Olmaz” demişti de, başka bir şey dememişti. “Get” demişti, “get, canın çekiyirse çık kızın üstüne. Seni tutan ne?”

Rüstem, babasını bile şaşırtarak, “olmaz bubam olmaz! Bu kız öylelerinden del bubam, dini bütün bir kız, hemi de bir akıllı bubam. Ben bunu avrat isterim kendime, koynuma aldıklarım bana yeter. Ben çağalarıma ana isterim,” demişti.

Oğlanın söylediği bu sözler Musdu’nun hoşuna gitmişti. Demek ki bu kız gerçekten akıllıydı, ağanın bu salak oğluna bile böyle sözler ettirmeyi başarmıştı. İstemeye istemeye, oğlunun anası olan ikinci avradı Gülendam’ı yanına çağırmış, kız hakkında bilgi istemişti.

Gülendam, günlerdir evlerine girip çıkan Seher Kadın’dan bahsetmişti önce. Kadını yere göğe sığdıramıyordu. Kız da bu Seher’in evlatlığıydı işte. Böyle bir kadının elinde yetişen kız alınmaz mıydı hiç? “Hem” demişti kadın çekine çekine, “Mustafa Usta’yı sen baş adamın yapmadın mı? Adamın yaptığı konağı cümle âlem söylemiy mi? Adam senin itibarına yakışanı yaptı. Avradı da aynı herifi gibi akıllı, iş bilendir. Eeee, kız da öyledir. Gördüm birkaç sefer; bir hanım, bir namuslu, deme gitsin herif! Müslüman da olmuş, hemi de akıllıdır. Bizim deli oğlana kız çoook… Emme akıllı kız nerde! Bu kız, bu deliyi belki yola getirir, ağam,” demişti, gözlerini süzerek.

Musdu, kadının bütün söylediklerinden sadece Mustafa Usta’nın evlatlığı lafının üstünde durmuştu. Adam gerçekten çok iyi iş çıkarmış, itibarına itibar katmıştı. Gerçi Mustafa Usta’yı yanına alarak ödülünü vermişti, kızını da alabilirdi. Bu oğlu da bir ağa kızıyla evlenmeyiversindi bakalım. Hem oğlanın kötü itibarı herkesçe biliniyordu. Kimin kızını alacaktı sanki? “Eyi o vakit” dedi karısına, “bir bohça hazırlayıp get kızı iste.”

***

Sultan Seher’in evinde, Fatma’nın kıskanç bakışları altında giydiriliyordu. Fatma günlerdir anasına etmediğini bırakmamış, Mustafa Usta olmasa, neredeyse anasının saçına başına yapışacak kadar hiddetlenmişti; “Neden beni değil de bu Satenik ırısbısını verirsin Rüstem’e?” diye ortalığı inletmesi Seher Kadın’ı bezdirmişti. Kızının kendine yaptıklarına karşılık sabırla saçlarını okşayarak, “Ben seni hiç o deli Rüstem’e verir miyim kızım? Kınalı kuzum,” diyordu, “bak ben seni kimlere verecem, verecem de damadı gören kızlar, düşlerinde kendilerini senin yerine koyacaklar.”

Osanna, Sultan’ın saçlarına gelin telleri takıyordu. Dilinde de eski bir Ermeni türküsü vardı. Odadaki diğer kızlar sessizce onları izliyordu. Sultan, aynadaki görüntüsüne bakarak kim olduğunu düşünüyordu. Üstündeki bu al gelinlik, boynundaki bu beşi bir yerdeler, kollarındaki bu altın bilezikler… Hepsi onun muydu? Ya günlerdir ortalığı inleten bu davul zurna onun için mi çalınıyordu? Onun dışındaki bütün kızlar, davul zurna bir tarafa, üzerlerine yeni bir elbise bile giydirilmeden zorla sokulmuşlardı gerdeğe. Oysa Sultan, bacılarının bu acı kaderlerine karşı durmuş, şansını döndürmüştü işte. Anasının istediği gibi, düğünle dernekle ağa evine gelin gidiyordu. Adını kendi değiştirmişti, dinini kendi değiştirmişti. İçinden ona bu şansı veren Allaha şükürler etti. Sonra Seda’ya dönüp, arkadaşına buğulu gözlerle baktı. Her istediğini yapmıştı ancak içindeki acının yerine mutluluğu bir türlü oturtamamıştı. Seda, kızın gözlerindeki acıyı görüp, anasını istediğini anladı. O da kendileri gibi gidiyordu işte ağa evine! Mutsuz, çaresiz… Ne farkı vardı sanki? Ağa gelini olması dışında.

Seda, Annehit’in kızına söylediği ninniyi ezbere biliyordu. Yavaş yavaş mırıldanmaya başladı. Yanındaki kızlara da kaş göz edip, kendisine katılmalarını istedi. Onlar düğün türküsü söylemeyeceklerdi. Dışarıda günlerdir bunu söyleyenler çoktu nasıl olsa.

Sultan ninniyi duyar duymaz gözlerine hücum eden yaşları hemen geriye itti. Titrek sesiyle kendi de kızlara katıldı. Onu ayağa kaldırıp, yanını yöresini iyice kontrol etmeye çalışan Osanna’nın ellerini tutarak, boynuna sarıldı.

“Bizim bu kaderimizi yazan feleğin kalemi kırılsın ablam,” dedi.

Sultan’ı almaya gelen düğün alayının yanında, saçı başı darmadağın, yüzü gözü kir pas içinde Kulağı Delik Musa’nın karısı Deli Gülsüm de yer alıyordu. Köylünün adını büyücüye çıkardığı, çocukların gördüğü yerde taşladığı bu kadın, Sultan’ı canı kadar seviyordu. Günlerdir ağa oğlunu elde etmenin sevincini Sultan ile birlikte yaşamış, kıza sürekli nazar duaları okumuştu. Bugün sabahtan beri ortalıklarda görünmemişti. Sultan sık sık kapıya bakıp kadının neden gelmediğini merak edip durmuştu. Ata bindirilip ağa evine doğru yola çıkarken, yüzünü örten al tülün arkasından kadının deli gözlerini görmüş, korkuyla içi titremişti. Ne olmuştu Gülsüm’e? Ne olmuştu da kendine böyle acı bakmıştı.

Sultan’ı karşılayan yenge kadınlar, kızı alıp gerdek odasına götürmüşler, kızın korku dolu gözlerine aldırmadan gerdekle ilgili talimatlar vermeye başlamışlardı. Damat gelene kadar oturmayıp, yatağın önünde, elleri göbeğinin üstünde bağlı, başı önde, yüzünü açmadan bekleyecekti. Rüstem odaya girer girmez, yine kıpırdamayıp, damadın gelip yüzünü açmasını bekleyecekti. Rüstem yüzünü açıp yüz görümlüğünü taktıktan sonra, elini üç kez öpüp başına koyacaktı. Kocası konuşmadan o konuşmayacaktı. Cilvelenmek, oynaşmak yoktu. Damat ne derse onu yapacak, Rüstem’in üstüne çıkıp, onun canını acıttığı ana kadar kıpırdamadan duracaktı. Kanlı çarşafı kapıda bekleyen kadınlara verecekti. Eğer kan çıkmazsa, canı çıkardı. Ağa, kız değilsin diye onu hemen oracıkta Mustafa Usta’ya öldürtürdü. Kadınlar aynı şeyi belki on kere söyleyip, kızı yalnız bırakarak odadan çıkmışlardı. Birazdan damadı gönderecekler, kendileri de kapıda oturup nöbet bekleyeceklerdi. Kanlı çarşafı Musdu Ağa’ya uzatıp, alacakları bahşişin hesabını yapmaktan yorulmuşlardı.

Sultan, kadınların öğrettiği gibi olduğu yerde put kesilmiş bekliyordu. Zihni bomboştu, hiçbir şey düşünemiyordu. Birden kapının açılması ile irkildi. Gelen Rüstem yerine Gülsüm’dü. Kadın, koşup Sultan’ın elini tutup zorla çekiştirmeye başladı. Sanki bu dünyada değildi, iyice delirmişti. Sultan, kadının gözlerine korkudan bakamıyordu. Gülsüm, içinde hiç karası kalmamış, sırf ak olmuş gözlerle hırlar gibi konuşarak;

“Çebik!” diyordu, “çebik kaç buradan çebikkk… Götürmeliyim seni, götürmeliyim bu köyden, gel benle.”

Sultan zorla kendini çekiştiren bu kadının elinden kurtulmaya çalışarak;

“N’oldu sana n’oldu? Niye gidecem? N’oldu söylesene? Delirdin mi sen Gülsüm abla? N’oldu?” diyordu.

“Gitmelisin! Hemen şimdi gitmelisin! Bu herifle evlenmeee… Evlenme sakın! Kaç kurtar kendini Sultan kaç. Bu herif sana acı verecek acı… Hem de öyle bir acı ki, yeryüzündeki acıların en büyüğü. Kaç Sultan kaç…” dedi tekrar Gülsüm aynı ses tonuyla.

Sultan, kadının elinden kurtulup bir köşeye sinerek;

“Asıl sen kaç ablam, sen… Şimdi Rüstem gelip seni burda görürse döver ablam seni. Döver de, ağzını burnunu al kızıl kana bular. Hadi git ablam, ben gelirim sonra senin yanına,” dedi.

“Olmazzz… Olmaz, seni almadan gitmem Sultan. Dinle beni dinle, düşümde gördüm dün gece, düşümde… Öyle bir acı yaşayacan ki Sultan, ölüm bundan bin kere eyi olacak. Sana öyle bir acı yaşatacaklar ki, derini yüzüp, etine tuz döküp, akbabalara atsalar, böyle acı çekmeyecen. Duy beni, duy da kaç... Düşümde gördüm seni, düşümde…”

“Ne gördün? Söyle o zaman, a benim deli ablam!” dedi Sultan, kadının bütün derdinin gördüğü düş olmasının verdiği rahatlıkla.

“Eline evladının kanı bulanacak Sultan… Evladının kanını içirecekler sanaaa…”

Sultan, deli Gülsüm’ün dediklerini gözlerini uzaklara dikerek dinledi. Çektiği acıların üstüne daha acının olmadığına emindi. Onun etini çoktan akbabalara atmışlardı zaten.

Gözleri buğulu buğulu gülümseyerek kadının elini tuttu;

“Boş ver be ablam… Boş ver…” dedi.

SON