HAMBURG BARİKATLARI

Larissa Reissner

Çeviren
Şemsa Yeğin

Larissa Reissner

Hamburg Barikatları

Çeviren
Şemsa Yeğin

Evrensel Basım Yayın - 45

Kapak Resmi: 1901 yılı 1 Mayıs Afişi, Almanya

Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Düzeltme: Metin Günaydın

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basım Yayın

Galipdede Caddesi

Şahkulu Sokak

Şahin İş Merkezi

No: 10 Kat: 2

Tünel / İstanbul

Tel: 0.212. 293 63 45-47

Faks: 0.212. 293 63 31

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

Larissa Reissner 1895 yılında Polonya’da doğdu. Anayasa profesörü olan babasının bir siyasal sürgün olarak Almanya ve Fransa’da yaşaması nedeniyle çocukluğu bu ülkelerde geçti. Karl Liebknecht, Bebel gibi seçkin aydınların oluşturduğu bir çevrede büyüyen yazar, aldığı köklü kültürü daha sonra deneyleriyle beslemiş, elinden tüfeğini ve kalemini bırakmamıştır.

Karl Radek’in bu kitaba eklediğimiz yazısı, tasarladıklarını yazmadan çok genç yaşta ölen Larissa Reissner üzerine daha geniş bilgi vermektedir.

Bu kitabı oluşturan yazılar, 1924 yılında Rusya’da, çeşitli dergi ve gazetelerde yayımlanmış ve aynı yıl kitap haline getirilmiştir. Kitap, 1926 yılında S. Schreiber ve Y. Yanovski tarafından senaryolaştırılmış ve aynı yıl Ballyuzek tarafından filme alınmıştır.

HAMBURG BARİKATLARI’nın hangi koşullar altında yazıldığı Radek’in makalesinden anlaşılmakta. Hamburg’lu komünistlerin ve isyancıların polis tarafından aranıyor olması nedeniyle yazar kimlikleri gizli tutmuş, çoğunu adlarının baş harfleriyle, hatta, ilk Almanya baskısında X işaretiyle anmıştır. Kitabın daha sonraki basımlarında, Barmbeck bölümünde T., C. ve Kb. diye anılan kişilerden yalnız T’nin kimliği Ernst Thalmann olarak belirlenmiştir. Yazarın C. diye sözünü ettiği kişinin Hans Botzenhardt, Kb.’nin ise Komünist Parti askeri örgütünün başı Hans Kippenberger olduğu söylenebilir. Schiffbek Ayaklanması’nda sözü geçen S.’nin, Fiete Schule olduğu sanılmaktadır.

LARISSA REISSNER

İnsanlığın karanlık bir gecesinde, savaş siperlerinin tepesinden bir kızıl yıldızın yükseldiği günün onuncu yıldönümüne yaklaşıyoruz. Vızıldayan kurşunlardan, düşenlerin kanından, cephane taşıyan işçilerin alın terinden, çektikleri acının ereğini düşünüp duran milyonların acılarının ortasında Ekim Devrimi doğdu. Toplar gürledi, burjuva ve sosyal demokrat basın onu boğmaya uğraştı; ama devrim, hiç sallanmadan ve de dimdik ayakta duruyor ve bütün insanlar sakıngan bakışlarını ona çeviriyorlardı: Bu bakışların kiminde sevinç ve umut vardı kiminde sövgü ve yergi. İki dünya arasında bir salınırdı devrim: Pislikler arasında yok olan bir dünyayla, büyük bir kargaşalık içinde doğan yeni bir dünya arasındaki tek sınır. Ruhların denektaşıydı bu. Burjuva dünyasının “ruhu” olan her şey –yalnız papazlar ve bilim adamları değil, burjuvazinin yazarları ve sanatçıları değil, işçi hareketindeki bütün “aydın” unsurlar, yani onlara göre proletaryayı “kurtarmak” için kendini feda edenler– proletarya devriminin gerçekleştiğini görünce korkudan küçük dillerini yuttular. Bütün yaşamları boyunca devrimi körükleyen Kautski, Plehanov ve Guesde gibileri, şimdi devrime sırt çevirmiş bulunuyorlardı.

Batı Avrupa aydınlarının Ekim Devrimi’ne karşı iyimser bir tutum içine girenleri, bu sonucun savaşa son vereceğini, devrimin savaşa karşı bir ayaklanma olacağını düşünüyorlardı yalnızca. Başka bir şey düşündükleri yoktu. Devrimde, yeni bir dünyanın başlangıcını gören ve bunu büyük bir heyecanla titreyerek yaşayan aydın, parmakla sayılacak kadar azdı. Rusya’da aydınların çok küçük bir bölüğü Bolşeviklere katıldı. Rus aydınları, hatta, Gorki gibi proletaryaya yakın olanlar bile, bu geri ülkenin, dünya kapitalizminin cephesini yıkabileceğine akıl erdiremiyordu.

Olan bitenin dünyaca önemini derinden kavrayarak, proletaryanın savaşımında onunla güç birliği eden, bütün güçlerini seferber etmekten sakınmayan birkaç kişi arasında, utkuya olan sarsılmaz inancıyla, heyecandan dili tutulurcasına ortaya atılan Larissa Reissner de vardı. Rus Çarlarının ve egemen sınıfların ölüm çanı çaldığında daha yirmi iki yaşındaydı. Ama saflarında kahramanca çarpıştığı ve çarpışmalarını, büyük bir savaşçının ruhuyla birleşmiş büyük bir ozanın ruhunu taşıyan birinin ustalığıyla anlattığı devrimin onuncu yıldönümünü göremeyecekti.

Birkaç makale ve küçük kitap: Larissa Reissner’in bize bıraktığı yazılı miras bu. İşlediği konu, Ekim Devrimi. Ama insanlar savaştıkça, duyup düşündükçe ve “Nasıl bir şey” diye aramaya yöneldikçe bu kitapları okuyacaklar ve solukları devrim koktuğu için kitabın son sayfasına gelmeden onları ellerinden bırakmayacaklardır.

Bu eşsiz ve seçkin kadının yaşamöyküsünü yazmanın zamanı değil daha. Böyle bir öyküde Ekim Devrimi’nin siyasal tarihinden heyecanlı sayfalar olmayacaktır yalnızca; böyle bir yaşamöyküsü, devrim öncesi Rusya’sının kültürel yaşamının ve yeni insanın doğuşunun tarihini de irdelemek gerekliliğini ortaya koyacaktır. Ben burada, böyle bir çalışmada yol gösterici olabilecek birkaç düşünceyi söylemekle yetineceğim.

Larissa Reissner 1 Mayıs 1895 günü Polonya’da Lublin’de doğdu. Babası, Pulawa Tarım Akademisi’nde profesördü. Babanın Baltık-Alman kanı anasının Polonya kanıyla sevinerek karışmıştı.

Babasının önce işi gereği sonra da siyasal sürgün olarak kaldığı Almanya ve Fransa’da büyüdü Reissner. Ana-babasının evinde, çok acı bir ruhsal çatışmaya tanık oldu.

Tutucu bir avukat ve kralcı olan babası cumhuriyetçi ve sosyalist olmuştu. Larissa’nın büyüdüğü çevre birden değişiyordu böylece. Rus profesörlerinin yerine Alman demokratlardan Barth Trager ve sosyal demokratlar atanıyordu.

Küçük kızın zeki ve keskin gözleri pek çok şeyi görüyordu. Profesör Reissner’in, Konigsberg mahkemesinin baş danışmanı olarak sık sık görüşmek durumunda olduğu güleç, neşeli Karl Liebknecht’i, Bebel’i görüyordu. Liebknecht “Teyze”ye yaptığı ziyaretleri yaşamı boyunca anımsayacaktı Larissa. Böyle ziyaretlerde masanın üzerinde beliriveren duman duman kahvedenlik, “Teyze”nin yaptığı kekler, hep dün gibi aklında olacaktı. Larissa’nın Almanya’ya karşı beslediği sıcak ilginin temelini bu anılar oluşturdu. Zehlendrof’da okula birlikte gittiği işçi çocukları, annesine ev işlerinde yardım eden işçi kadın Theresa Benz’in anlattığı masallar Larissa’nın aklından hiç çıkmadı; 1923 yılında, Berlin’de bir işçi ailesinin yanında gizli olarak kalırken kendi evindeymiş gibi rahat olması, bu yüzdendir. Bir zamanlar onun saçlarını tarayan eski hizmetçi de, Larissa’yla birlikte Tiergarten’e giden torunu da, onu bir yabancı aydın olarak değil, bir insan olarak görüyordu.

Dalgaları Alman cephesine de çarpan ilk Rus Devrimi, küçük kızın ruhunda kendine bir yer buldu. Annesiyle babası, sürgündeki Rus devrimcileriyle sürekli ilişki halindeydiler. Elbet, küçük kız, Lenin’in Profesör Reissner’e yazdığı mektupların daha sonra bir gurur kaynağı olacağını bilemezdi. Birden ortaya çıkan ve sonra gizemli bir yokoluşla gidiveren yoldaşlar kızın düşgücünü daha derinden karıştırıyor, onu rahat bırakmıyordu. 1905-1906 Devrimi üzerine babası Rusya’ya dönebildi ve Larissa birden kendini Petrograd’da buldu. Önündeki yol, devrime uzanıyordu o ana dek. Ama burada bir sapak çıktı karşısına; ama yine de hakiki yoldan, bütün yaşamının yolundan aslında hiç sapmadı Larissa. Bir Marksist ve anayasa profesörü olan babası, Petersburg Üniversitesi’ndeki liberal profesörler çevresine karşı bir savaşıma girdi. O büyük öğrenme dünyası, aslında küçücük bir öğrenmiş insanlar dünyasıdır. Dolayısıyla, büyük bilim adamlarının bir düşmana karşı kullanmayacağı çamur, küçüklük ya da hainlik yoktur. Sosyalistten kuşkulanıyorlar; insan bir sosyalistten kuşkulanmaya neyle başlar? Sorulur mu, gericilerin gizli ajanı olduğundan dem vurur önce. İhtiyar dedikodu kumkuması Burtsev, bire beş katarak yaydı bu söylentiyi. Profesör Reissner siyasal onuru uğruna, Peer Gynt’teki “tek gözlü canavara” karşı, iftiraya, uydurmalara, fısıldaşma kampanyalarına karşı yıllarca savaşım verdi. Yasal işlemlerle, mahkemelerde temizlenecek türden değildi atılan çamurlar. Siyasal yaşamdan çekildi. Eve kapandı. Bu kez maddi güçlükler, üzüntüler ve sonunda küskünlük ve umutsuzluk sardı aileyi. Ana-babasına sevgi bağlarıyla sımsıkı bağlı olan küçük kız, evlerinin neden giderek boşaldığını, babasının sesinin neden giderek daha az duyulduğunu ve neden böyle saatlerce evin içinde volta attığını anlıyordu. Bu anılar derin izler bıraktı onun çocuk yüreğinde ve bunlar, küçük kızla devrimci çevreler arasına bir duvar diktiyse de sosyalizm sorunlarından kopmasına neden olmadı. Bu kız daha ortaokul sıralarında, yaşam dolu yetenekli bir kız için sancılı bir dönem olan o genç yıllarda, biçim açısından çok iyi sayılmamakla birlikte Larissa’nın fikirlerinin yönünü belirleyen “Atlantis” oyununu yazdı. (Oyun, 1913 yılında Shipovik tarafından yayımlandı.) Bu oyunda, kendini öldürmekle toplumu başına geleceklerden korumayı amaçlayan bir adamı anlatıyor Larissa. Bir çocuğun yazdığı oyun! Bir “adam” toplumu asla kurtaramaz. Ama bu oyunu yazan küçük kız, insanoğlunu ve onun çektiği acıları düşünmekten nice uykusuz geceler geçirmişti... Larissa’nın bu ilk yapıtının konusu, Poehlmann’ın “Eski Sosyalizmin ve Komünizmin Tarihi” adlı kitaptan alınmadır. Bu nokta olayı büsbütün ilginç kılıyor: Demek Larissa daha o vakitler Leonid Andreyev’in etkisi altında kalmış. Önde gelen bireyci yazarlardan biri olan Andreyev, onun öğretmeni olmakla kalmamış, ruhsal gelişmesini de etkilemiştir. Ama seçtiği yoldan saptıramamıştır Larissa’yı. Ne o, ne de Acmeist çevrenin, onu biçim açısından etkileyen Gumilev gibi ozanları bunu başaramamışlardır. 1914 yılında bütün bu ozanlar emperyalist kıyımın Tyrtaeusses’leri olduğunda, Larissa babasıyla birlikte bir an bile düşünmeden uluslararası sosyalizmin savunusuna geçmişlerdir.

Ellerinde kalan son meteliği “Rudin” adlı gazetenin çıkarılmasına ve uluslararası dayanışmaya hainlik edenlere karşı bir savaşı başlatmaya harcamışlardı. Böyle bir gazetenin çıkması, gizli polis tarafından çok iyi tanınan Reissner ailesinin siyasal soyutlanması sayesinde olmuştur. Yoksa Plehanov, Burtsev ve Struve’nin karikatürleri gazetenin kapanmasına yeterdi. Sansür ve mali güçlüklere karşı verilen savaşı yöneten, 19 yaşındaki Larissa’ydı. Gazetenin içinde de, gene aynı şekilde fikir savaşımı veriyor, çok iğneleyici şiirler ve gözüpek yazılar yazıyordu. Ama savaşım bitmek zorundaydı. Her savaş gibi paraya gerek gösteriyordu bu da; ve onların parası yoktu. Satılacak bir şeyleri kalmayınca gazete de varlığını koruyamadı. Larissa, o dönemlerin tek yasal enternasyonalist gazetesi olan “Letopis”le işbirliği etti.

Şubat Devrimi’nin ilk anlarından başlayarak işçi kulüplerinde çalıştı Larissa. Bu arada, “Sovyet İktidarı” sloganını açıkça destekleyip desteklememe konusunda kararsızlık gösterirken burjuvaziyle koalisyon yapmaya karşı bir kampanya başlatan “Novaya Zhizn” dergisine, Gorki’nin çıkardığı dergiye yazılar gönderiyordu. Kerenski’ye karşı yazdığı yazıda, keskin sanatçı duyarlığı sayesinde Kerenski hükümetinin çürüklerinin açtığı oyukları görebildiğini gösteriyordu. Ekim Devrimi’ne giden günlerde, işçi kulüplerinde ve tiyatrolarda okuduğu bildiriler ve işçilerin yaşantısını anlatan skeçler çok ilginçtir. Bu skeçlerde, yaratıcı çalışmalar için kitlelerin doğal bir dürtüye sahip oldukları çarpıcı bir biçimde ortaya çıkmaktaydı. İşçilerin ve askerlerin yaşamı sahnede temsil etme girişimleri, kendini bilmez burnu havada aydınların dudak bükmeleriyle karşılandıysa da, gerçekliği yalnız anlamak değil, temsil etmek ve anlatmak isteyen yeni toplumsal tabakaların ve yeni sınıfın yaratıcı çabalarının ortaya çıktığını göstermiş oluyordu. Onun o büyük yaratıcılığı, devrimin yaratıcı gücünü görmüştü. Larissa bu gücün ucunu bırakmadı.

Ekim Devrimi’ni izleyen ilk günlerde, sanat hazinelerinin müzelerde toplanması ve kataloglanması işinde çalıştı. Sanat tarihini iyi bilen biri olarak burjuva kültürü mirasının çoğunu proletarya için kurtarma ve saklamada büyük emekleri geçti. Ama şimdi, karşı devrime karşı ilk çarpışmalar başlamıştı. Devrimin gelecekteki yaratıcı çalışmalarının temelini oluşturabilmek için kendi yaşamlarımızı ve var olma haklarımızı savunmak zorundaydık. Larissa, partiye girmişti ve şimdi Çekoslovakya cephesine gitmekteydi. Eski dünyayla yeni dünya arasındaki savaşıma seyirci kalamazdı o. Kızıl Ordu’nun Çekoslovaklara karşı bir meydan savaşı verdiği Sviyazhsk’da orduya hizmet etti. Volga donanmamızda savaşa katıldı. Ama “Cehpe” adlı kitabında bundan söz etmiyor Larissa. Kızıl Ordu’nun çarpışmalarını anlatıyor ve kendi oynadığı rolü büyük bir alçakgönüllülükle atlıyor. Bu çarpışmalara katılan bir başka savaşçıdan, Larissa’nın yoldaşı A. Kremlev’den duyuyoruz onun kahramanlıklarını. İşte, ölümü dolayısıyla, Devrimci Savaş Konseyi yayın organı Krasnaya Zvezda’ya Kremlev’in yazdıkları:

“Kazana gelmedik daha. Beyazlar önlerine geleni silip süpürüyor. Tyurlyama’da Beyazların gerimizi kırdığını, nöbetçilerimizi öldürüp on sekiz araba dolusu cephanemizi havaya uçurduğunu öğreniyoruz. Bizim bölük ikiye ayrılmış. Subaylar burda ama ayrılan askerlere ne oldu?

Düşman, yalnız bizim birliğin gerisinden değil, donanmanın ardından da Volga’ya doğru ilerliyor. Troçki’nin treni Sviyazhsk’da tıkanmış.

Buyruk: Gizlice git, ayrılanların yerini öğren ve onlarla ilişki kur.

Larissa, Vanyuşka Ribakov adında bir bahriyeliyi (daha çocuk!) ve adını anımsamadığım birini daha yanına alarak yola çıkıyor.

Gece. Buz gibi, ıssız ve meçhul. Ama hiç bilmediği o yolda güvenli adımlarla ilerliyor Larissa!

Kuroçkino köyünde biri görmüş onları, ateş etmiş, dağılmışlar. Emeklemek güç; görülmeden ilerlemek olanaksız gibi. Kurtuluş yok gibi! Larissa yoldaşlarını güldürmeye çalışıyor, şakalar yapıyor; gizli kuşkuları sesine daha tatlı, daha yumuşak bir hava veriyor.

Ateş hattından çıkmayı başarıyorlar. Tamam. ‘Yorgun musun çocuğum? Ya sen Vanya?..’

İlgisi öyle içten, öyle derin ki o anda. Bu eşsiz kadının yolun çamurundan simsiyah olmuş ellerini öpmek istiyorlar.

Öyle hızlı yürüyor, öyle uzun adımlar atıyor ki, yoldaşları koşar adım gitmek zorunda kalıyorlar...

Sabahleyin Beyazların karargâhına varıyorlar. Yerler kömür kömür. Cesetler serili. Tyurlyma burası.

Ayaklarına karasu inmiş, ama duran kim... Şikhrana’ya ve Kızıl Latviya bölüğünün bulunduğu yere gidiyorlar. Troçki’nin treniyle ilişki kurabilirler burdan.

Cepheye demir attılar. Demirin halatını tutan, o tatlı, silinmez gülümsemeli kadındır.

‘Yoldaşlar, benim delikanlılara bakın. Ben mi? Yok, ben yorgun değilim!’

Sonra, Sorkvaşe yakınlarındaki Verkhnii Uslon’u dolaşıyor, araştırmalarını Pyany Bor’a dek sürdürüyorlar.

At sırtında durup dinlenmeden seksen vers yol gidiyorlar!

O günlerde insanın yüzünü güldürecek şey çok azdı. Ama o çetin saatlerde bile Larissa Mikhailovna’nın yüzünden gülümseme eksik olmadı.

Sonra Enzeli, Bakü ve Moskova!

Bahriyeli çocuğun aklında kalanlar bu kadar.”

Doğallık ve insancıllıkla birleşen yürekliliği, birlikte sefere katılan denizcilerin onu büyük bir içtenlikle sevmesine ve kendilerinden biri olarak görmesine neden olmuştu; kitlelerin ona karşı tutumunda hiçbir yapmacık yoktu, çünkü onun, yalnız cephede bir silahlı yoldaş değil, filo komutanının karısı olduğu kimsenin aklına gelmiyordu. (1918’de Raskolnikov’la evlenmişti.) 1919 yılında Moskova’da Deniz Kuvvetleri Komutanlığı’nda komserlik görevini yürütürken de, Amiral Altwater ve Amiral Bahrens gibi iki uzmanla dostça ilişkiler kurmayı başarmıştı. Onun o duyarlılığı, işbirliği ve öyle seçkin bir ailenin ona katkıları sayesinde Çar donanmasının amiralleri dışardan birinin denetimi altında bulunduklarını hiç anlamadılar.

1920 yılında, Afganistan’a tam yetkili elçi atanan eşinin yanına gidiyor Larissa. Bir doğulu despotun sarayında ister istemez debdebeli diplomatik oyunlara katılarak iki yıl yaşıyor. Emir’in eşlerini etkileme savaşımı veriyor bu arada. Savaşım veren bir proletaryadan kopmuş, devrimden ayrılmış bir genç kadın için “debdebeli” bir yaşantı sürmek çekilir şey değil. Ama Larissa Reissner, ciddi Marksist kitaplar okuyor. İngiliz emperyalizmini, doğunun tarihini ve komşu ülke Hindistan’daki özgürlük savaşımını inceliyor. Afganistan’ın dağlarında, kendisini dünya devriminin bir parçası olarak görüyor ve yeni bir savaşıma hazırlanıyor. “Afganistan” adlı kitabı ufkunun genişlediğini ve bir Rus devrimci kadınından, enternasyonal proletarya ordusunun bir savaşçısı haline geldiğini gösteriyor.

1923 yılında Sovyetler Birliği’ne dönüyor. İşçi ve köylülerin ülkesi, bıraktığından çok değişik bir durumdadır şimdi. Kapitalizmden sosyalizme atlayış gibi görünen o çetin savaş komünizmi, Yeni Ekonomik Politika’ya yenilmiş. Böyle bir adımın gerekliliğinini hepimiz gibi Larissa da anlamıştı. Yalnız sanayiye hammadde sağlamak için değil, açlıktan ölmemek için de köylülere iş alanı yaratmak gerekiyordu. Larissa bu kuramı anlıyordu. Ama sosyalizme bu yoldan varılabilinir miydi? Kendisinin ve partinin bu soruya verdiği yanıtlar, içindeki korkuyu gideremiyordu. Savaş komünizmi rejimini sürdürmenin olanaksız olduğunu anlıyordu. Ama yüreğinin ta derinlerinde yeni toplumsal düzeni elde silah değiştirmek isteği duyuyordu. Yürekli bir yüreğin durdurulmaz isteğiydi bu. Evet, kasabalarımızın sokakları canlanmıştı. Kamyonlar malla dolu, dükkânlar açık, fabrika düdükleri bağırmada, işçileri işbaşına çağırmadaydı. Ama ya burjuva unsurları yanı başımızda güçlenirse? Onlarla başa çıkabilecek miyiz? Şimdi ticarete atılmak zorunda bırakılan sınai yöneticilerimiz, kapitalist ahlâkın zehiriyle zehirlenecekler miydi? O çürük, partinin gövdesine bile bulaşabilir miydi acaba? 1923 yazı boyunca büyük bir tedirginlik içindedir Larissa ve gördüklerini kendine saklayarak bakar durur onlara.

Eylülde bana başvurarak Almanya’ya gitmesine yardımcı olmamı istedi. Cuno hükümetine karşı kitle grevlerinin yapılmasından hemen sonra. Almanya’da proleter kitlelerin zincirlerinden kurtulmaya kalkıştıkları dönemdi bu. Poincaré Ruhr’u kuşatılmıştı; Alman Markı hızla başaşağı düşüyor ve Rus proletaryası Almanya’daki durumu kesik solukla izliyordu. Larissa bir an önce oraya gitmek için çırpındı. Alman proletaryasının saflarında savaşmaya ve onun savaşımını Rus işçilerinin zihinlerinde berraklaştırmaya can atıyordu. Önerisi beni çok hoşnut etti. Alman işçilerin Rusya’da olup bitenleri açıklıkla anlayamadığı gibi Rus işçileri de Alman proletaryasının savaşımının gereğinden çok basitleştirilmiş ve şematik bir savaşım olduğunu sanıyorlardı. Bu iki proleter ordu arasında bir bağ kurmada Larissa’dan daha uygun birinin bulunmayacağına inanıyordum. Çünkü o, yalnızca iyi gözlemleme yeteneği olan bir sanatçı değil, savaşımı derinlemesine görebilen, onun dinamiklerini –insanlığın geleceğinin dinamiklerini– aktarmayı bilebilen bir savaş sanatçısıydı. Ama gene de, Almanya’ya gidişinin aynı zamanda giderilmemiş kuşkulardan bir kaçış olduğunu görüyordum.

Larissa 21 Ekim 1923 günü Dresden’e geldiğinde, General Müller’in birlikleri Red Saxony’nin başkentini kuşatmaktaydı. Bir asker olarak geri çekilmenin gerekliliğini anlayışla karşılayabiliyordu Larissa. Ama birkaç gün sonra, Hamburg Ayaklanması haberi geldiğinde birden canlandı. Hemen o anda, haberi duyar duymaz Hamburg’a gitme isteğiyle yerinde duramaz oldu; Berlin’de kalmak zorunda olduğuna kızıyor, söyleniyordu. İşsizler kalabalığı arasına karışarak günlerce dükkânları dolaştı; milyonlarca mark karşılığında bir somun ekmek peşinde dükkânlara dolan bu insanlar ölüm açlığı çekiyorlardı. Öldü ölecek işçi kadınlarla dolu hastanelerde dolaştı; bakımsızlıktan ve çaresizlikten kıvranan kadınlarla yattı kalktı. O dönemde ben saklanmadaydım; kimselere görünmüyor, benim gibi kitlelere karışma olanağından yoksun parti liderleriyle görüşüyordum yalnızca. Larissa o kitlelerin yaşantısını sürdü. Tiergarten’de işsizlerle sohbet ederken, 9 Kasım Alman Devrimi’ni Anma Günü’nde sosyal demokratların düzenlediği törene ya da bir komünist ailede, yirmi beşinci evlenme yıldönümü eğlencesine katılırken hep insanların yüreğini kazanıyor, onların yaşantılarından da bir şeyler kapıyordu. Kendisine Saint Petersburg’daki kitleler ya da Baltık donanmasındaki bahriyeliler kadar yakın olan Berlin işçi kitleleri arasında yaşadı. Berlin proletaryasının General Seeck’te ve onun top arabalarına “yasaklanmış” Komünist Parti’nin varlığını açıkça gösterdiği bir büyük gösteriden gururla döndü.

Hamburg işçilerinin savaşımını Almanya ve dünya proletaryasına anlatmak ve savaşımı ölümsüzleştirmek üzere Hamburg’a gitmeyi başardı sonunda Larissa.

Hamburg’a varır varmaz, “Bütün o gevşeklikten, tembellikten sonra burada kaskatı, güçlü ve canlı bir şeyler buluyor insan,” diye yazdı. “Hamburgluların güvensizliğini, bana karşı duyduğu kuşkuları gidermek başlangıçta kolay olmadı. Ama Hamburg işçileri beni bir yoldaş olarak kabul edince, onların sade, büyük ve trajik deneyimlerini kendi ağızlarından dinleyebildim.”

Hamburglu özgürlük savaşçılarının ortada kalmış karılarıyla birlikte yaşadı, kaçakta olanları gizlendikleri yerde buldu, duruşmalara katıldı, mahkemeleri izledi, sosyal demokratların mitinglerine katıldı. Geceleri, Hamburg hareketini anlatan Hamburglu tarihçi Laufenberg’in kitaplarını okudu. O haftalar içinde topladığı malzeme yığını, nasıl büyük bir sorumluluk duygusu içinde çalıştığını, o savaşım içindeki en küçük bir olayda bile insanlığın türküsünü duyduğunu göstermeye yeter. Moskova’ya döndüğünde, Hamburg Ayaklanması’nı yöneten ve kaçmak zorunda bırakılan bir yoldaşla uzun saatler çalıştı. Topladığı bütün belgeleri, bütün malzemesini bu yoldaşla birlikte inceledi ve açıklık gerektiren konularda Almanya’daki yoldaşlarıyla yazıştı. “Hamburg Barikatlarında” adını taşıyan bu kitap, yalnız güçlü bir sanatçı tarafından değil, bir savaşçı tarafından geleceklerin savaşçıları için yazılmıştır. Alman proletaryası yüzlerce meydan savaşı yapmış, düşmanla yüzlerce kez çarpışmış ama bunların hiçbiri Hamburg proleterlerinin savaşımı kadar saygıyla ve sevgiyle aktarılmamıştır. Larissa sevdiklerine karşı çok eli açık, çok diğerkâm davranırdı ve Reich mahkemelerinin bu küçük kitabı alevlerde yanmaya mahkûm etmesi boşuna değildi.

Larissa Reissner Almanya’dan döndüğünde yüreği yenik değildi, ayaklanmanın yenilgisi eziklik uyandırmamıştı onda. Hamburg’da, küllerin altında bulunan korları görebilmişti çünkü. Ama gene de, çabuk kazanılmış bir utkuyla devrime varılamayacağını öğrenmişti en azından.

Sovyetler Birliği’ne döndükten sonra, tarihin gidişine yön veren kitlelerin derinliklerinde neler olup bittiğini anlamak isteği duydu. Gerçekliği hemen kavrayabilen bir kişi olarak okumakla, tartışmalarla böyle bir gerçeği görebilmekten yoksun olacağını biliyordu. Bu yüzden kalktı, Ural Dağları’ndaki madenci yörelere, sınai bölgelere gitti. Dokuma fabrikalarının bulunduğu Ivanovo-Voznesensk bölgesine ve bir küçük burjuva bölgesi olan Byelorussia’ya gitti. Trenlerden, at arabalarından, at sırtından haftalar boyu inmediği oldu. Bir kez daha işçi aileleriyle yaşıyor, kömür ocaklarına iniyor, fabrikaların yönetim kurulu toplantılarına, alışveriş komitesi, sendika toplantılarına katılıyor; her gün, her saat köylülerle, işçilerle konuşuyordu. Yaşama kulak vererek karanlıklar içinde bir yol bulmaya çabalıyordu. “Kömür, Demir ve Yaşayan İnsanlar” adlı kitabı böyle bir çalışmanın ürünüydü; çok az sayıda yazarın üstesinden geleceği, hem bedensel hem de ruhsal açıdan büyük güçlükler getiren bir işti bu; bununla birlikte, Larissa’nın yaptığı, düşündüğü ve duyumsadığı şeylerin yalnızca küçük bir paçasıydı bu kitap.

Larissa Reissner’in yapıtlarında sanat açısından olduğu gibi ideolojik görüş açısından da yeni bir evre başlamış oluyordu bu kitapla. Bu yapıtında bir komünist olarak kesin bir ideolojik konum alıyor ve bir yazar olarak özgün üslubunu saptıyordu. Kuşkuları dağılmıştı. Çalışan kitlelerin bir yapım işine girmiş olduğunu görüyordu. Sosyalizmi inşa ediyordu kitleler.

Döküm fırınlarının önünde kan ter içinde kalarak olsun, yarı çıplak maden ocaklarında kazma sallarken ya da düşük ücretlerine söver sayarken olsun, bütün bu çektiklerinin, zorunlu emeklerin sosyalizm adına yapıldığının kesin bilinci ve inancı içinde yılmadan çalışıyor, sosyalizmi kuruyorlardı. Cepheden tanıdığı eski bir yoldaşa rastlıyor burda. Şimdi acemi bir yönetici olan yoldaşı, burada da demir eliyle dizginleri çekmek, ama aynı zamanda kitlelere kulak vermek ve bütün etkileyici unsurları hesaba katmak zorunda. Devrimin halk tabakalarının derinliklerinde yarattığı büyük enerjiyi görüyor ve bu, kapitalist eğilimlerle ilgili bütün güçlüklerin yenileceğine olan inancını pekiştiriyor. Kendiliğindenlik gösteren küçük burjuva unsurların, en büyük tasarımları bile yutabilecek bir bataklık oluşturduğunu biliyor ve bu bataklıkta açan yabancı, garip çiçekleri görüyor. Ama emek cumhuriyetini ve proletaryayla Komünist Partinin kendisini savunduğu barikatlara zarar verecek tehlikelere karşı yapılacak savaşıma giden yolu da açıklıkla görüyor. Bunun böyle olduğunu kesinlikle saptayınca da, kendi yerinin savaşımın ortası olduğuna karar veriyor ve silahını bilemeye koyuluyor. Silahı kalemidir. O andan sonra Larissa kim için yazdığını düşünmedi pek. Edebiyat tarihi ve sanatlar üzerine geniş bilgiye sahiptir. Zengin ve süzgeçten geçmiş yazma biçemi, yalnız keskin bir gözlemleme gücü değil, aynı zamanda onda anlam kazanan yüz yıllık kültürü de yansıtmaktadır. İşçi sınıfı okurları gözünde popüler olmak sevdasında değildir ama. Proletarya için tümüyle geçerli, yararlı sanat yapıtları ortaya koyma çabasındadır.

1924 yılı sonlarıyla 1925 yılında çok çalıştı Larissa. Troçki’nin sınai ürün standartlarının geliştirilmesi komisyonunda çalıştı. Rusya ve dünya ekonomisi üzerine pek çok kitap okudu. Burada, rakamları sevdiğini söyleyecek değilim. İki ya da üç yorucu kuramsal kitap okuduktan sonra bana gelir, petrol ya da tahıl ürünleri üzerine “lezzetli” bir kitap önermemi isterdi. Sonra da Delaisi’nin petrol tröstleri ya da Norris’in buğday üzerine yazdığı destansı kitaplarla dinlendirirdi kafasını.

Zırhlı araç okulundaki parti hücresi için 1905 Devrimi üzerine dersler hazırladı; Lenin’in o dönemle (1905-1906) ilgili yazılarını okuyunca, öğretmenimizin sadeliğindeki büyüklüğü gördü; daha önce çok kuru bulduğu yazılarındaki güzelliğe götüren anahtar elindeydi artık. Sanatı, yeni unsurlar kazanmış, yeni boyutlara varmış oluyordu böylece. “Hindenburg’un Ülkesi” ya da “Aralıkçılar” (Decembrists) adlı yapıtlarında Krupp ve Junkers fabrikaları üzerine yazdıkları bu yargımı doğrulamaktadır. Bu kitaptaki ilk iki yazı, özgün bir yazı tekniği sergilemekte. Ancak bu Larissa’nın yazı dilini teknik deyişlerle doldurduğu anlamına gelmez. Ekonomi bilimine olan ilgisi, onun teknik bir biçimde düşünmesine yol açmıştır. Bir makineyi ya da bir fabrika binasını yalnız görsel olarak değil, bir kavram olarak da algılamaktadır. “Aralıkçılar”daki teknik, tarihsel bir bakış açısının etkisi altındadır. Burada da, ne bir öykünme ne de yapay bir ağır üslüp göze çarpmıyor. İnsanları tarihsel açıdan değerlendirdiği görülüyor yalnızca.

Bir sanatçı ve devrimci olarak olgunlaştıktan sonra yeni bir yapıtın hazırlıkları içine girdi Larissa Reissner: Ural işçilerinin yaşantısı üzerine üçlü bir roman yazmayı düşünüyordu. Birinci kitapta Pugaçev Ayaklanması döneminden bir kesit vererek serflerin çalıştığı bir fabrikayı, ikincide Çar yönetimi altında işçilerin nasıl sömürüldüğünü ve üçüncü kitapta sosyalizmin kurulmasını anlatacaktı. Buna paralel olarak, sosyalizmin öncülüğünü yapanların portrelerinden oluşan bir dizi hazırlamayı tasarlıyordu. Yalnız Thomas More, Münzer, Bebeuf ve Blanwui gibilerin değil, devrimin adsız kahramanlarının da yaşamlarını yazmak istiyordu. Bu tasarımların büyüklüğü karşısında zaman zaman ürktüğü de olurdu. Çok alçakgönüllüydü, gücünden ve yeteneklerinden kuşku duyardı sık sık. Bu yükümlülükleri kuşkusuz yerine getirecekti, çünkü her gelen gün, onun gücüne güç katıyordu.

Ne var ki, içinde uyuyan o güzel şeyleri gün ışığına çıkaramayacaktı Larissa. Yüzüne kinle baktığı burjuvaziyle savaşırken değil, büyük bir tutkuyla sevdiği doğayla savaşırken yenik düştü. Hasta döşeğinde, bilincine veda etmeden yüzünde oynaşan güneş ışıklarına gülümsedi. Güneş, onu uğurluyordu. Kırım’a gidip orada iyileşeceğinden, yorgun kafasını gene yeni fikirlerle dolduracağından söz etti. “Ne güzel olurdu, değil mi?” dedi. Yaşamak için sonuna dek savaşacağını haykırdı ve kendinden geçtiği ana dek de teslim olmadı.

Birkaç makale ve küçük kitap. İşte Larissa Reissner’den kalan miras. Makaleler gazetelere, dergilere dağılmış durumda. Bir araya getirilmeyi bekleyen otuz-kırk mektubu var. İlk proletarya devriminin anıları yaşadığı sürece yaşayacak onun mirası. Devrimin bütün halklar için, batı ve doğu için, Hamburg ve Afganistan, Leningrad ve Urallar için ne anlam taşıdığını açıklayacaklar durmadan; anlatacaklar. Ve yüreği ve aklıyla her şeye bir yanıt verebilen bu savaşçı kadın, ölümünden sonra bile proletarya devriminin yaşayan bir tanığı olarak kitaplarında canlanacak.

Karl Radek
1928

ÇOK YERSİZ BİR ÖLÜM

Bunu yazmak çok güç. Bu ölmüş kadından söz ederken geçmiş zaman kullanmak hiç uygun değil. Daha ölmemesi gereken birinden nasıl söz edebilir insan, böyle bir ölü üzerine ne yazılabilir? Çok yersiz bir ölüm. Saçma. Kısa kesilmiş saçları, uzun ceketiyle Gorki vardı bir zamanlar. Utangaç, bilgili Sukhanov vardı. Ve gencecik Mayakovski... Bugün böyle gençler yok.

Sonra Larissa Reissner vardı.

Sarı saçları örgü örgü. Yüzü, tam bir kuzeyli yüzü. Utangaç ve kendinden emin.

Letopis dergisine incelemeler ve daha on dokuzunda bir yazar için büyük bir başarı sayılacak “Atlantis” adlı oyunu yazdı Larissa.

O vakitler yeni bir daireye taşınır gibi dünyaya açılıyorduk.

Larissa Mikhailovna buz skisi yapmaya bayılırdı. Buzlar üzerinde uçarken kendisini izlemelerinden çok hoşlanırdı. Sonra, sanırım Rudin ve Bohem gibi çok amatör öğrenci dergilerinde çalıştı.

Reissner, bir yazar olarak, gene tam bir kuzeyli gibi yavaş yavaş olgunlaştı.

Derken, yelkene vuran rüzgâr gibi gelen devrim!

Saint Peter ve Paul Kalesi’ni alanlar arasındaydı Larissa. Çok güç bir saldırı değildi bu. Ama surlara yaklaşmak, oraya varmak gerekiyordu. Kapıların açılacağına inanmak için önce kaleye yürümek gerekiyordu.

Novaya Zhizn’de ilk toplantı. Reissner bir şey söylüyor. Steklov’un ağzı şaşkınlıktan bir karış açık kalmış. “Marksist mi bu, Marksist mi?” diye soruyor yanındakilere. Ve bana kalırsa daha o vakitler Larissa Mikhailovna Rusya’da patlayacak devrime katılmış bulunuyordu.

Bir düşünür değildi o vakitler, daha yirmi ikisindeydi. Yetenekliydi ama. Yaşamaya istekli, yürekliydi. Yaşamın daha temiz tadına bakmış olanlar, çoğunu yediklerini sanıyorlar oysa. Ne bilsinler...

Reissner yaşamaya doymazdı. Çok oburdu. Ve hayattayken durmadan şişirdi yelkenlerini, rüzgâra da doymadı.

Rüzgâr ne yönden eserse o yöne doğruldu.

Kışlık Sarayı çok iyi tanımlıyordu. Gülünç yanını görebiliyordu o. Bolşevikler bize sekter görünürken o onlardan yanaydı. A. Blok acı acı: “İnsanlığın büyük bir çoğunluğu sağcı” demişti o günler.

Loskutnaya Oteli’nde görmüştüm Larissa Mikhailovna’yı. Raskolnikov’la evliydi o vakitler. Donanma Moskova Irmağı’na gelmişti neredeyse.

Neredeyse utanılacak derecede kalabalıktı ortalık.

Ben, düşman kampındaydım. Sonra düşündüm taşındım, döndüm. Larissa kusursuz bir yoldaş gibi karşıladı beni. O iyi kuzeyli yüreğiyle, çok iyi davranmış, beni mutlu etmişti.

Donanmayla birlikte Volga’ya gitti.

Bir başka gezegene gidiyormuşçasına heyecanlı, sevinçli ve hazırlıklıydı.

Raskolnikov’un torpidoları kumsalda kayıyor, Volga boyunca kırmızı bir çizgi çiziyordu.

Orada, seferberlikte yazar kişiliğini buldu, Larissa Reissner.

Bir kadın yazara özgü bir yazma biçimi değildi bu. Bir gazetecinin alışkanlığı haline gelmiş ironi de yoktu yazılarında.

İroni, akıllı görünmenin kolay yoluydu.

Larissa Mikhailovna gördüklerine çok önem veriyor, yaşama sımsıkı sarılıyordu. Yükünü biraz zor taşıyordu, ama taşıyacağından çoğunu yüklenmekten sakınmıyordu. Ona bakarsanız, yaşam, bir tren vagonu gibi tepeleme yüklü değil miydi?

Reissner yavaş yavaş büyüdü, gelişti ama yaşlanmacasına büyümedi. Kendini tam anlamıyla kusursuzlaştırmadı. Yazdığı en iyi şeyler, son günlerinde yazdıklarıdır. Ullsteins ve Junkers fabrikalarının o güzel tanımlamalarını daha dün yaptı.

Almanya’yı çok iyi anlamıştı.

Gazeteci gözüyle görmemeyi başaran gerçek bir gözlemciydi burada.

Acmeistlerin ve sembolistlerin öğrencilerinin kültürü, Larissa Reissner’e “bakmayı” öğretmişti.

Rus gazeteciliğine büyük katkıları olmuş, onun yazma biçimi derin izler bırakmıştır.

Çünkü o, çok kültürlüdür.

Bu gazeteci büyük bir kaynaktan fışkırmış bir yetenektir.

Larissa Mikhailovna yazmaya daha yeni başlamıştı. Kendine inanmıyor, sürekli olarak kendini yeniden eğitiyordu.

En iyi makalesi, Baron Steingel üzerine yazdığı yazıdır. (Sanırım başlığı Decembrists (Aralıkçılar) ve daha yeni yayımlanıyor.)

Konusunu adlandırmak ya da tanımlamak yerine açıklamak gerektiğini daha yeni öğrenmişti.

İşte Basın Sarayı’ndaki bildik salonda bulunan yabancı yüz.

Oraya ne çok gelmiştir!

Rus gazeteciliğinin yaşayan bir parçası dişlerle sökülüp alındı sanki.

Dostlar, Larissa Reissner’i hiç unutmayacaklar.

Viktor Şklovski
1928   

REICHSTAG (MECLİS)

BERLİN, EKİM 1923

Ne parlamento! Burada saygı uyandıracak tek şey varsa, o da salonun ortasında dikilmiş duran Birinci Wilhelm’in koskocaman mermer çizmeleri olabilir ancak. Saltanatı sırasında kendisinden zar zor bir anayasa sızdırılabilen ihtiyar asker, orada durmuş, ters ters bakmakta ve şu dır dır öten milletvekilleri sürüsünü binadan kovabileceği anı beklemekte. Parlamento üyeleri, onun o ünlü çizmeleri çevresinde sessiz sakin dolaşmakta, tek tek ya da tıpkı caddelerde piyasa yapan kızlar gibi çifter çifter volta atmaktalar. Kalın yün çoraplar ve kabaralı çizmeler giymiş birkaç genci peşine takmış yaşlıca bir milletvekili, sallana sallana yürüyen bu insan kalabalıklarını zaman zaman yarıyor. Alman halkının temsilcilerinin toplandığı bu binaya bakmaya gelmiş gençler, Reich’a bağlılık andı içmek ve saygı sunmak işi, epey terletmiş bunları. Kafalarındaki okul kasketlerini yana kaykıtmış, tavanı yerinde tutan altın göbekli tahta oyma kız heykellerine ister istemez bakıyorlar. Biraz mahçup, ama görülesi bir şeyi kaçırmak istemeyen bakışları, parlak göbeklerde dolaşıyor. Orda burda akıp giden redingotlular sürüsüne ve şu iki dirhem bir çekirdek giyimli, pırıl pırıl üniformalı ihtiyar uşaklara bakıyorlar bir de. Eski parlamento geleneklerini yaşatan tek unsur olan bu üniformalı uşaklar, anılarını yazan çok önemli, görkemli kişilermiş gibi dolaşıyor ortalıkta. Kurumlarından yanlarına yanaşılmıyor. Heyhat! Eski saltanattan eser kalmamış! Değil saygı, saygın bir kin bile uyandıracak tek kişi yok burda. Kişilik sahibi, dürüst biri olmakla başkalarından ayrılan tek bir seçkin kişi yok. Ardında bıraktığı birkaç on yıllık siyasal oyunların lekesiz ve temiz oluşuyla övünebilecek tek kişi yok. Eskiden, ihtiyar Bebel bu salondan geçerken bütün düşmanları ayağa kalkar, gözüpek, kafası kavi Prusya Junkerleri yumuşak koltuklarından beceriksiz hareketlerle fırlar, onu selamlarlardı; bugün... Ne selamlanacak bir insan kalmış ne de öyle birinin adı, sanı... İşte şurada, tütün dumanlarından oluşan sis perdesi ardında, Levi’nin anlamsız gölgesi seçiliyor. Yaptığı büyük ihanetleri içinden geçire geçire onları kendine göre süsleye çirkinleştire yüzüne bakmakta olan insanlar karşısında açık vermeden ve de makyajsız durabilmek için çok talim yapmış, kuşkulu bakışlara alışkın kül rengi yüzüyle Levi... Her şey geçmişin izlerini taşıyor. Halkın gösterdiği kin ve nefretle ne yapacağını bilmez hale gelmiş can çekişen bir yarıcanlı gibi titreyen, sarsılan eski bakanlar, milletvekili giysilerinin kuyruklarındaki çıkmaz lekeleri gizleyemeyen dünün adamları.

Kalabalığın arasında, parlamenterler aleminden birkaç hayvan seçmek güç değil gene. Her şeyden önce, hemen işe koşulmuş, bakanlıklarda görev almış ve bir uluslararası belge parçasına sakına sakına da olsa, okunmaz bir yazıyla da olsa adını koymayı, ya da anlaşma adı altında başka ülkelere sunulmak üzere gözyaşlarıyla yazılan yakarı mektuplarından birinin bir köşesine adını sıkıştırmayı becerenler var burda. İşte şurda Alman cumhuriyetindeki altın rezervlerini yağmalamaktan sorumlu kabine üyeleri ve işte işçileri kurşunlamakla ün salmış sosyalistler, kısacası piyasaya sürülmüş insanlar.

Eski bir oyuncu, iskambil kâğıtlarının arka yüzündeki desenleri iyi tanır. Bir kabine kurulurken, usta bir kumarbaz asla eski iskambilleri kendisine rastlatmayacak ve masanın üzerine asla büyük koalisyonlar açmayacaktır. Oyuncunun elinden bir kez alınmış ve sonra da suratına fırlatılmış bir iskambil kâğıdı, yenik ve yerli yerinde kullanılmamış bir iskambil kâğıdı, bir yedek oyuncu olarak sürdürür yaşamını. Ama mutlu günler geride kalmıştır. Reichstag’ın kırmızı halısının üzerine bu oynanıp işi bitirilmiş iskambil kâğıtlarından bir yığın atılmış. Çeşit çeşit. Bunlar oy vermeye devam ediyorlar, ama siyasal bekâretlerini henüz yitirmemiş olan genç hevesliler, siyasal onur payelerine erişmeye çabalıyorlar. Önlerinden geçen ihtiyar korsanların ardından bakarken, kumar masalarında aldıkları dolgun elleri, uydurma ihanetleri ve göz kamaştıran skandallarını şaşkınlıkla, gıptayla akıllarından geçiriyorlar. Tatlı iktidar fincanından vaktiyle bir iki fırt çekmeyi başarmış, sahtekâr ve buruşuk suratlar sergisi. Çırılçıplak olan bu adamlar, çıplaklar arasında olduklarından, utanç duygusu taşımaksızın dolaşıyorlar ortalıkta. Bu gününü doldurmuş, geçerliliğini yitirmiş insanlar arasında daha hareketli, ahmak ve inatlı bir sürü var: Bunlar, yarının yöneticileri. Arı kovanından fırlamış oğullara benzeyen bu sürü, vızıl vızıl uçarak siyaset uşaklarının çiçeğiyle sarılı Bretsched’ın çevresine yapışıyorlar. Azıcık, ama azıcık karaborsa mala üşüşür bir halleri var, ama çoğunlukla tatlı sesli, makamı iyi tutturulmuş bir hava duyuluyor... Ve güzel kokular... Burada, bir de Reischstag’ın medarı iftiharı, süs çiçeği var. Hayasız bir borsa bültenine sarılı minik bir yanlış hesap diye tanımlanabilecek bir dişi; meclisin tek kadın gazetecisi. Çayıra salınmış. Sağcılar yarış alanındaymış gibi yürüyorlar. Beyaz tozlukları, çatık kaşları altında ayna ayna duran gözlükleri ve göğüslerinde üçgen biçiminde peçeteler var. Tıkınıyorlar. Ama masanın bu yarısındaki tıkınma, Demokrat Parti’nin tıkınmasından tümüyle ayrı bir işleyiş göstermekte. Ve burada dolaşanlar, soysuz hiçbir şeyle karşılaşma tehlikesi olmayan bir salondaymışçasına umursamasız, rahat davranıyorlar. Ancak, kürklerine ayakları dolana dolana ve yaşlı kertenkeleler gibi kuyruklarını orda burda bıraka bıraka salınmaya ve beş çaylarını siyasal laklaklar arasında içmeye alışık, aristokrat, burnu havada ve ürkünç hanımefendiler, safkan Prusyalı bayanların yanı sıra kat kat göbekli bankacı ve sanayici yurtseverler de var. Bunlar öyle şişman ve öyle ağzı dolu geveze kişiler ki, sağcı milletvekillerinin cebinden ucu görünen “Haçlı Haberleri” gazetesinin sayfaları iki büklüm oluyor ve üzerlerindeki haçlar, Hıristiyan-faşist haçlar sağa dönüyor. Ah ne para kuburu bunlar! Gösteriler arasında tıkındıkları, safkan Junker yetiştirmek ve onların soyunu korumak için verilen yemeklerden çok daha bol, besleyici ve pahalı.

Sosyal Demokrat Parti’nin masalarında sosis var, kahve var ve bir de huzursuzluk var. Reichstag’ın bütün giriş ve çıkış kapıları kordon altında. Polis gelip geçenlerin ensesine yapışıyor; kapılara en kıdemli nöbetçiler konmuş. Hareme girme izni olan bütün yasal zevceleri ve en gözde cariyeleri çok yakından tanıyan bu siyasal haremin ağaları, halkın temsilcilerini kendi elleriyle yoklayıp içeri bırakıyorlar. İçerde, gazeteciler locasının yanında, sırıtık suratlı, elindeki kayışla oynayan biri var. Berlin Emniyet Müdürü bu. Gözlerini milletvekillerinin yüzünde gezdirerek suç unsuru bulmaya çabalıyor. Yüzlerine dürüst bir anlatım verme çabasında pek de başarısız olmayan sayın delegeler, çok meşgul havalarında önünden geçiyorlar. Bununla birlikte, bütün bu önlemlere karşın, komünistler birden bir olay yaratacak, Remmele birden içeri dalacak, durup dururken bir kavga çıkaracak, içeri bir sis bombası atıp koca Reichstag’ı havaya uçuracak diye ödü kopuyor herkesin. Saçma, telaşlı bir korku bu. Remmele’nin adı bir saplantı gibi dolaşıyor ağızlarda. Bir coup de theâtre¹ gibi birden ortaya çıkması bekleniyor. Adını geveliyor, yutuyor, geğiriyor, gene yutuyorlar. Bununla birlikte, Remmele şimdi elinde bir megafonla kapıda belirse, ya da şu subay heykeli mermer tabanından bir öksürük sesi çıkarsa, bu parlamento darmaduman olurdu. General Seeckt de bunu bilmekte ve bu yüzden, Voltaire’nin Candide’inde eşsiz bir canlılıkla betimlenen o bildik diz hareketini şimdilik yapmamakta.

Parlamentodaki oyunların Almanya’nın yazgısı ya da devrimiyle bir ilişkisi yok. Tarih, Reichstag’ın önündeki çeşmenin yanında duran dev heykeller gibi ona çoktan demirden sırtını döndü.

İşte böyle entrikalar düzenlemekte, pazarlıklar yapmakta, iktidar uğruna savaşmaktalar.

İktidar uğruna. Ne o, gülüyor musunuz General Seeckt? Yanlış mı söyledim? Öyle değil mi? İktidar bu yüksek binadan çekip gideli çok oldu; ama insana sıkıntı veren, acımasız, inatçı ve yok edilmez bir arı sürüsü, harıl harıl siyaset yapan dar görüşlü bir gerici sürüsü, kendilerinden önceki milletvekillerinin yıkanmamış ellerinden anayasanın sayfalarında kalan yapış yapış yağ lekelerinin çevresine üşüşmüşler gene de. Sinekler gibi. Buruşturulup atılmış yırtık, kara bir kâğıt parçası kalmış geride. Ama onlar, yapışıyorlar, yayıp üstüne üşüşüyorlar ve vızıldıyorlar...

Tartışma salonu. Biri koşuyor. Bir kahkaha patlıyor. Buna sağdan biri karşılık veriyor. Uzatmalı neşeli bir kahkaha. Soldan bağırışlar. Boş, acı gülüşler. İşte Alman Reichstag’ının açılış töreni, en önemli günü.

İŞÇİ ÇOCUKLARI

Berlin açlık içinde. Tramvaylarda ve kuyruklarda bitkinlikten bayılan sürüyle insan sokaklardan toplanıyor. Açlıktan öldü ölecek vatmanlar sürüyor tramvayları; açlıktan öldü ölecek makinistler, trenlerini yeraltının cehennemsi koridorlarında yürütmeye çabalıyorlar; açlıktan öldü ölecek insanlar işlerine gidiyor ya da günlerce ve gecelerce parklarda ve kentin eteklerinde işsiz dolaşıyorlar.

Açlık ölümü otobüslere asılıyor. Otobüsün ikinci katına çıkan döner merdivene gözlerini kapayarak tırmanıyor; reklamlar, perişanlık ve araç kornaları sarhoşlar gibi sallanarak geçiyor kapalı gözler önünden. Açlık ölümü, Wertheim’ın görkemli tezgâhlarında nöbet bekliyor. Bir somun ekmek aşağı yukarı on milyar mark ederken haftada yirmi milyar kazanıyor Wertheim. Rafları bomboş, içleri zenginlerle tıklım tıklım dolu yüzlerce mağazada açlık ölüme buyur ediyor insanları; ve ışıklar içinde altın altın parlayan bu mağazalar, uluslararası bankalar kadar temiz ve saygın duruyorlar. Avurtları çökük üçgen yüzünde göz yerine yalnızca iki mavimsi nokta, biraz pudra ve zorunlu, kölemsi bir gülümseme bulunan şu genç bayan, elini uzatmış bir av köpeği gibi on dolarlık çizmeleri ve otuz dolarlık bir halıyı gösteriyor. Açlıktan bayıldığında gövdesini eski fiyattan, bir buçuk feniğe satıyor da, kusursuz bir Alman hesapçılığıyla ve şimşek hızıyla spekülatörlerin milyarlarını, trilyonlarını hesaplayarak, eğitim düzeyi yüksek olan bu ulusun insanlarına özgü o eşsiz el yazısıyla hesapları deftere geçiriyor. Bir sonraki personel kısıtlama listesinde adını göreceği günü beklerken isteksiz isteksiz iş önlüğünün düğmelerini çözüyor, ama gene de yüzündeki aç gülümsemeyi silmeye cesaret edemiyor.

Çıplak sırtlarını hızla ilerleyen trenlerin pencerelerine döndürmüş olan dev duvarlarda dünün üretim fazlasının naralarını resimleyen reklamlar var: Konserve kutusundan büyük bir iştahla süt yudumlayan neşeli insanlar, tombul al yanakları kalçalar kadar iri dev çocuklar, yüzlerindeki mutlu sarışın gülümsemeleriyle koca sokak lambalarını çikolata paketi gibi havalara kaldırmış kentin üzerine tutuyorlar. Ama gerçek, yaşayan çocuklar açlık yüzünden okula gidemez oldu: Analar çocukları okula götürüyor ve ders sırasında bayılır gibi olurlarsa eve göndersin diye tembihliyor öğretmenleri. Akşam yatarken ve de sabah kalkınca ağzına lokma koymamış bir küçük çocuk kaç ders dayanabilir ayakta kalmaya?

Son aylarda, Alman istatistiklerinin kara cetvellerinde ölen çocuk sayısı ani bir yükselme gösterdi. Wedding, Riksdorf ve Oberschöneweide gibi iktidar koltuklarının çöreklendiği bölgelerin yaşamına AEG elektrik ve motor şirketlerinin verem balgamları yapışmış. Bizimkine hiç benzemeyen o ekim başlarında, görülmedik sayıda işçi kitlelerinin top ateşi altında işten çıkarılışı izlenebiliyor. Ve işte Alman işçileri ‘Enternasyonal’i söylemeyi öğreniyorlar. Yavaş yavaş gelmekte ve berrak Berlin gecelerini sakına sakına soğutmakta olan bir Avrupa güzü sonu, binlerce işçi çocuğunu da alıp götürdü. Savaştan bu yana hiçbir dönemde bunca insan ekmek kuyruklarında öksüre tüküre damla damla can vermedi; ve bitmek tükenmek bilmeyen işsizlik içinde orda burda durmadan dolaşırken ateş içinde yana yana, açlıktan inleye boğula ölümü beklemedi.

İşsiz! Haftalarca değil, aylarca değil yıllarca ya da daha uzun süreler işsiz! Ve elbet işsizliğin yanı sıra, karı, üç-dört çocuk ve insanın dertli, bitkin ve yıkkın olduğu dönemlerde başına yığılan binlerce terslik: Hastalık, çalışmaya karşı isteksizlik ya da birden karşısına çıkan bir dilim ekmek kapma fırsatını değerlendirmesine, o yabanıl kargaşa anında gerekli atağı yapmasına engel olan istek dışı bir zayıflık, güçsüzlük... Öte yanda, perişan edilmiş, bütün geçim kaynaklarından yoksun bırakılmış olan küçük burjuvazinin en alt tabakaları açlık ve sefaletlerini haykırmalarına karşın eğilip bükülmeyi ve yeni duruma uyarlanmayı beceriyor ve her nasılsa ‘zor zamanları’ yenmeyi başarıyorlar. Yarın bir çöp yığınına dönüşeceğini düşünmeden para biriktirmeye, kısıntı yapmaya çabalıyor, yoksul ama dürüst görünümleri korumak, alın teriyle yaşayan biri izlenimi bırakmak için ellerinden geleni yapıyor; çok biriktirip az harcamaya bakıyorlar. Yokluk içinde yaşıyor, karşılığında hiçbir şey almaksızın çalışıyorlar, ama gene de, üç günde bir insanın almaya utanacağı miktarda paranın yüzlerine tükürülürcesine atıldığı kasanın kalın tel ızgaralarına yapışıyor ve kendileriyle korku veren devrim arasında duran patron parasıyla dolu yanmaz bir kasanın insanın içini rahatlatan suskunluğunu duyuyorlar. Toplumsal devrim olmasın da, ne olursa olsun, razılar. O bir avuç diktatöre, bir diktatörün hakiki özelliklerinin ne olması gerektiği konusunda gazetelerde yapılan sütun sütun tartışmalara razılar; Wilhelm döneminin basık burunlu, çıkık elmacık kemikli portrelerine razılar. Küçük burjuvazi, Siegesallee’de duran eli silahlı mermer ahmaklardan birinin gelip Alman halkını sol anaşiden, sağcı isyanlardan ve ekonomik çöküntüden kurtaracağını umuyor hâlâ. Almanya’nın, güzel, uygar, asfalt döşeli kentlerinde öyle bir çaresizlik çökmüş ki ortalığa, küçük memurlar, büro işçileri ve kamu görevlileri hayvan gibi dört ayak olup havlamaya hazır sanıyorlar kendilerini; oysa ‘Haydi çık sokağa, havla’ deseler doğru bir kahveye gidecektir. Evet, hafta boyunca harcamamayı başardığı ne varsa verip bir yüksük dolusu kahve almaya, kabarık, sağlıklı öfkesini ıslak, kaygan bir valsle, oyma ayaklı barok masaların pırıltısı ve tütün dumanıyla, sakarin ve tüylü orospu şapkalarıyla uyuşturmaya, doğru bir kahveye gidecektir.

En küçük devlet memurlarının, hatta üst kademedeki usta işçilerin bile evlerinde, yıllar boyu kendini hiçe sayarak, boğazından keserek biriktirilen paralarla sağlanan eşyalar vardır. Birkaç yumuşak koltuk, üzerinde kutsal resimler olan halılar, kanatlı bir melek, bir demet kuru ot ve mutlaka bir Vertiko, yani bir çeşit konsol... Küçük burjuva konforunun bir simgesi haline gelen üzerinde aile resimlerinin ve alttan bakıldığında ayıp şeyler görünen küçük bir heykelin ve bir fanus altında düğün çiçeğinin bulunduğu Vertiko. Burjuvazinin yüksek faiz politikası Vertiko’yu ve beş içine gömülünen koltuğu alıp, dev kadife pantolon parçaları gibi büklüm büklüm sarkan perdeleri pencerelerden indirmedikçe, bu malların sahibi sokağa dökülmeyecek, Sosyal Demokrat Parti’nin Alman proletaryasına zarar vermek pahasına kırk beş yıldır yapmaya çalıştığı kansız, barışçıl devrimin umudunu yitirmeyecektir.

Ama Vertiko’nun bulunmadığı evlerde ne para ne de ekmek vardır. Çünkü işçi sınıfının gerçek derinliklerinde koca, işsiz saatlerini sokakta dolaşmakla geçirirken ana, bir hayır kurumundan öbürüne gitmekte, durmadan kapı çalmaktadır. Hele bir de gebeyse, doktor iri karnını dikkatle muayene edecek ve aynı derecede aç ama son derece saygın bir hemşire, doğmamış çocuğu yoksullar listesine yazacak, ona bir numara verecek ve anaya, iki ay kadar sonra karnındaki bebeği beslemek için piyasaya fiyatından yüzde yirmi beş eksiğine süt alabilme olasılığından söz edecektir.

Şimdi gebe olan bir işsiz karısı, 1923 kışında bir ceset olacaktır.

Kadın sandalyeye yığılmış; bir çocuğun yuvarlak başı bilinmeyen bir nedenle kucağına, giysisinin altına gizlenmiş de sanki karnı ondan şiş. Kurumakta olan aç gövdesinde böyle bir yumru. Yardımsever genç bayan bile bu yaşayan bebeğe bakarken huzursuzluk duyuyor. Bunların ikisi de üç ay sonra bu dünyadan gitmiş olacaklar kuşkusuz. İşsizlerin haftada altmış milyar mark aldığı ve bir somun ekmeğin evvelsi gün seksen milyara çıktığı bir ülkede kışa çıkma şansı binde bir bile değil. Kadın ve kocası geçen ocaktan beri, yani on aydır işsizler. Bu ocakta, en soğuk ve en korkunç ayda, işsizlik sigortası kesilecek. Ve tam dört çocukla ortada kalıverecekler.

“Neden kocan yazın çalışmadı? Patates çapalamaya gitseydi ya?”

“Gitti, ama ayağı incindi. Kan zehirlenmesinden bütün yaz hastanede yattı.”

Böyle kötü yazgılar sınır tanımaz, haddini bilmez ve zayıf düşmüşlerin başına biçimsiz, umutsuz bir taş olarak çöker yalnızca. Kadında verem olduğu kesin: Uykudaymış gibi sesli sesli ve güçlükle soluyor.

“Peki çocuğunu nerde doğurmak istersin? Evde mi, hastanede mi?”

“Evde.”

Doktor, akıllı davranarak kararını değiştirmeye çalışıyor; hastanenin daha temiz, sıcak olduğunu, yiyecek sıkıntısının daha az olacağını öne sürüyor.

Sonunda beklenmedik ve karşı durulmaz bir gülümsemeyle şöyle diyor kadın:

“Doktor, ben evimde ölmek istiyorum. Kocam çocuğunu görsün, kendi elleriyle kundaklasın istiyorum.”

Bir başka kadın: Genç bir başın iki yanından buğday başağı gibi iki örgü iniyor. Beyaz bir boyun ve tüm gövdesini saran koca bir şal.

Kara Ormanlar’da ya da Bavyera Dağları’nda, güneşin altında kurusun diye serilmiş el dokuması keten kadar sağlam ve temiz, neşeli bir kadın. Bir yıl iki aydır işsiz. Onu buraya getiren kocası dışarda bekliyor. Soğuk suda sabunsuz yıkanmış ama şaşılası ölçüde temiz bir bluz var sırtında. Kiraz dudaklarından yayılan cömert gülümsemesi sağlıklı ve iri dişlerini ışıtıyor.

Benzi sararmış ve yüzü, eski gotik el yazısı gibi buruş kırış olmuş bir rahibenin “Kışın ne yiyip ne içeceksin?” sorusuna şu yanıtı veriyor kadın:

“Bilmem. Ya ölüp gideriz, ya da her şey değişir.”

İki kız. İkisi de işsiz. İkisi de gebe. Birinin ağlamaktan yüzü gözü şişmiş. Açlıktan kıvrandığı belli. Yaşı az daha küçük olanı, temiz bakışlı umursamasız bir çocuk gibi. Bunu annesi getirmiş. Ufak tefek, öfkeli, kafasında süslü bir şapka, elinde bir file olan bir kadın bu. Rahibe ince dudaklarını geriyor ve bekleme odasına açılan kapıyı kapamaya davranıyor. İçeriye süzülen ters bakışlardan kurtulacak aklınca.

“Quatsch!” (Saçma!) Ne gerek var! İşçi büyütüyoruz biz karnımızda, çalışacak adam doğuracağız, ölecek bebe değil!

En perişan Alman işçi kadını bile çocuklarını, harap olmuş, dağılmış evini ve yoksul, işsiz ailesini akıl almaz bir güçle koruyor.

Bütün aile açlıktan ölüm döşeğinde. Aylardır duruyorlar ölümün eşiğinde. Ama ne yapıp yapıyor, bebeğe çeyrek litre süt ve elli gram lapa sağlıyorlar. Bir odada beş, altı kişi kalıyor. İkisi veremli. Ama ananın her hafta şaşmadan doktora götürdüğü bebek çiçek gibi, tertemiz ve gene tertemiz bezlere sarılı. Ancak, yavaş yavaş, altı ay içinde, kollarını yukarlara kaldırıp bebeği kendi yoksulluklarının üzerinde tutmakta olan aile açlık bataklığına iyice saplanıp aşağılara gömüldükçe, bebeğin benzi solacak, ince, kül rengi derisinin altında, zayıf kemikçikleri daha belirgin hale gelecektir. Ve doktorun parmakları seyrek saçların altındaki yumuşak, şişik ve yavaş yavaş kapanmakta olan kafatası kemiğini hissedecektir. İşçi hastanelerinde (Düzinelerce işçi hastanesi var.) çalışan kayıt memurları, binlerce işçi çocuğunun her geçen gün kilo verdiğini kartlara geçirmekte. Bu terazilerde, ağlayan, inleyen, ince küçük bacaklarını havada sallayan ve zayıf dişsiz ağızlarını o yana bu yana büken koca bir proletarya soyu yatıyor. Her geçen gün biraz daha zayıf, biraz daha solgun hale gelirken, açlık ishalinin sarı köpükleri ve hasta çocukların gözyaşları arasında süzülüp gitmekteler. Alman işçi sınıfı yenilmedi daha ve yenilmeyecek. Ama bugün, işçi sınıfının güçleri, güçlü bir komünist yumruğunda toplanmaktayken, ona karşı savaşanlar çok aşağılık yollara başvuruyor, işçi sınıfının geleceğine, çocuklarına darbe indiriyorlar. Ve işte proleter Alman kadını, bu sınıfı savunmak üzere bütün varlığıyla ayağa dikilmiş duruyor.

Bir erkek, açlığın doğurduğu perişanlığa, doyurulmamış çocukların ağlamasına, açlık ölümüyle pençeleşmelere bunların getirdiği pisliğe dayanamaz genellikle. Birkaç ay süren işsizlik sonucu binlerce işçi kadın kocaları ve sevgilileri tarafından bırakılmışlardır. Kalabalık içinde, çıldırtıcı bir hayatta kalabilme savaşımını tek başına yürüttüğü insana ürküntü veren solgun yüzünden okunan, kendinden ağır bir yükün altında ezildiği belli, yumru yumru kemikli kansız kafası yumruk olmuş gövdesine gömülü kadınlar hemen ötekilerden ayrılıyor. Tecrübeli bir göz, işsizliğin yakınlarda mı yoksa çoktan mı başladığını, arada iki üç günlüğüne mi yoksa iki üç saatliğine mi iş bulunduğunu, bu kadının yüzüne bakınca hemen anlayabilir. Çünkü az önce acıkmaya başlamış bir bebekle başı güçsüzlükten bir yana düşmüş, kulaklarının ardı, koltuk altları, bacak araları tükenmişliğin çıkardığı iğrenç ama tertemiz çıbanlarla dolu bir bebeği ayırt etmek güç değil. Evet, anasının yunduğu tertemiz yaralarla dolu başını küçücük yastıklara bırakmış, sıcacık bir şalla örtünmüş bebekleri görmemek ve yalnızca bakıp geçmek elde değil. Ancak, yara temizlemekle, doktora görünüp dediklerini dinlemekle hiçbir yere varılmıyor ki? Bu bebeklerin karnını doyurmak gerek, süt almak, mama bulmak gerek. Bebenin zayıf vücudunda yaralar belirmeye başladığı anda ilaç bulmak gerek.

Ufak tefek kızarıklıklarla başlıyor bu hastalık, kızarıklıklar yaralara dönüşüyor; hemen temizlenip ilaçlanması gerekli pare pare kabarıklıklar su topluyor. Ve sonra hastalık bütün organizmayı sarıyor. İşte bezler arasında uzanmış yedi-sekiz aylık bir küçük ihtiyar. Ağzı yara içinde, burun kemiği çökmüş, bacakları yay gibi kıvrılmış ve karnı şiş. Altı çok kötü kokuyor.

Aylar süren kahramanca savaşımın sonu bu işte. Güçlü, sağlıklı, eli kolu düzgün bir bebek yerine bir hilkat garibesi.

Her hafta mutlaka hastaneye gelen işsiz analar, bu geliş gidişlerin er geç böyle sonuçlanacağını bilir. Bilir, ama gene de savaşır – bilimin açlık ölümüne ve yok olmaya karşı savaşmada ortaya koyduğu tüm teknik olanaklardan yararlanmaya çalışarak savaşır gene de.

Saflarında okuma yazma bilmeyen erkeklerin ve anaların bulunmadığı tek işçi sınıfıdır bu. Böyle bir sınıf, kültürüyle, tüm yiğitliği, sevgisi ve gençliğinin verdiği güçle savaşır.

Doktor, bebeğin muayenesini bitirince, anaya döner:

“Memelerini göreyim” der.

Kadının sütyeni bile yoktur. Memeye el değer değmez kalkık meme ucundan masanın üzerindeki kâğıtlara, doktorun gözlüklerine ve önlüğüne ılık, beyaz kan fışkırır.

BİR VARSIL İŞÇİ AİLESİ

Fil, hortumunu tel kafesin aralıklarından uzatmış, akıllı ve aç gözlerle bizim Hilda’ya bakıyor. Hayır, kız ona hiçbir şey vermeyecek anlaşılan!

Bu anlayışlı ve akıllı hayvan, yılların aklaştırdığı kuru ve çatlak derisini hışırdata hışırdata, kulaklarını indire kaldıra umutsuz adımlarla kafesin arka tarafına gidiyor. Hayvanat bahçesi boş ve soğuk, ve hayvanlar, tıpkı insanlar gibi açlıktan öldü ölecek. Fil, yakında ölecek. Butlarından ve pörsük gövdesinden anlaşılıyor bu. Tam bir iskelet. Yüz yıllık bir zamanı bir müzenin ortasında dikilerek yaşamış olmasına karşın yürüyebilen ve bir avuç saman yiyebilen bir yabanıl canavarın zoolojik örneği bu. Daha tükenme noktasına gelmemiş olan bu iskelet örneği, ihtiyar ve kat kat pörsük bir derinin kıvrımlarına sarınmış. Üstündeki örtü kaldırılıncaya dek böyle kalacak örnek. Hilda başlangıçta korkuyor, gözlerini kapıyor. Ama gözünün ucuyla şöyle bir baktıktan sonra, “Bunun yüzü var mı?” diye soruyor ince sesiyle. Sonra soğuk pirinç parmaklıkları tutuyor ve bu dağ yığınının kilit altında oturduğunu düşünerek rahatlıyor.

“Amca, ne tatlı bir hayvan, değil mi?”

Maymunların bulunduğu tel kafeslerin önünde duran birkaç Rus göçmeni, boş kibrit kutularıyla çer çöp atıyorlar zeki maymunların önüne. İhtiyar maymunun bu işe canı sıkıldı; pavyonun içinde başlayan bir aile kavgasının gürültülerine kulak verdi, insansı bir merakla bir an dinledi, sonra kavgaya katılmak üzere bir koşu kopardı. Küçük kapıyı hışımla açarken, gövdesinin mavimsi mor kısmını bizim Rus yurttaşlara sundu.

“Ayağımızı çabuk tutalım Hilda, yoksa çayhaneye geç kalacağız! Sen o yaratığı gördün mü?”

“Evet.Çayhaneye gidersek bana tereyağlı ekmek alır mısın?”

Hilda hiç açlık çekmemiş. Babası ustabaşı. Annesinin örgü makinesi var; çorap örer, kazak ve eldiven örer. Sofrasından ekmek, patates, yağ, et suyu ve kahve eksik olmayan sayılı işçi ailelerinden biridir Hilda’nınki. Evdeki bütün dünya sorunları, tartışmalar, dilekler ve korkular, bolca yağlı sıcak bir Stulle (sandviç), yatakların altına gizlenmiş çuval çuval patates ve orda burda asılı ya da kilerde saklı yiyecekler etrafında döner. Bu yüzden Hilda’nın ruhuna, cızır cızır yağ salan sıcak tombul sosisler biçim vermiştir; bu ruh büyüyünce, bir koşum beygirinin güçlü parlak kabasını ve besleyici, keskin kokulu biraları taşıyacaktır içinde.

Hilda ne balıkçıllara, ne de o uzun boz tüylü, kuşkulu bakışlı Mısır kuşlarına bakmak istiyor. Tüylerinin her bir kıvrımında bin yıllık bir geçmişin izini taşıyor bu kuşlar. Balıkçıllar uzun burunlu, kabak kafalı bir bilge gibi volta atıyor ortalıkta. Kısa bir pelerin giymiş, pantolonsuz bir bilge; ayakları öyle uzun ve öyle çıplak ki bunların! Birden büyük bir sevinç: “Bak, bak, kuşun kuyruğunda Wilhelmina Yenge’nin şapkasındakiler gibi tüy var! Wilhelmina Yenge bu sabah bedava bir kahve içsin diye annemi görmeye geldi. Nedense insanlar yüzsüzleşti bugünlerde!”

Karlı bir gece. Brandenburg Kapısı’nın bulunduğu yerde rüzgâr, bir orak gibi biçiyor asfaltı. Gecenin karanlığında koyu bir gölge gibi uzanan Tiergarten, fırtınaya tutulmuş bir denizi andırıyor. Issız kaldırımlar boyunca bir rıhtımdaymış gibi sıra sıra dizili duran otomobillerin farları ıslak ıslak parlamakta.

Saat beş buçukta Komünist Parti bir gösteri yürüyüşü yapacak. İşsizler, Under den Linden Caddesi boyunca yürümekteler. Çalgı aletleri sırtlarında, soğuktan donmuş kulakları şapkalarının altından fırlamış, ceket yakaları kalkık ve bağırları açık. Rüzgâr, yüzlerine vuruyor. Karanlık yan sokaklarda, Berlin’i bir günlüğüne olsun birbirine yapıştıran küçük afişleri yırtıyor. Ara sokaklarda, yürüyüşçülere coplarla vuruluyor, onları dağıtıyorlar; daha sonra kalabalıklar arasından yüzü gözü darmadağın edilmiş polisler çıkarılıyor. Soğuk bir kar fırtınasının süpürmekte olduğu bu gün bitiminde, Lustgarden ve Under den Linden’i ta Friedrich Caddesi’ne dek dolduran on bin işçi, yoldan geçen bir zırhlı otomobili kahkahalarla karşıladı ve polis, komünist gösterisine tek bir kurşun sıkabilmek yürekliliğini gösteremedi. O akşam Hilda’nın annesi sıcacık odalarında ışığın önünde çorap yamamakta. Hilda, yağlı ekmeğini yiyor; karnı iyice doyunca, mutlu midesinin işini suyla kolaylaştıracak.

“Hilda” diyor annesi, “Haydi yavrum bize Enternasyonal’i söyle.” Hilda, Enternasyonal’i söylüyor, arkasından bir Noel şarkısı ve birkaç ilâhi.

“Hilda” diyor annesi, “Söyle bakalım terbiyeli çocuklar amcaların isim gününü nasıl kutlar?”

Boşta kalmış bir işçinin karısı olan Wilhelmina Yenge verilen yanıt karşısında hayran hayran başını sallıyor ve bol keseden bir övgü savuruyor.

“Hilda” diyorum ben, “Noel armağanı olarak ne istersin? Bebek mi, boya kitabı mı, yoksa o hayvanat bahçesinde gördüğünün aynı, gerçek, canlı bir deve mi?”

“Amca, bana biraz sosis ver!”

“Saçma” diyor Hilda’nın annesi Wilhelmina Yenge’ye. “Ben bu gösteri yürüyüşlerine falan inanmıyorum. Silahlı bir ayaklanma, gerçek bir devrim gerek bize... Sokakları aşındırmaktan ne çıkar, hiç.”

Kudurmuş bir rüzgâr camların ardındaki panjurları sarsar ve öfkeli bir tanrı gibi ulurken ocaktaki kahvelik tıkır tıkır ama sessiz sessiz kaynamakta.

Elindeki iğneyle beyaz masa muşambasına –hiç ses çıkarmadan– vurmakta olan Hilda’nın annesi, “Hayır” diyor, “... Vakit saat geldi. Artık o heyecanlı sözlerle bizi sokaklara dökemezler. Kararlı bir çarpışma gerek bize, gösteri yürüyüşü değil. Tam beş yıldır bir aşağı bir yukarı yürüyüp sokak aşındırmaktan başka işe yaradığımız yok! Yeter artık!”

Wilhelmina Yenge kararsız.

“Benim ihtiyar gitti. Bu havada sokak arşınlıyor... Ne korkunç bir kış gecesi!”

“Evliliğimizin gümüş yıldönümüne gelsene, Wilhelmina! Kutlayacağız. Peynir turtası, fırında et, mayonezli yumurta, patates salatası ve elma olacak sofrada. Bir de krem şokola... Çırpma makinesini sattım ama gene de krem şokolasız olmaz.”

“Anneciğim, krem şokola! Ahh! Bana da verecek misiniz?”

“Her şey günden güne pahalılanıyor, hayat çekilmez oluyor. Ama gene de suçu kendinde ara, Wilhelmina. Yuvayı dişi kuş yapar. Kadın tutumlu, akıllı ve işbilir olursa, idaresini bilirse, aileyi ayakta tutar. Bir de, insan eşyalarını iyi korumalı, gözü gibi sakınmalıdır. Şu benim dolabı ya da karyolayı alalım örneğin. Tam yirmi beş yıllık eşya bunlar. Ama neresinden belli? Dün alınmış gibi. Günde bir kez tozunu al, cilalı eşyaya su değdirme, koltuk, kanepe gibi şeylere de çok sık oturma, tamam; hiçbir vakit eskimez.”

“Anne. Wilhelmina Yenge’nin oğlu mavi şekerlikten kesme şeker çaldııı!”

“Önemli olan kara talihe kahramanca göğüs germektir. İnsan hemen kendini koyverip telaşa kapılmamalı ve eşyasını satmamalıdır. Evden eşya çıkmaz. İnsanın eşyaları yerli yerinde olduğu sürece ailesi yerli yerinde olur. Bir de elbet hükümetin kışkırtmalarına kanmamalısın. Kesin, kararlı bir savaş başlayıncaya dek bu sokak gösterilerine karışmamalı insan. Ahmakça şeyler bunlar. Çocukluk, canım. Biraz daha sabır, direnç ve dayanışma... Az kaldı. Birbirimizi desteklemeliyiz. Kurt Amca’yı alalım örneğin. Adamcağız bir yıldır iş arıyor, ailesi kent dışındaki yazlık evlerde barınmak zorunda kaldı. Zavallı Minna’cığı iki yıl sancıyla kıvrandı, sonunda kansere boyun eğip göçtü gitti. İşte bak, bu örnekten de bir kadının sorumluluğunun ne büyük olduğunu anlayabilirsin. Kadına çok iş düşer. O gidince aile parçalandı işte. Elde avuçta hiç, ama hiçbir şey kalmadı. Eh, hısımları olarak elimizden geleni yaptık, doğru dürüst bir cenaze töreniyle uğurladık kadıncağızı. Biz işçiler birbirimize yardım etmek zorundayız. Zavallı adamcağıza kocamın eski şapkasını ödünç verdim. Eh, en azından, tabutun ardında giyimli kuşamlı yürüdü ya, sen ona bak!”

Küçük Hilda yatağın bir köşesinde uyuyakalmış. Sırtında bir beyaz uzun giysi, ayağında beyaz terlikler ve kucağında ısırılmış bir parça kek. Biraz sağda solda koşuşmak, biraz oyun, patlayısıya yemek, sonra da, başındaki pembe kurdele Franz Amcasının omzuna sessizce düşerken uyuyakalmak Hilda’nın en büyük zevki.

Gümüş yıldönümü çok iyi geçti. Güzel eğlenildi. Hele armağanlar! Sabun, nebati yağ, çiçek ve tam bir kilo tereyağ. Hısımlar bir araya gelerek altı kişilik bir sofra takımıyla altı çay kaşığı almışlar. Gerçi, bir dikiş makinesi satıldı ve çocuklardan biri aynanın önünde duran içi kuru çiçekle dolu bir vazoyu kırdı, ama gene de, bütün mahalle, bugün, Hilda’nın annesinin evliliğinin yirmi beşinci yıldönümünün kutlandığını, büyük bir parti verebildiğini öğrendi. Ve bütün mahalle en azından bir hafta bu kutlamanın sözünü edecek.

“Sendikalar hep çöktü elbet. Daha niye duruyorlar, anlamıyorum. Parayı nerden alıyorlar, patrondan, sanayiciden. Ama biz şirketlerden akıllı çıktık, değil mi? O adamlar da kalkmış, önceki sendikacıların, bir iki milyar karşılığı şirket çıkarını koruyacaklarını sanıyorlar! Kötü günlerinde sendikacıların cebine birkaç kuruş sıkıştırmakla işleri yoluna koyacaklarını sanıyor patronlar.”

Küçük Hilda’nın amcası işbilir bir tavırla göz kırpıyor.

“Sendikacıları satın almak her yiğidin harcı değildir! Aylıkları kapitalistlerden alırlar ama onlara değil bize arka çıkarlar. Biz onlara daha yakınız. Ne diyorsun sen, otuz yıldır birlikte çalışıyoruz, birbirimizi biliriz. Sendikacılarımız çipil çipil altın aylık bağlatacaklar bize, görürsünüz!”

Küçük Hilda’nın halalarından biri geçen yıl öldürülen bir komünistin dul karısı. Evlenme yıldönümlerinde armağan veremedi zengin hısımlarına; bütün gece bulaşık yıkamakla ödedi armağan borcunu. Sıcak sudan kıpkırmızı olmuş ellerini kurulayıp önlüğünü çıkarıyor, mutfak masasının başında durarak konuklardan kalan son iki sandviçle bir fincan kahveyi yudumluyor. Gitar, keman ve mandolinden oluşan aile bandosunu yöneten yeğenine dönüyor sonra:

“Seni Kurban Seçtiler türküsünü çalsana,” diyor.

Arka odadakiler ışığı söndürmüş, sokak lambasından içeri dolan loş aydınlıkta gençlik günlerinin sevilen havalarını anıyor, hiçbirini tutmayan seslerle “Ay Valsi” ve “Bozkırdaki Gül” ezgilerini söylüyorlar.

Şimdi kahve fincanlarının tabakalara değip kalkmasıyla oluşan tıkırtılar duyuluyor yalnızca. Ama burada, genellikle kiraya verilen bu ön odada, gençler sımsıkı birbirine sarılmış devrimin acı cenaze havasına ayak uydurarak hep birden dans etmekteler. Minik Hilda uykuda. Düşünde nebati yağ ve Wilhelmina Yenge’nin üzümlü elmalı pastasının bir dilimini önlüğünün altına gizleyişini görüyor.

BİR İŞÇİ MAHALLESİNDE

9 KASIM

Kasım devriminin yıldönümü. Uçsuz bucaksız, mağara gibi bir salon. Birkaç yüz kişi var içerde, ama koca salonda üç-beş insan gibi görünüyorlar. Görülmedik ölçüde ezgin, bıkkın ve kımıltısız işçiler. Sosyal Demokrat Parti üyeleri bunlar.

Kürsüde, düz kırmızı keten üzerine altın yaldızla yazılmış korkunç derecede belirgin yazılar göze çarpıyor. Şiir dizeleri gibi alt alta, meyhane duvarlarını süsleyen dinsel sözler, tebrik kartlarına dizilen satırlar ya da damat bacağı gibi apaçık, okunaklı yazılar.

“Yaşasın Enternasyonal!” Enternasyonal’i söyleyen yok.

“Sermayenin işkencesine paydos!”

“Özgürlük ve ekmek!”

Kimsenin baktığı yok yazılara. Kimsenin inandığı yok. Şu lekelenmiş kutsal pankartların, taze kan rengini yansıtan kızıl bezlerin ve hiçbiri devrimci proletarya ordusunun başına geçip savaşa yürümemiş, o vurucu olmaktan uzak, zararsız ve de yararsız yazıların ardında, Alman işçilerini boş, kısır devrimci sloganların kılıfı altında etkisiz bırakan ve kanını emen, zevki sefası uğruna savurganlıktan sakınmayan, boşuna yaşamış bir burjuva cumhuriyetinin koskoca bir beş yılı yatmaktadır.

O süslü püslü kapaklı bira bardaklarından yok hiçbir masada. Yalnızca orda burda, nemli boz serinlikte eriyerek yiten belli belirsiz sigara dumanları seçilebiliyor. İşçiler içkiyi ve sigarayı çoktan bıraktı. Çekingen ellerin ceplerden çıkardığı bir parça kuru ekmek, bayramı kutlamaya yetiyor bile...

Bu neşesiz kutlamaya karılarıyla, çocuklarıyla gelmiş işçiler. Ölüm seferine çıkarılmak üzere gönüllü yazılmış ve gemiye binmek üzere iskelede umutsuz, boşvermiş ve yüreksiz bir tavırla oturan yolcular gibi hepsi. Erkekler karılarıyla gevezelik ediyor, küskün ve sıkkın çocuklar, analarının dizi dibine sokulmuş oturmakta.

Bu arada faşistler o gün, 9 Kasım’da darbe yapmaya hazırlanmışlar. Yaygın gösteriler ertesi sabah sokak savaşlarına dönüşebilir; pogromlar düzenlenebilir, işçi kitleleri kurşunlanabilir; kısacası Beyaz darbe hazırlamış faşistler. Bu lanetlik kasım kutlaması, Sosyal Demokrat Parti yöneticileriyle, desteğini bekledikleri ve çıkarlarını savunacakları kitlelerin son buluşmaları olabilir; hükümet eden bürokratlarla, Beyaz darbecilerin üzerlerine yirmi dört saat içinde katillerini salacağı proletarya arasındaki son karşılaşma olabilir. Ama bu ‘işçilerin partisi’ sokak savaşının arifesinde işçilere ne uyarıda bulunmayı gerekli gördü acaba? Silah mı verdi onlara? Bir mücadele planı mı verdi? Toplanma noktaları, şifreler, askeri ve siyasal liderlikler... Nerde? Kimde? Nedir? Var mıdır? Yüz binlerce işsiz, sokaklara atılmış koca bir kadın ordusu, hükümetin varla yok arası bir para ödediği sakatlar ve son olarak, artık açlık ölümüne kendilerini bırakmış yirmi bini aşkın örgütlü işçinin doldurduğu bir kentte devrimci savunmayı örgütlemek neye mal olurdu? Adına işçilerin partisi ve sosyalist parti dedirten ve onuru hiçe sayılarak bir asker çizmesiyle hükümetten atılan bu parti, şu toplantıda, bir ayaklanma buyruğu veriverirdi herhalde. Başka ne olabilir?

Toplanmış olan halk, görülmedik bir huzursuzluk içinde parti temsilcisini bekledi ve sonra derin bir sessizlik içinde şu sözsüz soruyla karşıladı onu: Şimdi ne yapacağız?

Evet, beklenen kişi geldi: Seçkin bir parti aydını. Kuşkucu, ölçülü, dikkatli bir aydın. Sosyal Demokrat Partinin sol kanadını oluşturan gruptan. (O günkü toplantıların hiçbirinde, hiçbir sağcı sosyal demokrat ortaya çıkıp da ağzını açmak yürekliliğini gösteremedi.) Tane tane ve uzun uzun konuştu. Aşağı yukarı iki saat sürdü konuşması. Ne dedi? Akılda kalacak bir şey söylememiş olsa gerek. Hatırlamıyorum. Ama Beyaz darbecilerden hiç söz etmediğini çok iyi biliyorum. Ertesi güne planlanan darbenin proletaryaya getireceği zararlar neler olabilir, bu nasıl önlenebilir, savunma nasıl olmalıdır, provokasyonları ve kan dökmeleri önlemek için ne yapmalıdır... Bunlardan hiç söz etmedi adam. Pürüzsüz, usta bir meclis konuşması oldu yaptığı.

 O günkü kutlamanın neden böyle sönük geçtiği, Almanya’nın aslında 9 Kasım’da sevinçli kutlama yapmasına neden olmadığı üzerine birkaç söz söyledi. Ekmek her geçen gün biraz daha pahalılanıyor, işsizlik büyüyor, kötü generaller cumhuriyete karşı planlar hazırlıyor, köylüler hasatlarını tek yüzüne mürekkep bulaştırılmış kâğıt parçaları karşılığında vermek istemiyorlardı.

Şimdi salonda tam bir ölüm sessizliği egemendi. Milletvekillerinin suratını öyle bir umutsuzluk bürümüş, yüreğine öyle sıkıntı çökmüştü ki, konuşmasının sonunu birkaç süslü tümceyle bağlayıp, kendine inanç duygusundan yoksun olmak bir yana, böyle bir inancı duyma hakkını bile kendinde görmeyen ve birkaç saat sonra, Reichswehr’in makineli tüfeklerine, bomba ve süngülerine çıplak elleriyle karşı koyacak olan umudu yitik proletaryayı dosdoğru evine göndermeye karar verdi.

O soğuk, aç ve tetikte bekleyen toplantıya, şu hukuk doktoru birdenbire nasıl da insanı kendinden geçiren felsefesel bir rüzgâr soluyabiliyor, hayret! Kimseyi aldatamayacak, bununla birlikte hiç kimseyi savunmayan ama gene de proleter yüreğe bir bit gibi tırmanıp az sonra burjuva diktatörlüğünün demir tırnağıyla ezilmek üzere yerleşiveren ucuz, sefil ama gene de insanı baştan çıkaran bir umut bu soluk. İşte bir parti haini proletaryanın omuzlarında diri diri çürümekte, bir yandan onu vıcık vıcık zehiriyle zehirlerken, bir yandan burjuva hükümetine karşı savaşmak, o sözüm ona toplumsal devrimi gerçekleştirmek için açıkça ve de hiç utanmadan sloganlar savurmakta.

Dinleyin hele:

“İğrenç burjuvazimizin soygununa uğramış, yenik, silahsız ve işsiz bırakılmış bulunuyoruz. Bu kutlamaya, geçmişte gerçekleşmiş bir devrimin cenaze töreni demek daha doğru olurdu. Ancak, sayın proleterler, öfkelenmeyiniz, sinirlenmeyiniz: Zaman, tarih ve toplumsal yazgı, bizden yanadır. Tarihin çarkı tersine döndürülemez, dolayısıyla çarpışmaya hazır olmamakla birlikte, faşistlerin zafer kazanmalarına meydan vermeyeceğiz; barış seferlerine hazırlanalım ve Ludendorff’tan korkmayalım. Silahlar ondan yana ama tarihin mantığı bizden yanadır. Size iyi geceler diliyorum. Bir daha toplanıncaya – barikatlarda değil, toplumsal önlemler sayesinde bugünkünden daha mutlu olacak olan gelecek yıldönümünde bir araya gelinceye dek esenlikle kalınız.”

Söylev böylece bitti.

Sonra en azından elli–altmış kişi bir buçuk saat kadar duygulu ezgiler söyledi; sahnede, bir sosyalist kilise çancısının yellenip duran eteklerinin iki sıraya ayırdığı seçkin işçiler, gözlüklerinin ardından bembeyaz kâğıtlar üzerine döşenmiş müzik notalarına bakarak büyük bir istek ve aşkla pastoral coşkuların ve katıksız sevgilerin şarkılarını söyledi.

“Aal beni!” İri yarı, geniş omuzlu bir yapım işçisi başını havaya dikmiş şarkıya başlıyor. Gırtlak kemiği, terden sırılsıklam olan yakasından fırlamış. Çizmeleri ayağını sıkan bir yayanın iniltisini andırıyor sesi.

“Aah, şu mayıs çiçekleri!” Sol tarafta kümelenmiş koroyu oluşturan rıhtım işçileri sevecen bir sesle katılıyorlar şarkıya. Dapdaracık ceketleri, fırlak adalelerini belli ediyor. Pürüzsüz bir ses... Tek bir yanlış nota çıkmıyor ağızlarından. Açlığa, işsizliğe, doyurulamayan çocukların ağlamalarına ve faşistlerin savaş hazırlıklarına karşın en azından iki aydır kutlama provaları yapmakta adamlar. Sosyal Demokrat Parti’yi, barışçıl kültürel ve eğitsel eylemlerden hiçbir şey alıkoyamaz, değil mi efendim!

Evet... Tam anlamıyla bir tımarhane! Bütün bir işçi mahallesinin çocuklarını, delikanlılarını ve yeni yetme genç kızlarını, kadınlarını sahneye doldurmuşlar. Satır satır ezberledikleri hüzünlü, sıkıntılı bir oyunu, büyük bir kendini vermişlikle oynuyorlar hepsi.

Oyunu yönetenin değneğini kaldırıp indirmesiyle aç işçi çocukları, aç işçilerden oluşan izleyiciler topluluğu önünde hep bir ağızdan ağlayıp sızlanmaya başlıyor:

“Anneciğim, bir lokma ekmek!”

Sonra kadın, erkek ve çocuklar hep bir ağızdan:

“Kardeşler, ölüyoruuuz!”

İzleyiciler yakasından kadınların hıçkırıklarla ağlayışı duyuluyor.

Kalabalık dağılıyor. Herkes bitkin, üzgün ve çaresiz. Devrimin cephanesi olan sağlıklı öfke ve büyük hoşnutsuzluk, güçleri yok eden çarpık bir aldatmaca sanatı lağımına gönderilmiş. Şu Sosyal Demokratlar şeytanı deliğinden çıkaracak kadar kurnaz! Az önce büyük bir yüreklilikle eşsiz bir gösteri yapan koro, programını kıvrak havalarla bitirirken araya Enternasyonal’i sıkıştırmayı ihmal etmedi. Bu müziğin devrimci eylemlere ayrılmaz bir biçimde bağlı olmadığı, davulların yalnız kan ve barut dumanı içinde değil, her vakit çalınabileceği izlenimini vermiş oluyorlardı proletaryaya böylece.

Yook, bu tehlikeli savaş narası önceden boğulmalı, çarpıtılmalı, sıradan şarkılar arasına sıkıştırılmalı, anlamı gözden ırak tutulmalı, tutulmalı ki, savaşın başlayacağı gün, saldırıdan önce proletaryanın kulağını, duygularını harekete geçirmesin; boğulmalı ki, o gün, proletaryanın başının üzerinde, rüzgârda dalgalanan bir sancak gibi esmesin.

Bir Sosyal Demokrat Parti toplantısı daha. Bir Reichstag üyesi olan Hertz konuşmaya kalkışıyor. İşçiler, ellerinden geldiğince önlemeye çabalıyorlar konuşmayı. Reichstag üyesinin tarafında: başkanın çanı, istatistikler, tarih, ekonomi politik ve mantık. İşçilerin tarafında; kulakları delen politikacı gay guyları, işsizlik, açlık ve sağlıklı bir toplumsal güdü. Hertz, son beş yıl içinde SDP’nin bazı yanlışlar yaptığını, ama bunların sözü edilmeye değer nitelikte olmadığını söylüyor. Öte yanda izleyiciler, yalnız ve yalnız yanlışlardan söz etmek istiyorlar. Dr. Hertz’e gönderilen yazılı notlardan söz etmek istiyorlar: “SDP çoktan gömülmesi gereken kokuşmuş bir cesettir.” Reichstag üyesi kürsüye gönderilen bu notlara aval aval bakıyor, sözüm ona okuyamıyormuş gibi davranıyor. Bu kez kâğıtlara yazdıklarını yüksek sesle tekrarlıyor izleyiciler.

Konuşma kürsüsünde, bir komüniste yanıt hakkı tanınmıyor.

İşçiler komünistin konuşmasını sağlamak üzere dayanışma içinde oy veriyorlar ve komünist, başkanın izniyle kırk dakika, sonra da onayı dışında bir kırk dakika daha konuşuyor. Sonra Milletvekili Hertz nasılsa gürültüyü yarıp sesini duyurabiliyor, ter ter tepinerek, kürsüleri yumruklayarak çılgınca bir çabayla konuşanı susturabiliyor. Ve utkulu bir tavırla konuşmayı başarabiliyor.

İşçileri mum gibi yapmaya yarayacak yandaşlar, işbirlikçiler, kalantorlar buldu kendine.

“Beyazlara karşı direnç göstermenin yararı yok. (Islık sesleri.) Sosyal demokrasinin onlarla birlikte hükümet ettiği beş yıl içinde, Beyazlar, işçilerin çıkarlarını savunmaya çalıştılar. (Gürültü yükseliyor.) Sosyal demokrasi elinden geleni yaptı ama Kara Yüzler bakanları Stresemann ve Elbert’i öyle çok sıkıştırdılar ki bu kara yazgılı yoldaşlar, Kahr’ın Bavyera’daki Beyaz hükümetine her ay çuvallarla para yardımı yapılmasına karşı koyamadılar. (Sövgüler.) Lenin... (Derin bir sessizlik; Hertz yutkunmaya fırsat buluyor böylece.) Lenin, Almanya’nın kendi kendine yeterli bir siyasal ve ekonomik varlık göstermediğini saptamıştır. Almanya’nın kaderi, Fransa, Belçika, İngiltere ve İtalya’daki gericilikle ya da devrimle sıkı sıkıya birbirine bağlıdır. Lenin’in görüşlerine dayanarak konuşacak olursak, Almanya’da içinde bulunduğumuz dönemde bir toplumsal devrim olasılığından söz etmemiz, kesinlikle düşünülemez...”

Dr. Hertz’in daha hâlâ konuştuğu anlaşılıyor, ağzı oynuyor çünkü. Ama sesi, artık duyulmuyor.

HAMBURG BARİKATLARI

Bir ayaklanma, büyük kentlerde hiçbir iz bırakmadan sona erdi. Bir devrimin büyük olması, başarıyla gerçekleştirilebilmesi için, bir kentteki yıkık binaların, yapılan kahramanca savaşların izleri, makineli tüfek kurşunlarıyla benek benek olmuş duvarlardaki Beyazların izlerinin en az beş yıl silinmemesi gerekir.

Süngülerle yırtılarak ya da pis yağmur sularıyla ıslanarak yerlere inen afişler, gazete parçaları, sokak çarpışmalarının zihinlerde bile uzun yaşayamayan anıları, allak bullak sokaklar, ırmakları andıran caddelere birer köprü gibi atılmış koca ağaç gövdeleri, ara sokakları dolduran seller de iki üç gün ya da iki üç hafta sonra yok oldu.

Hapishane kapıları tutuklananların üstüne kapandı; öte yanda fabrikalarından atılan savaşçılar bir başka kentte, ya da uzak bölgelerde iş aramak zorunda bırakıldılar. Yenilgiden sonra işsiz kalanlar uzak diyarlara sığınmış, ya da kuytu köşelere yığılmışlar; kadınlar suskun, ve çocuklar, polis sorgularından bitkin düşmüş çocuklar, her şeyi inkâr etmede. Böylece ayaklanma günlerinin efsaneleri giderek duyulmaz oluyor, zihinlerden siliniyor ve yeniden işlemeye başlayan trafiğin gürültüleri içinde boğuluyor. Atölye köşelerinde, terk edilen tezgâhları devralan yeni işçiler bir iki ad tekrarlayabilir daha, çok iyi atışları anabilir... Ama bu da geçecektir.

Bir işçi için, burjuva devletinin sınırları içinde tarih yoktur; işçi kahramanlarının listesi askeri mahkemelerde ve bir Menşevik sendikanın fabrika bekçisinin elindedir. Burjuvazi, silah gücüyle onu ezdikten sonra, daha yeni kurtulduğu tehlikenin o nefretli anısını boğar.

Hamburg Ayaklanması’nın üstünden birkaç ay geçti bile. Ama, ne kadar garip görünürse görünsün, ayaklanmanın anısı inatçı: Büyük bir ısrarla direniyor, silinmiyor. Oysa, barikatların izleri dikkatle yok edildi; savunma ya da saldırma siperleri olarak kullanılan çukurlar ve setler boyunca sakin sakin ilerliyor trenler şimdi.

Sokaklarda, seferini bir an önce tamamlama aceleciliği içinde ilerleyen üç mezbaha kamyonu, savaşçıları kürek kürek topluyor... Sucuk makinesine atarcasına hapse dolduracak insanları. Doktorlar ve tutukevi görevlileri, vahşetin tanınmaz hale getirdiği son cesetleri çoktan hısımlarına teslim etti. Ama gene de, o gözüpek Ekim’in anısı yaşamakta. Sokaklarında akıllara durgunluk veren olayların yaşandığı eski özgür Hamburg kentinde, işçilerin ya da proleter ailelerin toplanıp da birbirlerine anılarını anlatmadığı tek bir kahvehane yok. Kavgaya katılanların taşkın bir gururla anlattığı, ya da birkaç olayı izlemiş olanların tüyleri diken diken eden öykülerini dinliyor herkes bu kahvelerde.

Liman kenti proletaryasının Ekim’in anısını korumada gösterdiği bu kararlılığın nedeni, Hamburg Ayaklanması’nın askeri, siyasal ya da moral anlamda ezilmiş olmamasında yatmaktadır. Kitleler, büyük bir yenilgiye uğradıkları duygusuna kapılmamışlardır.

Kitleleri Ekim’de barikatlarda koşmak durumunda bırakan devrim süreci, ne bütün polis örgütünün ve bir bölük Kara Yüzler bahriyelisiyle Reichswehr güçlerinin harekete geçtiği 24 Ekim’de, ne de yüzlerce işçinin kendi isteğiyle birkaç saat önce terk ettiği devrimci mahallelere zırhlı araçların, binlerce piyade ve atlı birliklerinin, ordularla polisin daldığı 26 Ekim günü kırılmış değildi. Tersine, becerikli ellerin kurduğu barikatlardan saldırı yapabildiği her yerde düşmanın başını ezerek kenti altmış saatliğine eline geçiren Ekim hareketi, işçilere yalnızca on ölüye mal olurken polis ve askeri birlikler düzinelerle ve yüzlerce ölü ve yaralı verdi. Savaşçılarını kendilerine yaraşır bir dinginlikle ateşin ortasından çeken devrimciler, silahlarını saklamış, yaralılarını planlı bir geri çekilme hareketi içinde güvenli ellere bırakmış ve bütün Almanya’yı saracak olan devrimin ilk çağrısında yeniden ortaya çıkabilmek için yeraltına dönmüştü.

Aslında devrimci hareket ekimde değil, geçen yılın ağustos ayında başlamıştı. İşçilerin, işgününü sekiz saate indirme, ücretlerin altın değerine göre ayarlanması ve yalnızca ekonomik değil, tümüyle siyasal olan taleplerini dile getirdikleri büyük bir savaş meydanına dönmüştü Hamburg o günlerde. Çarpışmalar birbirini izliyordu. Bir işçi hükümeti istiyordu işçiler, üretimi denetlemek ve daha başka siyasal haklar sağlamak istiyorlardı. Bu sendikal çarpışmaların yanı sıra büyük bir devrimci kin birikimi korkunç gümbürtülerle yer yer patlak veriyor, yiyecek depoları yağmalanıyor, polise ve grev kırıcılarına saldırılıyordu. Hamburglu işçi kadınların, bütün büyük liman kenti kadınları gibi, Almanya’nın sanayi merkezlerinde çoğunluğu oluşturan yoldaşlarından daha büyük bir siyasal olgunluk ve beceri sergilemekle hareket içinde önem kazanması ve öne çıkması, işte bu döneme rastlar. O yılın ağustos ayında kocalarını ve iş arkadaşlarını grevdeki tersanelerde saklayanlar, onlardı. Ne polis süngüleri, ne de işverenleriyle her koşulda uzlaşmaya hazır zayıf iradeli işçiler, onların insanlık zincirini Elbe Tüneli’nden çıkaramadı. Çarpışmalarından birinde, bir polis birliğini zararsız hale getirdi kadın işçiler, silahlarını aldılar, polisleri, özellikle birliğin başında bulunan çavuşu iyice hırpaladılar. Çavuş, yaptığı bu işe karşılık Elbe’nin soğuk pis sularında boğuldu.

Ağustosta başlayan bu hareket, burjuvazinin böbürlendiği gibi “fiyaskoyla” sonuçlanmayabilirdi. 23-26 Ekim günlerinde yapılan parlak askeri gösteriyle de bitmeyebilir, bütün Alman işçi sınıfının yengisi ya da utkusuyla sonuçlanabilirdi. Hamburg’lu yoldaşların çalışmalarını ve başarılarını simgeleyen bu sürekli ve yaygın gelişme ve bu devamlılık içinde, silahlı ayaklanmayla “siyasal darbe” denen şey arasındaki büyük ayrım yatmaktadır.

Bir ‘hükümet darbesi’nin geçmişi ya da geleceği yoktur; ya bir tam zafer, ya da aynı derecede dönüşü olmayan ve geçersiz bir yenilgidir darbe. Bir devrimin güçlü olabilmesi ve savaşa hazır ve güçlü bir parti önderliğinde gerçekleşmesi için, o devrim hareketinin, en ağır bir saldırıdan sonra bile bir sıçrama yapabilmesi, gücünü toparlayabilmesi gerekir. Ama zayıf, siyasal eğitimden yoksun ve tam anlamıyla olgunlaşmamış bir proletarya ancak küçük bir darbe, bir patlama ve keskin, kanlı ama dirençsiz ve desteksiz bir çaba umuduyla yaşayacaktır. Böylesi bir küçük, kısa darbe büyük özverilere, çok sayıda kurbanlara ve harcanan güçlere mal olur. Ne var ki, zayıf ve aralarındaki bağları gevşek olan kitleler, o anlık saldırının ardında pırıldayan küçük ama eksiksiz ve kesin başarının umudu oldukça her şeye göğüs gereceklerdir. Böyle bir iktidarı ele geçirme girişiminden sonra şu ya da bu nedenle bir gerileme olursa, kitleler izledikleri yolu bırakacak, örgütler parçalanacak ve yenilgilerini katı özeleştiriyle güçlendireceklerdir. Siyasal olgunluğa varmış kitlelerin militanlarıysa, ortalığı kasıp kavuran bir hareketin başarısız sonucunun ardından siperlerine çekilecek, düşmanı bir kez daha kuşatmak için gerekli uzun, yorucu, yıpratıcı bir çalışma demek olan yeraltı siperlerine çekilecek, günlük eylemlerini sürdürecektir. Hamburg Ayaklanması, olaya yol açan uzun siyasal süreç ve özellikle ayaklanmanın bastırılmasını izleyen gün ve haftalarda yapılan eşsiz, kusursuz çalışmalar açısından, hakiki bir devrimci ayaklanmanın klasik örneğini vermiştir. Sokak savaşları eşsiz bir strateji sergilemiş, kitleleri düşmana üstün olduğu ve manevi zaferi kendilerinin kazandığı inancıyla baş başa bırakan eşi görülmedik, kusursuz bir geri çekilme örneği verilmiştir.

Ayaklanmanın sonuçları tartışma götürmez bir açıklıkla ortada: Eski işçi sendikası örgütlerinin çöküşü, daha önce hiçbir dönemde o Ekim günleri sonrasında olduğu kadar esaslı boyutlara erişmemiştir. 25 Ekim’le 1 Ocak arasında, hepsi de uzun yıllar sendikalarına hizmet etmiş otuz bini aşkın üye, Menşevik sendika saflarından çekildi. Sendika bürokrasisinin ve bunun sağ unsurlarının Ekim günlerinde oynadığı sinsi ve hain role aşağıda ayrıntılarıyla değineceğiz. Birleşik Cumhuriyetçiler ve Anavatanı Savunma Birlikleri, Menşeviklerin bekçiliğini yaparak, polisi olaysız yörelerdeki görevlerinden aldı ve yoğun eylemleri bastırmak üzere polisi Hamm ve Schiffbek gibi etkin bölgelerde topladı. Bu konuda da daha söylenecek sözümüz var. Burada yalnızca, sosyal demokrasinin, parti iskambillerinin yırtılmasına ve partinin güçlenmekte olan şubelerin kapısına yığılmasına yol açan bütün bu düşmansı sömürülerine işaret etmekle yetineceğiz.

Oyun kâğıtları kapı önlerinde yığılı dururken, yüzlerce işçi, tutuklanmayı ya da Reichswer devriyeleri tarafından vurulmayı göze alarak, kendi iskambillerini bürokrasinin binlerce hileyle kirlenmiş pis suratına fırlatmak üzere işçi sendikaları binasına gitti. Ekim Ayaklanması’ndan sonra, kıyı bölgelerin, örneğin Yapım İşçileri Sendikası gibi en belli başlı sendikaların tümü, bütün dikişlerinden patladı, parçalandı. Üyelerin, kitleler halinde sendikalardan çıkışlarını engellemek olanaksızdı. Yapım İşçileri Sendikası’nın gösterilerinden birine katılmayı başarmıştım; sekiz yüz kişilik bir grup, kendi örgütlerini oluşturmak üzere sendikadan ayrılmaya karar verdiler. Bunlar arasında orta yaşlılar vardı, hepsi de parti üyesi değildi, işsizlik sıkıntısı çekmeyen, işlerine ve kendilerine güvenen, onlarca yıl sendika ödeneklerini aksatmamış kişilerdi çoğu.

Böyle bir toplantıda, öfkeden deliye dönmüş bir ihtiyar, “bonze”lerden hemen ve tümüyle kopmayı talep ediyor, ciğerlerini parçalarcasına bağırıyordu. Eski partinin ölçülere sığmaz çöküşünü daha derinden duyabilecek ya da partiden daha çok nefret edebilecek bir komünist düşünülemezdi. Komünist Parti (AKP) üyelerinin, bir “bölünmüş sendika” oluşturulmasını önlemek ve etkisini giderek artıracak sağlam bir muhalefet kurarak bürokrasiyi içerden yıkmayı sağlamak üzere toplantıda gösterdiği bütün çabalar, boşunaydı...

İşçiler, son derece pis ve sendika yardım fonuna bağışlanan alın teriyle kazanılmış tek kuruşa bile değmez bir şeyden kaçarcasına çıkıyordu sendikalardan. Bir işçi için bir Menşevik sendikada daha bir gün bile kalmanın, proleter onurunu zedelediğine ve Sosyal Demokrat Parti’nin sahtekârlık, cinayet ve ihanetlerinde suç ortaklığı demek olduğuna iyice inanmışlardı. Ekim’den sonra sendikada kalan orta yaşlı, parti üyesi olmayan bir işçi bile, Sipo ya da Eins A² örgütlerinin hizmetine girdi.

Komünist Parti ve ardındaki kitleler, içsel olduğu gibi dışsal açıdan da çok büyük güç kazandı. Birçok kişinin tutuklanmasına karşın partinin etkinliği azalmadı. (Aslında yoldaşların büyük bir çoğunluğu ayaklanma sırasında değil, daha sonra, Sosyal Demokrat Partili işçilerin ve komşularının gönüllü ihbarlarına dayanılarak yakalandı.) Tersine, bütün Hamburg duvarları, silinmez yazılarla süslenmişti. Her köşe başında ve her bir kamu hizmet binasının duvarında şu slogan görülüyordu: “Komünist Parti yaşayacaktır. Kapatılamaz.”

Parlamentoda Ermachtgungsgesetz (Hukuka aykırılğı haklı kılan kanun) oylaması yapılabilir, kanun, kabul edilebilir; Seeckt özel yetkilerinin tadını pekâlâ çıkarabilir ve Beyaz bir diktatörlük, işçi yasalarındaki küçücük özgürlük kalıntılarını yalayıp yutabilir, ama işsizlerin önünde kuyruk olduğu barakaların duvarları, duvar kâğıdıyla kaplanmışçasına yeni küçük komünist afişlerle dolu olacaktır... Sosyal Demokrat Parti mitinglerinde kar gibi yağdırılıyor bu mürekkebi kurumamış afişler; kahve duvarlarına, tren, tramvay pencerelerine yapıştırılıyor. Erkek nüfusun “kaçakta” ya da hapishanelerde bulunduğu kent dışı yerlerde oturan kadınlar, afiş ve bildirilerin oralara da gönderilmesini istiyorlar. Tek dertleri varsa, o da ucuz bir komünist gazeteden yoksun olmak. Askeri mahkeme yargıçlarının, suskun kitlelerin içlerinde uyandırdığı korkunun baskısıyla cezaları azaltmaya çabalamasına bakılırsa, bütün bunların yenilgiye pek benzemediğini kabul etmek gerekir. Hüküm giyenler, günün birinde daha güçlenmiş olarak çıkacakları tutukevlerine, ya da çalışma kamplarına zafer kazanmışların gururu, rahatlığıyla gidiyorlar. Çünkü kesinlikle biliyorlar ki, devrim, beş, yedi ya da on yıllık hükümlerini hapislerde doldurmalarına izin vermeyecek... Devrimin yakında onları özgürlüğe kavuşturacağı inancındalar. Burjuva devletinin kanunlarına, burjuva polis gücünün hain gaddarlığına ve bu devletin utkulu görünüşlü hapishane duvarlarına büyük bir küçümsemeyle, yukardan yukardan bakıyorlar. Böyle bir inanç, kimseyi yanıltamaz.

Peki öyleyse, Hamburg Ayaklanması’nı neden bütün ülke halkı desteklemedi?

Ekim günlerinde, Almanya birbirine karşı olan iki kampa bölünmüştü ve taraflar, saldırıya geçmek için işaret beklemekteydi. Ancak Reichswehr ve polis Saxony’yi doldurmuştu. Dolayısıyla, Hamburg Ayaklanması başladığında devrim hareketinde en önemli köprübaşlarından biri olan Saxony, kullanılamaz haldeydi. Sayısız işsiz grubu, Dresden’in yalnız gece yaşayan sokaklarını doldurmuştu; ancak peşlerinde, yanlarında, önlerinde ilerleyen silahlı, küstah ve kışkırtmacı Reichswehr birliklerinin adımları asfaltta çınlamaktaydı. O anda Saxony’de savaşa başlama işareti verilmiş olsa, işçilerin kitle halinde kıyılmasıyla sonuçlanacaktı kuşkusuz. O günlerde, Lübeck, Settin, Bremen, Hamburg ve Wilhelmshaven gibi büyük limanlarda çalışan işçilerin Hamburg’da topladığı konferansta, hemen genel grev ilan edilmesi talep ediliyordu. Liderlerin çırpınmaları, konferansta grevin yalnızca birkaç gün ertelenmesi kararının alınmasına yarayabildi ancak; bununla birlikte Chemnitz Konferansına katılan işçiler, genel grev çağrısına uymayacaklarını belirttiler. Bütün bunlar olurken Saxony’yi su basmış ve sol sosyal demokratlara sonuna dek bağlı olan proletarya, devrime belki de zararı dokunabilecek bir çarpışmaya sezgilerine dayanarak yanaşmamıştı.

Berlin! Ekim günlerinde Berlin’i gören herkes, kentin devrim karmaşasında göze çarpan en belli başlı özelliğin şaşkınlık ya da daha doğrusu kararsızlık duygularının yansıları olduğunu kuşkusuz anımsayacaktır. Kadınlarla işsizler caddelere değişik bir görünüm kazandırmaktaydı. Ekmek kuyruklarında ve kasap vitrinlerinin önlerinde ıslıkla Enternasyonal’i çalarak umudu yitik kadınların oluşturduğu kalabalığı yara yara öne geçen cin gibi bacaksızlara rastlanıyordu. Markın düşüşü, işsizlere ödenen para miktarının gülünçlüğü, zorunlu ihtiyaç maddelerinin akıl durdurucu fiyatları, küçük burjuvazinin çöküşü, büyük Koalisyonun utanmazlığı, Ruhr’un insanların kanını emen bir sanayi bölgesi haline gelmesi, Fransızların baskısı, kapitalistlerin, basının gün ışığına çıkardığı sinsi oyunları ve bütün gazete sütunlarını karartan kömür tozu kaplı, kanlı Ruhr’un korkunç hayaleti; bütün bunlar, devrimin çok yakın olduğunun açık belirtileri. Varsılların otomobilleri kentin dışına çıkmaktan sakınıyor ve polis, fırınların yağmalanmasına göz yumuyor. Kentin eteklerinde, taş ve çöp yığını görünümü verilmiş tepecikler cephane dolu; tepecikler görünmeyen ayaklarla yürüyormuşçasına grevdeki fabrikalara yaklaşıyor. Caddede, iki düzgün sıra halinde ilerleyen polis yüklü taşıtların homurtusu hiç alçalmadı; kamyonlar, bakkalları ve gazete büfelerini yağmalayan kalabalıkların heyecanını hiç bozmadan çekip gittiler.

Bununla birlikte, büyük ve tümüyle eylemsiz duran işçi kitleleri, sosyal demokrasiye olan bağlılıklarını sürdürüyorlar; işsizlerin ve konüminstlerin ardında, kat kat burjuvalaşmış proletarya tabakaları gizli. Bir dilim ekmek, bir paket yağ ve evindeki huzur uğruna bütün doymak bilmezliğiyle ve bunların kaç saatte kazanılacağını umursamadan kimsenin gözünün yaşına bakmayan burjuvalaşmış proletarya...

Elindeki sıcak kahvesi ve son çıkan “Varwarts” gazetesiyle evinde sobasının başında oturup, sokaklardaki çarpışmanın bitmesini, ölü ve yaralıların götürülmesini, barikatların kaldırılmasını ve zafer kazananın –kim olursa olsun: bir Bolşevik, Ludendorff ya da Seeckt, her kimse– yenileni hapse tıkmasını ve yasal hükümetin iktidara geçmesini beklemeye hazır, korkulu, sesi soluğu kesik, alçak bir çoğunluk da var. Son derece hareketli, etkin bir öncü kesimin yanı sıra, çürümüş, diken üstünde duran ve bir başarısızlık halinde, bir sosyalist subayın evinin penceresi dibinde kazılı bir çukurda ve subayın dokunulmazlık perdesi ardında yatmakta olan bir komünist komşusunu ihbar etmeye hazır bekleyenler de vardı.

Proletarya, Berlin’de (İşçi sınıfı nüfusunun yoğun olduğu bazı kesimler dışındaki çeşitli bölgelerde) General Seeckt’in jandarma ve birliklerine karşı teke tek, büyük kitlelerin etkin yardımından ve en zor anlarda bile yardıma koşulacağı umudundan yoksun olarak kimi zaman, Hamburg’da olduğu gibi silahsız savaşmak zorunda kalmıştı. Bununla birlikte, Hamburg Ayaklanması da aynı derecede ya da hemen hemen eşit ölçüde kötü koşullar altında yürütülmüş, ancak hareketi yenilgiye götürmek bir yana, çok önemli sonuçlara ulaşmıştır. Bunun nedeni, bir meydan savaşında karşı devrime yenilmemiş bulunan bütün bir Alman işçi sınıfının, Hamburglu öncülerin kahramanca yenilmesini maddi ve manevi olarak desteklediği olgusunda yatmaktadır.

Kuşatmaya kalkışmış bir partinin görevi, “burjuvazinin on ikinci saati” denilen o tarihsel anın, tarih saatinin ibrelerinin bir an için kararsız kaldığı ve sonra mekanik olarak komünist çağın ilk saniyelerinin işlemeye başladığı o anın gelmesini beklemek değildir.

Eski bir Alman masalı vardır: Kahraman bir şövalye, bütün ömrünü sihirli bir mağarada geçirmiş. Bir sarkıtın ucunda yavaşça biriken pırıl pırıl bir su damlacağının ağzına düşmesini beklermiş hep. Ve her seferinde, son anda bir terslik olur, dehşet içinde beklemekte olduğu su damlacığı yere düşer, şövalye damlayı bir türlü yakalayamazmış. Asıl önemli olan başarısızlık değil de, bir sonraki damlanın oluşmasını beklerkenki ölü, boş ve umutsuz bekleyiş...

Hamburg’da, Tanrı tarafından bir kırağı tanesinin oluşturulmasını beklemediler. Çok yerinde ve özlü bir deyişle Die Aktion (hareket) diye adlandırdıkları şey, kesintisiz bir savaşım zincirine bağlı, daha önce olanlarla arasında organik bağı bulunan ve her geçen günü, ister başarılı ister başarısız olsun, dünyaya bir şahmerdan gibi inecek olan zaferin belirtilerini getiren gelecekten destek alan bir harekettir.

Hem, Ayaklanma Brandenburg eyaletinde değil, Prusya’da, parlamento, Siegsallee ve Seeckt’in kenti Berlin’de değil, Wasserkante’de, İngilizce söylersek, seaside’da (deniz kıyısında) olmuştur.

HAMBURG

Hamburg, denizden yeni çıkarılmış ve daha sıçramaları kesilmemiş kocaman bir balık gibi uzanır Kuzey Denizi kıyısında.

Evlerinin iri balık pullarıyla kaplıymış gibi duran sivri çatılarının üzerine bir daha gitmemecesine yerleşmiştir sis. Kentin nazlı, solgun, rüzgârlı sabahlarına sadık kalabilen tek bir gün yoktur. Dalgaların coşup kenti kucaklamasıyla birlikte ve birbiri ardına nem, durgunluk, güneş ve açık denizin boz renkli soğuğu kaplar ortalığı. Ve ardından, deniz kısıyında durmuş elindeki eski denizci kovasıyla –suya batmış kayıkları boşaltmada kullanılan türden bir gemici kovasıyla– denizden aldığı suyu neşeli Hamburg kentinin üzerinde sallayarak boşaltan biri gibi pırıltılı asfaltları sırılsıklam eden umursamaz ve durmak bilmez yağmur gelir. Bir muşamba yağmurluk kadar su geçirmez, nemini buhar buhar yükselten, bir denizci piposu gibi tüten, limanlardan yayılan dumanlarla kömür kömür kararan, ama gene de Elbe Nehri’nin sağ ve sol kıyılarına atılı bir köprü gibi bacaklarını açmış, kovalardan boşalan yağmurun altında dimdik durur Hamburg...

Akıllara durgunluk veren bu sanayi şeridinin uzandığı kıyıda doğa, on sekizinci yüzyılın yaşamımızın dışına ittiği bir eğilim gibi tümden yok edilmiş. Bir karış boş toprak parçası yok. Yirmi mili aşkın kıyı boyunca yalnız iki ağaç görünüyor. Denizin ortasında alev alev yanmış bir gemiden kalan iki direği andırıyor bu ağaçlar. Taşlıklar arasında yükselen bir ağaç, yüzüne doğru esen rüzgârı yara yara ve soğuktan titreyen yün çoraplı bacaklarla iki büklüm yürüyen bir kocakarı gibi sallanıyor. Denizin öfkeli köpükleri ıslak ıslak dövüyor kadının bacaklarını – ya da ağacın gövdesini... İkinci ağaç, Hamburg’un en büyük gemi tersanelerinden biri olan Blohm Voss’un bahçesinde.

Bu ikinci ağaç, korkudan kaskatı kesilmiş duruyor. Altında, mürekkepli kusmuk gibi görünen fabrika pisliğini oluk oluk boşaltan boruların doldurduğu kara, iğrenç bir kanal akmakta. Bir köprü, bekçi kulübesi ve nehrin karşı kıyısında sabahın saat beşinin solgun ışığı... Limanın üzerinde, sıra sıra uzanan duvarsız, tavansızmışçasına seçilemeyen belli belirsiz binaların parıldayan pencerelerinden başka bir şey görünmüyor. Tan yerine dokunabilme çabasıyla elektrik ışıklarını yukarı yukarı uzatıyor bu pencereler...

Ama bu şaşılası garipliklerin en büyüğü ve bu şekilli madenler yığını içinde en şekillisi, limanın üzerinden doğru eğilen dev vinçlerin gene pek seçilemeyen uzantıları. Vinçlerin dibinde duran transatlantikler birer oyuncak kadar küçük görünüyor. Bu gemiler, baştan başa ışıklarla donatılmış lumbar delikleri ve suyun altında gizlenen bölümleriyle, su yüzüne çıkmış birer kuğuyu andırıyor: Onların da suya batık kısımları çirkin.

Burada işçiler, çılgın bir öfke ve acımasızlık içinde üç posta çalışıyorlar.

Burada, Alman burjuvazisi, kendisini felce uğratan bunalımı alt etmek için işçileri ıslak çamaşır gibi sıkarak son boş çabalarını harcıyor. Bu çırpınış içinde binalar yapıyor burjuvazi, yeni değerler yaratıyor, okyanusları kara bacalı beyaz gemilerle dolduruyor... Gemilerin direklerinde siyah-beyaz-kırmızı imparatorluk bayrakları var, ama üzerlerindeki cumhuriyet simgesi olan yuvarlaklar seçilemiyor...

Dedikleri gibi Hamburg’da her şey var... Fabrika bacalarından tüten dumanlar, dev kıskaçlarını aça kapaya yığın yığın malları taş binalara depolayan vinçler ve bunların filleri andıran gövdeleri, tezgâhtan yeni çıkmış gemilerin üzerinde zikzaklar çizen hafif kavisli kaygan köprüler, ıslak yataklar, siren çığlıkları, taşan öfkeleri haykıran boğuk insan çığlıkları, yüklerin gemilerden boşalmasına ayak uydururcasına yükselip alçalan okyanus suları ve birer duba gibi suyun üzerinde duran martılar... Ve hepsi de, liman işçilerinin az önce boşaltıp istiflediği yumurta biçimi yük yığınları gibi duran yan yana dizili kara-kırmızı düzgün kübik tuğla binalar, yani depolar, bürolar, fabrikalar, alışveriş merkezleri, gümrük binaları... Evet Hamburg’da her şey var.

Bu limanlarda alay alay, bölük bölük işçi çalışmakta. Yükleme boşaltma işçileri, sayısız teknisyen, rafineri işçileri, kimyasal madde üreticileri, büyük sınai kuruluşların emek orduları ve Hamburg’un nemli, kumlu kıyı kesimini çimento ve çelik tozlarından oluşan çatlamaz bir kabuk gibi saran uçsuz bucaksız ağır sanayi kuruluşlarının sayısız işçilerinden oluşan ordular...

Elbe, bu eski, kirli nehir, deniz taşıtlarının ılık sulu dalyanı durmadan genişlemekte, beton duvarlar durmadan gerilemektedir.

Denizlerde salınan bu koca beygirler, yüklerini burada boşaltmakta, yağ ve kömürlerini gövdeye indirmekte, kaptanları gümrüklerde rüşvet dağıtır, paralar sayar ve karılarını çocuklarını görmeye gitmeden önce saç sakal tıraşı olurken, yıkanıp paklanmaktadırlar. Bu arada tayfalar karaya çıkmakta ve toplu halde soyulmak üzere barların, çetelerin, hazır giysi dükkânlarının bulunduğu, aynı süslü püslü pahalı elbiselerin yarı fiyatlarına kiralandığı ve son olarak, akıllara durgunluk veren genelevlerin bulunduğu Saint Pauli’ye gitmektedir. Saint Pauli’nin çevresinde bulunan arka sokaklar, ortaçağlardan beri yalnızca geceleri açılan büyük demir kapılarla kentten ayrılmıştır. Bu kapılar akla gelebilecek her türlü işlemeyle donatılmış ve Tayfalar Derneği’nin amblemiyle süslenmiştir. Bu amblemi gururla taşımaktadır ağır demir kapılar. Sokağın arka tarafına bakan evlerin kapılarında bulunan pencereler akşamları açılır. İçerisi aydınlıktır ve küçük pencerelerde, uçsuz bucaksız yağmurlu karanlığa gülümseyen kadınlar, bu denizciler cennetinin kraliçeleri sergilenir. Yakaları açık, etekleri kısa giysiler vardır bu kadınların sırtında. Pırıltılı pullarla işlenmiş, renk renk tüylerle süslenmiş, geçen yüzyılın sonlarının modasının –kadınsızlıktan kıvranan denizcilerin imgeleminde korunmuşçasına– o günlere dek yaşayabildiğini simgeleyen ve yaşama sevinci aşıladığı sanılan giysiler...

Bu tür canlı etin satışı çok basit yöntemlerle yapılmaktadır. Müşteriler pencere pencere dolaşarak sergilenen malları inceler ve kısa bir zaman sonra homurdana homurdana ve söve saya sokağın ortasına fırlatılmak üzere bir kapının ardında yok olurlar: Saint Pauli’nin kapıcıları güçlü adaleleriyle ünlüdür.

Bu bölgenin küçük tavernalarında her dil yankılanır ve bütün uluslar kaynaşır. Bunlar, hazır cevaplılıkları, yabanıl kahkahaları, keskin içkileri ve polis karşısında dokunulmazlıklarıyla ünlüdür. Kısacası, korkmazlık, yüreklilik, alkol, devrim ateşi, tütün dumanı ve oralara en son düşen umudu yitik, kolu kanadı kırık günahkâr kadından oluşan eşsiz bir karışımdır burası. Acı birayla sırılsıklam sarhoş olan kadın, bir masanın kenarına ilişmiş zor durmakta, elindeki tereyağlı ekmekten kopardığı lokmaları, adi ve kutsal bir “Seni seviyorum” yalanıyla örtülü yüzsüz, sahroş bir Ademoğlunun ağzına tıkmaktadır.

Burada konuşulan dil, kural olarak Hamburg dilidir.

Hamburg dili deniz suyuyla sırılsıklam ıslanmıştır; morina balığı gibi tuzlu, Hollanda peyniri gibi yuvarlak, dolgun ve sulu, İngiliz cini gibi sert, keskin ve çakırkeyiftir. Ve gökkuşağı renkli ıslak gövdelerini titrete titrete bir balıkçının ağına doğru giden balık sürüleri arasında ağır ağır soluyarak dolaşan az rastlanır türden iri bir dip balığının derisi gibi kaygan, zengin ve hafiftir Hamburg dili. Hamburg’un eski Almanya’nın bir parçası olduğuna Hanse günlerine, başpiskoposların korsanlıkla ün saldığı günlere tanıklık eden tek şey, bir gemi direği gibi görkemli, bir mil gibi keskin görünümlü olan S harfidir.

Limanın canlı, gürültülü havasına yalnız lumpen proletarya değil bütün kent kendini kaptırmıştır. Baltık Denizi’ndeki gelgitin etkisiyle zaman zaman alçalıp yükselen Alster Gölü’nün çevresinde yerleşmiş olan burjuvaları da sımsıkı bir halka gibi sarmıştır bu hava. Göl kıyısındaki villaların önünde renk renk mayoları andıran çiçek kümeleriyle süslenmiş düzenli bahçelerde, dolaşmaya ve iki üç basamak aşağıda tenis oynamaya yetecek kadar yer vardır ancak; villalar, gölü çepeçevre kucaklamaktadır.

Kenar mahallelerin heyecanlı ve temiz olmaktan uzak soluğu, bu kibar evlerinin ensesine eser. Kentin eteklerini bir elektrik tren halkası sarar ve bir çelik yay gibi uzak mahalleleri kentin merkezine doğru iteler. Limanlara gelirken günde iki kez kenti bir baştan bir başa aşan bulanık bir işçiler ırmağı, bu çelik yay boyunca ilerlerken vagonları ter kokusuyla, nikotin ve şaraplı nefes kokusuyla doldurur.

Küçücük bir gölün, çocuklarla tıklım tıklım dolu küçücük bir su birikintisinin bile uzaklardaki okyanusun –Hamburg’a zenginliklerini ve yelkenler gibi şişip dalgalanan rüzgârını gönderen o okyanusun– titremelerine ayak uydurması gibi, bütün Hamburg halkı, limanlardaki öğle düdüklerine, porsunların borazanlarına ve Elbe kıyılarındaki sabah - akşam paydoslarına ayak uydurur.

Bir burjuva, o saygın kentli, bir proleterle ilişki kurmaktan, ona yaklaşmaktan ya da onu evinde ağırlamaktan sakınmaz. Sinemaya gitmiş bir hanımefendi, yağlı torbalarını yumuşak koltuklara bana mısın demeden atıveren iki liman işçisinin ortasında sıkışarak bir filmi izleyebilir.

Saint Pauli’li bir kız, büyük bir soğukkanlılık içinde bir memur karısının yanına oturabilir, onun arkadaşlarıyla selamlaşıp konuşup, durağına gelince onlardan birinin koluna girerek trenden inebilir; bir işçi, karısını ya da sevgilisini sokakta okşayabilir; bir liman hamalı, kaba tütününün dumanını rahatça sağa sola üfleyebilir... Zilzurna sarhoş bir denizciyi evine götürmekte olan arkadaşları, vagonda bulunan bütün yolcuları kahkahalara boğabilir. Hepsi de, herhangi bir yeri, neşeli bir denizci başkasarasına döndürebilecek Hamburg Platt’ıyla (lehçesiyle) düşünmekte, konuşmakta ve kusursuz bir Hamburglu gibi gülmektedir.

Bütün bunlar bizim aklımızın kolayca yatacağı görüntüler değil. Bir işçinin elinde aletleriyle yalnızca özel bir pis vagonda seyahat etmeye hakkı olduğu, birinci ve ikinci mevki yolcuların polisçe denetlendiği, soğuktan kulakları morarmış işsiz bir işçinin, Tiergarten’deki sayısız ve daima boş banklardan birine oturmaya cesaret edemediği Berlin’den, coşkun burjuvalar kenti Berlin’den sonra, Hamburg’un özgür ve doğal havası, insanın burnuna devrim kokusu estiriyor.

Sabahleyin saat dört-beş sularında, lumpen proletarya şurda ya da burda uyumakta, ya da karakollara götürülmektedir.

Saat altıya çeyrek kala, daha elektrikler sönmeden, ilk büyük işçi akını başlar.

Tramvay raylarının üzerinde, alacakaranlıkta zar zor seçilen demiryolu ve onun üzerinde, ışık ışık parlayan kısa elektrikli tren şeritleri görülmekte. Bütün bunlar, liman işçileri ordusunu, yüzbinlerce işçiyi ve birkaç kuruş getirecek geçici bir iş, belki de bir saatlik bir hamallık bulmak umuduyla yola düşen binlerce işsizi kaldırımlara boşaltır. Her grup, ustabaşının çevresinde toplanır; kirden lekeden kararmış ceketlerin karanlığında ve alet torbalarıyla kamburmuş gibi görünen sırtların arasından madenci lambası gibi bir gaz lambası parıldar. İşbaşı düdüğünden sonra işçiler, kendilerini fabrika ve limanlara dağıtacak yüzlerce vapura binmek üzere bölük bölük ayrılırlar. Sanayi kentine dört köprünün üzerinden dökülür işçiler. Askeri birlikler ve polis, sanayi adalarına tek bir “devrimci” sızmasın diye gözlerini dört açar. Ancak ne köprüler, ne Venedik’in kara yağlı sularında eşsiz bir karnaval sergilercesine ışıklarını nehirde oynaştıran yüzlerce vapur, gürül gürül akan bir şelaleyi andıran sabah postası işçilerine yeterli değildir. Bu yüzden, Elbe sularının derinliklerine, alay alay işçiyi, sabah akşam nehrin bir yakasından ötekine pompalayan parlak, kuru bir boru döşenmiştir.

Tünelin her iki ucunda bulunan dev asansörler, bu insan selini beton giriş çıkışlara indirip kaldırmaktadır.

Bu iki asansör, fırına benzer yüzlerce fabrikaya canlı yakıt doldururcasına işleyen iki dev küreği andırmakta, gacırdaya gucurdaya çalışıp durmaktadır. Hamburg Ayaklanması bu fırınlarda haddelenmiştir.

BARMBECK

Hamburg işçileri, fabrika ve limanlardan çok uzaklarda, kentin Barmbeck denen bölümünde otururlar. Bütün barınakların tıpatıp birbirine benzediği, içinde insanların balık istifi uyuduğu kiralanmış kışlaların pis, çıplak ve nemli sokak koridorlarıyla birbirine bağlandığı bir yerdir burası. Birer yarığı andıran bu dar sokaklar, daha çok bir halk mutfağına ya da toplanma yerine benzeyen kederli meydanlara açılır. Bu küçük meydanların ortasında ve boz renkli bir saç tabakasından farksız bir gökyüzünün altında, üzgün üzgün akan bir çeşme bulunmaktadır. Zatep pis ve sağlıklı olmaktan uzak bulunan bu mahallenin üzerinde, bir çelik yayı andıran dev demiryolu viyadükü tırmanır. Viyadükün hafif eğik bacakları, beton vantuzlarla asfalta yapışmıştır. Tren, sıra sıra evlerin arasında kalan dar yollara başını zar zor sığıştıran bir çıngıraklı yılan gibidir; arka bahçelerde, penceresiz duvar ve nemden sararıp solmuş sarmaşıkların sarktığı küçük harap balkonlardaki gözler önünde kıvrıla kıvrıla kaybolur. İstasyon binası, demiryolu hattının kuyruğunda yolcu ırmağının akmasına yetecek bir yarık oluşturarak iri, yayvan bir ayak gibi yere basmaktadır.

İstasyonun tam karşısında, üzerinden eski yasa kırpıntılarının sarktığı sivri uçlu demir parmaklıkların ardında karakol vardır. Karakolun buzlucamlı pencereleri, gizli polislerin kara gözlüklerini çağrıştırmakta. Karakolların o sıkkın, çiçek bozuğu suratlı nöbetçilerinden biri, sıkıcı görevini yerine getiriyor. Çatacak insan arayan kötü niyetli polis memurları, daha önce bir kez yerden alınmış, içilecek yeri kalmamış bir sigara izmaritini ağızlarında çiğner gibi, bitmek bilmez sıkkınlıklarını konuşuyorlar.

Liman, işçilere yalnız belirli saatlerde açıktır. Tan ağırırken işçiler ordusunu emer ve gün batımında, her birini teker teker tükürüp atar liman. Bu terk edilmiş sanayi kalesinde artık yalnız, yoğun işçi sellerini rıhtıma akıtan asma köprüleri, turnikeleri, metroları bekleyen askeri birlikler kalmıştır. Limanlarda oturan tek bir işçi yoktur. Böyle bir ayrıcalık, sanayi ağalarının çok eski ve sadık uşaklarına tanınmıştır. Bunların evlerinden yansıyan ışıklar, gündüzleyin yuttukları insan sıcaklığını sisle örtülü geceye yavaş yavaş soluyan fabrika binalarının dev gölgelerine sakına sakına sokulur. Nöbetçiler, iskeleler üzerinde volta atar ve gözlerinin tutmadığı kimseleri ellerindeki süngüyle durdurarak fenerlerini yolcunun yüzüne tutarlar:

“Kimsin? Nereye gidiyorsun? Ne yapmaya? Şifreyi söyle!”

Barmbeck’te huzursuzluk, ayaklanmadan bir hafta önce başladı. 17 Ekim Çarşamba günü kadın işçilerle büro işçilerinin karıları alışveriş merkezlerine el koydular ve sabotajcı ticaret adamlarını işi sürdürmeye zorladılar.

Perşembe ve cuma günü, limanların önünde yan yana dizilerek bir barikat oluşturdular ve grev kararına uymayan utançlı kocalarını evlerine yolladılar. Aynı gün, bin beş yüz işsiz işçi ve kadın Heiligengeist Parkı’nda gösteri yaptı. Cumartesi günü sendika binasında çok etkileyici bir toplantı daha yapıldı ve bunun sonucu olarak binlerce işçi Belediye Sarayı’na yürüdü, binanın çevresindeki yasak bölgeye zorla girdi.

O günün akşamı onbinlerce işçi inatla, durmadan, büyük bir gerginlik ve öfke içinde kaldırımları arşınlamaktaydı. Polis, yüzü aşkın kişiyi tutukladı, ama bilinçli ayakların voltaları kesilmedi. Reichswehr’in Saxonlu işçilere karşı giriştiği kıyımın haberi sıtma gibi yayılmakta. Kitleler büyük bir heyecanın gerginliği içindeler. İşte bu, devrimin arefesidir.

21 Ekim Pazar günü, Baltık Denizi kıyılarında bulunan bütün limanların, Bremen, Stettin, Schweinemunde, Lübeck ve Hamburg limanlarının işçileri bir konferans düzenliyorlar. Delegelerin büyük çoğunluğunu SDP üyeleri oluşturuyor, ama çoğu birkaç gündür grevde bulunan fabrikalardan gelmiş. Bu grevlerin “kanunsuz” olduğunu ilan eden Maden İşçileri Sendikası’na üyelik kartlarını geri vermişler hepsi. Yirmi sekiz yıllık sosyal bürokratlığın oluşturduğu küf ve yosunlardan görünmeyen eski bir Sosyal Demokrat Partili Stettin delegesiyle, enine boyuna, iri kemikli, gür kaşlı ve sıkılı yumruğunu bir mil gibi indiren, demir pençeleriyle Hamburg Ayaklanması’nın dizginlerini tutmaya hazır bir işçi olan T. arasında büyük bir çarpışma oldu.

Burada, bu konferansta, T. her duruma egemen oluyor, davanın saptırılmaması için var gücüyle çabalıyordu. Sosyal bürokratları yakıcı kamçı darbeleriyle döven, kazınmaktan köpüre köpüre eriyen buz parçaları üzerinde yetkinliğinin verdiği bütün ağırlıkla arabasını çeken, ve artık tartışmaya dayancı kalmamış, gözünü öfke bürümüş olan militanları kendine getirmeye, yerlerine oturtmaya çabalayan T., kurşun yüklü arabalarını buzla kaplı köprülerin dik yokuşlarına sürmeye alışkın ihtiyar bir arabacıyı andırıyor.

Konferans, genel grevin yalnızca birkaç gün ertelenmesine izin verdi. Bu karar sayesinde, tam gün çalışan memurların fırtınalı toplantısı yatıştırıldı, düzene sokuldu.

Pazar gecesi bir kurye, Saxony’de bir patlama olduğu (yalan) haberini getirdi. Bunun üzerine hemen genel grev kararı alındı ve çeşitli merkezlere bildirildi. Cumartesiden beri kapalı bulunan Deutschewerrft limanlarını destekleyen düzinelerce büyük kuruluş var.

İkinci vardiya işçileri işlerini bırakıyor, polis kordonunu yararak kent merkezine gidiyor. Liman, daha saat dört olmadan felce uğruyor. Yüzbinlerce işçi, Hamburg sokaklarında ilerlerken, kentte, ayaklanmanın yayından kurtulmak üzere olduğu görünümünü veriyorlar.

İkinci bir kurye, Altona ve Meustadt’da düzenlenen mitinglerde konuşarak Rus ordusunun harekete geçtiği, Rus denizaltılarının Hamburg’un yardımına koşmakta olduğu yolunda uydurma haberler veriyor.

Gece yarısının derin sessizliğinde ‘şeflerin’ toplantısı: Askeri örgüt liderleri, kendilerine derin bir doygunluk duygusu veren ‘savaş’ buyruklarını alıyorlar. Bir erteleme kararının alınması için saatlerce savaşan, hareketin olgunlaşmadan önce sokaklara dökülmesine yol açacak olan delikleri tıkayan T., şimdi bütün tıkaçları çıkarıyor ve ayaklanmanın selini durduran bütün muslukları açıyor.

K. da memnun. Biraz ondan söz edelim:

K., bir işçidir. Siperlerde yapılan ve der Preussiche Drill (Prusya ordusu talimi) diye adlandırılan şeyi bütün benliğiyle lanetlemiş olan bir başçavuştu savaşta. Daha sonra, kuşatma altındaki Galicia’nın bir kasabasında başına gelenler, nerdeyse yeni apoletlerinin sökülmesine yol açacaktı. Bir binbaşının kulağına herkesin önünde yumruk indirmekten dört hafta hapis yattı. K., 1918 yılında, Hamburg İşçi Vekilleri Konseyi’nin üyesi oldu. Mart Olayı’na katıldı. Birleşme Kongresi’nden hemen sonra Alman Komünist Partisi’ne girdi. Hamburg örgütünün en etkin üyelerinden biri. Askeri eğitimi, cesareti, gözüpekliği, bir liman işçisine yaraşır neşesi, eski bir başçavuş olmaktan gelen disiplin ve eline çabukluğu, ‘ağız payı’ vermedeki becerikliliği... Bütün bu nitelikleri, K.’nın kitlelerin sevgisini ve die Intellektuellen’in (aydınların) sakınmalı ve neredeyse sinsi tepkisini kazanmasına yol açtı. Aydınlar, tepkilerinde haklı, çünkü dar görüşlüler ağızları sabah akşam Köm (kimyonlu bir içki) kokan ve kaba liman ağzıyla konuşan güleç insanların çevrelerinde dolaşmasından hoşlanmazlar.

Avrupalı bir parti budalasının gözünde, coşkunluk, sertlik ve azıcık sarhoşluk bir arada olamaz.

Ağustos ayaklanmalarından sonra parti tam anlamıyla tıklım tıklım ajan doluydu. Bunlardan biri, bir provakatör ustalığıyla bir sandık silah sağlayacağını söyledi. Bu silahların alınması demek, savaş güçlerinin etkisiz hale gelmesi demek olacaktı. Bu polis numarasını engelleme görevi K.’ya verildi. Ajanla birlikte silahları teslim almak üzere yola çıktı. Köprülerden birinde büyük bir soğukkanlılıkla adamın yakasına yapıştı, onu kenara çekti.

“Konuş ulan, piç!” dedi.

Ajan konuştu, cevabını aldı ve ortadan kayboldu.

Sakin ve suskun bekleyiş dönemlerinde, yoldaş K.’daki büyük enerjinin onu bir meyhane kabadayısına döndürdüğünü görüyoruz. Böyle zamanlarda K., güçlü bir hakan kişiliğine bürünüyor ve semt sakinleri, astığı astık hakanlarıyla övünüyorlar.

Bir meyhanede birkaç Sosyal Demokrat Partili gördü diyelim. Hamburg’un eşsiz birayla yarı yarıya karıştırılmış ünlü içkisi Köm, K’ diyalektik kafasını iyice alevlendiriyor. Sonunda, bu insanın içini okuyan tatlı, keskin bakışlı devin sessiz hareketleriyle çılgına dönen Menşevikler, ağızlarını bozup kavga çıkartıyorlar. K.’nın asıl baştan çıkarmak istediği kişi, karşı tarafın elebaşısıdır. Kafadarlar arasından elebaşıyı gözüne kestirir, yakasına yapışır ve adamı koca piyanonun üzerine fırlatır. İşte size bir olay, polisler, kırık burunlar ve zavallı müzik aletinden çıkan akla hayale gelmez sesler... Eylemsizlik, K. gibileri için çok tehlikeli bir durumdur. Böyle insanlar etkin bir savaşımda, en ön saflarda yer alırlar.

Ayaklanma sırasında akıllara durgunluk veren bir ustalıkla eşsiz barikatlar kurarak Brambeck’i yenilgiden kurtaran gene aynı K. ve komünist subay Kb. idi. İlerde onlardan gene söz edeceğiz.

Liderler, gece yarısı çeşitli bölgelere dağılarak işçileri yüzerlik birimler halinde bir araya topladılar ve onlara bilgi verdiler. Partili olmayan geniş işçi katmanları gibi partinin kendisi de, savaş birliği komandolarının karakollara el koyduğu sabaha dek, ayaklanmadan haberdar değildi. Yapılan programa göre, 23 Ekim sabahı gün doğmadan, saat 4.45’te, kentin bütün bölgelerinde bulunan karakollar basılacak, böylece polisin silahsızlandırılması işi, bütün kentte aynı anda gerçekleştirilmiş olacaktı. Karakollara el koyulmasından hemen sonra da Wandsbek barakaları kuşatılacak, oradaki silahlar alınacaktı. Adamlarını harekete geçirmiş bulunan savaş birlikleri liderleri, gece yarısından hareketin başladığı ana dek savaşçıların yanından ayrılmadılar kimsenin evine gitmesine, ışık yakmasına ya da “karısına veda etmesine” izin vermediler. Böyle önlemler sayesinde polis tam anlamıyla gafil avlandı ve silahlarını kuzu kuzu devrimcilere teslim etti. Hareket, bu büyük başarıyı T.’ye ve onunla birlikte çarpışma planını hazırlayan öteki yoldaşlara borçludur. Kitlesel ayaklanmadan önce askeri örgütün yaptığı bu beklenmedik ve sessiz darbe, karşılaşmanın yarı yarıya kazanılmış olmasını sağladı. Çünkü askeri birlikler, bu darbeyle, 1) düşmanı, destek noktaları olan karakollardan yoksun bıraktı, 2) polisten silahlarını almakla onu etkisiz bırakırken işçileri silahlandırmış oldu, ve 3) kitlelerde bir zafer kazanıldığı bilincini uyandırarak, daha yeni başlamış olan bir mücadeleye kolayca katılmalarını sağladılar. Ayaklanmanın sebep olduğu bu bozgunda, hükümetin de katkısı oldu. Hamburg Polizeisenator’u (emniyet müdürü) yani dolayısıyla bir sosyal demokrat bu konuda şunları yazdı:

“Bu ayaklanmanın en kötü yanı, emrimize verilen güçlerin yetersizliği ya da polislerin sayıca az olması değildi. Bu sefer asıl korkunç olan, daha önceki darbelerden farklı olarak, komünistlerin uzun uzadıya ve ayrıntılı bir biçimde yaptığı hazırlıkların büyük bir gizlilik içinde yürütülmüş olmasıydı. Öyle ki, küçücük bir fısıltı bile gelmedi kulağımıza. Genel olarak, komünistlerin yaptığı her şeyden haberimiz olur bizim. Onların saflarında ajanlarımız olduğu için değil, hayır özel ajanlarımız yok; ama Sosyal Demokrat Parti’nin üyesi bulunan işçiler de dahil olmak üzere yasalara bağlı olan bütün yurttaşlar; komünistler arasında olan biteni kendiliğinden bize bildirirler.”

“Yasalara bağlı” Menşevikler, hazırlanmakta olan ayaklanmadan yetkilileri haberdar edememişlerdi bu kez. Yetkililerin hiçbir şeyden haberi yoktu; öyle ki, bütün polis örgütünün görev başında ve tetikte olmasını gerektiren sıkıyönetim, pazar günü, yani ayaklanmadan bir gün önce kaldırılmıştı.

Ama biz, birkaç saat geriye gidelim. Harekete geçme anında partinin iç dünyasını yansıtacak birkaç önemsiz olaydan söz edelim. Bu harekete geçme sırasında, tatlı uykularından uyandırılıp nerden geldiklerini şaşıranlar, enselerinden tutulup paldır küldür ve nereye gittiklerini bilmeden götürülenler oldu. Güneş doğdu doğacak. Yatağınızda, yarı uyur yarı uyanık yatıyorsunuz. Kısacası, büyük kahramanlıklar göstermek üzere fırlayıp kalkılacak saat değil daha... Her şey sıkıcı, bulanık bir örtünün altında. Deyiş yerindeyse, her şey yarım yamalak belirgin.

Ayaklanmanın liderlerinden biri sabah yapılacak operasyonla ilgili buyrukları vermek üzere Bezirksleiter’lerin (bölge liderleri) evlerini dolaşıyor.

Sokak bomboş, hayat yok. Uyuyan bir ev, havasız, uyuşuk ve horulduyan bir daire. Çok yoksul bir işçi ailesi. Hiçbir şey sormadan, bir dakika bile oyalanmadan kalkıp giyiniyor adam. Sakin bir el sıkışma ve karanlığın içinde yavaş yavaş kül olan bir sigara.

İşçi mahallelerinden birinde bir başka ev. Kapıyı kadın açıyor. Kocasının hazırlanmasına yardım ediyor sonra. Mutfaktaki masanın üzerine yayılı haritanın başında durmuş, elindeki kısa mumu gözlerle birlikte hareket ettiriyor. Adam bir süre kendini hazırlıyor, sonra rahat, derin bir solukla birlikte şu sözler dökülüyor ağzından:

“Endlich geht’s los...” (Nihayet başlıyor.)

Bir başka barınakta yeterince hızlı davranmayan kocasını azarlıyor bir kadın:

“Nu mock di man fertig!” (Haydi, çabuk ol!)

Saint Georg bölgesi. Burada kimse uyumuyor. Bir arka odadan ışık ve tütün dumanı sızıyor. Evsahibi kadın, kaçamak yanıtlar veriyor kapıdakine: Evde midir, yok mudur, ne bilsin o! Basamaklarda sakınmalı adımlar duyuluyor ve birden yoldaş R. kapıda beliriyor. Yüzünü kara isle boyamış, yalınayak, koltuğunun altında bir demet tüfek, cepleri çeşit çeşit cephane dolu. Liman meyhanelerinde Rowdy (kabadayı) diye tanınan bu adamın sevinçle gülümseyen yüzü görünüyor karanlıkta. O ne? Bütün bir cephaneliği temizlemişler. Bu Genosse (yoldaş) tam anlamıyla bir Genosse değil, yalnızca bir sempatizan. Ama koca kancayı çıkarıp cephaneliğin penceresini kaldırırken gösterdiği el çabukluğu ve beceriklilik, görülmeye değerdi... Rowdy büyük bir sanatçının alçakgönüllülüğüyle için için böbürleniyor.

Bu arada, şifreyi ve yakınlarda bulunan karakolu ele geçirme, silahlarına el koyma planını alan bir yoldaş, büyük bir pişmanlık duyuyormuş havasında şunları söylüyor:

“Mensch, den har ich dat jo nicht mehr neudig hat!” (Allah kahretsin, bundan bana artık fayda yok!)

Tamamı üç gün süren Barmbeck savaşımının birinci safhasında demiryolu hattı hedef alındı. Burası bölgenin belkemiğiydi; ancak işçiler ellerindeki silahların yetersizliği, özellikle patlayıcılardan yoksun oluşları nedeniyle demiryolunu tahrip edemediler. En büyük karakollardan biri olan Von-Essen Strasse Karakolu’nun isyancıların gerisinde kalmış olması ve bu noktanın ele geçirilememesi, durumu güçleştirdi: Savaşım boyunca isyancı güçlerin büyük bir kısmının oyalanmasına ve ilerleyememesine neden oldu. Ve bu karakol, kötü bir rastlantı sonucu zarar görmekten kurtuldu: Dev gibi iri yapılı, son derece soğukkanlı ve yeni dökülmüş bir asfalt gibi katı bir adam olan C., iki yoldaşla birlikte karakolun giriş kapısının camlarını kırıp komiser masasına sopasını indirdiğinde Mavilerle Yeşillerin³ gıkı çıkmamış, hepsi de C.’nin teslim ol buyruğuna uyarak titreye titreye kemerlerini çözmeye başlamışlardı. Ancak tam bu sırada, birlikten bir başka bölük, binanın arka tarafından bahçeye girdi, binayı sardı ve kapana kıstırılmış bulunan karakolun sessizliğini bozdu. Dışardakiler, pencerelerden içeri ateş etmekteydi. Sipo’lar ve Reichswehr’in adamları birden uyandı, karşılarındaki üç işçinin silahsız olduğunu gördü ve C’nin şaşkınlık anından yararlanarak ikisini yere yatırdılar. Hemen mahzene inerek kuşatmacıları el bombası yağmuruna tuttular. İşçiler birliği geri çekildi. Ama ilk kavşakta, birlikleri karşılayacak inatçı barikatlar şebekesini kurmuş olan Kb. tarafından durduruldular.

Koca Hamburg Ayaklanması bir tek subaya bakıyordu ve bu subay görevini fazlasıyla yerine getirdi. Birkaç tıpayla tıkanmamış tek bir çatlak, tek bir delik, tek bir sokak ve cadde yoktu Barmbeck’te. Barikatlar, şaşılası bir hızla çoğalarak yerden bitiyordu sanki. Kazacak belküreği, kesecek testere yoksa, bulundu. Kazma işine bütün semt sakinleri katıldı. Hepsi de kan ter içinde kalmacasına taş taşıyor, kaldırımları yıkıyor ve parklardaki kutsal ağaçları acımadan kesiyorlardı. Öte yanda herkes, dolaplarını, konsollarını, yatak ve sandıklarını bu çılgın yapım işinden kurtarmak için canlarını vermeye hazırdı.

Yalnız yaşlı bir kadın, Kb.’nin koluna yapıştı, onu yukarı kata, dairesine sürükledi. Barikat olmaya çok uygun, geniş kalın bir tahta vardı evinde. Koca ağır levha aşağı taşındı, yerine yerleştirildi ve sonuna dek sapasağlam dayandı. Gerçi bu, eşine az rastlanan olaylardan biriydi. Eski, romantik barikatların modası geçmişti artık. Frigya şapkası takmış bir genç kız, eski, yırtık bir bez pankrat taşımıyor, beyaz tozluklar takmış Versaylılar artık yürekli gamin’i top tüfekle biçmiyor ve bir işçi, son pistolün uzun eski namlusundan son kurşununu atarken bir Latince öğrencisi dantel mendiliyle yarasını sarmıyordu. Hey gidi günler! Savaş sanatı, bütün bu sevimli romantik saçmaları okul kitaplarının sayfalarına tıkaladı. O saçmalıklar, 1848’lerin barut dumanları ve söylenceleriyle bir arada kitaplarda yaşıyor ancak. Günümüzde savaş başka türlü yapılıyor. Devrimci tüfeklerle hükümetin topları arasında yıkılmaz bir duvar olan barikat, çoktan hayal oldu. Barikat, artık savaşçıları korumaya yaramıyor, yalnızca bir engel görevi görüyor. Ağaç gövdeleri, taş ve ters çevrilmiş taşıtlardan oluşan hafif bir duvardır bu ve derin çukurların içinde yerleştirilmiştir. Bir ayaklanmanın en tehlikeli düşmanları olan silahlı askeri araçların yolunu kesmeye yarar. Modern barikatların varlığının anlamı, bu derin uzun hendeklerde yatmaktadır. Büyük savaşların ölü tarlalarından kente göçmüş ve şimdi iri ağaç gövdeleriyle beslenmiş olan eski zaman barikatları, 1793 ve 1848’lerdeki kahraman atalarına hizmet ettiğinden çok değişik biçimde de olsa isyancılara bağlılıkla hizmet etmeye devam ediyor.

Gözdağı verircesine sağa sola uzanmış sivri dişli kanatlarının ardında neler olup bittiğini güzelce gösteren barikatlar, caddeleri ortasından kesiyor ve düşmanın tüm dikkatini yalnızca kendisinde, göze görünen tek hedefte yoğunlaştırmasını sağlıyor. Evet, iç savaşın görünümünü, strateji ve taktiklerini tümüyle değiştiren bir başka özellik daha. İşçiler, göze görünmüyor, elle tutulmaz birer varlık sanki hepsi. Yeni savaş yöntemi, hiçbir silahın erişemeyeceği, hiçbir kurşunun işleyemeyeceği karanlık bir kubbe oluşturmuş gibi. İşçilerin sokaklarda savaştığı yok, bu işi polise ve birliklere bırakıyorlar. Milyonlarca gizli geçidi ve gizlenme deliği olan dev bir taştan oluşan yeni barikatları, işçi sınıfı yerleşme yerinin bütün bodrumlarını, tavan aralarını ve evlerini kapsıyor. Bu erişilmesi, aşılması olanaksız kalede, birinci kat pencerelerinin hepsi birer mazgal gedik, her bir tavan arası birer gözlem kulesi. Her işçinin yatağı, yaralıların güveneceği birer sedye olmaya hazır. Barmbeckli işçiler, on-on iki yaralı, iki ya da beş ölü sayabilirken, hükümet güçlerinin büyük kayıplar vermesi yalnızca bu yukarıda anlatılan dayanışma ve birlikle açıklanabilir.

Birlikler, açık caddeler boyunca ilerlemekten başka bir şey yapamazlardı. İşçiler ortada yoktu. Savaşa evlerinin içinden katılıyorlardı. Çaresizlik içinde ortalıkta dönen polisler, boş barikatları kurşun yağmuruna tutarken, birinci kat pencerelerinden bir yerden hedeflerini bulan tüfekler, gözle görülmez, elle tutulmaz birer öldürücü gibi ortalığı kasıp kavurarak ordu güçlerinin Barmbeck’i salı günü ele geçirme girişimlerini engelledi.

Bir zırhlı birlik saldırısı yapılacağını anlayan Kb., bunu engellemek üzere, hiç yerinden kımıldamayacakmış gibi duran bir beton köprüyü havaya uçurmaya girişti. Ne dinamit kullanacaktı bunu yaparken ne de barut. Çünkü köprünün içinde gerçek bir cephane gizliydi: Havagazı boruları. İşçiler, musluğu bulup gazı açtılar ve bir kibritle köprüyü ateşe verdiler.

Araçlardan biri yanlışlıkla sakin, terk edilmiş bir sokağa girdi. Motoruna bir şey koymak üzere durdu şoför. Ve hemen önünde bir barikat bitti. Adam bir baktı, iki koca ağaç gövdesi yolun üzerinde uzanmış yatıyor...

M. 14 numaralı araç, demiryolu köprüsünün altında sinsi sinsi ilerliyor. İçinde bir şoför ve beş Sipo var. Arkadaki bir bardan, ya da köşebaşından –nerden olduğu belli değil ama çok yakın bir uzaklıktan– bir kurşun sıkılıyor, sonra bir kurşun daha. Biri şoförün canını alıyor, öteki bir polisin. Araç birkaç dakika içinde paramparça ediliyor; Genç Komünistler, araba parçalarını sağa sola dağıtıyorlar.

Salı günkü çarpışmaların hepsi gerçek birer meydan savaşıydı. İlk ağır saldırılar saat onbir sıralarında başladı. En güç savaşlar, Von-Essen Strasse Karakolu çevresinde ve demiryolunun her iki yanına sıralanmış bulunan barikatlarda yapıldı. Polis tren istasyonunu çabucak ele geçirdi. Polis birlikleri raylar boyunca ilerleyerek yukardan, barikatlardan ateş eden savaşçıları yakalamaya çalışıyor. İlk iki tuzağı sessizce geçmeleri sağlanıyor. Viyadükün üçüncü kemerinin üzerinden geçerlerken birden ölüm sessizliği bozuluyor. Yalnız barikatlardan değil, çevredeki bütün evlerden ateş edilmekte. Damların üzerinden polislerin tepesine kurşun yağıyor. Caddeler, dört yol ağızları ve meydanlar hep ateş altında.

Aşağıda, bir toprak tabyası ve bir barikat. Birkaç saattir direniyor burdakiler. Bir Sipo birliği vahşet içinde saldırıyor barikata. Artık kurtuluş yok. Ama tam o anda yukardan bir ses duyuluyor: “Die Barrikade frei” (Barikatları terk edin). Herkes şaşırıyor. Bir nişancı, aşağı yukarı yirmi üç yaşlarında ve omzu kanadığına göre yaralanmış bir işçi, barikata yaklaşıyor. Boynundan ve belinden de yaralanmış olduğu anlaşılıyor. Çatıda siper almış olan savaşçılar kendi adamlarını vurmasınlar diye barikatların terk edilmesini emrediyor yaralı. Sonra bir evin araba yolunda kayboluyor. Birkaç dakika içinde çatıdan açılan ateş, polisi geri çekilmek zorunda bırakıyor.

Saatlerce direnen inatçı bir barikat daha. Dört kişilik bir nişancılar grubu tavan arasından indi. Gözleme noktalarından, uzaklardan gelmekte olan bir zırhlı araç saptamışlar ve onu aşağıda karşılamanın daha uygun olacağına karar vermişler. Nişancılardan biri, bir kurşunda aracın radyatörünü deliyor. Zırhlı, olduğu yere kakıldı şimdi. Nişancılar, güvercin yuvalarına dönebilir.

Bu arada tren istasyonundaki çarpışmalar büsbütün alevleniyor. İşçiler, Beyaz taburları birer birer setten indirmeyi, onları geri püskürtmeyi başarmakla kalmıyor, saldırıya bile geçiyorlar. Ancak viyadükün önündeki alan, zırhlı araçlar tarafından bombalanmakta. Geçmek olanaksız. Ama ne farkeder, işçiler yakınlardaki bir kereste deposundan kaldırdıkları dev kalaslarla ateşi karşılıyorlar. Bir orman dolusu kereste ayaklanıyor ve kusursuz bir yürüyen siper oluşturuyor. Ve ardında durmadan ateş eden savaşçılar ilerliyor.

Şu anda aşağıda, ilk toplu saldırı başladı. İki zırhlı araba, altı kamyon dolusu kadar Yeşil saçıyor ortalığa. Bu birlik, yoldaş K.’yı viyadükün öte yanından doğru ilerlemekte olan Kb. ve adamlarından ayırmayı başarıyor. Dahası var. Askerlerini iki yüz metre kadar geride bırakan Kb. yakalanıyor. Üstü başı arandıktan sonra istasyon binasına kilitleniyor Kb. Polis, bir öğretmeninki kadar temiz, ama barikatlar arasında volta atacak kadar keskin bakışlı olan bu ufak tefek adamı kilit altına koyarken, isyan halinde bulunan Barmbeck’in yüreğini avuçlarında tutmakta olduğunu bilmiyordu elbet. Bir pencerenin dibinde sessiz ve sakin oturan Kb. düşman güçlerini izliyor, ölçüp tartıyordu. Birkaç gözüpek subayın önderliğinde ilerleyen bitkin polis gruplarını izledi içerden. Polis giysileri içindeki zavallı uşaklar kurşun sıktıkça kendine geliyor, naralar atıyor, dört adımda bir göbeküstü yere uzanıyor, “öncülerinden” birkaç metre geride, kendi halinde duran zırhlı araçlara doğru çırpınmalı hareketler yapıyorlardı. Aynı pencereden, birkaç işçinin özellikle küçük D.’nin büyük bir soğukkanlılık ve güven içinde savaşı sürdürdüğünü görebiliyordu Kb. Bunların başarıları, ateş hattından koşar adımlarla çıkan ve sırayla tam sekiz ağır sedye taşıyan polislerin şaşkın ve ürkek yüzlerinden kolayca okunuyordu. Sonunda, acılı çığlıklardan ve tüfek seslerinden yılan son Yeşil müfrezesi, isyan bölgesinin boş sokaklarında kayboldu. Hayret; caddeler bomboş, tek bir yaşam belirtisi yok... Sokak sakinleri ve savunucular çekip gitmişler sanki. Derin bir sessizlik... Bekleyiş, bir türlü bitmek bilmeyen dört acılı saat sürdü. Akşam üzeri saat beşe doğru bir birlik ve polis dalgası gürültülerle geldiği yere gidiyor. Kayıpları büyük.

Heyhat! Barmbeck sessizlikle sağır olmuş, durup duruyor; bir mola mı bu? Kb. kendini bir meyhaneye atıyor nasılsa. Küçük nişancı D., bir sedyeye uzanmış, yoldaşların ağzına dayadığı sıcak kahveyi yudumluyor. W. ve o eşsiz nişancı C. de bir soluk almaya buraya gelmişler. İçitez, sabırsız yoldaş K. da burada. Güzel bir yemek üstüne kuka oynamaktan geliyormuş, ya da dırdırcı karısını ardından sürükleye sürükleye yirmi millik yürüyüşlerinden birini az önce bitirmiş gibi keyifli, neşeli. Bir köşeye oturmuş yüz işçiye talimat veriyor.

Kısacası; Barmbeck’in cebindeki bütün gözüpekler, birbirinin elini sıkmak, üzerlerindeki kanı yıkamak ve karar vermek üzere buraya gelmişler. Gündemdeki konu şu: Şimdi ne olacak? Caddeye doğru uzatılan beyaz bir sopanın ucunda asılı beyaz paçavranın sallanmasıyla çıkan sesle ara sıra bozulan bu sessizliğin anlamı ne? Yaralı ya da can çekişen birinin yakarışını dile getiren beyaz bayrakların sesinden başka çıt yok ortalıkta.

Yer yer yarık sokakların oluşturduğu sedyelerin üzerine donuk bir çarşaf gibi çöken ikindinin loşluğunda sağır bir sessizlik içinde bekleyen Barmbeck, gene öyle sessizce ikiye ayrılıyor. Bin beş yüz kişilik birlik Güney Barmbeck’ten kuzeye ayrılıyor. Wagnerstrasse’deki 46 numaralı karakol ve Pfenningsbusch ve Firedrichstrasse karakollarının bulunduğu kuşatılmamış noktalar sessizce kollarını ve tüfeklerini uzatıp karanlıkta el ele tutuşuyorlar ve zararsız bir sokak gösterisini ite kaka geriletmeye çabalayan bir polis kordonu oluştururcasına birleştiriyorlar.

Polis yayı, birden kenetlenip güçlü ama esnek bir halka oluşturuyor; ve bir kez daha barikatlara dayanan zırhlı araçların iri, biçimsiz gövdeleri, bilezik üzerine gömülmüş taşlar gibi kımıltısız duruyor. Barmbeck’in boğazına birden sert bir lokma tıkandı. Gerçi, bizim birlikler yerli yerinde daha, ama zaman, onlara karşı. Mahallenin birbirine kenetlenmiş dişleri arasından gecenin itelediği karanlığın her bir damlası, düşmanın işine yarıyor.

Sonunda Beyazlar göze görünmez, dolayasıyla, isyancılar gibi ele geçirilemez hale geliyorlar. Ve isyancılar, Beyazlardan fazla.

Caddelerden birinin her iki yanında ikişer ikişer tabur olmuş iki sıra polis sürünüyor. Subayın biri, bir kapı ağzından yakaladığı masum bakışlı, aydın görünüşlü bir adamın göğsüne makineliyi dayıyor. Karanlığın içinde elinde tüfeğiyle bir taş gibi kımıltısız duran bir ikinci adamı görmüyor subay. Landsknechte (paralı askerler) o gün tam iki kez, öfkeyle köpüren Barmbeck’in kan damarını elden kaçırdılar. Bir buçuk saat sonra Kb. adamlarına dağılmalarını, şimdi çembere alınmış ve görünmez düşmanların seliyle boğulmuş olan Barmbeck’ten gitmelerini buyurdu.

Savaşçıların her biri kendi bildikleri gibi, birbirlerinden bağımsız olarak dağıldılar. İçlerinden biri damların ötesinde yükselen dağ yolunu izleyerek o insan eli değmiş çıplak Alpler’in ardında kayboldu. Hiç kimse yanlış bir adım atmadı, hiçbiri yakalanmadı.

Ertesi sabah içlerinden otuz beşi, Kuzey Barmbeck’te toplanarak yarım bir yay çizen demiryolu hattı boyunca siper kazmaya karar verdi. Ve gene birkaç uzun saat, çarpışmalar, çılgın kurşun yağmurları, köşebaşlarına konan engeller, barikatlar ve çok, pek çok sayıda düşman ölüsü. Elli yeni silah hizmete giriyor: Yakındaki bir kulüpten alınma oyuncak tabanca bunlar! Ve buna karşın ayaklanma, demiryolunun her iki yanındaki seti sıkıştırdı, üç saldırı geri püskürtüldü, üç köpek sürüsü kırık kafataslarıyla geldikleri yere gönderildi. Bu çarpışma, Kızıllara dört adama mal oldu. Dört eşsiz yoldaş. Ve ihtiyar Lewein bu bedeli kanıyla ödedi. Bahçesinde bebek çıngırakları, kulüpten alınan av tüfekleri bulundu. Artık antika sayılacak konsolları, kedisi, beyaz keçisi, Leibkneckt’in resmi ve hemen hemen asırlık dinsizliğiyle küçük evinde oturan ihtiyar Bayan Lewien’e, kocasının kanlı paltosu ve sonra kanı çekilmiş gövdesi teslim edildi. Bir dargörüşlü ve Sosyal Demokrat Partili olan büyük oğlu, inine döndü, evde para eden ne varsa sattı ve ihtiyar ana Bayan Lewien’den birtakım kâğıtları imzalamasını istedi. Ama kadının gözü oğlunu görmedi; yalnız şunu anımsıyor: İhtiyar, Yeşiller arasında bir kamyonda ayakta duruyordu ve yüzü, kireç gibiydi.

24 Kasım gecesi, yoldaşlar Schiffbek’in düştüğü ve Almanya’nın diğer bölgelerinde sakinliğin egemen olduğu haberini aldılar.

24 Kasım Çarşamba günü, Almanya Devrimi’nin başladığı haberini almayan lider kadro, geri çekilme buyruğu vermek zorunda kaldı. İşçilerin ezildiği gerekçesiyle alınmadı bu karar. Savaşımı yalnız Hamburg’da sürdürmenin, genel bir çöküşten soyutlanmış olarak alevlenmenin ne anlamı olabilirdi?

Savunma hattının her an saldırıya hazır olduğu, yüzlerce barikatın yerli yerinde durduğu ve onbinlerce işçinin karşı tarafı yok etmecesine ve iç savaşın son sahnesini oynayarak iktidarı ele geçirmecesine saldırıya hazır beklediği utku sarhoşu bir kentte geri çekilme buyruğu vermek hiç de kolay olmadı. Barikatlara geri çekilme buyruğunu getiren ilk haberci bir yumrukta yere serildi. Ayaklanma boyunca bütün ailesiyle birlikte tehlikeli habercilik görevini baraşıyla yürütmüş dürüst ve yaşlıca bir işçiydi bu. Yoldaşlarından haksız yere yediği korkunç yumruğu anımsadıkça yoldaş P.’nin gözleri o yumruk yemiş yanağı gibi kıpkırmızı kesiliyor. Ayaklanmayı durdurma buyruğu karşısında bütün Hamburg işçi sınıfı derin bir acıyla kıvrandı, herkesin çeneleri birden kilitlendi, gözleri karardı. Koca bir orduya, savaşın ortasında silah bıraktırmak üzere durup dururken dümeni kırabilmek için, örgütleriyle birlikte büyümüş, ve onların proleter çekirdeğine ayrılmaz bir biçimde bağlanmış olan T. gibi, kitlelerin güvenini kazanmış olmak gerekir.

Ve böylece geri çekildiler. Şaşkındılar. Düşmanı saatlerce yaklaştırmadıkları barikatlardan son olarak ayrılırken homur homur söyleniyorlardı. Ama kimseden ses çıkmıyor, hendekler, barikatlar ve gözetleme noktaları büyük bir sessizlik içinde boşaltılıyordu. Ellerinde tüfekleri, silahları, yanlarında ölü ve yaralıları olduğu halde, geride hiç iz bırakmamaya çalışarak çekildiler ve şimdi suskunluğa gömülmüş olan kenar mahallelere dağıldılar. Bu planlı geri çekilme hareketi süresince, damların tepesine yerleşmiş olan nişancılar görevlerini sonuna dek yaptılar ve hareketi denetlediler. Beş kat aşağıda, son savaşçı hendekten çıkıncaya, sonuncu yaralı, yoldaşlarının yardımıyla güvenli bir kapının ardına saklanıncaya dek hiçbir nişancı havai barikatından inmedi. Geri çekilme bütün gün sürdü. Beyazlara göz açtırmadılar ırmak yataklarının içindeki kaygan setlerden geçitler, birer hendek kadar dik ve karanlık merdivenler indiler. Derin sessizliklere gömülmüş barikatların ardındaki boşluğun ve yenilginin kokusunu sonunda alarak gözlerini yukarılara, çatı pencerelerine çevirmiş olan polisleri umursamadan çatıdan çatıya atladılar. Savaşım bir kovalamacaya döndü. Hamburg Ekimi’nin kahraman savaşçılarını bütün herkes saklamaya hazırdı. Yaralılara, açık olmayan tek kapı yoktu. Ve kentin üzerine damlardan kurşun yağdırmakta olanlar, ansızın dam altına giriyor, bir işçi ailesine sığınıveriyordu. Elleri kanlı, üstleri başları yırtık, ağızları kupkuru savaşçılara açılıyordu kapılar ve işgüzar avcılar, yavaşça kapanan kapıların önünden geçerken gürlüyor, sövüyorlardı.

Savaş alanından en son çekilenlerden biri ihtiyar partili yoldaş W. oldu. Yorgunluktan bitkin, yatıp uyuma isteğiyle sarhoş olan W. kaygan bir taş, ya da bir bacanın köşesine tutunacak gücü bulamadı kendinde. Bu yüzden uzun süre damın tepesinde kaldı. Sonunda aşağıda, yarı karanlık bir kapı ağzından bir özgürlük yolu açıldı W’ye. Yaşlı adam durdu, tüfeğini omzundan indirdi ve büyük bir hırsla kurşunları boşalttı. Dayandığı duvar kurşunlarla delik deşik oldu. Kurşunlardan biri, şu delikli ve sıyrıklarla dolu duvara dayalı kafasına gelebilirdi... Gelip aldılar oradan W’yi. Düğmeleri açık gömleği ve terden sırılsıklam olmuş kıllı göğsü üzerinde, boynundan bağlı yeni, pırıl pırıl bir kravat yayılıydı.

“Bu Schlips (kravat) da nesi, baba?” diye sordular.

“İch wollte festlich sterben” (Doğru dürüst ölmek istedim) diye yanıtladı onları W.

SCHİFFBEK

Hamburg’un biraz dışında, telgraf direklerinin kıraç, ıssız, kumlu Prusya toprakları yönünde üzgün üzgün ilerlediği yerde, Schiffbek adında küçük bir işçi kasabası vardır. Kasaba, suyu bulanık, görünümü tenekeyle kaplı gibi dümdüz olan Bille Irmağı’yla, dağınık saçlı çıplak bakışlarını rüzgâra veren seyrek ağaçlarla ve çeşit çeşit iki katlı küçük işçi evleriyle kaplı tepeler arasında uzanır.

Kasabanın ortasındaki Protestan kilisesi, yağmurdan sonra kurumak üzere toprak atılmış ve sonra sonsuza dek orada unutulmuş bir şemsiye gibi duruyor. Bu işçi kasabasının karışık nüfusu Tanrı’ya inanmadığından kiliseye gitmemekte. Bugün, çarpışmalardan sonra kapısını penceresini yitirmiş bulunan kilisenin pencere delikleri, yumruk yemiş gözler gibi simsiyah duruyor; yolunu sapıtmış, sonra da bir başkasının kavgasına karışmış bir rahip gibi.

Bille Irmağı’nın karşı kıyısına yakın yerdeki küçük bir adada büyük bir kimyasal madde fabrikası var. Bille Irmağı soğuk, zehirli bu yörede. Buz gibi soğuk suya atılan kristaller, naftalin ve yeşil zehirler, ırmak yatağını yosun gibi kaplamış. Demir sülfattan oluşan körpe yosunlar sarmış her yanı sanırsınız. Öylesine zehirli, öylesine pis bu ırmağın suları. Ve burada, bini aşkın işçi çalışmakta.

Bir an bile soğumayan fırınlardan, ateş kürelerin alevleri kadar yoğun, kızgın ateşler yanmakta. Fırınların içi küçücük pencerelerden izleniyor. Zaman zaman kömür alevi renginde bir dalgaya sarınıyor parlak sıcaklık, ama genellikle beyaz görünüyor ve bir kör göz kadar kımıltısız. Belden yukarısı çıplak olan işçiler paydos saatinde bu kızgın fırınların başından kaçarcasına ayrılarak buza, kara ya da yağmura çıkarlar.

Dar bir taş koridorun iki yanında koca bir buharlı değirmen ve dev bir saç fabrikası vardır. Noel gecesinde, tüm öteki fabrikalardan uzun olan bacası, ansızın sigarası tükenmiş zavallı bir tiryakiyi andırır.

Şimdi üzerlerini buz kaplamış beyaz çöp yığınları boyunca, ‘saç barakalar’ serpilmiştir. Bu fabrika, göbeğini yere bastırmakta olan uzun bacaksız bir gövdeyi andırmaktadır. Ve birer minare gibi sıralanmış uzun bacalarından her sabah bir emek müezzininin cırtlak sesi duyulur.

Bu fabrikada çalışmak ciğerlere çok zararlıdır. En sağlam insan bile dört yıldan fazla dayanamaz burda çalışmaya. Fırınlarda yedi yıl çalıştıktan sonra hiç zarar görmeden ortaya çıkabilmek için S. gibi, Hamburg Ayaklanması’nın kahramanı gibi olmalı insan. Ama S., bütün Schiffbek halkının gururu olan bir dev yapıya sahipti.

Önünüze gelen bir bacaksıza sorun, S.’nin kim olduğunu: Can havliyle bir demir çubuğa yapışmış altı kişiyi azık çıkını gibi omzunda taşıyabileceğini, Schiffbek’li ev kadınlarının pazara giderken kollarına taktığı çantalardan çok daha fazlasını içine alacak kadar büyük elleri olduğunu, ve sabahları bacaklarını yataktan sarkıttığında bütün bir apartmanın sallandığını, öyle ki, saatleri bulunmayan komşuların kocalarını işe kaldırmanın zamanı olduğunu anladıklarını söyleyecektir. Demek oluyor ki, S. Herkül gibi iri ve güçlü, neşesi keyfi yerinde bir Bolşevik, ve genel olarak kurnaz bir adam olduğundan, “saç barakalar”ın ona pek zararı dokunmamıştır. Ama küçük C., bu barakalardan kemiği görünen bir bacakla; K., içine kan tükürdüğü kirli, kırmızı lekeli mendille çıktı.

Bille Irmağı’nın daha yukarılarında, Hamburg’un en büyük fabrikalarından biri olan Jute’nin dumanlı kuleleri görünür. Burada genellikle kadınlar çalışır; ücretleri düşük, örgütleri güçsüzdür. Ve parti Menşevik sendikalara, kadınların o gürültülü, geveze, ama öfkesiz ve çabucak sindirilebilen, ürkek doğalarına, işverenlere ve papazlara karşı yıllar yılı acı savaşımlar sürdürmüştür.

Jute’li kadınlar büyük bir inatla kalıcı, sağlam bir örgüt oluşturmaya karşı çıktılar. Fırsat buldukça ücretlerinin düşük olduğundan yakınır, ağlaşırlar; grevlerin ikinci ya da üçüncü günü de, önce büroların camlarını kırar, sonra da grev düzenleyicileri patrona fitneleyerek onun gönlünü almaya kalkarlar. Ancak, fabrika, kapitalizmin kurallarına uygun işleyişi içinde, bu dolaşık, kararsız, kolayca sömürülen kadınlar kitlesinin arasında, güçlü bir poleter dayanışmasının ilk tellerini taramaktadır. Öte yandan, belki bu uysallıkları nedeniyle, kadınların ücretleri giderek azalmakta. Önce bir kısım, sonra bir başka kısım, korkunç derecelerde artan fiyatlarla ücretler arasındaki yarışa bırakılıveriyor. Ve kadınlar, kendi evlerinin ve fabrikalarının sınırları içinde kendi ev işlerinde ne kadar birbirlerine bağlı, birlik içindeyseler, bu sınırların dışındaki siyasal hareketlere karşı da o kadar umursamasızlar. Bir genel grevi umursamayabilirler, ama fabrikalarında, bir başka bölümde çalışan iş arkadaşlarını kesinlikle yalnız bırakmazlar. İşte bu yüzden, genellikle barış içinde bir işyeri olan Jute, son bir yıldır, altı işgününün üçünde Allah’a şükür, işler. Geri kalan üç gün, fabrika işçileri, şu ya da bu bölümün grevini desteklemek üzere sokaklarda dolaşmaktadır.

“O, ha!” (Her gerçek Hamburglunun hoşnutluğunu anlatmada kullandığı bir yerel deyiştir bu).

Jute fabrikasında aylar ve yıllardır propaganda yapma görevini sürdüren işçiler “O, ha!” diyor, “Açlık gerçek birer komünist yapacak bunları.”

Bu anlattığımız Jute fabrikasından insanı şaşırtan kadınlar da çıkmadı değil. İşte onlardan biri: Diyelim, adı Elfriede’ydi. Ve diyelim ki, kendisi, Schiffbek’li bir gece bekçisinin kızıydı. Baba, sadık bir Menşevik ve eşsiz bir karabina sahibi olarak bütün kasabaca tanınmaktaydı. Bu ünlü karabinasıyla, ıssız bölgelerle, işçilerin Hundabuden (köpek kulübesi) dediği binalardaki huzur ve düzeni sağlıyordu.

Ancak bu bekçi, karabinasıyla özel mülkiyet yasalarını ne denli bağlılıkla koruyorsa, Elfriede de, şaşırtıcı güzelliğiyle bu kutsal kaleleri yıkıyor, altını üstüne getiriyordu.

Elfriede, yalnız bir komünist değil, eşsiz bir iş arkadaşı ve barikatlarda savaşan, karargâh mutfakları kurmak üzere Schiffbek’in bütün kadın nüfusunu ayağa kaldıran kahraman bir kızdı. Hendeklerdeki nişancılara sıcak kahveyle, ince beline bağladığı kartuşları koşturan, kurşun yağmuru altında gözünü kırpmayan bir kahramandı o. Elfriede, babasını kendi elleriyle bir odaya kilitleyerek onun o modası geçmiş silahını partinin cephaneliğine katmış ve sonunda, suçüstü yani patates kabuğu yığını ortasında, kollarını sıvamış savaşçılara patates soyarken polise yakalanmıştı. Partiye kendini sonsuza dek adamış yürekli ve durmak bilmez bir devrimci kadın değildi o yalnızca; yeni proletarya romanlarının sayfalarında ve nutuk-sever koltuk devrimcilerinin ağızlarında büyük bir beceriksizlikle çizilen yeni kahraman tiplerinin ilk ve gerçek örneklerinden biriydi belki de.

Yoksulluğun sillesini yemiş olan Schiffbek Mahallesine isyan ve özgürlük ruhunu getiren Elfriede’ydi. Elfriede, bir kimsenin karısı olmayı kabul etmedi. Kocalarını bir günlüğüne, bir yıllığına ya da ömür boyu ellerinden alan bu kıza karşı yasal zevceler, babalar ve sevgililer büyük bir kin ve ürkek bir saygı duyuyorlardı.

Kimi seçerse onu elde eder, sevgide ya da sevişmede yalan olmadığı sürece sevişir, sonra tutsağını aşağılarcasına salıverirdi. Ama kimseden kendisine adını vermesini, kendisi ya da çocuğu için bir barınak ya da yardım sağlamasını istemedi. Tek bir an bile, ne ak gününde, ne kara gününde, bütün yaşamı boyunca hor gördüğü yasalardan destek almaya kalkmadı.

Dokuma tezgâhlarından hapishaneye gitti.

Ama önce, bir sahneyi aktaracağım size. Balkonundan Doktor Laufenberg’in 1918 yılında dikkatlice fırlatıldığı ve 23 Ekim’de tutuklanan komünistlerin getirildiği Hamburg Belediye Sarayı’nın koridorlarında geçen inanılmaz bir sahne...

O korkunç günde, Schiffbek Karakolu’nun ön bahçesinde üç, dört ya da beş sıra halinde ve içleri üst üste yığılı arkaüstü yatırılmış işçiyle doldurulmuş kamyonlar vardı.

İsyancılar! Dürüst savaş kurallarının hepsine sıkı sıkıya bağlı kalarak, kendisinden yüz kez daha güçlü düşmana karşı canını dişine takarak, ama gene de tutukladıklarını öldürmeden, yaralıları serbest bırakarak bir meydan savaşı veren isyancılar! Yenilgiden sonra onlara birer canavar gibi davranıldı elbet. Birer kanun kaçağı gibi işlem gördüler. Üst üste yığılı bu sıra sıra, kanlı ve soluk soluğa gövdeleri ayaklarıyla çiğnedi polis. En altta kalan ve yüzleri kömüre bulanık kamyon tahtalarında ezilen işçiler, ölmek üzere olan savaşçılar, en üstteki yoldaşları tarafından ezilmiş oluyordu; en üstteki, Reichswehr’in Wachtmeister’lerinin (çavuş) çizmeleriyle çiğnenmekteydi. Wachtmeister’ler ucunu yakaladıkları saçı çekerek başları yığınlar arasından çıkarıyor, sonra da enselere dipçiklerini indirerek zaten kımıldayamayan adamları bayıltıyorlardı.

Üç kişi orada ezildi kaldı. Bunlardan biri bedensel gücü, iri yapısıyla insanüstü bir varlık sayılabilecek dev adam S. idi. S’nin ağzından kan boşandı ve bayıldı. K. can çekişiyordu ve birçok kemiği kırılan ufak tefek sabırsız dostumuz L., yuvalarından fırlayan yaşlı ve alev alev yanan gözler misali, ufalanmış varlığının içinden ve kendisini ezen çizmenin altından fırlamaya hazır, yatıyordu. Bunlardan daha sonra da söz edeceğiz. Schiffbek olaylarını anlatırken polisin gaddarlığıyla başlamak istemiyorum söze. Onların yaptıkları, yeni bir işçi sınıfı insanlığı tarihinden bir askerin çizmesiyle silinemeyecek olan üç günlük ayaklanmanın kanlı ve kirli sonundan başka bir şey değildir. Çünkü gerçekten de Hamburg emekçilerinin verdiği savaşım, karakolların kanlara bulanan pis taşlarının, kâğıtlara geçirilen ve sonra yırtılan, yırtılıp yeniden yazılan işlemlerin yapıldığı mahkeme koridorlarının ve şimdi pek rağbette olan Belediye Sarayı’nın iğrenç ve pis helalarının çok çok üzerinde, erişilmez bir dorukta bütün görkemiyle durmaktadır. Sayın Belediye Meclisi üyeleriyle, kendi savaş tutsaklarına polisin nazik ve insanca işlem yaptığını gözleriyle görmeye gelen sayın sosyalist milletvekilleri, her yere bulanmış kanları, ya da Genç Hamburg Komünistleri Birliği’nin daha bıyığı terlememiş ama ruhsal işlevlerini denetleyemez hale gelmecesine dövülmüş bir üyesinin kanlı giysilerinin kokusuyla rahatsız olmasınlar diye yıkanıp paklanmak, hatta duş almak üzere bu iğrenç helalara tıkılmıştı tutuklular. Ve elbet Hamburg Ayaklanması, bunların çok üzerindeydi...

Kamçılar altında ve dört duvar arasında sindirilmiş, susturulmuş adamları, kan ve lastik kokan bitkin insanları, devrimin ellerine düşen canlı parçasını önüne katmış olan sarhoş askerlerin yürüdüğü uzun beyaz koridor, bu koridordu işte. Ve işte bu koridorda, kendi yalnız ve onurlu yaşamına hiçbir hukuksal ahlak kuralını yaklaştırmayan, bunlardan arınmış kalabilmek için elinden geleni ardına koymayan Elfriede, bir ok gibi dümdüz ve dimdik yürüyordu. Ve işte bu kadın, bu koridorda, dünyanın en çirkin, en pis sövgülerini duyuyordu.

Çeyrek saatte bir yeni bir Reichswehr grubu salona dalıyor, nöbeti devralarak, yere serili baygın insanları kaldırıp dayak yemişleri biraz daha dövüyor, bayılanları ayıltarak bir kez daha yere seriyordu; sonra bu çetelerin her biri, vahşi canavarların aralarına aldıkları çıplak bir kadına saldırması gibi kıza saldırıyorlardı.

“Pis komünist” diye haykırıyorlardı.

“Orospu” diye bağırıyorlardı.

“Sen bir Alman kadını değil, hayvansın” diyorlardı.

Ve o korkunç işkence hücresinde yıllar kadar uzun süren bir gün, bir gece ve daha bir gün geçiren bu kız, tek bir şey düşünüyordu: Büyük bir Alman kadını vardı evet, bir mermer heykel kadar büyük bir Alman kadını. Ve onun o iğrenç ölümünden beri Alman Devrimi’nde onun kadar güzel, onun kadar akıllı ve onun kadar değerli bir olay olmadı.

Dahası, bu kadın küçük bir defter bıraktı ardında. Kırmızı mektuplarla dolu bir beyaz defter. Hapishane mektupları.

Rosa Luxemburg.

Elfriede, bu ürkünç koridorda dimdik durdu ve sesini duyuruncaya dek Rosa Luxemburg’un adını ve yaptıklarını haykırdı. Bir kız ki, Rosa’nın adıyla silahlanmıştır, o kız, tüfek kuşanmış bir erkek kadar tehlikelidir. Bir savaşçıdır artık o kız ve kimse ona dokunmaya cesaret edemeyecektir.

Elfriede neler söyledi, tam tamına hangi sözcükleri kullandı, bilemeyeceğim.

Ama bir N.C.O kalktı, özür diledi.

İşkence çetelerinden bir grup kuyruklarını bacakları arasına kıstırdılar ve ‘bilmediklerini’ söyleyerek uzaklaştılar. Belki de bu aradan yararlanarak, biri, bir yaralıyı askerlerin elinden kurtardı, kolundan tutarak çekti aldı, ona can verdi belki, kim bilir...

Schiffbek’li Elfriede’nin öyküsü bu işte.

PORTRELER

1. Bir Çift

Bir çift, Schiffbek’te, bir çiftin, ikisi de tanınmış birer komünist olan bir karı kocanın öyküsünü bilmeyen yoktur. Bu çift, birkaç yıl önce birbirlerinden ayrılmış, ikisi ayrı ayrı yeni yuvalar kurmuş ve görüşmez olmuşlardır. Eşsiz bir nişancı olan erkek, Ekimde, küçük, dar toprak yolların kesiştiği bir kavşaktaki hendekte savaşmıştır. Rastlantıya bakın ki, eski karısı da aynı barikatta kurşun sıkmaktadır. Eskiden olduğu gibi; Spartaküs Ayaklanması ve Kapp İsyanı günlerinde olduğu gibi... İşçi, o iyi nişancı, o seçkin devrimci o barikatta özgürlüğünü yitirdi, yakalandı. Ve karısı ertesi gün teslim oldu. Böylece, savaşçı aile, çok doğal bir yolla, daha ilk kurşunda, ateş altında birleşmiş oluyorlardı. Birlikte yargılanacaklar.

2. Bahçeli Bir Ev ve Ayaklanma

Kendi halinde, miyop gözlü iyi bir Katolik ve bir hemşireydi. Erkek, bugün, savaştan sonra bir komünist olmuştur. Son derece becerikli, eline çabuk ve dürüst bir işçidir kendisi. Hani şu ışık veren, bileyi makinesini döndüren ya da konserve açan aletlere takılan, elektrikli bir oyuncak treni yürüten ama bir türlü tükenmeyen fener pilleri gibi girdi partiye. Koca bir makineler çağının motorunu küçük çapta işleten korkunç bir enerji mucizesiydi o. Gün gelir, küçücük bir pil, kendisinden çok daha büyük kıvılcımlar saçabilir.

Bu pratik zekalı, son derece becerikli işçi, seyrek rastlanan, on binde bir kişinin başına gelebilen iyileştirilmesi olanaksız ve biraz da özel bir hastalığa yakalandı: Dindar, sarıkuru, hantal bir hemşireye tutuldu. Büyük, işkenceli bir aşktı bu işçimizin yüreğini kavuran...

Böyle durumlarda olageldiği üzere, yoldaşımızın aşkı karşılıksız kalmadı ve elbet, dakikada anlaştılar.

Biri siyaseti, öteki dini imanı bir kenara bırakarak evlendiler ve bunlara bir süre dokunmadılar, hatta unuttular bile. Sonra, partiden asla kopmayan, hiçbir zaman ayrılmayan yoldaş L., kentin eteklerinde, beş ihtiyar Menşevik’ten oluşan yerel yöneticilerin resmi kasalardan çıkardıkları paralarla yaptırdıkları kırmızı damlı beyaz evlerin ötesinde küçük bir evcik yaptırmak üzere para biriktirmeye başladı. Bu beş eski Menşevik, tek bir büyük aile gibi geçinip gitmekte, oturup durmaktadırlar.

Rüzgâr, oralardan geçerken birden parlar, öfkelenir ve insanlar, o evlerin önünden geçerken tükürür. Her ne hal ise, bu insanlar hayatlarından memnun ve bahtiyar yaşamaktadırlar.

L. durmadan çalışmakta. Fazla mesai yapmakta, geceleri çalışmakta ve işte olmadığı günler, evciğini kurmakta olduğu alana koşup büyük bir sabır ve çabayla yuvasını yapmakta. Tuğla, taş, yonga talaş taşımakta, bir bir, kendi elleriyle yapmakta evini.

Derken bir bebek. Bir daha. Parti şimdi gölgelerde, bir sis perdesinin ardında kalmış, kuramsal bir olgu haline gelmiştir. Boş bir köşeye kilitlenmiş bir fikirdir şimdi parti.

Zaman zaman, şöyle ayaklarını uzatıp dinlenirken partinin tekdüze ayak seslerini duymakta, varlığını hatırlamakta ve bilincinin sesine kulak vermektedir L.

Yakını görmeyen miyop gözlü doğurgan zevce, sonunda evine kavuşmuştur. Taşları pırıl pırıl ovulmuş şöminesinin başında dikiş dikebilecek, kendi öz yatağında uyuyabilecek, çocuklar yetiştirecek, fırının Hollanda malı çinilerini parlatabilecek, eniklerini yıkayabilecek, pırıl pırıl döşemeleri ovabilecektir. L., pazar günleri eline bir kitap alacak, bir kontun aşırı şımartılmış delikanlı oğlunun, sonu mutlaka evlilikle biten bir aşk serüvenini yüksek sesle okuyacaktır.

23 Ekim sabahı, L. erkenden bir domuz kesti. Noel’e hazırlık. Domuzun kanı kara muhallebi yapılmak üzere bir fıçıya alındı. Kanın son damlası da fıçıya düştüğü anda savaş başladı. Silah seslerini duydu L. Kendi elleriyle ördüğü, alnının terini harç ettiği eve karşın, karısına duyduğu büyük aşka karşın silahı kaptı L. Kaptı ve gitti. Peki sonra ne oldu?

Yakalandı, dövüldü ve bırakıldı. Birkaç güne kadar yargılanacak. Eee, sonra? Yani şimdi? Şimdi ne yapmalı? Evde mi kalsın, kaçsın mı?

L.’yi daha önce barikatlara süren o güçlü devrimci gücü hali vakti yerinde, burjuvalaşmış, evcilleşmiş Alman işçisini sokaklara, kırık dökük işçi evlerinin duvarlarını yalayarak vızır vızır işleyen kurşunların ortasına attı. Kovana üşüşen arılar gibi koşuşan iki bin askerin önüne attı kendini L. Acımasız sınıfsal güdüsü şimdi şu buyruğu veriyordu ona: Bir daha partiyi bırakma, sakın ayrılma partiden.

Ancak L.’nin kaçtığının ertesi gün evine, eşyalarına, bekçi köpeği Lumpi’ye bile hükümet el koyacaktı. Karısı, iki çocuğu ve yeni doğan bebesi kendilerini sokakta bulacaktı. Ayrıca, nedense karısı da giderek kör olmakta ve o bir yana bıraktığı dinine sarılarak uzun uzun dualar okumakta, Tanrısına yalvarmaktaydı.

Neyse, bir akşam, C.’lere geldiler. Kadının başında şapka, gözünde gözlük yoktu. Yaşamöykülerini anlattılar yoldaş C.’ye. Bir zamanlar yazgılarını belirleyen o harikulade ilk bakışı anlatmayı unutmadılar...

L. ertesi gün kaçtı.

3. Onsekizinci Yüzyıl,
Yaşama Sevinci ve Ayaklanma

Aslında bu portre, ayaklanmanın tarihiyle ilgili değil pek. Ama içinde ‘Das Bildnis eines Unbekannten’ (bilinmeyen bir adamın portresi) bulunmayan tek bir galeri yok. Ve böylesine herkesin malı olan bir resim, bir tarih kesitinin tekrar yaşanması olanaksız özellikleri konusunda imzalı tablolardan daha çok bilgi verecektir bize.

Önce bir ev çizeceğiz. Denizin bir yerinde yavaş yavaş batmakta olan bir gemi gibidir bu ev. Geçmekte olan bir otomobilin beyaz gözlerinden yansıyan ışıkların seline bulanan karanlık bir yan sokaktadır; ama, evin giriş kapısındaki lamba, çürümekte olan bir ağacın ölgün aydınlığını andıran bir ışık saçmaktadır.

Kokuşmuş bir bahçe kapısıyla yerden yüksek olmayan pencereler, gizli gizli birbirlerini dinlemektedir.

Üzerine boya çekilmiş pencere camlarıyla Kuzey Kutbu kadar soğuk olan yatak odasında gene işe yaramaz bir dolap, çukura kaçmış bir lavabo vardır. Bu odadaki tek ısıtıcı, buz gibi bir kuş tüyü yatağın altına tıkılmış bir sıcak su torbasıdır. Aynı zamanda oturma odası ve atölye olarak kullanılan yemek odasında, demir bir sobadan yayılan ama hemen çekip giden yoğun bir sıcaklık vardır. Lambanın üzerinde, ucuz bir yosmanın jüponuna benzeyen ipek bir abajur sallandırılmış. Mutfakta, leş kokan bir lavabo, havagazı ve nem kokusu. Dekor, bir aristokrat işçinin varsıllığına tanıklık etmektedir. Bu mekân, bir tahta oymacısı, bir sanatçı olan yoldaş K.’ya aittir. Antika ve antika taklidi eşya yapan bir fabrikada çalışmakta kendisi. En büyük eşya fabrikalarından biri bu. Ve yoldaş K., onsekizinci yüzyıl mobilyaları uzmanı. Sanat üzerine tek satır okumamış yoldaş K. Onsekizinci yüzyıl konusunda tek bildiği yok, ama bu çağın sanatını parmak uçlarıyla algılıyor, yansıtıyor. Öyle büyük bir usta ki, metal ve kaplumbağa kabuğu kakmalı kiraz kaplamalı parçaya gözü kapalı testere vurabilir; dümdüz bir keresteden kıvrım kıvrım oymalı bir arkalığı gözü kapalı çıkarabilir; bu aklın alamayacağı kadar becerikli ellere düşen ağır, nemli bir tahta parçası, ünlü Boulle atölyelerinden çıkmışçasına güzel olabilir. Olasıdır ki ninelerimizin aşk mektupları yazdıkları antika masaların her birine ve Werther’lerin, ağır tabancalarının yanıbaşına bir mum diktikten sonra sevdiklerinin adını yazarken üzerinde tebeşir kırdıkları masalara K., usta sanatçı, tek süs olsun diye gizli çekmeceler ve kazara dokunuldukta o hayran olunası burjuva ellerine sararmış bir çift yaprak, bir küçük demet kuru mine ve bir başkasının gizini ele veren duyulmadık bir koku sunacak olan gizli yaylar yerleştirmiştir. Ve bütün bu saydıklarımız, eşsiz bir beğenisi ve zor rastlanır bir uyum duygusu bulunan sanatçı K. tarafından bir araya getirilmiştir.

Ona göre devrim, hayatta en paha biçilmez, en değerli şeyi; siyasal şekli biçimlendiren pratik yaşama uygulanması tümüyle olanaksız sözcük ve genellemelerle dolu bir mücevher kutusu gibi bir kenara kaldırılmıştır.

Ayaklanma sırasında K.nın etkin rol oynamadığını söylemeye gerek yoktur sanırım: Çarpışmalardan sonra yoldaşlara gösterdiği büyük konukseverliği saymazsak elbet...

K. bir Epikürcüdür. Yaşama karşı duyduğu büyük, yerinde durmaz sevgisi, zevkleri ve o apaçık görünen sıcak insancıllığı, bir insan olarak güzelliği ve oymacılıktaki ustalığı kadar aşılmaz duyarlılığıyla tam bir Rönesans adamıdır. K., yaşamdaki süreçlerin psikolojik ve son derece dünyasal işlevleriyle günün birinde en büyük ve en hakiki güzelliğin temelleri olacağına inanır. Toplumsal estetik, Edgar Allan Poe’nun sözünü ettiği en iyi şeylere –bilge kişilerin içinde yaşayacağı ve bugüne dek ortaya çıkmamış bahçelere ve cennetlere– karşı K.’nın büyük bir yakınlık duymasını sağlar. K. bu cennetleri işçilerle doldurur.

“Geleceğin krallığı ansızın kurulursa” (İşte tümüyle Almanlara özgü bir kavram: Uyanık düşlerine inanmayan bir ütopyacı duygularını böyle anlatır ancak.) işçilerin saraylarına harikulade dolaplar, yataklar, masa ve sandalyeler yapacaktır. Onun ideal toplumcu “mücevher kutusu” budur.

Ama biz, uygulamaya bakalım. Ekimdeki savaşa neden katılmadı? Grevlerden, bildiri dağıtmalardan söz edilince neden gülümseyip geçiyor? Bu kasıtlı eylemsizlik ve iç savaştan, savaş alanından bu kesin kaçış ne, bu kışkırtıcı hiddet ve burjuvaziye karşı büyük bir utku kazanmış havaları ne? Büyük ruhsal ve bedensel zevkler için dünyaya gelmiş olan ve kendi sınıfının bu zevkleri tadabilmesi için gerekli yolun sosyalizm olduğunu düşünen bu adam, sonunda neden parmağını oynatmadı ya da ayaklanma sırasında kellesini koltuğuna almadı?

Meğer kendi burjuvasını yağmalamakta ve hırsızlık etmekteymiş. Nerdeyse açık açık çalmakta, çapına göre büyük paralar yığmakta, patronunun gözüne gözüne bakar, çıraklarından ürkek ve hain gözlerini ayırmazken, akıl almaz kazançları cebine indirmekteymiş. Sonra, bir hafta durup dinlenmeden canla başla ve de günde on saat çalıştıktan sonra, gelsin biralar, en iyi türden... Çıtı pıtı karısı Eisa, siyah ipek gömleğiyle ortalıkta kırıtsın ve bir Roederer mantarının, şaşırıp da ininin duvarına toslamış uzun boylu bir adam gibi alçak tavana çarptığı leş kokulu köşede, puro dumanları arasında, sıcağın ve nemliliğin yaydığı sisin ortasında, yüz yıllık üzümlerin seramik bardakların yüzeyinde oluşturduğu küçücük hava kabarcıklarının altınsı patlayışları içinde, utkulu havalarında, koltukları kabara kabara, keyfeden K.’yı görelim... Aldattığı, öylesine kurnaz, öylesine sakınmasız aldattığı burjuvaziyi küçümseyen, ona söven bir K...

Keyfine diyecek yok K.nın.

Eski Hamburg türküleri, bizimkilerden daha eski ve daha hareketlidir. Babasının işten attığı üç kabadayıya aşık olan bir zanaatçı kızını anlatan bir türküleri var. Bir de, deniz atlarını ve kadınları, kavgaları ve liman meyhanelerini anlatan bir türküleri... Bunları çok güzel söylüyor K...

Patronunun, bu vazgeçilmez sanatçının, taşa taşa donanmış masasından birkaç kırıntı çalmasına isteyerek göz yumduğunu, bir yudum çalıntı şarap ve o birkaç saatlik keyif karşılığında –bütün emekçilerin verdiği alın teri, kol gücü ve kemik yerine– onun düşmanına kemiğindeki iliği, bütün hayatını ve bizim yetenek dediğimiz o beyninin titreşen gizemli dokularını verdiğini nasıl anlatırsınız K.ya?

GENE SCHIFFBEK

Schiffbek Karakolu, belediye binası, postane ve genel olarak bütün kurumlar ve bu karışık nüfuslu küçük işçi kasabasında devlet gücünü simgeleyen bütün kamu binaları, 23 Ekim sabahı erkenden, bir karabina ve pırıl pırıl bilenmiş boynuz saplı bir av bıçağı yardımıyla komünistler tarafından ele geçirilmişti.

Hamburg’un öteki yörelerinde olduğu gibi Schiffbek Karakolu da tıklım tıklım silahlı Sipo doluydu ve çarçabucak, çıt çıkmadan ve de kıskıvrak teslim alındı. Bütün ayaklanma ve ayaklanma planını hazırlayan ve uygulayan askeri örgütün başında S. bulunuyordu. Çağdaş Almanya’nın gurur duyması gereken gerçek devrimci işçilerden, yiğit, yürekli, dev yapılı bir adamdı S. Bir lider için çok gerekli ve değerli olan tedbirli davranma duygusunu ve yaptığı her etkinin ne tepki getireceğini kılı kılına hesaplayabilme yetisini geliştiren bütün düşmanları, demir gibi kaslarının bir hareketiyle ezmesini sağlayan onun o bedensel gücü ve uyanıklığıydı belki de. Bir örsün üzerine bir buharlı çekiç gibi inebilir, orda duran cevizin içini dağıtmadan kabuğunu ikiye ayırabilir ve bir an sonra bir demir çubuğu ikiye bölebilirdi.

Yerel örgüt üyelerinin arasından seçtiği silahlı birliği, tam S. gibi davrandı ve aynı onun gibi savaştı: Dört bir yandan kuşatılıp bir duvar dibine kıstırıldığında, demir yumruklarının gücüne ve nereye varacağına bakmadan, kendisini kıstıranların ayaklarını bir bir yerden keserdi S...

Schiffbek Karakolu’nu kuşatan isyancılar, hiç oyalanmadılar; on altı tüfek ve bir o kadar da tabanca alarak, az önce yakalayıp silahlarını aldıkları polisin düştüğü tuzağa düşmemek için hemen ordan ayrıldılar.

Schiffbek’le Hamburg’u birbirine bağlayan merkezi karayolunun sol yanındaki tepeler boyunca serpili işçi kulübelerinin köşelerinde, bahçelerdeki küçük barakaların, çalılıkların ardında gizlenmesini de bilen iyi bir nişancı, bir tek nişancı, yolu, köprüyü ve demiryolu istasyonunu ateş altında ve kendisinden on, yüz ve nihayet, 26 Ekim sabahının son saldırıları sırasında bin kez daha güçlü olan düşmanı bir hayli uzakta tutabilirdi ve tuttu.

Bir nişancı, ya da burda dedikleri üzere bir Scharfeschütze, siperi ardında gizlenir, uzun aralıklarla, her beş, on ya da on beş dakikada bir ateş ederse, tek bir kurşunla, en azından bir ve çoğu kez iki adamı etkisiz bırakabilirdi. Bu tek tük, nerden geldiği belirsiz ama mutlaka öldürücü olabilen atışlara polis makineliyle karşılık veriyor, bütün bu bloku tarıyor ve güçsüz öfkelerinin ve hiddetlerinin görüş alanına kazara giren sayısız kadın ve çocuğu biçiyordu. Bununla birlikte, kısa bir sessizlikten sonra, soğuk, hesaplı ve isabetli bir atış daha duyuluyor, diyelim, az önce bir çelik kapının ardından başını uzatarak bir kürk eldiveni çıkaran ve rahat bir soluk alarak sigarasını yakan bir Yeşile, bir zırhlı aracın şoförüne varıyor. Araç, az önce köşeyi dönmüştür ve şoförü, bir posta kutusunun ardında bir gölge gördüğünü sanarak durmuş, sonra bu gölgenin, yüzünü ve ekmeğini başörtüsüyle gizlemeye çalışan kendi halinde bir ev kadını, bir vatman karısı olduğunu anlayarak rahatlamıştır. Vakit elverseydi, sigarasını bitirecekti belki de...

Reichswehr askerleri, beceriksiz köylü delikanlıları arasından toplanmıştır. Bunlar, varsıl köylülerin oğulları, savaştan ve devrimden sonra olgunlaşmış bir neslin çocuklarıdır. Köyde, babalarına yük olmaktadırlar; gelecekte konacakları bir mirasa güvenmediklerinden, toprağa yeterli beygirgücü harcayamayan obur, tembel, şımarık çiftçiciklerdir bunlar. Böyleleri, siyasal yaşamda dört ayaklı yaratıklar sayılırlar, Landsknechte olmaya dünden razıdırlar ve iç savaşa, az bir riskle çok kazanç sağlayacakları bir pogrom gözüyle bakarlar. Ama besili küçük köylücükler, ekmek kuyruklarında yürekleri ağızlarında bekleşen silahsız kadınlarla çocuklar, ve memlekette tombul gerdanını kolalı beyaz yakasının üzerinden sarkıtmış rahibin büyük bir kendinden geçmişlik içinde anlatacağı ürkek bir kent savaşı yaşamak yerine, yüzlerce işçiyle yüz yüze gelince ve düşmanın makineli ateşinin altında barikatlarını savunmayı, düşmanı püskürtmeyi büyük bir kusursuzlukla başarmış eşsiz birer nişancı olarak dünya savaşından madalyalarla çıkmış eski tüfeklerin soğukkanlı, kusursuz ateşleriyle karşılaşınca nerden geldiklerini şaşırdılar.

Roller değişmişti. Almanya’da devrim, barikatlarını askerlik biliminin bütün kurallarına uygun olarak savunan eski askerleri silah başına topladı. Oysa hükümet birlikleri sayıca çok olmakla beraber tümüyle deneysiz, pişmemiş askerlerden oluşuyor. Korkak adamlar bunlar. Elleri ardında bağlı bir tutsak karşısında askerleşiyorlar ancak... Evinin çatısından askerleri birer birer toplayan, tek kurşunu boşa harcamayan yapayalnız bir savaşçıyı alt etmek için bölüğüne rovelver doğrultmak, onları silah zoruyla saldırıya geçirmek durumunda kalan bir subayın çaresizliği bir raslantı değildi. Namluyu çavuşuna doğru tutarken, herkesin önünde bas bas bağırıyor, şu sözleri söylemekten sakınmıyordu:

“Ulan serseriler! Bunlar gibi (çatı penceresini göstererek) yirmi tanesiyle sizin bininizi temizlerim be!”

Ancak Schiffbek işçileri, S.lerinin ve onun operasyon başkanı ve kurmaybaşkanı olan eşsiz Fritz’in komutası altında subayın yardımına gerek kalmaksızın(!) ordu birliklerinin kıyımına karşı direndiler. Kendilerini bulundukları yerin koşullarına göre hemen ayarlayarak sürekli taktik değiştiriyorlardı. Tepelerin kasabaya egemen olduğu ya da açık arazilerde yüksek konutların bulunduğu yerlerde güçlerini küçük çarpışma ünitelerine ayırdılar; her ünite gerileyecek, sipere girecek ya da gerekli gördüğü durumlarda siper değiştirecekti. Ama kasabanın dar sokakları arasında geniş boş arazilerin uzandığı yörelerde, o eski ve denenmiş sokak barikatları tekniğine güvendiler. Sokakların su yollarını barajlarla tıkadılar, yerleri kazarak zırhlı araçların ana caddelere girmesini engellediler.

Elinde bomboş bir karakoldan başka bir şey bulunmayan polis, saat on bir buçukta Schiffbek’e karşı ilk saldırısını yaptı. Elli kişilik bir bölük, babalarının arpa tarlasında yürür gibi ana caddeye çıktı; yoldan geçen birkaç kişiyi yere sererek uzun bir merdiveni bulunan beyaz bir binaya doğru ilerledi. Kara gözlü güzel Minna pırıl pırıl beyaz dişlerini göstererek saldırganları birer kont gibi selamladı. Şişkin göğsündeki kırmızı kurdeleyi görmediler bile. Arkadan bağlanmış başörtüsü yan sokaklardan birinde sakin sakin gözden kayboldu. Onun yanı sıra koşmakta olan küçük bir çocuk, döndü, hıçkırdı ve kaldırıma çöktü. İki kaşının ortasına bir kurşun saplanmıştı.

Yirmi adım kadar öteden gelen birkaç kurşun saldırganlar bölüğünün yarısıyla birlikte başçavuşunu yere serinceye dek isyancılar kampında derin bir sessizlik egemendi.

Bir saat sonra, sayıları şimdi iki yüzü bulan polisler, tek bir hattan değil, aynı anda birkaç ayrı yönden harekete geçtiler. İşçiler, barikatlarından ve siperlerinden onları geri püskürttü; tepelere serpili bütün siperlerden gelen karavana atışlar, saldırganları oldukları yere kakıyordu. Fritz, yırtık önlüklerinde fişek dolu kadınların çevrelediği evinin köşesinden ateş etmekteydi. Klasik bir tip; geniş siperli, çenenin altından bağlı bir şapka, paramparça bir ceket ve altında kalın bir kazak. Güzel Minna’nın bugün bile gülmeden anamadığı saçları, bir haydutun saçlarını andırıyor: Beş dakikalık bir bekleyişten sonra bir, yalnızca bir kurşun. Bu bir atışla Fritz dördünü yere seriyor.

“Schiffbek’te Fritz çok boldur ve bu kasaba Fritz’leriyle ünlüdür” denmelidir. Bir ikinci Fritz, barikatlarla siperlerin savunmasını yönetmekteydi. S.’nin yanında nerdeyse cüce gibi duruyor Fritz. İyi huylu S., güçlü, değerli ve dimdik başıyla dört bir yana dal budak salarak rastgele gelişirken Fritz, güçlü bir meltem rüzgârı altında, kayalıklar arasında bir yerde toprağa sımsıkı yapışmış iki büklüm bir fidan gibidir. Ayaklar hazırolda, topuklar bitişik, davul göğsü şişik, eller cepte, omuzlardan biri az öne kaykık durduğunda bir profesyonel boksör ya da daha doğrusu yakışıklı bir atletle karşı karşıya olduğunuzu sanırsınız. Islıklar mı istersiniz, sakınmasız şakalar mı, ve bir kadını ya da bir polisi kıpkırmızı kesecek bakışlar mı... Bir de, ona başka dile çevrilmesi olanaksız Didlein takma adını kazandıran yırtıklığı, gözüpekliği katın bu niteliklere! Didlein yani, aşağılatıcı ve aynı zamanda yüceltici bir ad: Ahbap, çapkın, kabadayı, gözüpek, yalancı, haydut, eşkiya ve pastacı anlamlarına geliyor. Ve Fritz böyle bir adam işte; yani genel olarak iyi bir insan. Barış zamanı bu Fritz partideki görevlileri keskin liman kokusu ve kural tanımaz huysuzluğuyla şaşkına çevirirdi; ama savaş günlerinde birbiri ardına mucizeler yarattı. Bir pencereden ötekine koşar, ilerler, militanları harekete geçirir, bir gruptan ötekine koşar, söver, ve S.’nin sakin gücüyle nereye gideceğini şaşırmış isyancılar arasında bir hareket merkezi olarak buyruklar verirdi.

Saat bir buçukta hükümet beş yüz adamı ve bir zırhlı bölüğüyle Schiffbek’e tırmandı. Çarpışma akşamın altısına dek sürdü. Birinci sınıf nişancılar uzun süre dayanmayı başarabilir ama ne de olsa yürekliliğin de dayanıklılığın da bir sınırı vardır. Savaşçılar, zaman kazanmak için sessizce hendeklerden çıktılar, en yakın tünele daldılar, bir buçuk saat kadar sonra tüfeklerinin çelik burunları bir başka barikatın ardından uzanıyor, en sıkışık savaş noktalarında imdada yetişiyorlardı.

Bu arada nerden geldiğini şaşıran düşman, şimdi bomboş olan siperleri ateşe vermeyi sürdürüyordu. Zaman zaman savaşın şiddeti azalıyor, bu arada bir gözcü dört ayağı üstünde kaldırımda ilerlemeye başlıyor; ama sonra, yakınlarda bir çatıdan gelen tek bir silah sesi savaşı yeniden başlatıyordu. Düşman, bir kez daha ve daha öfkeli, sanki daha güçlü bombardımana başlıyor; boş kovanlar, toprak yığınları, yıkıntı artıklarıyla dolu hendekleri kurşun yağmuruna tutuyordu. Böyle bir tuzağa düşen subaylardan biri, hendekte sesin soluğun kesildiği kanısıyla, büyük bir kahraman gibi tabancasını havaya kaldırdı, adamlarını, susturduğunu ve ölülerle dolu olduğunu sandığı hendeğe sürdü. Hepsi de rastgele havaya ateş ederek, savaş naralarıyla boş hendeğe yuvarlandılar.

Gün batmaktaydı. Güneş, uzun, tüfek namlularını andıran gölgeleri caddelere uzatıyordu. Schiffbek’in belli başlı yerlerine, genel grev ilan eden ve Sovyet hükümetini selamlayan afişler asılmıştı bile. Binlerce askerle çevrili otuz beş komünist, bütün Almanya’nın arkalarında olduğuna, onlarla birlikte ayaklandığına inanmaktaydı. Ancak, hiç çağrı yapmadan bile bütün halk komünistleri desteklemekteydi. Sekiz bin kişi sokaklara döküldü; eğer aralarında savaşıma katılmayanlar olduysa, bunun nedeni silahlarının olmayışıydı.

Ya o kutsal aydınlar! Schiffbek’te aydınlar beş para etmez; Rusya’da da öyleydi. Toplumsal devrimin silahları konuşturduğu her yerde, aydınlar polis ve askerlerin yanı başında ateş ederler. Avrupalı aydınlanmasının meyvesini Schiffbek’de sunan bir profesör değil, –Schiffbek’te de ne profesörler var!– bir öğretmen değil, –öğretmenler iyi niyetli ama sakıngan– bir ebe değil, –Schiffbek’te kadınlar tıbbi yardımdan tümüyle uzak olarak doğum yaparlar– yaşlı bir hademeydi! Altmışlık moruk, kafasını dershane bilginçliğiyle doldurmuş! Müdürün odasındaki kitaplıkların, öğretmen formalarının, karatahtaların kendisini küçümsediği gibi, nasırları, yoksulluğun pis kokusunu küçümsemeyi öğrenmiş bir işçi olan bu ihtiyar hademe, pistolünü kaptığı gibi kendi sınıfına, kalem efendiliği ve kutsal kitap yerine sokak savaşı öğrenimi gören öğrencilere ateş etmeye kalkmış.

Biri kapıyı vuruyor. Hademe saklanıyor hemen. Dışardaki bir daha çalıyor kapıyı; derken kapı, menteşelerini S.’nin öfkeli omuzlarına teslim ediyor. Bunun üzerine bir kolunu Schiller büstüne doğru –ama bilmeden– kaldıran ihtiyar, işçinin geniş bağrına ateş ediyor, ama boşa. Burada moruğun kahramanlığı kursağına tıkılmıştır. Hademe merdivenleri çıkmaya, kaçmaya davranıyor. Ardında hademenin silahına aldırmadan koşuyor S. ve bas bas bağırıyor.

“İhtiyar Karnikel (tavşan)! Sen kendi işine baksana! Sınıflardaki çöp sepetlerini dök, yeter, moruk! Çocukların eğitimine katkın olur böylece, deli herif!”

S. ihtiyar hademe Paulis Amca’yı yakaladı, elindeki silahı aldı, “Senin kime ne yararın olacak, ha?” dedi gözünün içine baka baka.

İhtiyar hüngür hüngür ağlamaya başladı. Çünkü beyaz cebir denklemlerini ders programlarını karatahtalardan sildiği bunca yıl, gerçek bir aydın yapmıştı onu: Birden kelleyi koltuğa alması ve ardından bir kız gibi ağlaması bunu gösteriyordu.

S. ihtiyarın başını şöyle bir sarstı ve bıraktı. Durum şuydu: S. bir eliyle ihtiyarı ve onun o zavallı silahını tutar, öteki eliyle de kurşunun yaladığı yüzünü silerken kahkahalarla gülüyor ve ağza alınmadık sövgüler savuruyordu. Gözyaşlarına boğulmuş olan Paulchen, eski ve kirli parti kimlik kartını paramparça etmek zorunda bırakıldı.

İşte Schiffbek: Yetimler, kurşun yağmuru, ölüm ve kahkaha.

Akşama doğru çarpışmalar dindi. İşçiler geri çekilmek zorunda bırakıldılar (S., bugün bile bu geri çekilme olayından utançla ve çocuksu bir öfkeyle söz eder), eski konumlarından beş yüz adım geri çekilme buyruğu aldılar. Bu, Hamburg yakasındaki durum. Ama arkalarda, birlikler büyük meydana dek sokulmayı başardılar ve burada varsıl yurttaşların sosis, tereyağ ve tebrik yağmuruyla karşılaştılar. Birliklerin oluşturduğu çember daralıyor, içindekileri kımıldayamaz hale getiriyordu. Yıkık Barmbeck’ten gelen bir asiler grubu polis engelini aşamadı. Bu arada askeri komutanların araçları Hamburg caddelerinde yarışmaya başladı: Genelkurmay subayları barikatlar şebekesini incelemeye koşuştular ve barikatları çok beğendiler.

Gün ağarırken işçiler gene hendeklerde, çatılarda ve siper sayılabilecek her şeyin ardındaydı. Ama bir gün önce üç saldırısı yenilgiyle sonuçlanan düşman ortalarda görünmüyordu. Birkaç fabrikadan sürekli ve amaçsız, yersiz düdük sesi iniltileri duyulmaya başladı. Kentin eteklerinde, çayırlara açılan her yan sokakta nöbetçiler dolaşıyor, boyuna nöbet devrediyorlardı. Barikatları bekleyenler, zararlı bir cani tutuklu bekler gibi uzaktan uzaktan volta atıyorlardı. Derken ne getireceği belirsiz bir suskunluk. Başlangıçta bu suskunluk yüreklendirdi onları. Sonra rahatsız etti. Ve sonra, o suskun açıklıklardan Schiffbek’e doğru tırmanan dev bir tehlikenin geldiğini sezdiler ve tehlikeyi karşılamaya hazırlandılar.

Beş bine karşı otuz beş kişi.

Saat bir sularında dört zırhlı ve altı kamyondan oluşan bir birlik, Horn yönünden göründü ve yolun ortasında koca bir öbek Sipo bıraktı. Kuzeydeki Uhlenfeld’den yirmi altı kamyon dolusu Yeşil. Eimsbütten yönünden süvariler. Bir uçak alçaktan alçaktan yaklaştı. Schiffbek’in üzerinde büsbütün alçaldı, kasabanın kurşunlarla zaten delik deşik olmuş duvarlarını sarsarak boz bir kurşun bulutu saldı.

İşbirlikçileri tarafından yenilmiş bulunan Alman ordusu kendi öz proletaryasına karşı savaşmaya gelince aslan kesiliyor. Ama görülüyor ki, bu yenilme bir hastalık haline gelmiş, çünkü hükümet güçlerini bu kez işçiler arı gibi sokuyor. Süvarisi, piyadesi, zırhlı araçları, bombardıman uçakları ve suları pelte gibi pis olan Bille Nehri’nden beş motor dolusu deniz polisinden oluşan deniz kuvvetleriyle saldırıyor hükümet. Ve işverenin şişkin sadakalarıyla yaşayan kiralık bir ordunun kokuşmuş, kof mermileriyle ve bu teknolojiyle alay eden bir avuç işçi... Sonunda, kuşatılmış Schiffbek’te birlikleri dağınık cepheler boyunca geri püskürten bu bir avuç işçi, mavili, yeşilli ve daha başka cicili bicili renklere bürünmüş askerlerden oluşan, kırık dökük taburları önüne katmış ilerliyordu. Tuzaklar halkasını yarıp geçerek bu kanlı bozgundan silahlar elde, özgürlük elde çıktı işçiler... Şundan daha gülünç ne olabilir: Bu minyatür işçiler ordusundan üç artçı silahlı “cumhuriyetin deniz kuvvetlerini” yakınlara yaklaştırmamayı başardı; bu arada S. ve adamları nehirle anayol arasındaki dar boşluk boyunca ilerleyerek kasabanın dışına çıktılar.

... Sonra zafer kutlaması. Bir kanunsuzluklar cehennemi, İhbarlar, aramalar, işkence, tutuklamalar ve kilise ayinleri... Bütün bunlar iki ay kadar sürdü. Düzinelerce işçi arananlar listesine girdi. Çoğu da tutukevlerine. Yargılanmalarını bekliyorlar. Aileleri, nemli işçi barakalarına tıkılmaya devam ediyor: İsyancıların eşleri birer birer fabrikalardan çıkarılıp sokağa atılıyor. Çenesi düşük bir sendika lideri ara sıra kapılarını çalıyor: Yüzü gözü şiş, suratı tentürdiyottan sapsarı ve kafası sargı bezleriyle kaplı. Ayaklanma sırasında “Teneke Barakalar” yakınında yakalanmış, polis saflarında yakalanmış, polis tarafından yanlışlıkla canı çıkasıya dövülmüş. Şimdi dökük dişlerini taktırıyor, ispiyonlar yapıyor ve bir arabulucu olarak işini sürdürüyor böylece...

Açlık, kar, pis buzsu yataklar, kira, kapıcıların bağırtısı ve insanın gaz kokan, hela kokan pis küçük barınağıyla iş bulma kurumu arasındaki yollara beyaz kalaslarını indiren kış... İş bulma kurumu hazırolda duran ve büyük bir açıklığı selamlayan boz bir bina. Başını hayır anlamına yukarı kaldırmakla işini sürdüren bu kale bekçisinin sırtı bizim sloganlarla dolu.

Her türlü baskı ve yoksullukla karşı karşıya bırakılmış olan kadınlar, ara ara eli kalem tutan bir jandarmanın sorgu sorusuyla baş etmek zorunda kalıyor. Ve sonra yoksulluğun verdiği çaresizlik yumuk bir kirpi gibi dikenlerini dikiyor ve dışarda, buz tutmuş kaygan merdiven basamaklarında birer çıngıraklı yılan gibi tıslayan sivil ve askerî güce karşı en katı ve en yürekli direncini sergiliyor.

Yüzü öfkeden kıpkırmızı kesilmiş bir Schiffbek isyancısı karısı; kollarını iki yanına ya da ocağa ya da çamaşır leğenine dayayarak, ağlayan çocukları ve kerevetin altında kudurgan bir isyanla havlayan uzun tüylü köpeği azarlıyor, onları susturuyor, ve sonra, terden alnına yapışmış inatçı bir tutam saçı eliyle arkaya atar gibi önüne serilen kâğıtları itiyor; şiddetle karşı koyuyor suçlamalara –ya da önerilere. Hayır, hayır, adını hiçbir vakit, hiçbir yere kendi elleriyle yazmayacak, hiçbir şeyi imzalamayacak. Devrilen bir çöp tenekesinden yuvarlanırcasına çekip giden görevlilere öyle bir yukardan bakıyor ki... Ağza koyacak lokmaları olmayan ve yarın, barınaklarından atılacaklarını bilen bu kadınlar, polisi itip kakıyor, iğneli sözlerle, acı alaylarla yerden yere vuruyorlar onları.

Noel gecesi, yitik komünistlerin çocuklarına düzinelerle bebek yapmak üzere toplandılar. C. eski kutularla gazete parçalarından bir bebek evi yaptı. Atılalı yıllar olmuş eski giysilerden, krallar yaptı, kraliçeler yaptı.

Kendi karınlarını doyuramayan komşular armağanlarla geldiler: Bir kalıp sabun, bir yapma bebek ya da bir çift yün çorap...

Sonunda, geceleyin, Hamburg’lu bir bölük işçi, Amerikalı yoldaşlardan sağladıkları un ve yağla dolu bir el arabasıyla çıkageldi. Her biri üç ya da dört, beş boğazdan oluşan yetmiş kadar aileye elli kilo yağ ve on üç kilo şeker...

Açlık, Noel’den birkaç gün önce en yüksek noktasına vardı. Uluslararası İşçi Birliği Hollanda Şubesi’nin bir önerisi üzerine, Schiffbek, çocuklarından ellisini Hollanda’ya, oradaki yoldaşların evine gönderecek.

Tak, kapı. Gelen işçilerin başları eğik, utanmalı yüzleri kızarık. Soğuk sobanın üzerine asılı çamaşırlara, ya da solgun yeşil duvara bakıyorlar yalnızca ve havadan sudan söz ediyorlar. Sağlıklarından, şundan bundan konuşuyorlar. Çocuk sözünü ağzına alan yok.

Boş bakışlı ana, kararsız. Kimi alsalar ki, kızı mı versem, oğlanı mı? Büyüğünü mü versem, küçüğünü mü? Çeyrek saatte hazırlanmak gerek. Torba çıkın yok. Ananın titreyen dizlerinde birkaç dakikalık acı hıçkırıklar. Ama çoraplarını giydirdi bile ana, bütün düğmeler güzelce iliklendi. Şimdi anne, kızının dolaşık saçlarını sinirli, ısrarlı ama aynı zamanda yavaş, geciktirici hareketlerle tarıyor. Çeyrek saat sonra çocuk, Schiffbek’e salmış olan köklerinden sonsuza dek sökülmüştür.

İki anne çocuklarını vermeye kıyamadı.

Bunlardan biri iki kız dört erkek çocuk anasıydı. Kocası tutuklanmış, kendisi de fabrikadan atılmıştı. Pencerelerinde cam yerine gazete kâğıdı var. Ve bu kadın, akıllara durgunluk veren bir idareyle altı boğazı su yüzünde tutmayı başarıyor. Öteki pislik içinde, umursamasız, kaygısız, hatta neşeli ve ölümün eşiğinde, hasta bir ana... Yavrularının sarışını, kumralı, hepsi de gayretli, sevgili babaların çocukları. Kısa bir süre tatmışlar baba sevgisini, ama biliyorlar. Küçük kızlar, kendi istekleri dışında, analarının isteği dışında ama gene de gülerek gelmişler dünyaya; üzerine çöplerin saçıldığı küçük bir toprak parçasına kazara düşmüş bir gündöndü tohumu, çöplükte nasıl o harikulade altın sarısı çiçeğiyle birden ortaya çıkarsa, öyle görkemli, öyle güzel hepsi. Erkek çocuklar sağlam yapılı, pırıl pırıl; bırakılsalar, koca gövdesiyle eski bir fabrika duvarının taşını, harcını tutan bir isfendan ağacının canlı, sivri yaprakları gibi gelişecekler hepsi. Gözyaşlarını tutamıyor bu çocukların anası, ama başı dik. Dünyaya geldiğine sövüyor, doğurganlığına, kadınlığına sövüyor, bir yandan da bağrışan çocuklarını azarlıyor, kulaklarını çekiyor onların. Ve dizleri üstünden sarkan ince etekliği içinde oturmaya bile gerek görmeden çocuğunu emziriyor bir yandan; aç ağzını anasının kazağının ucuyla boş memesi arasında dolaştıran bebesine aldırmıyor şu anda ana ve bağırıyor, aç yavrularından bir tekini bile sürgüne göndermeyecek.

Ölüm sancısıyla kıvranan bu çaresiz aileler arasında, Schiffbek’te akşamları bütün komşuları başına toplayan mutlu bir kadın var. Herkes bu kadının görülmedik rahatlığını yaşamaya, onu dinlemeye geliyor. Ufak tefek, esmer, vaktinden önce yaşlanmış, kömür gözlü bir kadın bu. Buzların ortasındaki bir mangalda pişmekte olan kestanelerin kabuğu nasıl çıt pıt ses çıkarırsa, onun sesi de öyle. Güneyli birinin konuşmasını andırıyor. Dört çocuğu var. Hepsi de ısmarlanmış gibi ya sapsarı ve mavi gözlü, ya da esmer, kara gözlü. Çocukların kimi Çek kimi Alman ve yaş sırasına göre, bir Alman doğmuş, bir Çek... Kocası, yoldaş R.’dir. Polonyalı soyadıyla başçavuşunda pasifist izlenimi bırakan suskun doğası yüzünden orduda çok dayak yemiş eski bir komünisttir kendisi. AKP’nin en eski savaşçılarından, Spartaküs Grubu üyesi ve Kapp Ayaklanması’nda yaralanmış bir askerdir bu kadının kocası.

Her insanın yaşamında bir çıban başının oluştuğu ve sonra büyüdüğü dönemler vardır. Her türlü aşınma – bir bebeğin hastalanması, patronla yapılan bir ağız kavgası, bir yeraltı toplantısından çıkarken ajanla karşılaşmak –insanın canını sıkan, kötü sonuçlar getirme eğiliminde olan şeylerdir. Yoldaş R., bir yabancıdır, bir ailenin yükünü omuzlarında taşımakta, haftanın üç günü işsiz ve yıllardır komünistliğiyle tanınmış bir yoldaştır. Kendisi, kendi canıyla dört kişilik ailesinin bugün yarın tekerlek altına gireceğini adı gibi bilmektedir. Hepsi de yorgun, son derece aç ve soğuktadırlar...

Ve çarpışmalar... Bütün bunlar... Gel gör ki, Ekim, Hamburg Ayaklanması’nın Verdu’su olan Schiffbek’in akıl almaz bir inatla inandığı zaferi getirmedi. Polis, harekette çok büyük bir rol oynamış olan R.’yi yakalamayı başaramadı.

Yurtdışından karısına bir mektup ve bir vize yolladı. Bir mucizeydi bu, ama oldu.

R.’ın oturduğu dairedeki herkes gevşedi, rahatladı, derin soluklar aldı ve fısıl fısıl konuşmaya başladı.

Yurtdışından gelen o mektup, o beş insanoğlunu, damlarına çöken heyelanın altından kazıp çıkaran bir bel küreğinin ucu gibiydi...

HAMM

Hamm yöresi. Bu bölge, gepgeniş ve düz sokaklarının konumu açısından sokak savaşı için son derece elverişsiz.

Yayvan, geniş bulvarlarını barikatlar çemberine almak güç. İşçi barakalarının çıplak yüzleri, kaygan asfaltta parlak gölgeler oluşturuyor. Oyukları, çıkıntıları ve eski binaların yüksek balkonlarını yeğleyen nişancıları korumaya elverişli değil duvarlar. Bel kürekleri ve kazmalar, asfaltı yarmakta güçlük çekiyor. Böyle bir caddeyi kapatmak için doyasıya gelişmiş koca ağaçlar gerek. Ama bu bölgede ağaç yetişmiyor, yoksul mahallelerinde ağaç büyümez. Üstelik Hamm’ın dümdüz, boş, pürüzsüz ve birer taş tüneli andıran caddeleri, dört yol ağzına yerleştirilmiş tek bir makineli tüfekle kolayca savunulabilir; sığınacak bir delik ve insandan başka her şeye benzeyen hain gölgelerden –kasketi gözüne indirmiş, boynuna doladığı bir yün atkıyı burnuna dayamış, tüfeği elinde avlanan yaratıklardan– korunacak bir siperin arayışı içinde yerde emekleyen birini acımasızca ele verecek dürbünlerin rahatça tarayabileceği uçsuz bucaksız caddelerin kesiştiği yol ağızlarıdır bunlar.

Bütün bu olumsuz özellikler, Hamm’ın, çok kısa süren ama çok yoğun savaşlara sahne olmasını önlememiştir. Küçük burjuva özelliği gösteren karmakarışık nüfusu bile bu yoğunluğu azaltamamıştır. Küçük burjuvaların büyük bir çoğunluğunu oluşturan öğrenciler, polise hizmet sunmaya hazır olduklarını bildirmişler, ama bunu yaparken kendi evlerinden kaçmayı, kentin daha güvenli bölgelerine gizlenmeyi seçmişlerdir.

Bir silahlı ayaklanma, ellerinde silahları olan insanları gerektirir. Hamburg Ayaklanması, silahsız işçilerin, düşmanın silahlarını almak gibi zor bir silahlanmayla gerçekleştirilmiş bir ayaklanmaydı.

Hamm bölgesinde sürekli Sipo birliklerinin bulunduğu beş karakol vardı; polislerin elindeki silahlardan başka, bu karakollardaki küçük cephaneleri de ele geçirmeyi umuyordu askeri örgüt.

Dolayısıyla, kentin öbür yörelerinde olduğu gibi Hamm’da da savaşım, silahsız işçilerin, nöbetçilerin koruduğu ve askeri birliklerle takviyeli karakolları ve buralardaki cephaneleri ele geçirmesiyle başladı.

En çetin karakollardan biri, dedelerinden kalma bir tabancayla on iki işçi tarafından alındı.

Karakolun daha kapısında, birlik çözülür gibi oldu. Adını gururla anacağımız Rolfshagen adındaki yoldaş, adamlarını dürtükledi: “Nun man los!” (Ee, ne duruyoruz!) Ve ardından geliyorlar mı diye bakmadan dev ayakları ve uzun bacaklarıyla üç basamak birden çıktı, karakola daldı. Ardında genç bir besteci olan tek bir yoldaş izliyordu onu, başka kimse yoktu. Baskıncıların tek silahı olan dededen kalma ve de üstelik boş tabancayı Sipolara çevirdiler. Adamların kararsızlığını gören Rolfshagen, kendisinin de daha önce duymadığı bir sesle haykırdı ve yumruğunu masaya indirdi. Komiserin masasındaki kâğıtlar uçuşmuş, mürekkep hokkalarındaki kutsal su oraya buraya sıçramış ve devlet gücü temelinden sarsılmıştı.

“Man los, hier wird nicht lange gefackelt!” (Haydi, yürüyün bakalım, sallanacak vaktimiz yok!)

Polis teslim oldu, ellerini yukarı kaldırdı, silahları çözdü. Yoldaşlar, polisleri bir odaya tıkıp üzerlerinden kilitlediler. Peki şimdi ne olacaktı? Kuşatılmış Revier’de (karakol) mi kalsalardı, sokağa çıkıp siper mi kazsalardı, yoksa kulaklarına durmak bilmez silah seslerini ulaştıran Barmbeck’in yardımına mı koşsalardı? Merkezden tek haber alınamamış, şu ana dek çıt çıkmamıştı.

Parti toplantılarında, ağzına piposunu dayayıp konuşmadan oturan, su geçirmez denizci ceketi sırtında öfkelenmiş gibi bir kambur oluşturan Rolfshagen, hiç gevezelik etmezdi. Bisiklet tekeri telleri gibi pırıltılı sözcüklerden, parti aydınlarının o çok rağbet ettiği savaşım çağrılarından hoşlanmazdı. Bir ayaklanma basit, dümdüz bir şeydi ona göre; geri çekilmek yoktu, o yana bu yana kayma, kararsızlık, duraklama diye bir şey yoktu onun bildiği ayaklanma kitabında. Ganimet boşaltan bir vincin kolu gibi hareket eden bir şeydir ayaklanma. Bir pusula iğnesi gibi dümdüz, rota tutmuş bir gemi gibi giden bir şeydir ona göre. Bu işi böyle bilen Rolfshagen, tüfeğini doldurdu, yedek kurşunlarını hazırladı ve gözüne kestirdiği bir pencere altına girerek savaşmaya ve orada gerekirse ölmeye karar verdi.

Yoldaşları onu ordan almak, götürmek istediler, durduğu bu noktanın çabucak sarılabileceğini, bütün tehlikelerini anlattılar ona, dil döktüler, ama hayır, Rolf orada kalmaya karar vermişti bir kez.

“Dat is Behefl ick blieb” (Bu bir emirdir, bırakın beni, kalıyorum) dedi ve kaldı. Bölgeye akan polisle bu adam arasındaki çarpışma bir saat sonra başladı. Son kurşununu da sıkan Rolf, başından, göğsünden ve karnından yaralanmış olarak ama bununla birlikte kurşunlardan değil de kaburgalarına yediği korkunç bir tekmeyle bayılarak yere yığıldı.

Rolfshagen, gövdesinden çıkardıkları altı kurşunu bıraktığı hastanede ölmedi. Devrimin hızla zafere ulaşacağına olan güvenciyle kaçmayı kabul etmedi. Scheidemann’ın bahşettiği “af”la on yıla indirilen kürek cezasını yeğledi ve bu cezayı güleç yüzüyle kabul eti. Karardan sonra tutukevine götürülürken bile döndü, burjuvalardan oluşan dinleyiciler arasına serpilmiş olan dostlarına şöyle seslendi:

“Benim rovelveri ara sıra temizleyin, iyi koruyun; yakında alırım sizden!”

Fort Caddesi Karakolu işte böyle teslim alınmıştı.

Şimdi, Mittelstrasse Karakolu’nu anlatalım. Ama önce Charli Setter’den söz etmek gerek. İl genel meclisi üyesiydi bu; çatışmalar iyice bitip ortalık duruluncaya dek görünmedi ve utanılası bir çözüklük, çekingenlik ve yufka yüreklilik sergiledi.

Sonra bir de şu işçiden söz edelim; gençlik yıllarını geride bırakmış ama son derece çevik, hareketli, Almanların deyişiyle aufgeweckt. Dar uzun suratını çevreleyen kara ince sakal, kenarı siyah çerçeveli bir başsağlığı mektubu zarfını andırıyor. Sakal, boyuna titriyor, öyle ki, adamda sakal tiki var sanırsınız. İşte bu adam, bütün bu savaş boyunca hendeklerden ayrılmadı; dışarı çıktığında kötürümdü. Başından yaralanmıştı. Dayanılmaz sancılar içinde kıvranıyor, sara nöbetlerine tutuluyordu. Ancak bu sakatlığı, bir sosyal demokrat ve parti görevlisiykenki suçluluklarını düşünüp eleştirmesine engel olmadı. Savaşa ve onun celebi olan işçi partisine söverek, elli yılı aşkın zamandır üyesi olduğu örgütten ayrılmak yürekliliğini gösterdi.

Partideki konuşmaları birbirini tutmaz görünen K.’ya tümüyle güvenmekten sakınıyordu yoldaşlar. Ama Aktion sırasında çarpışma alanlarından ayrılmadığı gibi en büyük tehlikelere göğüs gerdi ve harap sinirlerinin dizginini bir an bile bırakmadı. Davranışları, yönetimi, başından sonuna dek kusursuzdu.

23. No’lu karakola yapılan saldırıda, K.’nın yanında iki eşsiz kardeş bulunuyordu. Kıvırcık saçlı, iri yarı Rott adında olanı bina yapımcısıydı. Aslında ne iş yaptığını tam olarak anlatamam... Neyse, demir, çimento ve kömürle ilgili bir ticaret yapıyordu. Bu yoldaş bütün sorularıma o Siegfried’li kafasını iki yana sallayarak yanıt verdi ve bu işte kendisinin ne rol oynadığı üzerine istediğim bilgiler karşısında hiçbir bedeli kabule yanaşmadı. Sert çizgili gülmez yüzünde uzun bir gölge kaplı hâlâ: Koca bir binayı ayakta tutan iri bir taş sütun gibi. Onun yanındaki çok becerikli, eşsiz bir kültür ve cesarete sahip olan L.idi. Esmer teni, cıvıl cıvıl gözleri ve (tıpkı aletinin bıçağını tezgâhın kenarına sürterek deneyen bir usta gibi) siyaset ağızlarını, siyaset adamlarının suratını çok iyi taklit eden L.de Slav ya da belki Yahudi kanı var bana kalırsa. Siyasal öfkesi burnunun ucunda, ama aslında soğukkanlı, ileriyi gören bir adam. Bu yüzdendir ki L., en iyi, en eşsiz Hamburg savaşçılarından biriydi ve gene bu yüzden, devrimin en ateşli sözcüklerinin ucuz kırmızı bir bez parçasına eğri büğrü yağlı boya yazılarla yazıldığını bir an bile unutmadı. Yüreğinde büyülü ellerle mühürlenmişçesine sımsıkı kapalı bir buzdolabı bulunan sıcak, istekli, becerikli bir insan işte. Her şey bir yana, yaptığı bilinçli fedakârlıklar, gerekli anlarda insafı, acımayı elinin tersiyle itmesine neden olan öfkesi, tüm öteki değerlerinden üstündür.

Rott ve L.’nin yanı sıra üç anarşist kardeş savaştı. Eylemsizliğini eleştirdikleri partiden birkaç ay önce ayrılan bu yürekli adamlar, ayaklanma parolasını duyar duymaz silaha sarıldılar. Ailece komünistti bunlar. Altmışlık anneleri, kız kardeşleri ve iki enişteleri harekete katıldı. Kısacası Alman işçileri arasında sayıları hiç de az olmayan Sovyet düğümlerinden oluşan bir aile hücresi. Yirmi sekiz işçiden oluşmuş, iki rovelver ve bir copla silahlı olan bu grup kendilerine düşen karakolu iki yandan kuşatarak polisin elindeki silahları aldılar, cephanesine daldılar; çok başarılı bir baskın gerçekleştirdiler.

Bu arada, saat yedi sularında, gün ağarmaya başladı. Sokak trafiği (elbet kentin bu kesiminde birkaç saatliğine) durdu ve silahlı işçi birlikleri, bir şeyden habersiz işlerine giden iş arkadaşlarının yolunu keserek evlerine gönderdiler.

“Ne oldu?”

“Proletarya diktatörlüğü ilan edildi.”

“Dat kun jo sen, ook io nich wieder gohn” (Olabilir, ama uzun sürmez.)

“Dan got wi werra nochüs.” (Öyleyse eve gidelim bari.)

Barikatlara değil, yüzlerce işçiye yardım etmeye değil, eve gidiyorlar.

Çok üzgün bir tavır.

Birlik Merkezi’nden haber alınamamasına, buyruk gelmemesine karşın isyancıların büyük bir çoğunluğu işi bitirilmiş karakolları bırakıp silahların susmadığı Barmbeck’ten tüten barut dumanları yönünde harekete geçtiler. En doğru taktiği güdüsel olarak bulmuşlardı. Asfaltı kaldırmanın olanağı yoktu. Hemen hemen hiç ağaç görünmüyordu ortalıkta. Daha büyük kitleleri savaşa katmak için yeterli silahları da yoktu; bu yüzden silahlı gruplar çeşitli yönlere dağılarak savaşa tutuşmuş bölgelere katıldılar.

Rott, L. ve anarşist kardeşlerin bölüğü (dokuz tüfek ve on iki rovelverlik bir bölük) en ağır çarpışmaların yapıldığı yöne doğru ilerledi. Taş koridorlardan birinde bir kamyondan burnunu çıkarmış bir makineli tüfek üzerlerine kurşun sıktı. Militanlar kendilerini yere attılar ve çok daha yakından gelen kurşunlar altında bir yan sokağa sığınmayı başardılar. Yoldaşlardan biri dizüstü düştü ama gene de tüfeğini omzuna dayadı. Tüfek, anında düştü ellerinden. L., birinin daha önce atmış olduğu sigara izmaritini seline kaptırıp giden kan deresini hiç unutmuyor. Bir yandan bir ikinci aracın homurtusu duyuldu. Partizanların farkına varamayan zırhlı, bir dar sokağın sonunda kahvede oturur gibi rahat, enlemesine durdu. İsyancılar, karabinayla bir güzel taradı bunları. Sonra bu küçük birlik hareketli bir kare oluşturdu, saatlerce yer değiştirerek Merkezi Kanal Köprüsü’nde gerçek bir savaşa tutuştular. Gerektiği anda kuma düşen su damlaları gibi yuvarlanıp yok olacak biçimde oluşturulmuş bir kareydi bu. Ortada, üç, dört iyi nişancı yer almıştı. Bunlar belli başlı caddelerin kesiştiği dört yol ağızlarını tutuyorlardı. Her bir köşede, rovelverli gözcüler duruyor, bunlar bir gazeteci kulübesi, telefon kulübesi ya da ağaç ardında gizleniyorlardı. Yalnız yakın yerlere ateş ediyorlar, bunun dışında nişancılara yaklaşan tehlikeyi haber vermekle yetiniyorlardı. Böyle ordan oraya sıçrayarak, önlerine çıkan geniş alanları savunup koruyarak Merkezi Kanal üzerindeki köprüye vardı bu uçan nişancılar. Çevre sokakların taşı toprağı geniş bir yelpaze halinde bu kanalın ağzına yığılmıştı. Fabrikanın etine batık bir diken gibi duran kanalın üzerindeki köprü, kamyon yoluyla bitişecek biçimde geniş bir yay çizmekte. Nişancılar öyle bir yatmışlar ki, tüfeklerinin namlusu köprünün kamburundan dal gibi yukarı fırlamış. Kendi gövdelerinden çok daha geniş demir parmaklıklardan oluşan birer korse içinde büyümüş olan birkaç sefil ağaç, kökleri betonların arasına karıştığından canını kurtarmış; bunlar ve bir lamba direği savaşçıların, üç keskin nişancının sağa sola zıplarken gizlenebileceği tek siperler.

Kıyıya serpili terk edilmiş harap evler bıkkın gölgelerini suya salmakta. Ipıslak duvardaki gözetleme deliklerinden birkaçı arada bir açılıyor yalnızca. Soluğu tükenmiş bir ağız bir yudum hava çekip kapanmak üzere açılıyor sanki. Burası işçi sınıfının Venedik’idir. Pamuk, yağ ve demir saraylarının geniş mermer merdivenleri yoktur burda; tuğla ve çimentonun kucakladığı zehirli lağım, saray güzellerinin dışkılarıyla, somaki mermerden, mermer ve malakit rengi- Quattrocento’nun kanı, incisi ve külünden daha sıkıcı ve daha çeşitli renkler yansıtan solgun yeşil, boz ve pembemsi kahverengi boyalarla kaplıdır. Bu taşlı çakıllı çıkmaz sokakların dibinde zaman değil, pırıltılı kömür döşelidir. Bu sokakların gölgeleri Tintoretto’nun fırçasından çıkan Venedik sokaklarından çok daha acıklıdır. Hamburg’un sanayi bölgesini çevreleyen bu göl ne gondollar görmüştür, ne de romantik geceler. Denize fabrika artıkları ve yaşama, düşlere, emeğe ve milyonlarca işçinin kanına duvarlardan işleyen hastalıkları, soğuğu, nemi ve pisliği taşır. Venedik Cumhuriyeti’nin şefi gibi dimdik duran fabrika bacaları, kendilerini sisli aynalarda görürler. Omuzlarından sarkan dumanlar, pırıltılı giysiler gibidir ve bu bacalar, boz, soğuk ve pis denizlerine, Adriyatik’in altın yüzüğüyle değil, değerli hammaddelerin vardığını haykıran gemi düdüklerinin iniltisiyle nişanlıdır. Su perileri, kanalın soğuk pisliği içinde çoktan ölüp gitmiştir. Küçük bir çocuk, suyun yüzünde arka üstü uzanmış, şiş solungaçlarını acı acı şişirmiş bir balık ölüsünü avlamak için uğraşır arada bir.

İşte bu kanalın üzerinde savaştılar. Gözcüler ansızın araçların geldiğini haber verdi. Gene konum değiştirildi. Nişancılar gene meydanın ortasında ve gözcüler köşlerde. Asker dolu bir kamyon birden köşeden fırlıyor. İyi bir nişanla motoru çalışmaz hale getiriyor Rott. Sipolar araçlarını bırakıp yaralılarını taşımaya başlıyorlar. Birlik bir kez daha uçuyor ve bir sonraki mahallenin meydanını kuşatıyor. Bu kez bir zırhlının saldırısına uğruyorlar. Yeşiller saçan bir zırhlı bu. Partizanlar çavuşu vuruyor; adamlarını saldırıya çağırmak üzere avazı çıktığınca bağırmaya yeltenen işgüzar bir aptal polis çavuşu bu. Sipoların şaşkınlığını sağır bir sessizlik izliyor. Sessizce üfüldenen fabrika dumanlarına, terk edilmiş kanalların korkunç sessizliğine ve süregiden ayaklanmanın uzaktan gelen savaş seslerine yaraşır bir suskunluk bu.

İsyancılar boş sokaklar boyunca, kımıltısız, camsı ırmaklar boyunca, manastırlar gibi kilitlenmiş boş fabrikaların, ağızlarını sımsıkı kapamış gözsüz evlerin önünden ilerlemeye devam ediyor. Yol kavşaklarında bir göçebe çadırı kadar elverişli ve hafif olan formasyonlarını bozuyorlar. Sonunda, ölü bir sessizliğin, yaşamsızlığın birden yırtıldığını, bir çıkmaz sokaktan araç homurtularının geldiğini duyuyoruz. Ama gelen yüklü bir gazete kamyonu yalnızca. Tehlikeyi falan hiç düşünmeden sıkıca bağlanmış gazete demetlerinden birini açıyor, Fremdenblatt’ın ince yapraklarını aralıyor savaşçılar. Kendi utkularını beklediklerinden daha büyük bir gerilim içinde bekledikleri sözcükleri hiçbir sayfada bulamıyorlar ama: Bütün Almanya’da devrimin gerçekleştiği ve Yeni Sovyet Cumhuriyetinin kurulduğu haberi yok gazetede. Rott bir gazeteyi büküp atıyor, bir başkasını kapıyor. L. de okudu, yüzü bembeyaz kesildi birden. Otto kanayan elini o pis paçavraya sarmış, acı acı başını sallıyor, gazetenin haberlerine inanmaya yanaşmıyor bir türlü. Yalan yazıyorlardı. Evet, Berlin’de, Saxony’de ve her yerde gerçekleşen utkulu ayaklanmadan özellikle söz etmiyorlardı. Başka türlü olamazdı.

Sonra gazete balyalarını asfalta fırlatıp ateşe verdiler. Rüzgar, alevli kağıtları uçuruyor, kanala taşıyordu.Orada, alevlenmiş kuğular gibi, kuşlar gibi uçuşuyordu gazeteler.

Çevre sokaklar yaylım ateşi altındaydı. Askerlerin, tüfek kabzalarıyla, ayaklarıyla söndürmeye boşuna çalıştığı dev şenlik ateşinin pırıltılı alevleriyle aydınlanmış olan birlik, yavaş yavaş geri çekildi.

SONSÖZ

AYAKLANMADAN SONRA
ALMAN MENŞEVİKLERİ

Hamburg’da yapılan bu ayaklanmada, birkaç gündür grevde olan liman işçileri, savaşan kitlelerle güç birliği yapmadılar. Eller cepte sokaklarda dolaştılar ve polis yanında bölgelerinden dönen yoldaşlara meraklı, masum bakışlarla şöyle sordular: Ne oluyor, niçin sosyal demokratların örgütlediği binlerce işçi, Hamburg olaylarına karşı izleyici olarak kaldı? Liman işçileri (gelirlerin gülünç düzeylere düştüğü petrol artığı üreten fabrikalarda ve tersanelerde çalışanlar dışında bütün liman işçileri) Hamburg proletaryasına kıyasla birer aristokrat.

Bunlar, iç kesimde çalışan en üst kademeli işçilerden, diyelim, yapım işçileri, teknisyenler ya da demiryolu işçilerinden çok daha fazla, ve elbet, Hamburg Limanı’nın paryalarından, yani tersanede çalışanlardan birkaç kat daha çok ücret alırlar. Savaş sırasında bu mutlu tabaka canla başla Savunma Bakanlığı’na çalıştı ve çok iyi ücretler aldı; bunlar askerlikten muaf tutuldu ve soğuk, gerici bir akım halinde devrime girerek, rahat, mutlu, keyifli küçük burjuva yaşantılarını zararsız bir SDP üyelik kartıyla garantiye aldılar. Bu hali vakti yerinde Menşevik örgütlü kitle, 1918 yılında paçaları sıvayarak ve de canla başla İşçi Temsilcileri Konseyi’ne (Sovyet) karşı savaştı. İşsizlerin yaptığı gösterilere, burjuva gazetelerinin yasaklanması ve sarı sayfalarını Sovyete karşı yapılan kıyımlarla dolduran SDP paçavrası “Hamburg’un Sesi”nin yıkılmasına bu işçiler büyük bir gerici karşı gösteriyle yanıt verdiler, ve Sovyet başkanının tutuklanması, burjuva senatosunun yeniden düzenlenmesi ve General Herstenberg’in subay bölüğü tarafından kuşatılan Bremen kentinin yardımına koşmak üzere Hamburg proletaryası tarafından harekete geçirilmiş olan gönüllü birliklerinin sevkiyatını engelleyecek bir demiryolu işçileri grevi ile tepkilerini dile getirdiler. Kısacası, liman işçileri ve sayısız liman deposunda çalışan öteki işçilerin Alman karşıdevrimine değerli hizmetler sunması ilk değildi.

Ama başka türlü davranmak ellerinde değil. Hamburg’un o elverişli limanına dünyanın dört bir yanından gelen ticaret gemileri yanaşır. Gemi sahiplerinin beklemeye vakti yoktur, birkaç değersiz fenik için sallanmaya da değmez. Çünkü malları teslimde geciktikleri her gün karşılığında gecikme cezası ödemek zorundadırlar; teslim tarihleri bekleyemez, yükleme ve gönderme ücretleri değişiverir bakarsınız. Bütün bu koşullar, hamalların ve depolarda çalışanların akıl almaz ücretleri sevinçle ceplerine indirmelerine yaramaktadır. Öte yandan bunların dışındaki işçiler, sekiz saatlik işgününü yitirdikleri gibi savaştan önce aldıkları ücretin yarısını da yitirmişlerdir! Devrimin ilk iki yılı süresince liman işçilerinin gerici etkisi her an kendini gösterdi. Liman işçileri, sınai yatırımların sosyalizasyonuna, özel ticaretin kısıtlanmasına ve “özgür kentin” şanına halel getirecek herhangi bir toplumsal karmaşaya, başka ülkeler gözünde saygınlığının düşmesine, yabancı rakiplerinin güçlenmesine ve piyasanın gelgit hareketine bağımlı olarak karnını doyuran limanın gözden düşmesine yol açacak bir hareketin karşısındaydılar.

Daha 1919 yıllarında Hamburg Menşevikleri, Britanya’nın Uferland’ın (kıyı kesimi) başkentini bağışlayacağını, buna karşılık komünizmi haklı olarak önleyeceklerini umdular. Bugün, böyle umutlardan hiçbiri yok. Antlaşma, burjuva-sosyalist Almanya’nın artıklarını iki taraflı yaladı yuttu ve hemen yalnız komünistleri değil en ılımlı Menşevikleri bile ortadan kaldırdı. Durumları sarsıldı, keselerinin şişi indi; sendikaları sadaka topluyor şimdi ve büyük koalisyondan atılmış bulunan liderleri burjuva diktatörlüğüne oy veriyor; ama eski gelenekler kolay yok olmaz. Liman yoksullaştı, ama gene de en iyi beslenen yoksullar barınıyor burada.

Üstelik zaman zaman açlık acısı çekmeden besleniyorlar. Minnettar emek aristokrasisi, barikatların kaldırılmasında polise yardımcı oluyor, SDP toplantılarına giriyor ve kitle halinde yürüyor.

Dün, manevra gösterileri yaptı bunlar. Özgür Hamburg kenti, ünlü bir Berlinlinin, “Vorwarts”ın editörü Genosse Stampfer’in ziyaretiyle onurlandı. Yüzlerce işçi onu dinlemeye geldi. Sanırım tek bir Rus işçisi, tecrübeli Menşevik’in işçi sınıfından oluşan bir dinleyiciler topluluğunun önünde dile getirmek yürekliliğini gösterdiği bu sözleri, Marksist düşünceyi iyice çarpıtan bir makaleyi baştan sona okuma sabrını gösteremez. Böyle bir konuşmayı, hele böyle bir kentte, kentin eteklerini dört bir yönde kuşatan hendeklerin az önce doldurulduğu, işçi mahallelerindeki evlerin kurşun delikleriyle kaplı bulunduğu, düzinelerce ölü ve yaralı polisin, yüzlerle yaralı, tutuklu ve dayaktan sakat kalmış işçinin bulunduğu bir kente nasıl yapabilirler! Bununla birlikte, Hamburg’daki silahlı ayaklanmanın böyle koşullar altında ne büyük bir kahramanlık örneği sergilediğini anlamak, görmek için, hadım edilmiş, güçsüz bırakılmış yarım yüzyıllık bir kalp-sosyalizmin kokuşturduğu Alman işçi sınıfı ve küçük burjuvazisinin baştan ayağa çöktüğünü ve çürüdüğünü açıklıkla anlamak gerek. Bu korkak, hain ve derinlere dek gerici batıklıkta ayaklanmak, bizim Çarcı askerlerimizin çizmeleri altında ya da belirgin, kolayca tanınabilir, hain kara faşist gömleğine karşı ayaklanmaktan bin kat daha zordur.

Doktor Stampfer, mantıklı görünmek için özel bir çaba harcamıyordu. Ne de olsa, iyi bir oyuncunun açıkça işaretlenmiş bir iskambille hiç utanmadan karşısındakini kazıklayabileceği bir eyalette bulunduğunu sanıyordu. Her şeyden önce, Almanya’nın başına gelenler hep bölgesel parlamentoların durmadan çoğalmasından kaynaklanıyordu. Bunlar ortadan kaldırılmalı ve merkezileştirilmeliydi. Sonra, bir işçi sınıfını sermayenin zararlarından ancak güçlü bir devlet koruyabilirdi. İşçilerin sekiz saat çalışma hakkını yalnız ve yalnız devlet (Bağrışlar: Ne devleti? Burjuva devleti mi?) koruyabilirdi. Saygıdeğer, değerli, koltuklu ve ağarık saçlı SDP üyeleri bile huzursuz olmaya başladılar nasılsa, ama Alman Menşeviklerinde kitlelere seslenme yeteneği, konuşma becerisi vardır. Galeriden ıslıklar duyulmaya ve yaşlılar birbirlerine bakıp, “Öyle mi? Vay canına!” diye mırıldanmaya başlar başlamaz, konuşmacı Wilhelm’i sahneye çıkarıyor. Capcanlı, bıyığı mıyığı yerinde, baştan ayağa asker giysileri içinde. Konuşmacı, Wilhelm’in burnuna bir yumruk indirsin, eski imparatorun aptallıkları üzerine bir iki anı anlatsın, Wilhelm’i aptal, salak ve manyaklıkla suçlama yürekliliği göstersin, yeter, dinleyicilerin kalbi kazanılmış demektir. Wilhelm’e tüküreceğini tükürmüş olan Sosyal Demokrat Partili bu kez komünistlere sıçrıyor.

Cumhuriyetin kutsal kâsesini kıran komünistlermiş meğer. Yasal demokratik yöntemlerden, o insansever parlamenter yöntemlerden yoksun bulunan komünistler, o masum genç kızın, yeni cumhuriyetin eteklerini, kendi öz proleter kardeşlerinin kanıyla lekelemişler meğer.

Derin bir sessizlik içinde Stamfer suçlamalarını havlıyor:

“Prusya’da komünistler iki polise hayvanca işkence ettiler. Zavallı Schupo (polis) da bizim gibi bir proleter değil de ne?”

Homurtuyu andıran keskin bir ses duyuluyor yukarlardan:

“Schedemann’ı istemiyoruz Ebert’i elektrik direğine asmalı!.”

“Ebert” diyor Vorwarts editörü, “halkın bağrından çıkan...” (Bunu söylerken kolalı göğsüne vuruyor.) “Halkın gerçek evladı Ebert, yetenekleri sayesinde devletin büyük sorumluluklarını yerine getirmeyi başardı! Alman proletaryası, kendi içinden çıkan bir evladın, böyle yüksek bir doruğa varmasından ne kadar gurur duysa azdır!”

Pope Ebert, yukarlarda, parlamentarizm bulutları üzerinde... Cumhuriyet, onun başına zafer tacı geçiriyor ve göz kırparak oy sandığını gösteriyor. Milyonlardan yalnız bir kişi iki yüz bin sterlin kazanabilir ya da başkan olabilir. Demokrasinin kutsal tombalası.

Stamfer silahını teslim eden birinin açık yürekliliğiyle partinin bazı yanlışlar yaptığını kabul ediyor. “Parti çok dersler aldı. Denemeden, acı çekmeden hiçbir şey kazanılmaz.” Ama niçin hep partimizi suçluyoruz? Bu bizi zayıflatır. Eleştirilerimizi özel olarak, yüz yüze yapmalıyız. Dr. Hertz, Breitscheid ve beni alalım örneğin.” Yapmacık bir içtenlik okunuyor ses tonunda şimdi. “Bunlar Marx hükümetine güvensizlik oyu verdiler, ben evet dedim. Ne olmuş yani? Kavga mı ettik? Hayır. İnsan kavga eder mi? Aynı kompartmanda seyahat ettik ve hiç siyasetten konuşmadık; buramıza geldi zaten (elini boğazına götürüyor sözün burasında) ve istasyonda birlikte sosis bile yedik. Ama partide nasıl siyaset kavgası yapmıştık, nerdeyse kafa göz yarıyorduk.”

Seçmenler, içinde politika kazanı kaynayan bir mutfağı anahtar deliğinden gözetlemeye bayılırlar. On, on iki konuşmacı, birbiri ardına saygıdeğer Vorwarts’e karşı konuştu. Şu belli başlı hakikatleri sergilediler: 1) Sosyal demokratlar burjuva diktatörlüğünü iyi bir ebe gibi ortaya çıkardılar, 2) Böyle bir diktatörlük özellikle işçi sınıfına karşıdır, 3) Bunun yalnız ahlaki değil, resmi sorumluluğu da Sosyal Demokrat Partisi’nindir.

Kendilerine verilen ve başkanın ziliyle çabucak biten onar dakika içinde konuşan bütün bu konuşmacılar, partinin kendilerini düş kırıklığına uğrattığını, bunun nedenlerini belirtmeye çalıştılar; partinin işlediği suçlar karşısında sergiledikleri öfke, alkışlarla, baş sallamalar ve bir ağızdan bağrışlarla karşılandı. Sonra, görülmedik bir kararlılık ve ezici bir çoğunlukla, SDP’nin parlamento grubuna güvenoyu verildi.

Seçmenler, milletvekillerini ayakları altına aldıktan, burnunu SDP’lilerin günahlarına soktuktan ve alçak sahtekârlıkları karşısındaki anlayışlarını açığa çıkardıktan sonra, Stampfer’in kırık burnunu silip temizlediler, cebine de güven dolu oylar tıktıktan sonra evine gönderdiler. İskambilde, kendi eşini aldatırsan yenilirsin. Ama o sevgili orta sınıfın çıkarına olan ve nefret edilen devrimi yenmek için yapılan her türlü aldatma geçerlidir, olabilir ve olmalıdır...

– son –

Dipnotlar

1- Bir tiyatro oyunu sırasında sahnede yapılan ani değişiklik– çev.

2- Sipo: Sicherzeitspolizei-güvenlik polisi.

Eins A.: Güvenlik güçlerine bağlı sivil polis örgütü.

3- ‘Maviler’ mavi üniforma giyen güvenlik polisi, ‘Yeşiller’in Reichswehr askerleri olduğu sanılmaktadır.