EMEK ÖYKÜLERİ-II

Grev Bildirisi

Hazırlayanlar:
Sennur Sezer-Adnan Özyalçıner

Evrensel Basım Yayın-52
Grev Bildirisi

Birinci Basım, Temmuz 1998

İkinci Basım, Kasım 2002

Hazırlayanlar: Sennur Sezer-Adnan Özyalçıner

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı Kamer Hatun Mah. Alhatun Sk. No: 27 Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx) - Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Grev Bildirisi

GREV BİLDİRİSİ

Genelde, 68 öykücümüzden, çoğundan ikişer öykü olmak üzere, 100’ün üstünde öykü ayırdık. Dünya edebiyatından da 15 öykü saptamıştık.

Kitapların kapsamını düşünerek önce ikişer öyküsünü seçtiğimiz yazarların birer öykülerini aldık. Bu seçişte, olabildiğince kısa olanlarını yeğledik. Gene de kapsam dışına çıktığımız için bir eleme daha yapmak zorunda kaldık.

İki kitaba da alamadığımız bu öyküleri, yer aldıkları kitapların adlarıyla birlikte, öykücülerin adlarına göre belirtmeden de geçemedik.

Adalet Ağaoğlu/ Yüksek Gerilim (Yüksek Gerilim), Ali Balkız/ Hakan (Yaşam Bir An’lar Toplamıdır), Burhan Günel/ Ölü Balıklar (Ateşi Seçtim), Celal Özcan/ Yenilenmek (Gökova’nın Yalazları), Demirtaş Ceyhun/ Çamur (Çamasan), Faik Baysal/ Başaklar (Sancı Meydanı), Ferzan Gürel/ Ayşecik Öyküsü (Kordon Boyu), Feyza Hepçilingirler /Dikenli Terlikler (Öyküler), Halikarnas Balıkçısı/Aptal Memiş Efe (Gülen Ada), Kemal Bekir/ Diriliş (Bayrama Yakın), Mahmut Makal/ Bozuntu (Memleketin Sahipleri), Mustafa Balel/ Emine (Gurbet Kaçtı Gözüme), Necati Tosuner/ Günün Atacağı (Sisli ve Sonrası), Salim Şengil/ Es Be Süleyman Es (Es Be Süleyman Es), Selçuk Baran/ Işıklı Pencere (Haziran), Selim İleri/ Ağlayan Kiremitler (Cumartesi Yalnızlığı), Sevgi Soysal/Ayı Boyamak (Barış Adlı Çocuk), Sulhi Dölek/ Çözüm (Vidalar), Şükran Kurdakul/ İki Kişi (Kurtuluştan Sonra), Ümit Kaftancıoğlu/Ahırda (İstanbul Allak Bullak), Yusuf Ziya Bahadınlı/ Mustafa’nın Kağnısı (Haçça Büyüdü Hatiş Oldu).

Dünya edebiyatından seçtiğimiz 15 öyküden sekizini her iki kitabın dışında bırakmak zorunda kaldık. Yapıtlarında genellikle iş ve işçi konularını işlemiş Maksim Gorki, Anna Seghers, Jack London vb. gibi yazarların öyküleri uzunlukları dolayısıyle seçkiye giremedi. Zaten ağırlığı Türk öykücülerinin ürünlerine verdiğimizden Dünya edebiyatından seçilen öyküler ister istemez sınırlı sayıda olmak zorundaydı. Yoksa konuyla ilgili birçok öykü daha bulunabilirdi.

Edebiyatımızda öncü öykücüler kuşağını izleyen 1950 kuşağı ve sonrasının öykücüleri arasında iş, emek sorunuyla yakından ilgilenen, bu konuda birden çok öykü yazmış olan kendisi de işçilik yapmış Hakkı Özkan ile Metin İlkin’i sayabiliriz. Zeyyat Selimoğlu, birçok öyküsünde deniz emekçileri olan gemi adamlarının günlük yaşamlarını ele alır.

İşçinin, emekçinin Almanya serüvenini en geniş, en ayrıntılı, üstelik en acı ve acımasız yönleriyle Bekir Yıldız’ın öykülerinde bulabiliriz. Kendisi de işçi olan Bekir Yıldız, işçimizin uluslararası kapitalizmin elinden neler çektiğinin, nasıl sömürüldüğünün ilk görgü tanıklarındandır. Bu tür tanıklıklar, daha sonra, Almanya’ya yerleşen Dursun Akçam ile Fakir Baykurt’un öykü ve romanlarında sürecektir.

İki kitaba da aldığımız, alamayıp sözünü ettiğimiz öykülerin dışında bizim göremediğimiz, ulaşamadığımız daha pekçok öykü olduğuna inanıyoruz. Bizimki, konusunda bir ilk çalışma. Geliştirilerek daha nice ciltlere ulaşılabilir. En azından elimizde kalanlar yeni bir cilt oluşturacak çoğunlukta.

Kitabın ilk öyküsü Ekmek bir sovyet öyküsü, açlık ve kıtlık günlerinde alın teriyle, emek vererek kazanılan ekmeğin değerini, kutsallığını, güzelliğini anlatıyor. Onu izleyen öyküler, insanların bileğinin hakkıyla kazandıkları ekmek uğruna verdikleri savaşımı dile getiriyor. Bu savaşım, ekmeğin bölüşüleceği, emeğin özgürleşeceği aydınlık günlere olan inancı simgeliyor. Bu inanç, her türlü engelin bilinçlenerek, bilinçlendirerek aşılacağı sonucunun çıkarılacağı mutlu bir geleceğe doğru açılan aydınlık bir kapı.

İlk öykü Ekmek: “Şimdi evde, lokantada ya da misafirlikte, bu beyaz, bu kabarık, bu yumuşak, bu kokulu, mis gibi ekmeğe bakar ve sık sık, ağır çuval olayını hatırlar” diye bitiyor.

Kitap, onu açlıktan öldürmeye çalışanlara karşı çıkan işçi sınıfının Grev Bildirisi öyküsünde yer alan Paşabahçe Şişe ve Cam işçilerinin İstanbul halkına dağıttıkları bildirideki şu sözlerle son buluyor: “Bugün 80 günü geçti, gene de hakkımızı istiyoruz. Dağlarda ebegümeci topluyoruz. Evde fazla eşya vardı kilim, mintan, iskemle gibi. Onları da satıyoruz. Ölüm Allahın emri, ama bu adam bizimle masaya oturmalı, mahkeme kararına, yargıtay kararına uymalı. Bu adamın hem devlete milyonlar zarar vermeye, hem de bizleri süründürmeye ne hakkı vardır?

...Halbuki fabrikanın bir günlük zararını, bize zam diye verse mesele hallolur.”

İşçinin kendi kaleminden önerdiği bu acil çözüm, hiçbir zaman uygulanmadı. Uygulansaydı bile geçici bir çözüm olacaktı. Temelde değişen bir şey yoktu. Sermaye–emek çelişkisi sürdükçe işçinin direnişi kaçınılmazdı. İki taraf da bunu bilerek savaşımını bugün de sürdürüyor.

Sennur Sezer–Adnan Özyalçıner

Eylül 1997–Merter, İstanbul

YEFİM ZOZULA

Ekmek

Yıl, bin dokuz yüz on dokuz. Moskova. Yurt dışına göç etmiş bir avukatın apartımanının bir odasını tutuyordu. Dairenin öteki odalarında, tanımadığı birtakım insanlar oturuyordu... Odalardan birinde, küçük çocuklu bir aile barınıyordu.

Onun da kardeşleri vardı. Gerçi başka bir yerde oturuyorlardı. Ama ona, ağabeylerine, ekmek almağa geliyorlardı.

Her zaman, ceketinin yan cebinde, not defteri gibi gazete kâğıdına sarılı bir parça kara ekmek taşırdı. Başka ekmek olmadığı zamanlar, kardeşlerine bunu verirdi.

Derken, beklenmedik bir mutluluk: Çalıştığı müessesede, adam başına kırk kilo un verdiler. Hem ne un! Bembeyaz!

Müessesenin becerikli ekonomi şefi bu unu bir yerlerden bulup getirmişti. Unu çabucak tarttılar, dağıttılar. Bütün bunlar çabucak kolayca olup bitmişti: “Kırk kilo ununuzu alın!” demişlerdi.

Un, bir çuvala konulmuştu. Düşünmeğe yer yoktu. Çuvalı sırtlayıp götürmekten başka yapılacak bir şey kalmıyordu.

İçinde, sıcak, sevinçli bir sabırsızlık vardı. Ah bir an önce kardeşlerini, kızkardeşlerini bir sevindirebilse!

Sonra unun bir bölümünü, çocukları için bitişik oda komşusuna da verecekti. Ne olursa olsun verecekti. Kimbilir ne kadar sevineceklerdi!

Ama, bunu nasıl götürecekti? Sonbahardı. Yağmurlu, pis bir hava idi. Ortalık vıcık vıcık çamurdu. Kar olsaydı iş kolaydı. El kızağına kor götürürdü. O devirde Moskova’da en çok uygulanan bu idi. Şehirde ne araba, ne de tramvay vardı.

Ne yapmalıydı? Unu çalıştığı müessesede mi bırakmalıydı? Tehlikeli bir işti bu. Ondan sonra, işin yoksa ara dur.

Karanlık bir sonbahar akşamı bastırıyordu. Yapılacak hiçbir şey yoktu; un çuvalını eve götürmek gerekiyordu.

Un çuvalını sırtına vurdu ve yola düzüldü. Stretinki’den Arbat’a gidecekti.

İlk yarım kilometrelik yolu yürüdü, ama bundan öteye gidemiyeceğini anladı.

Çuval belkemiğini kırıyordu. Lâmı cimi yok işte, kırıyordu. İşte şimdi nerede ise kemik çıtırdıyacaktı. Boynu çarpılıyordu.

Çuvalı yere koyamazdı: Bembeyaz çuvalı sulu çamurun içine nasıl koysundu!

Ortalıkta sıra falan da yoktu. Daha kestirme olsun diye, bulvardan değil de sokak aralarından gidiyordu. Yapılacak bir şey yoktu.

Yürümesi gerekiyordu, ama işte gücü kalmamıştı.

Çuvalı sırtından bir omuzuna aktarmayı denedi. Ağırlık başına bindi. Başı, sertçe, bir omuzuna yığıldı. Boynu nerede ise kopacaktı. İşte, işte kopuyordu.

Çuvalı sol omuzuna aktardı. İşte, yine kemikleri kırılmağa başladı. Başı, şimdi nerede ise kopacaktı.

Ne olursa olsun çuvalı yere atacaktı. Ama hayır! Çuvalın dibindeki unlar, çamurdan mahvolurdu. Ya da, çuvalı direklerden birinin üstüne bıraksa ne olurdu?

Ama o zaman da çuvalı tekrar kaldıramazdı.

Ne olursa olsun, yolun yarısından çoğunu yürümüştü. Bu, ne büyük bir mutluluktu! Yürümesi gerekti. Düşünmeğe yer yoktu.

Ter, adeta bir sicim halinde, alnından gözlerine, burnuna uzanıyor, ağzına giriyordu. Yüzünden hiçbir zaman böylesine ter akmamıştı.

Bacakları bükülüyordu. Elinde olmıyarak, kendiliğinden bükülüyordu. Gözlerini, sık sık hoşa gitmiyen sıcak bir sis kaplıyordu.

Ama işte, ne olursa olsun, un çuvalını eve getirmişti.

Evet getirmişti.

Hatta yolda aklından geçirdiği gibi, çuvalı kapının önüne yıkmadı da, kapıyı çaldı. Ona kapıyı açtılar. Sırtındaki çuvalı odasına kadar götürdü. Unu, dikkatle masanın üzerine koydu. İşte!..

Sonra, tam bir bitkinlik içinde karyolaya yığıldı ve ağır, tatlı bir kendinden geçme hali içinde uzun uzun yattı.

Biraz dinleninceye kadar en aşağı, bir saat geçti. Sonra, ayağa kalkınca, kendi kendine: “Ekmek” dedi. Ve “Ekmek!” diye tekrarladı.

Ve bu söz, ona göre, ömrü boyunca tamamiyle başka türlü çınlamağa başladı.

Şimdi evde, lokantada, ya da misafirlikte, bu beyaz, bu kabarık, bu yumuşak, bu kokulu, mis gibi ekmeğe bakar ve sık sık, ağır çuval olayını hatırlar.

Çeviren: Hasan Ali Ediz

MUZAFFER BUYRUKÇU

Aydan Gemi Yapanlar

Işıklar geniş pencereli evlere yürüdü önce... Ve camların önünde dolaştı, kapıların önünde dolaştı, caddelerin derinliklerine baktı, sarıdan bir boya çekti. Tamam! İyi ama şehir bir tek cadde, bir tek sokak da şehir değildi. Yeryüzünün büyük aydınlıklar, bereketler dağıtan lambası sonradan aşağılara, çok aydınlık, çok sıcak istiyen, küçük, yaşama, yaşama beliren kahverengili, külrengili ev yığınlarına doğru yöneldi. Birinci yosunlu kiremitler. İkinci teneke damlar, damlar. Küçük damlar. Yavaş yavaş okşadı hepsini. Işıklarını böldü. Kimini iyice sivriltti, kimine biçim falan vermeden birkaç avuç birden fırlattı... Ve güneş; aydınlıklara sarmaşanların yürüdüklerini, kapılardan girdiklerini, kapılardan alanlara çıktıklarını, bitmez tükenmez koşullara katıldıklarını, yarışmaların çoklarını kaybettiklerini, hep aynı çevre içinde ve belli sürelerde bir altmış yetmiş yılı tükettiklerini, sonunda bu çabalarının bir hiçe varmak olduğunu anlamadıklarını, yeniden yeniden, yeni aptallıklarla doğduklarını gördü.

İşte şimdi, yukarlardaki yerine iyice yerleşen güneş hâlâ bu gerçeği bulamıyan insanlara kızmıyor, sıcak bakıyordu.

O baka dursun Hacer hanım, oğlunun odasına girdi. Bir baktı pencereye. Aaa! Komşunun damından aşağıya doğru güneş odanın tek küçük penceresinden kolunu uzatıyor. Maviler, tozlar, beyazlar. Helezon bir lira büyüklüğünde dört yuvarlak yapıyordu yorganın üzerine. Kızdı güneşe. Örttü hemen perdeyi. Bir oraya, bir buraya fırlatılmış ceket, pantalon, çorapları topladı, samanları çıkmış eski koltuğa koydu. Tabaktaki yemekten az yenmişti. Su bardağının içinde cigara söndürülmüştü... Çok içiyordu bugünlerde... Gece yarıları öksürüyordu. Bardaktaki zifirli, tütün rengi suyu, ıslak cigara kağıdını döktü... Uyandırmaya kıyamadı birden... Duvardaki resimlere baktı. Biri oğlunun, Şeyh Ahmet kılığında bir resmi. Bir deniz manzarası. Bir kıvırcık saçlı delikanlı... Uzun uzun ve isteksiz bakıyordu kıvırcık saçlı delikanlı odaya. Kadın o resme uzandı, tozunu aldı.

“Allah rahmet eylesin!” dedi.

Komşu tarafındaki duvarda kadın resimleri. Hepsi gülüyordu. Gülen insan güzel insan.

“Bu dünya sizin kızlar. Gülün. Durmadan gülün kızlar.”

Esmer, büyük gözlüsünün yanağına bir çimdik attı. “Resim olmasan, seni oğluma alırdım kaltak!” dedi, “Odayı süpürürsün, bulaşıkları yıkarsın, yemeği pişirirsin. Bir de torun yaparsın bana. Alırım kız. Vallahi alırım...” Önüne, sonra gene kıza, ama acılı baktı. “Ah kız... Ah kara kızım benim. Gelmezsin sen bu eve. Bu eve sıçanlar gelir. Örümcekler gelir. Kediler gelir. Kız sen hep orada duracaksın be. Hep güleceksin oğluma.”

Elinin ayasıyla alnındaki terleri sildi oğlunun.

“Hakkı, hişt Hakkı!”

Hakkı hızla soluyor, alnını kırıştırıyor, burnunu titretiyordu... Ne oluyordu buna? Yoksa gerçekte her yandan kuşatmış olaylar düşlerinde de mi rahat bırakmıyorlardı onu? Gene kırıştırdı alnını. Elini birden uzattı yukarıya. Ağlamaya eğilimli bir durum aldı tıraşlı yüzü ve gözlerinin çevresi ıslandı.

“Hakkı. Hakkı ne oluyorsun?”

“Hıı...”

Yana döndü.

Tıpkı babasıydı... Babası da on beş yirmi kere çağırmadan uyanmazdı. Ağırdı uykusu... Babası... çoktan çürümüştü... Hakkı’yı doğurduğu gün geldi gözlerinin önüne... Kocası heyecanla: Bu çocuk belki uğurlu gelir. Belki kurtuluruz bu sıkıntıdan, demişti. Bayram yapmışlardı o günlerde... Ama, adam ölüp gitmiş hâlâ kurtulamamışlardı. Oysa adam, oğlunun gelişiyle kurtulacaklarına inanıyordu...

Silkindi.

“Hakkııı... Aaaa!”

“Hııı.”

“Kalk oğlum. Geç kalacaksın. Yedi düdüğü çoktan öttü.” (Ötmemişti oysa. Ama anada, ananın şurasında iğneli ve büyük bir tedirginlik vardı. Korku da denebilirdi buna. Geç kalmasını, ustalarından söz işitmesini istemiyordu.) Hakkı, birden açtı gözlerini. Uzun uzun belirsiz bir yere baktı, sonra döndü kollarını anasına uzattı. Ana oğlunun kollarına atıldı. Sarılıştılar.

“Saat kaç?”

“Yedi düdüğü öttü.”

İşte şimdi birden vapur, fabrika düdükleri bağırmaya durdular. Hakkı anasına baktı.

“Ne yapayım. Korkuyorum.” dedi kadın.

Oğlan anasını kucağına aldı, öteki odaya uçurdu.

“Erkek kuvveti ah ah.”

“Ne o?”

“Hiç, hiç. Hadi git yıkan.”

Oğlan dışarıya çıkarken ardından kaygıyla baktı.

“Tam evlenme, ev bark kurma zamanı.”

Oğlan yıkandı, tarandı, giyindi, geldi sokağa bakan pencerenin önündeki sedire oturdu. Dalgın dalgın sokağa baktı. Hiçbir sorumluluk taşımıyan, olayların büyüklüklerine sırt çevirmiş bir rahatlık vardı içinde... Sokakta ayaklar. Sokakta ağızlar. Sokakta kelimeler. Geçiyorlar. Cigara dumanları, öksürükler. İnsanlar durmadan hep bir yerlerden kalkıp bir yerlere doğru gidiyorlardı. Bu gidişlerin kimisi koşu oluyordu. Bir uzaklığa varma koşusu çokça. Camı fiskeledi, sevinçlerin, öfkelerin, acıların canlılığını ince ince ama renksiz ışıklarla anlatan gözlerini odada dolaştırdı.

“Bir rüya gördüm.” dedi.

Anası, sefertasına yemek koyuyordu.

“Hayırdır inşallah!” dedi.

Gecenin ortasında bir yerde uyanmıştı. Dışarıdaydı. Sise benzer bir karanlık vardı. Bu karanlığın altında ne ev, ne insan, ne ağaç, ne kedi, ne de pencere vardı. Bir başınaydı karanlıklarda. Yarı göle, yarı denize benzeyen bir su birikintisinin kıyısında çıplak ayaklarla yürüyordu. Sular, ufak ağızlarla ayaklarını dişliyor, balıklar gülüyordu. Birden balıkların gülmeleri çığlığa benzer bir durum aldı ve su birikintisinin ortasından yuvarlana yuvarlana gökyüzüne yükselen bir ay, ışıklarını ona çevirdi. Yalnız onu aydınlatacakmış ve onun için, doğmuş... Şaşkın şaşkın aya bakıyordu. Elleri, ayakları ışık içindeydi. Işıktan bir adamdı. Işıklar şarkı söylemek isteğini mi uyarttı, yoksa şarkıya benzer bir şeyler mi oldu çevresinde, derken, dağların sivrilerinden aşan, köyleri, şehirleri, memleketleri dolaşan bir büyük sesle yürümeye başladı. Ses ufalır ufalmaz yukarlarda tepsi gibi duran ay birden yassılaştı, uzadı, uzadı, teknesi, yelkenleri, yelken ipleri ışıklarla boyanmış bir gemi oldu. Bir dünyaymış bu gemi. İplerinde, teknesinde, dümeninde memleketler, şehirler varmış. Bu şehirlerde, memleketlerde karanlık hiç yokmuş. Hep ışık. Hep ışık. Aydınlıklara doğru yürüdü ve uzaklarda bir gemi daha belirdi. Birincisinden küçüktü. Aralarında bir köprü vardı. Bu gemi, insanların duygularını taşıyormuş. Her duyguyu bir renk belirtiyormuş. Bir gemi daha... daha, daha... Ve bütün aylar kıyıda deli deli dolaşıp duran, bir türlü suya giremiyen oğlana döndüler.

“Birbirlerinizi seviniz... Seviniz... Seviniz... Seviniz.”

Gemiler uzaklaşıyordu,

Oğlan ellerini uzatıyor, bağırıyordu ama, onlar hep: “Sevin... Sevin... Sevin... Sevin!” diyorlardı. Sonra gemiler kayboldu.

Hakkı:

“Kayboldular ana.” dedi üzüntüyle.

Ana sevinçle boynuna sarıldı oğlunun.

“Çok büyük bir kısmet var sana” dedi. “Ay murattır. Su kuvvettir. Işık, renkler. Ne güzel. İnşallah o aylar kapımıza doğar.”

“İnşallah!” dedi, kalktı, sefertasını aldı, ıslık çala çala sokağa çıktı.

FAKİR BAYKURT

Kuzören Madenleri

Kuzören’deki ocaklar, Hacı Nuri’nin yıllar süren çabalarından sonra işlemeğe başladı. O da partideki dostlarının etkisiyle. Değilse daha uzun yıllar boşu boşuna yelip duracaktı başkentle bura arasında. Partideki dostları araya girdi de İskenderun’dan bir banka kredi verdi, Amerika’dan yirmi kamyon geldi. Limandaki yükleme işleri de kolaylandı.

Amerikan gemileri arka arkaya yanaşıyor şimdi. Ne kadar da koca karınlı şeyler!.. Kamyonlar çift şoförle çalışıyor. Her şoför beşer sefer yapıyor günde. İki ayın içinde, altı yıldır yapılan giderlerin tümü çıktı, üst yanı “kâr evi”ne yazılmağa başladı.

“Maden işi son derece bereketli imiş Allaha şükür!”

Kuzören’deki ocaklarda 480 işçi var şimdi. Bunlar sadece kazmalarıyla kazdıkları madeni biliyorlar. Hacı Nuri’nin çektiği çileden hiç birinin haberi yok. Dertleri günleri, “Dünyanın parasını furuyor dürzü! Etek etek kazanıyor!..” Bildikleri bu, dedikleri bu. Halbuki sadece İskenderun’daki bankanın kredi açması on üç aylık uğraşmanın sonucu!

— Gide gele, gide gele Ankara’ya! Dilenecek hallere düştüm kardaş. Bu kamyonlar, bu gemiler, olacak işlerden değildi ama oldu. Şükür, şükür Allah’a! Son seçimde Selâhattin Bey’i senatör çıkardık da bahtımız açıldı. Sağolsun Amarika da bize demokrasiyi yolladı. Selâhattin Bey bakan oldu, hep bizden yana baktı çok şükür! Ne olsa anası babası belli! Ehli iman çocuğu! Okumuş felan ama insanlığını yitirmemiş! Amarika’da okumuş olması bilakis daha da artırmış insanlığını. Desem inanmazlar...

“Etek etek kazanıyor Nurâ!..”

Evet, etek etek kazanıyorum. Ama bu kazanca kavuşana kadar çektiklerimi dağlar taşlar çekti mi? Sadece bir kazmadır kullandığınız! Beş on tık tık kazdıklarını kamyona, ondan sonra, “Ver paramızı Nurâ!” Bundan kolay ne var ulan? Bir bununla iş bitiyor mu? Yatırımı ne olacak bunun? Harcı, masrafı, vergisi, rüşveti ne olacak? Daha pavyonu, avradı, kız oğlan kızı var, zorluğu var, zorluğu!.. Zor zor zoooorrrr’luğu var! Bakınız hele, kaç tane “zor” çıkıyor ağzımdan!..

Namazımda abdasımdayım da çok şükür! Hayırımı işlemede, fitre zekatımı da vermedeyim elhamdülillah! Dulları yetimleri kanadımın altına almadayım, ülkenin yoksullarını gözetmedeyim, ne mutlu bana! Çıblaklara iş vererek, üst baş sahibi kılmadayım. Dünya kadar eyilik etmede, beldemize kâr kazanç dökmedeyim... Partimizi de geniş ölçüde destekliyorum hamdolsun!..

“Kahveler gözel olmuş Yasin efendi! Ellerine sağlık ulan köhne mümin! Selim Çavuşu çağır şimdi bana. Gel kardaşım Selim Çavuş! Dört aç bu kurbağa gözlerini! Göçük, yıkık istemem ocaklarımda. Elinden geldiği kadar dikkat edeceksin bak. Dört değil kırk dört açacaksın gözlerini! On beşten on beşe o tüyü bozuk doktorun gelip gitmesini sağla. Haftadan haftaya gelip gitmiş gibi muhkem raporlar yazsın. Anaları ebeleri yıldan yıla görmüyordu doktor. Düzenlice koy hepsini dosyaya. Dostumuz, düşmanlarımız var. Hazırlıklı ol her ihtimale. İhtimallerin eyisi var, kötüsü var. Zinhar gazatacı alma ocaklara. Tabii Kaynaklar Bakanından yetgi olacak, Amarikan Elçisi Mister Ambasador Bey de damga basacak ki gazatacı girebilsin. Gelenlere, ‘Haydi kardaşım marş marş!’ tamam. Komonizim tehlikesine karşı en etgili çare madendir. Bunu bizim dürzüler anlamaz. Amarika’da fabrika bol, maden az, ne yapacaksın? Onun fabrikası gelebilir mi buraya? Senin madenin gidecek. Komonizme karşı böyle kardaşane tedbir alacaksın. Maden stokları kuvatli olacak Amarika’nın. İşlediğini işleyip, işlemediğini vadilere yığacak. Üstünü örtüp etiket koyacak. Sakla samanı, gelir zamanı. Saklayacak madeni. Bugün kendisi destekliyor, yarın da evlâtları destekleyecek bizi. Hemi de destekler işallah! Gazatacıların babasının çiftliği değil ocaklar. Keyifleri isteyince giremezler. Gözünü dört değil, dört yüz dört açacaksın Selim Çavuş. ‘Biz gazatacıyız!’ diye gelmez bu dürzüler. ‘Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın Maden Şubesi foturafçısıyız, dergi çıkarıyoruz, oraya röportaj yapacaz...’ deye gelirler. Çok, ama çoook dikkat etmelisin. Bir de, ulan burda sinek uçsa habarım olur, ben açmadan habar vereyim demiyorsun, o Velinceli Cafer’in dedikleri kitap ne peki?”

“Habarım yok!” dedi Selim Çavuş. Beti benzi uçtu birden.

“Bak, bak işte! Senin habarın yok ama benim var koca gafil! Herifçioğlu ‘Sosyalizmin Alfabesi’ni okuyor! Ciddi söylüyorum, baya ‘Sosyalizmin Alfabesi’ni okuyor. Bugün sosyalizm, yarın komonizm, ondan sonra çekiver kuyruğunu memleketin! Ne dirlik düzenlik kalır, ne ağalık, hacılık, ne din, ne iman! Ne Kuzören madenleri, ne İskenderun’da ki banka, ne bu kamyonlar, vapurlar, ne de Amarika!.. Selâhattin Bey felân mort o zaman! Sen, ben mort! Velinceli yontulmadık Cafer İşletmeler Bakanı, Kazıklı köyünden şişko Hamit de Meclis Başkanı. Yaz bunu bir yere...”

“Valla habarım yok! Hemen bugün atarım! Bakmam gözünün yaşına!”

“Atarsan kahraman olur, atma! Adımız işçinin uyanmasını istemiyor olur. Çağır öğüt ver. Çağır prim ver. Komonistlere hizmet edeceğine bize etsin, it!..”

Velinceli Cafer bıyıklarını salıvermiş, geldi.

“Tamam, bıyığı da var! Kitabı da elinde, gördün mü?” Cin ifrit oldu Hacı Nuri. Bereket Cafer anladı, aşağıdan aldı:

“Estafurullah Nurâ, valla estafurullah! Asla korktuğun değil. Ürktüğün hiç değil inan! Ben o kitabı buldum valla. Baya yolda buldum. Gelip geçenler atmış heralım. Yok yok, biri getirip vermedi valla! Yollamadı da adresime. Zaten çok bir şey öğrenmedim: Her zaman şu iki soruyu soracaksın kendine diyor. ‘Üretim araçları kimin elinde. Artıdeğer kimin cebine giriyor?’ Başka şeyler de yazıyor ama kafam almadı. Nüzümsüz şeyler. Ben okumuş felân değilim zaten. Şöyle bir karıştırıp koydum başımın altına. Sen de yastığımın altında gördün heralım. Ya sen gördün, ya acanların. Olur, hayhay! Maden ocakları önemli tabii. Ama asla korkup ürktüğün gibi değil Nurâ... Tamam tamam, pekey pekey Nurâ...”

“Komonistler o kadar çok basıyor ki bu kitapları, maden işçileri, çiftçiler, çobanlar alıp okusun, üretim araçlarını, artıdeğeri bellesin, karman çorman olsun ortalık istiyorlar. Ulan bunların ne olduğunu daha ben bilmiyorum doğru dürüst! Ben bilmeden işçilerim bilirse neye varır ucu? Çakmağını çıkar Selim Çavuş, hemen yakalım şunu...”

“Yooo, bu olmaz, olamaz Sayın Nurâ!” dedi Velinceli Cafer. “Yakarsak ziyan olur. Ben köyde avrada veririm, zoba dutuşturur. Birer yaprak, ikişer yaprak, ne kötü elli gün idare eder. Malûmdur, israf haram...”

“Aferim Cafer oğlum! Bu aklını da beğendim, israf hagaten haramdır. Pekey al götür köyüne. Avradın zoba dutuştursun. Daha bulursan onları da götür. Çok hoşuma gitti bu akıl. Hemi de bu dutum. Sana bir maaş ikramiye veriyorum. Beri bak Selim Çavuş, dediklerimi duydun, borduroyu ona göre yapsın Mâsebeci Bey...”

Günlerce, “Nurâ çok yaşasın!” diye güldü Velinceli Cafer. Ay sonunda ikramiyesini aldı. “Yüz lirasını yeğenim Metin’e yollarım!” diyordu. “Üstünü eve harcarım. Yeğenim Metin yenilerini yollar kitapların. Okur okur veririm köydeki, ocaktaki arkadaşlara. Onlar da okurlar beş numara lâmbalarda geceleri. Güçsüzdürler, yoksuldurlar ama karıncalar gibi çokturlar. Karıncalar birleşince filleri yutarmış. Bizimkiler de birleşiyorlar inşallah...”

Eki: Bir Mektup

Sevgili Cafer Emmi,

Senin istediğin kitap olsun! Fakültedeki arkadaşlarla “Halka kitap” servisini geliştiriyoruz. Yolladıklarımı okuyunca yenilerini iste. İşçi arkadaşlarımız madenleri işletirken, kafalarını da işletmeli. İşleyen demir gibi, işleyen kafa da ışıldar. Bu çamurdan kurtulmamız, sizin kafaların ışıldamasına bağlı. Yüzümüz sizin bu çabalarınızla gülecek emmiciğim. Cümlenin güleceği güzel günlere böyle akıllı, böyle bilinçli çabalarla varacağız. Öperim namuslu ellerinden.

Yeğenin Metin

MEHMET BAŞARAN

Tayfalar

Nerde akşam, orda sabah
Yitirdim gençliğimi el tarlasında.

Dallar yerlere sarkmıştı, dolgun taneler iyice seçiliyordu ıraktan. Ekşimsi bir koku başlamıştı zeytinliğin havasında. Kendi ağırlığına dayanamayan ergin taneler yerlerdeydi. Dökülme artıyordu gün geçtikçe. Hasır gibiydi kimi ağaçların dipleri. Asfalt yollardaki benzin lekelerini andıran karaltılar büyüyordu, ezilen tanelerin sularıyla toprakta...

Silkim yaklaşıyordu.

Hasat, kış ağzına geliyordu zeytin ülkesinde. Hazırlıklar başlamıştı. Her yıl olduğu gibi, bu yıl da ürünü ağacında satacaktı çokları. Dalları, gözleriyle tartan “tahminciler”, ovaya yayılmıştı. Zeytin alıcılarının adamlarıydı bunlar “Dereli yolunu, Köylüce altını, Sarnıç bayırını dolaştım. Tamamı şu kadar çuval” diyorlardı. O kadar çuval üzerinden görülüyordu hesap. Alıcıya yarıyordu bu da...

Önce, “dipler” alınmağa başlandı.

“Aracılar”, ağaların adamları, çoktan Ergimi yanlarını, dağ köylerini, öteyüzü tutmuştu. Tırım tırım “tayfa” topluyorlardı. Ovadaki milyonlarca ağaç, dalları zedelenmeden, usta sırıkçılar eliyle silkilecek; taneyi, eli tez tayfalar, “bicik bicik” toplıyacaktı.

Ovanın dört bir yanında, minarelerle yarış edercesine göğe yükselen otuz beş fabrika bacası, tütebilmek için tayfaların gelmesini bekliyordu. Kıyı insanına göre, vapurların hareket işçisiydi “tayfa”. Ama, hiç de vapura benzemeyen “körfezde”, toprağa karınca gibi yayılan, gün boyu iğneyle kuyu kazarcasına zeytin toplıyan, belini doğrultmadan çuval dolduran, işçiydi.

Balıkesir yolundan, Çanakkale yolundan sökün etmişlerdi. Köyler bir yerden bir yere göç ediyordu sanki. İstatistikleri bilmiyordum, ama şu yoların ağzı dili olmalı da, günde içi tıklım tıklım dolu kaç tayfa kamyonu geçer, demeli bir. Yaşlılar, çocuğu kucağında kadınlar, gelinlik kızlar, okul çağında çocuklar, sıkış tepiş geliyorlardı. Yorganları, birkaç parça kap kacakları, bulgur torbaları yanlarındaydı. hallerinin yamanlığı gözlerinden okunuyordu. Küme küme, “oda” denilen, yaşanması zor yerlerde barınacaklardı aylarca...

Köylerin çeşme başları, alanları, kahveleri, Karadeniz vapurlarının güvertelerine dönüyordu akşamları. Odaların önünde bulgur aşı pişirmeğe çalışanlar, çamaşır yuyanlar... Lambaların, fenerlerin kör ışığında kımıl kımıl bir kalabalık...

Daha sabahın zehiri kırılmadan yollara dökülüyorlardı. Yirmişer otuzar ellerinde azık çıkınları, sepetler, çuvallar, uzak tarlalara doğru yürüyorlardı. Bütün yaz sessiz, donmuş gibi duran zeytinlik canlanıyor, bir çatırtıdır sarıyordu ovayı... Bağrışlar, küfürler, türkülerle doluyordu hava...

Sırıkçı, gergin vücuduyla akşamlara değin dalların üzerindeydi, fındık dalından bir sırığı sallıyordu. Çömele, çömele; tezekler, otlar ince dal parçaları arasından, parmak uçlarıyla sepet dolduruyor, çuval dolduruyordu, toplayıcılar. Elleri donuyor, parmakları acıyor, belleri bıkınları kırılıyordu. “Parmaklarım dökülüyo gali” diye yakınıyorlardı güçlükle doğrulurlarken...

Birine dur dinlence yoktu. Biraz konuşmak, soluklanmak isteseler az ötede kazık sıçanı gibi dikilen “Kahyanın” yüzü asılıyor, sesi yükseliyordu.

“Çeneyi bırakın bakeem, eylenceye mi, çalışmağa mı geldiniz buraya? Etek dolusu para döküyo ağam, alceniz yöğmiyeyi hak edin.”

Zeytin toplama zamanı, hangi okula uğrasam, sıraların yarısı boş oluyordu. Çocuklar hep zeytine gidiyordu; ne edeceklerini şaşırıyordu öğretmenler... Devam kovuşturması yapsalar bir türlü, yapmasalar bir türlüydü... Ben kurtuluyordum yollarda yalnız yürümekten, ıssızlıktan. Bazan bildiklerim bile çıkıyordu tayfalar arasından...

Zeytinli’den aşağıya hayli yürümüş, bütün gün çuval taşımış bir tayfa kadar yorulmuştum. Çöktüğüm taşın üzerinde, geri kalan yolu nasıl tüketeceğimi düşünüyordum. Bir motor arabası durdu önümde, tayfaların yardımıyla bindim. Yamalı yırtık giysiler içinde, yüzleri kararmış bir küme insandı. Halsiz düşmüşlerdi yorgunluktan... “Ağızlarına iki lokma bişey atacak” dermanları yoktu. Odaya döner dönmez yatacaktı çoğu.

Durup durup, bana bakıyordu biri. Sokulup ellerime sarıldı sonra. Gözlerinden tanımıştım. Kütahya köylüklerinden Mustafa’ydı, yüzbaşının seyisi... Biz akşamlara değin canımızı terlerken, o gölgede yatıyordu. Hele ben, başkentin gözünden düşmüş, Yedek Subay okulundan kıtaya çıkarılmış biriyim. Her ay gizli raporlar veriliyordu hakkımda... İnanılmaz şeyler fısıldanıyordu erlerin kulaklarına... Sırtımdan çanta inmiyor, göz açtırmıyordu baştakiler... Başı ezilmesi gereken, tehlikeli biriydim onlara göre...

Şaşırmıştı, boyuna elimi öpmek istiyordu Mustafa. Demek ben, o kara günlerden sonra işime dönebilmiştim ha? Demek buralardaydım. Tüm köy okullarının başı hem de!.. Okumak gibi var mıydı beee! Hak, zail olur muydu hiç?

Arkadaşlarına döndü, yutkundu bir... Beni tanıtmak istiyodu, ama ne desindi? Durdu durdu:

“Şey, arkadaşlar?” dedi, “Bu Efendi var ya, askerkene kumandanımızdı bizim. Yüzbaşılar, binbaşılar su dökemezdi eline... Er babasıydı, hele biri küfretsin, dövmeğe kalksın bizi!.. Çok iyiliğini gördük Debleke’de... Görüyonuz mu nerede karşılaştık!.. Allahın işleri... Şimdi de, tüm ovanın okullarını teftiş ediyor...”

Ağzı kulaklarındaydı, ışıl ışıldı gözleri. Sevincini bozmamak için, “Niye doğruyu söylemedin Mustafa?” diyemedim...

Arasıra buluşma kararıyla, birbirimizle ayrıldık.

Ah be Mustafa, neye öyle şeyler söyledin?

Ben de sizler gibi bir tayfayım oysa...

TALİP APAYDIN

Seyit Usta

Ankara’da Siteler’de

Bir kaynaşma, bir gel-git

Sabahın erinden akşamın gecine

Yaşamın atar damarı

Ter ve kâr

Ustalar çıraklar hamallar

Özeller dolmuşlar kamyonlar

Motor gürültüsü hızar sesi

Yaz kış günboyu, sür-git...

Ankara’da, Siteler’de

Onbeşinde onaltısında çocuklar

Bıyıkları yeni terlemiş

Elleri yüzleri yağ içinde

Tüm işleri yüklenmiş

Gel oğlum koş oğlum

Aç oğlum sil oğlum

İlerde gecekondular...

O gün Seyit ustanın işleri ters mi gidiyordu ne, sabahın yedisinde yarım saat dolmuş bekledi Bentderesi’nde. Arı oğul verir gibi bir kalabalık. Sağ kolu ağrır omuzdan. Dün akşam sobayı kurayım derken ayağının altındaki eski tabure kırılıverince, soba boruları bir yana, kendi bir yana... Omuzunun acıması değil de, boruların eğilmesi sıkmıştı canını. İçine ağaç sokup düzeltmek bütün bir akşamını almıştı. Karısı ile kızı da televizyonun başından kalkmamışlardı. Ne bulurlarsa o meret kutuda? Kızmıştı ikisine de. “Ulen ben sizin için çalışıyorum, azıcık yardım etseniz e!.. Tek başına soba kurulur mu? Gelin buraya soykalar!” diye bağırmıştı. Sinirinin asıl nedeni başkaydı ama onlardan almıştı öcünü. Bütün gece rahatsız olmuş, söylenmişti kendi kendine. İşçilerden üçünün işine son verilecekti. Patron kendisine bırakmıştı kimin çıkarılacağını. Genç çocuklar, hepsi de ev geçindiriyor, hangisini çıkarırsın? Hiçbirine kıyamıyordu. Kızıyordu patronun acımasızlığına. Üç-beş kuruş karşılığında bütün yaz çalıştır, hem de sigortasız, hem de dokuz-on saat. Kış başlayıp da işler biraz tavsayınca silk at. İnsaf neresindeydi bunun “Ben yapamam Hacı bey, demişti. Hepsi de iyi çalışıyor Allah için. Ellerinden geleni yapıyorlar. Nasıl çıkarırsın, kışın neyile geçinir bu çocuklar?” Başını sallamıştı patron, buz gibi yüzüyle. Konuşmaya zamanı yoktu adamın. Çekmecelerini kilitleyip allahasmarladık bile demeden atlayıp mersedesine gitmişti. Ulan Allahsız, bizim alın terimizi yiyorsun, azıcık ilgilensene? Bir sorsan a, bu çocuklar nasıl geçiniyor? İşsiz kalırlarsa ne yaparlar? Bütün gece rahatsız oldu. İş çıkışında kalfalar çıraklar hep yüzüne baktılar. Bir terslik olduğunu anlıyorlardı, ama ne onlar sorabildi, ne bu söyleyebildi. Söylenir mi?

— Nerede kaldı bu dolmuşlar yahu? Bazan dizilirler arka arkaya, bazan da böyle yollara baktırırlar.

— Şoförler evde keyif çatıyorlar. Çaylarını içmeden işe çıkarlar mı hiç?

Seyit usta duymuyor konuşmaları. O kendi içinde kavgada. Başını çevirip yan yan baktı gecekondusuna. Arkasını kayalık tepeye yaslamış iki pencere bir kapı, yoksul ev. Yirmi yıldır çalış çabala, hepsi bu. Sırtında iyice yıpranmış deri gocuğu, başında karısının ördüğü yün bere. Kırçıl bıyıkları sarkık. Yılların Seyit ustası, Yozgat’ın Dumruk köyü, kıraç tarlada geçen çocukluğu gençliği, sonra Ankara’da inşaat işçiliği, atölyelerde çıraklık kalfalık ve sözüm ona ustalık. Eşeğin kuyruğu gibi ne uzar ne kısalır. Sabah git, akşam dön. Hızar sesi, ağaç tozu. Patronun buyrukları, alıcıların şikayetleri. Hergün hırgür, hergün bitmeyen bir didinme. Yahu nedir bu, cehennem dedikleri bundan farklı mı?

Omuzunu yokladı, nasıl çalışacağız bu ağrıyla?

Derenin içi duman dolu. Millet şimdiden yaktı sobaları. Kış erken bastırdı. Odun kömür yetmez, yılbaşını ancak bulur. Şimdiden almalı. Kızdan hayır yok, çizme manto deyip duruyor. Aldığı ancak kendisine yetiyor. Ne görürse ona heveslenir, arkadaşları ne alırsa o da alır. Hıı hıh! Nerde kaldı bu dolmuşlar? Ömrüm yollarda geçiyor. Daha işe varmadan yorulup bitiyorum. Şu bekleşenlere bak, hep fakir fukara takımı. Sabahın altısında kalkarlar, yedide iş başında olurlar. Patron onda gelir, özeliyle. O saatte yollar tenhalaşır biraz. Trafik sıkışıklığında canı sıkılır. Nasıl da bilirler canlarının kıymetini? Bir iki telefon, bono senet falan. On iki olmadan çeker gider. Sen çalış babam çalış. Laf anlat sağa sola. Çıraklara kalfalara iş göster. Dünya iş bitecek, hafta sonuna yetişecek. Patron bol keseden söz vermiş, teslim edilecek. İçine tüküreyim ben böyle çalışmanın çağır da bir sor, hafta sonuna yetişir mi? Bir de azarlar, bunca adamsınız, yetiştirin!

Yağmur mu yağacak, kar mı? İnsanın nefesi buğulanıyor. Sabahın ayazı. Her kuyruğun önüne dolmuşlar geliyor, bizimkine gelmiyor. Terslik şimdiden başladı. Gün iyi geçmeyeceğe benzer. Allah sonunu hayırlı etsin.

İşçileri, çırakları tek tek düşünmeye başladı. Dursun’un adını versek olmaz. Çocuk yeni askerden döndü, anasına beş kardeşine bakıyor. Eli işe yatkın. Ne dersen şarp yapar. İsmail, çalışmak zorundayım deyip okulu bıraktı. On yedisinde cıvan. Biraz dalgacı ama o yaşta hangimiz öyle değildik? Kimbilir ne yeller esiyor başında? Nasıl denir, hadi git? Öyle bir oğlum olsun isterdim, olmadı. Patronun aylak oğlundan beş kere daha değerli ama gel de anlat. Selim dersen atölyenin bel kemiği. Şimdiden usta. Bir işi göster, gerisine karışma. Gözün arkada kalmaz. Bu çocuklar nasıl atılır yahu, hangi vicdan elverir? Yakup öyle, Suzi öyle? Hayrullah desen, patronun yakını, kımıldatamazsın. Bana kalırsa o da iyi çocuk. Hepsi çalışmalı. Zaten ne alıyorlar ki? Bu hayat pahalılığında boğazı tokluğuna çalışıyorlar. Veli’yi Receb’i çıkarsın, sıkı mı? Onları çıkaracağına beni çıkarsın. Ama aklından geçeni biliyorum. Geçen gün azarlaması demek bunun içinmiş. Gençler yetişti, Veli’yle Receb’in yerini doldururlar, onlara yol verelim demek istiyor. Bak şu işe. Kaç yıldır birlikte çalıştık. Nereden nereye getirdik şu atölyeyi. Her yıl milyonlar kazandırdık. Adını tüm Ankara’ya duyurduk. Nankörlük olmaz mı şimdi? Hem bu ölü mevsimde nasıl iş bulurlar? Hiç düşündüğü yok. Onların ücretini kârına ekleyecek de gözü doyacak. Sendika kapalı. Haklarını arayacak arkalarında kimseleri yok. Vay vicdansız vay! Bunca yıl tepe tepe çalıştır, kolsuz kanatsız kalınca kapının önüne bırak. Böyle işte patronluk. Bunun için yapıldı demek bu işler. Aah ah, kime ne anlatırsın?... Eskiden iyi kötü öğle yemeği verirdi. Yılbaşlarında hediyeler dağıtırdı. Hepsini kesti. Güler yüzü de değişti, suratını astı. Nerde şimdi o yavrumlar kuzumlar? Konuşurken nerdeyse anamıza sövecek. Bilmiyoruz sanki nedenini. Uff, omzum, nerde kaldı bu dolmuşlar? Olan bizim gibi garibanlara olur zaten. Sırtı kalınlara hiç dokunamazlar. Hıh, yağmur da başladı, soğuk bir yağmur. Bu yağmurlarda hep biz ıslanırız. Patronlar hiç ıslanmaz. Hiç üşümez onlar. Evleri sıcacık, arabaları sıcacık, niye üşüsünler? İşten atılma korkuları da yok. Ah ulan şu dünya, içine tüküreyim senin!

Dolmuşa bindiğinde hasta gibiydi. Hiç konuşmadan oturdu bir kıyıda. Pencereden baktı, bu saatte ne kadar çok araba? Tıklım tıklım dolu yollar. Okul çocukları, işçiler, kapıcılar, bir de sabahçı öğretmenler. Onlar da bizim gibi erkenden koşar zavallılar. Bu saatte boynu kravatlı birine rastlarsanız, sorun, kesin öğretmendir. Hiçbirinin arabası yoktur, servisi yoktur. Üstü başı yalınkattır. Onlar da bizim gibi garip emekçiler. Ne sendikaları var, ne birlikleri var. İşten atılırlar, sürülürler, kimseye dertlerini anlatamazlar. Bizim Musa yeğen zavallı, bir iki hak mak diyecek olmuş, Gümüşhane’nin bir köyünde aldı soluğu. Haritada yerini bile bulamadılar. Nasıl gideceğim diye günlerce düşündü. Eskiden bir sendikaları vardı, bir iki öterlerdi, şimdi o da yok. Süt liman ortalık. Keşke benim gibi bir zanaata girseydi, karnı doyardı az buçuk. Okuttuk da adam olsun dedik, sürünüyor şimdi.

Yakın durakta inip atölyeye vardı ki, çıraklar hep gelmiş. Yerleri süpürüyorlar, makinelerin tozunu alıyorlar. Günaydın usta, iyi günler usta... İyi günler bakalım. Tutkalın altını yaktınız mı? Yaktık usta, kaynadı usta. Dün suratın neden asıktı usta? Ananızın dini, size ne benim suratımdan? Birşey mi oldu usta? Yok ulen, gidin işinize! Var, var birşeyler ama ne? İsmail elinde süpürge, eli yüzü toza kesmiş, yıvışıyor çevresinde. Birşeyler sezinlemiş. Gel de anlat. Patron üçünüze yol veriyor oğlum de, kolay mı?

Gocuğunu duvara asıp yürüdü tezgahın başına. Acıyan omuzunu uğuşturdu. Çıkarın aletleri hadi! Seslendi. Gözucuyla kim gelmiş, kim gelmemiş, denetledi. Öbür ustalar henüz yoktu ortada. Çalışmaya başladılar. İçi alıp veriyor Seyit ustanın. Sövüp sayıyor kendi kendine. Yüzünün çizgileri derinleşiyor. Devinimleri zor durumdaki insanın devinimleri. İçinden çıkamıyacağı bir işi düşünüyor. Ne yapacağını bir türlü kestiremiyor. Biraz sonra patron gelince, ipleri koparıp iyi bir kavga mı etsin, yoksa yalvarıp yakarıp işi tatlıya mı bağlasın? Akşamdan beri kafasında döndürüp dolaştırdığı düşünce bu. Dün söylediklerine ne ekleyebilir? Nasıl insafa getirebilir patronu? Adam iyice kasıntı olup çıktı. Sadece buyruk veriyor, söyleneni dinlemiyor. Hele bu yıl iyice değişti, tanınmaz hale geldi. Bir zamanlar öğle yemeklerini bile burada birlikte yerlerdi. Hepimize ayrı kebap getirtirdi yandaki lokantadan. Şimdi nerde, yüzünü bile görmüyoruz. Gelmesi ile gitmesi bir oluyor. Yarım saat oturamıyor yazıhanede. Çırakları kalfaları geçtik, bizimle bile doğru dürüst konuşmuyor. Ne oldu bu adama böyle? Ulan Allahsız, bizim sırtımızdan yağlandın sen. O yazlık kışlık daireleri, o arsaları bizim emeğimizle aldın. Daha beş-on yıl önce sen de benim gibi bir işçiydin, ne çabuk unuttun? Kendin anlattın kaç kez bu atölyeyi nasıl aldığını, ne zorluklar çektiğini? Şimdi geçip gitti o günler öyle mi? Köşeyi döndün, piyasayı tuttun. Eyvallahın kalmadı kimseye. Kış gelince at işçileri, yazın gene al. Her yer adam dolu. Vay Allahsız vay!..

Çay içer misin usta, çay demlendi? Göz ucuyla baktı İsmail’e. Acıdı içinden. Topun ağzında bu vardı öyle ya, en gençleri. İstemem, dedi kısaca. Neden usta, iyi demledim valla. Karşılık vermedi. Eğildi işine.

Öbür ustalar da geldiler. Geniş atölyenin öbür köşesinde dikilip çaylarını içtiler. Aralarında konuştular. İkide bir dönüp Seyit ustaya baktılar. Az çok biliyordu ne konuştuklarını. “Bir gariplik var üstünde. Patrona mı kızdı, evde karısına mı kızdı, kimbilir?”

Sonra dağıldılar işlerine. Gürültülü bir çalışmadır başladı.

Patronun geldiğini farketmedi. Dün açtığı delikleri düzeltiyor, Dursun’un döktüğü tutkalla ayakları geçirip mengeneyle sıkıştırıyordu. İşi biten parçayı elleşip duvar dibine diziyorlardı.

— Usta, patron seni çağırıyor.

Başını kaldırıp köşedeki camlı bölmeye baktı. Gelmişti demek. Yanında iyi giyimli birisi de vardı. Senli benli konuşuyorlardı. Bir müşteri miydi kimbilir?

Zımpara yapan kalfaların yanından geçti. Toza kesmişti o bölüm. Elinin tutkalını temizleyerek girdi içeri. Buyur...

— Ha Seyit Usta, otur. Ne yaptık, neye karar verdin? Yarından sonra ay başı. Ücretlerini ödeyip yallah... Hesap yaptım, bu kervanı yürütemem. İş bildiğin gibi değil. Hep içeri giriyorum. Dün sana söyledim ya, hepten kapatmayı bile düşünüyorum. Çok daha güzel işler var. Bak bu beyfendi de iş adamı. Çankaya’da süpermarket açtı, para kırıyor. Bizimkisi enayilik, hamallık...

Seyit Usta ayak değiştirdi. Yüzü karardı iyice. Boğazını temizleyip yutkundu.

— Ben kimsenin kanına giremem Hacı bey, dedi. Bu işi bana sorma.

— Nedenmiş o? Sen benim ustabaşım değil misin? Sana sormayacağım da kime soracağım?

— Ustabaşınsam kimseyi çıkartma derim. Yazık bu adamlara. Bundan sonra iş bulamazlar. Her biri ev geçindiriyor, bir de onu düşün.

Hacı bey koltuğuna yaslanıp tavana baktı. Bir süre sustu.

— Bunları bilmiyorum mu sanıyorsun, düşünmedim mi sanıyorsun? Otur hele şöyle. Beyfendi yabancımız değil, yakın arkadaşımdır. Kendisine de anlattım, durumum kötü. Aylardır içeri giriyorum. İşler yavaşladı.

—Nasıl yavaşladı Hacı bey, ben yaptığımız işi bilmez miyim? Elimden geçiyor hergün.

Başını indirip inceden güldü Hacı bey.

— Sen yaptığın işi bilirsin ama ben hesabı bilirim. Kazandığım parayı, ödediğim vergiyi bilirim. Bu adamlar bana fazla. Ayda bir milyon lira ücret ödüyorum ben, bir milyon da başka masrafım var. Nasıl kalkarım altından? Burası İş Bulma Kurumu değil ki...

Sesini birden indirdi,

— Hem bunları seninle tartışacak değilim. Şu iş yerinde bunca emeğin var, saygı duyduğum için sordum. Yarın üç dört kişinin adını ver dedim. Sen söylemezsen kendim tesbit ederim. Darılmaca yok. Çalıştıramam bu kadar adamı.

Seyit Usta başını yere indirmişti. Ağzını açıp uzun bir soluk bıraktı, nasıl söyleyeceğini düşündü,

—Hiçbirini çıkarmayın Hacı bey, dedi. Yazıktır. Ben bütün gece uyuyamadım. Bunun ne demek olduğunu azıcık düşündüm. Ben bunların ekmeğini yemedim ama siz yediniz...

Patron birden kızıp sözünü kesti.

— Ne demek o, kimin ekmeğini yedim ben.

— Onların emeği ile...

— Sus ulan! Hâlâ solculuk mu yapıyorsun? Suçtur bu sözler, aha tanığım da var.

Seyit usta yeni oturmuştu, birden doğruldu.

— Kimseyi çıkaramazsın, dedi. Çıkarırsan ben de giderim. Yazıklar olsun!

Çat vurup çıktı kapıyı.

Hacı bey önce bir şaşaladı. Yüzü kızardı. Gözlerinde pırpırlar oldu.

— Giit! diye bağırdı. Gidersen git. Defol git! Ne sanıyorsun sen kendini be?

Sesi atölyeyi doldurdu.

Tüm ustalar, kalfalar, işçiler, durup baktılar. Yüzleri donmuş gibiydi. Gocuğunun asılı olduğu duvara doğru yürüyen Seyit ustayı şaşkınlıkla izlediler. Kimseye birşey söylemedi. Gocuğunu ağır ağır giyip yürüdü dışarı.

SIEGFRIED LENZ

Büyük Adam Wildenberg

Mektubun gelmesiyle yepyeni bir ümit belirdi içimde. Mektup kısa yazılmıştı, bir giriş yoktu başında. Umursamaz bir nezaketle, ilgisizce dikte ettirilmiş, içinde başvurmanın olumlu karşılandığı konusunda saklı da olsa herhangi bir bilgi vermeye yanaşılmamıştı. Arka arkaya birçok kereler okudum. İlk heyecanla gözümden kaçırdığımı sandığım kelimeleri arayıp, hakkımda iyi bir şeyler okumak için yaptığım bütün çabalar boşa gitti. Buna rağmen ümitlenmekten kendimi alamazdım, davet edilmiştim çünkü. Başka bir deyişle fabrikaya uğrayıp kendimi tanıtmam öğütleniyordu.

Mektubu katladım, gerektiğinde hemen elimin altında olması için cüzdanıma yerleştirip, fabrikanın yolunu tuttum. Uzun ve yassı yapılı bir tel fabrikasıydı gittiğim yer. Dışarı çıktığımda hava karanlıktı, kar da serpiştiriyordu bir yandan. Bir süre yüksek bir tuğla duvar boyunca, onu kendime siper yaparak, öylesine rüzgardan koruna koruna yürüdüm. Elektrik lambalarının aydınlattığı yol boyunca kimse çıkmadı karşıma. Kaldırım taşları arasına raylar sıkıştırılmıştı, üzerleri kar tutamıyor, lambaların ışığında soluk soluk parlıyorlardı. Demiryolu beni bir giriş kapısına kadar getirdi. Raylar burada dar bir kavis çizip sokaktan ayrılıyor, tel bir kafesin altından geçip az ileride koyu renkli bir ambarın içinde gözden kayboluyorlardı. Büyük giriş kapısının yanında, tavandan sarkan zayıf bir ampulle aydınlanan tahta bir kapıcı kulübesi vardı.

Ampulün soluk ışığında, küflü bir masada oturan ve beni gözleyen asık suratlı ihtiyar kapıcı gözüme çarptı. Kulübeye doğru yöneldim, o arada da kulağını pencereye dayayıp benim konuşmamı beklemeye koyulmuştu. Hiç ses çıkarmadım ama ben. Bunun üzerine adam sinirlenip önündeki küçük pencereyi açtı. Pencerenin açılmasıyla kullanılmış, ılık tatlımsı bir havanın dışarıya süzüldüğünü hissettim. Kapıcı, odasından fazla havanın kaçacağından endişeli, sabırsızca sordu:

“Kimi görmek istiyorsunuz? Çağrılmış mıydınız?”

Geleceğimden haberleri olduğunu, eğer isterse davet mektubunu gösterebileceğimi söyledim. Mektup Wildenberg adında biri tarafından imzalanmıştı.

Bu adı söylediğimde kapıcı saatine bir göz attı, sonra biraz üzgün biraz alaylı bir tavır takınarak beni süzdü. Adamın kızgınlığının geçtiğini, hatta bana acımayla karışık bir şeyler duymaya başladığının da farkına vardım.

“Bay Wildenberg burada değil mi?” diye sordum.

“Kendisi hemen hemen her gün buradadır,” diye cevap verdi kapıcı, “onun yolculuğa çıktığı çok seyrek görülür. Ama onunla siz bugün görüşmek fırsatını bulamıyacaksınız sanırım.”

Ve sonra Wildenberg’in yanına çıkmanın ne kadar zor olduğunu anlatmaya koyuldu. Uzak kapılar arkasında kararlarını veren, derin bir yalnızlık içinde yaşıyan bu adamın ne kadar ağır sorumluluklarla yüklü olduğunu, benim ona bu saatte, çağrılmış olmama rağmen, başvurmamın anlamsız olacağını söyledi. Ertesi gün tekrar gelmemi öğütledi kendisi. Omuzlarını kaldırdı, içini çekti ve bunun bana verebileceği tek tutarlı öğüt olacağını, eğer uyarsam bu davranışımın benim için daha yararlı sonuçlar yaratacağını da sözlerine ekledi.

Kapıcının dediği gibi yaptım ve eve döndüm o akşam.

Ertesi sabah çok erken saatlerde gene yola düzüldüm. Sokak lambaları hâlâ yanıyordu, hava soğuktu. Fabrikaya yaklaştığımda kantinden gelen ağır bir kömür kokusu duydum burnumda. Kapıcı beni güleryüzle karşıladı. Dışarıda beklemem için eliyle işaret etti, ardından uzun bir süre telefonda konuştuktan sonra sevinçli bir sesle, hiçbir güçlük çıkarılmadan Dr. Sketzi’nin bürosuna çıkabileceğimi, sekreterinin beni orada beklediğini söyledi.

Zayıf, ama dinç görünüşlü bir kadındı sekreter bayan. Az önce demlediğini söylediği çaydan ikram etti bana, sonra özür dileyip acele bitmesi gereken bir işiyle uğraşmaya koyuldu. Çayı iyi bir belirti olarak nitelendirdim. O ara içimi öyle bir iyimserlik de sarmış olacak ki paketimde kalan son iki sigaradan birisini sekreter hanıma uzattım, fakat sigara içmediğini öğrenip geri çevrildim. Dr. Sketzi her an odasından çıkabileceği için ben de yakmadım sigaramı.

Dışarıda gün aydınlandı, sokak lambaları söndü, az sonra sekreter bayan benden odanın ışığını söndürmek için izin istedi. Buna karşılık ben de canım sıkıldığından, onu konuşturmak umuduyla uzun ayrıntılı bir biçimde cevap verdim. Fakat kız söylediklerime pek kulak asmayıp, arkasında kendisini daha güvenli hissettiği daktilo makinasının başına geçip, yazısına devam etti.

Dr. Sketzi geç geldi. Umduğumdan çok daha genç bir insan buldum karşımda. Bu kadar uzun süredir beklettiği için özür dileyip beni odadan dar bir koridora çıkardı. Özellikle Wildenberg’in yanında çalışanları rahat bırakmadığından, çok titiz davranıp işleri uzattığından yakındı ve geç kalışını buna bağlıyarak özürünü tekrarladı. Hayalimde kendimi Wildenberg’in önünde oturmuş canlandırdığımda az da olsa içimde bir korku duydum. Avuçlarım terlemişti, demin çıktığımız sekreterin odasına geri dönmeye sonsuz bir özlem duyuyordum.

Beraber büroyu boydan boya geçtikten sonra üzeri boş bir yazı masası ile iki iskemlenin bulunduğu bir odadan içeri girdik. Orada Dr. Sketzi iskemlelerden birine oturup Wildenberg’in sağ kolu olan, o büyük adamın yanına çıkmamda bana yardımcı olacak, Dr. Petersen’i beklememi rica etti. Ardından benim buraya hangi iş için geldiğimi bildiğini göstermek için birkaç söz etti. Wildenberg’in insanları seçişindeki büyük becerikliliği üzerinde durduktan sonra iyi günler dileyip oradan ayrıldı. Yalnız kaldığım zaman, bir kere daha Sketzi’nin dediklerini aklımdan geçirdiğimde, onun Wildenberg’e duyduğu hayranlığın içinde gizli bir alayın da saklı olduğunu sezdim.

Bir bahane ile odaya giren sekreter Dr. Petersen’in toplantıda olduğunu haber verdi. Ne zaman geleceğini bilmediğini, fakat toplantının uzun sürmeyeceğini belirtti. Toplantıların çok sıkıcı olduğunu da sözlerine ekleyip manalı bir gülümsemeyle beni odada tekrar yalnız bıraktı.

Hakkı da vardı sekreter bayanın. Aradan on dakika geçti geçmedi Dr. Petersen denilen o iriyarı, sulu gözlü adam kapıdan gözüktü. Yerimden kalkıp rahatsız olmamamı rica etti benden, ve zaman kaybetmeden başvurduğum iş yeri konusunda konuşmaya giriştik. Müracaat mektubum halen Wildenberg’teymiş, işleri başından aşkın olsa da beni uzun süre kalmamak şartı ile odasına kabul edecekmiş.

“Eminim, yanında ne kadar az kalırsanız, size o kadar iyi davranır,” dedi Dr. Petersen, “onun tipinde insanların ilkesi az, fakat verimli çalışmak!” Bu kısa konuşmadan sonra odadan dışarı çıktık. Koridorda birkaç adım yürüdükten sonra bir kapının önünde durduk. Petersen kapıyı vurdu. İçeriden “Giriniz,” diye bir ses geldiğinde eliyle az önce dediklerine uymamı gösteren bir işaret yapıp beni içeri soktu. Arkamda kapının kapanışını duydum.

“Yaklaşınız,” diye zayıf, cana yakın bir ses yükseldi. “Buyrun, bu tarafa gelin.”

Sesin geldiği köşeye doğru yöneldim. Büyük bir yazı masasının arkasında oturan ufak tefek, güleç yüzlü bir adamcağız gözüme çarptı. Dalgın bir tavırla, kenarsız gözlükleri arkasından bana işaret etti, elini uzattı; ufak yıpranmış bir el, oturmam için bir koltuk gösterdi.

Oturduktan sonra anlatmaya başladı. Fabrikasının tüm geçmişini serdi önüme. Konuşmasını kestiği bir arada gitmek için kalktığım zaman ısrarla biraz daha oturmamı istedi ve her kalkıp diretişi üzerine oturuşumda uzun uzun teşekkür edip içinde yaşadığı derin yalnızlıktan yakındı durdu. Huzursuz olmuştum. Yanında az oturmam için yapılan uyarmalar geldi aklıma. Ama adamın gerçekten konuşup içini dökmeye ihtiyacı olduğunu görünce oturup onu dinlemekten başka bir şey yapamazdım.

Saatlerce odasında kaldım. O konuştu, ben dinledim. Ayrılmadan önce bana verilecek iş konusunda bilgi edinmek istedim. Üzüntüyle gülümsedi, böyle bir iş yerinden haberi olmadığını açıkladı. Arada önüne imzalanması için bir kağıt uzatıyorlarmış, o da sırf biraz yalnızlığını giderebilmesi için; hemen sonra önünden çekiyorlarmış. Fısıltılı bir sesle bir defa da Dr. Sketzi’ye başvurmamı, onun bu işlerle daha fazla ilgili olduğunu söyledi. İnanmalıydım ona.

Büyük Wildenberg’e veda ettim, fakat daha ben kapının eşiğindeyken, arkamdan koşarak yetişti, ceketimin kolundan kavrayıp yakında kendisini tekrar ziyaret etmemi rica etti. En kısa zamanda bu ricasını yerine gedireceğime söz verdim ben de.

Çeviren: Aydın Yaşaroğlu

MUZAFFER İZGÜ

Ne İş Olsa Yaparım

Ve dahi ben orada neler gördüm neler...

Kocaman bir kenttir, payitaht değildir amma, çok büyüktür. İki yanı karadır, ortası deniz... Deniz öyle büyük değildir iplik gibi akar. İşte bu ipliğin bu yanında kocaman kent, öteki yanında kocaman kent. Sabah olunca, tan ağarınca o yandaki insanlar bu yana, bu yandaki insanlar o yana taşınırlar tez tez: ayaklarına çabukturlar. Ben bunu sordukda, bana dediler ki, “Çalışmaya gider bu insanlar, nafakalarını çıkarırlar.” Bu kentte nafaka çıkarmak içun mudur, yoksa erken kalktıkları için mudur bilemem, bu insanların yüzleri asık idi. Ve dahi ellerinde birer yuvarlak var idi, bu yuvarlakları ısırıyor ısırıyor, sonra yuvarlağa bakıyorlar idi. Ben bunu sordukda, bana “Simit” diye yanıt verdiler. “Bu simittir, halk bununla karın doyurur” dediler. Çok şaşmış idim. Sırtı on karış burma bıyıklı erkeklerin bile bu ufacık simitle doyduklarını görende sormuş idim, “Nasıl doyarlar?” Yanıt verdiler: “Doyarlar, doymayıp da ne yaparlar?”

Yok ben böylesini görmedim.

Yetmiş yedi düvel gezdim, böylesi yok idi.

Her bir otomobilin önünde çok insan var idi. Dört tekerlekli otomobil diyorlar, onun içine iki kişi kurulmuş idi. Biri arkada tütününü tüttürüyor, öteki önde elinde koca bir simit ha babam kıvırıyor, bir yandan da bağırıyor idi:

“Daha hızlı, daha hızlı!”

Eli simitli, “Daha hızlı, daha hızlı” dedikte öndeki insanlar sanki ataşa basmışlar da ayakları tutuşmuş gibi daha hızlı gidiyorlar idi. Eli simitli adam “Sağa sağa” diye bağırdığında, otomobilin önündeki ben diyeyim otuz yedi kişi, siz deyin yetmiş yedi kişi sağa dönüyorlar idi. “Sola” diye bağrıldığında, sola dönüyorlar idi. Yetmiş yedi kişi, her biri kalın bir urganın bir ucundan yapışmış, ha bire otomobili çekiyorlar idi. Bu insanlar çok cılız ve bakımsız olup, yetmiş yedisi gücünü birleştirdiklerinde bile yoruluyorlar, ama eli simitli adamın, “Daha hızlı, daha hızlı” diye, bağırmasıyla birden atağa kalkıyorlar idi.

Bunlardan birine yaklaşayım, hal hatır sorayım, “Bu yaptığınız nedir?” diye anlayayım dedim, amma velakin, otomobilin arkasında oturan eli tütünlü adamların ve dahi başı fötrlü adamların işleri çok acele olduğundan, hiçbirine yetişmek şöyle dursun, daha iki adım koşmakla onlar uçuyorlar, ben yolun kıyısında kalıyor idim. Bir kezinde canımı dişime takıp ha yetiştim ha yetişiyorum diye seviniyor idim, amma velakin adamlar bir düdükle dönüş yapıp az daha beni eziyorlar idi. Canımı ayaklarından zor kurtarıp duvara yapıştığımda, düdük çala çala yanıma başı şapkalı, kolları düğmeli bir adam kızgın kızgın yaklaşıyor idi. Ve dahi yanıma gelince, adımı sordu, yaşımı sordu, yazdı çizdi elime bir safran sarısı kağıt tutuşturdukta,

“On dolar vereceksin,” dedi.

Beş şaştım, şaşkınlıktan kazandibi muhallebi gibi sarardım karardım.

“Ne parası bu evladım, sen de kimsin?” dedim.

“Bu cezadır baba, ben de trafikçiyimdir,” dedi.

“İyi de dolar niye, mecidiye versem olmaz mı?” dedim.

“Olmaz, dedi, şimdi cezalar dolar olarak alınıyor.”

“A delikanlı, a levent oğlum, bende dolar ne arar?” dedim. Karşıda bir şıracı vardı, şırası önünde bardakları elinde, onu gösterdi.

“Şıracıda vardır, mecidiyeyi ver, doları al gel,” dedi.

Şaştım kaldım. Allah sizi inandırsın çok çok teaccübe düştüm, şıracıda dolar vardı, hem de kesesinde bir tomar.

“Beşlik beşlik mi olsun babalık, yoksa birlik dolar mı istersin?” diye sordu.

“Ceza vereceğim şıracıbaşı, nasıl olursa olsun” dedim.

Aldım dolarları, trafikçibaşına vermezden önce, sordum:

“Ey trafikçibaşı, bilmek isterim, suçum nedir, bu ceza niçindir?”

Yanıt verdi trafikçibaşı:

“Trafik suçu işledin baba. Ben işaret vermeden yetmiş adam gücündeki otomobilin önünden geçtin.”

Bir kez daha şaşıp, bir kez daha küçük dilimi yuttum, büyük dilimi ısırdım.

“Ey trafikçibaşı, dedim, gezdiğim gördüğüm ülkelerde otomobiller beygir gücüyle ölçülür, burada niye adam gücüyle ölçülüyor?”

Ve dahi trafikçibaşı yüzüme ters ters bakarak, gelmekte olan bir otomobili gösterdi, ben diyeyim önünde yüz kişi, siz deyin iki yüz kişi, bir hızlı, bir hızlı çekerler ki otomobili, trafikçibaşı düdüğü öttürür, fiii, bir de temenna durur, elini başına götürüp, bir de bana bakar,

“Gördün mü baba der, işte bu otomobil fabrikacı Pulluk beyin otomobilidir. Pulluk beyin otomobili iki yüz on adam’dır...”

“Yani iki yüz on adam mı çeker Pulluk beyi?”

“Öyledir.”

Aha ki o yandan kaç adamlı, bu yandan kaç adamlı bir yığın otomobil sökün etmiştir dört yol ağzına. O zaman trafikçibaşı eliyle, koluyla işaretler ederekten, işmarlar yaparaktan yol veriyor idi.

Şaşmıştım ki nasıl şaşma. Aklım bir karış yukarı çıkmış, sanki kafamın içine su sıkılmış. Hele yürüyeyim dedim biraz daha. Bir baktım ki az ilerde böyle bir otomobil, saydım yüz iki adam gücünde... Yaklaşıverdim yanına, arkasında eli tütünlü, başı fötrlü adam yok. Yüz iki adam oturmuşlar kaldırımlara, bekleşip, duruyorlar. Varıverdim yanlarına, “Selamünaleyküm ağalar...” Yanıt aldım, “Ooo aleykümselam...” Amma velakin sesleri çok kısık, ölü tıslaması gibi, kesik öksürük gibi...

“Ee niye sesiniz böyle az çıkar?”

“Engürü’den gelirik, kolay mı, sen gelsen tısın çıkar mı?”

“Koşa koşa mı geldiniz?”

“Uça uça geldik.”

İşte buncacık oldu adamlarla konuşmamız. Yanıma biri geldi, burma bıyıklı, ters kılıklı ve dahi gözleri çakmak çakmak.

“Ne o baba, nifak mı sokuyorsun adamlara?” diye sordu.

“Yok be evlat, dedim, ne nifakı, Allahın selamını verdik. Aleykümselam dedik. Sen de kimsin ki?”

“Ben bu otomobilin sürücüsü ve de patronun gözbebeğiyim.”

Eh içimde kalmasın, bilirse bu bilir: patronun gözbebeğine sordum:

“Yetmiş yedi düvel gezdim, her düvelde otomobiller olsun ve dahi öteki araçlar olsun, benzinle işler, mazotla işler, burada benzin yok mudur mazot yok mudur?”

Burma bıyıklı adam:

“Vardır, diye yanıt verdi, hiç olmaz olur mu? Amma burada insan çoktur, emek bir paradır. Patronum insanların koşturması daha ucuza geliyor, diyerekten benzin mazot kullanmıyor.”

“Bir yaşıma daha girdim.”

Burma bıyıklı, şöyle biraz daha baktı yüzüme. Eliyle şöyle itiverdi ve dahi söylendi:

“Git baba işine, suratını sevmedim. Sende karıştırıcı tipi var, haydi yallah buradan. Gitmezsen başına çok iş gelir.”

Ve dahi korkudan oradan uzaklaştım. Uzaklaştım amma aklım fikrim, mazot yerine, benzin yerine kullanılan insanlarda kalmış idi. Ah şu insanlardan birisiyle konuşabilse idim. Amma mümkünü yok idi. Nerde öyle Engürü’den gelmiş olup da dinlenmeye çekilmiş adamları bulmak, hiç de kolay değil idi. Yanlarında koşup konuşsam, trafikçibaşı yakalıyor, dinleneni bulsam, patronun gözbebeği izin vermiyor idi.

Ve ben şaşmış idim.

O şaşkınlıkla bir insan seline kapılmış, birlikte yürüyerek koca bir binaya girmiş idim. Aman ben böyle büyük yapı görmedim, böyle büyük yapıya hiç girmedim. Birine, ne olur ne olmaz diye fısıltıyla sordum:

“Nedir burası evlat!”

Bir şaşkın baktı yüzüme,

“Bilmez misin baba, fabrikadır,” dedi.

Breh, neymiş fabrika dedikleri yer. Aman bir insan, bir insan, kum gibi; sanki kıyamet yeri... Amma bir düzen, amma bir hesap... Hiçbiri hiçbirine dokunmaz bu insanların. Kolların hepsi kalkar, kolların hepsi iner, bacaklar o yana, bu yana açılır, ama ne kollar değer birbirine, ne bacaklar...

Bir gürültü içerde, bir uğultu... Bu seslerin içinde bile bir ses duyulur ki, kemani udi, “Kaderimin oyunu bu” yineler durmadan. İşçiler bu sesi hayranlıkla dinler. “Ah kader” der, amma velakin bazıları o kader diyenlere ters ters bakar. Bilmem bu ters ters bakanlar kimlerdir.

Bir koca makine, ucunda takılı koca bir demir, koca demirin ucunda koca bir çark, çarkın kollarında insanlar, nasıl atılırlar; sırası gelen atlar, sırası gelen atlar, böylece çark hızlı hızlı döner.

Yetmiş yedi düvel gezmişim, görmemişim böylesini. Benim gördüğüm, düvellerde elektrik vardır, fabrikalar elektrikle çalışır. Yanaştım birine ve dahi sordum:

“Bu makine elektrikle çalışmaz mı?”

“Çalışır,” dedi.

“Pekiyi niye insanlar o çarkın kollarına atılıp dururlar?”

“Çarkı döndürmek için.”

“Niye elektrik kullanmaz patron?”

“İnsan emeği daha ucuzdur.”

Amanın breh, bir el ki kulağımda, kıllı bir el. E yaşı bana yakın, amma ne hakkı var kulağımdan tutmağa.

“Ne tutarsın arkadaş kulağımdan?” diye sordukda, o kişi bana şu yanıtı vermiş idi:

“Neler sorarsın, neler öğrenmek istersin, işçiler arasına nifak mı sokmak istersin?”

“Değil be arkadaş, değil,” dedim.

Ve dahi oradan uzaklaştım. Az ötede bir yer gördüm. Ben diyeyim beş yüz kişi, siz deyin bin kişi, hep birden “Hooop” sözüyle birlikte kendilerini bir şeyin üzerine atıyorlar idi. Çok merak ettim, çok baktım, anlayamadım. Birine yaklaşıp sordum:

“Ne makinesidir bu evlat?”

“Bilmez misin baba, bu prestir.”

Bu kez iki dilimi, ikisini birden yuttum. Gözlerim dana gözü olmuş idi şaşkınlıktan.

“Demek prestir ha? Saçları ezer, araba kapıları yapar, şunu bunu yapar?”

“Evet baba.”

“Pekiyi bu iş için siz motor kullanmaz mısınız, elektrik, güç.”

Adam birden gülmüş idi, bir de yöresine bakmış idi:

“Aslında o kullanılır baba ama, şu gördüğün bin insan daha ucuza geliyor. Onun için bizi böyle hop diye atlatıyorlar baskının üzerine.”

Şaşmış kalmış idim ki, bir kaynaşmadır olmuş idi. Bir ses, bir ses, “Sendikacılar gelmiştir,” diyor idi. Bir dürtüklediler beni, bir kaktırdılar beni, ha geri ha geri der iken, ne bir söz duyabilmiş idim, ne de bir şey görebilmiş idim. Ancak bir düdük duymuş idim... Düdük sesi öttükde, bir kalabalık, bir mahşer bir telaş ortalığı almış idi. “Paydos paydos,” diye bağıran bağırana idi. Ben dahi katılmıştım o kalabalığın arasına, fabrikanın kapısından çıkıyor idik. Amma ve lakin fabrikanın kapısının tam karşısında, fabrika kapısından daha büyük bir kapı var idi. O kapının iki kanadı ardına kadar açılmış, fabrikadan çıkan insanlar oraya akın akın giriyorlar idi. Oradan da bir uğultu, bir ses geliyor, birileri el vurarak, çalgılar çalarak bağırıyorlar, “Ya ya ya şa şa şa bizim takım çok yaşa” diye ünlüyorlar idi.

Ve dahi sorduğumda bir bıyıklı genç, “İçerde maç vardır baba, top oyunu, bizim takım da on yedinci ligin ördekbaşı yeşilinden olur, onun maçına gidiyoruz.” demiş idi.

Eh bilmediğim şey deyip, aralarından zorla çıkarak, maça girmeyen öteki birkaç kişinin ardına takılmış idim. Ve dahi onların yanlarına yaklaştığımda içlerinden birinin,

“Sendikacı sendikacı diyorlar, biri patronun yeğeni, öteki baldızının oğlu, daha öteki de metresinin babası,” dediğini duymuş idim.

FÜRUZAN

Parasız Yatılı

— Sen çıkınca işin bitip gene yürüyerek iner, Mısır çarşısı’ndaki beğendiğimiz börekçi var ya, kanarya kuşları olan, orda öğle yemeğimizi yeriz. N’olacak kırk yılda bir ziyafet. Onun için Cağaloğlu’na yürüyerek gidip gelmekten yorulmayız, değil mi benim kızım? İstersek tatlı bile yeriz. Köprüden de eğlene güle döneriz.

Anne-kız sabah kalabalığının arasında, yabancı, çabuk yürüyorlardı.

Annesi durmadan konuşuyordu.

Böyle konuşkanlığının olduğu geçmişteki tek günü, hastaneye hastabakıcı olarak aldıkları gündü.

Çocuk, o zamanlar üçüncü sınıftaydı.

Önlüğü ağarık bir kara olmuştu.

Kış basmıştı.

Bu, köşedeki kömürcüden kömür alma günlerinin başlamasıydı. Mangal yakmayı öğrenmişti. Kapıda ilk çırayı ateşleyip kömürleri dikine onların üzerine yerleştiriyordu. Boruyu koyunca çıtırtılar başlıyor, küçük kıvılcımlar çevreye saçılıyordu. Kömürler kızarıp ateş olmaya dönünce her şeyi unutup –arka sırada oturmayı– Kızılay Kolu’ndan yemek yemeyi –ulusal bayramlarda şiir okumamayı– ilk yalazların maviliği yitene dek bekliyordu sokak kapısında. Odalarına mangalı aldığında ürktüğü şeyler yok oluyor, eski ceviz masalarında –annesinin en onurlandığı eşyalarıydı– çalışmaya oturuyordu. Mangalın o harlı halini çok seviyordu. Annesi korları küllemenin gerektiğini, çünkü bununla ancak ertesi güne ısınacak ateşleri kalabileceğini söylerdi. Külleri güzel, parlak korların üstüne kapayıp birini –en kızılını, en mavi mavi olanını– açıkta bırakırdı, derslerinden ara verip mangala baktığında sıcacık duran tek kor, odanın sığınma olanağını artırırdı.

İşte o, “hastabakıcı olursun” dedikleri gün annesi kapıyı açıp girdiğinde bir şey değişmişti. Çünkü annesi bilmediği görmediği haller içindeydi. Konuşmasıyla, dışarının arı havasıyla dolduruvermişti odayı.

—Alıyorlar beni, bir iki güne kadar başlıyorum. Başhemşireye çıktım, iri yarı bir kadın. Soruları sordu. “Daha önce çalıştın mı? Kocan ne zaman öldü? Bu iş dur durak bilmez, fakat marifetli olmak lazım değil, çalışkan olmak gerek, yatak düzeltmeyi, tükürük hokkalarını dökmeyi, ördekleri temiz tutmayı becermek yeter. Belki zamanla hastaların ateşini alacak kadar başarılı olursun. Haftada iki gün izinli çıkarsın, pazar gecesi dönersin. Çocuğun var mı? Bırakacak kimsen yok ha? ‘Kendini yönetir, uslu,’ diyorsun. Ama küçükmüş. Hiç sınıfta kalmadı mı? Aferin ona. Genç güzel kadınsın. Burada oluru olmazı bulunur. Ciddi ol. Bir şey denirse senden bilirim. Malum, kancık köpek kuyruk sallamadıkça hikayesi. Boya filan da istemez. Kendinden mi yanağının, dudağının rengi? İşte bilmem artık. Doktorlardan, şundan bundan yakınmak yok. Bir işte kalıcı olmak isteyen başta gelenlerine uyar. Uykun hafif mi?” Düşün, bir iş bulduk artık. İlk parayla bir çeki kömür alacağım. Sana da lastik çizme. Belki izinli geldiğim günler sinemaya bile gideriz. Hiç belli olmaz. İşimizi iyi yaptıktan sonra kim ne diyebilir? Çıkıp evsahibine haber vermeliyiz. Artık akşamları yoğurt alırken sokak kapısını hızlı çarpmasın. Dedim ya biz çalıştıktan sonra... Uykum da hafif. Bölük pörçük uyumaya alıştım yıllardır...

Annesi işe başlayınca onun ismi “bizim hastanedeki işimiz” oldu.

İlk evden ayrılacağı gece tahin helvası aldılar bakkaldan. Peynirle tükenmez yaptılar, masalarına mavi çiçekli muşambalarını serdiler. Bu muşamba eve babasının yaşadığı günlerdeki düzenden kalmış, ferahlığın, korkusuzluğun anısıydı. Niçin babasını hep yaşayacak, sanmışlardı? O da ölecek gibi görünmüyordu. Öyle dürüst, öyle kesin bir adamdı ki; ölümün sinsiliği ona hiç gölge düşürmemişti. Evine her gece ekmek alıp gelen bir erkeğin yokluğu, sessizlik olup yerleşmişti odalarına.

“Yaşlı da değildi,” demişti annesi. “Hiç sekiz yaşında bir çocuk babasız kalır mı?”

Muşambalarını annesi gereksiz yere bir iki kez silmişti. Tükenmez tabağındaki peynirlerin cızırtısı dinmemişti. Tahin helvasının şekeri gevşemiş, pürüzleniyordu.

— Evsahibesiyle konuştum. Hiç korkma, geceleri oda kapısını kapa sıkıca, uyu. O sabah namaza kalktığında seni, kapıyı vurup uyandıracak. “Çocuktur,” dedim. “Çocuk uykusu doyumsuz olur, kalkamaz kendi kendine.” Her sabah helvayla ekmek yersin. Çay zaten sevmiyorsun. Elim yanıyor, diyorsun. Okuldan gelince mangalımızı yakar sıcacık oturursun. Gece kapağı ört ateşe. Ha benim kızım, sakın unutma. Benim aklımı evde bırakma. Sen akıllı kızsın. Geceleri hiç korkma. Dedim ya ev yalnız değil. Sen korkak değilsindir. Bak sana neler alacağım. Ağır hastalara özel yemek çıkarmış, onlardan kalan tavuklar falan olurmuş haşlanmış. Sarıveririm pakete, gizli değil ha, zaten dökülüyormuş. Ziyafet çekeriz kendimize.

— Ben o yemekleri istemem anne. Yalnız hani, “Ördekleri temiz tutmak lazım,” demişti ya, o kadını, ördeklerini anlatırsın bana.

Annesi susmuştu.

Tam dudaklarında duran bir şeyleri söylemekten vazgeçiverip. Gece yatağa girdiklerinde –beraber yatıyorlardı epeydir– yarınki derslerden birinin beden eğitimi olduğunu bile unutmuştu. Oysa beden eğitimi dersine o katılmazdı. Onun gibi katılmayanlarla, koridorlarda, hep açık kalmış alt kat musluklarının sesini dinleyerek, gölgeli ışıksız camlardan kışı, kentin yapılarını seyrederlerdi.

— Şort, lastik pabuç, soket çorap beyaz olacak. Beyaz fanila bluz gerek. İki tane olursa daha iyi. Terleyince değişmek için. Yürüyüşte 23 Nisan, 29 Ekim herkes çiçek gibi olmalı, düzenli, bakımlı. Ben, yapamadık anlamam. İstedikten sonra, istemek yeter. Yardım kolundaki çocuklarımız için de düşündüklerimiz var tabii. Ama bunu daha elzem giyim eşyalarına ayırmak kararındayız. Önlükle katılacaklar. Önlükler gıcır gıcır ütülü. Kızlarda tafta kurdele. Temiz, tertemiz olmalı herkes. Her Türk çocuğunun görevidir temiz olmak. Ne diyorum size? Dişler her gün ovulmalı. Kulaklarda sarı topak kirler görürsem ağrıdı, akıntı yaptı anlamam, yersiniz cetveli.

Alt kat muslukları hiç kapanmazdı nedense.

Ders arasında öğrenciler muslukların başına doluyordu.

Hepsi su içerlerdi. Susayan da susamayan da. İtişmek, suyun avuçtan süzülüp kol yenlerinden içeri girmesi, bahçede eğlenmenin gereği olan bağrışların başlangıcıydı. Ders zili çalıncaya dek duyulmayan su sesleri, sınıflara girilince öne geçerdi.

Annesinin sırtına sarılmıştı.

“Her dediğini yaparım anne, sen üzülme. Zaten öğleleri okulda yemek yiyorum. Aklın bende kalmasın.”

Annesi hiç kıpırdamamıştı.

Uyumadığı belliydi. Bedeni rahat, gevşemiş değildi.

Annesinin ısıtan kokusunu duymak için iyice sokulmuştu sırtına. Geceyi dinlemişti uzun süre. Uyumak istemiyordu. İlk kez gecenin uzunluğunu öğrenmeye başlamıştı.

Sabah kalktığında kapı vuruluyordu.

Annesi yoktu.

Okul önlüğü, kalın iplik çorapları, yün hırkası düzenli iskemledeydi.

Dışardan vurulan kapının sesiyle uyandığını anlayınca kalkmış,

“Halidanım Teyze,” diye seslenmişti.

Evsahibi kadın helaya –aynı helayı kullanırlardı– kovayla su döküyordu.

Giyinip masanın başına oturmuştu.

Kış aydınlığı patiska perdelerden geçip köşeli, üşütücü yayılmıştı.

Okul çantasını alıp odadan çıkarken –hiçbir şey yememişti o sabah– gerisin geri dönüp iskemleye oturmuştu. Sonra da sessiz ağlamaya başlamıştı.

— Sen pekiyiyle bitirdin okulu. İlkokulu yoksul bir çocuğun pekiyiyle bitirmesi kolay iş değil. Parasız yatılı okullarına alıyorlarmış sizleri. Öyle dediler bana. Muhtarlıkta fakirlik ilmühaberi çıkarırken tanımadığım bir kadın, “Ben de oğlumu zabit okuluna sokacağım, ama kefil istediklerini, bir malı rehin göstermek lazım olduğunu söylediler, çaresizlendim hanımcığım,” dedi. “Mal kim? Biz kim? Malımız olsa yüzsuyu döker miyiz el kapılarında?” Bizim için olmaz öyle şey. O kadın doğru bilmiyor. Hal kağıdını aldığım gibi çıktım. Kimselere de danışmadım hiç. Zabit okulları pahalıdır. Yok silahtı, yok zabit elbisesiydi di mi ya? Hem canım sormadım. Gerekmez de. Sen gir bugün imtihana, her sorduklarını çatır çatır bileceksin. Gerçi binlerce öğrenci katılıyormuş, aralarından yüz, yüz elli kişiyi alıyorlarmış. Gene de sen kazanacaksın, gör bak... Benim akıllı uslu kızımsın. İsterlerse öyle mal mülk gibi bir şey, ben derim ki, ne demek? Benim kızım kalmaz sınıfta. Devlet masrafına ziyan vermez. Bunları okulun müdürüne, böyle bir bir anlatırım. Hemen anlar. Hem canım o da bizim gibi bir insan. “Benim kızım yıllardır yalnız uyanır sabahları,” derim. “Hiç şımardığı olmamıştır kimseye. Bir gün bile çıtırtısı duyulmamıştır,” derim. “Sanki o çocuk olmamıştır” derim.

Yokuştan yukarı çıkarlarken sırt hamallarının yüklendiği kağıt topların üstüne doğru yağmur çiselemeye başladı.

Yumuşak bir haziran yağmuruydu.

Kızla annesi gerekmeden, karşıya geçmek için polisin arabaları durdurmasını bekliyorlardı.

Yağmurun yağışı hızlanmıştı.

İkisi de bu önemli gün için süslenmişlerdi. Anne boynuna ipek eşarp takmıştı, çocuk saçını ıslatıp taşlı tokasıyla toplamıştı.

— Korkuyor musun? Hiç konuştuğun yok sabahtan beri. Hadi hadi Salıpazarı’ndan bu taşlı tokanın eşini alacağım sana. Sonra bizi tayin edecekler. Sen okulu bitirip öğretmen olunca, ben de çalışmam hastanede. Beraber çıkar gideriz. Koltuklar alırız. Onlara çiçekli basma örtüler dikerim ben. Bir de kabul günümüz olur. Konukları ağırlamak için, eğer unutmadımsa, anasonlu galeta yaparım. Masraf kapısı olmaz. Belki, bir de küçük halı alırız. Hasta pisliği dökmekten, koridorlarda koşuşturmaktan kurtulurum. Hele o lizol kokusu yok mu, içini üşütüyor insanın. Bir de hep ölümü düşünmek. Şöyle bir dağın eteğinde olur gideceğimiz yer, benim kızım. Herkes İstanbul’da kalalım dermiş. Hepsini sordum bilenlere, öğrendim iyicene. Hükümet tabii seni alır. Biz İstanbul’u ne yapacağız? Bize bir ev, kışın kömürlüğümüzde odun–kömür gerek. Bir de mutfağımız olur değil mi? Eğer kefil falan derlerse, demezler ya, o kadının uydurması, oğluna güvenmemesi. Sormadım ordan burdan o işi. Sade sen öğretmen olunca n’olacak onları öğrendim. Bize nereye tayin çıkarsa oraya gideriz, di mi?

— Bu okulu kazanacakların hepsi de benim gibi yoksul çocukları mı, anne? Onu da öğrendin mi?

—Öyle ya, yoksul çocukları ki, parasız yatılı için imtihan oluyorlar.

— Öyleyse ben burayı kazanırım. Üzülme. Sınavı pekiyiyle bitiririm. Artık burada, arkadaşlarım olur. Haftada iki gün sen hastaneden, ben okuldan çıkıp eve döneriz. Sana da konuk günlerinde bakkal bisküvisi alırım.

Sınavların yapıldığı okul karşı yöne düşüyordu.

Yeniden geçtiler caddeyi, ürke ürke.

Ara sokaktan yürüdüler. Yüksek bir duvarın yanındaki kapıda durdular.

Okulun öğrenci giriş kapısıydı bu.

İçerden uğultular geliyordu.

Yağmur taş duvarların arasından çıkan aykırı yeşillikleri parlatmıştı.

— Bizden de erken gelenler olmuş. Geç meç kalmış olmayalım?

Hademe giyimli bir kadın onlara doğru yürüdü, taşlı yoldan. Bezgin, alışık bakışlarıyla anne, kızın üstünden dışarıda bir şeye bakıyordu.

Anne, saygılı sordu:

— Geciktik mi acaba? Çocukların çoğu gelmiş.

Hademe kadın ilgisiz,

— Parasız yatılı imtihanlarının çocukları hep erken gelir. Hiç gecikmezler.

Çocuk annesinden ayrıldı.

Kıyısı duvarlı taş yolda yürümeye başladı.

Hademe kadın, görmedikleri bir iskemleyi görmedikleri bir çatının oraya çekip oturmuş, yün örmeye başlamıştı.

Çocuk, dönemeçte arkasına baktı. Dış kapıda annesi yağmurun altında gülümseyerek duruyordu.

TOMRİS UYAR

Allı Turna

Kışın gümüşlü soğuğu her sokağı dolaşmıştı. Ağaçlı yollarda, yaprakların ta tepesinde çiy oldu, telgraf direklerinde serçe, denize giden sokaklarda yakamoz. Şehir kışa girmişti. Geceleri, ılık serlerde, buzlu camlar ardında, damarları kesik çiçekler açıyordu. Anayollarda, donuk gün ışığı lambalar altında kadınlar, parıltılı çoraplarıyla hızlı yürüyorlardı soğuğa karşı; çiçek almak için duralıyorlardı olsa olsa; en kırmızılardan en beyazlardan kartopu, kuzgunkılıcı. Geniş evler, çay buğularına gizlenmiş pastaneler, binlerce küçük ışıkla ısınmış dükkan camlarıyla (renkli armağanlar, beyaz yünlüler) şehir, karlı toprağın altında uyuyan bir buğday tanesi gibi için için ısınıyor, serpiliyordu. Yorgancılar, ışıltılı iğnelerini hızla geçirdiler yorganlara. Çeyiz döşeyen zengin genç kızların ergen düşleri gibi, köpükler gibi dokunur dokunmaz sönen atlas yorganlara. Gümüşlü çoraplar giyen genç kızlar bunlar, genç analar. Şehrin bütün çiçekleri bütün yorgancıları onlar için çalışıyor. Tezgahtarlar bu yüzden duruyor armağanlık eşyaların arkasında. Dükkanlar bu yüzden sımsıcak. Her şey kaçınılmaz ve anlaşılmaz bir biçimde birbirine dönüşüyor, serpiliyor, kızışıyor.

Oysa sabah erken kalkanlar, işe gidenler, sivri bir bıçak gibi duyuyorlardı soğuğu yüzlerinde. Hele denize yakın kesimlerde, fabrika düdüklerinin tiz sesi, suyun çeliğine karışıyordu. Kapıyı açamıyordun; kış hemen dalıyordu içeri.

—Ört kapıyı ana. –dedi Mehmet– Çok şey oldu bura. Kızarık, kara gözlerini kırpıştırdı.

Gülsüme hanım, gecekondunun önündeki arsaya gerdiği ipten son yırtık gömleği de çekti. Islak, morarmış ellerini önlüğüne sildi. alelacele örttü kapıyı.

— Üşüdün mü Memedim? Ha canım? Üşüdün mü?

Sonra, nasırlanmış, iş yapmaktan yer yer açılmış parmaklarını, oğlunun yeni yeni tüylenen yüzünde incitmeden gezdirmeye çalıştı; yanaklarında, gözlerinde, alnına düşen terli saçları özenle geriye taradı.

— Ateşin mi var ki? Ha koçum? Ne oldu sana böyle? Nen var, de bana?

— Yok bir şeyciğim.

— İnanmam. Olmaz mı hiç? Bak yatıyorsun boyuna. Şey oldum diyorsun.

— Bir şey dediğim yok.

— Beyoğlu’na götürecem seni, dersen. Işıklı tirenlerden gösterecem. De hadi!

—...

Gülsüme hanım, bıkkınlıkla karışık bir çaresizlik içinde ellerini iki yana bıraktı kalktı. Evin tek penceresinin önünde durup denize baktı. Denizin şehre hapsettiği bu küçük odada her şey kendi elinden çıkmıştı. Tahta rafın üstüne özenle dizdiği şişelere, şişelerdeki renkli sulara daldı. Buralarda yumuşak şişeden çok ne var? İlaçlı sabunlar, sirkeler. Gündeliğe gittiği evlerden toplardı bu şişeleri. Bütün alışkanlıklarından vazgeçmişti şehirde. İster istemez. Oya da işlemiyordu, yetişemiyordu. Bir şu sular kalmıştı: Düşündükçe genzinin sızladığı o beyaz babaevinden, Kars’tan haber getiren bu renkli sular, bu al turnalar. Bitmiş gençliğinin şehirdeki tek avuntusu: evini güzelleyen, ışıtan bu adsız çiçekler...

Durmak iyi geliyordu. Ne yapacağını bilemiyordu bir türlü. Daha önce hiç; böyle dursun Memet, sussun yatsın... Onun, yattığı yerde yavaşça doğrulduğunu, kendisini gözlediğini duydu. Biraz daha dayansa belki. Ama dayanamadı. Memet: sağ kalan tek çocuğu. Gelişigüzel:

— Gömleğini ütüleyim, dedi. Ütüsüz giymezsin sen koçum.

Hem sen o gün Melek hanımlarda üşüttün, hastalandın.

— Üşüttüğüm yok benim.

— Üşüttün bal gibi. Üşüttüğünü biliyorum ben.

— Üşütmedim işte.

Memet’in direnmesi, karanlık içinde umutlu, ışıklı bir yol gibiydi. Gülsüme hanım, o yolda ilerledi.

— Hastaydım dedin ya. Yattındı ben çalışırken. Kitap verdilerdi hani, resimli kitap, seversin diye; okudundu.

— Okumadım ki– dedi Memet. Yüzü beyaz bir duvar gibi sertti, geçirmiyordu– Okumadım, baktım öyle.

— Okusaydın ya. Fena mı? Melek hanım o kadar sever seni, “Ne iyi çocuk.” der. Tuttuğu altın olsun, bu yumuşak şişeleri de biriktirir benim için. Satayım da yol parası yapayım diye. Minibüs pahalı, nerden bulacağım? Gene de satamam ben, kıyamam. Biz Kars’tayken bu şişelere hep renkli sular...

— Bana ne?

Gülsüme hanım, çok koyu bir ağlama isteğinin, içinden yükselip burnuna yerleştiğini duydu. Dayanamadı artık.

— Hani beni seviyordun sen? Hani, bir büyüyeyim, ana seni çalıştırmayacağım, diyordun? Gece yattık mı, kulağım yüreğinin atışında, diyordun? (Ellerini hızlı hızlı inip kalkan göğsüne bastırdı.)

— Sus diyorum ana!

Cılız gövdesine sığmayan bir titreme kaplamıştı Memet’i. O titreme, yaşanan soğuk beyaz kış gününden, denizden ve şehre giden yollardan damıtılmış kocaman bir elmas oldu, ağzında kırıldı, dudaklarından döküldü:

– Ben büyüyüm, büyüyünce tamam, ama şimdi taşımayacaksın o şişeleri ana. Taşımayacaksın ha! Ben büyüyüm kolay, ama şimdi taşıma. Sorarlarsa, biz yürürüz dersin, biz dersin, oğlumla ben yürürüz dersin.

JAMES T. FARRELL

Bir Kahramanın Yazgısı

Peters, güçlü kuvvetli, öküz gibi bir Iowalı delikanlıydı. Chicago’ya geldikten sonra durmadan iş değiştirmiş, sonunda Ulusal Akaryakıt Şirketi’nin bir benzin istasyonunda çalışmaya başlamıştı. Mayısta girmişti işe, Şirket’in yeni işçiler için açtığı okulun birinci ders dönemine yetişememişti. Böylelikle eğitimi eksik kaldı. Öğreniminin büyük bölümünü, Benzin İstasyonları Genel Müdürü Prevost’un ve daha önemsiz yetkililerin verdikleri yüreklendirici söylevler oluşturuyordu. Yarım saatten uzun bir süre, şaşkın şaşkın oturup Ulusal Akaryakıt Şirketi’nin ne kadar büyük, ne kadar geniş kapsamlı, ne kadar insancıl bir kuruluş olduğu konusunda söylenilenleri dinledi. On dakikayı aşkın bir süre de, Şirket’in şirket ve kamu çıkarlarını kollayan bütün işçilerine nasıl dürüst davrandığını dinledi. Bir çeyrek saat süreyle de, Prevost’un yardımcılarından birinin anlattıklarını dinledi, evet Şirket, benzin istasyonlarında çalışanlarla tanker sürücülerinin bağlı oldukları sendikadan çok daha fazla gözetiyordu işçilerini. Bir saat boyunca, görüş açısını, hayal gücünü genişletmesi, işine dört elle sarılması gerektiğini dinledi. Böyle iri, bilmediği sözcükleri dinlerken, ses çıkarmadan oturuyor, başını söylenilenleri anlarcasına, onaylarcasına sallıyor, kaslarını şişirerek ya da basit sözcükler mırıldanarak katılıyordu konuşmaya. Bir yirmi dakika da, dürüstlük, verimlilik ve inceliğin değerleri, kıvançları, erdemleri, bunların yanısıra terbiye denilen şeyin ticari ve insani değerinin sergilenmesiyle geçti. İş eğitimi, benzin istasyonunun açılış ve kapanışı, hesapların tutuluşu, her gün zırhlı araçlarla, koruyucular eşliğinde götürülecek para torbalarının hazırlanışından, şirketin açıklar konusundaki tutumuna kadar uzanan gelişigüzel bilgilere ayrılmış bir beş dakikayla sona erdi. Denildi ki:

“Soyguncularla başın belaya girerse, sakın direneyim deme. Silahlı kişinin her isteğini hemen ve harfi harfine yerine getir. Senden bütün parayı vermeni isterse, ver! Kasayı açmanı isterse, hemen aç, içindeki bütün parayı vermekten kaçınma. Kulağının üstünde dikil dese elinden geleni ardına koyma, hemen son hızla dikil. Harfi harfine boyun eğeceksin! Şirketimiz, parasını ve malını silahlı soygunculara karşı korumaya kalkışırken senin başına iş açılmasını göze alamaz. Sigortalıyız nasılsa. Benzin istasyonlarımızdaki soygunlar bizi hiçbir şekilde etkilemez.”

Peters, Marquette Bulvar’daki büyük, işlek bir benzin istasyonunda, eski personelin yardımıyla mesleğe ilk adımını attı. İlk gün, sabah yedide işbaşı yapması buyruldu. Yediye yirmi kala boygösterdi, İstasyonun açılmasını bekledi. Eski işçiler saat yedide anahtarla çıkageldiler, uykulu uykulu açtılar kapıyı. İstasyonun yöneticisi Kagan, sabah vardiyasındaymış, hemen Peters’a el koydu. Isınmak için yağ tankını temizleseydi ya. Peters, nasıl temizleyeceğini bilmiyordu, eline bir teneke benzinle bir fırça tutuşturdular, biraz da alınteri dökmek gerekiyordu, tabii. Üç saat süreyle uğraştı, didindi, sonunda tank aylardır ilk kez pırıl pırıl oldu. Derken gazyağı tutuşturdular eline, benzin istasyonunun taş döşemesini silmesi gerekiyordu. Homurdanarak karşı koydu, yazıhanedekiler istasyonda gazyağıyla benzin kullanmamasını söylemişlerdi.

“Sorumluluk benim, canım,” dedi Kagan.

“Yapamam efendim. Yapmamamı söylediler,” diye yanıtladı Peters.

“Dinle. Seni bana işe alıştırmam için yollamadılar mı?”

“Evet efendim.”

“Hadi yaylan bakalım Peters, iş başına!”

“Ama efendim, bana istasyonda gazyağı ve benzin kullanmamamı söylediler sıkı sıkı.”

“Bir şey olursa, bidon benim bidon nasılsa. Olmaz ya, hem buranın silinmesi şart. Hadi bakalım!”

Peters suratını asarak istenileni yaptı, saat bire kadar yerleri sildi. İşin tavsadığı bir anda, Kagan’la öbür işçi Morrisey, başına dikildiler, gülümsüyorlardı, bir şey hoşlarına gitmişçesine.

“Budala ama ciddi” dedi Kagan.

“Hayır dediğinden çok daha fazla budala, daha da ciddi,” dedi Morrisey.

“Kulaklarından saman fışkırıyor baksana,” dedi Kagan.

“Ne kulağı yahu? Herifin beyni saman dolu. Bir inek görse bunu, doğru yanına seğirtir, başlar yalanmaya, mis gibi saman sanır,” diye güldü Morrisey.

Peters yemeğini on dakikada bitirdi. Sonra, Kagan iskemlesinde ağır ağır yemeğini yerken, Morrisey gelen müşterilere bakarken, Peters’a yer bezleriyle Bon Ami’nin¹nerede olduğu söylenildi. İstasyondaki bütün çelik parçaları ovması gerekiyordu. Bu iş, saat üçe kadar sürdü, sekiz saati böylece dolmuş oluyordu. Yangın söndürücüler, kapı tokmakları, benzin pompalarının muslukları ışıl ışıldı artık. İşçiler hesapları gözden geçirip nöbeti ikindi vardiyasına devrederken, çıktı istasyondan.

“Kim bu acemi çaylak?” İşbaşı yapan işçilerden Kanaly soruyordu.

“Hiram Samankafa,” dedi Kagan.

“Oğlum onu yanına almakla bize ne iyilik ettin bilemezsin. Yağ tankını gördüm. Hey yavrum, şu musluklara bak,” dedi Kanaly.

“Eşeğin biri aslında. Buradan alınmadan önce istasyonumuz saray gibi olacak sayesinde,” dedi Kagan.

Benzin istasyonunun arkasında geniş bir çimenlik vardı. İkinci iş gününün sabahı, Peters makineyle çimenleri biçti, Kagan ile Morrisey de Kurnaz Peters’ın çayırı görünce her an ahbabı inekleri çağırabileceği konusunda şakalaştılar ileri geri. Peters makineyle çimenleri biçmeye uğraşırken, onlar doyasıya güldüler. Çimenler kesildikten sonra, ayrık otlarını ayıklaması istenildi, buyruğu hemen yerine getirdi, yavaşça, özenerek, ellerinin ve dizlerinin üstünde sürünerek. Sonra girişteki taşlığı süpürdü. Tahtaları parlattı. Depodaki bidonları temizlemeye, kapakları parlatmaya koyuldu. Üçüncü sabah, işi bitirince, pencereleri yıkaması istenildi. Pencereler yıkandıktan sonra duvarları, tavanı sildi, sonra helalara geçti. Dördüncü gün, kendisine artık pompaları nasıl kullanacağını, benzin verdikten sonra hortumu nasıl kurutması gerektiğini öğreteceklerini umdu, hatta belki motora nasıl yağ konulacağını, yağ tankını nasıl kurutacağını da öğretirlerdi. Hem sonra hesap defteri tutmaya, uygulamaya geçmeye de can atıyordu. Kagan ile öbür çocuklar gibi, çalım satabileceği günleri dört gözle bekliyordu, işinde ustalaşmış, kadrolu bir memur olacağı günleri, tulumunun belindeki kuşağa geçirilmiş bozuk para torbasıyla, üniformasının kasketi hafifçe yana kaykılmış. Ama bunları öğreneceği yerde, pompaları temizledi. Yeni görevi, bütün karpuz lambaları indirip yıkamaktı. Saat birde yemeğini bitirdi, artık bu tür işlerin sonu gelmişti galiba, belki de müşterilerle nasıl ilgileneceğini öğretirlerdi şimdi. Yanılmıştı. Kagan, istasyonun dışındaki tuğla zemini silmesini buyurdu.

Tam çıkacağı sırada, kentten telefonla aradılar, ertesi gün saat üçte Langley Caddesi, Altmış-birinci Sokaktaki benzin istasyonunda işbaşı yapması bildirildi. Pansiyonuna döndüğünde hoşnuttu. İki kişinin çalıştırdığı bir benzinci demişlerdi. Orada yalnız, kendi kendinin patronu olacaktı, tıpkı Bay Kagan gibi. Gülümseyerek yola koyuldu. Müfettiş, Peters çıktıktan hemen sonra geldi. Her yeri gözden geçirdikten sonra işçilere o yörede bundan temiz bir benzinci görmediğini söyledi. Kutladı onları, Prevost’a aktaracaktı gördüklerini.

II

Peters yalnızdı. Arkadaşı hesapları hazırlamış, ona alelacele birtakım bilgiler verdikten sonra çıkmıştı. Artık kendi öğrenmesi gerekiyordu. İstasyonda ilk kez yalnız kalışıydı. Kagan ile öbür oğlanlar müşteriye bakarken nasıl kendilerine güvenirlerdi, işte öyle güvenli olmaya çalıştı. Eli ağırdı daha. Benzinin bir galonu on dokuz sentti, üç, dört, yedi galonu hızla hesaplamaya çalışırken kafası karışıyordu. O gün yağ isteyen herkese Ford yağı verildi. Hangi arabalara ince, hangilerine kalın yağ doldurulduğunu bilmiyordu Peters. İlk günlerde her yağ boşaltışında, motorun dışına damlatıyordu birazını. Arasıra, döşemeye sıçrattığı da oluyordu. Müşterilerin çoğu ona sinirlendiler. Depoya benzin doldurduktan sonra hortumu kuruturken benzinin yarısı gürültüye gidiyordu. Bir müşteri onu benzin sıçratıp arabasının cilasını bozmakla suçladı. Radyatöre su koyarken, motor kapağıyla metal yüzeyi sırılsıklam ediyordu. Birkaç kez, su sıçrattıktan sonra metali kurulamayı unuttu, müşteriler de görmeyip yollarına gittiler. Ertesi gün biri, öfkeyle çıkageldi, radyatör kapağını çevreleyen metal yüzeyin Peters yüzünden paslandığını ileri sürüyor, bas bas bağırıyordu. Üç müşteri de, kendilerine benzin sattıktan sonra deponun kapaklarını kapatmadığından yakındılar. Karteri ilk temizleyişinde canı çıktı, bir sürü cıvatayı yerinden söküyordu nerdeyse. Hangi anahtarı kullanacağını bir türlü kestiremiyordu. Yanlışlar yaparak, boşuna zaman harcayıp hıza ve verime alışkın müşterilerinin sinirlerini bozarak öğrendi işini. Gündelik hesaplarını tutarken, arasıra kendi aritmetik dizgesini, kendi hesap yöntemini bir gün keşfedeceğine yeminler ederek. Daha bir hafta dolmadan, kimliği gizli biri geldi yanına, iş adamı, satıcı, ya da öyle biri görünümünde, temiz giyinmiş bir adam. Yirmi dolar bozdurmak istiyordu ve alışveriş sırasında Peters’dan on dolar yürüttü ustalıkla.

Yine de bunlar, her aceminin başına gelecek yanlışlardı. Üstleri, bu yanlışları görmezlikten geldiler, kaptırdığı on doları saymazsak. O para Peters’ın cebinden çıktı. Ama şirket, çalıştırdığı adamı tanırdı. Peters dürüst, çalışkan, tutarlı ve kararlıydı. İstasyonunu temiz tutmak için durmaksızın çalışıyordu. Yaptığı yanlışlardan ders alıyordu. Şirketin istediği türden bir işçiydi. Eğitilebilirdi. Güvenilir bir kişi olduğunun kanıtlarını vermişti. Söylenilenleri harfi harfine yerine getiriyordu. Müşterileri karşılarken, ezberletilen sözlerin dışına asla çıkmıyordu.

“İyi günler efendim,” diyordu, pompaların yanına yanaşmış arabaya doğru yürürken.

Sonra, “Deponuzu doldurayım mı?” diye soruyordu.

Müşteri isteğini bildirdikten sonra Peters, artık verimli çalışmaya alıştı ya, hemen buyrukları yerine getiriyordu.

“Yağınıza bakayım mı?”

Müşteri evet derse, Peters kapağın altındaki göstergeyi inceliyor, bazen birkaç litre yağ satabiliyordu. Titizdi, göstergeye göre arabanın yağı yeterliyse, zorla kakışlamaya çalışmazdı.

“Suyunuz, havanız tamam mı efendim?” derdi o zaman, bu hizmet parasız olduğundan, çoğu kez radyatörle lastiklere bir göz atması istenirdi.

Her müşteriye elinden geldiği kadar satış yapmaya çalışırdı. Benzin almak için duran şirket satıcılarına özel mallar satmaya çalışacak kadar ileri götürdü işi. Müdürlerle müfettişlerin, her an tembel, kaytarmacı işçilerle, eğitici söylevlere inanmayan, satmak zorunda oldukları, satmaya zorlandıkları, satmak zorunda bırakıldıkları oranda yağı asla satamayan memurlarla uğraşmak durumunda olan adamların, yüreğine su serpen biri oluvermişti. Peters zeki değildi, uyanık değildi, kolej ve yüksek okul öğrenci kuruluşlarından işe sık sık alınan adamlar gibi hazırcevap değildi. Kabasaba bir köylüydü. Ayarlanmış, belli bir aylığı vardı, üç ay sonra kendiliğinden yüz elli dolara yükselecekti. İyi paraydı doğrusu, biriktirebilirdi. İşinden hoşnuttu. Yaşamının geri kalan bölümünü de bu işte geçirebilirdi. İlk toyluk günlerinden sonra bir daha kimseye yakınma olanağı vermedi. İstasyon pırıl pırıldı. Hiç yılmadan yağ ve özel mallar satmaya çalıştı ve başardı. Hesaplarında eksik çıkmadı. Kuralları bozduğunu gören olmadı.

III

Beş aydır çalışıyordu, derken bir gece, yüksek güçlü bir Marmon’a kurulmuş iki delikanlı, istasyona süzüldüler, pompalardan birine yanaştılar, durdular. On galon benzin istiyorlardı, Peters pompayı hazırlarken arabadan çıktılar.

“Beyim motor çalışırken benzin vermemiz kurallara aykırıdır,” dedi Peters ağır ağır homurdanarak.

“Hadi ahbap, işine bak!” dedi oğlanlardan biri.

“Olmaz efendim kuralları bozamam,” dedi Peters.

“Hadi ama, işimiz acele!”

“Özür dilerim ama kurallara aykırı efendim.”

İkinci delikanlı motoru durdurdu. Peters, on galonu bastı hemen.

“İki litre de orta incelikte yağ.”

Peters kapağı kaldırıp göstergeye baktı.

“Bence yağ almanıza gerek yok,” dedi başını kaldırırken.

“Hadi git de yağ getir ahbap. Parasını veriyoruz, araba da bizim.”

Yağı almak üzere kulübeye doğru yürüdü. Ardından geliyorlardı. Kapıdan içeri girer girmez, sırtına bir tabanca dayadılar.

“Gir içeri, ağzını açayım deme, dediklerimizi yap!”

İsteksizce söylenilenleri yerine getirdi. Bütün parayı vermesini buyurdular. Bozuk para çantasını, tulumunun cebindeki kağıt para tomarını uzattı. İkinci delikanlı kağıt para tomarını cebine attı, bozuk para çantasını boşalttı, demir paraları da attı cebine.

“Hadi kasayı aç da öbürlerini ver, salak orospu çocuğu sen de!” dedi tabancalı olan.

Peters eğildi, kilidin şifresini çevirdi, açtı kasayı. Tabancalı delikanlı arkadaşını koruyor, arkadaşı da eğilmiş, kasadan çıkacak parayı almaya hazırlanıyordu. Peters, tabancalı delikanlının yüzünü ilk o zaman gördü. Çocuktu düpedüz, taş çatlasa on dokuzunu aşmış olamazdı. Arkadaşı teneke kutuyu aldı, kurcaladı yerine koymadan önce parayı saydı.

“Haydi çabuk!” dedi tabancalı.

Peters, onun sinirli olduğunu, tabancayı doğrultan parmaklarının azıcık titrediğini ayırdetti.

“Bir kımılda, kurşunu beynine yersin. Uyanıklık ettin pompanın orada. Ama unutma, bu oyuncak ateş saçar, annadın mı? Gözünü kırpman yeter annadın mı? Hadi oğlum Mac!” dedi tabancalı, arkadaşına dönerek.

Peters ansızın döndü, sol yumruğunu oğlanın çenesine patlattı. Oğlan düştü, tabancası kaydı elinden. Öbür soyguncu da dengesini yitirmişti. Peters yukarı doğru salladı yumruğunu. Birinci soyguncu, silaha uzanmaya çalıştı, süründü ama Peters yoluna dikildi. Ayağa kalktı delikanlı, sendeliyordu, bir yumruk daha yiyince, çaresiz, yağ bidonlarından birine çarptı. Yere kaydı usulca, bayıldı.

Polisler geldiğinde, Peters yazıhanesinde oturmuş gülümsüyor, elinde tabanca, birtakım meraklılarla olayı tartışıyordu. İki soyguncu da yerde yatıyordu, yüzleri dayaktan şişmişti, biri hâlâ sarhoştu, öbürününse boynu eğik; bırakın beni gideyim diye sızlanıyordu. Devriyelerin arabasına bindirdiler, götürdüler, on yıla hüküm giydikleri öğrenildi.

Sabah gazetesinde Peters’ın resmi çıktı. Resmi gördüğünde, ünlü biriymiş gibi bir duyguya kapıldı. Başkan Coolidge dışında gazetede resmi çıkan bir-iki kişiden biriydi. Hemen kesti resmi, Iowa’ya, ailesine yolladı. Merkezden çağırmışlardı. Prevost onu kutladı, bir kahraman olduğunu söyledi. Sonra müdür, hafifçe çıkıştı. Şirket, işçilerinin silahlı soygunlarda karşı koymamalarını istiyordu, anımsamakta yarar vardı. Şirketin sermayesi her türlü soyguna, hırsızlığa karşı sigortalıydı. Hırsızlık ve öldürme olaylarının alıp yürüdüğü bugünlerde bir memurun silahlı kişilere karşı direnmesi göze alınamazdı. Özellikle genç silahlı soygunculara karşı direnmek daha sakıncalıydı. Eli ayağı birbirine dolaşan sinirli çocuklardı bunlar ve çoğu kere korkudan ateş edip adam öldürüyorlardı. Peters, soyguncuların genç olduğunu, silahlı olanınsa elinin titrediğini anlatmıştı Prevost’a. İşte bunu sezer sezmez fırsatı değerlendirmeyi kurmuştu. Ve atılmıştı hemen. Peters, beş yüz dolarlık bir ödül aldı. Marmon’un çalıntı bir araba olduğu saptanınca, sahibi de elli dolar armağan etti Peters’a. Bu kahramanlık sıfatının tadını özel olarak çıkarıyordu Peters, işinde yine aynı sessiz, görevine düşkün, dürüst Peters’dı.

Daha büyük bir benzin istasyonuna geçti, işin oylumu büyüdüğünden, yağ satışından daha büyük yüzdeler alıyordu artık. Olaysız aylar birbirini izledi. Her gün, işini hiç aksatmadan çalışıyordu. Bir akşam, tam istasyonun kapısını kilitleyip dışarı çıktığı anda, birkaç kişi üşüştü yöresine, Peters yüzünden ekmeklerinden olan iki soyguncunun arkadaşlarıydılar. Hep birlikte çöktüler tepesine. Peters yılmadan, bütün gözüpekliğiyle dövüştü. Ama onlar baskın geldiler, anahtarla başına vurdular, tekmelediler, hırpaladılar, çukurun oraya, yarı-baygın bıraktılar. Ertesi sabah, başka istasyona yollandı ve o ikindi hiçbir şey olmamışçasına işbaşı yaptı. Yüzü yer yer şişmişti, yediği yumruklardan morarmıştı. Üç ay daha geçti, ve yine bir gece, kapıyı kilitledikten sonra aynı çetenin saldırısına uğradı.

Kuzey kesimine yollandı bu kez. Bir gece tekbaşınaydı, işi yoktu pek, derken silahlı bir soyguncu daldı içeri. Peters, küsküyü kafasına indirdiği gibi çenesine bir sağ yumruk savurdu, adamın işini bitirdi. Resmi, Pazar gazetelerinin tifdrukta basılmış ekinde çıktı, önceki serüvenlerinden de söz ediliyordu. Bir beş yüz dolarlık ödül aldı yine. Patronları içtenlikle kutladılar. Bir kez daha kulağı çekildi, konunun önemi üstünde duruldu. O iki genç haydutu Joliet Hapishanesi’ne gönderdi diye ne dayaklar yediği anımsatıldı. Bu günlerde sokakları tutan soyguncu çeteleriyle karşı karşıya gelmenin ne kadar tehlikeli olduğu belirtildi. Neden, niye dalaşmıştı ki sanki? Para, nasılsa ödenecekti. Neden budalalık ediyordu?

“İyi ama efendim,” dedi Prevost’a, “uzun boylu düşünmedim ki ben. Herif karşımda tabancasıyla duruyordu, küskü de yerde, yanıbaşımdaydı. Herifin gözlerine baktım. Korkuyor gibiydi. Düşünmedim ki. Küsküyü kaptığım gibi kafasına indirdim, sonra da bir yumruk patlattım. Ne olduğunu anlamamışcasına yığılıverdi yere. Evet efendim, geçen sefer bana söylediklerinizi düşünmedim bile.”

Arkadaşı, avanağın birisin sen diyordu ama Peters, gerçekten hiç düşünmeden davrandığını yineledi. İş arkadaşlarının hiçbiri sevmiyordu artık onu. İstasyonu gereğinden temiz tutuyordu. Çok yağ satıyordu. Çok fazla dürüsttü, onları güç durumda bırakıyordu. Arkasından, “patronun köpeği” diyorlardı.

Dövdüğü üçüncü soyguncu da on yıl yedi. Artık Peters’ın arkasında iki çete vardı. Sheridan Yolu’ndaki işlek bir benzin istasyonuna gönderildi, orada her zaman bir yedek işçi bulundurulurdu. Gelecekteki dövüşmeleri önlemek amacıyla bir de dedektif yollandı istasyona. Peters’a artık hiçbir hayduta el sürmemesi gerektiği önemle bildirildi. Tehlike doruğa varmıştı. Ders almamış mıydı hiç? Kaç kereler, işyerinden uzakta çetelerin saldırısına uğradı, dövüldü. Morarmış gözleri, yumruk izleriyle işbaşı yaptığında, kız yüzünden kavga ettiğini söylüyordu. Arkadaşları bu özürlere gülüp geçiyorlardı. Hak etti, diye düşünüyorlardı, hiç gereği yokken neden başkalarının parasına bekçilik ediyordu sanki. Salak köylünün tekiydi. Birkaç ay daha geçti. Bir akşam, altı sularında istasyonda yalnızdı. Arkadaşı köşeye, yemeğe gitmişti. Peters’la koruyucusu, çete tarafından bayılıncaya kadar dövüldüler.

Bu dövülme olayından sonra, istasyonda yeni bir görev dağılımına gidildi nedense. Bütün istasyonlar, onluk kümelere ayrılacak ve her kümenin başına bir yönetici geçirilecekti. Peters, yöneticiliğe yükseldi böylelikle. Şirket, bölgesinde kullanılmak üzere bir araba verdi altına, aylığı da yüz altmış dolara çıktı. Bu gidişle, mesleğinde daha da yükseltecekti galiba. Soyguncuların tabancalarını almak gibi budalalıklar etmesine karşın, merkezde çok tutuluyordu. Ne var ki yöneticilik yeteneğinden yoksundu. Kimi zaman on dört saat süreyle çalışıyordu, adamlarını çok yakından izliyor, sinirlerini bozuyordu. Prevost, yöneticilerin adamları göz altında tutmalarını istiyordu ama Peters’ın bu işi çok ileri götürdüğünü kavramakta gecikmedi. Durmadan eski işçileri kovup yeni alınanları işe alıştırmanın ne yararı vardı. Memurları böyle sinir küpüne çevirmenin ne yararı vardı. Herkes, her an kavgaya hazırdı. Sık sık, duydukları nefret yüzünden kuralları çiğnemeye itiliyorlardı. En iyi adamlardan biri, bir benzin istasyonu şefi Peters’ın buyruğu altında çalışmak zorunda kalırsa işten çekileceğini bildirerek gözdağı vermişti. Böylece Peters merkeze alındı, gereçlerin sayımı, dağıtımı, istasyonlara yollanan gereçlerin makbuzları onun sorumluluğu altındaydı. Ama bu işin üstesinden gelemiyordu. İki ay sonra içinden çıkılmaz hale getirdiği dosyaları düzene sokmak için iki memur çalıştırmak zorunlu oldu. Prevost, yeniden istasyonlara yolladı onu. Batı Madison Sokağı’ndaki bir benzincide yalnız gündüzleri çalışacak, iş saatleri süresince İrlandalı bir dedektifin gözetimi altında bulunacaktı. Yüklü bir altı ay geçti. Bu arada Peters, saldırıya uğramadı. Galiba çeteler, öçlerini yeterince aldıklarına karar vermişlerdi. Dedektif görevinden çekilip ahlak zabıtasına verildi. Peters yalnızdı şimdi. İstasyon, yine her zamanki gibi pırıl pırıldı. İş arkadaşı sessizce yakınıyordu. Peters nasıl çalışıyordu öyle. Can sıkacak kadar dürüsttü. Hesaplarında hiç açık çıkmıyordu. İyi bir adamdı. Sonra, bir pazar sabahı, istasyonu açtıktan az sonra, dört haydutun saldırısına uğradı, yerde baygın yatar durumda bulundu.

“Tam açıyordum, arkamdan geldiler, arkamdan saldırdılar. İçlerinden birini yere yıktım ama o sırada biri başıma bir şey vurdu, hepsi bu,” dedi polislere, kulaklarının arkasındaki şişi yokladı.

Ertesi sabah Prevost, Peters’ı yazıhanesine çağırdı.

“Peters, sen örnek bir memursun,” dedi, Peters’ın çok hoşuna gitti bu övgü. “Baştan beri dürüst, verimli, güvenilirdin. Sicilin her bakımdan eksiksiz. Gerçekten cesur bir adamsın, sağlam bir kişiliğin var. Tam Şirketimizin istediği kişisin. Sicilinde bir tek leke yok.”

“Ben işimi elimden geldiği kadar iyi yapmaya çalıştım efendim,” diye homurdandı Peters.

Prevost’un yüzü bulutlandı. Duygulu bir sesle, bu kusursuz sicile karşın, bu yüksek görev anlayışına karşın, onu işte tutamayacaklarını bildirdi. Yoksa hem özel yaşamı hem de şirketin malı tehlikeye atılmış sayılacaktı. Sigorta şirketi bile sızlanmaya başlamıştı. Hiç istemediği halde işine son vermek zorundaydı. Silahlı soygunculara direnme göstermemesini öğütlememişler miydi? Ama nedense bu öğütlere hiç kulak asmamıştı Peters. Her keresinde dövüşmekte direnmişti.

“Dövüşmeyi çok mu seviyorsun?” diye sordu Prevost.

“Hayır efendim, düşünmüyorum bile. Benden bir şey istiyorlarmış gibi geliyor, ben de hak ettiklerini veriyorum. Sonra kendi kendime, “Bay Prevost böyle yapmamamı söylememiş miydi?” diyorum. Sonradan gerçekten üzülüyorum hep, inanın Bay Prevost.”

Prevost, şimdiye kadar hiç kimseye böyle üzülerek yol vermediğini söyledi. Ama zorundaydı. Peters’ın sorumluluğunu yüklenemezdi. En olumlu tavsiye mektuplarını verecekti ona. Peters’ın yeni bir iş bulmada hiç güçlük çekmeyeceğine inanıyordu.

Peters, kaygılı bir yüzle çıktı yazıhaneden. Iowa’ya dönmeyi düşündü önce, sonraları, yeni bir iş aramaya başladı. Yetenekleri ödülsüz kalmadı elbet. İş yerlerine grev kırıcıları sağlayan bir uzman şirket, onun adını duymuş, geçmişini öğrenmişti. Benzin istasyonu memuru olarak kazanabildiği aylıktan daha dolgun bir aylıkla bu şirkete kapılandı.

Çeviren: Tomris Uyar

ALICE CHILDRESS

Sağlık Karnesi

İşte böyle, Marge, bugün yeni bir işe başladım... Dur kızım, hemen gülme. Sonunu bekle bakalım... Kadın iyi bir kadına benziyor... Bilirsin ne demek istediğimi... Bana iyi davrandı ya, sen ona bak. İşleri gösterdi, şunu şunu yapacaksın, dedi, ama ilk günden beni yıldırmamaya baktı. Gözümdeki pırıltıyı görür görmez de başımdan ayrıldı.

Neyse, ikindi oldu, ben eşyaları cilalıyordum ki, ürkek ürkek yanımda dolaşmaya başladı. Birkaç adım uzaklaştı, döndü, gülümsedi... Baktım, biraz kızarmış. Yere bıraktım cilayı, bakalım ne diyecek diye beklemeye başladım. Derin bir soluk aldı, sonra da, “Harlem’de mi oturuyorsun, Mildred?” diye soruyu yapıştırdı.

Bu kadar çekindiğine göre herhalde başka bir şey sorar diyordum. Zaten adresimi vermiştim ona, sorunun ardından ne çıkacak, birden anlayamadım. “Evet, Mrs. Jones, orada oturuyorum” dedim.

Oturma odasına çekildi; kocasıyla fıs-fıs konuştuklarını duyuyordum. Biraz sonra, ben mutfakta bardakları yıkıyordum ki, kapıda göründü. Yine çekindi, durakladı, sonunda baklayı ağzından çıkardı; “Sağlık karnen var mı, Mildred?” diye sordu.

Mesele anlaşılmıştı. Hemen kafamı çalıştırmaya başladım. Bir anda dünya kadar şey düşündüm, şekerim. “Evet, Mrs. Jones, sağlık karnem var,” dedim. Tabii yalan söylüyordum, Marge. Sağlık karnem filan yok benim. Sonra tatlı tatlı, “Yarın getiririm,” diye ekledim.

Gözleri gümüş tepsi gibi parladı; ipekli sabahlığının içinde keyifle gülümsedi. “Mildred,” dedi, “aklımdan kötü bir şey geçmedi, ama insanın dikkatli olması gerek, öyle değil mi?”

Hiç karşı koyar mıyım? “Tabii,” dedim “dikkatli olmalı insan. Bu kadar anlayışlı davranmanıza çok sevindim, çünkü ben de sizin sağlık karnelerinizi nasıl sorsam diye kara kara düşünüyordum; tabii, siz de bana kendinizin, kocanızın, bir de üç çocuğunuzun karnelerini gösterirsiniz.”

İşte o anda, suratı sırtındaki sabahlık gibi yemyeşil kesildi. Durur muyum, devam ettim: “Çamaşırları yıkayacağıma, yataklarınızı yapacağıma göre...” Sözümü kesip mutfaktan sıvıştı, kocasıyla yine başbaşa verip bir şeyler konuştular.

Aradan on beş dakika geçmişti ki, yanıma geldi yine. “Mildred, istersen sağlık karneni getirme. Zararı yok,” dedi.

Siz bilirsiniz der gibilerden yüzüne baktım. “Ben de düşündüm, sizler de temiz insanlara benziyorsunuz...” dedim. Gülümsedi, ben de gülümsedim, sonra yine gülümsedi... O kadar yüksek sesle gülme, Marge, otobüste herkes bize bakıyor.

Çeviren Ülkü Tamer

ERCOLE PATTI

Bir Hizmetçi

Abruzzo’nun Antrodoco köyünden² Rosina beş kişilik bir ailenin yanında çalışıyordu. Ponte Milvio taraflarında Flaminia caddesinde³ sekiz katlı bir apartmanda oturuyorlardı, hani şu binadan çok sunta dolaplara benzeyen kocaman yeni apartmanlardan birinde.

Sabahları Rosina küçük beyin gazetesini ve yoğurdunu alır odasına servis yapardı. Odaya sigara dumanı çöküp kalmış olurdu. Vestiyerde Amerikan denizcilerinin giydiği türden kukuletalı, kordon ilikli paltosu asılı dururdu küçük beyin; rahat etsin ya da ucuz olsun diye değil, estetik nedenlerle giyerdi bunu. Öyle ucuz paltolardan değildi zaten, gözde bir terzinin elinden çıkmıştı, sahicilerinin pahalı kumaştan bir kopyasıydı. Küçük hanıma gelince, o ya portakal suyu isterdi ya da ortadan kesilip üzerine şeker serpilmiş greyfurt daha doğrusu gün aşırı bir gün portakal suyu, bir gün greyfurt. Sıranın hangi gün portakalda, hangi gün greyfurtta olduğunu anımsamak Rosina’nın göreviydi. Küçük hanım sabahın onunda telefonun başına oturur, öğleye dek hiç kalkmadan gevezelik ederdi. O saatten önce Rosina odasını toplayamazdı. Öğle oldu mu küçük hanım giyinir, Veneto caddesine⁴arkadaşları ile buluşmaya giderdi. Bazen arkadaşları Flaminia caddesine kadar gelip aşağıdan klakson çalarlardı. En sık gelen bir otomobil firmasının temsilcisiydi, altında hep birbirinden değişik, geçici karton plakalı yepyeni arabalar olurdu. Prens dö Gal ya da gabardin kostümler giyerdi, otomobil satıcılarına özgü bir kibarlığı ve serbestliği vardı. Rolünü pek benimsemişti doğrusu: kendisine yalnız ortalıkta sergilesin diye verdikleri arabalarına, sanki otomobillerinden hiç memnun olmadığından durmadan değiştiren bir kaprisli prens gibi davranırdı, kapıları çarpardı, gömleğinin kol kapaklarını ceketinin üstüne kıvırır, plastik anahtarlığı parmaklarında çevirirdi. Ama araba üstüne bilgi edinmek isteyen biri çıktı mı atılıp yardımcı olurdu, malını öylesine överdi ki, tezgahtarlığını hemen açık ediverirdi. Rosina küçük hanımın buyruğu ile ona bir şey söylemeye indiğinde, adam onun yüzüne hiç bakmadan, sanki karşısında bir insan değil de telefon aygıtı varmış gibi yanıtlardı.

Küçük bey şişkoydu, ana babasının gözdesiydi, o heceleri eze–uzata Roma vurgusuyla konuştuğunu duyar duymaz göğüsleri gururla kabarırdı ana babanın. Ayakkabılarının hemen üstünde bitiveren kısacık çoraplar giyerdi küçük bey, tam aydın işi solgun, cansız baldırları açıkta kalırdı. Gerçekten de aydındı kendisi: sinema konusunda tafralarından yanlarına varılmayan solculuk heveslisi bir rejisör adayları ve senaryocular grubuna katılmıştı. Sırtlarında kısacık paltoları, kalın kazakları, ekose gömlekleri ile, perçemleri yüzlerine dökülmüş, kendi gruplarının dışında kalan herkesten zehir gibi bir alayla söz ederlerdi: bazı film ayrıntılarını, bazı “çekimleri” anımsadıkça hayranlıktan kendilerinden geçerlerdi. Bu tür konulardan söz ederken alttan alta, kendilerinin zevk aldıkları şeylerden zevk almanın çok büyük bir çoğunluğunun yetenekleri dışında kaldığını, kendilerinin anlayıp sevdikleri bazı şeyleri Avrupa’da ancak sayılı insanın anlayabileceğini belli ederlerdi. Birer budala oldukları kuşkusu akıllarından geçmezdi bile.

Bazı arkadaşları eve gelip küçük beyin odasında gevezelik ederler, sigara içerlerdi. Rosina onlara kahve taşır, aşağıya sigara ve “Unita”⁵ gazetesi almaya giderdi. Bu gazeteyi siyasal yazıları için değil, sinema eleştirileri için okurlardı. Küçük beyin yatağının üstüne oturup ayaklarını komodine dayayan, yüksek sesle, Roma vurgusuyla kendisinin anlamadığı pek ince sözler eden bu arkadaşlar sinirine dokunurdu Rosina’nın. Bir seferinde içlerinden biri piyanonun başına geçti, Bach’ın bir füg’ünün notalarını çıkardı tuşlarda, sonra hafif bir gülümsemeyle arkadaşlarına döndü, “Ne şamata ama!” dedi. Yani iddiasızca, yazınsal sözcüklere başvurmaksızın o müziğin çok güzel olduğunu söylemek istemişti. O sözleri duyar duymaz Rosina nedenini bilmeden nefret ediverdi delikanlıdan.

Baba sanat sorunlarına kafa yormazdı, oğlunun kafa yorduğu yetiyordu ona, Marino’da şişelere şarap doldurmakla uğraşırdı o, yeşil –Fiat Bin yüz model arabasına birkaç damacana ya da ufak fıçı yüklemekten hiç çekinmezdi–, arabayı sonra da kızı tiyatro prömiyerlerine giderken kullanırdı. Baba bütün kullanılmış sicimleri özel bir kutuda saklardı, kızı için sıkılan portakalların kabuklarını iyice kazıyıp kendisine meşrubat yapardı. Evlatları ile karısının yaptıklarıyle pek ilgilendiği yoktu, zorunlu kaldıkça para verirdi onlara, kahrından da ölü gibi solardı yüzü.

Annenin baş marifeti kanasta partileri düzenlemekti. Parfümler sürünmüş yaşlı kadınlar her gün grup grup evde toplanır, odaları Rosina’nın hiç sevmediği bir kokuyla doldururlardı. Baca gibi sigara tüttürürlerdi yaşlı hanımlar, küllükleri boşaltmaya yetişemezdi Rosina. Hepsinin parmakları sararmış, sesleri çatallaşmıştı. Saat sabahın ikisine dek sigara içer, kanasta oynarlardı. Bazen yanlarında gelen erkekler de olurdu, şu kadınların elinde oyuncak olmuş erkeklerden; bir masadan ötekine postalanır, boşlukları doldurur, eksik kalan oyuncuların yerini tamamlarlar, çeşitli eziyetler çeker, son derece sıkıcı görevler yüklenirlerdi; saçları yandan yana, dazlaklıklarını örtecek biçimde taranmış olgun erkeklerdi bunlar, kadınların eteklerine yapışmış, kocamış ev köpekleri gibi ayak altında yaşarlardı. Rosina yarı uykulu, kendisini çağırıp kahve ve bardakla su istesinler diye beklerdi mutfakta.

Uzak bir odada seksen yedi yaşındaki büyükanne koltuğunda otururdu, Rosina’nın görevi kendisine yüksek sesle gazetesini okumaktı. İhtiyar kadının yataktan kalkıp koltuğa oturmasına yardım etmek gerekiyordu, bir de koltuktan kalkıp yatağa döndüğünde.

Yirmi iki yaşındaydı Rosina, kısa boylu, tombuldu, saçlarını tepesinde sımsıkı toplardı halka biçiminde, yanakları hep al aldı. Pazar günleri kendi başına gezmeye çıktığında asansörde uzun süre baygın, keskin bir koku bırakırdı. Pazar öğleden sonralarını Flaminio’da Tiber nehri boyunda kendi gibi hizmetçi ahbapları ile geçirirdi. Stadium sinemasına giderler ya da yeni köprünün basamaklarına otururlardı. Rosina ara sıra mahallenin delikanlılarından biri ile buluşurdu. Foro İtalico’ya giden bulvarlarda dolaşırlardı.

Bir seferinde çevredeki bütün hizmetçilere permanat yapan bir berber çırağı ile çıktı. Yağışlı bir aralık pazarıydı, gökyüzü bulutlarla örtülüydü. Berber onu ilkin sinemaya, sonra Foro’nun bulvarına götürdü. Büfeden bir paket şeker almış yiyorlardı. Berberin dalgalı saçları, kavun rengi bir kloş paltosu vardı, bir koluyla kızın beline sarılıyordu. Ağaçların, Foro’nun heykellerinin üstüne ince bir sis çöküyordu, yarı aydınlıkta tuzdanmış gibi beyaz beyaz seçiliyordu heykeller. Karanlıkta arasıra başka çiftler de gözüküyordu, saçları başları biraz dağılmış, özgürlük özleminden ve saatlerin uçup gitmesinden buruklaşmış başka hizmetçiler. Bisiklete binmiş polisler geçiyordu. Ahbabı bir polis memuruyla durup uzun süre konuştu berber. Kız sabırla bekledi gevezelik bitsin diye; polisin yağmurluğu sisten nemlenmişti, tabancasının kılıfı parkın ıslaklığında yaş kösele kokuları saçıyordu. Polisle selamlaşıp Macchia Madama’ya doğru çıkan küçük bulvarlar boyunca ilerlediler. Yukardan Tiber nehri kıyısındaki sokak lambalarının uzakta soğuk soğuk parıldadıkları görünüyordu.

Çiğden sırılsıklam olmuş yere oturdular; berber onu öpmeye koyuldu, ağzı sigara ve salam kokuyordu. Rosina elbisesinin yırtıldığını, saçlarının simidinin çözüldüğünü farketti. Uzun uzun, durmadan konuştular, epeyi zaman yitirdiler; konuşma buruklaştı tartışmaya dönüştü, hiçbir yere varamıyorlardı.

Geri dönmek üzere ayağa kalktıklarında kız elbisesinin çamura batmış, neredeyse onarılmayacak kadar kötü yırtılmış olduğunu farketti. Berberin keyfi kaçmıştı, umutsuzluk sarmıştı Rosina’nın yüreğini; bu hiç değişmeyen yaşantısının, kendisi için hiçbir anlamı olmayan, hiçbir anlamı olmayacak, hatta hiç umursamadığı o berberin, kendisini bekleyen evin umutsuzluğu: hanım azarlayacaktı, küçük beyin arkadaşları bu saatte mutlaka odayı batırmışlardı, küçük hanıma portakal suyu gerekirdi, hanımın ahbapları kuşkusez bu saatte kanasta masasının çevresine yerleşmişlerdi, ihtiyar kadın yatağında cılız sesiyle bağırıyordu yardım etsinler diye. İzin süresi geçeli bir saat olmuştu, bir daha dışarı çıkmak için bir hafta beklemesi gerekiyordu.

Rosina geri döndüğünde hanım mutfağa kadar gelip onu aradı. Yüzü gözü boyalar içindeydi, sigarası ağzında, öfkeliydi. İçerden kanasta oynayan hanımların gevezeliği ile, nükte yapmaya çabalayan bir yaşlı adamın gevrek sesi geliyordu. Hanım ilkin geç kaldığı için azarladı onu, sonra bulaşık yalağına dikkatsizlik edip salata yaprağı kaçırmış, tıkamış diye. Ertesi gün lehimciyi çağırıp açtıracaklar, parasını da Rosina’nın aylığından keseceklerdi. Kız ne diyeceğini şaşırmıştı, tüm umutlarını yitirmiş gibiydi.

Hanım Rosina’nın elbisesinin çamur içinde ve yırtılmış olduğunu farkedince yeniden öfkesi kabardı bir tokat indirdi; sonra sigarası ağzında hemen ahbaplarının yanına döndü.

Kız yanağının alev alev yandığını duydu, gözleri yaşlardan bulandı, dışarıya açılan tek deliği kilere bakan penceresiz odacığına koştu, yüzükoyun yatağına attı kendini.

Daha sonra, kanasta masasının çevresinde şamata sürüp giderken sokak kapısını açtı Rosina, sahanlığa çıktı ve birden kendini merdiven boşluğuna bıraktı yedinci kattan.

Bir saat sonra evine dönen bir kiracı ölmüş buldu onu.

Çeviren: Gül Işık

ZEYYAT SELİMOĞLU

Yemek

Kuzina kapısının önünde tabaklar, çukur çukur. İri iri kepçe uzanıyor kuzinadan, tabaklara gemici çorbasını boşaltıyor. Küçük tombul kuzu gibi fasulyalar; ağıl kapısı ardına dek açılmış, kuzu sürüsü, yuvarlanır gibi dökülüyor tabağa. Kuzu kuzu fasulyalar, besili, yuvarlak, beyaz... Tabaklardan, kepçeden, kuzinadan dayanılmaz bir koku yükseliyor güneşin altında. Fasulya çorbasının o incecik dumanı, bacadan çıkan o kocaman kömür dumanını bile bastırıyor. Çalışan adamın yemeğinin kokusu başkadır, çalışan adam, yemeğinin kokusunu damarlarına yayılmış kanda bile duyar, yemeğinin lezzetini daha yemek yaklaşırken, kaşık ağzına girmeden, yemek dudaklarına değmeden, daha yemek diline dokunmadan duyar. Çalışan adamın ekmeği kara da olsa, yenirken tüm beyaz kesilir gelinlik duvak gibi. Turunç renkli koyu bir su tabaklarda, fasulyalar, beyaz cankurtaran filikaları gibi dolaşıyor kıyılmış soğanların arasında. Kırmızı biber salkım saçak, sere serpe yayılmış, erimiş, çözülmüş, dağılmış, ufalanmış; sülyen boyası değil bu su, zehirli değil; bu acı su, gemici çorbasının zehir gibi biberli suyu damakta bayram... Şimdi ağızlar, diller, damaklar dudaklar günün büyük orgazmına hazırlanıyor. Gemici çorbası, kaşık, fasulya, ağız, dil, ekmek, kaşık, ağız, fasulya, ekmek, dil, damak, kaşık, çorba, ekmek, ağız, kaşıklar, eller, ağızlar... ARA. Şimdi daha küçük tabaklar, daha az çukur tabaklar, çukuru küçük tabaklar, kepçe de daha küçük, tabaklara göre kepçe, kepçeye göre tabaklar; kuru üzüm hoşafı bir, kuru üzüm hoşafı bir, kuru üzüm hoşafı bir, iki, üç, dört, beş... Önce biber, sonra şeker. İki başlı orgazm. Damaklar ağızlar, kaşıklar, sil baştan, yeni bir tad düzeninde... Hareketler ağırlaşıyor ağırlaşıyor, kaşık, ağız, damak, son istasyon, yavaş yavaş yavaşlayan lokomotif, duran tekerlek, soluk alan lokomotif. SON.

— Çorba iyiydi.

— Fasulyalar iriydi.

— Biberli oldu mu çorba, dudakların bi güzel yanıp kavruluyor.

— Ekmeğini batırdın mı içine...

— Bütün suyunu çekip alıyor.

— E işte, fena mı?

— İyi işte.

— Kuru üzüm hoşafı da iyiydi.

— O da iyiydi. Tadı kıvamındaydı.

— Ekmek de iyiydi, hastı.

— Has ekmekti.

— Ekmek has oldu mu çorbanın suyunu tulumba gibi çeker alır.

— Gavurun hayvanat bahçesinde iri bi fil görmüştük onun hortumu gibi.

— Hani bütün kovadaki suyu çekip almıştı.

— Fil ne kadar ekmek yer bi oturuşta?

— Fil kadar yer da.

— En çok yiyen fil midir?

— Bir fil, bir de sen da.

— Yavaş gel. O sensin o, fil gibi yiyen...

— Karnın doydu, şimdi konuş dur.

— Fasulya çorbası çok iyiydi.

— Üzüm hoşafı da çok iyiydi, tadı yerindeydi.

— Yemek iyiydi.

İdris, elindeki tabağı güverte musluğunun altında yıkayıp paklarken, yemek iyiydi diyen gemicinin yüzüne bakıyor. Güleç bir yüzü var bu gemicinin. Tabağını yıkamak için İdris’in musluk başını boşaltmasını bekliyor, İdris’i beklerken sabununu evirip çeviriyor elinde. Pembe yüzlü, bıyıkları sarı sarı terlemiş, daha yeni terlemiş, gencecik bir gemici. Kaşı kirpiği sarı, elinin üzerindeki tüyleri sarı, karantina flaması kadar sarı bir adam. İdris’in yüzüne baktığını görünce, gülümsüyor. Gözleri çizgi çizgi oluyor gülünce. İdris çabuk bitirsin işini diye sabırsızlanıyor, duramıyor olduğu yerde.

— Demek yemek iyiydi?

— İyiydi ya, diyor gencecik gemici, fena mıydı?

İdris bir taraftan tabağını sabunluyor musluğun altında; kalın ağızlı musluktan gürül gürül bir su geliyor, sabun köpüklerine karışıp, teknenin deliğinden küçük bir girdap yaparak akıp gidiyor.

— Peki neden iyiydi?

— Neden mi iyiydi? Tadı iyiydi de ondan iyiydi.

İdris elindeki sabunu kaldırıp vuracakmış gibi yapıyor gemicinin sarı başına.

— Kotbaş... Hiç bi şeyden haberin yok. Hakedilmiş yemekdi de ondan iyiydi.

Gemici sarı kirpiklerinin arkasındaki mavi gözleriyle şaşkın şaşkın bakıyor İdris’e, dediğinden hiç bi şey anlamamış gibi bakıyor. Başını sallayıp yürüyor musluk başına doğru. İdris musluk başından ayrılırken bir hamle daha yapıyor sabunla başına vuracakmış gibi. Gülüyor.

— Kotbaş... Yediği ekmeğe söven adam gördün mü hiç?

Sarı başlı gemici daha bir şaşırmış bakıyor, ellerini musluğa uzatırken...

— Ekmek sövülür mü?

— Ben gördüm söveni... Ağzına attığı her lokmaya sövüp sayan bir adam... Adam yemeden de duramıyor. Hem sövüyor, hem yiyor. Ekmek öyle bir şey ki, yemeden duramazsın. Acından gebermek var sonunda. Kolay mı? Ekmek vardır kayar gibi iner gider gırtlağından, zorlamaz; ekmek vardır gırtlağında mengene, taş ceviz; yutar yutar yutamazsın, gırtlağına dizilir, boğar boğar boğulmazsın; tıkanırsın, ölemezsin...

Geberir geberir de ölemez adam, ben gördüm öylesini... Yediği ekmeği öğürüp öğürüp de çıkaramadı mı adam, gebermişten beter olur. Gördüm ben. Hakedilmemiş ekmekti, öğürtüyordu adamı.

Sarı gemici daha bir şaşırıyor, yine sallıyor başını, musluktan yana dönüyor, tabağını uzatıyor musluğun altına, tabaktaki ekmek kırıntıları, yemek kırıntıları musluktan akan suya kapılıp, suyun girdabına kapılıp, delikte, döne döne hunileşerek yokoluyor. Hırıltılı bir iççekişi andıran bir ses geliyor delikten... Suyu çeken deliklerden hırıltı, hep aynıdır bu hırıltı. Deliklerde hırıltı. Hem iççekiş, hem hırıltı, birbirine karışmış, İdris de duyuyor bu hırıltılı sesi musluk başında. Hem hırıltı, hem iççekiş. Ekmeği öğürüyordu o adam. Ekmek geri dönen bir ekmekti gırtlağından. Öğüren bir gırtlaktan geri dönen lokmalar. İdris şimdi hatırlıyor o adamı, lokmaları geri gelen o adamı. Yıllar önce Rize’de, Rize’nin çarşısında aşevi. Aşevinde babasıyla yanyana, bir masada oturmuş çocuk İdris. Ve ötede bir masada o adam. Avurtları hastalıktan çökmüş gibi, kansızlıktan kireç akı bir surat, gözleri kuyuların dibinde, iki küçük mavi ışık, donuk ışık, kan yoksulu dudaklar... Yanına kimselerin gitmediği bir adam, yalnız adam, tek başına, uğursuz bir yalnızlık... Hastalıksız hastalıklı bir adam. Eli cansız uzanıyor ekmeğe, bir ölünün eliyle uzanıyor ekmeğe, içine bir ölü yerleşmiş öldürülmüş bir ölü, onun eli uzanıyor ekmeğe. Ve ağzından giren lokma bir ölünün gırtlağına iniyor. Ölüler yemek yemez. Lokma geri geliyor. Ceset gırtlak gönderdi mi lokmayı, canlı gırtlak öğürtüyor. Her şeyi ikileşmiş bir adam. Ölmüş elle canlı el, ölmüş gözle canlı göz, ölmüş açlık, canlı açlık... Çünkü bir ölü yerleşmiş adamın içine, öldürülmüş bir adamın ölüsü. Lokmasını yutamayan bir adam, yıllar önce bir adamı.

Rize’nin yukarları gündüz bile karanlık; kara yağış, ıslak ağaç, yosun tutmuş kayalar, su çürüğü kokusuyla eğrelti, gizli geçit, çakal yuva, gök görünmez, ağaçların dalları birbirine kenetlenmiş parmaklar... Gizli geçit işte burda, gizli geçit işte şurda, biraz daha yürüdük mü gizli geçit; biraz daha yürüdük mü sınırdasın. Böyle diyor lokmasını öğüren... Biraz daha yürüdük mü sınırdasın, geçersin... Böyle diyor lokması gırtlaktan geri dönen... Ve kaçmak isteyeni katmış önüne, Rize’nin dağlarında şaşırtmış. Ağaçlar sıklaşıyor, fundalar sıklaşıyor, küf kokusu ıslak hava, gecelerden arda kalmış karanlık, adımlar tökezliyor, ıslak yerler güneş görmez Rize’de. Ve sonunda kaçan adam bir çıkmazda kıskıvrak, şimdilerde lokmasını öğüren rehberiyle yanyana. İki kese altını var kaçanın. Sınırı iki kese altınıyla aşacak. Aşmayacak. Rehber altın izliyor. Rehber altın izliyor. Adamın altını var. Adamın altını var. Adamın altını var. Bu karanlık geçitleri ışıtacak gibi bir altın. Rehberin kafasında altın zonkluyor, şakakları al–tın, al–tın, Rize’nin bıçakları sivri uçlu, eğridir. Hem eğridir, hem incedir, hem sivri. Hem incedir, hem sivridir, hem eğri. Hem sivridir, hem eğridir, hem ince. Bıçaklar horon eder Rize’de böyle. Ve horon eder gibi saplanıyor eğri bıçak. Sivri ucun tam ucunda delik gırtlak, yolunu bir buldu mu kolay girer eğri bıçak. İççekişli, hırıldayan bir gırtlak. Bir hırıltı yükseliyor gırtlaktan; delinen gırtlak içlenir, içini çeker hırıldarken.

İdris, musluğun altındaki delikten içeri kaçan suyun iççekişli hırıltısını dinliyor. Gırtlağı kesilen adamın gırtlağındaki ses bu, gırtlağından yükselen ses. Ve yıllar öncesi, çarşıdaki aşevinde gırtlağından lokma geçmeyen adam, altınları zerre zerre öğürüyordu gırtlağında. Öldürdüğü adamın gırtlağı yerleşmiş gırtlağına, lokmayı geçirmiyor. Tam da kusamıyor adam lokmasını, çünkü kusmak rahatlatır, aşevindeki adam kusamıyordu, öğürüyordu, çünkü ölünün gırtlağı yerleşmişti gırtlağına, ne yutan, ne de kusan bir gırtlak, öğüren bir gırtlak yalnız. Ve sövmeler, ekmeğine, yemeğine; yalnız kalmış bir adam, bir ölüyle başbaşa.

İdris gülümsüyor sarı gemiciye dönüp.

— Kotbaş. Demek bilmezdin ha, hakedilmemiş ekmeğin adamı öğürttüğünü bilmezdin demek. Ben gördüm öylesini.

Sarı başlı gemici tabağını yıkamış, sabununu mendiline sarıp sarmalamış, sarı başını sallayarak uzaklaşıyor ses etmeden. O uzaklaşırken Ali yaklaşıyor öteden elindeki kirli tabağıyla. Tabağı sağ elinde sol elinde sabunu, musluk başına. Ali’yi gören İdris, tam gideceği sırada vazgeçip kalıyor.

— Seni yerken görmedim, nerde yedin sen?

— Güneş altında yiyeyim dedim. Üç numaranın üzerinde bağdaş kurdum da yedim. Güz güneşi yakmıyor adamı, okşuyor. Ensesini gıdıklıyor adamın.

— Çorba iyi miydi?

— İyiydi ya... Fasulyası yumuşak idi.

İdris gülüyor.

— Biberi çok mi idi?

— Ne idi çok, ne az idi. Tam sevdiğim gibiydi.

— Ya kuru üzüm hoşafı? O da iyi miydi?

— O da iyiydi. Hem balliydi, hem tatli.

İdris daha bir gülüyor.

— Üzümler gırtlağından inerken gırtlağına takılmıyor muydu hiç?

Ali şaşırıp bakıyor birden, bu İdris delirmiş mi gibilerden bakıyor.

— Bi şey dersin ne dersin, üzüm takılır mı adamın gırtlağına, başaşağı kayar gider da.

İdris daha daha bir gülmeğe başlıyor şimdi, daha da... Öyle kahkahalarla gülüp dururken, Ali’nin şaşkın şaşkın yüzüne bakıyor, kocaman elini kaldırıp okkalık bir şaplak indiriyor arkadaşının omzuna... Gülen gözleri Ali’nin şaşkın, çocuk gözleri gibi günahsız gözlerine çevrilmiş.

OSMAN ŞAHİN

Ustahmet Çeliği

İncirlik Üssü’nden kalkan tek kişilik F 84 tipi keşif uçağı, tepelerin sırtını yalayarak yukarı Toroslara doğru uçtu. Gülek ağzından batıya kayarak Silifke üstünde göründü. Yer yer donuk mat yeşili, yer yer de çekirge kiri rengindeydi. Ürkünç karanlık ağzını açmış, havayı emen dev bir kaya balığına benziyordu.

Silifke üstünden kuzeye tırmanışa geçerek çok ilerde sivri bir dağın çevresine kolan vurdu. Issız karlarla kaplı bir başka dağın üstünden doğuya, apak bir bulut kümesinin arasındaki mavi boşluğa daldı. Ve ufacık bir noktada kaybolup gitti. Daha kuzeyden, bir başka dağın üstünde büyüyerek çıktı sonra. Delice esen rüzgarların çevrimine kaptırmıştı kendini. Dağların yüzünde görünmez dalgalar halinde kat kat çıktı sesi. Zamanı, uzaklığı hiçe indiren bir hızda aşağıya, karanlıklarla dolu bir koyağın dibine doğru süzüldü. Sımsıkı ormanlarla kaplı dağların arasından geçti. Sert çıkıntılı dağlar, kayalıklar uçağa küçük eğriler çizdirerek onu kendinden kaçırttı. Uçak dağlardan ovaya boşandı sonra. Tarsus ormanlarının üstündeydi şimdi. Aşağıda yemyeşil narenciye bahçeleri, yol boyu dev okaliptüs kümeleri koyu yeşil dumanlardan farksızdı. Uzakta yeryüzünün silik belirsiz renkleri, saniyeler içinde uçağın altından gerilere doğru kayıp gitti hızlı gölgeler örneği.

Uçak ovadan güneye kayarak kış güneşinde pırıl pırıl tutuşan denizin üstünde göründü. Oradan batıya, batıdan da kuzeye, sırtları mersin çalılarıyla kaplı dağlara doğru sardırdı. Mevsimden mevsime geçerek dağların sivri keskin uçlarını yaladı. Az önce mavi denizin yeşilliklerin üstündeyken karlarla kaplı Bolkarların üstündeydi şimdi. Aşağıda ormansız çıplak, yer yer buzullaşmış, kalın kar yükleriyle dolu tepeleri gördü. Karlar aşağıya dağların diplerine doğru akmıştı beyaz lavlar örneği. Dağların yüksekliğine inat güçlü motorlarını daha da tutuşturdu. Gerisine kara duman topları salarak gökyüzüne doğru ağıp gitti. Çıkabileceği en yüksek notadan olanca hızıyla dikildi aşağıya. Dipsiz yarlara doğru dalışa geçti. Kanatlarını dürmüş yumulmuş bir doğandan farksızdı. Yeryüzüne yaklaştığı en yakın noktada burnunu birdenbire geri yukarı dikip yükselerek kulakları sağır eden patlamalar bırakıp gitti gerisine. Havayı yaran; kesen çelik kanatların ucunda bir hız fırtınasında ıslık ıslık öttü. Yer yer çılgın gök titreşimleri içinde sarstı havayı. Gökyüzüyle bir oynaşa tutuşmuştu sanki. Patlattığı arkaboru sesleriyle yeryüzündeki seslerin tümünün arasına girdi. Dağların koyakların en ufak ayrıntısını görmek yakalamak istercesine dalıp çıktı. O saf o kış güneşinde cam gibi parlayan bulutsuz yıkanmış Toros sonsuzuna kolan vurmanın, dağları inim inim inletmenin bir çocukça sevincindeydi şimdi. Uçağın bu sevincine karşın tek düze, kıpırtısız, bir ağır yaşam vardı aşağıda. Çevresi kemirile kemirile kelleşmiş ormanların ortasında ufacık yassı köy evleri yoksul, her biri acı bir çığırtıdan farksız, terk edilmişcesine dağınıktı. Tarlalarla bahçeleri birbirine bağlayan daracık keçi yolları bir derenin kıyısına dek iniyor, ya da ormanlarla kaplı bir koyağın koynunda yitiyordu. O ormanlar, ufacık köy evlerinin hiç değişmeyen yoksulluklarının birer örtüsüydü sanki, ilerde alakarlı bir dağın bitiminde yer yer karartılmış tarlalar, bir koyun sürüsü, çift süren köylüler sessiz bir dinginlik içindeydiler. Uçak için bilinmeyen yukarısı değil, aşağısıydı şimdi.

Uçak daha kuzeyde birbirine değecek kadar yakın duran iki dağa doğru süzüldü. İki dağ, daracık bir gırtlağa benziyordu orada. Ve geniş dipsiz uçurumları vardı. Uçak ok hızında o gırtlağa doğru süzüldü. Yeryüzüne en yakın noktadan tekrar burnunu havaya dikerek güçlü motorlarını sonuna kadar çalıştırdı. O tırmanışta uçağın kanat uçları kendi yükünün ağırlığında zangır zangır titredi. Az sonra sol yanına kanat kaptırarak dönüp alçalmaya başladı. Ve o bir çift çatal parmağa benzeyen kayalık dağın gerisinde dev bir patlama oldu. Patlamayla birlikte kayalık dağ setinin üstünde simsiyah duman sorguçları yükseldi. Dağ taş bu patlamayla sarsıldı. Titreşiminden ağaç başları kar yüklerini döktü. Sesler dağdan dağa, koyaktan koyağa yankılandı. Sonra da her şey sustu. Her şey o ilk yaratılış gününden beri ki doğal sessizliğine büründü.

Uçağın düştüğünü ilk gören köylüler oldu. Evlerinden fırlayarak uçağın çarptığı yöne, kara duman sorguçlarının çıktığı Kalegediği’ne baktılar. Ayaklarına kar hedikleri takarak Kalegediği’ne doğru koştular sonra. Dağlar ulaşılmaz yüksekti orada. Yazın bile çıkışı zordu, değil ki bu karda kışta... Dizine sağlam olanlar, kendine güvenenler yürüdü. Güvenemeyenler geri döndü. Hava açıktı güneşliydi ama dondurucu ayazdı. Binbir güçlükle ulaşabildiler Kalegediği’ne gene de... Poturlu, kara, kalın giysiliydiler. Kısa boylu, bodur, sakallı. Sayıca da dokuz on kadardılar.

Az sonra uzaktan bir helikopter göründü. Dağların arasından çıktı. Uzun geniş kanatlarıyla havayı döverek ağır gürültüler çıkararak yaklaştı. Kalegediği’nin üstünde bir süre döndükten sonra harman büyüklüğünde taşsız, çalısız bir düzlüğe doğru alçaldı. Kanatlarıyla havayı parparlayarak konacağı yerin karlarını tozutarak usulca indi. Kapı açıldı. Beş kişi indi. Kalın kürklü parkalarının yakalarını kaldırdılar hemen. Hava ısırıcıydı çünkü.

Esmer bulgur yüzlü olanı çevirmendi. Diğer dördü Amerikalıydı. Çimen yeşili giysileri, kalın kürklü parkaları, başlarında kavuniçi kepleri, ufacık kare biçiminde siyah optik camdan uçuş gözlükleri vardı Amerikalıların. Binbaşı olanı doktordu.

O ara bir kuytuluğa ateş yakmış ısınmaya çalışan köylüler helikoptere doğru koştular. Keskin dağ soğuğunda büzüşmüş ufalmışlardı iyice. Ve o görünümleriyle asıl kurtarılmaları gereken ‘kazazade’ler onlardı sanki.

Çevirmen gelen köylülere düşen uçağın pilotunu sordu ilkin. Pilot ölü mü, sağ mı, yoksa yaralı mıydı? Yaralıysa neredeydi? Köylülerin yanıtı kısa ve olumsuzdu. Pilota, insana benzer bir şey görmemişlerdi çünkü. Çevirmen Amerikalılara durumu kısaca anlattı. Amerikalıların yüzlerinde üzüldüklerine dair bir belirti olmadı. Uçaklarını, pilot arkadaşlarını yitirmiş, üzgün ağlamaklı değillerdi hiç. İri yarı geniş ayaklıydılar. Tabanları çivili yüksek topuklu iri dağ ayakkabıları giymişlerdi dördü de. Yanlarına bir dağcı için gerekli her türlü araç gereci almışlardı; yağmurluk, muşamba, çekme tırmanma halatları, çekiç, halka, çivi, tel, kazma, kürek, pusula, ses, film aygıtları ve dürbün...

Yıllanmış seyrek çam ağaçlarıyla kaplı yamacı çıkınca yanmış simsiyah olmuş uçaklarının enkazını gördüler. Kalegediği başlarının hemen üstünde yükseliyordu. Ta bizans’tan İmparator Jüstinyen döneminden kalma tarihi bir kaleydi. Her biri en az bir buçuk iki metre eninde ve boyunda kesilmiş sağlam köşe taşlarından yapılmıştı. Binlerce yıl öncesinin koşullarında o taşları oraya o kayalık dağın başına nasıl çıkarmışlar ve o kaleyi oraya nasıl oturtmuşlar bilinmezdi. Binlerce yıldan beri Toros’un her türlü soğuğuna karına sıcağına karşın direnebilmiş, bugüne kadar sapasağlam kalabilmiş, taş aralarında yaban otlarının bittiği dev kale... Yapıldığından beri savunma koruma görevini unutmamış ve yaban uçağını çekip almıştı aşağıya sanki. En ince aygıtlarla donatılmış uçak, milimetrik bir yanlışlığı kaldıramamış, o kayalığa çarpmış, yüzlerce ve binlerce parçalara bölünerek dağa taşa saçılmış bir enkazdı dibinde şimdi.

Uçağın sağ ve sol iniş takımları ayrı ayrı yerlere savrulmuştu. Kara toparlak tekerleri dikilmişti havaya. O tekerler lekesiz camsı parlayan karların üstünde şişkin kara urlara benziyordu. Uçağın diğer parçaları yüzlerce metre çevreye, uçurumlara saçılmış yer yer karda derin oyuklar açmıştı. Sert alüminyum çelik alaşımı uçak kendi hızının kurbanı olmuş, kayalığa vurunca hamura dönmüş yumulmuş, çekirge kiri rengindeki çelik zırhı kumaş örneği yırtılmıştı. Kalegediği’nin dibine rastgele atılmış, hurda bir metal yığınından ibaretti şimdi.

Amerikalılar bu tür düşmelere, görüntülere alışkın umarsız, uzmanca durup bir süre izlediler enkazı. Filme aldılar. Sonra şaşmaz bir görev anlayışla pilot olanı enkazı kendi yöntemleriyle incelerken, başları olan yarbay da yöreyi filme almaya, izlenimlerini elindeki ses aygıtına anlatmaya başladı.

Pilotun siyah içten fermuarlı uçuş botlarından birini köylüler bulup getirdiler. Pilotun yarı yarıya yanmış ayaklarından biri de içindeydi. Binbaşı doktor plastik eldivenlerini giyerek bulunan ayağı incelemeye aldı. Ve “cörm! cörm! (mikrop! mikrop!)” diyerek biriken meraklı köylüleri başından uzaklaştırdı hemen. Pilotun gözlerinden biri de enkazı inceleyen arkadaşları tarafından bulundu. Yanmamış, içinin suyuyla duran yusyuvarlak bir gözdü. Doktor onu da incelemeye aldı hemen. İlaçladı. Sonra da ağzı büzmeçli naylon kumaş alaşımı özel bir torbanın içine koyup ağzını kapadı. Pilotun uçuş anında üssü ile yaptığı konuşmaları kaydeden karakutu bulunamadı. Hangi dağın oyuğuna fırlamış gitmişti kimbilir?

Amerikalılar açılamayan paraşüt üstüne konuştular bir süre de. Paraşütün açılmayışı önemliydi onlar için.

Beraberlerinde getirdikleri yağmurluk, muşamba, ip, tel, naylon, kazma, kürek ve çekiçleri köylülere bırakarak gitmeye hazırlandılar. Köylülerin ellerini tek tek sıktılar. Aşağıya, helikopterlerine doğru yürüdüler sonra.

Tonlarca ağırlıktaki savaş uçağını kullanan, dağlardan dağlara, iklimlerden iklimlere koşturan pilot arkadaşlarının ölüsü, ufacık bir naylon torbanın içine sığmaya yetmişti. Yarı yarıya yanmış bir ayakla, tek bir gözden oluşan pilotun tabutu, binbaşı doktorun elinde taşınan ufacık bir torbaydı şimdi.

Kalegediği’ne beş kişiyle inen helikopter az sonra altı kişiyle havalandı.

Uçağın enkazı Kalegediği’nde aylarca kaldı. Fırtına esti, kar bulutları geldi sonra. Gökyüzü günlerce yağmur sağdı Toroslara. Karlar eridi. Sular birbiri üstüne boşandı. Her yer akan sularla doldu. Ufacık dereler bile çığ çığ ses verdi.

Düşen uçağın yardımına koşan köylülerden Ustahmet iyi bir demirciydi. Ustalığı adından önce söylenir; demirciliği eski ocaklardan kalma. Demire su verdiği kara ağaç teknesinin çevresinde bazan ak mantarlar biter. Yörede herkes tanır onu. Köylüler, bir malın sağlamlığını belirtmek için “Ustahmet yapısı gibi” derler. “Arkadaşını çerçiden, kokucudan seçeceğine, Ustahmet gibilerinden seç!” derler. İnsanın Ustahmet gibi demirciden arkadaşının olması demek, on develi sekiz yüklü tüccardan iyi olması demekti çünkü.

Kısa boylu, yeşil gözlü, dazlak kafalı bir adamdı Ustahmet. Küçük yaştan beri çekiç altına girmekten boyu kısalmıştı. Başında saç yoktu. Yaz kış harlayan ocağın, kızan demirin karşısında tozdan terden saç mı kalırdı?

Çıraklar çalışır yanında Ustahmet’in. Çıraklarını kendisi arayıp bulmaz, gönüllü köylüler getirir katıverirler yanına. Ustahmet, oğullarını çıraklığa kabul edince de iyi bir eve kız vermişcesine sevinirler. Oğulları onun yanında deri önlük giyecek, örsü çekici tanıyacak, kömürün cinsini, harlayan ateşi, kızan demirin dilini öğrenip anlayacak çünkü. Körük çekmesini öğrenecek bir de. Herkes körük çekemez. Körüğü kendi ağzınla üflermiş gibi üfleyecek ürkütmeyeceksin ateşi. Körüğü yerine göre az, yerine göre hızlı çekecek, böylece demiri tavına getireceksin. Ustahmet’in körüğü de çifte kanatlı, çifte ağızlı olur. Birinin soluğu bitmeden öbürünü basacaksın ateşe ki ocakta yanan ateşten, kızaran korun ayarından belli olur usta körükçünün çekişi. Böylece Ustahmet’in yanında on üç-on dört yıl çalıştıktan sonra adı demirciye çıkacak oğullarının. Artık ondan sonrası kolay. Çünkü ondan sonra bir demircinin çalışıp çalışıp da kazanmaktan başka işi ne? Demircilik ölmez meslek çünkü. Demircilik ta çobanlık kadar eski. Bir ucu ta Hazreti Davut’a dayanır. Tüm yeryüzü demircilerinin piri Davut’a. Bir eli kıskaç, yumruğu çekiç, dizi örs, soluğu da körükmüş Davut’un. Bir gün kıpkırmızı demiri eliyle alıp dizinde yumruğuyla döverken, karısı: “Ey Davut! Bu keramet senden mi, benden mi?” demiş. “Bunu bilmeyecek ne var. Tabii ki benden” demiş Davut. Karısı: “Hayır benden!..” demiş. Sendendi bendendi derken, “şimdi görürsün Ey Davut!” demiş karısı. Yenini dirseğine kadar çemreyip sıvamış, geçmiş ocağın başına. Kıpkırmızı akkor haline gelmiş demiri tutar tutmaz yanmış eli. Bağırmış. Davut, üzülmüş karısının bu haline. Onun da demir dövmesini istemiş. Düşünmüş çaresini. Sonra ocağının önünde yatıp uyumakta olan köpeğinin üstüste çaprazlama uzattığı ön ayaklarına bakarak kıskacı, kendi dizine bakarak örsü, yumruğuna bakarak da çekici yapıp koyvermiş karısının önüne.

“Al!” demiş. “Madem öyle, senin de gönlün olsun. Bundan böyle sen de demir döv!..”

Ustahmet kömüre basmaz. Kömürü yerden alır, ekmek gibi öpüp de başına kor. “Sofram!” dediği örsünün üstüne kimseyi oturtmaz. Ocağında yüksek sesle konuşmaz, konuşturmaz. Küfür ettirmez. Bir çiftçi buğdayını nasıl çiğnetmezse, çoban önündeki sürüsünü ürkütmezse, Ustahmet de kömürünü öylece korur. Ocağının başına geçince örsünün üstünü eliyle siler, ağzıyla öper, sonra da çekicini eline alarak, “Ya Allah! Ya Davut!..” diyerek başlar demirini dövmeye.

Bahar gelip de yollar iyice açılınca, Ustahmet çıraklarıyla birlikte Kalegediği’nin yolunu tuttu. Ellerinde kıskaçlar, çekiçler, balyozlar, kazma ve küreklerle. İlkin çevreye saçılmış işe yarayabilecek ne kadar demir parçası varsa toplamaya çalıştılar. Parçalar öyle bilinen demirler gibi ağır değil, hafiftiler, sağlamdılar. Ustahmet çekiciyle ana gövdenin sırtına tak tak vurup yokladı. “Çok ateş gerek!” dedi “Çok ateş!..”

Çıra odunlarıyla ünlüydü Karagediği. Çıraklar yörede ne kadar çıralı kütük, odun ve kök varsa toplayıp getirdiler. Tepeleme yığdılar enkazın üstüne. Ardından bir deli ateş koyverdiler. Kalın çıralı kütükler tutuştu. Tam bir gün, bir gece yandı. Kıpkırmızı kora kesen ateşte uçağın kimi yerleri eridi döküldü. Kablolar, teller bir bir ortaya çıktı. Somunlar, civatalar puturak örneği döküldü. Ancak ana gövde, motor aksamı onca ateşe bana mısın demedi. Her yan simsiyah ise, kömüre, hurdaya kesti.

Ustahahmet’le çırakları ellerinde demir kıskaç ve çekiçlerle, keskilerle sökebilecekleri yerleri söktüler. Kestiler. Topladılar. Orta yere yığdılar. Sonra da katır ve eşek sırtında köylerine taşıdılar. İki üç gün de bu sürdü. Tıpkı yağmur sularının azar azar bir yerden bir yere akıp gitmesi, ya da bir yılan ölüsünü karıncaların ağız ağız, diş diş kopararak taşıyıp yok etmeleri gibi.

Ustahmet örsünün üstünü öpüp çekicini eline aldı sonra. Ateşini yaktı.

“Ya Allah! Ya Davut!..”

Çifte kanatlı körüğü çalışmaya, hava basmaya başladı ateşe. Tepeleme kömür yığdı. Çok ateş yandı, çok kömür gitti. Gece gündüz yandı ocak, tüttü baca. Gece gündüz harlayan körüğün sesiyle inledi köy. Uçak parçalarının her biri basit, kullanışlı kara demir kıskaçların ağzında kıpkırmızı bir korda, ocaktan örse, örsten ocağa taşındı. Evrile çevrile dövüldü örsün üstünde...

Ustahmet, karşısında balyoz sallayan çıraklarına parça üstünde vuracakları yerleri, ufacık çekiciyle, “tik taka! Tik taka!” vuruşlarla gösterdi. İyi bir demirci ustası demir döverken konuşmazdı pek. Ağzı dili elindeki çekiciydi çünkü. Ne söyleyecekse çekiciyle söyler gösterirdi çıraklarına, vuracakları yerleri.

İnceli kalınlı bir tempoda örs ve çekiç sesleriyle inledi köy. Dev preslerin altında sıkıştırılmış alüminyum çelik alaşımı parçaların dövüle dövüle şeklini bozmak, bir başka şekle sokmak bir sorun oldu. Zorun da zoru oldu. Her çekiç vuruşta kıskacın ucundaki parça pürüzsüz yalın bir seste “çınnn!” diye öttü. Kayatuzu derler ipince mermer tozunu Ustahmet pençe pençe alıp attı harlayan demirin üstüne. Atılan her toz demirin dışında bir kat yaptı. Ateşi iştahlandırırken demiri de ateşten korudu, besledi. Kayatuzsuz kızan demiri ateş yer bitirirdi yoksa. Sonunda değişmeye başladı demir. Parçaların boyu kısa iken uzadı, kalın iken inceldi. Yediği çekice göre genişledi yamyassı oldu. Örsün üstünde evrile çevrile, sindirile sindirile şekilden şekile girdi. Saban demiri oldu, keser oldu, orak oldu. Tırpan, dahra, balta, satır... hatta kav yakmaya çakmak bile oldu. “Ustahmet çeliği gibi” dediler görenler. “Bir çakışta kavı ateşten harlayıverir...”

Ustahmet kimi parçaları döve döve kağıt gibi incelterek karnının üstüne dürüp bükerek içinden perçinlendi. Tuttu göbeğine bir de dil taktı. Çan bile oldu. İrili ufaklı deve çanları, sürü çanları, oğlak çanları... O çanlar aşiret sürülerinin boynunda ses dövdü, çın çın öttü. O sesler Toros’un yalın havasına karıştı. Hâlâ da karışır...

Ve demirin maden ocaklarından kalkan, oradan ağır demir çelik fabrikalarına kadar uzanan, oradan da gökyüzüne geçen o sonsuz uzun yolu, sonunda Ustahmet’in elinde yepyeni bir yaşama döndü. Ve tüm bunların olabilmesi için öyle yüzlerce, binlerce yılın geçmesi gerekmedi. Birkaç ay yetti sadece. Yedi sekiz ay öncesinin mavi Toros göklerini sarsan, inim inim inleten o korsan yüzlü çelik yumağı, Ustahmet’in elinde basit, üreten devrine döndü.

Yoksul Toros köylüsünün bir çift öküzünün çektiği karasabanların ucunda toprağa döndü. Sürülen, kabartılan toprakta avuç avuç saçılan tohumun çimlenmesine katıldı.

CENGİZ GÜNDOĞDU

Aranan Adam

Bu sabah yataktan hiç kalkmadım. Çoktandır düşünüyordum bunu. Başkaları sabah nasıl kalkar bilmiyorum... Beni, her sabah çıngıraklı bir yılan uyandırır. Her akşam, nefretle kurarım saati. O, her sabah 6.30’da korkunç sesiyle yılan gibi sokar. Uyandırır beni. Hep düşündüm. Allahın cezası şu saati, ötmeye başlar başlamaz keserle tuznan buz edeyim... Bakın bir gün ne oldu... Şimdi düşündükçe kıs kıs gülüyorum. O gün müdürden izin aldım. İşim varmış da, azıcık geç kalacakmışım. Yalan. İşim filan yok... Efendim. O gece, bu çıngıraklı yılanı yine kurdum. Kıs kıs gülüyorum içimden. Sen, yarın saat 6.30’da ötmeye başla... Öt sen... Durmadan öt... Sana şöyle bakacağım... Her şey düşündüğüm gibi oldu. Çıngıraklı yılan öttü durdu o sabah... Hiç aldırmadım... Sağdan sola döndüm. Tam horul horul uyuyacağım, karım dürtükledi... Yahu dur... Yahu dur dinle beni... Dinledi...

— Haklısın, hastasın sen... Yat uyu, dedi...

Yat uyu... nasıl uyursun kardeş... İşte ilk o gün düşündüm yataktan hiç kalkmamayı... O gün mü düşündüm? Yok yahu otobüste aklıma geldi bu... Şimdi efendim ben... Hayır... Nerde oturduğumu söylemem... Ben her gün, sizler için birçok şey arıyorum, buluyorum... Siz de benim nerde oturduğumu arayın bulun... Her sabah çorap aramaktan bıktım.

— Sevgili karıcığım, dedim bir gün. Şu çorapları belli bir yere, ne bileyim, istersen ceketimin cebine koy... Çorap aratma bana...

— İnsan aradığı her şeyi bulamaz, dedi karım yumuşak bir sesle... Sonra gözlerimin içine bakarak şöyle devam etti. Örneğin, ben, sende aradıklarımın tekini bile bulamadım.

Haklı... Bu konuda bir kitap yazacağım... Kitabın adı Arayıp da Bulamamamın Temelleri olacak... Benim çok güçlü bir kalemim vardır. Bu konuyu, otobüste, işe gidip gelirken düşündüm... Aslında otobüste düşünmeyi değil, okumayı severim... Sabah gazetemi otobüste okurum... Yahu şu işe bakın siz... Efendim bu ülke adam olmaz. Yahu ne demek bu... Cemil yine geçemedi Fenerbahçe’ye... Şimdi ben Cumhurbaşkanı olsam sorarım Cemil’e... Sen Fenerbahçe’de oynamak istiyor musun? Evet efendim. Peki niçin oynamıyorsun? Bırakmıyorlar efendim? Kim bırakmıyor? Şunlar şunlar... Öyle mi peki... Çağırırım şunları şunları... Öyle mi peki... İşte size 24 saat süre... Ya Cemil’i bırakırsınız, ya da ben yapacağımı bilirim. İşte o kadar. Fenerbahçe’ye yapılan haksızlıklar canımıza yetti. Yeter artık.

Efendim, ben olsam otobüste gazete okumayanlara oturmayı yasak ederim. Bu olmuyorsa, numaralı yapsınlar koltukları. Herkes gelir, numaralı koltuğuna oturur. O zaman hiç kimse, oturacağım diye boş otobüs aramaz. Arayan bulabiliyor mu? Bulamaz... Birinci temel bu. Arayan, aradığını bulamaz. Bu konuda bol deneyimim var. Bir gün müdür, aranan evrakları bulamıyorum diye bana çıkışıyordu... Bana çıkışırken de gözlüğünü arıyordu. Eğiliyor, kalkıyor, çantasını, cebini, çekmecelerini karıştırıyor. Bir türlü bulamıyor gözlüğü. O sırada aranan gözlük nerde biliyor musunuz... Alnının tam üstünde... Kafasında... müdür gözlüğü arıyor. Bulamıyor. Ben gözlüğü aramıyorum. Ama gözlükle göz gözeyim. Bakın, sonra ne oldu. Müdür kan ter içinde koltuğuna oturdu.

— Evde unuttum herhalde, dedi. Aramayı bıraktı. Resmen bıraktı... Tamam... Aramayı bırakır bırakmaz aranmayan gözlük pıt diye burnunun üstüne indi.

Hep böyle olur. Aranan bulunmaz. Aranmayan bulunur. Kitabımın birinci temeli bu.

Karım, annesinin evine gitti. Bir daha dönmeyecekmiş. Bir türlü anlamadı beni. Evet, birçok şeyi, sık sık saklarım... Ama bir deneme bu. İnsanları deniyorum... Tam evden çıkarken... Anahtar... Nerde anahtar? Ayol, deli olacağım, şimdi masanın üstüne koymuştum. Yok işte... Yer yarıldı yerin dibine girdi... Peki sevgili karıcığım, yemek tenceresine koymayasın... Yemek tenceresi mi? Ayol yemek tenceresine anahtar konur mu? Bakıver canım, insanlık hali... Anahtar benim cebimde... ama karım yemek tenceresine gidiyor...

İkinci temel. İnsan bir şey ararken bilincini yitirir.

Bir tarihte ayakkabı alacaktık. Karımla bir mağazaya girdik. Ayakkabıları giyip çıkarıyoruz. Derken ayakkabılardan birini sakladım. Sakladığım ayakkabının tekini giydim. Evet... Bunu beğendim.. Tekini rica etsem... Emredersiniz, buyurun efendim... Ama bu değil... Ha, evet... Özür dilerim. Şu olacak herhalde... Hayır... Bu mu yoksa... Şu olmasın... Oğlum, ayakkabının teki nerde?

Burda değil miydi... Nerde bu ayakkabının teki... Allah allah... Evet nerde? Hadi bulun bakalım... Herkes kolay sanıyor... Ben, sabahtan akşama kadar evrak arıyorum. Binlerce, yüz binlere dosyaya tıkıştırılmış milyonlarca kağıdın içinden bilmem ne tarihlisini bulmak.

Hiç kimse küçümseyemez bu işi... İşte on tanecik ayakkabı var ortada... Hadi bul bakalım tekini... Ben, şunu bilir şunu söylerim. Şimdi efendim, herkes kendi evrağını yanında taşırsa her şey düzelir. Bu iş çok önemli... Kardeşlerim inanın bana üçüncü dünya savaşı bulunamayan bir evrak yüzünden çıkacak. Sen ey müdür, o zaman “Yangında İlk Kurtarılacak Evraklar”ı kurtar bakalım. Yahu, ben nerden bileyim, odacı Mehmet Efendi, evinin kira sözleşmesini “Yangında İlk Kurtarılacak Evraklar” dolabına saklamış. Müdür, sözleşmeyi burnuma uzata uzata soruyor, neymiş bu... Şu garip işe bakın. Müdür, ev sözleşmesini aramadığı için, eliyle koymuş gibi buluyor. Mehmet Efendi, köşe bucak sözleşmesini arıyor, bulamıyor... Bundan sonra hiç bulamayacak. Çünkü yaktım. Küllerini de kenefe attım.

Aramış da bulamamış... Karıma kaç kez söyledim. Bende bir şey arama. Ararsan bulamazsın. Aramazsan bulursun... Bunun boş felsefe olmadığını anlayacak karım. Kitabımda bütün bunları tek tek göstereceğim.

Kıs kıs gülüyorum şimdi. Herkes beni arayacak... Hele o genel müdür... Efendim, gazeteye ilan vermişler. Genel müdür sekreteri olarak üst düzeyde çalışacak bayan eleman aranıyormuş. İngilizce bilmek gerekliymiş. Öyle mi... Al sana... Oturdum bir mektup döşendim. Türkiye’de iktisat, İngiltere’de Oxford’u bitirdim. İngilizce, Fransızca, Almanca, Japonca, İspanyolca biliyorum. Otuz yaşında, sarışın, uzun boylu, çocuksuz dulum.

Ondan sonra oturdum, kim eleman arıyorsa hepsine bir mektup... Tecrübeli Vinç Operatörü... Çocuğa bakacak yardımcı bayan... Satış Temsilcisi... Fabrikaya ortak... Makine Mühendisi... Kaptan... Kimya Mühendisi... İlanları okurken dikkat ettim. Ne tuhaf meslekler var. Overlokçu, çift iğneci, singerci, ofset ustası, tesisat formeni... Öyle mi... Alın öyleyse...Hepsine bir mektup... Hepsine ayrı bir adres... Kıs kıs gülüyorum. Adam çift iğneci arıyor, ne demekse çift iğneci... Belki yıllardır arıyor. Bir gün mektup geliyor. O da ne, tam aradığı adam... Ara, bulursun sen. Hiç kimse evrak memuru aramıyor. Neden? Var çünkü... Orda bir evrak memuru var. Hazır... Buyruğunuzda... Bizim evrak n’oldu? Şu evrağı bulsana... Evrağı getir... Evrak... Evrak ha... Bütün evraklar cehennemin dibine...

Bakın neler olacak... o çift iğneci arayana, o üst düzeyde sekreter arayana... Onlara bir değil, bin mektup yazacağım. O genel müdür bütün İstanbul’u dolaşacak... Dul, sarışın, uzun boylu sekreter... Ara bakalım sen... Dur bak... Genel müdür efendi bütün Türkiye’yi dolaşacaksın sen...

Mersin’den, Çorum’dan, Mardin’den adresler vereceğim... Ara o sekreteri... Ara da bul bakalım... Gülmekten çenelerime ağrı girdi. Bütün evrakları yeniden düzenledim. 1975’i, 1965’e, 1968’i 1958’e, 1958’i 1934’e, 1934’ü 1945’e soktum. Sonra aklıma şeytanca bir düşünce geldi. Dosyaların tarihlerini değiştirdim. 2100, 2958, 3551, M.Ö. 1751, M.Ö. I. yüzyıl, M.Ö. 106... Bilmem ne tarihli, bilmem kaç numaralı... Numara mı... Evet numaraları da değiştirdim.. Şöyle yaptım. Tarih: M.Ö. 1503- No:195808151976432011580091172111222300801. Hadi bakalım. Bulun evrakları... Müdür hiçbir evrağı bulamayacak. Masasını tertemiz ettim. Tek bir evrak bırakmadım. Bana geçen yıl, geceli gündüzlü tam beş gün evrak arattı. Ben, kanter içinde evrak ararken, o durmadan konuştu... Bende beyin yokmuş... Beyin olsaymış evrak memuru olmazmışım. Evrakı bulamazsam beni perişan edecekmiş... Zavallı beynim allakbullak oldu. Yalvardım. N’olur efendim bir saat aramayalım, evrak kendiliğinden bulunur, dedim. Bir bağırdı bir bağırdı zavallı yüreğim duracaktı neredeyse... Sen, evet sen... Sen müdür efendi, bundan böyle ölene dek evrak arayacaksın.

Herkes beni arayacak...

Karıma bir mektup gönderdim. Milli Piyango’dan büyük ikramiye çıktı. Gel sevgili karıcığım dedim. Gelecek... Beni arayacak.

Ben neyim? Sekreter, tecrübeli vinç operatörü, kaptan, çift iğneci, kimya mühendisi, satış temsilcisi, sorumlu müdür, kaportacı, badanacı... Bu elemanları arayan firmalara mektupla başvurdum. Hepsi gelecek... Beni arayacak.

Dairedeki bütün memurlar... Daireye gelen bütün insanlar... Hadi bulun bakalım, nerde evrağınız?.. Hepsi beni arayacak... Arasınlar... kimse bulamaz beni... Yataktayım... Hem de bir otel odasında... Kıs kıs gülüyorum. Beni burda aramak kimsenin aklına gelmez. Beni çok arayacaklar... Ali üzülür ama... Her akşam bira içtiğim arkadaşım... Biliyorum ağlar bile... Benim gibi... Ağlama arkadaşım... Bakma benim ağladığıma... Çıkamam bu yataktan... Ha, anlarım bütün evraklar yok edilir. Yalnız dairedekiler değil. Dünyadaki bütün evraklar... Hepsi yakılır, külleri denize atılır. İşte o zaman yataktan çıkarım.

Otobüs filan aramıyorum artık... Karda kışta durağa ister gelsin, ister gelmesin... Bütün otobüsler yerin dibine... Cemil’i bile düşünmüyorum. Fenerbahçe’ye girerse girer... Bana ne... Ben artık arayan bir adam değil... ben aranan adamım.... Yarından tezi yok binlerce insan beni arayacak...

Kitabımın bir temeli de şu olacak. Aranan adam olmak istiyorsanız, hiçbir şey aramayın... Benim gibi...

ORHAN DURU

Ağır İşçiler

Ne yaptığımı bilmiyordum uzun süredir birtakım belirsiz anılar dışında. Sonra birden uyuşukluk gibi oldum, ayaklarımda, kollarımda ve cinsel aygıtımda uyuşukluk çözülmesi sonucu bir karıncalanmayla birlikte.

Belki de hatırladıklarım düş parçalarıdır sadece, uzun bir uykunun derinliklerinden gelip bilincime yükselen.

Belki de yaşıyorumdur yedi uyuyanlardan biri gibi kış uykusunda. Ama bir de köpekler vardı yedi uyuyanların ayak uçlarında. Benim ise öyle bir köpeğim yok, bu yarı uyur yarı uyanıklık içinde kestirebildiğim kadar. Bir köpeğim bile yok, kıvırcık beyaz bir köpek, bir it. Hiç olmazsa bir köpeğim olsaydı izleyecek beni, bu ıssız ve çorak yollarda, bu yakıcı, ağaçsız çölde, mağaranın ağzında uzayan.

Belki de bir hastanenin koridorunda bir sedye üzerine atılmışımdır şimdi, lizol kokuları içinde. Bir sosyal sigortalar hastanesi olmalı. Koridorun beyaz fayanslı duvarları uzanıp gidiyordur sonsuza doğru.

Belki de bir deniz kıyısında oturmuşumdur kobalt mavisi, balıksız ve besisiz bir deniz kıyısında. Tepemde kızgın güneş, elimde bir matara, içinde ısınmış su, nöbet bekliyorumdur, ölümün nöbetini.

Belki bütün bunlar oluyordur.

Şudur ya da budur, uzun yıllar kendimi bilmeden yaşadım, algılarım bulanık, beynime bir tül perde örtülü. Daha doğrusu yaşıyabildim uzun yıllar, bu durumda bir robot gibi durmadan çalışarak, çalışmaktan gözüm açılmayarak, Babil kulesini ya da Mısır piramitlerini inşa ederek. Tabanları kare, yan yüzleri üçgendir bu piramitlerin. Babil kulesi ise geçmiş yüzyılların bir apartmanından başka bir şey değildir aslında. Şimdi kabzımallar dikiyor böyle apartmanları milleti kazıklayarak.

Küçük bir gündelik çıkarmak, geçinmek ve karnımı doyurmaktı bütün sorunlarım benim, bu yıllarda ve yüzyıllarda. Günde 10–15 saat çalıştığım oluyordu en karanlık günlerde saati kırk paradan. Tutsaktım bir çarka ve kurtulamıyordum bu çarktan bir türlü. İşten çıkıp kendimi sürüklüyordum eve güçlükle ve ölü gibi yatıyordum. Aygıtımı ise çoktan unutmuştum doğrusu, bir iş yapmadığı için olacak. Bir ara büyü yapıp bağlamışlardı onu. Böyle söylüyordu kimi tanıdıklarım ve dinsel kişiler. Sonra okuyup üfleyerek, bu dinsel kişilerden biri, açmaya kalktı aygıtımı ama çözemedi. Ben de bir sabah bu bağı aradım ama bulamadım. Bu kadar çalışma sonunda paslanmış olmalıydı bu aygıt, çocuk üretemez duruma düşmüştü gövdemin yorgunluğundan.

Ben işimi severim aslında. Çünkü iyi bir işçiydim. Üretim yapıyordum ben. Çocuk üretimine değilse bile başka üretimlere katkıda bulunuyordum herhalde. Ama her şeyi aşırı ürettiriyorlardı bana ve karşılığını alamıyordum ürettiklerimin. Para azdı, yorgunluk çoktu. Deniz kıyısını, çölleri, güneşleri, yıldızları özlüyordum. Bu özlem bir türlü bitmiyordu ve bir baygınlık veriyordu içime, bunları düşünmek.

Önümden makine parçaları geçiyordu ve ben onların vidalarını sıkıştırıyordum durmadan, saatlerce, günlerce. Şarlo’nun filminde olduğu gibi. Ya da montajını yapıyordum bir motorun. Bu daha az cansıkıcı idi hiç olmazsa. Motorun parçaları dünyanın her yanından geliyor ve ben birleştiriyordum onları bir bir, göz nuru dökerek, terleyerek, biterek. Yüksek izabe fırınından kızıl demir kalıplarını kancayla çekip, merdanenin altına sürüyordum biçim verilsin bunlara diye. Kıvılcımlar saçıyordu eriyik demir. Sonra bunlar demir putreller haline geliyor, fabrikada karaborsacılara satılıyor ve onlar da dağıtımını yapıyorlardı yurda, büyük kârlarla. Böyle oluyordu bu işler...

Zayıflıktan ölmiyeyim, kollarımda çalışacak derman kalsın diye ayakta tutuyorlardı beni, vitamin ve hormon iğneleri yaparaktan. Çok iyi bakıyorlardı bana doğrusu. Leblebi gibi ilaç yutuyordum. Tutkum vardır her çeşit ilaca. Kimde bir ilaç görsem hemen yutarım bir bardak suyla, belki de iyi gelir diye. (Ama neye iyi gelir bu ilaçlar? Orası belli değil...)

Yoğurtlar yiyordum, sütler içiyordum basımevlerinde çalışırken, kurşun zehirlenmesini önlemek için. Ama ellerimin derisinden sızan kurşunlu boyalar, kurşun buharları gene de kör ediyordu gözlerimi zamanla, iyice göremiyordum ortalığı. Kurşunlar kazanda eriyor, linotiplere akıyor ve diziliyordu harfler askerler gibi, manga manga.

Avrupa’lara gidiyordum, oralarda çalışmak için ve gerçekte yeni bir proletarya oluşturuyordum oralarda. Bir odada on kişi yaşıyordum. Bir düğmeye basıyordum günler boyu, göstergelere bakarak dikkatle. Bana bir sandalye bile vermiyorlardı oturmam için, bu işi yaparken. Oturursam uyurmuşum ve dikkatim dağılırmış. Gerçekten de oturunca uyuyordum. Uykumda hep bu Avrupalı işkencesini düzenleyenlerle boğuşuyordum, boğazlıyordum onları. Kimi kez düş göremeyecek kadar cansız, halsiz kalıyordum. Düğmeye basmak engizisyon işkencesinden de beterdi. Düğmeye basıyordum ve düğmenin içinden binlerce gözlü bir IBM elektronik beyin canavarı çıkıyordu. Kimi gözleri yeşil, kimi gözleri al! İçinde binlerce ses bandı, saatte binlerce kilometre hızla dönerek saldırıyordu bana. Düğmeye basıyordum ve birdenbire nükleer başlıklı füzeler havalanıyordu gizli kalmış bir çölün gizli kalmış bir köşesinden, ya da kutup buzları altından. Düğme paramparça oluyordu işaret parmağımın altında ve işaret parmağım donup kalıyordu dehşet içinde. Düğmeyi biraz çeviriyordum ve kentlerin elektrikleri sönüyordu, suları akmıyordu ve sıçanlar kol gezmeye başlıyordu bakımsız getto’larda.

Boğazına kurşun dökülüp denize atılmış bir insan gibi gömülüyordum uyku denizinin derinliklerine. Trenlere biniyordum ve hemen uyuyordum. Bu yüzden kaçırıyordum ineceğim istasyonu. Kömür ocaklarına inip esir gibi çalışıyordum hınçla, ekmek parası peşinde. Çöllerde petrol borusu döşüyordum kimi zaman, denizlerde yeraltı kablosu. Dağların korkunç soğuklarında yüksek gerilim hatları geriyordum çelik direklere. Barajlarda çalışıyordum. Sarp dağ yamaçlarında kayaları atıp yol açmaya çalışıyordum. On tonluk buldozerler elimin altında kuzu gibi idi.

Birden uyanır gibi oldum. Çok lüks siyah, uzun bir arabadan bıyıklı, uzun boylu, iyi giyimli bir adam indi fabrikanın önünde ve elini omuzuma koyarak “Haklarınızı sonuna kadar savunacağım. İşverene sizi bırakmayacağım. Gerekirse greve gideceğim” dedi. “Sen kimsin?” diye sordum. “Ben sendika ağasıyım” dedi adam, ağzındaki pürodan bir nefes çekip.

(Hep püro içerler bu sendika ağaları.)

“Seni gökte ararken yerde buldum” dedim adama. Sonra devam ettim kızgın:

“Sendikaya aidatlarımızı ödüyoruz. Kesiliyor bunlar yövmiyelerimizden. Dayanışma aidatı da kesiliyor. Ama bir şey olduğu yok. Eski hamam eski tas. Bu paralar nereye gidiyor arkadaş? Yalnız senin altındaki arabanın markası değişiyor durmadan.”

“Bu araba sendikanın” dedi ağa. “Bu araba sendikanın ve işverene sendikamızın ne kadar güçlü olduğunu göstermek için böyle bir araba gerekli. Toplu iş sözleşmesine yaya gelemem ya! Sonra ne der işveren? Küçümsemez mi beni?”

“İşverenden bana ne?” dedim ben de.

“Geçen yılki Impala’yı sattım, bu yıl bir Chevrolet aldım.” dedi sendika ağası ve beni arabaya bindirip dolaştırdı biraz kenti, görülecek ya da görülmesi gereken yerleri. Ben büzülüp gömüldüm arabanın kuş tüyü gibi koltuklarına utancımdan. Sendika ağası gerçek bir ağaydı doğrusu ve bizleri de himayesine almış gibiydi. Ağalığın esası bu değil mi? Kendi uyruklarını koruyordu ağa. Uyrukları bizdik. Nasıl uyruk olmuştuk? Bu soruya cevap bulamadım.

Başkalarından duymuştum. Bu sendika ağaları sonradan milletvekili, patron filan oluveriyorlardı. Ardından bir apartman katı alıyorlardı, ardından lokanta ya da dolmuş işletmeye başlayıveriyorlardı, ardından güzel kadınlarla pavyonlarda gözüküyorlardı, metresler tutuyorlardı. Güçlü kişilerdi bunlar. Gidişe ayak uyduruyorlardı.

“Sen tam bir üçkağıtçısın.” dedim ağanın sofrasında iki kadeh rakıyı mideme indirip, kafamda coşku belirince. Ağa kahkahalarla güldü. Göstermek istedi belki de şakaya ne kadar dayandığını.

“Sen bir ineksin! Sen bizden değilsin!” dedim. “Sen bizi sattın. Kime yutturuyorsun?” dedim.

Ağa ise çevresindeki yardakçılarına ve şakşakçılarına omuz vurup “Kah kah kah, kih kih kih...” diye kıkırdadı. “Ben neymişim?” diye sordu onlara. Sonra açıldı ağa ve konuşmaya başladı ciddileşip:

“Sen farkındasın işlerin ve aklın başında. Şunu bil ki bugün en iyi işlerden birisi sendika ağalığıdır. Geleceği emindir. Daha iyi bir iş yoktur. Bizimle kimse başa çıkamaz. Sen de dize geleceksin. İplerin benim elimde. Onun için dediklerimi yapmalısın. Bizim sendikaya gir. Bizim sendikaya girersen seni belki yönetim kuruluna da alırım. Bugün sendikanın 10 bin üyesi var, bu ne demek biliyor musun? Kah kah... Kih kih... Öbür sendikaların canına okuyacağım ve bütün aidatları ben alacağım. Birikmiş fonlardan yatırım yapacağım. Fabrikalar kurduracağım. Sendikaya iki kaptı-kaçtı alacağım. Grev, işgal ve boykot yaptıracağım.”

Pürosundan bir nefes çekip üfledi. Ürküttü beni bu sendika ağası. Bizim aramızdan çıkmıştı ama bizden birisi değildi.

Yemekten sonra, inadım tuttuğu için, zorladılar beni. “Ağanın sendikasına üye ol!” dediler. Dövdüler ve yediklerimi çıkardım. Doktordan üç günlük rapor aldım kafamı kapıya çarptım diye. Doktor inanmadı buna. Üç gün evde yattım. İşe gitmedim.

Birden uyanır gibi oldum. Solcuları gördüm. Birbirleriyle kavga ediyorlardı. Her biri en iyi doğruyu biliyordu ve ötekiler bir şey bilmiyorlardı. Onları izledim.

Biri öbürüne “Oportünist” dedi. Öbürü bir başkasına “Revizyonist” diye bağırdı. “Biliyoruz bunları gözü yaşlı popülist!” dedi bir başkası. Biri bir başkasına “Emperyalist ajanı!” dedi. Bir başkası birisine “Karşı-devrimci!” diye bağırdı. “Hain...” Öbürsü buna “Karşı devrimci sensin, pis entelektüel!” dedi.

Bu gürültü içine öğrenciler de girdi molotof kokteyli savurarak. Biri “Öğrencilerle olmaz bu iş. Öğrencilerin sınıfı yoktur.” dediyse de gürültüye gitti.

Sonra bir gün gecekondudan kalkıp kenti gezmeye başladım. Karşıma bir polis çıktı elinde copu, başında miğferi, belinde gaz bombası.

“Nereye?” diye sordu.

“Kenti gezmeye...” dedim.

“Öyle her isteğin zaman gezemezsin. İzinli mi bu gezi?”

“İzin mi alacaktık bir de?” diye sordum.

“Toplantı ve gösteri yasasına göre böyle kalabalık gezilerde vilayete başvurmak gerekir.”

Ben de yazdım bir dilekçe vilayete.

Bu kez polisler barikat kurdular. Askerler tanklar getirdiler. Bunları, gezerken ortalığı fazla kırıp dökmeyeyim diye yaptılar. Oysa hiç de böyle bir niyetim yoktu. Biraz gezip hava almak istiyordum.

Kimi yaşlı başlı hanımlar, iyi giyimli kızlar beni görünce “Gecekondular bir inerse ne yaparız? Altındağ, Zeytinburnu bir inerse halimiz nice olur?” diye başladılar konuşmaya kendi aralarında. Bunları hep duydum. Barikatlar, coplar ve dayaklar arasında gezintimi yaptım. Temiz sokakları gördüm. Köşkleri, barları, pavyonları, apartmanları, işhanlarını, kumarhaneleri, kulüpleri, bezik salonlarını, sinemaları, tiyatroları, diskotekleri, berber salonlarını, pastaneleri, butikleri, mağazaları gördüm. Güç oluyordu gezinti. Ayağıma dolanıyordu polis. Ama hava almak istiyordum biraz. Çevreyi inceliyordum. Bana korkarak bakanlara “Benden korkmayın! Sizi korkutanlara inanmayın!” demek istiyordum ama bağırmaktan sesim kısılmıştı ve kimse duymuyordu beni. Araba sahipleri arabalarını hemen garajlara sokuyorlardı, ne olur ne olmaz diye. Kimi ev sahipleri korkup pancurlarını kapıyorlardı. Kimisi bayrak asıyordu.

Sendika ağası çıktı karşıma “Fabrikana dön! Uslu uslu grevini yap! Artan ücretini al!” dedi. “Çekil önümden ağa.” dedim. “Kalabalık etme!” Basıp geçtim yanından.

Polisler bir güzel dövdüler beni gösterdikleri yoldan çıktım diye ve attılar içeri. Yargıç altı ay ceza verdi, sonra tecil edip salıverdi beni. Yargıca “Sağolun” dedim ve işime döndüm.

İnsanın deneyini artırıyor böyle gezintiler. Şimdi mutlu gibiyim neredeyse. Herkes benim ne yapabileceğimi biliyor, ben de ne yapabileceğimi biliyorum.

DURSUN AKÇAM

Al Sana Alamanya

Ben %60 Şefik, Alaman’ın H. Şehrinde bir garip, bir Alamanzede!.. Aslen Türkiye’nin Sivas ilinden olurum. 1971’in 10. ayında geldim Alaman’a... O zaman %100 Şefiktim, şimdi, “%60 Şefik” oldum. Son tahlilde %50’ye düştüğüm anlaşıldı, lakin resmi bir raporla saptanmadı. uzun zaman %60 yaşadığımdan herkes beni, “%60 Şefik” bilir. “H. ŞEHRİNDE %60 Türke Şefik!” dedin miydi, Alamanlar parmakla gösterirler.

Beni sokağa attılar Almanlar, iş vermiyorlar bana, “Sen %60 adamsın, bize yaramazsın!” diyorlar. Ben sanki anamdan %60 doğmuştum, sanki Alaman’a %60 gelmiştim! Heyeti Sıhhiye raporuyla %100 Şefiktim, Alaman’a ayak basanda! Keyfimden düşmedim %60’a, %50’ye. Alaman’ın işinde küsüratlı adam oldum ben! %40’mı, %50’mi Alaman’ın patronu yedi, iliğimi, kemiğimi yedi, kanıma ekmek doğradı benim!

Her geçen gün biraz daha tükeniyorum. Bu gidişle %40’a, %30’a, %20’ye, %10’a, %1’e düşeceğime ve sıfır olup öleceğim. Kimseler duyamayacaklar, bilmeyecekler. Çocuklarım, karım, kavim kardaşım da görmeyecekler ölümü, nereye gömüldüğümü!.. %60 Şefik yok olacak! Ama mezar taşımda yaşayacağım, “Aslen Sivas İlinin M. Köyünden olup 1971’in 10’ncu ayında Alman’a işçi olarak gelen, 1936 tevellütlü, Yeter’den doğma, Alamanzede %60 Türke Şefik burada yatar!” diye yazdıracağım.

Dinlemiyor musun yoksa? Sen dinlemesen de ben anlatırım. Dağa, taşa, gökte uçan kuşa anlatırım! Derdime derman sorarım! Ahımdan sağır kulaklar delindi, dilsizler dile geldi, cansızlar cana!.. Cümle mahlukat ayaklandı. Lakin Alaman işverenleri, Alaman’ın resmi sorumluları kıpırdamadı, “%100 Şefiksen beri gel, küsüratlıysan öte git!” diyorlar. Ulan Allahsızlar, beni bu hallere kimler düşürdü, %100 Şefik’i, %60’a, %50’ye kimler indirdi?..

Dedim ya Alaman patronun oyununa geldim ben. Akkorttu işimiz bizim, Akkort çalışırken bozuldu akordum benim! Telim teleğim kırıldı, şimdi çalan eller de perişan!.. İki kişi günde 10 bidon yapardık, saat ücretimiz 9 DM., üst sınırı serbest. İlk heveste dört elle sarılmıştık işimize. Bizde hile hurda yok! 10 yerine 12 ürettik, iki fazla ile saat ücretimiz 9.50 DM.’ye geliyordu.

Sessizce çalışıp gidiyorduk. İşimize alışmış, otomatikleşmiştik. Patron memnundu, şef, mayister memnundu. Sonra birdenbire bir buyruk geldi patrondan şefe, şeften mayistere, mayisterden bize iletildi. “Günlük akkort 12 bidona çıkarılmıştır, üst yanı serbest... 12 yerine 14 üretenler, saat başına 9.60 DM. alacaklar, iki fazla üretmeyenler, eski ücretlerinde sayacaklar!”

Yutkunduk kaldık. Şef geldi, “Devam!” dedi, Mayister, “Çabuk!” dedi. Çaremiz yoktu, “İyi!” dedik, baş eğdik. Ve dayandık, her gün 12 yerine 14 ürettik. Başlangıçta epeyce zorluk çektik, çok yorulduk. Ama tez alıştık, robotlaştık. Bir metre küp hacimli bidonlar, gövdemizin ayrılmaz parçalarıydı. 14’üncü ile tümlenirdik, değilse sakat bilirik kendimizi!

Bir süre böyle sürdü işimiz. Hesabımı kitabımı buna göre düzenledim. Memlekette bir meskenim yoktu. İlk işim çocuklarıma başlarını sokacakları bir ev yaptırmak olacaktı köyümde. Ve sonra da öteki dertler... Ardından ikinci buyruğu geldi patronun. Akkort 14 bidona çıkarılmıştı! Üst sınırı yine serbest! İki fazla ile 16 üretenlere, saat başına 10.50 DM. ödenecekti. 14 bidonda kalanlar 9.60 olacaklardı.

Karşı çıktık, dinleyen olmadı. Şef buyurdu, “İsteyen çalışır, istemeyen gider!” dedi, “İşsizler kuyrukta!..” Şef de patron da kedinin fare ile oynadığı gibi oynuyorlardı bizimle. Önce önümüze üç beş kuruş atarak bizleri özendiriyorlar, gücümüzü deniyorlardı. Biz robotlaştıktan sonra da akkordu artırıyorlardı. Ve meydan okuyorlardı, “Çalışmak istemeyenler gider!”

Nereye gitseydim? Yol bilmezdim, iz bilmezdim. Bir Hayimi ve işyerini, bir de Hbf. Bahnhofu bilirdim. Tek başıma şehrin içine çıksaydım yolumu yitirdim. Dilsizdim, dil bilmezdim. Kime danışacaktım, kimden iş soracaktım? Özel bir tercümanım, elimden tutan başka bir yol gösterenim mi vardı! Bir tutsak gibiydim bu şehirde, bir yana kıpırdayamazdım!

Çekip memlekete gitmek de erkendi, belki de bir düştü bende. Keyfimden düşmemiştim yaban ellere! 40 dönüm kıraç toprağımız, evlek evlek dört kardeş arasında parsellenmişti. Benim payıma düşeni de onlar ekip biçiyor, karınlarını doyuramıyorlardı. Çalışma izni verilmiş olsaydı, köyler tümüyle dökülüp geleceklerdi Alaman’a. Ailemi getirememiştim, çünkü yarına bir güvencem yoktu. Anam, üç çocuğum, karım, beş can insan ekmek parası bekliyorlardı benden her aybaşı. Çalışmak zorundaydım. Aldığım ücreti de düşüremezdim. Her gün işten atılma korkusu içindeydim! Şefin, “Git!” demesi yeterdi.

Dedim, “Dayan Şefik, kovulana dek dayan!” dedim, “Dayan arkadaşım Cuma, fırsat eldeyken, dayan!” 16 bidona soyunduk. Tepemiz üstüne dönüyorduk. Gün tamam, 16 bidon tamamdı her akşam! Başlangıçtaki akkort hesabına göre saat başına 16 DM almamız gerekiyordu. Oysa biz kimi sefer fazla “mesai” de yaparak, bidon sayısını 16’ya çıkararak 10.50 DM. alabiliyorduk. Daha çok çalışıyor, daha az diyorduk! Bu nedendi?..

İş arkadaşım Cuma dayanamadı, ayrıldı gitti. Nereye gitti, bilemedim? Benim de sağlığım bozulmaya başlamıştı. İlk kez kıranka çıktım, iki hafta rapor aldım. Ağrılar başlamıştı her yanımdan. Eskisi gibi çalışamıyordum. Akkordu zor tutturabiliyorduk yeni iş arkadaşımla!..

Daha sonra tezgahlarda yenilik yapıldı, otomatik sistem kuruldu. İki kişinin yaptığı işi tek kişi yapacaktı. Yeniden akkort kondu, bir kişiye günde 16 bidon! Saat ücreti yine eski akkorta göre, yani 16 bidon üretenler, her saat için 9.60 DM., bu sayıyı 18’e çıkaranlar, 10.60 DM almış olacaklardı!

Arkadaşımın görevini makina yüklenmişti. Benim işim, yine üstümdeydi. 16 bidona koşullanmıştım zaten. Ancak iş bununla bitmiyordu. Ücretimin düşmemesi için günde 18 bidon üretmem gerekiyordu. Buna gücüm yetmiyordu. Korkumdan olumsuzluk da gösteremiyordum. “Öyleyse git!” derse şefimiz, ne yapabilirdim? Bir karanlık kuyunun içine düşmüştüm, çırpındıkça derine gidiyordum! Ve bir çıkış yolu bulamıyordum. Dayanamadım, yeniden dişimi sıktım. “Mesai saati”, hafta sonu tatilleri düşünmedim. Bidon sayısını 17’den, 18’e çıkarmayı başardım. Gelgelelim, insanlığımdan hayır kalmamıştı. Elim, ayağım, tüm organlarım mekanize olmuştu. Artık ben bir robottum. Düşünemiyordum, karar veremiyordum. Dengem bozulmuştu. Eğilip kalktıkça iğneler batıyordu her yanımdan!..

Bu arada iş krizi başladı (1974). Üretilen mallar pazar bulamıyordu. İşsizler çoğalmıştı. İşten atılma tehlikesi ile burun buruna gelmiştik. Patron, bu durumdan yararlanarak akkortu 18’e çıkardı! Aldığı ücreti korumak isteyen bir işçi günde 20 bidon yapmak zorundaydı!

Hepimizde şafak atmıştı! Patronun yanıtı kesindi, “Kimseyi zorla çalıştırmak istemiyorum!” ve ekliyordu, “ürettiğiniz mallar ucuzladı, satamıyorum. Böyle giderse fabrikayı kapatmak zorunda kalacağım.”

Kolum kanadım kırıldı sandım. Hiç söz etmeden bir hafta rapor aldım. Hbf. Bahnhofa indim. Gördüğüm işçilerle konuştum. Hepsinde aynı dert. Birçoklarına çıkış verilmişti. “Yeni iş bulmanın olanağı yok!” diyorlar, kara kara düşünüyorlardı. Çaresiz işbaşı yaptım Akkortu bile tamamlayamıyordum. Hastalandım kırank üstüne kırank yaptım. Şefin gözünden düşmüştüm, “Böyle giderse çıkışını veririm Şefik!” dedikçe ödüm kopuyordu. Ağrılar içinde çabaladım durdum. Korkumdan doktora çıkmıyordum. Sırtım kilitlenmişti, eğilip kalkamıyordum.

Bir gün külçe gibi yığıldım iş başında. Cankurtaranla hastahaneye kaldırdılar. Omurga kemiklerim eğilmiş, iskeletim bozulmuştu. Kemiklerimde kireçlenme vardı. Siyatik olmuştum ayrıca.

Bir ay sonra yeniden işbaşı yapabildim. Artık eski Şefik’ten eser kalmamıştı. İstenilen üretimi yapamıyordum. Beni aldılar işimden, yağ bidonları yapan başka bir bölüme verdiler. Saat ücretim iki D. Mark düşürülmüştü! Böylece bedensel ağrılarım yanına psikolojik ağrılar da eklenmişti!

Bu arada karımdan mektup aldım. Anam öleli üç ay olmuş, bana haber vermemişlerdi. Kardeşlerim, anamdan kalan evi paylaşmışlardı. Karıma, “Topla çocuklarını, git kocanın yanına!” diyerek yol göstermişlerdi! O da onuruna yedirememiş bir komşunun yanına geçici olarak taşınmıştı, “Göçmen Muhittin’in evini satın alıyorum, acele para yolla!” diye yazıyordu!

Ben hangi bir derdime yanacaktım? Ev parası, ekmek parası, can ağrısı, yürek yarası!.. Bir oğlum kasaba orta okulunda, öbürü ilkokul son sınıfta, “Ben de ortaokula yazılacağım,” diyordu. Toplayıp buraya mı getirseydim, köyde mi bıraksaydım onları?.. Ben Almanya’da diken üstündeydim! Ne halt etseydim?..

Sağlığımla birlikte moralim de bozuluyordu ve günü günden kötüye gidiyordum. Hastahane kapı komşum olmuştu, düzelemiyordum bir türlü!.. Yaz geldi, yıllık iznimi aldım, gittim memlekete. Dedim, memleketin güneşi, kaplıcaları iyi gelir, sağlığım düzelir. Olmadı. Oradaki perişanlık, çoluk çocuğun dramı daha da sarstı beni. Dönmek istemiyordum, ama ne yapabilirdim? Dört can insanı ben yaşatıyordum. Onlarla birlikte sersebil olacaktım. Alaman’da iyi kötü bir işim vardı. Onca yıl çalışmıştım, kıdemim, sözde bir takım yasal haklarım vardı. İstemeyerek tuttum Alamanın yolunu!

İznimi 20 gün geçirmiştim. Kararsızlık içinde bir rapor almayı da düşünememiştim. O nedenle işe başladığım gün çıkışımı verdiler. Ve onca yıldır korktuğum başıma gelmişti nihayet! Mahkemeye de başvuramadım, çünkü yasal bir hakkım kalmamıştı.

Açıkta dolaşıyordum, fakat hastaydım. Ev doktoru ile hastahane arasında mekik örmekle geçiyordu günlerim. Üzüntüden sinirlerim daha da tahrip olmuştu. Hastalık sigortası, her ay belli bir ücret ödüyordu. 18 ay bu böyle sürdü. Sonunda sigorta, “Sen iyi olamayacaksın, emekliye ayrılman gerekli” diyerek ödemeyi kesti.

Dilekçe verdim, “malulen” emekliye ayrılmamı istedim. Sağlık kurulunda muayene ettirdiler. Kurul “%40 iş göremezlik, %60 çalışır!” yollu bir rapor düzenledi. “%40 işgöremezlik” emekliye ayrılmama yetmiyordu. %60 çalışmak zorundaydım. herhangi bir tazminat da vermediler.

İş Bulma Kurumuna kaydoldum, iş istedim. Fakat kimse %60 Şefik’e iş vermiyordu. Alaman’ın çelik patronları, %100 Şefik istiyorlardı. Aylarca hasta, sakat süründüm. Adım, “60 Şefik”e çıkmıştı. Kurumda görevli memurlar beni görür görmez, “%60 Türke Şefik yine geldi!” diyorlardı.

İş Bulma Kurumu, bana işsizlik yardımı ödüyordu. Ancak bu ödeme, tek kişinin geçimi ölçü alınarak yapılıyordu. O nedenle de elime çok az bir para geçiyordu. Karım, çocuklarım sanki insan değillerdi, sanki onların yaşama hakları yoktu! Oysa ben aldığımın yarıdan çoğunu onlara göndermek zorundaydım. Değilse hepten aç kalmış olacaklardı.

Bu iş de uzun sürmedi. Bir yıl sonra Kurum ödemeyi kesti, “Yasal süren doldu, sana iş bulamadık. Bizimle ilişkin kalmamıştır!” dediler. Kalakalmıştım kuru yerin, kara göğün arasında! Çekip gitseydim memlekete, durumum değişecek miydi? Başımı sokacak evim, işleyecek toprağım, bir başka yerden gelirim mi vardı? Alaman’ın hurdaya çıkardığı küsüratlı adama Türk ağası, Türk patronu iş mi verirdi. Ağalar, sığırlarını teslim etmezlerdi %60 Şefik’e. Milyonlarca işsizin, %100 sağlamların aç kaldığı bir ülkede kim bakardı %60’ların yüzüne! Orası da ölüm, burası da ölümdü benim için! Bu durumda Türkiye’de olsaydım çoktan ölmüş olurdum. Hiç olmazsa burada verilen birtakım sosyal haklar vardı, ölümü biraz daha geciktirirdi!

Belediyeye başvurdum bu kez, yardım istedim. 350 D. Mark aylık bağladılar! Bu para benim hangi derdime derman olacaktı? Kahrettikçe sigaraya zorluyordum. Günde iki paket yetmiyordu. Ya çocuklarım, dört can insanın ekmek parası? Parasızlık yüzünden şehirde okuyamayan, okullarını terkeden iki oğlum?..

Dahası var. 140 DM. aylık kirayı ödeyemediğimden Hayımdan da attılar beni! İş Bulma Kurumu, iş iznimi iptal etti. Polis, “Oturma vermem!” dedi. “İş iznin yok, ikamet adresin yok.”

Nerede mi kalıyordum? Her gece bir hemşehrinin kapısını çalıyordum. Yüz çevirdiler bir çoğu. Bazıları da bir dilenci gözü ile bakıyorlardı. Acıdıklarından ses etmiyorlardı! Bu durum da ayrıca öldürüyordu beni. Bazı geceler sokaklarda sabahlıyordum, gitmiyordum. Şimdi yaz geldi, parklarda, ağaçların altında yatıyorum. Görmek istemiyorum insanları. Hangisi iyi, hangisi kötü seçemem ki! Hepsini patronun suç ortağı görüyorum, acımasız, kaskatı görüyorum. Ölümü görseler çiğneyip geçecekler!

Başımı alıp insansız yerler ararım. Çocuklar, kuşlar, ağaçlar benim dostlarım. Çocuklar görürüm, çocukluk bahçelerinde. Beni dışlamazlar. Otururum karşılarına, onlar oynar, ben konuşurum. Kendimi unuttuğum olur. Çocuklarımın hayali canlanır gözlerimde. Kızım Fatma’yı görürüm, çekingen üzgün. Birden tanır beni, “Baba!” diyerek boynuma sarılır. Alırım kucağıma, öperim. O konuşur, ben dinlerim. Neden sonra uyanırım. Fatma yok, çocuklar gitmiş, alan bomboş! Kuşlar gibidir çocuklar, uçar gelirler, uçar giderler. Akşamın gölgesinde yapayalnız kalırım.

İnerim gölün kıyısına. Gölde ördekler, peşlerinde yavruları. Ana ördek gagasını silah gibi çevirir bana. Yavrularını korumak ister beliren bir tehlikeden! Ana ördekle bir benzerlik kurarım karımın arasında. Onların gagaları ne ki!.. Zalim avcı çıkmayı görsün öteden. Bir fiskede yerle yeksan eder anayı da babayı da yavrularını da!..

Her zaman ekmek kırıkları taşırım ceplerimde. Ördeklere veririm. Nicedir dost oldum ördeklere. Tanıdılar artık korkmuyorlar benden. Gördükleri zaman “Gak! Gak!..” ederek, kanat çırparak sevinirler hepsi birden. Toplanırlar önüme. Serperim yemlerini parça parça. Onlar gagaları ile yemlerini toplarken, ben konuşurum, dinlerler. Karınları doyar, sonra da çeker giderler. Yine yalnız kalırım orada, karanlık basar!

Mahkeme mi dedin? Yazdım bir dilekçe, başvurdum oraya da en sonunda. Dedim, “Sakatsam emekliye ayırsınlar, değilsem iş versinler?” Mahkeme, yolladı bir sağlık kuruluna ve rapor istedi. Bu kurul da aynı raporu verdi, “%40 iş göremez, %60 çalışır!” Olanca gücümle bağırdım, “Anladık yahu, ben ölüyorum, kimse beni çalıştırmıyor!” dedim. Dışarı attılar!

İşte böyle!.. Tam on yıl oldu Alaman’a geleli. Gücümü verdim, canımı verdim, hasta oldum, sakat oldum, itler gibi atıldım sokağa! Ama Alaman’ın itleri bizden değerli. Onlar itlerini atmazlar sokağa. Yağla, balla beslerler, ne aç koyarlar, ne de yersiz yurtsuz!..

Karıma çocuklarıma aylar var mektup yazamaz oldum. ne yazayım, ne diyeyim? Öldüler mi? Kaldılar mı bilmiyorum? Ölü müyüm, diri miyim, ben kendimi de bilmiyorum! Fakat ölüm başka şeyse eğer, yakında yüzde yüz öleceğimi biliyorum. Para topladım hemşehrilerden. Mezar taşımı yazdıracağım, “%60 Türke Şefik burada yatar!” diyeceğim ve altına da ol hikayemi ekleyeceğim, “%100 Şefik’i Alamanlar yüzde sıfır ettiler ve öldürdüler. O bir Alamanzededir.” diyeceğim! Yetmez mi?”

Al sana Alamanya!

AYŞE KİLİMCİ

Ucuz İnsanlar

Sevgili kızım,

Sevgili kızım benim göndermiş olduğun mektubunu aldım. öyle sevindim ki sağol yavrum benim. mektub almam gecikirse meraklandığım için benden özür diliyorsun estafurullah kızım, insan ana yarısından elbet ki gününe gün mektub bekler. ben senin güzel yazışların bir gün gecikse bile benim tatlı kızımın mektubu neden gelmedi diyorum. ertesi günü alıverince tekmil alamanya benim oluyor, çok dankeşön. seni bu kadar meşgul ettiğim için çok üzülüyorum biliyor musun, yani çok... elbette bunu kendine bir mazife etmişsindir fakat bu edindiğin mazifeyi içten gelen bir sevgiyle yaptığın için benim yanımda ne büyük bir deyer olduğunu sana yazılarla anlatabilemem. benim sevgili ve altın kalpli kızım sizleri hepinizi öyle özledim ki izin günlerimi urganla çekiyorum. allah hayırlısıyla o günleri görmek nasip etsin de...

canım kızım senden mektub aldığımda tüm morelim düzeliyor, hep hep okuyorum, ah benim melaikem gurbetteki bu canı düşünüp habersiz koymuyor diyorum, hep hep okuyorum. allah senden razı olsun diyorum, gönlünde ne muradın varsa senin, tüm okumalarında başarılar dilerim, arzu ettiğin mutluluklara eriş yavrum, sağlıklar temennisiyle de işlerinde, mazifelerinde başarılar...

bu seferinde sana yazmayı geçlediğim için çok üzüldüm, sebebi, de şu oldu,; biraz gırip olmuştum üstünüze sağlıklar. fakat yinede her gün firmama gidiyordum. eve gelince tez elden yatağa yatıp, sabahaca dinlenip aynı kırık döküklükle işe gidiyordum, ah bizim oraların memleketimizin hastalıkları bile güzel. atarsın bir cezveye nane mercanköşk, az limon ve bol şeker, suynan doldurur sürersin köze, değilmi kızım, içersin ciğerlerin harlanır, sabaha bir şeyciğin kalmaz... yollu düşünümlerimle başımı döşeklere yumup az ağlamadım. ufarak hastalıklar sebebiyle serbeslik aldığın vakitte âdeme ters gözle bakıyorlar. zati ayrı gayrıyız, sözlerimizin ağırlığı yoktur, hep haksızsın, hep sen haksızsın. ben de tüm gücüm sebil ettim böyle durumlarla karşılaşmayayım diye hep çabaladım durdum. kimbilir ne meraklandın yavrum. şükürler şimdi iyiyim yavrum. şu an sennen konuştuğum için daha da iyiyim yavrum.

dün hamama gittim. evimin banyosu olmadığı için hep çarşı hamamına gidiyorum. hamam bize pek yakın, terlikle gidilecek gadan. eh kızım evropada yaşıyoruz evimizde banyo yok, neeerde bizim, sizin yani kırmızı parlak bakır kazanlı, şöle kulaçlanınca parmak uçları iki duvara değecek ufacıklıkta tam müslüman işi banyosu... taşı kırık kurnalı, betontaşları yinik, araları yosun bağlamış. gözümü yumdummuydu, sizin evin her bir köşesi canlanıyor fikrimde, ah ben doğarken ölmüşüm. sağlık olsun kızım hep bunlar geçecek bir gün. nevruz şenliklerine gider imişçesine avdet edeceğiz topraklarımıza. ama, işte... bu kadar da ucuza gider mi insan dediğin canım?.

fahireyi gördüğünüze çok memnun oldu göynüm. cocuğumu benim için koklayaraktan öpmenizi rica ediyorum sana. kimlerbilir babası nerelerdedir öyle değil mi? ben göynümün çektiğine gittim kızkene ama hoca nikahı geçmez imiş varsın olsun...

bizim memleketin güneşleri adamın içini pek başka türlü ısıtır. hiç farkedemezsin yavrum bir bakarsın köze dönmüş yüreciğin... ben işte duramadım gittim. hem ne sebeplen duracakmışıdım? ne de güzel sevmelerimiz olmuştu, hoca katında enişten olan sütübozukla, ne güzel, iyiki de yaşamışım.

bizim insanların sevincide erincide bi gıdımlıktır. Artanı hep çiledir. Ben şimdi o çileleri dolduruyorum, dilerim canım yavrum sen de tadasın o sevipte sevilmeleri. ama Hayırlısıylan inşallah. benimki soysuzdu, kokladı attı. pulsuz mühürsüz ziyan etti beni. eh, bebelenince de durdurmadı o kahrolası, bugünden yarına rahat soluklanamasınlar inşallah mahalleli... tütündeki yazıcılar ve de ustabaşları... iyi miymiş fahirem? süt dişleri çıkmıştır ha kızım. allah hepsini bildiği gibi yapsın o tütündekilerin. oyuncaklar alıyorum buradan fahireme hep kutularlan. tütündekilere ilendim felan ya bakma sen. vardır elbet kötünün de kötülük sebepleri öyle değil mi, vardır ya. oyuncakları bir görsen senin bile oynıyasın gelir. zati ben her gece kutularından çıkarıp kuruyor ve oynuyor ve gene yerlerine yerleştiriyorum. bunca yaşadım yüzlerim değişti ama çocukluğum şuncacık azalmadı içerimde yavrum. görmediklerimizi tatmadıklarımızı hep burda görüp biliyoruz, napalım vatan sağolsun. Güzel günleri hep birlikte görürüz inşallah yavrum. ama şu oyuncak neye de çok para saçmamalı dimi. gavurun malına. Triko Makinesine para atmalı köşeye. ki emeklerimiz boşa... di mi.

tatil günleri olupta evde oturup düşünmeler insanın moralini pek berbat ediyor kızım. iş günleri çok yoruluyorum fakat zaman yuvarlanıp gidiyor. Allahım sabır veriyor bunca yabanın adamına, Türkünede İspanına da Yunanına da, yoksa akşamı sabah edemezler. hem oradaykene şu yunanı gavursuz diyemezdik, öyle bilip öyle duyduğumuzdan yunanın gavuru aşşaa, gavurun yunanı yukarı Herifçiğin adı ismayl olmamışta Kosta olmuş, e noolmuş? onun Allahı başka bizimkisi başka mı, yoo... onun güneşi başka bizimkisi başka mı, değil. Suyumuzda balığımız kardeş kardeş koklaşır, bize hırlaşmayı belletmişler, balıklar alay geçiyor bizlernen deryalarda, bir bilsek.. hepimiz gurbet vurgunu yemişiz burda, yakınız o sebepten. insanın yavrularıyla içtiği yağsız çorba bile zemzemlerden datlı geliyor. burda çorbamı yağlı içiyorum ama hiçbir anlamı ve tadı yoktur. geçen günü bankaya gittim kızım. aynen Fahireme benzer bir bebe gördüm. Elmanın yarısı o, yarısı benimki. Öpüp sarasım geldi, fakat alamanlar çocuklarına dokundurtmazlar. yanına yanaşıp elimi uzatmışım bilmeden. bak vallah farkında değilim elim beni dinlemeyip uzanıvermiş. anası mı maması mı ne bir baktı bana, yılan olsun soksun seni öl, evladır o bakıştan. Yürüyüp uzaklaştılar giderkene çocuk Türkçe annee demesin mi. o gavuristanın duvarları yıkıldı da altında kaldım. vayy... vayyy...

isteğimiz sağlıktır afiyettir kızım. sağolduktan sonra bu günler mazide kalan bir ejderhalı masal olacak. Güzel yuvamda yavrumla başbaşa olduğum zaman... böyle düşünmekle güzel teselli buluyorum, başka çıkar yolu yok kızım. kimsecikler yapayalnız doğmaz kızım yavrum ama burda ölümlerimiz yalnız olacak diye korkarım. ah bu Hasretlik. ben gurbette değilim gurbet benim içimde. memleketim de sabahlara kadar çalışıyordum, tüm yoruluşlarımı bebemi bağrıma bastığım gibi unutuyordum. dediğin gibi herkes bir ev işi için koşuşup duruyor bu ellerde. bir küçük sermayeye, bir fırın, buzludolap felan. o senin dediklerin hayatın ne olduğunu bilmeyen kişiler. Evden geçtim, günü gününe geçimimi sağlamak için şuncacıktan beri koşuşup duruyorum. doluyu yiyipte boşa tekme vuran insanlar onlar kızım. küçüklüğümden beri okumanın özlemi içerisinde kaldım. halende çekerim o özlemi. mağlesef iyi bir mazife sahibi edecek okumalara bir sürü sebep set çekti. hayat yaşamında okuyup toplumuna faideli olmak en deyerli en tatlı şeydir yavrum. neyseki sen geç meç bir yere kapılandın, ya o bekleşen tonlarnan çocucak? düşünürüm de bireridi ikişeridi derkene kaç seneleri yabana atıyoruz onları ünüversite mekteplerinin kapılarında koymaynan derim kendi kendime. beniâdem şu dünyaya çalışmak için gelmiştir yaşamak için daim uğraşmak gerek yavrum. bacak uzatıp oturmalar pek birşey getirmiyor insanlara. buralarda en tembel can karıncalar yavrum. bizler istemezmiydik topraklarımızda çalışalım. isterdik ki nasıl. sebeb olanlar utansın. çöpçü Memetten mehmet beye kadar yavrum hiçkimsecikler boş oturmamalı ki. ama bizim beylerimiz oturuyor hep neden ola. Ah herkesler sırtçağızlarını safi uyuyuşlar için döşeğe koysa şu alamanın gavuruna muhtaçlanırmıydık yavrum. hallarımızı görüyorsa allah bile ağlıyacak bu garipliğimize. Vallahi ağlıyacak hoş, gavura bu hizmatlarımız bir büyük günahtır ki yanası cayır cayır. Napalım doğduğun yer mi doyduğun yer mi..

burada havalar karladı bir arayıp, sizin oralarda havalar nasıl, bir ara bizim buralarda güzelleştiydi şimdi tekrardan sovudu. ah benim herşeyleri sıcak memleketim. burnumun direği sızlıyor kızım. anma arkadaş.

Satırlarıma burda istemiyerek son verir, annene babana abine kızım Fahireye emmilerime ve arayıp soranlar ve sana çok selam eder, ellerinden sıkar, iki yanaklarından öperim aynı vakitte gözlerinden de öperim, işlerinde başarılar diler hayırlı haberlerinizi beklerim.

şarkışlanın yapısını yapmışlar

dam diyede ayrılığı çatmışlar

ölüm ile ayrılığı tartmışlar

elli dirhem ağır basmış ayrılık.

         seni çok ihlibedih

         teyzen Mücevher

YÜKSEL PAZARKAYA

Yolda

İki araba da aynı anda girdi dinlenme yerine. İki ayrı yönden. Biri gidiyordu, öbürü geliyordu. Yavaşladılar. Birbirlerini yanlayıp geçtiler. Sırt sırta durdular. İkisinin de içi doluydu. Büyükler, çocuklar ve eşyalar iç içe. İkisinin de üstü yük doluydu. Bavullar, karton kutular ve torbalar sıkı sıkı bağlanmıştı.

İkisi için de yolun yarısı sayılırdı. Motorlar durduruldu. Kapılar açıldı. Çoluk çocuk dışarıya döküldü. El çantaları, yer örtüleri, paketler, şişeler alındı, çimenlere koşuldu. Yan yana iki ağaç altında örtüler yayılarak oturuldu.

Yiyecek içecekler açıldı. Herkes karnını doyurmaya başladı. Bir ağacın altında konserveler açıldı. Yağlı, peynirli, sucuklu ekmekler, kuru yolluklar yenildi. Gazlı maden suyu içildi. Çocuklara limonatalı gazoz şişeleri çıkarıldı.

Öbür ağacın altında hemen bir karpuz kesildi, beyazpeynir çıkarıldı. İri yarı domatesler, yarma şeftaliler, ağzı kapalı bir plastik kap içindeki kızarmış ve yoğurtlanmış patlıcan, biber kızartması ortaya kondu. Bir plastik testiden su içildi. Arabayı kullanan yarılanmış rakı şişesine baktı baktı, sonra gene kaldırdı. Şişeyi gene çıkardı. Yarım kadehcik alıp, şişeyi kapattı ve hemen yerleştirdi kutuya.

O, rakısını iyice sulandırıp, beyaz peynir, domates ve salatalıkla yudumlarken, öbür ağacın altındaki adam, az bir şey yedikten sonra battaniyenin üzerine şöyle bir uzanıp, yarım saat kadar kestirdi. Kalkınca termostaki sıcak kahveden bir bardağa doldurdu. Başladı yudumlamaya.

Adamlar karılarıyla konuşmaya başladılar:

“Yarısını aldık sayılır yolun. Biraz dinlenip yola koyulduk mu, ortalık iyice kararıncaya değin gideriz. Yarın öğleye doğru yerimizdeyiz,” diyordu biri.

Öbür ağacın altındaki, “Çoğu gitti, azı kaldı,” dedi. “Birkaç saat sonra konaklar, birer çay kahve içeriz. Sonra git gidebildiğince. Yarın öğle üzeri yerimizdeyiz.”

İki ağacın çocukları da ellerinde toplar, çimenlerde oynamaya başladılar. İki üç dakika bile sürmeden birbirlerine karıştılar. Şimdi hangi çocuğun hangi ağaçtan olduğunu ayırt etme olanağı yok. Belki bazıları biraz daha güneş yanığı. Ama iyice bakmadan bu ayrım belli olmuyor. Sanki, birbirlerini hep tanıyorlarmışcasına konuşuyorlar, oynuyorlar.

Analar, babalar oysa başka düşüncelerin tutsağı:

“İş durumlarında bir değişiklik var mı acaba? Gümrükte bizim rakılara bir şey demezler inşallah. Rakıyı plastik testiye doldurmak da iyi akıl hani. Bizim kafa bu rakı işine iyi çalıştı. Çalışmayıp ne yapsın? Rakısız çalışmıyor mübarek. Bir de seccade var. Ama, namaz kılıyorum, derim sorarlarsa, olur biter. Herhalde aramalar da iyice sıkılaşmıştır. Adamlar yabancıları azaltmak istiyorlar. Başka bir güçlük çıkarmasınlar da, isterlerse rakıları, sigaraları ve seccadeyi alsınlar. Bir de beş litrelik zeytinyağ tenekesi var. Ya bunu açacaksınız derlerse? Ulan, zeytinyağı tenekesi de açılır mı gümrükte? O zaman, bir yerine bir çivi vurup deleriz. Sonra da deliği gazete parçasıyla tıkarız. İşler ne alemde acaba? Bizim işyeri kendiliğinden kimseye çıkış vermediydi. Çıkanların yerine de kimseyi almadı ama. Peki, neden almadı? İşler mi azaldı? Öyle diyorlar, ama ne gezer... Ben biliyorum yaptığım işi. Bizim bölümde on iki kişiydik. Bir buçuk yıl içinde dört kişi ayrıldı. Kaldık sekiz kişi. On iki kişiyle ne iş çıkarmışsak, sekiz kişiyle de aynı işi çıkarıyoruz. İstersen çıkarma. Korku bacayı sarmış biryol. Ya atarlarsa işten korkusu. Ama biz yabancılarda hep bu korku. Kalan sekiz kişiden altısı yabancı. Hastalanmalar azaldı. İstersen, hastaya çık. Başına geleceği de hesaplamayı unutma ama. Peki, eskiden laf olsun diye mi hastaya çıkıyorduk? Ne münasebet. Şimdi ise, pek öyle yataklık olmadıkça, hasta hasta da gidip çalışıyoruz. Ben bu yıl gribi ayakta geçirdim. Geçmek nedir bilmedi ama musibet. Süründü durdu. Eskiden bir hafta hastalık yapıp dinlendin mi, bıçak gibi kesilirdi. Tam dört hafta sürüncemede kaldı bu yıl. Hüsam zavallısının ayakta duracak hali yoktu. Yüzüne bakan görüyordu. Yıkıldı yıkılacaktı. Neyse, en sonunda ustabaşı da insafa geldi. Kolundan tuttu, yazıhaneye götürdü, oradan da gönderdi eve. Yazıhanede gördüler ama bir kez oyun olmadığını. Çaresi yok, başka türlü çaresi yok hasta çıkmanın.

Ona da razıyız şurda birkaç yıl daha çalışabilelim de. Bakarsın, şimdi gidince, artık lazım değilsin, deyiverirler mi?

Türkiye’nin hali berbat. Bu izin sırasında bazen sanki hiç yaşayamazmışım gibi geldi. Ne de alışmışız şu gavurun Almanyası’na. Türkiye’de her şey bambaşka. Cebimde paramla izin yapıyorum. Beyler gibi. Ama gene de düşündükçe burada temelli yaşayacağız günün birinde, diye, inşallah Almanya’dan tutup atmazlar bizi yakın zamanda, dedim kendi kendime. Anavatan, elbette, can feda, ama Almanya’da bir emeklilik kazanabilirsek, memlekette güzel bir ihtiyarlık geçiririz.

Tabii işten atılmamak koşuluyla. Koca Almanya bir krizi mi atlatamayacak yani? Atlatır be, atlatır. Hem de nasıl atlatır. Adamlar yıkılmış parçalanmış Almanya’dan gene en güçlü devleti kurmadılar mı? Helal olsun valla. Bir ufacık krizi mi atlatamayacaklar? Atlatırlar atlatmasına, ama bu arada okkanın altına biz de gitmeyelim. Biz gitmeyelim de, kim giderse gitsin. Yoksa mahvolduğumuzun resmidir. Yıkımımız olur.

Oturma iznim var ama daha. Çalışma iznim de. Çalışma iznini uzatmıyormuş adamlar. İşin var. İşten çıkarılmamışsın. Çalışma iznini uzattırmak için gidiyorsun, yok, işsiz Almanlar olduğu sürece uzatmayız diyorlarmış.

Her duyduğuna kulak asma. Böyle birine rastlamadım daha. Ama olur mu olur, her şey olur valla...”

Öbür ağacın altındaki adam kahvesini yudumlarken, onun da usuna başka türlü çengeller takılıyordu:

“Bir yılın boyun bükmesinden, yorgunluğundan, horlanmasından şöyle bir ay olsun kurtulalım. İkinci sınıf adam gibi davranıyorlarmış Almanlar bize. Ne ikinci sınıfı be, bana sorsunlar. Adam yerine koyuyorlar mı bakalım. İkinci, üçüncü her sınıfa razıyız. Adam gözüyle bakmıyorlar ki...

Neymiş? Onlara muhtaçmışız. Sanki onlar bize muhtaç değil. Vaktinde gelmezsen, hiç gelme, dediler. Canıma minnet be. Sanki ben, yurdumdan gene ayrılmak için can atıyorum. Kimileri de, mavi zarf gönderiyorlar izinli gidenlerin arkasından, diyor. Mavi zarf dediği, yani işten atma mektubu. Sen bize artık gerek değilsin. Hazır ülkene gitmişken, orada kal, bir daha geri gelme, falan yazıyormuş mektupta. Gelsin geleceği varsa, mavi mektup mu, kara mektup mu...

Şimdi de bunları düşünmenin sırası mı? Yarın yurttasın. Deniz, şeftali, karpuz, güneş, yemekler, dostlar, arkadaşlar. Var mı insanın kendi yurdu gibi? Dilini konuşursun, sözünü anlarsın. Ayrıcalık yok. Herkes senin gibi. Hele şimdi izin geçirirken daha da bir üstünsün. Altında araba, cebinde mark. Kaç kişide var?

Şu Almanya’da güneşe hasret gider insan. Yalnız güneşe mi? Arkadaşa, dosta, insana... Almanya’ya gelmeden, deselerdi oraları böyle böyle, inanmazdım. Nasıl inanayım? Görünce, yaşayınca bile inanmak istemiyor gönül. Belki İngilizler şöyle şöyle deseler inanırdım. Ama Almanlar? Öyle mi anlattılar bize hep Almanları?

Boşver Almanları şimdi. Bak sen işine. Denize ve güneşe. Dost söyleşilerine. İnşallah Alman turistleri de gelip sahilde tam yanımıza çökmezler. Otursunlar be, ne çıkar, otursunlar daha iyi. Gösterirsin nasılmış Türkler, anlatırsın. Hem de biraz Almanca konuşmuş oluruz. Değil mi ya, adamlara şöyle bir ziyafet çekeyim de, görsünler nasıl olurmuş Türkler...”

Dinlenme bitti. Yiyecek, içecek, örtü sergi, öteberi toplandı. Arabalara yerleştirildi. Çocuklar, kadınlar önce bindiler. Sonra erkekler. Kontaklar çevrildi. Gaz verildi. Sırt sırta duran arabalar karşılıklı çıkardıkları egzoz dumanı içinde kaldılar. Sonra dumanı yarıp çıktılar. Ters yönlerde yürüyüp hızlandılar...

BEKİR YILDIZ

Bahtiyar Amele

Ford durdu. Önce, arabası gibi giysileri de yeni olan, bir adam çıktı dışarıya.

“Haber vereyim,” dedi, Acil Servise doğru yürürken.

Arabada kalan iki kişi, hastanenin az ötesinde duran denize baktılar. Deniz, akşam güneşinin yorgun ama renkli ışıklarıyla canlıydı henüz.

Zaman, birkaç çizgi daha eksiltti denizden. Acil Servise giden adam, dönmedi hâlâ. Bu sıra, arabanın içinde bir kıpırdanma oldu. Amele, sırtını, yumuşak, kadife örtülü koltuğa dayadı. Yanındaki adam sert sert baktı ona.

“Kirleteceksin,” dedi. “Yaslanma.”

Amele, sırtını, yumuşaklıktan aldı. İki eliyle ön koltuğa tutundu. Adam, bu kez döşemeyi çizen ellere baktı. Ama sivri bakışları, yumuşadı yavaş yavaş. Şirin şeyler anımsamıştı bu sıra. Amelenin harç karan, kardığı harcı paslı, yırtık ağızlı tenekelerle üst katlara taşıyan bu elleri, şimdi de yanındaki adamı, başka dünyalara taşıyordu. Fenerbahçe koyundan, Büyükadaya, yarışa kaldırdıkları kotranın, sancak direğini anımsıyordu adam. Bu direğe kazınmış birkaç yürek ve pek çok sevgili ismi vardı. Adam belli belirsiz gülümsedi. Amele, bacaklarında soğumaya başlayan kırık ve kanın verdiği acıyla inledi. Azarlandığını unutup sırtını yeniden koltuğa dayadı.

Bu sıra Fordun sahibi geldi. Öfkeliydi.

“Boş sedye yokmuş,” dedi. “Nöbetçi doktor, siz getirin diyor.”

Arkadaşı, yassı yassı sordu.

“Peki, şimdi ne olacak?”

“Bilmem,” dedi, Fordun sahibi.

“Sana söylemiştim ama, bu herifle uğraşmaya değmez diye.”

Ardından, ikisi birden, ameleye baktılar. Onun kemikleri, atalarına oranla birkaç numara ufalmış, benzerliği yitmemiş, sadece gözleri ve kaşları kalmıştı. Bu gözlerin ve kaşların gürlüğünü de, çimento tozu silmişti. Dudakları, suya hasret bitkiler gibi çekilip büzülmüş, eti incelen yüzünde burnu, kendisinin değilmişçesine irice duruyordu. Ancak kulaklarındaki kıkırdaklar, umutlara yelken açmak istercesine yoksulluğa yenik düşmemişlerdi.

Kendisine hâlâ bakmakta olan iki insandan utandı amele. Gülümsedi onlara.

Fordun sahibi, ansızın kapıyı açtı.

“İn,” dedi.

Amele bir ayağını dışarı attı. Ötekini kaldıramadı ama.

“Yürüyemem kurban,” dedi. “Kemiklerim ufalanmıştır, herhal.”

Fordun sahibi duraladı. Sonra kollarını uzattı.

“Haydi,” dedi ameleye. “Sana yardım edeceğim. Yürü.”

Amele, güç aldı adamdan. Ayağa kalktı. Birkaç adım yürüdüler. Pekçok kırık vardı iki bacakta. Kırıklar ayrıldı biraz daha. Kurumuş kanlara tazeleri bulaştı. Çorap yerine, çimento torbasından yırtılmış kağıtlar örtüyordu dizden aşağısını. Kağıt çorap yeniden kanlandı. Daha fazla yürüyemedi. Çiçekliğin kenar taşları üzerine oturdu.

“Mümkünü yoktur,” dedi, acı bir sesle. “Size de eziyet ediyem.”

Arabada oturan adam da geldi bu sıra. Amelenin bacaklarına baktı. Yüzü ekşimişti.

“Fena çarpmışsın,” dedi, arkadaşına. Sonra arabaya doğru yürüdü. Ezilmiş çamurluğa baktı bir süre.

“Doktorla bir kez daha konuşayım,” dedi, Fordun sahibi. “Şu sedyeyi bulsunlar artık.”

Amele, bacaklarını uzattı. İki elini, çiçekleri besliyen topraktan güç almak istercesine geriye dayadı. Bacaklarından hâlâ ince ince kan akıyordu. Açık dudaklarının gerisinde görünen dişleri, toz–toprak, çimento karışımıyla kül rengiydi. Uzaklara bakan kara gözleri yorgundu. Gerçi onun için yorgun olmakla, olmamak arasında belli bir çizgi yoktu. Sabahları işe gitmek için çıktığı han odasından, hastayım diye, hastaneye gitse, hiçbir doktor geri çevirmezdi kendisini. Ama, dinlenmek, hasta olduğunu sanmak, ona göre değildi. Bacaklarında, soğumaya başlayan kan, yeniden acılandırdı onu. Acısını dağıtmak ister gibi çevresine bakındı. Az sonra içine gireceği yapının yüzüne baktı. Ansızın yüreğine sıcak bir sevinç geldi. O, bu yapıyı anımsamıştı. Yıllar önce, toprağı çukurlaştırıp temeli açan oydu. Yılın dört mevsimini, birkaç kez yaşamıştı burada. Açtığı temelin üzerinde sütunlar yükselmiş, sütunların üstü, arası, onun taşıdığı harçlarla doldurulmuştu. Bakışlarını, az ötedeki küçük bir yapıya aldı. Burada amele barakası vardı o yıllar. Bu sırada, acı, tatlı günler geçirdiği arkadaşları geldi aklına. Hakkı, Şakir, hastalanıp köye dönmüşlerdi. Bazıları ölmüş, bazılarının da izini yitirmişti. İçini, bittikten sonra hiç göremediği öteki süslü yapılardan ayrıcalığı vardı bu yapının. Belli belirsiz güldü. “Kader,” dedi, kendi kendine. Sonra, bu yapı için taşıdığı harcı, omuzlarında hissetti. “bin,” dedi. “Binden çok bin”. Yeniden güldü. “Nasipmiş” dedi. “İçini görmek böylesine güne saklıymış.”

Bu sıra, başucunda dikilen iki kişi gördü. Birşeyler konuşuyorlardı aralarında.

“Sana söyledim,” diyordu birisi. “Gazlayıp gidecektik. Değmez böylelerine.”

“Fena mı oldu Tanju,” dedi. Fordun sahibi “Gelip gördük hastanelerini.”

“Şimdi ne olacak peki?”

“Getirin, diyor doktor. Sedyeler boşalmamış hâlâ.”

Bir teneke kumdan ağır olmayan ameleye biraz yaklaştılar. Birisi belden yukarısını kavradı. Ötekisi, bacaklarını birleştirip tuttu. Yerden kestiler onu. Birkaç adım ilerlediler. Amele bağırdı ansızın.

“Bacaklarımı bırak, kurban,” dedi. “Beter acımıştır.”

“Sabırlı ol,” diye çıkıştı, Fordun sahibi. “Az kaldı.”

Amele dişlerini sıktı. Acı duyduğunu belli ettiği için utandı hatta. Gülümsemeye çalıştı. Onbeş yirmi adım sonra, dar bir koridora girdiler. Koridorun orta yerindeki odaya vardıklarında, amele bayılacak gibiydi. Bazan, gözlerinde, beyaz duvarlar, siyahmış gibi siliniyor, bazan da asılı lambalardan yayılan ışıklar, gözbebeklerini kurcalıyordu.

Uzattılar. Doktor kırık bacaklarını üzerindeki çimento torbasından yapılmış çorapları çözdü. Ter, kan, toz–toprak ve çimento karışımının kapladığı deri, delik–deşikti. Kırılan kemikler, deriyi, yer yer yırtıp dışarıya pırtlamıştı. Çökük bazı yerler de kurumuş kanla doluydu.

“Fena kırılmış,” dedi doktor. “Sağ dizkapağı da parçalanmış.”

Bu sıra, iki arkadaş, ellerini çarpıp amelenin tozundan toprağından arınmaya çalışıyorlardı.

Az sonra, bir sedyeye yatırdılar. Uzun, dar koridora doğru sedye dönmeye başladı. İki kişi sürüyordu onu.

Amele, acısını unutmuştu gene. Hele, kendisini bildi bileli, bedenini yatırdığı sert yerlere karşılık şimdi yumyumuşak sedyede uzanınca, iyice silkelendi acısından. Yeni bir yapı için çekmekte olduğu harçların yorgunluğu, sedyenin içinde ufalanıp eriyor, lastik tekerlekler döndükçe, kayıyor, akıyor, gittiği hiç belli olmuyordu. Ancak ara sıra, tavanda asılı olan lambalar, bulutların arasındaki güneş gibi bir batıp bir çıkıyordu. “Tavanlar çatlamamış,” dedi kendi kendine. “Özlü harç çekmiştim zaten.” Sonra, bakışlarını, kendisini taşıyan iki kişiye çevirdi. Taşındığını düşündü. Başkalarından ilk kez hizmet gördüğüne sevindi. Taşıyıcılara daha bir sıcak baktı. Ama onları iyice göremiyordu. Başucunda beyaz lekeler gibiydi onlar. Koridorun sonuna gelmeden, sağa döndüler. Sedyenin yumuşak, yaylı tekerlekleri hiç incitmedi onu. Sanki ayakları kırık değildi şimdi. Kuş tüyünden doldurulmuş bir yatağın içindeydi o. Çevresinde el pençe bekleyen pek çok insan vardı. Kuş tüyü yatak uçuyordu. Kendisi de orta yerindeydi. Bir pencere ya da bir kapı açılıyordu. Önünde, yumuşak, mavi sularla bir deniz vardı. Gözlerini açıp kapadıkça, deniz, çam ağaçlarının mırıldandığı tatlı bir ezgiyle büyüyor, çoğalıyor, kocaman bir orman oluveriyordu.

Sedye durdu. Az sonra doktor, kesilecek bir bacaktan söz etti hemşireye. Amele hâlâ ilk kez tattığı yumuşaklığın ve hizmet görmenin mutluluğunu yaşıyordu. Konuşulanları duymadı bile.

BEHZAT AY

Sınır

Ya dört ya da beş yaşındaydım. Şimdi her şeyi çok iyi anımsıyorum. Sürem de ilkyazdı. Babamla Veli Amcam, bir sabah, bizim evde buluştular. Bir süre konuştuktan, hazırlık yaptıktan sonra atlarına binip gittiler. Gidiş o gidiş... Ancak aradan üç gün geçtikten sonra babamla Veli Amcam, atları kanter içinde, kendileri sevinçli döndüler.

Anamın kurduğu sofranın çevresinde bulgurumuzu yer, ayranımızı içerken babamla Veli Amcam bir yandan da konuşuyorlardı. Veli Amcamın ayrana bulaşmış bıyığını silerek konuşmasını hiç unutamıyorum. Anama:

“Fatma,” dedi. “Üç gün yörük çadırlarında yattık. Gündüzleri sahipsiz toprak aradık. En sonunda bulduk da. Hem de çok güzel yerde. Çift de sürülür, otlak da olur. Böyle yaşanmaz. Dağların ardında bulduğumuz sahipsiz toprağı elbirliğiyle sürer, eker, biçeriz. Kazancımızı kardaşça bölüşürüz. Aramızda hırgür olmaz. Kimseye de kulluk etmemiş oluruz. Her yıl ilkyaz oraya göçeriz. Güzleri köyümüze döneriz. Hayvan otlatacak yer orada bol olduğu için, hayvanlarımızı da çoğaltırız...”

Anam, Veli Amcamı dinledikçe seviniyordu... Babam:

“Veli,” dedi. Veli Amcam bakınca, kesin kararlı olarak konuşmasını sürdürdü: “Kısaca iki gün içinde hazırlanalım. Üçüncü gün güneş doğarken göçelim bulduğumuz topraklara. Kurtulalım topraksızlıktan!”

“Olur kardaş. Ben de hemen gidip eve muştuyu vereyim.”

Veli Amcam, bağdaş kurduğu yerden birden kalktı. Bizler de kalktık. Birlikte evden çıktık. Veli Amcam, kapının önünde bağlı olan atını hazırladıktan sonra binip gitti.

Üç gün sonra kuşluk vakti, Veli Amcamlarla biz Toros dağlarının ardındaki sahipsiz topraklara göç etmek üzere, at ve eşeklerimize yataklarımızı, yorganlarımız, çul ve çaputlarımızı yükleyip, sığırlarımızı önümüze katıp yola çıktık...

Bu benim ilk yolculuğumdu. Bunun için olsa gerek hiç unutamıyorum. Birçok tepeler aşıp ormanları geçtikten sonra öğle üzeri bir düzlüğe ulaşmıştık ki, babam:

“İşte burası bulduğumuz sahipsiz topraklar,” dedi.

Çevremizdeki dağlarda kar vardı. Düzlük yemyeşildi. Otların arasında mor menekşeler, sümbüller, çiğdemler ve daha bir sürü kır çiçekleri renk renk açmıştı. Otların boyu dizlerime uzanıyordu. Hayvanlarda bir kaynaşma başladı. İnekler, öküzler böğrüşüyor, atlar kişniyor, eşekler anırıyordu. Bir yandan da taze otlara dalıyorlardı... Veli Amcamın Alaş’ı ile bizim Karabaş havlayarak koşuşuyorlardı. Biz çocuklar şaşkın şaşkın çevremize bakıyorduk. Çeşit çeşit kuşlar uçuşuyordu. Ağaçlara sincaplar tırmanıyordu. Kısacası gördüklerimiz biz çocukları sevindiriyordu. Böyle ilerlerken tahta oluğundan suyu akmakta olan bir çeşmenin başına vardık. Sırayla oluğa ağzımızı dayayıp kana kana su içtik. Hayvanlar çeşmenin önüne konmuş teknedeki suya daldılar. Bu bir yörük çeşmesiymiş. Hacı adında bir yörük yaptırmış. Bunun için olsa gerek bu çevrenin adı da Hacıyörük’müş.

Sığırları otlamaları için bırakıp eşya yüklü hayvanları çeşmenin yukarısındaki dağın eteğinde bulunan ine sürdük...

Bir süre sonra iki aile ine yerleştik. İnimizde ekmeklerimizle birlikte getirdiğimiz katıklarımızı yedik.

İnin çevresinde ardıç, köknar, ladin ağaçları vardı. Yemyeşildi bu yüzden çevremiz. Burcu burcu çam kokusu geliyordu... Çok geçmeden hava da kararmaya başlamıştı. Büyüklerimiz bir ateş yaktılar. Çevresine oturduk. O anda bir kuş ötmeye başladı. Sesi öylesine acılı ve yanıktı ki, beni hüzünlendirdi. Kuşun adını sordum. Anam, “Yusufçuk,” dedikten sonra bu kuşla ilgili bir söylenceyi anlatmaya başladı...

Gece ilerlerken yaktığımız ateşin başında büyükler kendi aralarında söyleşiye dalmışlardı. Veli Amcamın çocuklarıyla biz kendi aramızda sevinçli sevinçli konuşuyorduk. Yusufçuk durmadan ötüyordu. Ben sürekli yusufçuğu dinliyordum. Sesi öylesine dokunaklıydı ki, nerdeyse ağlayacaktım. Ne ki birden, ta aşağılardaki dağların üzerinden kıpkızıl ay gözüktü. O kadar güzel gözüküyordu ki, orasının ne olduğunu sorunca, anam “Göl,” dedi. “Adı Gölpınar.”

Yaktığımız ateşin alevleri bitmiş, yataklarımız yapılmış, yatmıştık. Ne ki yaptığım ilk yolculuk, dinlediğim ilk söylence, masal, gördüğüm ilk göl ve ayın doğuşu, yusufçuğun yanık ve hüzünlü sesinin verdiği karmaşık duygular içinde, herkes uyuduğu halde, uyuyamadığım ilk uykusuz gecem oldu...

Sabahleyin babamla Veli Amcam, birer karasabana birer çift öküz koştular. Sevecen ve evecendiler toprağı sürerlerken. Büyük kardeşlerimiz karasabanın kaldırdığı tezekleri, söktüğü otları çapalıyorlardı. Biz çocuklar hem yapılan işlere bakıyor, hem de otların, çiçeklerin üzerinde uçuşan kelebeklerin, gelin böceklerinin ve adlarını bilmediğimiz başka birçok böceğin arkasından koşuşuyor, tutmaya çalışıyorduk.

Öğle olunca çeşme başında ekmeklerimiz ve katıklarımız olan kırmızı pancar, patates haşlamalarını yedik, ayranlarımızı içtik.

Akşam olunca, yine iki aile inimize çekildik. Birlikte ateş yaktık, birlikte yedik. Büyükler kendi aralarında konuşurlarken, biz çocuklar da kendi aramızda oyunlara daldık, birbirimize masallar anlattık...

Günler hep böyle sürüp gitti... İlkyaz böyle birlikte sevinçli bitti... Yaz da böyle birlikte olundu. Birlikte ekin biçildi, türkülerle, şakalarla. Güzün birlikte harman sürüldü, ürün bölüşüldü, gülüşerek... Kış gelmeden de göçtük köyümüze, ürettiğimiz ürünlerimizle, sevinç içinde... Bu yaşam biçimi ikinci yılın ilkyaz, yaz, güz süremlerinde de sürdü. Birlikte ektik, birlikte biçtik, birlikte sürdük, türkülerle; gülüşerek bölüştük, sevinçli göçtük köyümüze ürettiğimiz ürünlerimizle. Üçüncü yıl aynı... Yani üç yılda, üçer süremden dokuz sürem, ekilen, biçilen kaldırılan ürüne ortak olduk, birlikte yaşadık, mutlu, kutlu...

Dördüncü yıla gelince bu yaşam biçimi değişti. Şöyle oldu: Dördüncü yılın ilkyazında geldiğimiz ilk günü, ortaklaşa çalıştığımız, ortaklaşa yararlandığımız toprakları bir de baktık ki, Veli Amcamla babam iplerle, adımlarla ölçüyorlar, araya taşlar koyuyorlar, kazıklar çakıyorlardı. Yüksek sesle konuşup birbirlerine sinirlendikleri de oluyordu. Anamla Veli Amcamın karısına, “Ne yapıyorlar?” diye sorduğumuzda, “Sınır belli ediyorlar,” diye yanıtladılar üzgün üzgün. Akşam olunca da ateşler ayrı yakıldı, yemekler ayrı yapıldı, sofralar ayrı kuruldu. Ve de nedense suskun ve erken yatıldı. Ne masal anlatabildik ne de oyun oynayabildik...

Sabahleyin babam ayrı bir yerde, Veli Amcam ayrı bir yerde çift sürmeye başladılar. Veli Amcamın iki oğlu arkasından, benim ağabeylerim de babamın arkasından tezekleri çapalıyorlardı. Anam sütü ayrı tencerede, Veli amcamın karısı ayrı tencerede pişirdiler. Öğleyin Veli amcamlar biraz erken, biz biraz geç yedik yemeğimizi. Akşam olunca da yine ayrı ayrı çekildik inlerimize...

Dördüncü yılın günleri, geceleri, yemekleri böyle geçmeye başladı... Bir gün de Veli amcamla babam, “Sınır” denen yerdeki taşları kucaklayıp kucaklayıp atmaya başladılar, ileri geri ve sinirli... Sonra da birbirlerine küstüler. Olan, biz çocuklara oldu. Hayvanlarımızı ayrı ayrı otlatmaya başladık. Her ne kadar kaçamak arkadaşlık kuruyor, birlikte zaman zaman oyunumuzu sürdürüyorsak da, büyüklerimiz görünce ayrılıyor, birbirimize küsmüş gibi davranıyorduk. Bu duruma üzülüyorduk da... Hele geceleri birlikte oynamaktan, masal anlatıp dinlemekten yoksun kalışımıza daha çok üzülüyorduk...

Yaptığım ilk yolculuk, gördüğüm ilk göl, dinlediğim ilk söylence, ilk uykusuz gecem ve de yusufçuğun sesini ilk duyuşum... Bunlar severek anımsadığım şeyler. Ya babamla Veli Amcamın arasını açan, büyük kardeşlerimizi birbirinden soğutan, biz çocukların dünyasını karartan, ilk olarak öğrendiğim, “sınır”? İşte bunu severek anımsamıyorum. Çocukluğumun oyunlarını, oyuncaklarını, masallarını, birlikteliğimizi bozduğu için belki... Belki de çocukluğumdan kurtulamadığımdan...

HAKKI ÖZKAN

Bisiklet

Doğan soluk soluğa geldi makina dairesine:

“Bir iki buçukluk versene abi,” dedi, uzun boyuyla karşıma dikilip.

“Ayın şu son günlerinde iki buçukluğu kim kaybetmiş ki ben bulayım.”

“Kaç paran varsa o kadar ver,” dedi, yanımıza sokulan Bahattin. Zaten ufak olan gözlerini daha da kısarak baktı.

“Bir liram var ama niçin istiyorsunuz parayı?”

“Sonra anlatırız. Şimdi uçlan mangırı, herifi kaçırmayalım,” dedi.

Bahattin aldı parayı, sonra öteki arkadaşlardan ödünç istemeye başladı. Doğan, tedirgin, yerinde duramaz bir kıpırdanışla, sinirli, paranın arkadaşlardan toplanışını seyrediyor, arada bir arka kapının bulunduğu tarafa gidip bakıyordu.

“N’apacaksın bu parayı?” diye sordum Doğan’a.

“Bizim çocuğa bisiklet alacağım. Vaad etmiştim,” dedi.

“Ne biçim bir şey bu alacağınız bisiklet?”

“Alınca görürsün.”

“Tamam!” diye bağırdı Bahattin, Doğan’a. “Gözün aydın parayı topladık. Eskiciye bak da kaçmasın.”

Doğan, eskiciye bakmak için arka kapının bulunduğu yana giderken o da arkasından seğirtti. Az sonra ikisi birlikte döndü. Rauf da arkalarından geldi kısacık boyuyla badi badi, şişman şişman. Gittikçe artan sıcaklardan yarı soyunmuş, üstü başı yağ, boya içinde gülümsüyordu dişsiz ağzıyla.

Doğan’ın elinde bir bisiklet vardı, gülümseyerek, usulca kenara getirip koydu. Sonra işiyle gücüyle meşgul göründü ama gözü, arada bir kayıyordu kenarda duran eski bisiklete. Çok cici, çok değerli bir şeyi okşar gibi bakıyordu. Oysa mahalle aralarında, çocukların bacakları arasında gördüğümüz küçücük, üç tekerlekli bisikletlerdendi. Ama bununkinin didonu yerinden çıkmıştı, lastikleri yerlerinde değildi, satan tarafından ayrıca bir iple bağlanıp verilmişti, pedalının biri yerinde yoktu, her halde kırılmıştı. Boyaları dökülmüştü ve kir pas içindeydi. Uzun zaman bodrumun birinde, karanlığında, rutubetinde, tozunda toprağında kalmış, belki de unutulmuştu yıllar yılı.

“Nerden aldınız bunu?” dedim.

“Yoldan geçen eskicinin birinden aldık,” dedi Zühtü Usta, kocaman göbeğini sallayarak. “Nasıl beğendin mi,”

“Bunun daha eskisi yok muydu? Müzeye mi kaldıracak sınız?”

“Şimdi istediğin kadar dalganı geç. Sen bunu bir de onardığımız zaman gör,” dedi Bahattin.

Ellerini yıkamaya gelen İhsan, bisikleti görünce dayanamadı, eski bisikletçiliği debreşti herhalde, sağını solunu gözden geçirdi meraklı meraklı:

“Kimin bu?” diye sordu.

“Benim,” dedi Doğan.

“Kaça aldın?”

“Onikibuçuk lira.”

“Pahalı almışsın. Bunun yenisi zaten elli ellibeş lira arası.

“Daha ucuza alırdık ama Doğan pazarlık yapmasını bilmiyor,” dedi Bahattin.

“Kimbilir ne kadar sevinecek çocuklar,” dedim.

“Elbette sevinirler,” dedi Doğan.

“Aman tenbih et de pedallara fazla basmasınlar, uçarlar, muçarlar...”

“Sen bunu öğlen paydosundan sonra seyret,” dedi İhsan. “Ben hele elime bir alayım, ama bir kahvenizi içerim.”

“İç helal olsun,” dedi. Doğan.

“İşim olmasa ben de yardım ederdim,” dedi Zühtü Usta.

Öğlen paydosunda yemeklerimizi çarçabuk yedik. Kimse kahveye gitmedi. İhsan, bisikleti ağzında kocaman lokmayı çiğneye çiğneye bir defa daha seyretti. Orhan’ı çağırdı:

“Bak bakalım bu adam olur mu?” dedi.

“Yepyeni sanırsın bir elimize alalım da bak,” dedi Orhan.

İhsan’ın başucuna dikilmiş, her parçayı elleriyle didik didik edercesine bakıyordu:

“Olur bu,” dedi, “Bana matkap ver İhsan.”

Doğan, koşup matkabı getirdi.

“Tut şunu.”

Didonu kanalına oturttu. Matkapla tam ortasından deldi. Yedek parça dolabını boşaltıp o boyda pim bulup getiren İhsan, pimi açılan deliğe yerleştirip, çekiçle perçinleştirdi.

O sıra başka bir iş için dışarı çıkmış olan Semih geldi, bisikleti görünce tutkulu tutkulu baktı. Sağını solunu elledi. Çocuksu gözlerinde ışıl ışıl bir sevinç yandı söndü. Yemek yemeyi bile unutmuştu anlaşılan. Ayaklarına ver topu, bütün gücüyle tekmelesin, eline ver uçurtmayı koşa koşa uçursun yaştaydı mahalle aralarında, oysa yüzü gözü, üstü başı yağ, boya lekesi içindeydi.

“Nasıl beğendin mi?” dedim.

“Çok. Kime aldınız bunu?”

“Sana aldık. Canın sıkıldıkça oynarsın.”

“Dalga geçme usta.”

Köşeye çekilmiş peynir ekmek yemeğini yerken gözleri bizdeydi.

Orhan, lastikleri temiz bir paçavrayla silip yerlerine taktı. Doğan, bir pedal olabilecek kalınlıkta çember ile uzun bir vida buldu takım kutusunda. Ben, çekiçle pedalı yeniden yapıp yerine koydum.

“Nasıl?”

“Olmadı,” dedi Orhan. Çıkartıp tekrardan düzeltti, daha güzel, aslına uygun bir biçime soktu. “Nasıl oldu mu?” diye sordu, yaptığı işi beğenen bir tavırla.

“Tamam. Eline sağlık,” dedi Doğan. “Hepinize teşekkür ederim.”

“Tamam değil,” dedi İhsan, bu işlerden anlayan biri tavrıyla. “Buna bir de boya ister. Öyle değil mi?”

“Boyanırsa güzel olur. Şuradan küçük bir boya alalım.”

“Kimsede para yok. Onikibuçuğu bile zor topladık,” dedi Bahattin.

“Şuralarda bir yerlerde az kullanılmış bir kutu boya olacaktı,” dedi Orhan. “Ben onu arayayım, siz de şunu bir güzel silip, paslanmış kısımları zımparalayın, oldu mu?”

“Oldu?” dedi Bahattin.

Ama Semih yemeğini yarıda bırakıp çoktan bisiklete binmişti bile kaş göz arasında. Kocaman makinaların arasında dolanıp duruyordu.

“Kıracaksın ulan in bisikletten,” dedi Doğan.

“Binsin biraz canım.”

Bir iki dolandıktan sonra indirdik bisikletten. Geldi, tekrar eski yerine oturdu, gözü bisiklette, yemeğini yemeye başladı. Gözü bisiklette...

El birliğiyle işe giriştik.

“Zımpara ver.”

“Orası iyi olmamış, biraz daha ov.”

“Şurasını sil. Dalga geçme keserim gündeliğini.”

“Gazlı paçavra yok mu? Gazla orasını da sonra kurula.”

“Tamam kuruladım.”

“Öyle boya sürülmez. Bu işi de ustandan öğren. Bak şöyle. Hah. Tamam.”

Yarım saat sonra bisiklet zımparalanmış, temizlenmiş, silinmiş boyanmış, yağlanmış, Doğan’ın, akşama, onu, çocuklarına götürmesini bekliyordu pırıl pırıl, kenarda.

NECATİ GÜNGÖR

Uzaklarda Bir Kuş Sesi

Muzaffer Hacıhasanoğlu’na

Ölürsem davul zurnayla gömün beni, derdi. Düğün bayram edin yas yerine. Ağlayıp da gözyaşı tüketmeyin. Bir damla bile. Ne anlamı var? Gidicioğlu, nasılsa gidecek...

Böyle derdi Bahri Usta. Öldüğü gün, iki metre bez parasını zor denkleştirdik. Borç harç ederek. Adıgüzel hoca, sevabına yudu yıkadı. Bir top kemik halinde, öyle öksüz, öyle garip, götürüp gömdük toprağa. Onca sevdiği, malına mülküne gönül indirmediği dünyayı çoktandır görmeyen gözleri ve hiçbir vakit yitirmediği neşesiyle birlikte gömdük!

Kuru sıcak bir öğlen sonrasıydı. Eşilmiş toprak kokuyordu ortalık. Kararmış, yosun tutmuş mezartaşları ipil ipil yanıyordu güneş altında. Eski taşlar devrilmiş, yığıntılar yerle bir olmuş, diri dikenler sarmıştı dört bir yanı. Yabanotları, yabançiçekleri boy atmış...

Usulcana indirdiler çukura. Herkes, yapacağı işi önceden ezberlemiş gibi kıpırdanıyordu. İki kişi çukura girmiş, ötekiler yukarıdan yardım ediyor. Biri abimdi çukurdakilerin. Dağınık saçları tere bulanmış, didinip duruyordu. Ölünün altına ot burması koyuyor. Rahat etsin yattığı yerde. Düşen taşları ayıklıyor bir bir.

Ben bu işe karışmak istemez gibi, çekilip kalmıştım bir kenarda. Yedi yabancı sanırdı bilmeyen. Uzaklarda, belli belirsiz bir kuş sesine kulak vermiştim. Bilinmez diliyle ince bir ağıt yakıyordu sanki. Koyu yeşile bürünmüş ağaçların dalları arasında. Boyuna ötüyordu. Başkaları duymadı onu.

Çukuru çabucak kapattılar. Ak kefen üstüne dökülen toprak, göz açıp kapayıncaya kadar örttü her şeyi. Adıgüzel hocanın dudaklarında son duanın mırıltıları. Usuldan akan bir su sızıntısı...

Dayanamadım!

Et gibi kırmızı, peltek, kokulu topraktan avuç avuç alıp attım üstüne. Yağlı toprak, titreyen parmaklarımdan dökülüyordu.

Her şey bitince ayrıldık. Üç adımda bir dönüp bakıyordum ardıma. Yüreğim gerilerde kalmıştı desem, yalan değil. Küçük, alçacık, yerini sevmiş tepeciğin yanıbaşında. Balmumu rengiyle yüzünün cansızlığı sinmişti sanki oraya. Öyle sandım.

İplik fabrikasında çalışıyorduk abimle. Anam hasta, yatağına yapışmış; Memet mapus damlarında; bizimse başımızı kaldırıp dünyayı görecek bir halimiz yoktu. Günümüzün yarısını fabrika yiyip yutuyordu. Tezgâhın, bobinlerin başında, iki ayağımızın üstünde...

Haftanın birinde gündüzün, birinde gece ortası işbaşı yapıyorduk.

Yüzü gülen birini bulamazdın işbaşında. Her biri bir dert yuvasının içinden çıkıp geliyordu. Veremli karıların kocası; başıboş, ayağıyla bela taşıyan çocukların babalarıydılar. Dolu tabanca gibi, dokunsan patlayacaklar sanırdın. Kimileri şaraba, esrara vurur kendini, zilzurna gelip giderlerdi. Gözleri yumula açıla. Kimileri hasta karısının, çıplak çocuğunun ekmek parasını kumara yatırır, sittin sene ödeyemeyeceği borçların altına girerdi. Kimileri de yemez içmez, eline geçen parayı arkadaşlarına faizle verir, üçü dört etmenin yolunu arardı yarım aklıyla.

Oysa fabrikanın dilsiz ağızsız, halden anlamaz tezgâhları geceli gündüzlü, dört mevsim boyu çalışıyor, çalıştırılıyordu.

Karlı, fırtınalı kış günlerinde bile soba yakılmazdı içerde. Bacaklarımız titreyerekten çalışırdık. Soğuk gelecek korkusuyla pencereler de açılmaz. Soluyup durduğumuz boyalı pamuk tozları burun deliklerimizde birikip yumak yumak olurdu! Yazınsa, kızgın güneşin ateşiyle yanan beton yapı mıh gibi çakılır beynimize, com suların içinde kalırdı bedenlerimiz.

Eve zor atardık kendimizi. Kollarımız omuzbaşlarından düşe kırıla. Vurur kafayı yatardık hemen. Zaman nasıl dönüp gider, iş saati nasıl kavuşur, bilemezdik! Gözlerimizi açınca, bir günün daha üzerimize dağ gibi yıkılıp gittiğini görürdük. Yeniden, bir önceki günün aynı telaşı, aynı kaygıları içinde tutardık yolu...

Anam yatağa düştükten sonra, Hacer ablanın bir ayağı bizde kalmıştı. Fabrikadan gelince ortalığı derlenip toparlanmış, tencereyi ocağın üstünde buluyorduk. Hacer abla, anamın hastalığını duyurmuyordu bize. Elimizi attığımız her şey yerli yerinde oluyordu. Ama anam yattığı yerde gün gün eriyip çürüyor; gözleri, göz oyuklarına gömülüyordu. Yılların yükünü taşıyan omuzları artık yere yapışmış, kalkmaya mecal bulamıyordu. Onun böyle, çileli günlerini kara bir örtü gibi üzerine çekip can tüketişi, başımıza dar ediyordu dünyaları.

Eve her dönüşümüzde yüreğimi bir korku yakalar; anamı, sonuna kadar yanıp bitmiş bir mum haliyle bulacağımızı sanırdım. İş arasında, kapının ardında bıraktığımız anamda kalırdı aklımın yarısı, bütün gün!

Gündüz vardiyasında çalıştığımız akşamlar Bahri Usta da geliyor, abimle cıgara tellendirip laflıyorlardı şurdan burdan. Hiç de göründüğü gibi dünyadan el etek çekmiş biri değildi Bahri Usta. Boyuna güler, yarenlik eder, eski günlerin harmanını savururdu. Mavi gözlerinin ışıltısı hiç sönmezdi. Kimi zaman da ciddi, kitaptan okur gibi laflar ediyordu Bahri Usta. Eli emekli olmayanın ağzı yemekli olmaz diyordu. Konuştukça gözümde büyür, bir başka kişi olurdu onun yerinde sanki. Dağ gibi dikilirdi karşımıza. Beyaza çalan sarı saçları yalımlanır, ışıltılı gözleri çıngı çıngı yanardı. Oysa daracık omuzları, kısa bacaklarıyla kuş kadar bir canı vardı Bahri Usta’nın.

Him bir komşumuzdu. Avlularımız tahta bir bölmeyle ayrılır, ocağımızın dumanı, aşımızın kokusu birbirine karışırdı sabah akşam.

Bir karı, bir kocaydılar dünya yüzünde. Kimi kimseleri yoktu başka. Belki vardı da arayıp sormazlardı.

Hiç görmedim. Vaktiyle çocukları doğup doğup ölmüş, sonra bir daha olmamış, Kuruyup kalmış ocakları.

Kapılarını çalan, komşuluk edenleri de bulunmazdı pek. Ermeni dönüğü der, uzak dururdu mahalleli. Ermeni boğazlamasında anası babası öldürülürken bir karış bebekmiş kendisi. Bilenler söylerdi. Ortalıkta kalmış. Yüreği sızlayanlar alıp büyütmüşler... Gönlü şen, kapısı herkese açık biriydi Bahri Usta. Ekmeği kolay yutulurdu. Eşiğine varanı yere oturtmaz, başının üstüne kondururdu! Biz çok adamlığını, yakınlığını gördük Bahri Usta’nın, çulunda oturduk...

Cumartesine rastlayan gündüzcü vardiya, fabrikanın temizliğini de yüklenirdi. Çoktan eskimiş, hurdalaşmış armürlü küçük tezgâhlar birer birer sökülür, silinip yağlanır, takılırdı yerlerine yeniden. Makine dilinden anlamayanlar, toza toprağa, orayı burayı sarmış örümcek ağlarına el atardı. Haftayı bulmadan ağlarla kapanıyordu tavan direkleri. Salkım salkım dökülüyordu tezgâhların üzerine.

Sırıkların ucuna bağladığımız süpürgelerle, direklere tırmanıp adeta cambazlık ederdik. Yedi günün yorgunluğu eksikmiş gibi... Sökülüp açılmış tezgâhların üstüne düşmemek için, bir elimizle tutunur, bir elimizle süpürge sallardık! Avuçlarımızı şerha şerha yaran yaş ipleri, burun deliklerimizde biriken toz yumaklarını unuturduk bu zamanda. Can korkusu kaşla göz arasına pusu kurardı.

Çokları gizli gizli homurdanır, bu temizlik belâsından, maymun gibi direklere tırmanıp cambazlık etmekten kurtulmak isterdi. Ama ustabaşılar ara yerde cirit atıp kimseye ağız açtırmıyorlardı. Zaten işsizlikten yılmıştı herkesin gözü. Ustabaşının yüzü göründü mü, ödleri boklarına karışır, dillerini adeta karınlarına çekerlerdi, homurdananlar bile. Kimbilir kaçı, kaç zaman yüreğinde büyütmüştü yavan ekmeğe muhtaç günlerini.

Oysa bir söylenti dolaşıyordu ortalıkta nicedir: Tozu, pisliği kendi kendine emen bir hava düzeneği varmış; fabrika müdürü görmezden, duymazdan geliyormuş bunu. Gider kapısı açılmasın, para dökülmesin diye...

Bu söylenti çıkar çıkmaz yüreğimizi umutla çalkamış, ama bir tavını bulup da kimsenin kulağını dolduramamıştık.

O gün, Abdullah’ın düşüp de kolunu bacağını sakatladığı gün, abim fırsatı ganimet bilip öne çıktı. Herkesten fazla yangılıydı içi. Görenler onu, fabrika sahibi, babasını öldürmüş sanırdı. Yeri geldikçe kıyıda bucakta, gizli kapaklı indirip kaldırdığı sözleri o gün açığa vurdu. Müdürün kulağına gider diye selâm bile vermekten korkan, gölgesine rastlayınca kırk konak öteye kaçanlar, birdenbire çevresini aldılar abimin.

Abdullah’ı faytona koyup hastaneye kaldırdık o saat. Evine, çocuklarına haber saldık... Ara yerde cirit atan ustabaşılar, yılan gibi ağıp birer deliğe girmişlerdi.

Sonra herkes dağıldı kendi başına. İşin ardını hesaba katmamıştık. Aynı yere dönüp aynı tezgâhların başında çalışacağımızı...

Ertesi gün işbaşı yaptırmadılar bize. Girer girmez kapıdan, kestiler yolumuzu. Hesabımızı görüp çevirdiler.

Bahri Usta, aşını ocağını bir etti bizimle. İş iş diye taşa toprağa sarılıyor, bulamayınca Bahri Usta’nın mihnetsiz sofrasına oturuyorduk.

Terzilik yapıyordu Bahri Usta. Evde, karısı Hacer ablayla birlikte çalışıyorlardı. Kendilerine göre bir dünya kurmuşlardı dört duvar arasında. Ayaksız külüstür makineyle bitpazarına köynek⁶ diker, yırtık sökük onarırlardı. Boyaları dökülmüş, alttan kara demiri çıkmış dikiş makinesinin hırıltısından başka gürültüleri duyulmazdı bir gün olsun.

Kâh kendi, kâh karısı Hacer abla, geçerler makinenin başına, bir uçtan kolu çevirir, bir uçtan kara çizgili dirili⁷ sürerler iğnenin altına. Göz alan bir çabuklukla inip kalkar iğne. Camdan vuran güneşin pırıltılarıyla inip kalkar. Kolun çevrilmesi, dirilin sürülmesi seçilmez olur..

Yaz kış, kırık yerleri hamurla tutturulmuş, çerçevesi yeşile boyalı, daracık avlunun sivri taşlarına bakan pencerenin önünde dururdu makine. Loş, küf kokulu, çürümüş direklerinden kurtçukların döküldüğü odaya sızmaya çalışan bir avuç ağartının önünde...

Bahri Usta kendisi dikerdi köynekleri çok zaman.

Daha becerikli, daha ivecendi elleri. Başladı mı kollardan girer, bedenden çıkar; sonra getirip çatardı parçaları birbirine. Ekler, bütünlerdi. O çalışırken, sarı kedi bacaklarının arasında olur hep. Dolanır durur. Yumuşak uzun tüyleriyle sürtünür bacaklarına... Duymazdı kediyi Bahri Usta. Duyar da duymazdan mı gelirdi yoksa, anlayamazdın. Herbiri kendi havasında, kendi hoşnut dünyası içinde... Kedinin tatlı mırıltıları, makinenin düzenli hırıltılarına karışır gider öyle.

Hacer ablanın oturup kocasının yanıbaşında düğme dikecek, ilik gözeyecek bir işi yoksa, tıslaya tıslaya yanan, odayı berbat gaz kokularına boğan gazocağının başında olurdu. Yüz kiloyu aşan iri gövdesiyle eğilip kalktıkça, burun kanatları titrerdi solumaktan... Gam kasavet taşımaz içinde. Umuruna almaz dünyayı yıkılsa bile. Uyumayı çok seviyordu. Öğlen sıcağı bastırdı mı iki eli kanda da olsa, yatar uyurdu.

Dikilen köynekler yığılıp bir bohçayı doldurunca, Bahri Usta vurur koltuğunun altına, bitpazarının yolunu tutardı. Gölgelenmiş duvar diplerinden gider gelirdi. Dönerken, dikilecek, onarılacak işlerle dolu yeni bir bohça tutuştururlardı eline.

İş sahibi peşin para vermişse, caminin önündeki satıcılardan elma, portakal ya da çarşının beyaz ekmeğinden alır, alacalı mendiline çıkınlardı.

Hâlâ binbir mihnetle kapıdan kapıya koşuyor abim, taştan taşa çalıyordu kendisini, iş umuduyla! Erkence çıkıyordu evden sabahları. Kapıyı çekip gidiyor, akşam karanlığı düşmeden geri dönmüyordu.

Bense Bahri Usta’nın yanına çırak girmiş bütün gün sağında solunda bir işe yararım diye dönenip kalıyordum. Bir zaman eline baktım sürekli. Kolun çevrilmesi, dirilin sürülmesi... Hepsi buydu! Birkaç yol giriştim denemeye. İlkin şaşırıp kolu çeviremedim. Makine iplik topladı. Birinde kara çizgili dirili üst üste dikmişim... Ama hevesim kırılmadı. Dikişi beceremeyince, düğme dikmekten, ilik gözemekten başladım işe. “Kanat takmadan kuş olunmaz” diye, yarenlik ediyordu Bahri Usta. Gülüyordu halime. “Bu işin adına zenaat demişler, öyle ayağının altına iskemle koyup da kopan iplikleri düğüm etmeye benzemez...”

Kimi günler artık çarşıya da çıkmıyordu Bahri Usta. Yığılan köynekleri bohçalayıp bana veriyordu. Daha önce iş sahiplerine götürüp tanıştırmıştı. Kır saçlı, siyah yeleği üstünden cep saatının gümüş köstekleri sarkan biri vardı. En çok ona taşırdım bohçayı. Gülünce maden dişleri kara kara görünüyordu ağzında. Bohçayı elimden alır, bana çay ısmarlardı. Köynekleri özene bezene askılara geçirir, asardı dükkânın görünür yerlerine. Ben çayımı içip bitirinceye dek sorular sorar, kendi işlerinden söz açardı. Dert yanardı adam bana. Anladığımdan ya da bir iyiliğim dokunacağından değil de, içini dökecek birini yakaladığındandı belki.

Duru bir suyu bulandırıyormuş gibi gelirdi adamın sözleri bana. Artık bu işlerde ekmek kalmadığını, eski adamların tükenip gittiğini, yeni yetmelerin yakasız köynek giymediklerini anlatıyordu. Gün olur, siftâh bile etmeden kapatırmış dükkânını. Vaktiyle bir iki pare toprak alıp elinin altında tutmadığına yanıyordu.

Doğrusu ya, anlamıyordum adamı. Kafamı karıştırıyordu söyledikleri. Anlattığı şeyler bana uzaktı. Bildiğim dilden konuşmuyordu sanki. Ben yapacağım işi, alacağım parayı bilirdim! Yeter ki yapacak iş bulayım. Böyle düşünüyordum adamı dinlerken. Ölçüp biçiyordum kafamın içinden. Şu terziliği bir kapabilsem, ötesi kolaydı...

Kafamda kaldı kurduklarım. Beklemedik bir zamanda durup dururken gözlerinin ışığı kesildi Bahri Usta’nın. Dünyayı görmez oldu! Yüzünün pembe rengi uçup gitti... Gözlerini yitirmedi de sanki, iki evin bel direğini birden yıktı Bahri Usta. Ne makinenin başına varabiliyor, ne de dikileceklere el sürebiliyordu artık. Bakınca açık mavi bir cama benziyordu gözleri. Eskisinden farksız. Ama görmüyordu!..

Ardında önünde geziyor, olmayacak bir şaka yapmış gibi yeniden gözlerini açmasını bekliyorduk. Körlüğüne inanmadan...

Bahri Ustaysa, sessiz soluksuz kapının önüne çıkıyor, güneşin çatına çömüp, onun dal budak ışıklarını eliyle yakalamak istercesine çırpınıyordu. İşte bu dert, fazla yaşatmadı Bahri Usta’yı.

HASAN KIYAFET

Overlokçu Kız

Beş kınalı parmak makinanın uğultusuyla yarışıyordu. Üçe iki adımlık gecekondu odası toz dumandı.

Pakize, anadan sürmeli gözlerini örten saçlarını geri itmeye zaman aradı. Ayağı pedalda, eli kafada tutsaktı. İnsanların niye üç ya da beş elli olmadıklarına kızdı. Ağzı öteye:

— Aliyee! Bacım saçlarımı topla.

O yetişti, saçlarını atkuyruğu bağladı.

— Aliye parça yetiştir. Bir yudum su ver gülüm.

İnce yatalak bir ses:

— Aliye yavrum, şu ördeğimi bir değiştir, Iıhh ıh, ooh oh!

Aliye yeni yeşermiş kızlığıyla huysuzlandı:

— Öff yetti be! Bu evden kaçacağım. Başımı alıp gideceğim. Sinema çarşı pazar gezeceğim. Aliye parça ver, Aliye kırpıntı al. Ördeği dök, bilmem neyi çek...

— Bacım haftada bin kilot çıkartmazsak “Gökbulut” elimizden gider.

Gökbulut, overlok makinasına evcek verilen addı. Pakize’nin gözü makinaya çakılı:

— Topal babamızla, üç ameliyatlı yatalak anamızın başka umudu var mı? Erkek kardeşlerimiz dersen daha ekmek düşmanı.

İdris Usta yatsıya yakın oturulan akşam yemeğinde düşünceliydi. Bir eli buza kesmiş ince bacağında alışık gezindi. Eskiden beri diyecekleri tüm yemekte aklına gelirdi.

— Haftada bin kilot atmak her babayiğitin harcı değil. Pakize kızım, tanrı ömrünü uzun etsin. Kör kuşun yuvasını topal karga yaparmış.

Herkesin gözü bilinçdışı onun topal bacağına kaydı. Alınmadı. Pakize suskun, biteviye çalışmaktan yorgun düşen kolunu ovuşturdu:

— Kendi işimiz.

İdris Usta kıvançla başını yatan karısına çevirdi:

— Köylü için çifti süren sarı öküz neyse, Pakize de bizim için o işte. Cevriye, mahallenin şimdilik bizi geçen bir Tırıs’ın kızı Nurten var. Nurten de Nurten haa! Kafirin kızı kız değil bir afat. Tam bin beş yüz kilot atıyormuş. Düşünsene tam bin beş yüz. Allah, allah, olur şey değil vallahi...

Usta makarnadan yüklü bir kaşık daha kaldırdı. Akı karasını çoktan geçmiş bıyıklarına değdirmemeye ağzını açtı. Avurtları dolu dolu:

— Tırıs’ın kızının adı Overlokçu Nurten’e çıkmış. Kahvede, kurdun kuşun dilinde haspa.

Cevriye yatağında kıpırdadı. Aliye’nin döşüne dayadığı naylon tasa kara kalın kaşlarıyla buruk baktı. Çocuksu bir nazla yudumladı:

— Iıh ooh, vay vay vayy! Pakizem başka. Tanrı bize bağışlasın. O olmasa külümüz göğe savrulmuştu. Şeher yerin açlığı köye de benzemez.

Aliye tepeden:

— Nurten’e görücülerin biri gelip biri gidiyormuş.

Cevriye:

— Niye gitmesin ki? Altın yumurtlayan tavuk. Şimdiki zamanda herkes akıllandı. Kazançsız, sanatsız kızın yüzüne bakan yok. İsterse huri, melek olsun.

Pakize’nin bir eli eğik boynunda, beyni bin bir hesaptaydı: “Haftada bin beş yüz kilot! Adı Overlokçu Nurten’e çıkmış. Görücünün biri gelip biri gidiyormuş. Altın yumurtlayan tavuk. Pakize bizim sarı öküzümüz. Şeher yerin açlığı köye de benzemez. Overlokçu Nurten haftada bin beş yüz atıyormuş. Memetali başka! Beni kazancım için sevmez...”

Bilinçdışı ‘bin beş yüz’ü açıktan söyledi. Bakışlardan utandı. Parmakları Gökbulut’a yetişmek istercesine dizlerinde oynadı. Aliye çorba tasını çekip yer sofrasındaki boşluğa canını tepti.

İdris Usta bıyıklarını elinin tersiyle sildi. Tek dizi altında ot yastığa yaslandı. Başı birinci sigarası dumanında:

— Fabrika dediğin ne ki? Yan yana dizilmiş makinalar. Aha bizim Gökbulut da bir fabrikadır. Evel allah tek başına bir fabrikadır. Hele şu bonoları da bitirelim. Hele borcu harcı bir temizleyelim. Onu yalnız bırakmayacağım. Gökbulut’a kayış atıyoruz. Çifti yalnız sürüyor. Eşliyeceğim yavruyu.

Kalktı, sağlam bacağının üstünde döne döne makinayı sevdi okşadı. Nazarlığına bulaşmış ince tozları üfledi:

— Cevriye biliyor musun bizimkisi gibi çıkan yok. Bas basabildiğin kadar. İnsanı yolda koymaz mercedes mübarek.

Cevriye canlandı. Yatakta oturumuna geldi. “Yetergilinki boyuna iğne kırıyormuş.” Pakize çoktan başını makinaya gömmüştü. Aliye inadına uzattığı yemekte:

— Ablamın gönlü şeyde, Memetali’de. “Bundan sonra kimseyi eve koymayacağım. Ben düğürcü görücü istemiyorum,” diyor.

İdris Usta yarasına basmışçasına:

— Bana bak kız! Terbiyesiz, eşşoğlu eşşek. Utanmaz arlanmaz namussuzlar. Bir daha ağzından böyle bir söz duyarsam karışmam haa!

Öfkeli sigarayı tazeledi:

— Çok gün gösterdiniz. Çok ekmek yedirdiniz. Sıçana sidiğin ilaç demişler, gidip denize işemiş. Elin evlatları büyüdükçe akıllanır, bizimkiler dellenir. Şurada azıcık el sırasına girelim dedik, şeylerinin derdine düştüler.

İdris Usta az önce övgülere boğduğu Pakize’ye niye böyle düşman kesilmişti? Ne biliyordu gözdağı vereceğini, ne biliyordu topal bacağını oğuşturup merhametlerine sığınacağını:

— Kötü Tırıs ikinci makinayı aldı. Bonolu monolu aldı, çiftini düzdü ya sen ona bak. Sıpaları akıl kutusu. Gelen görücülere Overlok Nurten, “Babamın bonolarını bitirip gecekondunun tapusunu koynuna koymadan eşikten dışarı ayak atmam,” diyesiymiş. Der mi der, hayırlı evlat!

Cevriye vızıltılı:

— Ah kuzum ah, ah yavrum ah! Şimdiki aklım olsa, bir de işim aşım olsa evlenir miydim hiç. Koca dediğin dert yükü.Yol uzadıkça ağırlığı artar. Atalar niye demişler: El oğlu elde çok, vala kuşak belde çok. Ana baba dediğinse hiç bir diyarda yok. Emme gavur ergeni kalacak değilsiniz. Elbet bir gün o da olur.

İdris Usta karısına karşı koyacağı yerlerde bile sustu. Zorunluydu onu desteklemeye:

— Fabrikayı, işi ayağınıza getirdim. Ne nimeet, ne devlet. Taa, nem nerelerde, otobüslerde, dolmuşlarda, üstüste şeyinizi cimdikleterek ekmek aramıyorsunuz.

Pakize kendi uğultusunda, parmakları kıpır kıpır sayıklıyordu: “Bin beş yüz. Overlok Nurten babasının bonolarını temizliyormuş. Gecekondunun tapusu. Şeyinizin sevdasına düştünüz. Yatalak ananız, tek bacağımla bizi koyun gidin...”

İdris Usta bir gözü Pakize’de:

— Memetali de bir adam olsa. Boy bos sofraya konup yenmez ki. İşi yok, aşı yok herifin. Babası dersen, cıbır bir duvarcı. Lise mezunuymuş, püf püf püf...

Çok geçmeden Pakize bin beş yüze vurmuş. Overlok Nurten’i tutmuştu. O akşam evcek şenlendiler. İdris Usta coşkulu:

— Kalk adam Cevriye, şöyle aramıza gir, sofrada bulun canım. Dur ben yardım edeyim.

Cevriye ıh tıslar içinde debelendi. Çevresine çuldan çaputtan bir kale oluşturulup sofraya çakıldı. Pakize o gün boynunu daha bir az yokladı. Beline ince kuşağı sarmadı. Saçlarını özenle atkuyruğu yaptı. Yay kaşları, ıslak bir ışıltıyla duran kara gözleri kıpırtılı parmaklarından uzaklaştı. Aliye sinemaya gider gibi etekliğinin altındaki donunu çıkarttı, ince çorap giydi. İlkokula giden iki oğlan önlükleriyle sofraya oturdu. Kimse azarlamadı. Herkes, iri kara kedi bile hoşgörülüydü. Yemek arası herkesin eline ayağına dolaşmayıp Gökbulut’un dibinde yatıyordu.

İdris Usta her zamanki gibi sigara belasına yemeğini herkesden önce bitirdi. Sararmış parmakları arasına kıstırdığı sigarasını zevkle püfürdeterek sırtını divana dayadı. Dereden tepeden konuştu. İştahla başladığı sözün sonunu sıkıntılı, Overlok Nurten’e getirip dayadı:

— Allah allah, allah allah! Yahu kardeşim bu kız kız değil, bir canbaz. Bildiğin şu ip canbazı. Demek ki bu da bir hak vergisi.

Herkes lokma ağzında sorulu durdu. O yutkundu, ürkek:

— Tam iki bini vurmuş. Dinim hakkı için vurmuş. Haftada iki bin kilota bana mısın demiyormuş.

Aliye öfkeli:

— Overlok Nurten mi baba?

— Yok köyün imamı.

Pakize elinde kaşık buz tutmuştu. Yatakta bile tempolu kıpırtıya alışık parmakları devinimsizdi. Gözü kaşığında, kaşık yarı yoldaydı: “İki bin” diye fısıldadı. Kara gözlerinde yağmur bulutları gezindi.

İdris Usta büzük köşesinde iyice ufaladı. Dudakları titrek:

— Bugün mahallenin azrayili Makinacı Faik buradaydı. Herkes girecek delik arıyordu: “Bir bononuz protesto oldu mu makinayı elinizden gitti bilin. Sıkın dişinizi. Ne verirseniz şimdi verebilirsiniz. Yarın makina kocadıktan sonra varın pedalını ananızın şeyine... Biz enayi değiliz. Makinamızı gençken isteriz. Ananızın kızken para ettiğini unutmayın. Aç mı yok, senden alır babayın oğuluna veririm. Ona göre haa!” diye kahvenin orta yerinde ür ür ünledi.

Usta, alnından yağmurlanan teri yanından aldığı bir çaputa sildi. Soluğu, sıkıntısı kabarık:

— Durumu sallantıda olanlar içinde bizi de saydı. Gözünüzü dört açın, diye açık açık söyledi.

Cevriye, yataktan çıktığına pişman çevresinde başını koyacak yer aradı. Pakize, ‘iki bin’ diye diye Gökbulut’un başına yerleşiyordu. İdris Usta:

— Başka türlü bu borç temizlenmez yavrum. Hesap meydanda. Bakkal çakkal, üst baş, elektrik derken gidiyor. Yırtık büyük, yama küçük. Gökbulut’la senden başka yükleneceğimiz yok ki. Sık dişini kuzum, şu bonoları bir alt et gerisi gam değil. Aç açık kalalım tek. Gökbulut bu kapıdan çıkarsa tümden ölürüz. Yalnız açlıktan değil tasadan ölürüz.

Evin içi karakış soğuğunda suskundu. Tek Gökbulut uğulduyordu. Aliye üstünü çırpıp ablasının koltuğuna sokuldu:

— Abla ben ne zaman öğrenirim?

O, dış dünyaya pencerelerini sıkı sıkı kapamış pedela basıyordu...

Pakize sonunda iki bini vurmuştu. Bonolar bitti bitecekti. Gökbulut’la yaşıt makinalar parça kırmaya başlamıştı. Gökbulut’u İdris Usta’nın dediğine göre bir tanrı, bir de göğsüne taktığı nazarlık koruyordu.

Artık kahvede Pakize de konuşuluyordu. Yalnız sürekli ağzından düşmeyen: “İki bin! İki bini vurdum! Dırrııt dırııt! İki bin. İki bini vurdum. Dırrıt Memetali!” ... tümcelerinin alayı ile. Onun üşütmüşlüğüyle Memetali bile alay ediyordu: “İki bin, dırrıt!” diye.

HULKİ AKTUNÇ

Vakt’Erişince

Eve döndüm–yoksa gelen geçene saldırırım hıncımdan. İşte o gökgözlü muhasebe yamaklarına, işte o sahibinden daha yağlı ustabaşına, işte o çiçeklerle donanmış bahçedeki hususilere, işte o –ne diyim– kapıcıya bile.

Cay bakalım, dön geri. Elimde ak kağıt.

Demek o vuracak da sen susacaksın, öyle mi Hatibe?

Girdim içeri. Tak! Uyandı. Kalkıp gocuğumu aldı, bir şey demedi. Yere bakıyor.

Aybaşında para alınacak. Gittik, biz üç kişiye “bekleyin!” dediler. Birkaç büklüm olmuş beşlikler onluklarla birlikte ak kağıdı elime tutuşturduklarında alaca dünyam karardıydı... Hatibe’yle Yusuf’tan ötürü. İçime aktıydı kanım; sen vurmuşsun herif ölecek ama bıçağın içerden çalışır akan kanı görünmez ki herifin göre de bir fitil tutuşturalar eline –Herif içerden ölmekte, sustukça da gürleşiyor, koyuluyor kan; öyle. Daha kaç ay olduydu ki vurdu deyyus.

Üç kişiyiz, Rahmi, Hamza, ben; ses edemedik. Geri kalanlar bir iki dokundurdular, “İşte böyle, bugün onlara yarın bize,” dediler, biri çıktı, “biz değil de kim elini tutacak bunların,” dedi; o sahibinden şişkin Zülküf’tür olsa olsa, o yan etti bu yan etti, çevirdi hepsini makine başına, para sayaraktan, hesap tutaraktan gittiler. Atelye uğultusu başladı. Bahçede bir biz. Sanki has bahçe.

Bakıştık, mırıl mırıl küfredip biraz dolandık bahçede. Herif bizi gözleyecek de, gelin yahu diyecek, aman işbaşına oğlum diyecek, bir zaman ettiği gibi; biz tam kapıdan çıkarken Zülküf yetişip koltuklayacak, “öyle şey mi olur, siz benim... yahu iki oğlum evde iki yüz oğlum burda be, gelin lan hadi” filana dil yaslayacak. Haziranda böyle yapmadı mı? Kimse yüz vermeyince peşimizden koşmadı mı?

“Efendim işimizdir, ne zaman ki Anadolu’dan düştük bur’lara, biz bu işi sevmişizdir... Ekmek! Kaç yıl be, kaç yıl!” diye uzattıkça uzatacak. Çünkü nedir bu herif? Bu Zülküf gönül puştudur... Yar gönlüne de uyar el gönlüne de.

Uykusundan kalktı Hatibe, akşamın bu vakti her ne uykusuysa –Yusuf da uyur uyanık, tilki, bir bana, bir anasına baktı. Masal anlatırdım ona erken gelince, o da anladı mı nedir, masal musal yok artık.

Sabah çıkarken, yiyecek bir şeyler getirmemi istediydi, “para yok karı” diyemediydim. Önce yere baktı, sonra gitti teldolap önüne çömeldi, hışır hışır karıştırdı oraları. Buruşuk, yarı boş kesekağıtlarını ordan alıp öte yana kodu. Getirmedin mi bir şey, demedi. Elim uzun değil ki, ancak cebime erer, var bul bakalım bir iş eşekler cennetinde hadin! diyorum diyorum duymuyor. Aranıyor.

Yusuf’un başına gittim, keleş oğlum; saçının akıp döndüğü bir yerde elif gördülerdi, “iyiye işarettir, gün görecektir, iş başarır böylesi vakt’erişince,” dedilerdi. Aynacı oğlum; aynalardan ne iş çıkar ki? Bizim demir arayıp bulamayıp dükkanı batırmamızla fabrikaya işçi girmemiz –bunun ayna ustası Arif’in işi camcılık çerçeveciliğe dökmesi. Belli ne iş başaracak, bari orasını burasını kesmeye.

Bizim fabrikadan sözbir yolunda atılışımızdan belli, sen çık asfaltlara elde bayrak yürü, telçekim işçileriyle dayanış, on bin yüz bin içinde kellene bir mim çeksinler –Ya bunun karnı, diyorum, yedi mi bu çocuk bir şeyler “Geçende karahisardan gelen bulguru bitirdik” diyor, “tarhanayı bitirdik” diyor. Yere çöküp bir cıgara yakıyorum. Hatibe dineliyor.

“Bulunur bir yolu” diye debelendi yakasına yapışınca.

“Ulan Zülküf usta bunlar senin işin.

“Nerden çıkar bu laflar, hiç oynadım mı ekmeğinizle, yapar mıyım?

“Senin işin! Hep yabancı işçi vardı o gün, tanış bir sendin, karakolun önüne varınca bir sen tüydüydün, mermi sesine ben yoğum demedin mi?

“Kim diyor bunları, niye yalnız sizi ele vereyim versem, herkes vardı.

“Herkes sonuna kadar gitmedi!

“Yani ben mi gammazım, bir kötü ben miyim?”

Hamza sarsalıyor Zülküf ustayı...

“Kim ya?

“Ne istiyorsun ki? İşten atılmakla kaldınız. Bırak! Haber saldım, bir aya kalmaz...”

Kızarıyor, boynunu boğazını çözüp rahatlıyor.

“Bırak n’olur! Bir aya kalmaz başka iş çıkar.”

Bir ay geçiyor da. Üstelik mevsim birden kışladı. Ben anlatıyorum ve kadın kös dinliyor. O bitti, bu bitti, şu bitti diyor, hiç mi düşünmedin; her yere girmemeli, her kalabalığa düşmemeliymiş. “Çıt gürültü olsa koşar gidersin, uykudan uyanır sokaklara uğrarsın.”

Biraz kavurma da mı yok? Gene uzanıp karıştırıyor teldolabı, bakınıyor. “Gelirken ekmek alaydın!” –evet, dışarsı buz. Hep borç alınmış yerler, çıkmaya üşenirim, gece olacak. Kime neye rastlarsın belli değil, hele Zülküf usta.

Bir karanlık yerde ele geçmez mi diye kurduk bir zaman; ona vursan ne olur, vurmasan ne olur? Emir kuluyum der, çıkar işin içinden, sahibini bulsan da sonu iyi gelmez şimdiki günler, aman! der Rahmi. Hamza homurdanır; biraz sarsalasak yeter der. Duvara bile omuz atar, şahmerdanla güreşir.

Yüzü eğri bana–işte, yok diye yerinip durduğum oğlu da vermiş, beleyip ortaya koymuş. Yaş gelip otuz beşi aşınca ve bir oğlan çocuğu damınızın altını şeneltince, yangınınız başlar yeniden, dediler; Yusuf’un kafasında elif var, karım karı oldu. Ya ben adamlıktan çıkıp gidecek miyim böyle böyle? Bir aya kalmaz diyordu herif, sendikanın da içi dışı o, Zülküf, pezevenk usta. Yanaşıp uzatıyor. “Arif usta bugün Yusuf’a iki buçuk lira vermiş, apartmanın birine cam takmışlar, al!” Uzanıp alıyorum; gören olsa. “Yok yok. Bende para var. Alır gelirim.” Tamam, şimdi istersen gitme. Yarın alırım. Fırın kapanmış derim. Belki Arif ustaya rastlarım, cam takmış, parası olur. Hamza fırına uğrar, hamurkar yeğenine, bu akşam orda mıdır?

Gocuğu iliştirdi omzuma. Sıralaya sıralaya dükkanı evi, işten dönen adamları, yolu izi silmiş kar içinde –daha fırın bile yok buralarda. Apartmanların başladığı sapağa kadar ıssız sanki, mumlar, gaz lambaları; buralar hep böyle miydi, şehir gibi şehir değil. Karanlık. Yavaştan buza dönen karlara bata çıka, borç çetelerine, dost düşman esnafa küfür bela içinde, ben mi gidiyorum yer mi gidiyor.

Hamza’nın gecekondusu karanlık, bir haftada yaptı, camını Yusuf taktıydı, ulan aralık berelik bu deyip takılarak şaplatıyordu ensesine Hamza, üşüyoruz diyordu. Yusuf para almadıydı, ben de istemediydim.

Fırının önünde bir kalabalık. Al işte. De uzak dur bakalım! Liralar ellerine yapışmış çoluk çocuk, bir sürü insan itişe kakışa fırına girmeye çabalıyor, birbiriyle dalaşıyor. Hamza’ya bakınıyorum. “Birazdan çıkar ekmek,” diyor kalfa, o konuştukça yallah içeriye. Bacaklar arasında bir çocuk emekliyor, parasını düşürdüyse bulamaz şimdi. Fırın doluyor. Dışarsı soğuk. Giremiyorum ben.

Bir adam türedi yanımda. Beni pek gönüllü bulmayınca içeri kayıverdi, tam gireceğim yaylı kapı kapandı. Çocuk filan dinlemeyip ah of arasında tezgaha yaslandı herif, iri yarı, bakımlı, eldivenli, şapkalı apartman beyi.

Tezgahtarda bir telaş, koştu fırının ağız kapağını açtı, küreği akıl etmeden uzanıp en uçtaki ekmeği alacak, apartman beyine verecek. Eli yandı. Kürekçi gelip itti onu; girişip bir sıra çıkardı. Su akar gibi dizi dizi ekmek, o upuzun kürek kimsenin başına gözüne değmeden çıkıp duruyor.

Bey, bir hamle daha yaptı, tam kapacaktı tezgahtarın elinden, gençten biri önledi, sen nasıl adamsın, herkes saatlerdir bekliyor, dedi. Sanki duymamıştı herif, hay huy içinde, bir çocuğun ayağını da ezerekten ekmeği alıyordu ki, dur dedi o genç, kolunu tuttu. Ben bakıyorum hır çıkacak. Hınçla döndü, çekişti adam. Çocuk zorlu çıktı. Bey, “sen, sen, beni, ulan...” diye kızışarak çullandı. Vurdu. Tezgahtar gence yapıştı.

Önümdeki çocuğu iter girerim, adam dövecekler göz önünde, iştesi var ki, Hatibe nerde dalaş orda sen mi der, polis mi gelir. “Benim kim olduğumu biliyor musun sen ha!” deyip patlatıyor herif.

Kapıyı açtım –biri koluma yapıştı. Hamza. Bağırdı bir, kaçışan çoluk çocuk arasında herifin omzuna yapışıp fırlattı attı. Tezgahtarı tersledi, git yerine namusunla dağıt, dedi.

Herife döndü, sakındı adam. “Yallah! Bekle de al! Hadi, dışarı!”

Gösteririm diyerek gitti bey.

Ekmek elleri ısıtıyor. Hamza söylene söylene yetişti yarı yolda. “İş çıktı, iş!” dedi sevinçle, karları gıcırdatarak koştu, bir kucak alıp yuvarladı. Ayaküstü dikti. “İşte sana bir adam, can üflesen yürür gider,” dedi. “Dur yahu” diyorum, “anlatsana” diyorum, o kar yuvarlıyor.

Zülküf usta bunu bulmuş, önümüzdeki salı bilmemne fabrikasına gidin, Mustafa bilmemkimi bulun, işe başlayın demiş, ama adımı verin, sakın da hır çıkarmayın aman demiş, işçi ücretler için ses mes ederse kenarda durun demiş.

Bekliyor, buz gibi elleriyle cebinden para çıkarıyor, uzatıyor. “Yusuf’un taktığı camların parası, borçtan” diyor. Koşuyor, koca kar topaklarını atıp tutup yere çalıyor Hamza.

“Ben mi bilirim işin orasını kodoş Zülküf” deyip gülüyor, “ses etmez mi, eder tabi, kim bilir?”

Yeni bir yığın kar yuvarlıyor.

NECATİ MERT

Mustafa’nın Karesi

— “Madem bakamayacaktın karınla çocuğuna, neden ayrıldın babanın bağından? Şehre taşınırken bana mı güvendin? Karanlıkodaya girdiğin bir hafta olmadan ‘ağbi para’ diyorsun.”

— “Birikmiş biraz param vardı ama... Eşya taşımaya, evin ilk aylığına... derken tükendi. Şimdi bir ocak lazım da...”

— “Peki al elli lira. Ama bunu da, beğenmiyorsun.”

— “Yetmez ki ağbi. Yetse... Ocakla tüpe peşin iki yüz lira istiyorlar. Üstü taksit. Verirsen... aylığımdan kesersin.”

— “Çalışmadan peşin ödeyemem. Hem şart mı tüplü alman? Pompalı al.”

— “Tüplüler çıkalı beri kalmamış ki pompalılar piyasada.”

— “İki yüz lira yapana kadar yemek pişirme efendim. Kuru öteberiyle idare et. Kemeri sık! Zeytin–ekmek, peynir–ekmek falan.”

Mustafa karanlıkodada hem çektiği filmi yıkıyor hem de patronuyla üç gün önceki atışmasını ansıyordu: “Tanımamışım meğer!”

Oysa patronunu iki yıl önce tanımıştı. Biriktirdiği üç–beş kuruşla ondan fotoğraf makinesi aldığı, amatör fotoğrafçılığa başladığı gün. Çektiği filmler, dolayısıyla yaptırdığı resimler, kartpostallar arttıkça yakınlıkları da artıyordu. “Hiç böyle sert değildi o zamanlar. Yardım ederdi. Uysaldı. Hatta makineyi bile taksitle satmıştı. Son aylarda karanlıkodaya da sokuyor, mesleğini öğretiyordu. Elimden tutmuş, amatörlükten kurtulmamı istemişti. Belki de müşterisi olduğum için öyle iyi davranıyordu! Şimdi aylıkçısı olunca...”

Patronu çınlattı yine Mustafa’nın beynini: “Kemeri sık. Zeytin–ekmek, peynir–ekmek falan.” Babası da öyle derdi, oldum olası.

Mustafa pek küçükken, babasıyla kök asmalardan salkım toplamaya yeni başlamışken, pazardan pazara kurulan çay sofralarından birinde – “Ah! O çay sofraları!”– ağzına çayla beraber zeytin atmıştı. Ardından da peynir. Babası top gibi fırlamıştı sofradan:

— “Bol bol yiyip bel bel bakasın inşallah! Mülkümü kurutacak dürzü!.. Hem zeytin hem peynir! Katık et, katık!”

Önce bir şey anlamadı bu sözlerden Mustafa. Sonrası sık sık duyunca zeytin tanelerini lokmalarına yarım yarım bile arkadaş edebildi.

Katık yaparlardı ailece. Kentle kentin kuzeyine düşen köyler arasındaki şosenin ortalarına rastlayan dönüm dönüm, boy boy, sıra sıra bağlarına rağmen. Her yıl bağın alt yanında bulunan, yaz–kış oturdukları, tuğla örmeli, dışı sıvasız evlerine küfe küfe, sandık sandık, kasa kasa üzüm indirirlerdi. Çavuş, yapıncak, razaki, misket... Buradan da piyasaya...

Mustafa’nın karısı bile sızlanırdı bunların katıklarından, hep aynı yiyecekleri sofraya çıkarmalarından. Karısı bile... Mustafa askerlikten döner dönmez babası ‘allahın emri’ deyip onu evlendirmek isteyince birkaç kadın görücülüğe çıkmışlar ve çaldıkları ilk kapıdan boş dönmeyip bu tazeyi getirmişlerdi. Fakat karısı ilk aydan beri çok geceler:

— “Ben babamın yoksul evinde bile bu kadar sık bulgur pilavı yemedim.” deyip yastığa gömdü başını, gözlerini.

— “Ah bir param olsa neler yediririm sana şehirde!” deyip gönül almaya çalışıyordu Mustafa ama... Boşuna. Çünkü babası, Mustafa’ya bekarlığında verdiği haftalığın ölçüsünü hiç değiştirmiyordu: On beş lira. “Ama yetmiyor içine tüküreyim!” Bekarken bile yetmiyordu ki... Haftada iki kez kente inse 400 kuruş minibüs. Çay 25, kahve 40, bir bardak kabak çekirdeği 25, sinema–birinci 175, ıslama köftenin porsiyonu 250.

Tik sesiyle birlikte karanlıkta kırmızı bir nokta konileşti. Mustafa içine girdi koninin. Filme bakacaktı. İlaçtan çıkması gerekiyor mu gerekmiyor mu? Çinko kaptan aldığı film rulesini iki eliyle açarak kırmızı ampule yaklaştı. On iki kareyi de gözden geçirdi. Pek çoğu sarı sarı. Aç insan gibi. “Daha tespit olmamış.” dedi kendince. Birkaçı da açıklı koyulu. “Bunlar olmak üzere.” Karelerin biri dikkatini çekti. Karman–çorman biçimler arasında babası: Başında takke. Gür, kara sakal. Ama sağlam, iri gövde. Sırtında kocaman bir tulumba. Bir eliyle de tulumbanın uzunca püskürteçini kavramış. Sağ elini ise ileri uzatmış. Parmakları açık. Ve bütün öfkesini parmaklarıyla çıkarmak, fırlatmak ister gibi.

“Bağır bağırabildiğin kadar. Duyurabilir, dinletebilirsen eğer.” dedi içinden. “Ne adammış mübarek! Ondaki direncin çeyreği bende olsaydı ezebilir miydi beni yirmi altı yaşıma kadar? İnsan, dinletebileceği kadar bağırmalıymış demek. Yoksa güvendiği dağlara kar yağar. Adamı bağda bırakıp şehre kaçarlar. Ama bizimkinde nerde öyle İngiliz siyaseti! Beş lira için demediğini komamıştı iki sene evvel.”

Mustafa bir gün babasına:

— “Baba sen daha iyi bilirsin. Daha iyi düşünürsün... Ama... Bak diyeyim sana... Hak vereceksin sen de... On beş lira yetmiyor baba... Beş liracık arttırsan?” demişti.

— “Vay vay vay! Hem ben biliyormuşum, hem de arttıracakmışım. Ulan dürzü; yiyecek benden, giyecek benden. Hem karına, hem sana hem veledine... Yorulduğun yere saray mı yaptırayım istiyon? Bak şuna. Beş liraya göz koymuş... Ulan, pankadaki param kimin? Sizin. Temsil; onunla şehre paşaz yaptık diyelim, ev yaptık, otobüsçülüğe başladık diyelim... Kimin? Gine sizin. On beş lira yetmiyormuş!.. Bak hele! Kumara, karıya mı gidiyon yoksa?”

— “Yok baba. Haşa! Sen de bilirsin gitmediğimi. Sigaram bile yoktur. Gücüne gitmesin ama... Hani Hasekilerin Rıdvan var ya... Hani babasının yanından ayrılıp şehre inen. Fabrikaya yerleşen. İşte o, ev masrafını gördükten sonra iki yüz liradan fazla ayırabiliyormuş. Harçlık için. Ben o kadar da istemiyorum.”

Mustafa işte bu dalaşmadan sonra birkaç ay kente inmedi. İki yüz lira kadar yapınca aldı bir düşünce: “ne etmeli? Bu parayı nerede kullanmalı? Bir koyup nasıl iki almalı? Karıya keşkül, etli fasulye, çocuğa patik...”

Kentin parkında, şipşakçılar resim çekiyorlardı. Öğrencilere, genç kızlara, yeni evlilere...

— “Foto bayan...”

— “Güzel çekeriz...”

— “Hatıra efendim...”

Bir süre izledi onları: “Vızır vızır çalışıyorlar. Ben de bağın dolayındaki köylerde çekemem mi ki?” Bir fotoğrafhane vitrininin geri köşesinde üç ayak üstünde bir makine gördü. Kullanılmış bir şey. Yanında da fiyatı: 350 lira. Çekine çekine girdi dükkana. Hoş karşılandı. Adam taksitle de verecekti. Üstelik kullanılışını da iyice anlattı. Mustafa çektiği filmleri getirecek, fotoğrafçı da kartlara basacaktı.

Mustafa artık pazar günkü çay sofralarından sonra köyleri dolanıyordu. Düğünlü köyleri. İşi iyi gidiyordu ama babasından çekindiği için bağ işlerini de aksatmadan yürütmeye çalışıyor, epey yoruluyordu: “Taşıma işi, sirkelikler, piyasaya ayrılanlar, film, taksit, düğün, müşteri...”

Film verme, karta basılmışları alma gibi işler nedeniyle kente daha sık iniyor, ara sıra fotoğrafçıya yorgunluğundan, babasının anlayışsızlığından yakınıyordu. Fotoğrafçı da kendince: “Belki bir gün nasibi bu kapıdandır. İnşallah olur da. Böyle namuslusunu, gözü açılmamışını şehir yetiştirmez.” diyerek onu karanlıkodaya sokar, işte pişirmeye çalışırdı. Mustafa birinci banyoyu, hiposolfiti, softu, hartı, bütün kağıt çeşitlerini işte böyle öğrenmişti.

Film rulesini çinko kaba daldırdı. Aşağı yukarı oynattı. Uzatıp uzatıp topladı. Kareleri gözden geçirdi. Sarılıklar kaybolmuş, film tespit olmuştu. Babasının pozunu aradı. Buldu. Karman–çorman biçimler arasından babasına bakmaya çalıştı “Tuh! On dokuz mayısta çektiğim pozla üst üste gelmiş. Filmi çevirmeyi unutmuşum. Nolacak, insanın böyle babası olursa! Deli, çığırtkanlığından bize filmi bile çevirtmemiş. Babamıza hoş–nükte yapalım dedik. Geliratımızı ona yük olmadan arttırdığımızı böyle gösterelim istedik de halt ettik.” Eğildi kareye doğru: Dört öğrenci. Biri erkek. Kızlardan biri yere yan yatmış. Bütün boyunca. İkisi de arkada, ayakta. Erkek de aralarında. Hepsi gösteri giysileriyle. Atletli, kolsuz bluzlu, şortlu. Yerdeki kız babasının ayakları önünde. Ayaktakilerden biri de babasıyla üst üste çakışmış.

“Kızsan ya bunlara da!” Babasının güçsüzlüğüne sevindi Mustafa. Onun öfkeyle uzatılmış kolunu, parmaklarını gördü yine. Yerdeki kıza: “Defol!” der gibiydi. Öfkeli kol patronunu anımsattı Mustafa’ya.

Dün’dü. Ailece bağdan ayrılışının haftasıydı. On dokuz mayıs günü. Bütün kent güneye akıyordu. Sıra sıra öğrenciler... Subaylar, öğretmenler, fötr şapkalı, kravatlı beyler, kokulu, sağlıklı hanımlar... ve fotolar.

Patron:

— “Haydi al kendi makineni doğru stada.” dedi.

— “Niye?”

— “Niyesi var mı? Voli vurma günü bugün. Ama gösteri sırasında çekme. Pek satamayız. Özel poz çek. Parayı da peşin al.”

— “Yapma ağbi. Stadın yolunu bile bilmem.”

— “Öğrenirsin. Takıl milletin peşine. Şu kolluğu da al. Koluna taktın mı giriş serbest.”

— “Ağbi biliyorsun ben şehirde şipşakçılık yapmadım. Babamdan gizli köylerde ne iş yaptımsa... Buraya yerleşmem de henüz bir hafta. Karanlıkoda işi ver sen.”

— “İş buldun da tercihe kalktın. Sen varken kimi yollayacaktım stada?”

— “Alışmamışım. Güç geliyor ağbi!”

— “Bir de kalkmış tüplü ocak parası istiyorsun. Hangi yüzle?” İyice kızmıştı patron. Kaşlar çatılmış, tükürük saça saça bağırıyordu. Satıcı yüzü ile patron yüzü arasındaki karşıtlık olabildiğince büyüyordu:

— “Son söz...” dedi kolunu stada fırlatarak: “Ya makineni alır stada gidersin ya da...”

Stadda buldu Mustafa kendini. Gitmediğimiz, çıkmadığımız dağların ardındaki köyünden kente ilk inişinde kendini genelevde bulan delikanlı şaşkınlığıyla. Karşılıklı iki tribün. Sıralar... Kağıt şapkalı insanlar... İnsanlar... İnsanlar... Sıcak... Kuru sıcak... Boyalı hanımlar... Çorapsız, eteksiz kızlar... Tribünlerin birinde defne dallarıyla süslü oda. Vali ve... diğer zevat. Bando. Stadda da kız. Beyaz... Beyaz... Beyaz... Sanki asma kökleri yaprağıyla, dalıyla, salkımıyla tüm beyaz kesilmiş.

Bandoyla birlikte eğildi stad. Sağa döndü asmalar. Çöktüler. Başlar gömülü. Yutkundu Mustafa bir şeyler anımsayarak: “Ağlıyorlar galiba!” yine ayaktalar. Zıplıyorlar. “Nisan yağmuru mu desem...” On beşi yirmisi top top oldular. Toplanıp toplanıp açılıyorlar. “Üzüm salkımı!”

Fotoların kimi gösterileri çekiyor, kimi de öğrenci çadırları yanında özel poz peşinde. Boş durdukları yok. Mustafa süslü tribünü soluna alarak çadırlara doğru yürüdü. Emektar makinesi sol elinde. Seyirciden müşteri çıkarsa diye. Bir yandan da alıştırma yapıyor. Kelimeler dilinin altında ezilerek: “Foto... Ucuz beyim. Yok böyle değil. Beyim... Foto burda... Ağbi çekelim.” Kimsenin aldırdığı yok. Gidemedi çadırlara. Dolandı durdu, sonra da stad çevresindeki tel örgüye dayanarak oturdu: “Babam, katık, üzüm, ağlayan karım, patron, ocak, zeytin–ekmek, kızlar, babam, ocak, kızlar, üzüm, babam, patron...”

Aklı başına geldiğinde tribünler boşalmış, okulların da hemen hepsi dönmüştü. Fotolar da yoktu ortalıkta. Çadırlara doğru yüreklendi yine. Arkaya üç–beş öğrenci kalmıştı çünkü. “Ümit!” diyordu. Yanaştı: “Foto!”

— “Çektirelim mi?”

— “Bilmem. Şekerim, istiyorsan tabii...”

— “Ama tanımıyoruz ki bu fotoyu?”

Firma adını diyemedi Mustafa. Öğrencilere kolunu döndü. Kolluktan okudular. Dört kişilik bir küme yapıverdiler hemen. Üç kız bir erkek.

Yol boyunca düşündü Mustafa: “Gazetelerde gördüğümüz çıplaklardan bunlar. Hem de el adamlarının, babalarının önünde. Mezhep genişliği dedikleri herhal! Bir de ‘taş yağar’ der babam. Allah da çarparmış. Benim karı kuyuya ince çorapla gitti diye demediğini bırakmamıştı babam. Hey gidi! Hem fotoğraf da çektiriyorlar çıplak çıplak. Babam erkekken çektiremediği halde. Hayrullah Hoca ‘resim çekmek de çektirmek de günahtır’ dermişmiş...”

Mustafa geçen pazar yine düğünden dönmüştü. Babası omuzundaki tulumbadan asmalara sulandırılmış göztaşı püskürtüyordu. Yapraklar yanmasınlar, üstelik sağlam ve çabuk büyüsünler, salkımları fazla güneşten korusunlar diye. Gizlice babasının resmini çekmek istedi. Resmi sonra babasına gösterecek ve:

— “Bak baba ben resim çekiyorum. Sana yük olmamaya çalışıyorum.” diyecekti. Babasının resmi günah saydığını biliyordu ama böyle bir girişten, babasına yük olmaktan çıktığını dile getiren bir girişten sonra bağışlanacağını umuyordu. Aksilik ya düğmeye basarken yakalandı:

— “Bana bak dürzü! Babanla alay geçiyon ha? Defol yurdumdan kafir!” Ama yine de babasını küçücük kareye oturtmuştu Mustafa.

İşte karısıyla çocuğunu alıp kente o gün yerleştiler. Parasız, ateşsiz. Tanıdığı fotoğrafçıya da aylıkçı oldu.

Kareye dalıp gitmişti Mustafa. Kıpkırmızıydı oda. Yanıyordu. Karedeki ellere: “İyi ki kovdun da geldim şehre.” diyemedi. Yüreğindeki iki dünya karman çormandı. “Ne bağ ne şehir, ne baba ne patron!” dedi söndürdü ışığı.

ERDAL ÖZ

Kurt

Aydınlık bir koridorda yürüdüler. İki kalın gardiyanın ortasındaydı. Kollarının altına girip omuzlamışlardı. Güçlükle ilerliyordu aralarında. Gözlerini kısarak bakıyordu yandaki aralıklı küçük camlardan görünen avluya, bodur ağaççıklara. İnsansız bir boşluğa bakıyor, pek de bir şey anlamıyordu. Koridor bitti. Bir küçük kapıydı. Yanlayarak girdiler içeri. Günlerdir kaldığı karanlık odacığın yarısı kadar bir yerdi, ama aydınlıktı. Tepede tozlu bir ampul yanıyordu. Kirli, dumanlı bir camın önündeki küçük tabureye oturttular. Yerler sigara dipleriyle doluydu.

“Kısa konuş,” dedi gardiyanlardan biri.

Koyup gittiler onu orada, görüşme odasında.

Dünyanın neresinde olduğunu bilmeyen bir adam, dünyanın en küçük odacıklarından birinde, tozlu, kirli bir cam bölmenin önünde bekliyordu. Dikkatle bakınca kirli camın ötesinde de bu yandaki gibi bir odacık olduğunu gördü; sonra birden odacığın kapısını, kapının aralanışını, aralanan kapıdan yaşlı babasının odacığa girişini, ardından da karısının şaşkın yüzünü.

Sokuldular. Geçit vermez iki katlı kirli cam bölmenin önünde durdular. Karşısındaydılar. Sararmış solgun yüzleriyle kendisine bakıyorlardı. İçinde bir yerleri kanadı. Doğrulmak ayağa kalkmak istedi, sendeledi kirli camın hemen altındaki bacaklarını gizleyen duvarcığın çıkıntısına tutunup kalkabildi güçlükle. Yapıştı cama. Özlemle baktı onlara. Karısı yine çiçekli başörtüsüyleydi. Yaşlı baba, yüzüyle gülümsemeyi denedi. Çenesinin derisi titredi. Gülümsemeye çalışan gözlerinde beliren ıslaklık parladı. Eliyle, parmaklarıyla bir şeyler anlatmaya çalıştı.

“Nasılsın oğlum?”

Babasının titreyen kaygan sesi çok derinlerden gelmişti. Birden cam bölmenin, sesi güç geçirdiğini anladı. Bir elini kaldırıp cama dayandı. Güçlükle duruyordu ayakta.

“Bileğine ne oldu İsa?”

Karısıydı. Kabuk bağlamış yaralı bileğini çekemedi camdan. Sendeledi, ama yine öylece, cama dayalı, ayakta kalabildi.

“Ne yaptılar bileğine İsa?”

Birden camın alt köşesindeki, telle örtülmüş küçük dört köşe konuşma deliğini gördü. Karısının dediğini sanki duymamıştı. Deliğe doğru eğilip,

“Bu delikten konuşun, duyulmuyor,” dedi.

Bıraktı kendini, tabureye yığılıverdi. Tabanlarına yüklenen ağırlığının acısına dayanamamıştı.

“Sabah erkenden geldik,” dedi babası. “Sabahtan beri bekliyoruz kapıda.”

“Çok zayıflamışsın İsa,” dedi karısı hüzünle.

Sokulgandı. Bunu söylerken bile sığınan kadınca bir sıcaklığı vardı.

Onun gözlerindeki koyu kahverengi gölgeleri özlediğini bildi İsa.

Yaşlı baba, eğildi telle örtülü deliğe:

“Bundan böyle sık sık görüştürürler mi dersin?”

“İki aydır göstermediler yüzünü bize. Neden görüştürmediler?”

Karısının sesindeki gizlenmez öfkeyi sevmişti İsa.

“Bugün tam altmış beşinci gün,” dedi karısı.

‘Karanlık taş odacıkta tek başına geçen ağır saatler. Önce elektrik akımının en beklemediği yerinden bedenine akışı, kıvranışı, utanışı, bağırmayışı, bileklerine bağlı kurumuş kayışların, acıdan, ürpertiden kıvrandıkça, derisini geçip etine oturuşu, bayılışı; kendine gelince yeniden başlayan sonu gelmez sorgular, falakaya yıkılışı, tabanlarına inen sopaların beyninde zonklayışı, sopayı aralıksız, ama belli bir tempoyla kaldırıp indiren adamın gömleğinde, sonunda, patlayan tabanlarından sıçrayan kanın genişleyen lekeleri, tuzlu su dolu kovaya patlamış şiş tabanlarını sokmaları, daracık taş bir koridorda bir aşağı bir yukarı yürütmeleri, yerlerde, soğuk taşlarda bıraktığı kırmızı ayak izleri, kanla çizilmiş ayak izleri, kapının dibinde sanki unutulmuş gibi oturan, nedense kendisine boyuna anacığını anımsatan kara başörtülü cılız yaşlı kadının kalkıp hiç değişmeyen donuk bir görevli yüzüyle köşede duran ıslak çuval paspası alıp sıkıntıyla, üşenmeden yerdeki kan izlerini silişi, sonra yine sorgular, yine yere yıkılmalar, yine ellerinin ayaklarının kayışlarla bağlanışı, bilmem kaç voltluk elektrik akımının yine en ummadığı, en utandığı yerine bağlanan bir telle bedenine akışı, sancılar, bulantılar, sorgular, bayılma ve bütün bunların sonunda da sürüklenerek götürülüp karanlık, ıslak, pis bir taş odanın orta yerine fırlatılışı–.’

“İsa.”

‘Kapkara altmış beş gün, açlık, pislik, acı–.’

“İsa.”

Öylece baktı ona, alnında domuran terlerle, onun dupduru yüzüne.

“Başını açsana.”

Bunu diyebildi karısına.

Kadının yüzünden gelip geçen ince bir sevinç, biraz utanma.

Bir eliyle itiverdi dallı çiçekli örtüsünü başının arkasına. Laciverte çalan kara uzun saçlarıyla yuvarlak güzel yüzü çıkıverdi ortaya. Şaşkınlıkla bakakaldı İsa, karısına. Bu duru aydınlık yüzün içinde ince ince dokunmuş acılar görür gibi oldu. Yatak odalarını süsleyen, evlendiklerinin haftasında baş başa çektirdikleri boyalı büyük fotoğraftaki görüntüsünden ne kadar değişik bir yüzü olduğunu düşündü karısının. Oysa geçen şu uzun karanlık günlerde hep onu düşünmüş, hep onun görüntüsüyle olmaya çalışmıştı. Onu, hep duvarda asılı duran büyük boyalı fotoğraftaki yüzüyle yaşamıştı. Üstünde, açık mavi olduğu halde nedense o kılkuyruk sıska fotoğrafçının pembeye boyadığı, satenden yapılma parlak giyimi, göğsünde de kocaman, kıpkırmızı bir yapma gül vardı. Kendisi lacivertlerini, damatlıklarını giyinmişti. Mendil cebinde ipekli bir mendilin ucu görünüyordu. Ama ne diye boyunbağı değil de o papyonu bağlamıştı boynuna. Atın bilmemnesine kelebek konmuş gibi. Gülümseme geçti yüzünden. Bulanık camın ardındaki yüz de gülümsedi. O fotoğrafta donup kalmış altmış beş karanlık gününü süsleyen yüz’den ne kadar uzak, ne kadar yeniydi karşısında gülümseyen yüz. Ayağa kalkmayı denedi, tutunamayınca tabanlarının üzerinde duramadı, çöktü yine altındaki tabureye.

“Ayakta duramıyorsun İsa.”

Ayakta duramıyordu İsa.

O güzel yüzde merak vardı, acı vardı, acılara ortak olma çabası vardı.

Başını salladı İsa.

Sustular.

“Hiç seni bu kadar kısa saçlı görmemiştim. O güzel saçlarını niye kestiler İsa?”

‘Karısının kemiksiz ince parmaklarını, uzun dağınık saçları arasında dolaşırken buldu İsa. O parmaklar saçlarının arasından bir akarsu gibi geçerdi uzun uzun; hiç bitmezdi sanki. Kimi de sevişmenin sıcak, en buluşmalı yerinde, saçlarını avuçlayıp sıkardı; dibinden kopacakmış gibi olurdu saçları ya da omuzlarına gömülürdü tırnakları, al al çizgiler bırakırdı omuzbaşlarında. Bitişikte oturanlar duymasın diye karısının ağzını kapatırdı eliyle, kadının haykırışını boğardı. Saç dipleri anlatılmaz bir tadla acırdı. Sonra saçlarını kavrayan parmaklar gevşer, ölür, iki yumuşak cansız el terli boynundan kayar, sırtının üzerinde durur, ak çarşafın üzerine düşüverirdi güçsüzce.’

“Sana bir şeyler getirdik. Küçük tahta bavulunu almadılar, fileye doldurduk içindekileri. Fileyi kapıda bıraktık, bir kağıda adını yazdık, üzerine iliştirdik. ‘Veririz,’ dediler. Yoğurt süzdüm sana, çok seversin. Birkaç kat çamaşır getirdim. Birkaç paket sigara.”

Anlamadan, biraz da ezilerek bakıyordu karısına.

“Ben de bir sepet sebze bıraktım kapıya.”

Babasının aklaşmış bir tutam kaşının örttüğü çipil kırmızı gözlerine döndü.

“Sepettekiler bozulmadan verseler de taze taze yesen.”

Belirgin bir sevinç vardı derine kaçmış bu çipil gözlerde.

“Evin önüne bir şeyler ekmiştim. Biraz soğan, iki karık domates biraz biber.”

“Babamı görme,” dedi kadın. “Yumruk gibi yetiştirdiği domatesler, şöyle şöyle.”

‘Şöyle şöyle’ derken karısının ileriye çıkan dudaklarına uzanıp parmak uçlarıyla dokunmak, hafifçe öpmek isteğiyle doldu içi, yüzüyle sokuldu cama, elinde olmadan kendi dudaklarının da uzandığını bildi, utandı, geri çekildi. Karısının da gözlerinde aynı utanma, geri çekilme duygusunun gezindiğini gördü. Yüzünün kızardığını anladı adam.

“İşine son verdiler İsa.”

Dizkapaklarına bir kamaşma iniverdi.

“Mecit Ustanın dediğine göre ödenek vermeyeceklermiş.”

Dünyanın döndüğünü, alabildiğine döndüğünü görüverdi adam.

“Fabrikadaki arkadaşların, aralarında para toplamışlar. Mecit Usta getirdi bıraktı. Biz de sana getirdik. Yüz elli lira. Fabrikadaki arkadaşlarının selamı varmış. Hepsi ayrı ayrı selam söylemişler. Öyle dedi Mecit Usta. ‘Şimdilik bu kadar oldu, ay başında yine toplayacağız,’ dedi Mecit Usta.”

“İstemem!”

Sesinin yüksekliğinden kendi de ürktü İsa. Yere yıkılıp ayak parmaklarından biriyle cinsel organına bağladıkları çıplak bakır tellerden etine saplanan elektrik akımı beynine çarptığı zaman da böyle yüksek sesle bağırdığı geldi aklına, kasıkları uyuştu. Birden arkasındaki kapının gıcırtıyla açıldığını duydu. Döndü: saçları boyalı gardiyandı.

“Ne bağırıyorsun?”

Gözlerini kaçırdı.

“Kısa kes!” dedi gardiyan. “On dakikan kaldı!”

Kapandı kapı yine gıcırtıyla.

“Mecit Usta dedi ki–, şey–, dedi. Avans almışsın fabrikadan. Öyle dedi Mecit Usta. İki yüz elli lira. Bu parayı ödesin demişler Mecit Ustaya.”

“Bok yemişler. Yalan!”

Sesi ölçüsüzdü yine. Arkasındaki kapının yine gıcırtıyla açılıp gardiyanın içeri girmesini bekledi ürperen ensesiyle. Gelen olmadı.

“Kızma oğlum.”

“Üzme tatlı canını İsa’m, onu da öderiz. Babamın avluya diktiği sebzeler-. Dikiş de dikiyorum. Elimden gelir, bilirsin. Allah herkesin rızkını-.”

“Ah o Allah yok mu, O Allah-.”

“Sus İsa.”

Sustu İsa.

“Çok sordular: Kimler gelir gidermiş evimize? Toplantı ne yapılır mıymış? Ben de ‘ne toplantısı yapılacakmış evimizde, dedim. Düğün salonu mu burası? Kuş gözü kadar evde toplantı mı yapılırmış hiç,’ dedim. İyi demiş miyim İsa? Fabrikadaki işçilerin kafasını bozan senmişsin. Eve getirirmişsin onları, sendikanın bütün gizli toplantılarını bizim evde yaparmışsın. Ha, bir de dediler ki, ‘kocan son zamanlarda bol para harcar mıydı?’ dediler. Daha böyle yığınla soru sordular. Doğru söylemezsem kötü ederlermiş. Basılı birtakım kağıtların varmış sözde, onları gizlediğin yeri söylemezsem-. ‘Çok mu kitap okurdu kocan?’ dediler. ‘Çok kitap okurdu,’ dedim. Okurdun İsa’m, ne güzel okurdun. Görsen, yatağımızı, yastığımızı didik didik edip tiftiğini yığdılar odanın ortasına. En çok da sandığın içinde duran kitaplarını bulunca deliye döndüler. Hepsini alıp götürdüler. ‘almayın, bırakın,’ dedim, dinlemediler. Hiç kitabın kalmadı. Ne vardı İsa o kitaplarda, ha? Onları o kadar kızdıracak neler vardı o güzelim kitaplarda?”

‘Önceleri esnerdi karısı onu dinlerken, ama alışıvermişti sonunda. Dikişlerini alıp gelir, yatağın ucuna oturur, onun ağır ağır, açıklayarak okuduğu kitapları dinlerdi çocukça bir açlıkla. Hele Gorki’nin o koca romanını, elindeki dikişleri bir yana atıp dizinin dibine oturmuş, dizlerine sarılıp çocuksu bir merakla üç gece sessizce ağlayarak dinlemişti. Kitabı okuyup bitirdiğinde sabahı bulmuşlardı. perdeyi açtığında serin bir sabah mavisiyle boyanmıştı cam. O gün hiç uyumadan gitmişti fabrikaya.’

“Seni aldıklarında doğruca buraya mı getirdiler?”

Adam güçlükle sıyırdı kendini camdaki serin sabah mavisinden.

“Bileklerine ne oldu İsa?”

Birden iki elinin de cama dayalı olduğunu gördü adam. Taş gibi sıkılıydı yumrukları.

“Ne yaptılar o güzel bileklerine İsa’m?”

Gölgeli gözlerinde meraklı, ama hınç dolu bir alacakaranlık vardı karısının.

Doğruldu yerinde İsa, dayanılmaz bir acıyla. Ellerini kirli camın yukarılarına kadar uzattı. Bilekleri kurumuş yaraların kabuklarıyla yarık yarıktı, mordu, kalındı. Gözlerinin ta içine baktı karısının. Kadının gözleri bileklerindeydi. Sızladı bilekleri adamın.

“Mektuplarımız eline geçmemiş olmalı,” dedi baba. “Hiç haber alamadık senden.”

“Avukat gerekli mi?” dedi kadın, gözlerini kocasının bileklerinden ayırmadan.”

“Kurt nasıl?” dedi adam.

Birden köpeğini özlemişti.

“Kurt öldü,” dedi baba.

“Baba!” dedi kadın, gözlerini kocasının bileklerinden kurtararak.

Cama adamakıllı yapıştı adam. Gözlerini aradı karısının. Kadın, gözlerini kaçırdı. Baba şaşkındı.

“Öldü mü?”

Kadın, gözlerini kaldırmadan başıyla evetlemek zorunda kaldı sonunda.

“Bir ay oldu Kurt öleli. Bir sabah ölüsünü bulduk avluda.”

Göğüs geçirdi İsa. Kocaman, onulmaz bir sıkıntı ‘hoh’ oldu çıktı ağzından.

“Sen gideli beri iyi değildi Kurt.”

Kurt kocaman dilini uzatıp bileklerini yaladı sanki adamın.

“Seni götürdüler, günlerce ne yedi ne içti hayvan.”

Kurt, adamın ayaklarına çenesini uzatıp koydu sanki.

“Önüne koyduğumuz yiyeceklere dönüp bakmadı bile.”

Kurt önce arkaüstü yattı toprağın üzerine, bir sağa döndü, bir sola; ‘Kurt,’ dedi adam, kurt yıldıradı, ok gibi uçtu gitti toprak yolda sanki.

“İlk günler zorla da olsa bir şeyler yediriyorduk, ama senden umudunu kesince-. Avluda yere uzanıyor, başını ayaklarının üzerine yapıştırıyor, gözlerini kapıya dikip öylece bekliyordu. Hep dönmeni bekledi. Dönersin diye umdu hep. Gece olunca umudunu kesiyor, sabaha kadar vınılayıp duruyordu, çocuk gibi. Görecektin İsa. Böyle hayvan görmedim ben. İnsan gibiydi. Hep seni bekledi, dönersin diye bekledi.”

“Yaşlıydı,” dedi baba.

“Süt aldım komşulardan, koydum önüne, başını çevirip bakmadı bile. Gidip yoğurt aldım pazardan, çalkalayıp ayran yaptım. Ağzını tutup zorla içirmeye çalıştık. Kustu. Yemyeşil bir su geldi ağzından. Ayranı da içiremedik. Ertesi sabah da! Gözleri kapıdaydı ölüsünün bile. Seni beklerken.

“Yaşlanmıştı,” dedi baba.

Kirli cam bölmenin ardındakiler, yağmur vuran bir camın ötesinde kalmış gibiydiler, eğri büğrüydüler.

“Avludaki dut ağacının dibine gömdük köşeye.”

Çene kemiğini örten deri kıpır kıpırdı; alabildiğine seyirmeye başladı. Derken bütün yüzüne atladı bu seyirme. Yüzü aldı başını gitti. Yüzünü tutamıyordu İsa.

“Kurt,” diyebildi.

Fışkırdı gözleri. Var gücüyle ısırdı dudaklarını. Dişleri oturdu çatlamış kuru dudaklarına. Tutamıyordu, gizleyemiyordu yüzünü artık. Hıçkırdı. Avuçlarıyla kaçırmaya çalıştı yüzünü ötekilerden. Kat kat açılıyordu içi.

“İsa, İsa bir köpek için-. Bunca sıkıntının içinde-.”

Kopuk kopuk sesler çıktı göğsünden.

“İsa.”

Burnundan boşaldı bu kez.

“Oğlum.”

“Ağlama İsa.”

Büyük büyük soludu.

“Çok severdin Kurt’u.”

“Çok.”

“Çocuğun gibiydi o senin.”

“Çocuğumdu.”

“İsa, ağlama İsa. Ağlama adamım. Ölenle ölünmez.”

“Tuh be.”

“İsa.”

“Gidin artık.”

Ardındaki kapının gıcırtıyla açıldığını duyamadı bile. Omzuna dokunan elle irkildi. Dönmedi.

“Vakit tamam.”

Her şey öylesine kesindi ki.

Başını salladı hıçkırarak.

“Hadi bakalım. Kalk.”

İki kolundan çekildiğini bildi. Ellerini yüzünden güçlükle kopardılar. Yüzünü göstermemek için başını göğsüne kapattı, katıldı kaldı.

Kaldırdılar. Kapıya çektiler.

Kadınla yaşlı baba, son bir kez daha görebilmek umuduyla cama yapışmışlar, onun sürüklenerek götürülüşüne bakıyorlardı yaşlı gözlerle. Kadın, kocasının omuzlanıp kapıdan güçlükle çıkarılırken, arkaları basık ayakkabılarının içinde, yaralı, şiş, kabuk bağlamış ayak bileklerini de gördü, büyümüş topuklarını da. Hıçkırdı, ama kimse duymadı sesini. Kapı kapanıncaya kadar öylece kaldılar kirli camın ardında. Uzaklaşan haykırışlarını dinlediler kıpırdamadan. Kurt’un ulumasını dinler gibiydiler. Kurt’tu uluyan uzaklarda, ölmeden önce. Başlarını umutsuzca, cama dayalı ellerinin üzerine koydular, kaldılar. Kapalıydı kapı cam bölmenin ötesinde.

Kurt uluyordu.

METİN İLKİN

Konuşmak

Recep, onun yüzüne karşı Hayvan derdi. Abdullah, hiç gocunmaz, adı söylenmiş gibi ağır göz kapaklarını aralayarak bakar, yani, ne var? diye sormuş olurdu. Recep, bu uysallığa onun hesabına öfkelenir; ve öfkelendiği için sözüne daha bir ağız dolusu, Hayvan! diyerek başlardı. Boyu ortadan kısa, tıkız, tostoparlak bir adamdı Abdullah. Başı bir hayvanınki gibi hep önüne eğik dururdu. Onu uzaktan on dakika seyreden biri duyarlığı olmadığı kanısına varırdı. Gülmez, heyecanlanmazdı; sessiz ve silikti. Oysa uyuntu da değildi. Gerektiği zaman başını kaldırır, çekik gözleriyle bir an bakar, gene önüne eğerdi; ama bu bir anlık bakışla gereken her şeyi kavrardı. Yanlış bir iş yaptığı hiç görülmemişti, hatta işinin başındayken çok becerikliydi.

Önceleri Recep, ona, Hayvan, demez; doğrudan doğruya, Abdullah, ya da Abdullah Kardeş derdi. İnşaatlarda iş bulamadıkları günlerde kocaman elini Abdullah’ın ensesine koyar da:

“Nedir bu başımıza gelen Abdullah Kardeş? Para kazanalım diye yâd ele çıktık, açlıktan öleceğiz,” diye yakınırdı. Sonra onun hiç mi hiç sızlanmadığına şaşarak devam ederdi: “Abdullah Kardeş, sen de hiç şikayet etmiyorsun, konuş biraz: açız de, işsiziz de; belki Allah acır halimize!”

Gene de cevap alması için onu dürtmesi gerekirdi. O zaman Abdullah, bir mandanın böğürmesini andıran sesiyle gürül gürül.

“Kömür tevziye gidelim, orada hamallık çıkıyor,” derdi.

Kömüre giderlerdi.

Ne var ki, göğüslerinde bir pirinç plaka taşıyan oranın yerli hamalları, onlara ancak işlerin sıkışık zamanlarında göz yumarlardı. Yoksa aç karnına bir köşeye oturur, akıllarına durgunluk veren şanzumanı seyrederlerdi. Kimi kere bu dev makineye baka baka içi geçerdi Recep’in, uyuklardı. Abdullah’ın ise uyumasıyla uyanıklığını ayırt etmek güçtür. Ama bu haldeyken bile üç beş kuruş kazanacakları bir işi hemen sezer, yerlerinden fırlarlardı. Kimi vakit de hiç iş çıkmaz, aç açına bir gün geçirmiş olurlardı. O zaman Recep, Abdullah’a:

“Senin yüzünden geldik buraya!” diye çıkışırdı.

Abdullah sesini çıkarmazdı. Hem de, ertesi gün inşaatlarda iş bulamazlarsa, gene:

“Kömüre gidelim!” diyecektir.

Abdullah’ın içine doğmuş gibi bahtları kömürde açıldı; devamlı bir iş buldular. Boyuna ellerini ovuşturan, hep tetikteymiş gibi duran, kaçamak bakışlı; ufak tefek bir adam olan patronlarının işleri karışıktı, ilerde gözü açılıp kazanca ortak kesilmek istemeyecek adamlar arıyordu. Bu bakımdan Recep’le Abdullah’ı birkaç gün sınamış, kararını öyle vermişti. Kendi deyimiyle, onlara elini uzatmış oluyordu. Gerçekten de gereksindikleri her şeyi sağlamıştı. Bitpazarı’ndan sırtlarına giysiler uydurdu, bir kömür deposunun bekçi kulubesinde yatacak yer gösterdi... Gene kendi deyimiyle, hayatlarını düzene soktu.

Recep, önceleri onu saygıyla anar, Yaman adam! derdi; ve böyle bir adamın yanında çalışmaktan gurur duyduğunu eklerdi. Bu konuda da susan Abdullah’ı:

“Öyle değil mi?” diye dürtüştürürdü.

Ama onun coşkun yaratılışı bir şeye ne kadar çabuk bağlanmasını sağlarsa, o kadar çabuk soğumasına da yol açardı. Sonraları patronun karışık işlerini, hem de, bu işlerin yürütülmesinde el ulağı olarak kullanıldıklarını öğrenince, ona karşı beslediği saygı kendiliğinden yok oldu; arkasından hep, Çıfıt, demeye başladı.

“Çıfıt herif parayı toptan kazanıyor da bize kuruş sektirdiği yok!” derdi.

Alışkın olduğu üzere susan Abdullah’a bakar, onun ağzından kendine cevap verirdi.

“Eee nankörlük etmemeli, bize iyiliği çok, hem de verdiği ücreti azımsamamalı... Aç açık değiliz ya, geçinip gidiyoruz!”

Sonra da bu sözlerini cevaplardı:

“Ne de olsa bu iş karaborsacılık; bizim sırtımızdan dünyanın parasını kazanıyor...”

Böyle iki sesle konuşmaktan usanınca, Abdulah’a:

“Hayvan gibi adamsın be!” derdi, “burda Karagöz oynatıyorum da çıt çıkarmıyorsun... Vay canınaaa, peki, sen hayvansın öyleyse!”

Artık ona hep, Hayvan! diyecektir.

Sonraları her şeyi oluruna bıraktı. Dışardan birtakım arkadaşlar edinmişti; içiyordu, hatta sazlara dadanmıştı. Gece yarılarından sonra sarhoş olarak kömür deposuna dönünce, Abdullah’ı uyandırır:

“Hayvan, yaşamayı bilmiyorsun!” derdi. Sonra gözleri parlıyarak devam ederdi: “Abdullah! Hayvancık! dinliyor musun beni? Haa tabii dinliyorsun; çünkü sen iyi bir hayvansın. Dinle bak, bu seninki yaşamak değil, biraz hayata karışmaya çalış. Bu koca şehirde...”

Sözünün burasında derince bir soluk alır, ve daha yumuşak bir sesle neler gördüğünü, neler tattığını anlatırdı; onu özendirmek için kimi yalanlar da katardı sözlerine. Konu ne kadar sarıcı, yalanlar ne kadar gıdıklayıcı olursa olsun, Abdullah hep o uysal haliyle dinlerdi, göz kapakları güç aralanırdı.

Bir gece Recep, birdenbire ağlamaya başladı sarhoştu; ama az önce gülünç bir şey anlatmış, ve anlattıklarına kahkahalarla gülmüştü. Abdullah’ın yerinde başka biri olsa, böyle ansızın değişmesinden ürker, onun delirdiğini sanabilirdi. Oysa Abdullah, yatağının içinde oturmuş, kestane rengi gözlerinden uyku akarak bekliyordu; yani, onun zevzekliğinden yakasını kurtarıp yatacağı anı bekliyordu. Recep ağlamasını hızlandırarak:

“Cici Hayvan, dinle beni; bak, ben... ben ne yaptım! dedi. Dün buraları altüst ettim, her yeri aradım; ama yoktu! Neyi mi? Senin paralarını aradım! Beni affet Hayvancık, suçumu bağışla. Allah şahidimdir ki onları çalmayacaktım. Yalnız merak ettiğimden... O kadar az para harcıyorsun ki, peki ne yapıyorsun bu paraları? Ne yapıyorsun, söylesene? Sakın yere mere gömmiyesin! Ah sen bir hayvansın, insanları bilmezsin, ne kadar derine gömersen göm, bulur çıkarırlar. Hıı, sakın bir mezarın içine saklamayasın, ooo uçmuştur öyleyse oradan Hayvancık, sen bilmiyorsun burada ölüleri üst üste gömüyorlar, bu yüzden mezarlar sık sık açılır...”

Abdullah’ın yüzünde boşu boşuna sözlerinin etkisini araştırdı, bir psikolog gibi derin derin inceliyordu. Sonra öfkelendi, tepindi, uludu.

“Vay benim enayi aklım, seninle arkadaşlık ede ede aptallaşmışım ben de, oysa, evet doğru... sen paranı o Çıfıta saklatıyorsun. O Çıfıta! O Çıfıta!”

Abdullah’ın yüzünde gene hiç bir değişiklik görmeyince deliye döndü, yatağına yıkıldı, kustu. Kusmuğa bulanan yatağına yüzükoyun kapanıp sızınca, Abdullah da her zamanki derin uykusuna çekildi.

Sabahleyin, sarhoşlukla dün gece çizmeyi aştığı aklına düştü de bir utanç bastı Recep’i; gözlerini Abdullah’tan kaçırdı hep. Başını kaldırıp Abdullah’ın yüzüne bakamadan uzun uzun özür diledi. Özellikle, onun parasını çalmayı hiç bir zaman düşünmediği üzerinde durdu. Bak ki gene susuyordu Abdullah. Bu kere çok fena köpürdü, tepine tepine:

“Hayvanların en aptalı konuş biraz, konuş!” diye bağırdı. “Ben Hayvan değilim de... Konuşmuyor musun? Peki, öyleyse seni tirene bindirip ormana yollamalı!”

Bunları herkesin içinde ve o kadar bağıra bağıra söylemişti ki, hamallar bile gülmekten kırıldılar.

Abdullah’a pek dokunmadı bu alay etmeler, yüzüne karşı gülmeler; susup oturdu.

Bunun üzerine alay etmeler de gün günden artar oldu ya bir gün ne görsünler, Abdullah’ın çenesi açılmamış mı? Hem de direk direk konuşuyordu. Akşam olmak üzereydi. Patronun deyimiyle, cennetten çıkma bir gün geçirmişlerdi, yani işler tıkırında gitmişti. Dağılacakları sıra, Abdullah:

“Bugün tam iki bin liram oldu!” dedi patrona.

Patron yüzünü ekşiterek, “Hımmm. Hesap yapmalı!” diye mırıldandı.

“Ben hesabımı biliyorum,” dedi Abdullah. “Tam iki bin liram oldu.”

Receb’in gözleri yuvalarından fırlamıştı; ağzından tükürükler saçarak, “Ne, ne?” dedi. “İki bin lira? Abdullah’ın parası?”

Patron bu kere ona dönerek, “Daha belli değil!” dedi. “Deftere bakmalıyım, defterde yazılı hepsi.”

“Ben hesabı biliyorum,” dedi Abdullah. “Tam iki bin!”

“Vay vay, thüüü!” diye uludu Recep. “Meğer sen bir hayvan değilmişsin; sen, hayvanım diye kendini yutturuyormuşsun bana. Yazık ki sana inanıyordum. Enayi yerine koydun beni, demek ki öyle hayvan gibi dururken içinden hesaplar yapıyordun ha? Vay canınaa! Belki paramı çarçur ettiğim için benimle alay bile etmişsindir!”

Patron bu curcuna arasından sıvışmak için elverişli bir fırsat kolluyordu. Abdullah bunu sezmiş gibi burnunun dibine sokuldu.

“Paramı ver,” dedi. “Gidiyorum yarın.”

“Paranı mı, gitmek mi?” diye sordu patron; şaşkındı.

“Paramı ver,” dedi Abdullah.

“A kuzum, hesabına bilem bakmadık,” dedi patron. “Düşün taşın, kârlı bir iş bu... senin paranı çok faiz veren bir şirkete yatırdım; tabii faizi de senin. Zengin olacaksın kuzum, bırakıp gitmek olur mu?”

“Paramı ver,” dedi Abdullah.

“Seni trende soyarlar!” dedi patron. “İki bin lirayla yola çıkılmaz.”

“İki bin lira!” dedi Recep.

“Paramı ver,” dedi Abdullah.

“Ne yapacaksın iki bin lirayı?” dedi patron. “Sen parayı işletmeyi bilmezsin. Oysa burda faiz çok.”

“Paramı ver,” dedi Abdullah.

“Ne yapacaksın iki bin lirayı Abdullah?” dedi Recep. “Abdullah, hıı Abdullah ya, sen Hayvan değilsin artık.”

“Ne yapacaksın iki bin lirayı?” diye üsteledi patron.

“Tarla alacağım,” dedi Abdullah. “Paramı ver.”

Recep gözlerinden şimşekler çakarak, “Sen Hayvan değilsin ama hayvansın!” dedi.

“Paramı ver,” dedi Abdullah.

“Allah cezanı versin!” dedi patron.

“Tuh! tuh!” dedi Recep.

“Paramı ver,” dedi Abdullah.

“Hesap defteri evde,” dedi patron. “İyilik olsun diye faize yatırdım paranı.”

“Vay canına!” diye mırıldandı Recep.

“Paramı ver,” dedi Abdullah.

“İki bin lirayla iki dönüm tarla alsan, tohumluğun yok, tohumluk alsan, öküzün sabanın yok!” dedi patron. “İyisi mi biraz daha bekle ki paran biriksin, beş bin olsun; işler yoluna girer o zaman.”

“Paramı ver,” dedi Abdullah.

“Yarın olsun hayır olsun,” dedi patron. Sinsi bir yürüyüşle sokağa yöneldi.

Abdullah hemen peşine takılmıştı.

“Paramı ver,” dedi.

Recep olduğu yerde dona kalmıştı; olağanüstü bir şey, yani, konuşan bir ölü görmüş gibi şaşkındı. Bedeninin kimi yerleri seyirdi, sırtına bir ürperme bastı. Başı soğuk bir bulutun içinde gibiydi. Dişleri gıcırdadı, sonra tak tak vurmaya başladı. Akşamın alacakaranlığı içinden, “Paramı ver,” diyen sesini duydu Abdullah’ın.

“Paramı ver.”

ADNAN ÖZYALÇINER

Grev Bildirisi

Fabrikanın geniş, beton avlusunda öbek öbek yığılı, boş arsalıklarla çöplüklerden toplanma kirli, paslı cam kırıkları sabah güneşi altında, elmas yığınlarıymışçasına, yalancı ışıltılar salarak boşu boşuna parıldayıp duruyordu şimdi. Yeniden pırıl pırıl, lekesiz su bardakları, ince belli çay bardakları, türlü renk ve görünüşte (duman rengi, gök mavisi, buz mavisi, buğulu beyaz, buzlu cam rengi) çiçek vazoları, suluklar, çeşmibülbüller yapılması için irili ufaklı, vagon doluları cam kırığını kıpkızıl bir hamur haline getirecek olan fırınlardan hiçbirinin bacası kaç gündür tütmüyordu. Her gün, gündüz gece demeden, masallardaki devler gibi, ateş soluyan ter kusan fabrika çalışmıyordu. Yemyeşil sırtlardaki denizin sürükleyip getibdiği mantarlaşmış tahtalar, paslı tenekelerle yamalı gecekondularla denize inen küçük, dar, ama ışıklı sokaklarda yaşayanlar kaç gündür düdük sesi olmadan, asık bir yüzle, gözleri çapaklı, sakalları uzamış, umutsuz uyanıyorlar, bir somun ekmeğin düşü içinde uzun uzun düşünüyorlardı. Onları her gün çalışmaya çağıran, geleceklerinin, umutlarının bağlı olduğu düdük susmuştu. Geleceklerini karanlık gördükleri, çocuklarıyla karılarının umutsuz bakışlarına daha çok dayanamadıkları için kendileri susturmuştu düdüğü. Sessiz, suskun sabahlar birbirini izliyordu artık. Hırçın Boğaz denizi bile, bu süre içinde ortaklaşa yasa katılırmışçasına dümdüz oluyordu. Rüzgar esmiyordu. Fabrikanın fırınları soğumuştu ve kalıplar bomboştu.

Biz işçiyiz. Paşabahçe’de bir fabrika şişe ve cam yapar, orada çalışırız. Beyoğlu’nda da süslü bir mağazası var. Tabaklar bardaklar görürsünüz de iftihar edersiniz: İşte onları yaparız biz. 1800 derece sıcaklığın altında çalışırız. En eskimiz, 30 seneyi dolduranımız, vergiler dahil, saatte 150 kuruş, günde 12 TL alır. Saatte 55 kuruş, 80 kuruş 90 kuruş alanımız vardır. Ortalaması 125 kuruştur.

Fabrikanın önüne birikmişti bütün işçiler. Çoluk çocuk hepsi. Boğaziçi’nin Anadolu yakasını İstanbul’a bağlayan upuzun asfaltta gelen geçen otomobillerle otobüsler bu işçi engeliyle karşılaşıyor, bir işçi barikatıyla durdurulan taşıtlardaki yolculara Sayın İstanbul Halkına diye başlayan bildiriler dağıtılıyordu.

Bildiri dağıtımında en çok koşuşan, elinde bir tomar kağıtla kırçıl sakallı, kırpık bıyıklı, çini mavisi gözlü yaşlı bir işçiydi. Güneşten esmerleşmiş yorgun yüzünde gözleri lekesiz cam bardaklar gibi ışıl ışıldı. Arkadaşları Asım Baba derlerdi ona. Bir ayağı hafiften aksardı. Doğuştan bir parça kısaydı o bacağı. Onun için koşuşması biraz da gülünç bir izlenim bırakıyordu kalabalık arasında.

Barikatın ortasından gazlayarak hızla geçip gitmek isteyen bir taksiyi önleyip ellerini havaya kaldırarak ve bacaklarını iki yana açarak durdurdu Asım Baba. Eliyle kaportaya abanarak ilerlemesine engel olmak istiyordu sanki. Şoför, kızgınlıkla homurdanarak, arkada oturan yolculara,

— Kabak tadı verdi bunlar da artık! dedi. Ne bu be!

— Dur bakalım ne yapacak? dedi arkadakiler.

Asım Baba, herbirine, teker teker her seferinde derisi çatlamış kocaman parmağını tükürükleyerek elindeki kağıtlardan dağıttı. Sonra bir jandarma başçavuşu tavrı ile:

— Serbestsiniz! dedi.

Kravatlı, sinekkaydı tıraşlı, gençten biri vardı şoförün yanında oturan. Kolunu açık camdan uzatıp Asım Baba’nın dirseğine dokundu.

— Senin okuman yazman var mı baba?

— Yok, ne olmuş?

— Bu kağıtta ne yazdığını biliyor musun?

— Bilmem.

— Yazılanlar doğru mu dersin?

Birdenbire dönüp otomobilin üstüne abanırcasına pencereden delikanlıya eğilerek dosdoğru baktı gözlerinin içine. Biraz çokça içeri eğilmiş olmalı ki, delikanlı ürküntüyle koltukta az geriye aldı kendini. Yaşlı adam, kolunun geniş bir hareketiyle kalabalığı gösterdi. Sanki hepsini birden kucaklamak istiyordu.

— Arkadaşlar yazdılar, biz de imzaladık. Ne yazmışlarsa doğru yazmışlardır. Ne diyorlarsa gerçektir.

Otomobil uzaklaşıp gitmişti. Kalabalık uğulduyordu.

Hepimiz 2500 kişiyiz. Ailelerimizle 10.000. Toplusözleşme Kanunu çıktı dediler. Biz de hak isteyecekmişiz. 3 sene evvel sözleşme yapıldı. Bize bir şey veren olmadı. Biz de 3 sene bekledik. Şimdi verin dedik. Bizim işverenimiz Şahap Kocatopçu imiş. Büyük adammış, zengin adammış. Ama sözleşme yapmak istemiyor. Hakkınız yok diyor. Mahkemeye gittik, Yargıtaya gittik hakkınız var dediler. Ama adam olmaz diyor.

Asım Baba, boyuna, yapımı duran pırıl pırıl, lekesiz su bardaklarını, ince belli çay bardaklarını, buğulu beyaz ya da dağılgın duman rengindeki çiçek vazolarını, sulukları, menevişli çeşmibülbülleri düşünüyordu. Onun doğup büyüdüğü köydeki insanlar, çaylarını toprak kaplar, çinko kupalar içinde al şafaklar gibi ışıldayan rengini göremeden, bir kör gibi, yoğun bir gece karanlığını içercesine içerlerdi. Çamurlu dere suyunu da kalaysız bakır kaplarla kafatası gibi kemikleşmiş takır takır su kabaklarından ya da ağzı kırık toprak testilerden öğle sıcağında, çıplak yazının ortasında kupkuru boğazlarından aşağı lıkır lıkır akıtırlardı. Bütün cam bardaklar, pırıl pırıl, lekesiz su bardaklarıyla ince belli çay bardakları gelinlerin çeyizleri arasında konuklar için uzun yıllar saklanır, raflarda tozlanırdı. Hiçbiri onlara dokunamazdı. Çocuklar cam bardaklara ancak düşlerde kavuşurlar, kırık cam parçalarını elmas parçaları gibi sıkı sıkı saklarlardı incik cincikleri arasında... Onun için bu pırıl pırıl nesneleri, kıpkızıl cam hamurunu avurtlarını şişire şişire upuzun borulardan soluklarını, kırmızı balonlarını şişiren yaramaz çocukların sevinciyle habire üfürerek gerçekleştiren bu güçlü, yiğit insanlara saygıyla karışık bir sevgi beslerdi Asım Baba. Onun işi, kıpkızıl, biçimsiz bir hamur topağından vitrinlerdeki pırıl pırıl nesneleri yaratan insanlara cam kırığı yükleyip göndermekti. Çocukluğunun düşlerden koparılıp alınmış ışıltılı elmaslarını. Bu işi yorulmaksızın, sevinçle yapardı o yüzden. Çünkü bütün o pırıl pırıl nesnelerin yaratılmasında onun da emeği vardı. Vagonlara kürek kürek güneşin ışıl ışıl parlattığı cam kırıklarını doldururken hep uzaktaki köyünü, çocukluğunu köyünün çocuklarını, düşlerine giren elmas parçacıklarını düşünür, cam kırıklarını küreleyişini hızlandırırdı. Ne kadar çok hızlı çalışırlarsa onca çok bardak, vazo, suluk yapılır; onca çok da çocuk sevinir, düşleri gerçekleşirdi. Vitrinlerdeki boy boy cam eşyayla hemşerilerine övündüğü çok olurdu.

— Na şuncacık cam kırıklarından, köyde çocukların topladığı incik cinciklerden yapıyoruz biz bu koca koca, ışıl ışıl camları. Bak bakalım, ama gözünü dört açarak bak ha, bir yerinde en küçük bir leke, küçücük bir ek yeri görebilir misin? Ya! diyerek böbürlendi.

Bir gün işçiler,

— İşi bırakıyoruz... dediler. Fırınları söndürdük. Sen de küreğini bırak elinden.

— Ne oldu ki?

— Soluğumuz tükendi Asım Baba! Yeterince gıda alamadığımız için eskisi gibi üfleyemiyoruz hamuru. Zar zor üflesek de bir bakıyorsun daha kalıba oturtamadan patlamış hamur. Hadi bu sefer al baştan. Her gün böyle bu. Eskisi kadar çok bardak yapamıyoruz. Bütün yurda yetecek kadar çok. Köydeki çocukların da eline verecek kadar çok. Düşlerini gerçekleştirebilecek kadar çok. Patron da ekmeğimizi çoğaltmıyor işte. Söylüyoruz söylüyoruz dinlemiyor, soluğumuz tükendi artık diyoruz, anlamıyor. Gücümüzü tazelemiyor. Bardaklar çoğalsın istemiyor Asım Baba! Herkesin bardağı olsun istemiyor, anladın mı?

Topluca bıraktılar işyerini. Fabrikayı boşalttılar. Giriş çıkışı denetlemek için fabrikanın çevresiyle yollara, kapılara ak önlük giydirilmiş gözcüler diktiler. Gün geldi ekmek alacak paraları tükendi. İskelede balık tuttular. Pırıl pırıl, ışıl ışıl balıklar. Kadınları, çoluk çocuğu dağlara ebegümeci, labada toplamaya gönderdiler. Başlarına Asım Babayı kattılar. Çünkü o, denizden anlamazdı, olta tutmasını beceremezdi; ama dağlardaki otları tanırdı bir bir. Rüzgarını kurdunu, kuşunu bilirdi.

Fabrikaya yeni işçiler getirileceği haber alınmıştı. Üç gündür ablukadaydı fabrika. Gece yarısı gelip çevresinde, kapılarında halka olmuşlar, çoluk çocuk, kadın, kız, ana, bacı kuşatmışlardı fabrikayı. Giriş çıkış yollarını da tutmuşlardı, ellerinde kazma, kürek sapları, inceli kalınlı sopalarla. Fabrikalarını başkalarına kaptırmayacaklardı. Kendileri gibi başka işçi kardeşlerinin de aldatılmasına göz yumamazlardı. Üç gündür polisle çatışıyorlar, kendilerini ve fabrikalarını savunuyorlardı. Arkadaşlarından kimisi polis kurşunuyla yaralanarak hastaneye kaldırılmış, kimisi yakalanarak polis ciplerine ite kaka bindirilip hapishaneyi boylamıştı.

Bugün de, polis arabasının hoparlöründen dağılmaları sertçe ihtar edildiği halde dağılmıyorlardı işte. Kol kola, birbirlerine sıkı sıkıya kenetlenmiş olarak duruyorlardı. Polis arabasının hoparlörü son defa konuştuğunu söyledikten sonra ara sokaklara gizlenmiş düzenli bir polis ordusu, işçiye son ve kesin darbeyi indirerek kalabalığı dağıtıp kuşatmayı kaldırmak üzere, üstlerine saldırdı. İşçiler de taş ve sopalarla savunmaya geçtiler. Üç gündür böyleydi bu. Dağılmıyorlardı. Dağılmayacaklardı da.

Asım Baba, aksak bacağıyla dövüşen bir topluluktan ötekine koşuyor, çocukların ve kadınların başında taş yetiştiriyordu dövüşenlere. Birden polisle boğaz boğaza gelmiş bir işçiyle karşılaştı. İşçinin gömleği boydan boya yırtılmış, güçlü pazuları çıkmıştı ortaya. İkisi de sokak çocukları gibi hırslı hırslı soluyarak kıyasıya dövüşüyordu. Ama polis, Şerif Usta’yı iyice kıstırmış, boğazına yapışmış sıkıyordu, boğacaktı neredeyse.

— Bırak onu! diye bağırarak polisin üstüne, arkadan eline geçirdiği iri bir kürekle atıldı Asım Baba.

— Onun soluğu bize gerekli. Çoluğumuzun çocuğumuzun mutluluğu için gerekli. Senin çocuğun için de gerekli o adam sersem!

Bu eski toprak adamının küreği sapından sıkıca kavrayıp havaya kaldırarak keskinlemesine arkadaşının kafasına, arkadan indirmek üzere olduğunu gören bir başka polis, çabucak silahını çekip ateşledi. Asım Babanın elindeki kürek düştü. Cam küreye küreye ağzı iyice keskinleşen kürek, katı topraktan küçücük bir kesek koparıp az öteye fırlattı. Tabancanın patlamasıyla Şerif Ustayla polis birbirlerinden ayrılarak ayrı yönlere fırlayıp kaçmışlardı. Gık demeden olduğu yere çöktü yaşlı adam.

Gözlerini açtığında hastanedeydi. Doktor başucunda duruyor ve ona gülümsüyordu. Bacağının biri kütük gibiydi. Onu duymakta güçlük çekiyordu. Kan, damarlarında yorgun bir ılıklıkla akıyor, arada bir keskin bir sızıyla kasılıyordu. Doktor,

— Kurşunu çıkardık, dedi. Bacağın kurtuldu.

Yaşlı adam, acının elverdiğince gülümseyerek,

— Vah benim çilekeş topal bacağım... diye söylendi. Herkes de onu görür ne hikmetse!

Sonra heyecanla:

— Arkadaşlar nasıl, onlara ne oldu? diye sordu.

— Hepsi demir gibi, meraklanma sen. Direnmeye devam ediyorlar şu anda da. Her sabah uğrayıp yaralı arkadaşlara selam bırakarak ödevleri başına koşuyorlar.

Doktorun arkadaşları konusundaki yatıştırıcı sözleri yaşlı adamı rahatlatmıştı. Bunun üstüne genç doktor, kurnaz bir gülümsemeyle ak gömleğinin cebinden dörde katlı bir kağıt çıkardı. Kağıdı havada sallayarak,

— Hatırlıyor musun bunu? dedi. Dün sabah sen vermiştin bana. Hani otomobili durdurmuştun. Hatırladın mı? Ben o sırada daha önce yaralanan ve aniden komaya giren bir arkadaşınız için hastaneye yetişmeye çalışıyordum. Çok acele bir müdahale için, izinli olduğum halde, çağrılmıştım hastaneden.

O zaman hatırladı Asım Baba. Bu, otomobilde onunla konuşan sinekkaydı tıraşlı, boyunbağlı gençti. Ta kendisi.

— İçinde ne yazılı olduğunu bilmediğini söylemiştin dün sabah bana. Dinlemek ister misin?

Ve genç doktor, bildiriyi, tok bir sesle, tane tane okudu yaşlı adama.

... Ve biz de greve başladık. Fabrika devletin malı, zararı devlete biniyor. Kocatopçu tıkır tıkır maaşını alıyor, zarar ettiği yok. Bize hak vermemek için neler yapmadı ki. En son haberimiz olmadan protokol imzalattı. Sonuçta gene bize bir şey vermedi. Üstümüze tabancalı adamlar geldi. İki arkadaşımız hastanede. Fabrika kapısına ekmek astılar, pencereden tulumba tatlısı gösterdiler, arkadaşlarımız hapishanede yattı.

Bugün 80 günü geçti, gene de hakkımızı istiyoruz. Dağlarda ebegümeci topluyoruz, labada topluyor, balık olursa oltayı alıp koşuyoruz. Evde fazla eşya vardı kilim, mintan, iskemle gibi. Onları da satıyoruz. Ölüm Allahın emri, ama bu adam bizimle masaya oturmalı, mahkeme kararına, Yargıtay kararına uymalı. Bu adamın hem devlete milyonlar zarar vermeye, hem de bizleri süründürmeye ne hakkı vardır?

Yaşlı adam, genç doktora, bütün bunları sanki onların kağıdından okumuyormuş da, ona, greve gidişlerinin nedenini anlatan bir cam işçisiymişçesine sevgiyle, saygıyla baktı. Genç doktorun gözleri çakmak çakmak olmuştu. Sonsuz bir sevgiyle izliyordu yaşlı hastasını.

— Haklısın delikanlı! dedi yaşlı adam. Aynen böyle işte!

Doktorun sesinden dinlediği kendilerinin haklı sözleri, yatağa bağlı kalmanın, fırınların bir an önce ve yeniden ateşlenmesine çalışanların yanında olamamanın, buğulu beyaz, dağılgın duman rengindeki sulukların, menevişli çeşmibülbüllerin, pırıl pırıl, lekesiz cam bardakların yapımına başlayamamanın acısını çökertti yüreğine birden. Şimdi çok uzaklarda kalan köyündeki çocukların düşlerini gerçekleştirememiş olmanın utancı sardı benliğini. Artık savaş dışı kalmış yararsız bir adam oluşunun acı gerçeği gözlerini yaşarttı. Gözyaşlarını doktora göstermemek, amma da yufka yürekliymiş dedirtmemek, biraz da içine düştüğü karamsarlığı yenmek üzere pencereden yana başını döndürüp denize baktı, sonra da boynunu uzatıp gerilerde kalan ve yattığı yerden görünmeyen fabrikalarını aradı. Gökyüzünde, mutlu sabahlarında olduğu gibi, dağılgın bir duman kümeciği. Sevdiği cam sulukların rengindeki. Gök dümdüz ve maviydi. Denizse hafifçe çırpıntılı.

Doktor neler düşündüğünü anlamışçasına,

— Üzülme, geçecek bütün bunlar! dedi. Bugün balık her günkünden daha iyi. Palamut akını başlamış.

Sonra bildiriye, kaldığı yerden devam etti; aynı tok ses, koğuşta yankılanarak.

... Halbuki fabrikanın bir günlük zararını, bize zam diye verse mesele hallolur.

Yazarın notu:

İtalikle yazılan bölümler, 1966 yılındaki Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası grevinde İstanbul halkına dağıtılan ve halkı kendilerini desteklemeye çağıran “Grev Bildirisi”nden alınmıştır.

Kitaptaki Öykücülerin Özgeçmişleri*

* Soyadlarına göre sıralanmıştır

DURSUN AKÇAM

Öykü yazarlarımızdan. 1930 yılında Ardahan’ın Ölçek köyünde doğdu.

1962’de Milliyet gazetesinin açtığı röportaj yarışmasında “Analarımız” adlı yazısıyla birincilik kazanınca adını duyurdu. Öykülerinde Kuzeydoğu Anadolu insanının yaşamını ve sorunlarını, kendi yaşamından kaynaklanan gözlemlere dayanarak anlattı. Almanya’ya yerleştikten sonra öykülerinde gurbetçi işçilerle emekçilerin Almanya’daki yaşamlarına, acı, tatlı serüvenlerine yer verdi.

Başlıca kitapları arasında: Dağların Sultanı (1985) adlı romanının yanısıra Analar ve Çocuklar (1965), Doğunun Çilesi (1966), Ölü Ekmeği (1969), Alaman Ocağı (1982) öykü ve röportaj kitapları sayılabilir.

Al Sana Alamanya öyküsü, Alaman Ocağı (Lamuv Verlag, Göttingen 1993) adlı kitabından alınmıştır.

HULKİ AKTUNÇ

Öykücü ve romancılarımızdan. 1949 yılında İstanbul’da doğdu. İlk öyküsü, 1969 yılında yayınlandı. Öykülerinde toplumsal sorunların getirdiği acıları bilen, yaşayan biri olarak duyarlıklı bir anlatımla yansıttı. Başlıca kitapları arasında: Son İki Eylül (1987) adlı romanının yanısıra Gidenler Dönmeyenler (1976), Kurtarılmış Haziran (1977), Bir Yer Göstericinin Hayatı (1989) adlı öykü kitapları sayılabilir.

Vakt’erişince öyküsü, Gidenler Dönmeyenler (Günebakan yayınları, İstanbul 1976) adlı kitabından alınmıştır.

TALİP APAYDIN

Şair, öykücü ve romancılarımızdan. 1926 yılında Polatlı’nın Ömerler köyünde doğdu. İlk şiir ve öyküleri 1945’ten sonra çeşitli dergilerde yayınlandı.

Öykülerinde toplumcu gerçekçi bir bakış açısıyla, kırsal kesim insanlarının doğayla, toplum güçleriyle ilişkilerini yansıttı. Aynı insanların kente göçüşlerinde yoksullukla savaşımlarını, gecekondu mahallelerindeki, fabrika ortamındaki işçilerle emekçilerin bitmez tükenmez sorunlarla dopdolu yaşamlarını, baskıları, sömürüyü konu edindi.

Başlıca kitapları arasında: Sarı Traktör (1958), Ortakçılar (1964), Yoz Davar (1973) adlı romanlarıyla Öte Yakadaki Cennet (1972), Kökten Ankaralı (1981), Sıra Dışı Öyküler (1994) adlı öykü kitapları sayılabilir.

Seyit Usta öyküsü, Karabasan (Cem Yayınevi İstanbul 1989) adlı kitabından alınmıştır.

BEHZAT AY

Öykücü ve romancılarımızdan. 1936’da Mersin’in Arslanköyü’nde doğdu.

İlk yazıları 1953’ten bu yana dergi ve gazetelerde çıkmaya başladı.

Öykülerinde toplumcu gerçekçi bir görüşle topraksız ve küçük toprak sahibi köylülerin sorunlarına değinmiştir. 1950’den sonra makineleşen büyük tarım karşısında ezilen küçük çiftçinin dramını, kendi gözlemlerine dayanan bir sağlamlıkta anlatmıştır. Başlıca kitapları arasında: Dor Ali (1966), Sis İçinde (1973), Sürgün (1975 adlı romanlarıyla Başkanın Ankara Dönüşü (1961), Gün Doğusu (1970), Kuşku ve Korku (1992) adlı öykü kitapları sayılabilir.

Sınır öyküsü, Kuşku ve Korku (Broy Yayınları, İstanbul 1992) adlı kitabından alınmıştır.

MEHMET BAŞARAN

Şair ve öykücülerimizden. 1926 yılında Lüleburgaz’ın Ceylan köyünde doğdu. Yazı yaşamına 1945’te dergilerde yayınladığı şiirlerle başladı. 1950 yılında köy notlarıyla yazarlığa geçti. İlk öykülerini 1962’de Aç Harmanı adlı kitapta topladı.

Şiirleriyle öykülerinde toplumcu gerçekçi bir yaklaşımla köyün, köylünün yaşamını, toplumla olan ilişkilerindeki sorunlarıyla çelişkilerini, keskin gözlemlere dayanan bir biçimde, kendi yaşamından ve anılarından da örnekleyerek anlattı.

Başlıca kitapları arasında: Mehmetçik Mehmet (1978) adlı romanının yanısıra Aç Harmanı (1962), Zeytin Ülkesi (1964), Yasaklı (1987), Dilsiz Oyunu (1983) adlı öykü ve anı kitapları sayılabilir.

Tayfalar öyküsü, Yüreğin Sesi Zeytin Ülkesi (Yazko Yayınları İstanbul 1983) adlı kitabından alınmıştır.

FAKİR BAYKURT

Öykücü ve romancılarımızdan. 1929 yılında Burdur’a bağlı Yeşilova’nın Akçaköy’ünde doğdu.

Tahir Baykurt imzasıyla 1946’da şiir yayınlayarak yazarlığa başladı. 1950’den sonra dergilerde ilk öykülerini yayınladı. Öykü ve romanlarında köyü, köylüyü, köy gerçeklerini, toplumcu gerçekçi bir bakış açısıyla işledi. Kendi deyişiyle: “toplumun en ağır hizmetlerini ve üretim işini yapan bu insanların bilincindeki ve bilinçaltındaki istekleri, tepkileri ve bellibaşlı çelişkileri, sanatın gereklerini de gözönünde tutarak” yazdı. Almanya’ya yerleşince aynı insanların Almanya’daki serüvenlerini anlattı.

Başlıca kitapları arasında: Yılanların Öcü (1959), Irazcanın Dirliği (1961), Onuncu Köy (1961), Yarım Ekmek (1997) romanlarının yanısıra Çilli (1955), Karın Ağrısı (1961), Anadolu Garajı (1970), Sınırdaki Ölü (1975), Duisburg Treni (1986), Dikenli Tel (1998) adlı öykü kitapları anılabilir.

Kuzören Madenleri öyküsü, Sınırdaki Ölü (Remzi Kitabevi, İstanbul 1976) adlı kitabından alınmıştır.

MUZAFFER BUYRUKÇU

Öykücü ve romancılarımızdan 1 Şubat 1930’da Niğde’nin Fertek köyünde doğdu. Yazarlığa 1946 yılında öykü ve şiirler yayınlayarak başladı. 1953 yılı başlarında yalnız öyküye yöneldi. Çeşitli dergilerde öyküleri arka arkaya yer aldı. Öykülerinde İstanbul’un gecekondu semtleriyle (özellikle Taşlıtarla) kenar mahallerinde yaşayan dar gelirli ailelerin dertlerini, sorunlarını, birbirleriyle olan çekişmelerini anlattı. Toplumsal gerçekleri yansıtmaya özen gösterdi. Gerçeği anlatmada insanın toplumsal çelişkilerle savaşımını verirken kendi iç gerçeğini, bunalımlarını da yansıttı.

Başlıca kitapları arasında: Gürültülü Birkaç Saat (1969), Bir Olayın Başlangıcı (1970), Gece Bitmedi (1995) adlı romanlarıyla Katran (1956), Acı (1957), Korkunun Parmakları (1959), Bulanık Resimler (1961), Bir Aşk Daha (1996) adlı öykü kitapları yer alır.

Aydan Gemi Yapanlar öyküsü, Acı (Yeditepe Yayınları, İstanbul 1957) adlı kitabından alınmıştır.

ALICE CHILDRESS

Amerikalı zenci yazar. Oyunculuk da yapan Childress’in dört oyunu vardır. Öykülerini topladığı kitabın adı: Aileden Biri Gibi’dir. Harlem Yazarlar Birliği’nin üyesi olan Childress’in dört oyunu da New York’ta Broadway dışındaki tiyatrolarda oynanabilmiştir. Sağlık Karnesi öyküsü, Cep Dergisi’nden (Varlık Yayınları, İstanbul 1 Haziran 1968, sayı: 20) alınmıştır.

ORHAN DURU

Öykü yazarlarımızdan, 18 Aralık 1933’te İstanbul’da doğdu. İlk öyküsü, 1953 yılında yayınlandı. Öykülerinde toplumsal düzensizlikleri, toplumsal baskıları, yaşanan her türlü ekonomik, politik çelişkiyi kara gülmececi bir anlatımla kimi zaman da bilimkurgu yönteminden yararlanarak anlattı.

Başlıca kitapları arasında: Bırakılmış Biri (1959), Denge Uzmanı (1962), Ağır İşçiler (1974), Yoksullar Geliyor (1982), Bir Büyülü Ortamda (1991) adlı öykü kitapları sayılabilir.

Ağır İşçiler öyküsü, Sarmal, Toplu Öyküler (Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1996) adlı kitabından alınmıştır.

JAMES T. FARREL

Amerikan öykücü ve romancılarından. 1904 yılında Chicago, İllinois’te doğdu. Toplumcu gerçekçi anlayışın en usta temsilcilerinden sayılır.

Öykülerinde ekonomik bunalımın daha çok kentlerdeki Amerikan gençliği üstündeki etkilerini incelemiştir. Bunu yaparken ekonomik çıkmazın getirdiği duygusal bunalımlarla çatışmaları da gözardı etmemiştir.

Bir Kahramanın Yazgısı öyküsü, Amerikan Hikayeleri Antolojisi (İletişim Yayınları, İstanbul 1983) adlı kitaptan alınmıştır.

FÜRUZAN

Öykücü ve romancılarımızdan. 29 Ekim 1935’te İstanbul’da doğdu.

İlk öyküsü 1956 yılında Seçilmiş Hikayeler dergisinde yayınlandı. 1964-72 yılları arasında sürekli olarak yayınladığı öyküleriyle adını duyurdu.

Öykülerinde toplumumuzun yoksul kesiminin insanlarını, yaşamlarındaki çelişkileri insancıl bir yaklaşımla, abartmasız ve iyimser bir bakış açısıyla saptayarak sergiledi. Başlıca kitapları arasında: 47’liler (1974) adlı romanının yanısıra Parasız Yatılı (1975), Benim Sinemalarım (1973), Gecenin Öteki Yüzü (1982), Gül Mevsimidir (1985) adlı öykü kitapları anılabilir.

Parasız Yatılı Öyküsü, Parasız Yatılı (Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1996) adlı kitabından alınmıştır.

CENGİZ GÜNDOĞDU

Öykücü, denemeci ve oyun yazarlarımızdan. 1943 yılında İstanbul’da doğdu.

İlk yazıları, 1970 yıllarının başında Yeni Ufuklar dergisinde çıktı. 1980-87 yılları arasında yazdığı öykülerini 1996’da Akanyıldız adlı bir kitapta topladı. Öykülerinde kapitalist sınıfın insanın milyonlarca yıl savaşım vererek kazandığı insani değerleri nasıl yıktığını, bu insanların yeniden bu değerleri kazanmak için giriştikleri savaşımı, daha doğrusu kendilerini arayışlarını anlattı.

Tek öykü kitabı Akanyıldız (1996) dışında deneme-eleştiri dalında başlıca: Eleştiri (1987), Ekmek (1994), Soru (1998) adlı kitapları vardır.

Aranan Adam Öyküsü, Akanyıldız (İnsancıl Yayınları, İstanbul 1996) adlı kitabından alınmıştır.

NECATİ GÜNGÖR

Öykü yazarlarımızdan. 1949 yılında Malatya’da doğdu. İlk öyküleri 1968’de Malatya’daki bir dergide yayınlandı. Öykülerinde yöresel özellikleri içinde yoksul ve orta tabaka insanlarının yaşamları yer aldı. Belli olaylardan etkilenmiş kişilerin düzenden gelen olumsuzluklar karşısındaki ezilmişlikleri, ayakta durma çabalarıyla savrulup gidişlerini gerçekçi bir gözle ve şiirsel bir hava içinde anlattı. Başlıca kitapları arasında: Yolun Başı (1973), Sevgi Ekmektir (1978), Hayatımın Yedi Hikâyesi (1984), Sinema Kuşu Sevgilim (1990) adlı öykü kitapları anılabilir.

Uzaklarda Bir Kuş Sesi öyküsü, Sevgi Ekmektir (Yeryüzü Yayınları, İstanbul 1978) adlı kitabından alınmıştır.

METİN İLKİN

Öykü yazarlarımızdan. 22 Şubat 1932’de Zonguldak’ta doğdu. 7 Şubat 1998’de İstanbul’da öldü. İlk yazısı 1953’te İşçi gazetesinde yayınlandı. Öykülerini 1958’den başlayarak başta Yeditepe olmak üzere çeşitli dergilerde yayınladı. Öykülerinde, kasaba ve büyük kentlerdeki gecekondu mahallelerinde yaşayan yoksul emekçilerin gündelik yaşamlarını, toplumcu gerçekçi bir bakış açısıyla, kendi gözlemlerine dayanarak anlattı. Emekçilerin fabrika yaşamlarındaki haksızlıkları, işçilerin bu haksızlıklar karşısındaki direnişlerini, grevlerini de öykülerinde yansıttı. Başlıca kitapları arasında: Mescit Çıkmazı (1966), Konuşmak (1966), Zor Zaman (1971), Nöbet (1971), Çocukluğumuz (1998) adlı öykü kitapları yer alır. Konuşmak öyküsü, Konuşmak (Yeditepe Yayınları, İstanbul 1966) adlı kitabından alınmıştır.

MUZAFFER İZGÜ

Öykücü ve romancılarımızdan. 1933 yılında Adana’da doğdu. Gülmece türündeki ilk öyküleri Akbaba dergisinde yayınlandı. Öykülerinde toplumumuzun yaşadığı siyasal, toplumsal, ekonomik sorunlarla çelişkileri güncel olaylardan kaynaklanarak nerdeyse günü gününe yansıttı. Toplumcu gerçekçi bir bakış açısıyla ele aldığı konuların gülmece yoluyla acı yönlerinin büsbütün ortaya çıkmasını sağladı. Başlıca kitapları arasında: Gecekondu (1970), Üç Halka Yirmibeş (1984), İt Adası (1992) romanlarının yanısıra Bando Takımı (1974), Donumdaki Para (1977), Dayak Birincisi (1980), Azrail Nasıl Rüşvet Yedi (1986), Zıkkımın Kökü (1988) adlı öykü kitapları yer alır. Ne İş Olsa Yaparım öyküsü, Orta Direği Yıkan Ayı (Bilgi Yayınevi, Ankara 1985) adlı kitabından alınmıştır

HASAN KIYAFET

Öykücü ve romancılarımızdan. 1937 yılında Kırşehir’de doğdu.

Roman türündeki ilk kitabı Gomonist İmam 1969’da yayınlandı. İlk öykülerini 1974 yılında Baraç adlı bir kitapta topladı. Öykülerinde toplumsal çelişkileri, yoksul insanlarla emekçilerin yaşamlarını, hapisanedeki insanları, işkenceleri, toplumcu gerçekçi bir bakış açısıyla, anlattı. Başlıca kitapları arasında: Gomonist İmam (1969), Bizim Lise (1984), Yaşamak Yasak (1986) romanlarının yanısıra Baraç (1974), Radar (1977), Görüş Günü (1985), Yelkovanotu (1989) adlı öykü kitapları yer alır.

Overlokçu Kız öyküsü, Görüş Günü (İnsanca, Çevren Kitap Yayın Dağıtım Pazarlama, İstanbul 1985) adlı kitabından alınmıştır.

AYŞE KİLİMCİ

Öykü yazarlarımızdan. 1954 yılında İzmir’de doğdu. İlk öyküsü, 1972 yılında yayınlandı. Öykülerinde genellikle yoksul ailelerin, yetiştirme yurtlarıyla, atölyelerde çalışan çocukların dünyasını ve sorunlarını, kendi gözlemlerine dayanarak, gerçekçi bir bakış açısıyla anlattı. Başlıca öykü kitapları arasında: Yapma Çiçek Ustaları (1976), Sevgi Yetimi Çocuklar (1987), Gül Bekçisi (1989), Yeni Moda Aşklar Destanı (1997) yer alır. Ucuz İnsanlar öyküsü, Yapma Çiçek Ustaları (Bilgi Yayınevi, Ankara 1976) adlı kitabından alınmıştır.

SIEGFRIED LENZ

Alman asıllı öykücü ve romancılarından. 1926 yılında Polonya’da doğdu. Daha sonra Almanya’ya yerleşti. İlk eseri, 1951 yılında yayınlanan Havada Atmacalar Vardı adlı romanıdır. Birçok romanı, öyküleri, radyo oyunlarıyla tiyatro oyunları vardır. Büyük Adam Wildenberg öyküsü, Cep Dergisi’nden (Varlık yayınları, İstanbul Haziran 1968, sayı:20) alınmıştır.

NECATİ MERT

Öykü yazarlarımızdan. 1945 yılında Adapazarı’nda doğdu. İlk öykülerini 1972 yılından başlayarak dergilerde yayınlamaya başladı. Öykülerinde değişen koşulların yarattığı yeni insanların toplumla ilişkilerini, toplumsal gerçeklerle sorunları, gerçekçi bir biçimde anlattı. Başlıca öykü kitapları arasında: Gramofonlar, Radyolar, Teypler (1979), Minnacık Bir Uçurum (1994), Geceye Uçurulan Güvercinler (1996) yer alır.

Mustafa’nın Karesi öyküsü, Gramofonlar, Radyolar, Teypler (Yansıma Yayınları, İstanbul 1979) adlı kitabından alınmıştır.

ERDAL ÖZ

Öykücü ve romancılarımızdan. 1935 yılında Yıldızeli’nde doğdu. İlk öykülerini şiirleriyle birlikte 1952’den başlayarak çeşitli dergilerde yayınlandı.

Öykülerinde toplumdaki insanları gözlemlere dayanan canlı betimlemelerle dış görünümlerinin yanısıra duygu ve düşünceleriyle birlikte içiçe anlattı. 70’li yılların anlatıldığı öykülerinde 12 Mart döneminin hukuk dışı baskı ve davranışlarla karşı karşıya bırakılan siyasal tutukluların hapishane yaşamlarını, gerçekçi bir biçimde ortaya koydu. Başlıca kitapları arasında: Yaralısın (1974), Odalarda (1995) romanlarının yanısıra Yorgunlar (1960), Kanayan (1973), Havada Kar Sesi Var (1987), Sular Ne Güzelse (1997) adlı öykü kitapları vardır.

Kurt öyküsü, Kanayan (Can Yayınları, İstanbul 1995) adlı kitabından alınmıştır.

HAKKI ÖZKAN

Öykücü, romancı ve şairlerimizden. 1926 yılında Bursa’da doğdu. İlk öyküsü, 1954 yılında yayınlandı. Öykülerinde büyük kent kalabalığı içindeki yoksul, dar gelirli insanlarla emekçilerin yaşamlarını, karşılaştıkları sorunları, kendi gözlemlerine dayanarak içlerinden biri olarak gerçekçi bir gözle anlattı. Başlıca öykü kitapları arasında: Bedava (1955), Kuşlar Gibi (1957), Bakışların (1968), Kırmızı Kırlangıç (1970) kitapları yer alır.

Bisiklet öyküsü, Bakışların (Set Kitabevi, İstanbul 1968) adlı kitabından alınmıştır.

ADNAN ÖZYALÇINER

Öykü yazarlarımızdan. 18 Şubat 1934’te İstanbul’da doğdu. İlk öyküsü 1953’te Demet adlı bir dergide yayınlandı. Öykülerinde kenar mahalle insanlarının yaşamlarını, toplumla olan ilişkilerini, yaşadıkları çelişkileri, duygu ve düşüncelerini de yansıtan içsel gerçekleriyle birlikte, gözlemlere dayanan betimlemeci bir anlatımla yansıttı. Yöneten-yönetilen temel çelişkisinin yer aldığı öykülerinde, “orta tabakanın tabana yakın kesimiyle emekçileri, en belirgin nitelikleriyle kişileştirdi.” Başlıca kitapları arasında: Panayır-Sur (1996), Gözleri Bağlı Adam-Yağma (1996), Cambazlar Savaşı Yitirdi (1991), Alaycı Öyküler (1991), Sağanak (1993) adlı öykü kitapları anılabilir.

Grev Bildirisi öyküsü, Sağanak (Can yayınları, İstanbul 1993) adlı kitabından alınmıştır.

ERCOLE PATTI

İtalyan öykücü ve romancılarından. 1904’te Catania’da doğdu. Öğrenciyken Roma gazetelerinde yayınlanan öykülerini Çocukluk Ülkesi adlı kitabında topladı. Gerçekçi bir tutumla keskin gözlemlere dayanan öyküler yazdı.

1940’ta Roma’nın günlük yaşantısı üzerine gerçeklere dayanan etkileyici gözlemleri içeren Kibar Mahalleler adlı kitabı, bir toplumsal eleştiri niteliği taşır.

Bir Hizmetçi öyküsü, Seçme İtalyan Öyküleri (Arkın Kitabevi, İstanbul) adlı kitaptan alınmıştır.

YÜKSEL PAZARKAYA

Şair, öykücü, romancı ve incelemecilerimizden. 24 Şubat 1940’ta İzmir’de doğdu. Şiirleriyle yazılarını 1960’ta yayınlamaya başladı. Öykülerinde genellikle kendi gözlemlerine dayanarak Türk işçilerinin Almanya’daki yaşantılarını, sorunlarını ele aldı. Başlıca öykü kitapları arasında: Oturma İzni (1977), Yaban Sıla Olur Mu? (1979) adlı kitapları yer alır. Yolda öyküsü, Oturma İzni (Derinlik Yayınları, İstanbul 1977) adlı kitabından alınmıştır.

ZEYYAT SELİMOĞLU

Öykü yazarlarımızdan. 1922 yılında İstanbul’da doğdu. 1950 sonrasında çeşitli dergilerde öykülerini yayınlamaya başladı. Öykülerinde genellikle ekmeğini denizden kazanan gemi adamlarının yaşamlarını anlattı. Gerçekçi bir bakış açısıyla öykülerine konu aldığı bu insanların sorunlarıyla birlikte iç dünyalarını da yansıttı. Başlıca öykü kitapları arasında: Kavganın Sonu ve Başı (1955), Direğin Tepesinde Bir Adam (1969), Koca Denizde İki Nokta (1973), Denizlerin İstanbul’u (1992) yer alır.

Yemek öyküsü, Gemi Adamları (Can Yayınları, İstanbul 1984) adlı kitabından alınmıştır.

OSMAN ŞAHİN

Öykü yazarlarımızdan. Nüfusuna göre 1938, aslında 1940 yılında Mersin’in Arslanköyü’nde doğdu. 1970 yılında TRT yarışmasında ödül kazanan Kırmızı Yel öyküsünden sonra öteki öykülerini de ard arda yayınlamaya başladı.

Öykülerinde genellikle Güneydoğu insanını, özellikle Fırat dolaylarında yaşayanların yaşam serüvenlerini, yöresel sorunlarını, ağa-ırgat, aşiret çelişkilerini keskin gözlemlere dayanan bir gerçekçilikle anlattı. Başlıca öykü kitapları arasında: Kırmızı Yel (1971), Acenta Mirza (1974), Ağız İçinde Dil Gibi (1980), Acı Duman (1983), Başaklar Gece Doğar (1991) anılabilir.

Ustaahmet Çeliği öyküsü, Acı Duman (Cem Yayınevi, İstanbul 1983) adlı kitabından alınmıştır.

TOMRİS UYAR

Öykü yazarlarımızdan, 1941 yılında İstanbul’da doğdu. 70’li yıllarda çeşitli dergilerde yayınlanan öykülerini 1971 yılında İpek ve Bakır adlı kitabında topladı. Öykülerinde ekonomik ve sınıfsal sorunların baskısı altındaki daha çok kadın olan kişileri gerçeklere aykırı düşmeyen ruhsal bir çözümlemeyle işledi. Çevre özellikleri ve ilişkileriyle yansıttığı bu kişilerin öykülerinden dönemin sorunlarına da eğildi. Başlıca öykü kitapları arasında: İpek ve Bakır (1971), Ödeşmeler (1973), Dizboyu Papatyalar (1975), Gece Gezen Kuşlar (1983), Aramızdaki Şey (1997) sayılabilir. Allı Turna öyküsü, İpek ve Bakır (Ada Yayınları, İstanbul 1988) adlı kitabından alınmıştır.

BEKİR YILDIZ

Öykücü ve romancılarımızdan. 3 Mart 1933’te Urfa’da doğdu. Yazı yaşamına 1966’da yayınlanan Türkler Almanya’da romanıyla girdi. Urfa ve yöresindeki insanların yaşam kavgalarını işlediği, gelenek ve göreneklerin acımasızlığını toplumcu gerçekçi bir gözle anlattığı öykülerden oluşan Reşo Ağa ve Kara Vagon adlı kitaplarıyla tanındı. Öykülerinde, genellikle Güneydoğu insanının acı yazgısıyla Almanya’da çalışmak zorunda kalan Anadolu insanının ezilişini, sömürülüşünü, kendi gözlemlerine dayanarak bütün acımasızlığı ile anlattı.

Başlıca kitapları arasında: Halkalı Köle (1980), Darbe (1989) adlı romanlarıyla Kara Vagon (1969), Kaçakçı Şahan (1970), Sahipsizler (1971), Alman Ekmeği (1974), Dünyadan Bir Atlı Geçti (1975), Demir Bebek (1975) adlı öykü kitapları anılabilir.

Bahtiyar Amele öyküsü, Sahipsizler (May Yayınları, İstanbul 1971) adlı kitabından alınmıştır.

YEFİM ZOZULA

1930’larda 1940’ların en çok okunan beş ünlü güldürü yazarından biridir. Daha çok Krokodil adlı güldürü dergisinde yayınlanan öyküleriyle ün yapmıştır. Güldürü öykülerinin dışında, bir örneğini okuyacağınız Ekmek öyküsü gibi, işçi ve emekçilerin güç yaşam koşullarını anlatan öyküleri de vardır.

Ekmek öyküsü, Sovyet Hikâyeleri 1917-1967 (Cem Yayınevi, İstanbul 1967) adlı kitaptan alınmıştır.

Dipnotlar

1- Bir temizleyici madde markas›i

2-İtalya’nın az gelişmiş bölgeleri

3- Roma’da faşizm döneminde yapılmış genellikle varlıklı orta sınıfın oturduğu mahalleler

4- Roma’nın merkezinde en şık mağaza ve eğlence yerlerinin bulunduğu cadde

5- İtalyan Komünist Partisi’nin resmi yayın organı gazete

6- Bir tür gömlek

7- Pamuklu dokuma kumaş