Gözleri Bağlı Adam
Yağma

Adnan Özyalçıner

toplu öyküler 2

Adnan Özyalçıner

Gözleri Bağlı Adam
Yağma

Evrensel Basım Yayın-155

Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

Çekirdeği Dünya Öyküler
Aydın Çubukçu

Kendi etkisinin bilincinde olmayan insan için, dünya bir nesneler ve eşyalar karmaşasıdır. Anlaşılmaz, boğucu, insanın hep üstüne üstüne gelen, ezen bir yığın.

Her biri nereden doğduğu, nasıl olup da bizim hayatımıza girdiği, sonra neden bizi etkilediği belli olmayan, devinimlerinde de, durdukları yerde de, hiç umulmadık bir anda, istemediğimiz bir yerde, beklemediğimiz biçimde yolumuzu kesen, eski bir zamandan kalmış ya da daha dün yokken bugün burnumuzun dibinde bitivermiş, yapmak istediğimizi değiştiren, yaptığımızı bozan, kendi bildiğini okuyan, denetleyemediğimiz ve yönlendiremediğimiz bir sürü şey... Dikiş makinesi, işportacı tezgahı, seyyar satıcı arabası, cenaze arabası, bozuk para, keçi, horoz, musalla taşı, Amerikan çikleti, cip, otomobil, belediye otobüsü, simit, vapur, kaldırımda bir tükürük, kedi, köpek, dolmuş... eşyalar ve nesneler...

Onların ilişkileri... Alınıp satılmaları, üretilip tüketilmeleri, yapılıp yok edilmeleri, şurayı burayı süslemeleri, kirletmeleri, birbirlerini eskitmeleri, yok etmeleri, dün şunun malı iken, bugün ötekinin olmaları, dolaşıp durmaları...

Onların bulundukları yerler... Kentte bir meydan, bir mahalle, mahallede bir ara sokak, sokakta evler, evlerde odalar, çay bahçesi, park, köprü, tavukçu dükkanları, çorbacılar, muhallebiciler, çarşı, cami avlusu, hastane, fabrika, tarla, köprüaltı, meyhane, orman...

Ve buralarda, onlarla birlikte hareket eden, onları yapan ve anlamlandırmaya çalışan insanlar, köylüler, göçmenler, işçiler, seyyar satıcılar, kapıcılar, çamaşırcılar, turşucular, balıkçılar, onların diğer insanlarla ve kendileriyle ilişkileri... Kavgaları, ayrılıkları, sevdaları, bir ineğin, bir ekmeğin, bir eşyanın peşinde koşuşturup durmaları, birbirlerini ezmeleri, birbirlerini kovalamaları, gitmeleri, gelmeleri, askerlik yapmaları, iş aramaları, ölüme ağlamaları, düğünde oynamaları, çocuk doğurmaları, öldürmeleri, ölmeleri...

Nesneler, mekan ve insan, üçü birden hareket ettiklerinde, ilişkiye girdiklerinde ya da giremediklerinde “olay” meydana gelir.

Ve dünya bunlardan ibarettir.

Dışımızdaki varlığı hayatımıza sokan, onu anlamlandıran ya da iyice anlamsız kılan, bize ait ya da bize karşı yapan, dolaylı ya da dolaysız olarak onunla ilişkilerimizdir. Ama Türkçe’de, “ne ise ne” gibi umursamaz bir tutumdan, soğuk ilgisizlikten, ilişkisizlikten doğmuş gibi duran bir sözcüktür nesne! Varoluşun duraklarını, süreçlerini, bağıntılarını, etkileşmelerini ayırt etmeyen, bunlar hakkında duyguları, algıları kapalı, etkisiz ve olan bitenin dışında kalmayı seçmiş olmayı dile getirir gibidir. Olay, biraz korkutucu, kaçınılması gereken bir durum gibi yerleşmiştir dilimize. “Aman bir olay çıkmasın da!” tedirginliği de, her ilişkiye, her duruma, her varlığa “olay” deme sıradanlaştırması da, yine boş verme ve uzak durma seçimidir.

Oysa olay, dünyayı anlamanın tek anahtarıdır. İnsan-nesne-mekan ilişkilerinin düğüm noktasıdır olay. Hem, bu üç öğenin ilişkilerinin en yoğunlaşmış bütünlüğüdür, hem de her birinin tek tek ya da birlikte anlaşılabilme olanağıdır. Olay düğümü çözülünce, bileşenlerin her biri çözülmüş olur. İster kimyager olun, ister gökbilimci, ister öykücü, ilgilendiğiniz varlığı anlamanın yolu, onun içinde yer aldığı olay bütünlüğünü çözmekten geçer. İnsanın da eylemini, etkisini, giderek varlığını anlamak için, onun bir olay içinde aldığı yerin, olay içinde ilişkiye girdiği nesneler üzerindeki etkisinin ve etkilenmesinin anlaşılması gerekir.

Olay yoksa, nesne-nesne, insan-insan, nesne-insan ilişkisi de yoktur.

Adnan Özyalçıner’in öyküleri, hemen hemen tümüyle bir olay üzerine kurulmuştur. Ama Özyalçıner hiçbir öyküsünde olayı anlatmakla kalmaz; çünkü olay, sadece bir kabuktur. Olup biteni, insanları ve eşyaları, ilişkileri ve değişimi toparlayan, çerçeveleyen, onların birlikte oluşlarının açıklamasını içeren bir biçimdir. Her olay, daha derindeki bir gerçeği açığa çıkarmak için kendisinden hareket edilecek bir başlangıç noktasıdır. Oradan öze gidilir.

Özyalçıner’in bulduğu özde ise, çoğunlukla bir yabancılaşmanın açılımı vardır.

İlişkisiz olduğumuz bir nesnenin bizi etkilemesi, beklenmedik bir durumun ortaya çıkması, bir nesnenin asıl yapılış amacından başka bir yerde kullanılmasının tuhaf sonuçları, bizim yarattığımız bir nesnenin, bizim tarafımızdan belirlenmemiş bir etkiyle karşımıza dikilmesi, tek kelimeyle yabancılaşma, Adnan Özyalçıner’in öykülerinin temel öğesidir.

Yabancılaşmayı anlamanın ve anlatmanın yöntemi ise, onun üzerinde yükseldiği çelişmeyi bulup sergilemektir. Böylece, biçim, içerik ve öz, birbiri içinde hayat bulan, farklı hareket biçimleri kazanarak birbirini etkili kılan değişken kurucu öğeler olarak değer kazanırlar.

Uyumsuzluk, karşıtlık, çelişki, Adnan Özyalçıner öykücülüğünde, toplumsal ya da bireysel gerçekliğin kaçınılmaz öğeleridir. Olaya hareket ve gerilim kazandıran, bir çelişme eksenindeki gelişmedir. Sonunda çelişme çözülür ya da açık kalır: ama her durumda, gerçeklik yazarın amacına uygun biçimde apaçık bilinir hale gelir.

Olay anlatmak, öykücülerin, sanatçıların tekelinde değildir. Dedikoducular, gazeteciler, reklâmcılar da bir olayı anlatabilirler. Toplumbilimciler, tarihçiler de kimi zaman sanatçıların, öykücülerin kullandığı araçlarla olay anlatmayı seçebilirler. Adnan Özyalçıner öykücülüğünün ayırt edici iki özelliği vardır.

Birincisi; Özyalçıner, sonradan anlatacağı bir olayı izlemekle yetinen bir tanık değildir. Örneğin, bir kenti, İstanbul’u anlattığı iki ayrı öyküsünde (Sur ve Yağma), farklı iki yöntem kullanır. “Sur”, İstanbul’u, kendi deyimiyle “betimleyici” bir görüşle anlatırken, “Yağma”, toplumsal tabakalar arasındaki çelişkileri öne çıkararak anlatır. Böylece görünüşün farklı yüzlerini, değişen araçlarla tanımlamaya girişir. Bu çözümlemeci tutum, aynı zamanda incelenen, anlatılan sorunların kaynağını bulmaya yönelik bilimsel bir “tanı koyma” çabasını da yansıtır.

İkinci özellik, tam da bu noktada kendisini gösterir: Tanıklık, bir bakıma “yargıyı başkasına bırakma”dır. Oysa, Özyalçıner bu kaynağı gösterirken sınıf çatışmalarına işaret etmekle aynı zamanda taraf da tutar, yargıyı da verir. Tuttuğu taraf, bütün öykülerinde doğrudan değilse bile dolaylı olarak sürekli kendilerinden söz ettiği emekçilerin tarafıdır.

Yöneten-yönetilen, emek-sermaye, ezen-ezilen, köle-efendi, nesne-insan çelişkilerini inceler ve anlatırken, incelediği nesneyi kendisine bulaştırmamaya özen gösteren bir biyoloğun çekingenliğinden çok uzaktır. Öyküsünü anlattığı nesne ile hesaplaşır, onu tanımakla yetinmez, eleştirir, dövüşür.

Özyalçıner’in bu özelliği, öykücülüğünü başka olanaklarla zenginleştirmeye, öykü aracılığıyla araştırdığı ve anlattığı gerçeği, başka araçlarla da sergilemeye yöneltmiştir. Gazetecilik, onun öykücülüğünün uzandığı uçlardan biri olmuştur. 1980’de Çağdaş Gazeteciler Derneği’nin Yılın Başarılı Gazetecisi Ödülü’nü “Çamlıca” adlı röportaj öyküsüyle almıştır.

Çelişkili görünse de, onun “nesnellik” anlayışı, öznel “yan tutma”yla örtüşür. Bunun sayesinde en umutsuz, en karamsar olayları taşıyan öykülerde bile, emekçilerin geleceğine dair aydınlık, iyimser bir atmosfer sezilir. Bu umut, çok somut bir karşılık bulmuştur. Günümüzde Adnan Özyalçıner, binlerce işçi ve emekçi tarafından izlenen bir yazardır. Son öykü-röportaj kitabı Ayak İzleri, İsmet Ispalarlı adlı bir işçi okuru tarafından şöyle değerlendirilmiştir: “... hem bizim gibi insanların yaşamlarında ne gibi mücadeleler vermek zorunda kaldıklarını anlatması hem de okuma alışkanlığı kazandırması açısından büyük önem taşıyor. Bunun yanında bu gibi eserleri okumak, biz emekçileri, gazetemize yazı yazabilecek bir aşamaya kadar geliştiriyor... gücünüzü yükseltip sınıf öfkenizi bileyen bu kitabı bitirip de kapağını kapadığınızda ‘Ben dolaşmasam da o coğrafyada benim de ayak izlerim var’ diye düşünmeden edemiyorsunuz. Teşekkürler Özyalçıner.”

Varlıkların hareketinden ve ilişkilerinden olaylar doğar. Olay bir sonuçtur, ama aynı zamanda, yöntemsel olarak varlığın özüne giden yolun, tarihsel olarak da başka ilişkilerin, tümüyle değişmiş bir dünyanın başlangıcıdır. Sonucu bir başlangıç noktası olarak görebilmek için, sürekliliği, içten doğuşu, insanlar üzerindeki etkisinin yol açacağı yeni gelişmeleri görebilmek gerekir. Bunun için de, bilimsel bir dünya görüşü ile donanmış olmak, kitlelerin gücüne ve harekete geçirilebileceğine inanmak gerekiyor. Adnan Özyalçıner, bu özelliklerinin karşılığını, yanında olduğu sınıftan almış bir öykücüdür.

Yeni Basıma
 Önsöz¹

Gözleri Bağlı Adam-Yağma, üçüncü kez bir arada yayınlanıyor.

Yağma’nın ilk yayınlanışından bugüne tam yirmi beş yıl geçti. Bu, bir kentin öyküsüydü. Kenti çevreleyen eski surları, 2000 yıllık tarihi ile İstanbul’du bu kent. Kuleleri, çarşıları, pazarları, saraylardan artakalan bahçeleri (şimdi park diyorlar) ikide bir kenti kuşatan koyu sisi ile.

O zaman göz gözü görmez oluyordu.

O zaman her şey kapanın elinde kalıyordu.

Bu bir yağmaydı.

Kente el koyanlar, tarihin hangi döneminde olursa olsun, insanların ellerindeki, avuçlarındakiyle birlikte kenti de yağmalayıp altüst ediyorlardı.

Egemenler –bunlar kenti yönetenlerdi aynı zamanda– kent halkının kol gücü, kafa gücü ile emek harcayarak, durmadan üreterek yarattıkları uygarlıktan yararlanmak istemelerini, pay almaya kalkmalarını çok görüyorlardı. Bu yüzden halk, temel hakları olan yaşama haklarından, özgürlük haklarından yoksun bırakılıyordu.

Bu bir yağmaydı.

Yiyecek içeceğin olduğu gibi, malın mülkün, taşın toprağın, insanın yağmalanmasıydı.

Kentte başlangıcından bugüne değişen bir şey yok. Yağma, her geçen gün biraz daha artarak sürüyor.

Yağma’da anlatılmak istenen temel çelişki sürdükçe yöneten-yönetilen ayrımı ortadan kalkmayacak, daha baskıcı, daha acımasız bir biçimde pekişecek.

Yirmi beş yıl sonra bugün de durum bu.

Gözleri Bağlı Adam’ın ilk yayınlanışından bugüne ise 19 yıl geçti.

Okuyacağınız öyküler, 1971 siyasal baskı döneminin öyküleridir. O dönemde İstanbul ve çevresinde yaşanan ölümüne baskıların, bile bile öldürmelerin, türlü yollarla insan onurunu yoketmeye çalışmanın öyküleri. Gözleri bağlanan adam, baskı altında tutulan bir kentin –bu kent öykülerde İstanbul’dur, ama bütün yurt diye de algılanabilir– baskı altında tutuluşunun simgesi.

Yağma’daki gibi artık surlar sınırlamıyor kenti, o tarihi eski duvarlar baskı altında tutmuyor insanları. Şimdi baskıcı bir yönetim, kentteki insanların yaşama haklarıyla özgürlük haklarını ortadan kaldırarak, onurlarını çiğneyerek onları eziyor.

O gün yaşanan devrimci öğrenci hareketini ezmek için gençlerin bile bile kurşunlanışının uzantısı bugünün yargısız infazları değil de nedir?

O gün yaşanan hapisanelerdeki görüş yasağı, bugün de sürüyor. Doğurduğu acıklı ya da kara güldürülere konu olacak sonuçlarıyla birlikte hem de.

O günkü haksız gözaltılardan, düşünceleri suç sayılıp biçilen yüz yıllık, iki yüz yıllık hapislerden bugüne çoğala çoğala gelenleri düşünün. Binlerce yıla mahkum edilenleri, düşünceleri yüzünden hapislerde çürüyecekleri, dövülen, öldürülen gazetecileri, gözaltındaki kayıpları, kayıp analarının çığlıklarını, hapisanelerin insanlık onuruna yakışmayan durumunu, ölüm oruçlarını, ölüm oruçlarında yitirdiklerimizi... Olan biten her şeyi... Hepsini...

Öyleyse baskı artarak sürüyor. Kenti sınırlayan duvarlar da –sözümona onarım bahanesiyle orası burası yükseltilerek– varlığını görkemli bir biçimde sürdürdüğüne göre daha çok kapana kısıldık demektir. Her türlü yaşama hak ve özgürlüklerimiz, daha çok kısıtlandı demektir.

Yağma ve Gözleri Bağlı Adam’daki öyküler, yaşam savaşı veren, özgürleşebilmek, eşitliği sağlayabilmek için ölen, öldürülen insanların öyküleridir.

Bir kentteki, bir ülkedeki insanların varolabilme savaşımları. Bu savaşımların sıradan, sessiz savaşımcılarının öyküleri her biri. Kimi acıklı, kimi de gülünçlü. Hepsi de gerçek. Onun için bugün de yaşıyorlar, varlar, aramızdalar.

Kitaplarla da her yeni baskıda yeniden yaşayacaklar, bir daha hatırlatacaklar kendilerini ve yaşadıklarını. Onları unutmamalıyız. Unutmamalıyız ki bugün yaşananlar ve yaşanacaklar konusunda uyarsınlar bizi.

Adnan Özyalçıner
7 Ağustos 1996, Merter-İstanbul

Gözleri 
Bağlı Adam
 (1977)

1978 Sait Faik Hikâye Armağanı

1. Basım:
Milliyet Yayınları, Ekim 1977, İstanbul

2. Basım:
(Yağma ile birlikte) Yazko, İstanbul, 1980

3. Basım:
(Yağma ile birlikte) Yazko, İstanbul, 1983

4. Basım:
(Yağma ile birlikte) Evrensel Basım Yayın, İstanbul, 1996

İkinci Basımın Önsözü

Armağan Konuşması

Kısa öykücülüğümüzün ilk ustası Ömer Seyfettin’dir. Cumhuriyet edebiyatı öncesinde Türk kısa öykücülüğüne özde gerçekçi olmayı getiren, biçimde sade bir anlatımı sağlayan odur. Ömer Seyfettin’in bir başka özelliği de hemen hemen kısa öyküden başka bir şey yazmamış olmasıdır. Edebiyatımızın bu dalını geliştirmiş olmasıdır.

Kısa öykücülük yaygın bir sanat dalı değildir. Dünyada bu dalın ustaları sayılıdır.

Bizdeyse Cumhuriyet öncesinde Ömer Seyfettin’le ileri bir atılım yapan bu sanat dalı, Cumhuriyet döneminde, iki önemli öykücümüzü ortaya çıkarmıştır. Birbirinin yaşıtı iki usta öykücümüzü. Sait Faik ve Sabahattin Ali’dir bunlar.

Sait Faik de Ömer Seyfettin gibi, sürekli öykü yazdı. Edebiyatımızın bu dalının gelişmesinde biçim ve içerik yönünden büyük katkıları oldu. Türk öykücülüğünün bugün edebiyatımızda onurlu bir yer almasında bu ustaların payı büyüktür. Türk öykücülüğünün sorumluluk yüklenen yazarları edebiyatı halka götürmede, halkının sorunlarını işlemede ustalardan ders almasını bilmiştir.

Sait Faik, Ömer Seyfettin’le birlikte öykülerini okuduğum ilk yazarlardan. Benim kuşağımın, 1950 kuşağından hemen herkesin ilk okuduğu ve etkilendiği yazar Sait Faik’tir. Çünkü o günlerde Sabahattin Ali yasaktır. Nâzım Hikmet yasaktır. Onun için Sait Faik’in benim kuşağımı yaygın bir biçimde etkileyen bir yazar olduğunu hemen söyleyebilirim.

Sait Faik, surları, Karagümrük’ü, Fatih’i, Beyazıt alanındaki havuzu, tramvayları, boyacı çocuğu, kestaneciyi, kahvelerdeki, meyhanelerdeki, sokaktaki insanları yazdı. Yoksul insanları yazdı. İstanbul’u yazdı. Yoksul semtleri. Dolayısıyla benim çocukluğumu yazdı.

Ben Karagümrük’te doğdum. Orada büyüdüm. Bütün o yazılanları gördüm, yaşadım. O insanları tanıdım. Onlar en yakınlarımdı. Biri anam, biri de babamdı. İlk yazılarımın adı Kenar Mahalleden Notlar’dır onun için.

İkinci öykü kitabımın adı da Sur. 1963’te yayınlanan bu kitabımla 1964 Sait Faik Hikâye Armağanı’nı kazandım.

Sanatıma zaman zaman biçimsel kaygılar da egemen olsa, kimi sanat akımlarından da olumlu olumsuz etkiler de almış olsam hep onları yazdım. Kendi mahallemin insanlarını. Yoksul İstanbul’u. İstanbul yazıcısı olarak, belki de en çok bu yüzden benzeşir yazdıklarımız Sait Faik’le.

Yoksulluğu bir alın yazgısı gibi taşıyan insanları yazdım öykülerimde. Önceleri alın yazgısı sanmıştım bu yoksulluğu. Yanıldığımı anladım sonra. Bu yoksulluğa neden olan birilerinin, bir şeylerin olduğunu gördüm.

İkinci kitabımla Sait Faik Hikâye Armağanı’nı kazandığımda genç bir yazardım. Bu armağan bana, öyküde yaptıklarımın başarılı olduğunun onaylanmasından çok, daha ileri atılımlar yapmam gerektiğini duyurdu sanırım. Armağanlar da genç yazarlara bu amaçla verilmeli. Daha doğrusu amacı bu olmalı.

Bugün burada, ikinci kez bu armağanı alıyorum. Gözleri Bağlı Adam beşinci öykü kitabım. Artık genç bir yazar değilim. Olgunluk çağında bir yazarım. Sait Faik Hikâye Armağanı’nı ikinci kez almakla büyük bir sorumluluk yüklenmiş oluyorum. Şimdiye kadar öyküde üç armağan aldım. Üç kez sorumluluk yüklendim. Yüklendiğim bu sorumluluk, halkıma karşı olan sorumluluktur. Sömürüsüz, baskısız bir dünyanın yaratılması için eşitliği, kardeşliği, barışı egemen kılma mücadelesinin sorumluluğudur bu. Yoksulluğun alın yazgısı olmadığının anlatılmasının, deşilmesinin sorumluluğudur bu. Böyle kutsal ve çağdaş bir sorumluluğun yükünü sırtıma yüklediğiniz için, başta seçici kurul olmak üzere, hepinize teşekkür ederim.

Burgazada, 14.5.1978

Tutsaklar

I

Cipin farları dağ karanlığını upuzun aydınlatıyordu. Çalılıklar, cılız ağaççıklar bir anda pırıltıyla ışıldıyor, sonra koyu karanlığın içinde aynı anda geride kalıyordu her şey. Ama farların uzayan ışıkları yeni bir çalı kümesini aydınlatmakta gecikmiyordu. Çünkü İznik’ten beri değişik başka bir görüntüyle karşılaşmamışlardı bu dağlık yolda. Yalnız arada bir ağaçsız, tozlu topraklı bir alandan geçtikleri oluyordu. O zaman genizlerine dolan tozla öksürüyor, gürültülerine köpekler ürüyordu. Köylerden birinden geçtiklerini böyle ayırt ediyorlardı. Yoksa karanlıkta ne eve benzer bir karaltı, ne de bir damla ışık görülebiliyordu. Arkalarından ürüyen köpekleri büsbütün kızdırmak için de boyuna klaksona basıyorlardı.

Cipte üç kişiydiler. Üçü de sarhoştu. Direksiyonda bir Amerikan çavuşu vardı. Üniforması tam tekmildi. Yalnız başındaki kepi çıkarmıştı. Çavuşun traşlı kafası tortop olmuş bir kirpinin sırtı gibiydi. Yanındaki iyice yayılmıştı koltuğa. Kepinden başka ceketini de çıkarmıştı. Elinden bırakmadığı viski şişesinden uzun yudumlar alıyor, ara sıra direksiyondaki çavuşa bir yudumcuk içmesi için şişeyi uzatıyordu.

Arkada oturan sivildi. Cip, bozuk dağ yolunda yalpaladıkça, adamı boş koltuğun bir köşesinden ötekine atıyordu. Ama o, bir eliyle koltuğu tutarak olduğu yerde tutunmaya çalışıyordu. Öteki eliniyse öne uzatmış olarak tutuyor, avucu leblebiyle dolu öyle duruyordu. Amerikalılar, viskilerini yudumladıkça, bu canlı çerezlikten bir iki leblebi alıp ağızlarına atıyorlardı. Adam, avucundaki leblebiler bittikçe cebinden bir avuç daha ekliyordu. Şişeyi ara sıra ona da uzatıyorlardı. Ama o, bir eliyle koltuğa tutunduğundan bir elinde de leblebileri tuttuğundan, bağlı gibi, yalnız dudaklarıyla uzanabiliyordu şişeye. Onlar da, o uzandıkça, şişeyi biraz geriye çekiyorlar, ardından da kahkahayı basıyorlardı.

Cip, şimdi bir dere yatağında ilerliyordu. İki yanı meyve bahçeleriyle çevrili bu dar vadi, denizden gelen esintiyle dolardı bu saatlerde. Denizin uğultusu, şeftali, ceviz, elma ağaçlarının sabah çiğiyle yıkanmış yaprakları üstünden atlaya atlaya bütün vadiyi kaplardı. Sisli bir beyazlık dere yatağını yarı yarıya aydınlık tutardı. İşte bu sırada karşı tepelerin başları da ışımaya yüztutmuş olurdu.

Arkadaki, önde uyuklayan Amerikalı’yı dürtükledi.

— Geldik, dedi.

Amerikalı, sersem sepet baktı. Beriki,

— Benim köy, benim köy! diyerek göğsünü dövdü. Kendi de uykudan yeni aymıştı. Başındaki fotör kaykık duruyordu. Konuşurken ağzı yırtılırcasına esniyordu. Eliyle direksiyonu döndürme işareti yaptı Amerikalı’ya.

— Dön, dön! dedi.

Karanlığı üstünden hafifçe sıyırmış gökyüzüyle başları kızarmış bulutçukları göstererek bağıra bağıra:

— Yukarı, yukarı, dedi. Köy, köy! Benim ev... Doğru...

Amerikalı, uyku sersemliğini yarı yarıya atmıştı üstünden.

— Oh, yes! dedi.

Çavuş, cipi dere yatağının kumluğundan çıkarıp molozlu köy yoluna soktu. Bu sırada kepini kafasına geçirdi. Öteki de ceketini giydi, sabah serinliği hafifçe ürpertmişti üçünü de.

Çavuş, köye tırmanan yokuşu tam gaz çıktı. Farların upuzun ışık çubuğu içinde harmanlanan tozun toprağın arasından bir tavşan fırlayıp geçti. Yolun kıyısını tutan böğürtlen çalılarıyla yamacı kaplayan kızılcık ormanında bir kaçış rüzgarı esti. Bu küçük ormanın irili ufaklı yaratıkları, bir an ne yapacaklarını şaşırdılar. Yuvalarından korkuyla çıkıp oraya buraya şaşkınca kaçıştıktan sonra herbiri kendi kovuğuna soluk soluğa yerleşti yeniden. Fırtına bir anda gelip geçmişti.

Cip, aynı hızla girdi köye. Köylüler, yeni yeni uyanmaya başlamışlardı. Evlerde tek tük ışıklar seçiliyordu. Çitli avlularda kanatlarını çırparak öten horozlara tepişen danaların böğürtüleri karışıyor, bazen bir eşek anırıyor, köpeklerse durmamacasına havlıyorlardı. Arada da yeni uyanmış köylülerden biri oğluna ya da karısına sesleniyordu.

Caminin önünde bir iki yaşlı köylü toplaşmıştı. Karanlıkta sabah ezanının okunmasını bekliyorlardı. Peykeye sessizce sıralanmışlardı. Biri, kalın borudan gürül gürül akan suyun önüne çömelmiş apdest alıyordu. Cip, caminin önünden rüzgar gibi geçerken, peykedekiler hep birden, başlarını ağır ağır yola çevirip baktılar. Bu mavi boyalı cipin deniz kıyısında bulunan NATO Havaalanı’ndaki Amerikalılar’a ait olduğunu hepsi bilirdi. Ara sıra buralardan geçerlerdi. Tarla içinden, otlağın ortasından da geçerlerdi. Hayvanlar ürker, kadınlar kaçışırdı. Alışıktılar. Ama bu saatte hem de bunca hızlı, üstelik klakson çala çala geçtikleri pek görülmemişti. Ne olmuştu, ne vardı acaba? Onlar, bunları düşünüp taşınırken, cip, çok geçmeden, köyün girişinde bulunan Yusuf Bey’in evinin önünde zınk diye durdu. Bunun üstüne yaşlılar, hep birden başlarını önlerine eğip “Fesüphanallah!” diye söylenerek iki yana salladılar.

Az sonra peykenin en ucunda oturan ağır ağır doğruldu. Ayağını sürüyerek yürüdü. Akar çeşmenin yalağı dibinde, asker taburu gibi sıralı duran teneke kutulardan birini aldı. Bu USA damgalı boş bir ketçap kutusuydu. Yalaktaki bulanık suyla doldurup az ilerde, üç yanı çitle çevrili, önü açık, iki bölmeli yüznumaralardan birine yöneldi. Bölmeye girer girmez poturunu sıyırıp çömeldi. Bölmenin çiti alçak olduğundan insan oturunca, kafası çitin üstünden görünüyordu. Su dolu kutuyu yanına yerleştirirken boşunu devirdi. Bu da USA damgalı bir başka teneke kutuydu. Küçük bir bira kutusu. Bütün köy bunlarla doluydu. Sardunyalar, küpe çiçekleri, kına çiçekleri bunlarda boy atıyor, köylüler bunlarla sularını, ayranlarını içiyor, kıçlarını yıkıyor, gelinlerle çocuklar bu kutuları kumbara olarak kullanıyordu. Evlerde peynir bile Amerikan tenekelerine basılıyordu şimdi. Ama gavurun cicili bicili tenekesinin üstünde en alasından köpek maması ya da domuz eti konservesi yazıyormuş kim bilecek. Zeytinyağı, gaz gibi sıvılar için türlü türlü içki şişeleri vardı. Gelinler süslü diyerek bu şişelere kolonya doldurtuyorlardı. Her çeyiz sandığında o şişelerden bulunurdu. Berber dükkanlarında da aynı şişeler başköşedeydi. Gençler, Amerikalılar’ın çöpe attıklarını giymekte yarışıyordu. Hele blucinler, kapışılıyordu. Kıçına, paçaları tarazlı soluk bir tane geçiren kendini çarktan çıkma Amerikan kovboyu sanıyordu.

Bütün bunları köye getiren Yusuf Bey’di. Onları gavurların bu çöplerine, artıklarına alıştıran oydu. Bu köyü, zamanında Yusuf Bey’in dedesi kurmuştu. Saraybosna’dan Türkiye’ye göç ettiklerinde buraya yerleştirmişti devlet onları. Bu toprakları vermişti. Yusuf Bey’in dedesi ta oradan beri hepsinin ağasıydı. Burda da öyle kalmıştı. Ordan en çok altını o getirmişti. Burda en çok toprağı o edindi. Onun için şimdi de bu yörenin en büyük su değirmeni Yusuf Bey’indi. Yalnız onun evi iki katlıydı. Köyde, Yusuf Bey’in Konağı denirdi. Bütün konukları o ağırlardı. Köyün değişmez muhtarıydı. Deredeki şeftali bahçelerinin çoğunluğu ona aitti. Köyün arkasındaki ormanın yarısını o kullanırdı. Şimdi NATO Havaalanı’nın olduğu yer, eskiden onların tarlalarıydı. Otlaktı. Amerikan gavuruyla ahbaplığı ordan başlardı.

Yusuf Bey, çöpleri Amerikalılar’dan her yıl toptan alıyor, sonra onlara yıl boyunca birer birer satıyordu. Karamürsel’de, İznik’te, Yalova’da satılan ne kadar eski Amerikan artığı varsa hepsi Yusuf Bey’in elinden geçmişti. Şimdi de sabahın köründe, onun evine geldiklerine göre, çıkar bir işleri olmalıydı.

Poturunu çekip kalktı. Yarı beline kadar çitin dışına taştı kalkınca. Gözlerini kısarak baktı oraya. Cipin içinden Yusuf Bey’in alacakaranlıkta bir gölge olarak süzüldüğünü gördü. Demek onları getiren Yusuf Bey’di. Çıkar işi olan oydu öyleyse. Ama neydi? Sakalını parmaklarıyla tarayarak düşünceli düşünceli çıktı bölmeden. Ayağına takılan boş teneke kutulardan ikisi de, önüsıra tekerlenip gitti.

Cip, çitle çevrili toprak avluya girer girmez zınk diye durmuştu. Önce direksiyon başındaki çavuş atladı arabadan. Ardından öteki indi. En son da Yusuf Bey çıktı. Çıkınca avluyu şöyle bir kolaçan etti. Havlayan köpeği, yanına giderek susturdu. Sonra avazı çıktığı kadar, pencereleri karanlık konağa doğru, Boşnakça:

— Fatooo, diye bağırdı. Cesiii, otvori vrata...² Aynı anda, kapıyı yumrukla, tekmeyle dövmeye başladı.

Amerikalılar, arabanın kaportasına dayanmış ilgisiz bakışlarla seyrediyorlardı onu. Çavuş ağzına bir parça ciklet atmış çiğneyerek oyalanıyordu. Ötekiyse parmaklarıyla kaportanın üstünde tempo tutuyordu.

İçerde, Yusuf Beyin karısı Fatma hanım, sabah namazı için uykusunu yeni açmıştı. Kocasının sesi, aralıksız dövülen kapının gürültüsüyle sıçradı yattığı yerden. Sırtına hırkasını aldı. Yazmasını başına doladı. Merdivenleri ikişer ikişer indi. Evde kızıyla yalnız olduklarından kapıyı akşamdan dayaklamışlardı. İki oğlu, derede, şeftalilikteydi. Bütün gün, şeftalileri hep birlikte toplamışlar, kağıtlayarak sandıklara yerleştirmişlerdi. Sabahleyin yüklenip gönderilecekti. Oğlanlar, onun için bahçede kalmışlardı. Şeftalileri erkenden gelip alacak kamyonu bekleyeceklerdi. Yusuf Bey, İznik’e, panayıra gitmişti. Panayırın bitmesine daha iki gün varken şimdi, sabah ezanında birdenbire niçin çıkagelmişti acaba? Ne vardı, ne olmuştu? Ürkekçe, “Hayırdır inşallah!” diye söylendi. Karanlık ev altını geçip kapıya yaklaşırken, Boşnakça,

— Etome...³ diye sesleniyordu kocasına.

Beri yanda Yusuf Bey’in çıkardığı gürültüden, karısının korkudan büsbütün kısılan sesini duyacak hali yoktu.

Kadın, kapının ardındaki dayağı çekti. Yusuf Bey de dışardan yüklendiğinden tahta kapı hızla açılarak duvara gürültüyle vurdu. Cipin durduğu yerde yanan farları evin kapısına çevrik olduğundan Fatma hanımın gözleri kamaştı. Kolunu yüzüne siper etti. O, böylelikle dışarıyı seçmeye çalışırken Yusuf Bey, onu iterek top gibi girdi içeri. Kadın neye uğradığını şaşırmıştı. Yusuf Bey, soluk soluğa merdivenlere atıldı. Koşarak çıktı basamakları. Kadın da koştu ardından. O hızla, ana kızın kendisi yokken birlikte yattıkları odaya daldı adam. Odanın ortasında bir an durup soluklandı. Alacakaranlıkta kızını yatağında uyur bulunca yüreğine su serpildi. Soluklarını duyabiliyordu. Odanın içi ılıktı. Yatağın yanına kadar gitti. Elini yorganın üstüne koydu. Gövdesine dokundu. Kızının saçlarında gezdirdi elini. Genç kız herşeyden habersiz, yatağında döndü. Dönerken belli belirsiz gülümsedi. Hoş bir düş görüyor olmalıydı.

Yusuf Bey, girerken estirdiği fırtınanın tersine, ağır ağır çıktı odadan. Sofada karısı kolundan tuttu. Boşnakça:

— Ştaye?⁴ diye sordu.

Yusuf Bey, sönen bir balonun boşalışını andıran fısıltılı bir sesle:

— Hiç, dedi. Sonra anlatırım. Şimdi Mina’yı⁵ götürmeliyim burdan...

Kadın,

— Neden ama? diye diretti.

Adam sertlendi o zaman.

— Sonra anlatırım dedim ya. Hemen uyandır. Durma!

Kadın,

— Nereye götürüyorsun, onu söyle bari... diyecek oldu.

Adam,

— Dırlanıp durma! diye bağırdı. Merdivenlere yöneldi. Aşağı inerken yumuşak bir sesle:

— Bohça da alsın yanına, dedi. Çamaşır, hırka falan... Aşağıda bekliyorum. Çabuk olun!

Fatma Hanım odaya girdiğinde Eminecik az önce gördüğü düşün etkisinde daha gülümsüyordu. Kızını hemen uyandırmadı. Pencereye yaklaştı. Ne olup bittiğini anlayamamıştı. Biraz aklını başına toparlamalıydı. Pencereden avluya baktı. Avluda bir Amerikan cipi vardı. Kapıda gözlerini alan onun lambalarıydı demek. Hâlâ söndürmemişlerdi. Arabanın başında duran çavuşlardan birini tanıdı. O domuz suratlısını.

Geçen yazlardan birinde bu ciplerden iki tanesi bir sabah erkenden kapılarına dayanmıştı. Büyük oğlu Süleyman değirmene daha gitmemişti. Uyuyordu. Osman da yeni kalkmış, şeftaliliğe gitmek için hazırlanıyordu. Emineyse ev altında yayık dövüyordu. O da Emine’nin yanında, ocağın başında saca ekmek koymuştu. Yusuf Bey, sabah ezanında çıkmış, daha kahveden dönmemişti.

Çabucak Osman’ı kahveye koşturduydu. Yusuf Bey, aynı çabuklukla koşup geldi. Konukları kapıda bekler görünce karısına kızına buyruklar yağdırmaya başladı. Taze peynir, tereyağ, sac ekmekleri hazırlandı. Kümesi birbirine katarak üç dört tavuk seçtiler. Tavuklar bacaklarından yakalanıp cıyak cıyak bağırdıkça Amerikalılar yanlarında getirdikleri viski şişelerini nara atarak havaya kaldırıyorlardı. Kimileri daha oracıkta teneke kutulardaki biralarını lıkırtıyla içmeye başlamıştı. Yusuf Bey, iki oğlunu da atları hazırlamaları için ahıra yolladı. Atların koşumlanmasını beş Amerikalı konuk avluda sabırla bekledi. Cipler, onları bırakır bırakmaz dönüp gitti. Çünkü at gezintisi için gelmişlerdi.

Yusuf Bey, eğerlenen atları bir bir gözden geçirdikten sonra hep birden atlandılar. Yusuf Bey’le birlikte altı atlı güneş doğduktan az sonra ormana doğru yola çıktı. Dağ yoluna yönelmeden, kovboyluğa özenen Amerikalılar, hızlı bir koşu tutturarak köyün içini dolandılar. Küçük çocuklarla tavuklar, ayaklanan tozun toprağın içinde, güçlükle kenara kaçarak çitlerin dibine sığındılar.

Onlar, köyün yaslandığı dağın derinliklerine daldıktan çok sonra, güneş iyice yükselmişken köyün kurucusu Bey ailesinin oğulları ormana yiyecekleri götürmeye gitti.

Yolda Yusuf Bey ailesinin küçük oğlu Osman, büyüğü Süleyman’a durumdan yakındı. Babası, yaşlı genç demeden köylülerin çoğunu kendi hizmetlerine koşarken bu gavurların peşinden kendisiyle birlikte onları da ne diye koştururdu sanki? Köylüden utanıyordu Osman. Süleyman bu sözler karşısında sustu. Yalnız kardeşine bakmakla yetindi. Bakışlarında sert, ama söylenenlerden hoşlandığını gösteren bir belirti vardı.

Gidecekleri subaşı ormanın ta içindeydi. Güzel bir ayazmaydı burası. Suyu buz gibiydi. Berraktı. Çevresi fırdolayı çamlık. Osman, öküz arabasıyla buradan ara sıra eve de su çekerdi. Varili arabanın okuna bağlar, boyunduruğa öküzleri geceden koşar, sabah, gün ışırken varırdı ayazmaya. Suyu doldurur, sıcak basmadan köye dönerdi. Yol boyunca, arabanın tekdüze gıcırtılarına uyarak düşlere dalardı. Onun için burası dokunulmaz bir yer, bir çeşit sığınaktı.

Delikanlılar oraya vardıklarında atlar otluyordu. Ötekilerse şimdiden sarhoşlamışlardı. Yiyeceklere öyle bir saldırdılar ki Osman’ı iğrendirdi bu. Midesini bulandırdı. Bütün kusmuklarını, çöplerini ortalığa, taze otların üstüne saçıp pislettiler orasını da. Kendi çöplüklerine döndürdüler. Bir daha suya bile gelemezdi belki de Osman. Kaynağı, yağlı yiyeceklere, içkiye bulanmış ağızlarıyla iyice kirletmişlerdi. Çavuş Tom, üniformasına, iri postallarına aldırmadan kaynağın küçük, dupduru ışıldayan gölcüğüne attı kendini. Bir manda gibi debelendi içinde. Ötekiler kahkahayla gülüyordu Tom’un durumuna. Sudan çıkınca ıslanan üniformasını güneşe serip kuruttu çavuş. Sonra da Tarzan gibi ağaçların arasında dolanıp durdu.

Akşama doğru, dönmeye karar verdiklerinde, değil atta, yerde duracak halleri yoktu hiçbirinin. Ama gene de atlandılar. Onlar önde, Yusuf Bey biraz arkalarında, en arkada da, yaya olarak, Yusuf Bey’in oğulları yola koyuldular.

Köye yakınlaştıklarında Osman, yüzbaşının bindiği atı ürküttü. Yüzbaşı atın üstünde uyukladığı için hemen yere yuvarlandı. Yusuf Bey, atını yüzbaşının yüzükoyun kapaklandığı yere koşturarak yardım etti ona. Ürken at, kaçıp tek başına köye girmiş, ahırın yolunu tutmuştu. Osman, yüzbaşının attan düşüşünü herkes görsün istemişti. Ama babası, yüzbaşıyı kendi atına bindirip yeniden düşmesin diye de atı geminden tutarak yedekte köye soktu. Yüzbaşı komutan, babası da seyisiydi onun.

Bu olanları Osman’dan dinlemişti Fatma Hanım. Çavuş Tom, işte şu domuz suratlı olandı.

O sırada Yusuf Bey’in çizmelerinin çıkardığı güçlü ayak sesleri dövdü merdiveni. Kadın, koşarak sofaya çıktı. Kocasının önüne durdu.

Emine giyinmişti. Uzun kollu basma entarisinin üstünde kırmızı bir hırka vardı. Boğazına kadar düğmeleri ilikliydi. Başına dallı bir eşarp bağlamıştı. Eşarbın altından örgülü iki kalın saç arkaya sarkıyordu. Bacaklarını iyice yukarı çekilmiş kalın çoraplar örtüyordu. Ayağında kapalı, siyah, topuklu ayakkabılar vardı. Entarinin boyu dizlerinin altına kadar iniyordu. İki kolunu önünde kavuşturmuş, elinde dantelli, ak çeyiz bohçasını tutuyordu. Gözlerini yere indirmişti. Odanın ortasında, ayakta, öyle bekliyordu.

Sandıktan dün çıkarmıştı bu bohçayı. İçindekileri dün yerleştirmişti. Bohçadan hoş bir lavanta çiçeği kokusu yayılıyordu. Kendi eliyle toplayıp kurutmuş, sonra ak tülbentten küçük torbalara koyup çeyiz sandığındaki çamaşırları, giyimleri arasına yerleştirmişti bu kokulu tohumları. Dün, özene bezene hazırlamıştı bohçasını. Sevinçle. Sandığını gizlice açmış, eşyalarını gizli gizli derleyip toplamıştı. Herkeslerden gizlemişti yaptıklarını. Annesinden de. Ama neye yarar? Hiç beklemediği bir anda babasına yakalanmıştı. Nasıl duymuştu, nereden biliyordu Kemal’in bugün gelip onu kaçıracağını? Şimdi nereye götürecekti acaba? Annesine bile soramayacaktı bunu. Olacaklara boyun eğmekten başkası gelmezdi elinden. Oysaki bir hafta boyunca ne düşler kurmuştu...

Bir hafta önceydi. Tam bundan bir hafta önce bugün. Dereye, şeftali bahçesine iniyordu. Yayıktan çıkardığı taze ayranla sıcak poğaçayı kuşluk kahvaltısı için bahçeye ağabeylerine götürüyordu. Dereye ne zaman inse kızılcık ormanından geçerdi. Yokuş aşağı kendini bırakır, ağaçların arasından uçar gibi giderdi. Her zamanki alışkanlığıydı bu. Onu tanıyan herkes bilirdi. Çoğunluk şarkı söyleyerek geçerdi bu sık ağaçlı, yarı karanlık, yaban kızılcık ormanından. O gün de Boşnakça oynak bir türkü tutturmuştu. Biraz da açık saçıktı. Nasılsa yalnızdı. Ne olacaktı? Kendi söylüyor, kendi dinliyordu. Gölgelik, kuytu yerlerde sabahın çiğleri kurumamıştı daha. Her günkünden erken iniyordu bugün. Birden, iki kısa, bir uzun ıslıkla irkildi. Islıkla çalınan kendi adıydı. Türküyü kesti hemen. Çakıldı kaldı olduğu yerde. Çevresine bakındı. Kemal’di bu. Onun ıslığıydı. Ağaçlardan birinin arkasında olmalıydı. Hep öyle yapardı. İşte şimdi de arkasından gizlice dolanıp belinden kavrayıvermişti. Bütün gövdesi titredi bu dokunuştan. Gözlerini yumdu. Dönüp erkeğin göğsüne başını yasladı. Kemal, kollarıyla sıkıca sardı Emine’yi.

Emine iki yıl önce karşılaşmıştı Kemal’le. Bu köyden değildi. Hatta bu körfezdeki şehirlerin, kasabaların, köylerin de hiçbirinden değildi. Uzaklardan gelmişti. Yabancıydı. Bir mevsim, kamyonetiyle babasının şeftalilerini çekmişti. Bu yüzden, o yaz, onların evinde konuk kalmıştı. Yazın bitimine kalmadan Emine sevdalanmıştı Kemal’e. Kemal de ona. İşin bitiminde, hesaba oturduklarında, Kemal, Yusuf Bey’e durumu açtı. Yusuf Bey, önce güldü. Sonra top gibi gürledi. Kemal’i de hemen kovdu. Bir daha da buralarda görünmemesini söyledi. Kemal çekip gitmedi. Gerçi ne bu köye, ne de Karamürsel’e uğradı. Ama körfezin öteki kasabalarıyla köylerini fır döndü. Çevreden ayrılmadı. “Bir gün gelip kaçıracağım seni, bekle beni, mutlak bekle!” diye haberler saldı Emine’ye. Hatta bu haberleri, Kemal’in nerelerde dolanıp durduğunu babasına da duyurdular. Bu yüzden Yusuf Bey, Emine’yi İstanbul’da evli olan halasının yanına götürdü. Kemal, bunu öğrenir öğrenmez, İstanbul’a kapağı attı. Kamyonetiyle orda çalışmaya başladı. Böyle olunca Yusuf Bey de kızını İstanbul’dan alıp yeniden köye döndürmek zorunda kaldı.

Altı ay vardı Kemal’den hiçbir haber alamıyordu Emine. İşte şimdi onun kollarındaydı. Bunu ayırdedince sıyrıldı hemen. Kemal’den bir adım uzaklaştı. Utanarak durdu öyle.

— Hayin, unuttun artık beni... diyebiliyordu yalnızca.

Kemal, onu duyamayacak kadar heyecanlıydı.

— Bak kızım, diyordu. Kararım karar. Seni kaçıracağım. Bir hafta sonra bugün. Öğlende. Deredeki pompanın önüne kamyonetle geleceğim. Pompanın bakımcısı da o saatlerde geldiğinden kimse kuşkulanmaz benden. Orda ol! Hemen alıp götüreceğim seni. Uzaklara gideceğiz. Çok uzaklara...

Bunları söyleyip ağaçların arasında yitip gitmişti çabucak.

Kemal’in “Bir hafta sonra bugün” dediği gün, onu alıp uzaklara götüreceği gün, yeni yeni ışıyordu. Ama Emine için ışımadan kararmıştı. Sabah olmadan gece bastırmıştı. Babası alıp götürüyordu hayatının bu ilk ve son mutlu öğlesini. Yüreğini koparıp atıyordu yerinden.

Emine, odanın ortasında, ona göre gittikçe kararan sabahın alacasında, öylece kaskatı durup olacakları bekliyordu. Gözyaşları donmuştu, istese de ağlayamıyordu.

Sofada, karısı ne kadar yalvardıysa da, Yusuf Bey, ne yapacağını, Emine’yi nereye götürdüğünü söylememekte inat etti. Yalnız karısının kuşkuyla ışıyan mavi gözlerine gülümseyerek bakıp:

— Şeytanca bir düzen bu, dedi. Meraklanma, kızımıza hiçbir zarar gelmeyecek. Ama o Kemal denen it, hayatı boyunca bir daha Mina’mızı düşünde bile göremeyecek. Hiçbir zaman!

Kadın,

— Kemal de nerden çıktı şimdi? diye sordu.

Kocasının sözleri şaşırtmıştı onu.

— Kemal mi nereden çıktı? İznik’te çalışıyormuş. Dün sabah, durup dururken hesabını kesmiş çalıştığı bahçelerle. Biliyorsun, mahsulün yarısı toplanmadı daha. İtin böyle birdenbire işi yarıda bırakıp buralara hareket ettiğini gece geç vakit öğrenince deliye döndüm. Düşün, ben İznik’te panayırdayım. İt bunu biliyor. Oğlanlar bahçede mahsulü bekliyorlar. Bunu da biliyor. Sizin yalnız kalacağınızı da hesaplamış. Tamam mı? İt bu! Kadınlar evde yalnız olunca itler iki kat azgınlaşır. Yusuf Bey’in namusunu, onurunu beş paralık etmek için bundan daha iyi fırsat mı olur? Düşmüş yola. Ama ben...

Heyecanlanmıştı. Sözünü yarım bırakarak kolunu odanın açık kapısından içeri doğru uzattı. İşaret parmağıyla pencereden dışarısını göstererek:

— Bereket onlara, dedi. Aşağıda bekleyen Amerikalılar’ı söylemek istiyordu. Motelde eğleniyorlarmış. Çavuş Tom’la gündüzden karşılaşmıştım. Haberi alır almaz motele koştum. Kırmadılar. Eğlencelerini yarım bırakıp dağ yolundan buraya getirdiler beni. Böylece o itten önce geldim. Namusumuz kurtuldu anlıyor musun? Onurumuzu kurtardılar!

Yusuf Bey’in dışardakilere övgüyle uzanan kolu, kızını omuzundan sertçe tuttuğu gibi önüne kattı. Cipe kadar aynı sertlikle iteledi.

Emine cipe bindirilirken motor çalıştı. Cip, hareket ettiğinde sabah ezanı okunuyordu. Köyün öteki yaşlıları camiye girmişlerdi. Yalnız yüznumarada işi geç biten Aco Mevlüt⁶ abdest aldığından, dışarda, çeşmenin başındaydı. Onun için Yusuf Bey’in Emine’yi Amerikalılar’ın cibine bindirip götürdüğünü bir o gördü. Kemal’e köyde arka çıkan da oydu. Bugün Kemal’in Emine’yi kaçıracağını da bir o biliyordu. Emine’yi içine bindirdikleri cip, bir anda uzaklaşıp gitti. Aco Mevlüt arkasından elini sallayarak:

— Tuh be, diye yazıklandı. Kafasını iki yana sallayarak camiye girdi. “Bir an önce Kemal’i bulmalı,” diye düşünüyordu. “Ama deyyusun, kızı apar topar nereye götürdüğü belli mi ki? Dur bakalım... Sabah ola hayrola!”

Emine cipte de evdeki katılığını, taş gibiliğini bırakmadı. Babası kulağının dibinde onu nereye götürdüğünü anlatıyordu. Çavuş Tom’dan, Tom’un küçük sarışın oğlundan, uzun boylu karısından söz ediyordu. NATO Havaalanı’ndaki Amerikan lojmanlarına götürüyordu onu. Tom’un konuğuydu. Bu arada ev işlerinde Tom’un karısına yardımcı olacaktı. Tülden ince açtığı yufkalardan söz etmişti onlara, Amerikalı kadınlar böyle yufka açamazlardı işte. Ara sıra çocuğu oyalamaktan da ne çıkardı sanki? Zaten öteden beri çocukları severdi. Üstelik bu tertemiz, saçları taralı, mis kokulu bir Amerikan çocuğuydu. Öyle sümüklü, altına pisleyen köylü çocuklarına bakmaya benzer miydi hiç? Uyku saati belli, mama saati belli. Her şey tıkır tıkır düzenliydi. Çamaşır makinesi, bulaşık makinesi, elektrikli fırınlar... Elini sıcak sudan soğuk suya sokması gerekmezdi. Ne var ki alan telörgüyle çevriliydi. Kapıda nöbetçiler vardı. Dışarı çıkmak yasaktı. Olsun. Güvenlik içindi bunlar. Hepimizin güvenliği için. İçerde toprak genişti. Mina bilirdi o toprakları. Çocukken davarları otlattığı topraklardı işte. Neden yabancılık çeksin, öyle değil mi? Hem lojmanlardan anayol da görünüyordu. Gelen geçen otobüsler, arabalar, kamyonlar... Dağlar, gökyüzü, deniz oradan da görünüyor. Bak bakabildiğin kadar. Gözüne de telörgü çekecek değiller ya, değil mi efendim?

Emine, taş gibiydi. Kıpırdamadı bile.

Babası, konuşmasını:

— İşte Minacık, hepsi bu, bundan sonra orda kalacaksın! diye bitirdi. Ben görmeye geleceğim seni. Ananı da getiririm.

Elini uzatıp kızını okşamak istedi. Emine, belki ilk kez, babasının okşamasını boşa çıkarmak için kendini yana çekti. Yusuf Bey bozuldu. Ama renk vermedi.

— Bu işi senin iyiliğin için yaptığıma sen de inanacaksın sonunda ya, şimdi anlaman güç, deyip sustu.

Köy şosesinden geniş asfalta çıktıklarında güneş ortalığı parlatmıştı. Anayolda taşıtlar birbiri ardından, aralıksız, hızla geçip gidiyorlardı. Az ötede deniz çarşaf gibiydi, maviydi, pırıl pırıl yanıyordu.

NATO Havaalanı’na yaklaştıklarında denizin maviliği, pırıltısı, durgunluğu yokolmuştu. Orada, kıyıyı çepçevre kuşatan çelik kulelerin, antenlerin dibinde sarımtırak, çırpıntılı, bulanık bir deniz vardı. Telörgüyle çevrili bu çelik, taş ormanının çevresindeki tarlalarda bile ot bitmiyor, çiçek açmıyordu şimdi. Bağlar, bahçeler, sarı harmanlar, yemyeşil bostanlar alanın çok uzağındaydı. Bu çelikten tarla, çevreye yerleşip yayıldıkça yeşillik, su, hava, tarla kuşları, küçük serçeler, sinekler, arılar, kelebekler alabildiğince geriye çekiliyorlardı. Denizi bulanık, balıksız ve martısızdı.

Girişin iki yanında iki nöbetçi dikiliyordu. Alanı anayol boyunca kapatan telörgünün başladığı yerdeki direklerde bir Amerikan bayrağı sallanıyordu. Yanında da Türk bayrağı vardı. Nöbetçilerden biri Amerikalı, öteki Türk askeriydi. Ellerinde otomatik silahlar vardı ikisinin de. Cip girişte durdu. Girişi, bir nöbetçi kulübesinden ötekine, üstü kırmızı beyaz boyalı, kalın, ağır, ağaç bir engel kapatıyordu. Nöbetçiler iki yandan cipe yaklaştılar. Kollarındaki kırmızı bantta “inzibat” ya da “polis” anlamına gelen bir işaret vardı. İkisinin de yüzü aynı sertlikteydi. Arkada oturan Yusuf Bey’le kanapede büzülüp kalmış Emine’ye silahlarını doğrultarak inmelerini işaret ettiler. Namluların ucu yüzlerine değecekti nerdeyse. Tom, yarım dönerek Yusuf Bey’i kolundan dürttü. İnmesi gerekiyordu. Cipten atladı hemen. Emine cipte kaldı. Nöbetçiler cipin başından ayrılmamıştı. Namluların ikisi de Emine’ye dönüktü. Tom, yol boyunca geveleyip durduğu cikleti tükürdü. Amerikalı erle homurdanır gibi bir şeyler konuştu. Amerikalı er, Tom’la konuştuktan sonra Türk’e “Okey!” dedi. Türk de ona “Okey!” diye karşılık verip Emine’nin yüzünün ortasını nişanlayan silahının namlusunu çekerek nöbet yerine döndü. O sırada Amerikalı, gidip engelin koluna bastı. Engel havaya kalktı. Cip hızla geçti engelin altından. Araba, içeri girer girmez engel aşağı inip girişi yeniden kapattı. O ana kadar cipin arkasında duran Yusuf Bey, eksozun saldığı pis kokulu dumanla tekerleklerin kaldırdığı toza toprağa bulandı. Cip, çelikten ormanın içlerine dalan beton yolun dönemecini kıvrılırken “Elimi öpmesine bile fırsat vermediler” diye düşündü. Gözden silinip giden cipin arkasından yalnızca kızının adını mırıldanabildi kendi kendine. O, “Mina!” derken kızı sanki cipin arka penceresine yüzünü dayamış ona bakıyordu. Gözleri büyümüştü.

Yusuf Bey, ordan ayrılıp Altınova’daki kahveye doğru anayolun kıyısından ağır ağır yürürken Emine’nin yüzü gözlerinin önünden bir türlü gitmiyordu. Bu yüz, gözlerinin önünde durmaktan çok, karşıdan, üstüne gelir gibiydi. Sanki cip, geri geri ona doğru yaklaşıyordu da kızının cipin arka penceresine dayalı yüzü de her an, daha çok yakınlaşıp büyüyerek üstüne geliyordu.

II

Kemal, her şeyi çok iyi ölçüp biçmişti. Yusuf Bey, İznik’te panayırda olacaktı. Emine’nin ağabeyleri tam işin civcivli zamanı, deredeki bahçeyi bırakamazlardı. Gece gündüz ordaydılar bugünlerde. Bu duruma göre, evde annesiyle bir hafta yalnız başına demekti Emine.

İznik’teki işinden dün sabah ayrılmıştı. Hesabı keser kesmez de kamyoneti gazlayıp buraya gelmişti. Geceyi Yalova’da geçirdi. Kamyoneti de garaja ötesine berisine bakılsın diye bıraktı. Rot ayarıydı, ön takım bakımıydı, temizliği, şusu busu kız gibi olmalıydı. Kendi de kafayı çekmişti dün gece. Şimdi pırıl pırıldı beyni. Tıpkı arabasının temizlenip ayarlanan karbüratörü gibi. İkisi de onca yükün altından yeni kurtulmuşlardı. Buncacık özgürlükle mutluluk hoş görülmeliydi.

Kemal, çayından bir yudum daha aldı. Deniz çarşaf gibiydi. Kıyıdaki kahve boştu daha. Kartal’a giden araba vapuru için sıra bekleyen yük kamyonlarının şoförleri çay içiyor, yanı sıra peynir ekmek yiyorlardı. Adamların sakalları uzamıştı. Diken dikendi. Kasketleri kirli, sırtlarındaki ceketler tozlanmış. Kemal, elini yüzünden geçirdi. Sakalı yoktu, yumuşacıktı.

Banyolu bir otelde kalmıştı. Sabahleyin dışarı çıkmadan güzelce banyosunu yapmış, üstünü değişmişti. Saçları da sıkı sıkı taranmıştı. Parmaklarını düzgün saçlarının üstünden geçirdi. İnce bıyıklarını sıvazladı. Alabildiğine mutluydu. Emine’yi düşünüyordu. Bohçasını geceden hazırlayacaktı. Evden gizlice çıkarıp su pompasının oraya saklayacaktı. Başında oyalı yemenisi olmalıydı. Yanakları al aldı. Şu anda kızılcık ormanındaydı. Bir hafta önce onu orda bulduğu günkü gibi, o oynak şarkıyı söylüyor olmalıydı. Şimdi Emine de onu düşündüğünden, sanki birlikteymişler gibi, söylediklerinden utanıp susmuştu bir anda. Yanaklarının allığı iyice artmış, bütün yüzü kızarmıştı. Ama bu utangaçlık kısa sürmüş, şarkıya yeniden, hem de en açık saçık yerini bir daha tekrarlayarak başlamıştı işte.

Güneş yükselmek bilmiyor, öğle gelmiyordu.

Kemal, garaja gidip kamyoneti aldı. Pırıl pırıl olmuştu gerçekten. Yerine oturup kontağı çevirdiğinde altın bir saati kurmuş gibiydi. Uyumlu patlamalar birbirini kovaladı ve küçük kamyonet tıkırtıyla olduğu yerde titremeye başladı. Bu hafif sallantıdan, beşikteki bir çocuk gibi hoşlanıyordu.

Arabayı gazladığında kendini anayolda buldu. Emine’nin köyü hemen şuracıktaydı. Buluşacakları dere içi de yirmi kilometre ötedeydi. Su pompası yerinde duruyor mu durmuyor mu diye bakmak geçti içinden. Sonra güldü aceleciliğine. Toy bir delikanlı oluvermişti birden. Araba da yerinde durmuyordu. Bastı gaza. Derenin üstündeki taş köprüden hızla geçerek Karamürsel’e gitti. Buralarda vakitsiz görünmesi tehlikeli olabilirdi.

Yalova’dan Karamürsel’e son hızla gelmeleri iyi olmuştu. Araba, uçar gibi gidiyordu. En küçük bir tıklama bile yoktu. İşini iyi becerecekti demek. “Bu deneme iyi oldu” diye düşündü. Böylece heyecanını da biraz yatıştırmıştı. İnerken torpido gözünü açıp tabancanın yerinde olup olmadığına baktı. Gözde bir tornavida vardı. Sarı bir toz bezi duruyordu. Bezi kara demirin üstüne örttü. Gözünü yumdu. “Allahım, bir aksilik olmaz inşallah!” diye geçirdi. Yüzü asılmıştı bir an için. Kıyıdaki lokantalardan birine oturdu. Beyaz peynir, hıyar söğüş, bir kadeh de rakı söyledi. Denize karşı yudum yudum içti. Bitirince kalktı. Kamyonete atladı. Gaza bastı. Çarşıyı çabucak geçip anayolda bulmuştu kendini yeniden. Yalova’ya yöneldi. Güneş yükseliyordu.

Havaalanının girişi önünden hızla geçti. Telörgüler, kamyonetle yarışıyordu sanki. Birden gaz kesti. Kamyoneti anayolun ortasından kenara, toprak bankete aldı. İki yönden de hızla yaklaşan taşıtlar, cilalı gibi kaygan asfaltta cıv cıv ederek geçip gidiyorlardı. Kemal, kamyonetten atladı. Gerinerek telörgülere yaklaştı. Bir küme otçuk vardı orda. Aralarında iki solgun gelincik göze çarpıyordu. Toprağa diz çöktü. Gelincikler, telörgülerin içinde bitmişti. Karşıdaki buğday tarlalarında özgürce salınıp duran gelinciklerden bir iki tohumcuk kimbilir hangi rüzgarla bu çelik ve beton karışımı içine savrulmuş, telörgülerin ardında sıkışıp kalmıştı. Yüzükoyun uzanıp telörgülerin aralıklarından parmaklarını soktu. Gelincikleri örselemeden kopartıp dışarı almak güç olacaktı. Ama uğraşmaya değerdi. Gelincikleri telörgüden kurtarırken solgun iki yaprağın kopup orda kalmasını engelleyemedi. Renkleri soluk, geçkin gelincikleri arabasındaki küçük vazoya koydu. Vazonun dibinde iki parmak su vardı. Saplar, hemen emdi suyu. Kemal, gaz pedalına abanıp sevinçle çevirdi direksiyonu. Gelinciklere gülümseyerek baktı. Emine’nin ilk gelinlik çiçekleriydi bunlar.

Altınova’da kahveci Yusuf, Kemal’in kamyonetini durdurdu. Kemal’in hoşuna gitmedi bu. Yusuf Bey’in has adamlarındandı Yuso. Ama bugün güleç davranıyordu Kemal’e.

— Gel de bir gazozumuzu iç!

Kemal,

— Acele Yalova’ya gidiyorum. Başka zaman... diye atlatmaya kalktı.

Yuso, göz kırparak:

— Hadi hadi, dedi. Zararlı çıkmazsın. Sana diyeceklerim var. Yusuf Bey’in de sana iletilmesini istediği bir haberim olacak. Gel gel, nazlanma!

Kemal, kontağı çevirip motoru söndürdü. El frenini çekti. Kamyonetten indi. Dışarı konmuş masalardan birine oturdu.

Yuso, sırıtkan:

— Gazoz ister misin? diye sordu.

Kemal, sabırsız bir biçimde:

— Diyeceklerini hemen söyle, dedi. Vaktim çok az.

Yuso, bir anlık bir duraklama geçirdi. Sonra ağaçların gerisindeki havaalanına döndü. Amerikan Hava Üssü’nün göğü delercesine fışkırmış çelik tellerini, birbirine girmiş gibi duran radar antenlerini, bütün bunların vınıltısıyla titreşen havayı gösterdi sanki. Kısaca:

— Emine şimdi orda, dedi.

Kemal, oturduğu sandalyeden fırladığı gibi Yuso’nun yakasını tuttu.

— Ne? diye sarstı adamı.

Yuso’nun gözleri belermişti. Yutkuna yutkuna:

— Bu sabah, dedi. Yusuf Bey geldi buraya. Kemal’e söyleyin dedi. Ona öyle bir oyun ettim ki şeytan bile gelse Emine’yi ordan alamaz artık. Amerikalı bir çavuşun yanına hizmetçi diye vermiş kızını. Baba olarak yüreği yana yana bunu yapmak zorunda kaldığını anlattı. İnanmazsan kahvedeki köylülere sor.

Kemal,

— Pis herifler! diye bağırdı. Yuso’nun yakasını bıraktı. Yalpalayarak kamyonete yürüdü. Bir şey düşünemiyordu.

— Allah kahretsin! diyerek sövüyordu yalnızca. Yuso, arkasından şöyle bağırıyordu:

— Onu sana yar etmemek için Yusuf Bey’in yapmayacağı yoktur demiştim sana. Ciğerini bilirim ben onun. O zaman beni dinlemedin. Söylemiştim sana.

Kahveci Yusuf’un bu son sözlerini duymadı bile Kemal. Kamyonete binerken soluk soluğa Aco Mevlüt yetişti. Kemal, onu görünce, yaşlı adamın göğsüne kapandı.

— Duydun mu Aco, dedi. Duydun mu olanları...

Aco, başını salladı üzgün üzgün. Kemal’in sırtına vurdu.

— Sabahtan beri bakınıyorum sana. Benden duyasın istedim. Haberi bu itlerden almanı istemezdim. Olmadı. Eski gücüm kalmamış. Yakalayamadım seni.

Kemal doğruldu. Gözlerindeki yaşlar akmadan kurumuştu.

— Atla yanıma Aco...

— Ne yapmak istiyorsun?

— Su pompasına gidiyoruz.

— Boşuna moy sinko!⁷ Atı alan Üsküdar’ı geçti.

— Gel sen benimle!

Aco,

— Hay hay, diyerek Kemal’in yanına oturdu. Kemal, kontağı açıp arabayı çalıştırırken:

— Görüyor musun şu gelincikleri, dedi. Küçük vazoyu gösteriyordu.

Aco, başını salladı.

— Onun için kopardıydım. Telörgülerin arkasındaydılar.

Birden hırsla solgun gelincikleri kavradı. Dişlerini sıkmıştı.

—Hepsinin allah belasını versin! diye mırıldandı. Elindekileri pencereden yola fırlattı. Geçmiş çiçeklerin yaprakları daha yere düşmeden dökülüp gitmişti.

Kemal, dere yoluna sapmak için her zamanki gibi dönemece kadar gitmedi. Doğrudan doğruya boş tarlaların içine vurdu. Kamyonet engebeli toprakta zıplaya zıplaya, kimi zaman yan yatarak ilerledi. Direksiyonu ustalıkla kıvırıyordu Kemal. Dereye vardıklarında ter içindeydi. Aco, korkudan sararmıştı. Bir şey de diyemiyordu. Dese de Kemal’in onu duyacağından ya da dinleyeceğinden emin değildi. Elleri de terliydi Kemal’in. Onca sıkı yapışmıştı direksiyona.

Su pompası, derenin kıyısında, bir tümseğin üstündeydi. Her yanını bir kafes gibi kalın, sık telörgüler kapatıyordu. İçinde kalın kıvrıntılı borular vardı. Kocaman kocaman vanalar göze çarpıyordu. Patırtılı bir motor sürekli çalışıyordu. Çekilen su, buradan havaalanına gidiyordu. Dediklerine göre insan beli kalınlığındaki borudan gece gündüz kar aklığındaki su, Amerikan üssünün depolarına gürül gürül akarak doluyordu. Dereyse bu dönemde hemen kuru gibiydi. Anayolun üstündeki büyük taş köprüyse bu kuru derenin üstünde gereksiz bir anıt gibi yükseliyordu.

Kemal, kamyoneti su pompasının dibinde durdurdu. Kapıyı açtı. Aco, ne yapacak diye merakla bakıyordu. Kemal, bir ayağını basamağa koydu. Bir yandan da üst üste kornaya bastı. Ardında da,

— Hey bahçedekiler, kardeşler, arkadaşlar beni duyuyor musunuz? diye avazı çıktığı kadar bağırmaya başladı. Sonra, direksiyonun başından, aşağı, kumluğa atladı. Kollarını iki yana açtı. Yüzü, bahçelere, derenin gölgelik derinliklerine dönüktü.

— Kaç yıldır bu pompa burda biliyor musunuz? Kaç yıldır dereniz bu vakitler kuruyor hiç düşündünüz mü? Kaç yıldır şeftalilerinize yeteri kadar su veremiyor, kaç yıldır bağınızı bostanınızı istediğiniz gibi sulayamıyorsunuz? Bütün bu dere, bu bahçeler, bu bostanlar sizin. Aco tanığımdır. Ama şimdi suyunuzu çalıyorlar. Soluk aldığınız havayı telörgülerle kesiyorlar. Denize inemiyor artık çocuklarınız. Eskiden derenin içinden bir koşu tutturdu mu çocuklar, denize kadar rüzgarla birlikte inerlerdi. Aco bilir bunu. Şimdi telörgüler kesiyor yolunuzu. Rüzgarınızı yüzlerce radar engelliyor. Oralar bir zamanlar otlaklarınızdı sizin. Bana inanmıyorsanız Aco’ya sorun. Yanımda o. Ama şimdi havanız, suyunuz gibi otlarınız da azaldı. Duyuyor musunuz beni!

Bahçedekiler, hepsini duymuştu. Meyve toplamayı bırakmışlar, Kemal’in söylediklerini dinliyorlardı. Önce bir ikisi çitlere doğru çekingen adımlarla yanaştı. Sonra çitlerin arkasını kızlar, gelinler, delikanlılar, yeniyetmeler, nineler ve dedeler doldurdu. Yalnız Yusuf Bey’in bahçesinin çiti ardında kimse görünmedi. Oysa su pompasına en yakın bahçe oydu. Çitlerin ardına birikenler susuyordu. Kemal,

— Şimdi iyi dinleyin beni, diye bağırdı. Bugün suyunuzu kendi depolarına akıtanlar, rüzgarınızı engelleyenler, denizinizin önünü kesenler, otlaklarınızı elinizden alanlar, yarın, sevdalınıza kavuşmanızı da engelleyecekler. Tıpkı bana yaptıkları gibi. Sizlere de yapacaklar bunu. Delikanlılar, genç kızlar, bacılarım, kardeşlerim size de yapacaklar. Hepimize. Topumuza.

Bunları söylerken yavaş yavaş kumların üstüne çökmüştü Kemal. Son sözcükler ağzından çıkarken yeri yumrukluyordu. Kemal’i, Aco, ordan alıp kamyonete bindirdi. Direksiyonun başına oturttu. Kemal, bir an öyle durdu. Çitlerin ardındaki herkes ona bakıyordu. Kızlar, gelinler, delikanlılar, yeniyetmeler, nineler, dedeler herkes.

Kemal, direksiyonun başında doğruldu. Kontağı açtı. Motora gaz verdi. Derenin içine, bahçelerin arasına kamyonetini yöneltirken bir yandan da aralıksız kornaya basıyordu. Dar vadi, en kuytu gölgeliklerine kadar uyarıcı bir siren gibi sürekli öttürülen kornanın sesiyle titriyordu şimdi.

Baskın

Pide gibi yer yatağında inildeyerek döndü. Her zamanki alışkanlığı ile karısının sıcaklığını aradı. Soğumuş yatağın çarşafında dolaştırdı kocaman elini. Külçe gibiydi gövdesi. Bütün gün yirmi bir daireli apartmanı dipten doruğa karısıyla birlikte silip süpürmüşlerdi. Arap sabunuyla taş merdivenleri iyice köpürtmüşler, önce süpürgeyle kabasını almışlar, ardından da partal çuvallarla kurulayarak pırıl pırıl etmişlerdi. Ayna misali. Yekpare camlı iki kanatlı kocaman kapıyı bir yandan karısı, öte yandan kendi hohlaya hohlaya parlatmışlardı. Karısının lamba şişelerine yanaklarını şişire şişire hohlayışını hatırlamış, bir tuhaf olmuştu. Bu avrat işine bulaşmış olduğuna kahretti. Gene de giriş yönünün dış mermer kaplamalarını vimledi, duvarlardaki örümcekleri aldı, merdiven aralarındaki ampulleri tozundan toprağından arıttı. Uzun süre belini doğrultamadı. Şimdi de o gündüzden kalma sızılar zorladı. Toprak adamı olduğundan bu tür işlere alışamamıştı. Avrat işleri ona göre değildi. Ama haftalık temizliklerde karısına yardım etmek zorunda kalıyordu. Elin işi çoktu. Aslında öteki günler apartmanın arkasındaki küçük bahçeyle uğraşırdı. Asıl görevi buydu. Mendil kadar bir toprak parçasını, fırdolayı çeviren, sıkıştıran beton, çimento yığını arasında olabildiğince yeşertip çiçeklendiriyordu. Köyde Veysel Çavuş diye çağrılırdı. Burada kısaca Çavuş diyorlardı. Apartman yöneticisi bir gün domates fideleriyle sivri biber fideleri getirmiş, onları diktirmişti bahçenin bir köşesine. Bir ikisini de balkonundaki saksılara diktirmişti, “Canım için!” diyerek. Yetişince de hem bahçedekileri hem de saksıdakileri rakı içtiği arkadaşlarıyla meze etmişti. “Oh, ne güzel! Taze taze, sulu sulu! Şunlara bak cam gibi, maşallah!” diye de övüngeç övüngeç şişinmişti konuklarına. Çavuşun kulakları ağır işittiğinden daireleri karısı dolaşır, alışverişi, günlük getir götürü o yapardı. Bu yüzden hangi daireden çağrıldıklarını bildiren numaratörlü zili izlemek, kapının otomatiğine bakmak da karısının işleri arasındaydı. Gece yarıları çalınan zilin sesine uyanıp otomatiğe basmak yine onun işiydi. Otomatiğe bastıktan sonra da ışığı sabaha kadar yanık bırakılan aydınlık sahanlığa açılan küçük pencerenin perdesini aralayarak gelenin kim olduğuna bakmak da gerekirdi. Yabancıysa kimi aradığı sorulacaktı. Ne onca güçlü demirden kapılarla sürgülere, ne de kurşun geçmez beton yapılara güveniyordu kimse. Herkes birbirinin kuyusunu kazıyordu sanki şehirde. Herkes birbirinin kanlısıydı sanki. Hırsızı bile boyunbağlıymış anlattıklarına bakılırsa. Onun için Veysel Çavuş’u çoğu geceler uyarmak zorunda kalırdı karısı.

Bunun dışında Aygaz tüpünü getirip götürmek gibi, dairelerin çöp bidonlarını geceleri arsalıklara dökmek gibi, gelen giden eşyanın taşınmasında hamallarla kamyoncuya yardımcı olmak gibi, odunun, kömürün yerleştirilmesine bakmak gibi, karısının gücünün yetmeyeceği ama yapmak zorunda oldukları ağır işleri görmek de Çavuş’un görevleri arasındaydı. Elin işi yapmakla tükenmiyordu.

Sahanlıktan yansıyan yetersiz aydınlıkta göz çukurları iki oyuk gibi görünen yalnızca kemikli yüzünün elmacık kemikleriyle iri burnunda küçücük bir aydınlığın noktalandığı gölgeli yüz, acıyla bir daha kasıldı. Gövdesi seğirerek ayakları ince şilteyi dövdü. Bu deprenmeyle de uyandı. Karısı ayaktaydı. Çocuğu omzuna vurmuş, kıçını pışpışlıyordu. Çocuk, susmuyor olmalı ki, bu sefer öteki omzuna geçiriyordu kadın bebeği. Bir süre de o omzunda pışpışlamaya devam ediyor, sonra yeniden yere çömelip meme vermeye çalışıyordu. Çocuk, memeyle kısa bir süre oyalandıktan, belki de biraz daldıktan sonra bir daha zırıltıya başlıyor, küçücük yüzü buruş buruş oluyordu. Şimdi annesi, çocuk kucağında, odada gezinip duruyordu. Gezindiği sürece rahattı çocuk. Susuyordu. İnce ince gülümsediği bile söylenebilirdi.

— Havasızlıktan biçarenin huysuzluğu, diye kendi kendine söylendi Veysel Çavuş, yattığı yerden. Hep bu pis şehir havasından. Dumandan.

Ardından:

— Kız Elmas, aç şu camı, diye bağırdı. Boğulacak insan!

— Uyandın mı sen? diye bağıra bağıra konuştu Elmas. Hiç haberim olmamış.

Gidip pencereyi yarım açtı. Gecenin serinliği yaladı odayı.

Çavuş, sakallı yüzünü sıvazladı. Başucundaki sandalyeye asılı ceketinden cıgara çıkardı. Karısı, bir köşede kısık duran idare lambasını getirdi. Fitilini ayarladı. Puf puf ederek yaktı cıgarasını Veysel Çavuş. Yarı açık camdan dışarıya üfürmeye başladı dumanını.

Elmas, yeniden diz çöküp memesini çıkardı. Yeniden tepinmeye başlayan çocuğun ağzına tıktı, susup uyuması için. Küçüğün yüzü, Şakir’inin parmak kadar suratı mosmor kesilmiş olmalıydı şimdi.

Elmas’ın çocuğu susturmak, oyalamak için nasıl parçalandığını görüyordu ama pek bir şey duymadığından öyle çok tedirgin olduğu da söylenemezdi. Cıgarasından yeni bir duman savurdu. Dumanın karanlıkta yayılışını izlerken köyünü, göz alabildiğine uzanan uçsuz bucaksız tarlaları geçirdi aklından. Kara kara, tarak tarak sürüldüğü güz günlerini, ilkyazın yeşertisini hatırladı. Masmavi gökyüzü adamın tepesinde olurdu hep. Ne zaman başını kaldırsan güleç bir mavilikle karşılaşırdın. Hem toprak, hem gökyüzü git git bitmezdi hiç. Çiçeği, buğdayı, otu, yağmuru, güneşiyle her gün tazelenirdi doğa. Doğanın yenilenmesi için karınca gibi çalışan toprak adamlarının da patlayan her tomurcukla, başveren her sap buğdayla, sabahları otları örten her çiy tanesiyle yeni bir sevinç, taze bir mutluluk duymaları gerekirdi. Ama öyle olmuyordu. Toprak senin olmadıkça, ürününü kendine devşiremedikçe güçtü dayanmak yazının güneşine, yağmuruna. Toprağı olmayanın acısı büyük olurdu köylük yerde. Mutluluğu da, sevinci de doğa tazelendikçe kursağında kalırdı. Böyle boş kursakların nafakası da bir avuç bulgur olduktan sonra ha köyde dikili bir ağaca hasret oturmuşsun, ha şehir yerinde, elin yabanında dolanmış durmuşsun diye düşünmeye başlıyordu adam sonunda.

İşte bu ince düşünceyle ayrılmışlardı köyden. Önce Elmas gelip bir başka apartmanda kapıcılık yapan hısımlarının yardımıyla bu kapıyı bulmuştu. İlkokul ikinci sınıftaki oğlu Hasan’la bir yıl çalıştı. Ama çocuk ısınamamıştı bir türlü bu pencereleri demir parmaklıklı, yerin altındaki odaya. Hastalandı. Sarardı. Veysel Çavuş köyde kalmıştı. Beş yaşındaki kızı Senem’le. Okul tatilinde oğlan köye geldi. Daha gitmem diye de direndi gelir gelmez. O zaman Elmas, bari kendi gelsin diye haber iletti. Şuna buna yardımı olur hiç değilse. Şehir yerinde karısının bir başına, erkeksiz kalması onun da işine gelmezdi. Böylece kızla oğlan köyde, ninelerinin yanında kaldı. Almanya’ya, gavur ellerine, şuraya buraya gidenlerin çocukları gibi. Veysel Çavuş da öylece çıkıp geldi işte. Kulakları ağır işittiğinden karısının düşündüğü kadar yardımı olmuyordu kapıcılık işlerine. Neyse ki apartman yöneticisi Firuz Bey, koca adamın boş durmasına acıdı da aylık elli liraya arkadaki küçük bahçeyi çiçeklendirmesi, ağaçlandırması işini verdi. Veysel Çavuş da boş durmadı, küçük fidanlar, güller, sümbüller, laleler dikti, çevrelerini yemyeşil çimenlerle bezediği öbeklere. Şimdi ilkyazları mor menekşeler açıyor. Sazlarla güzelce düzgün sırıklara bağladığı gül fidanları renk renk tomurcuklanıyor. Küçük fidanlar yapraklanıp, çimenler çiyle boncuk boncuk parıldıyordu sabahları.

Bu en küçük oğlan da bura mamulatıydı işte. Üç ay önce doğmuştu. Ama cılız ve sağlıksızdı. Ellerine köydekinden çok para geçiyor, kendilerini de çocuğu da belki daha iyi besleyebiliyorlardı ama, gene onun istediği gibi, köydekiler gibi olamıyordu.

Yüzünde, bir damla kan yok gibi geliyordu. Öyle sarı. Cıgarasını sandalyenin üstündeki tablaya bastırıp söndürdü. Gece, alabildiğine sessiz ve serindi. Eliyle işaret etti karısına. Elmas geldi, camı kapadı. Bir yandan da ağlayan çocuğu göğsüne bastırıyordu. Elmas, çocuğunu yatırdığı sepetin başına dönünce emzikli süt şişesini dayadı küçüğün ağzına. Püskürttü oğlan ağzındakini. Kucakta debelenirken de şişeyi itti. Kadın, sabırla düşeyazan şişeyi alıp kenara bir yere yerleştirdi. Sonra çocuğun ağlamasına uyandığından beri kimbilir kaçıncı kez bebeğin altını açtı. Kapadı. Gene de susturamadı. Yeniden ayağa kalkıp dolaştırmaya başladı. Veysel Çavuş, yattığı yerden karısının dolaşmasını izliyordu. O duvardan bu duvara arşınlıyordu odayı kadın. Bir yandan da zıplatıyordu kucağında. Onlara öyle bakarken bakarken uyuyakaldı.

Hâlâ yorgunluğu geçmediğinden olacak, sıçrayarak uyandı. Karısı yanındaydı. Dingin bir yüzle uyuyordu. Çocuk da sepetinde uyuyor olmalıydı. Bir kıpırtı yoktu. Gün ışımıştı. Işımakla da kalmamış, güneş sızmıştı odaya bahçe yönünden. Perde aralığından giren güneşin ince uzun ışıktan çubuğu, odanın ortalarını bulduğuna göre vakit epey ilerlemiş olmalıydı. İdare lâmbası söndürülmediğine göre de Elmas arada uyanmamıştı. Dairelerin sabah dolaşmasına çıkmamıştı öyleyse. Zil de mi çalmamışlardı? Karısı hâlâ rahat rahat uyuduğuna göre arayan soran olmamıştı demek? Onlarla birlikte bütün apartman da mı ölü uykusuna yatmıştı yoksa?

Karısını sarsarak uyandırdı. Perdeyi çekti. Güneşten gözleri kamaştı kadının. Elleriyle oğuşturdu. Doğruldu yatakta.

— Ölü toprağı mı dökündük ne? diye sıçradı.

Kocasına dönerek, önce:

— Zil mil çalan oldu mu ki? diye sordu.

Sonra gülerek elini salladı.

— Çalsalar da nerden bileceksin. Şu sersem kafama da bak sen hele! diye söylendi.

Başının bezini alıp kafasına doladı. Ucunu çenesinin yanından sokuşturdu. Elmas kapıya gidiyorken Veysel Çavuş, ne düşündüyse, yerinden bir hamlede kalktı.

— Dur sen hele, dedi karısına. Ben bir bakıp geleyim.

Bahçeye açılan sahanlık çamurluydu. Büyük büyük ayak izleri vardı, dün iyice temizledikleri taşlarda. Kapı açıktı. Bahçeye çıkınca büsbütün afalladı. Çiçeklerin hemen hepsi ezilmişti. Daha dün diktiklerinden, özenle suladıklarından bir teki bile sağlam kalmamıştı. On beş güne kalmadan herbiri ayrı renkte açacaktı. Öbeklerin kara toprağıyla bulaşık içindeydi yeşil çimenler. Kara kara, lekeli. Basılmış. Gül fidanlarından ikisi, göbektekiler, patlamaya yüz tutmuş tomurcuklarıyla yeri öpmüştü. Tutturuldukları sırıklar sökülerek bahçenin bir köşesine fırlatılıp atılmıştı. Sahanlıktaki büyük ayak izleri burda da vardı. Yumuşak toprakta daha da belirgindiler. Tam sayamadı. Altı, belki de yediydi. Bahçenin ortasındaki göbeğe kadar düzenli geliyor, orda birbirine karışıyordu. Çiçeklerin ezilmesi, öbeklerin bozularak toprakların sahanlığa kadar yayılmasının nedeni anlaşılıyordu şimdi. Beton duvarın üstünden birileri teker teker atlamıştı bahçeye. Sonra göbekte toplaşıp bir şey konuşmuşlar, üçü bahçe avadanlıklarının konduğu küçük kulübenin arkasına sinip orda beklemiş, ötekiler birbiri ardı sıra sahanlığa geçmişlerdi. İzlerin söylediği buydu. Gelenlerin kimler olduklarını, niçin gelmiş olabileceklerini bir türlü çıkaramadı. Kulaklarını bu duruma getirenlere bastı küfürü. Çocuktu. Babası koyunları ona emanet edip karşı köye gitmişti. Kasım Ağa’nın adamları üstüne geldi o zaman. Hem koyunları götürmüşler, hem de izbandut gibi dört atlı onu aralarına alarak kamçılarıyla iyice dövmüşler, pestilini çıkarmışlardı.

Veysel çocuk acıdan yerlere kapandıkça, atlılar, kahkahalarla gülerek çemberi daraltıp insafsızca kamçılıyorlardı. Yüzünü gözünü kan örtmüştü. Güneşi de, gökyüzünü de göremiyordu. Topraktan yarı doğrulup artık dövmemelerini yalvarmak için atlıların ayaklarına yapıştı. Çizmelerini yaladı. Ama atlılar tekmeyi basıp yere düşerken bir de ata teptirdiler kafasını Veysel çocuğun. Kendini orda kaybetti. Ondan sonra da uzun bir süre ateşler içinde yatmış. İyileştiğinde gökyüzünü ve güneşi yeniden görebildi. Ama gökyüzünde uçuşan kuşların cıvıltısını duymuyordu artık.

Allah kahretsin bu yüzden de yarım adamdı işte. “Tuh be!” diyerek öfkeyle soludu. Nasıl olmuştu bu iş? Yönetici Firuz Bey’e ne diyeceklerdi şimdi? Karısı da sabaha karşı daldığı katı uykudan uyanamamıştı demek. Uyanıp onu uyarması gerekirdi. Terslik işte!

Sahanlığa koştu. Sahanlıktaki izler dört kişilikti. Üçü bahçede kaldığına göre kesin olarak yedi kişiydiler demek. Sahanlığın iki kapısı vardı. Biri bahçeye açılan kapı. Öteki bodrum katın merdiven boşluğuna açılan kapı. Kendi oturdukları kapıcı dairesinin kapısı bu sahanlığa açılırdı. Onun için kendi dairesinden çıkar çıkmaz bodrum katın merdiven boşluğunda ne olup bittiğini göremezdi. Çünkü iki kapıyı da çoğunlukla kapalı tutarlardı. Ama şimdi bodrum katın boşluğuna açılan kapı da, tıpkı bahçe kapısı gibi, ardına kadar açıktı. Ortalıkta kimse görünmüyordu ama merdivenlerin otomatikleri yanıyordu. Yukarda bir şeyler olduğu muhakkaktı.

Merdivenlerin ak badanalı duvarlarında oynaşan birçok gölge vardı. Birileri konuşuyor, bağrışıyor, ya da gürültüyle gidip geliyor olmalıydı. Ama o pek bir şey duymuyordu. Duyuyor gibi olsa da kulaklarında sert yankılar bırakan o tek tük seçebildiği bağrış çağrışlardan da bir şey anlaması, ne olup bittiği konusunda bir sonuca varması oldukça güçtü. Merdivenleri bir iki basamak çıkarak gölgelerin kıpırdaştığı üst kata yaklaşmaya çalıştı. Daha basamakların yarısını çıkmadan koşarak geldiklerini gördü. Merdiven korkuluklarının ince parmaklıkları arasından gelenlerin koca koca ayaklarını bir şimşek hızıyla seçip kendini apar topar sahanlığa attı. Kapıyı iterek siper aldı. Gelenler su gibi aktı merdivenlerden. Öyle hızlı iniyorlardı. Çelik başlıklar vardı kafalarında. Silahlıydılar. Hızlı hızlı soluyorlardı. Merdiven boşluğu gelenlerle tıka basa doldu. Ordan merdivenin karşısındaki daireye doldular hepsi, kapıyı omuzlayarak. Boşluğu, aynı anda, yenileri doldurdu merdivenlerden akarak. Onun bildiği o dairede iki bekar delikanlı kalıyordu. İkisini de çok az görmüştü. Gündüzleri okuldaydılar. Gece gelirlerdi çoğunluk. Zile basmazlardı, dış kapıyı anahtarlarıyla açtıklarından gidiş gelişlerinden kimsenin haberi olmazdı. Sabahları da çoğunluk bir şey aldırdıkları yoktu. Son bir haftadır hiç dışarı çıkmamışlardı. Hep evdeydiler. Kimileri kız, kimileri de erkek bir iki genç geliyordu ziyaretlerine. Kitap getiriyorlardı. Paketle yiyecek getiriyorlardı. Hastalar mı, neden hiç dışarı çıkmıyorlar diye merak etmiş ama soramamıştı. Hoş çıksalar da çıkmasalar da başka öğrenciler gibi gürültücü patırtıcı olmadıklarından varlıklarıyla yoklukları belli olmazdı. Kimseye bir kötülükleri yoktu. Yönetici Firuz Bey bile bu çocuklardan memnun olduğunu söylemişti.

Merdiven boşluğundakilerden birkaçı, yukardakilere haber ulaştırmak için olacak, acele acele basamakları çıkarken yukarda bulunanlardan bir ikisi aşağı iniyordu.

İşte bu sürekli gidiş gelişlerin sonunda yanyana gelerek karşılıklı iki sıra oldular orta yerde topluca duranlar. Merdivenlere de aynı biçimde sıralandılar. Sıranın ortasından önce sarışın olanını geçirdiler. Yüzü kağıt gibiydi. İncecikti. Dudakları sımsıkı kapalı. Aralarından geçerken başını dimdik tutuyor, iki sıralı duranların yüzüne bakmaksızın gözlerini ilerde bir noktaya dikmiş yürüyordu. Merdiven başına kadar hiç sendelemeden geldi. Merdivenin başında tökezledi birden. Boştaki kolunun sarktığını o zaman gördü Veysel Çavuş. Kızıla kesmişti ak gömleği. Merdivenin basamağına şıp şıp damlıyordu kolun ucundan kan. Sağlam kolunu arkadan bükmüşler, öyle götürüyorlardı. Tökezleyince kaldırmaya çalıştı, sarsaladı götüren. Delikanlı yekindi, ama doğrulamadı. O zaman delikanlının arkaya bükülü kolunu hâlâ sıkı sıkı tutan adam, sıradakilere işaret etti. Sıradakiler, kollarından, bacaklarından, kafasından çekerek, kanlı elbiselerinden çekiştirerek yüzükoyun sürüklediler baş yukarı. Basamaklarda kandan ince bir yol kaldı. İkincisini karga tulumba dört kişi taşıdı merdiven başına. Esmer olanıydı bu. Geniş omuzlu, yapılı bir delikanlıydı. Yanakları aldı daha. Gözleri açıktı ama donuk donuk bakıyordu. Göğsünde kapkara, küçük ama derin bir yara açılmıştı. Ceketi üstünden yarı yarıya sıyrılmış kolunun biri yerde sürünüyordu. Taşta kandan izler bırakarak. Sarkan kolunun parmakları betona değiyor, tırnakları çimentoyu çiziyordu. Merdiven başında boş bir çuval gibi ellerinden bıraktılar taşıdıkları yükü. Tok bir ses çıkardı gövde. Hiç kıpırdamadı, sırtüstü düşüp kaldığı yerde. Ölüydü. Taşıyıcılar tozlu topraklı, pis bir şeyi sürüklemişlercesine ellerini silktiler; biri cebinden ak bir mendil çıkarıp eline bulaşan kanı sildi. Ilıktı daha. Bir başkası badanalı duvara sürterek kireç tozuyla elini arıtmaya çalıştı. Üçüncüyle dördüncü pantolonlarına sürttüler ellerini. Sonra ölüyle yaralıyı çıkardıkları daireye yöneldiler.

Karısı o sırada gelip Veysel Çavuş’un arkasında bitti. Belki ilk olarak kurallara aldırmaksızın, görenekleri hiçe sayarak erkeğinin gövdesine abandı. Dürttü onu. Az yana aldı gövdesini Veysel Çavuş. Elmas, başını kocasının omzu üzerinden sarkıttı. Şimdi yanak yanağaydılar. Soluklarını tutarak aralıktaki ölüye bakıyorlardı. Elmas, zangır zangır titriyordu.

Az önceki adam, bir daha işaret etti sıradakilere. Sıradakiler, kollarından tutarak, biri bırakıp biri tutmacasına, ağ çeker gibi sırtüstü sürüdüler ölüyü basamaklardan yukarı. Elmas çığlığını güçlükle bastırarak odaya kaçtı. Başörtüsünü bağırmamak için ağzına tıkıştırmıştı.

Ölü, merdivenlerin üst başını boylar boylamaz merdiven boşluğundakilerle merdivenleri dolduranlar iki sıralı düzenlerini bozdular. Merdivenleri itişe kakışa çıktılar. Dairede olanlar da ellerinde kağıtlar, kitaplar, vurduklarının ufak tefek, gelişigüzel alınmış birkaç parça eşyasıyla merdivene koştular. Aşağıda yalnız başlarına kalmış olmaktan korkar gibiydiler. Birbirlerini itekleyerek, biraz da yalpalayarak onlar da yukarıyı boyladı çabucak.

Bir dakika içinde merdivenler de, merdiven boşluğu da boşalıvermişti. Gelenlerin iner çıkarken kaldırdığı toz, küçük boşlukta bir süre asılı kaldı. Tozlu havaya karışan keskin barut kokusu Veysel Çavuş’un genzini yakmıştı.

Çatışmanın geçtiği dairenin kapısı ardına kadar açıktı. İçerdeki birkaç parça eşya alt üsttü. Oda cam kırığı içindeydi. Gazete kağıdı kaplı masanın üstünde birkaç zeytinle biraz beyaz peynir, ısırılmış ekmek dilimleri vardı. Yarılanmış iki bardak çay kan rengiydi. Masanın dibinde duran küçük aygaz tüpü devrilmiş, üstündeki karartık tavada pişmekte olan yumurta kilime dökülmüştü. Sarısı hemen oracığa göllenen kanla karışıktı.

Parmaklıklı pencerenin önünde bir sürü ayak birikmişti. Kimileri çömelip çömelip içeri bakıyordu. Veysel Çavuş, içeri bakanları elini kolunu sallayarak pencereden uzaklaştırmaya çalışırken pencerenin çıkıntı yaptığı duvarın üstündeki devrik bardağı gördü. İçindeki su, yol yol duvardan aşağı akıyordu. Su bardağının yarısı yoktu. Kurşun alıp götürmüştü.

Bağrı yandı, gözüne yaş yürüdü Veysel Çavuş’un. Kapıyı öfkeyle çekti. Kapanmadı. Kilidi paramparçaydı. Kurşunlar delik deşik etmişti. Eve koştu. Elmas odadaydı. Kilimi yumruklarıyla döverek ağlıyordu. Bir an durup karısına baktı. Kadın Veysel Çavuş’un geldiğini duymamıştı. Canından kopmuş çocuğuna ağıt yakarcasına kaybetmişti kendini. Başı açık, saçları dağınıktı.

Veysel Çavuş, toprak testiyi kaptığı gibi merdivenlerden yukarı koştu. Üst katlara çıkan merdivenleri, girişteki sahanlığı apartmandakiler doldurmuştu. Öyle put gibi duruyorlardı. Olanları görmemiş, hiçbir şey duymamış gibiydiler. Öyle bakıyorlardı. Kimsenin yüzüne bakmadan aralarından geçti. Büyük camlı kapıya doğru ağır ağır yürüdü. Kapı açıktı. Sokak güneş içindeydi. Bi an orda durup soluklandı. Gözleri kamaştığından bir şey göremedi önce. Sonra ölüyle yaralıyı karşı tarafta duran cipe sürüklediklerini seçti. Kendileri de büyük, açık bir otobüse doluştular. Üç basamaklı merdiveni ağır ağır indi. Sokağa çıktı. Sokağın iki başı, yaya kaldırımları insanlarla tıklım tıklımdı. Sokağa bakan bütün pencereleri kadın erkek başları karmakarışık doldurmuştu. Kıpırdamadan bakıyorlardı. Veysel Çavuş, ortası boşaltılmış sokağın güneşli boşluğuna tek başına yürüdü. Apartman yöneticisi Firuz Bey, soluk soluğa yetişti arkasından. Kolunu tuttu.

— Ne yapıyorsun Çavuş, diye bağırdı. Dön geri!

Veysel Çavuş’un yüzünde önce sağırlara özgü o garip gülümseme dolaştı. Sonra aynı yüz, birdenbire gerildi, öfkeyle karardı. Kolunu hızla çekip Firuz Bey’in elinden kurtardı. Firuz Bey, hiç beklemediği bu silkinişle sendeledi, gerisin geri döndü söylenerek. Veysel Çavuş, boş sokağın ortasından cipe doğru yürüdü. Herkes soluğunu tutmuş ona bakıyordu şimdi. Cipe yaklaştı. Kimse umurunda değildi. Elindeki toprak testiyi, sürükleyerek, daha doğrusu ite kaka içeri almaya çalıştıkları yaralının ağzına tuttu. O sırada hareket etti cip. O da ciple birlikte araba hızlanana kadar koştu. Ciptekilerden biri, Veysel Çavuş’un göğsüne ayağıyla hafifçe dokundu. Veysel Çavuş kıç üstü kaldırıma oturdu. Cip uzaklaştı. Yaralının dudaklarını ıslatabilmişti. Ayağa kalktı. Testide kalan suyu yola boşalttı. Boşalınca da kaldırımın kenarına vurup parçaladı toprak testiyi. Gene kimsede bir kıpırtı olmamıştı. Çevreyi dolduran kalabalık, onun yaptıklarına da delikanlılar vurulurken baktıkları gibi bakıyor, götürülüşlerini izledikleri gibi izliyorlardı olanları. Veysel Çavuş’un testiyi parçalayışına, cambazhane seyircisi gibi hayretle bakmışlar, ilgiyle seyretmişlerdi. Evet, seyretmişlerdi, hepsi o kadar.

İçinden bağırmak geçti Veysel Çavuş’un. Alabildiğine bağırmak. Böylece hem içine yıllarca gömülü olduğu kendi iç sessizliğini, hem de çevredeki durgunluğu yırtabilecekti. Ama yapamadı. Boğazına bir yumruk oturdu. Gözleri sulandı. Yaşlar domurlandı. Aktı. Şimdi yağmur gibi ağlıyordu.

Apartmana girdi. Sahanlıkla merdivenleri dolduran kalabalık önceki gibi kıpırtısızdı. Hiçbirinin yüzüne bakmadan aşağı indi. Odaya girdiğinde Elmas oğlana meme veriyordu. Ağlamasını kesmişti. Saçına bezini örtmüştü. Oğlan ana kucağının sıcaklığı içinde gözlerini iyice yummuş, tam bir mutlulukla emiyordu anasını. Anasının gözlerinde de çocuğunu besleyip doyurabilmenin sevinci uçuşuyor, hafifçe pembeleşmiş yüzünde bir gülümseme dolaşıyordu. Karısının koluna dokundu.

— Hadi kalk, dedi. Hemen gidiyoruz!

Çocuk, memeye doymuş, uyumuştu. Elmas, başörtüsünü düğümleyerek başında düzeltti. İri güllü triko hırkasını giydi basma entarisinin üstüne. Çocuğu pamukluya sarıp kucağına aldı. Birlikte çıktılar. Veysel Çavuş, başında kasketi, sırtında biraz uzun ve bol gelen ceketiyle önden yürüdü. Elmas arkadan. Apartmanda kaynaşan kalabalığı itekleyerek aralarından geçtiler. Ne onlar kimseye bir şey dedi, ne de kimse onlara nereye gittiklerini, niçin gittiklerini sordu. Daha önce sokakta toplaşanların çoğu şimdi apartmanı doldurmuştu. Herkes birbirine bir şeyler soruyor ya da bir şeyler anlatıyordu. Ellerini kollarını sallayarak konuşanlar, oradan oraya gidip gelenler, apartmana koşa koşa girip çıkanlar az önceki suskun kalabalığın epey gürültülenip hareketlendiğini gösteriyordu.

Sokakta bir kat daha artmış olan kalabalığı da arkalarında bırakıp bir an önce caddeye attılar kendilerini. Caddede taşıtlar arasında, olan bitenden habersiz bir başka vurdumduymaz kalabalığın arasında uzun uzun yürüdüler. Caddeyi tüketince surlara vardılar. Surun sonradan onarılmış koca koca bedenlerinin altından geçtiler. Dörtyol ağzındaki ışıklar durdurdu onları. Taşıtlara yol verdi. Öylece oracıkta dikeldiler. Yol yayaların olunca, bir an daha bekledi Veysel Çavuş, Elmas, Elmas’ın kucağında mışıl mışıl uyuyan bebek. Öteki bekleşenler çabucak o yola bu yola vurup dağıldılar. Veysel Çavuş, ağır kamyonlarla büyük yolcu otobüslerinin rüzgar gibi geçip gittikleri anayola yöneldi. Yol boyunca bacaları dumanlı fabrikalar, büyük, süslü yapılar, çiçek bahçeleri, küme küme, yüksek yüksek apartmanlar geçtiler.

Açıklık bir yere vardıklarında Veysel Çavuş durdu. Soluklandı. Yola çıktıklarından bu yana ilk olarak durmuşlardı. Veysel Çavuş kasketini geriye atmıştı. Alnı terden nemlenmişti bayağı. Elmas başörtüsünün bağını az gevşetmiş, entarisinin bir düğmesini açmıştı. Başörtüsünün ucu sallandıkça göğsüne okşayıcı bir serinlik yayılıyordu. Çocuğun pamuklusunu da yarı yarıya açmıştı. Oğlanın gözleri fıldır fıldırdı.

Veysel Çavuş, gözleriyle uzun uzun taradı çevreyi. Upuzun, gepgeniş bir toprak parçasıydı bu. Ne sağında ne de solunda bir yapı görünüyordu. Ufuk çizgisine kadar göz alabildiğine uzanıyordu toprak. Kimi yerleri sürülmüştü. Kına gibi bir görünüşü vardı. Otlak olarak bırakılan bölümde koyunlar otluyordu. Besili, başıboş iki at koşturup duruyordu ortalık yerde. Davarın çobanı, atların sahipleri görünürde yoktu. Gök maviydi.

Adam boyu otların içine vurdular. Yoldan bakılınca otların arasında iyice görünmez olup parmak kadar kalınca durdular. Veysel Çavuş hemen orda diz çöktü. Yüzünü göğe kaldırdı. Ağzını alabildiğine açarak, dizlerinin üstüne bastırdığı ellerinden destek alıp ciğerlerinin bütün gücüyle, yılların içinde biriktirdiği seslerin hepsiyle ve herkesin sesiyle upuzun bir bağırtı koyverdi. Ciğerleri gibi kulaklarını da yırtmıştı bu çığlık.

Tepelerinden bir kuş sürüsü cıvıldayarak geçip gitti.

Buluşma

Emektar dikiş makinesinin motoru düzenli bir biçimde yuvarlak kolu hızla çeviriyor, iğne gözle görülmesi güç bir çabuklukla beyaz patiskaya girip çıkıyordu.

Makinenin başındaki genç kadın, kumaşın durumuna göre motorun pedalına ya iyice abanıyor, o zaman makine aralıksız tıkırdıyor ya da ayağını pedala bir dokundurup bir çekiyordu. O zaman da makine kesik kesik çalışıyordu. Kadın, kumaşın inceliğine, kalınlığına göre ayağını pedala dokundurup kaldırışıyla direksiyonu başındaki usta bir şoförü andırıyordu. Bir yandan ayağıyla pedalı idare ederken öte yandan iki eliyle kumaşı sağa sola döndürerek iğnenin altına sürüyordu.

Gecenin ilerlemiş saati olmasına karşılık bir süre daha çalıştı. Emektar makineye yeni taktırdığı motorun taksidini vaktinde ödemesi için daha çok çalışması gerekiyordu. Daha çok, daha çabuk iş çıkarabilmesi de makinesinin motorlu olmasına bağlıydı. Kumaşın beyazlığı gözünü almış, başını ağrıtmıştı. Ayağını pedaldan çekti. Makine durdu. Küçük odayı dolduran uğultu bir anda yok oldu. Genç kadın elini alnından geçirdi. Gözlüğünü çıkardı. Bir süre gözlerini açıp kapadı, açıp kapadı. Camı açtı. Gecenin serinliği, sessizleşen odada gelip geçici bir ferahlık yarattı. Makinenin arkasında yığılı dikişlere gözü takılınca, bu dağ gibi beyazlık ürküttü onu. Dışarda kar yağmış da ondan üşüyormuş gibi oldu. Pencereyi kapattı. Titremesi geçmedi ama. Mutfağa baktı. Bulaşıklar yığılmıştı. Yüreğine bir sıkıntı çöreklendi. Bu akşam da yıkayamayacaktı bulaşıkları. Mutfakta biraz daha durursa kaplar üstüne yıkılacakmış gibi geldi. Düşerken çıkaracakları gürültüden korkup odaya kaçtı. Kaçarken kulaklarını tıkamıştı. Hemen elektriği söndürdü. Makineyle arkasında yığılı dağ gibi beyazlığa sırtını vererek duvardan yana dönüp yattı divana. Büzüldü. Neden sonra uyuyabildi.

Uykuda hep makinenin arkasına yığılı o dağ gibi beyazlıkla uğraştı. Birbirine ekli olarak dikilen donları makasla kesti ayırdı, kesti ayırdı. Dürdü, paketledi. Dürdü, paketledi. Uykusu arasında zil çalınır gibi olmuştu. Çamaşırları dürüp paketlemekten öylesine yorgun düşmüştüki kalkamadı. Kalkacakken yeniden daldı. Zilin sesi haciz memurlarını çağrıştırmıştı. Motorun borcuna karşılık makinesinin elinden alınmasıyla, diktiği çamaşırların yüzüstü kalmasıyla ilgili karışık bir düş gördü: Makinesine el konulduğundan dikemediği çamaşırların kumaşını hemen geri götüremediği için hırsız diye tutukluyorlar, ayrıca günlerce boş oturarak ülke ekonomisine zararlı olduğundan, üretimi aksattığından yargılıyorlardı. Aile yadigârı ayaklı makinesine el koyacaklarına yalnız başına hiçbir şeye yaramayacak olan motoru neden elinden almadıklarını sorduğunda şikâyetçi firmanın avukatı, “satılan mal geri alınmaz” diye karşılık veriyordu.

Ter içinde uyandı. Uyanır uyanmaz da, uykusu arasında zilin çalınmış olduğunu hatırladı. Belki de ona öyle gelmişti. Bütün gün çalışan makinenin düzenli vınıltısı ya da mutfaktaki kaplardan birinin yere yuvarlanması, uykudayken kulağında bu türlü bir çınlama yaratmış olamaz mıydı? Bu düşünce bir an için duraklattı onu. Yerinden hızla doğrulup kapıyı açmasını engelleyemedi. Görünürde kimseler yoktu. Ama sahanlığın otomatiği yanıyordu. Oturduğu yer, giriş katı olduğundan başını uzatıp dış kapıya baktı. Kapalıydı. Gene de inanmadı. Terliklerini sürüyerek gitti. Eliyle yokladı kilidi. Kapı açık değildi. Cama ellerini dayayıp baktı. Gecenin karanlığından başka bir şey göremedi. Otomatik bir iki tıkırdadıktan sonra pıt diye söndü. Sahanlık karardı. İçeri girmeden kulak kesilip uykuların en derinine dalmış olan apartmanı dinledi. En küçük bir kıpırtı yoktu. Soluğunu keserek dinlediği halde dairelerden hiçbirinin kapısı açılıp kapanmadığı gibi merdivenlerden de ayak sesini andıran bir gürültü yansımıyordu.

— Otomatiği de ben açmadım ya, dedi kendi kendine. Biri zili çaldı.

Kapısını sessizce örterken terliğine bir kâğıt parçası sürtündü. Baktı, ikiye katlanmış bir kâğıt parçası. Hemen açtı. Düzensiz bir yazıyla: “Yarın saat on birde Harem’de olacağız. İskelede beni bekle!” diye yazıyordu. “Hasan” diye de imzalamıştı. Yanılmıyordu. Yazı da imza da onundu. Kâğıdı dudaklarına götürüp öptü. Kâğıt tütün kokuyordu. Gözlerinde iki yaş tomurlandı. Bir aydır bunu bekliyordu. Bu anı. Buluşacakları günün, saatin iletilmesini. Ama kâğıdı bırakan neden biraz daha durmamıştı. Yüz yüze konuşsalardı. Hasan’ı sorsaydı. Hasan’dan konuşsalardı. Haberi vermeye gelenin gecenin bu saatini seçmiş olması ürküttü onu. Bir kaçak olabilirdi gelen. Ya da bir oyundu bu. Bir tuzak. Hemen içeri koştu. Makinenin çekmesini açtı. Kumaş parçalarının, ipliklerin arasından bir tomar mektup çıkardı. Elindekiyle karşılaştırdı. Yazı onundu. Yalnız biraz acele yazılmıştı. Titrekliği ondan olmalıydı. Bir an için kuşkulanmakta haklıydı. Şimdi içi içine sığmıyordu. Sevinçten, heyecandan ne yapacağını bilemedi bir süre. Makinenin nikelajlı kolunu çevirdi. Alttaki ayak gıcırtıyla inip kalktı. Çekmeleri açıp kapadı. Elindeki kağıt parçasıyla mektuplardakini görmeden karşılaştırdı. Okumadan elinde evirip çeviriyordu kağıt tomarını. Neden sonra makinenin ardındaki beyaz yığına gözü takılınca durgunlaştı. Düşteki korkusu, kağıdın getirdiği sevinçli muştu birbirine karışarak önce güldürdü onu. Kendi kendine kahkahalarla düşteki korkusuna gülüyordu. Çamaşırları, yarın sabah, gerçekten de acele götürmesi gerektiği halde, ipliklerinden temizleyerek dürüp yerine ulaştırmaya vakti olmayacaktı. Hasan’la buluşacaktı. Hem de her gün buluştukları yerde. Hasan’ı görecekti orda. Belki el ele tutuşamayacaklardı ama birbirilerini göreceklerdi. Buluşma sevincinin yanı sıra bir aydır ondan uzak olduğunu düşününce kahkahaların hemen ardından karşıkonmaz bir ağlamayla sarsılmaya başladı gövdesi. Öyle de uyuyakaldı. Daha doğrusu bir sızmaydı bu. Kendinden geçiş.

Düşsüz bir uykudan yorgun kalktı. Saat sekize geliyor olmalıydı. Üst kattaki komşunun radyosundan sabah ajansının boğuk konuşmaları yansıyor, yüznumaraların sifonları çekiliyor, musluklardan su şırıltıları geliyordu.

Hemen hazırlanmalıydı. Kağıdı göğsüne sokmuştu uyumadan. Gece düş görüp görmediğini anlamak için kağıdı çıkardı koynundan. Bir daha bir daha okudu. Yazının üstünde parmaklarını gezdirdi. Hasan’ın ellerine dokunur gibi olmuştu. Bu, hüzünlendirdi onu. Sabaha eş tazelikteki yüzü soluklaştı. Ama onu on birde görebileceğini düşününce yeniden sevinçle ışıldadı gözleri. O hızla evin dağınıklığını topladı. Süpürdü ortalığı. Bulaşıkları yıkadı. Dolaplara yerleştirdi yıkanan kapları. Yemek masasının muşambasını kaldırdı. Çiçekli bir örtü örttü. Ütüden yeni çıkmış gibi tiril tirildi. Vazodaki yapma çiçeklerin tozunu aldı. Daha düzenli bir biçimde yeniden yerleştirdi. Hasan eve gelecekmişçesine derlenip toplanmasına şaştı birden. Elindeki toz bezini hızla çarptı yere.

Aynanın karşısında saçını fırçalarken yüzünün asıklığını beğenmedi. Sinirden gözünün biri seğiriyordu. Gülümsemeye çalıştı. Beceremedi. Hasan’ı görmek yetmiyor muydu ona yoksa? Daha dün bu görüşme için neler vermezdi. Öyleyse hiç beklemediği bir anda kendiliğinden ortaya çıkan bu fırsattan elinden geldiğince yararlanmak varken ne diye üzülüp duruyordu. Hasan onu böyle görmemeliydi. Onu da üzmeye hakkı yoktu. Durumu olduğu gibi kabullenmeliydi. Aynadaki görüntüsüne sevinçle gülümsedi. Hemen ardından yüzünü pudraladı. Gözlerine ince çizgiler çekti. Dudaklarını boyadı. Fazlasını parmağının ucuyla alıp boyayı yaydırdı. Gözlerini kısarak aynada inceledi yüzünü. Yan dönerek, biraz da ayaklarının ucunda yükselerek üstüne başına son bir kez baktı. Sonra kendini beğendiği zamanlar yaptığı gibi sol gözünü çapkınca kırptı. Sokağa çıkmadan Hasan’ın sevdiği kokudan süründü. Hasan, her seferinde koluna girerken yüzünü siyah saçlarına yaklaştırarak derin bir soluk alır, “Yine ıhlamurların altından mı geçtin sevgilim” derdi. “Mis gibi ıhlamur çiçeği kokuyorsun.”

Caddeye çıkınca, duraktaki kır kahvesinde pardesüsünün yakaları kalkık sarışın bir delikanlının yalnız başına oturduğunu gördü. Kahve gölgeliydi. Karşıdan görünen denizdeyse soluk bir güneş yansıyordu. O, durağa yaklaşırken delikanlı yerinden doğruldu. Boş masalarla sandalyelerin arasında bir süre sırtı dönük olarak öylece ayakta dikili kaldı. Yüreği hop etti birden. “Hasan!” diye bağırmamak için güç tuttu kendini. Tam o sırada delikanlı döndü, mavi gözleriyle karşı kaldırımdan delikanlıya el sallayan kıza gülümsedi. İkisi de birbirlerine koşarcasına yaklaştılar. Kız, kahvenin kapısında delikanlının koluna girdi. Yol boyunca, aradan bir parçası görünen denize doğru yürüdüler. İkisi de sırtını dönmüştü.

Durakta otobüs bekleyenlerin bakışlarına aldırmadan hızlı adımlarla karşıya geçti. Bir yanını büyük kışlanın eski kaleler gibi sağlam ve yüksek duvarlarının aldığı öte yanında yeni yapılmış ya da yapılmakta olan apartmanların arasında önleri akasyalı, salkım söğütlü, üzüm asmalı eski evlerin artık seyrekleştiği sokağa girdi. Sokak, kışlanın dev gölgesi ve beton yığını apartmanların soğuk yüzlü görüntüleri dolayısıyla her zamanki gibi güneşsiz ve serindi.

Daha küçük mescide varmadan uzun, dar sokağın bir hortum gibi çektiği otobüs homurtularıyla limanın gürültüsü kulaklarını tırmaladı. Sokağı bitirince geniş alanın beton tabanından yansıyan güneş gözünü aldı. İlk anda ne denizi, ne iki kıyı arasında gidip gelen araba vapurlarını, ne gökyüzüyle denizi birlikte kesen vinçleri, ne de yoluna çıkan şehirlerarası otobüslerini görebildi. Kulakları bile bu karmaşıklığın uğultusuna bir an için sağır kaldı. Bir an için, öylece korkuyla durakladı. Bütün olan bitenin dışına itilmiş gibiydi. Büyük homurtularla gidip gelen bütün bu otobüsler, araba vapurlarına dolup boşalan taşıt kalabalığıyla sepetli bavullu kadınlar, erkekler, çocuklar, yolcuları otobüslere çağıran çığırtkanlar, otobüs yazıhanelerinin büyük renkli tabelaları, her şey, onun kıyıya gitmesini engelliyordu sanki. Kızkulesi, İstanbul’un incecik kalem minareleri, Sarayburnu, Gülhane’nin ağaçlıkları uzaklaşıyor gibiydi. Vapurlar, akıntının etkisiyle yan yan, ardlarından köpükler bırakarak karşı kıyıya yaklaştıkça, oraya çabuk çabuk ulaşmaya çalıştıkça görüntü her an biraz daha sislenerek uzaklaşıyordu sanki.

Bütün gücünü ayaklarında topladı. Körlemesine otobüslerin arasına daldı. Vapura yetişmeye çalışan geç kalmış bir yolcu gibi, zikzaklar çizerek, homurtulu taşıtların arasından rıhtıma çıktı. Soluk soluğaydı. Yüreği tıkanacakmış gibi çarpıyordu. Rıhtıma yanaşık tek bir araba vapuru vardı. Yeni boşalıyordu. Karşıya geçecek kamyonlarla otobüsler de sırada bekliyordu.

İki sıralı taşıt kuyruğunu gözleriyle araştırdı. Sonra aklına saatine bakmak geldi. Daha ona çeyrek vardı. Göğsünün inip kalkışı hafifledi. Rahatlamıştı. Denizin yakamozu esmer yüzünden bir gülümseme gibi geçti, kahverengi gözlerinde yansıdı. Kullanılmayan iskeleye iri tomruklar yığmışlardı. Vapurların yanaştığı iskelelerin onarımında kullanıyorlardı. Vapurların çarpa çarpa tiftikleştirdiği destek kalaslarını ikide bir değiştirirlerdi çünkü. Fırtınalı günlerde iskeleye çarpan vapurların beton rıhtımı salladığı bile olurdu. Tomrukların üstünden ta uca kadar yürüdü. Gürültüyü arkasında bırakmıştı. Tomrukların üstünden bacaklarını denize sallandırmış yaşlı bir adam, elinde oltası balık bekliyor, yanında kara yeldirmeli, yüzü buruşmuş bir kadın denize bakarak cıgara içiyordu. Güz güneşi burada adamakıllı etkiliydi. Sırtının ısındığını duydu.

Hasan’la buluştukları yerdi burası. Şimdi yaşlı bir karı koca oturuyordu onların yerinde. Bir an, bunca yaşlanmış olabileceklerinden korktu. Hemen her akşam Aysel, kıyıya, buraya iner, fabrikanın servis arabasını beklerdi. O soluk tenteli, sallantılı kamyonu. İçinden ilk atlayan Hasan olurdu. Koşarak buraya gelir, Ayseli elinden tutup kaldırırdı onu beklediği tomrukların üstünden. Ya da denize dalmışken, karşı kıyıları, kayıkla balık avlayanları seyrediyorken arkadan gelir gözlerini kapatırdı. Sonra rıhtım boyunca gülüşerek yürürlerdi. Beton rıhtımı tükettiklerinde ağaçlıklı toprak kıyıya ayak basarlardı. Bir süre ince kıyı şeridinde yürür, denizin ayaklarının dibinde soluyuşunu ses çıkarmadan dinlerlerdi. Lodosun sürüklediği çöplerin içindeki artıklara dalıp çıkan martılardan biri, onlar kıyı boyunca kol kola yürürken yanı başlarındaki denize sürtünerek onları izler, sonra da yakındaki kayalardan birinin üstüne konup beklerdi. Martı, onların kıyıdan attığı yiyeceği, her akşam alışık olduğu biçimde daha havadayken kapıp ardından kanatlarını çırparak yükselir, Kızkulesi’nin oralarda gözden silinirdi. Sanki mavilikle ya da karanlıkla kaynaşırdı. Güz sonlarında iyice karanlıkta yürünürdü kıyı. Kış akşamları kar aydınlığında yürüdükleri de olmuştu. Karşı kıyının ışıklarının cılız uzantıları yansırdı küçük dalgacıklarda. Kızkulesi’nin feneri kırmızı kırmızı çakardı. Bekçi, Salacak iskelesinden aldığı ekmekle şarabı, küçük sandalıyla Kızkulesi’ne götürürdü karanlıkta. Küreklerinin şıpırtısını duyarlardı. Kayalıklarda sandalın gelişini gözleyen karısının karaltısı hayal meyal ayırt edilirdi. Bir de gözden yitirdikleri martıyı bir an için gördüklerini sanırlardı. Kızkulesi’nin kayalıklarında onların attıkları yiyeceği bir başka martıyla bölüşürken görür gibi olurlardı. Karanlıkta martılar o kadar çok bağrışırlardı ki.... Kıyının serinliği üşütmeye başlayınca bodur çamların içine vurur, tepeyi tırmanırlardı.

Aysel, bunları düşüne düşüne toprak kıyıya kadar gelmişti. Ağaçlıklı tepelerden her an bir parça toprak elenirdi bu kıyıya. Yağmur sularının incelttiği bu toprakları deniz her seferinde yutardı. Onun için pek fazla birikinti olmazdı. Ama şimdi yokuş aşağı, tepedeki büyük inşaatların artıklarını döküyorlardı. Kamyonlar geri geri yanaşıyor, arka kapaklarını açıp gürr diye boşaltıyorlardı molozları. Ağaçlar, yarı yarıya bu pis birikintilerle örtülmüştü. Çöp dökenler de çoğalmıştı artık.

Birden saati hatırladı. On bire beş vardı. Koşmaya başladı. Deli gibi koşuyor, ayakları birbirine çarpıyordu. Soluk soluğa iskeleye vardığında yeni yanaşmış bir vapur boşalıyordu. Tomrukların üstündeki yaşlı çift bıraktığı gibiydi. Sanki bir santim bile yerlerinden oynamamışlar, aradan da hiç zaman geçmemişti. Yalnız yaşlı adam az öncekinin tersine kasketini alnına kaldırmış, yüzü yarı yarıya kadına, yarı yarıya da denizdeki oltasına dönük bir şeyler anlatıyordu. Kadının kupkuru parmakları arasından eksik olmayan cıgara şimdi yoktu. Adamın söylediklerini dinleyip dinlemediği de yüzünden belli olmuyordu. Aysel’i kolluyor, çevreyi acele acele araştırışını, heyecanlı davranışını izliyordu. Dizlerinden destek alıp bir eliyle belini tuta tuta doğruldu oturduğu tomrukların üstünden. Ayselin yanına kadar geldi. İçtenlikle gülerek:

— Telâşlanma kızım, dedi, gelen giden olmadı. Benim morukla hep burdaydık. Seni arayan birini görseydim gönderecektim arkandan. Nereye gittiğini görmüştüm.

Aysel, soluk soluğa kaldığından doğru dürüst bir cevap veremedi. Zaten ne diyebilirdi. Belli belirsiz gülümsedi, başını sallayarak teşekkür etti. Kadın, kemikli elleriyle sırtını sıvazladı. Aysel, vapura girmek üzere olan taşıtlardan birine koştu. Kadın,

— Delikanlıya benden selâm! diye bağırdı. Ardından elini “Hey gidi günler” der gibi sallayarak kocasının olta başındaki sünepeliğine için için kızdı. Kadının davranışı yüreğini burkmuştu. Ona dönüp mutlu bir gülümseyişle el sallamak isterdi. Bunu yapamayacağı için adımlarını biraz daha hızlandırdı.

Önce bir kamyon girdi vapura. Ardından içi yolcu dolu büyük bir otobüs. Camlardan kalabalığı, denizi, Kızkulesi’ni, İstanbul’un minarelerini, kubbelerini, yüksek yapılarını seyrediyorlardı. Sonra bir turist otobüsü geldi ağır ağır. Çoğu yaşlı yolcuların bir tanesi bile hiçbir yana bakmadan büyük bir ilgiyle önde bir şeyler anlatan tercümanı dinliyorlardı.

Tam onlara dalmışken zırhlı bir araba durdu önünde. Vapura girmedi hemen. Ön taraftan iki polis atladı yere. Birinde el telsizi vardı. Üç yıldızlı bir komiserdi telsizi tutan. Polis, koşarak arka tarafa geçip arabanın kapısını yokladı. Arabanın camları beyaza boyandığından üstlerine de kalın, örgü tel geçirilmiş olduğundan içerdekilerin gölgesini görmek bile olanaksızdı. Ama polis kapıyı yoklarken Aysel’e, birileri bağırdı gibi geldi. Yoksa martıların çığlıkları mı aldatmıştı onu? Polis, yoklamasını yaptıktan sonra zırhlı arabanın yanı başında dikilen başkomiserin yanına geldi. Selâm vererek:

— Her şey yolunda komiserim! dedi.

Başkomser, el telsizinin antenini çekti hemen.

Aygıtı ağzına yaklaştırdı.

— Harem’den hareket ediyoruz, saat on biri beş geçiyor! diye tekmilini ses dalgalarına aktararak, kimbilir nerdeki kendi üstü olan bir başkasına ulaştırdı. O da dairedeki büyük telsizi çalıştırarak ayrı ayrı yerlerdeki birçok üst rütbeliye aynı haberi bir anda yaydı. Şimdi bütün antenler en küçük sesleri, en ufak bir tıkırtıyı, soluk alıp verirken titreştirdiğimiz hava atomlarını bile kuş gibi avlıyorlardı.

Hasan’ı götüren araba buydu işte. Bir aydır bugünü kolluyordu. Bir ay önceki akşam da tam buraya, iskeleye, onunla buluşmaya gelmişti. Her akşamki gibi. Ilık bir akşamdı. Hemen hemen esintisiz. Hava kararmıştı. Karşı kıyı ışıl ışıldı. Dört bir yandan yansıyordu ışıklar. Çok beklemedi. Fabrikanın kamyonu geldi. Birkaç yorgun işçi indi arabadan. İki kadın, üç erkek. Ötekiler yolda indiği için, burda inen az olurdu. Bunlar da karşı kıyıda oturanlardı. Ama Hasan inmemişti. O hep ilk inerdi. Daha kamyon durmadan atlar, Aysel’den yana koşardı. Sonuna kadar bekledi Aysel. Kamyon boşalıp gerisin geri dönene kadar izledi inenleri. Hasan yoktu. Gerçekten yoktu. İlk başına geliyordu bu. İnanmaz inanmaz baktı bir an, hemen sonra kamyonun arkasından koştu. Ama yetişemedi. Kamyon çabucak gazlayıp gitti. Bu kez kamyondan indiklerini gördüğü işçilerin ardına düştü. İskelede harekete hazır iki vapur vardı. Kamyondan inen işçiler çoktan binmişlerdi vapurlarına. Hangisindeydiler? Nerde bulacaktı? Gene de koştu vapura. İkisine de baktı baktı. Ama kamyondan inenleri o kadar insanın içinden nasıl seçecekti. Yanan lambalar gözlerini alıyordu. Az sonra iki vapur da kalktı zaten. Aysel kıyıda yalnız kaldı. Sonra, her akşamkinin tersine, büyük kışlanın duvarı dibinden karanlık yokuşu tırmandı.

Ertesi sabah fabrikada her şeyi öğrendi. Şeytanın aklına getirdiği gibi iş kazası, ölüm gibisinden bir durum yoktu. Bunu öğrenmesi yüreğine su serpmişti. Bir yerine bir şey olmasın da. Ölmesin de. Ne olduğunu çok sonra sorup öğrendi. Beş altı arkadaşıyla direnişe kalkıştığı, fabrikadaki arkadaşlarını kışkırttığı ve bildiri dağıttığı için tutuklanmıştı. Belki bırakırlardı. Ceza falan da yemezdi. Ama bütün direnişçilerin fabrikayla olan ilişkilerini hemen kesmişti patron. Fabrikadan ayrılırken Hasan’ın yakın arkadaşlarından biri onu kenara çekmiş, bildiriden de başlarına iş açılabileceğini fısıldamıştı. Her şeye hazır olmasını, yılmamasını söylemişti. Fabrikada Hasan’la arkadaşlarını kışkırtıp olayı yaratan patronun kendi adamıydı. Sendika temsilcisi olduğu için bu oyunu oynamışlardı Hasan’a. O kadar anlatmaya çalışmıştı da bir türlü kafasına sokamamıştı. Bildiriyi de yazan patronun köpeğiydi zaten. Hasan dağıttığı ve elebaşılık yaptığı için kabak da onun başına patlamıştı.

Çocuğun dedikleri doğru çıkmıştı işte. Fabrikadan alıp götürdüklerinden beri görüştürmemişlerdi. Bütün yalvarıp yakarmaları boşa gitmişti. Ondan aldığı tek haber elindeki bu kağıt parçasıydı. Görebilirse, vapurun karşıya geçişindeki bu kısa süre içinde görebilecekti kocasını. Şimdiye kadar neredeydi, nereden nereye, niçin götürüyorlardı? İkisi de hiçbir şey bilmiyordu. İkisi de birbirinden habersizdi. Şimdi bir tek isteği vardı. Onu görmek. Yalnızca görmek. Kalın camların, sık tel örgülerin ardından bile olsa. Ta uzaktan bir gölge gibi de olsa.

Başkomserin bir işaretiyle zırhlı araba ağır ağır hareket etti. Üstünde cıyak cıyak bağırarak dönenen martılardan bir ikisi arabaların hareketiyle uçup tomrukların üstüne, yaşlı adamla kadının yanına sıralandı. Bir bölüğü de denize pike yaptı. Lodosun sürükleyip getirdiği çöplere. Yalnız içlerinden biri önce yükselip uçtu, Kızkulesi’nin orda bir çark çizdikten sonra gelip vapurun bayrak direğine tünedi.

Araba bir başında başkomiser, öteki başında polis, vapura girdi. Kapağın üstünden geçerken öne arkaya sarsıldı. Sonra hızlanarak vapurun çıkış yönünde en öndeki boşluğa yöneldi. Aysel arabanın ardından gidemedi. Yanaştığı yeri gözleriyle izleyip yolcular bölümüne çıkan merdiveni hızlı hızlı tırmandı. Otobüslerden boşalanlar çoktan doldurmuşlardı üst güverteyi. Kaptan köşkünün altındaki geniş balkona toplanmıştı yolcuların çoğu. Sol başta turist otobüsünden boşalanlar hem çevreyi seyrediyor, hem de geniş el kol hareketleriyle bir şeyler anlatan, karşıda bir yerleri işaret eden tercümanı dinliyorlardı. Öteki otobüs yolcuları da hava almak için tahta sıralara yayılmışlar, çay içip karşı kıyıyı seyrederek güz güneşinde ısınıyorlardı. Aysel çıkıntının en ucuna yürüdü. Aşağıda taşıtlar kuşbakışı görünüyordu. Hasan’ı götüren araba en önde, kalkık duran çıkış kapağının ta dibine kadar yanaşmıştı. Filmlerdeki ortaçağ şatolarının geçit vermez asma köprülerini andırıyordu. Kara bir gölge gibi denizin mavisiyle güneşli göğü kapatmıştı. Arabanın çevresinde polisler yoktu şimdi. Yolcuların çıkışına ayrılan dar geçitte yükleri başında dikilen iki hamal vardı. Bir de sırtına bağlı yorganıyla yere oturmuş, kaykılmış kasketli, poturlu bir köylü. Özgür olarak geziye çıkan her yolcu, çevresiyle ilgilenir, Boğazın temiz havasını sindire sindire içine çekerken köylü, sırtına sarılı yorganla yarı yatmış durumda uyukluyordu. İki hamal konuşmaya dalmıştı. Taşıtların çevresi boş sayılırdı. Aşağı inse, Hasan’ın içinde olduğu arabanın yanına gitse dikkati çekmeyecekti demek. Aysel bunları düşünerek ardına döndü. Döner dönmez polisle başkomiserin vapurun büfesinin bulunduğu kalabalık salona girdiklerini gördü. Sanki onu tanıyacaklarmış gibi gözlerini kaçırdı. Salonun kalabalığına karışıncaya kadar arkalarından baktı.

Hızlı hızlı indi merdivenleri. Taşıtlar yarı yarıya boştu. Kamyon şoförleri bile direksiyonlarının başında değildi. Yolcuların çoğu, çevreyi görmek, Boğazı seyretmek, asma köprünün ayaklarına bakmak için vapurun dört bir yanına yayılmıştı. Özellikle üst kata, güverteye çıkmışlardı. Bütün görüntü ayak altındaydı. Hasan’ın bulunduğu arabayla arasında yolcuların geçtiği bölümü taşıtlardan ayıran alçak, sac bir korkuluk vardı. Elini uzatsa tutacaktı arabayı. Elini uzatıp arabanın sacını elledi. Yumruğuyla hafif hafif tıklattı. Geldiğini duyurmak istiyordu Hasan’a. Ama arabanın içinde en küçük bir kıpırtı yok gibiydi. “Hasan!” diye seslense miydi yoksa? Sesini duyurabilir miydi? Hareket halindeki vapurun çarklarının çıkardığı gürültü, her tarafı kapalı olan arabanın kalın zırhı, sesini engellemez miydi? Alçak korkuluğu atlayarak taşıtların sıralandığı bölüme geçti. Şimdi iyice yaklaşmıştı arabaya. Gövdesi sacına sürtünüyordu. Kapısının bulunduğu yere, arkaya geçti. Kilitli kapıyı iki yumruğuyla dövmemek için güç tuttu kendini. Dişleriyle dudaklarını ısırdı. Tırnakları, sıkılı tuttuğu avuçlarını acıtıyordu. Arabanın arkasında bir yolcu otobüsü duruyordu. Yolcuların çoğu inmişti. Şoför başını direksiyona dayamış uyuyordu. İki arabanın meydana getirdiği bu dar aralıkta kimse göremezdi onu. Yan tarafa penceresiz koca bir et kamyonu yanaştığından büsbütün siperde sayılırdı. Kapının kilitli olduğunu biliyordu. Ama kulpuna uzanıp açılmayacağını bile bile zorlasa işaret yerine geçmez miydi? Hasan’a çağrısını alıp buluşma yerine geldiğini anlatamaz mıydı hiç değilse? Korkuyla uzandı. Düşündüğünden yüksekti araba. Ancak sıçrayarak tutabilirdi kolu. Tam sıçrıyorken biri çok yakından gözlüyormuş gibi geldi. Arkadaki otobüsün iri farları, Aysel’in üstüne dikilmiş iki dev göz gibiydi. Üstelik farlar açık unutulmuştu. Göz kamaştırıcı bir ışık yayarak onu aydınlatıyordu. Bir an sırtını arabaya yapıştırıp öyle durdu. Işıktan ürkmüştü. Biraz daha durursa kuşkulanabilirlerdi. Sandviçle çay dolaştıran gemi garsonlarına yakalanabilirdi. Farlardan kaçarcasına zırhlı arabanın soluna kıvrıldı. Camları tek tek, uzun uzun araştırdı gözleriyle. Camların beyaz, üst üste çekilmiş boyasında en küçük bir kazıntı, küçücük bir silintiyle karşılaşmadı. O kadar baktı pencerelere, sivrisineklerin girmesinden ve içerdekilerin sıtmaya tutulmasından korkuluyormuş gibi sıkı sıkıya gerilmiş tellerde el kadar olsun bir delik, kopuk bir tel parçası göremedi. Zırhlı arabanın camları, cankurtaran arabalarıyla ameliyat salonlarının pencereleri gibi, boyanmakla içindekilerin neler çektiklerini, ölü mü, diri mi olduklarını göstermemekle sözümona dışardakileri yersiz üzüntülerden koruyor, işleri altüst edecek, hastanın da durumunu büsbütün kötüleştirecek davranışlara girişmekten alıkoyuyorlardı. Sonuçta ya ölecekti hasta, ya da iyileşecekti. Her iki durumda da yakınları serbestçe görebilirlerdi. Önceden gösterilen bu telâş da ne oluyordu yani? Bu düşüncelerle şoförün yanı başına kadar geldi. Gazetesini açmış, yüzünü sayfaların arasına gömmüştü adam. Ne önüne, ne de çevresine bakıyordu. Aysel’i görmedi bu yüzden. Aysel birden aradığını şoför mahallinin sağını solunu araştırırken buldu. Yüreği yerinden fırlayacakmış gibi oldu. Arkadaki kasayla şoför mahalli arasında boyasız bir cam, tel geçmemiş küçük bir pencere vardı. Ya arada kaldığı, güçlükle el girdiği için boyayıp tellemeye yeltenmemişler, ya da götürülüp getirilen tutukluların şoför mahallinden içerde neler yaptıklarının izlenmesi kolay olsun diye, özellikle öyle bırakılmıştı.

Aysel, arabanın önüne geldi. Kalkık kapağa geri geri tırmandı. Şoför gazetesinden başını kaldırmamıştı daha. Bir iki adım daha attı, biraz daha yükseldi eğik kapağın üstünde. Hemen uçtaydı şimdi. Altında çarkın harman ettiği denizin hışırtısını duyuyordu. Şoför mahallinin ön camı, sonra arka camı, en arkada da kapalı arabadakileri görebileceği küçük pencereyi gözleriyle hizaladı. Birtakım gölgeler, kıpırtılar görüyordu orda. Yoksa üç camda da başka başka yönlerden yansıyan güneşin aldatmacası mıydı bütün bu gölge-ışık oyunu. Kalkık kapağın biraz daha yukarısına yükselmek için adımını geriye attı, gövdesini eğime uydurup dengeledi yeniden. Kaptan köprüsünden biri,

— Hey in ordan aşağı! diye bağırdı.

Balkona doluşmuş yolculardan kimileri zamane kızı, züppenin biri gözüyle baktılar genç kadına. Kimileri de, “Belki de intihar etmek istiyordu, kimbilir” diye fısıldaştılar aralarında. Birkaç kişi daha karmakarışık bir şeyler söyleyip bağırdı. Elini kolunu salladı.

Şoför, bu bağrış çağrış üstüne gazetesini topladı. Aysel’le bir an göz göze geldi. Aysel, kapağı yarı yarıya inmişti. Dik bir yokuş gibiydi. Heyecandan tökezledi. Dizi, kapağın taş gibi sert döşemesine çarptı. Sıyrıldı. Sızlanmasına aldırmadan doğruldu. Ayaklarının ucunda yükselerek dikildi yeniden kapağın orta yerinde. Aradaki camı, o küçücük umut boşluğunu gözünden kaçırmak istemiyordu. Boynunu biraz uzatıp camdan yansıyarak gözünü alan güneşi ayarlayınca bir şeyler görebiliyordu. Gördükleri hep o kıpırtılar, açık seçik izleyemediği gölgelerdi.

Vapur, üst üste düdük çaldı. İskeleye yanaşıyordu. Ayaklarının altındaki kapak yavaş yavaş hareketlendi. Şoför, eliyle önünden çekilmesini işaret etti. Kontağı çevirdi. Motor, durduğu yerde çalıştı. Polisle Başkomiser gelip yerlerine yerleştiler. Başkomiser, camı açıp el telsizinin antenini dışarı uzattı. Anten, havayı deldi, ses dalgaları çevresinde toplanırken durgun hava titredi. Başkomiser, telsizi çalıştırdığında anten rüzgar yemiş ince bir fidan gibi sağa sola sallanarak belli belirsiz vınıldadı. Sallanırken havayı kamçılıyordu sanki. Kıpır kıpır, canlı bir organ gibiydi. Sirkeci’ye vardıklarını, saatin on bir buçuk olduğunu, her şeyin yolunda gittiğini, bir anda, her yere ulaştırdı küçük el telsizi.

Aysel, arabanın önünden çekildikten sonra yan tarafa geçip durdu orda. Son bir umutla pencereden bir şeyler görebilir miyim diye bekliyordu. Kapak tam inmediğinden yüksekteydi, arabanın içini görebiliyordu. Komiser konuşurken telsizin üstüne eğilmişti. İşte tam o anda şoför mahallinin açık penceresinden, başkomiserin iyice eğik sırtının arkasındaki boşluktan alabildiğine açık ve gergin bir elin beş parmağının ara yerdeki cama yapıştığını ve ona baktığını gördü. Hasan’ın gözlerini, yüzünü görseydi bunca sarsıcı olmayacaktı. Tepeden tırnağa titredi. Araba, o sırada iskeleye bitişen kapağı tangırdatarak gazlayıp gitmişti. Ama Aysel, görüntüyü uzatabilmek, bütün gövdesiyle duyabilmek için gözlerini yumdu. O gergin, alabildiğine açık beş parmak karanlıkta bütünlendi. Hasan, bütün gövdesi, bütün ağırlığıyla içindeydi sanki. Dipdiri, dimdik duruyordu karşısında. Araba vapurundan boşalan taşıtların gürültüsü, yanından geçerken, itekleyen, çarpan, aceleci yolcular çabucak dağıldı.

Gözlerini açtığında vapur boşalmış, yeni yolcularla karşıya geçecek taşıtlar içeri girmeye hazırlanıyordu. Ağır ağır yürüyerek çıktı o da vapurdan. Karmakarışık taşıtların arasında kapalı arabayı gözleriyle aradı. Çok fazla ilerleyememişti. Köşeyi dönerken sıkışıp kalmıştı. Dönüp boş vapura bir daha baktı. Vapurun bayrak direğine tüneyen, Sirkeci’ye kadar da orada öyle kıpırdamadan gelen martı yoktu yerinde. Uçmuştu. Ortalıkta bir kendi bir de sırtına sarılı yorganıyla vapurda uyuklayıp duran köylü kalabalığın içinde, taşıtların arasında şaşkın şaşkın dönenip duruyordu. Aysel’in baktığını görünce:

— Bacım, diye utanarak sokuldu.

Sirkeci garını soruyordu. Eliyle gösterip nasıl gideceğini anlattı Aysel. Niyeti Hasan’ı götüren araba gözden kaybolduktan sonra aynı vapurla dönmekti. Şimdi biraz daha ilerlemişti kapalı araba. Köşeyi dönmüş, istasyon yönüne doğru gidiyordu. Trafik sıkışık olduğundan ağır ilerliyordu. Arabayı izlerken köylü çarptı gözüne. Taşıt kalabalığıyla insan selinin arasında sırtındaki yorganıyla bez bir kuklayı andırıyordu. Bir adım ne ileri gidebiliyor, ne geri kaçabiliyordu. Kendi çevresinde dönüp duruyordu. Yardım eden de yoktu. Aysel gitti, hiç bir şey söylemeden adamı kolundan tutup karşıya geçirdi. İstasyonun kapısına kadar eliyle götürdü. İçeri girmesini söyledi. Kapıdan görünen Almanya trenini, kalabalığı, neon aydınlığı içindeki pasaport kontrol yerini, bilet gişelerini, gümrük memurluğunu gösterdi. Köylünün yüzü ışımıştı. Aysel’e gülümseyerek çabucak kalabalığın arasına karıştı.

Aysel de adama gülümserken Hasan’ı yanı başında duydu. Gurbetçiyi birlikte uğurlamışlardı sanki. Tam o sırada yol tıkandığından polis, sıkışıklıktan zaten yavaş ilerleyen taşıtları büsbütün durdurmuştu. Kapalı araba da aralarındaydı. Aysel’in tam karşısında duruyordu. Martıyı da işte tam o anda gördü. Kapalı arabanın damında hava deliğinin kapağı üstüne tünemiş oturuyordu.

İkinci Arka

Yokuşun tam ortasında durdu. Sırtı, dağ gibi, baskıdan yeni çıkmış formalarla yüklüydü. İki büklüm, olduğu yerde çakılıp kaldı. Dışardan bakıldığında hafif gibi gelebilirdi insana. Oysaki kum kadar, çimento kadar ağır çekerdi meret. Kâğıt bu, ne ağırlığı olacak diye düşünüldüğünden yükledikçe yüklerlerdi. Onun için şu anda, ne bir adım ileri, ne de bir adım geri gitmeye güveni vardı. Geceden yağan kar, ortalığı beyaza kesmişti. Şimdi yağmıyordu, ama keskin bir ayaz her yanı kavuruyordu. Yokuş cam gibiydi.

Günlerdir güneşli giden havaların arkasından bir gece içinde ortalığı dolduran, sonra da ayazla sertleşip buzlaşan kar, herkesi gafil avlamıştı. Ankara Caddesi’ni dolduran taşıtlar, ağır ağır inip çıkıyorlardı kaygan yolu. Gelip geçen yayalar da büyük yapıların kalın taş duvarlarına tutuna tutuna, bastıkları yeri kollaya kollaya yürüyerek düşmemeye bakıyorlardı.

Hamal Habip, sırtındaki ağırlıkla ayaklarının kayacağını ummamıştı. Sırtındaki yük, üstten bastırdığından kara lastiklerinin yeri sıkı sıkıya kavraması gerekirdi, onun için kayabileceğini düşünmemişti hiç. Böyle bir aksilik çıkacağı aklından bile geçmemişti. Formaların yüklendiği basımevinden bir tahta istemişti yalnız. Baston gibi dayanacaktı ona, destek almak, kendini dengelemek için. Öyle de yola çıktı. Ama genellikle yapardı bunu. Elinde bir tahta ya da kalın bir sopayla yokuşu inip çıkmak alışkanlık olmuştu onda.

Ayaklarını yaylandıra yaylandıra atıyor, böylece hem biraz daha hızlı ilerliyor, hem de kaymayı önlüyordu.

İran Konsolosluğu’nun köşesine gelinceye kadar bir şey olmadı. Konsolosluğun bahçe parmaklıklarının yanı sıra aşağı doğru yürürken ayaklarının yere basış gücünün hafiflediğini duydu. Bir an durup formaları tutan kalın yağlı ipi bir kere daha doladı bileğine, yükün ağırlığını bir parça daha ayaklarına aktardı, daha güçlü basabilmek için. Sonra yürüdü. Bir adım attı. Bir daha. Üçüncü adımda aynı hafifliği duydu. Durdu. Karın içine batırdığı tahtaya abandı. Ortalığı kavuran ayaza karşı yüzünü ateş basmıştı. Sırtındaki ağırlıktan nerdeyse tere batacaktı. Solukları burun deliklerinden, yarı açık ağzından lokomotif buharı gibi çıkıyordu. Göğsü körük gibi çalışmaktaydı. Formaların sırtından kaydığını düşünmek bile ürpertiyor, terini ince ince soğutuyordu. Ayağının sürçerek yere yuvarlanıp formaların karlarda ıslanacağını, gelen geçenin ayakları altında çamurlanacağını, rüzgarda oraya buraya uçuşup duracağını, yırtılacağını, yitip gideceğini aklından geçirmesiyse ölümden beterdi. Kafası, bacağı, kolu kırılabilir, taşıtlardan birinin altında kalabilirdi. Ama sırtındakilere zarar gelmemeliydi. Ne kara kara yazıları silinmeli, ne de apak yufka inceliğindeki kağıtlar zedelenmeliydi. Yükün altından onu çıkardıklarında bir başkasının sırtına yüklenip yerine sapasağlam ulaştırılabilsindi. Aksi halde böyle bir zarar ziyanı kimbilir kaç yüz arkayla ödetirlerdi. Yokuşu kimbilir kaç yüz kere aç açına, bedavadan inip çıkmak zorunda kalırdı. Belki de işi tümden keserler, iş yüklemek için uğradığı basımevleriyle ciltçilerden, kitapçılardan kıçına tekmeyi yerdi.

Onun için konsolosluğun kalın duvarını dirseğine destek yaptı. Bir de soğuktu ki bu iri iri kesme taşlar. Şimdi bir eliyle tahtaya abanıyor, ötekinin dirseğiyle de konsolosluğun duvarına sürtünüyordu. Taşların soğukluğu gitmişti, sürtünmeden dirseği yanıyordu bile. Böyle böyle yokuşun başını buldu. Asıl iş de yokuşu inmekteydi. Hem soluklanmak, hem de yokuşu nasıl ineceğini hesaplamak için bir daha durdu. Yüreğine korku girmişti bir kere. Burgu gibi oyuyordu. Düşme korkusu, yüreğini oydukça bacaklarına söz geçiremiyordu; onlara abandıkça sanki büsbütün güçten düşüyor, kuş gibi hafifliyorlardı. Oysaki küskü gibi toprağa basıp bastıkları yeri ezmeleri gerekirdi. Sol bacağındaki onu zaman zaman topallatan kurşun bile, bugüne kadar, engel olmamıştı bacaklarının güçlülüğüne, tabanlarının toprağı sıkı sıkıya kavramasına.

Yokuş bomboştu. Öteki günler gibi inen çıkan da yoktu. Herkes dükkanların buğulu camları ardına sığınmıştı. Konsolosluğun arka bahçesini yokuş boyunca yüksek bir duvar korurdu. Dibi tam bir açık hava çarşısıydı. İyi havalarda cıvıl cıvıl olurdu. Bugün kimsecikler yoktu. Gezgin satıcılar dün akşamdan tası tarağı toplayıp gitmiş, sabahleyin de görünmemişlerdi anlaşılan. Şimdi ne her derde deva katran karası çubuklar satan Bülbül Hafız, ne Almanyalı işçilerin getirdiği ufak tefek süs eşyalarını sergileyen kısa boylu, çipil gözlü satıcı, ne kitap sergicisi delikanlılar, ne de eskimiş, ucuz kitaplar satan fotörlü laz vardı.

Habip, sırtına vurulan yükün altında hep öne eğik duran kafasını az doğrultup ayaklarının ucundan başka yeri görmeyen gözlerini olabildiğince yukarı kaldırarak kapkara uzanan duvar boyunca baktı. Konsolosluğu kale gibi çeviren bu dev duvardaki dört köşe deliklerin ağzında, her günkü gibi, kuşlar da görünmüyordu bugün. Oysaki güneşli havalarda kitapçı laz uçuşup duran ya da duvardaki deliklerin önünde koklaşıp sevişen kumruları, güvercinleri, yere serdiği kitaplarının üstüne pislememeleri, tüylerini, bitlerini dökmemeleri için kovalamaktan yorulurdu bütün bir gün. Ya bağırarak ürkütürdü onları, ya bir iki ufak taş fırlatırdı ya da uzun bir sopayla düpedüz saldırırdı hayvancıklara. Kafasında canlanan bu her günkü görüntüye gülümsemeden edemedi.

Duvar dibinin boşalması iyi olmuştu bugün. Boştaki dirseğini duvara verdi yukardaki gibi. Öteki eliyle tahtaya dayanmakta devam ediyordu. Böyle böyle, kıyı kıyı, yokuşun ortasını buldu kazasız belasız. Ama orda durdu. Ayakları titriyordu. Yüreğindeki korku bunca güçsüzleştirmişti onu. Ne bir adım ileri, ne bir adım geri, orda kalakaldı. Kıçını da hafifçe duvara yaslayarak durdu öyle. Soluklanmak için. Dayandığı duvar bir buz kalıbı gibiydi. Soğuk, kurşunlandığı günkü gibi sancıttı bacağını. Baldırının eti çekilir gibi oldu. Kramp girmişçesine kasıldı. Acıyla gerildi yüzü. Gözleri, karşı dükkanların buğulu camlarına takıldı. O günü, bütün canlılığıyla, yeniden yaşıyordu şimdi...

Taşı, kolunu havada iki kere döndürdükten sonra öyle bir fırlattı ki küçük kitapçı kulübesinin camı bir anda tuzla buz oldu. Onun gibi beş altı kişi daha vardı. Onlar da aynı biçimde taşları yağdırıyorlardı küçük kulübeye. İstasyon caddesi insanlarla dolmuştu. Bir bağırış çağırıştır gidiyordu. Kalabalığın arasında bileklerine doladıkları kalın zincirlerle yontulmuş sopalarla koşuşan gençler vardı. Taşlanan dükkânlara, kapı içlerinde, sokak aralarında kıstırdıkları adamlara saldırıyor, zincirler havada daireler çizerek dönüp duruyor, sopalar inip inip kalkıyordu.

Habip, hemen yanı başında kıstırılan bir adamın kafasına zincirin nasıl üst üste şaklayarak indiğini görmüştü. Adamın kafası bir anda karpuz gibi çatladı, fışkıran kan, kaldırımı kızıla boyadı. Zincir darbelerinden biri, adamın can havliyle fırlamasından taşa denk gelmişti. Dört bir yana kıvılcımlar saçtı taş o zaman. Taşın sıçrattığı kıvılcımlar, Habip’in aklını başına neden sonra getirdi. Kafası yarılmış olarak kaçıp kurtulan adam kulübesini taşladıkları kitapçıydı. Zincirliler, onların sersemletmek için taşladıkları dükkanından sürüyerek çıkarmışlardı adamı.

Adamı elinden kaçıran zincirliler, şimdi kulübeyi yıkıyor, öçlerini kulübedeki kitapları parçalayarak alıyorlardı. Yıkıntının önüne yığılan gazeteler, dergiler ateşe veriliyordu.

Birden cıvv cıvv diye kurşunlar sekmeye başladı kalabalığın ortasında. Polis, kalabalığı dağıtmak, kargaşalığı önlemek için ateş açmıştı. Kaçışma arttı. Zincirli, sopalı kalabalığın kovaladıkları şimdi de kurşunlanıyordu. Ateş, kargaşalığı büsbütün artırmış, zincirlilerin işini daha da kolaylaştırmıştı.

Habip, bir an durakladı, ne yapması gerektiğini kısacık düşündü. Kurşun da baldırına o an saplandı işte. Acı duymadı. Tökezledi yalnız. Hemen de doğruldu. Doğrulur doğrulmaz kararını vermişti. Bu kendi kararı olmaktan çok, yapılan anlaşmaya göre parasını hak edebilmek için yapmak zorunda olduğu şeydi. Karar onlarındı. Taşları, kolunu havada döndürüp kaçışanların üstüne gelişigüzel savurmaya başladı. Taşlar, sapanla fırlatılıyormuşçasına şimşek gibi hedefe ulaşıyor, oraya buraya koşuşanları düşürüyor, zincirlilerin, sopalıların elinden kaçmaya çalışanları yaralıyordu.

Bir gün önceden kamyonla köyden toplamışlardı onları. Gece, hep birlikte bir handa yatmışlardı. Akşam yemeklerini gösterilen bir lokantada, diledikleri yemekleri diledikleri kadar yemek şartıyla, yemişlerdi. Sabahleyin her birine ikişer poğaça dağıtılmış, birer bardak da çay söylenmişti. Habip de bu köylü kalabalığın arasındaydı. Yeme içme yatmanın dışında her birine tam yüz kayme verilecekti bir gün için. Belki de bir iki saat sürerdi iş. Ama yüz kaymeleri yüz kaymeydi gene. Köylerine de onlar döndürecekti. Şehirde pazar günü “dinsiz komünistler” bir toplantı yapacakmış. Bütün işleri o toplantıyı yaptırmamak, dinsiz komünistlere saldırarak onları dövmek, sindirmek... Dinsiz komünistlerin işini ne kadar çabuk bitirirlerse o kadar çabuk alacaklardı yüz kaymelerini. Şehirde onlara yardım edecek başka imanlı gençler de olacaktı. Onun için dinsiz komünistleri yok etmek o kadar uzun sürmeyecekti. Bu iş, Allah’ını, peygamberini bilen, Müslümanlığa inananlar için kutsal bir görevdi de...

Habip bütün bunları kös dinlemişti. O, alacağı yüz kaymeye bakıyordu. Topraksızdı. Köylük yerde çoluğunun çocuğunun boğazına bakamaz olmuştu.

Geçenlerde gazetede bir mektup çıkmıştı. Habip, okuma yazma bilmezdi ama, kahvede, öğretmen yüksek sesle gazeteyi okuduğunda can kulağıyla dinlerdi. O sırada kâğıt ya da domino oynuyor olsa da bırakırdı hemen. Mektubu yazan bir köylü yurttaştı. Yazı, okunup bittiğinde “Uy anam, aynı ben gibi, aynı bizim köydeki gibi...” diye düşünmüştü Habip. Onun için yazı aklından çıkmamıştı. Satır satır ezbere okuyabilirdi. Hangi gazeteyi açsa okuyabilirdi. Şimdi bile. Mektup büyüklerimize yazılmıştı. Aynen şöyle diyordu:

“Erken seçime hayır diyen sayın Cepheciler, ben sokaktaki adam, Manisa Demirci kasabasının Çavullar köyünden Ahmet’e kulak verir misiniz? Siz hiç, gündeliği 4 liradan tarlada kök söktünüz mü, iki buçuk lira gündelikle orak biçtiniz mi, köyünüzün hacı ağasının hışmına uğramamak için onun sığırlarını şaşmayın ama 25 kuruşa güttünüz mü, iftarınızı tarhana çorbası ile açıp üstüne şükür çektiniz mi, ananızı doktora götürmek için günlerce kapı kapı 50 lira borç aradınız mı? Bir paltoyu 11 yıl giydiğiniz oldu mu? 7 yaşındaki oğlunuza muzun ne olduğunu anlatmak zorunda kaldınız mı?

Pek muhterem Cepheciler, işte sizler meydanlarda bizlere mutlu yarınlar, nurlu ufuklar vaat ederek, bizler bu ıstırapları çekerek bugünlere ulaştık. Eğer başkasının tarlasını çapalarken kaza ile ayağınıza vurduğunuz kazmanın yerine tuz basıp acısını çekmedinizse bizlerin de acısını duyamazsınız. Ben derim ki, bu sokaktaki adamın sesine kulak verin. Derhal seçime gidelim. Ahmet Çay-İzmir”.

Habip, Cepheciler’den de, erken seçimlerden de pek bir şey çıkaramamıştı ama 11 yıl giyilen palto yüreğini burkmuş, kendi sırtındaki ceketi düşünmüştü. İpliklerinden başlayarak çürüyüp giden, sırtında gitgide eriyip yok olan ceketini. Yaşını bile unutmuştu ceketin. Güveyilik günlerinden kalma olduğunu iyi biliyordu yalnız. O günden beri yaz kış onunla birlikteydi. Tarlada, kahvede, yatakta. Güveyi olalı on yılı çoktan aşmıştı herhal. Öyle ya, büyük oğlan ilkokul dörtteydi. Yaşı 11 mi, 12 mi ne? Gerçekleşmesini istediği tek bir düşü vardı. Tabanlarının basabileceği kadar bir toprak parçasıydı düşlediği. Daha çoğu değil. Tam tamına o kadar. Kışın dondurucu soğuğuna, yazın yakıcı sıcağına tabanları dayanırdı kendi toprağında. Çatlayıp kanamazdı topukları. Yarılmazdı elleri. İnsan kendi toprağını çapalar, altüst ederken kazmayla ayağını yarsa, yaralansa da acımazdı yara. Elin toprağındayken yarasına tuz bastığında, tütün ektiğinde yaralanan etinden çok yüreğine çökerdi acısı, orası yanardı. Zonk zonk edip dururdu yüreğinin başı günlerce. Tabanlarının basabileceği kadarlık toprağındaysa hep bir ağaç düşlerdi. Yorulduğunda gölgesine uzanabileceği bir ağaç. Hepsi o kadar. Bunun içindi bütün çabası işte. Bu yüzden de, o da başkaları gibi, Alamanya’ya bağlamıştı umudunu. Alamanya’ya kâğıt yaptırtmış, her bir işini tamamlatmış, şimdi sırasının gelmesini bekliyordu. Havadan gelecek yüz kayme onun için büyük paraydı. Irgatlıkla hiçbir vakit bir araya getiremeyeceği çok büyük bir para. Belki Alamanya işini kovalamak için İstanbullara, Ankaralara bile uzanırdı onunla.

Onun için de durmamacasına taşları savurmak zorundaydı. Kitapçının işi bitince büyük bir otelin önüne götürüldüler. Onları köylerden toplayanlar hep arkalarındaydı. Şöyle yapın, böyle yapın, taşları şuraya doğru savurun diye buyruk veriyorlardı. Onların dediklerini yapmazlarsa yüz kaymeleri kuş olup uçardı elbet.

Önüne götürüldükleri otel, minare gibi yüksek bir oteldi. Zincirli, sopalı kalabalık daha önce doldurmuştu orayı. Bağırıp çağırıyorlardı.

Taşlar savrulmaya başlanınca güneşte ışıltılı kolonya şişeleri gibi parıldayan büyük camlar bir bir aşağı indi. Otel sanki tüm camdan yapılmıştı. Duvar görünmüyordu hemen hemen. Bu billurdan sarayı taşlar çarçabuk tuz buz etmeye yetti. Toplantının yapılacağı düğün salonu otelin altında olduğundan kovalananlardan birçoğu oraya sığınmıştı. Onlar taşları savururken sopalı kalabalık da otele doluşuyordu. Tam o sırada, üçüncü katın pencerelerinden birinden bir adam,

— Hey, can kurtaran yok mu kardeşler, adam öldürüyorlar! diye bağırarak kendini aşağı attı.

Habip, elinde olmadan gözlerini kapattı. Ama ağır gövdenin kaldırıma çarptığı anda çıkardığı sese kulaklarını tıkayamadı.

Şimdi otelin kapısından, alt kat pencerelerinden, arka kapılardan canlarını kurtarmak için fırlayanlar, dışarda bekleyen saldırganlara yakalanıyordu. Sopalar, zincirler kıyasıya inip kalkıyor, sesler havayı yırtıyordu.

O kargaşalıkta biri Habip’in koluna dokundu. Habip gözlerini açtı. Açık başlı, bıyıklı genç bir adamdı. Köydeki öğretmenlerini andırıyordu. Ceketsizdi. Yakası açılmıştı, kravatı çözüktü. Soluk soluğaydı. Habip’in yaralı ayağını göstererek:

— Bak yaralanmışsın, dedi. Sesi yumuşacıktı.

Birden, Habip’in elindeki taşları alıp yere çaldı.

— Utanmıyor musun bu yaptığından? diye bağırır gibi konuştu.

Habip, ne yapacağını, nasıl bir karşılık vereceğini bilemedi. Yutkundu. Duyulur duyulmaz,

— Yüz kayme alacağım bu işten ben, diyebildi. Ardından katı, tok bir sesle:

— Yüz kaymemi bilirim ben, diye ekledi. Anlaşıldı mı?..

Genç adam, ağlamaklı bir sesle:

— Yazık değil mi sana... diyordu boyuna. Bir yandan da kolunu sarsalıyordu.

Yokuşun ortasında, dik duvarın dibinde öylece durup kalan Habip’i önce karşıki dükkanda çay içen laz kitapçı gördü. Hemen dükkandan çıkıp yanına koştu. Habip’in gözleri kapalıydı daha. Yanaklarını iki damla yaş ıslatmıştı. Habip’i kendine getirmek için uzun süre kolunu sarsalamak zorunda kaldı kitapçı.

— Hey, ne oldun yahu, hasta mısın?

— Yok. Gücüm kesildi birden. Yüreksizlikten. İnemedim yokuşu. Kayarım diye korktum. Biraz soluklanayım dedim. Gücümü toplamak için durdum, sen geldin.

— Aldırma, olur bazan. Koluma tutun da aşağı kadar destek olayım sana.

Kolunu, kitapçının omuzuna attı.

— Sağ olasın!

Kaygan yokuşu inerlerken aynı yükü iki kişi omuzlamış gibiydiler. Formaların gideceği ciltçi yokuşun bitimindeki sokağın içindeydi. Habip, sokağın başında,

— Tamam, dedi kitapçıya. Sen git. Bırak beni. Laz kitapçı, ellerine hohlayarak, yeniden yokuş yukarı çayını yarım bıraktığı klişecinin dükkanına seğirtti.

Habip, memleketinde yaşadığı olayların etkisinden kurtaramamıştı kendini daha. Dar sokağı, kum kadar, çimento kadar, kurşun kadar ağır çeken kağıt yüküyle iki büklüm geçerken o günü düşünmeden edemiyordu.

Akşama doğru, her biri, şehrin merkezinden uzakta, bir semt camisinin avlusunda toplaştılar. Onları köylerden alıp gelen adam da ordaydı. Şadırvanın peykelerine oturdular. Kimi toza toprağa bulanmış yüzünü, kimi kan bulaşığı ellerini yıkıyordu muslukta. Adam, bir bir gözden geçirdi hepsini.

— Aferin, iyi iş gördünüz, dedi. Gevrek gevrek güldü. Sonra cebinden bir tomar para çıkardı. Her birine ikişer ellilik dağıtmaya başladı. Habip, parasını alırken ezilip büzüldü.

— Ne var? dedi adam.

Habip,

— Ayağım ne olacak? diye sordu.

— Ha, o kurşunu yiyen sen miydin?

Habip, hızlı hızlı kafasını salladı.

Adam, bir an durdu. Avlunun mermer sütunlarında dolaştı bakışları. Sonra tane tane konuştu.

— Hastaneye gönderemeyiz seni. Foyamız meydana çıkar. Özel doktor da para ister kurşunu çıkarmak için. Üstüne de sus payı vermek gerek.

— Ne kadara yapar, deyiver hele.

— Eh bir yüzlük alır. Belki de fazla.

Habip’in yüzü kıpkırmızı oldu birden,

— Vermem! diye bağırdı.

— Eti yarmak kolay mı sanıyorsun, diye çıkıştı adam. Sonra sakin sakin ekledi:

— Vermezsen verme, paranı zorla elinden alan yok. Kurşun da hayatın boyunca ayağında kalır. Bunu da unutma...

Konuşulanları izleyen ötekilere döndü:

— İçinizde yarayı şimdilik sarabilecek biri var mı?

Kısa boylu, kalın gövdeli biri,

— Ben varım, dedi. Askerde sıhhiyeydim.

— İyi. Al şu yirmi kaymeyi, eczaneden gerekli olanları al gel. Ötekiler dağılsın. Ama teker teker çıkın camiden, namazdan çıkıyormuş gibi, anlaşıldı mı... Burdan çıkar çıkmaz doğru köylerinizin yolunu tutun. Ayrı ayrı sokaklara dağılın hepiniz. Şoseye de kabak gibi hepiniz birden çıkmayın. Kiminiz dağ yollarından gidin. Hadi çabuk olun, sallanmayın. Ha bakın, sakın merkeze gaz tuz tedarikine ineyim demeyin. Şehir asker dolu. Yakalanırsanız karışmam. Tanklar her yeri sarmış durumda.

Kalabalık, teker teker camiden ayrıldı. En son da Habip’in bacağını saran kısa boylu sıhhiye çekip gitti. Avluda Habip’le adam kalmıştı yalnızca. Adam,

— Haydi sen de artık kaybol, deyince Habip ayağını sardırmak için oturduğu peykeden doğruldu, bir adım attı. Topallıyordu. Kurcalanınca acısı artmıştı yaranın. Adım attıkça etin içinde saplı kalan kurşun ırgalanıyormuş gibi geliyordu Habip’e.

— Korkma be, diye bağırdı adam. Sıkı bas.

Tedirgindi. Bir an önce o da çıkıp gitmek istiyordu. Habip’se daha avlunun ortasında dönenip duruyordu. Söylemek istediği bir şey vardı. Bir türlü söze nasıl başlayacağını bulamıyordu.

— Bas şu ayağını be, diye bir daha bağırdı adam.

Habip, sözlerini tarta tarta konuştu:

— Basması kolay da... Ben Alamanya’ya gidecektim...

— Eeee?

— Şimdi bu kurşunla muayenelerde temiz çıkamam. Öldü artık bizim Alamanya.

Hava kararmıştı, adam, dalgın bir tavırla:

— Ya, demek öyle, diye mırıldandı. Sonra kendini toparlayarak:

— Seni böyle köye göndermek de tehlikeli, dedi. Daha önce nasıl düşünemedim. Tüh. Ne oldu, nasıl oldu derken iş meydana çıkıverir.

Bir an durdu. Bir şeyler düşünüyormuş, hesaplıyormuş gibi yaptı. Dudakları kıpır kıpır oynuyordu. Sonunda,

— Bak, dedi, şimdi beni iyi dinle. Sana hiç kimseye yapmadığım bir iyilik yapacağım. Bu gece burda kalacaksın. Yarın İstanbul’a göndereceğim seni. Buralarda görünmek yok. Bir yıl dolmadan da sılaya gelme. Sözümü dinlemeyip gelirsen başın belaya girer. Bunu bilesin. İstanbul’da sana adresini vereceğim adamı bulacaksın. Sana iş verecek. Günde 50-60 liraya para demezsin. Al sana Alamanya işte. Hem de kendi yurdunda, kendi insanlarının arasında. Biraz para yapınca da kurşunu doktorun birine çıkarttırırsın. Orda hem çok doktor var, hem de en iyileri, en ustaları var. Tereyağından kıl çeker gibi alırlar bacağındaki kurşunu.

Babacan bir tavırla sırtına vurdu.

— Haydi bakalım, yolun açık olsun!

Habip,

— Peki çoluk çocuk ne olacak? diye sordu.

— Meraklanma ben haber salarım. Haydi bakalım yürü şimdi.

Gelişi böyle olmuştu. Çoluk çocukla helallaşmamıştı bile. Buradaki iş zorluydu. Kurşun da kâğıt da ağır şeylerdi. Kitap, gazete paketleri de öyle. Dağ gibi de yüklüyorlardı. Kurşun hâlâ saplandığı yerdeydi. Büyük şehrin bir iyiliği varsa köye ilaç göndermişti. Yokuşun başında Bülbül Hafız diye biri vardı. Kara kara çubuklar satıyordu. İşte o çubuklardan iki tane almıştı. Birini karısına yollamıştı. Karısı mide ağrılarına iyi geldiğini yazmıştı köyden gelen mektupta. Kendi de sabahları çakının ucuyla kestiği parçaları, hap gibi yutuyor, insanda ne öksürük ne balgam bırakıyordu. Doğru dürüst yatacak yeri olmadığından orda burda yatıyor, bu yüzden durmadan öksürüyordu.

Gözünü yerden ayırmıyor, kaymamak için bastığı yeri dikkatle seçiyordu şimdi. Adımlarını da ağırlaştırmıştı bu yüzden. Sırtındaki formaları bırakacağı yer, sokağın en ucundaydı. Upuzundu sokak.

Şimdi köyde kahvede olacak, koynunda sakladığı tabakasından bir kaçak saracaktı. İnce kağıdı başparmağın ile işaret parmağının arasına sıkıştıracaksın. Sonra bir güzel yayacaksın elma kabuğuyla yatırılmış saçak saçak, mısır püskülü örneği sarı kızı. Parmaklarının arasında güzelce yuvarlayıp tükrükledikten sonra ateşledin miydi, değme keyfine. Ilık dumanlar, ağzını burnunu bir dolu sarar, kanın alevlenir. Evde tandır, közlenmiş bekliyordur seni. Karını da yanı başına çektin mi...

Burada iş vermişlerdi, aş da buluyordu karnını doyuracak. Ama sürgünde gibiydi. Onlar istemişlerdi. Onlar göndermişlerdi. İş meydana çıkar diye uzaklaştırmışlardı. Burda da isteneni yapmak zorundaydı.

Oysaki onun, kulübesini taşladığı, sonra da kafasının karpuz gibi yarılışını gördüğü o yaşlı başlı kitapçıyla ne alıp veremediği vardı. Hatta bir keresinde onun kulübesinden piyango bileti almıştı da, 5 liralık biletine 50 lira çıkmıştı. Bileti götürünce şıp diye saymıştı 50 kaymeyi ihtiyarcık.

Şimdi bu arkayı yıkınca ikinci arkaya gitmeyecekti. Yükü yıkıp çıkacaktı dükkandan. Ordan doğru Niğdeliler’in kahveye. Sıcak bir çay. Elini yüzünü sıcak, buğusu tüten bardağa bastıracak, bastıracaktı... İçi ısınırdı belki o zaman.

Ciltçiye girdiğinde ılık havaya karışan bir çiriş kokusu karşıladı Habip’i. Çıraklar, koşturup formaları sırtından tomar tomar alıp indirmeye koyuldular. Habip, öylece iki büklüm duruyordu. Patron, cam bölmeli, içinde gaz sobası yanan yazıhanesinden:

— Nerde kaldın be, diye bağırdı. Bütün makineler seni bekliyor, çocukları da aylak ettin.

Habip,

— Yerler kaygan çok... diyebildi. Yutkundu. Tam aklından, “Hem bugün ben çalışmıyorum, paydos ettim” demeyi geçiriyor, cümleyi kafasında evirip çeviriyordu. Patron, kuytudaki sıcak yerini bırakıp yanına kadar geldi. Ellerini birbirine sürttü. Üstüne dayandığı tahtasını elinden alıp orası burası patlamış kara lastiklerine, kar suyunu çekip keçeleşmiş yün çoraplarına dokundu. Desteğini yitiren Habip, boşlukta kalmış gibi yalpaladı.

— Bunlarla kayarsın elbet! Caddede otomobiller de kayıyor. Görmüşündür.

Sırtı boşalan Habip yarı doğrulmuştu. Patron, elindeki tahtayla Habip’in kafasına dokundu.

— Bir tabaka beyaz kağıt gibi boş şu kafalarınız. Bütün otomobiller kayıyor değil mi?

Habip, kafa salladı. Patron, Habip’i çenesinden tutup dükkanın önündeki yaya kaldırımına çekilmiş pırıl pırıl boyalı otomobile çevirdi yüzünü.

— Benimkine bak. Kaymadan geldim, ta Nişantaşı’ndan. Ayazpaşa yokuşunu gık demeden indi. Bizim yokuşu da bir gazlayışta çıktı. Neden? Tedbirli adamım çünkü. Zincirleri tekerlere taktın mı, kar, buz vız geliyor...

Sözün burasında ellerini bir daha sürttü birbirine. “Bakın bendeki akla” dercesine sırıtıyordu. Birden ciddileşti, yüzü asıldı. Önemli bir şey tasarladığı alnının kırışıklarından belli oluyordu. Kel kafası da biraz kızarmıştı.

— Vedat, diye bağırdı gelen formaları düzelten çırağa. Yazıhaneden şu eski zinciri al gel!

Habip, bir şey anlamamıştı. Bir an önce dükkandan fırlayıp kaçmaya bakıyordu. Ama getirdiği arkaların parasını ciltçi verecekti matbaacının demesine göre. Anlaşmaları öyleymiş. Çaresiz patronun keyfini bekleyecekti.

Çırak iki paslı zincir parçası getirdi.

Patronun asık yüzü, yeniden aydınlanıp güleçleşti. Habip’in ayaklarını göstererek:

— Şimdi sar şunun kara lastiklerine o zincirleri. Tabanına iyice dola, bileklerinden de düğümle...

Çırak, hemen yere çöktü elindeki zincirlerle.

Patron, Habip’e:

— Hadi nazlanma da kaldır ayaklarını, dedi. Sıkıca sarsın çocuk.

Habip bir şey demedi, dişlerini sıktı. Bir an için, ayaklarına zinciri geçiren çırağın ellerine var gücüyle basmak geçti. Yalnızca düşündü bunu. Sonra hiçbir şey olmamış gibi, bir omuzundan boşalttığı semerini yeniden sırtına geçirip dengeleyerek ayaklarında şakırdayan zincirlerle sokağa çıktı. Ağır adımlarla yokuşu tuttu.

Ayaklarına bağlı paslı zincirler, buzlu kaldırımı tekdüze bir biçimde döverken etine saplı kurşun, birdenbire bacağı boyunca hızla yürüyüp gövdesini yara yara yüreğine zınk diye saplandı. Tıpkı elin tarlasında yarasına tuz bastığında yaralanan eti yerine yüreğinin dağlandığı günlerdeki gibi...

Dükkan

Anlatmak istediğim bir tavukçu dükkanıdır. Bulunduğu yer Vatan Caddesi’nin tam girişinde, sıra dükkanların en başında, köşededir. Kuşkusuz eskiden bütün bu dükkanlar yoktu. Önceleri pazaryeri karşıda, eski tramvay deposunun çevresinde derme çatma, kuytu bir şeydi. Şimdi beton dükkanların yer aldığı bu yeni çarşıysa arnavut kaldırımlı, çamurlu, dar iç sokaklar halindeydi. Caddeyle ilgisi yoktu. Zaten Vatan Caddesi’nin açıldığı yer de bir zamanlar yangın yerleri, boş arsalıklar, bostanlarla kaplıydı.

Hoş bugün bile caddenin her iki yanını alan yüksek apartmanların, her türlü dalaveranın çevrildiği, önlerinden turist otobüsleriyle özel arabaların eksik olmadığı, neon ışıklı otellerin arkasında kalan ara sokaklarda eski yangın yerlerinin kalıntılarıyla karşılaşabilirsiniz. Bir cami yıkıntısı, bir türbe, yarım bir kemer, yarı yarıya toprağa gömülmüş eski bir çeşmenin süslü mermer aynası gibi. Ya da üstünde tek bir ağaç kalmış, artık çimen bitmeyen yemyeşil bir bostandan arta kalan, apartman kapıcılarının sabah akşam çöp boşalttıkları çamurlu, pis bir arsalık gibi.

İşte ben, caddenin arkasındaki bu ara sokaklardan birinde oturuyorum. Yolum da genellikle sözünü ettiğim dükkanın önünden geçer.

Önceleri ilgimi çekmemiş olmalı ki ne dükkanı olduğuna bile bakmamışım. Eskiden bu dükkanda ne iş yapıldığını bilmiyorum onun için. Ama bu dükkanda daha önce başka bir iş yapıldığından eminim. Diyebilirim ki eski bir esnaf olan dükkanın sahibi, daha önce kömürcülük yapıyor olabilirdi o ara sokaklardaki tahta kepenkli dükkanında. Ama fuel-oil, gaz gibi yakıtlar çıkıp kaloriferler büyük apartmanlarda faryap edilince bu köşeye taşındı. Kömürcülük tarihe karıştı. Köşe dükkanda yeni bir iş tuttu.

Cadde açılır açılmaz, sihirli değnek değmiş gibi, birdenbire değişmedi bu yöre. Değişim yavaş yavaş oldu. Dükkanlar da bu değişime uygun olarak iş değiştiriyorlar, yeni gelen alıcıların durumuna göre kişiliklerini yeniliyorlardı.

Dediğim gibi, dükkan benim ilgimi çektiğinde tavukçuydu. Ama Aksaray Alanı’na son olarak yapılan üst-alt geçitlere, özellikle de alt geçitin yürüyen merdivenlerine yakışır bir biçimde, gördüğüm bütün tavukçu dükkanlarından daha düzenli, daha da gösterişliydi. İlgimi de bu yönüyle çekmiş olmalıydı. Bir kere dükkanın üç yanı boydan boya camdı. Neresinden bakılırsa bakılsın ak fayans kaplı uzun, tertemiz tezgahla yine tavandan döşemeye kadar aynı ak fayansların sıralandığı pırıl pırıl duvarlar göze çarpıyordu. Gece gündüz yanan floresan lambaları bu parıltıyı büsbütün artırırdı. Çalışanlar sakız gibi önlük giyinmişlerdi. En küçük bir lekenin olmadığı ak önlüklerin küçük cepleri üstüne kırmızıyla işçilerin adı işlenmişti. Dükkanda çalışır görünen topu topu üç kişi vardı zaten. İkisi, dediğim gibi, lekesiz ak önlükleriyle tezgahın ve terazinin başında duranlar. Öteki de kasanın başında oturan dükkanın sahibi. Yüzü kazına kazına traş edildiğinden derisi soyulmuş gibi hep kırmızı. Bıyıkları kırpık kırpık. Gerdanı sarkık, ensesi katlı. Yalnız o önlüksüzdü. Ama mintanı ak ve yakası kolalıydı. Hep ütülü elbiseleri, daima çiçekli olan renkli kravatı, insana çarktan yeni çıkmış bir makine adam havası veriyordu. Zaten kasa başında yalnız para alıp verdiği ve her açılıp kapanışta kasa çın çın öttüğü için adamın otomatikliği, kurgululuğu büsbütün pekişiyordu.

Dükkanda öteki tavukçu dükkanlarındaki gibi önceden kesilip tüyleri yolunarak çengellere başaşağı asılmış, kafasının koparıldığı yerden kan damlayan ya da damladığı yerde pıhtılaşmış kan lekeleri bırakan tavuklar yoktu.

Tavuklar, canlı olarak, bir duvarı boydan boya kaplayan, kat kat bölünmüş bir tel kafeste bulunurdu. Her katın önünde bir uçtan bir uca uzanan bir yemlik vardı. Her bölmede ayrıca çinko suluklar bulunuyordu. Yemlik de suluklar da ağız ağıza dolu olurdu. Taşardı. Kafesteki cins cins, çeşit çeşit, boy boy tavuklarla horozlar günboyu gıtlayarak yemlerini yer, sularını içerdi.

Vitrin sayılabilecek tek şey, yumurtaların içinde durduğu dikdörtgen biçiminde cam bir sandıktı. Her köşesinde yer alan lambaların yansıttığı ışıklar, yumurtaları kabukları yokmuş gibi sapsarı gösteriyor, bir altın yığınını gözler önüne seriyordu sanki.

Bir bu yumurtalar, dükkanın ortasında dururdu, görünürde başka şey yoktu. Dükkanın geriye kalan bütün boşluğu alıcılara ayrılmıştı. Bu tertemiz, ışıklı alan, özellikle akşamları alıcılarla dolup taşardı.

Tavuk etiyle aram pek iyi olmamakla birlikte bir akşamüstü ben de uzun süredir ilgimi çeken, çalışmasını dışardan izlediğim bu tavukçu dükkanının alıcıları arasına katıldım. Amacım, dükkandaki çalışmayı bir de yakından izlemekti.

Dükkan kalabalıktı. Ama hiçbir kargaşalık yoktu. Herkes belli bir sıraya göre hareket ediyordu. Dolgun bir tavuk, irice bir horoz ya da körpe bir yarka almak isteyen her alıcı, önce tel kafesin önüne gidiyor, bir süre kafeslerinde hemen hemen üst üste duran hayvanları inceliyor, gözüne kestirdiğini ak önlüklü tezgahtara gösteriyordu. Tezgahtar, seçilen hayvanı üst kattaysa önce en alt kata alıyor, oradan da küçük bir kapıyı aralayarak üç tavuk ya da horoz sığacak büyüklükte boş bir hücreye itiyordu. Bu hücrede, öteki kafeslerdeki gibi, ne yemlik ne de suluk bulunuyordu. Tavuk ya da horoz geniş bir yerde tek başına olduğunu anlayınca şöyle gerinerek kanatlarını çırpıyor, tavuksa hafiften gıtlıyor, horozsa hafif tertip sesini denemeye kalkıyordu.

Ama birdenbire sunulan bu özgürlüğün mutluluğu uzun sürmüyordu. Boş hücrede biraz da böbürlenerek aptal aptal dolaşan hayvanın bacağını ya da kanadını tam o sırada duvar tarafındaki boşluktan uzanan bir el kavrayıveriyordu. Hayvan o zaman çırpınıyordu ama boşuna. Hücreden duvarın arkasına çekilmesiyle son bağırtısının gelmesi bir oluyordu. Hayvanın boğazlanması hemen hemen göz açıp kapayana kadar sonuçlanıyordu. Benim gibi özel olarak izleyen olmazsa hayvanın boğazlanırken çıkardığı son bağırtıyı kimse duymuyordu. Hayvanın boğazlanmasının üstünden üç dört dakika geçmeden tezgahın arkasındaki duvarda bir kapak açılıyor, hayvan tüyleri yolunmuş olarak ak fayanslı tezgaha bırakılıyordu. Kafası duvarın arkasında koparıldığından kanlı boğazına tezgahtar hemen ak kağıttan yapılma bir külah geçiriyordu. En küçük bir kan lekesi olmayan pırıl pırıl tezgahın üstünde daha kıpır kıpır olan, pürtüklü derisi seyiren hayvan adeta canlı canlı paketleniyordu. Paket eve götürülünceye kadar sıcaklığı geçmiyordu.

Önceki alıcının seçtiği havyan, duvarın ardında boğazlanırken sıradaki öteki alıcı, kendininkini seçti. Sarı, tombul bir tavuktu bu. Kaç gündür kafesteydi ve ne zamandır olanları izliyordu bilmiyorum ama, bu tavuk, başına gelecekleri biliyor gibi geldi bana. Onun için olacak, boş hücreye alınır alınmaz olduğu yere çöktü. Gözlerini de kapadı. Ne bir ses ne bir soluk. Hemen hücrenin dibine çöktüğü için de içeriye uzanan el, tavuğu çekip almakta güçlük çekti. Kol boylu boyunca hücrenin ta dibine kadar uzandı. Tavuk bir külçe gibi çekilip alındığında hücrede kabuğu kanlanmış bir yumurta bırakmıştı.

Tezgahtar yumurtayı hemen ordan alıp cam tabuttaki öteki yumurtaların arasına kattı. Hücre yeniden boşalmıştı.

Bana sıra geldiğinde ben seçimimi çoktan yapmıştım. Hücrenin hemen yanı başındaki kafeste bulunan bir horozdu bu. Çok iri yapılı olmayan çil bir horozdu. İri değildi ama bulunduğu kafeste başını hepsinin üstünde tutuyor, havayı ve çevreyi kollarcasına hafif hafif gıtlayarak başını çevire çevire bir sağa bir sola bakıp duruyordu. O başını öyle sık sık döndürdükçe kırmızı ibikleri sallanıyordu.

Tezgahtar benim horozu kafesinden alıp hücreye sokarken hayvan dönüp adamın elini öfkeyle gagaladı. Hücrede yalnız kalınca da kapatıldığı yerin en dip noktasına gidip durdu. Tüylerini kabarttı. Ayaklarını açarak gerdi. Başını çabuk çabuk çevirerek dört bir yanı kollamaya başladı.

El, hücrenin içine uzandığında horoza ulaşamadı. Ama duvarın ardındaki elin sahibi üstüne gitmedi. Bir iki yem taneciği serperek gehgehledi horozu. Hayvan gene bana mısın demedi.

Bu kez, duvarın ardındaki, bulunduğu yerden yana çekilerek, hücreye açılan deliği boş bıraktı.

Şimdi hem horoz, hem adam, boş kalan küçük deliği kolluyordu. Nasıl olduysa horoz, bir anda, duvardaki deliğe doğru yarı uçarak attı kendini. Adam elini uzatıp kanadından ya da başka bir yanından tutmuş olmalı, bir iki tüy uçuştu hücrenin içine. Ama duvarın arkasında horozun bağırtısı kesilmemişti. Yüksekli alçaklı sürüyordu daha. Bu da ele geçmediğini gösterirdi.

Nitekim çok geçmeden temizlenmiş tavukların uzatıldığı duvardaki kapak, yarım bir kapı olarak telaşla açıldı. Belden yukarısı görünen, üstüne başına tavuk tüyleri bulaşmış, elinde bıçak olan bir adam belirdi. Onca temizliğin, onca aydınlığın karşısında, dükkanın içini ilk görüyormuşçasına, şaşkınlıkla bakakaldı. Duvarın arkası daracık bir kesim yeriydi. Tüy ve kan vardı her yanda. Pis pis de kokuyordu. Adamın kel kafasına, kırçıl kaşlarına, hatta kirpiklerine tavuk tüyleri yapışmıştı, yüzünde de kurumuş kan lekeleri vardı. Bir tavuk kadar tüylenmişti adam. Kapı açılır açılmaz kasada duran patron, yüksek sandalyesinde yarım dönüp:

— Ne var, ne oluyor orda? diye öfkeli bir sesle bağırmıştı. Adam, kamaşan gözlerini kırpıştırarak:

— Horoz pencereye uçtu, diyebildi.

— Ne duruyorsun öyleyse, arkaya koş, caddeye uçmadan yakalayıp getir!

Tezgahtara çabucak kesim yerinin kapısını örttürüp içerdekilere gülümsedi.

Ben de horozun yakalanışını görmek için dükkandan çabucak çıktım. Arkaya kıvrıldım.

Horoz, kesim yerinin sokağa açılan penceresine tünemişti. Adam, elindeki sopayla aşağı indirmeye çalışıyordu. Zıplayarak elindeki sopayı horoza değdirmek istiyor, belki dürterek pencereden içeri düşürürüm diye düşünüyordu. Bir süre uğraştı, olmadı. Adam, sopayı elinden bırakıp yana çekildiği anda, horoz, tepeden bir kanat çırpışıyla, aşağı uçtu. Kısa aralığı bir sağa bir sola uçarak, zıplaya zıplaya geçti. Adam, ne yaptıysa kurtuldu elinden. Horoz, aralıktan sıyrılıp caddeye çıkmıştı bile. Adamın korktuğu da buydu. Yüreği şimdiden güm güm çarpıyordu. Soluğu şimdiden kesilmiş gibiydi. Cadde, ana baba günüydü. Otomobillerle insanlar birbirlerine düğümlenmişlerdi sanki. Hava hafiften kararıyordu. Horozu bu kargaşalıkta yakalamanın olanaksızlığına adamın çoktan aklı yatmış olmalıydı, bezgin bir durumda, ordan oraya zıplayarak kaçan horozun ardına düştü. Ona kalsa çoktan bırakırdı peşini. Ama patrona ne derdi sonra...

Horoz, izleyicisine, durakta sıralanmış minibüslerin arasında ustalıklı bir şaşırtmaca verdikten sonra yaya kaldırımının kıyısındaki sık taflanların arasına daldı. Adam, ara sıra taflanların boşluklarından yararlanarak elini uzatıyordu ama boşuna. Horoz, paçayı ele vermiyordu bir türlü. Üstelik yaya kaldırımını akşamları el arabalarıyla pazar yerine çeviren sebze, meyve satıcılarının taflanların arasına attıkları çürükleri de ara sıra gagalamak fırsatı buluyordu.

Horoz, mutlu olmalıydı. Adam da, görünüşe göre, horozun bu mutluluğunu onu hemen yakalayarak yok etmek istemiyordu. Bu kaçaklıktan o da hoşlanmış gibiydi. Açık havada horozla birlikte bir gezintiye çıkmışlardı sanki. Ilık bir hava vardı. Ama dükkandan epey uzağa düşmüşlerdi.

Horoz, tam o sırada taflanların arasından çıktı. Adam, elini uzattı. Kuyruğunun teleklerine değdi parmak uçları. Tutamadı. Ayağı, tarhı yaya kaldırımından ayıran betona takıldı. Tökezledi. Horoz, yaya kaldırımını çevik bir hareketle geçip çöplü bir arsadaki hurda demir deposunun alçak duvarı üstüne sıçradı. Ordan da, bir kanat çırpışıyla demir yığınlarının üstüne uçtu. Paslı demirler üst üste yığılmıştı. Dağ gibiydi. Sıçraya sıçraya bu demirden dağın doruğuna ulaştı. Şimdi yerden epey yüksekteydi. Gökyüzüne daha yakındı.

Ardındaki de boş durmuyordu. Önce deponun alçak duvarını aştı. İçersini şöyle bir kolaçan etti. Kimseler görünmüyordu. Demir yığının dibinde durdu. Başını bir iki kere yukarı kaldırıp aşağı indirerek kendince ölçüp biçti. Ardından, bir dağcı gibi tırmanmaya başladı yığına. Adım adım ilerliyordu. Gözü doruktaydı. Dorukta, heykelmişçesine, kıpırdamadan duran horozda. Üstüne bastığı demirler, ikide bir kaydırıyordu ayaklarını. Aşağı düşüyordu bu yüzden. Bazen de tutunduğu bir demir çubuk elinde kalıveriyordu. O zaman dengesi bozuluyor, düşecek gibi oluyordu. Düşmemek için yüzükoyun demirlere yapıştı. Elleri ayakları, bütün gövdesiyle. Bir an orda öyle kaldı. Soluklandı.

Doruğa yaklaştığında ter içinde kalmıştı. Genzine demir tozları dolmuş, boğazı karıncalanmıştı. Horozu ürkütmekten korktuğu için öksüremiyordu da. Tükürmekten ağzı kurumuştu. Bu da büsbütün gıcık veriyordu. Elleri, ayakları çizik içinde olmalıydı. Biber gibi yanıyordu. Belki de kanamıştı. Ama her yanına pas bulaştığı için ellerinin ayaklarının kanayıp kanamadığını anlayamıyordu. Bir adım daha attı, gövdesini biraz daha yukarı çekti. İyice yapıştı demirlere. Derin bir soluk aldı. Kolunu uzatacaktı şimdi. Yay gibi gerilmişti. Uzattı. Tamam, oldu derken yukardan bir demir tekerlendi üstüne doğru. Tam da kelinin ortasına düşecekti. Ayağının yerini değiştirerek gövdesini az yana aldı. Ayağının altındaki demirler kaydı bu kez de. Adam, kar yığınından kayarcasına aşağıyı boylarken horoz da eni konu tedirgin olmuştu. Üstüne tünediği demir çubuk deprendi, bir başkası tekerlendi. Horoz, yığının üstünden yandaki bahçede duran sıra sıra otomobillerden birinin damına bıraktı kendini.

Otomobiller renk renkti. Boyaları pırıl pırıl, resmini görüyordun bakınca. Ayna gibi. Horoz da baktı kendine, tünediği mavi otomobilin damında. Bir dere kıyısında gibiydi. Suyun aynasında kırmızı ibiği, sarı gagası...

Ardındaki, demir yığınından aşağı yuvarlandıktan sonra üstünü silkeledi. Sağına soluna baktı. Önemsiz bir iki çizikten başka bir şey yoktu. Soluk soluğaydı ama. Koşar adım çıktı depodan. Deponun bitişiği, horozun az önce uçtuğu yer, otomobil komisyoncusuydu. Geçen yıla kadar çay bahçesiydi burası. Önünde yemişçiler, baloncular olurdu. Kalabalık dışarılara taşardı. Çocuklar, kadınlar, gençler... Geceleri kukla oynardı.

Şimdi Renault, Murat, Anadol reklamları kaplamıştı duvarlarını. Bahçeyi sıra sıra, renk renk otomobiller doldurmuştu. Girişte kocaman bir “Renk Oto” tabelası. Demir parmaklıklı kapı olduğu gibi duruyordu. İki kanadı da açıktı. Eskisi gibi. Çakıllı yola da dokunmamışlardı, ileriye doğru upuzun uzanıyordu. Cetvel gibi dümdüzdü. Otomobilleri, insanların akşam serinliğinde, ılık yaz gecelerinde oturup konuştukları, çay içip kukla seyrettikleri, gece yarılarına kadar kahkahanın, çocuk cıvıltısının kesilmediği masaların bulunduğu yere sıralamışlardı. Fıskıyeli havuz kaldırılmıştı. Çay ocağının tek katlı derme çatma yapısıyla sahne birleştirilerek gösterişli bir yazıhane biçimine sokulmuştu.

Çakıllı yolun ortasına kadar, ayaklarını sürüyerek yürüdü adam. Horoz ordaydı, mavi bir Murat’ın damına tünemişti. Orda, tüylerini kabartmış, ibiğini sallayarak iki yana bakınıyordu.

O sırada yazıhanenin kapısı açıldı. Orta boylu, iyi giyimli, ince bıyıkları olan bir adam dikildi yazıhanenin kapısında. Bir eli kapının kolundaydı. Öteki eli yeleğinin küçük cebinde, afili bir duruşu vardı. Çakıllı yolun ortasında dikilen kir pas içindeki adama,

— Hey, orda ne arıyorsun be! diye bağırdı.

Kekeleyerek:

— Şey, hiç, horoz... diyebildi adam.

İnce bıyıklı, bu saçma sapan karşılık üstüne yazıhanenin kapısını çekip adama doğru sert bir iki adım attı. Yeleğinin küçük cebine soktuğu iki parmağıyla bozuk paraları şıngırdatıyordu.

— Suratına bir tane patlatmadan çık dışarı! diye kükredi.

Ardından daha yavaş bir sesle, soluğunu boşaltırken:

— Orospu çocuğu! diye ekleyip yere bir tükrük attı.

Adam, çakıllı yolda geri geri giderken yalvarırcasına:

— Horoz, dedi. Elini mavi Murat’a uzattı. Na orda, otomobilin damında. İzin verin de tutayım.

İnce bıyıklı, üstüne üstüne yürürken, öfkeyle:

— Konuşuyor bak daha... diyordu dişlerinin arasından.

Böyle böyle kapının dışına kadar sürdü adamı.

— Dur orda!

Durdu adam.

— Söyle şimdi!

— Horozu kaçırdım. Orda işte. İzin verin de yakalayayım şunu. Patron hemen istiyor. Aksaray’daki tavukçu bilirsiniz. Ne olur...

İnce bıyıklı:

— Yağma yok, dedi.

— Burası kümes mi ulan! diye bağırdı sonra. Sen horozu kovalayacaksın, o kaçacak, sen kovalayacaksın, o kaçacak sonra canım arabalarımın boyaları çizik çizik... Yağma yok, parayı sokakta bulmadım ben...

Adam, ezile büzüle:

— Onu yakalayamazsam işimden olurum, dedi. Müşteri bekliyor. Ekmek param o benim.

İnce bıyıklı, pis pis sırıtarak:

— Ya bizimki ne parası oluyor, diye söylendi otomobilleri göstererek. Merak etme horozunu yemem. Zararsız hale getirip vereceğim. Sen bir yere kıpırdama burdan, bekle. Şimdi getiriyorum horozunu.

— Sağ ol! Sesini kendi bile güç duyabildi.

İnce bıyıklı, yazıhaneye doğru uzaklaştı. İçeri girip çıktıktan sonra elinde demir bir çubukla kırmızı, sarı, bej, yeşil arabaların arasından dolanıp mavi Murat’ın dibine, horozun arkasına sindi.

Adam, parmaklıkların dışında, ayaklarının ucunda yükselmiş, ince bıyıklının yaptıklarını izliyordu.

İnce bıyıklı, önce iki büklüm sindiği yerden doğruldu. Elindeki kalın levyeyi tarttı. Avucunun içinde sıktı. Boşluğa salladı. Havayı ikiye bölmüştü bir anda demir çubuk. Sinerek biraz daha sokuldu arabaya. Kapıyı, arabayı sarsalamadan yavaşça açtı. Yeni arabanın el değmemiş kilidi tık bile etmedi. İnce bıyıklı arabanın döşemesine bastı. Bir eliyle arabanın tavanına tutundu. Gövdesini dengeleyerek ağır ağır doğruldu olduğu yerde. Ayaklarının ucunda biraz daha yükselip levyeyi sıkıca kavrayan elini, aşağıdan yukarı, olanca hızıyla horozun gövdesine savurdu. Kalın demir çubuk horozu mavi arabanın damı üstünden öteki kırmızı, bej, sarı, yeşil Muratların, Renaultların, Anadolların damlarına hiç değdirmeden çakıllı yolun tam ortasına uçurdu. Horoz, çakılların üstüne ıslak bir bez parçası gibi düştü. İnce bıyıklı gelip horozu çakılların üstünden kaldırdı. Kanadından tutup parmaklıkların dışında bekleyen adamın ayakları dibine fırlattı.

Adam, hemen atıldı horozun üstüne. Yanına diz çöktü. Gözleri yarı yarıya perdelenmişti, başı sarkıyordu. Gagası açılıp açılıp kapanıyordu. Hayvanın başını doğrultmak istedi. Sarktı yeniden. Elleri titriyordu. Günde kaç tanesini bir vuruşta koparıp çöpe attığı baş avucundaydı şimdi. Gagası açılıp açılıp kapanıyordu. Kanlı ibiği, az önce kestiği başların elinde bıraktığı bulaşıkları örtmüştü. O zaman boştaki avucuna bütün tükrüğünü boşaltı, horozun durmamacasına açılıp kapanan gagasına yaklaştırdı avucunu.

Adamı orda bıraktım. Dükkanın oraya dönmeden başka bir yoldan eve gittim.

O gece hastalanmışım. Karım doktor getirmiş. Bir süre, 38,5 ateşle yattım. Yataktan kalktığımda bir hafta geçmişti.

On beş gün kadar sonraydı. Yolum dükkanın önünden geçti.

Tavukçunun yerinde bir banka vardı şimdi.

Dükkanı değiştirmeye pek gerek görmemişlerdi. Yalnız dışarı ışıklı yazılarla bankanın adını kocaman yazdırarak yukardan aşağı asmışlardı. Camlarda da üç taraftan yaldızlı yazılarla aynı ad yazılıydı.

İç bölümleme olduğu gibi korunmuştu. Tavukçunun tezgahının yeriyle bankanınki aynıydı, yalnız fayans yerine formika kaplıydı üstü. Arkasında daktilolar, elektronik hesap makineleri çalışıyordu. Duvarlardan da fayanslar sökülmüş, cilalı parkeyle kaplanmıştı. Kafesin bulunduğu yerde müşterilerin beklemesi için deri kanapelerle koltuklar vardı. Hayvanların yalnız olarak bekletildikleri küçük ölüm hücresinin bulunduğu bölüme de vezne yapılmıştı. Hayvanların boğazlandığı yer de ayrı bir oda olarak düzenlenip banka müdürüne ayrılmıştı. Müdür esneyerek orda oturuyor, memur kızların uzattığı hesap defterleriyle çeşitli borç, kredi, faiz, tahvil, döviz ya da senet işleriyle ilgili kağıtları durmamacasına imzalıyor, paralarının alınması için vezneye gönderiyordu. Veznedar da camlı hücresinden kanapelerle koltuklarda oturup bekleşenleri, elindeki kağıtlara bakarak, adlarıyla teker teker çağırıyordu vezneye.

Vatan Caddesi’ni Aksaray Alanı’ndaki köprüye bağlayacak üst geçidin kazısına da hemen o günlerde girişilmişti. Buldozerlerin toprağı altüst ettikleri yapım alanı tahta perdeler, dikenli tellerle çevriliydi. Oraya buraya küçük tepecikler halinde mıcırlar yığılmış, şantiye binasının önüne yeni biçilmiş keresteler istif edilmişti. Orta yerde bir harç makinesi çalışıyor, mıcırlarla çimentoyu karıyordu. Irgatlar da karıştırıcıya kireçli tenekelerle su taşıyıp boşaltıyorlardı. Banka da yapımına başlanan bu yeni geçidin tam karşısında yer almıştı.

Az ötede toprak kazıldığından ortalık çamur içindeydi. Üst cadde kazı dolayısıyla trafiğe kapatılmıştı. Otobüs durağına gidebilmek için karşıya geçmek eni konu güçleşmişti.

Bütün trafik tek yöne verildiğinden caddenin girişi karmakarışıktı. Tam orada yayalarla taşıtlar sanki iç içe giriyordu. Bir yandan da boyacılar, gazeteciler, işportacılar, dilenciler, işsizler, aylaklar, üçü beşi bir araya toplaşan gurbetçiler, yapı işçileri, ırgatlar, her günkü gelip geçenler kalabalığı kaldırımları doldurmuştu. Naylon torbalara ya da iç ceplerine yerleştirdikleri filtreli sigaraları satanlar,

— Samsun, Maltepe, Kent, Malboro! diye kalabalık arasında dolanıp duruyorlardı.

İçlerinden yalnız biri, dükkan banka olunca açıkta kalan tavuk kesicisi, elinde tuttuğu bir Samsun’la Maltepe’yi, yanından gelip geçenlere ince boynu üstünde ipiri duran kel kafasını selam verircesine eğip sessizce uzatıyordu. Sigara alsalar da almasalar da yanlarından çabucak uzaklaşıyor, seğirterek bir başkasına koşuyordu. Kalabalık, iki yöne de, baş döndürücü bir hızla, sürekli olarak akıp gidiyordu.

Gözleri Bağlı Adam

Bitek ovanın ortasından kıyı boyunca uzanan Yalova-Karamürsel karayolu gecenin bu geç saatinde oldukça sessiz ve karanlık olurdu. Ara sıra son hızla geçen ağır yük kamyonlarının uzun ışınlı farları yolu aydınlatır ya da şehirlerarası otobüslerinden birinin pırıl pırıl ışıklarıyla bir yıldız ışığı gibi kayıp gittiği görülürdü. Onlar da olmasa yolun deniz tarafında sıralanan yazlık evler, beri yanda da kimi yerde ovaya sarkan yamaçlarla ta dipteki vadilere saklanmış köyler aynı karanlığın içinde eriyip giderdi yaz kış. Onlar da olmasa ne geniş, dümdüz, yağ gibi kayganlaşmış kara asfalt, ne uğuldayan deniz, ne de uzun boyunlu gündöndülerle ağır başakların hışırtıyla sallandıkları ova, kayalık yamaçları kaplayan zeytinlikler ayırt edilebilirdi. Yalnızca uzayıp giden bir karanlıkla denizden yanı az aydınlık, dağlara doğru gittikçe koyulan bir gökyüzü... Ve dağları, ovayı, denizi kapkara bir dumanla saran gece sisi.

Yalova’dan Altınova’ya kadar böyleydi yol. Altınova’ya yaklaşırken gözleriniz yoğun bir ışıkla kamaşırdı. Burada uzun ışınlı farları söndürseniz de olurdu. Şoförler de öyle yapıyordu. Asfalt, Amerikan hava üssünün telörgülerini aydınlatan projektörlerle ışıl ışıl parlardı. Artık geride bırakılan Yalova’nın, yaklaşılmakta olan Karamürsel’in pırpırlı ışıklarını büsbütün donuklaştıran bir donanma ışığıydı bu. Önemli bir bayramın kutlandığı bir şehrin ortasından, çılgın bir şenliğin içinden, bir ışık denizinden geçilir gibiydi. Alanı çeviren telörgülerin her deliği, dibinde biten otlara kadar, çiğ ışıkta parıldardı. Sisi de, dumanı da dağıtan dev jeneratörlerin fışkırttığı demet demet ışınlarla dupduru aydınlatılan gökyüzü, sayısız çelik antenlerin üstünde gerili dururdu.

Burada gökyüzü vınıltılı bir titreşimle denize kadar uzanıyor, aydınlığının bir bölümü İzmit Körfezi’nin duru sularında yansımalar yapıyordu. Böylece, çepçevre aydınlanan denizle birlikte körfezi upuzun bir çıkıntıyla kapatan Dil Yarımadası bütün dehşetiyle ortaya çıkıyordu. Karşı kıyıya varmasına, körfeze giriş çıkışı kapatmasına nerdeyse bir parmak vardı. Denizin yalnız o kadarı bize kalmıştı. Orası da karanlıktı. Sisli, dumanlı. Görünmüyordu. Yok gibiydi.

Üs’te üç vardiya çalışılırdı. Son vardiya sabahın olmasını bekliyordu. İşi gecenin on birinde almışlardı. Şimdi beşe yaklaşıyordu saat. İki saat sonra işi bırakacaklardı. Onarım bölümünde üç kişiydiler. Çalıştıkları yer, büyükçe bir barakaydı. Sactan yapılma askeri bir baraka. Gündüzleri güneş sacı kızdırdığından sıcaktı içerisi hâlâ. Kapıyı açmışlardı. Sabah serinliği vursun diye.

Çalışanların üçü de Karamürselli’ydi. İkisi, kasabanın yerlisi, Türk’tü. Üçüncüsü, köyden inip sonradan kasabaya yerlemiş Boşnaklardandı. Adı Hayri’ydi. Ama Hayro derdi herkes ona. İri yapılıydı. Geniş omuzları vardı. Öteki Boşnaklar’ın tersine esmerdi. Karayağız dediklerinden. Et, iri kemikli gövdeyi sıkı sıkı sarmıştı. Taş gibi sert duruyordu. Arkadaşları cılız iki çocuk gibi kalıyordu yanında. Tombalak, patlak gözlü olanı, Vedat, eski bir şofördü. Palabıyıkları olan Hüsnü’nün ise masmavi gözleri vardı. Üçü de dalgındı. Sabah mahmurluğu içindeydiler. Vedat Usta, üstüpüyle bir şanzımanı silip temizliyor, Hüsnü, kalınca bir saca raspa yapıyor, pas duman gibi tozuyordu havada. Hayro, barakanın ayrı bir köşesinde bir pistonu yuvasına alıştırmaya uğraşıyordu. Cıgarayı ağzında unuttuğundan külü parmak gibi uzamış, dalıp gitmişti.

Çocukluğuyla delikanlılığı köyde geçti Hayro’nun. Kasabaya uzak bir dağ köyünde. Bütün köylüler gibi o da hayvanları güttü, tarlada çalıştı. Patatesle tütün ekerdi onun köyü. Patatesi bayırlardaki tarlalarda, tütünü aşağıda ovada yetiştiriyorlardı. Oturdukları evler ta tepedeydi. Dağı inip çıkmakla geçerdi hayatları. Çevre ormanlıktı. Askerde jandarmaya ayırdılar Hayro’yu. Sınıra gönderdiler. Biraz para edindi oralarda. Döndüğünde yeniden dağı inip çıkmayı, ömür boyu kasabadan, şehirden uzak kalmayı gözü yemedi. Kasabada bir ev yaptırdı. Askerden dönüşünü sabırla bekleyen köydeki yavuklusunu alıp kasabaya, yeni eve gelin getirdi. Her şey iyi, hoştu. Ama kasabada iş yoktu. Yılmadı Hayro. Bağlara kirizma yapmaya gidiyordu. Karısı da mevsimine göre kiraz, erik, zeytin topluyordu. Kasabanın meyvecilikten başka geçimi yoktu zaten. İnsanlarının bir bölüğü de balıkçıydı. Hayro ırgatlık dışında iskelede hamallık da yaptı. Meyve-sebze motorlarına sandık taşıyordu. Bir ara bu motorlardan birine tayfa oldu. Kaptan, Hayro’nun babasını tanırdı. Delikanlıyı da sevmişti. Motorculuğu öğretti ona. Makinist oldu. Bir ara sert rüzgarlarda ciğerlerini üşüttü. Motorculuğu bıraktı o zaman. Bir süre kalafatta ufak tefek onarım işlerinde çalıştı. İyice de pişti bu işlerde. Ama kazancı azdı. Para yetmiyordu. Çocukları da vardı şimdi. İki kızıyla bir oğlu. İşte bu sırada bacanağı Muyo⁸ imdadına yetişti. Onu Amerikalılar’ın yanına aldırdı. Hayro, Karamürsel Amerikan Hava Üssü Ana Tamir Bölümü’ne kalifiye işçi olarak alındı. Muyo, üs’te garsonluk yapıyordu. Amerikanlılar’ın garsonuydu. Snack Bar’da çalışıyordu. Karton karton Amerikan cıgaraları, gazlı çakmaklar, çeşit çeşit kalemler, keskin cilet bıçakları, traş makineleri getirir satardı kasabada. Cebi cikletle dolu olurdu. Hayro’nun çocuklarına gönderirdi her zaman.

Ya anlattıkları? Neler anlatmazdı ki... Her zaman aralarında olduğundan, evlerine serbestçe girip çıkardı. Her şeyi gözleriyle görmüştü. Bir düğmeye basmakla duvara gömülüp çıkan yataklar mı istersin; hiçbir pencere açılmadan kendi kendine rüzgarlanan, soba moba olmadan kendi kendine ısınıveren odalar mı istersin; yoksa en koyu kışta bile ıpılık ısıtılabilen, saksılarında yaz çiçekleri biten açık balkonlar mı istersin... Karıların, önünde, sereserpe dolanışları, işmarları da cabası....

Muyo’nun anlattıklarından öylesine büyülenmişti ki Hayro, üs’te çalışmaya başlar başlamaz, bacanağından bütün dinlediklerini, bütün duyduklarını kendi görmüşçesine, kendi yaşamışçasına bire bin katarak kasabadaki kahvede anlatmaya girişti. Her gün anlatacak yeni bir şey buluyordu. Muyo kulağını öylesine doldurmuştu.

Anlattıklarına inanan da oluyordu, inanmayan da. Amerikalılar’ı, saçma sapan da olsa onların bütün yaptıklarını, uygarlıklarını, adamlıklarını, bilir bilmez, göklere çıkarıyordu. Yeşil Amerikan dolarından kasabadaki hemen herkes doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak sebeplendiğinden, anlatılanlar ne kadar abartılırsa abartılsın pek karşı çıkan olmuyordu. En çok bıyık altından gülünüp geçiliyordu. Hayro da anlattığı masalı şişirdikçe şişiriyordu.

— Derinlere dalmışsın Hayro Usta, diye omuzunu dürttü Hüsnü.

Birden dönünce cıgaranın uzayan külü kalıp gibi düştü. Tezgahta un ufak olup dağıldı. Hayro, külü üfürdü.

— Ne var? diye soracakken içgüdüyle kapıdan yana döndü.

Kapıya Amerikalı bir inzibat dikilmişti. Ağzındaki cikleti Hayro’nun ayağı dibine, ortalığa tükürdü. Elindeki paketten bir yenisini çıkardı, kıvırıp soktu ağzına. Onlara da tuttu paketi. Vedat Usta, sırıtkanlıkla aldı. İş gömleğinin cebine koydu. Eliyle selam verip “Tenkyu” etti. Hüsnü de alıp çiğnemek üzere kağıdını yırttı. Gülümsedi Amerikalı ere. Hayro, şaşkınlıkla elini salladı. Amerikalı inzibat da istemiyor diyerek cebine attı paketi. Hüsnü, cikleti ağzında yuvarlarken Amerikalı eri işaret etti.

— Bununla gidecekmişsin, dedi Hayro’ya. Öyle söylüyor.

Vedat Usta, dalkavukça bir tavırla

— Ana Tamir’in Amerikalı uzmanı çağırtmış, diye ekledi.

Hayro sevindi bu işe. Çok sevindi. Nicedir beklediği fırsattı bu. Türkler’in Amerikan bölümüne girmeleri yasaktı. Ama Amerikalı erler, çavuşlar, subaylar, özellikle de inzibatlar sık sık onların çalıştıkları bölümlere uğrar, çalışmaları denetlerlerdi. Ciplerle her saat, her dakika üssün bir ucundan öteki ucuna dört dönerlerdi. Ufak tefek onarımlar için arkadaşlarını Amerikan bölümüne çağırdıkları olmuştu. Gündüzleri çağırırlardı çoğunluk. Ayak işleri için. Musluğun onarımı, kanalizasyonun temizlenmesi gibi... Öyle de olsa çoktan razıydı Hayro, ama onu hiç çağırmamışlardı. İlkti bu. Onun için sevinmesine karşılık şaşalamış, biraz da ürkmüştü. Heyecandan kekeleyerek,

— İyi anladınız mı, gerçekten beni mi istemişler? diye sordu. Övüngeç bir horozlanmayla çevresini süzdü.

İnzibat, Hayro’nun duraksamasını sezmişti.

— Yes yes, dedi çabuk çabuk.

Hüsnü ortaokul sondan ayrıldığı için çat pat İngilizce biliyordu. İnzibat Hüsnü’ye Hayro’yu başuzmana Garson Mustafa’nın öğütlediğini, ustalığını övdüğünü anlatmaya çalıştı. Hayro, bacanağının adını duyunca uçacaktı sevincinden nerdeyse. İnzibatın karşısında hazır ola bile geçti. Ne olsa askerdi karşısındaki. Kendinin de üç yıllık çakı gibi jandarmalığı vardı.

— Okey okey, dedi inzibata. Anladım. Geliyorum, tamam!

Ceketini çividen aldı. Amerikalı erin ardına takılıp barakadan çıktı. Dışarsı serindi. Üşüdü biraz. Gün nerdeyse ağaracaktı. Gökyüzü parça parça aydınlıktı. Körfez ucundan ucundan ışıyordu.

İnzibat, Hayro’yu barakanın biraz ötesine bıraktığı cipe bindirdi. Arkaya oturttu. Hemen gazladı. Araba fırladı. Gece vardiyasında çalışanlar azlıktı. Ortalıkta kimseler yoktu. Çabucak “depertment” dedikleri iki katlı idare binasının önüne geldiler. Bütün pencerelerde ışık vardı.

Hayro, yolda, Muyo’nun ona daha bu akşam anlattıklarını düşündü hep. Kimselere dememişlerdi. Ne Muyo, ne de Hayro. Dinleyenlerin ağzı bir karış açık kalacaktı. Şimdi kendi gözleriyle görüp tanık olacakları da cabası.

Muyo’nun son anlattığına gelince ne görülmüş, ne duyulmuş bir şeydi bu. Olay şu: Amerikalı zenci çavuşlardan biri dün gece barda iyice sarhoşlamış. Muyo’ya, alıp götürmesini buyurmuşlar öteki subaylar. Bacanak da arabı atmış bir cibe, doğru lojmanına zıbartmaya. Bekar olan çavuşun lojmanının kapısını adamın cebinden aldığı anahtarla açmış. Her zaman yaptığı işlerden olduğu için sarhoşu yarı sürükleyip yarı itekleyerek kolayca sokmuş içeri, sonra da salondaki kanapenin üzerine uzatıvermiş. Bakmış Muyo, evin içinde ışıklar yanıyor. Yatağına yatırayım bari diye düşünmüş. Yatağı açmak için odaya girmiş. A, bir de ne görsün, kırmızı gece ışığının aydınlattığı geniş yatakta bomba gibi bir sarışın yatmıyor mu? Aman nasıl olur bu diye düşünürken elinde olmadan yaklaşmış yatağa. Sarışında ses yok. Bir adım daha. Gene öyle, ses seda yok. Çavuş nasılsa çoktan sızmış kanapede. Ulan armudun iyisini hep bunlar mı yiyecek diyerek kafası bozulan Muyo, bir hamlede soyunup atmış kendini yatağa. Abanmış üstüne. Çırılçıplakmış sarışın. Sıcacık. Sesini de çıkarmıyor. Sarılmış iyicene. Dolanmış üstüne. Bacaklarının arasına bırakmış kendini. Memelerini, boynunu, dudaklarını, saçlarını öpüp koklamış. Sarışın alabildiğine sıcak, ama hiç sesini çıkarmadan, soluk bile almadan ve hiç kıpırdamadan isteğini yerine getirmiş Muyo’nun. Meğer bekar Amerikalı’nın yatağındaki bu sarışın bomba sıcak suyla doldurulan lastikten yapılma yalancı bir kadın değil miymiş?

Bu akıl almaz oyuncağın etkisinde gülümseyerek girdi daireden içeri. Bir masal dünyasına, bir düş dünyasına adımını atmış saydı kendini. Daire bizimkilerden farksızdı. İnzibat, Hayro’yu koridorda bıraktı. Geldiklerini haber vermek için başuzmanlık odasına girdi. Önemli bir şey olmalıydı. Uzun süre içerde kaldı inzibat. Bu süre içinde günün ışıması sürüyordu. İnzibat, Hayro’nun yanına geldiğinde karanlık biraz daha erimişti dışarda.

İşte o sırada Hayro’nun koluna yapıştı inzibat. Koridorda yanı başında dikildikleri odanın kapısını ayağıyla açtı. Kolunu bırakmaksızın Hayro’yu odanın içine itti. Oda boştu. Ama ışığı yanıyordu. İnzibat, Hayro’yu meşin kaplı bir sandalyeye kolundan bastırıp çökerttikten sonra parmaklarını gevşetti. Sonra ardına dolanıp bir dolabı açıp kapadı. Masanın çekmecesini karıştırdı. Ama çok kısa sürdü bütün bunlar. Hemen hemen göz açıp kapayıncaya kadar. Bir anlık bir duraklama oldu. Çarçabuk geçiveren bu anın sonunda gözlerine kara bir perde indi Hayro’nun. Görmez oldu. Arkasından kafasına bir yumruk yeseydi, bıçaklansaydı bu kadar şaşırmazdı. Başına çuval geçirilmiş atlara döndü. Ne yapacaktı şimdi, ne yapmalıydı? İnzibat, gözüne taktığı sert nesneyi arkadan tokalandığını sandığı lastiklerle sıktıkça sıkıyordu. Yerinden sıçrayıp:

— Yeter be, ne oluyor? diye bağırmaktan kendini alamadı. Kollarıyla boşlukta destek aradı kendine. İki avuç karanlık doldu ellerine. İnzibat, hiçbir şey olmamış gibi, çırpınıp duran Hayro’yu kolundan tuttu, yeniden koridora çıkardı.

Gün ışımaktan caymış, ortalığı yeniden gece basmıştı. Üstelik bütün ışıklar sönmüştü. Söndürülmüştü. Koridorda, inzibat, Hayro’yu orta yerde tek başına bırakıp uzaklaştı. Ne yana gideceğini bilemediğinden kıpırdıyamadı Hayro. Kimbilir belki de sınıyorlardı. Kıpırdasa vururlardı belki de.

Yanından yöresinden gelip geçenler oldu Hayro’nun. Kapılar açılıp kapandı. Konuşmalar kısa ve katıydı. Ne dendiğini anlamadığından daha da katı geliyordu ona. Birileri önünde dikilip Hayro’ya bakıyorlardı sanki. Soluk alışlarından anlamıştı. Bir şey söylemeden bakıp duruyorlardı. Biri konuştu sonunda.

— Bak Hayri Usta, dedi. İstanbullu tercümanlardan biri olmalıydı. Tanımadığı bir sesti. İnce, kibar bir tonda konuşuyordu.

Hayro, elinde olmadan, başını sağa sola çevirerek konuşanı arandı. Ona, koridorda yalnız bırakılışından bu sesi duyana kadar çok uzun bir süre geçmiş gibi geldi. Otomatik olarak karşılık verdi:

— Dinliyorum!

Beriki sözünü sürdürdü:

— Başuzman gözlerini bağlamak zorunda kaldıkları için çok çok özür diliyor.

Başuzman da konuşanın yanı başında olmalıydı. Kesik kesik konuşan biriydi. İngilizce bir şeyler söyleyerek onayladı tercümanı. Sözünü “sori” diye bitirdi.

Tercüman:

— Seni Amerikan bölgesine götürecekler şimdi. Bir makinenin onarımında yardımını istiyorlar. Ne olduğunu ben de bilmiyorum. Sana durumu açıklamam için bunları söylememi istediler. Korkacak bir şey olmadığını bilmen için. Başuzman da birlikte geliyor. Tekrar ediyorum; korkulacak bir şey yok, çavuş yol boyunca koluna girecek. Sen yalnız adımlarını atarken dikkatli ol, o kadar.

Gerçekten de tercüman, sözlerinin sonunu bağlarken biri gelip koluna girdi, yürümesi için de itekledi. Karanlığın içine ilk adımını atıyordu. Ayağını kaldırdı Hayro. Bir an ayağı yere değmeyecekmiş gibi geldi. Attığı adım sert bir biçimde adeta çarptı betona. O anda kolundaki inzibat çavuşunun dün akşam sarhoşlayan zenci çavuş olabileceği geldi aklına. İçinden gülümsedi bu raslantıya. Muyo’dan dinlediği zencinin yatağında kıstırılan sarışın bomba masalı, canlı gibi bütün kadınlık görevlerini yapan lastik bebeğin büyüsü uçup gitmişti bu karanlıkta. Hınçla, “iyi etmiş Muyo” diye düşündü. “Sarışın bebeğinle yatmakla iyi etmiş. Ben olsam daha da kötüsünü yapardım. Avanak arap!”

Merdivenleri güç indi. Ama düzlükte hiç de kötü yürümüyordu. Adımlarını ölçülü atmayı öğrenmişti. Cipe kolundaki çavuşun yardımıyla bindi. Çavuş, cipte onu yanına yerleştirdikten sonra kolunu bıraktı. Hayro’nun cibe yerleştirilmesinden kısa bir süre sonra ötekiler geldi. Cipi sallayarak bindiler. Binenlerden biri başuzman, öteki şoför olmalıydı. Kontak açıldı. Motor bir süre hırıltılı hırıltılı çalıştıktan sonra araba hareket etti. Motor soğuk olduğuna göre onu buraya getirdikleri cip değildi bu. Yanına kattıkları çavuşu da değiştirmişlerdi. Cipte dört kişiydiler. Konuşmadan ilerliyorlardı. Yolda, korka korka parmaklarını gözlerine götürdü. Elleri titriyordu. Çavuş bir şey diyecek mi diye bekledi. Ses çıkmadı kimseden. Gözündeki nesneye dokundu. Orasını burasını yokladı. Kalın, meşinden yapılma bir maskeydi. Arkadan iyice sıktıklarından gözlerinin üstüne bastırıyordu. Gözlerindeki bu ağırlık ve içinde boğulduğu karanlık midesini bulandırıyordu.

Cip, uzun bir süre asfaltta gitti. Hiç sarsılmadılar. Bir ara kıyıdan geçmiş olmalılar, yosun yosun koktu ortalık. Dalgacıkların sesini duyar gibi oldu. Bir iki martı çığrıştı. Taptaze bir sabah esintisi yüzünü yalayıp geçti. Kıyıdan sonra sık bir kavaklığa girdiler. Rüzgarda pırpırlanan yapraklardan ağaçların ağır ağır sallanırken çıkardıkları gıcırtıdan ayırt etti kavaklığı. Ama bir tek kuş ötmüyordu. Çünkü üssün haber alma antenleri çevreyi ağ gibi sardıktan sonra kuşlar buralara uğramaz olmuştu. Her şeye kulak kesilmişti şimdi. Nerede olduklarını ölçmeye çalışıyordu. Gözünün önüne Dilburnu’nu kaplayan eski tarlaları, otlakları, zeytinlikleri, içinden geçtikleri kavaklığı, sökülmüş bağlarla bahçeleri getiriyordu. Kumsalı, gölcüklerle bölünmüş kıyıyı kafasında canlandırmaya çalışıyordu. Ama hepsi birbiri üstüne yığıldığından nerden geçmekte olduklarını kestirse de, ne yana gittiklerini bir türlü çıkaramıyordu.

Cipi iki yerde kısa aralıklarla durdurdular. Kontrol geçitleri olmalıydı bunlar. Yolu açıp kapayan paralellerin gıcırtıyla inip kalkışını duydu. Üçüncü geçidi de arkalarında bıraktıktan sonra cip biraz daha gitti. Sonra bir dönüş yapıp durdular. Motor sustu. Önce öndekiler indiler. Ardından çavuş indi. Hayro’yu kolundan tutup indirdi. Denize çok yakındılar. Rüzgar vardı. Hem de sıkı esiyordu. Üşüdü Hayro. Ceketinin yakasını kapattı. –Dilburnu’nun ucuna mı getirdiler yoksa?– diye düşündü. Rüzgar saçlarını karıştırarak esiyordu.

Bir süre rüzgar altında kaldılar. Sonra çakıl gibi, kum gibi ayak altında gıcır gıcır eden bir yoldan yürüttüler. Şimdi kuytu bir yerdeydiler. Rüzgar geride kalmıştı. Bir kapının açılmasını beklediler. Garaj ya da hangar kapısı gibi bir şey olmalıydı. Açılması epey uzun sürdü. İçeri girdikten sonra bir süre de kapanmasını beklediler. Düz bir alan geçtikten sonra merdiven inmeye başladılar. Sayacaktı. “Yer altına iniyoruz” diye düşündü. Rutubetli gibiydi geçtikleri yer. “Tünel olabilir mi?” diye geçirdi içinden. Kolunu yana açtı. Duvara değdi parmakları. Islaktı duvar.

Yirmi beş merdiven sayabildi şaşırmadıysa. Yirmi beşincide düze geçtiler. Başını öne eğdirmişlerdi. Sanki yuvarlak bir borudan geçiyorlardı. Omuzları tavana değiyordu. Tek sıra olmuşlardı. Borudaki yolculuk iki yüz metre kadar sürdü. Adımlarıyla ölçtü. Borudan geniş bir alana çıktılar. Alabildiğine geniş ve ferahtı. Hayro’ya sanki açık havaya çıkmışlar gibi geldi. Çevrelerinde birileri vardı. Az önce geçtikleri yerlerde soluğu iyice daralmıştı. Burada rahatça soluk alınabiliyordu. Yolculuğunun sonuna gelmişti anlaşılan. Altına bir sandalye ittiler. Omuzlarından bastırarak oturttular. Sandalyeye oturur oturmaz gözlerindeki maskeyi çekip aldılar. Maskenin alınması omuzlarını çökerten ağır bir yükün kalkması gibi bir etki uyandırdı Hayro’da. Bir an gözlerini öylece yumulu tuttu. Açamadı. Yumruklarıyla ovalayarak aralayabildi sonunda. Bir şey göremedi önce. Karaltılar, kımıltılar... Oysa gereğinden çok aydınlıktı. Gözlerini kamaştırıyordu ışık. Kuş kanadı gibi ürkekçe açılıp kapanıyordu gözkapakları. Biri uzunca bir bardak tutuşturdu eline.

— Viski, dedi yedeğindeki Çavuş.

— No, no... diyerek elini salladı. Su getirmelerini işaret etti. Viski bardağını götürüp aynı tür bardakla istediği suyu getirdiler. İki yudum aldı. Soğuktu su. Kalanını yüzüne vurdu. Çevresini yavaş yavaş ayırt etmeye başlıyordu şimdi. Bir laboratuvarda sandı önce kendini. İçerdekilerin hepsi beyaz gömlekliydi. Görülmemiş büyüklükte bir telefon santralına benziyordu burası. Kız saçı gibi örgülü teller, düğmeler, tuşlar, dev teyplerde dönen bantlar, mikrofonlar ve bir duvarı boydan boya kaplayan yan yana dizili televizyon ekranları... Ekranların kiminde görüntü vardı. Kiminde enine ya da boyuna çizgiler oynaşıp duruyordu. Kimi de ayna gibi göz alıcı bir ışıkla parlıyordu.

Şaşkınlıkla doğruldu oturduğu sandalyeden. Anladığına göre büyük antenin altındaydılar şimdi. Büyük Kulak dedikleri radarın bağlı olduğu merkezde. Dünyanın bütün gizlisi saklısı burada ses olarak, görüntü olarak yakalanıyordu bu tuzaklara. Büyük Kulak her zaman tetikteydi. Herkesi izliyor, her şeyi dinliyordu. Her yerde vardı o. Ama onun nerde olduğunu hiç kimse bilemezdi. Kimbilir toprağın kaç yüz metre derinliğinde bulunuyordular şimdi. Kimbilir belki de derin, karanlık denizin, sarp uçurumların altındaydılar.

Tavan yokmuş gibi yüksekti. Görünmüyordu da. Yalnız yağmur gibi ışık serpiliyordu yukardan.

Beyaz gömleklilerden biri Hayro’ya yaklaştı. Kendisini izlemesini işaret etti. Hayro yürüdü uzmanın ardından. Başuzmanla çavuş oldukları yerde kaldılar.

Uzman, çelik bir asansöre bindirdi Hayro’yu. Asansör hareket etmiyormuş gibiydi. Yalnız kapının üstündeki numaralı ışıklar yanıp sönüyordu. Otomatik kapı açılınca indiler. Duvar yarılmış gibi oldu. Onlar inince kapı kapandı. Dümdüz bir duvar oldu orası yeniden. Penceresiz uzun bir koridor geçtiler. Koridorun sonunda kalorifer dairesi gibi bir yere girdiler. İnceli kalınlı borular her yanı kaplamıştı. İç içe, arap saçı gibi birbirine dolanmışlardı.

Onu getiren uzmanın gözetiminde bu odada bir saati aşkın kaldı. Uzman o bir saat boyunca ıslık çaldı, bir aşağı bir yukarı dolandı da dolandı. Borulardan gaz geçiyordu. Bozukluk bu borulara bağlı püskürteçteydi. Meme şişkinlik yapmıştı. Onu düzeltti. Boruları denetimden geçirdi. İşi bu kadardı.

Uzmanla buraya kadar çıktıkları çelik kutuya kapandılar. Kapının üstündeki numaralı ışıklar yandı söndü. Duvar yarıldı. Çıktılar. Göz açıp kapayana kadar dev santraldaydılar. Başuzmanla çavuş, orda, bıraktığı yerde ayakta onu bekliyordu.

Yanlarına gelir gelmez, inzibat, yeniden gözünü bağladı Hayro’nun. Geldikleri yollardan geri döndürdüler. Dönüş daha kısa sürdü gibi geldi Hayro’ya. Cip, son hızla gitti. Hem de kestirme yoldan. Ne deniz kıyısından geçtiler, ne de kavaklıktan.

Cipteyken gözlerindeki bağı çıkardı inzibat. Yeryüzü kor ışıktı sanki. Gözlerini açamadı. Cipi durdurduklarında, gözleri, yarı yarıya yumuktu daha. Açmaya cesareti yoktu. Yüreği hızlı hızlı atıyordu. Cipten yere indirdiklerinde de tam olarak açamadı. Birden açsa ışığın keskinliği gözlerini kör edecekmiş gibi geliyordu.

Bıraktıkları yerde durdu kaldı öyle. Soluksuz kalmıştı sanki. Ne ileri, ne geri kıpırdayabildi. Ne yapacağını, daha doğrusu ne düşüneceğini bilemiyordu. Altüst olmuştu.

Birden:

— Vay, Hayro Usta gelmiş, diyerek işçiler çevresini aldılar. Barakanın önüne bırakılmıştı demek. Gözlerini araladı. Çevresindekiler gündüz vardiyasının işçileriydi.

— Saat kaç? diye sordu. Sekizi geçtiğini söylediler. Sonra hep birden üstüne üşüştüler.

— E, hadi bakalım anlat Hayro Usta!

— Neler gördün Hayro Usta!

— Nereye götürdüler seni?

— Anlat da dinleyelim!

— Nazlanma be Hayro Usta! Anlat be Hayro Usta!

— Görmediğin yokmuş diyorlar Usta! diye hep bir ağızdan karmakarışık bağrıştılar.

Doğruydu. Hayro, en sonunda, ilk ve son olarak, her şeyi görmüştü, biliyordu, ama onlara anlatacak bir şeyi yoktu. Masal sona ermişti, büyü bozulmuştu.

Gözlerini iyice açtığında çevresine uzun uzun baktı. Gökyüzüne, denize. Sonra alanın dışındaki dağlara, ovaya çevirdi yüzünü. Sanki ilk görüyordu hepsini. Gökyüzünü, gökyüzündeki kara sisi, bulutları, denizi, denizin çırpıntısını, uçuşan martıları, dağları, dağları yeşerten bodur makileri, dikenli böğürtlen çalılarını, ovayı, ovadaki otları, deve dikenlerini, kır çiçeklerini, arıları, kelebekleri, tırtılı, solucanı, kurdu, kuşu, yılanı, fırtınayı, şimşeği, yağmuru, karı, tipiyi, boranı, sıcağı, soğuğu, güneşi ve bütün bunları çeviren alanın telörgülerini, dünyadaki bütün telörgüleri yeniden tanıyor gibiydi.

Neler gördüğünü habire karmakarışık soran işçileri arkasında karşılıksız bırakıp çıkış kapısına doğru ağır ağır yürüdüğünde kulaklarında binlerce antenin vınıltısı yankılanıyordu hâlâ.

Telörgülerin dışına çıkıp karayoluna ayak bastığında taşıtlar iyice sıklaşmıştı. Hızla geçen taşıtların azgın homurtusu antenlerin vınıltısını bastıracak kadar güçlüydü. İlk duyuyordu bunu. Telörgülerin dışındaydı. Ayağını bastığı yer sarsılıyordu taşıtlar geçerken. Geceden çökerek dağları, ovayı, denizi kara bir dumanla saran sis, Gökçe’nin ardından yükselen güneşle dağılmaya başlamıştı. Denizden gelen esinti de güneşe yardımcı oluyordu. Gün ilerledikçe ışık çoğalacak, esinti de artacaktı.

Hayro, ellerini oğuşturdu.

— Bugün hava güzel olacak... dedi kendi kendine.

Başına gelenlerden sonra ilk olarak gülümsedi. Esmer yüzü ışıdı. Asfaltın karşı kıyısına geçti. Her zamanki gibi durup Yalova’dan gelecek minibüs ya da otobüsü bekleyeceği yerde, anayolu bırakıp, zeytinliklerin içine vurdu.

Yağma

Bir Şehrin Öyküsü

(1971)

1972 Türk Dil Kurumu Hikâye Ödülü

1. Basım:
Yücel Yayınları, İstanbul, 1971

2. Basım:
Yücel Yayınları, İstanbul, 1972

3. Basım:
(Gözleri Bağlı Adam ile birlikte) Yazko, İstanbul 1980

4. Basım:
(Gözleri Bağlı Adam ile birlikte) Yazko, İstanbul 1980

5. Basım:
(Gözleri Bağlı Adam ile birlikte) Evrensel Basım Yayın, İstanbul, 1996)

Birinci Basımın Önsözü

Kitap Üstüne Birkaç Söz

Günün birinde bir gezgin çıkagelir. Geçmişe meraklı bir gezgin. Şehrin kapısından girer bir akşamüstü. Bütün akşamüstlerinde şehre gelen binlerce yolcudan herhangi biri gibi. Ama araştırıcı zekası, daha başında, kendisine yol göstererek şehri çevreleyen surların öyküsünü, yani şehrin tarihini, toplumsal ve ekonomik geçmişini öğretmiştir ona. Bu tarihsel bilgiyle şehrin kalabalığı arasına karışır.

Yabancı bir şehre gelen bütün yolcular gibi, o da, geceyi bir otelde geçirerek dinlenir. Ertesi gün de şehri dolaşmaya çıkar. Şehrin yaşantısından çeşitli bölümleri birbiri ardına görür geçer. Dışsal yönleriyle karşılaştığı bu çeşitli görünüşlerin, her gün göre göre alıştığımızdan, bizim göremediğimiz çelişik durumları yansıyacaktır onun dikkatine. Bir şimşek ışıltısı kadar ani ve onca güçlü.

Ertesi gün de, bir sabah vakti, binlercesiyle birlikte, şehri sessizce bırakıp gidecektir gezgin. Ardında en küçük bir iz, tek bir söz bırakmadan.

İşte ben bu suskunluğa dayanamadığım, bu biraz da kaçaklıkmış gibi gelen sessizliğe başkaldırmak gerektiğine inandığım için, sözünü ettiğim gezginin gözünden bir şehrin öyküsünü anlatmaya çalıştım. Ama bu anlatılanlarda bir romanın konuyu derinliğine kavrayışıyla bir düşünce yoğunluğunun getireceği incelemeci bir yöntem aranmamalıdır. Bu öykülerle anlatılmak istenen bir şehrin öyküsünden belirgin birkaç çizgidir.

Çeşitli zamanlarda yazdığım öyküleri, bu görüş açısı içersinde, birleştirip sıralayarak hazırladım kitabımı.

Bu yüzden öykülerde ne yer, ne de kişi adlarıyla karşılaşılamayacaktır pek. Ama betimlemelerden çıkarılacak sonuca göre İstanbul’un anlatıldığı da kimsenin gözünden kaçmayacaktır. Gerek tek tek kişilerin öykülerinin anlatımında, gerek kalabalıklar konu edinilirken, gerekse düpedüz şehir anlatılırken ekonomik ve toplumsal çelişkiler açısından ülkemiz sorunlarıyla insanının göz önünde tutulduğu, bir şehrin öyküsünün bütün bir ülkeyi, giderek üstünde insan yaşayan bütün kara parçalarını kapsadığı anlaşılacaktır.

“Bir Şehrin Öyküsü”nde başkişi, öyküsü anlatılmaya çalışılan şehrin kendisidir. Kişilerin birbirlerinden çok şehrin kendisiyle, yani eşyayla olan ilintilerindeki çelişkiler bu kitaptaki öykülerin başlıca özelliklerindendir. Ama bu, soyut bir yapı-insan, eşya-insan gibi cansız bir taş yığınıyla canlıların boşunalık içindeki anlamsız ya da mistik çatışması olarak anlaşılmasın. Kişilerin şehirle olan çatışmaları her seferinde yoksul-varlıklı, yöneten-yönetilen gibi kesinleşen ayrımları belirleyecektir.

Bu ayrım, öykülerdeki kişilerin şehirden kaçmalarına, yargılı olarak şehirden sürülmelerine bile yol açacaktır. Onun için öyküsü anlatılan şehrin dışında geçen bu öyküleri, Bir Şehrin Öyküsü’nün sınırlarını aşmış gibi saymamak gerekir.

Her gün hepimizin bir şeyler yağmaladığı ve her gün hepimizin bir şeylerinin yağmalandığı bir şehrin öyküsüdür bu. İşte bu temel çelişki, kitaba bu adı vermemin başlıca nedenidir. Kitaptaki bütün öyküleri genel çizgileriyle kapsadığına inandığım yağma düzeninin çelişkileri trajikomik durumlar yaratarak öykülere bir karamizah havası da katmış oldu. Yoksa öyküleri bu yöne, özellikle ben sürüklemiş değilim.

Bütün bunlar benim kendi yorumum. Okuyucu, kitaptaki öykülerin yazılış ve kitabın düzenleniş nedenlerini sıralamak için yapılan bu açıklamanın dışında düşünmekte özgürdür. Çünkü kitap, benden çok onundur şimdi.

Ağustos 1971-İstanbul

İkinci Basımın Önsözü

Ödül Konuşması

Sayın konuklar,

Bu ödülün bana yalnızca dilimin arılığı, anlatımımın düzgünlüğü için verildiğini kabul etmediğimi, bunu böyle saymadığımı öncelikle belirtmek isterim. Çünkü devrimler bir bütündür. Bölünemez. Parçalanamaz. Onun için de dil devrimini, genel devrim kavramından soyutlamak, ayırmak onu anlamsızlaştırmak, halktan koparmak, amacından uzaklaştırmak demektir. Ancak sanat değeri olan yapıtların, yazdıklarıyla bir yandan halkının beğenisini yüceltirken bir yandan da ülkesini seven, halkının mutluluğunu en üstün ilke bilen gerçek bir aydın olarak toplumsal ve ekonomik devrimlerin gerçekleşmesi için çaba gösteren yazarların dili halkla bütünleşme olanağı bulur. Sayın yargıcılar kurulu üyelerinin de kitabımı ödüllendirirken bunu böyle düşündüklerine inanıyorum. O yüzden de verilen ödülü, kitabımın ve çalışmalarımın bütününe verilmiş bir armağan olarak görüyorum.

Ben buraya, sizlerin karşısına güç koşullar içinden geçerek geldim. Kendi kişisel çabamla, ondan da çok kimi fırsatlardan yararlanıp kimi olanakları değerlendirerek geldim. Nice halk çocuğu, işlenmemiş, nice, pırıl pırıl zekâ bugün buraya gelebilme, karşınıza çıkabilme olanağından yoksundur. Onun için Türk yazarı, Türk aydını gerçekçi olmak ve gerçekleri çekinmeden yapıtlarında yansıtmak durumundadır. Yani halktan aldığını yine halka verecek, bilgisini, kültürünü onun yararına kullanacak, onu aydınlatacak, onu eğitecek, onu bilinçlendirecektir. Dil devriminin de, bütün öteki devrimler gibi amacı bu değil midir? Halkla bütünleşmeyi sağlamak.

Bu bütünleşme süreci içinde Türk yazarı, Türk aydını akılcı yöntemi tek ilke bilecektir. Devrimci çabaları, halkçı girişimleri belki kimi çevrelerce düpedüz engellenmeye çalışılacak, kimi çevrelerce de kurnazca bir yumuşaklıkla amacına aykırı yönlere çekilmek istenecektir. Ama akılcı yöntem; özgürlükçülük, cumhuriyetçilik, halkçılık ilkesi Türk yazarının, Türk aydınının biricik koruyucusu, yol göstericisi olacaktır. Şimdiye dek bu böyle olmuştur. Şimdiden sonra da böyle olacaktır. Çünkü devrimler amacına aykırı yönlere kaydırılmaya bırakılmaksızın gerçek yerlerine oturtulmak durumundadır. Biricik çaba da bu olmalıdır.

Burada, benimle birlikte ödüle hak kazanan ve daha önce dil devrimini halka yaymada, iletmede gösterdikleri başarılardan dolayı ödül almış bütün öteki yazar arkadaşlarımı kutlamak isterim. Devrimlerin perçinlenmesindeki halkçı tutumlarını övmeyi bir borç bilirim. Özellikle de Türk Dil Kurumu’nun kurucusu Mustafa Kemal Atatürk’ü ve bugüne dek dil konusundaki çalışmalarıyla Atatürk devrimlerinin en anlamlısını gerçekleştiren bütün dilbilimcileri saygıyla anarım. Bugün de bu konuda çaba göstermekten geri durmayan dilbilimcilerle Kurum çalışanlarını sevgiyle selamlarım.

Dil Bayramı’mızın kırkıncı yılını kutladığımız bu mutlu günde, geçen yıl, hangi nedenle açıklanmadığını açıklıkla bilmediğim ödüller bu yıl verilsin isterdim. 1971 yılı ödüllerine hak kazanmış ya da kazanacak yazar arkadaşlarla, burada, birlikte olmayı dilerdim. Çünkü günlük olaylar yanıltıcıdır, bunalımlı günlerse geçip gider. Ama sanat kalıcıdır. Yaratıcı bir çabanın sonucu olan yapıtsa her zaman için dimdik ayaktadır. Hele devrimci çaba halkın öz malıdır, ondan esirgenemez.

Saygılarımla.

26 Eylül 1972-Ankara

Yağma Üstüne
 Bir Konuşma

“Yağma mı Var?”

Mehmet SEYDA– Varsa nerede? Anlat Adnan.

Adnan ÖZYALÇINER– Yağma eşitsizlikte var. Yağma uygarlığın dağılımındaki eşitsizlikte var. Yağma çok katlı yapıların yanındaki sayısız gecekondu semtlerinde var. Yağma fırsat eşitliği olmayan eğitimde var. Yağma pazarda var. Parası olana var.

SEYDA– Tamam, anlaşılıyor. Ben, kitabına adını veren ikinci hikâyede anlattığın “topal adam”ın, herkesin gücü yettiğince bir şeyler çalıp çırpmasını, pazardan gücünce bir şeyler alıp dolmuşla evine gitmesini “yağma” diye nitelemesine takıldım. Sonra hani kendisi de değnekçiliğe başlar ya?

ÖZYALÇINER– Aynı yağmaya katılmak için başlar.

SEYDA– Peki, para ne yoldan, nasıl kazanılacak?

ÖZYALÇINER– Günlerdir aç kalmış adama göre, hiç bir biçimde iş bulamamış o topal kişiye göre, bu sorun o kadar önemli değildir. Bunu düşünemeyecek durumdadır zaten. Onun gözünde, karnını doyuran herkes kendi açlığına yeni ve daha derin bir açlık katıyordur, yani, her şeyi kendisinden yağmalıyordur.

SEYDA– Bu ikinci hikâyenin, şehre uçakla girmiş adamla herhangi bir bağlantısı, ilişkisi var mı? İlk hikâye ile bağlantısı demek istedim.

ÖZYALÇINER– Bütün hikâyelerin ilk hikâyedeki adamla ilişkisi vardır. Çünkü o adam burjuva toplumundan gelme bir aydındır. Bu çelişkilere dikkati çekilen bir adamdır.

SEYDA– Kitabın başındaki “Birkaç Söz”de, anlatılan şehrin İstanbul olacağını belirtmiştin. Bundan önceki kitabın Sur ile Yağma arasında sence konu ve işleniş bakımından ele aldığın şeyler nelerdir?

ÖZYALÇINER– “Birkaç Söz”de belirtilen şehir İstanbul olmayabilir de. Geri kalmış bir ülkenin öteki şehirlerine göre türlü şartlar içinde alabildiğine şişmiş bir şehri de olabilir. Dolayısıyla, bu türlü bir şehirde çelişkiler, daha çok göze batacaktır. Sur’da, şehrin anlatımı, daha çok, betimlemeci bir görüştü. Yağma’da ise, bu anlatım, genellikle toplumsal tabakalar arasındaki çelişkileri ele alıp öne çıkararak şehri anlatma amacını güdüyor.

SEYDA– Bence, önemli bir nokta var. O da şu; bu şehrin İstanbul olması gerektiği üzerinde dururken, İstanbul’un sende yarattığı izlenimleri kesinliğe çıkarmak doğru olur. “Çarşı” hikâyendeki yer Kapalıçarşı’dır, “Burjuva Ölüleri”nde Bozdoğan Kemeri’dir. “Saray Artığı Bahçe”de Gülhane Parkı’dır. “Sis”de Karaköy Köprüsü’dür. Bu böyle olunca, başka bir şehir de olabilir diyebilir miyiz?

ÖZYALÇINER– İstanbul’un tarihsel konumu baştan beri beni etkilemiştir. İstanbul’da doğup büyüdüğüm için de, bu şehri anlatmam olağandır. Ben, kendimi hep başka kişiler ve başka şehirler zararına şişmiş olan bu şehirde yabancı gibi gördüm. Bu şehirde yaşamaktan zaman zaman utandım. Eğer birtakım raslantılarla okula gidememiş olsaydım, birçoklarının zararına bu fırsat eşitsizliğinden yararlanmasaydım, belki de şimdi seninle konuşamayacak ve bu kitabı yazamayacaktım. Onun için, bütün öbür şişmiş şehirlerin çocukları, bütün geri kalmış ülkelerin insanları İstanbul’un ya da öteki ülkelerin insanlarıdır benim gözümde.

SEYDA– Tamam, iyi bir noktaya geldik. Hikâyelerin konuları bütün çocuklara, bütün insanlara doğru açılıp yayıldıkça, somut bir insanın değil, tasarlanılmış ve düşünceleri, izlenimleri açıklamak için araç olmuş kimselerin hikâyeleri durumuna girmiyor mu? Bence, Yağma’da, insan, hikâyeye “Pazar Gezintisi”nden sonra giriyor. Daha öncesi insansız. Ama bir “Pazar Gezintisi”, bir “Mis Gibi Anadol!” bize kendi koşullarımızı ve insanlarımızı eksiksiz anlatan hikâyelerdir. Bunlara ne diyorsun?

ÖZYALÇINER– Yağma’daki hikâyelerin allegorilerden yararlanması bu izlenimi uyandırıyor olmalı. Benim bu kitapla yapmak istediğim şey, yöneticilerle yönetilenler arasındaki çelişkileri ortaya koymaktı. Yani, sonuç bir çeşit tez hikâyesine gitmekti. Bu bakımdan, andığın hikâyeler sana insansız görünebilir. Bir şehrin iki bin yılını küçük bir hikâyede başka türlü de anlatamazdım sanırım.

SEYDA– “Biz Yargılılar” bana, isterse allegorik olsun, pek de hikâye imiş gibi gelmedi. Bir alıntı, herhangi bir hikâyeden alınmış bir kesit gibiydi dersem?

ÖZYALÇINER– “Biz Yargılılar”, sürgünde olan birinin izlenimleri, bir durumu belirtmesi açısından, bence, öteki hikâyeler gibi bir hikâyedir. Üstelik, bu hikâyedeki kişi, anlatılan şehirden sürgün edilmiştir. Şehrin yargılısıdır. Ve her türlü şartlar altında ölüme yargılıdır. Bu dramatik yönü, öteki hikâyelere ilintisi bakımından da tutarlıdır, kitapta tek kalmış bir parça sayılmaz.

SEYDA– Bir açık oturumda, hatırlarsın ona birlikte katılmıştık, “Hikâye, plastik bir sanattır” demiştin. Birkaç yıl oldu bunu söyleyeli. O zamandan bu zamana hikâye anlayışında bir değişim oldu mu?

ÖZYALÇINER– Hikâyenin plastik sanat oluşunu, biçiminin kusursuz hale getirilmesi için söylemiştim. Bu plastik sanat deyiminin içerikle bir ilişkisi yoktu.

SEYDA– Öyleyse, hikâye anlayışında bir değişiklik yok?

ÖZYALÇINER– Bu bakımdan yok, elbette.

SEYDA– Yağma’da gözettiğin niyet ve amaç, bana kalırsa, hikâyeciliğin işlevini kavrayışta, eskisine göre bir değişim olduğunu bize kabul ettirebilir.

ÖZYALÇINER– Anlatılan olaylarda, doğru, eskisine göre daha bir belirginleşme var. Bu belirginleşme, toplumsal sorunları çelişkiler yönünden ele almakta göze çarpar, olayların düzenlenişi de daha yalın ve açık bir bakış açısını gerektirmiştir.

SEYDA– Şehir, sende bir bunalım yaratıyor. Bu bunalımın, sence, başka türlü anlatımı yeterli olmaz, eksik kalır. Özetlersem, bütün hikâyeler bize “Adnan Özyalçıner’in dünyasını verir..” diyebilir miyim?

ÖZYALÇINER– Bu türlü çelişkiler içinde çalkanan bir şehirde yaşayan her aydın bence bu bunalımı duyar. Duyması gerekir. Bir yanda uygarlığın bütün nimetlerinden alabildiğine yararlanan bir toplumsal kat, öte yanda, büyük şehre ters düşen bir şekilde, uygarlığın en küçük verilerinden bile yoksun bırakılmış halk yığınları... Bunun anlatımı, bu durumun ortaya konulması, bu bunaltıyı duymuş bir aydın olarak bende ancak böyle bir anlatım düzeni oluşturmuştur. Yalnız benim dünyam mı? Gerçeklerin dünyası değil mi?

SEYDA– Ortaokul ve lisede aritmetikten, matematikten kaç alırdın?

ÖZYALÇINER– Aritmetiğim ve matematiğim çoğunlukla zayıftı. Hatta lise son sınıfta cebirden bir yıl bekledim. Bu sorunun hikâyelerle ne ilintisi var anlamadım.

SEYDA– Hiç, öyle bir soru. Somutlamaktan çok soyutlamada, şematize etmekte belki de seni daha yatkın gördüğüm için sordum. Bir mizaç, bir şeye yatkınlık...

ÖZYALÇINER– Bir soru da ben sorayım sana: Kitabı beğendin mi Seyda?

SEYDA– Bütünüyle değil, “Pazar Gezintisi”, “Mis Gibi Anadol!” ve bir bakıma, sisli günlerde karşı yakadakileri, vapurları anlatır “Sis” gibi hikâyelerle... Öbürleri, bana düşünen ve duyan her aydının, allegorilere gitmeden de, anlatabileceği şeylermiş gibi geldi. Adeta gereksiz bir mesaj gibi göründü.

ÖZYALÇINER– Aslında ben de bu mesajları iletmekten yanayım.

SEYDA– Kimlere?

ÖZYALÇINER– Okuyan herkese...

SEYDA– Bilmiyorlar mı?

ÖZYALÇINER– Bilmeyenler var. Henüz bilinçlenmemiş okurlara.

Sur Kapılarında

Sağlam mezarı anıların ulu tapınak,

onurlu taş direkler, bağlı devler gibi,

geçmiş günleri gelecek günlere anlatmakla görevli,

ey kale duvarları, şehri dolanan, çepeçevre,

dişleri düşmüş kafatasları gibi, sırıta sırıta.

(Tevfik Fikret, “Sis”, A. Kadir çevirisi)

Önde engin denizin incecik kıyısıyla şehri, gerilerde de ovaya bakan ağaçlıklı sırtları eskiden kalma, upuzun bir sur ayırır. Yıkık bir yerinden girdim içeri. Kitaplara geçmiş, tarihi, çok bilinen bir gedik olsa gerekti bu. Saldırganların kocaman elli, dev pehlivanlarınca baltalarla, gürzlerle, topuzlarla açtıkları kanlı bir gedik. Duvarda bir ilk gedik. Bunun için, hemen dibinde, gezginleri bekleyen dilenci kesti yolumu. İngilizce, Fransızca, tutturamayınca da Türkçe başladı. İngilizce, Fransızca giderek Almanca olarak gevelemeye çalıştıkları basmakalıp bir iki sözdü. Surlar üstüne basit bilgiler, masalsı uydurmacalar karşılığında alacağı üç beş kuruş için yılışan, köpekleyen yarı dilenci, yarı yol gösterici, aşağılık, iğrenç bir şehirli. Yenilmiş bir eski Sur’lu. Tarih kitaplarından ezberlenmiş, şehirdeki herkesin ezberlemek zorunda olduğu o tek tarih kitabından, saldırganların Sur’luların kanlarıyla yazdıkları kitaptan ezberlediği, pehlivanların görkemli görünüşlerini öven sözlerdi.

“—... Derler ki, her birinin boyu nerdeyse duvarların boyundaydı. Onları görenlerin korkudan dilleri tutulur, dizlerinin bağı çözülürdü. Kılıcı, kargıyı ellerinden atıp içerilere, analarının ya da karılarının yanına kaçmıştı bütün Sur’lu savaşçılar. Karıncalar gibi korkak ve sürüngendi kaçanlar. Pehlivanlarsa kaplanlar kadar atılgan ve yırtıcıydılar.”

Bir vuruşta boyun kırdıkları, kelle kopardıklarını, avuç avuç ve taze taze, sıcak insan kanı içtiklerini anlatarak, saldırganların ağzıyla, saldırganlara alkış tutuyordu.

Cafcaflı sözlerinin beni etkilemediğini, canımı bile sıkmaya başladığını sezer sezmez kısa bir şaşkınlık dönemi geçirdi. Sonra kendini çabucak toparlayıp, içten bir davranışla, Türkçe olarak:

— Gördüğünüz gibi yoksul Sur’lunun biriyim ben, diye özür dilermişçesine bir giriş yaptı.

— Dinleyin anlatacaklarımı siz siz olun.

Bilin gerçek öyküsünü Sur’un.

Bilinsin diye tarih

Silinsin diye yeryüzünden saldırgan...

derken sesi tuhaf bir etkinlik kazanmıştı. Az önceki sünepeliğinden birdenbire sıyrılıvermişti. Başkaldıran bir insanın soylu dikelişi içindeydi.

— Evet yoksul bir Sur’luyum. Ama bütün bu gördüğünüz duvarların da gerçek sahibiyim.

“Yoksul bir Sur’luyum” sözlerini, yüce soyluluğunu savunma isteğinin verdiği atılganlıkla, sert bir sesle söylemişti.

— Toprağın derinliklerinden bu yapı taşlarını ellerimle, tırnaklarımla söküp çıkaran benim. Uygun biçimlerde yonup, sırtımda, ta buralara dek taşıyan da ben. Sonra da, üst üste koyup, duvarları yükselten de... Bunun için gerçek bir yoksulum da. Bütün gerçek sahipler gibi...

Bu duvarlar benim, ben yaptım onları. Na bu ellerimle. Şu gördüğün ellerle. Ama binlercesiyle. Eskiden kemikli, sert ve iriydiler. Şimdiyse, avuç açmaktan gevşeyip tombullaştılar. Güdükleştiler. Bir bir dizildi bu taşlar. Diş diş yükseldi. Yeryüzünü gökyüzüne yakınlaştırdık duvarlarımızla. Hiç kimse yıkamazdı onları, hiç kimse varamazdı duvarlarımızın yanına. Kanımızla, terimizle kardık horasanını. Taşı taşa perçinledik. Yeryüzünü tepedeki gökyüzüyle bir güzel kilitledik. Ben duvarcı ustası Abraham ya da İbrahim, bütün duvarcı ustası İbrahimler köleydik. Ayaklandık. Özgürlüğümüzü istedik. Aldık. Ve bu duvarı diktik.

Buraya dek sessizce dinlediğim dilenciyi, elimi sallayarak susturdum.

— Oyunculuğunuza diyecek yok doğrusu. Başarılı bir uyarlama. Kılığını da iyi ayarlamışsın. Sakalın, sakalının kesiliş biçimi, harmaniyen, ayağındaki atkılı sandaletler çabucak iki bin yıl öncesini eksiksiz canlandırabiliyor kişinin gözünde. Gezginler için ilgi çekici bir gösteri. Kutlarım sizi.

— Hakkınız var bayım. Yirminci yüzyılın gösterişli giysilerini kuşanmışsınız. Yirminci yüzyıl bu. Dev bir jet, binlerce kilometre uzaklardan sizi alıp buraya getirmiş olmalı. Ak kağıt gibi lekesiz bir gökyüzü... Oh! Sonra bir otomobile atlayıp, güneşli kıyıya paralel uzanan asfaltta, saatte yüz-yüz yirmi yaparak sırtınız yumuşak koltuğa yaslı, yüzde yüz yaslanmışsınızdır koltuğa, yaslanmalısınız hem de, para veriyorsunuz çünkü, alandan buraya gelmiş olmalısınız. Hızın esrikliği içindesiniz daha. Onun için gördüklerinizi alıştığınız tiyatro oyunlarından biriyle eş tutmakta haksız değilsiniz. Beni de başarılı bir oyuncu gibi görüyorsunuz. Oysa ki çöplüktesiniz. Silkinin biraz, açın gözlerinizi artık ne olur! Yüzyılımızı, özellikle yüzyılımızın tepe tepe kullandığınız, bize de, her türlü kanlı artıklarını bıraktığınız çılgınca hızını, biraz da kendi kendinizi unutun. Kısa bir süre için unutmayı deneyin. Gerçek bir çöplüktesiniz işte. Bir dilenciyle de karşı karşıyasınız. Yüzyıllar art arda geçti belki. Çabuk çabuk. Ah ne de çabuk. Bir düş çabukluğu içinde. Ya çöplüktekiler için, iki bin yılı hep yürüyerek, iki bin yılı çıplak ayaklarımızla hâlâ çiğnemekten yorulmayan, yorulmayacak olan bizler için... Önden gidenlerin atları, arabaları vardı. Birçokları da otomobilleri, gemileri ve uçaklarıyla geçip gittiler. Uzundu, uzadı yürüyüşümüz. Geciktik, çok geciktik. Geciktiğimiz için de, bütün bu kendilerine ulaşamadıklarımız, çöllerde yittiğimizi, yok olduğumuzu sandılar. Unuttular bizi. Çok sonraları, orda burda, tek tek karşılaştıklarında da, önemsemeyerek, iteklediler ışıklı caddelerden. Uzun yürüyüş, ister istemez koparmıştı bizleri. Yıllar sonra, tek tek de olsa, toplanıyorduk karanlık ara sokaklarda. Çöplüklerde yoğunlaşıyorduk. Görülenlerimizi hep bir yere sürüyorlardı. Duvar diplerine. Köşe bucak yerlere. Böylece her şehrin göze batmayan yerlerinde gelişti çöplükler. Yoğunlaştı, kokuştu. Dilenciler de, çağları aşarak, kurtçuklar örneği, ağır ağır oluşumlarını sürdürdüler. Hiç konuşmadılar. Hep sustular. Şehrin akıl almaz gürültüsü, gösterişi, köşe bucakta yaşayanların, konuşsalar da seslerinin duyulmasına engeldi. Yüzyıllar geldi geçti. Onlar şehrin artıklarından beslendikleri için oluşumları gecikti. Pazar yerlerindeki yağmalamaya katılamazlardı. Ne satıcı, ne alıcıydılar. Hırsız ve dilenciydiler. Hepsi o. Buldukları artıklarla yetinmek zorundaydılar bu yüzden. Sürüngen kurtçuklardan da başka ne beklenirdi ki... Ama suç duvarcının. Biz duvarcılarda oldu, bütün suç. Garip bir öyküdür bu. Yirminci yüzyıl kitaplarına geçemeyecek değin kural dışı bir öykü. Benim öyküm. Duvarların öyküsü. Sur’un, Surluların öyküsü. Dinlemek hoşunuza gider mi bilmem...

Adam konuşmaya başlayınca etkilenmemek olmuyordu. Elimde olmadan başımı sallamışım.

Belirli bir sevinçle:

— Elbette hoşunuza gidecek! diye bağırdı. Neden gitmesin? Duyulmamış bir öyküdür bu çünkü. Yasak bir öykü. Üstelik, geçmiş çağları, yıkık duvarları dibinde, hâlâ yaşayan ve yaşatan bir şehrin öyküsü. Duvarların ve duvarların gerçek sahipleri olan yoksulların öyküsü.

Öykümüz yıllar öncesinden başlar. Siz yüzyıllar öncesinden diye de düşünebilirsiniz. Biz birçoğuz, taşocaklarında çalıştırılan uçsuz sürüler ve suçsuz köleleriz. Bütün köleler gibi de, günün birinde, bizi zorla çalıştıran soylulara karşı ayaklanırız. Silahımız yok. Ama silahtan daha güçlü olan ellerimiz, sıkıldıklarında kütleleşen, kemikli, iri yumruklarımız var. Ayaklanırız. Hep birlikte yürüdüğümüzde demir kargılar, ince çubuklar gibi, kırılır ayaklarımızın altında. Kılıçlar kesmez olur, körelir taşlaşmış sırtlarımızda. Taşocaklarında gece gündüz çalıştırılmaktan genişlemiş omuzlarımızın üstündeki boyunlarımızı vuramazdı hiçbir savaşçı. Her şey ezilir, yürüdükçe büyüyen ayaklarımızın altında. Soyluların duvarlarını biz yaptık. Biz çıktık onca yüksek yapıları. Taşlar bir bir tanır hepimizi. Kapı neyimize. Dik duvarlara, düz duvarlara tırmanırız. Her taş yol verir çıplak ayaklarımıza. Daha yapıları dışından kuşatır kuşatmaz, kendi kanlarının dökülmesinden pek hoşlanmayan yüce soylular, şehrin uluları özgürlüğümüzü tanıdılar. Binlerce ak güvercin uçurdular yüzlerce pencereden. Şenlik oldu. Gündüz, özgürlüğümüzü kutsamak için uçurulan güvercinlerin hepsi, gece, sabaha dek süren şenlikte, kafaları koparılarak yendi yutuldu.

Ertesi sabah, soylular bizi şehrin alanında bir toplantıya çağırdılar. Artık özgür vatandaşlardık. Kimse taşocaklarına gitmedi. Bu konuda bizi zorlayan da olmadı. Sanki kölelik hiç olmamıştı ve taşocakları diye bir yer yoktu. O gün, soyluların en soylusu, alanda, biz özgür vatandaşlara heyecanlı bir konuşma yaptı. Her şeyden önce şehrin bizim, biz çıplak ayaklıların olduğunu söyledi. Ama o, yiğit Surlular diyordu bize seslenirken. Çıplak ayaklılar demeye görgüsü elvermezdi. Bu türlü sözleri söylemekten utanırdı en başta. Sonra özgürdük. Özgür insan, aç da olsa, çıplak da olsa saygıdeğerdi. Kutsal bir varlıktı. Ona aç ya da çıplak demek en büyük suçtu. En başta özgürlük kavramının kutsallığına yakışmazdı. Ne coşkun andı o an. Akşama dek sürdü konuşmalar. Özgür vatandaşlarımız da konuştular. Akşama doğru kimsede ses kalmamıştı. İyice kısılmıştı seslerimiz. Soylular, akşama dek süren biz özgür vatandaşların övgüsünden sonra, bizi alana toplamaktaki gerçek nedeni, kursaklarındaki gerçek niyetlerini açıkladılar. Biz ayaklanmıyaymışık onlar zaten özgürlüğümüzü bağışlayacaklarmış. Üç beş soylu, biz olmadan, çok yakında şehrimize saldırmaları beklenen düşmana nasıl karşı koyabilirlerdi ki... Köleyken şehrin güvenliği ilgilendirmezdi bizi elbet. Ama şimdi özgür vatandaşlar olarak şehrin güvenliğiyle ilgilenmek zorundaydık. Çünkü şehrin güvenliği kendi güvenliğimiz demekti. Doğrusu çoğumuzun gözleri yaşarmıştı bu içten açıklama karşısında. Peki nasıl korumalıydık şehri, güvenliğini nasıl sağlamalıydık? Silahımız yoktu. Silahsızdık. Soyluların da bize verecek yeter silahları yoktu. Aslına bakılırsa biz özgür vatandaşlar silaha karşıydık. Saldırgana karşı kullanılırsa iş değişebilirdi elbet. Bu ilkemizden dönebilirdik. Şehrin uluları, hem elimizde yeterince silah olmayışını, hem de biz özgür vatandaşların silahsızlık ilkesi gibi soylu ve saygıdeğer düşüncelerini göz önüne alarak, şehrin çevresinin yüksek duvarlarla çevrilmesinin uygun olacağını önerdiler. Şehir bizimdi, güvenliğini de biz sağlamalıydık. Uluların bu akla yakın önerileri, alkışlarla onaylandı. Bu durum karşısında, yarından tezi yok, taşocakları yeniden işletmeye açılacak ve biz eski köleler, yeni özgür vatandaşlar olarak duvarlar için taş çıkartımına yeniden başlayacaktık. Bir soylunun ağzından açıklanan bu sonucu, alanı dolduran biz dünkü köleler ve bugünkü özgür vatandaşlar, sesimizin kısıklığından, homurtu örneği bir gürültüyle karşıladık.

Duvarların yapılışı yıllar sürdü. Yaşlanan ustalar yerlerini yetiştirdikleri gençlere bırakıp göçtüler. Duvarlar bitti. Ne ölen yaşlı ustaların zamanında, ne de yeni yetişen genç işçilerin gününde, bir tek saldırgan duvarların önünde görünmedi.

Şimdi ne denizden en küçük bir esinti alıyorduk, ne de ilkyazları ovada açan çiçeklerin kokuları, duvarların içine sıkıştırdığımız şehre ulaşabiliyordu. Soyluların ovadaki çiçeklerden ezdirdikleri kokuları, her özgür vatandaş, şişeler içinde, satın alabilirdi. Koku dükkanları almış yürümüştü şehirde. Engin denizi görmek, esintisini duymak isteyenler de, soyluların işlettikleri, denize bakan yüksek kulelerin tepelerindeki çayevlerinde çay içerek, bu isteklerini gerçekleştirebilirlerdi.

Kölelik günlerini çok gerilerde bırakmıştık. Ama taşocakları, yine sabah akşam, karınca sürüsü gibi, işçilerle dolup taşıyordu. Ne var ki özgürdük. Akşamları gündeliklerimiz, şaşmaz bir düzenle, dağıtılıyordu. Çalışmalarımızın karşılığını alıyorduk soylulardan. Sabahlarıysa, gündeliklerimizi, üçer beşer, soyluların yönetimindeki sıra dükkanlara yatırıyorduk yeniden. Kaç kişi, sabahleyin sıra dükkanlarda bozdurduğu paranın, ertesi gün, yeniden eline verildiğini –ama öncekinden biraz daha yıpranıp kirlenmiş olarak verildiğini– gördüğünü söylemiştir. Ben de kaç kez tanık olmuşumdur böylesi bir duruma. Yöneticilerin bu küçük dikkatsizliği, ya da düpedüz bizleri küçümseyişlerinden ileri gelen aldırmazlıkları, aramızdan kimilerini, uzun süredir, pis pis düşündürüyordu. Surları düşmana engel olmak için çevirmiştik. Ayaklanarak aldığımız özgürlüğümüzden olmayalım diye. Oysa ki surlara deniz yönünden yelken açan bir iki korsan gemisinden, ova yönündense küçük küçük atlı topluluklarından başka yaklaşan kimse olmuyordu. Onlar da, duvarların yüksekliğinden ürküp, dibinde en çok bir gece geçirdikten sonra, yüzgeri ediyorlardı geldikleri yönlere. Korkutulduğumuz saldırganın kendi değil, adı bile yoktu ortalıkta. Çevirdiğimiz duvarlarla asıl kendi özgürlüğümüzü engellemiştik. Aslında eskisinden çok büyük bir değişiklik yoktu. Bu yeni düzende, kendi isteğimizle gerçekleştirdiğimizi sandığımız bu yeni düzende, özgürlüğümüzü her gün satın almak zorundaydık. Satın alabilmek için de, köleler gibi çalışmak durumundaydık.

Tek çıkar yol, duvarların yıkılmasıydı. Ama nasıl? Kanımızla, terimizle yoğurduğumuz horasanın bir yongasını dökmeye, ellerimizle yonduğumuz, sırtlarımızda ağırlıklarını duyarak taşıdığımız taşları alaşağı etmeye birimizin gücü yetmezdi. Şimdi zararımıza da işlemiş olsa, böylesi anıtsal bir duvarı, kendi ellerimizle gerçekleştirdiğimiz bu göz kamaştırıcı yapıyı, her taşı bu uğurda ölen arkadaşlarımızın soluklarını alıp vererek yaşayan bu canlı suru yıkamazdık. Kimileri bunu yapmaya kalkışsa da ötekiler bırakmazdı. Bırakmazdık hiçbirimiz.

Bir gece duvarlarda, ışıltılı, incecik çelik keskilerimizle kapılar açtık. Bütün ustalığımızı gösterdik, ne bir taş oynadı yerinden, ne de gece kuşlarını ürküttük. Sabah on binlerle saldırgan, yelkenlileri ve atlılarıyla, yerden ot biter gibi, bitiverdi duvarların dibinde. Kendi ellerimizle açtığımız kapılardan, akın akın girip şehri ele geçirdiler. Tarihte adlarının anılması için de, saldırgan kavramının, çok küçük de olsa, olumlu yönden, herhangi bir değişikliğe uğramasını yürekleri götürmediğinden yıkım ve yağmadan geri durmazdılar. Gündüz şehir yıkım ve yağmanın gürültüleriyle uğuldarken gece çıkarılan yangınlarla çatırdadı. Alevler şehri görülmemiş bir aydınlığa bürümüştü. Sabah yer yer tüten dumanlardan, açtığımız oymalı kapılara karşılık, yine de acımasız yıkılan surlardan ve uzayıp giden donuk bir sessizlikten öte önemli bir değişiklik yoktu. Bu türlü davranmakla, saldırganların bizleri tutsaklamalarına göz yumarak, kendimizi kurban ediyor, öte yandan da, soyluların egemenliklerine, varlıklı yaşamalarına son vermiş oluyorduk. Aklımızca böyle hesaplamıştık her şeyi biz keçi sakallılar.

Ama hesapta ufak bir yanlışlık yapmıştık. Tıpkı soyluların sabah bozdurduğumuz paraları akşama yeniden elimize vermekle yaptıkları ve bizi bu işi yapmaya yönelttikleri yanlış gibisinden bir şey.

Şehrin alanında, zafer alayının düzenlendiği gün, saldırganların süslü giysilerle bezeli kabak kafalı komutanının ilk işi, konuşmasını bitirir bitirmez –sözleri, anlaşılmayan bir bağırtıydı bu– hemen arkasındaki basamaklarda yer alan, tıpkı süslü giysilerle bezeli olan soyluların elini sıkmak oldu. Ulular da, elpençe durmuşlardı iki yanında. Töreni, alana açılan yan sokakların ağızlarında üst üste yığılarak izleyen bizlereyse, yüksek perdeden, bu ne idüğü belirsiz bağırtıları alkışlamak düştü.

Hesabımızı yaparken, çok önceleri limanımıza gelip giden ticaret gemilerini düşünememiştik. Limanımıza tüccar gemileriyle gelen ve soylularla türlü ortaklıklar kurarak yeni yeni işletmeler açan, uygarlıkta koşar adım ilerlememize, sözümona, yardımcı olan bu adamların saldırganların öncüleri olduklarını keçi sakallı kafalarımız kavrayamamıştı. Biz duvarlarda kapılar açmadan çok önce, soylularla ulular, saldırganların öncüleriyle, çoktan anlaşıp, şehri paylaşmışlardı bile. Böylece, bizim belki de er geç yapabileceğimizi çok önceden kestirdikleri düzenbazlığımızı boşa çıkarmışlardı. Ondan öte yapılanlar, kuşatma, askerlerin surlara saldırmaları, yıkım ve yağmalar, sonra da şenlikler, bu oyunun yerine getirilmesi gerekli ayrıntılarından, çok bilinen bir sahneye koyuştan başka bir şey değildi.

Hesabımızın bir tek yanı doğru çıkmıştı. Saldırganlar yönetimi ele alır almaz taşocaklarındaki çalışmalara son verdirmişlerdi. Çünkü surları yıkmışlardı, yeniden yaptıracak da değillerdi. Surları yıkmak işten değildi yeni gelenler için. Görülmemiş büyüklükte, patladığında bütün şehri sarsan topları vardı. Açtığımız kapılarla ne denli gülünç düşmüştük anlayın artık. Çok geçmeden limanda yelkenlilerin yerini buharlı gemiler aldı. Zırhlılar doluştu, karıncalar örneği. Önce pervaneliler, sonra da tepkililer gökyüzünü yırttı. En bulutsuz günlerde gök gürültüleri şimşekler yağdırdılar üstümüze. Yerlere kapandık ikide bir korkumuzdan. Yeri her öpüşümüzde, binlerce toz, toprak, mikrop yutuyormuşuz. Bu durumu izleyen yöneticilerimiz yollarımızı asfaltladılar. Sabah akşam yıkattılar asfaltlanan yollarımızı. Keçi sakallarımızı, toza toprağa, yapışkan çamura bulanmaktan kurtardılar. Motorlu taşıtlar asfaltlarda gün boyu vızıldadı. Geceleri bütün şehir ışıl ışıl yandı. Karanlığı da altetmişlerdi.

Taşocakları işlemiyor artık. Surlar yıkık. Zaman, her şey gibi, onları da aşındırmaktan geri kalmıyor. Gün gün çöküyorlar. Taşocaklarında çalışanlar gemilerde ateşçi şimdi. Bacaklarında kirli bir don. Üstleri çıplak ve terli. Kazma yerine kürekler var ellerinde. Ocağa kömür atıyorlar durmamacasına. Taşocaklarında, durmamacasına salladıkları kazmalar gibi, habire sallıyorlar ateş yanığı tenlerine yapışık küreklerini. Yerin altında bir yerlerde, eski kör kuyuların sessiz, kımıltısız diplerinde, karanlığın ta gözünde, maden ocaklarında onlara kömür yetiştirmekte bir bölüğü de. Kimileri de yolları asfaltlıyor, lağım kazıyor, kanalizasyon onarıyor, ellerinde taşocaklarından artakalmış biricik armağanları kazma kürekleriyle. Bütün bu eski taşocaklıların kazma kürek sallamaktan geliştikçe gelişen omuzları, şişip sertleşen güçlü pazuları görmezlikten geliniyor. Üstelik hepsi de, sabahleyin bozdurdukları paraların aynısını akşama –biraz daha yıpranmış olarak– gündelik diye aldıklarını biliyorlar artık. Çünkü size söylediğim gibi, onlara da söylüyorum bunu, önüme her çıkışlarında. Öykülerini yineliyorum kendilerine bıkıp usanmadan. İşim bu. Çünkü karşılığında para alıyorum. Şimdiyse sizin bana vermek istediğiniz paranın –anlattığım öykünün karşılığı olan paranın– hangi gün bozdurduklarımdan olduğunu merak ediyorum.

Büyülenmiş gibiydim. Dilencinin son sözleriyle kendime geldim. Uçaktan iner inmez bozdurduğum bir yığın kağıt paradan herhangi birini uzattım adama. Sırıtarak parayı aldı elimden. Alır almaz da:

— Hi hi! diye bir tuhaf güldü.

— Yazık ki bu sabah bozdurmuştum bunu, diye ekledi sonra. Ben bozdurduğumda aşağı yukarı yeniydi. Bakın ne çok yıpranmış şimdi. Üstelik ne de çabuk, tıpkı duvarlarım gibi. Tıpkı onlar gibi. Oysaki nasıl yeniydi, nasıl yepyeniydi. Her şey nasıl yeni nasıl... diyerek uzaklaştı benden ve duvarlarından.

Bütün bu olanlardan korkmuş olmalıyım ki, duvarlar boyunca biraz yürüyüp beni şehre götürecek olan herhangi bir ara durağa çıkmayı göze alamadım. İçeri girdiğim gedikten –düzgünce açılmış bir kapıydı bu, dilencinin anlattıklarından olmalı– gerisin geri kıyıya çıktım.

Akşam oluyordu. Bir süre öylece dikeldim kıyıda. Esintili bir akşamdı. Şehir, tiksintiyle karışık, tuhaf bir korku salıyordu yüreğime. Ne demeye uçaktan iner inmez bir otomobile atlayıp, şehre, herkes gibi, doğrudan doğruya, bilinen yoldan girmemiştim de, böyle arkasından dolanarak, kendimce bir yol aramaya girişmiştim. Karanlık koyuldukça serinlik arttı. Bir süre sonra kıyıda duramaz oldum. Kıyı boyunca aşağı yukarı yürümeye koyuldum. Bütün gecemi böyle geçiremezdim. Yoldan geçen bir otomobili çevirdim. Az sonra otomobil, şehre giren geniş, ışıklı asfalta yönelmişti. Ben de, otomobile binebilen herkes gibi, sırtımı kanapeye iyice yaslayıp bacaklarımı gererek, son hızla üstüme üstüme yürüyen şehrin ışıklarına dalıp gittim.

Yağma

Yiyin, efendiler yiyin; bu hân-ı iştiha sizin;

Doyunca, tıksırınca, patlayıncaya kadar yiyin!

Bu harmanın gelir sonu, kapıştırın gider ayak!

Yarın bakarsınız söner, bugün çatırdayan ocak!

Bugün ki mideler kavi, bugün ki çorbalar sıcak

Atıştırın, tıkıştırın kapış kapış, çanak çanak...

(Tevfik Fikret, “Han-ı Yağma”)

Caddenin ışıkları birdenbire yanınca, günlerdir yüreğini kemiren kin, ağzını apacı eden ağu akıp gitmişti sanki. Daha garibi, büsbütün boşalmış gibiydi. Yıllardır ona ağırlıklarını duyurmuş olan iç organlarından da, bir anda, temizlenmiş miydi neydi? Hele kazınıp duran midesi? Hiç olmamıştı sanki. Kuruluğundan ve ağulu acısından yutkunamadığı boğazı, yağlı yatağında tıkırında işleyen bir piston gibiydi şimdi. Handiyse uçacaktı. Kalın, kaba bastonuyla yedeklediği, her zaman bir küskü gibi ağır olan topal bacağı bile engel olamayacaktı uçmasına. Onca hafiflemişti. Ölümün aldatıcı esrikliği olmalıydı bu. Sonrası sızma ve uzun, bitmeyen, katı bir uyku. Az önce birdenbire içini ışıtan caddenin ışıkları, az sonra ağır ağır kısılacaktı. Sonrası bitmek bilmeyen o uzun, o koyu karanlıktı. Ama şu anda mutluydu işte. Yaşamayla ilişkiyi kesmenin, savaşı bırakmanın, aradan kalleşçe sıyrılışın –ne de kolayına geliyormuş insanın sonunda– direncin kırılışının mutluluğu. Yokoluşun, boş ölümün mutluluğu.

Tepede, günlerdir, kara mandalar gibi, kirli bulutlar dolaştıran gökle birlikte, o da, topal ayağını sürüyerek, gelişigüzel dolaşıyordu şehirde. Ara sokaklardan büyük caddelere, büyük caddelerden yine sokak aralarına girip çıkarak akşamı ediyordu. İlk günler bir iki yere başvurmuştu. Daha doğrusu ilk günlerin hızıyla çalmadık kapı bırakmamıştı. Kolu bacağı sapasağlam bir adam gibi her türlü işin kapısını çalmıştı. Boş yerler buluyordu. İş vardı. Ama çoğu, inadınaymış gibi, ikinci derecede de olsa kol gücünün yanında sağlam bacakları da gerektiren şeylerdi. Gerektirmese de, ilerde sütübozuğun biri çıkar da, bacağımı ya da elimi, kolumu sakatlayan sizsiniz, sizin makinelerinizdir, aslında ben turp gibiydim, sağlam adamdım der, para sızdırmaya falan kalkar diyerek, ne olur ne olmaz, organları eksiksiz olanları istiyorlardı haklı olarak. Geri çevriliyordu. Olsundu. Geri çevrileceğini bile bile başvuruyordu. Bu da bir çeşit öc almaydı. Üstelik kör kör parmağım gözüne gibisinden, en olmaz işlere, sözgelişi pedallı makinelerde çalışmaya istekli çıkıyordu. Boş yere oyalayıp sinirlendiriyordu karşısındakileri. İdare odalarında memurlar, yüksek kürsülerin ardında çalıştıklarından, topallığını ele vermeden onlara yaklaşabiliyor, pedalcı olduğunu göğsünü gere gere söylüyordu. İşlemlere başlandıktan bir süre sonra da, memurlar tam dalmışken, birdenbire bastonunu kılıç gibi çekerek, kürsüyü güm güm bir iki dövüp, bir şey demeden, ters yüzüne geri dönüyordu. Sonunda başvurmalarını ister istemez azalttı. Başkalarını tedirgin edeyim derken kendi tedirgin olmuştu. Artık, yalnız, topallığının engel olmayacağı, kendine uygun işlerin kapısını çalıyordu. Oralarda da boş yer bulamıyordu. Çok öncelerden kendi gibi başka birtakım sakatlar kapılanmışlardı. Boşalacağa da benzemezdi buralar. Çünkü sakatlar, öteki ayağına tetik sağlamlar gibi, oraya buraya seğirtmediklerinden yerlerinde külçe gibi kalıyorlardı. Yapıştıkları yerlerden sökemezdiniz. Üstlerine yürüseniz, bastonu kafalarına, sırtlarına indirebilir, yine de, yerlerinden kıpırdatamazdınız.

Bir tek şey yapabilirdi şimdi. Öyle de yapıyordu. Her sabah, düzenli olarak, evden iş aramaya diye çıkıyor, hiçbir yere başvurmadan, şehri bir baştan bir başa, tam bir aylak duygululuğuyla, dolaştıktan sonra akşama eve eli boş dönüyor, daha iş bulamadığını söylüyordu. Bu gidişle bulamayacaktı da. Karısının arasıra gittiği çamaşırdan, tahtadan edindikleriyle idare etmeliydiler. O da incecik bir kadındı ya. Uzun boylu dayanamazdı bu işlere. Kaldı ki her gün tahtaya, çamaşıra çağıran da yoktu. Hele çamaşır işi büsbütün seyrelmişti. Artık otomatik makinelerle ev hanımları, varlıklı bayanlar da, ellerini sodalı sulara değdirmeden, boyalı uzun tırnaklarını örselemeden, elbiselerinin üstünde, daha çok süs diye iliştirilmiş apak işlemeli birer önlük olduğu halde, çamaşır işini kolayca beceriveriyorlardı. Tahtalarsa parkeydi şimdi. Cilalamakla her iş bitiyordu. O da ayda yılda bir cilalamak gerekirdi. Kapıcılar da bu işin ustası olmuşlardı nasılsa. Kala kala paralı dul kocakarıların öteki katlarını kiraya verdikleri koca koca, konak kalıntısı evlerinin yıpranmış tahtasını, sineğin yağını bile hesap edecekleri pahaya, silmek kalıyordu. Bir de kayışa dönmüş, sabun ve odun düşmanı yağlı gömlekler, fanilalar, mendillikleri kalmamış sümüklü paçavralar, yırtık pırtık çoraplar ve ağları sapsarı, yapış yapış donlarıyla bekar çamaşırı yıkamak vardı. Acaba bu işlerde kendi de yardımcı olamaz mıydı karısına? Tahtaya gidemezdi. Nasıl gitsindi? Bir kere kocakarılar evlerine sokmazlardı. “Aman Allahım, görülmüş şey değil, görülmüş şey değil!” diye, cırtlak cırtlak bağrışarak, kapıyı bu sakallı bıyıklı tahta silicisinin yüzüne çattadak kaparlardı. Kocaları öldükten sonra evlerine erkek bir kedi bile sokmadıklarını sağlamlamak için değil de, daha çok, “hırlı mı hırsız mı, nedir bilinmez!” diyerek, kirli çıkılardaki paralarını düşündüklerinden yaparlardı bunu. Bütün bunlar neyse ne yine de. En başta topallığı engeldi tahta silmesine. Çünkü bir elde baston, zıp zıp zıplayarak, tahta silen biri, şimdiye dek, ne görülmüş ne de duyulmuştur herhalde. Ama çolak olmadığına göre çamaşır yıkayabilirdi oturduğu yerde. Yalnız bir evde iki çamaşırcıyı besleyecek kadar çok çamaşır neredeydi? Değil bir evde iki çamaşırcı, yoksul bir mahallede bir çamaşırcı bile gülünçtü.

Otomobil hafif bir fren yaptı. Caddenin ortasındaydı. Yan kaldırıma geçerken az ötede duraklayan şoför, kafasını pencereden uzatıp:

— Öteki bacağın da kaşınıyor anlaşılan babalık! diye bağırdı.

Ne olduğunu kavrayamamıştı birden. Bilinçsizce sırıttı şoföre. Şoför hışımla gazladı. Önce topal bacağının ağırlığını, sonra elini uyuşturan kalın bastonunu duydu. Kaldırımda öylece dikelmişti. Bulutlar iyice sarkmış, yağmur çiseliyordu. Işıklar az önceki gibi değildi. İlk yanışlarındaki çekicilik yitmişti. Başlangıçta, o kısa, gelip geçici sürede, yaygın bir biçimde, her yerin karanlığını dağıtıyormuş gibi geliyordu insana. Az sonra tepeden bastıran karanlık, ağırlığını duyurarak, yaygın ışıkları, bilinen kirli sarı ampullerin, seğirerek ışıyan daracık neonların içine kapatıveriyor, yalnızca ampulü olanların ya da gazı bulunanların, kibrit, mum, ateş edinebilenlerin sınırlı ışığı yapıyordu.

Kaldırımın ortasında dikilekaldığı yerde, yorgunluğunu ayırt etti birden. Hızlı hızlı geçenler vardı. Gelip geçenlerden çarpanlar oluyordu. Yağmur hızlanıyordu gitgide. Arkaya, bir apartman kapısının sundurmasına sığınmak için geriledi. Hem yağmurdan, hem de gelen geçenden korunmuş olurdu. Biraz da dinlenirdi. İkinci basamağa oturdu. Karanlıkçaydı kapı önü. Kapının yanındaki dairenin ışığı, göz kamaştırıcı bir biçimde yanıyor, kaldırımın bir bölümünü aydınlatıyordu. Camda dışarıyı gözleyen küçük bir kız vardı. Yüzü cama yapışıktı. Belli belirsiz gülümsüyordu. Dışarda gördüklerinden çok –iç açıcı şeyler değildi hiçbiri– sıcak odanın gevşetici havasında kafasının içinde kurup yaşattığı ışıklı görüntülere gülümsüyor olmalıydı. Kızı iyice görmek için ayağa kalktı. Basamakta bacağının elverdiğince de dikeldi. Beş kollu bir avize yanıyordu tavanda, altındaki masada tombulca bir kadın sofrayı hazırlıyordu. Kız onu görmüş olmalı ki dönüp annesine bir şey söyledi gülümseyerek. Kadın hışımla pencereye yaklaştı. Dışarıyı kızgın, biraz da korkuyla araştırdı. Onu görünce büsbütün somurtup karardı yüzü. Kızını, azarlarcasına, cadılaşan suratıyla omuzlarından tutup geriye iterek kalın perdeleri çekti. Sınırlı bir bölümünü de olsa kaldırımı aydınlatan ışık büsbütün odaya döndü.

Yutkunmak istedi. Olmadı. Acılı ağu boğazını doldurmuştu yeniden. Midesi kazınıyordu. Bağırsakları guruldadı. Caddeye yürüdü. Yağmur iyice hızlanmıştı. Otomobilin klâksonu sert sert çaldı. Topal bacağını biraz daha hızlı sürükledi asfaltta. Otomobil sıyırtarak yanından geçti. Yaya kaldırımına kıl payı attı kendini. Tam karşısına gelen apartmanın üstüne doğru, kıvrılmadan, dikine yürüdü. Yaklaşır yaklaşmaz, kapının yanındaki dairenin perdeleri çabuk çabuk çekildi. Bir süre, öylece, dimdik apartmanla karşı karşıya kaldı. Herhangi bir taş, biçimsiz iri bir moloz örneği. Neden sonra, kaldırım boyunca, saçak altlarından yürümeye koyuldu. Şimdi apartmanların üstlerine üstlerine yürümüyor, bir omzuyla, ışık sızdırmayan pencerelerin iyice kararttığı soğuk taş duvarlarına yaslanarak gidiyordu. Eve dek yürüyemezdi bu yorgunlukla. Oturup dinlenmeliydi bir yerde. Kepenkleri inik bir dükkan vardı ortalarda. Gidip ona sırtını verdi. Yıpranmış paltosunun yakaları iyice kalkık, kapkara dikildi orada. Bastonuna yaslandı bütün gövdesiyle. İki yandaki açık dükkanların göz kamaştırıcı aydınlığı, kepenkleri inik dükkanın önünü büsbütün karanlık gösteriyor, onu, kalabalığın aç gözlerinden gizliyordu. Ama o herkesi ve her şeyi görebiliyordu. Bin bir türlü ışığın altında oynanan oyunu, bütün çiğliği, bütün iğrençliğiyle izleyebiliyordu. Önü genişçe bir alandı. Karşıda balıkçıları, yeşil salata, kırmızı turp satıcıları, ekmek fırını, meyvecileri, sigara ve rakı satanları, turşucusu, bakkal dükkanlarıyla kocaman, ışıklı bir pazar vardı. Oradan nevalesini kapan, tıka basa doldurulmuş kesekağıtlarını göğsüne sıkı sıkıya bastırarak, kaldırıma yanaşan dolmuşlardan birine atlayıp çarçabuk uzaklaşıyordu. Herkes gücünün yettiğince bir şeyler çalıp çırpıyor, bir şeyler kaçırıyordu. Bir talan, bir yağmaydı bu. Kapanın elinde kalıyordu. Işık da, yiyecek de, ev de, otomobil de, iş de, kaldırım da... Yukardan hızla inen otomobiller, tam önündeki düzlükte yavaşlıyor, orada biriken aceleci kalabalıktan bir bölüğünü kapıp kaçırıyordu. Daha çok dayanamayacaktı. Gizlendiği karanlıktan ışığa çıkmalı, o da, her an artan bir hızla, tüketilmekte olan göğün, toprağın, ışığın, yiyeceğin, evin, otomobilin, paranın, namusun yağmasına katılmalıydı. Bütün gücünü sağlam bacağında topladı. Topal bacağını çabuk çabuk sürüyerek, tıkız çekiçler gibi sıkılmış yumruklarıyla kalabalığa ve karmakarışık duran otomobillerin üstüne yürüdü. Herhangi bir taş, biçimsiz iri bir moloz gibi, soğuk, katı ve ışıksız duyuyordu kendini. Tepeden yuvarlanan kocaman taş gibi, önüne gelen canlı cansız ne varsa ezip geçecek güçteydi. Kalabalığı dirsekleyip yumruklayarak, otomobillerin ortasına daldı. Gelişigüzel birinin kapısının koluna yapıştı, hızla, kolu koparırcasına açtı kapıyı. Şoför yakın semtlerden birinin adını bağırıyordu. Şoförün tam ensesine ve üstüne geleceklerin ağızlarına, burunlarına, bir yerlinin davulunu dövmesi gibi, birbiri arkasına indirecekti yumruklarını. Açtığı kapıya, daha o topal ayağıyla davranmaya vakit bulamadan, kalabalıktan üç kişi, kendisini itekleyerek ellerindeki dolu paketlerle saldırdı, kısa bir şaşkınlık anından sonra, aynı hırçınlıkla, bu kez, ön kapının koluna yapıştı. Ön tarafı da, kalabalıktan iki kişi, az öncekiler gibi davranarak doldurmuştu. Yapacak bir şey kalıyordu. Şoförden yana seğirtip oradan adamı alaşağı etmek. Arabanın önünden hızlı hızlı geçerek şoförün kapısına yaklaştı. Daha o kapının koluna yapışamadan, şoför, arabayı ağır ağır hareket ettirmiş, birinci vitesten çıkarırken de, her zamanki gibi, önceden hazırladığı bakır bir onluğu, yarı yarıya açık camdan kapının koluna uzanmış olan eline tutuşturuvermiş, ardından da araba ok gibi fırlayıp gitmişti. İkinci araba da aynı biçimde onu dışarıda bırakarak dolmuş, ikinci şoför de, ikinci bir bakır onluk sıkıştırmıştı avcuna. İki üç derken, dördüncü, beşinci onlukla avucu doldu. Terleyen avcundaki paraları paltosunun cebine indirirken, altıncı arabanın şoförünün ünlediği durakların adını, onunla birlikte bağırıyordu artık.

— Ç.................’ya bir, iki...

— R.................’ye bir...

Şimdi yukardan kopup gelen arabaların birinden ötekine sekerek koşuyor, kapılarını özenle açıp gidecekleri durakların adını, vargücüyle kalabalığa duyuruyordu. Yağmur habire yağıyor, saçlarından süzülen sular yüzünü yol yol ıslatıyordu. Karşıki pazarın renk renk ampullerle donanmış kırmızı turp, yeşil salata yüklü sergileri, fırıncının cama dizdiği yüzlerce ekmek hemen önündeymiş gibi duruyordu. Yağmur damlacıklarının yakınlaştırmasından olacak, balıkların diriliğiyle menevişlerini, yeşil salataların kıvrımlarıyla kırmızı turpların taze çamurunu, içki şişelerinin ışıltısını, kadınların gözlerini, yığın yığın portakalların yeşil yeşil, küçük yapraklarını, dizi dizi elmaların alyanaklılığını açıklıkla ayırt edebiliyor, bütün pazarı, büyük bir açgözlülükle, ağzı sulanarak, gözetimi altında tutuyordu. Cebinde biriken paralara, ikide bir okşarcasına dokunup, girişmek hakkını elde ettiği, az sonra başlayacağı kendi çapındaki yağmaya için için hazırlanıyordu o da. Hem de az önce çıkıp geldiği, ışıkta olduğundan, şimdi baksa da göremeyeceği inik kepenkli dükkanın önündeki o karanlıkta, bir başka gözetleyicinin varlığına aldırmadan.

Gökyüzünde Ayaklanma

Geniş alanın kızgın güneşi, ona doğru koşan çocuğun kızıl bakır bulaşığı yüzünde pırıltıyla yanıp sönüyordu. Yaklaştıkça kalabalık siliniyor, baştan ayağa kızıl bakır bulaşığı içindeki çocuk, tunçtan bir tanrı gibi, önce alanı, sonra da, renk renk balonlarını bileğine doladığı sicimden çok gövdesinin, bütün sinirleriyle kavramış baloncunun yüreğini kapsıyordu. Sabahtan dikilmişti alanın bu köşesinde. Arada bir de dolanıyordu orta yeri. Ağaçsız, güneşin ve gökyüzünün bütün çiğliğiyle tepeden yüklendiği, tabanını kaplayan kara asfaltı da, sıcağın, artan bir hızla, yumuşattığı, açık, düz bir alandı. Alanı çevreleyen yapıların en büyüğü, avlusu ve ortasındaki kocaman şadırvanıyla en serini olan caminin köşesindeydi. Alanın bütün güvercinleri de gölgelik avluyu seçmişlerdi baloncu gibi. Kimileri, giren çıkanlarca aralanan caminin ağır, deri perdesinden, fırsat buldukça, içerinin karanlığına uçuşuyordu. Alandan yanaysa ne bir esinti, ne bir kanat çırpışı duyuluyordu. Çocuk şadırvanda serinlemeye koşuyor olmalıydı. Yaklaştıkça baloncu umudunu yitiriyordu. Adım adım uzaklaşıyordu ona doğru koşan çocuktan. Tek, koşu, biraz daha uzasın diye. Hep böyle oluyordu. Alanın bir yerinde, birdenbire beliriveren her çocuk, önce balonlara doğru bir koşu tutturuyordu. Kırmızı, sarı, mavi, mor, yeşil balonlar, koşu süresince, bileğine sarılı sicimi geriyor, sanki hafif bir esintiyle yükseliyor, hiç değilse, dikleşiyorlardı. Adam da kendini bu sıra hafiflemiş hissediyordu. Ayaklarını hızlıca yere vursa uçabilirim sanıyordu. Çünkü bir kutu dolusu pörsük, içleri boş, küçücük, cansız balonlardı bunlar eve getirildiklerinde. Şimdiyse her biri, bütün bir gece boyunca üflenmiş öz soluğuyla boy atıp dirilmiş, et ve sinirlerini dolanan yaratıcı gücünün sindiği kendinden birer parçaydılar. Öyle ki, şişirildikçe, küçücük kutunun içindekiler, sihirliymişçesine, tek göz odayı, akıl almaz bir biçimde tıka basa doldurmuş, karısıyla kendisine durup oturacak yer bırakmamışlardı. En küçük bir yanılma, yanlış bir hareket birinden birinin patlaması, ölümü demekti çünkü. Sabaha kadar çocukları gibi sevdiler okşadılar balonları. Daha karanlık geceden kulübeyi renkli yüzleriyle ışıklandıran balonlar, sabahı çok bekletmediler. Boğazlarından kısa pamuk iplikleriyle bağlanıp ana sicime, sağlı sollu tutturulduklarında güneş çıkmıştı. Kulübenin küçücük kapısında, topluca belirdiklerinde, hafif sabah esintisiyle birbirlerini iterek, arkalarından da baloncuyu hızla sürükleyerek karanlık, yoksul sokağı, renk renk, onlarca güneş örneği, ışığa boğmuşlardı. Aşağıda, alçacık kulübelerin sıralandığı yamrı yumru kaldırımlı kısacık sokağı, yukarda, ışıklı, upuzun bir gökyüzünü uçuşarak geçti balonlar. Adam mı balonları, balonlar mı adamı yediyordu, ilk anda, birbirine karışmıştı bu.

Çocuk nerdeyse tosluyordu adama. Az yana kayarak kurtardı. Çocuk soluk soluğaydı. Bakıra kesmiş kızıl yüzü ter içindeydi. Bakır bulaşığıyla karıştığından yüzünden süzülen ter, altın damlacıkları görünümündeydi. Buruşuk bir ellilik uzattı çocuk baloncuya. Baloncu anlamıştı.

— Bozamam! dedi. Bozuğum yok.

Çocuk yüzgeri etti. Caminin arkasındaki Bakırcılar Çarşısı’nda çalışan yüzlercesinden biriydi. Ayağında koca koca lastik çizmeler vardı. Dursa bir tunç heykel görünümü alacaktı oporta yerde, çelenklerle donanacak, alkışlanacaktı. Çizmeleri dolayısıyla da büyük bir komutan, bir kurtarıcı ya da başbuğ gibi görkemli bir şey olurdu. Oysa ki koşuyordu şimdi. O koca çizmelerin içindeki, komutanların, başbuğların, kurtarıcıların kahramanlıklarının en belirgin simgesi çizmelerin içindeki ayakları, vıcık vıcık terleyip kıpkırmızı yanıyordu kızgın asfaltta. Pişirmişti iyice. Başbuğun biri çıkıp da, ona hafif bir yazlık ayakkabı vermeyi akıl etseydi, kara çizmeleri, seve seve ayağından çıkarıp başbuğla değişebilirdi ayakkabılar karşılığında. Yakışığı budur diyerek. Şadırvana bile uğramadan, serinlemeyi aklına getirmeden elli lirasını koşturuyordu geniş alanda. Bozdurup ustasına götürecek, ustası da içinden haftalığı olan yirmi beş lirasını ayırıp verecekti. Kaçıncı çocuktu bu sabahtan beridir. Balon çağlarını geçirmişti hepsi. Yaşamadan yitirmişlerdi çocukluklarını. Bu yüzden de, bütün günleri boyunca, bir siyah-beyazı yaşayacaklardı. Gün ışığı ve karanlık. Kızgın güneş ve serinlik veren gölge. Hepsi bu. Renk gözlerini kamaştıracaktı çünkü. Hiçbir zaman göremeyeceklerdi renkleri. Yeşilden, maviden, kırmızıdan yoksun kalacaklardı bir ömür boyu. Yani mutluluklardan, sevinçlerden, sevgiden yoksun kalacaklardı.

Acıkmış mıydı ne? İçinde birdenbire bir eziklik, daha çok da soluk yetmezliğinden, tıkanıklıktan gelen bir yürek daralması, baygınlık gibi bir şeyler duydu. Gözleri karardı durup durduğu yerde. Güneş mi geçmişti yoksa? Şadırvanda yüzünü yıkamalıydı her şeyden önce. Serinleyince biraz kendine gelir gibi oldu. O sırada avluda dönenen beş altı güvercinin kanat çırpışı da, ortalığın durgun havasını, yelpazelercesine dalgalandırmış, bir hoş serinlik yaymıştı. Bileğine sarılı sicim, gitgide gevşiyor gibiydi. Balonlar aşağı aşağı düşüyorlardı sanki. Sıcaktan olmalıydı.

Alana simitçiler birer ikişer yerleşiyorlardı şimdi. Bir simit aldı baygınlığını biraz olsun bastırsın diye. Boş mideye oturunca aldatıcı bir doygunluk veriyordu bu akşam simitleri. Üstüne bir de su içildi mi tamamdı. İki onlukla bir beşlik denkleştirip uzattı adama. Tam simidi dişleyecekken simitçi:

— Ahbap, balonlarına ne olmuş öyle be! dedi. Onlar da acıkmışlar senin gibi, ha? Pörsümüşler baksana!

Bozuldu. Simitçiyi bir süre biçimsiz biçimsiz süzdü, sonra başını kaldırıp baktı balonlarına. Gerçekten alt sıradakilerden iki kırmızıyla bir maviş, gözle görülür bir biçimde, pörsüyüp sarkmışlardı. Üst sıradakilerde de bir başkalık vardı sanki. Renkler parlaklıklarını yitirmiş gibiydiler. Uçuşmuyorlar, aşağı aşağı düşürüyorlardı başlarını. İçindeki sıkıntının, ezikliğin nedenini anlıyordu şimdi. Bütün umudunu bağladığı balonlarının içine üfürdüğü solukları, yok yere uçuyor, boş yere yitip gidiyordu. Ne çocuklara, ne kendine yararı olacaktı. Koşarak geçti alanı. Aynı koşuyla uzun bir yokuş indi. Bu yokuş denize inerdi. Koşunun rüzgarıyla, balonlar da az çok dikelmiş, uçuşarak bileğine sarılı sicimi germişlerdi.

Varlıklı kişilerin yaşadığı şehrin kıyı kesimindeki yazlıklardan birindeydi. Set üstü, ağaçlık, upuzun bir burundu burası. Dipteki kayalıklardan deniz ötelere, göz alabildiğine uzanırdı. Burnun sonunda, bir sürü yelkenli, yelkensiz renk renk teknelerin doluştuğu bir koy vardı. Koyda deniz durgun olurdu. Ötelerdeyse çırpıntı eksik olmazdı. Bahçeli büyük yapılar, oteller, lokantalar, gazinolar yolun bir kıyısını almıştı. Karşı kıyı boştu, ağaçlıkların arasından izlenen çırpıntılı enginle durgun koya açılırdı. Ağaçların altına bir sürü tahta kanepe sıralanmıştı. Gündüzleri hemen hiç kimsenin dolaşmadığı, ıssız sayılabilecek bu yol, akşamları, gece yarılarına dek bir stadyum kalabalığı içinde dolup dolup boşalırdı. Bütün umudu bu kesimdeydi. Bu kaygısız kalabalıkta. Kalabalığın çocukluklarını tepe tepe yaşayabilen, saçları düzgün kesilmiş, renk renk yazlık giysiler içinde, yolları gibi çiçek ya da kolonya kokan, oğlanlı kızlı, kendilerine mutluluğun, sevincin, sevginin yasaklamadığı, dolayısıyla, alı, yeşili, maviyi ayırt edebilen çocuklarındaydı. Bir boydan bir boya geçti yolu kıyı kıyı. Büyük yapıların duvar diplerine sinerek yürüyordu. Esintisiz, ama serin bir akşam çöküyordu. Alacakaranlık gittikçe koyuluyordu. Deniz iyice durgunlaşmış, kıpırdamaz olmuştu. Hele koy, büsbütün ölüydü sanki. Soluk almıyordu. Hiç kimse soluk almıyordu. Yalnız, ara sıra, dipdeki kayalıklarda, bir çırpıntının kırılıp köpüklendiği oluyor hemencecik de duruluyordu. İkinci bir çırpıntı çok uzun bir aralıktan sonra sökün ediyordu. Herkes bir şey olmasını bekliyordu sanki. Olağanüstü, ürkünç bir şey. Baloncu da bir köşeye sinmiş bekliyordu. Garip bir korku vardı içinde. Balonları gittikçe pörsüyordu. Engel olunmaz bir şeydi bu. Bileğine sarılı sicim büsbütün gevşemişti. Büsbütün ağırlaşıp, uçarılıklarını yitiriyordu balonlar. Yüreği büsbütün sıkışıyordu. Boğulacak gibiydi. Bütün ötekilerin suskunluğu da bu yüzdendi sanki. Balonlar yüzünden, kendi yüzünden. Birdenbire ışıklar yanınca kalabalık kımıldadı, gürültülendi, dalgalandı; ağaçlar, nereden geldiği belirsiz bir esintiyle sallandı. Denize açılan balkonlarda yanan ışıklarla birlikte çatal, bıçak, tabak gürültüleri yola uzandı. Çocuklar birbirlerini kovalayarak baloncunun sağından solundan geçtiler. Ama baloncuyla bir tek çocuk bile ilgilenmedi. Zaten o da pıstıkça pısıyor, bir gölgeymişçesine, bir baştan bir başa gidip geliyordu. Sanki kaçıyordu birilerinden, bir şeylerden, olacaklardan. Balonların ne renkleri, ne büyüklükleri çocukları ilgilendirecek gibiydi. Bu yüzden de ne bir çocuk, ne de mızmızlanan çocuğuna baloncuyu ve balonlarını göstererek çocuğunu avutacak bir büyük çıktı. Birinden biri yanılıp yaklaşsa:

— A, bunlar eskimiş balonlar! diye yüzgeri ediyordu.

Ya da her şeye rağmen:

— Balon isterim! diye tutturan çocuklarına anne-babalar:

— A oğlum onlar pis çocukların balonları, kullanılmış balonlar baksana! diyerek çocuklarını caydırıyorlardı.

Balonlarıyla bir başına, yapayalnızdı baloncu. Her pörsüyen balonla soluğundan bir parça daha eksiliyor, gözleri karararak sendeliyor, avurtları belirli bir biçimde çöküyor, yüzü sararıp sakalları dikensi dikensi uzuyor, gözleri çukurlarında, ta diplere gömülüyordu.

Sonunda soluklanacak bir arsa buldu kendine. Yabanıl bir incirle öteki yabanıl otların bürüdüğü bir arsaydı. Yanmış bir eski konak kalıntısı. Ta dipte, kuytu bir yer buldu. Otların arasına sığındı. Sonra yavaş yavaş bileğine sarılı sicimi açtı. Balonlar havalanır gibi olmuşlardı. Sicimin çevresine, arsalığın çöplüğünde bulduğu eski gazete kağıtlarını sardı. Ve sicimi bileğinden büsbütün çözdü. Kuytulukta, bir şimşek gibi, kısa bir kibrit çakışı oldu. Balonlar, alevlenen gazetelerle birlikte, çarçabuk büyük yapıların boylarını aştı. O zaman kalabalık, gökyüzünde asılı, alevli onlarca balonu bir anda ayırt etti. En canlı renkleri içinde pırıl pırıldı her biri. Çok renkli bir yaz akşamı avizesi. Varlıklılardan biri balkonundan salmış olmalıydı bunca balonu. Doğumgününde şampanya patlatmanın başka bir çeşidiydi bu da. Özgün bir gösteri. Bir yaz akşamı şenliği. Çok geçmeden beklenen oldu. Gök gürültüsü, çatırtıyla, yağmursuz gökyüzünü yırttı. Kalabalık çılgınca ve kahkahalarla alkışladı patlamayı. Yalnız çocuklar, bir onlar patlayıştan ürkmüş, büyüklerin tersine, balonların yükseldiğini bildikleri karanlık arsalığa korkuyla karışık bir saygıyla bakmışlardı. Tanrısal bir olguyla karşılaşılmış gibisinden.

Kaç akşamdır oraya, otların arasına Merihliler’in inip gizlenmiş olmalarından kuşkudaydılar zaten. Demek her şey çoktan olup bitmiş, Merihliler gerekli bilgileri elde edip renkli balonları andıran alevli uçandaireleriyle gökyüzüne yükselmişlerdi bile. Gene geleceklerdi ama. Bunu yalnız çocuklar biliyordu. Aralarında bir sırdı bu Merihliler konusu. Büyüklere söyleseler, ilerde Merihliler’le yapacakları anlaşmadan alıkorlardı onları. İşlerini bozarlardı. Merihliler iyi insanlardı.

Çarşı

Eski kocaman bir yapıydı. Bu gerçek. Dıştan bakıldığında pek ayırt edilmezdi ama. “Çarşı işte” derlerdi. “Şu bizim Kapalıçarşı canım”, “Şehir öyle büyük ki şehir”, “Çarşıysa eski, büyücek bir han, hepsi o kadar”, “Çok kubbeleri var. Hem ne çok. Ondan. Kocamanmış gibi duruşu ondan işte.”, “Dün kuleye çıktık da evcek. Çoluk çocuk. Nasıl sevindik ama. Şehir öyle büyük ki şehir. İnsanlar, çarşı yok gibi. Hiç bir şey, hiç kimse yok gibi. Bir biz vardık kocaman. Tepede bir biz. Altta da şehir. Şehir öyle büyük ki şehir.”, “Cansız bir taş yığınıydı ama, öyle upuzun, gepgeniş, yaygın bir şey. Yaygın ama ölü, büyüyen bir ölü. Sığmamacasına. Bir biz canlıydık kulenin tepesinde. Evcek bir biz. Canlı, kocaman.”

İçindeyken karanlıkça, serin, kalabalık olurdu. Bir sürü kapısı vardı. Güvercinli cami avlularına, çay bahçelerine, çok katlı apartmanların gözü yoran upuzun asfaltlarına, azgın güneşlere, denize yakın sokaklara, uzun iplikli yağmurlara, yapraklarını döken bir küme ağaçlığa, sokak satıcılarının, gazeteci kulübelerinin köşebaşlarını tuttuğu, sıralarında emeklilerin uyuyakaldığı, çöpçülerin günboyu tozuttukları ıssız bir alana, arnavut kaldırımlı, tahta evli, daracık sokakların akşamüstlerine, yıkık surlara, gürültülü duraklarda, sabahları durulana durulana yıkanmış pembe bir yüzle girilip akşamları sararmaktan çok, ağulanmış gibi karayeşil bir surat, kamburlaşmış bir sırt, aralarına kir dolmuş, uzamış tırnaklarla çıkılan işyerlerine açılırdı. Demek ki, her biri, ayrı bir mevsime açıktı kapıların. Ölümsüz kocaman bir yapı demekti bu da, giderek de bitimsiz.

Ne zaman yapıldığını, kimin yaptırdığını pek bilen yoktu. Kitaplıklardaki eskiyazı kitaplar araştırılsa bulunabileceği söylenirdi. Kimi araştırıcılar da çıktı bu konuda. Fişleşip numaralanmış bütün eskiyazı kitapları karıştırdılar ama boşuna. Bu kez de, adları bilinip de, ele geçmemiş eski kitapların sözü edilmeye başlandı. Onlardan birinde olmalıydı. Bu biri de, kimbilir hangi kitaplığın ambarındaki hangi yitik kitaptı.

Bu yüzden çarşıya ilk yapılışındaki biçimini vermeye, tarihsel düzenini kazandırmaya çalışamazlardı.

Gene de başı boş bırakılamazdı çarşıyla çarşıdakiler. Birtakım kurallar gerekti satıcılarla alıcılar için. En son bilimsel verilerden yararlanılarak, şehir yöneticilerince düzenlenen bu kurallar, toplumsal dengeyi sağlar, düzensizliği önlerdi.

Ne yapılsa hırsızlığa engel olunamıyordu. Bir gün önce çarşının gürültülü duraklarla çok katlı apartmanların dikeldiği güneşli asfaltlara açılan kapılarının oralarda satılan en son biçimdeki elbiseler, değerli madenlerle değerli taşlardan yapılma süs eşyaları, bir gün sonra, arnavut kaldırımlı, daracık yağmurlu sokaklardan girişi olan kapıların oralarda açıkça satılıyordu. Şehir yöneticileri, bu durum karşısında, ister istemez bu çevreyi kullanılmış eşya pazarı yapacaklardı. Öyle de yaptılar. Bir gün önce seçkinlerin giydiği yepyeni elbiseler ertesi gün, yırtık pırtık, yağ içinde, koltuk altlarıyla dikiş yerlerinde bakla gibi bitlerle işçilerle ırgatlara devrediliyordu. Apartmanlarında bütün bir gün esnemekten, iri köpeklerini okşamaktan, saat başı elbise değiştirmekten, çay içerek dedikodu yapmaktan başka işleri olmayan, boyadan yapma bir yüz edinmiş bayanların akşam toplantılarında, gece çılgınlıklarında takındıkları altın bileziklerle yüzükler, bir gün sonra yamrı yumru, suyu görür görmez kararan, sarıya boyanmış bir çeşit tenekeden yapılma yüzük, bilezik taslakları durumunda, elmas taşlı dallarla pırlantalarsa donuk, renkleri bile kalmamış, bildiğimiz kırık camlar olarak sergileniyordu. Görünüşteki her türlü pisliğini, çirkinliğini kulağına taktığı ya da yemenisine iliştirdiği bir dal yeşil fesleğen, kırmızı bir gül ya da ak bir karanfille örtmeye çalışan çingeneler, yamulmuş ayakkabılı, yüzleri gibi eşarpları da soluk işçi kadınlar, hizmetçiler, orospular, tezgahların başında bağıra çağıra bu döküntülerin alışverişini yapıyordu.

Çarşının bu düzeni sevindiriciydi. Yöneticiler için de, halk ve seçkinler için de. Seçkinler, bir gün önce çalınan elbiselerinin yerine, ertesi gün, bir yenisini alabiliyorlardı. Hem böylece ellerinde eski biçim elbiseleri kalmıyor, hem de her gün yeni, en son biçim elbise giymiş oluyorlardı. Halk da sevinçliydi. Seçkinlerin, varlıklıların üstünde, bir gün önce görüp imrendiği elbiseyi, ertesi gün, biraz eskimiş, yıpranmış da olsa, ucuza alıp giyebiliyordu. Onlardan biriymiş gibi sinemaya gidebiliyor, çekirdek çıtlatabiliyor, aynı otobüste, omuz omuza, birbirlerine hafifçe gülümseyerek –bir eskiyle bir yeni, bir açla bir tok, bir yoksulla bir varlıklı– yolculuk edebiliyordu. Hırsızlar akıllı kişilerdi doğrusu. Çaldıklarının yenleriyle yakasını yağlandırarak, ütüsünü bozarak, çoğunca da, orasını burasını sökerek tanınmaz bir biçime sokup öyle satışa çıkarıyorlardı. Bu yüzden, varlıklı, yoksul ayrımı gözle de görülebilirdi. Yakalanma korkusu olmayıp elbiseler çalındıkları gibi satılabilseydi, görünüşte de olsa, varlıklı, yoksul ayırımı kalkacak, aynı güzel, temiz, biçimli elbiselerin içinde kimin bilgili kimin bilgisiz, kimin bitli kimin bitsiz olduğu anlaşılamayacaktı. Böylece seçkinlerle varlıklılar, gelirlerinin çokluğundan olacak, çalınanlara aldırmamakla, durumu bilmezlikten gelerek, sanki gizlice, hırsızlarla hırsızlığı destekliyorlardı. Değerli taşlar, süs eşyaları için de böyleydi bu.

Çarşıya arnavut kaldırımlı, yağmurlu dar sokaklardan girişi olan kapıdan girdiğinizde, altın suyuna batmış teneke yüzükleri, bilezikleri, elmas biçiminde yontulmuş tozlu, ışığı yansıtmayan cam kırıklarından yapılma taşları, at boncuklarından yapılma inci gerdanlıkları, eski elbisecilerin, ölü gözü gibi yanan, az mumlu ampullerle aydınlatılmak istenen dükkanlarını, ölü kediler, kokuşmuş güvercinler örneği, camlarda durup duran ayakkabıları göreceksiniz. Sonra birdenbire, renk renk neonların aydınlattığı vitrinlerde, kalıptan yeni çıkmış tertemiz elbiseler, gömlekler, burunlarında ışığın kırıldığı pırıl pırıl ayakkabılarla, en son da, altın bileziklerin, elmasların, pırlantaların, inci gerdanlıkların göz alıcı ışıltılarıyla karşılaşacaksınız. Artık, çarşıya girdiğiniz kapıdan iyice uzaklaşmış başka bir kapıya varmışsınız demektir. Bu kapıdan çıktığınızda, güneşli bir günün deniz kıyılarında serinlemeye koşan, temiz giyimli kişileriyle burun buruna gelirsiniz. Otomobiller, otobüsler, apartmanlar, asfalt, gökyüzü ve kalabalık.

Bu düzeni bozmaya kimsenin hakkı yoktu. Düzeni sağlamakla görevli çarşı korucuları bu işi pek güzel becerirlerdi. Şimdiye dek en küçük bir aksaklığa göz yumdukları görülmemiştir.

Yoksulun biri babadan kalma bir çoban kepeneğini evinde oturup ayakkabı tabanlarına konacak biçimde kesmiş, kuyumcu dükkanlarının oralarda satmaya çalışıyordu.

“Ayakkabılara yün keçeler. Yün keçeler.”

Bütün gün bağırmasına karşılık bir tek alıcı bile çıkmamıştı. Gözlerini kamaştıran ve büyülenmiş gibi kapıldığı altın, elmas yığınlarından kendini kurtarıp kapıya bir göz atabilseydi yün keçelerine kimsenin yüz vermemesinin nedenini anlayabilecekti. Güneşin parıltısı, altınlarla elmaslarınkinden daha göz kamaştırıcıydı. Ama o ancak çarşı korucusunun:

“Ulan sen daha buralarda mısın!” diye bağırışında kendine geldiğinden, tabanları kaldırdığında, iş işten çoktan geçmiş oluyordu.

O sırada bir başkası da, altın suyuna batmış teneke yüzüklerle eski elbise satıcılarının oralarda, demet demet yapma kır çiçekleri satıyordu. Sabahtan beri, durmamacasına bağırmasına karşılık, ne çiçeklerine ne de ona bir kişi bile bakmamıştı. Hava iyice soğumuş olmalıydı. Ayakları donuyordu. Gelirken ayakkabıları iyice su çekmişti. Hızlı bir yağmur vardı. Çarşı korucusu daha uzaktan görünür görünmez, tabanları kaldırıp, kapıdan çabucak uzaklaştı.

Alt baştan yün keçe satıcısı, üst baştan da yapma kır çiçekleri satıcısı alabildiğine koşuyorlardı. Çarşının tam ortasında karşılaştılar. İkisi de, koruculardan uzaklaşmış olduklarından iyice yavaşlamışlardı. Hafif hafif bağırarak mallarının satışına bile girişmişlerdi. Çiçek satıcısının ayakları üşüdüğünden, keçelere, alıcı gözüyle, şöyle bir baktı. Öteki de alt başta, güneşi sırtında altınlarla elmas yığınlarında yansıdıktan sonra da olsa, azbuçuk duyduğundan, yazın, dolayısıyla kırların, kır çiçeklerinin özlemi sarmıştı yüreğini. İkisi de aynı anda ceplerini karıştırarak, uzamış kirli tırnaklı, yüzlerinin rengindeki karasarı, bomboş, kupkuru ellerini birbirlerine uzattılar orta yerde. Keçeci bir demet kır çiçeğini, çiçekçi bir çift sıcak yün keçeyi kavramıştı bile. Korucular yaklaştığında, onlar, orta yerde, öylece, sessiz, yıllardır birikmiş utançlarının acısıyla taş kesilmiş duruyorlardı. İki baştan, iki ayrı korucu, adım adım orta yerde anıtlaşmış bu iki kişiye yaklaşıyordu. Adamlara bir adım kala, ikisi birden,

“Ulan namussuzlar!” diye patladı.

O zaman ikili anıt, birdenbire parçalanarak, elinde yığın yığın kızışmış yün keçeyle çiçekçi, kuyumcular yönündeki yaz göğüne, keçeci de, demet demet yılan soğukluğundaki plastik kır çiçekleriyle eski elbiseciler yönündeki, ıslak kış göğüne, alışık oldukları, her günkü koşularını tutturdular.

Korucular görevlerini yerine getirmiş, düzen korunmuştu. Şimdi güvenle, biri çenesini kaşıyabilir, öteki de bıyığını burabilirdi.

Davul

Davul, diye anlatmışlardı çok önceleri, çocukluğumuzda. Açıklıklardan, ağaçlıklardan söz eden masalcı büyükannelerimiz özümüz dedikleri kara toprak, yapışkan balçıktan gittikçe uzaklaşıp betonlaşarak tıkızlaşan şehrimizin yedi kat yerin altına inebilen, bir o kadarı da üstünde olan dev yapılarının kalın, sağır duvarlarından geçmeyen gökgürültüsüne benzetirlerdi gümbürtüsünü çoğunluk. Hava biraz kararmaya görsün, işte diye, kurumuş parmaklarını beton duvarlara, camlara, tavanlara, döşemelere uzatıp, görünmeyen gökyüzünü, sözümona belirlemeye savaşarak, kulak kesilirlerdi büyükanneler uzun uzun. Bunamış yoksul anacıklarımız diye acınırdı babalar. Burun kıvırıp yüzlerini ekşiterek, biraz da kalçalarını sallayarak, elektriği yakmaya giderdi genç anneler. Elektrik yanınca biz çocuklar el çırpardık hep. Umacılar kaçardı. Öcüler görünmez olurdu. Koltuklar, radyolar, büfeler aydınlıkta yeniden doldururdu odaları. Yağmur başlardı. Bir büyükanneler kıpırdanmaz, öylece kalırlardı, buruşuk, suskun. Davullar, diye kart horozların ötüşü gibi çıkardı sesleri: Davullar önde gider oğul. Gelin atta. Davullar çepeçevre, sen atta. İnsanlar çevrende oluk oluk, sen atta. Avuç avuç altınlar saçılır başından aşağı. Sarı sarı. Çocuklara da şekerler. Göklerden saçılırmışcasına. Renk renk, ışıl ışıl, billur akideler. Kırk gün kırk gece altınlar, elmaslar, pırlantalarla donanırsın, sofralar kurulur, yoksulu varlıklısı aynı sofrada yer içer, davullar gümbür gümbür öter. Bak işte, dinle bak, tıpkı bunun gibi oğul. Önce davulların gümbürtüsü, sonra oluklardan boşanırcasına akan bir su gibi, altınların, elmasların, pırlantaların şırıltısı. Ağzınıza layık akidelerin, tadına doyulmaz rahatlokumların, kuşşekerlerinin ağızlardaki şapırtısı.

Bir gün annelerimiz elektriği yaktığında el çırpmadık. Öcülerden, umacılardan korkmuyorduk artık. Çünkü onlar yoktu. Büyükannelerimiz de öyle.

Onlar yaşadıklarını anmışlar, geçmişlerini bugün gibi anlatmışlardı hep. İlk günler, sabahları evlerden sokaklara adımlarımızı atar atmaz, akşamları işten dışarı uğrar uğramaz, duyacağımızı sandığımız davul seslerini, giderek yağmuruna da katlanacağımız uzak gökgürültülerini boşuna aradık her birimiz. Birbirimizden gizleyerek yaptık bunu üstelik. Kimimizin şehirde tek tük kalmış boş arsaları, gece yarıları kazdığı, parklardaki çiçek tarhlarını, gizli gizli eşelediği de oldu. Toprağın altında gizlenen gömüleri ele geçirmek umuduyla avunanlarımız oldu bir süre. Ne altın, ne elmas, ne pırlanta, ne de en küçük eskimeyle değerlenmiş herhangi bir taş parçası ele geçirilebildi. Her geçen gün, türlü artıkların çürümesiyle bir kat daha ekleniyordu toprağa. Her gün bir kat daha derin kazılması gerekiyordu toprağın.

Şimdi annelerimiz, babalarımız da ölüydü. Yoktular. Elektrikleri kendimiz yakmamız ya da genç karılarımızın yakmaları gerekliydi. Öyle de yapıyorduk. Ve elektriklerin her yanışında, yeni bir eksiklik, yeni bir olmazlık karşılıyordu bizi. Tarazlı kilimler, solmuş, uyuz kedilere dönmüş halılar, kırık sandalyeler, çatlamış, tozlu aynalar, boşalmış ekmek kutuları, kurtlanmış yemişler, pörsümüş, bayat sebzeler, göğüsleri sütsüz, dar kalçalı, sıska kadınlar, güneşsiz yüzler. Ve insafsızcasına, “davullar önde gider oğul, gelin atta” masallarının etkisinde altın, elmas, pırlanta düşleri içine gömülerek, renk renk, ışıl ışıl akideler, rahatlokumları, kuşşekerleriyle, düşte de olsa ağızlarını şapırdatmak isteyen çocuklarımız.

Yedi kat yerin altındaki ya da üstündeki, günboyu neonlarla aydınlatılan çalışma yerlerimizde, kendi gürültümüz kendimize yetiyordu zaten. Şehri, deprem gibi, zangır zangır sallıyordu bütün irili ufaklı çarklar. Uğultu dinmek bilmiyordu. Bir de şu davul gürültüsü. Hani gökgürültüsünü andırır dedikleri. Çocukluğumuzun masalı.

Kimsenin işinin başından ayrılmaya, onca merdiveni soluk soluğa inip çıkarak sokağı boylamaya gönlü yoktu. İlk gençliklerinde olsaydı belki. Nitekim yeniyetmelerden kimileri, yüznumaraya diye izin alarak, işlerini bırakıp, dışarıyı boyladı. Öğle yemeğinden sonra başlamıştı davulların gürültüsü. Birer ikişer gidenler dönmüyor, gürültü dinmek bilmiyordu. Tersine artıyordu. Gidip de dönmeyenlerden önce ustalar kuşkulanmış, sonra da patronlar işi kovuşturmaya girişmişlerdi. Çarklar birer ikişer durunca, davulların gümbürtüsü büsbütün belirlenmiş, en alt katları da doldurmuştu. Bir saat içinde yarı yarıya durdu makinelerle işler, şehri sarsan o her günkü birörnek uğultunun yerini, akıl almaz bir çekiciliği olan davul gümbürtüleri sarıyordu yavaş yavaş.

Çocuklukta dinlenilen tatlı masalların esrikleştirdiği insanlar, altınlara, elmaslara, pırlantalara doğru, davulların vuruşlarına uygun, delice bir koşu tutturmuşlardı şimdi. Birbirlerini itekleyenler, düşürenler, dirsekleyenler oluyordu. İşverenler, işçiler, aylıkçılar, sokak satıcıları, bütün bir şehir karmakarışık, deli danalar gibi koşuyordu.

Ara sokaklardan, caddelerden su gibi akan kalabalık, güneşi yansıtan yığın yığın yeni sac bidonun bulunduğu bir açıklıkta durdu. Çevresi telörgüyle çevrilmiş, açıkhava depoluğu yapan, boş arsalardan herhangi biriydi bu da. Tek ayrılığı akıl almaz davul seslerinin varlığıydı. Bitmemesi, sürmesiydi. Bidonların arasından kendilerine yol bulabilenler, açıklığın ortasına, seslerin geldiği yere yürüdüler. Orada iki adam vardı, oporta yerde. İki adamın sığabileceği kadar da yer. Çevreleri tepeleme bidondu. Her birinde ayrı ayrı yansıdığından bidonların sayısınca da güneş. Ortalarına aldıkları bir bidona, biri bir yandan, biri öteki yandan, ellerindeki keskiyi daldırmış, ha bire çekiçliyorlardı. Adamlar çıplaktılar, bir donları vardı. Elleri, ayakları, yüzleri, donlarına varıncaya dek, bütün gövdeleri kızıl pas kesmişti. Çevreleri ve önlerine aldıklarında güneşte, elmaslar, pırlantalar, altınlar gibi ışıl ışıl yanan bidonlar, her çekiç vuruşta, davulun her gümbürdeyişinde, adamların sacın durmamacasına, keskin bir bıçak gibi doğradığı ellerinden fışkıran kanla biraz daha kızıl pasla kaplanıyordu.

Bir Güz Kırgını

Öyle büyüktü ki ikisi, Tanrı’yla şehir, adam görünmez olmuştu aralarında.

Kim ne derse desin, bu konuda nasıl düşünülürse düşünülsün, bütün olumsuzluğuna karşılık, yaşıyordu Tanrı. Şehri tıka basa dolduran kesme taş barınakları, tapınakların çepeçevre, serin, ulu taş avlularını günboyu soluyan, ayaklarıyla gagaları kıpkırmızı, kanlı güvercinleri, kızgın güneşin egemen olduğu geniş alanlarda, upuzun, kalabalık caddelerde, şemsiyeleri ya da şapkalarıyla korunduklarından, bir de utandıklarından –en çok bundan– ancak kimsesiz, dar sokaklardaki –en uzağı: Kuytukuyu– tahta, basık evlerinin örümcekli, karanlık odalarıyla göğü kapsayan sağır betonların –en soylusu: Katpara– sarı, ıslak bodrumlarında, açlık ve susuzluktan bir de yine utandıklarından, yaşadıkları sürece, açıklayamadıkları mutsuzluklarından son soluklarını veren ölüleri, çevrelerine üleştiremediklerinden yüreklerini ezen sevgiyi, bahçelerindeki ekşi erik ağacının dişleri kamaştıran buruk yemişini, ilkyazın patlayan tomurcuğunu, kedilerin sokulganlığındaki tadı, ılıklığı en çok da mavi göğü, tan ağartısını ve her türlü mavilikle uçsuzluğu Tanrı sanan inanmışları, tapınaklarda resim üstüne resim çeken, müezzinlerin her minareye çıkışlarında, göğe yakın bir yerlerden gelen sese kulak kabartıp, bulutsu bir aydınlıkta, Tanrının resmini çektiklerini sanan aptal gezginleriyle vardı Tanrı.

Şehir de öyle, Tanrı’yla atbaşı, onunla birlikte sürüyordu. Ötekine daha çok göklerin tanrısı gibi bakıldığından, bu bir yer tanrısı özelliği kazanıyordu. Gün geçtikçe de pekişiyordu.

Bir park kalmıştı. Sığınılacak tek yerdi.

Tanrı çoktan bir başına bırakmıştı adamı. Daha başlangıçta.

Şehirse, Tanrı gibi, birdenbire silkip atmamıştı. Yapacağını sezdirmeden, yavaş yavaş yapmıştı. Şehir, her akşam, biraz daha kalabalıklaşıyordu. Her akşam, biraz daha ıssızlaşıyordu adam da. Her akşam, başka bir kadın düşünüyordu adam, yeni bir sevgili düşlüyordu. Bir önceki akşam yitirdiğine karşılık. Ama kalabalık arttıkça, her akşam, bir kadın yitiyor demekti kalabalıkta.

Şehir, her gün, yeni bir kat ekliyordu soylu apartmanlarına. Her gün, yeni yeni otobüsler dolaştırıyordu sokaklarında. Her gün bir öncekinden daha gösterişli gemiler yüzdürüyordu denizlerinde. Bir öncekilerden daha taze, daha pul pul balıklar, daha renkli, daha olgun yemişlerle sebzeler, daha kızarmış ekmekler... Her gün, bir öncekinden daha soylu, soyluluğuna karşılık satın alınması daha da güçleşen günler hazırlıyordu. Şehir kalabalıklaşıp kocamanlaştıkça adam yoksullaşıyordu zaten. Buysa yalnızlığına yeni yalnızlıklar katıyordu.

Parka gelince sığınılacak tek yerdi.

Her akşam, işten çıktığında, adam parktaydı artık.

Bir yaz akşamı, artan kalabalıkta yitirdiği kadınlardan birinin ardına düşmeyi, her akşamki gibi düş kırıklıkları içinde evinin sokağı Kuytukuyu’ya sığınmaktan uygun bulmuştu. Kalabalıkta da, bir punduna getirip yakalayabilirim belki diye kurmuştu. Ama kalabalık, her an artıyor, her an sıkışıyordu. Şehir ardındaydı. Bitip tükenmek bilmiyordu. Sürüklendi. Kalabalık, parka dek sürükledi adamı. Kadını bir yitiriyor bir buluyordu kalabalıkta. Her ikisi de, daha doğrusu, herkes birden sürüklendiğinden, buluştuklarında –çok kısa bir andı bu– konuşamıyorlardı. Anlaşamamaları demekti bu da. Bir bakışabiliyorlardı. Hepsi o işte. Bununla da yetinmeleri gerekiyordu. Bu çağda, bu yerde. Çünkü sürükleniyorlardı. Herkes sürükleniyordu. Parka dek sürüklendiler.

Sonunda adam, kendini kadının ardından parkta buldu. Gerçekten kadının ardından mı, yalnız mı yoksa? Bilemiyordu. Bildiği sürükleyici kalabalık dışarda kalmıştı. Uğultu, şehir, Tanrı. Hepsi.

Yazdı. Akşamdı. Parkı ilk kez tanıyordu. İlk kez görüyordu ulu ağaçlarını, gölgelik yolunu, yeni fışkırmış taze çimenleri, kan kırmızı laleleri, yeşil boyalı demir parmaklıkları, boş sıraları, sessizliği, havuzu, fışkıran suları ve suların fışkırdığı ortadaki küçük, taştan göbeğin çevresini alan mermer bölmenin durgun, yeşilimsi suyunda yüzen kuğuları... Suskun aklığı...

Karanlığa dek parkta, havuzun başında kaldı adam. Kuğuları izledi yalnızca. Bir onları. Karanlığın bile silip yok edemediği bu lekesiz aklığı sevdi gözleriyle uzun uzun. Kalabalıkta yitirdiği kadınları severcesine... Suskun ama bitimsiz bir güzellik büyüttü Tanrı’yla şehrin yoksullaştırdığı yüreğinde.

Bütün bir yaz, onları, iş dönüşleri, cebinde getirdiği artıklarla besledi. Sevdi. Çalıştığı yerin yemek artıklarıydı bunlar. Ya da yemişçiden özel olarak alınmış leblebi, üzüm cinsinden şeylerdi.

Şimdi öğrenmişti. Bir arka yol vardı. İşten çıkar çıkmaz, kalabalığa karışmadan, o sokağa koşuyor, sokak da onu koştura koştura doğruca parkın arkalarına çıkarıyordu. Kimseye görünmeden, gizlice içeri giriyor, kuğularıyla bir başına kalıyordu. Büyük kapıdan girse bekçileri kuşkulandırabilirdi. Pala bıyıklı, iri yarı bekçiler, kuğulara bir şey yapacağından korkarak ya da kuğuları ondan kıskanarak sokmazlardı belki de bir daha içeri.

Mutlu, güzel bir yaz geçirdi adam. Ama bütün mutluluklar gibi kısa sürdü onun da yazı.

Yaz bitimine doğru olmalı. Her gün biraz daha erken kararıyordu hava. İşten çıkınca kuğuları görme aralıkları gitgide kısalıyordu. Çünkü hava iyice karardığında, o iki izbandut bekçi, önce parkı bir kolaçan etmeye çıkarlar, sonra da havuzun çevresinde kimsenin oturup oturmadığını, kuğuların aşırılıp aşırılmadığını anlamak için ağır ağır yaklaşırlardı oraya. O zaman sıvışmış olurdu o. Böylece bir gün, yaz bitiminde bir gün, bir son gün kuğuları bir görüp bir yitirecekti. Çünkü kuğulara uzaktan şöyle bir bakmasıyla bekçilerin korkusundan sıvışması bir olacaktı. Sürükleyici kalabalıkta bir bulup bir yitirerek izlediği, onu buralara dek getiren kadınla olduğu gibi tıpkı.

Dosyaların masasında dağ gibi yığıldığı bir gündü. Bitirdiklerinin yerine iki katı taşınıyordu önüne. İşveren önündeki dosya yığınağını artırdıkça uygarlık düzeyinde, şehrin güzelleşmesi, ülkenin yoksulluktan kurtarılması adına yeni yeni katmalar oluyordu. Yeni yeni apartmanlarla şehir biraz daha sıkışıyor, gök biraz daha kapanıyordu.

Karanlık, camlara o gün her günkünden erken sıvaşmış, lambalar her zamankinden önce yanmıştı. Bir yağmur boğunukluğu büsbütün karanlığı artırmıştı sanki.

Adam dışarı çıktığında bayağı geceydi. Sokak lambaları çoktan yanmış, bir güz akşamı rüzgarında sağa sola hafifçe sallanıyorlar, duvarlarda gölgeler büyütüyorlardı.

Parka girdiğinde bomboş buldu parkı. Yalnız rüzgar ağaçları sallıyor, uğultulu bir karanlıkta, çimenlerin üstünde, kağıt parçacıkları, düşmüş yapraklar, dayanıksız, kırık dalcıklar sürükleniyordu. Önce bekçilerin bulunabileceği yerlere baktı. Yoktular. Koşarak havuzun başına gitti. Fıskiye su fışkırtmıyordu şimdi. En korkuncu kuğular yoktu. Büsbütün yoktular. Havuz bomboş, kaskatı, karanlık, ölü bir ağız gibiydi. Pis bir su birikintisince yoğun ve ağırdı su. Çökelek, irin ve kan karışımıyla donuk donuk parlıyordu.

O zaman havuzun kıyısında durdu. Kollarını parkı büsbütün karanlıklaştıran ulu ağaçların üstündeki göğe doğru kaldırdı. Parkı çeviren parmaklıkların ötesinde ışıldayan şehre döndü yüzünü.

— Hey, nerdesiniz? diye bağırdı ardından. İkinize de söylüyorum nerdesiniz? Kuğularınızı çalmaya geldim. Sizi ayakta tutan bütün güzelliğinizi, bütün gücünüzü çalmaya geldim. Nerdeyseniz çıkın! Çıkın karşıma. Güçlüyüm ben. Havuzun başında bekliyorum her ikinizi de. İşte kuğularınızı aldım gidiyorum. Bütün güzelliğinizi, bütün gücünüzü aldım gidiyorum. Hadi yakalayın beni. Yakalayın, hadi!

Bu seslenişe ne Tanrı, ne de şehirden bir karşılık geldi. Bekçiler de, akşamları kuğuları kapattıkları tahta kümeslerin yanı başındaki evlerinde, uykularını bölerek, erken girdikleri sıcak yataklarından kalkmaya üşendiler. Kuğularsa, insan sesine, öteden beri, sağırdılar. Ya kadın, onu bu sağırlığa yargılayan kadın, neden yoktu? Niçin karşılık vermiyordu? Niçin uyandıramıyordu Tanrıyla şehiri? Niçin birlikte bağıramıyorlardı? Neden yalnızdı?

Birden havuzu dolduran çökeleğe atıldı adam. Çökelek, pıhtılaşmış kan, yoğunlaşmış irin katılığı içinde, bir açılıp bir kapandıktan sonra, havuzun başında, kimse kalmamıştı. Her yan, her şey, havuzun açılıp kapanan çökeleğiyle birlikte ıssızlıkla sessizliğe kapanıyordu şimdi. Tanrı, şehir, şu iki izbandut bekçi ve ölümsüz, ama aldatıcı güzelliğin kuğularıyla birlikte.

Burjuva Ölüleri

Bir başlangıç gerekliyse, denizle gökyüzü gösterilebilirdi. Deniz yoksul evlerine, balıkçı teknelerine bırakılmış bir denizdi. Gökyüzünün bütün parıltılı uçuculuğuna karşılık yoğun bir esmerliği vardı. Üstelik de pisti, çöplüydü, bu yüzden de kötü kötü kokardı. Denizden çok, çalkantısız, çamurlu bir birikintiyi –yoksa düpedüz bir bataklık mı desek– andırırdı. Kıyıya çekilmiş teknelerin, güneşe sırtını vermiş, denizin karanlığına açık yoksul evlerinin hemen arkasından, kilometrelerce –sanki sonsuzcasına– uzayan gepgeniş, karası ışıltılı bir asfalt, gittikçe yükselerek, tepedeki saydam, güneşli gökyüzünü tırmanırdı.

Varlıklı, yoksul bütün şehirlilere açıktı asfalt. Ama hiç kimse asfaltı yürüyerek çıkmayı göze alamazdı. Asfalt boyunca iki yanda da, aralıksız gidip gelen taşıtların ölümcül bir hızları vardı. Yaya kaldırımları yapılmasına yapılmıştı. Üstelik de, her uygar şehirde olduğu gibi, her türlü planda toplumsal kaygıyla insancıl düşüncelerin öngörüldüğü söylenerek yöneticilerce şehirlilerin rahatının, sağlığının göz önünde tutulduğu açıkça gösterilmek istenen günün planları uyarınca, ağaçlıklı ve gölgeliktiler. Yine de herhangi bir yayayla karşılaşmazdınız. Taşıtların baş döndürücü hızları, iki yanlı yaya kaldırımlarını da egemenliği altında tutuyordu. Bunun için de asfaltın ortasında, taşıtlarca, ölümcül bir hızla kovalanıyormuşçasına bir korku salardı kişinin yüreğine, her iki kaldırım da. Böylece asfalt, cebinde taşıta binecek parası olmayan herhangi bir şehirliye kapanmış oluyordu.

Tam bir akışkanlık içinde, kesiksiz gidip gelirdi taşıtlar. Bunu sağlamak için de büyük ve derin bir yeraltı geçidi oyulmuştu asfalta. Çünkü tam burada, çokkatlı yüksek yapıların bulunduğu, sağlı sollu başka caddeler kesiyordu asfaltı. Bu da asfalttaki taşıtları, o başka caddelerin başka taşıtlarının kesmesi demekti. Asfaltta gidip gelebilen varlıklıların ya da ceplerinde taşıta binecek kadar parası olanların, başka varlıklılar ya da ceplerinde taşıta binecek kadar parası olanlarla kesişmesi demekti. Taşıtlar hızlarını kesmeye, biri bile yanaşmayacaklarına göre çarpışma yüzde yüzdü. Geçit, bu türlü bir barbarlığı önlüyor, bir varlıklıdan ötekine kötülük gelmesine yer bırakmadan kesintisiz akışı sağlıyordu.

Kesintisiz akışı sağlanmış böylesine kaygan, karası ışıltılı bir asfaltta, kendini taşıtlardan herhangi birine atabilen herkes, korkusuzca, gittikçe yükselerek, göğü tırmanan asfalttan duru maviliğin saydam, güneşli ülkesine varabilirdi dibin karanlıklarından.

Şehrin günbatısına düşen bu alt kesimi, bütün yaşayanlarıyla asfalta akın akın boşalıyor, taşıtlara doluşuyordu her gün, her saat. Kesiksiz sürüyordu bu doluşma. En yoksulu bile, ne yapıp yapıp, bir kere olsun, parasını denkleştirerek asfalta koşuyordu. Bütün yaşayanlarıyla asfalttaydılar. Tepedeki duru maviliğin saydam, güneşli ülkesi onları bekliyordu. Aşağının, kıyının, kıyıyla birlikte de bütün uzak yakın iç sokakların kokuşması büsbütün artan karanlık denizinden –çünkü yukarının lağımları da şimdi denize akıtılıyordu, gökyüzünün de bütün lağımlarıyla birlikte, böylece onun duru maviliğini, saydamlığını sağlayan görkemli görünüşünün altında işleyen bütün pisliklerden, irinlerden– bir süre için de olsa uzaklaşmakla yürekler, iç açıcı bir duyguyla çarpıyor, tepedeki göğün altın parıltısı içindeki göz kamaştırıcı görünümü büsbütün pekişiyordu.

Kaygan asfaltta, uzun bir süre hiçbir yükseliş belirtisiyle karşılaşılmadan dümdüz gidiliyordu. Giderek kimi yerlerde asfalt inişe geçiyor bile denebilirdi. İlki geçitti. Asfaltı çokkatlı yüksek yapıların bulunduğu başka birçok caddenin kestiği büyük ve derin geçit. Asfalt yerin altından geçiyordu burda. Öteki caddeler üstten geçip gidiyor, neden sonra dev sütunlu, taşıtların bir eski zaman yeraltı şehrinin neonlarla aydınlatılmış ıslak, çiğ boşluğunu sürdürmemek ya da balkonlu tarihsel bir büyük yarış alanının uğultulu havasını büsbütün artırmak için kesiksiz düdük çaldıkları yeraltından çıkıldığında, yan yollarla asfalta katıştıkları gözlenebiliyordu. Geçit geçildikten çok sonra, gökyüzünün kararmış sanılan parlaklığı, yeniden, geçit geçilmezden önceki görünümünü kazanıyor, iniş sürse de, tırmanışa geçilmiş gibi bir yanılgıya düşülüyordu. Hemen ardından da eski su kemerleri kapatıyordu gökyüzünü. Büyük taş duvarlar. İlk bakışta, tırmanışın en büyük engeliymişcesine, insanın yüreğine, görünümünün iriliğinde, kara bir korku salan bu eskiden kalma taş duvarlar, yaklaşılınca, gökyüzünün duru maviliğinden oyulmuş gibi, ışıklı, geniş kapılarıyla yepyeni, uçucu bir hız kazandırıyordu taşıtlara.

Kemerler de geçildikten sonra gerçek bir yükseliş başlıyordu. Ardına bakan herkes, kemerlerin, devrilircesine, geçidin karanlık ağzında, sonra da dipteki denizin çöplü birikintisinde battığını görebilirdi.

Yükseliş gerçekten de görkemliydi. Gökyüzüne bitişik yüzbinlerle penceresi olan onbinlerle yapının, kulelerin, kubbelerin, damların, terasların üstünde parıltıyla ışıldıyordu güneş. Gözleri kamaştıran bu görünüme uzun süre bakılamazdı. Artık tek istek, biricik amaç taşıtın oraya bir an önce ulaşabilmesiydi.

Yazık ki çok kısa sürerdi bu mutluluk. Asfalt, birdenbire, yaşayanları sürükleyen taşıtlar geçitteyken, üst yolların yan girişlerinden gelmiş olan kara boyalı cenaze arabalarıyla dolardı. Güneşi bile karartırdı bu görünüm. Tuhaf bir tiksintiyle, renk renk çiçeklerin birbirlerine dolaştırılarak, biçim biçim işlenen çelenklerin bu birdenbire bastıran karartıyı engellemek için yapıldıkları akla getirilebilirdi. Buysa insancıl bir düşünüş, iyi niyetli bir yorumlama olurdu. Oysaki onlar gepgeniş, ışıklı caddelerin, çok katlı, yüksek yapıların burjuva ölüleriydi hep. Bu binlerce çelenk. Bu yüzbinlerle kökünden koparılıp kurumaya bırakılacak renkli çiçek. Şimdiden solgun, şimdiden yıpranmıştılar. Karşılığı avuç dolusu ödendikten sonra istendiği gibi yolunabilirdi bahçeler. Gelecek usul yağmurlara kel bir topraktı adanan. Bir sevginin pembe, küçük goncasıysa, bir burjuva ölüsünün çelenginde, orospuca açılmış, yırtık bir gül olurdu. Her gonca, çelenklere adanmış her çiçek ateş pahası. Çünkü her cenaze arabasında, oburca yutulan binlerce çiçekle güzel kokulara büründürülmüş kokuşkan bir burjuva ölüsü. Bu çiçek yağmasında yoksulun sevgisi yüreğinde kapalı, suskun. Burjuva çelenginde açılmış her gonca, orospu, yırtık bir gül çünkü.

Kesiksiz gidiş durdurulabilir miydi? Yaşayanları sürükleyen taşıtlar, tırmanışın son kertesinde, tam yaklaşılmışken gökyüzüne, taşıtların ön camlarında ışıl ışılken duru mavilik, önlerine birdenbire çıkıveren bu hiç umulmayan en son geçitte aşağı aktılar. Gökyüzüne ağan asfalt yukarda kaldı. Burjuva ölülerini taşıyan çiçek yüklü cenaze arabaları, az önce yollarını kesen bu uğursuzluk simgeleri, kolayca sardılar çıkışa. Hiç zorlanmadan, vites bile değiştirmeden belki de, hafifçe gazlayarak, eğime yedirerek kendilerini asfaltla birlikte göğe ağdılar. Yaşayanları sürükleyen taşıtlarsa, cenaze arabalarına eş bir hafiflikte, yokuş aşağı, çabucak, ta dipteki alt yolu boyladılar. Şimdi ne asfalt, ne de gökyüzü vardı. Taşıtlar da yavaşlamışlardı. Çalkantısız bir deniz. Kokuşkan çöp bir de. Bu ıslak bataklık havasında taşıtlar durdurulup inilebilirdi de. Taşıtların bunca yavaşlaması, az önceki hızın yokoluşuyla, sızılı bir mide bulantısına yol açmıştı. Deniz sığdı. Patlıcan, domates, kabak gibi çürümüş sebze artıklarıyla dolmuştu. Arada bir de, şişkin, rengi çokça kaçmış, iri bir kabak görünümünde tek tük cesetlerle karşılaşılıyordu. Yaşadığı sürece kendisine sevgilisine verebileceği bir çiçek bile bırakılmayan, hiç çiçeksiz yoksul ölüleriydi bunlar. İç içe yüzdükleri çürük artıklar da burjuva ölülerinin renkli çiçeklerine eş süslerdi sanki.

Taşıtlardan boşalanlar, kıyı boyunca biraz yürüyüp ağaçlıklı büyük bir parkı, kesik kesik süren bir sur kalıntısını, surun yıkık duvarları ardında bir görünen, bir yiten, yer yer yabanıl otçukların bürüdüğü demiryolunu, keskin bir dönemeçle, gerilerinde bıraktıklarında, yoksul evleriyle balıkçı teknelerine bırakılmış denizle burun buruna geldiler. Hemen ardından asfalt, gittikçe yükselerek, tepedeki saydam, güneşli gökyüzünü tırmanmaya başlıyordu. İki yanı da taşıt doluydu.

Pazar Gezintisi

Sıcak yaz akşamının, mavisine kara duman yürürcesine kararan göğünü tutan motor gürültüsüne uyanmıştı büyükhanım. Daracık ara sokak homurtuyla dolmuştu. Gürültü yaklaştı yaklaştı, ahşap evin macunsuz camları, tornistan yapan vapurların pencereleri gibi zangırdadı. Sonra birden kesildi gürültü. Hemen ardından üst üste çalınan kornanın sesi oğlunun geldiğini haber veriyordu. Odanın karanlık bir köşesindeki sedirde yatan yaşlı kadın, başının altındaki iki yüksek yastığa kupkuru elleriyle abanarak doğruldu. Buruşuk yüzünde genişleyen bir gülümsemeyle kornanın bir daha, bir daha çalınmasını beklerken “Ne tuhaf,” diye düşünüyordu, “kornasının sesi ötekilerden farksız. Caddeden geçenlerinkinin aynı.” Yaşlı kadın, bunları düşünürken odanın kapısı gürültüyle itildi. Aralarında pek az yaş farkı olan iki genç kız pencereye koştular. İkisi de bir an, hayran hayran pencereden sokağı seyrettiler. Yaşlı kadın, arkalarından ıslıklı bir fısıltıyla:

— Nasıl bir şey, diye merak içinde sordu, güzel mi bari?

İkisi birden, aynı anda ve hemen hemen aynı ses tonuyla:

— Ah, görme büyükanne pırıl pırıl! dediler.

— Ne olur bana da göstersenize! diye yalvardı kadın.

Kızlar, yaşlı kadını yataktan kaldırıp kollarına girerek pencerenin yanına getirdiler. Ilık bir yel, büyükannenin yüzünü yaladı. Gözlerini kısarak baktı sokağa.

— Sahiden de, dedi, pırıl pırıl, bütün öteki otomobiller gibi.

— Elbette öyle olacak, dedi küçük kız atılganlıkla. Cenaze arabası ille de kapkara olur diye boşuna korkutmuşlar bizi.

Ablasını dürterek:

— Öyle değil mi ama abla? dedi.

Öteki cevap vermedi, yalnızca başını sallamakla yetindi. Aşağıda acı yeşile boyalı arabanın kapısını özenle kitleyen babasına el salladı. Adam da kızlarıyla annesinin pencereden kendisine baktıklarını görünce sevinçle karşılık verdi onlara. Sonra tahta merdivenleri koşarak tırmandı. Odaya girdiğinde ötekiler hâlâ penceredeydi ve kapının önündeki yepyeni cenaze arabasını seyrediyorlardı. Yanlarına yaklaşmadan:

— Nasıl buldunuz, diye sordu adam kalın sesiyle. Güzel bir araba değil mi?

Üçü birden:

— Çok güzel, gerçekten de çok güzel! diye mırıldandılar.

Adam, yanlarına yaklaşıp her akşam yaptığı gibi önce annesinin elini saygıyla öptü, sonra da kızlarının saçlarını okşadı. Kızlar da babalarını yanaklarından öptüler. Arkasından büyükanne yatağına yatırıldı. Hava kararmıştı artık. Elektrik yakıldı. Baba, büyük kızına sırtından çıkardığı lacivert ceketini dışarı asması için uzattı. Siyah, düz renk kravatını gevşetti. Sonra pencerenin önündeki koltuğa yerleşti. Cıgarasını yaktı. Küçük kız, terliklerini koşturdu adamın. Giymesine yardım etti. Akşam yemeğinin hazırlığı için ablasının yanına, mutfağa gitmesi gerekiyorken gitmedi. Koltuğun kenarında, babasının omzuna yaslanarak durdu ayakta. Adam ayağına geçirdiği serin serin terliklere bakıp oyalanıyordu, kızının yanı başında dikildiğini görünce yüzünü ondan yana çevirdi.

— Ne var? dedi.

— Bak baba, ne düşündüm biliyor musun? Yarın pazar ya...

— E, ne olmuş pazarsa, öbür gün işbaşı. İşin yoksa arkandaki, sesi bir daha hiç çıkmamacasına kısılan ölüye inat imamın açılan çenesini çek dur Allahın sıcağında. On beş gün ne rahattım. Araba revizyondayken. Ne ölü kokusu ne de imamın ağız kokusu. Ama güzel oldu araba değil mi, pırıl pırıl! Bütün parçaları değişti. En başta şanzıman. Rot ayarı yapıldı. Bir santim ne sağa, ne sola kaçar artık. Balatalar demir gibi. Zınk diye durur pedala dokundun mu. Tekerlekler yepyeni.

— İyi ya, dedi küçük kız, işte o yüzden yarın pikniğe gidelim onunla diyecektim.

Büyükhanım, öteden:

— Ne iyi olurdu, dedi, gitsek. Deniz kıyısı bir yere giderdik. Mesela Kumburgaz’a. Çok sıcakmış oranın kumları. Ayaklarıma iyi gelirdi belki de. Komşular ne zamandır kum banyosu yapmamı söyleyip duruyorlardı.

Adam bir kızına, bir annesine şaşkın şaşkın baktı. İnanmamışçasına:

— Cenaze arabasıyla mı? diye sordu.

— Nerden belli, dedi küçük kız, cenaze arabası olduğu. Daha alemi bile takılı değil. Pırıl pırıl boyalı üstelik. Yepyeni. Sen söylüyorsun. Bence herhangi bir kaptıkaçtıdan, kamyonetten farksız. Yanları açık yazlık bir araba gibi. Körüğü indirilmiş bir özel araba adeta.

Oğlunun gözlerinin içine bakarak:

— Eski yazlık tramvaylar gibi tıpkı, diye tamamladı yaşlı kadın. Bilirsin. Püfür püfür rüzgar eser, renkli perdeler havalanırdı. Sense hep kucağımda dışarı sarkardın. Hem biraz da çocukluğumuzun atlıkarıncalarına, bayram arabalarına mı benziyor ne, öyle güzel!

— Ben öyle kaptıkaçtılar, kamyonetler görüyorum ki, diye yeniden konuşmaya başladı küçük kız. Sabahları erkenden ya da akşamları Sur dışındaki fabrikalara işçi taşıyan öyle kamyonlar gördüm ki içi tıka basa, istif edilmiş insanlarla dolu. İnan, hiçbiri yaşamıyor sanki. Sapsarı kesilmiş yüzler, uzamış sakallar. Bir yorgun ölüler yığını, bir yığın içi boşalmış insan. Ne geçtikleri yeri görebiliyorlar dört yanı kapalı kamyonlardan ne de herhangi bir şey algılayacak haldeler. Bize canlıymışlar gibi gelen, o izlenimi uyandıran kamyonların sallantısıyla hafifçe bir o yana, bir bu yana sallanışlarından başka nedir ki?

Baba:

— Belki haklısın, dedi. Evet arabayı pazartesiye teslim edeceğim şirkete. Siz istedikten sonra, hele annem de böyle bir gezintiyi uygun gördükten sonra hay hay kızım. Arabayı da denemiş olurum. Hem bir daha boş olarak ne zaman elimize geçer ki?

Kızlar, bütün geceyi gezinti hazırlıklarıyla neşe içinde geçirdiler. Büyükhanım sabaha kadar uyanık kalarak gökyüzünü seyretti yattığı yerden, gökyüzünde parıldayan yıldızlara baktı durdu, gittikçe genişleyen gülümsemesiyle.

Ertesi sabah, erkenden kilimler serildi arabanın arka tarafına, yiyecek sepetleri yerleştirildi bir köşeye. Yakın komşulardan iki orta yaşlı kadınla iki oğlan, bir kız arkadaş daha çağrıldı gezintiye. Oğlanların biri pilli pikabını, biri de pilli teybini getirecekti. Her şey planlanmıştı. Büyükanneyle büyük kız şoför mahalinde, babanın yanında oturacaklar, küçük kızla gezintiye çağrılı komşular, arabanın arkasına serili kilimlerin üstünde yan gelerek yolculuk edeceklerdi. Orta yaşlı iki hanım tombulluklarına güvenleri olmadığından ya da rahatlarına çokça düşkünlüklerinden birer şilte aldılar altlarına.

Toparlanılana kadar epey bir süre geçti. Güneş yükseldi. Masmavi, pırıl pırıl bir yaz sabahının eşliğinde yola çıkıldı. Buruşuk yüzünde gittikçe genişleyen gülümsemesiyle bu gezintinin tadını en çok çıkaracak olan büyükhanımmış gibi görünüyordu.

Yolculuk çok iyi başladı. Yepyeni cenaze arabası bakımlı şehrin asfaltında yağ gibi kayıyordu. En küçük bir sarsıntı olmadığından rahatına düşkün orta yaşlı hanımlar bile kısa bir süre sonra atlarındaki yumuşak şiltelerin gereksizliğini ayırt edip şilteleri çektiler. Gençler teybi daha yoldayken çalıştırdılar. Dönen bantlar, en son ezgilerin çılgın temposunu yanları açık cenaze arabasından çevreye yayarken arabanın arka tarafında oturanlar da güle oynaya, el çırparak ezgiye eşlik ediyorlardı. Büyük kız ya arkadaki cümbüşe kulak kabartmak ya da geçtikleri yerleri seyretmek için olacak, başını camdan uzatmış, uzun sarı saçlarıyla boynundaki mavi fular, hızın verdiği rüzgârdan, iki renkli bayrak gibi dalgalanıyordu. Baba, bütün bu gürültüye rağmen, lacivert ceketi, kolalı ak gömleği, fiyakalı resmi kasketi, camdan yansıyarak gözlerini kamaştıran parlak güneş ışığında büsbütün siyah görünen kravatıyla mesleğinin her günkü ağırbaşlılığı içinde, dikkatle sürüyordu cenaze arabasını. En çok korktuğu şey, küçücük bir dikkatsizlik yapıp bir yere çarpması ve tabutun arabadan fırlamasıydı. Ölü bir yana, parçalanan tabutun gevrek tahtaları bir yana.

Şehrin dışında uzun bir süre yol aldılar. Güneş altındaki pırıl pırıl deniz hiç bırakmadı onları. Deniz onları, onlar denizi izlediler. Öğleye doğru, geniş, bomboş, altın sarısı bir kumluk buldular. Deniz, burada küçük bir koy meydana getiriyor, doğal bir plaj olarak arkadaki ağaçlıklara kadar uzanıyordu. Ağaçlıkların arasında kaba bir toprak yol bulduklarından kumluğa kadar arabayla gidebildiler.

Gençler, daha cenaze arabası iyice durup kumluğun kenarına park etmeden gürültüyle, karmakarışık atladılar kumların içine. Sepetlerle kilimler indirildi hemen ardından. Orta yaşlı hanımlar ağaç altına çekildiler. Belli ki şekerleme yapacaklardı. Baba da onlarla yarenliğe gitti. Gençler, büyükhanımı yaka paça kuma gömdüler yarı belinden aşağı. Başına da kara bir şemsiye diktiler. Büyükhanım, uzaktan şemsiyeyle gölgelendirilen iri bir tümsek gibi görünüyordu. Cansız bir kum tepeciği.

Pikapla teybin çılgın müziğiyle kumların üstünde ve büyükhanımın meydana getirdiği kara gölgeli tümseğin çevresinde dans bahanesiyle tepinip duran gençlerin tozuttukları kumlar arada bir büyükhanımın gözüne sıçrıyor, o ise ses çıkarmadan, buruşuk yüzünde gittikçe genişleyen gülümsemesiyle gözlerini tatlı tatlı kırpıştırıyordu.

Fırtına, işte tam o anda patlak verdi. Kara şemsiyenin hemen üstünde beliren aynı karalıktaki küçücük bulut, dünya yüzündeki sağnakların en hızlısını yağdırdı tepelerine. Deniz bile kabarır gibi oldu. Kumluğa doğru yürüdü köpüklenen dalgalar. Büyükhanımı güçlükle kumların içinden çıkarıp ağaçların altına çekebildiler. Ağaçların altında durmak da tehlikeliydi. Üst üste çakan şimşekler, gürleyen gök, en yakıcı yıldırımını üstlerine saniyesinde gönderebilirdi. Üstleri başları, kilimler, her şey sırılsıklamdı. Büyükhanımın başına diktikleri kara şemsiyeyi deniz kumluktan alıp götürmüştü.

Baba hepsine ayrı ayrı acele etmeleri gerektiğini, fırtına, yağmur, buraları çamura belemeden son hızla uzaklaşarak cenaze arabasıyla kendilerini kurtarmaları için hemen arabaya atlamalarını bağıra çağıra söylüyor, herkesi cenaze arabasına, adeta cansız şeylermişçesine, tabut sürer gibi istifleyerek tıkıştırıyordu. Ceketini çıkarıp şoför mahalline atmış, kollarını sıvamıştı. Perişan ve telaşlı haliyle en son arabaya atlayan o oldu, direksiyona geçip hemen gazladı.

Yağmur, bir süre, asfalt boyunca izledi onları. Deniz, kamçılanır gibiydi sağanağın altında. Kendilerini de, arabayı da kurtarmışlardı büyük bir felaketten. Kimsenin burnu kanamadan pazar gezintisinden dönüyorlardı ama durumları hiç de iç açıcı değildi. Arkadakiler ıslak kilimlerin altında, birbirlerine sokulmuş, selden kurtarılma bir eşya yığıntısı gibi duruyorlardı.

Az ötede, beş altı kilometre sonra, inanılmaz bir şey oldu. Asfalt kupkuru kesildi cenaze arabasını sürenin hayretle açılan gözlerinde. Arabadansa hâlâ şıpır şıpır sular damlıyordu. Buralara bir damla yağmur düşmemişti oysa. Arabayı durdurup sıvalı kollarını indirdi, kravatını bağladı, ceketini giydi. Resmi kasketini başına geçirdi. Mesleğinin her günkü ciddiliğine bürünerek yeniden sürmeye başladı arabayı kupkuru asfalt yolda.

Şehre varışta trafik sıkıştı birden. Pazar gezintisinden dönen, tekerleklerinde bir damla çamura, camlarında da sinek pisliği kadar bile yağmur damlalarının tozla karışık kirli izlerine raslanmayan, pırıl pırıl boyalı, bütün son model otomobiller, kaptıkaçtılar, kamyonetler kuyruk olmuşlardı. Üst üste durmamacasına korna çalarak aralarından geçmeye çalışan tekerlekleri yarıya kadar çamur içinde, her yanından sular damlayan, arkada ıslak kilimlerin altına sığınmış, aralarından sırıtkan yüzlerle çamurlu bir el, bir ayak fırlamış olan bu garip cenaze arabasına hayretten açılmış gözlerle, biraz da korkuyla bakıyordu güneşli bir pazar gezintisini sona erdiren herkes. Ağızlarının tadını kaçıran bu ölü arabası da nerden çıkmıştı? Onları rahatsız etmeye, neşelerini kaçırmaya ne hakkı vardı, yarını bekleyemez miydi?

Üniformalı cenaze arabası sürücüsünün yanında tabutundan kaldırıp oraya oturtulmuş bir ceset gibi iskeletleşmiş yüzüyle cama yapışarak duran büyükhanım, yüzünden yüreğine akan gülüşü içinde, oğlu arabaların yol vermesi için aralıksız kornaya bastıkça memnun memnun “Ne tuhaf, kornasının sesi ötekilerden farksız. Onların aynı.” diye düşünmekten kendini alamıyordu.

“Mis Gibi Anadol”

Kağıt çiçekler, krapon fırfırlar, renk renk fenerler, küçük ay yıldızlı bayraklarla çevresiyle kendisi baştan başa süslenmişti fildişi rengindeki Anadol’un. Ulusal bayramlarda okullarda, şehrin şurasında burasında hazırlanan, ortasına bayrağa sarılı heykellerin oturtulduğu şeref köşelerinin tıpkısıydı. Kutsal bir ilâh, ulusunun kurtarıcısı ulu bir önderdi sanki şehirde binlercesinin aşağı yukarı dolaştığı bu demir, cam, teneke, lastik, boya karışımı nesne. Trafik polislerinin yolu tıkadıkça ellerini kollarını sallayarak, üst üste çılgıncasına düdük çalarak uyarmaya çalıştıkları, yayaların, yanlarından hızla geçerlerken su, çamur sıçrattığında küfrettikleri ya da asfaltlarda süzülürken hayranlıkla, hasetle ardından baktıkları, marşı basmayınca, bujisi çakmayınca, vitesi takılınca, gaz yemedikçe sahiplerinin kanlarını beyinlerine çıkartan bir baş belası, yoksul çocukları, kimsesiz yaşlıları ezip geçen bir kanlı katil değildi sanki.

İki yandan küt diye bindirerek birbiri ardından yanaşıp kalkan vapurların hafifçe yalpalattığı dubanın üstünde sağa sola belli belirsiz kaykıldığı oluyordu. Bu yüzden tekerlekleri tahta takozlarla besleyip büsbütün kaymasına, denize yuvarlanmasına engel olmak istemişlerdi. İskelenin kendi sarımtırak ışıklı lambalarından çok, sanki binlerce renkli, oyuncaklı, cicili bicili ve göz alıcı, çiğ reklam ışıklarının parlak, cilalı aydınlığında, karşı kıyıya kalkan vapurlar için durmamacasına çalan ziller, dönüp duran turnike tıkırtıları, sonra da sürekli, bitmez bir uğultunun sürüklediği, iskeleyi habire doldurup boşaltan kalabalığın ilgisini, hayranlığını çekmemesi elbette olanaksızdı.

Çoğunluğunu çocukların oluşturduğu bir kalabalıkla çevreleniyordu her seferinde. Vapurlar gelip gittikçe seyirci kalabalığının kişileri değişiyor, ama hayranlarının sayısında büyük bir eksilme olmuyordu. Sabahın ilk saatlerinden gece yarısını geçinceye kadar böyleydi bu.

Garip bir sirk hayvanı gibi seyrettirilen fildişi rengindeki bu otomobil, vapur işletmesinin düzenlediği eşya piyangosunun büyük ikramiyesiydi. Otomobilin önüne yerleştirilen reklam tahtasında, öteki armağanların bir listesi yazılıydı. Buzdolapları, çamaşır makineleri, televizyonlar, radyolar, dikiş makineleri vb.

Otomobilin ortasında durduğu iple çevrili yerin dışına, reklam tahtasının yanı başına, dört köşe bir masa konmuştu. Masanın başında elinde bir tomar bilet tutan bir kadın oturuyordu. Damalı masa örtüsünün üstüne ayrıca beş altı bilet sıralanmıştı. Bir de plastikten küçük bir para kutusu vardı. Katlanarak konmuş kağıt paralarla çil bozukluklar görünüyordu içinden.

Kadının saçları kısa kesilmişti. Yüzü renksiz ve uzundu. Gözleri büyük büyük. Bacakları giydiği dar pantolonu bile doldurmayacak kadar inceydi. Kalçaları ensiz, dardı. Tıpkı bir çocuk gibi. Ayakkabılarını masanın altında duran plastik bir pazar torbası örtüyordu.

Sesi inişli çıkışlı, pürüzlü, biraz da kısıktı, ama kulak tırmalamıyordu. Dümdüz, basmakalıp bir ses olmayışının getirdiği bir çekiciliği olduğu bile söylenebilirdi.

— Mis gibi Anadol, diye bağırıyordu kadın, iki buçuk liraya mis gibi bir Anadol! Çabuk olun, kesenize davranıp bir bilet alın! Hemen çekiliyor. Hemen bilet alın, hemen armağanlar kazanın. İki buçuk liraya siz de bir Anadol sahibi olun. Mis gibi Anadol burda sayın yolcular. Hemen veriyoruz. Çekilişe üç gün kaldı. Acele edelim... Mis gibi Anadol! Mis gibi Anadol burda sayın yolcular!

Babasının elinden tutan yanakları tombulca bir kız, önce babasının yüzüne baktı, sonra masaya yanaşıp biletlerden birini çekti aldı. Babası yelek cebinden çıkardığı bir iki buçukluğu kadına uzattı. Kadın parayı plastik kutuya atarken bir yandan da sesini büsbütün yükselterek yolcuları masaya çekmeye çalışıyordu. Otomobili seyreden kalabalıktan kasketli bir adam, yarım adım yana çekilip eli cebinde uzun bir süre düşünceli düşünceli bekledikten sonra ancak denkleştirdiği bozukluklarla biletini aldı. Gözlerinde gelip geçici bir ışıltı yanıp söndü o an. Biletini katlayıp cebine özenle yerleştirdikten sonra da seyirci kalabalığı arasındaki eski yerine döndü. Şimdi yekpare camda yansıyan otomobilin görüntüsüyle kendininkini seyrediyordu. Otomobili çevreleyen ip korkuluk, aşağıda kaldığından camda yansımıyordu.

Bir anda iki biletin birden satılmış olması, yirmi beşerden elli kuruş, masanın başındaki kadını iyice heyecanlandırmıştı. Soluk almadan ezberlenmiş sözlerini birbiri ardından sıralayarak, çağrısını durmamacasına tekrarlıyordu.

Birden masanın arkasındaki tahta sıranın başında oturan fotör şapkalı, gözlüklü, sırtına ceket yerine ince bir yelek giymiş bir adam, kadının içinde büzüldüğü, kalkık yakalarıyla ince boynunu kapattığı pardesüsünün eteğini çekti.

— Çok bağırıyorsun, dedi yavaş bir sesle. Bağırma o kadar!

Kadın, omuzlarını silkerek, gövdesini de sandalyesinin üstünde biraz yana kaydırarak elini ittirdi adamın. Çağrısını, hızını kesmeden sürdürdü.

Öteki yolcularla birlikte tahta sıranın en ucunda, kadının tam arkasında oturan adamın da yüzü, tıpkı kadınınki gibi renksiz ve uzundu. Boynu ince, kendi de zayıftı. Yalnız gözleri diri bir parıltıyla yanıyordu. Sırada yan oturduğu için, bir yandan kadına göz kulak olurken bir yandan da camın dışındaki koyu karanlığa, kokusunu duyduğu denizin maviliğini, martıların aklığını, güneşin ılıklığını düşünerek bakıyordu. Arada bir dalıp gittiği oluyordu. O zaman kadını görmüyor, sesini de duymuyordu.

Kadının boğazı karıncalanır gibi oldu önce, sonra kupkuru kesildi. Cümlesini orta yerinde kesmek zorunda kaldı. Adam, kadının birdenbire yiten sesiyle ortalığı kaplayan sessizliğe kulak kabarttı.

— Ben sana demedim mi, diye dürtükledi kadını. Yavaş ol demedim mi!

Kadın bitkin bir tavırla sandalyesinin arkalığına yaslandı. Elini alnından geçirdi. Terin parıltısıyla heyecanın hafif kızarıklığı uçtu bir anda yüzünden. Donuklaşıp sarktı yeniden. Gözlerini kapattı. Öyle kaldı bir an. Gözlerini aralayınca adama döndü. Bir şey demeden bakıyordu. Anlamsız bir donukluğu vardı bakışlarının. Ayıklıkla baygınlık arasındaki o yarı bilinçsiz durumdaydı. Adam, kadın cümlesini yarıda kesip sandalyenin arkalığına, düşer gibi, yaslanır yaslanmaz aceleyle karıştırmaya başlamıştı ceplerini. Kemikli elleri sonunda tüpü buldu. Tüpteki haplardan üç dört tanesini avucuna boşalttı çabucak. Adam, bu işleri yaparken kadın, yeniden gözlerini kapatmıştı. Ayağa kalkıp, kafasını arkaya devirerek ağzını alabildiğine açan kadının boğazına boşalttı avucundaki hapları adam. Kadın yutkunarak gözlerini yumup yüzünü acıyla buruşturarak yuttu hapları. Adam, yerine oturdu. Kadın doğruldu. Bir an, kara pardösüsünün içinde, tepeden tırnağa titreyip sarsıldı. Yakasını üst üste getirerek boynunu büsbütün örtmeye çalıştı. Nöbeti bayılmadan atlatabilmişti neyseki. Son günlerde sık yokluyordu. Nöbetin verdiği tatlı yorgunlukla derin bir boşunalık duygusu içindeki umursamazlıktan sıyrılmak için silkinerek dikeldi. Masanın üstüne dayadığı bilet tomarını sıkı sıkı kavramış olan elini ağır bir hareketle havaya kaldırarak kalabalığa salladı. Gittikçe yükselen pürüzlü sesi yeniden duyuldu.

— Mis gibi Anadol, iki buçuk liraya mis gibi bir Anadol! Hemen bir bilet alın. Hemen kazanın. İki buçuk liraya mis gibi bir Anadol alın!

Cümlenin tam ortasında yutkunmak zorunda kalmıştı. Karşısında içi apak, dışı masmavi çinko bir tepsi içinde çocuğun biri, dumanı tüten sıcak pideler satıyordu. Kokusu genzine kadar doldu. Damarlarında dolaştı. Bir daha yutkundu. Nöbet ne zaman yoklamaya kalksa böyle olurdu. Kendine gelir gelmez korkunç bir açlık duyardı. Tepsinin mavisinde binlerce ışık parçacığı oynaşıyordu. Reklam ışıklarının uçsuz bir mavilikte tepine tepine oynaşan küçük küçük ışın kırıntıları. Yutkunurken tükrüğünü kaçırdı boğazına. Kesik kesik öksürttü gıcık. Boştaki elinin iki parmağını para kutusunun içine soktu. Kağıt paralar arasındaki çil bozuklukları ellerken adama döndü, pideciyi gözleriyle işaret etti.

— Alsak? dedi.

— Olmaz! diyerek kafasını aksi aksi salladı adam.

Nemli parmaklarına yapışan yirmi beşlikleri silkerek elini kutudan çekti kadın. Adamı onaylayarak:

— Haklısın, dedi, evde yemek kalmıştı dünden. Unutmuşum. Ekmek de var. Bayat mayat. Olsun. Tok tutar. Gidince yeriz. Yatmadan. Sıcak sıcak midemize otururdu bu zaten.

Adam bir şey demeden gözlerini önüne eğdi. Omuzlarını indirdi. Biraz daha büzüldü sıranın en ucundaki yerinde. Kadın da kalabalığa dönerek elindeki biletleri salladı. Son bir kere daha yutkunduktan sonra ağzını açtı. Gözlerinde renksizliğini, zayıflığını, bitkinliğini, bastıran bir parıltı ışıldadı.

Mis gibi bir Anadol, iki buçuk liraya haraç mezat satılıyordu.

Biz Yargılılar

Üçe üç bir odam var. İki adımda tükeniveriyor. Yatsan yatamazsın, otursan oturamazsın. İstediğim anda odamdan çıkabilirim. Ama bu neyi değiştirir? Üç ev, iki duvar, beş altı ot ya da tezek yığınından sonra dağlara dayanıyorsun. Ta tepelere, hiç bulutsuz gökyüzüne ya da yıldızlara bakmaktan başka yapacak şey kalmıyor. Yola çıkamayacağını bildiğin bir yerde de, gökyüzünün, yıldızların, burada yok ya, bir de ağaçların, odalarımızın duvarlarına astığımız tablolardaki gibi, güzel ama sınırlı bir görüntüden öte değerleri olmuyor. Gönlünü açacağı, sınırsızlık duygusu içinde avutacağı yerde, büsbütün kapatıp boğuyor, alçalıp bastırıyor, eziyor gökyüzü. Odana kaçmaktan başka yapacağın şey kalmıyor o zaman. Bir kapatılmışlık, kısıtlanmışlık duygusu içinde, ayakta, gezinerek okuyorum çoğunluk. Yemeğimi de öyle yiyorum. Geceleri, ışığı karartır karartmaz bir yerde, tahtayı gıcırtıyla kemirmeye başlayan fareyle, iyiden iyiye, pekişiyor içimi kemiren bu kapatılmışlık duygusu. Ben gelir gelmez, daha doğrusu, buraya kapatılır kapatılmaz fare işe başladı. O gün bugündür kemirip duruyor tahtayı. Beni çıldırtan kemirmenin sona ermemesi, sona ermeyeceği oluyor. Gidişime, özgür bırakılana dek sürecek biliyorum. Çünkü tahtalar o denli ince ki, bir bilemedin iki gecede kemirilip delinmesi işten bile değil. Ama fare işini çok iyi biliyor. Tahtada geçebileceği bir delik açıp, oburca bir atılganlıkla, hemeninde yiyeceklerime konmak değil amacı. Biliyor ki, çıldırtıcı gıcırtısını sürdürdükçe, ben, odama serpiştirdiğim yiyecekleri artıracağım. Karşılıklı bir çekişme, inatlaşma bu. Dayanabilen kazanacak. Bir gün odayı yiyecekle tıkabasa doldurup kaçacağım ana dek sürecek. Şimdilik tavanarasında bulduklarıyla yetinip kemirmeyi sürdürüyor yalnızca. Arkamdan iki kurşunla işimi bitireceklerini bildiğim halde, dayanamayarak, odamı bırakıp kaçtığım gün, iyice incelttiği tahtaların herhangi bir yerini, kolayca delip yiyeceklerin hepsine, tek başına konacak obur hayvan.

Yasakoyucuların düzeni bütün bunlar. Her ölüm yargılısını, ödevli bir aylıkçıymış gibi, gönderiyorlar buraya. Günü dolmadan ödevini bırakıp kaçanı da, kutsal yasalara dayanarak, kaçarken vuruyorlar arkadan. Ölümden kurtulmak için kaçmamak gerekiyor. Ötedeyken, özgürlüğümü, işimden arta kalan saatlerde, içkievlerinde, sokaklarda ve kadınların yanında sürdürebilmek hakkı elimdeyken, buralara gönderilip de dönemeyenlerin, ölüme atanmışların, demek ki benim gibilerin sözü edilirdi ikide bir. Şimdi iyice inandım. Hiçbir ödevli salıverileceği günü bekleyemiyor burada. Bu yüzden de öldürülüyor. Yöneticiler haklı. Yasalarımızda ölüm cezası yok. Hiçbir yargıç, hiçbir vatandaşı doğrudan doğruya ölüm cezasına çarptıramaz. Yalnız belirli süreler için, bulunduğu yerden uzakta, ülkenin ta öbür ucunda, özgürlüğünün kısıtlanacağı bir ödeve atayabilir. Artık her şey sana bırakılmıştır. Yargıç da, yargılı da kendinsin. Ölümünü özgürce seçeceksin.

Bozkır

Şimdi bir bozkırı sürüyor trenimiz. Demek yalnızlığı, bir başına kalmışlığı, bırakılmışlığı, ıssızlığı sürüyoruz. Bozkıra ilk bakışta yakıştırageldiğimiz bütün bu sıfatlar, bozkır gerçeğinin ta kendisiymiş gibi gelir. Değişmez alınyazısının bu olduğu söylenir. Gelip geçilen her bozkırda, bu kendini ele vermezlik vardır. Bozkır da, tıpkı içine dönük bir insanın üst üste saldırısına uğradığı, bu yüzden de yoğunlaşan, yoğunlaştıkça da ağlayamamanın, boşanamamanın, hiçbir şey yapamamanın verdiği katılmışlığı taşıyan duygulanmaların katılığı, kapanıklığı içindedir. Ben ne zaman geçtimse yağmur sıkıntısı vardı bozkırda, bozkırın toprağının rengini alan karasarı göğünde. Ama hiçbir zaman yağmurun yağdığını görmedim. Kimi ikindilerde, trenlerin tozlu camlarını fiskeleyen bir iki damlacığı saymazsak.

Bölmemde yalnızım. Bilmem neden yarı açık pencereden başımı hemen hemen çıkarmış, bozkıra bakıyordum. Buhar gibi sıcak bir hava çarpıyordu yüzüme. Birdenbire damlacıklardan biri, nasıl olduysa, yüzüme vurdu. Ben önce, yüzümün dokunduğu yerini yakan bu damlacığı, lokomotiften sıçramış kızgın bir kömür parçası sandım. Sonra gözyaşı olup yanağımdan akınca anladım her şeyi. Yalnızdım. Ne yapabilirdim, bölmemde başka yolcu yoktu, kimseyi vermemişlerdi yanıma. Trenin en pahalı sınıflarından biriydi çünkü, belki ondandı. Aşağı yukarı bütün paramı, bu yolculuğun biletiyle yanımdaki birkaç parça eşyaya yatırmıştım. Vagonda da pek kimseler görünmüyordu. Bir şehirden ötekine kaçıyordum. Aptalca bir şeydi bu. Bir kalabalıktan bir başkasına sürüklüyordum kendimi. Ben mi ağladım yoksa diye kuşkulandım birden. Yüzüme vuran ikinci damla, beni büsbütün tedirgin etmeye yetti.

İşte bu tedirginlik, içine düştüğüm bu şaşkınlık, bozkırda indirdi beni. Yüzüme üst üste vuran damlalar, şakırtılı bir sağnak umdurmuş olmalıydı bana. Bozkırda inen olmazdı hiç. Bozkır, iki büyük şehir arasında, geçilen bir alandı yalnızca. Kimi duraklarda tren dururdu. Ama bu duraklama, ya karşıdan gelen treni beklemek, ya da lokomotifin boşalan kazanına su almak için yapılırdı. Bozkırın ıssızlığından kopup gelen birkaç çocukla, sepetler içinde, bozkır toprağı gibi karasarı ekmekler dolaştıran adamlar olurdu bu duraklarda. Gök, toprak, ekmek ve insanlar hep aynı hamurdandı. Tren giderken, bozkırdaki devinmeyi, yaşamasız bozkırı, çapalar, tırmıklarla uyarıp yeşertmeye çalışanları ayırt etmek güç oluyordu bu yüzden.

İndiğim durak hemen hemen bozkırın bitimiydi. Bu duraktan sonra bir ya da iki durak kalıyordu büyük şehre, kalabalığa: uğultulu, azgın bir ırmak gibi durmamacasına akıp giden yaşamaya. Gün ortasıydı. Sıcaktı. Boğuntulu bir sıcak. Önce eşyamı almadan, günlerdir geçtiğimiz bozkıra, daha doğrusu, ne olursa olsun, toprağa ayağımı basmak için, bütün yolcular gibi geçici olarak inmiştim. Tekerleklere eğilip eğilip bakan işçi, yanımdan geçerken:

— Harekete hazırız bayım! dedi.

Büsbütün inmek için, bozkırda kalmak için yerimden kalktığımı o zaman ayırt ettim ancak. Çabucak koşup eşyalarımdan yalnız el çantamı aldım. Ben bozkıra ikinci kez ayağımı atarken tren kalkmıştı. Ters yönden kendimi aşağıya bıraktığım vagon kapısı da açık kaldı. Açık kalmış vagon kapısını, birdenbire, ayırt edecek olan kontrolörü düşündüm. Nasıl eli ayağına dolaşacak, kimbilir neler düşünecekti. En azından, kaza ya da intihar. İlk varacakları durakta, yüzde yüz, indiğim durağı aratıp herhangi bir olayın olup olmadığını soruşturacaktı.

Bozkırdayım artık. Akşam çabucak oldu. Durağın arkasındaki küçük kahveden, durağın çevresine dikili üç beş cılız ağaçtan öte bir şeyle karşılaşmadım. Bir de kümeslerine seğirten beş altı tavuk gördüm. Duraktaki memur da, kahveci de, suskun iki adamdı. Üçümüzden başka da kimse yoktu. Bir de arkalıksız sandalyeler. Çocuklar da, sepetli satıcılar da, daha karanlık basmadan, tren gözden silinir silinmez demek, güpegündüz yitip gitmişlerdi bozkırda, yoğrulup erimişlerdi karasarı toprakla göğün hamurunda. Çay içtik. Boyuna çay içtik o akşam. Trenci kalkarken:

— Sizi öldü biliyorlar şimdi, dedi soğuk soğuk. En hafifinden yitik sayılıyorsunuz. Şehre varır varmaz, savcılığa bildirirler durumu. Ben nerden bilecektim burda indiğinizi.

Kahveciye döndü:

— Öyle değil mi, burda kim iner ki, nerden bileceksin. Bileti de son durağa kadarmış. Yataklı hem. Numaralı yani. Göz altında hep. Tıpkı tutuklular gibi. Ya! Varacağı yere sağ salim varabilmesi için her an yoklarlar. 15 numaralı yolcu nerede, ne oldu bu adama? Ha, yüznumarada mı, peki peki! Biraz geçer. Yemek saati. 15 numaralı yolcuya haber verin! Akşam olur. Yataklar hazır! 15 numaralı yolcuya bildirin! Tuvalet boşaldı efendim! Üçüncüde olsaydı ne numara, ne bir şey. Beyimizin ne uykusu, ne yemeği! Kimse umursamazdı. Kapının açıklığı da hiçti. Serserinin biridir açık bırakan, der geçerlerdi. Ah arkam ah demiş adam, ağam! Yataklıda öyle mi ya. Eşyalar alınmamış. Yerli yerinde durur. Eşyalarını bırakır da kim iner yolun ortasında. Görülmüş şey mi? Ama yatak boş. 15 numaralı yolcu, ne restoranda, ne de koridorlarda. Üstelik vagon kapısı da ardına dek açık... Hem de ters yöndeki kapı... Ya işte böyle... Adam kendini atmış mı, netmiş, düşün dur, manipleyi habire tıklat dur, ha bire, gece yarılarına kadar, o duraktan ötekine, o duraktan ötekine. Çoğu da çaylak mı sana. Adam dersin, kumandan anlar. Saygı ve bağlılık telgrafı çeker. Anlat anlatabilirsen... Böyleleri ne diye üçüncüye binmezler anlamam. Öyle de uykum geldi ki... (Uzun uzun esnedi). Adam sen de, yatmaya gidiyorum ben.

Trenci bu acayip söylevi çekerken kahveci, durmadan başıyla onaylıyordu söylenenleri. Konuşma boyunca, sözü edilen ben değilmişim gibi davrandılar ikisi de. Geçmiş bir olaydı sözünü ettikleri sanki. Trenci gider gitmez kahveci de bir köşeye büzüldü. Ocak çok önceden sönmüştü zaten.

— Sen de istediğinde lâmbayı söndürüp yat!.. dedi kahveci, sıra sıra iskemleleri göstererek. Dediğini yaptım hemen.

Ertesi gün, durağın çevresinde dikili cılız ağaçların, bozkırın karasarısını sözde örtmeye çalışan iğreti yeşilliği (yapay kişilik) kızdırmıştı beni. Memur da, sabahın köründe, kuyudan çektiği suyla yeşilliği, büsbütün koyultmaya savaşıyordu, güneş çıkmadan. Bozkıra ne cılız, ne yapma bir çıkıştı bu küçücük bahçe. Dev bozkır, küçük durakla bahçeyi, dört bir yandan, kuşatmıştı. Ortalık, yavaş yavaş değil de, birdenbire ışıyordu sanki. Güneş birdenbire tepeye dikiliyor, bozkır birdenbire kendini dışa vuruyordu. Bütün sıcağı, bütün karasarılığıyla. Bahçe de, durak da, eriyiveriyordu o saat. Bütün yaşamaları, kısacık akşamüstleriyle bir anlık sabahlardı. Biraz da geceler. Aydındı bozkırın geceleri. Şehrin yüzbinlerce mumluk ışıklarının, gözlerimizi kamaştırarak, kararttığı ve gökyüzünü sildiği geceler değildi bunlar. Ama bu aydın gecelerin mutluluğu da kısa sürerdi bozkırda. Bozkır, rüzgarıyla egemen olurdu dört bir yana. Bu güçte bir dev, durağın çevresine çöreklenmiş o iğreti, o cılız yeşilliği, kendi öz yeşertisiyle, nasıl oluyordu da ezemiyordu. Nasıl oluyordu da, bir sabah, çılgınca, sarı, mor çiçeklenmiyordu. Yoksa küçük bahçeye, gündüzleri güneşi, geceleri de rüzgarıyla aman vermemeye kalkışması bozkırın, yeşerememesinin, çiçeklenememesinin, kısacası, yaşamazlığının büyük öfkesi miydi? Yenik miydi bozkır, görünüşteki devliğiyle, o cılız, iğreti yeşilliğe?

Bunu düşünür düşünmez bozkır korkuttu beni. Kalabalığın tutsaklığından ustalıklı kaçışımı, yitikliğimi düşündürdü bana. Kalabalığı hiçe sayıp, tek başına, ona karşı koymaya kalkışmam, ilk bakışta, bir kahramanlıkmış gibi görünüyordu. Yoksa yenilgi miydi bu? Bütün bu yapaylıklara karşı koyamamanın basit öfkesi miydi? Bunca boşalmış mıydım, bunca güçsüz müydüm? Görünüşümle mi aldatmaya kalkıyordum herkesi? Bunu düşününce ilk trenle şehre ulaşmayı koydum aklıma. Bozkır da, kendim de korkutuyordu, iğrendiriyordu beni.

Güneş iyice yükseldiğinde, uçsuz bozkırın sonunda, birdenbire, bir karaltı çaktı gözümde. Güneşli bozkır göğüne, kömür karasıyla çekilmiş bir çizgi gibiydi. Oraya kadar koştuğumu, yaklaştıkça, gözümde, yapraksız bir ağaç iskeletinin biçimlendiğini görüyordum. Koşarken, ara sıra, tökezleniyor, bir çukura ya da bir dere yatağına düştüğüm oluyordu. Dikenli, kuru çalılar, pantolonumu, yer yer, yırtmış, sert kumlar, sivri çakıllar, dizlerimi yaralamıştı. Geçtiğim bütün çukurlarla dere yatakları kupkuruydu, bomboştu. Çalılıklar, sıcaktan, çatırtıyla yanıyordu sanki. Ama o ağaç, tek başına, her şeye rağmen, inatla, bozkırın derinliklerini kurcalıyor, bozkırın rüzgarına, ara sıra kopan fırtınalara, toprağın derinliklerindeki kökleriyle, karşı koyabiliyordu. Bozkır ağacıydı bu. Bozkırın ta kendisi. Kara. Yapraksız. Uzaktan bakılınca, dalsız, yanık bir ağaç iskeleti, baykuş tüneği denebilirdi. Oysa ki, diken gibi her yanını saran küçük dalcıklarıyla, doğurgan bir ağaçtı. Dayanıklı ve sapasağlam. Çakımla denedim. Çok küçük kabuklar koparabildim ancak. Toprak da öyle. Küçük küçük, kabuk kabuk kalkıyordu. Kapanmış bir yaranın, tırnaklanarak koparılan, sert, katı kabukları gibi. Öz alttaydı, çok altta. Adamakıllı iyileşmiş, sağlam.

Ağaç bütün bozkırı, bozkırla birlikte, kendimi de, anlattı bana. Çünkü ağaç, bozkırla birlikte, arkasında, daha erimemiş karlı bir düzlüğü saklıyordu. Bozkırı, her zaman, bir kıyısından gelip geçenler, çok uzaklardaki bu karlı ovayı, göremiyorlar, bozkırın katılığına bakarak, vurdumduymazlığına, verimsizliğine, yaşamasızlığına kızıyorlar, bütün bunlardan yoksun olduğuna göre de, ölü bir toprak olarak görüyorlardı onu. Bu yüzden, aldırışsızca çiğneyip geçiyorlardı. Oyalanmak istemiyorlardı boşu boşuna. Oysa ki, üst üste yağarak, yıllardır güneşe uzak kaldıkları için iyice yoğunlaşıp katılan karların eriyeceği, güneşin, bozkır ağacını aşarak, karlı düzlüğü de ışıtıp ısıtacağı günler yakındı. O zaman, bozkır, ayaklanacak, kuru yataklar dolarak taşacak, durakların çevresindeki cılız bahçeler, sevgi güneşinin bir dokunuşuyla, her yanından umut fışkırtan öz yeşilliğin, öz çiçeklenişin doğurgan cenneti yanında, yapma mum çiçekleri renksizliğiyle, solup gideceklerdi.

Artık şehre korkusuzca dönebilir, kalabalığa, bilenmiş bir güçle, katabilirdim kendimi. Savcılığa bildirilmiş yitikliğim dolayısıyla, yöneticilerce, birtakım kağıtlarla kayıt defterlerinde ölü ya da yokolmuş sayılsam bile, bu bir şey değiştiremeyecekti.

Saray Artığı
 Bahçede

Ey gürültüler, patırtılar, cakalar, şanlar, alaylar,

kaatil kuleler, kapkaranlık, zindanlı saraylar.

(Tevfik Fikret, “Sis”, A. Kadir çevirisi)

Her ülkeninki gibi bizim ülkenin de bir sarayı vardır. Tepede. Boğaz’ın iki yakasını, kıyıda, seçkinlerin oturduğu büyük ahşap yalıları, daha tepelere doğru da, cılız ağaçlar arasında, yarı yarıya yitmiş yoksul evlerini göz hapsine almıştır. Sarayın bütün pencereleri denizle kesilmiştir. Bu yüzden limana girip çıkacak her şey, Sarayın denizle kaynaşmış odalarından hangisinde bulunursa bulunsun, başbuğun gözünde kesiksiz yansıyan denizden de geçmek zorundadır. Tam bir gözetleme kulesi. Ve kutsallığını, dokunulmazlığını halktan toplattığı vergilerle onaylattırmış bir gözetleyici.

Her ülkede olduğu gibi, ülkemiz halkı da, günün birinde, Saraya karşı ayaklanır. Yalnız öteki ülkelerdeki gibi Sarayı basıp başbuğu öldürerek değil. Daha soğukkanlı, daha insancıl diyebileceğimiz bir yöntemle, ezilmişliğinden gelen uysallığının verdiği geleneksel bir yumuşakbaşlılıkla yapar ayaklanmasını. Sarayın gözetimi altında bulunan tepelerden, birer ikişer, evlerini boşaltarak, sezdirmeden çekilmeye koyulurlar. Her aysız gecede şehir, biraz daha boşalır. Göç, gözetimin dışındaki ıssız çoraklara doğrudur. Sonunda öyle olur ki, başbuğ, çevresinde, vergi toplayıcı yönetici seçkinlerden başka kimseyi bulamaz. Şehir bomboştur. Yönetilecek tek bir yoksul bile kalmamıştır. O zaman yöneticiler birbirlerine girer. Bütün silah ve altınlarıyla. Sarayda kan gövdeyi götürür. Sonuçta şehir gibi o da bomboş kalmıştır.

Şimdi yapılacak bir şey vardır. Şehri boşaltanların yeniden yerlerine dönmeleri. Öyle de olur. Birer ikişer gidenler, büyük topluluklar halinde, yengi kazanmış ordular örneği, dalga dalga şehri doldururlar. Mutluluk şarkıları, şenlikler günlerce şehri çalkar durur. Her taşkınlık gibi, bu da köpüklenip kabarma döneminden sonra gelen doğal suskunluğuna kavuşur üç beş gün içinde. Herkes eski işini alır. Akşamları da evine her günkü öteberisini götürür olur. Yine her günkü yağmurlar yağmaktadır. Saray, orada, tepede, dimdik ayaktadır. Yine sokaklar çamurdur, kiminin ayağı ıslağa değer. Allah kahretsin, deliktir ayakkabısı, kiminin ayakkabısı sağlamdır da, pantolonunun kıçı yırtıktır, yel üfürüp durur. Kimi şemsiyelidir kimi şemsiyesiz, kimi paltolu kimi paltosuz... Ama yağmurlar durup soğuklar kesildiğinde ne önemi kalır bütün bu yoksunlukların, kimin sızlanmaya dili varır? Başbuğ ve çevresindeki yönetici seçkinler ölmüşlerdir ya. Gözetlenmekten kurtulmuş olan halk, davranışlarında özgürdür ya. Sözgelişi, sabahtan akşama dek, burnunu karıştırabilir, orasını burasını, isterse, kanatıncaya dek, kaşıyabilir, oyun oynayabilir, şarkı söyleyebilir. Karınlarını doyurmak isteyenler, diledikleri gibi, patlayıncaya dek, olmadı mı kusup midelerini boşalttıktan sonra yeniden yemeğin başına çökerek, sonra yeniden kusarak ve yeniden sofranın başına geçerek işkembelerini şişirebilirler. Aç kalmayı isteyenler, diledikleri sürece, aç kalabilirler. Hiçbir olay, gülünç ya da acıklı diye, kesin olarak damgalanamayacağına göre, aynı olay karşısında, gülmeyi becerenler dilediklerince gülebilir, gözü yaşlılar da, en az gülenler kadar, sesli ya da sessiz ağlayabilme özgürlüklerini kullanabilirler. Tarihsel bir yapı olması dolayısıyla bir güzellik anıtı, kutsal bir simge olarak bırakılan Saraysa orada, tepede dimdik ayaktadır. Hem yalnız kuru kuruya taş yapısıyla değil de, gelmiş geçmiş başbuğların yüzyıllardır biriktirdikleri, ülkemizin varlıklılığının somut belirtisi diye göstermelik olarak saklanan sandık sandık altınları, elmasları, yakutları, zümrütleri ve altın gümüş her türlü göz kamaştırıcı eşyaları, sedef kakmalı, gümüş işlemeli tahtlarıyla ayaktadır. Bütün bu saklananların, güngörmüş bir iki yaşlı başlı kişiyle kimi tarihçiler, üstlerine bulaşan kanı görebildiklerinden, yüce varlıklılığımız yerine, aşağılık yoksulluğumuzun belirtisi olduğunu söylerler.

Ben doğmadan bütün bunlar olup bitmiş. Çocukluğumda belki annem babamla gezmeye gitmişiktir. İyice bilemiyorum. Ama büyüdüğümde, bütün gençler gibi, ben de, Saray Bahçesi’nin yolunu öğrendim. Kendi kendime ya da yanıma kız, erkek bir arkadaşımı alarak gider oldum. O zaman da tanıdım işte. İlk kaçaklığımızda gittiğimiz yer orasıydı. İlk şarap içtiğimiz yer orası. İlk öpüştüğümüz, güzle yazı ilk duyduğumuz yer hep orası oldu. Doğrusu güzel bir bahçedir. Büyük atkestaneleri, yol boyu çınarlar, çamlar, ilkyazları çiçek açan güzel kokulu akasyalar, salkım söğütler, küçücük yapma gölcüğünde ak boyunları soru işaretlerini andıran kuğuları vardır. Küçük uçurumlara, odunlardan, iki kişilik, sarmaşıklı balkonlar yapılmıştır sevgililer için. Uçurumun dibindeki yeşillik, yabansı kır çiçekleriyle bezelidir. Yeşilliğin ortasına, kıpkırmızı, eğriboyun bir lale oturtulmuştur. Kır yemekleri yemek için odundan masalar yontulmuştur. Biçim biçim ağaç oturakları vardır her birinin. Uygar kişiler için şehir içi bir korunun ne türlü düzenlenmesi gerekirse öyle düzenlenmiştir. Hiç eksiksiz. Giriş parası da unutulmamıştır. Bir de, yerli yersiz, düdük öttüren korucular. Otlara basanlara, ağaçları, sıraları çakıyla çenten okullulara pek aldırmazlar da –çocuktur onlar ne olsa– ille sarmaşdolaş oturan ya da gezinen çiftlerin kulakları dibinde, var güçleriyle, üfürürler düdüklerini. Sonra da, belli belirsiz sırıtıp, az ötedeki bir ağacı siper alarak, gözetlemeye koyulurlar, birbirlerine herhangi bir kötülük yapmalarına engel olmak için.

Bütün bunları, boşu boşuna, gevezelik etmiş olmak için anlattım belki de. Benim asıl söylemek istediğim üç dört cümleydi topu topu. Birincisi bu bahçeyi sevmediğim. (Gençlik yaşantımda çokça bir yeri olmasına karşılık her gelişimde –ters bir karşılaşma olsa gerek– Sarayı, bahçeden kesip yonttukları büyük kalaslarla payandalayan ya da duvarının düşmüş bir taşını yerine yerleştiren işçilerle karşılaşırım. Bir dahaki gelişim hep Sarayın kendi kendine bırakılıp bırakılmadığını görmek için olur. Bir gün yanılıp da küçücük bir örselenmeyi görmemiş olsalar ya da tembellikle görmezlikten gelerek ilgilenivermeseler arkası çorap söküğü gibi giderdi. Çökme akılalmaz ve artık engel olunmaz bir çabuklukla yürürdü. Başlamasıyla bitmesi bir olurdu. Bu bilindiğinden ilk örselenmeye, ilk yıpranmaya göz yumulmuyordu işte. Elde çekiç, gece gündüz çevresindeydi duvarcılarla marangozlar.) İkincisi, bu son gelişimde gördüğüm kediyi anlatmaktı dileğim.

Yanımda bir parça börek getirmiştim. Onu yiyecektim. Hem de Sarayı yalnız başına bırakıp bırakmadıklarını gözleyecektim. Yeni payandalar yontup yontmadıklarına bakacaktım. Belki de bu işten artık vazgeçmeleri gerektiğini bile öğütleyecektim bir ara patlayarak. Ne yazık ki, geldiğimde öğle tatili olmasına karşılık, Sarayın sağlam duvarlarını çevreleyen iskelede çalışan, üstü başı kireç içinde bir iki işçiyle, aşağıda, yeni devirdikleri koca bir ağacı kan ter içinde yontan adamlarla karşılaştım. Bütün korucular habire döneniyorlardı oralarda. Sanırdınız sevgililer bahçeden ayaklarını kesmişler. Desem derdim yine de. Çünkü korucular da işçiydi. Diyeceklerim onları da kapsardı. Ne var ki verecekleri karşılığı biliyordum: “Söyledikleriniz haklı olabilir. Dediğiniz gibi işimizi bugünden tezi yok bırakalım. Duvarların da, Sarayın da Tanrı cezasını versin. Kim ipler bu cansız taş yığınlarını. Bizi burda zorla çalıştırmıyorlar. Tutsak falan değiliz. Sizin gibi özgür birer vatandaşız. Yalnız yarınki gündeliğimiz ne olur işi bırakırsak, siz hemen bize bir iş bulabilir misiniz? Neyle garanti edebilirsiniz geçimimizi, çoluğumuzun çocuğumuzun geleceğini? Hem biz gider gitmez başkalarını bulmazlar, onlara tamamlattırmazlar mı bizim yarım bıraktıklarımızı?” Allah kahretsin benim de karşılığımdı bu. Çünkü ben de işçiydim. Bir masaya oturup kağıdı açtım. Böreğin ilk lokmasını, daha yeni ağzıma götürmüştüm, duvarın tepesinde, sarı bir kedi belirdi. Ben lokmamı yutarken, o iskeleye atladı tepeden. Orada çalışan kireçli işçilerden birinin üstüne düşmüştü nişanlamış gibi. İşçi, bu tepeden inme gelen nesnenin, üstelik hiç bir canlının sağ kalmadığı söylenen, yalnız donuk bir parlaklıkla ışıldayan eşyalarının varlığı bilinen boş bir Saraydan üstüne saldıran bu tırmalayıcı canavarın yıllanmış hortlaklardan biri olduğunu sanıp, apar topar, iskeleden aşağı attı kendini. Kedi ok gibi indi. Sonra arkasından yağdırılacak taşları bildiğinden, hiç durmadan, ağaçların arkasına daldı. İşçinin başı yarılmış olmalıydı. Biraz da sersemlemişti galiba. Pek yüksekte çalışmıyordu. Alt basamaklardan birindeydi. Arkadaşları koşuştular. Korucular çevreyi gözleriyle hızla araştırırken beni görüp kötü kötü bakmaya başladılar. Düdüklerini kullanabilecekleri görünürdeki tek adam, tek suçlu bendim. Çalışma durmuştu. Korucular benden yana önce çekingen bir adım attılar. Sonra düpedüz yürüdüler üstüme. Bir iki adım geri geri gittim, sonra da ağır ağır dönüp, asfaltlanmış yokuşu hızlı hızlı inerek, ağaçların arasına daldım. Epeyce yürüdüm. Çıt çıkmayan bahçenin bomboş olan masalarından birine gelişigüzel oturdum. Sık ağaçlar, oturduğum masayı, anayoldan gizlemişlerdi. Alt dalların yaprakları rüzgarlandı birden, hafifçe toz kalktı. Asfaltı cızırtıyla ezen tekerlekler geçti. Canavar düdüğü acı acı öttü. Cankurtaran az sonra geldiği gibi, bağıra bağıra, geri döndü. Yaralı işçiyi hastaneye götürüyor olmalıydı. Duvarda ilk gedik miydi bu? Yarın iskelenin üst basamaklarında da çalışanlar olacaktı elbet. Dolaydaki evlerden birinden aşırdığı et parçası yüzünden, beline takunya yemiş bir kedi, soluğu, duvardan duvara atlaya atlaya Sarayın yüksek duvarlarında alabilir, oradan da, aşağı inmek için, iskeleye atlayayım derken bir başka işçiyi tedirgin edebilirdi. Hele akşama doğru, hava karardığında ya da yağmur sıkıntılı gün ortası karanlığında, rüzgarlı bir günde olursa bu hortlak sanısı, bir iki demeden, çabucak yayılıverirdi. Bu yüzden, çalışmak istemeyen işçilerin yerine, yeni işçi bulmakta güçlük çekilerek, onarım yarım yamalak olduğundan, bölük pörçük yapıldığından, sağlam duvarlar yavaş yavaş dökülmeye mi başlardı? Yoksa hortlak mortlak dinlemeden, yok kedidir o diyerek, çekicini karanlıkta nereye gelirse fırlatan işçiler, böyle böyle, bir iki taşı örseler miydiler?

Cebime tıkıştırdığım börek paketini çıkarıp açtım. Bir kedi miyavladı masanın altından. Şu sarı kediydi. Oraya sinmiş oturuyordu. Kalktı bacaklarıma sürtündü. Açtı. Kirliydi. Karnı karnına geçmişti. Böreğimin yarısını ona verdim. Yarısını da kendim yedim. İkimiz de bir güzel yalandık. Böldüğüm yiyeceğimle bir kediyi besleyebilirdim demek. Kedi de, ben de bugünlük karnımızı doyurmuştuk işte. Saraysa orada, tepede dimdik ayaktaydı şimdilik.

Sis

Gene bir sis kaplamış ufuklarını, inatçı bir sis,

gitgide büyüyen bir ak karanlık.

(Tevfik Fikret, “Sis”, A. Kadir çevirisi)

Güneşli öğle soğuyuverdi birden. Duman bir anda doldurdu ortalığı. Öksürtücü, kuru bir dumandı. Birden ve en yoğun biçimiyle bastırmıştı. Kış ortasında, hele öğle üzeri, ortalık gün güneş içindeyken böylesi görülür şeylerden değildi. Şehrin bacalarından tütenler de eklenince büsbütün bunaltıcı olmuştu. İs gibi, baca kurumu gibi bir kokusu vardı. Ama rengi, yoğunluğuna karşılık, mavimsi, uçuk bir grilikteydi yine de. Sisin bu görünüşü, renginin bunca yumuşaklığı, uçuculuğu, çevredeki her türlü görüntünün, ordan oraya salınan dumanlar içinde yitişi, giderek iki üç adım ötedeki insanı bile belli belirsiz seçmenin, daha doğrusu insanları bulup yitirmenin, dolayısıyla herkesten ve her şeyden uzakta, bir başınaymış gibi kalmanın verdiği tuhaf bir yanılgıyla, ilk anlarda, bulutlarla sarılı olmak ya da gökyüzünde yürüyor olmak gibisinden bir uçarılık, bir hafiflik kazandırmıştı herkese.

Tek tek nice bu türlü düşünülürse düşünülsün, kalabalık olarak, şehir olarak, dişi, erkek olarak dumanın içinde herkesin birbirini araması, birbirini çağırması, demek şehrin kulelerindeki, deniz fenerlerindeki sirenlerin ötmesi, limandaki gemilerin, vapurların kesik kesik, ama durmamacasına, bağırması gerekiyordu. Kimi büyük gemiler de sis çanlarını çalıyordu.

Şehir, kendisini ortasından bıçak gibi ikiye bölen, ince, sivri bir boğazın iki yakasındaki tepelerle ağız kısmında kuruluydu. Eski bir şehirdi. Sayısız tepeleri olduğu söylenirdi. Oysa ki iki yakanın karşılıklı uzayıp giden iki büyük yükseltisinden başka, şehir içinde, küçük bir iki yokuş bile göstermek güçtü. İlk bakışta şehir eskimekten düzleşiyormuş gibi gelebilirdi insana. Aslında yenilendiğinden düzleşiyordu. Çünkü her yenilenmek istendiğinde uzun boylu kazılıyordu. Büyük büyük makinelerin gürültüyle, binlerce işçinin de sessiz sessiz çalışarak, dağ gibi toprak yığınlarını, oradan oraya aktararak eskiden kalma irili ufaklı tepeleri, sanki denize yuvarlayıp göçürdükleri kazılardı bunlar. Şimdiki yükseltisi, bir göz aldatmacasıyla, çok katlı yapılarla sağlanmaya, eski yükseltiler korunuyormuş izlenimi uyandırılmaya çalışılıyordu. Yapıların arasından yükselen, çoğunluk bir ağaç topluluğu ortasındaki camilerin yuvarlak kubbeleriyle uzun minareleri, yapay yükseltileri destekleyici bir görünüm kazandırıyorlardı şehre. Bu yüzden denizden bakıldığında, şehir, dalgalı bir arazide, bakır tepsilere işlenmiş resimlerindeki, minyatürlerle eski gravürlerdeki görünümünü, eksiksiz sürdürüyormuşçasına, göze hoş görünüyor ve kendisini hayranlıkla seyredenleri mutlu kılmakta devam edebiliyordu.

Şehrin büyük bir bölümü, boğazın denize açılan ağzındaki, limanı da içine alan kesimin geniş burnuyla hemen hemen tam karşısındaki ikinci büyük çıkıntıda kümelenmişti. Bu iki yaka arasında gidip gelen vapurların yanaştığı iskele de, bunun için, gittikçe kalabalıklaşıyordu. Duman karadan geldiğinden, önceleri karşı kıyı apaçık ortadaydı. Sık ağaçlıklarına dek görünebiliyordu. Donuk donuk ışısa da bir güneş vardı gökyüzünün ortasında. Deniz, kurşun yoğunluğunda bir bütün olarak tuhaf, ağır bir sallantı içinde de olsa maviliğini yitirmemişti daha. Sis, şehirlileri, sanki arkalarından itekleyerek, karşı yakanın apaçık göründüğü rıhtım boyuna, limana, daha çok da, iskeleden yana sürmüş gibiydi. Üst üste toplanarak, gittikçe sıkışmıştı kalabalık. Çok geçmeden de, şehirlileri arkalarından yeden duman, başlarının üstünden, tıpkı bir uzun atlayıcı gibi aşarak önce gökyüzünü, güneşi, sonra da karşı yakayı gözden silivermişti. En sonra da deniz boğuldu dumana.

İskele, rıhtıma baştankara etmiş büyük bir gemi iriliğinde, iki katlı, kocaman bir şeydi. Sis dolayısıyla bütün ışıkları yakılmıştı. Buysa gemi izlenimini büsbütün pekiştiriyordu. Genel olarak her yarım saatte, sabah, akşam saatlerindeyse her on beş dakikada bir, iki yandan da, iki ayrı vapur kalkardı karşı kıyıya. İskelenin giriş bölümü, hemen hemen ortasına dek, bütün yolcuların karmakarışık, ayakta dikildikleri, turnikelerden geçmek için para bozdurulup jetonların alındığı gişelerin bulunduğu, gazete, dergi, kitap satıcılarının tezgah açtığı, akşam, sabah gazetelerinin bağırıldığı, piyango bileti satıcılarının şansa, kadere, dolayısıyla havadan paraya yaptıkları çağrıların yankılandığı, vapurların kalkış zillerinin çın çın öttüğü, kalkışı gösteren ablak yüzlü iki büyük saate bakılarak oraya buraya koşuşulan geniş, gürültülü bir boşluktu. Giriş, demir parmaklıklarla çevrelenmiş dört turnikeyle bitiyordu. Sağ yandaki turnikeler, karşı yakanın iki iskelesinden ikincisine gidecek yolcuların geçiş turnikeleri, sol yandakiler de, birinci iskeleye gideceklerin geçiş turnikeleriydi. Burada iki büyük bölüme ayrılıyordu yolcular: İkinci iskele yolcularıyla birinci iskeleninkiler. İkinci ya da birinci iskeleye gidecekler de, kendi aralarında, ayrıca, birinci, ikinci mevki yolcuları diye ikiye ayrılıyordular. Böylece girişteki karmaşıklık, önden bir ayıklama, ardından da, bir sıralama işlemiyle, düzene sokulmuş oluyordu. Doğrusunu söylemek gerekirse, yolcuların herhangi bir ayrıma uğratıldıkları düşüncesine kapılmalarını önlemek için iskelenin her iki yanının hem birinci hem de ikinci mevki bölmelerinin düzeni, tıpatıp birbirinin tıpkı olarak, ayarlanmıştı. Her ikisinde de, vapur beklenirken oturulacak sıralar tahtaydı. İkinci iskeleyle birinci iskelenin girişinde de herhangi bir ayrıma düşülmekten özenle kaçınılmıştı. İkinci iskelenin turnike memurlarından biri kadın, biri erkekse, birinci iskelenin turnike memurlarının da biri kadın, biri erkekti. Kadınların her ikisi, karşılıklı, ya güzeldi ya çirkin. Birinden biri güzel ya da çirkin olamazdı hiçbir zaman. Giderek esmerlik, sarışınlık konusunda da bu kural geçerliydi. Erkek memurlarda da, bıyıklılık bıyıksızlık, bir de gençlik, yaşlılık durumuna özen gösteriliyordu.

İkinci iskeleyle birinci iskeleye gidip gelen vapurlar konusundaysa iş değişiyor, girişte titizlikle uygulanmaya çalışılan ayrımsızlık, hoşgörü, geçiş paraları alınıp da yolcular camlı kapılarla örtülen denizle arkadan demir parmaklıklarla çevrili bölmelere kapatıldıktan sonra ortadan kalkıyordu birdenbire. Birinci iskeleye kalkan vapurlar, katran karasına boyalı, kömürle işleyen, buharlı, neredeyse mavna bozuntusu, hantal, boğunuk teknelerdi. İkinci iskelenin vapurlarıysa, ak boyalı, mazotla işleyen, motorlu ve bir martı görünümünde olan, incecik, iç açıcı şeylerdi. Birinciler, su kesimindeki bodrum bölmeleri sayılmazsa, iki katlı, güverteleri –başta ve kıçta olmak üzere– ufak, tenteleri isli kömür dumanlarından kapkara, uzun kışların rüzgarlarından, sürekli sağnaklardan yırtık, pis. Berikilerse üç katlıydı. Bodrum bölmeleriyle dört. Üst katı baştan başa güverteydi. Bu güverte yazlıktı. İkinci kattaki –başta ve kıçta olmak üzere– iki güverte de, birincilere göre, hem geniş hem de camlı bölmelerle kapatılarak kış güvertesi olarak kullanılabilecek nitelikteydi.

Vapurlarındaki bu kesin ayrım, ister istemez, yolcularında da kendini gösterecekti. Bu ayrım giyimlerinde belli ediyordu kendini her şeyden önce. Örnek diye, kasketle fotör gösterilebilir. Buruşuk, ütülü; pis, temiz; yırtık, yamalı, eski (yıpranmış); yamasız, lekesiz, yeni (pırıl pırıl); boyunbağlı, boyunbağsız oluşları da söz konusu edilebilir. En sonra da giyimlerinin kumaşlarının cinslerindeki, kalitelerindeki (incelik, kalınlık, parlaklık, matlık, yünlü ya da yünlü olmayışlarıyla yün yüzdelerinin çokluğu, azlığı gibi) ayrımlardan söz açılabilir. Ardından traşsız, traşlı gibi bir başka ayrım da göz önünde tutulabilir. Bu durumda, yolcuların arasındaki bu kesin ayrım dolayısıyla, vapurlarının da, kesin olarak, birbirlerinden ayrılmasına gidilmişti. Baştan beri de ne o, ne de öteki, birbirlerinin iskelelerine uğramadan, kendi iskeleleriyle liman arasında, iki yakayı, ayrı ayrı yönlerden, birbirine bağlama görevlerini, bir an bile aksatmadan, sürekli olarak gidip gelirlerdi. Böylece de, herhangi bir karışıklığa, kargaşalığa meydan verilmemiş olurdu.

Ama sis, ölümcül duman her şeyi altüst etmişti. Kalabalık sıkıştıkça sıkışıyor, duman koyuldukça koyuluyordu. Sis açılacağa benzemezdi. Kalabalık iskeleden taşmış, rıhtımı doldurmaya başlamıştı. Bütün karşı yakalılar, akşamı beklemeden, daha doğrusu beklenmedik bir anda çöküveren bu erken akşamda, gecikmeden, evlerine, çocuklarına, karılarının, sevgililerinin yanlarına, belki de yalnızca karşı kıyıya, bir an önce ulaşabilmek amacıyla rıhtıma koşuyorlardı.

Birinci iskeleye vapur kaldıramayacaklardı. Çünkü oraya gidip gelen vapurların radarları yoktu. İskele oparlörleri durumu yolculara bildirdi. Teknik olanaksızlık dolayısıyla... Bir bağırış, bir uğultu kapladı ortalığı. İskele memurlarıyla ağız dalaşına dek vardı iş. “Radar da ne oluyormuş!” dediler hep bir ağızdan. Usta bir kaptan, suları bilen biri, düdük çala çala, ağır ağır gidebilirdi. “Bizim korkumuz yok, bir şey olmaz bize!” Oysa ki onların korkuları vapurdu. Vapur bir şamandıraya ya da limandaki herhangi bir gemiye çarpıp batabilirdi. Eski dayanıksız şeylerdi... zaten. “Öyleyse radarlı bir gemi verin bize de!” dediler yine hep bir ağızdan. “İkinci iskelede oturanlara kış, yaz, gündüz, gece, kullanılsın kullanılmasın nasıl veriyorsanız öyle. İncesinden, ak boyalısından, kuş süzülüşlüsünden. Öylesinden. Madem radarlıymış onlar. İkinci iskelede oturanlar gibi biz de evlerimize gitmek istiyoruz! Bizim de çocuklarımız, karılarımız, sevgililerimiz var!”

İskele memurları, adamları haklı buldular. Onlara kalsa iş kolaydı. Ama kendi başlarına bir halt edemezlerdi. Şimdiye dek tıkırında işler görünen kurulu düzeni, duygusal bir yanılgıyla bozarak hem kendi durumlarını, hem de toplumun durumunu sarsmak sorumluluğunu hiç kimse yüklenemezdi. En iyisi üstlere, asıl yöneticilere durumu bildirmekti. Telefonlar zincirleme işledi: Müdür yardımcıları, müdürler, genel müdürler... Sonuç: Birinci iskeleye radarlı gemi, ikinci iskeleye işletilen şu ak boyalı, üç katlı gemilerden verilemezdi. Verilirse yol olurdu. Yarın da, günlük güneşlik bir havada da isteyebilirlerdi. Dayatabilirlerdi. Ne olacaktı sonra? Ne yaparlardı ha? Peki ama iskele memurları ne yapsındı, bunca insanla nasıl başa çıksındı? Vatandaş, haklı olarak, evine gitmek istiyordu. Ne cevap vereceklerdi vatandaşa? Vatandaş haklıydı elbet. Evine gitmek isterdi. Onları evlerine ulaştırmak görevi de bizim omuzlarımızda olduğuna göre... Eveet... Tek çıkar yol vardı bu durumda: İkinci iskeleye kalkan vapurlar, sisin devamınca, birinci iskeleye uğrayarak gidip geleceklerdi.

İskele oparlörleri son durumu yolculara bildirince öncekinden daha büyük bir gürültü koptu. İkinci iskelenin yolcuları da homurtularıyla bu seferki gürültüye katılmışlardı.

Mevki ayrımına bakılmaksızın, ikinci iskele yolcularıyla birinci iskeleninkiler, tıklım tıklım doldurdular ak boyalı vapuru. İkinci iskele yolcularından birçoğu, önde bulunduklarından, arkadan sabırsızca yüklenen kalabalığın sıkıştırmasıyla, kendilerini hemen ilk katın salonlarıyla bodrum katın merdivenlerine atarak, itiş kakıştan güç kurtulabilmişlerdi. Birinci iskeleninkiler de, ta üste, soluk soluğa tırmanarak, yazlık güverteyi doldurduktan sonra cam bölmeli kışlık güvertelerde, orta salonun geniş koltuklarında yan gelmişlerdi. Geri kalanları da, alt salonlarla bodruma da sarkarak üst üste doluşmuşlardı.

Dayanılmaz bir uğultu içinde kalktı vapur. İkinci iskelenin, evlerine giderken gözlüklerini takıp sessizlikte, gazete, resimli dergiler ya da kitap karıştırmaya alışık saygıdeğer yolcuları, bu sıkışıklık ve gürültü arasında her günkü alışkanlıklarının bozulmasından tedirgindiler.

Tahta bavullar, partal yorganlara sarılı küçük denkler, toprak testiler, örme sepetlerle dolmuştu yanları yöreleri. Traşsız adamlar, sarı, uzamış yüzlü kadınlar, çırpı bacaklı, saçları taranmamış, çoğu sümüklü çocuklar, küçük ceplerinden sarkıtılmış ak mendilleriyle kasketli yağız, iri delikanlılar, tulumlu, yağlı, keten giyimli işçiler, ipleşmiş boyun bağları, rengi belirsizleşmiş kaşkollarıyla küçük aylıkçılar, kalabalık arasında geniş kalçalarını sallayarak, gözlerini süzerek dolaşan aşırı boyalı kadınlar, sırnaşık orospular, sisin boğuntusunu büsbütün artırarak, akılalmaz bir karmaşa içinde, her şey ve herkesle birlikte, tiksindirici bir biçimde çalkalanıyor gibiydi.

Vapur sisin ortasındaydı. Dumana batıktı. Bu yüzden de ilerlemeden, olduğu yerde, iki yana sallanıyormuş gibi bir yanılgıya düşülüyordu. Buysa korkutucu bir durumdu. Mide bulantısını büsbütün artırıyor, karayı, bahçesiz, evsiz, ışıksız, çiçeksiz, ağaçsız, hiçbir şeysiz, herhangi bir kara parçasını, kimsesiz ve bomboş, bütün bu gürültüyle karışıklıktan uzak kalınacak bir ıssızlıkta tek başına olabilmeyi özletiyordu. Hep birlikte çıkılırsa karaya, alabildiğine koşmalıydı. Olabildiğince uzaklaşmalıydı kalabalıktan. Sis bırakmıyordu arkalarını ama. Bırakmazdı da. Ondan önce, onlardan önce, herkesten önce çökerdi düşünülen bütün kara parçalarına. Bilinçsizleştirdiği kalabalıkla birlikte hem de. İlerlemekten çok, ağır ağır, bir o yana bir bu yana sallanıyordu vapur. Sisin ortasındaydılar. Dumana batıktılar. Bunca duman bir cehennem ağzından geliyordu sanki. Ağza yaklaşmışlardı. Az sonra alevler denize açıldıklarına göre, belki de korkunç alevlerin rüzgarının coşturduğu azgın dalgalar saldıracaktı vapura. Her şeyi örtebilirdi dalgalar. Her şey bir anda denizle örtülebilirdi sisin ortasında. Çünkü kimse kimseyi görmüyordu. Sis her şeyi örtmüştü çünkü. Bir adım ötesi seçilemediğine göre, siste, herkes, yalnız kendini görebilir, yalnız kendini seçebilirdi. Başka hiç kimseyi, başka hiçbir şeyi göremezdi kimse. Kendinden başka hiç kimseyi, hiçbir şeyi. Ölüm korkusuyla irkilmişti bütün ikinci iskele yolcuları. Ötekilerse radarlı bir gemide olmanın güvenliği içindeydiler.

Bütün ikinci iskele yolcuları ayaktaydılar şimdi. İğreti bir biçimde oturdukları yerlerden çabucak kalkmışlar, alt salonla bodrumu boşaltarak, vapurun üst ve alt çıkışlarını, tıka basa, doldurmuşlardı. Berikilerse boşalan koltuklarda rahatlıkla oturabilirlerdi artık. Vapur yanaşmadan ayaklanmak da neydi, anlayamıyorlardı. Bu siste iskele kollamak için insanın gözünü yormasının ne gereği vardı. Radar, onların yerine, gözcülük yapıyordu tepede nasılsa. Bütün koltuklar, geniş geniş, onlarındı şimdi.

Bir sıra ampullerle aydınlatılmış bir çıpanın önünden geçerken yol kesti vapur. Sonra da dumanların arasında, belli belirsiz bir taş yapı ve bir iki tahta sırayla bir iki insan karaltısından başka bir şeyin seçilemediği bir rıhtıma, hafifçe bindirerek, yanaştı. Sarsıntının etkisiyle, çıkışın ağzında birikenlerden en önde bulunanlar, sanki kendiliklerinden, rıhtımın iğneleyici havasında, ıslak, kaygan taşların üstünde buldular kendilerini. Ardından verilen iskelelerle, akın akın, boşaldı çıkışta birikenler. Dışarının görünmemesini camın buğulu oluşuna veren bir kadın, camı mantosunun koluyla bir güzel sildi, sonra da yüzünü cama dayayıp, gözlerini açarak, baktı baktı. Sisten başka bir şeyi seçemedi. İkinci iskele olmalıydı. Bu beylerle hanımlar çoktan kalkıştıklarına göre, diye düşündü. İnmişler bile. Hem... Bizim oralılar oturuyor daha işte. Omuzlarını hafifçe kaldırıp indirdi.

Vapur kalktı. Biraz sonra yeniden yol kesti. Işıklı çıpa geçildikten sonra da, sisin içinde, belli belirsiz seçilebilen bir taş yapı, bir iki tahta sırayla bir iki insan karaltısı vapurun yanaştığını gösteriyordu. İki iskelenin arası denizden on dakikaydı. Karadansa çok uzaktı. Uzun bir girinti, genişçe bir ırmağı andırırdı, karşılıklı iki buruna kurulmuş olan bu iki iskelenin arasındaki kara yolunu, yol bütün girintiyi dolanmak zorunda olduğundan, uzatarak iki ayrı sınıftan insanın yaşadığı, iki ayrı semt durumuna sokuyordu. Bu yüzden birinci iskeleyle ikinci iskelenin bağlı olduğu ilçeler bile başka başkaydı.

Vapurun önce daha yakın olan birinci iskeleye sonra da ötekine uğrayacağını ummuştu birinci iskelenin yolcuları. Ama öyle olmamış, vapur limandan çıkınca, sis dolayısıyla, açıktan alarak, önce ikinci iskeleyi tutmuştu anlaşılan. Oradan dönüş yaparak mendireğin içindeki birinci iskeleye yanaşmıştı şimdi de. Böylesi, güvenlik bakımından, daha akıllıca bir yol olmalıydı.

Bütün tahta bavullular, partal yorganlılar eşyalarını yüklenerek, önden, acele etmeden çıktılar. Arkalarından işçiler, küçük aylıkçılar, kadınlar, çocuklar ağır ağır vapuru boşalttılar.

İskele alanı sisten seçilemiyordu iyice. Küçük bir şeydi zaten. Sis de kapatınca büsbütün görünmez olmuştu. Hepsi hepsi alana açılan büyücek bir anacaddesi vardı. Birkaç tane de ara sokak. Kimi yokuş yukarı, kimi de yokuş aşağı giden dar sokaklardı bunlar. Çoğu ahşap evliydi. Yalnız anacaddede büyük yapılarla karşılaşılabilirdi. Çünkü şehrin bu yakadaki tek garı bu caddenin üstündeydi. Cadde büyük bir köprüyle biterdi. Köprü geçildikten sonra ikinci iskelenin bitmez tükenmez geniş caddelerine çıkılırdı. Garla iskele arasında işleyen belediye otobüsüyle dolmuşlar bulunurdu caddenin başında. Ara sokaklarda oturanlarsa yaya giderlerdi evlerine.

Sisin içinde, körlemesine, biraz ilerleyince, alışık olmadıkları bir iskeleye bırakıldıklarını birdenbire ayırt ettiler. Bir sürü otobüs, dolmuş, taksi doldurmuştu alanı. Yüründükçe genişliyordu alan. Gazeteci kulübeleriyle sosisli sandviç, çukulata, tost, çeşitli şerbetler satan kulübeler, her yandan kuşatmıştı çevrelerini. Onların iskelesindeyse bir tek kulübe vardı bu işi yapan. Böyle renk renk şerbetler, meyve suları bulunmadığı gibi, pek iş yapmadığından olacak, sandviçleri de bayat olurdu. Tost makinesi, çoğunluk soğuk olduğundan, hem geç yapardı tostu, hem de iyi kızartamazdı. Alışık olmadıkları bir şey de alanı kaplayan bunca çiçeğin varlığıydı. En azından üç tezgah dolusu çiçek vardı alanda. Bir o kadar da sepet. Ucuzlamış sebzeyle meyve ya da karaya vurmuş balık bolluğundaki gibi satışa çıkarılmıştılar. Soluğu tazelendirici, iç açan bir renkleri vardı. Etkileyici bir görünümle sisi açıyor gibiydiler. Beri yanda dolmuşçular, akılda tutulmaz bir sürü yerin adını bağırıyorlardı. Alanın hangi yanına bakarsanız, ortası ağaçlıklı, geniş bir caddeyle karşılaşırdınız. Bitmez tükenmez geniş caddeler... İkinci iskelenin bitmez tükenmez geniş caddeleriydi bunlar. Köprü geçildikten sonraki caddeler.

Sis, hem onları, hem de ötekileri yanıltmış, yanlış iskelerde indirtmişti. Şimdi yolunu izini bilmedikleri bu yerlerde ne yapacaklardı? Sisin ortasında yapayalnızdı hepsi, bir başlarına. Çoluğu çocuğu, bavulları, testileri ve denkleriyle. Bütün bu yollardan hangisi onları evlerine, sokaklarına, tirenlerine ulaştırırdı? Kararlamadan, her biri, ayrı bir yönü tuttu. Bütün caddeler birbirlerinin benzeri ve asfalttı. İki yanlarında da, ağaçlıklı büyük bahçelerinde renk renk, türlü çiçeklerin bittiği pırıl pırıl boyalı, kimi kırmızı tuğlalı, tek ya da çift katlı, küçük balkonlu, geniş verandalı, camlı girişleri olan, büyük büyük pencereleri tül perdeler, renkli jaluzilerle örtülü evler vardı. Yürüdüler. Caddelerin ortasındaki ağaçlıklı gezinti yolları, ıssızlıkta, ayrı bir güzellik katıyordu çevreye. İyice sessizdi ortalık. Bir başınaydı herkes. Dumanların bürüdüğü evler, sise batık ağaçlarla bahçeler, kimsesizlik, masallardaki bırakılmış ülkeleri andırıyordu. Tuhaf bir çekiciliği vardı bütün bunların. Kendi iskelelerini, sokaklarını, evlerini, trenlerini unutturmuştu onlara. Çoktandır ele geçirmek istedikleri bir oyuncağı, umulmadık bir anda, birdenbire yanı başlarında bulan çocukların ona el sürmekten korkan, yalnız hayran hayran bakmakla yetindikleri bir ilk şaşkınlığın içindeydiler. Sis, her yanı, boş caddelerden içerlere, evlerle ağaçlıklı bahçelere doğru, şimdi hızlı hızlı yürüyenlerle birlikte, büsbütün kuşatmıştı. Sonu gelmiyordu.≠

Dipnotlar

1- Yazarın, kitabın üçüncü basımına yazdığı önsözdür.

2- Fatma, nerdesin, aç kapıyı...

3- Geldim.«

4- Nedir?

5- Emine’yi.

6- Mevlüt Amca.

7- Boşuna oğlum!

8- Mustafa.