Bertolt Brecht

Halkın Ekmeği

Çeviren: A. Kadir-A. Bezirci

Evrensel Kültür Kitaplığı-14

Halkın Ekmeği

Bertholt Brecht

Birinci Basım 1972

Onuncu Basım Ekim 1997

Çevirenler: A. Kadir-A, Bezirci

Kapak Resmi: Monika Sieveking

Düzeltme: Metin Günaydın

Altında çevirenin adı bulunmayan şiirleri

A.Kadir’le A.Bezirci birlikte çevirmişlerdir.

Evrensel Basım Yayın

Galipdede Caddesi Şahkulu Sokak

Şahin İş Merkezi No: 10 Kat: 2 Tünel/İstanbul

Tel: 0212 293 63 45

Faks: 0212 293 63 47

Bertolt Brecht

HALKIN EKMEĞİ

Çeviren: A. Kadir-A. Bezirci

HALK, DOĞA AŞK VE İNSAN

HALKIN EKMEĞİ

Bilin: Halkın ekmeğidir adalet.

Bakarsınız bol olur bu ekmek,

bakarsınız kıt,

bakarsınız doyum olmaz tadına,

bakarsınız berbat.

Azaldı mı ekmek, başlar açlık,

bozuldu mu tadı, başlar hoşnutsuzluk boy atmaya.

Bozuk adalet yeter artık!

Acemi ellerde yoğurulan, iyi pişirilmemiş adalet yeter!

Yeter katıksız, kara kabuklu adalet!

Dura dura bayatlayan adalet yeter!

Bolsa insanın önünde ekmek, lezzetliyse,

gözler öbür yiyeceklere yumulsa da olur.

Ama her şey bollaşmaz ki birdenbire..

Bilirsiniz, nasıl bolluk doğurur emek:

Adaletin ekmeğiyle beslene beslene.

Ekmek her gün gerekliyse nasıl,

adalet de gerekli her gün,

hem o, günde birçok kez gerekli.

Sabahtan akşama dek, iş yerinde, eğlencede,

hele çalışırken canla başla,

kederliyken, sevinçliyken,

halkın ihtiyacı var pişkin, bol ekmeğe,

günlük, has ekmeğine adaletin.

Madem adaletin ekmeği bu kadar önemli,

onu kim pişirmeli, dostlar, söyleyin?

Öteki ekmeği kim pişiren?

Adaletin ekmeğini de

kendisi pişirmeli halkın,

gündelik ekmek gibi.

Bol, pişkin, verimli.

YARDIM ETMEK YA DA ZOR KULLANMAK

1.

Geçti içimizden biri koca denizi,

gide gide buldu bir yeni kara.

Bir sürü insan koştu ardından,

orda büyük şehirler kurdular

alın teri ve akılla.

     Ama ekmek satılmadı eskisinden ucuza.

Bir makina icat etti içimizden biri,

buhar çevirdi tekerleği onunla.

Fabrikalar türedi ardından bir sürü,

başladı insanlar fabrikaları çalıştırmaya.

     Ama ekmek satılmadı eskisinden ucuza.

Düşündü taşındı içimizden birçoğu,

güneşin ekseninde dönmesi üstüne dünyanın

bir sürü insan kafa yordu,

insan yüreği, evrenin yasaları üstüne,

havanın bileşimi, denizin balıkları üstüne

kafa yordu bir sürü insan,

bulundular önemli keşiflerde.

     Ama ekmek satılmadı eskisinden ucuza.

Tersine, günden güne arttı şehirlerde yoksulluk.

Yıllardır kimse bilmez, kimse.

İnsanın hali nice?

Sürünür yerlerde sizin gibi biri

siz yukarlarda uçtukça.

Kalmamış hiçbir yanı insana benzer.

Peki, insan insana yardımcı değil mi?

Ne gezer!...

2.

Görmüşsünüzdür elbet insanları çok yerde,

uzatırken birbirlerine ellerini,

türlü yollarla koşarken birbirlerine yardıma.

Bulunduğumuz durumdur ama bunu zorlayan.

Zoru da bir türlü bırakamayız bu yüzden.

İşte öğüdümüzdür size:

Karşı durun zalimliğine dünyanın,

dayatın daha büyük bir güçle.

Yardımı gerektiren durumdan kurtarın kendinizi.

Vazgeçin yardım dilemekten.

Yardıma bel bağlamayın hiçbir zaman.

Yardımı tanımak var saymaktır zoru.

Yardım elde etmek bağlanmaktır zora.

Zor egemen oldukça geri çevrilemez yardım.

Zor yok olmalı ki yardım da yok olsun.

Yardım dilemektense, zoru kaldırın ortadan.

Zor ve yardım bir bütündür.

Bu bütünü değiştirmeye bakın.

BİR İŞÇİNİN HEKİME ÇEKTİĞİ SÖYLEV

Biliriz nedir bizi hasta eden!

Söylenir bizi senin iyileştireceğin

hastalandığımız zaman.

Diyorlar ki, sen, tam on yılda

öğrenmişsin hastaları iyi etmesini

halkın parasıyla yapılan

güzel okullarda.

Dünyanın parasını dökmüşsün

olmak için bilgi sahibi.

Senin elinde öyleyse iyileştirmek bizi.

Ne dersin, elinde mi?

Seni gelince görmeye,

çıkartıyorlar üstümüzdekileri,

zor değil hastalığımızın nedenini anlamak,

şöyle bir bak üstümüze başımıza,

o saat öğrenirsin her şeyi.

Çünkü elbiselerimizi yıpratan neyse,

odur vücutlarımızı da yıpratan.

Rutubetten, diyorsan, vücudunuzdaki ağrı.

Duvarlarımızdaki leke de ordan.

Söyle öyleyse bize:

Rutubet nerden?

Ezdi bitirdi bizi

çok çalışmak, az yemek.

Sense öğüt verirsin,

dersin, kanlı canlı olun!

Suda büyüyen kamışa

demeye benzer bu:

Çık başka yerde yaşa.

Ne kadar vakit ayırırsın bizim için?

Baksana, evinde bir halın var,

en azından beş bin muayene eder.

Haklı çıkarmak için kendini

bunda benim suçum yok

diyeceksin ister istemez.

Bizim evin duvarındaki

ıslak lekeye git sor:

o da bundan başka bir şey demez.

SU DAMLASININ DENİZDEKİ TÜRKÜSÜ

1.

Yaz gelir, bakarsınız,

gökyüzleri aydınlık içinde güler size de.

İşte sular sıcacıktır,

yüzersiniz isterseniz.

Üstünde yemyeşil çayırların

çadırları kurarsınız.

Çın çın öter yollar türkülerinizle,

ormanlarınız bekler sizi.

        Sanki ne olmuş böyle olmuş da,

        sonu mu geldi sanırsınız yoksulluğun?

        Yollar önünüzde ışıdı mı sanırsınız?

        Yeriniz yurdunuz mu var?

        Güvenliğiniz mi var yoksa?

        İyi bir dünya mıdır dünyanız?

        Haydi ordan!

        Sizinkisi bir damladır denizden,

        bir damla, olsa olsa.

Orman barındırır toplumun attığı insanları.

Işıldar gökyüzleri kapalı geceler üstünde.

Çadırda yatanların ne evi var, ne barkı.

Kuru ekmeği bile yok şurada yüzenlerin.

Yollarda yürüyenler hep işsiz güçsüz takımı.

Dört dönerler sorarlar: “Bir iş var mı? Bir iş var mı?”

        Yani hiçbir şey değişmez. Sürer yoksulluk.

        Ne yeriniz yurdunuz var, ne güvenliğiniz.

        İyi dünya der mi insan böyle dünyaya?

        Haydi ordan!

        Sizinkisi bir damladır denizden,

        bir damla, olsa olsa.

3.

Hâlâ hoşnut musunuz aydınlığından gökyüzünün?

Hâlâ çıkmayacak mısınız bu tatlı, sıcak sudan?

Orman mı koruyacak hiç durmadan böyle sizi?

Böyle avutup duracak mısınız kendinizi hâlâ?

Yarına ekmeğiniz hani?

Hak istemenizi bekler sizden dünya,

yakınmanızı bekler, çözümler getirmenizi.

Son umudu sizde dünyanın.

Denizden alınmış bir iki damla suyla

yanaşmayın avutulmaya bundan böyle,

yanaşmayın, sakın ha!

PİRİNÇ TEKNESİNİ ÇEKENLERİN TÜRKÜSÜ

Irmağın yukarısında, şehirde,

geçecek elimize bir avuç pirinç.

Tekne de bir ağır bir ağır.

Bu kürekleri taş çatlasa çekeceğiz.

Irmak da akar aşağıya doğru,

varacağımız yere zor varacağız.

        Çek yedekçi, daha sıkı çek.

        Açlıktan içimiz ezildi.

        Yanındakini itme öteye,

        çek, daha düzgün çek ipi.

Gece bastırdı bastıracak.

Bir avuç pirince mal olur bize

bir köpeğe dar gelen barınak.

Kıyı da amma kaygan ha,

ne gittik sanki gide gide.

        Çek yedekçi, daha sıkı çek.

        Açlıktan içimiz ezildi.

        Yanındakini itme öteye,

        çek, daha düzgün çek ipi.

Bizden çok dayanacak

omuzlarımızı kesen urgan.

Dört kuşak geçti bugüne dek

şu herifin kırbacı altından.

Son kuşak da biz olmayacağız.

        Çek yedekçi, daha sıkı çek.

        Açlıktan içimiz ezildi.

        Yanındakini itme öteye,

        çek, daha düzgün çek ipi.

Babalarımız bir arpa boyu çekti

tekneyi ırmağın ağzından içeri.

Oğullarımız kaynağa ulaştıracak.

İkisinin ortasında kalacağız biz.

        Çek yedekçi, daha sıkı çek.

        Açlıktan içimiz ezildi.

        Yanındakini itme öteye,

        çek, daha düzgün çek ipi.

Tekne silme pirinç dolu.

Birkaç kuruş geçti eline

onu eken biçen köylünün.

Bizim elimize daha az geçecek.

Bir öküz bile bizden pahalı.

Kum gibi, kalabalığız çok.

        Çek yedekçi, daha sıkı çek.

        Açlıktan içimiz ezildi.

        Yanındakini itme öteye,

        çek, daha düzgün çek ipi.

Pirinç varınca şehire,

çocuklar soracaklar:

Kim çekti bu ağır tekneyi?

İnsanlar, denecek onlara,

bu ağır tekneyi insanlar çekti.

        Çek yedekçi, daha sıkı çek.

        Açlıktan içimiz ezildi.

        Yanındakini itme öteye,

        çek, daha düzgün çek ipi.

Pirinç geldi aşağıdan yukarıya,

şehirde oturanlara geldi.

Ama pirinç getirenler

bir tane bile yiyemediler daha.

KORSAN KIZ 1.

Bardakları yıkarken görürsünüz, baylar, bugün beni,

onun bunun yatağını düzeltirken görürsünüz.

Sağ olasınız, avucuma koyarsınız beş on kuruş.

Görürsünüz bu entipüften hanı, beni böyle pasaklı,

ama, baylar, bilmezsiniz kiminle konuşursunuz.

Çığlıklar sarsacak bir akşam limanda yeri göğü.

Millet soracak birbirine: Bu da ne ki?

Bakacaklar, ben bulaşıkların başında gülümserim.

Ne oldu diyecekler bu kıza, ne diye gülümser bu kız?

        Sekiz tane yelkenli

        ve toplu tüfekli bir gemi

        giriverecek limana.

2.

Hadi bakalım, diyecekler sen bulaşıkların başına.

Tutuşturacaklar avucuma gene beş on kuruş.

Paracıkları alacağım, hazır edeceğim yatakları.

(Ama uyku tutmayacak yatakta o gece hiç kimseyi.)

Bilmezsiniz baylar gene de kimim ben.

Yer yerinden oynayacak limanda o akşam.

Millet soracak birbirine: Bu gürültü ne ki?

Ve görecekler pencerede ayakta beni,

ne oldu diyecekler bu kıza, ne diye pis pis güler bu kız?

        Sekiz tane yelkenli

        ve toplu tüfekli bir gemi

        giriverecek limana.

3.

Soluğunuz kesilecek o zaman, baylar soluğunuz.

Bütün duvarlar yıkılacak, şehir olacak baştan başa dümdüz.

Bakacaksınız bir bu entipüften han kalmış yıkılmayan.

Millet soracak birbirine: Kim oturur ki burda, hangi soylu?

Dört dönecekler hanın çevresinde o gece çığlık çığlık,

nasıl oldu bu, diyecekler, nasıl oldu kaldı ayakta?

Çıkarken görecekler beni sabahleyin hanın kapısından,

bakın şuna, diyecekler, orda oturan bu mu?

        Sekiz tane yelkenli

        ve toplu tüfekli bir gemi

        giriverecek limana.

4.

Bir sürü insan fırlayacak karaya öğleye doğru.

Yakalayıp zincire vuracaklar karşılarına kim çıkarsa,

sonra hepsini bir bir getirecekler benim önüme,

soracaklar, hangisini haklayalım, bekleriz buyruğunu.

Bu öğle üzeri, ortalıkta çıt yok, soluk yok.

Bir benim sesim: Tek kişi komayın sağ!

Kelleler düşerken ben “hop! hop!” diyeceğim.

        Sonra sekiz tane yelkenli

        ve toplu tüfekli o gemiyle

        çekip gideceğim.

(Çeviren: A. Kadir)

MUTLULUK TÜRKÜSÜ Dalgalar arasında koşar gemi,

denizci karayı hayal eder.

Solgun gökyüzünde, bir köşede,

evler görür pırıl pırıl, altın gibi.

Aman dikkat kazandaki ateşe,

İyi hesap edin, koruyun burnu,

Fırtınayı, kasırgayı ite ite.

yarıp geçeceksiniz bu suyu.

Gemici nasıl hayal eder

varacağını iyi bir limana;

biz de bilir ve deriz ki:

Her denizin kıyısı var.

Başlayalım işe bir kez,

var gücümüzle çalışalım.

Mutluluk fethedilir,

kendi kendine gelmez.

İş köle olmamakta,

yoksa çalışmak zor değil.

Çalışmak rüzgârdır yelkenlerde,

çalışmak süt, kitap, dokuma.

Bekler eserler bitmeyi,

çağırırlar sizi göreve.

Çalışın, yorun kafanızı,

alın yakında yemişini.

Beşiğinde yatan çocuk

başlar öğleyin bağırmaya.

Büyüyecek, gelişecek,

ister süt, ister mama.

Çocuk küçük kalamaz,

büyür ister istemez

bekler süt veresiniz,

haykırır avaz avaz.

Fidan fidanken ağaç olur.

Taş taş üstüne ev olur.

Gün gelir bu ağaçtan, bu evden

bir bahçe, bir şehir kurulur.

Doğurmadı anamız bizi

hep acı çekelim diye.

Bir olalım, ant içelim haydi,

yeryüzünde mutlu yaşamaya.

GEL BENİMLE GEORGİA’YA 1.

İyi bak, hatırla bu eski şehri.

Ne kadar güzeldi eskiden, değil mi?

Şimdi bak bir de, ama gönlünle değil,

gözlerini dik de bak.

Haydi: “Ne kadar yaşlanmış!” de.

Gidelim Georgia’ya gel.

Orda yeni bir şehir kuralım.

Baştan başa taşlarla örelim.

Gidelim Georgia’ya gel.

2.

İyi bak, hatırla bu soğuk kadını.

Ne cana yakındı eskiden, değil mi?

Şimdi bak bir de, ama gönlünle değil,

gözlerini dik de bak.

Haydi: “Ne kadar kocamış!” de.

Gidelim Georgia’ya gel.

Orda körpe kadınlar bulalım.

Başlayınca yaşlanmaya onlar da

gideriz ordan başka yere.

3.

İyi bak, hatırla bu eskimiş düşünceleri.

Ne kadar yeniydiler eskiden, değil mi?

Şimdi bak bir de, ama gönlünle değil,

gözlerini dik de bak.

Haydi: “Ne kadar kocamış!” de.

Gidelim Georgia’ya gel.

Orda körpe kadınlar bulalım.

Başlayınca yaşlanmaya onlar da

gideriz ordan başka yere.

BAHARDA BİR YAŞLI ADAM

O eski gençlik günlerimde

bahar şimdikinden daha güzeldi.

Kızlar daha cana yakındı şimdikinden.

Neyse ki sıcak değil eskisi gibi yaşlıların yüreği.

Annen söyler durur yıllar var:

Kocadıkça insan, olur ağırbaşlı, sağduyulu.

Geniş görüşü var bu yüzden biz yaşlıların.

Ama güzel değil hiçbir şey eskisi kadar.

Çayırlar ve buğdaylar olmasın

yeşil ve sarı, geçmişteki kadar.

Onları görmezdim gidip

geçmişteki gibi olsaydılar.

Ne yazık, günden güne soğumakta

yücelerden bakan ulu güneş bile.

Gelgelelim, daha çok seviyor onu,

daha çok, yaşlandıkça insanoğlu.

Artık hiçbiri eskisi gibi değil

aşkların, yaşamların, şiirlerin.

Yalnız bizler nasılsak öyle kaldık.

Saçları kırlaşan sevmez değişmeyi.

MARİEA’YI ANIŞ

1.

O gün, maviliğinde, Eylülün,

durgun, genç bir erik ağacı altında

usulcana sardıydım onu,

kollarımın arasında solgundu,

sanki içindeydi tatlı bir düşün.

Bir bulut vardı üstümüzde.

O güzel yaz göğünde, görürdüm,

kar gibi aktı, ta yukarlarda,

başımı kaldırdım baktım, yerinde yok.

2.

O günden bu yana sessiz sedasız

gökyüzünden nice aylar geçti.

Erik ağaçları birer birer kesildiler.

Sorarsan: “Sevdiğin ne oldu?”

Derim: “Bilmem ki...”

Ama iyi bilirim aklından geçeni,

unutmuşum gerçekten, çıkaramam yüzünü.

Tek şey var aklımda kalan:

Bir zamanlar öpmüştüm onu.

3.

Olmasaydı orda o bulut,

unuturdum öptüğümü de!

Görürüm hâlâ onu, işte durur orda.

Geçerdi yukarlardan, unutmadım, kar gibi aktı.

Belki çiçek açmıştır gene erik ağaçları,

yedi çocuğu olmuştur sevdiğimin.

Göz açıp kapayana dek görünmüş meğer o bulut,

başımı kaldırdım baktım, rüzgârla uçmuş gitmiş...

GÖLLERDE, IRMAKLARDA YÜZMEK 1.

Solgun yaz günleri, rüzgâr uğuldarken

ulu ağaçların dallarında, yukarda,

yatmalı insan ırmaklarda ya da göllerde,

sazanların yuvalandığı yosunlar gibi.

Gövde tüy gibi olur suda.

Rüzgâr esmer bir ağaç dalı sanır

yavaşça dışarı uzanan kolu,

usul usul sallamaya başlar onu da.

2.

Durgundur öğleyin gökyüzü.

Kırlangıçlar geçer, yumarsınız gözlerinizi.

Suların altı sıcak. Yükselir kabarcıklar serin serin:

Yanınızdan bir balık geçmiş olacak.

Dinlenen gövdeniz, kollarınız bacaklarınız

sessiz sedasız yatar suda.

Yalnız soğuk balıklar geçer üstünüzden.

Güneşi, suyun yüzünde pırıl pırıl duyarsınız.

3.

Akşamleyin, insan yata yata

öyle gevşer, öyle gevşer ki,

her yeri tutulacak gibi olur.

İşte o sıra insan, hiç çekinmeden,

hızla akan mavi suya atmalı kendini.

En iyisi, akşama kadar kalmak orda.

Çünkü solgun güneş ancak akşamleyin

düşer ırmakların ve çalılıkların üstüne,

köpekbalığı renginde, obur ve kötü.

Artık uyuvermiştir her şey birbirine.

4.

Hem uzanmalı insan sırt üstü,

alıştığı gibi. Bırakmalı kendini.

Yüzmemeli, kayalar gibi durmalı suda.

Başka hiçbir şey yapmamalı. Bakmalı gökyüzüne.

Bir kadının kucakladığı erkek gibi durmalı.

Uzanıp yatmalı hiç kımıldamadan,

tanrı akşama doğru ırmaklarda nasıl yüzerse öyle.

BİR YILDAN BİR YILA

1.

Seviyorum seni şimdi bu gece:

Kayar sessiz sedasız gökte ak bulut,

sular çağıldar üstünde kayaların,

rüzgâr ürperir çayırların içinde.

2.

Akar ak sular

bir yıldan bir yıla.

Gökyüzünden gene

bulutlar geçer gider.

3.

Yapayalnızsın yıllar sonra,

gene o bulutları göreceksin, akpak,

gene sular kayaların üstünde çağlayacak.

rüzgâr ürperecek çayırların içinde.

AĞAÇLARA TIRMANMAK

1.

Çıkınca akşamleyin banyodan

– çıplak, diri vücutla —

büyük ağaçlara tırmanın gene.

Gökyüzü açık olmalı,

rüzgâr esmeli hafiften.

Seçmelisiniz kocaman, ulu ağaçları,

ağır, kara tepelerinin beşiğinde akşam sallanmalı.

Yapraklarla sarmaş dolaş beklemeli geceyi,

bir dünya geçmeli önünüzden renkler içinde,

durmadan yarasalar uçuşmalı.

2.

Tırmanmalısınız dallar arasından zorla,

sürünmeli sırtınıza, sırtınızı dalamalı

küçük, sert yaprakları dalların.

Çare yok, sızlayacak belki deriniz bir parça.

Ağaçlarda böylesine sallanmaya doyum olmaz!

Ama titremesin dizleriniz, sakın ha!

Durun yukarda ağacın tepesi gibi,

yüzyıldır her akşam ağaçla sallanan

o tepe gibi durun yukarda.

İYİDİR ESKİDEN YENİ HER ZAMAN

Yararlı ve gerekli

bugün yapılan ev.

Bu bana nerden mi esti?

Sokakla uyuşmayan şu tuhaf yapılar,

şu, neye yaradıkları bilinmez,

insanı şaşırtan yapılar,

neden mi tanış gelir bana?

Yeni her zaman

eskiden iyidir de

ondan, kardeşim, ondan.

Söyle, doğru değil mi?

Yeni bir gömlek giyen erkek

oluvermez mi yeni bir adam,

yeni yıkanmış bir kadın

yeni bir kadın oluvermez mi?

Bir toplantı düşün, sabaha dek süren,

boğulmuş salon dumana,

orda bir yeni söyleve başlayan

oluverir yepyeni bir insan.

İyidir eskiden

yeni her zaman.

Bilir misin, bitirilmemiş hesaplarda ne var,

açılmamış kitaplarda ne var, bilir misin,

fabrikadan yeni çıkmış makinalarda ne var?

Yarını besleyecek kaynağı görürüm ben onlarda.

Bir harita üzerinde beyaz bir yere

yeni bir çizgi çeken kişi,

bir kitabı açan arkadaş,

makineyi ilk kez yağlayan mutlu işçi,

bunların hepsi bilirler ki,

iyidir eskiden

yeni her zaman.

Kaldırıp atarlar ayakkaplarını eskitmeden.

Sonuna dek okumazlar başladıkları kitabı,

bir de yenilik düşkünüdürler sözüm ona,

bugün düşündüklerini yarın unutuverirler.

Ama, dünyanın gene de

umudu onlardır.

Ne denir doğru söze,

iyidir eskiden

yeni her zaman.

BÖYLE BÖYLE DEĞİŞİR İNSAN   1.

İhtiyar oldum bir ara, genç oldum.

Sabah yaşlı oldum, akşam delikanlı.

İhtiyar oldum: anıları olmayan.

Çocuk oldum: unutmayan acılarını.

2.

Genç iken tasalıydım,

yaşlı iken tasalı.

Ben ne zaman güleceğim peki?

Artık elimi çabuk tutmalıyım.

BİR GÜN GELECEK

Bir gün gelecek, zaman bizim olacak, bizim.

Bütün düşünürlerini okuyacağız bütün çağların.

Bütün ustaların bütün tablolarını göreceğiz.

Bütün maskaralara kırılacağız gülmekten.

Arkadaş olacağız bütün kadınlarla.

Ve bütün insanlara

öğreteceğiz gerçeği.

KORKU

Kıyıda iki adam var,

biri atlar suya, biri duraksar.

Biri yiğit, öbürü ödlek anlaşılan.

Sağ salim varılınca karşı kıyıya,

biri gidecek işinin başına,

toprağa ayak basar güvenle,

gider dalar kendi bahçesine,

bir taze elma koparır, yer.

Öbürü zar zor aşar suyu,

ama kesilir soluğu, bir şey geçmez eline,

gözler yolunu başka belâlar.

(Çeviren: A. Kadir)

HORATIUS’U OKURKEN

Tufan bile

bir gün sona erdi.

Kara sular çekildi bir gün.

Ne kadar az

uzun yaşayanlar,

çok doğru dersin!

HANNA CASH’IN TÜRKÜSÜ

1.

Entarisi pazen, atkısı sarı,

gözleri göller gibi kara,

ne parası pulu var, ne yapacak işi,

ama öyle uzun ki siyah saçları,

değer uçları kirli topuklara.

     İşte Hanna Cash, yavrum,

     Ayartıp soyardı beyleri.

     Geldi esen rüzgârla bozkırdan,

     gitti gene esen rüzgârla.

2.

Ne iskarpini vardı, ne gömleği.

Bilmezdi dua etmesini bile.

Gelmişti koca kente bir kedi gibi.

Odunlarla leşler arasında

bozbulanık kanal boyu

minicik bir kül kedisi

dolaşır durur ya hani.

     Nasıl yıkardı bardakları durmadan, görseniz,

     Yıkıyamazdı kendini bu yüzden.

     Öyleyken Hanna Cash, yavrum,

     gene de sayılırdı tertemiz.

3.

Düştü bir gece bir gemici barına,

derin ve karaydı gözleri göller gibi.

Serseri Kent’e rastladı orada,

saçları vardı Kent’in kapkara,

barda bıçak oyuncusuydu.

Aldı Hanna’yı, yanında götürdü.

     Kırparken gözlerini o Kent serserisi,

     o yontulmamış, o allahın belâsı,

     Hanna Cash duyuyordu, yavrum,

     bakışlarıyla soyduğunu kendisini.

4.

Yürüdüler hayat yolunda el ele,

öğrendiler hanyayı konyayı.

Ne ev bark, ne kap kacak,

ne de ad, çocuklarına bırakacak.

     Kar yağdı, yağmur yağdı.

     Boğuldu sulara orman.

     Ama Hanna Cash, yavrum,

     ayrılmadı erkeğinden.

5.

Polis dedi: Bu adam yankesici.

Sütçü dedi: Hem de topal.

Hanna dedi: Bundan ne çıkar?

Erkeğim benim o.

Benim canım onu çeker.

     Orda burda gezer dururdu erkeği.

     Sonra gelir çekerdi Hanna’ya sopayı.

     Ama Hanna boş verirdi bunlara.

     Seviyordu ya kocasını canı gibi.

6.

Damları yoktu başlarını sokacak.

Herkes onlara düşmandı sanki,

gene de yuvarlanıp gittiler iyi kötü.

Şehirlerden ormanlara yıllar boyu,

ormanlardan kırlara gittiler.

     Yürüdüler, ne kar dediler ne tipi,

     kesilinceye dek solukları.

     Hanna Cash, yavrum,

     izledi sevgili erkeğini.

7.

Üstleri başları dökülürdü.

Ve yoktu gezmeleri tozmaları pazar günleri.

Bir pastaneye giremediler üçü bir arada.

Ne yiyecek poğaçaları vardı,

Ne de armonikaları.

     Benzerdi günler birbirine.

     Hiç güneş yoktu havada.

     Ama parlardı güneşler durmadan

     Hanna Cash’ın yüzünde.

8.

Erkeği balık çalar, o tuz çalar,

n’eylersin, “yaşamak çok zor”.

Hanna bakar balıkları pişirirken:

Çocuklar oturmuşlar kocasının dizlerine,

Okurlar dua kitabını ezberden.

     Dere tepe elli yıl bu,

     uyudular hepsi bir yatakta.

     İşte Hanna Cash’ın hikâyesi, yavrum.

     Tanrı elbet bir gün görür onu.

ÇAY PİŞİRİRKEN GAZETE OKUMAK

Gazete okurum sabahleyin,

günlük tasarılarını okurum Papanın,

kralların, bankacıların tasarılarını,

petrol babalarının tasarılarını okurum.

Bir yandan da bakarım çayın suyu

ağzına kadar dolu kapta

ilkin nasıl bulanır,

sonra nasıl başlar kaynamaya,

sonra durulur da nasıl

taşar kabın ağzından,

söndürür ateşi.

BİR YUVAMIZ OLSAYDI

Bir yuvamız olsaydı bizim,

kusursuz bir yuva olurdu,

kusursuz bir yuva.

Yalnız bizim olurdu o yuva,

mülkümüz olsaydı o bizim,

mülkümüz olsaydı.

Ama madem sokaktayız şimdi,

kusurlu insanlar sayılırız elbet biz,

kusurlu insanlar.

(Çeviren: A. Kadir)

KÖMÜR MİKE İÇİN...

1.

Duydum ki Bidwell’de Ohio’da,

başlarında bu yüzyılın,

bir kadın yaşarmış, aç yoksul,

bir kadın, Mary Mc Coy adında,

hat bekçisi Mike Coy’dan dul.

2.

Her gece Wheeling Kumpanyası’nın

geçermiş gürültüyle trenleri.

Gardıfrenler her gece hızla

kömür atarlarmış üstünden çitin

ve boğuk boğuk bağırırlarmış:

“Mike için!...”

3.

Mike’ın kömürü her allahın gecesi

çarpınca duvarına barakanın,

kalkar giyermiş entarıisini yaşlı kadın,

gelirmiş almaya, uyku sersemi,

ölen ama unutulmayan kocasına, Mike’a

sunduğu kömürü gardıfrenlerin.

4.

Girmesin diye Kumpanya ile

gardıfrenlerin başı derde,

kalkarmış gün ağarmadan

saklarmış gözlerden armağanı.

5.

Ben de adadım bu şiiri arkadaşlarına

demiryolcu Mike Mc Coy’un,

(ciğerini tüküre tüküre ölen

kömür trenlerinde Ohio’nun),

adadım dostluk adına.

BÜYÜK ÖVME KOROSU

1.

Sizi çeviren geceyi ve karanlığı övün!

Koşun hepiniz, haydi, koşun,

kaldırın gözlerinizi gökyüzüne:

Sizi bırakıp gitti az önce gün.

2.

Yörenizde yaşayıp ölen hayvanları övün!

Sizin gibi gelmişler onlar da

dünyaya yaşamak için,

sizinle ölecekler onlar da.

3.

Övün şu ağacı, kurtulmuş çürümekten,

sevinci ağar göklere, haykıraraktan!

Çürümeyi övün!

Övün onu yiyen ağacı!

Övün gökyüzünü de, unutmayın!

4.

Övün ta yürekten kötü anısını göğün!

Çünkü ne adınızı biliyordu sizin o,

ne yüzünüzü görmüştü,

ne de haberi vardı yaşadığınızdan.

5.

Soğuğu, karanlığı, bozulmayı övün!

Kaldırın gözlerinizi gökyüzüne.

Size bağlı değil bunların hiçbiri,

Korkmayın, rahat ölün.

SIRA YÜRÜMEYE GELİNCE

Düşmanlar kafalarda yürür,

bilmez bunu çok insan.

Bir ses güder onları, bilmezler,

aslında düşmanlarının sesidir o.

Söz etti mi bir insan sana düşmandan,

bil ki, düşmanın ta kendisidir o.

ŞEHİRLER

Şehirlerin altında lağımlar,

üstünde sis, duman.

İçindeyse yaşayan bir biz varız

güzel bir gün görmeden.

Göçtük dünyadan biz çarçabuk.

Şehirler de göçüyor ama ağır ağır.

YALNIZCA İNAN

İnan yalnız gözlerinle gördüğüne, yalnız

         kulaklarınla duyduğuna!

Gözlerinle gördüğüne bile inanma,

             kulaklarınla duyduğuna bile!

Bir şeye inanmamak, inanmaktır bir başka şeye!

GELECEK

Ormanlar daha gür olacak, daha gür.

Tarlalar daha çok şey verecek, daha çok şey.

Şehirler daha canlı olacak, daha canlı.

İnsan ömrü daha uzun olacak, daha uzun.

(Çeviren: A. Kadir)

KAR YAĞMAYA BAŞLIYOR

Kar başlıyor yağmaya.

Burda kimler kalacak?

Eskisi gibi gene

taşlarla yoksullar.

KÖPEK

Bahçıvanım anlattı bana:

Hem güçlüymüş, hem çok akıllıymış bu köpek,

bahçeyi beklesin diye satın almışlar.

Ama çok alıştırmışlar onu insanlara.

Bilmem ki, ekmeğini nasıl hak edecek?

BÜYÜKLER İLE KÜÇÜKLER

Yemeğin de lafı mı olurmuş, kusar insan.

Bu adamlar karınlarını daha şimdi doyurdular.

Küçükler çekip gitmeli bu dünyadan,

çekip gitmeli, almadan tadını küçükler

şöyle yağlı tarafından güzel bir parça etin.

Akşamları çok yorgunlar, halleri yok

nereden gelip gereye gittiklerini düşünmek için.

Onlar, dağları ve deryaları

bir kere olsun görmemişlerdi

bitirdikleri gün ömürlerini şu yeryüzünde.

Küçük yoksulluklarını düşünmedikçe

hiçbir çıkar yol bulamayacaklar,

ama çıkar yol,

yoksullukları kafalarına dank demedikçe.

(Çeviren: A. Kadir)

YOKSUL B.B. İÇİN

1.

Ben Bertolt Brecht, kara ormanlardan.

Karnında getirmiş şehre anam beni.

Ama çekip gidene dek ben bu dünyadan

çıkmayacak ormanların soğuğu içimden.

2.

Asfalt şehirde evimde gibiyim.

Donanmışım son kutsal törenle:

Gazeteyle, şarapla, tütünle.

Güvensiz, aylak, ama sonu mutlu.

3.

İnsanlarla iyi aram. Durur başımda

şapkam herkesinki gibi. İnsanlara bakar

derim: “Bunlar başka türlü kokan birer hayvan.”

“Ne çıkar, derim sonra, benim onlardan ne farkım var?”

4.

Kadınlarla otururum yan yana

salıncaklı koltuğumda sabahları.

Seyrederim onları umursamadan ve derim:

“İşte karşınızda güvenilmez bir adam.”

5.

Akşamları da toplarım erkekleri.

“Bayım” deriz birbirimize hep konuşurken.

Ayaklarını dayarlar masama ve derler:

“Düzelecek işler!” Sormam: “Ne zaman?”

6.

Sabaha doğru alacakaranlıkta ıslanır çamlar,

kuşlar ötüşür, böcekler bağrışırlar.

Dikerim ben kadehimi şehirde tam o sıra dibine kadar,

atıp izmaritimi, dalarım tedirgin bir uykuya.

7.

Biz, uçarı kişiler,

otururuz yıkılmaz sanılan evlerde.

(Yüksek yapılarını biziz kuran Manhattan adasının.

Biziz kuran incecik antenleri,

Atlantik üstünden konuşan).

8.

Bu şehirlerden arta kalacak ne:

Sokakları dolaşan bir rüzgâr kalacak.

Evleri kuranlar mutlu olurlar ama,

onlar da bir gün bırakır evleri giderler.

Hepimiz bugün var, yarın yokuz,

ne düşünürse düşünsün bizden sonrakiler.

9.

Umarım ki, bir deprem olunca yakında,

söndürmem puromu üzüntüyle.

Ben Bertolt Brecht, kara ormanlardan,

anasının karnında gelmiş asfalt şehre.

ÜSTAD ÖĞREN! Haklıyım, deme sık sık, üstad!

Öğrencin de görsün, bırak.

Zorlama gerçeği:

Gerçek zora gelmez.

Konuşurken dinle biraz!

YUVARLAMAK ETİ İŞTAHLA

Yuvarlamak eti iştahla,

çiğnemek mis gibi, pişkin çavdar ekmeğini,

kesmek peynirden bir koca dilim,

dikmek buz gibi birayı bardak bardak.

Bayağılıkmış bu, şuna bak!

Bana sorun bir de bunu siz:

Bir lokma tatmadan canım etten

dünyadan çekip gitmek

yakışmaz insanlığa.

Hem, bunu diyen de benim.

yemede içmede hiç gözü olmayan, ben.

BİR YAPRAK GÖNDER

Bir yaprak gönder bana,

bir koruluktan koparılmış olsun,

hiç değilse evinden yarım saat öteden.

Sen oraya dek yürür güçlenirsin,

bense kalkar teşekkür ederim sana

o güzel yaprak için.

VERMEK MUTLULUĞU

En büyük mutluluk ne:

Vermek gülen ellerle,

sunmak güzel armağanlar

kahrolmuş, ezilmişlere.

Dolu ellerini boşaltınca

sevinen insanın yüzünden

daha güzel olamaz

hiçbir gül.

Sevindirmez insanı hiçbir şey

herkese yardım etmek kadar.

Verdiğim şey bile

tutamaz yerini sevincimin!

KANDIRILMAYA KARŞI

1.

Uyanık olun, dört açın gözünüzü!

Unutmayın, geriye dönmek yok.

Gerçi gün şimdi kapınızda ama

rüzgâr birden sarıverir gecenizi,

yarın onu da kodunsa bul.

2.

Tetikte olun, sakın yanılmayın!

Hayat ufacık ve kısa.

Doldurun bardağınızı ağzına dek,

kalmasın gözünüz arkada

gelince dünyadan göçme vakti.

3.

Oyalamayın kendinizi boş yere!

Bilin değerini günlerinizin.

Dünyaya kazık kakmaya gelmediniz ki

Şaşmaz bir gücü vardır hayatın,

hiç beklemez, bırakır gider sizi.

4.

Hayattan öte bir şey yok.

Ne kıtlık, ne açlık, ne yoksulluk.

Öyleyse sizde bu korku ne?

Öleceksiniz hepiniz, hayvanlarla birlikte

Sonra hiçbir şey yok, hiçbir şey yok.

BU DÜNYANIN TADI

1.

Soğuk bir yel esiyordu dört bir yanda.

Geldiniz dünyaya bir gün, minnacıktınız,

üşüyordunuz ve çırılçıplaktınız.

Sonra bir kadın sardıydı sizi kundağa.

2.

Ne çağıran vardı sizi, ne görmek isteyen.

Kimse de çıkmamıştı arabayla aramaya sizi.

Yoktu burda tek kişi sizi tanıyan.

Sonra bir adam tuttu güzel bir havada elinizden.

3.

Hiçbir borcu yok size dünyanın.

Gitmek isterseniz paçanızdan kimse tutmaz.

Birçok insan sizi hiç umursamazken,

birçok çocuk ağlayacak ardınızdan.

4.

Soğuk bir yelin estiği bu dünyadan

göçüp gideceksiniz bir gün hepiniz kırık dökük, anlarsınız ne kadar severmişsiniz dünyayı

İki avuç toprak üzerinize dökülürken.

DEMİŞSİNİZ ÖĞRENMEK İSTEMEM HİÇBİR ŞEY Duyduğuma göre,

hiçbir şey öğrenmek istemem, demişsiniz.

Siz bir milyonersiniz öyleyse.

Korkunuz yok geleceğinizden,

pırıl pırıl önünüz, aydınlık.

Ne güzel kader hazırlamış ananız babanız size,

takılmayacak ayaklarınız hiçbir taşa.

Kalın isterseniz olduğunuz gibi,

ne olacak sanki öğreneceksiniz de.

Bazı zorluklar çıksa da karşınıza,

boş yere üzmeyin kendinizi:

Gösterirler size önderleriniz

yapmanız gereken şeyi.

Öğrenmişlerdir onlar nasıl olsa

bütün engelleri aşmanın yolunu,

bilirler nedir her devirde geçer akça.

İşte her şey önünüzde hazır, ne isterseniz,

gerek yok parmağınızı bile oynatmanıza.

Kurulmuş olsaydı düzen başka türlü,

o zaman gerekirdi bir şeyler öğrenmeniz.

BAHÇE SULAMAK Sulamak bahçeyi, can vermek yeniden yapraklara!

Su içirmek susamış ağaçlara yeniden!

Bol su ver, ısırganları da unutma,

cimrileri, kısırları, bitkinleri.

Unutma çiçekler arasındaki yabani otu,

susamıştır o da.

Yalnız taze çimeni, kavrulmuş çimeni değil,

çıplak toprağı da serinletmeli.

HER ŞEY DEĞİŞİYOR

Değişmeyen şey yok.

Başla istersen yeniden,

istersen son nefesinde.

Bir kez olan oldu.

Elinde değil ayırmak

şaraba katılan suyu.

Bir kez olan oldu.

Elinde değil ayırmak

şaraba katılan suyu.

Ama değişmeyen şey yok.

Başla istersen yeniden,

istersen son nefesinde.

KİRAZ HIRSIZI

Bir sabah, horozlar ötmeden,

biri ıslıkla uyandırdı beni,

kalktım gittim pencereye.

Şafak bahçeyi doldurdu dolduracak.

Bir de baktım benim kiraz ağacında

bir genç adam, yamalı pantolonlu,

bizim kirazları topluyordu.

Aman bir keyifli bir keyifli.

Görünce beni başıyla selam verdi şöyle.

İki eliyle koparıp koparıp dallardan

koyuyordu kirazları cebine.

Neden sonra, yatağımdaydım gene.

Islığını duyuyordum onun, tatlı tatlı.

(Çeviren: A.Kadir)

DEMOKRASİ VE BARIŞ İÇİN
FAŞİZME VE SAVAŞA KARŞI

DÜNYANIN DOSTÇA KURULDUĞUNU SÖYLEYENLERE KARŞI

“Böylesi çok iyi, değiştirmeyelim hiçbir şeyi!”

Bunu mu diyelim güle oynaya?

Bardağı görelim de ölmeyi mi seçelim susuzluktan?

Boşunu mu alalım dururken dolu bardak?

Soğukta oturup kalmışlar vardır hani,

hani, bir şey istemeyen kişiler,

onlar gibi mi yapalım,

onlar gibi, “Biz dışarda kalsak?...” mı diyelim

hoş olsun diye şu bayların gönlü,

bize günlük nafakamızı veren hani şu...

Bizce en iyisi, kalkmak, yeter artık, demektir,

vazgeçmemek için kırıntısından bile yaşamanın,

karşı çıkmaktır var gücümüzle acıyı doğuranlara,

yaşanır hale getirmektir dünyayı bütün insanlara.

İYİLİK NEYE YARAR?

1.

İyilik neye yarar,

Öldürülürse iyiler çarçabuk,

ya da iyilik görenler?

Özgürlük neye yarar,

yaşarsa bir arada

özgürlerle tutsaklar?

Akılsız olmak madem ekmek sağlar herkese,

akıl neye yarar?

2.

İyi insan olacağınıza,

öyle bir yere götürün ki dünyayı,

iyilik beklenmesin!

Özgür insan olacağınıza,

öyle bir yere götürün ki dünyayı,

kavuşsun özgürlüğe herkes

özgürlük sevgisi geçersiz olsun!

Akıllı insan olacağınıza,

öyle bir yere götürün ki dünyayı,

akılsızlık zararlı olsun!

BİR ŞAİRİN ÖLÜRKEN GENÇLERE ÇAĞRISI

Ey siz, yarının gençleri,

henüz dünyada yoksunuz,

ama insanlarısınız gelecek çağların,

henüz temeli atılmamış şehirlerde

sökecek yeni şafakların insanlarısınız.

Kulak verin bana.

İşte geldim gidiyorum

bir iz, bir ün bırakmadan.

Dinleyin beni.

Toprağını ekmeyen bir köylü gibi ölüyorum.

Tembel bir dülger gibi,

işini bitirmeden giden.

Az sonra tükenecek ömrüm.

Boşuna harcadım günlerimi.

Şimdi dileğimdir sizden:

Söyleyin ne varsa söylenmedik,

yapın ne varsa yapılmadık.

Çabuk unutun beni, çabuk.

Kötü örnek olurum sonra size,

yoldan çıkartırım sonra sizi.

Çabuk unutun beni, çabuk.

Neden oturdum neden

o kısır adamların sofrasına?

Pay almak için mi oturdum

onların pişirmediği yemekten?

Neden karıştım neden

en güzel sözlerimle

gevezeliklerine onların,

bilgiye susamış insanlar dışarda

tek başlarına yürürken?

Neden şarkılarım neden

varlıklı şehirlerden yükselmez,

neden yükselmez tersanelerden?

Neden yükselmez hızlı lokomotiflerden,

bir duman gibi yükselmez,

çakılıp kalmaz gökte?

Bunun nedeni belli.

Yaratıcı kişilere sorarsan,

ha benim sözlerim,

ha ağızdan çıkan duman.

Benim sözlerim sarhoş gevelemesi.

Çünkü tek söz yok bende,

bildiklerim arasında tek söz,

sizin için, gelecek kuşaklar için.

Bir tek işaret yok bende

titreyen bir parmakla gösterecek

size tutacağınız yolu.

Hem doğru yolu nasıl gösterebilir bir insan

yürümemişse kendisi doğru yolda?

Bundan ötürü bana,

ömrünü har vurup harman savuran adama,

şunu açıklamak kalır kala kala:

Hiçbir buyruğa aldırmayın,

bizim bozuk ağzımızdan çıkan hiçbir buyruğa.

Boş verin kaçakların, kaytarmışların öğütlerine.

Kendi başınıza verin kararınızı.

Yararınıza olan şeyi kendiniz seçin.

Ekin bizim işlemeden bıraktığımız toprağı.

Yakıp yıktığımız, içine ettiğimiz şehirleri

getirin siz yaşanacak hale.

OKUMUŞ BİR İŞÇİ SORUYOR

Yedi kapılı Teb şehrini kuran kim?

Kitaplar yalnız kralların adını yazar.

Yoksa kayaları taşıyan krallar mı?

Bir de Babil varmış boyuna yıkılan,

kim yapmış Babil’i her seferinde?

Yapı işçileri hangi evinde oturmuşlar

altınlar içinde yüzen Lima’nın?

Ne oldular dersin duvarcılar Çin Seddi bitince?

Yüce Roma’da zafer anıtları dikenler?

Sezar kimleri yendi de kazandı bu zaferleri?

Yok muydu saraylardan başka oturacak yer

dillere destan olmuş koca Bizans’ta?

Atlantid’de, o masallar ülkesinde bile,

boğulurken insanlar uluyan denizde bir gece yarısı,

bağırıp imdat istedilerdi kölelerinden.

Hindistan’ı nasıl aldıydı tüysüz İskender?

Tek başına mı aldıydı orayı?

Nasıl yendiydi Galyalıları Sezar?

Bir ahçı olsun yok muydu yanında onun?

İspanyalı Filip ağladı derler.

batınca tekmil filosu.

Ondan başkası acaba ağlamadı mı?

Yedi Yıl Savaşı’nı İkinci Frederik kazanmış ha?

Yok muydu ondan başka kazanan?

Kitapların her sayfasında bir zafer yazılı.

Ama pişiren kimler zafer aşını?

Her adımda fırt demiş fırlamış bir büyük adam.

Ama ödeyen kimler harcanan paraları?

İşte bir sürü olay sana

Ve bir sürü soru.

(Çeviren:A. Kadir)

“YAHUDİ YOSMASI”¹ MARİA SANDERS’İN TÜRKÜSÜ

1.

Bir yasa çıkardılar Nuremberg’de.

Bir kadın yatarsa uygunsuz bir erkekle,

kadının hali duman.

Ürperir vücut kenar mahallede tasayla.

Çalar gümbür gümbür davullar.

Bir kötülük yapmayı kurdularsa, tanrım,

onu bu gece yapacaklar.

2.

Sevgilisinin saçları Maria Sanders’in

bir kara bir kara.

En iyisi, dünkü gibi gitmesin ona.

Ürperir vücut kenar mahallede tasayla.

Çalar gümbür gümbür davullar.

Bir kötülük yapmayı kurdularsa, tanrım,

onu bu gece yapacaklar.

3.

Ver anahtarı, anne,

Var mı bundan beteri?

Gökte ay parlak her zamanki gibi.

Ürperir vücut kenar mahallede tasayla.

Çalar gümbür gümbür davullar.

Bir kötülük yapmayı kurdularsa, tanrım,

onu bu gece yapacaklar.

4.

Bir sabah erkenden, dokuz sularında,

dolaştırdılar şehirde onu,

sırtında bir gömlek, boynunda bir yafta,

dibinden kesmişlerdi saçlarını.

Sokaklarda bir bağrışma bir uğultu.

O hiç aldırmadan yürüdü.

Ürperir vücut kenar mahallede tasayla.

İşte Badanacı (²) konuşuyor bu gece.

Dinlemesini bilseydi insanlar, tanrım,

gelmezdi bunlar başımıza.

DİYECEĞİM ONLARA

Düşünüp duruyordum boyuna:

Onlarla güzel güzel konuşmak neye yarar?

Onlar almak isterler bilgiyi ucuza,

ilerde çok pahalıya satacaklar.

Neden bilmek isterler öyleyse

alım satım yasasına aykırı şeyleri?

Çünkü istedikleri yalnız yenmek.

Hiçbir şeyi öğrenmek istemezler zaferi önleyecek.

Eğmeyi isterler, istemezler ezilmeyi,

Onlarca ilerlemek milerlemek de ne,

iş birinci gelmekte.

Onlar kime olsa baş eğerler,

yeter ki, yasa koymayı sağlasın onlara.

Canlarını bile verir onlar,

tek yıkılmasın fedakârlık sunağı.

Düşünüyordum: Onlara ne demeli?

Tamam, kararımı verdim:

Onlara bunları diyeceğim.

GÖNÜLLÜ GARDİYANLAR

Çalıştım çabaladım, sonunda kitaplarımla

kendime gönüllü gardiyanlar yarattım.

Her şeyin satıldığı bu şehirde

beni gözlüyorlar durmadan.

Zengin evler, ilginç konutlar

sanki yasaklanmış bana.

Görmeye hakkım yok bazı kişileri.

Onlarla işim olduğunu ispatlasam bile hakkım yok.

Çağıramam onları evime, yasak.

Ne zaman satın almak istiyorum desem

bir iki koltuk, bir güzel masa,

kırılırlar gülmekten.

Bir pantolon almak istesem

İşte, derler, ayağında var ya...

Beni aralıksız kolluyorlar

Yüzüme şunu söylemek için:

Satılmayan biri var

bu şehirde, biliyoruz.

KİTAPLAR YAKILIYOR

Buyurunca Hitler hazretleri

zararlı fikirlerle dolu kitapların yakılmasını

halkın önünde, alanlarda,

öküzler odun yığınlarına araba araba kitap taşıdı.

Gözden düşmüş şairlerden biri,

hem de en iyilerinden biri,

şöyle bir göz gezdirdi yakılacak kitaplar listesine,

gitti aklı başından:

Unutulmuştu kendi adı.

Hemen seğirtti çalışma odasına,

sanki öfkesinden kanatlanmıştı.

O saat bir mektup karaladı zorbalara:

“Benimkileri de yakın!” dedi. “Benimkileri de!

Yapamazsınız bana bu kötülüğü,

kenarda bırakamazsınız beni!

Ben de hep gerçeği söylemedim mi kitaplarımda?

Neden davranırsınız bana yalancıymışım gibi?

Canı gönülden istiyorum işte:

Yakın benimkileri de!”

CESARETİNİ YİTİRMEK ÜZERE OLANLAR İÇİN TÜRKÜ

Kanunları var onların, kararnameleri var,

kaleleri var Nazilerin ve zindanları,

(sosyal dernekleri falan haydi bir yana!)

yargıçları var ve de gardiyanları,

bol ücretli ve her şeyi yapmaya hazırlar.

Bütün bunlar neden peki?

Ne sanırlar, bizi avuçlarının içine mi alacaklar?

        Görürler yakında, yok olmazdan önce,

        bunların hiçbiri bir işe yaramayacak,

        ama hiçbiri.

Gazeteleri var onların, kitapları var,

hiç konuşturmamak isterler bizi,

(politikacıları falan haydi bir yana!)

papazları var ve de profesörleri,

bol ücretli ve her şeyi yapmaya hazırlar.

Bütün bunlar neden peki?

Gerçeklerden bu kadar çok mu korkarlar?

        Görürler yakında, yok olmazdan önce,

        bunların hiçbiri bir işe yaramayacak,

        ama hiçbiri.

Topları var onların, tankları var,

makinalı tüfekleri var ve el bombaları,

(S.S. kıtaları falan haydi bir yana!)

gestapoları var ve de askerleri,

az ücretli ve her şeyi yapmaya hazırlar.

Bütün bunlar neden peki?

Düşmanları bu kadar da mı güçlü onların?

Görürler yakında, yok olmazdan önce,

bunların hiçbiri bir işe yaramayacak,

ama hiçbiri.

Bir şey mi olacak sanırlar güvenmekle bunlara?

Düşenler bu payandaya sarılır oldum olası.

Gelecek bir gün ama, belki de yarın,

görecekler bir işe yaramadığını bunların.

Bağıracaklar o zaman avaz avaz: Durun! Durun!

Artık ne top korur onları o gün, ne para.

YOLA GETİRİLEN KİŞİLERE

Baskının arttığı günlerde,

ekmeğinden olmamak için,

karar verdi bizimkisi:

Artık ağzını sıkı tutacaktı,

gizleyecekti suçlarını bu kapkaç düzenin,

ama yalanlarını da yaymayacaktı.

Yani, ne açığa vuracaktı pisliklerini onun,

ne de karanlık işlerini övecekti.

Baskının arttığı günlerde,

ekmeğinden olmamak için,

düzenle uzlaşmış görünecekti.

Doğruya aykırı bir şey söylememe kararı

yaradı gerçeği örtbas etmeye.

Ama uzun süremezdi bu da:

Hiç iyi karşılanamazdı bürolarda, laboratuvarlarda,

fabrika avlularında iyi karşılanamazdı

söylememesi insanların doğruya aykırı bir şey.

Olağandı ağzını açmamak

meslektaşlarının görüp de kanlı suçlarını.

Yağmur gibiydi korkunç kıyımlar,

yağmur gibi geçici ve kaçınılmaz.

Gerçi susmakla suçlulardan yana oluyordu,

ama çok çabuk anladı her şeyi:

Ekmeğinden olmamak için,

yetmeyecekti gerçeği gizlemesi

yalan da söylemek vardı işin içinde.

Zorbalar kızmıyor, bir şey demiyorlardı

bayağılaşmasına onun, alçalmasına,

ekmeğinden olmamak için.

Davranışında bir şey yoktu onlara ters gelen.

Ne bir aldığı vardı onlardan, ne de bir beklediği.

Güçlülerin masasında, kalkıp ayağa,

açınca ağzını konuşma yapan,

yemek kırıntılarını görüyordu

onun dişleri arasından.

Onu kuşkuyla dinliyordu ama,

gene de ağrına gidiyordu övgüleri bu adamın,

o değil miydi daha dün baskıyı eleştiren,

zafer şölenine çağrılmayan üstelik.

Ezilenlerin dostu değil miydi dün bu adam?

Çok iyi tanıyorlardı onu, çok iyi.

Bir şey, söylendiği vakit vardı, doğru

söylenmediği vakit yoktu o şey.

Baskı yok, deniyordu madem,

öyleyse baskı yoktu.

Katil için, kurbanın kardeşini

satın almaktı en kısa yol

ve tanıklık ettirmekti ona:

Kardeşimin başına bir kiremit düştüydü,

kardeşimin ölümü bundan...

Bu basit yalan da yetmedi, neylersiniz,

gerçeği uzun süre gizlemeye.

Yalan söylemesi gerekti daha bir sürü,

ekmeğinden olmamak isteyenin.

Yarışması gerekti, çılgınlar gibi,

ekmeğinden olmamak isteyenlerle.

Ama yetmedi yalan söylemeye yanaşmak.

Bilmek de gerekti yalan söylemesini.

Ekmeğinden olmamak dileğine

karıştı bir anlam vermek dileği

budalaca bir gevezelikle:

Sözle anlatılmayanı

söylemek dileği karıştı

çok daha özel, çok daha ince.

Övmek zorundaydı ayrıca

zorbaları başkalarından çok,

çakılmasın diye vaktiyle baskıyı yerdiği.

Gerçeği bilenler, az gittiler uz gittiler,

sonunda en azgınları oldular yalancıların.

Ama uzun sürmedi bu da:

Adamın biri çıktı bir gün, ispat etti

onların namuslu olduklarını eskiden.

Ekmeklerinden oldular işte o zaman...

PARTİ BİZİZ Nedir parti?

Bir telefon mu, arka odalarda çalan?

Kimdir parti?

Düşüncesi gizli, kararları bilinmez biri mi?

Parti biziz.

Sen, ben, hepimiz.

Parti senin içinde, kardeş,

parti kafandaki düşünce.

Sen nerde oturursan orası onun evi.

Nerde sana saldırırlarsa odur karşı koyan orda.

Odur gösteren bize gideceğimiz yolu.

İzleriz onu biz de senin gibi.

Bulamazsın doğru yolu, bizsiz yürüme.

Yolların en çıkılmazıdır bizsiz gidilen yol.

bizden kopma sakın, kardeş!

Belki biz yanılırız, belki sensin haklı.

Öyleyse kopma bizden!

Kafandan şunu çıkarma, kardeş:

Dolambaçlı yoldan daha iyidir kestirme yol.

Bilirsen eğer sen bu yolu,

bilir de göstermezsen bize,

neye yarar bilgin senin!

Bilge kişi ol.

ama yan yana ol bizimle,

paylaş bizimle bilgini!

Kopma bizden, kardeş,

bizden uzaklaşma!

MEÇHUL ASKERİN MEZARI

Öldü devrimin meçhul askeri.

Mezarını düşümde gördüm.

Mezarı bir arsadaydı.

Yapılmıştı yazıtsız iki taştan.

Başladı konuşmaya taşın biri:

“Gitmedi yabancı bir ülkeyi fethetmeye

burada yatan,

kendi yurdu için savaştı.

Kimse bilmez adını onun,

tarihlerde hep yenenlerin adı yazılı.

İstemişti insan gibi yaşamak,

vuruldu yabani bir hayvan gibi.

Bir hırıltı oldu son sözü.

Daralan boğazından çıktı sesi zorla

Ama soğuk rüzgârlar aldı o sesi gene de,

üşüyen insanların kulağına götürdü.”

YUKARDAKİLER DERLER Kİ

Yukardakiler ne der:

Yolun sonu zafer.

Aşağıdakiler ne der:

Yolun sonu mezar.

1938 BAHARI

Paskalya bugün, pazar sabahı.

Adada fırtına birden dindi.

Yeşeren çalılarda hâlâ kar var.

Duvarın dibinde bir kayısı ağacı.

Ona doğru götürdü beni oğlum.

O ara kafamda bir şiir kurdum.

İşte hazırlayanlar bunlar, diyordum,

her yeri yok edecek bir savaşı,

halkımı, çoluğumu çocuğumu ve beni

yok edecek savaşı hazırlayanlar.

Parmağımla bir bir gösteriyordum.

Usulca örttük

bir çuvalla

donan ağacı.

SÜRGÜN SÜRESİNCE DÜŞÜNCELER

Çivi çakma duvara,

ceketini iskemlenin üstüne at gitsin,

yarın geri döneceksin nasıl olsa,

değer mi uğraşmaya dört gün için.

Bırak, sulama artık fidanı.

Ne diye başka ağaç dikeceksin?

Buradan gideceksin uça uça

o bir karış büyümeden daha.

İndir yüzüne kasketini geçerken insanlar!

Ne diye öğreneceksin bir yabancı dili?

Seni buradan çağıracak haber

Yazılı gelecek kendi dilinde.

Bak duvara çaktığın çiviye.

Dönüş var mı, ne zaman?

Bilmek ister misin,

her gün neler geçer içinden?

Günlerdir çabalarsın,

dersin kurtulacağım.

Durmadan odanda yazarsın:

Bilmek ister misin,

sonu nedir bu çabanın?

Şu kestane ağacına bak,

şu avlunun köşesinde duran.

Bak şu fidana,

güğümle su taşıdığın!

TAYFUN Hitler’den, o Badanacı’dan

kurtulmak için kaçarken Amerika’ya,

küçük teknemiz birden duruverdi.

Yatıp kaldı bir gün bir gece

Luzon açıklarında, Çin Denizi’nde.

Kimisi, kuzeyden esen tayfundan, dedi.

Kimisi korktu Alman korsan gemilerinden.

Ama herkes, Almanlar olacağına

tayfun olsun, dedi, daha iyi.

GELEN SAVAŞ

Bu gelen ilk savaş değil.

Çok savaş oldu bundan önce,

Bittiği gün en son savaş

bir yanda yenilenler vardı gene,

bir yanda yenenler vardı.

Yenilenlerin yanında

kırılıyordu halk açlıktan.

Yenenlerin yanında

halk açlıktan kırılıyordu.

DUVARA TEBEŞİRLE YAZILAN

“Savaş istiyoruz!”

En önce vuruldu

bunu yazan.

HİTLER SAVAŞININ TARİHİNİ TAŞIYAN BİR MEZAR TAŞI

Hoş gördün, baba, askere gitmemi,

anne, beni saklamadın,

kötü öğütler verdin bana, ağabey,

ablacığım, uyarmadın beni!

GENERALİM TANKINIZ NE GÜÇLÜ

Tankınız ne güçlü, generalim,

siler süpürür bir ormanı,

yüz insanı ezer geçer.

Ama bir kusurcuğu var:

Bir sürücü ister.

Bombardıman uçağınız ne güçlü, generalim,

fırtınadan tez gider, filden zorlu.

Ama bir kusurcuğu var:

Usta ister yapacak.

İnsan dediğin nice işler görür, generalim,

bilir uçmasını, öldürmesini, insan dediğin.

Ama bir kusurcuğu var:

Bilir düşünmesini de.

SOLUMA TÖRENİ

1

Bir yaşlı kadın geldi bir gün.

2

Ekmeği kalmamıştı yiyecek.

3

Askerler yemişti ekmeği.

4

Üşümüştü kadın, kapaklandı düştü bir hendeğe.

5

Aç değildi artık.

6

Ormanda küçük kuşlar sustu, bir şey diyemediler.

Ağaçların tepesinde çıt yoktu.

Yalnız yukarlarda duyuldu

bir derin soluk zorla.

7

Bir doktor geldi bakmaya ölüye.

8

Tamam, dedi, gömebilirsiniz kocakarıyı.

9

Toprağa verildi aç kadın:

10

Bir daha gık demedi.

11

Doktorsa hâlâ alayındaydı işin.

12

Ormanda küçük kuşlar da gık demediler.

Ağaçların tepesinde çıt yoktu.

Yalnız yukarlarda duyuldu

bir derin soluk zorla.

13

Bir adam geldi sonra yapayalnız.

14

Kalmamıştı iler tutar yeri.

15

Bir bit yeniği var dedi bu işte.

16

Kadına karşı bir sıcaklık duydu içinde.

17

İnsanoğlu, dedi, acıkınca yiyebilmeli.

18

Ormanda küçük kuşlar sustu, bir şeyler diyemediler.

Ağaçların tepesinde çıt yoktu.

Yalnız yukarlarda duyuldu

bir derin soluk zorla.

19

Bir aynasız geldi sonra.

20

Kauçuktan copu elinde.

21

Çıkardı adamın pestilini.

22

Bir daha gık demedi adam.

23

Aynasız durmadan bağırdı çağırdı gene de.

24

Ormanda küçük kuşlar da gık demediler.

Ağaçların tepesinde çıt yoktu.

Yalnız yukarlarda duyuldu

bir derin soluk zorla.

25

Sakallı üç adam geldi sonra.

26

Çıkamaz dediler insan bu işin içinden tek başına.

27

Silahlar patlayıncaya kadar söylediler bunu.

28

Etlerine kurtlar üşüştü sonra bu üç adamın.

29

Gık diyemediler bir daha.

30

Ormanda küçük kuşlar da gık diyemediler.

Ağaçların tepesinde çıt yoktu.

Yalnız yukarlarda duyuldu

bir derin soluk zorla.

31

Sonra insanlar geldi bir kalabalık, bir kalabalık.

32

Konuşmak istediler askerlerle.

33

Onlar konuşturdular makineli tüfeklerini.

34

Susturuldu bütün insanlar, gık diyemediler bir daha.

35

Alınlarında bir kırışık kaldı ölenlerin.

36

Ormanda küçük kuşlar da gık diyemediler.

Ağaçların tepesinde çıt yoktu.

Yalnız yukarlarda duyuldu

bir derin soluk zorla.

37

Kızılca bir ayı geldi sonra, kocaman bir ayı.

38

Töre möre bilmezdi, gelmişti denizlerin ötesinden.

39

İşini bilirdi ama, yoktu hiç şakası.

40

Yutuverdi küçük kuşlarını ormanın

41

Ormanda kuşlar susmaz artık.

Ağaçların tepesinde sessizlik sona erdi.

Ne kadar kolay duyulur şimdi

yukarlardan gelen soluk.

YURTTAŞLARIMA

Siz ey, ölü şehirlerin insanları,

kendinize acıyın bir parça!

Gitmeyin artık savaşa, ey insancıklar!

Geçmişteki savaşlar yetmedi mi?

Ne olur, kendinize acıyın bir parça!

Bıçağa sarılmayın, ey insanlar, sarılın malaya!

Bıçağın üstüne koymasaydınız her şeyi,

şimdi bir çatı altında olacaktınız.

Ne var bir çatı altında olmaktan daha iyi?

Bıçağı atın, ne olur, alın malayı!

Savaştan korunmak için, ey çocuklar,

yalvarın ananıza babanıza,

dört açsınlar gözlerini.

Artık harabelerde oturmayız, deyin,

yanaşmayın onlar gibi acı çekmeye.

Bağırın, savaştan kurtarsınlar sizi!

Size bağlı hâlâ, ey analar, size bağlı,

sürdürmek ya da söndürmemek savaşı.

Yaşasınlar çocuklarınız, ne olur bırakın!

Ölsünler diye gelmediler dünyaya.

Bırakın, analar, çocuklarınız yaşasın!

KARDEŞİM BİR PİLOTTU

Bir pilottu kardeşim.

Güzel bir günde emri geldi.

Hazır etti çantasını,

güneye doğru koyuldu yola.

Bir fatihti kardeşim.

Yerimiz yoktu yaşamaya.

Topraklar ele geçirmekti

öteden beri hayalimiz.

Kardeşimin fethettiği yer şimdi

Guadarama Dağları’nda.

Boyu tam bir seksen,

derinliği bir elli.

BEKLEYECEĞİM SENİ

Savaşa gitmek mi istersin, git asker,

gidenin bir daha gelmediği

kanlı, kudurgan savaşa.

Burada olacağım geri dönersen,

yeşeren karaağaçlar altında bekleyeceğim seni,

bekleyeceğim çıplak ağaçlar altında,

dönünceye dek en son asker,

bekleyeceğim seni daha da çok.

Sen geri gelince savaştan

göremeyeceksin kapıda başka çizme.

Yanımdaki yastık hep boş kalacak.

Dokunmamış olacak dudağıma başka dudak.

Bıraktığım gibi diyeceksin her şey,

sen geri gelince savaştan,

sen geri gelince.

OĞLUM FABER

Benim oğlum savaşta öldü.

Balık satardım ben pazarda.

Güneşli, güzel bir gündü,

dediler, gemiler döndü savaştan,

dediler, az önce rıhtımda

demir attı gemiler.

Doğru oraya koştum pazardan,

bekledim köprünün ağzında,

dört saat, altı saat bekledim.

Akşamleyin boşaldı bütün gemiler,

ama geçmedi köprüden benim oğlum.

Faber, oğlum Faber,

karnımda taşıdığım,

beslediğim,

büyüttüğüm,

oğlum Faber...

(Çeviren: A. Kadir)

YENİ DESTAN

Akşam yeli eserken savaş alanında

düşman yenilmişti.

Telgraf telleri çınlaya titreye

iletti haberi uzaklara.

Bir ucunda dünyanın

yükseliverdi bir acı uluma,

çılgın bir çığlık koptu

kızgın ağızlardan gök boşluğunda.

İlenmekten soldu binlerce dudak.

Binlerce yumruk sıkıldı kudurmuş bir hınçla.

Öbür ucunda dünyanın

bir sevinç çığlığı ağdı gökyüzüne,

sarıldılar birbirlerine, tepindiler delirmiş gibi.

Ciğerler şişti, göğüsler kabardı.

Binlerce dudak mırıldandı eski duaları.

Kaskatı olmuş binlerce dindar el

kenetlendi o saat birbirine.

Gece yarısına doğru

telgraf telleri hâlâ sayıyordu

savaş alanındaki ölüleri.

Sonra dost düşman bütün insanlar birden sustu.

Yalnız analar ağladı

dünyanın iki ucunda

ÇOCUKLARIN YAKARIŞI

Evler yakılmasın bir daha,

bombardıman uçaklarını kimse bilmesin.

Dolsun geceler uykuyla.

Cezasız olsun yaşamak.

Analar ağlamasın.

Öldürmesin insanlar insanları,

Versin kendini herkes bir işe.

Onur duysun herkes yaptığından.

Elde etsin gençler istediğini,

yaşlılar da hoş görsün.

DÖNÜŞ

Nasıl bulacağım memleketim seni?

Bombardıman arılarını izleye izleye

tutmuşum yolunu evimin.

Ama evim hani nerde?

Duman dağları görürüm, kocaman.

Aşağıda işte orda

evim, alevler içinde.

Nasıl karşılayacak memleketim beni?

Bombardıman uçakları varır benden önce,

yetişir ölüm sürüsü,

gider haber verirler dönüşümü.

Yangınlar beni geçer, yetişemem!

BU YAZ GÖKYÜZÜ

Yukarlarda, gölün tam tepesinde

        bir bombardıman uçağı.

Kayıklarda, çevrilmiş gözler havaya,

        çocuklar, kadınlar ve bir ihtiyar.

Uzaktan benzerler sığırcık kuşlarına,

        sanki yem beklerler, gagalarını açmışlar.

OĞULUN ANLATTIĞI

Vardım babamın anlattığı kente,

onca en güzel kentiydi dünyanın.

Çabucak fırladım gardan

bana tarif ettiği o ağaçlıklı,

        geniş caddeyi bulayım diye.

İki üç cadde geçtim koşar gibi.

Sonunda, sorayım dedim bir yolcuya,

o büyük cadde, dedim, nerde?

“İşte burası aradığın cadde, dedi,

        yürüyorsun üstünde!”

ALMANCA YAKARIŞ

Ulu önderlerimiz mutlu bir gün buyurdular bize:

— Danzig ile Varşova’yı alacağız!

Uçaklarımız ve tanklarımızla saldırdık Polonya’ya,

yirmi günde ulaştık hedefimize.

Tanrı korusun bizi!

Ulu önderlerimiz mutlu bir gün buyurdular bize:

— Alacağız Oslo ile Paris’i!

Norveç’i, Paris’i işgal ettik,

ulaştık altı hafta geçmeden hedefimize.

Tanrı korusun bizi!

Ulu önderlerimiz mutlu bir gün buyurdular bize:

— Sırbistan’ı, Yunanistan’ı, Rusya’yı alacağız!

İşgal ettik Sırbistan’ı, Yunanistan’ı, Rusya’yı,

Ve...

İki yıl var kurtarmaya çalışırız kıçımızı.

Tanrı korusun bizi!

Bir gün gelecek ulu önderlerimiz buyuracaklar bize:

— Ay’ı da alacağız, Okyanus’u da!

İyi ama, çok zor şu Rusya’da dayanmak,

karşı durmak düşmana, kara kışa,

ne zaman döneceğini bilmeden.

Tanrı korusun bizi, döndürsün evimize!

BİR ALMAN ANASININ AĞITI

Bu çizmeleri bendim sana giy diyen, oğlum,

bu haki gömleği bendim sana giy diyen.

Nerden bilecektim bu kara günleri göreceğimi,

bilseydim, giydirmem, derdim, giydirmem,

asın beni, derdim, daha iyi.

Elini görürdüm hani ben senin, oğlum,

“Hayl Hitler!” diyerek kaldırdığın elini,

Hitler’i selâmladın diye, nerden bilecektim,

kuruyacağını bir gün elinin.

Duyardım, oğlum, söz ettiğini senin,

üstün bir ırktan.

Nasıl varacaktım farkına, nerden bilecektim, nerden,

celladıymışsın meğer sen kendinin.

Gittiğini görürdüm senin, oğlum,

uygun adımla Hitler’in ardından.

Nerden bilecektim, onu izleyenin

artık bir daha geri dönmeyeceğini.

Bana derdin ki, oğlum, derdin ki: Almanya

gelecek bir gün tanınmaz bir hale.

Nerden bilecektim, oğlum, bu yerin nerden bilecektim,

küller ve kanlı taşlar altında kalacağını böyle.

Hâki gömlek vardı her zaman sırtında senin.

Giyme şu gömleği demedim sana, demedim, oğlum.

Bu günleri göreceğimi bilmiyordum, ne yapayım,

sana o gömleğin kefen olacağını bilmiyordum.

(Çeviren: A. Kadir)

BİR GÜN GELECEK YARARSIZ OLACAĞIM BEN DE

Bir gün gelecek, oh diyecek insanoğlu:

Silâhları bırakın, artık ihtiyaç kalmadı!

Güzel yıllar gelecek birbiri ardınca.

Çıkaracaklar depodan silâhları bir gün,

bakacaklar ki paslanmış hepsi.

Ben de atılmak isterdim, açıkçası,

son okurumun elinden.

Son insan olsun o, yeter ki,

köpeklerin ısırdığı son insan!

AKLANMA (BERAAT) KARARI

T.C. SIKIYÖNETİM KOMUTANLIĞI

3 NO’LU ASKERİ MAHKEMESİ

Selimiye/İstanbul

8.11.1983

Gerekçeli Hüküm

Kayıt No : 1983/537

Esas No : 1983/217

Karar No: 1983/448

Türk ulusu adına yargılama yapıp hüküm vermeye görevli ve yetkili İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı Askerî Mahkemesi:

As. Yargıç: Svl. Hakim Ekrem Kibaroğlu (18366)

Synt. Savcısı: Svl. Savcı İsmail Çak (12750)

T. Kâtibi: Svl. Me. Nuray Kaplan hazır oldukları halde

Dâvacı:K.H.

Sanıklar 1 — İbrahim Abdülkadir Meriçboyu: Eyüp Sabri oğlu, Naciye’den olma, 1333 doğumlu, İstanbul, Eyüp Cebecibaşı Mah. nüfusuna kayıtlı, İstanbul Göztepe Hamam Sokak Kulaksızoğlu Apt. 8/8’de oturur, evli, iki çocuklu, okuryazar, sabıkasız, şair ve yazar. 2 — Asım Bezircioğlu: Hamdi oğlu, Refika’dan olma 1927 doğumlu, Erzincan Merkez Taşçı Mah. nüfusuna kayıtlı, Fatih Yaran Sokak 19/6’da oturur, evli, çocuksuz, okuryazar, sabıkasız, yazar.

Vekiller: Avukat Alp Selek (İstanbul Barosu avukatlarından), sanık İbrahim Abdülkadir Meriçboyu vekili. Av. Behlül Ablak, sanık Asım Bezircioğlu vekili.

Suç: TCK. 312/1 maddesini ihlâl.

Suç tarihi: Nisan 1982

Karar tarihi: 8.11.1983

Yukarda açık kimlikleri ve müsnet suçları yazılı sanıklar hakkında İstanbul C. Savcılığının 10.5.1982 tarih ve 1982/15-38 sayılı iddianamesiyle İstanbul Toplu Basın Asliye Ceza Mahkemesine ikame olunan ve adı geçen mahkemenin 8.12.1982 tarih ve 1982/43-136 sayılı görevsizlik kararı ile Mahkememize intikal eden kamu davasının açık yargılaması sonunda:

İddia: Sanıklar hakkındaki kamu davası Bertolt Brecht tarafından yazılan ve sanıklar tarafından Türkçeye çevirisi yapılan (Halkın Ekmeği) adlı kitabın 30,33,54, ve 56. sayfalarında cemiyetin muhtelif sınıflarını umumun emniyeti için tehlikeli bir tarzda kin ve adavete tahrik eyleyecek mahiyette propaganda yapıldığı iddiasıyla ve haklarında TCK’nun 312/1,2. maddesinin uygulanması istemiyle ikame edilmiştir.

Savunma: Sanıklar soruşturma aşamalarındaki savunmalarında, özetle: Alman şairi Bertolt Brecht’in 30’u aşkın eserinin Türkçeye çevrildiğini ve defalarca basıldığını, suç konusu kitap içerisinde yer alan şiirlerden çoğunun daha önceleri başkaları tarafından da Türkçeye çevrilerek dergi, gazete ve kitaplarda yayımlandığını, bunlar için herhangi bir soruşturma açılmadığını, “Halkın Ekmeği” adlı kitabın 1972, 1974, 1978, 1980, ve 1982 yıllarında 5 kez basılıp ilgili mercilere yeterli sayıda teslim edildiği halde hiçbir kovuşturmaya maruz kalmadığını, söz konusu kitap parça parça değil de bütün olarak ele alınırsa içinde insanları ve sınıfları birbirine karşı kin ve düşmanlığa itici bir görüşün mevcut olmadığını, zira kitaptaki şiirlerin çoğunda insanların hem tabiatı, hem de birbirlerini sevmelerinin istenmekte olduğunu, toplumda demokrasi, barış, dostluk ve kardeşliğin yerleşmesinin savunulduğunu, kitap içerisinde yer alan ve suç olduğu iddia edilen 30. sayfadaki parçada yalnızca çocuklara değil, eşyaya, tabiata da sevgi ve özenle bakmalarının önerildiği, 33. sayfadaki parçada ise bir oyunun ilmî ve objektif olarak özetinin verildiği, insanların iyi geçinmesinin, kendi kendisinin efendisi olmasının istendiği, 54 ve 56. sayfalardaki parçalarda ise işsiz insanların sorunlarına çözüm aramaları gerektiğinin söylendiği, böylece gerek suç unsuru iddia edilen şiir ve yazılarda, gerekse kitabın tüm içeriğinde müsnet suçun unsurlarının bulunmadığını beyan etmişlerdir.

Gerekçe: Alman şair yazarı Bertolt Brecht tarafından yazılan ve Fransızca aslından sanıklar tarafından Türkçeye çevrilen “Halkın Ekmeği” isimli kitap 1972, 1974, 1978, 1980 ve 1982 yıllarında 5 kez basılıp yayımlandığı, dosyaya ibraz edilen kitap örneklerinden anlaşılmıştır.

Adı geçen kitabın suç konusu şiir ve yazıları ihtiva ettiği iddia edilen 5. baskısı 1982 yılında yayımlanmış ve bu kitabın 30. sayfasında yer alan “Kafkas Tebeşir Dairesi” başlıklı yazı içinde yer alan şiirin, 33. sayfasında yeralan “Biçimin Toplumbilimi” başlıklı yazı, 54. sayfasında yer alan “Denizdeki Su Damlasının Türküsü”, 56. sayfadaki “Pirinç Teknesini Çekenlerin Türküsü” başlıklı şiirlerde cemiyetin muhtelif sınıflarını umumun emniyeti için tehlikeli bir tarzda kin ve adavete tahrik edildiği iddia edilmiş, davanın kitabın yayın tarihine göre süresinde açıldığı anlaşılmıştır.

Sanık müdafilerinin işbu davada mahkemenin görevsiz bulunduğu yolundaki iddiaları ise uyuşmazlık mahkemesinin bu konudaki görüşleri de göz önünde bulundurularak ve suçun vasıf ve mahiyetinin 1402 sayılı yasanın 15. maddesi hükmüne nazaran müdafilerin mahkememizin görevine ilişkin itirazları yerinde görülmediğinden reddine karar verilmiştir.

Suç konusu yazıları ihtiva ettiği iddia edilen kitapla ilgili olarak yaptırılan bilirkişi tetkikatı sonunda: bilirkişi olarak seçilen İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi ceza kürsüsü öğretim üyelerinden Prof. Dr. Erol Cihan tarafından dosyaya ibraz edilen 5.10.1983 tarihli bilirkişi raporunda, suç konusu yazılardan “Kafkas Tebeşir Dairesi” adlı yazıda eskilerin düşüncesine göre her şey ona iyi bakanın olmalıdır fikrinin savunulmakta olduğu, sözgelimi çocuklar anne gibi davrananların, arabalar iyi şoförlerin, vadi iyi ürün vermesi için onu sulayanların olmalıdır denildiği, bu düşüncenin suç amacına yönelik olmadığı, eşyanın, malın insanların iyi, yararlı bir şekilde kullanılması, onlardan yararlanılması düşüncesini egemen kılmaya yönelik olduğunu, ayrıca isabetli bir düşünce ile sergilendiği, kimsenin malını, mülkiyet hakkını hukuka aykırı bir biçimde zedelemeyi, kaldırmayı amaçlamadığını; kitabın 33. sayfasındaki suç konusu yazı arasında yer alan “burjuvaziden tiksinme” ibaresi 1920 yıllarındaki Alman sosyal sınıflarına ait olduğu bu ibarenin gelişigüzel bir şekilde söz arasında kullanılmakla TCK’nun 312. maddesinde düzenlenmiş bulunan sosyal sınıflar arasında kin ve adavete tahrik unsurunun gerçekleştiğini öne sürmenin suçta-cezada kanunilik ilkesini zedeleyeceğini, kitabın 54. sayfasındaki “Denizdeki Su Damlasının Türküsü” isimli şiirde işsiz güçsüz, yersiz yurtsuz insanların elemli durumlarının sergilenmekte ve bundan hayıflanılmakta olduğu, bu durumun zorla, cebirle, kinle, düşmanlıkla yok edilmesine yönelik herhangi bir tahrikin söz konusu edilmediği, kitabın 56. sayfasındaki “Pirinç Teknesini Çekenlerin Türküsü” adlı şiirde ırmağın yukarısındaki aç insanların kayıkla zorlu bir şekilde kürek çekerek pirinç elde etmelerinin güçlüğü, pirincin bir yerde insanların yiyeceğine sunulması sırasında nakliye işini yapanların zorluklarla karşılaşmaları, insanlara acıyan bir lisanla tasvir edilmekte olduğu, şiir içeriğinde insanları birbiri aleyhine düşmanlığa kışkırtıcı, bunu aşılayıcı herhangi bir düşüncenin müşahade edilmediği, inceleme konusu kitapta suç teşkil edecek herhangi bir ibareye rastlanılmadığı, kitabın kapsamı itibariyle insanlar, özellikle güçsüz ve fakir kişilerden oluşan grubuna şefkatli, insancıl bir yaklaşım sergileyen bir kitap olduğunu, insanları birbirine düşman eden bir amacı kapsamadığı için kitap içerisinde sonuç itibariyle TCK’nun 312. maddesindeki suçun unsurlarının mevcut olmadığı gibi başka bir suçu oluşturacak unsurun bulunmadığının belirtildiği görülmüştür.

Gerekçesi ve bulguları itibariyle mahkememizce de benimsenen ve suç konusu yazıları ihtiva eden kitabın içeriğine uygun olduğu anlaşılmış, bilirkişi raporunun muhtevası ve mahkememizce varılan kanaate binaen iddia subuta ermediğinden her iki sanığın müsnet suçtan BERAATINA karar verilmesi gerekmiştir.

Hüküm: Yukarda açıklanan gerekçeye binaen, sanıklar İbrahim Abdülkadir Meriçboyu ve Asım Bezircioğlu’nun müsnet suçtan beraatlerine, esas hakkındaki mütealâya uygun olarak temyizi kabil olmak üzere karar verildi. Bu karar sanıkların ve vekillerinin yüzlerine karşı askerî savcı ve tutanak kâtibi yerlerinde hazır oldukları halde alenen okundu, açıklandı.

8.11.1983

Hakim (18366)

(İmza, mühür)

İşbu karar taraflarca temyiz edilmediğinden kesinleşmiştir.

12.12.1983

A. Bedii Saracoğlu

(İmza mühür)

TOPLATMA KARARINI KALDIRMA

Ayrıca, İstanbul 2. Sulh Ceza Mahkemesinin 23.4.1982 tarihli 1982/68 sayılı toplatma kararı da yine 3 Nolu Askerî Mahkemenin 23.3.1984 tarihli ve 1983/535-217 kayıt, 1983/448 karar, 1984/313-121 evrak sayılı ek kararı ile kaldırılmış ve “Halkın Ekmeği” adlı kitabın toplanmış nüshalarının iadesine karar verilmiştir.

Dipnotlar

1- Maria Sanders, bir Yahudi’yi sevdiği için Nazilerce “Yahudi Yosması”, “Yahudi Orospusu” diye adlandırılmıştır. (çev)

2- Badanacı sözüyle Hitler kastediliyor. (çev)