Konstantin Fedin

İlk Sevinçler

Roman

Çeviren
Nihal Uzan - Bülent Daş‚

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın-146

Kitabın Rusça Orijinal Adı:

Perviye Radosti

Çeviren

Nihal Uzan - Bülent Daş

Kapak Tasarım

Savaş Çekiç

Birinci Basım, Kasım 2000

İkinci Basım, Ekim 2002

© Evrensel Basım Yayın, 2000

İLK SEVİNÇLER

YAZARIN ÖNSÖZÜ

İlk Sevinçler ve Olağandışı Yaz adlı romanlar üzerinde çalışırken, birbirinden çok farklı olguları kapsayan bir bütünlük sağlamaya çalıştım.

Yardımcı kişilikleri saymazsak, romanda, sayısı otuzu aşkın karakter yer alıyor. Belki bu otuz karakterin tamamı olayların gelişimine bulundukları katkı bakımından eşit derecede önem arz etmiyor fakat her biri, dönemin çizmeye çalıştığım genel görünümünün farklı sahnelerini gösterebilmem için gerekliydi.

Birbirlerine, ahlaki değerler, yaşam tarzları, tanıklık ettikleri tarihsel olayların doğası ve önemi bakımından taban tabana zıt iki dönemi seçtim. İlki, savaş öncesinin Çarlık Rusyası’nda bir başkaldırı dönemi olan 1910 (İlk Sevinçler), ikincisi ise, iç savaşın iyiden iyiye tırmandığı ve devrimin, Denikin’in Beyaz Ordularına ve başını İngiltere ve Fransa’nın çektiği aracılara galip gelerek taze bir güç kazandığı 1919 yılıydı (Olağandışı Yaz).

Bireylerin hayatlarından yola çıkarak iki farklı dünyayı betimlemeye çalıştım: çökmekte olan Çarlık Rusyası ve eski sistemin yerine oturttuğu, kendi yeni ve eşi görülmemiş toplumsal sistemiyle, yükselen Sovyetler ülkesi.

Her an, ait oldukları sahnenin merkezini oluşturmakla yükümlü olan karakterlerin her birinin rolünü belirleyen, tarihsel motifler oldu. Aynı tarihsel motifler ayrıca bu iki romandan hangisinin okurun kafasında daha fazla hâkimiyet kurması gerektiği sorusunun da cevabını verdi. Olağandışı Yaz, hem derinlik hem kapsam bakımından İlk Sevinçler’e üstünlük sağlıyor.

İlk kitapta, Çar’ın kanunlarının jandarma ve devlet görevlilerince hararetle korunduğu küçük burjuva toplumun köhne gelenekleriyle tanımlanabilen eski Rusya’da günlük hayatın ve ahlakî değerlerin, hemen bütün yönlerden, genel bir görünümü verilmeye çalışıldı. Şehirli aydınların yaşamları, tembel hülyalarla, muğlak hatta yalnızca gösteriş amaçlı, kitlelerin, yaşam koşullarını düzeltmek için verdiği mücadeleye zerrece bir katkısı olmayan tartışmalarla doluydu. Fakat onların katkısı olmasa da bu mücadele kendiliğinden başlıyordu. Göze gözükmeden, yüzeyin altında, tâ derinlerde başlıyordu. Geleceğe bir yatırımdı bu mücadele. İşçi sınıfının, mutluluğu için vereceği, yaklaşmakta olan kavgaya doğru giden yolu hazırlıyordu.

Tabloyu bir bütün olarak tasarlarken, doğal olarak, Çarlık Rusyası’nda yeraltı faaliyeti yürüten devrimcilere, görece daha az yer vermeyi uygun buldum. O dönemde muhalif güçler, hemen hemen tartışılmaz bir üstünlüğe sahipti ve Rusya’nın en ileri unsurları ya yok ediliyor ya da faaliyetlerini gizli yürütmek zorunda bırakılıyorlardı. Ancak ilk romanın karakterlerinden ikisi, okuyucuya bu güçleri tanıtmak amacıyla tasarlanmıştır; bu iki karakter, daha sonra da tarihin gelişiminde önder konuma geleceklerdir. Bunlardan ilki, 1905 devrimine katılmış ve bir dönem sürgün cezası çekmiş olan demir işçisi Piyotr Ragozin’dir. Diğeri ise, bir öğretmenin oğlu olan bir delikanlıdır, Kiril İzvekov. En ileri unsurların devrimci düşünce tarzını yansıtan ve yazın çalışmalarının bütününün temel düşüncesini şekillendiren, odur.

Ardından bir başka tarihsel dönem başladı. Ekim Devrimi, Rusya’nın işçilerini ve köylülerini bağlayan zincirleri kırdı ve devrimciler tarihin en üst makamındaki yerlerini aldılar.

Olağandışı Yaz, İlk Sevinçler’in belli başlı karakterlerinin yaşamlarına ilişkin pek çok ayrıntıyı açıklıyor ve bunun da ötesinde ilk romanda bakış açısında tahribat yaratmadan tüm açıklığıyla anlaşılamayan olayların da gelişimini veriyor. İkinci kitapta, okuyucuya geçmişe bir göz attırarak Çarlık döneminde Ragozin’in geçtiği yolları ve profesyonel devrimciler tarafından yürütülen yeraltı faaliyetinin kapsamını göstermek, kısacası önceden gözden kaçmış olan bazı noktaları açığa çıkarmak amacıyla, Dorogomilov’un şahsında, yeni bir karakter yarattım.

Eski dünya, Büyük Ekim Sosyalist Devrimi’yle temellerinden sarsıldı. Küçük büyük bütün karakterlerimde yarattığı psikolojik değişim üzerinden, bu büyük tarihi olayın muazzamlığını gözler önüne sermek en büyük arzumdu. İlk romanda tasarlanan toplumsal çevre Olağandışı Yaz’da da aynen yer alıyor, ancak tamamen farklı koşullar altında.

Bu sefer roller yer değiştirmiştir: Önceden, yargılanmak üzere Çar’ın mahkemelerine getirilenler, artık, yeni yaşamın düşmanlarını kendi mahkemelerinde yargılıyordu. Eski rejimin mahkeme görevlileri insanların intikamından sakınıyor; jandarmalar kendilerine karanlık köşelerde sığınak arıyor; tüccarlar geçmişteki servetlerinin kalıntılarının peşine düşüyor; küçük burjuvazi ise kaçınılmaz olana boyun eğiyordu. Kızıl güçlere, kimi insanlar savundukları ilkeler gereği, kimileri de korkudan katılıyorlardı. Bazıları, devrimin kazandığı zaferler karşısında coşkulu bir sevinç duyarken, başkaları tir tir titriyordu. Şamata ve çekişmelerin üstünde, muzafferlerin –Bolşeviklerin önderliğindeki silahlı Sovyet Rusya işçilerinin ve köylülerin– sağlam, kendinden emin, güçlü ayak sesleri duyulabiliyordu.

Bu romanın, 1919 yılının genel bir görünümünü çizmek için hayatlarından kesitler aktardığım birçok karakteri içinde öncelikli yeri geleceğin mimarlarına, sosyalizmin ve komünizmin yaratıcılarına ayırdım. Komünist Parti, karşıdevrimi bertaraf etmede başrolü oynadı; bu inkâr edilemez bir tarihî gerçektir. Bu gerçeğin ışığında, karakterler iç savaşın en zor günleri içinde oluşturuldular. Bu tarihî gerçek, bize o dönemin kahramanlarının insanlara sunmuş olduğu paha biçilmez hizmeti, Denikin’i mağlup etmek için Stalin’in kurduğu planın ve zaferimizin büyük mimarı Jozef Visaryonoviç Stalin’in tartışılmaz önemini anlatıyor. Ana tema, yani tarihin ve artık bugün olan geleceğin teması, okuyucuya İzvekov ve Ragozin’in kişilikleri üzerinden sunuldu. Fakat bütün bunlar bu eserin anafikrini vermede yalnız değillerdi. Bunu aynı biçimiyle, Kiril’e duyduğu aşkla hayatını onunkiyle birleştirmeyi arzulayan Anoçka da ifade ediyordu; sonradan bütün bilgisini ve yeteneğini Kızıl Ordu’ya vakfeden eski Çar yanlısı memur Dibiç de aynı şeyi dile getiriyordu; Dorogomilov da, asker İpatyev de, denizci Straşnov da... Fakat belki de bunu en iyi ifade edenler, Olağandışı Yaz’ın en genç karakterleri, betimlemelerini en fazla sevgi ve emekle yapmaya çalıştığım çocuklardır.

Sovyet ülkesinin geleceği açısından son derece önemli bir dönemi kapsayan sayısız olgudan bir bütünlük yaratmaya çalışırken, hedefimi ve ona ulaşabilmem için gereken ilhamı, bizzat gerçek hayatın sonsuz çeşitliliğinden, çelişkilerinden, birbirine zıt coşkularından, neşe ve çilesinden aldım.

Konstantin Fedin

BİR

Dokuz yaşında yalınayak bir kız çocuğu, kucağına aldığı bebeği sallıyor, bir yandan da içinde ıslatılşmış ekmek bulunan “bez emziği” ağlayan bebeğin kocaman açılmış ağzına tıkmaya çalışıyordu. Bebekse başını iki yana sallıyor, çırpınıyor, tüm vücudu sarsılarak ağlıyordu.

Yavrucak, çıplak bacaklarını karnına doğru çekip hıçkırıklarla ağlamaya devam edince, en sonunda sabrı taşan küçük kız kızarak “öff, kes sesini!” diye bağırdı:

“Çatlayana kadar ağla, devam et sen, devam et. Sana bakmayacağım bile!” Bebeği basamakların üzerine yatırdı, doğrulup kırışmış elbisesini düzeltti, ellerini arkasına bağlayarak güneşin ısıttığı duvara yaslandı.

Paskalya tatilinin sonuydu, kutlamalar bitmek üzereydi. Fakat caddeye bahar tatilinin yorgunluğu, bezginliği hakimdi hâlâ: Bir yandan tatilin bitmekte oluşunun üzüntüsü, öte yandan da en son anın henüz gelmemesinin ve cümbüş için son bir şans olabileceğinin tesellisi.

Volga’nın aşağı kıyılarından, ahşap evlerin arasındaki eğri büğrü dar yollardan, bir sarhoş şarkısının yükselen gürültüsü sessizliğe karışıyor ve sonra tekrar canlanıyor, diğer bütün sesleri bastıracak bir perdeye ulaşıyordu. Suyun üzerinden yayılıp gelen akordeonun ezgileri, kilise çanlarının uyumsuz vuruşları, iskeleden gelen mırıltılar ve şarkı sözleri.

Kaldırımların üzerine, Paskalya yumurtalarının ufalanmış kabukları saçılmıştı: Yumurtaların soğan kabuğuyla kaynatılması sonucunda elde edilen sarımtırak kahverengi, gökmavisi, morumsu kırmızı ve vişne çürüğü renkleri. İnsanlar, kabak ve ayçiçeği çekirdeği çitlerken, karamela emerken, ceviz ve fındık yerken aşırıya kaçmış gibiydi: Rüzgâr, kağıt ve kabukları, yuvarlak kaldırım taşlarının üzerinden araba yolundaki çukurlara ve en sonunda da yaya kaldırımı boyunca uzanan hendeklerin içine savuruyordu.

Küçük kız önüne baktı. Nehir kabarmıştı, daha şimdiden kumlu adacıkların üzeri suyla kaplanmıştı. Kıyının geri kalan kısmındaki çayır daha yakınlaşmış gibi görünüyordu. Bulanık, çikolata ve gübre karışımı bir renkte akan Volga, cam kırığı gibi titrek bir ışık saçan güneş ışınlarının oluşturduğu canlı bir patika ile bir kıyıdan öteki kıyıya iki kulaç derinliğinde çatlamış gibiydi. Kavak fidanları yapraklarının, çürümüş çöp yığınları ve ırmağın kenarındaki toprak ve çamurun kokusu çevreye yayılıyordu. Sinekler vızıldıyor, havalanarak bir duvardan öbürüne konuyorlardı. Her şey; baharın ılıklığına, kokusuna ve seslerine, kaldırımların tozuna, bayramdan artakalan süprüntülerin rüzgârın etkisiyle oluşturduğu burgaca doymuştu.

Doğa sık sık, çevredeki her şeyin üzerinde etkisini göstermesi, insanları heyecanlandırıp alışılmadık bir biçimde umutlandırmasıyla belirginlik kazanan değişimler geçirir. Kışa son veren bahar, zaferinin tadını yavaş yavaş çıkartmak istermiş gibi kısa bir süre için duraksamıştı. Coşkusunu yansıtarak yeniden yola koyuluyordu. Geçici duraklama anı bile aslında bir bakıma büyüleyiciydi. Doğa kendine bakıyor ve şöyle diyordu: “Kendimi tekrar ve tekrar yenilemem, sonsuza değin yinelenmek nasıl da güzel!”

Küçük kız, baharın geri dönmesinin verdiği duyguyla bilinçsizce dolarak bir an orada durdu. Koyu mavi gözleri, solgun sarı saçlarıyla uyumsuzdu. Kendi yaşındaki çocukların aksine iri gözlerinde dikkatlilik belirtileri yoktu, bir şeylere dalmış gibiydi. Kırmızı kurdele ile bağlı saç örgüsü parmak kalınlığındaydı. Çiçekli kumaştan dikilmiş elbisesi solmuş olmasına rağmen tertemizdi.

Bebek, minnacık ayaklarını sallayarak ağlamasını sürdürüyordu. Kız, bakışlarını hiçbir şeyin olmadığı o noktadan ayıramıyordu. Belki de bu noktada her şey, sarhoş şarkıları, çan sesleri, koca ırmak ve onun üzerinde parıldayan güneş, tomurcuklanmış ağaçların güzelim kokusu ve böceklerin vızıltısı vardı.

Kız birdenbire irkildi.

At nallarının parke taşlarına çarpmasıyla oluşan anlık sesler, terk edilmiş sokakların sessizliğine son veriyordu. Gri benekli bir at dörtnala geliyordu. Beyaz bir kaftana bürünmüş arabacı, ellerini öne uzatarak dizginleri kısmaya çalışıyordu.

Araba, kızın üzerinde bulunduğu basamakların önünde durdu ve arabadan yavaşça iki adam indi.

Birinci adamın sırtında, fermuarlı, siyah bir pelerin vardı. Altınla kaplanmış fermuarın iki ucunun birleştiği yerdeki düğmeler aslan başı biçimindeydi; başına ise siyah, yumuşak kumaştan yapılmış bir fötr şapka geçirmişti. Kara tenli adamın kısa kesilmiş bıyıkları da katran karasıydı. Özensizce giyinmiş ikinci yolcunun üzerinde kum renginde yazlık bir palto vardı. Aynı renkteki fötr şapkasını mor bir kurdele süslüyordu. Tombulca olmasına ve yüzünden kaygısız bir ifade okunmasına rağmen yine de genç ve bakımlıydı. Pastel tondaki yüzü, kıyafetininkine benzer bir izlenim uyandırıyordu.

“İşte geldik,” dedi kalın bir sesle siyahlı olanı, “yer burası.”

Kapının üzerindeki paslı tabelaya baktılar: “Gece Barınağı.”

İki katlı evin yağmurdan delik deşik olmuş sıvalarını, macunla tutturulmuş parlak camlarını, çatının yağmur oluğu kırık saçağını dikkatle incelediler.

Yazlık palto giymiş olanı, “Bebeğe niçin bakmıyorsun kardeşim,” diye yapmacık bir şiddetle kıza çıkıştı. “Ağlamaktan yüzü morarmış, çocuğa bir şey olacak.”

“Hayır,” diye yanıtladı kız, “küçük kardeşim her zaman ciyaklar. Doğduğu günden beri hiç susmadı. Beni onunla birlikte hep dışarı yollarlar, çünkü herkes ondan rahatsız.”

“Annen nerede?”

“Evde.”

Paltolu adam sanki gözünde acı hissetmiş gibi kirpiklerini kırpıştırdı. Sonra elini uzatarak kızın saçlarını hafifçe çekti:

“Saçındaki bu kurdeleyi kim verdi sana?”

“Annem. Onda bunlardan çok var. Her yerden paçavra toplar ve çeşit çeşit kurdeleler yapar.”

“Ne için?”

“Bunlardan kadın şapkası diker. Şapka yapar ve onları Peşka pazarında satar.”

“Sana nasıl seslenirler?”

“Bana mı? Anoçka.”

“Baban ne iş yapıyor, Anoçka?”

“İskelede hamaldır. Siz soylusunuz, değil mi?”

Adamlar birbirlerine baktılar. Pelerinli olanı garip bir ses tonuyla: “Şirin bir kız, değil mi? Gerçekten sevimli,” dedi. Sonra da parmaklarının ucuyla kızın yanaklarına dokundu, “Peki baban şimdi nerede? Evde mi yoksa iskelede mi?”

“Bizim evimiz yok ki,” dedi kız. “Babam şimdi burada, barınakta. İçkiden sızmış kalmıştır herhalde.”

“Buradan başlayabiliriz Aleksandr,” dedi pelerinli adam. Sonra kıza döndü, “Anoçka, bizi annenle babana götürür müsün?”

Pelerinini dalgalandırarak barınağa doğru ilerledi. Kucağındaki bebekle Anoçka onu izlerken en arkada da bakımlı adam vardı.

Arabacı göz ucuyla onlara baktı, ayakları üzerinde doğruldu, üstünde oturduğu minderi kaldırıp kısa saplı bir at kuyruğu çıkardı, sonra da yere atladı, paltosunun eteklerini kemerine soktu ve ciddi bir edayla elindeki at kuyruğuyla faytonun tozunu almaya başladı.

İKİ

Genç ama ünlü oyun yazarı Aleksandr Pastuhov, babasının ölümünün ardından mirastan payına düşeni almak için 1910 kışında Saratov’a geldi ve kent tiyatrosunda aktör olan İgor Pavloviç Svetuhin ile arkadaş oldu.

Aslında ortada miras falan yoktu. Tanınmış bir adam olan Pastuhov’un babası, anlamsız bir yaşam sürmüş, para kazanmak umuduyla bir oraya bir buraya koşmuş, demiryollarında çalışmıştı. Ucuz bir gazete yayınlama girişiminde bulunmuş ve hatta İkinci Duma için Anayasal Demokratlardan¹ adaylığını koymuş fakat her seferinde hüsrana uğramış, en iyi yapabildiği şey, soylu doğduğunu gösteren kırmızı örgülü şapkasını giymek olmuştu. Her şeyi, bir zamanlar köydeki topraklarından buraya getirilmiş olan modası geçmiş büro takımı bile, ipotekliydi. İşte bu mobilyaların hatırı için Aleksandr Pastuhov aceleyle baba evine dönmüş ve yıllar önce her gün okula gidip geldiği eski odalara tekrar yerleşmişti.

Şimdi, ün kazanıp tiyatro oyunlarından biri Moskova’da, bir diğeri de St. Petersburg’da sahnelenince, kendini sorumluluk sahibi, üstün bir kişi gibi görmeye başlamıştı; düne kadar kız öğrencilere kur yapan bir yeni yetme değildi artık! İşte bu yüzden, bildik sokaklarda dolaştıkça veya babasının içkili bir sesle bağırdığı, öksürdüğü evin boş odalarında oturdukça, anıları aklına geliyor ve bütün bu zamanın, istekli bir arzuyu çağrıştırdığını hissediyordu. Mobilyaları rehinden kurtardı; evi, ucuz tütününün her tarafa yayılan keskin ve yanmış tutkalın ekşi kokusuyla dolduran bir marangozu yardıma çağırdı ve hiçbir yere gitmek için acele etmeden, belirlenmiş bir amaç için bu dünyaya gönderilmemiş olsaydı, bir yazarın yoğun çabalar gerektiren yaşamının henüz başlangıcında kendisine işaret veren ölçülemez uzaklıktaki yıldızın onu yönlendirip yönlendirmeyeceğini merak ederek yaşamaya devam etti de durdu.

Pastuhov’un Svetuhin’e olan ilgisi yalnızca aktörlere olan sıcak yaklaşımıyla açıklanamazdı. İgor Pavloviç ona, sadece taşrada sevildiği biçimiyle tiyatroyu seven halkın kabul ettiği gibi, doğuştan aktör olmasına rağmen, farklılığa da sahip bir insan izlenimi vermeyi başarmıştı. Çünkü Svetuhin, öğretmen derste sırtını döndüğünde yasaklanmış kitaplar okuyan öğrencilerin coşku ve ateşini, tiyatro yaşamına taşımayı başarmış ve önemsiz rollere çıkan okul arkadaşı Mefodi ile dostluğunu pekiştirmişti. Ancak tiyatro yaşamını her şeyin üstünde gören ve bütün dikkatlerini caka satmak üzerinde yoğunlaştıran aktörlerden farklı olarak, Svetuhin, kendi ününden kaçış yolunu, hakkında pek az bilgi sahibi olduğu diğer alanlarda yaratıcılıkta, psikolojide, müzikte, kültürde ve fiziksel gelişmenin inceliklerini öğrenmekte buldu. Bütün bunlar naif özlemlerdi, özünde tiyatroyla da ilgiliydi belki, fakat bu tiyatro, hiçbir şekilde sahnenin gündelik rutinine benzemiyordu; çünkü onun dünyasında ne menajerler, ne gazete muhabirleri, ne kendini beğenmiş aktrisler, ne barmene ödenecek borçlar ne de protokol koltuklarının ikinci sırasında uyuklayan bölge polisinin sıkıcılığı vardı. Bir prova, bir gün oynanacak olan bilinmeyen bir oyundaki olağanüstü ilginç rolün provası gibiydi bu. Provasını yaptığı rol, müzikal ve psikolojik buluşlardan yola çıkıyor ve beden gücünde, önüne çıkan her şeyin üstesinden gelebilen kaslarda biçimleniyordu. Hayal kurduğunda Svetuhin, sık sık vurmak için kendisine el kaldıran bir adamla karşılaşıyordu; kötü adamın elini yakalayıp onu diz çökmek zorunda bırakırken ya da yere savururken görüyordu kendini, sonra da sakin ve soylu bir tavırla, bir omzunda pelerini yoluna devam ediyordu. Kimdi bu adam, neden önüne çıkıyordu? Svetuhin bilmiyordu ve pek de düşünmüyordu zaten. Kazanmıştı, düşmanına diz çöktürmüştü, böylece yoluna devam ediyordu. Yeni şeyler düşlüyordu, mesela kanatlara sahip olduğunu ya da keman çaldığını.

Gerçek tiyatroyu, hatta gişedeki “bütün biletler satılmıştır” duyurusunu ve çizelgeleri bile Svetuhin, kendi tarzıyla gözlemliyordu. Ona göre halk ancak, aktörlerin bizzat yaşadıkları duyguları hissedebilirdi. Yaşlı aktörler onunla alay ederek kendisinin, Moskova’daki Stanislavski modasına kapıldığını söylerlerdi. Yaşlı aktörlere göre, tutkuyu hafif duygulara tercih eden Moskova seyircisi için uygun olan, taşra için uygun değildi.

Svetuhin gece barınağına, buradaki “tipleri” incelemek amacıyla gelmişti, çünkü çalıştığı tiyatro, Gorki’nin Ayak Takımı Arasında adlı oyununun provasını yapıyordu. On yılı aşkın bir süredir Rus edebiyatında serserilik teması hakimdi, gerçek serseriler de en iyi Volga çevresinde gözlenebilirdi. Gelgelelim bu gözlem fikri tiyatroda hoş karşılanmamıştı.

“Aktörlüğü ayağa mı düşürmek istiyorsun?” diye homurdandı, yıllarca tragedyalarda oynamış bir aktör. “Sen hiç beni Kral Lear’ı oynarken görmedin mi? Lear’daki performansımdan sonra Marius Mariusoviç Petitpas’ın ta kendisi beni öptü. Ben ki kralı canlandırmışım, sen şimdi, bir açı oynayamayacağımı mı söylüyorsun? Bu konuda yanılıyorsun İgor. Ayyaşların barınağına gitmeyi ve gündelik hayattan sahneler yansıtmayı gazetecilere bırak. Aktörün ruhunun içinde kilise sunağı vardır, anlıyor musun? Hayatın pislikleriyle aktörlüğü kirletme. Sanat Tiyatrosu’na duyduğun heves seni rahat bırakmıyor. Baksana, sırf Stanislavski’ye benzemek uğruna bıyıklarını bile kesmiyorsun. Sanat Tiyatrosu güruhunun, niçin Hitrov Çarşısı’ndaki baldırıçıplakları incelediği üzerine hiç düşündün mü? Çünkü entellerden ödleri kopar onların. Entellerin kılı kırk yararak, sefil ve açların doğru canlandırılıp canlandırılmadığını yazmalarından korkarlar. Benim düşüncem ise, sefilleri öyle bir oynamaktır ki, onlar tiyatroya gelsinler de benim standartlarıma ulaşıp ulaşamayacaklarını görsünler. Ben halk için oynuyorum, enteller için değil, İgor.”

“Düşüncelerinin modası geçmiş,” dedi Svetuhin, “şimdi daha farklı bir biçimde oynamak gerek.”

“Ne için?”

Bütün tiyatro bu soruyu soruyordu: Ne için? Böyle yapınca satılan bilet sayısı artacak mıydı? Kimse bilmiyordu. Aktörler daha mı popüler olacaktı? Bu soruya da evet yanıtını verebilen yoktu. Hayat daha mı kolay olacaktı? Bir soru işareti daha. Öyleyse hiç kimsenin bilmediği bir şey neden yapılsın?

“Birileri bunu araştırmalı,” diyerek, onlara karşı çıkıyordu Svetuhin.

“Erdemli olmak bunu gerektirir,” diyordu tragedya aktörü, “ama ne arayacaksan kendi ruhunda ara. Her şeyi orada bulacaksın. Hatta Tanrı’yı bile. Ama sen, tek bir serseri bile bulamazsın orada.”

Svetuhin bütün bunlardan sonra niyetini Pastuhov’a anlattı.

“Bence de çok iyi bir fikir,” dedi Pastuhov, hiç tereddüt etmeden, yalnızca arkadaşını dikkatlice inceleyerek:

“Gidelim. Yemeği daha sonra yeriz. Kırmızı turp ve onun yanında ne giderse.”

“Mefodi’ye haber veririm, hazırlık yapar,” dedi sevinerek Svetuhin, “gece barınağının oralarda oturuyor. Haydi başlayalım.”

ÜÇ

Konuklar binanın ikinci katına adımlarını attıklarında, kendilerini dip dibe sıralanmış ranzalarla dolu, büyükçe bir odada buldular. Anoçka, odanın uzak köşesinde bir bölme oluşturan pembe renkli basma perdeye doğru koştu ve perdenin öteki tarafına geçti. Svetuhin ve Pastuhov dikkatle çevreyi inceliyorlardı.

Oda aydınlıktı. Bayram hazırlıkları nedeniyle silindiği belli olan pencerelerden, beyaz bulutların hareket ettiği uçsuz bucaksız gökyüzü ve güneş ışınlarının oluşturduğu, Volga’nın bir kıyısından ötekine uzanan camsı yol görünüyordu. Ancak camlardan saçılan pırıl pırıl ışık bu yoksul mekanı neşelendirmiyor, tersine buradaki pisliğin ve yoksulluğun apaçık ortaya çıkmasına neden oluyordu. Paçavra yığınları, köşelere sıkıştırılmış leğenler, ezik büzük kovalar: Bütün bunlar insanlarda nefret uyandırsa da gerekliydiler; onlarsız yapılamazdı.

Geceliğiyle pencere kenarında oturmuş bir kadın, dizlerine uzanan yağlı, açık kahverengi saçlarını özenle tarıyordu. Öbür pencerenin altında, ayakları çıplak pejmürde bir adam, keskin horultular çıkararak uyuyordu. Sineklerden korunmak için olsa gerek, kafasını delik deşik bir yelekle örtmüştü.

“Doğanın kralı,” dedi Pastuhov, uyuyan adama dikkatli bir bakış fırlatarak.

“Kötü bir saatte gelmişiz, baksana bomboş,” dedi Svetuhin.

Hafifçe aralanan pembe basma perdenin arkasında, bir göz parıldadı ve tekrar kayboldu.

Svetuhin perdenin önünde durdu ve yüzünde saygılı bir gülümseyişle, dalgalanan basma perdeyi, sanki bir kapıymış gibi hafifçe tıklattı:

“Girebilir miyiz?”

Bir yanında sabun köpüğü, öbür yanında da değişik renklerde bez parçaları öbeği bulunan çamaşır teknesinin önünde kısa boylu, gözleri kocaman bir kadın, suda kalmaktan buruşmuş, pembe beyaz parmaklarını ıslak önlüğü ile kurutuyordu. Kadının yanında duran Anoçka, hâlâ ağlamaya devam eden erkek kardeşini susturabilmek için bebeğin yattığı beşiği ısrarla sallıyordu.

Geniş göğsü ve omuzlarıyla Samson’u andıran şişmanca bir adam, dirseklerine abanarak doğruldu, bir bacağını ranzadan sarkıttı, davetsiz misafirlerine somurtarak bakıyordu. Adam aşırı kıllıydı; her nefes alışında kımıldayan dalgalı sarı saçları, kıvırcık sakalı ve bıyığı, pencereden üzerlerine vuran ışığın etkisiyle, bambaşka bir renge bürünmüştü.

“Bizi mi görmeye geldiniz?” diye sordu kadın.

“Evet, izin verin...” dedi Svetuhin, siyah şapkasını çıkararak. Saçları da aynı renkte olduğundan sanki şapkanın birini çıkarıp diğerini giymiş gibi görünüyordu.

“Biz... Sizinle tanışmak istedik. Nasıl bir yaşam sürdüğünüzü merak ettiğimizden içeri girdik.”

“Korkarım ki, sizi oturtabileceğimiz bir odamız bile yok baylar. Bari şuraya oturun isterseniz,” dedi telaşlanarak kadın ve önlüğüyle ranzanın kenarını sildi. Sonra da ranzadaki adama dönerek:

“Ayaklarını çek!” diye bağırdı.

Odanın o köşesini inceleyen Pastuhov, sıcak bir hamamdaymış gibi soluk alıp vererek rahat ve emin bir sesle, sanki bu mekanla ve buradaki insanlarla çoktandır tanışıyor, hatta nerdeyse yıllardır süregelen bir dostluğu paylaşıyormuş gibi konuşmaya başladı:

“Burası çok havasız değil mi? İnsan ölür burada.”

“Camları temizlemek için açtığımızda herkes soğuk aldı ve şimdi cereyanda kalmaktan korkuyor. Bütün millet soğuk aldı, şu ya da bu şekilde herkesin bir rahatsızlığı var. Yaz kış aynı pis havanın içinde yaşıyoruz.”

“Yoksulluk hakkındaki merakınızı gidermeye mi geldiniz?” diye lafa girdi ranzadaki adam, boğuk bir sesle.

“Evet, insanların içinde yaşadığı koşulları merak ediyoruz,” diye yanıtladı Svetuhin, ciddi ama mümkün olduğunca nazik olmaya çalışarak.

“Öyleyse izin verin, sizi Tihon Parabukin’in ailesiyle tanıştırayım,” dedi hırıltılı bir sesle adam; mavi renkli adi kumaştan yapılma, neredeyse bir etek kadar geniş olan şalvarının içindeki bacağını ve iple bağlanmış çarık içindeki ayağını sallamak dışında istifini bozmadan:

“Madam Parabukina, önadıyla Olga İvanovna, işçidir, gönlünün dilediğince yaşayan kızım Anna, altı aylık oğlum Pavlik ve ben, Tihon Parabukin, kırkında yakışıklı bir dost. Peki ben kiminle tanışma şerefine nail oluyorum?..”

Pastuhov gözlerini kırpıştırdı, Parabukin’e gizlice ama merakla baktı. Küçücük gözleri yeşile çalıyordu, bakışları tutkalla yapıştırılmış gibi sabitti. Svetuhin suskunluğa daha fazla dayanamayıp:

“Biz sizin durumunuzu daha yakından görmek istiyoruz. Bunu sizin yararınıza yapıyoruz, yani yoksul sınıfın çıkarları için,” dedi.

“Yanlış adrese gelmişsiniz o halde. Biz yoksul değiliz. Bizim durumumuzu geçici bir yoksulluk olarak adlandırabilirsiniz,” diye yanıtladı Parabukin. “Annesi tarafından yönlendirilen kızım, herkese babasının hamal olduğunu söylüyor.”

“Sen tam da osun,” diyerek Olga İvanovna araya girdi. “Eğer sen hamal değilsen, peki bu nedir?”

Bunu derken yerdeki deri yığınını –bütün hamalların kullandığı deri omuz kayışını– hafifçe tekmelemişti.

“Ama bu doğru değil. Saygı duyulan bir memurdum ben aslında ve tüm memurlar gibi, ailemle birlikte, müstakil bir girişi olan kendi dairemde yaşıyorum. İsteseydim bu perdenin üzerine, gerçek giriş kapılarında olduğu gibi bir zil ve pirinç levha bile taktırırdım, böylece de herkes kim olduğumu görebilirdi.”

“Çok ilginç şeyler söylüyorsunuz,” diye kestirip attı Pastuhov, oturması için tozu alınan ranzanın ucuna ilişirken. “Şimdi beni dinleyin. Siz eğitim görmüş bir adamsınız, bu nedenle söyleyeceklerimi anlayacaksınız. Sevaba girmek için yardım dağıtan insanlardan değiliz. Bizler aktörüz. Tiyatroda çalışıyoruz, anlıyor musunuz?”

“Anlıyorum,” diye yanıtladı Parabukin, diğer bacağını da dikkatli bir biçimde ranzadan indirdi.

“Sizden istediğimiz, gece barınağının dikkat çekici yönlerini göstermeniz. Volga civarında tanınan kimseleri biliyorsunuzdur. Volga aslanlarımız var ya hani. Ünlü kişiler de vardır burada.”

“Aslanlar mı dediniz? Burada hiç aslan görmedik. Ama yeterince köpeğimiz var. Sokak köpeği ister misiniz?” diye sordu Parabukin. Başı öne eğik bir biçimde kısa bir süre sustu. “Kostüm isteyip istemeyeceğinizi söyleyin bana. Yani, tiyatronuz için satın almak ister misiniz?” dedi sonra.

“Niçin? Satılık ne var ki?”

“Bu sizi rahatsız etmez değil mi?” dedi Parabukin ve geniş şalvarının lastiğini çekerek bacaklarını ileriye doğru uzattı.

“Hayır, kostüme ihtiyacımız yok sanırım,” diye yanıtladı Pastuhov, ağırbaşlı bir tavırla.

“Gerçekten mi? Peki öyle olsun. Aziz Yarım-Şişe’nin kutsal anısına dikilecek yapı fonuna ufak bir bağışta bulunursunuz belki de,” dedi Parabukin reverans yaparak.

“Peki ama sonra ne olacak?”

“Sağlığınıza dua edeceğiz. İsa sizi korusun!” dedi Parabukin ve tekrar reverans yaptı. Bu kez öylesine eğilmişti ki saçları neredeyse dizlerine değiyordu.

Pastuhov, hafif ve gösterişli elbisesinin ceplerini karıştırırken ev sahipleri, onun ne bulacağını merak ederek ağır ve şirin hareketlerini izliyorlardı. En sonunda yumuşak bir sesle, “Baksana İgor,” dedi, şaşkınlığı ortadaydı, “meğer cebimde bir kopek bile yokmuş.”

“Tıpkı baban gibisin! Şimdi kim olduğunu çıkardım,” diye lafa karıştı Parabukin, övünç dolu bir kıkırdamayla.

Pastuhov, hoşnutsuz bir tavırla sordu, “Ne demek istiyorsun? Kimin babası?”

“Sizinki tabii, rahmetli Vladimir Aleksandroviç, Bay Pastuhov. Her zaman parasını evde unuturdu. Tüm yaşamı boyunca. Bazen ona gider, ilaç almak için bir ruble isterdim. İşaret parmağını şapkasına götürür, kibar bir ifadeyle ‘üzgünüm kardeşim, korkarım ki cüzdanımı evde unutmuşum’ derdi.”

“Ya...” dedi ilgisizce Pastuhov, “demek ki Vladimir Aleksandroviç sizi yakından tanıyordu, öyle mi?”

“Ne demek! Kuşkusuz iyi tanışırdık. O demiryollarındayken ben onun yanında, ekspres trenlerde çalışan bir müfettiştim. İşte bu bayan da onaylayacaktır ki Parabukin ailesi ikinci sınıftan aşağı kompartmanlarda asla yolculuk etmezdi... Sizi görür görmez hemen tanıdım. Tıpkı babanız gibisiniz, sanki onun canlı bir örneğisiniz. Fakat siz de benim gibi yoksullaştınız galiba, bu nedenle mi tiyatroya başladınız?”

“Bakın, sözünü ettiğiniz kutsal mabedin inşası için ufak bir katkı işte,” dedi Svetuhin ve elli kopek çıkararak çamaşır teknesinin yanına bıraktı.

Ancak Parabukin daha elini uzatmaya vakit bile bulamadan para, Olga İvanovna’nın avucunun içinde kayboldu.

Sihirli bir değnek dokunmuşçasına Parabukin’in uysallığı bir anda kayboldu. Ranzadan fırlayarak, erkek kediler kadar sessiz bir biçimde karısının üstüne yürüdü.

“Böyle bir şey yapamazsın! O parayı bana ver!”

“Utanmalısın,” dedi Olga İvanovna gerileyerek.

Fakat Parabukin vazgeçeceğe benzemiyordu.

“Sana değil, bana verdiler. O para benim. Parayı bana ver!”

Sesi iyice boğuklaşmıştı, ödün vermeye niyeti yoktu.

Sonra birden, asla geri adım atmayacağına kendisini ve diğer insanları inandırmaya çalışıyormuşçasına Olga İvanovna çığlık çığlığa haykırdı:

“Paskalya boyunca sarhoştun, seni kan emici seni! Günlerdir senin karnını doyurmak için eski püskü topluyorum! Çöplüklerden çıkmıyorum, çamaşır teknesinden ayrılamıyorum, geceleri de elimden iğne iplik eksik olmuyor! Yağma yok!”

Parabukin, kadının haykırışını keserek tehditkâr bir tonla, “Sana söylüyorum, parayı bana ver!” dedi.

Parabukin tam kadını dirseklerinden yakalamıştı ki Olga İvanovna sıyrıldı, elini uzatıp parmaklarını açtı. Bu sırada Anoçka parayı kaptı ve ağzına soktu.

Günlerdir devam eden sarhoşluk, Parabukin üzerinde bir kez daha etkisini gösterdi. Olduğu yerde sendeledi, koca gövdesi büküldü, kollarını amaçsızca yukarı kaldırdı ve sonra da yere bıraktı. Büyük, tüylü kafasını iki yana silkeledi ve kendi kendine konuşurcasına mırıldandı:

“Demek böyle ha, seni maymun seni... Şimdi görürsün...”

Sonra birdenbire haykırdı:

“Şu yaygaracını da dışarı çıkart, hemen şimdi! Anladın mı! Duyuyor musun? Defol burdan!”

Pavlik beşiğin içinde var gücüyle bağırıyordu. Anoçka alışılagelmiş becerikliliğiyle bebeği kucakladı ve kendini perdenin öbür yanına attı.

Parabukin, konuklara bile bakmadan, kararlı bir tavırla kızın peşinden koştu.

“Nereye gidiyorsun?” diye bağırdı Olga İvanovna.

Kendisini adamın önüne atmıştı, fakat Parabukin onu bir kenara itti ve perdenin bir kısmını kopardı.

“Onu durdurun, baylar, onu durdurun,” diye yalvardı. Ve tekrar, arkasından atıldı.

Svetuhin ve Pastuhov perdeyi araladılar ve sessizce ikisini izlediler. Büyük odada, uzun saçlı kadın hâlâ saçlarını tarıyordu; kımıldamıyordu bile.

Pejmürde bir kıyafet içindeki adam da, ranzada, eski yeleğini üstüne atmış, horlamaya devam ediyordu.

Parabukin, yapının girişinin arkasında kayboldu. Olga İvanovna ranzaların arasında koşturarak bağırıyordu:

“Yardım edin baylar! Çocuğu dövecek, zavallı kızcağızı dövecek... Kaç Anoçka, kaç!”

“Haydi,” dedi Svetuhin, “niye burda duruyoruz ki?”

“Gösteri,” dedi Pastuhov, yanıtı kıkırdamayla sertlik karışımı bir tonla çıkmıştı. “Ve biz de onu seyrediyoruz, İgor azizim.”

DÖRT

Anoçka, annesinin acı feryatlarını ve babasının ayak seslerini duyar duymaz, ağzından çıkarttığı bozuk parayı tekrar ağzına attı, Pavlik’i evin önündeki merdivenlere bıraktı ve kaçmaya başladı. Gece barınağının köşesini dönüp patika boyunca koşarken, tüm çocukların yaptığı gibi eliyle çitlere, duvarlara dokunarak hız kazanmaya çalışıyordu.

Parabukin de, sandallarının kuru toprağa bastıkça çıkardığı gürültü, lacivert şalvarının bir bayrakmış gibi dalgalanması ve arkasındaki toz bulutuyla takip ediyordu kızı. Sanki tüm hayatı buna bağlıymış gibi koşuyordu. Her adımda, Anoçka ile babası arasındaki mesafe azalıyordu; kız bir evin köşesini yakalayıp başka bir caddeye daldığında, babası neredeyse onu yakalamak üzereydi.

Mavi tül örtünün altındaki at, arabacının güçlü dizginini hissedip onun tanıdık dil şakırdatmasını duyarak acele ile Parabukin’i takip ediyordu. Svetuhin arabanın basamağına tırmanmıştı ve sürücünün oturağına da sıkı sıkıya tutunmuştu. Asaletinden hiçbir şey kaybetmeyen arkadaşı ise dimdik, rahatça oturuyor ve yalnızca gözleri, doymak bilmez merakını bir çeşit fiziksel mutlulukla tatmin ettiğini gösteriyordu. Yoldan geçen iki üç kişi, bu fırtınalı olayı şaşkınlıktan ağızları açık izliyordu. Eğer, pek kalabalık olmayan bu meydanda nadiren görülen fayton ve içindekilerin olaya gösterdikleri dikkat çekici ilgi olmasaydı bir serseriden kaçan çocuk kimseyi ilgilendirmeyecekti.

Anoçka’nın şimdi yanından geçtiği bina, devlet okuluydu; ağır görünümlü, beyaz boyalı, alçak taş duvarla çevrelenmiş, hemen önünde piramidi çağrıştıran, yeni yeni yaprak vermeye başlamış üç kavak ağacının yükseldiği bir bina.

Okulun açık kapısının önünde, düğmeleri yaldızlı, beyaz saten bir gömleğin üzerine teknik okul öğrencilerinin üniformasını giymiş bir genç duruyordu.

Delikanlı, korkuyla kaçan kızı ve arkasından çılgınca kovalayan adamı gördüğünde yana doğru bir adım attı ve kıza giriş kapısını işaret etti. Anoçka doğruca avluya daldı, delikanlı da vücuduyla girişi kapattı.

Parabukin neredeyse tıkanmıştı, büyük kafası titriyor, soluk aldıkça kıvırcık saçları ve tombul terli yüzü güneşte parıldıyordu.

Önüne çıkan bu beklenmedik engeli ortadan kaldırmak için kollarını uzatırken, “Hey teknisyen, bırak gireyim” dedi güçbela.

Kovalamacanın sıcaklığının ve adamın kızı yakalama isteğinin devam ettiği bu anda kararsızlık diye bir şey söz konusu değildi.

“Elini çek,” diye yanıtladı delikanlı sakin bir sesle.

“Sen kimsin ki bana emir veriyorsun?”

“Ben burda oturuyorum.”

“Hangi cehennemde yaşadığın umurumda değil... Yolumdan çekil! Bu benim kızım... Onu neden saklıyorsun?”

“Onun kim olduğu beni ilgilendirmez ama avluya girmene izin vermeyeceğim.”

Parabukin bir ayağını geriye doğru yerleştirip, kolunu sıvadı.

“Bir dene bakalım,” dedi delikanlı, hâlâ sakin ama sert bir ses tonuyla.

Sert çizgiler, onun güçlü, erkeksi ve yapılı bedenini dışavuruyordu. Uzun boylu değildi, aslında oldukça tıknazdı, hani kare şeklinde insanlar olur ya, tıpkı öyle: Omuzları geniş, çenesi çıkık, düz saçları da alnına paraleldi; gözkapakları, ağzı ve çenesi kalemle çizilmiş gibiydi ve ressamın fırçası sanki yalnızca onun sıcak bakışlarına dokunmuştu. Kımıldamadı ama yumrukları belinde, dirsekleriyle de girişi kapatmış olarak ayakta duruyordu. Güçlü duruşu, onu yerinden kıpırdatmanın her babayiğidin harcı olmadığını gösteriyordu.

Parabukin kolunu indirdi.

“Sen de nerden çıktın, küçük şeytan?”

Arabacı, dörtnala giden atın dizginlerini kıstı; at öfkelenmeye vakit bulmadan Svetuhin kaldırıma atladı.

“Kaç kişi geliyorsunuz üstüme?” diye homurdandı Parabukin ve aktöre doğru kibirli bir bakış fırlattı. Şimdi isteksizce teslim olduğunu gösterircesine kaba hareketlerle gömleğinin kollarını aşağı indiriyordu.

“Kavga bitti,” dedi Svetuhin. “Çok ayıp! Bir babanın kendi çocuğunu böylesine korkutması çok ayıp. Ne olursa olsun ben böyle düşünüyorum.”

Parabukin:

“Müsaadenizle bay aktör, görüşleriniz umurumda bile değil,” diyerek sert bir yanıt verdi Parabukin ve yeniyle terlemiş yüzünü silerken aynı anda, reverans gibi bir hareket yaptı: “Herhalde bana bir elli kopek daha vermeyi düşünmüyorsunuz, değil mi? Yoksa verecek misiniz? İnsan, ayılmak için birkaç damla içmeli, sizce de öyle değil mi?”

“Şurdaki mavi binayı görüyor musun?” diye birdenbire sordu Svetuhin: “Tam köşede, bloğun uzak köşesinde?”

“Meşkov’un evini mi?”

“Kime ait olduğunu bilmiyorum.”

“Tamam, ben biliyorum; Meşkov’un evidir, yani bizim ev sahibinin.”

“Peki. İşte o binanın yanında çift pencereli bir ev daha var. Oraya gelin de sizi ayıltmak için birkaç damla bir şeyler vereyim.”

“Gerçekten mi?.. Yoksa bu bir şaka mı?”

“Şimdi biz oraya gidiyoruz, siz de arkamızdan gelirsiniz.”

Her şeye rağmen bazen şansın insanın yüzüne güldüğü anlar vardır, özellikle de bütün umutlarını yitirdiği zamanlarda: İşte böylesine masum bir umut Parabukin’in yüzünü aydınlatmıştı. Giriş kapısındaki delikanlıya baktı ve bir jest yaparak, yaşanan her şeyi unuttuğunu belli etti; tekrar sakinleşmişti.

“Şansın varmış, teknisyen. Tanrıya dua et.”

Delikanlı yumruğunu göstererek, “Asıl dua etmem gereken bu,” dedi. Svetuhin pelerinini açarak delikanlıya doğru yürüdü.

“Cesur davranışınızdan dolayı sizi kutlamak istiyorum. Kendimi tanıtmama izin verin, adım Svetuhin.”

“Ben de Kiril İzvekov.”

Tokalaşmaları, anlık güç gösterisine dönüştü; her biri, diğerinin parmaklarının kendininkilerini sıktığını hissediyordu.

“Ooh!” diye gülümseyerek tepkisini belli etti Svetuhin. “Görüyorum ki jimnastikle yakından ilgileniyorsun.”

“Evet, biraz... Sizi hemen tanıdım,” diye yanıtladı Kiril utanarak.

“Öyle mi?” diye mırıldandı İgor Pavloviç, aktörlerin kendi ünlerini dile getirirken yaptıkları gibi yapmacık bir şaşkınlıkla. Öyle bir şaşkınlık ki, ‘bu dünyada herkesin bizi tanımasından doğal ne olabilir ki’ demek ister gibiydi.

“Babası buralardayken kızcağıza göz kulak olursunuz, değil mi?” diyerek kibarca konuyu değiştirdi. “Sevimli bir kız, değil mi?”

“Tamam, onu evimize götürürüm. Annem bu okulda öğretmendir.”

Bir kez daha kuvvetlice el sıkıştılar. Kiril, faytonu, Meşkov’un evine gidene değin merakla izlemekten kendini alıkoyamadı. Sonra avluya girdi.

Anoçka, taş duvarın yanında ve akasyaların arasında, toprağa oturmuştu. Başını dizlerinin üstüne koymuş, kollarıyla da dizlerini kavramış, sürekli Kiril’e bakıyordu. Kocaman gözlerindeki hüzün ve merak, bakışlarına ağırbaşlı bir ifade katıyordu.

“Ne o, korktun mu?”

“Hayır,” diye yanıtladı kız, “babam pek canımı acıtmaz. Aslında o iyi kalplidir. Sadece beni korkutmaya çalışır.”

“Demek ki sen yalnızca korktuğun için kaçıyordun, öyle mi?”

“Hayır! Elimdeki parayı kapmasın diye kaçıyordum.” Ve, avucunu açarak elli kopeği gösterdi.

“Öyleyse, istersen evine gidebilirsin?”

“Yok, biraz daha otursam.”

“Niçin?”

“Hâlâ korkuyorum da.”

Kiril gülümsedi:

“İstersen bize gelebilir ve bir süre annemle kalabilirsin.”

Anoçka parayı çıplak dizine sürdü, güneş ışığındaki parıltısına hayranlıkla baktı ve birkaç saniye düşündükten sonra teklifi kabul etti.

“Fark etmez, ama sadece kısa bir süre için.”

Delikanlı, zafer kazanmış komutan edasıyla kızın elinden tuttu, avludan geçirerek onu modası geçmiş, tek kanatlı kapıya doğru götürdü. Kız, avucundaki para gibi parıldayan vidalarla sağlamlaştırılmış, dövme demirden kocaman menteşeler karşısında bir an şaşkınlığa düştü, sonra tabanı tuğlalarla kaplı loş koridora adımını attı.

BEŞ

Pastuhov ile Svetuhin, Mefodi’yi görmek için, onun, Volga’daki moda yüzünden “kulübe” diye adlandırmaya başladığı, bir oda ve bir mutfaktan oluşan konutuna gittiler.

“En sonunda beni kulübemde ziyaret ediyorsunuz. Girin, girin içeri, hoş geldiniz.”

“Biraz saygılı olamaz mısın?” dedi Svetuhin.

“Burdasınız ya,” dedi Mefodi nazikçe ve eski Slav usulüne göre eğilerek, parmak uçlarıyla boyanmış ve ziftlenmiş döşemeye dokundu.

Svetuhin sırtından çıkardığı pelerini bir at çulu gibi Mefodi’nin sırtına atarak “Al bunu,” dedi.

Mefodi, pelerinin zincirini avucuna yerleştirerek çıngırak gibi salladı, bir at gibi ayaklarıyla yeri eşeledi ve tekmeledi, sonra da kibarca kişnedi. Numarasını tamamlamak için dört ayağı üzerine yere çöktü.

“Haydi,” dedi Svetuhin, arabacılar gibi.

Pastuhov, gösterişli paltosunu sözde alçakgönüllü bir tavırla Mefodi’nin sırtına fırlattı ve şapkasını da üstüne koydu; Mefodi de bunları yine dört ayağının üzerinde dikkatlice taşıyarak köşedeki yatağın üzerine bıraktı.

Dönünce, arkadaşlarının arasında yerini aldı, kalın dudaklarındaki gülümseyiş yüz ifadesini bozmak şöyle dursun, burun kemerinin hemen altındaki yara izinin çirkinleştirdiği yüzüne en güzel görünümü veriyordu. Bu iz, aşırı meraklılığının bir sonucu ve cezasıydı: Çocukluğunda kapı deliğinden bir aile kavgasını izlerken eli kaymış, üzerine çıkmış olduğu kutu devrilmiş ve yere düşerken de burnunu, kapı deliğindeki anahtara çarpmıştı. Dönüp dönüp anlatmasa da bu olayın anısı, bütün yaşamı boyunca canlı kalacaktı.

İki konuk ve ev sahibi, odanın ortasındaki masaya neşeyle baktılar. Beyaz kuyruklarının çıkıntılarının cilveli bir hava verdiği ve yuvarlaklaştırılmış uçlarının ağız sulandırıcı bir kızıllık sergilediği turplar hemen göze çarpıyordu. Taze soğanların yeşil uçları, tabakların dışına taşıyordu. Salatalıklar öylesine nefisti ki limon yeşili kabuklarındaki beyazlıklar fark edilebiliyordu. Pembe jambon dilimlerinin kenarları donuk mavi sedef görünümündeydi, jambonun yağı ise beyaz porselen gibi parıldıyordu. İçinde hafifçe erimiş kar bulunan bir leğenin içine daldırılmış altın sarısı rengindeki iki cam şişeyi, kıvırcık turp yaprakları süslüyordu. Masanın bir erkek tarafından kurulduğu ilk bakışta belli oluyordu. Mutfaktaki büyük Rus sobasından, etli güveç yemeğinin bol baharatlı kokusu geliyordu.

Pastuhov’un burun delikleri genişledi. Genzinden, kendisininkine hiç benzemeyen bir sesle konuşmaya başladı:

“Dinle Mefodi, sen bir Flaman ustasısın.”

Bir elini şişenin üzerinde tuttu, biraz duraksadı ve masayı bir kez daha gözden geçirdi.

“Yağ?.. Tamam.. Tuz?.. Tamam.. Hardal?.. Burda!.. Ekmek?”

Sesini yükselterek, “Ekmek nerde Mefodi?” diye sordu.

Mefodi, Moskova’da satılanlar gibi küçük ekmeklerle dolu ekmek sepetini getirdi ve şarkı söylercesine, “Güneşin altında, bir insan için yemek, içmek ve neşelenmekten daha güzel bir şey yoktur... Gel, neşeyle ekmeğini ye, yüreğinin bütün coşkusuyla şarabını iç! Böyle buyurmuş Süleyman Peygamber.”

Svetuhin, sesini papazlarınkine benzeterek, daha yüksek bir tonda devam etti:

“Güneşin altında onun sana verdiği beyhude hayatın bütün günlerinde, bütün anlamsız günler boyunca, sevdiğin kadınla mutluluk içinde yaşa; çünkü hem bu hayatın yazgısı böyledir, hem de güneşin altında harcadığın emeğin. Bunu da Süleyman peygamber söylemiş.”

Nefretini belirten bir yüz buruşturmasıyla, “Sizi kahrolası papazlar...” diye iç çekti Pastuhov, şişeyi karın içinden çıkararak ustalıkla peçeteye sardı ve votkayı bardaklara koydu.

İlkin basit sözcüklerden oluşan konuşmalarla birbirlerinin sağlığına kadeh kaldırarak içkilerini içtiler:

“Nihayet başlıyoruz!”

Güzel bir natürmort sıralamayı bozmaktan çekinircesine yiyeceklere son kez ağır ağır baktılar, sonra da turplara saldırdılar. Pastuhov, köylülerin ya da eski soyluların yaptığı gibi basitçe, hiçbir yapmacıklığa başvurmadan ve başkalarını da iştahlandıracak bir biçimde yiyordu. Yavaş ama kararlı hareketlerle turpun üzerine önce yağ sürüyor, ardından tabağındaki tuza batırıyor ve çatır çutur sesler çıkararak çiğniyordu ağzında, küçük taze ekmeği de eliyle bölüp lokmaları ağzına atıyordu. Yanakları solgundu, kendini tamamen yemeye ve olanca iştahıyla yediklerinin tadını almaya vermişti.

Ona imrenen Svetuhin “Tıpkı şarkıcılara benziyorsun Aleksandr,” dedi gülerek.

“Neden olmasın?” diye yanıtladı Pastuhov, masanın tamamını işaret etti. “Hayatın kendi ödülüdür bu; içten bir konukseverlik gösteren insanları severim.”

Svetuhin Mefodi’ye baktı onaylayarak, bir süre durakladıktan sonra ekledi:

“İşte akıllı bir adam! Mefodi’nin sağlığına!”

Aynı sözlerle birbirlerinin şerefine kadeh kaldırdılar:

“Nihayet başlıyoruz!”

Tam o sırada kapı çıngırağının sesi duyuldu. Mefodi kalktı, kapıya gitti ve hemen geri döndü. Kendisine, buraya gelmesi söylenen bir serserinin kapıda olduğunu haber verdi.

“Saçları kıvırcık bir hamal mı gelen?” diye sordu Svetuhin, “İçeri çağır.”

Tiksintiyle baktı Pastuhov, “O kahrolası herifi ne yapacaksın?” diye sordu.

“İzin ver de girsin.”

Parabukin, kapının üst çerçevesine kafasını çarpmaktan çekiniyormuşcasına eğilerek içeri girdi. Yeni tanıştığı insanlara döndükçe yüzünde, yalvarış dolu ama inceden inceye de alayı andıran bir gülümseme beliriyordu. Kısa sürede bakışları, masanın üzerinde, en önemli gördüğü votka şişelerine kilitlendi, bir mucize olmuş da dünya votka şişeleri etrafında dönüyormuşcasına, artık gözlerini oradan alamıyordu. Hiçbir söze gerek olmadığı açıktı ve bundan sonraki olaylar sessizce gerçekleşti. Mefodi masaya büyük bir su bardağı getirdi, Svetuhin bardağı ağzına kadar votka ile doldurdu, Pastuhov bir ekmek parçasının üzerine bir dilim jambon koydu, Parabukin çabucak elinin tersiyle ağzını sildi ve Svetuhin’in elindeki bardağı şükran dolu bir sessizlik içinde kabul etti.

Votka bardağa konulurken gülümsemesi kayboldu, yüzünde endişe dolu bir ifade belirdi, bakışları, uzun süren ve ıstırap verici bir yargılanmanın ardından kendisine verilen cezayı işitmek için tüm dikkatini toplayan bir insanınkiler gibi anlamlıydı. Hafifçe yutkundu, gözlerini yumdu ve vücudunu kastı, böylece kafasını oynattığında sadece saç bukleleri hareket ediyordu.

“Beğendin mi?” diye sordu Pastuhov, ekmek uzatırken.

Ancak Parabukin yemeyecekti. Başını sertçe silkeledi, avcunun içiyle yüzünü kuvvetlice ovuşturdu ve umutsuzca haykırdı:

“Tanrım! Her şeye kadim olan tanrım!”

“Tövbe falan mı ediyorsun?” diye sordu Pastuhov.

“Hayır. Bu beyefendilere ve tanrıma şükrediyorum.”

“Çoktan beridir mi içiyorsun?” diye devam etti Pastuhov.

“Genelde mi yoksa sonuncusu için mi soruyorsunuz?”

“Genelde,” diye yanıtladı Pastuhov gülümseyerek.

“On yıldır içiyorum. Evliliğimle birlikte başladı, anlıyor musunuz? Ancak evlilik yüzünden değil. Beni mahveden ailem değildi; daha doğrusu ben aile hayatını mahvettim.”

“Üstesinden gelmek için hiç çaba gösterdiniz mi?”

“Neyin, kafayı çekmenin mi? Asla. Daha çok Olga İvanovna bu çabayı gösterdi. Elimdeki parayı nasıl kaptığını görmediniz mi? Bana gelince, hiçbir çaba göstermiyorum. Niye mücadele edeyim ki?”

“Öyleyse bilinçli olarak içiyorsunuz, değil mi?”

“Peki ya siz nasıl içersiniz? Bilinçsizce mi?”

“Hayır, bilincimizi yitirinceye değin,” dedi Mefodi.

Parabukin tekrar gülümsedi, şimdi yüzünde korkudan eser yoktu. Yüzü aydınlandı, Samson’u andıran kuvveti tekrar bedenine doldu, yetişkin bir adam gibi vücudunu dikleştirdi. Pastuhov, taştan yapılmış Atlas’ı çağrıştıran bu görüntüden gözlerini alamıyor, çekincesiz bakışlarla onu inceliyordu.

Svetuhin elini Tihon Parabukin’in göğsüne yerleştirdi.

“Nasıl da güzel, değil mi Aleksandr?”

“Öyle,” diye doğruladı Parabukin. “Olga İvanovna beni bağışladığında başını hep göğsüme yatırır –hafifçe Svetuhin’in elini tuttu ve kendi göğsüne bastırdı– ve şöyle der: ‘Tişa, canım Tişa, kendine neden bu kadar eziyet ediyorsun? Oysa çok güzelsin’ ve sonra da ağlar.”

Parabukin’in gözlerinden yaşlar boşandı ve derin derin iç çekti.

“Votka etkisini gösteriyor mu?” diye merakla sordu Pastuhov.

Parabukin konuşmasını sürdürdü: “Olga İvanovna, ‘Niye kendine eziyet ediyorsun? Yeter artık Tişa, içkiyi bırak. Eski günleri hatırla. Her şey güzel olacak, sen yine demiryolu müfettişi olacaksın ve ben senin gömlek yakanı kolalayacağım, Anoçka okula gidecek ve Pavlik’e de ben bakacağım. Sana diyorum, yeter artık!’ der.”

“Peki sen ne yanıt verirsin?” diye sordu Svetuhin.

“Ben de ona derim ki: ‘Tamam Olga İvanovna, bindiğimiz yaşam treni karmaşıktır, nasıl durdurabilirsin onu? Ve belki de senin ve benim içinde olduğumuz tren bir çıkmaza, Meşkov’un gece barınağına girmiştir ve bizim için hiçbir çıkış yolu yoktur.’ O da bana, ‘Belki de burası bir çıkmaz değil de bir istasyondur,’ der. ‘Olabilir,’ derim, ‘ne var ki ben bu istasyonda bir hamal olarak balya taşımak zorundayımdır.’ Buna karşılık ‘Hayır,’ der Olga İvanovna, ‘bizim gece barınağını istasyon olarak görenler, yaşamları için mücadele ediyorlar, ama sen etmiyorsun.’ ‘Sen de mücadele et Tişa, yalvarıyorum sana,’ der o.”

Parabukin tekrar hıçkırarak ağladı ve elini boş bardağa doğru uzattı.

“Sadece bir kadeh daha.”

Pastuhov bardağı onun elinden uzaklaştırdı.

“Hayır,” dedi, “bu kadarı yeter.”

Birdenbire bakışlarını Parabukin’in üzerinden ayırdı, bir an için yüzünde iğrendiğini belli eden bir can sıkıntısı ifadesi belirdi, hâlâ düzenliliğini koruyan masaya kasvetle baktı.

“Peki, yaşadığınız evin sakinlerinden renkli bir karakteri bize önerebilir misin?” diye sordu Svetuhin, kibar bir ses tonuyla.

“O ev benim değil, Meşkov’undur,” diyerek öfkeyle yanıtladı Parabukin. “Onunla konuşun. O da burada oturuyor, zaten onun topraklarındasınız.”

“Güle güle,” dedi Pastuhov sert bir şekilde sandalyesinde dönerek ve Parabukin’in el sürmediği jambonlu sandviçi neredeyse onun eline tutuşturarak.

“Mefodi, kapıya kadar geçirir misin onu?”

Parabukin göğsünü kabartarak gösterişli bir biçimde kapıya doğru yürüdü. Adımları öylesine sertti ki bina duvarları zangır zangır sallandı.

“Küstahın teki!” dedi Pastuhov.

Mefodi dönüp masaya oturunca yemek, neşe dolu bir sessizlik içinde yeniden başladı. Salatalık ve turplar ağızda parçalanıyor, taze soğanların kokusu çevreye yayılıyor, ve bardaklara boşaltılan votka ile jambonu kesen bıçağın sesi duyuluyordu. “Şerefe!” dediler, ilkin sessizce. “Haydi şerefe!” diye tekrar alçak bir sesle bağırdılar. Üçüncü kez “Haydi şerefe!” diye koro halinde neşeyle bağırdılar. Ardından Pastuhov katıla katıla gülerek kendini koltuğa attı ve turpları ceviz gibi çiğnerken söze girdi.

“Sen delisin İgor Svetuhin! Deli! Bütün bu baldırıçıplaklar, beş para etmez tembeller. Birileri de bunların romantikler olduğunu söylüyor ve herkes de inanıyor, şimdi bunlar moda oldu. Sen de inanıyorsun bunlara ve diğerleri gibi sen de bu serserilerin kafasına, onların şairane dahiler olduklarını sokuyorsun. Şu saçlı kıllı maskarayı gördün mü? Kabalık ve ayyaşlıktan başka bir numara yok onda. Onda yeni bir şey bulduğunu söyleyebilir misin? Bana kalırsa bunların hepsi aynı.”

“Onları cazibeli bir hale getirdiğim yok, ne yapıyorsam sanat için yapıyorum,” dedi Svetuhin. Pastuhov’un kullandığı, sözde alçakgönüllü ses tonuna göre daha ciddi bir biçimde yanıt vermişti.

“Ne demek istiyorsun? Yoksa sen sahnede böyle saçlı sakallı bir ayyaşı mı canlandıracaksın? Böyle mi istiyorsun? Bütün bu her işi tam ve doğru yapma sevdası niye? Yoksa, sahnede ikinci bir gece barınağı mı yaratmak hedefin? Ne uğruna? İstersen, yukarıdaki pazara gider ve ikinci bir gece barınağını görürsün. Fakat bütün bunların, sahneyle, tiyatroyla, sanatla ne ilgisi var?”

“Biliyorum, ne diyeceğini biliyorum!” diye bağırdı Svetuhin. “Malum köpek örneğini vereceksin. Goethe demiş ki, eğer bir ressam, köpeğin mükemmel bir kopyasını yapsaymış o zaman iki köpek çıkarmış ortaya ve sanat hiçbir şey kazanmazmış.”

“Ne kadar da bilgesin! Yirmi otuz yıl öncesinde Zola, bütün kitaplarında sanatta gerçeğin kopyalanmasının örneklerini veriyordu. Bir makinistin portresini çıkartmak için lokomotifte yolculuk ederdi. Ya da, madencileri anlatmak için madenlere iner, fahişeleri anlatmak isteyince de genelevleri dolaşırdı. Kısa bir süre önce eski Fransız dergilerine bakarken Zola’nın, Le Ventre de Paris adlı romanından sonra yapılmış bir karikatüre rastladım. Zavallı Zola, kelebek gözlüğü ile caddenin ortasında, bir atın ayaklarının altında yatıyordu, şapkası da bir yana savrulmuştu. Karikatürün altındaki yazıda, ‘Atlı arabanın çarptığı bir adamın hissettiklerinin gerçek bir betimlemesini yapmak için Zola kendisini bir arabanın altına attı,’ diye yazıyordu.”

“Gerçekten çok güzel!” diye neşeyle bağırdı Mefodi, bardaklara votka doldururken.

Hep birlikte güldüler, içmeye ve hapur hupur yemeye devam ettiler ama iştahları kapanmıştı. Pastuhov, diğerlerine büyük deri sigara tabakasını uzatırken, Svetuhin kendilerini hafifçe sarmalayan gri sigara dumanı arasında yapmacık olmayan bir şaşkınlık ifadesiyle konuştu:

“Sen eski kafalısın Aleksandr. Tekdüze aktörlerin ve modası geçmiş tiyatro oyuncularımızın söylediklerini sürekli olarak yineleyip duruyorsun. Bir aktörün gerçek yaşamı incelemesi gerektiğini nasıl inkar edebilirsin? Bu, tamamen gericiliktir!”

“Sözcüklerle beni korkutmaya kalkışma İgor. Ben sanatçıyım ve sözlerden korkmam. Sözlerden korkanlar yalnızca ve yalnızca gazetecilerdir, çünkü sözlere olduğundan fazla önem veren onlardır.”

Pastuhov göğüs cebinden küçük, kırmızı bir defter çıkardı, sayfalarını karıştırdı fakat aradığını bulamayınca sakin ve aceleci olmayan bir sesle devam etti:

“Lev Tolstoy bir çay davetindeki söyleşi sırasında birisine şöyle demiş: Usta bir yazar olmak istiyorsanız yüreğinizi hem yükseklerde uçurmayı hem de en derin çukurlara batırmayı becerebilmelisiniz. Ardından eklemiş: Ancak o zaman tüm ara kademeleri bilebilirsiniz ve sanatçı da kendi hayal gücünde, değişik seviyelerdeki insanların yaşantısını canlandırabilir.”

“Ne güzel!” dedi Mefodi ve yeniden votka şişesine uzandı. “Bu daha iyi, hatta Zola hakkında anlattıklarından da iyi. Daha etkileyici. Sence de çok güzel değil mi İgor?”

İgor konuşmaları, bir tür aşka gelme vaziyetinde, kalın dudaklarını açarak dinliyordu; yüzündeki ifadede yalnızca anlatılanları kaçırmamak isteği değil, aynı zamanda her şeyi anlatılanlardan daha iyi bildiği izlenimini veren bir gülümseyiş vardı.

Pastuhov yeniden defterini karıştırdı ve zafer kazanmış komutan edasıyla bulduğu sayfayı okşadı.

“Ve bunlar da Balzac’tan: seçkin zekaların karşılaştığı belalardan birisi, istemeyerek her şeye, –sadece iyiliklere değil, aynı zamanda kötülüklere de– ulaşmalarıdır.”

“Ne ilgisi var şimdi bunun?” dedi Svetuhin, omuzlarını silkerek. “Ve bunda, yaşamı incelemeye aykırı olan ne var?”

“Aradaki bağlantıyı görmüyor musun? Tolstoy diyordu ki; sanatçı, en yükseklere kadar uçma ve en derin çukurlara kadar batma yeteneğini taşımalıdır. Balzac da; seçkin zekalar istemeden, iyiliğe ve kötülüğe ulaşabilir diyordu. Aradaki bağlantı şu iki sözcükte yatıyor: Yetenek ve istemeyerek. Her ikisi de sanatçının veya seçkin düşünürün hamurunda olan özelliklerden bahsediyor, her ikisi de alçak ve yükseğe ulaşılmasının doğal olduğunu, isteklerden bağımsız olarak iyiye ve kötüye ulaşıldığını söylüyor. Bir sanatçının ya da göze çarpan bir zekanın özü, hayal gücüdür. Buna özellikle dikkat et ki Tolstoy, ruhen yükselmek ve düşmekten bahsediyor. Ruhen, azizim İgor, bu, başka hiçbir biçimde değil ama aynı hayal gücü içinde anlamına gelir. Aksi halde sonuç, Zola karikatüründeki gibi olurdu. O zaman alçalabilmek için insanın nefret uyandıran bir suçu gerçek hayatta işlemesi ve bir hırsızın ruhunun derinliklerine inebilmek için de çalması gerekirdi. Şimdi, Tolstoy ve Balzac, yaşamın bu şekilde incelenmesini reddediyorlar.”

“Büyük bir zekanın, iyilik ve kötülüğü istemeden kavramasını Balzac niçin bir bela olarak nitelendiriyor?”

“Neden? Bana kalırsa...”

Pastuhov beklenmedik bir biçimde gülümsedi ve düşünmeden, dobra dobra konuştu:

“Doğrusunu söylemek gerekirse, bunun hakkında hiç düşünmedim. Şu anda aklıma ne geldi biliyor musunuz? Hiçbir nedeni yok ama kesinlikle doğruluğundan eminim: Balzac ve Tolstoy, kendilerini gerçekçi olarak tanımlayarak bizleri kandırıyorlardı. İşin aslı şu ki onlar, gelmiş geçmiş en fantastik sanatçılardı. Her şeyi uydurdular, bütün eserleri tamamen uydurmaydı. Yaşamı kopya etmekle hiç işleri olmadı. Kitapları, hayal gücünün en rafine meyveleridir. Yaşamın kendisinden daha inandırıcı olmalarının nedeni de bu. Benim tek inancım var artık şimdi: hayal gücüm, sanat tanrısıdır. hayal gücü, her yerde ve her zaman bulunan düşüncedir, anlıyor musun? Tıpkı bir Mısır Firavunu ya da bir köylünün beygiri ya da bir üyesi gibi, bir gece barınağını da gözlerimin önünde canlandırabilirim. hayal gücümle yükselir ve düşer, istersem iyilik, istersem kötülük yapabilirim. Kendi hayal gücümle, kendi düşlerimle, güzellik ve çirkinliğe maruz kalabilirim, çünkü ben bir sanatçıyım.”

Kadehini kaldırdı.

“Yaşasın sanatçılar! Kahrolsun kopyacılar! Yaşasın Tolstoy! Ve kahrolsun Zola! Yaşasın sanat tanrısı olan hayal gücü!”

Mefodi son kez kolunu kaldırarak, “Şerefe!” dedi.

Artık iyice sarhoş olmaya başlamışlardı. Çekici lokmalar olmaktan çıkarak çöp kırıntılarına dönüşen yiyecekler masanın üzerine saçılmıştı, kül tablaları dolduğundan izmaritler yere atılıyordu. Mefodi etli güveci ocaktan çıkarınca ortalığa defne yaprağı ve karabiber kokusu yayan yemeğin buharı sigara dumanını bastırdı; iştahları tekrar açıldı, sesleri gürleşti ama bazı heceleri yutarak konuşuyorlardı artık, anlamsız düşünceler neşeli esprilerin kalitesini yansıtıyordu.

“Sen ayyaş bir ziyafet düzenleyicisisin Mefodi,” dedi Pastuhov, “ancak zevkli bir adamsın. Sana imreniyorum.”

“Kim, ben mi ayyaşım?” diye sordu Mefodi, açıkça dalkavukluk yaparak, “Asla! Bir ayyaş, içki içmiş olmak için içer. Bense yemeğin hatırına içiyorum. Kendimi yitirmem, ağzımdan çıkanı kulağım duyar. Peki bir ayyaş yapabilir mi bunu?”

“Ağzından çıkanı duyuyormuş,” dedi Svetuhin kahkaha atarak. “Demek istiyor ki yeter bu kadar, daha fazla içmeyeceğim! Ve iki gün boyunca da bir damla haşhaş çiği bile içmeyecekmiş.”

“Çulluk kadar sağır olan dostlarım, dinleyin,” dedi Pastuhov. “İyice açın kulaklarınızı! Şu konuşmaya bakın bir hele: Haşhaş çiği! Eğer bir içki imalathanem olsaydı, ‘Çiğ Damlası’ adında votka üretirdim. Ve etiketine de bu adın altına ufacık harflerle parantez içinde ‘haşhaş’ diye yazardım.”

“Kısa zamanda Karun kadar zengin olurdun!” dedi Svetuhin. “Çiğ Damlası nasıl da satardı!”

“Biraz daha çiğ damlası içmemin sizce bir mahzuru var mı? Sizin bardaklarınıza da birkaç damla koyayım mı?” diye mırıldandı Mefodi ve bardakları doldururken ikna edici bir ses tonuyla şarkı söylemeye başladı: “Tuzlu et ne kadar da tuzludur, güveç ise güzel; afyon çiğimiz nasıl da iyi ve ucuz! Sözler de bir nebze.”

Oda o kadar gürültülüydü ki, yeterince ısrarlı olmasına rağmen pencere camına vurulduğunu ilk başta işitmediler. Mefodi kapıya gitti ve uzun süre geri gelmeyince diğerleri de neler olup bittiğini görmek için onu izlediler.

Kapıda melon şapkalı, ceket düğmeleri sıkıca iliklenmiş, iyi giyimli bir adam duruyordu. Bastonundaki çok sayıdaki budaklar etrafı gözetleyen gözleri andırıyordu. Ortadan ikiye ayrılmış ve taranmış sakalı, taranmamış kaşları ve kaşlarının içine sıkıştırılmış gözleri, yuvarlak vücudunun sert görünümü... bütün bunlardan, hata yapmayacaklarından emin olan insanlara özgü bir sertlik ve acayip bir mağrurluk havası seziliyordu. Yaşı kırkı geçmişti ve kahverengi sakalına ilk aklar düşmüştü.

“Merküri Avdeyeviç Meşkov: Bizim ev sahibimiz,” dedi Mefodi, adamı tanıtarak.

Meşkov şapkasını kaldırarak selamladı diğerlerini.

“Baylar, rahatsız ettiğim için bağışlayın beni. Bu adam sizin tarafınızdan davet edildiğini söylüyor. Fakat ne amaçla çağrıldığını söylemiyor.”

Evin önündeki merdivenlerde oturuyordu Parabukin, dirseklerini, araladığı dizlerinin üzerine yerleştirmişti. Bir ucundan hafifçe ısırılmış jambonlu ekmek hâlâ elinde duruyordu ve boşta kalan eliyle de ekmeğe konan sinekleri kovalıyordu. Başını kaldırdı. Bakışlarında suçluluk ifadesi okunuyordu.

“Yarım kadeh rica etsem,” diye söylendi.

“Bir çiğ damlası kadar bile vermem,” dedi Pastuhov öfkeyle.

“Duydun mu delikanlı?” dedi Meşkov, gümüş başlıklı bastonunu hafifçe Tihon’un omuzuna dokundurarak. “Şimdi burayı terk et. Burada işin kalmadı artık, haydi yürü, yürü diyorum sana.”

Parabukin yavaş yavaş ayağa kalktı ve herkese tek tek baktı. En merhametli Svetuhin görünmüş olmalı ki bakışlarını onun üzerinde kilitledi ve yalvarır gibi gülümsedi, fakat aktör hayır anlamında kafasını salladı, bu kalpsiz kalabalıktan başka bir cömertlik beklenmesinin anlamı kalmamıştı artık.

“Sandviçini neden yemeyip de elinde tutuyorsun?” diye sordu Svetuhin.

“Bu sizi ilgilendirmez. Nasıl istersem öyle yaparım,” diye yanıtladı Parabukin, bir hamal gibi sendeleyerek giriş kapısına doğru yürürken.

Svetuhin Pastuhov’a döndü, işaret parmağını ona doğru salladı ve sordu:

“Şimdi anladın mı?”

Pastuhov, hiçbir şey anlamamış gibi görünen gözlerini kırpıştırarak baktı ona.

Meşkov, Tihon’u kapıya kadar izledi, onun ardından kapıyı güzelce kapatıp kilitledi ve melon şapkasını yeniden çıkararak oradakilere hoşça kalın dedi.

“Yoo, hayır, şimdi gelip bize katılmalısınız,” diye başladı Mefodi. “Yoksul kiracınızı hiç olmazsa yılda bir kez ziyaret etmek size ne zarar verir ki?”

“Evet, gelin, hoşnut kalacaksınız,” diye araya girdi Svetuhin, sevinçli bir konukseverlikle.

“Lütfen, lütfen reddetmeyin bizi, ne olur. Biten bayramı kutlamak için en azından birkaç damla içki almaz mısınız?”

Sonra, içeriye girmek istemeyen Merküri Avdeyeviç Meşkov’u eğilip reverans yaparak odaya sokmayı başardılar.

ALTI

Değişik yaşam biçimleri vardır. Fakat, yaşamım doğru mu, diye kendi kendisine sorduğunda olumlu yanıt verebilecek birini bulmak neredeyse imkansızdır. Hatta sürekli kendini kandıran bir insan bile, hayatta tutturduğu yolu enine boyuna incelediğinde, dizginleyemediği tutkular ve kötü alışkanlıklar nedeniyle yanlış adımlar attığını görecektir. Ve kendi kendilerine konuştuklarında gerçekleri itiraf edebilme yeteneği gösteren insanlar, hatalarını açıkça görseler de kendilerini savunmak adına herkesin bildiği, güneşin de üzerinde lekeler var deyimiyle kendilerini avutmayı tercih ederler.

Bütün ölümlülerin günahkâr olduklarını göz önünde bulunduran Merküri Avdeyeviç, hatasız olmadığını itiraf etmekte bir sakınca görmüyordu. Ve kendisinin günahkâr olduğunu bilmekle yetinmiyor, aynı zamanda işlerinin durumuna göre her yıl büyük bir istekle, bazen Lent’in² ilk bazen de dördüncü pazar günü –ve nadiren de Paskalyadan önceki hafta içerisinde– her ne pahasına olursa olsun günahlarını temizlemeye çalışıyordu. Diğer yandan bunların hesabını çıkarırken ılımlı davrandığından (Merküri Avdeyeviç kendini değerlendirirken oldukça ılımlıydı), Tanrı ve Kutsal Ruh bir yana bırakılırsa, kendi kendine ve insanlar, özellikle de insanlar karşısında günah çıkartmasını gerektiren hiçbir şey yapmadığını düşünüyordu. Vicdanının sesini dinlediği ve dünyadaki bütün varlıklarla aynı temele dayandığı için, yanlışsız yaşadığını düşünüyordu.

En önemli kuralın çalışkanlık olduğunu söylerdi; herkesin çalışkan olmasını isterdi ve kendisi de çalışmayı severdi, çocukluğundan itibaren bir gününün bile boş, önceki gün yaptığının üzerine bir tuğla daha eklemeden geçmesine izin vermemişti. Böylesi bir yaşama biçimi kanına işlemişti, öyle ki çalışmadan yaşamak ona tuhaf, bir güvercinin su altında yaşamaya çalışması kadar tuhaf görünüyordu. Saygı duyabilecekleri de, her gün taş taş üstüne koyanlardan başkaları değildi ve bir insanın bu dünyadaki sonu olan belirlenmiş sınırı aşmaya gayret gösteriyordu.

Merküri Avdeyeviç’in, boya, petrol, vernik ve ev eşyalarının satıldığı Yukarı Pazar’daki dükkanından başka, birbirlerine yakın olan ve Volga’dan pek uzakta olmayan iki parça arazisi vardı. Bunlardan birini Küçük, diğerini de Büyük Yer olarak adlandırıyordu. Küçük arazideki mavi yağlı boyalı ahşap binada oturuyordu. İki katlı evinde küçük ailesinden –sadece, adı Lisa olan bir kızı vardı– başka tezgahtarları ve katipleri yaşıyordu. Arazide ayrıca iki kulübe daha vardı, küçüğünde Mefodi oturuyordu ve biraz daha büyükçe olan ikincisini ise demiryollarında tamirci olarak çalışan Piyotr Petroviç Ragozin’e kiralamıştı. Burada son olarak evin diğer kısımları –katiplerin ve tezgahtarların yazın mesken tuttukları kurutma barakası ve kiler– bulunuyordu. “Büyük Yer”in boş bırakılan kısmını ısırgan otları, yabani otlar ve pembe ebegümeçleri kaplamıştı, kalan kısmındaysa gece barınağına dönüştürüldüğü için uzun olan büyük taş binanın yanı sıra Merküri Avdeyeviç’in iplik fabrikası ile birlikte elde ettiği, görünümü görkemli bir ambar bulunuyordu. Ilık yaz gecelerinde fabrikadan, ahşap mavnaların nemli, katranlı ve alışılmadık derecede gıdıklayıcı kokusundan başka, eski ipleri çekme halatına çevirmek için çalıştırılan kadınların söylediği türküler yükselirdi.

Meşkov, servetini adım adım, yavaşça; zaman zaman çeşitli sorunlar ve düş kırıklıkları yaşayarak çoğaltmıştı. Gece barınağını pek umursamazdı; düzensiz ve belalı bir yer olmasına rağmen başka bir amaç için dönüştürülmesi çok büyük masraf gerektiriyordu. Ambar da arsa kirasını güçlükle çıkartıyordu, ancak buraya yeni bir bina inşa etmek için zaman uygun değildi.

En büyük üzüntüsü, topraklarını bütün bu meydanı kaplayacak şekilde genişletmeyi ve ısırgan otlarıyla ebegümeçlerinin yetiştiği boş arazisiyle birleşen, gece barınağının arkasındaki arsayı ele geçirmeyi istemesine rağmen, bu arsa üzerinde eski ilkokul binasının bulunmasıydı. Okulun sahibi olan kent belediyesinin hiçbir koşulda buradan vazgeçmeye niyeti yoktu. Bundan dolayı da Meşkov, her zaman yaramazlık yapan gürültülü küçük çocukları ve aşırı derecede serbest davrandıklarını düşündüğü öğretmenleriyle birlikte okuldan soğumaya başladı; ve bu soğuma bazen onu şaşırtıyordu çünkü kendisi her zaman eğitim ve terbiyeye, özellikle de öğrenmeye saygı duymuştu.

Her olaydan bir şeyler öğrenmeye gerçekten önem verirdi. Ne var ki laik eğitim ona oldukça yabancıydı ve bu yüzden de laik eğitime karşı duyduğu saygı; bu görünüşteki utangaçlık, –hayranlıktan dolayı sesinin kasıtlı olmayan bir biçimde kısılması– yüzünden sınırlanmıştı. Dini eğitime karşı duyduğu saygı ise çok daha derindi: Bazı özel amaçlar için ilk kopeklerini biriktirmeye başladığı ilk gençlik yıllarında bile, Kitabı Mukaddes ve dinsel kitapları sular seller gibi yutmuş din adamlarına tapardı. Benzin, boya ve vernik satılan dükkanda çırak olarak çalıştığı zamanlarda, dükkanı süpürmeden önce sanki yere sekiz rakamını çiziyormuşçasına çaydanlıktan su serpiştirirken de, kilisede duyduğu dinsel duaları, yani kendi aydınlanmasının kaynağı olan sözcükleri mırıldanmaktan haz alıyordu. Şimdi, olgunluk çağında da, bazı kış akşamlarında manastırın yurduna uğruyordu; oradaki misyonerlerin karşı görüşteki çeşitli insanlara ağır suçlamalar yönelttikleri tartışmalardan iyi anlıyordu, tıpkı para işlerinden anladığı gibi. Mum kandillerinin titrek ışığıyla aydınlanan, alçak kemerli kilisenin ortasındaki mimber ya da okuma sıralarındaki rahipler, tombul yüzlerinde biriken teri silerken, karşılarındaki benzer sıralara oturmuş Eski İnananlar³ tarikatı mensuplarını suçluyorlardı. Bütün gece, “Ortodoksluktan sapanların” şiddetle itham edilmesine harcanıyordu ve uzun sakallı, saçları omuzundan aşağı dökülen adamlar, “Sakal ve bıyığın traş edilmesinin hiçbir biçimde Hıristiyanlıkla çelişmediğini ve hatta, özellikle de bıyığın kesilmesinin bazen gerekli olduğunu” iddia ediyorlardı. Karşılarında oturan, daha az kıllı olmayan adamlar ve kendilerini sakal savunucuları olarak görenler de, Eski İnananlar tarikatının kitaplarını sallayarak, “sakalı traş etmenin günahı o kadar büyüktür ki şehitlerin kanları bile bu günahın kefaretini ödeyemez,” diyorlardı. Meşkov, hiçbiri boşa gitmeyecek şekilde bütün bu tartışmalarda tarafların ortaya attıkları tezleri, gerçek ve karşıtının ifadesi olarak, özenle belleğine yerleştirirdi. Beğendiği yorumları yürekten ezberler ve evine vardığında, bütün kadınların en ılımlı ve halim selimi olan, karısı Valeriya İvanovna’ya bütün ayrıntılarıyla anlatırdı bunları. Şöyle derdi örneğin:

“Peder Zinovi’nin tüylerin kendi doğallığına bırakılması için verdiği yanıtı dinle Valyuşa: ‘Saçın uzaması doğal olduğundan ve bunun inançla bir ilgisi olmadığından, sulak yerlerdeki kamış ve sazlıklar gibi saçlarımız da uzar; bu yüzden saçın uzamasında selamet ya da kutsallık yoktur. Saçını ve sakalını kesmiş bir adamın çok iyi bir kalbi olabileceği gibi, tam tersine, saçı sakalı uzun imansızlar ve kötü insanlar da olabilir. O halde, insanların saçını kesip sakalını traş etmesi gerektiğine itiraz edecek ne var?’ Peder bu soruyu zar zor yanıtlıyor değil mi Valyuşa? Ve Eski İnananlar kaçamak yanıtlar veriyorlar; gerçeği kabul etmek istemiyorlar. Onlar diyorlar ki, Tanrı imgesi sakallıdır ve bu yüzden de sakal traşı olmak günahtır. Bunun üzerine Peder Zinovi onlara şu yanıtı verdi: ‘Öyle değil. Bunun iki nedeni var: a) Tanrı bir ruhtur, dünyevi bir varlık değildir ve bu yüzden ne sakalı ne de bıyığı vardır; ve b) Bebek ve kadınların sakalı olmadığına göre bu onların, Tanrı tarafından yaratılmadıkları anlamına mı gelir?’ Çok derin bir yanıt Valyuşa, çok derin!”

Ve hafızasının mükemmelliğinden hoşnut kalan Merküri Avdeyeviç, kilisenin inançlarına karşı gelenlerin tartışmada yenilgiye uğramalarından şeytani bir zevk alarak, sakalını okşayacak, gülümseyecek ve kendi kendine hiddetle söylenecekti:

“Sakalı savunanlar nasıl da saçmalıyorlar!”

Meşkov, bilginin üst biçimi olarak din eğitimini, alt biçimi olarak da laik bilimi görüyor ve bu iki biçim arasında, aile bağlarının karakterine benzetilebilecek bir bağlantının var olduğuna inanıyordu; kitaplığının önemli bir bölümünü de bu yüzden kilisenin yayınladığı kitaplar oluşturuyordu. Onun düşüncesine göre bilim, babaevine dönmek gibi bir niyeti olmayan, müsrif, mirasyedi bir çocuktu. Bu bakımdan Merküri Avdeyeviç, eğitimli insanlara karşı, güvensizlikle karışık bir saygı duyuyordu: Bu doktorların ve natüralistlerin bölücülerle ilişkili olup olmadıklarını yalnızca Tanrı bilebilir. En iyisi bunlardan uzak durmak; bu daha güvenli.

Ve Merküri Avdeyeviç’in, erkek kiracısı Mefodi’den gelen daveti merak ile karışık bir kaygıyla kabul etmesinin nedeni de buydu; üstüne üstlük aktör Svetuhin’i biliyor olmasının ve Pastuhov’un, daha önce hiç karşılaşmadığı türden tuhaf bir insan olmasının ötesinde, içki içerken kendisini asla kontrol edemediği için de bu öneriden tedirginlik duyuyordu.

“Buyrun,” dedi Mefodi, ağzına kadar doldurulduğu için içindeki votkanın bir kısmının parmaklarına damladığı bardağı ona uzatırken.

“Oo, hayır, teşekkürler,” dedi Meşkov, ses tonunu alçaltarak sanki oradakileri selamlıyordu. “Ben içki içmem. En azından içki içmediğim söylenebilir.”

Ve o anda Pastuhov’la göz göze geldi.

YEDİ

Merküri Avdeyeviç’in karşısında oturan adam gençti genç olmasına ama şişmanlığı ve iradesiz görüntüsü onu yaşından büyük gösteriyordu. Tombul yüzündeki kendini beğenmişlik ifadesi, ona üstünlük izlenimi verse de, kibarca bir gülümsemeyle yukarı kalkan yanak ve dudakları, yüzünün sükunetiyle ve basmakalıp gülümsemesiyle tamamen çelişiyordu; soğuk, donuk ve hırslı gözleri, turnabalıkları gibi soru sorarcasına bakıyordu. Bu gözlere dikkatle baktıktan sonra Meşkov’un içine düştüğü durum ancak, “Şimdi mahvoldum!” sözüyle ifade edilebilirdi. Donuk gülümsemenin bir an için bile olsa son bulmasını ve bu olağanüstü insanın bilgece konuşmasını kendisine yöneltmesini düşünmek yine de memnuniyet vericiydi.

Ve gerçekten de, Pastuhov’un yüzü canlandı, bakışları yüzünün geri kalan uzuvlarıyla birleşti ve bardağını tokuşturmak için Meşkov’unkine doğru uzattı.

“Bütün bu saçmalıklara son verin, lütfen!” dedi zarif ve bir o kadar da samimi bir biçimde. “Sizin asla votka içmediğinize kim inanır ki? Siz Skopet⁴ değilsiniz değil mi? Ne de yoksullar için para toplayan dinsel topluluk üyesi bir yaşlı kadın?”

Meşkov böylesi sözleri daha önce hiç işitmemişti. Eğitilmiş bir insandan bu tür bir konuşmayı kesinlikle beklemezdi ve bu sözlerde pek çok gariplik vardı. Özellikle de “Skopet” sözcüğü onu şaşkına çevirmişti. Kahkahasına engel olamadı.

“Öyleyse bu bayramın kutlu olması için!” dedi, aradaki resmiyeti azaltarak.

Bıyıklarını sıyırarak dudaklarından uzaklaştırdı ve bir dikişte votkayı içiverdi.

“Paskalya ayinine nerede katıldınız?” diye sordu Pastuhov; Meşkov’la konuşmayı başlatmak için en iyisinin bu olduğunu düşünmüştü.

“Paskalya ayinine eski din okulunun kilisesinde katılmak adetim oldu,” diye yanıtladı Merküri Avdeyeviç, her şeye rağmen oldukça aydın bir insanla karşı karşıya olduğunu düşünerek memnun olmuştu.

“Peki, kilisedekiler nasıl şarkı söylendiğini hâlâ unutmamışlar mı?”

“Hayır, eski geleneği devam ettiriyorlar. ‘İsa Göğe Yükseldi’yi boru gibi bir sesle ve Yunanca, ‘Christos anesti ek necron’ diye söylüyorlar.”

“Boru gibi bir sesle ha, öyle mi?” dedi Pastuhov ve gülümsedi.

Svetuhin söze karıştı: “Dini okulda her zaman kullandığımız ifadedir bu: ‘Boru gibi bir sesle söyleyelim.’”

“Sizin bir zamanlar dini okuldayken, ‘Haçtaki Suçlu’yu söylediğinizi anımsıyorum,” dedi Meşkov saygılı bir ifadeyle.

“Gerçekten mi? Beni tekrar gördüğünüzde tanıdınız mı?”

“Tanımaz olur muyum? Doğrusu tiyatroya pek gitmem ama siz bazen kiliseye gidiyorsunuz ve ben sizi kilisede görmüştüm. Hatta, bu yılki Paskalya ayininde de koroda söylediğiniz konuşuluyordu.”

“Evet, öyle oldu.”

“Ne demek istiyorsun İgor?” diyerek Pastuhov şaşkınlığını dile getirdi. “Hâlâ ilahi söylediğin anlamına mı geliyor bu?”

“Kesinlikle evet.”

“Ne halt etmeye?”

“Unutma ki Aleksandr, biz dini okul öğrencileriydik. Böyle olmaya zorlandığımızı hissederdik. Gençlik günlerim aklıma geliyor, bayram nedeniyle dini okuldan dağıldığımız günler. Paskalya zamanı heyecan içinde olurduk; hepimiz en güzel şekilde giyinir, boyunbağı takardık, giysilerimizi torbaya doldurur, yataklarımızı toplardık. Sabah ayini ve komünyon⁵; bütün hepsi bu. Ayinde ilahi söylenirken varsın ama ondan sonra yoksun; tatile gidiyorsun, evine gidiyorsun. Okuldan uzaklaşıyorsun, memleketine, kendi insanlarına gidiyorsun. Heyecandan insanın içi içine sığmaz.”

“Bütün bu söylediklerin ne kadar da doğru, İgor,” dedi Mefodi duygusal bir biçimde. “Bir insan tam da böyle hisseder; içi içine sığmaz. Sahnede olduğun kadar coşkulusundur.”

“Sen sahnede hiçbir zaman heyecanlanmadın ki,” dedi Pastuhov küçümseyerek.

Fakat Mefodi ona kulak asmayarak devam etti.

“Ve bugüne değin, dini okulda yaptığım gibi giyinip kuşanmamışsam eğer, Paskalya, benim için Paskalya olmamıştır.”

“Aktörmüş!” diyerek Pastuhov inatla devam etti, “Sahnedeyken coşkulanırmış! O nasıl coşku duyabilir ki? Yoksa kıyafeti mi yaşıyormuş o heyecanı? Ve ben senin öğrenci lirizmine de inanmıyorum, İgor. Moda olduğu için böyle davranıyorsun, hepsi hepsi bu. Bütün büyük aktörler bugünlerde kilise korosunda söylüyor. Epistol’u ve Apostol’un⁶ yaptıklarını okuyorlar. Ve sen de bu modayı takip ediyorsun. Moskova Sanat Tiyatrosu’ndakilerin peşinden ayrılmıyorsun. Onlar bir yoksul evine gittiler mi sen de yoksul evine gidiyorsun. Onlar kilise korosuna gidiyor, sen de onları izliyorsun. Takdis edilmiş ayin ekmekleri bir tepsi içerisinde onlara uzatılıyor ve bu sana da uzatılana değin sen bekliyorsun. Bütün bunlar, ikiyüzlü bir iyi kalpliliğe benziyor. Ne demek istediğimi anlıyor musun?”

“Hayır anlamıyorum,” diye yanıtladı Svetuhin ölçülü ama afalladığı belirgin bir ifadeyle, “neden bu kadar kızgın olduğunu anlayamıyorum.”

“Kızgınım çünkü sen modayı körü körüne takip etmeye çalışıyorsun. Çünkü sen, kilise korosunda duygusuz bir biçimde, dinsel ilahileri söylermiş gibi yapıyorsun. Sen bu ilahileri boşu boşuna söylüyorsun.”

Bir turpun kökünü ovaladı, kokladı ve turpu masanın üstüne fırlattı.

“Tatlı bir kokusu var,” dedi iğrenerek.

Mefodi, kızgın bir ifadeyle, sanki onları cezalandırıyormuş gibi bardakları tekrar doldurdu.

“Bir aktörün, kendini beğenmesinden dolayı utanç duymasının gereği yok,” dedi emredici bir tonla ve bardağını yukarılara kaldırıp indirdi. “Eğer kendimizi beğenmiyorsak, biz ne biçim aktörüz?”

“Sen ne biçim bir aktörsün?” diye soruyu tekrarladı Pastuhov sataşarak.

“Ben sadece bir aktörün gölgesiyim. Büyük aktör Svetuhin’in gölgesi.”

Pastuhov bir süre konuşmayarak sabit bakışlarla Mefodi’yi gözlemledi.

“Bir aktörün gölgesi mi? Doğru belki de. Ama senin kibrin, hiç de bir gölgeninkine benzemiyor,” dedi sonra.

Bu kez Mefodi, mahçup bir ifadeyle Pastuhov’u süzdü ve uzunca bir süre duraksadıktan sonra yanıt verdi:

“Siz de bundan payınıza düşeni almışsınız, Aleksandr Vladimiroviç.”

“Sizin gibi biz de şöhreti sevmek zorundayız,” dedi Pastuhov, “aksi halde hiçbir şey yapamayız. Şöhret, bizim itici gücümüzdür.”

Konuşmanın içinde tek bir sözcüğü bile kaçırmayan ve özellikle de Pastuhov’un, karşısındakini küçümseyici ve otoriter konuşma tarzından etkilenen Meşkov araya girdi: “Söyleşinize burnumu soktuğum için lütfen beni bağışlayın.”

Meşkov, yüzünü aktörlere doğru çevirerek, “Ben bu boa yılanları için her türlü saçmalığa başvuruyorum,” diye kesik kesik söylendi, “buna karşılık onlar beni boğmaya çalışıyorlar.”

Herkes gülmeye başlayınca ve tokuşturmak için kadehini yukarı kaldırınca, Meşkov fısıltıyı andıran bir sesle:

“Görünen o ki yetenekli insanlar tarafından çevrelenmişim. İzninizle, bu yetenekli insanların şerefine kaldırmak istiyorum kadehimi.”

Bu kadehi de bir dikişte bitirdi ve bu anda kulaklarında ve başında bir çarpıntı hissederek kanının neşeyle ama ikaz edercesine dolaştığını duyumsadı.

“Hâlâ,” dedi, bu sefer ses tonu ısrarcıydı, “kiminle tanışma şerefine ulaştığımı bilmiyorum.”

“Oo, bu sizin için önemli, değil mi? Bendeniz Aleksandr Pastuhov. Bu isim sizin için bir anlam ifade ediyor mu?”

Merküri Avdeyeviç, iki eliyle masayı sıkıca kavradı. Nasıl olmuştu da Vladimir Aleksandroviç Pastuhov’un biricik varisini tanıyamamıştı? Arsız görünümü ve düşünmeden, rastgele konuşma tarzıyla tıpkı babası gibiydi. Hatta gülüşü bile babasının kopyasıydı: Ciddi bir görünümdeyken birdenbire, sanki içinde bir şeyler patlamışçasına kahkahalar atmaya başlıyordu. Ve yanakları; özen gösterildiği belli olan, sinekkaydı tıraşlanmış yanakları, genç yaşına rağmen çenesine doğru sarkıyordu. Evet, gerçekten de babanın bütün kötü özellikleri, çocuğa intikal etmişti ve doğal olarak Merküri Avdeyeviç, tesellisi mümkün olmayan bir hatanın ezikliğini hissetti.

Çünkü bu adamın babası olan Vladimir Pastuhov, kendisine borçlu olarak ölmüştü. Dahası, borçlu olduğunu kabullenmeyen baba Pastuhov, borcun varlığını kabullenmeye zorlanamazdı da. Olay, Pastuhov’un, demiryolları merkez bürosunda çalıştığı dönemde başlamıştı. Pastuhov, demiryolları için Meşkov’a, hırdavat ve benzeri mallar sipariş etmişti. Bunun karşılığında da, –aralarında sır olarak kalmak koşuluyla tabii ki– ondan biraz komisyon almıştı. Sipariş edilen mallar sağlanmıştı fakat demiryolları hesap denetleme bürosu, tutarın tamamının ödenmesini reddetmişti. Meşkov, demiryollarından zararını tazmin etmek için çok uğraşmıştı ama fayda etmemişti. Bunun üzerine de, iş fiyaskoyla sonuçlandığından, Pastuhov’dan, komisyonu iade etmesini istemişti. Ne var ki Pastuhov o sıralar demiryollarından ayrılmıştı ve ek olarak da, Meşkov’un elinde komisyon ödediğine dair hiçbir kanıt yoktu; çünkü Pastuhov, komisyonu, yanlarında başka kimse yokken istemişti.

Bu adilik karşısında Meşkov’un büsbütün aciz kalması, onu derinden etkilemişti. Namuslu, dürüst bir yaşam sürmüştü, başkalarının da aynı şekilde davranmasını bekliyordu. İşin kuralına uydurulması koşuluyla komisyon alınması, demiryolları çalışanları arasında sıradan bir şeydi. Satıcının komisyonu ödemiş ve çalışanın da bu komisyonu kabul etmiş olması gerçeği, her iki tarafın da birbirlerini dürüst insanlar olarak görmelerini engellemiyordu. Çift taraflı tatmin amacıyla yapılmış, centilmence bir anlaşmaydı bu ve zamanın geçtiğini bildiren ama zamanın akışını engellemeyen saat melodilerine benzetilebilirdi. Ne var ki, zamanın akışı bir kez durdurulduktan sonra melodinin ne faydası olurdu? Meşkov, anlaşma tam olarak yerine getirilmediğinden, anlaşma karşılığının da iptal edilmesi gerektiğini düşünüyordu. İşlemin centilmence yorumu, bunu gerektirirdi. Fakat bu tür ideal yorumlar, Pastuhov’a büsbütün yabancıydı. Ona göre ticaret bir çeşit kumardı ve yaşamda tüccarın payına düşen de, olası risklere katlanmaktı. İşte bu yüzden Meşkov’a şöyle demişti:

“Benden ne istiyorsunuz, Merküri Avdeyeviç? Yoksa sizden rüşvet aldığımı mı ima ediyorsunuz? Fakat ben asla sizi birilerine rüşvet vermekten dolayı suçlama cüretinde bulunamam, onurlu bir insan olarak adınıza saygı duyuyorum!” Bu olaydan sonra, sokakta Meşkov’a rastladığında iki parmağını kibarca kasketinin kırmızı şeridine götürerek selam vermeyi asla ihmal etmedi.

Merküri Avdeyeviç, Aleksandr Pastuhov ismini duyduğunda, kabuk bağlamış yarasını deşen işte bu gülümseme olmuştu. Elleriyle masayı sıkıca kavramaya devam ederek şunları söyledi:

“Şüphesiz Aleksandr Vladimiroviç, adınız bana hiç de yabancı değil. Rahmetli babanız Vladimir Aleksandroviç’in bana borcu vardı.”

“Ne demek istiyorsunuz?” dedi Pastuhov kıkırdayarak, “Babamın borcunu benden almayı düşünmüyorsunuz, değil mi?”

“Peki, siz ne düşünüyorsunuz, Aleksandr Vladimiroviç? Ölülerin saygınlığını korumak varislerine düşer.”

“Babamın anısına yapacağımız en iyi şey onu rahat bırakmaktır.”

“Tek umudum, onun iyi adını korumak için sizin bir şeyler yapmanız, Aleksandr Vladimiroviç.”

“Öyleyse haberiniz olsun,” dedi iğneleyerek Pastuhov, “babamdan bana miras kalan, çürümüş bir dolapla üç ayaklı bir koltuk. Bana miras kalmadığından onun borçlarını da ödemeyeceğim. Babamın ruhunun ebediyen huzur içinde uyuması için içelim olsun bitsin.”

“Hayır,” dedi Merküri Avdeyeviç kadehini kenara çekerek, “hayır, sizin babanız benim huzurumu hiç düşünmedi, bensiz onun şerefine için.”

“Haydi ama, bu Hıristiyanlığa tamamen aykırı bir yaklaşım!” diye söylendi Pastuhov, memnuniyeti gün gibi açıktı. Pastuhov ve dostları katıla katıla gülüyordu.

“Hıristiyanlığa aykırı, öyle mi?” dedi kaşlarını çatarak Merküri Avdeyeviç ve ayağa kalkıp ayağıyla sandalyesini geri çekti. “Siz bana Hıristiyanlık dersi vermeye mi kalkıyorsunuz?”

Gülme sırasının şimdi onda olduğu açıktı ve donuk bir gülümseyiş belirdi yüzünde. Gözünü kan bürümüştü ve aynı anda burun kemerinde bir gölge oluştururcasına kaşları çatıldı. Kanının, bütün ateşiyle kulaklarına hücum ettiğini hissetti tekrar, sanki yudumladığı bir ruhtu ve bu sefer neşeyle kadeh kaldıran kimse yoktu. Yapabileceği tek şeyin, sesini yükseltmek olduğunu biliyordu; içinde kopan fırtınanın dışarı yansımasını engellemeye gücünün yetmeyeceğini de. Ne kadar durdurmaya çalışsa da, içindeki o fırtına, bastırılamaz ve dipdiri öfke patlak verecekti. Sersemlemiş bir haldeydi ama bağırmadı. Sımsıkı kenetlenmiş dişlerinin arkasındaki diliyle, karşıtlarını kırabilecek aşağılayıcı sözler yağdırdı içinden: “Eğitimli baylar”, “aktörler”, “yargılayıcılar” gibi sözcükler. Evet, aradığı sözcük tam da buydu işte: Yargılayıcılar! Geniş adımlarla küçük, gıcırtılı oda boyunca gezindi ve kaygısız tavırlarıyla sıradışı bir görünüm sunan bu bayları, “yargılayıcılar”ı gözlemledi. Sonra pencereden sokağa baktı, döndü ve bağırmamaya özen göstererek alçak bir sesle:

“Hayır baylar... Söz Hıristiyanlığa gelince... Size izin vermem...” dedi.

Kendini tutmak için bakışlarını tekrar pencereye yöneltti ve çektiği acıdan gözleri kararmış olmasına rağmen kızı Lisa’yı olağanüstü canlı bir halde, acelesizce dolaşırken gördü. Genç bir adam Lisa’ya eşlik ediyordu, evet bu genç, teknik okul öğrencisi Kiril İzvekov’dan başkası değildi. Lisa caddenin güneş gören tarafında yürüyordu, okul kıyafetlerinin en güzelini giymişti, göğsünde leylak renkli bir fiyonk olan bu kahverengi elbise Marijinski Lisesi’nin üniformasıydı; kız resmen genç bir dostuyla birlikte yürüyordu, sanki pencereleri ve mavi kapılarıyla ailesinin evi orada yokmuşçasına. Aman Tanrım! Merküri Avdeyeviç bir babanın donuk ve sabit bakışlarıyla görmüştü onu, evet gerçekten de öz kızı Lisa’yı, genç bir erkekle birlikte dolaşırken görmüştü. Erkeğin annesi, okul öğretmeni İzvekova da buradaki bu baylar kadar rahattı. Bağımsız, hatta belki de yıkıcı kadın natüralistlerden biriydi o kadın, evet evet, kesinlikle natüralist olmalıydı! Zaten bunların hepsi natüralistti. Veya yargılayıcı. Ve Merküri Avdeyeviç’in kızı, genç bir erkekle gününü gün ediyordu! O anda aklından başka hiçbir söz geçmiyordu ve geçemezdi de. Ve aklından geçenleri öfke ile haykırdı:

“Kusura bakmayın baylar ama size izin veremem; bu şekilde gününüzü gün etmenize izin veremem!”

Bu sözlerle birlikte dışarı fırladı; ne yürüdü ne de koştu ama şapkasını, bastonunu kaptığı ve formalite icabı bir selam verdiği gibi dışarı fırladı.

“Gitmek zorundayım... İyi günler, baylar!”

Pastuhov derhal doğruldu ve pencereye koştu. Meşkov’un dış kapıyı açmasını ve ardından da çarpmasını görecek kadar vakti olmuştu. Kapının mandalı sertçe tıkırdadı.

“İşte tam da hakkında yazı yazılması gereken bir insan!” dedi Pastuhov, serinletici bir duştan sonra kurulanıyormuşçasına elleriyle yüzünü silerek.

“O halde bu bir fantezi değil, tam tersine gerçek yaşama dair,” dedi Svetuhin.

Pastuhov bir kibrit çaktı ve sigarasını yakmadan kibriti fırlattı. Loş, dumanlı tavana ve duvarlara baktı, hiçbir şey görememişti ama sanki küçük odanın duvarları üzerine geliyormuşçasına geri çekildi.

“Hep aynı,” dedi kabullenmişlik gösteren bir tavırla, “imgelerin tozu bir araya toplanmış ve bir taş haline gelerek katılaşmıştır. Sanatçı hayal eder ve taştan istediği şeyi oyar. Oyduğu aslında yaşamın ta kendisidir. Gözlemin meyvesidir fantezi.”

“Demek ki baldırıçıplaklar yararlıdır, buna katılıyor musun?”

“Halkın beğendiği her şey yararlıdır.”

“Peki ya sanat, Aleksandr?”

“Önce halk gelir, sonra sanat.”

“Aleksandr! Ah, Aleksandr!”

Pastuhov hoşgörülü bir biçimde akıl veren insan tavrıyla sürdürdü konuşmasını:

“İgor, canım, seni çok seviyorum! Sevimli bir taşralısın sen!.. Ancak şunu fark etmiyorsun: Sanatçı, halka yaltaklanmalıdır. Ve serserilerinle birlikte yaptığın, tam da bu işte: Yaltaklanmak. Anladın mı?”

“Hem de çok iyi anladık,” dedi sarhoş Mefodi, “elbette anladık, hatta...”

SEKİZ

Yaprak ve çiçek desenleri bulunan masa örtüsünün üstü, suya ilk adım attığınızda, ayağınızın altında hissettiğiniz, nehrin dibindeki kumların yumuşaklığını anımsatıyordu. Önündeki kocaman kitabın yapraklarını çeviren Anoçka, resimli sayfalara geldiğinde elini kitabın kapağının altına sokup örtüyü okşuyordu.

“Sizin evde masa örtüsü her gün mü kullanılıyor, yoksa sadece pazar günleri mi?”

“Günlük kullandığımız bir masa örtüsü daha var,” diye yanıt verdi Vera Nikandrovna, “sen daha çok hangisinden hoşlandın? Masa örtüsünden mi, resimlerden mi?”

“Resimler zekâmı geliştiriyor, masa örtüsüne ise dokunmaktan hoşlanıyorum.”

“Okula neden gitmediğini bize hâlâ söylemedin.”

“Siz bir şeyler öğrenip öğrenmediğimi sordunuz. Ben de öğrenmediğimi söyledim.”

“Bak sen, cevabın ne kadar da yüzeysel.”

“Yüzeysel falan değil, sadece bana ne sorulursa onun cevabını veririm.”

“Sen okula gitseydin herhalde iyi okurdun.”

“Nereden biliyorsunuz bunu?”

“Ben öğretmenim.”

“Öğretmenler her şeyi önceden bilir mi?”

“Tabii ki her şeyi bilemezler ama sanıyorum çok zorlanmazdın.”

“Geçen sonbahar annem beni okula kaydettirmişti. Sonra... Pavlik’i doğurmaya karar verince ona bakayım diye kaydımı sildirdi. Çünkü kış geldi mi babam Volga’da çalışamıyor, annemin de her zamankinden daha fazla dikiş dikmesi gerekiyor. Biliyorsunuz, şapka dikiyor; aksesuarı varsa tanesini yirmi kapike, yoksa on kapike satıyor. Bana da düğmeli şapkalara ilik nasıl açılır, düğmeli değilse şapkaya kurdela nasıl dikilir, öğretti.”

Anoçka bir an susup kitapta bütün bir sayfayı kaplayan renkli bir resme daldı. Vera Nikandrovna ve oğlu, kızın iki yanında durmuş onu dikkatle izliyorlardı. Yüzü, duyduğu merakın etkisiyle değişik ifadeler alıyordu, üst dudağı küçümser bir ifadeyle büzülüyor, mahzun gözkapakları titriyordu.

Kız pek rahat görünüyordu. Duyulabilecek bir şekilde, kıskançlıkla içini çekti. Kiril onu oraya getirdiğinde, İzvekovların evini dikkatle incelemişti. Bodrum katındaki pencerelerinde bir kiliseninki gibi demir parmaklık bulunan ev kızcağıza çok ilginç gelmişti. Büyük odadaki kitap dolabının önünde durduğunda çok şaşırdı. Küçük odadaki raflar da kitaplarla doluydu.

“Bu kitapların hepsini okudunuz mu?” diye sordu kız.

Okunmuşu da var okunmamışı da, diye yanıtladılar onu.

“Annem diyor ki, eğer çalışmasaydım hep kitap okurdum. Herhalde siz de çalışmıyorsunuz.”

Sonra her iki odadaki, üstlerinde beyaz örtüler bulunan yataklara baktı, sonra aklına o an gelmiş gibi:

“Siz galiba orada, siz de şu yatakta yatıyorsunuz, değil mi?” diye sordu cesaretle, “Biz ise; babamla annem Pavlik’le birlikte yatıyor, ben de sandığın üstünde tek yatıyorum.”

Kiril’in odasında asılı resimlere bakıyordu tek tek. Sakallı dedelerin siyah beyaz resimleriydi çoğu, lacivert fonda beyaz çizgilerin bulunduğu kocaman bir resim dışında hiçbiri ilgisini çekmedi.

“Nedir bu?”

“Bu bir gemi kesiti, bilirsin... hani onu ikiye bölmüşsün gibi,” dedi Kiril.

“Bir gemiyi ikiye bölmek mi, nasıl olur?” dedi kız hayretle, bir Kiril’e, bir annesine baktı.

Diğerleri gülümsediler, Kiril sordu:

“Geminin ikiye bölünebileceğine inanmıyor musun?”

Anoçka gemi resminden uzaklaşarak sessizce mutfağa göz attı. Geniş Rus sobasını gördüğünde, derin bir soluk alarak, kederli kederli başını salladı.

“Bizim gece barınağında mutfak yok. Ama daha önce, ben Pavlik’ten biraz daha büyükken bunlara benzeyen odaları olan bir evde yaşıyormuşuz. Annem diyor ki o zaman mutfağımız varmış. Şimdi ne var biliyor musunuz? Pavlik doğduktan sonra annem bir gaz ocağı aldı. Pavlik’in mamasını onun üstünde yapıyor, eğer ben ve babam için salamlı börek alırsa onu da yine gaz ocağında ısıtıyor. Bizim gaz ocağı gece barınağındaki tek ocaktır. Herkes de bizden ister, ama annem vermiyor. En doğrusu da bu, herkese verirsek biz kullanamayız.”

Resimlerine bakması için Anoçka’ya bir kitap daha uzattılar. O da dizlerinin üstünde elbisesinin eteğini düzelterek hemen koltuğa oturdu. Bozuk paraları bir elinden diğerine geçirerek Vera Nikandrovna’ya, avuçlarını gösterdi:

“Tertemizdir,” dedi “yeni yıkandım.”

Yine de, inandırıcı olsun diye, ellerini elbisesinin eteğine sürdü. Baktığı resimde, rengarenk giysiler içinde, herkesin kollarını sallayarak dans ettiği kalabalık bir sokak tasvir edilmişti. Kalabalığın üstünde, yüksek binaların balkonlarındaki insanların attığı, yeşil kırmızı balonlar ve kâğıt kurdeleler dalgalanıyordu.

“Ne bu, körebe mi oynuyorlar?” diye sordu Anoçka.

“Hayır bu bir karnaval resmi,” dedi Kiril.

“Neden hepsi gözlerini kapatmış peki?”

“Kapatmamışlar, maske takmışlar.”

“Neden?”

“Birbirlerini tanımamak için.”

“Ama maskelerinde bir delik var. Birbirlerini görürler oradan.”

“Yine de kimin kim olduğunu anlayamazlar.”

“Onlar artist mi?”

“Neden artist olsunlar” diye sordu Vera Nikandrovna, “sen artist ne demek biliyor musun?”

“Biliyorum. Artistler, rol yaparlar,” dedi Anoçka hiç düşünmeden.

“Rol mü yaparlar? Sen hiç artist gördün mü?”

“Görmez olur muyum? Daha geçenlerde bize gelmişlerdi. Bir tanesi tıpkı resimdeki şu adama benziyordu, siyahlı olana…”

Anoçka, dans eden ve pelerini, o hareket ettikçe uçuşan maskeli bir adamı gösterdi parmağıyla, sonra, muzip bir öğrenci gibi kıkırdadı.

“Babama elli kapik hediye etti. Annemle beraber parayı babamın elinden kaptık.”

“O sana acımış, sen de onunla alay ediyorsun,” dedi Kiril gülümseyerek.

“Demek sen tiyatroda hiç artist görmedin,” diye sordu Vera Nikandrovna da, “peki panayıra da mı gitmedin?”

“Anneme beni atlıkarıncaya götür diye kaç kere söyledim ama o hep söz veriyor, hiç götürmüyor.”

“Kiril, sen atlıkarıncaya gidecektin galiba, kızı da götürsene. Ne zaman gideceksin?”

Kiril hemen cevap vermedi, gömleğinin kat izlerini çekiştirerek sırtına doğru itti, böyle yapınca sırtında, sıkıca bağlanmış kemerinin üstünde pileler oluştu. Bu, o zamanlar erkek öğrenciler arasında modaydı.

“Yarın gitmeyi düşünüyordum. Ama galiba yalnız gitmeyeceğim.”

Oğlunun öylesine söyleyiverdiği sözlerin gerçek anlamını kavradı Vera Nikandrovna. Onun artık evin dışında oluşmaya başlayan özel hayatına karışmış gibi hissetti kendini. Kuşkusuz Kiril, annesinde, oğlunun yeni ilgi alanlarına, ilişkilerine ve hayallerine dair kuşkular uyandıracak konuşmalardan kaçınmaya gayret ediyor, annesi de oğlunun saygılı davranışlarından gurur duyuyordu. Zaten birbirlerine hep saygıyla davranırlardı. Daha çocukluk dönemlerinden itibaren oğlunu özgür bırakmış ama ona hiç çaktırmadan bir evladın doğasının annesininkinden aykırı olamayacağını, anne ve babalarının isteklerinin çocuklarınınkiyle aynı noktada çakışacağını işlemişti. Kadın bu kurnazlığın mükemmel sonuçlar vereceğinden emindi. Gerçekten de Kiril her zaman, onun istediği gibi hareket ediyor, bu yüzden hiçbir şeyi saklamasına gerek kalmıyordu. Yalan, zorlamanın olduğu yerde ortaya çıkar. Çünkü o şiddetin acı meyvesidir. Vera Nikandrovna da oğluna istemediği hiçbir şeyi yaptırmıyordu. Kiril de bu özgürlüğün karşılığını, annesinde tam bir güven duygusu uyandırarak ödüyordu.

Kadın, bir erkek için en uygun eğitimin bu olduğuna inanıyor ve başında bir erkek olmadan oğul büyütmekten gurur duyuyordu. (Kiril’in babası Volga’da, kayığının alabora olması sonucu boğulmuştu.)

Vera Nikandrovna son sınıfa giden on sekiz yaşındaki oğlunun olgunluk çağına geldiğinin farkındaydı. Olgunluk, değişikliklerin gündeme gelmesi demekti; bunu anlıyor ve değişiklikleri bekliyordu. Fakat asla bu değişikliklerin, samimiyetin yok olacağı, gizli saklılıkların ortaya çıkacağı anlamına geleceğini aklından bile geçirmiyordu. Kiril’in samimi olmadığını söyleyemezdi. Çünkü o zaman yıllar boyunca özenle kurduğu binaya hasar vereceğini bilirdi. Bu yüzden Kiril’in yalan söylediğini, sır sakladığını hayretle fark etmesine karşın bunu görmezlikten gelmeyi tercih etti. Bunu ilk fark etmesi şöyle olmuştu:

Oğlunun gözleri ağrıyor, göz kapakları kızarıyordu. Gri kırmızı bir renk alan Kiril’in gözleri, önceleri endişe doğuruyordu ama daha sonra o kadar tehlikeli olmadığı anlaşıldı. Gözleri tozdan böyle olmuştu. Tecrübeli insanlar oğlunun gözlerini çayla yıkamasını tavsiye ettiler. Ama bu, evde uygulanabilir, basit çözüm yolu sonuç vermedi. O zaman hastaneye gittiler. Doktor, Kiril’e kurşun veya kurşun tozuyla uğraşıp uğraşmadığını sordu. Kiril bu soruyu hayır diye yanıtlamıştı. Fakat biraz düşündükten sonra okulun torna tezgâhında bazı parçaların çinkodan yapıldığını hatırladı. Doktor onu dikkatle süzdü. Bir torna tezgâhında hangi özel parçaların çinkodan yapıldığını, bunların ne işe yaradığını sordu; böyle bir şeyi hiç duymadığını söyledi ona. Kiril, bunların, aletlerin yumuşak metaller üzerinde denenmesi dışında bir işlevi olmadığını söylerken annesine şöyle bir göz atıp dönmüştü. O göz doktorunun odasında Vera Nikandrovna oğlunun yalan söylediğini anlamış, keşfettiği şeyden çok, ama çok korkmuştu. Yanıldığını düşünmeye çalışmasına karşın yine de sonraları, istemsizce oğlunu kontrol etmeye başladı.

Hastalığa kurşun zehirlenmesi teşhisini koyan doktor “Dilerim ki,” demişti, “teknik okul öğrencilerinin sağlığını düşünürler.”

Vera Nikandrovna doktorun bu sözlerinin Kiril’i utandıracağını sandı ama gördü ki, oğlu hiçbir utanma belirtisi göstermiyor, sadece hastalığıyla ilgileniyor; o zaman kendisi de hastalığı düşünmeye başladı. Hastalık kısa sürede atlatıldı. Fakat, anneyi, doktorun odasındaki keşfi bir türlü rahat bırakmıyordu. Elbetteki ana oğul arasındaki içtenlik kaybolmamıştı, kaybolamazdı da; ama ilişkilerinde, üzerine belli belirsiz bir gölgenin düştüğü, yeni bir dönem başlamıştı, tıpkı yaz mevsiminin bittiğinin, yeşillikler arasındaki sararmış ilk yaprakla anlaşılması gibi.

Ve şimdi yapraklar, her şeyin geçip gittiğini ima ediyormuş gibi bir kez daha sararmışlardı. –Bir an için görünmüş, dalgalanmış ve yok olmuşlardı. Bir kez daha, ama sonsuza dek.–

Vera Nikandrovna oğlunun yüzüne yine, “Sana eskisi gibi inanıyorum ve eminim ki benden hiçbir şey gizlemiyorsun,” der gibi baktı.

“Ben biraz dolaşmak istiyorum,” dedi Kiril, rüzgârlığını aldı.

“Gezintiden daha yeni döndün ama.”

“Yoo hayır, sadece dış kapının önünde durmuştum.”

Kiril odadan ağır adımlarla çıktı. Mizaç olarak hareketli ve canlı olmasına karşın ağırbaşlı davranmaya özen gösteriyordu. Tam çıkmaya yeltenmişti ki kapı açılıverdi. Eşikte, saçları rüzgârdan hafifçe karışmış, şalvarı kadın eteği gibi kabarmış Parabukin durmuş, içeri bakıyordu. Karanlıkta güçlükle seçilen bu şekil, bir devanasını andırıyordu.

“Kimsiniz, ne istiyorsunuz?” diye söylendi Vera Nikandrovna.

“Baba,” diye seslendi Anoçka masanın arkasından zıplayarak.

“Şimdi belli oldu nerede saklandığın,” dedi babası da “bağışlayın, kızımı almaya geldim. Burada ne yapıyorsun?”

“Bana resim gösteriyorlar.”

“Resim mi? Ne büyük incelik, teşekkür ederiz,” dedi ve kenarlarından azar azar ısırılmış jambonlu ekmeğini “al” diyerek kızına uzattı.

“Haydi eve gidelim, konukseverlikleri için teşekkür et onlara.”

“Galiba onu sizinle göndermeyeceğiz,” dedi Vera Nikandrovna çekingenlikle.

“Göndermemek mi? Siz kim oluyorsunuz da bir çocuğu anne babasına göndermiyorsunuz.”

“Ona çok kaba davranıyorsunuz. Böyle olur mu?”

“Ona sorun isterseniz, nasıl davrandığımı. Sorsanıza haydi. Neden sormuyorsunuz?”

“Babanla gitmek istiyor musun?” diye sordu nezaketle Vera Nikandrovna.

Anoçka dişleriyle ekmekten bir parça kopardı. Ağzı dopdolu olduğu için başını salladı. Ayaklarını sürüyerek babasına yaklaştı ve Vera Nikandrovna’ya yeni tanıştığı ama daha fazla tanımak istemediği bir insanmış gibi baktı. Parabukin zafer kazanmış bir insan tavrıyla Anoçka’yı kendine çekti.

“Jambondan ye, jambondan ye,” diyordu ısrarla, sandviçi işaret ederek, “neden hep ekmekten yiyorsun?” Sonra saçlarını sallayıp kafasını geriye itti, bu hareketiyle ana baba otoritesinin bu yabancılara sağladığı üstünlüğü göstermek ister gibiydi.

“Konukseverlikleri için teşekkür et,” diye yineledi bir daha.

O zaman Vera Nikandrovna bir öğretmen ciddiyetiyle konuştu:

“Ana baba haklarından söz ediyorsunuz ama bu hakları ne yapacaksınız acaba? Siz kızınızı okula bile göndermiyorsunuz. Halbuki o çok başarılı bir kız, okula gitmesi gerekiyor.”

“Teşekkür ederim ama ben de eğitimli biriyim. Eğer başkalarından farklı bir şey yapıyorsam bu, onlardan daha aptal olduğumdan değildir.”

“O zaman bu durumdan utanmalısınız.”

“Bu kadarı da fazla artık, birinin kendi aklına göre yaşadığını gördüğünüzde ona hemen utanmaz damgası vurursunuz.”

“Kızınızın yanında nasıl böyle konuşursunuz,” dedi Vera Nikandrovna, şaşırmıştı, “ne yani, aklınız sıra kızı eğitimsiz mi bırakacaksınız.”

“Eğer bu sizi o kadar endişelendiriyorsa ona okumayı yazmayı siz öğretiverin madem.”

“Öğretirim, ne var.”

“Haydi o zaman öğretin.”

“Öğretirim.”

Kiril birden bir kahkaha patlattı. Anoçka da ondan etkilenip, başını yana çevirdi, ağzını eliyle kapatarak güldü. Bu yaşını başını almış insanlar, konuşmaları böyle beklenmedik bir şekilde kesilmemiş olsaydı, az daha bir horoz dövüşüne gireceklerdi. Tam bu anda bir çocuk sesi işitildi. Olga İvanovna kollarında Pavlik’le birlikte içeri daldı.

“Bağışlayın, ne olur sizi böyle kızdırdığımız için bizi bağışlayın,” dedi kadın, acelesi varmış gibi içeri girerken. Sonra durup güçlükle nefes aldı, titreyen parmaklarıyla saçının gevşek örgülerini düzeltti. Gözleri faltaşı gibi açılmıştı, “Anoçka’yı bağışlayın,” dedi, “onu arıyordum –nereye gitmiş olabileceğini bilemedim... Onu bağışlayın, üstü başı pek iyi değil. Benimki de öyle. Sus Pavlik sus! Anoçka alsana çocuğu, sen onu susturmayı becerirsin... Yabancıları neden rahatsız ettin ayıp, değil mi yavrum? Ah canım benim... Senin yüzünden Tişa, hepsi senin yüzünden, kendinden utanmıyor musun? Bu doğru bir davranış değil. Neler oluyor tanrım, neler? Bağışlayın bizi, çok sağ olun! Babayla kızı barıştırmışsınız. Ah, ne kadar ayıp, Tişa.”

İçinden sel gibi taşan sözcüklerin önünü kesemiyordu. Orada bulunan herkesin yüzüne tek tek baktı, ürkmüştü, yine de halinden memnundu, gereken her şey söylenmiş ve yapılmıştı, işler umduğundan iyi gitmişti. Herkes durmuş, onun, duygularını dışa vuruşunu izliyordu.

“Siz ona yemek de vermişsiniz,” dedi. Dizlerini bükerek onları selamladı. Sağ olun, başınıza bela olduğumuz için bizi bağışlayın, sağ olun, bütün bunlar için özür dilerim. Tekrar teşekkür ederim. Anoçka, Pavlik’e ekmeğinden bir parça verirsen bağırmayı keser. Haydi gidelim...”

Kızıyla eşini, tekrar tekrar özür dileyerek dışarı itiyordu.

Vera Nikandrovna onun sözünü kesti:

“Ben kızınızı atlı karıncaya götürmeye söz vermiştim, sakıncası var mı? Eğer mümkünse onu yarın bana gönderin, olmaz mı?”

“Ah size çok borçluyuz, çok sağ olun,” dedi Olga İvanovna.

İzvekovlar da onları uğurlamak için dışarı çıktılar. Şaşkınlık içindeki Parabukin, çocukça bir merakla giderayak Kiril’e sordu:

“Demin benimle kavga etmeye gerçekten niyetli miydin?”

“Eğer üstüme gelseydiniz, evet.”

“Sen tam anlamıyla bir çılgınsın delikanlı. Ben iskelede on iki pud⁷ ağırlığında yük taşıyorum. Piyano taşırım sırtımda be!”

“Ne yapalım,” dedi Kiril omuzlarını silkerek, “kendi evinde insan duvarlardan destek alır. Kendimi bir şekilde kurtarırdım merak etmeyin...”

Kiril, gülerek bahçedeki gülünç manzarayı izlemeye koyuldu: Kucağında ağlayan bebekle küçük kız, onun arkasında Samson’un devasa silüeti ve son olarak da hâlâ konuşmaya devam eden ufak tefek, çevik kadın.

“Pek garip bir aile,” dedi Vera Nikandrovna.

“Evet gerçekten de tuhaf,” dedi Kiril de, “neyse, gidip biraz dolaşayım.”

“Evet dolaş biraz.”

Az önce ikisi kapıda durarak Parabukin ailesinin uzaklaşmasını izlemişlerdi. Şimdi ise o, tek başına, oğlunun bahçeyi geçmesini izliyordu. Kiril bahçe kapısına dirseklerini dayadı, orada bir müddet oyalandı. Uzaklaştıkça küçülüp nihayet gözden kaybolana dek, oğlunun sokaktan aşağıya doğru gidişini izledi.

Gerçekten, annesinden bir şey saklıyor muydu?

DOKUZ

Kentin büyük bulvarında iki çiçek bahçesi ve parka benzeyen İngiliz tarzı bir meydan vardı. Bu meydanda, gümüş kaplama kaşıklarla dondurma yiyebileceğiniz büfeler ve oturup kımız içebileceğiniz, yoğurt yiyebileceğiniz bir baraka vardı. Leylak, ıhlamur, kavak ve karaağaçların sıralandığı park yolu, denizkabuğu biçimindeki ahşap sahneye uzanıyordu.

Her kesimden, her kuşaktan kent sakininin vakit geçirdiği bu denizkabuğunda pazarları bando çalardı ve her birinin kendine özgü saatleri ve bulvarda, kendine özgü yerleri vardı. Lipki adı verilen bulvar, kentte yaşayanların biyografisinde anlamlı bir yer tutuyordu.

Her tarafından güneş gören çiçek bahçesinden oyun oynayan çocukların söylediği tekerlemeler duyulurdu; “Pırıl pırıl parlasın, geceleri kaybolmasın!”

Ve onların yorulmak bilmeyen dillerinden bu tekerlemeler art arda sıralanırdı: “Hanım yeni, güzel bir entari almış, yüz rubleye daraltmış, solu al, sağı al, siyahı alma beyazı al.”

İngiliz Parkı’nda, güneş battıktan sonra insanı sersemleten tütün kokusunu içlerine çekerek sessizce oturan şemsiyeli hanımefendiler ile Anfitiatrov romanlarının müptelası erkekler olurdu. Sabahları ise, kımız evinde ağaç yapraklarının arasından süzülerek masalara düşen gün ışığı, yarısı dolu bardakların üzerinde lekeler bırakarak, burada sessizce oturan akciğer hastalarının soluk, kemikli ellerini aydınlatırdı. Pazar günleri ve bayramlarda buraya askeri müziği dinlemek üzere zanaatkârlar ve kâhyalar gelir, denizkabuğunun çevresinde toplanarak alkışla tempo tutar, “Demiryolu Tren Marşı” çalındıktan sonra tezahürat yaparlardı. Park yolu boyunca, her an, göz ucuyla büfelerde limonataların açılmasını ya da gaz lambalarının üstünde dans eden böcek sürüsünü seyrederek sarmaş dolaş gezinen çiftlere rastlanabilirdi. Ayakkabılarının tabanıyla patika yolunu düzleştiren bu çiftlerin arkalarından yoğun bir toz bulutu yükselirdi.

Hayır, Lisa ile Kiril burada buluşmazdı. Şehirde, Volgaya çok yakın başka bir bulvar daha vardı. Buradaki tahta perdenin önünde de düzenli budanmış akasyalar, leylaklar, karaağaçlar ve ıhlamurlar sıralanmıştı. Ama burada dondurma satılmazdı, büfeler de yoktu. Orkestra çalmıyor, kımız içilmiyordu. Sadece, önünde piyano biçiminde bir çöp kutusunun durduğu ve bir süpürgenin dayalı olduğu bir bekçi kulübesi ile bir kayık ve bir çift kürek bulunurdu. Ayrıca bulvarı boydan boya karşılıklı tek sıra halinde izleyen alçak, yeşil banklar sıralanmıştı. Bu bulvara Sobaçi Lipki adı takılmıştı. Lipki gölgeliklerine ya şapkalarını çıkarıp burunlarının üzerinde bir yelpaze gibi sallayarak serinlemeye çalışanlar ya da kel kafalarının terini mendille silip yollarına devam eden rastgele insanlar uğrardı.

Bu bulvar Lisa ile Kiril’in de yaşamına diğerlerinin hayatına girdiği gibi girmiş, gençliklerinin eşiğinde en hassas heyecanlarının simgesi oluvermişti. Ne Lisa ne Kiril daha on altılarına bile varmamışken Kiril Lisa’ya ilk mektubunu sundu. Kiril bu mektubu yazmak için elinde mürekkeple okulun çatı katına çıkmadan önce, Lermontov’un Zamanımızın Bir Kahramanı adlı romanını yeni bitirmişti. Lisa’ya yazdığı mektup Vera’nın Peçorin’e yazdığına benziyordu. Fakat bu mektup daha umutlu ve aydınlıktı.

Mektubunu Lisa’nın eline ayrılırlarken tutuşturuvermişti.

Lisa ise korku ve telaşla sordu:

“Nedir bu?”

“Mektup,” dedi Kiril.

“Kime?”

“Size!”

“Neden?”

“Evde okursunuz.”

Mektubu almamasından korktuğu için Kiril’in sesi çok hafif çıkmıştı.

Fakat kızın yüzü çok kızarmıştı. Mektubu önlüğünün altına saklayıp kaçtı. Soluk soluğa kalan Kiril de, boğulmak üzereyken sudan kurtulan bir adama benzemişti.

Bu olaydan sonra uzun bir süre buluşmadılar. Buluştuklarındaysa Lisa mektubu geri verdi, “Nasıl cüret ettiniz buna. Nasıl bana mektubun her yerinde ‘sen’ diye hitap edebilecek kadar laubali bir şekilde yazabildiniz?” dedi öfkeyle, “Mektubu ‘siz’ diye hitap ederek baştan yazın!”

Şimdi aradan geçen iki sene sonra kendisini o kadar olgunlaşmış hissediyordu ki, mektup olayını hatırladığında, Lisa’nın ‘siz diye hitap ederek baştan yazın’ demesine, kendisinin de bunu yerine getirmiş olmasına sadece gülüyordu.

Beraberliklerinin ilk yazında Sobaçi Lipki parkında bekçinin gözünden ırak, leylak ve akasyalardan oluşan duvarla çevrili bir park yolu seçmişlerdi kendilerine. Kiril, Lisa’nın elini ilk kez burada tutmuş, o da elini çekmemişti. Park yollarında yürürken bu çekingen dokunuşlardan çok utanıyorlardı ama çok mutlu ve sevinçliydiler. Burada, o yaz sonu Lisa, yazın başında kendisini öfkelendiren sen sözcüğünü kullandı. Ertesi yaz da, bir gün, Kiril kopardığı beyaz bir leylak dalını, kahverengiye beyaz iyi gider diyerek Lisa’nın göğsüne yaklaştırdı. Lisa o leylak dalını alırken Kiril’in parmaklarını küçük göğüslerinin üstünde sıkıştırdı. İkisi de şaşkınlıktan donakalmıştı. Lisa, o leylak dalını bekçi görmesin diye önlüğünün altına sakladı.

Ta park yolunun sonlarında çok sevdikleri bir bank vardı. Burada vicdan göreceli bir kavram mıdır, yoksa değil midir gibi çelişkili konular üzerine tartışırlardı. Herkese göre değişik bir vicdan var mıydı; yoksulların vicdanı bir türlü, liselilerin vicdanı başka türlü müydü; kadın veya erkeklerin vicdanı farklı mıydı?

“Belki de vicdan denen şey, tamamen bir uydurmadır,” diyordu Kiril, kuşkulu bir ses tonuyla. Lisa fısıltıyla itiraz ediyordu:

“Sen delisin. İnsanın vicdanı sızlayınca yüzü kızarır değil mi?”

“Evet ama ben felsefi bir bakış açısından ele alıyorum konuyu.”

“Ben de öyle. Eğer kan yüzüne çıkıyorsa, veya vicdanın seni rahatsız ettiği için uyuyamıyorsan, demek ki bir şeyler var. İşte bu bir şey, vicdanın ta kendisidir.”

“Eğer pişmanlıksa, bu bir fonksiyondur...” diye devam ediyordu Kiril de. Ve sözcükleri anlamsızlık içinde yüzen bir yelkenli gibi kaybolup gidiyordu.

Konuşmaları çoğunlukla, bir araya geldikleri zaman neler yapacakları konusuna geliyordu. Bu, yıllar boyu onların konuşma konuları oldu: Bir araya geldiğimiz zaman... Her biri bunu istediği gibi yorumlamakta serbestti. Birbirleri hakkında her şeyi, ama her şeyi bildiklerini sanıyorlardı artık. Ama çoktan beri yalnız birbirleri için yaşadıkları halde buluştuklarını evdekilerden saklıyorlardı. Kiril annesinin ondan açıklama beklememesinden, Lisa da babasından korktuğundan.

Üçüncü yaz, daha doğrusu ilkbaharın başlarında kafalarında bir soru oluştu: Sırlarını açığa vurmanın zamanı gelmiş miydi? Lisa liseyi bitirmek üzereydi. Kiril’in ise daha bir yılı vardı. Kendilerini Moskova’da küçük öğrenci odalarında, yahut belki de –bu mümkün olabilir miydi?– bir odada yaşayan iki üniversite öğrencisi olarak görüyorlardı şimdiden. Sonunda önce Lisa’nın, annesiyle konuşmasına karar verdiler. Valeriya İvanovna’nın bazı kuşkularının olduğunu bildikleri için bu o kadar korkunç gelmiyordu onlara. Öte yandan çok iyi kalpli bir insandı ve Merküri Avdeyeviç’e haberi incelikle aktarabilirdi. Kiril’e gelince haberi Vera Nikandrovna’ya söylemek o kadar zor değildi.

“Ben sadece ona durumu bildireceğim o kadar,” dedi Kiril umursamazca.

“Senin için sorun değil zaten. Bu sırrı gizlemekte zorlanmadın. Ama ben hep ıstırap çektim. Benim için sır taşımak yalan söylemeye eştir.”

“Hayır, kesinlikle hayır,” diyerek kararlı bir sesle itiraz etti Kiril, “bu ikisi yerle gök kadar farklı birbirinden. Birinde kasıtlı olarak yalan söylersin, diğerinde ise yalnızca sessiz kalırsın.”

“Bence, ikisi de aynı şey; doğruyu söylememek veya yalan söylemek... Aynı kapıya çıkar. Ya sen, benden herhangi bir gerçeği gizleyebilir misin?”

“Hımm... Eğer bu çok önemli bir amaç uğruna olacaksa, sanırım gizlerdim.”

“Peki, ya yalan söyleyebilir misin?”

“Neden soruyorsun?”

“Hayır, söyle.”

“Yalan söylemek mi? Ben sana hiç yalan söyledim mi?”

“Hiçbir zaman!” dedi Lisa öfkeyle. Hemen ardından sordu: “Söylemezsin, değil mi?”

“Neden soruyorsun?” Kiril tekrar etti kırgın bir ses tonuyla.

“Öylesine soruyorum,” dedi Lisa. Birkaç dakikalık bir sessizlikten sonra alakasız bir şey hakkında konuşuyorlarmış gibi devam etti:

“Sen Piyotr Petroviç’i tanıyor musun?”

Kiril aniden durdu. Adımlarını şaşırmıştı. Bir an dönüp Lisa’ya baktı, sonra bakışlarını kaçırdı ve tekrar yavaş yavaş yürümeye devam etti.

Bu konuşma, Bağımsızlık Günü adını verdikleri gün yapılmıştı. Sabah, kiliseden dönen Lisa’ya rastladığında Kiril hemen ona yaklaşmıştı. Bu, öylesine beklenmedik, serbest ve tehlikesiz bir buluşmaydı ki, neşeyle peş peşe üç karar almışlardı: Bağımsızlık günü ilan etmek, Meşkovlar’ın evinin önünden çekinmeden geçmek ve ertesi gün bağımsızlığın onuruyla panayıra birlikte gitmek. Her kaldırım taşını ezbere bildiği evinin önündeki yolda yürürken, Lisa’nın kalbi güm güm atıyordu. Her an babasının sesini duymayı bekliyordu; babasının o sert, şefkatsiz sesi kaderini değiştirebilirdi. Pencereden, annesinin müşfik, yaşla dolu gözlerinin kendisini izlediğinden hiç kuşkusu yoktu. Korkmuştu ve utanmıştı. Ama evin önünden hiçbir olay çıkmadan geçip gittiler. Dolaşırken Kiril Lisa’ya Anoçka olayını sonra da Svetuhin’le tanışmasını anlattı. Ve yine evde sırlarını nasıl açıklayacaklarını konuştular. Doğru ve yanlış kavramları üzerine tekrar tartıştılar. Tam bu sırada Kiril birden durdu ve sordu:

“Kim bu Piyotr Petroviç?”

“Ragozin,” dedi Lisa.

“Evet, onu tanıyorum,” dedi Kiril önemsemez görünerek, “mahalledekilerin hepsini tanıyorum, onunla da merhabalaşırız.”

“Arada uğruyor musun?”

“Neden uğrayayım ki?”

“İşte yakaladım yalanını!”

“Hayır!” dedi Kiril.

“Yüzünden anladım! Bembeyaz oldun! Ne saklıyorsun? Ona gittiğini biliyorum.”

“Daha neler,” dedi inatla Kiril, “bunu da nereden çıkardın canım.”

“Bir keresinde çocuklarla beraber bizim avluya girmiştin. Hatırlıyor musun, paskalyanın ikinci günü maymun oynatan bir Bulgar laternacı gelmişti. Peşine de bir sürü serseri takılmıştı, hatırlıyorsun değil mi?”

“E-e, ne olacak yani geldiysem geldim! Maymuna bakıp gitmiştim. Maymunu görmek değildi derdim, seni görürüm diye umutlanmıştım... Maymunu ne yapayım?”

“İşte bir yalan daha. Ben pencereden maymunu seyrediyordum. Sana, maymunun yaptıklarını tek tek sırayla anlatabilirim. Önce bir bayanın, şemsiyesiyle gezintiye çıkışını taklit etti, sonra bir köylü kadının suya gidişini, sonra da sarhoş bir adamın tahta perdenin önünde yatmasını...”

“Görüyorum ki sen yalnızca maymunu seyrediyormuşsun. Beni fark etmemene şaşırmadım,” dedi Kiril gülümseyerek.

“Seni bal gibi gördüm, kalabalığın arkasında duruyordun. Kafanı kaldırıp bizim pencereye bir kez bile bakmadın. Bir kez bile! Yoksa beni görürdün. O sırada beni evden çağırdılar. Bir dakikalığına ayrıldım. Döndüğümde sen yoktun.”

“O saçmalıktan sıkılıp gittim.”

“Nereye?”

“Evime.”

“Ben hemen dışarı fırladım ama seni göremedim. Sen kayboldun ama avludan dışarı çıkmadın. Sahi nereye kaybolmuştun. Yalnız Ragozin’e gidebilirdin.”

“Lisa, Ragozin’le ne alakası var.” Bunu derken gülümsüyordu Kiril. Kibarlığı kızı yumuşattı. Biraz rahatlamıştı fakat hayal kırıklığına uğramış gibiydi, içini çekti:

“Ama,” dedi, “yine de benden gerçeği saklayabileceğinden eminim.”

“Söylemiştim, bazı gerçekler söylenmemelidir.”

“Nasıl olur,” dedi Lisa “iki çeşit doğru olduğunu mu düşünüyorsun? Yani, birisi söylenen, ötekisi saklanan.”

Lisa, tam Sobaçi Lipki’ye girmek üzerelerken keskin bir hareketle ona döndü. Geriye baktığında, önünde uzanan sokağın onun için adeta kitabın yeni açılan bir sayfası olduğunu gördü. Park yolunda gördüğü tek başına yürüyen adamı tanımıştı.

“Babam” diye fısıldadı, bütün konuştuklarını unutmuştu.

Lisa bulvarın girişine yöneldi; okul forması içindeki bedeni kaskatı kesilmişti, ölü gibiydi. Sonra hemen kendini, caddeyi boydan boya kapatan leylakların arasına attı.

“Buradan bir yere kıpırdama!” dedi Kiril sertçe, ona yol vermemeye çalışarak ve arkasından koşmaya başladı. “Koşma, Lisa. Hatırlasana –Bağımsızlık Günü!”

Bahardan beri giydiği, özensizce omuzlarına atılmış okul ceketini düzeltti. Bu ceket, lise ve ticaret lisesi öğrencileriyle kıyaslandığında erkekliğe, onlara nazaran bir adım daha yaklaşmış olan teknik okul öğrencilerini ayırt etme olanağı sağlıyordu.

Merküri Avdeyeviç bulvara yaklaştığında park yolu bomboştu. Hemen geri döndü. Sanki sokağı ölçüyormuş gibi adımlıyor, bastonunu da bastıra bastıra yürüyordu. Öyle ki her an durmaya hazırdı. Eve gidince karısına ne diyeceğini düşünüyordu bir yandan da. Şöyle diyecekti:

“Seni yalancı karı seni! Aklın nerede? Senin kız Lipki Bulvarında kırıştırıyor, kızını dövmeyen dizini döver. Lipki’de ne haltlar karıştırıldığını herkes bilir. Lipki başında kavak yelleri esenlerle ahlaksızların yeri... Ama Lipki sosyal bir yer aynı zamanda. Orada yalnız serseriler değil aklı başında insanlar da var. Verem hastaları bile hava almak için gidiyor... Peki Sobaçi Lipki nasıl bir yerdir? Ahlaklı bir insana bunu nasıl açıklarsın? Senin Sobaçi Lipkin çalı dibi, haberin olsun. Ve o çalı dibinde senin yüzsüz kızın Yelizeveta genç bir adamla saklanıyor. Bak da gör nasıl bir cevher büyütmüşsün. Senin kızın vicdansızın, ahlaksızın biri!

Karısına bunları söyleyecekti Merküri Avdeyeviç: Ne namus var senin kızında, ne vicdan.

Zerresi yok işte!

ON

Parlak gri yağmur bulutları cennetten yeryüzüne indiler ve rüzgâr onları karşılamak için ıslığa benzer sesler çıkararak yeryüzünden göğe doğru yükselmeye başladı. Sandallar beşik gibi sallanıyordu, önce yukarı çıkıyor, sonra çığlıklar eşliğinde aşağı iniyordu. Kızlar ciyakladı, akordeonlar inledi, delikanlılar sevinç çığlıkları attı.

“Yelkenlimle bir aşağı bir yukarı geziyorum

Hayali gemimle sevgilimin kapısından geçiyorum.”

Trampetler atlıkarıncaların fırıl fırıl dönüşünden tamamen habersiz, çalmaya devam ediyorlardı; org çalanlarsa bu gürültüden çoktan sağır olmuşlardı. Gösteri çadırlarının çanlarının birbiriyle kıyasıya yarıştığı panayır alanı tam anlamıyla bir curcuna içindeydi. Bu curcuna, sanki havayı deliyor, oradaki kalabalığı alıp her şeyin rengârenk boyandığı, bambaşka bir dünyaya uçuruyordu. Bu hayali dünyada her şey basitti ve aslın suretiydi; gerçekte yoktu ama yine de hayatın gerçekliğinden kopuk olduğu ölçüde gerçeğe yakınlaşıyordu.

Balmumundan yapılmış el yapımı Kleopatra’nın kar beyazı göğsüne dolanan canlı bir engerek yılanı bir iniyor bir havalanıyordu.

“Son geçit töreni için herkes güverteye yoldaşlar! Muhteşem gemimiz Variag asla düşmana teslim olmadı, kimseden aman dilemiyor!” “Örümcek Kadın” ve “Balık Kadın” gösterilerinin yapıldığı çadırlar… Papağanın, güçlü adamın ve dansçının bulunduğu çadırlar… Herkesin gözü önünde Kara Korsan’ın kafasının kesildiği çadır… Dans eden fino köpeklerinin bulunduğu çadır… Erkeklerin kadın kılığına, kadınların erkek kılığına girdikleri değişim tiyatrosu… Cüceler tiyatrosu… Becerikli Shetland midillisi… İnsan akvaryumu… El falına bakarak geçmişi, bugünü ve geleceği bilebilen falcı… Bir Amerikan sinema makinesi… Orangutan… Bir Hint fakiri; bütün bu harikalar, çizgili perdelerin, tahtaperdelerin, yepyeni kontrplakların ardındaki derinlikte gizlenmişti. Seyircilerin ilgisini çekmeye yönelik anlık görüntüler pencerelerden, sahneden, merdivenlerin tepesinde bir belirip bir kaybolurken çığırtkanların etrafında dönüp duran kalabalık da bir çadırdan diğerine ağır ağır sürükleniyordu. İnsanlar, ödedikleri paranın karşılığını en iyi şekilde almanın hesabını yaparken Kleopatra, kruvazör ve orangutan arasında kararsız kalıyorlardı.

Kalabalığın arasında orada burada, omuzlarında parlak sarı ve kırmızıya yakın turuncu içkilerle dolu kocaman cam sürahiler taşıyan seyyar satıcılara rastlamak mümkündü. Üzerlerine çıkartmalar yapıştırılmış olan ıslak havlulara sarınmış, yüksek tenor sesleriyle mallarını tanıtıyorlardı: “Limon ve portakalla tatlandırılmış, ferahlatıcı, tatlı içecekler!” Çığlıkları, kvas, ve dondurma, kek ve zencefilli çörek satıcılarının bulundukları muhtelif köşelerden yankılanıyor; sesler, şen curcunanın içinden geçip kasketlerin, başlıkların, şapkaların ve şalların üstünden uçarak oradan oraya mekik dokuyordu. Amaçsız kargaşalığın üzerine çöken toz tabakasından alandaki binalar dumana bulanmış gibi görünüyordu. Etrafına bakınırken Kiril barakaları, tütün fabrikasını, hapishaneyi ve üniversiteyi dumandan güçlükle ayırt edebiliyordu. Kargaşanın baskısından kurtulmak isteyen Kiril, Lisa’yı kolundan tutup kalabalığın dışına çekti. Tam dondurmacının önünde durdular. Kiril sordu:

“Hangi dondurmadan istersin çilekli mi, kremalı mı?”

“İkisinden de!”

Karışık dondurma aldılar. Tabaktan kayan dondurmaları kaşıklayarak yemeye koyuldular.

“Biliyor musun, çocukluğumda burada ilginç şeyler olurdu. Sonbaharda arabacılar burada neredeyse batar, atları çamurdan kayışla çıkarırlardı. İlkbaharda ise burası bir toz duman olurdu ki bir çadırı diğerinden ayırt edemezdin. Atlıkarıncalar şimdikinden daha çoktu. Beni buraya babam getirirdi. Ne kadar zaman geçti aradan acaba? Uzun yıllar önceydi.”

“Dondurmayı ezmekten hoşlanmıyor musun?” diye sordu Lisa, “Daha lezzetli olur.”

“Yok, ben ezilmemişinden hoşlanırım.”

“Ama eriyince çok yumuşak ve tatlı oluyor.”

“Şu üniversite binasını görüyor musun, panayırı köşeye sıkıştırmış.” Kiril anlatmaya devam etti, “Çok sürmez burada gezinmek yasaklanır. İstersen atlıkarıncaya binelim. Üniversite binasını beğeniyor musun? Evet mi? Ben de beğeniyorum. Çok özgür görünüyor. Ek binaları büyüyünce tramvay hattını geçip alandan atlıkarıncayı sıkıştıracak, daha sonra cezaeviyle kışlayı da.”

“Ne diyorsun!” dedi Lisa, “Cezaevini hiçbir zaman sıkıştırmaz.”

“Sanırım yıkacaklar cezaevini. Baksana, her şey nasıl da gelişiyor, daha dün seninle atlı tramvaya biniyorduk ve elektrikli tramvayı hayal bile edemezdik, bugün onun beş kat daha hızlı gittiğini fark etmiyoruz bile. Artık bir üniversite şehrinde yaşıyoruz. Ve belki de gözümüzü açıp kapayıncaya dek ne kışla, ne cezaevi kalır...”

“Hiçbiri mi?”

“Hiçbiri.”

“Yoo, buna ütopya denir.”

“Biliyorum buna ütopya denir, fakat burada üniversite olamaz laflarını da kendi kulaklarımla duymuştum. Ama her şey göz açıp kapayana dek gerçekleşti. Değil mi? Haydi, birer çikolatalı ve kaymaklı dondurma yiyelim mi?”

“Panayırlara yazık olur,” dedi Lisa.

“Üniversite daha değerli. Çünkü özgürlük aşılayacak,” dedi Kiril Lisa’ya iyice yaklaşarak.

Lisa cezaevinin beyaz duvarlarına uzun uzun baktı; bakışları üzgün ve donuktu. Sonra dondurmasını iyice ezip eritti.

“Neden şu binanın parmaklıkları birbirinden farklı,” diye sordu sonra.

Kiril sesini o kadar alçalttı ki ancak duyulabiliyordu:

“Şu değişik olanlar kürek cezası mahkûmlarına ait. Onlar politik mahkûmlardır. İçeri ışık girer fakat oradakiler bir parça gökyüzünden başka hiçbir şey göremezler. O da eğer tam pencerenin altında duruyorlarsa. Diğerleri ise adi suçlardan mahkum olanların kaldığı yer. 1905 yılında onların, parmaklıkların arasından kırmızı mendiller salladıklarını görmüştüm. Senin hiç tanıdığın politik mahkûm var mı?”

“Hayır. Olsaydı bile korkardım.”

“Korkar mıydın?” yarı şaşkın, yarı gücenmiş bir ses tonuyla sordu.

“O adam beni herhalde çok alık bulurdu.”

“Neden? Benimle konuştuğun gibi herhangi bir konuda onunla da konuşabilirdin.”

“Bu nasıl kıyaslama! Ben seninle konuştuğum gibi hiç kimseyle konuşamam. Senin öyle tanıdıkların var mı?”

“Var,” dedi Kiril etrafa ihtiyatla bakınarak.

“Ragozin mi?” diye sordu kız çabucak.

“Bu tür konuşmalarda isim kullanılmaz.”

Lisa, Kiril’in konuşmasında övünç sezinledi. Ama hemen susup gözlerini tabağa dikti. Dondurma güneşte eriyordu.

“Ben artık istemiyorum,” dedi Lisa.

“E, hani erimiş seviyordun.”

“Artık istemiyorum.”

Dondurmacının hesabını ödeyip kalktılar. Bir çadırdan diğerine akan, karşı konulmaz insan seli, onları, fark ettirmeden içine çekiyordu. Kalabalığın arasına karıştıklarında birbirlerini kaybetmemek için el ele tutuştular.

“Panayır gezileri olmazsa ne kadar yazık olur,” dedi Lisa.

“Önemli olan harekettir...” diye yanıt verdi Kiril de. O sırada önleri, ‘Kara Korsanın Portekiz Kralı Tarafından Öldürülmesi’ adlı gösterinin yapılacağı çadırın önünde biriken kalabalık tarafından kesilmişti.

İki taraftan da sıkıştırılıyorlardı. Lisa Kiril’e epey yaklaştı. Kızcağız neredeyse parmağını bile oynatamıyordu. Kız, ona o kadar yakındı ki simsiyah kaşlarının ve yeni çıkmaya başlayan bıyıklarının üstündeki ter damlalarını görebiliyordu. Çok ciddi gözüküyordu, bu Lisa’ya çok komik geldi.

“Evet, önemli olan, harekettir,” dedi onu taklit ederek. Kiril’in üst dudağına daha yakından baktı. “Senin bıyıkların var, şimdi farkına varıyorum.”

Kiril onun gülümsediğini fark etmeden “Her şey hareket eder,” dedi ciddi bir edayla, “panayırlar yok olur, o zaman da halk tiyatroya gider.”

“Eee tabii ki tiyatro başka bir olay! Ben tiyatroyu çok severim. O kadar severim ki onun için her şeyimi verebilirim.”

“Niçin?” dedi Kiril daha da ciddileşerek.

“Tiyatroda olmak için.”

“Sahneye çıkmayı mı kastediyorsun?”

“Eveet.”

“Daha önce hiç söylememiştin.”

“Bu hiçbir zaman gerçekleşmez ki. Sadece benim hayallerimden biri,” dedi içini çekerek. Kiril onun, yüzüne çarpan hafif, ılık nefesini hissetti, hafiften süt kokusunu anımsatıyordu.

Kiril kızın yüzünü yakından ve daha dikkatle incelemeye başladı. Kirpiklerindeki her tel tek tek gözüküyordu. Gözlerinin mavimsi yeşili çok temiz ve yumuşaktı. Çenesi hafif kalkık ve ince, saçları da ince telli ve havalıydı. Kafasını arkaya atıyor güneş rahatsız ettiği için gözlerini kapatıyordu. Kız elini onunkinden çekmek istedi. Ama o avucunda sıkıştırmaya devam etti. Durumdan çok hoşnuttu.

“Sen aktrislere pek de benzemiyorsun,” dedi.

“Aktrisler nasıl olur ki?”

“Farklılar. Sen daha iyisin.”

Sonunda kalabalıktan çıkabildiler. Panayır gösterisini şimdi daha iyi izleyebiliyorlardı.

Panayırın girişindeki çizgili perdenin açılmasıyla, gözleri birdenbire karanlıktan güneşe çıkmışçasına kamaştı. Oyunun başladığı bir zil sesiyle duyurulduktan sonra sahnede Portekiz Kralı’nın görüntüsü belirdi. Çanın tam altına kurulmuş bir tahtta oturan kral, sırmalı kadife bir kaftan giymiş, kır saçlarının üzerine de etrafı şeritli bir taç oturtulmuştu. Rahatça bacak bacak üstüne atmıştı –ayaklarında beyaz, pamuklu çoraplar ve parmak uçları Tatar usulü kıvrılmış yaldızlı terlikler vardı– kırmızı mendiline burnunu sildi ve yavaş hareketlerle terli boynunu kurulamaya koyuldu. Kare şeklinde kesilmiş sakalları, yüzünün bir yanında daha cılızdı, yanakları elma gibi kıpkırmızıydı.

Daha zil sesi kesilmemişti ki kalabalığın içinden bir ses yükseldi:

“Pa’l Zakaroviç, nasıldı?”

Baskılı bir tişört ve sert, parlak siperi olan bir kasket giymiş olan Pavel Zakaroviç, kendisine sesleneni derhal tanıdı ve kalabalığın, korsanın idamını gören kısmını dirseğiyle iterek o sahneyi henüz görememiş olan kısmına ulaşmaya çalıştı.

“Temizle orayı!” diye bağırdı, yüksek perdeden müzikal bir ses tonuyla. Sesinde kalabalığın durup kendisini dinlediği kanısından doğan, tatmin dolu bir ifade vardı.

“Öyle temiz olsun ki bal döküp yalayabilelim! Ama dökülen kan ne olacak? Onu temizleyemezsin ki! Aman tanrım! Cellat bu oyunu çok iyi oynuyor, adamın dağınık buklelerini eline doladı ve satırı küt diye indirdi boynuna, kopan kafa yere yuvarlandı. Onu bir sepetin içine fırlattı ve sanki sepetin içindeki, bir kütükmüş gibi tekmeledi onu, başsız gövde çöktü ve bir daha asla kalkamadı. Kısa ve kaygısız bir hayat, bilirsiniz, bunun sonunun böyle feci olacağı baştan belliydi. Sonra cellat eldivenlerini çıkarıp sepetin içine, kesik başın üstüne attı ve ellerini sildi, ‘Ben sadece vazifemi yaptım, yalnızca bir emir kuluyum’ der gibiydi. Ama kral...”

Tam bu sırada Pavel Zakaroviç döndü ve itham eden bir tavırla parmağını Portekiz kralına doğrulttu. Bütün yüzler onun işaret ettiği yöne doğru çevrildi.

“O, başında tacı olan, kılını dahi kıpırdatmadı: Korsanın kafasının kesilmesini emretti ve o yılan, ait olduğu yere, kraliyet sarayına dönmeyerek kanın baltadan yere akmasını öylece seyretti, bu, onun hiç mi hiç umrunda değildi... Bak kardeşim, gidip bu manzarayı görmelisin, mutlaka yapmalısın bunu. Pişman olmayacaksın, inan bana!”

Zil bir kez daha çaldı ve dizlerine uzanan kırmızı entarisi ve başında şapkasıyla pala bıyıklı cellat sahneye çıktı ve kralın yanındaki yerini aldı. İnsan seli o anda kabararak sahneye yaklaşmaya başladı.

Lisa birden Vera Nikandrovna’yı gördü. O da diğerleriyle birlikte gösteriden çıkıyordu. Hemen babasını hatırladı. Dün onlara rastladıktan sonra hiçbir tepki göstermemişti. Ama kendisini gelecekte zor günlerin beklediğini biliyordu Lisa. Bir an kalbi sıkıştı, dili tutuldu, sadece, uyarmak istercesine Kiril’in elini sıkabildi. Kiril ise bu tepkiyi anlamamıştı, bu yüzden kıza, aynı biçimde elini sıkarak yanıt verdi. Bu izdihamda, Lisa’nın düşünmek bile istemediği, fakat gerçekleşmesi artık kaçınılmaz olan konuşmayı ertelemek olanaksızdı. Vera Nikandrovna’dan gözünü ayırmayan Lisa, nihayet, kadının onlara doğru geldiğini fark etti. Kiril annesini görünce çok sevinmişti.

Kiril, birdenbire sevinçle haykırdı:

“İşte annem. Ne iyi! Şimdi sizi tanıştırayım.”

Vera Nikandrovna yalnız değildi. Yanında, elinden tuttuğu, Anoçka vardı, kızı kalabalıktan korumaya çalışıyordu. Yüzünden, çocuklara özgü o bayram sevinci okunan Anoçka’nın saçları bugün düzgünce taranmıştı.

Kiril daha “Bu Lisa, tanıştırayım,” demeden Vera Nikandrovna kıza öyle bir dikkatle baktı ki, sanki, Lisa’nın çehresinde, oğlunun, geleceğini bu kız yüzünden tehlikeye atıp, kaderini altüst edeceğini okuyordu. Lisa’nın yüzü utançtan pancar gibi oldu ama daha da güzelleşti. Bir dakika bile sürmedi bu durum, çabucak geçti. Aralarındaki konuşma Anoçka hariç herkesi ilgilendiriyordu. Onun orada bulunması isabet olmuştu, birden dikkatler ona çevrildi.

“Hoşuna gitti mi?” diye sordu Kiril.

Anoçka yanıt vermedi. Henüz terk ettiği mekânın karanlığı hâlâ gözlerini karartıyordu, ortalık şimdi, mumların titrek, sarı ışığıyla biraz aydınlanmıştı ve bu ışıkta küçük kız, korkunç, sesleri çıkmayan adamlar gördüğünü sanıyordu, tıpkı bir kabus gibiydi. Titrek ışıkta hayat öylesine hızlı, aynı zamanda öyle yavaş geçiyordu ki Anoçka celladın her adımını, korsanın her iç çekişini, kralın bütün jestlerini tekrar tekrar kafasında canlandırabiliyordu. Muazzam ve dehşetliydiler. “Onları sevdin mi?” gibi bir soruya nasıl bir cevap verilebilirdi ki? Onlar, kızın bütün benliğini doldurmuşlardı.

“Korsanların kafası kesildiği zaman çığlık bile attı,” dedi Vera Nikandrovna, “bu yüzden onu bu korkunç gösteriye getirdiğime çok pişman oldum. Çok korktu. Ama gelmeyi çok istemişti. Hayır diyemedim.”

“Hayır, hayır, kesinlikle hayır, pişman olmaya gerek yok,” dedi Anoçka, eline sıkı sıkı sarıldığı Vera Nikandrovna’ya sokularak. “Ben hiç ama hiç korkmadım. Hiçbir şeyden korkmadım.”

Böyle demesine rağmen kızcağız irkilmişti, dudaklarını ısırıyordu.

“Tabii ki korkacak bir şey yok, Anoçkacığım. Ayrıca biliyorsun sahnede gösterilenler gerçek değildir,” dedi Kiril.

“Hayır, hayır gerçek değildi tabii,” diye karşılık verdi Anoçka, kendinden emin bir sesle.

“Oyunda gördüğün hiçbir şey gerçek değildi. Korsanların kafalarını, gerçekten kestiklerini mi sanıyorsun? Oradaki kan da gerçek kan değildi, frenk üzümü suyuydu.”

“Yoo hayır frenk üzümü suyu değildi.”

“Peki neydi o zaman?”

“Gerçek kan.”

“Sen daha çocuksun.”

“Hayır, çocuk değilim. Üstelik orada büyükler de vardı, hepsine inandılar. Çünkü hepsi gerçekti! Hatta gösteride dün bize gelen aktörler de vardı.”

“Evet,” dedi Vera Nikandrovna, “Svetuhin de oradaydı, bizim yanımızda oturuyordu. Biliyor musun Kiril, çok alkışladı. Ben de çok şaşırdım. Gerçekten beğendi mi acaba?”

“İşte çıkmak üzere,” dedi Kiril annesinin sözünü keserek. Svetuhin adeta kalabalıkta fark edilmemekten korkar gibi dimdik yürüyordu. Pastuhov’la kol kola girmiş Svetuhin kahkahalarla gülüyor, beyaz takım elbisesini temizliyordu. İkisi de tepeden tırnağa beyazlar içinde olduğundan kalabalıkta hemen seçiliyorlardı. Giysilerinin tek farkı birinin şapkasının sarı diğerininkinin turuncu kurdele ile süslü olmasıydı. Sona kalmışlardı, seyircilerle birlikte yürümüyorlardı, aktörlerin sahneye girdiği, perdeyle kapatılmış çıkıştan geçmişlerdi. Kral ve celladın etrafına üşüşen insanlar hariç, kalabalık dağılmıştı. Bunlar, kostümleri ve kesici kısmı pıhtılaşmış kırmızı zerreciklerle lekelenmiş olan baltayı inceliyorlardı. Pastuhov ve Svetuhin nihayet İzvekovlar’ın karşısına çıktı. Kiril kasketini çıkarıp Svetuhin’i selamladı. Adam Anoçka’yı hemen tanımıştı. Kızın omuzlarını okşarken seslendi:

“Aleksandr baksana,” dedi “dünkü ahbabımız, tanıdın mı?” Sonra Kiril’e döndü, “Arkadaş oldunuz, bakıyorum,” dedi ona.

“Evet. Bu benim annem, tanıştırayım. Bu da Lisa Meşkova. Sizi takdim etmiyorum, çünkü herkes tanıyor.”

“Meşkova mı? Hani şu Meşkov’un kızı mı? Merküri Avdeyeviç’in mi?” diye sordu Svetuhin.

“Evet,” dedi çok hafifçe Lisa.

“Aleksandr, baksana, Meşkov’un kızıymış,” dedi Svetuhin.

Pastuhov sağa sola bakınarak elbiselerini temizlemeye devam ediyordu. Bir yandan da eski dostlarıymış gibi herkesle tokalaşıyordu.

“Darağacı seyretmeye gitmiştik,” dedi, “ne alet efendim, ne alet o öyle. Anlamadım gitti. Frenk üzümü suyuna battık. Temiz yerimiz kalmadı. Korkunç bir şey gerçekten.”

“Duyuyor musun, Anoçka? Ben dememiş miydim gerçek kan değil diye. Yalnızca frenk üzümü suyu,” dedi Kiril.

Anoçka Pastuhov’a düşmanca bakıyordu. Pastohuv bu bakışları görünce ona göz kırpıp Kiril’e döndü,

“Orada frenk üzümü falan yoktu delikanlı, bunu bilmen gerekirdi. Gerçek korsan kanıydı. Cellat da majestelerinin kendi celladıydı. Sen haklısın küçük kız. Ama mahsus frenk üzümü suyu derler ki pek korku uyandırmasın.”

Adam Anoçka’nın çenesini tuttu.

“Baksana İgor şu yüze, sahici bir deniz perisi. Denizkızı, hah!”

“Biz de gördük denizkızını,” dedi Anoçka, galibiyetinin farkında ve kimsenin onunla dalga geçemeyeceğinden emin bir insanın edasıyla.

“Balık olmak ister misin?” diye sordu Pastuhov.

“Siz kendi kendinizle çelişiyorsunuz,” dedi Kiril, “kan gerçekse, denizkızı da gerçek olmalı. Anoçka’yı nasıl bir denizkızına çevirebilirsiniz?”

“Öyle mi düşünüyorsunuz?” dedi Pastuhov, oldukça ciddi bir sesle.

Kiril devam etti:

“Elbette, ama herkes bilir ki, bunlar hokus pokus. Aynada yansıma prensibine göre düzenleniyor bu oyun.”

“Öyle mi dersin?” diye yanıtladı Pastuhov, öncekinden de ciddi bir sesle. Birkaç dakikalık bir sessizlikten sonra kendine has, tuhaf, tiz kahkahalarıyla ortalığı çınlattı, terleyen yüzünü elleriyle sildi ve dişlerinin arasından, düşünmeden konuşmaya başladı: “Bu yıkıcı şüpheciliğini bir kenara bırakmanı öneririm delikanlı. Seninki yalnızca lüzumundan fazla abartılmış akılcılık, hepsi bu. Ben sahnede gördüklerime inanırım. Kadınları balığa da, istediğiniz başka şeye de çevirebilirsiniz orada.”

Lisa’ya döndü bu kez, “Balık olmak ister misiniz, bir denizkızı?” diye sordu gülümseyerek.

“Sanırım hayır,” dedi Lisa da. Yüzü kızarmıştı. Herkes ona bakıyordu. Lisa Kiril’in de bu alaya çok kızdığını fark etti. Söylediklerini düzeltmek istedi.

“Bizim okulda bir kıza ağırkanlı olduğu için levrek adını takmışlardı. Ben ağırkanlı değilim, öyle değil mi, Kiril? Başka bir varlığa çevrilmem gerekiyorsa, bu, balık değil başka bir şey olmalı.”

“Mesela örümcek olmak ister misiniz?” dedi Pastuhov. Bu laf üzerine herkes neşelendi.

Vera Nikandrovna sanki oğlu, Lisa’nın yardımıyla bir sınavdan başarıyla çıkmış gibi oğlu adına gurur duydu.

“Gerçekten pandomimi beğendiniz mi?” diye sordu Vera Nikandrovna Svetuhin’e, gülümseyerek.

“Çok, çok beğendim. Özellikle korsanın, darağacına giderken aman dilememesi... Nasıl oynadı ama! Olağanüstüydü.”

Svetuhin bunları söylerken göğsüne vurdu, işaret parmağını Pastuhov’un burnuna doğrultarak “Demek Portekiz kralı, önünde diz çökmemi istiyor, öyle mi? Çok bekler, gitmeyeceğim.”

Panayır gösterisinin oyuncuları da bu hareketleri gördüler. Kral, yanındaki cellada bakıp gülmeye başladı. Bu arada kalabalıktan bir ses yükseldi:

“Bakın bunlar da aktör!”

“Siz de panayırda mı oynuyorsunuz?” dedi Anoçka safça.

“Ben mi?” diye sordu Svetuhin, “Ben görebileceğin en kocaman panayırda aktörüm. Biraz büyüdükten sonra izlemeye gelirsin.”

“Siz de korsan mısınız?”

“Hem de çok korkunç bir korsan. Herkes benden korkar.”

“Ben korkmam,” dedi Anoçka gururla.

Svetuhin ona sarıldı. Anoçka’yla konuşurken gözleri hep Lisa’nın üstündeydi. İkisinin onu dinlemesinde ortak bir yan gördü fakat Anoçka pek inanmadan, Lisa ise heyecanla dinliyordu.

“Siz de tiyatroyu sever misiniz?” diye sordu Lisa’ya.

“Hem de çok!” Ağzından hafifçe çıkan bu söz, aniden başlayan çan seslerinin arasında kayboldu. Svetuhin, yanıtını tekrarlayacağını sanarak yaklaştı Lisa’ya, yüksek fakat başkasının duyamayacağı bir sesle:

“Tiyatroya geldiğinizde kulise uğrayın ve beni bulun,” dedi.

Kız yanıt vermedi.

“Haydi gidelim,” dedi Pastuhov Svetuhin’in dirseğine dokunarak. Sonra herkesle vedalaştı, “Biz onunla panayırı dolaşmaya karar vermiştik.”

Uzaklaştıklarında Svetuhin sordu:

“Aleksandr gözlerini nasıl indirdiğini gördün mü?”

“Kızcağız mı?”

“Kızcağız değil küçük hanım.”

Bir şey demedi Pastuhov. Svetuhin ise biraz yürüdükten sonra dönüp arkaya baktı. Ama ne Lisa’yı ne İzvekovlar’ı görebildi.

“Genç bayan çok güzel,” dedi Svetuhin. Pastuhov bunu duymazlıktan geldi.

“Öyle değil mi? Şu Meşkova çok güzel bir bayan.”

Pastuhov hâlâ susuyor, sessizce panayır esnafıyla selamlaşıyordu. Sonra suskunluğunu bozmadan parmağıyla bir tabelayı gösterdi. Üzerinde, dişlerinde beyaz bir eldivenle bir baston taşıyan simsiyah bir köpek resminin bulunduğu bir tabelaydı bu.

“Şunu görüyor musun?” dedi

“Neyi?”

“Ne olduğunu anladın mı?”

“Eee, ne olmuş? Baston taşıyan bir köpek.”

“İşte o sensin,” dedi Pastuhov.

Birbirlerine bakıp gülüştüler. Ama Svetuhin çok şaşırmıştı.

ON BİR

1905 yılının Ekim ayında Yahudi katliamı sırasında Piyotr Ragozin, soygunculara ateş eden bir çeteyle birlikte, polis tarafından, sokakta yakalandı. Onu tutukladıklarında üzerinde silah bulamamışlardı ama işgüzar tanıklar onun bir arabacıya ateş ettiğini iddia ediyorlardı. Sonuçta Ragozin’in, çetenin üyesi olduğu ve silahlı çatışmaya katıldığı kanıtlanamadı. Onu bir yıl cezaevinde tuttuktan sonra asayişi bozduğu gerekçesiyle üç yıllığına sürgüne gönderdiler.

Sürgüne gittiği gün iki yaşındaki oğlu kızıl hastalığına yakalanarak öldü. Ama bu haberi o çok sonraları öğrenebildi. Karısı; ufak tefek, beyaz tenli, küçük burunlu Ksana Afanasyevna, Piyotr Petroviç’in yanında kızı gibi dururdu. Çünkü kendisi iri yapılı bir adamdı. Öne eğik geniş omuzları yüzünden, onu gören, her an ağırlıktan çökeceğini sanırdı. Tutuklandığında daha otuz yaşlarındaydı. Fakat kocaman yüzündeki sert, kahverengi sakalları, gür bıyıkları ve ancak olgun insanlarda rastlanabilecek yumuşak gülümseme onu kırkından fazla gösteriyordu. Karısı Ksana’nın yanında yürürken onu bir baba gibi korurdu, genç kadın da onun bu himayeci tavrını, zayıf ve narin bir mahluk gibi kabullenmişti. Sokaktaki halk onları hoşlanarak gülümsemeyle izler, Ragozin’e takma adıyla seslenirdi. Ona ‘Babil’in Tekeri’ veya kısaca ‘Babil’ derlerdi. Bu şaka, ancak Ksana anne olduktan sonra, bayram günlerinde Piyotr Petroviç yorgana sarılı bebeği elinde taşımaya başladığı zaman sona erdi.

“Babil, ailesini yürüyüşe çıkarmış,” diye gülüşürdü komşuları. Mahalledekiler Ragozinler’i mutlu bir çift olarak tanırdı. Ksana da kocasının sertliğine sadece bir kez tanık olmuştu. İşte o yağma sabahında; komşularıyla birlikte, evlerini Yahudi evi sanmasınlar diye ellerinde ikonlarla kapının önünde durduğu o kara günde.

Gözü dönmüş serseriler birer canavar gibi yollara dökülmüş, kurt gibi uluyarak avlulara dalıp, saklanan Yahudileri bulmaya çalışıyor ya da onların boşaltılmış evlerini talan ediyorlardı. Çocuklara, eşyalara, pencere çerçevelerine; her şeye zarar verip, saldırmışlardı. İnsan kemikleri, pencerelerin kırık çerçeveleri, korku içinde bağrışan çocuklar, mutfak tezgâhları... Her şeyi ateşe verdiler. Her yanı pis kokulu, kopkoyu bir duman kapladı. Bu olaylar sırasında sokağın köşesinden aniden, ellerindeki zincirleri havada sallayan birkaç kişi fırlamıştı. Adamlardan biri, vurun haydi, diye bağırdı. Ksana, Piyotr Petroviç ne zaman yanından ayrılıp eve girdi, ne zaman geri döndü farkına varamadan kocasını zincir sallayan adamların arasında gördü. O zaman ikonunu komşularından birinin eline tutuşturduğu gibi Ragozin’in peşinden koştu. Adamın ceplerine sokup bir türlü çıkarmadığı ellerine asıldı. Ama kocası hızlı hızlı yürümeye devam ediyordu. Ceketine asıldı yine olmadı, Ragozin yürüyordu. Cekete asılırken “Petya, Petenka canım benim,” diye çığlık çığlığa bağırıyor, kocasıysa, kadının ağırlığını hiç hissetmiyormuşçasına onu sürüklüyordu.

“Piyotr çocuğumuzu düşün!” diye bağırıyordu Ksana.

Adam birden geri döndü kadının ellerini ceketinden kopararak onu kaldırıma itti. Yere kapaklanan kadın bir silah sesi duyunca yüzünü iki eliyle kapatıp ağlamaya başladı.

Piyotr Petroviç bir daha eve dönmedi. Hem gidişi, hem onu sert bir şekilde itmesi, insanlara tabancayla ateş etmesi, üstelik bu tabancadan ona daha önce hiç söz etmemiş olması Ksana için beklenmedik bir şeydi; ama Ksana bunun, aynı zamanda kaçınılmaz bir şey olduğunu hissediyordu.

Kadın bir yıl boyunca her pazar günü hapishane kapısına taşındı. Bu demir kapının mat yeşil renge boyanmış parmaklıklarından tutuklulara yiyecek ve eşya veriliyordu. Ksana da, bu süre zarfında, tutuklu olarak mahkeme gününü beklemekte olan Piyotr Petroviç’e hazırladığı bohçaları, parmaklıkların arasından, gardiyana uzattı. Dirsekleri iyice ortaya çıkmış, parmakları daha da incelmişti. Gösterdiği sabır kendisini bile şaşırtıyordu. Kendi kendine ne kadar da dayanıklıymışım, diye düşünüyordu. Bu arada bir çorap atölyesine girip Meşkov’un küçük çatı katına, yeni bir eve taşınmıştı. Kocasının sürgüne gönderileceğini öğrendiğinde de kaderine lanet etmiş, ama kararlılığı artmıştı.

Ksana, kocasını yolcu edeceği kurşun gibi ağır bir sonbahar sabahının gecesinde, yakalandığı ağır hastalıktan kurtulamayan çocuğunu kaybetti.

Mahkumların gönderildiği istasyona getirildiğinde, Piyotr Petroviç çalıştığı yerlere son kez göz atarak çilingirlik yaptığı günleri hatırladı. Birlikte çalıştığı yaşlı bir işçi ona yolluk tütün getirmişti. Yük trenine tutuklular için eklenen iki vagondan birine elleri zincirle bağlanmış mahkûmlar yerleştiriliyordu. Vagonlara, tekerleklere çapraz bağlanmış parmaklıklar takılmıştı. Demirlerin şakırtısı gardaki bütün seslerden fazla duyuluyor ancak onları bastıramıyordu; makas değiştiren makinenin tiz sesi hâlâ işitilebiliyordu, tekerlekler takırdıyor, vagonları birbirine bağlayan borular silah sesine benzer sesler çıkarıyor, tren düdüğü hareket vaktinin geldiğini bildirirken etrafı dumana boğuyordu. Bu sesler sanki garip bir diyalog oluşturuyordu: “Hayat geçip gidiyor, geçip gidiyor,” diyordu demir parmaklıklar. “Hayat devam ediyor, devam ediyor,” diye haykırarak şarkı söylüyordu demiryolu. Bu tartışma kafasında yalnızca tek bir düşünce olan Ksana’yı yoruyor ve endişelendiriyordu: Bütün bunları nasıl atlatacaktı, ayakta durmayı ve o korkunç katliam sabahında olduğu gibi yere düşmemeyi nasıl başaracaktı?

“İyice konuşmaya başladı mı?” diye oğlunu sordu Piyotr Petroviç.

“Evet çok iyi konuşuyor,” dedi karısı.

“Benim nerede olduğumu soruyor mu?”

“Evet, sık sık seni soruyor.”

“Çok mu yaramaz?”

“Evet, çok.”

“Geceleri nasıl uyuyor? Uslu mu?”

“Çok uslu.”

“Eskisi gibi seni yoruyor mu?”

“Yok, hayır hiç yormuyor.”

“Benim için öp onu, olmaz mı?”

“Öperim.”

“Artık bütün dişleri çıkmış olmalı, öyle değil mi? Ona sımsıkı sarılıp öp benim için, Ksana.”

“Merak etme, ona senden kocaman bir öpücük götüreceğim.”

İşte böyle ayrıldılar. Mahkûmların vagonlarının bulunduğu tren, bir süre sonra, garda bekleyen veya yavaş yavaş hareket etmeye başlayan diğer trenler arasında gözden kayboldu.

Piyotr’un ihtiyar arkadaşı Ksana Afanasyevna ile vedalaşmaya hazırlanırken kadının gözlerindeki ifadeyi görünce şaşırdı. Sanki cezaevinde olan Piyotr değil de karısıydı. Ksana aniden sordu:

“Çocuğu gömmeme yardım eder misiniz?”

“Hangi çocuğu?”

“Yavrumu, oğlumu.”

“Oğlunuzu mu? Siz şimdi Piyotr Petroviç’le konuşurken oğlunuzu onun için öpeceğinizi söylemediniz mi?”

“Eve dönünce öpeceğim, doğru. Evde masanın üstünde cansız yatıyor.”

İhtiyarın o an dili tutuldu sanki. Kadını dar gününde yalnız bırakmadı. Diğer iyi insanlar da ona yardım ettiler. Bu dertli gününde, onu iyi bir insan olarak bilenler Ksana’nın daha önce gösterdiği insanlığı karşılıksız bırakmadılar. Her ne kadar, eski bir atasözünde de belirtildiği gibi, işler böyle yürüyorsa da Ksana’nın durumu çok konuşuldu; hakkındaki haberler, olayın asıl muhatapları olan yardımsever insanlara ulaşana kadar kulaktan kulağa her yana yayıldı.

Piyotr gideli üç yıl olmuştu ki, istasyona yolluk tütün getiren, Ksana’ya çocuğunu gömmesi için yardım eden uzun boylu ihtiyar, bir gün Ksana’nın kapısını çaldı. Önce havadan sudan konuştular, sonra adam asıl konuya girerek bir iş için güvenilir birini aradığını söyledi.

“Hangi açıdan güvenilir?” diye sordu Ksana Afanasyevna.

“Ağzını sıkı tutmayı bilmeli.”

“Benim ağzım sıkıdır.”

“Biliyorum, işte bunun için buradayım.”

Ertesi gün Ksana Afanasyevna’nın evine iki battaniyeye sarılı bir varil getirip bodruma indirdiler. Bodruma yerleştirilen varilleri Ksana daha sonraları sadece lahana turşusu almak için oraya indiğinde hatırladı. Bodruma, evin içinden geçen bir geçitten giriliyordu.

İlkbaharda da bir akşamüstü bir teknik okul öğrencisi yolda arkasından yetişerek ona ne zaman uğramasının uygun olacağını sordu. Çünkü elinde, ona ulaştırılması gereken bir paket vardı. Ksana, paketin içinde ne olduğunu sordu ona.

“Bilmiyorum,” dedi çocuk. “Sadece size yakın oturduğum için benden rica ettiler.”

Ksana Afanasyevna, o an, konuşurken çocuğun sesinin titrediğini fark etti, sürekli öksürüyordu da. Gece eve posta paketine benzer bir şey getirdi. Geldiğinde ceketinin düğmelerini açıp kasketini çıkarmıştı. Alnını da buruşuk mendiliyle sildi. Susuyor, konuşmuyordu.

“Paketiniz çok ağır olmalı ki böyle terlemişsiniz,” dedi Ksana Afanasyevna gülümseyerek.

“Eğer kaldıramazsanız, ben yardımcı olurum,” dedi akşam misafiri.

Kadın paketi kaldırmayı denedi fakat yerden sökemedi.

“Aman Tanrım. Kaç pud ki bu paket?”

“Bilmiyorum,” dedi misafir, “bana sadece nereye koyacağınızı bildiğiniz söylendi.”

Çocuk ceketinin düğmelerini yeniden iliklemeye başladığında yüzündeki ifade sertleşmişti, öyle ki artık ona hiç kimse soru sormaya cesaret edemezdi. Ksana Afanasyevna tekrar gülümsedi:

“Bu işle çoktan beri mi uğraşıyorsunuz?”

“Hangi işle?”

“Jimnastikle” dedi kadın, paketi işaret ederek.

“Jimnastiği çocukluğumdan beri severim.”

“Çocukluğunuzdan beri esrarengiz paketler mi taşıyorsunuz?”

“Bunun neresi esrarengiz? Sizi tanıdığım için benden rica ettiler, ben de getirdim, ilettim o kadar.”

“Ya ben kabul etmeseydim? Kim olduğunuzu bile bilmiyorum.”

Çocuk yanıt vermek yerine, vedalaşmak için elini uzattı, aynı anda, bunun şakaya gelmeyecek kadar ciddi bir iş olduğunu ima eden bir yüz ifadesi takındı. Kapıda bir an duraksayıp sesini alçaltarak sordu:

“Kocanızın sonbaharda döneceği doğru mu?”

“Evet, gelmesi lâzım. Sonbaharda süresi bitiyor.”

Ksana Afanasyevna Kiril’le böyle tanışmıştı. Bir kez daha bu paketin benzerini getirdikten sonra birkaç ay hiç ortalıkta görünmemişti. Bu ziyaretler boyunca, tıpkı önceden olduğu gibi geliş nedeni hakkında konuşmaktan kaçınıyordu, öyle ki kadın, getirdiği paketlerin ne olduğunu onun da bilmediğini düşünmeye başladı.

Piyotr Petroviç döndüğünde, ikisi için de yeni bir dönem, birbirini tanıma dönemi başladı. Bu, uzun süre birbirlerinden ayrılmaya ve uzak durmaya zorlanan yakın insanlar için normaldir. Karakter özellikleri, günlük yaşamdaki eğilimler ve hatta bedensel alışkanlıklar değişebiliyor; bir zamanlar önemli olan huylar ayrılık sürecinde önemini yitirmiş, bazı önemsiz şeyler ise önem kazanmış olabiliyordu. Gözlerle, dokunuşlarla, dürtülerle kolayca fark edilen değişimlerin küçük, beklenmeyen, hatta dışarıdan birinin gözünde gereksiz olabilen ayrıntıları, gerçekte, bu değişimin içinde olanların uzun yaşam öykülerini gizler. Zamanla Ksana Afanasyevna’yı Ragozin’in kızı zannetmenin olanaksız hale gelmesinin, kadının eski kırılganlığını yitirerek kıvraklaşmasının, neredeyse hamarat bir ev kadını olmasının ve Piyotr Petroviç’in bedeninin tamamen değişime uğramasının nedenleri anlaşılmaya başladı: Kamburu eskisi kadar dikkat çekmiyordu, adımları daha sertti ve artık yuvarlanır gibi yürümüyordu.

Ama hiç kuşku duyulmayacak bir şey vardı ki aşkları bitmemiş, tam tersine zenginleşip derinleşmişti. Ayrı kaldıkları dönemde duydukları, aşklarının söneceği korkusu tamamen ortadan kalkmıştı. Birbirlerine yaşadıkları acılı günleri anlattılar. Yeni bir çocuk dünyaya getirmeye karar verdiler. Birbirlerine kopmaz bir bağla bağlandıklarını anlıyorlardı.

Ksana Afanasyevna kocasını bir kez bile o gün sokağa çıktığı için suçlamadı. Bir kez bile, eğer sokağa çıkmasaydın başımıza ne cezaevi ne sürgün gelirdi, oğlumuz da ölmezdi demedi. Piyotr Ragozin de hiçbir zaman oğlunun ölümünü ondan gizlediği için karısını suçlamadı. Kocasının şimdi polis gözetiminde yaşıyor olması da, sürgünden işçi partisi üyesi olarak dönmesi de onu korkutmuyordu. Kocası bunu ona söylediğinde sadece “İyi yapmışsın,” dedi.

Gerçi siyasi partiler hakkında hiçbir bilgisi yoktu fakat cezaevinin yeşil kapılarına ve kocasına getirdiği bohçaları uzattığı pencereye derin bir nefret besliyordu. O kocaman, kanatlı yeşil kapının önündeki, şimdi hüzünle anımsadığı küçük bir kilisede mum yakılıp ibadet edilir, zincire bağlı demir bir tasla mahkûmlar için yardım toplanırdı. Tasın üzerinde asılı duran, azizlerin hayat hikâyelerini anlatan tabloda Slav diliyle şöyle yazıyordu: “Mahkûmların yemeklerinin iyileştirilmesi için yardımlarınızı bekliyoruz.” Bir keresinde Ksana Afanasyevna kilisenin merdivenlerinde durup, mahkûmlar olmasaydı yardım toplamaya da gerek olmazdı diye düşünmüştü. Ama kapıda durup kiliseyi seyrederken o demir tasa bir göz atmış, İsa’nın yumuşakça birbirinin üstüne koyduğu ellerine bakmış, sonra çabucak çantasına el atıp birkaç bozukluk çıkararak bunları yardım tasına atmıştı.

O gün, bütün gün içindeki kahır peşini bırakmadı. Hep ağlamak istiyor ama gözyaşları bir türlü akmıyordu. Zaten yalnızlık geçirdiği yıllar boyunca da hep aynı duyguları yaşayacaktı. Sonra gözyaşı dökmek yerine gitgide başka bir duygu büyüdü içinde; kocası dürüst bir insandı, ona bu yüzden azap çektiriyorlardı. Onun hakkında artık böyle düşünmeye alışmıştı: Yalnızca doğru ve adil olanı yapmak, kocası için yemek içmek kadar doğal bir şeydi. Bodrumda sakladığı esrarengiz ve tehlikeli şeylerin kocasına bir kötülüğü dokunup dokunmayacağı konusunda endişeliydi. Fakat kocası bu durumu onayladı. Bu anlaşma onlar için yeryüzünde yeni bir yaşam tarzının başlangıcı oldu. Ancak, bu, önceki yaşantılarında kendileri için devamını arzu ettikleri şeylerin sona ermesi anlamına gelmiyordu.

Ragozin’in yeni hayatının fırsat verdiği ölçüde, Ksana’nın hayatında her şey eskisi gibi olağandı.

Ksana’nın, saklı tutmak için elinden geleni esirgemediği kocasının ikinci, gizli hayatına bir süre sonra Kiril İzvekov da dahil olmuştu. Delikanlıyı bu hayata çeken belirsiz beklentiler, burada netleşmiş ve bütün dünyadan gizlemesi gereken pratik faaliyetlere dönüşmüştü. Bu, ikinci dedikleri hayatları kim bilir belki de dördüncü, beşinci hayatlarıydı. Ama ne olursa olsun Kiril, diğer yaşamlarının bu ikinci hayata göre çok uzak kaldığını hissediyordu ve bu, onda adeta korku uyandırıyordu.

En zor olanı da, bütün bunları Lisa’dan saklamaktı. Öte yandan Lisa’nın kendisi de bir sırdı zaten. Fakat hayalden doğan bir sır. Her iki sır da birbiriyle özdeşleşmişti ve bazen Kiril bunların her an bir bütün haline gelmeye hazır olduklarını düşünüyordu. Lisa’nın, Ragozin’le ilişkisinin peşine düşmesi Kiril’i çok şaşırtıyordu ama bir yandan da bunu, geleceğe ilişkin ilk vaat olarak görüyor ve bu durum içini rahatlatıyordu. Bir gün gelecek, her şey onlar için bütünleşecekti ve o zaman Lisa kuşkusuz olayları aynen onun gördüğü gibi görmeye başlayacaktı.

En büyük sorun olayları Lisa’dan ve annesinden gizlemek olduğuna göre, Kiril’e öyle gelmeye başlamıştı ki onlardan saklayabildiği her şeyi, başka herkesten de saklayabilirdi. Bu iki insan onu en iyi tanıyan insanlardı; onun kafasından geçenleri okuyabilirlerdi. Hangi yabancı, tutup da, gömleğinin yakasındaki yaldızlı düğmeleri, mavi süsleri, şapkasının bandındaki, üzerinde vida anahtarı ve çekiç figürü bulunan rozetiyle sıradan bir teknik okul öğrencisine dikkat ederdi ki? Böyle bir genç adamda insanların, mesela Merküri Avdeyeviç’in dikkatini çekebilecek ne olabilirdi ki? Bununla birlikte, Merküri Avdeyeviç onu kızı Lisa’yla birlikte sokakta gördükten sonra, rozeti, mavi süsleri artık birer okul nişanı olmaktan çıkmış, onu ele verecek unsurlar haline gelmişti.

Parktaki atlıkarıncaya gittikleri gün karşılaştıkları, Lisa’nın babası Merküri Avdeyeviç, o gün hafızasına kaydettiği Kiril’in teknik okul armalı ceketini bir akşam dükkandan dönüp evinin kapısına yaklaştığında da görüp tanıdı. Evet evet oydu. Etrafına hiç bakmadan kapıyı usulca açmış, çabucak avluda yok olmuş, peşinden kapıyı kapatıvermişti.

Merküri Avdeyeviç biraz duraksayıp “Yahu bu ne, bu iş bu kadar ilerledi mi?” diye düşündü. Dün, karısı Valeriya İvanovna’yla konuştukları havaya mı gitmişti? Hâlâ bütün bu olup bitene göz mü yumuyordu? O hızla kendini kapıya attı ama avlu bomboştu. Köşe bucak her yere dikkatle baktı, ama in cin top oynuyordu. Evine, parmaklarının ucuna sessizce basarak girdi. Nefesini öyle tutmuştu ki sanki yüreğinin atışını duyuyordu.

Doğruca kızının odasına gitti. Lisa, dirseklerine abanarak yatağına uzanmış, kitap okuyordu. Üstelik üstünde mavi çizgili ev elbisesi vardı. Kitaplar dağınık bir vaziyette etrafında duruyordu. Yatağının baş tarafındaki sandalyenin üzerinde duran, yeni yaktığı lambasının yeterince ışık vermesini beklerken kalemini kemiriyordu.

“Sen evde miydin kızım?” dedi Merküri Avdeyeviç.

“Evet. Neden böyle soluk soluğasın?”

“Hızlı yürüdüm de ondan. Sınavların ne zaman başlıyor?”

“İki gün sonra.”

Babası, kızının omzunu okşayıp gülümsedi.

“Haydi,” dedi “çay içmeye gel.”

Kapıyı kapatınca derin bir soluk aldı, “Tanrım çok şükür,” dedi. Ama hâlâ, hayal görmediğini, bunun bir göz yanılgısı olmadığını düşünüyordu. Koridora çıktı ve koridordaki camdan, avluyu gözetlemeye başladı.

Mefodi’in penceresinde hiç ışık yoktu. Ragozinler’de ise zayıf bir ışık yanıyordu. Bu sırada Ksana Afanasyevna kahverengi perdeyi çekti, artık dışarıya neredeyse hiç ışık sızmıyordu. Etraf sütlimandı. Gecenin usul usul bastıran karanlığı, yeryüzüyle çatıları, çatılarla gökyüzünü aynı hizaya getiriyordu. Eee nereye kayboldu şu çocuk, diye düşündü adam. Şu iki küçük evden birinde olmalıydı. Bu barakaları da ne diye yaptırdım diye söylendi. Hiçbir gelir getirmiyordu, ama derdi çoktu. Acaba bunları yıksam mı, peki yerine ne yaptıracağım? Hiçbir şey yaptırmaya gerek yok! Bir tahtaperde yaptırıp giriş kapısını da yirmi dört saat kapalı tutacaksın. Böylece kiracıların dertlerine de kafa patlatmayacaksın. Biri votkaya düşkün, kim bilir neden; öteki hiç içmez, kim bilir neden? Yıkmalı şu barakaları.

O karanlık ilkbahar akşamı, Merküri Avdeyeviç evinin koridorunda dolaşırken kafasından bunlar geçiyordu. Kiril İzvekov’a gelince, belki de gözüme öyle göründü, diye düşündü. Meşkovların avlusu sessiz ve her şey yerli yerindeydi. Şükürler olsun!

ON İKİ

Kırmızı Tepecik Bayramında halk, kent dışına pikniğe gider. Aileler eş dostlarıyla birlikte çoluk çocuk çimlere yayılıp, semaverlerini, tabak çanaklarını sofraya dizerek eğlenirler. Börek çörekler ve ızgaralar yapılırken ocakların dumanı dağlara doğru yükselir. Şaraplar içilir, hep birlikte şarkı söylenir, sazlar çalınır.

Ragozinler pikniğe gitmek üzere erkenden yola çıktılar. Semaveri Ksana Afanasyevna taşıyordu. Piyotr Petroviç’in elinde de tabak çanak dolu sepet vardı. Yolda, tanıdıkları bir aileyle karşılaştılar. Onların yükü de oldukça ağırdı. Ahşap evlerin sıralandığı bir yokuşu tırmanıyorlardı. Tepeye yaklaştıkça sayıları azalıyordu, gençler yollarına devam ederken daha yaşlı olanların güçleri tükenmiş, geride kalmışlardı. Sokağın öbür ucunda tek pencereli küçük kulübeler vardı; onların ötesinde de, adam boyunu geçmeyen yeraltı sığınakları. Bu oyukların sona erdiği yerde sokağın da sonu geliyordu. Daha yükseklerde bataklık ve tepenin çıplak kısmında su bulmak için yapılan kazılar sonucu ortaya çıkan kaya tabakaları yer alıyordu, buralara düzgün sıralar halinde fidanlar dikilmişti. Fidanlar kök salmış; bazıları boyuna serpilmiş, bazıları ise kalın çalılar halinde büyümeye başlamıştı. Sokağın öbür tarafında, eğimli yerlerde ağaçlar birbirine daha yakındı, yaprakları rüzgârın etkisiyle hışırdıyordu, insan bu ağaçların arasında kaybolabilirdi. Bazı ağaçların tepeleri korunun üzerine çıkmıştı, bu, gelecek için bol miktarda yakacak odun vaadi demekti. Burası, sarp ve kayalık koyaklar ve kumlu yüzeyde su kaynakları üzerinde kurulmuştu.

Yerleşecekleri yeri Piyotr Petroviç seçti. “Bundan böyle İsveç’i buradan tehdit edeceğiz,” dedi Puşkin’e dönerek. Ve koyaktaki bir uçurumun kenarına oturarak ayaklarını aşağı sarkıttı. Buradan, hafif bir esintiyle salınan fidanlardan başka bir şey gözükmüyordu. Sonra sular taşındı, semaverler kuruldu ve hep birlikte, patates soymaya başlandı. Kiril su tam kaynamak üzereyken geldi. Çalıların arasından ıslık çalınca Ragozin ona yanıt verdi. Yüzü görünür görünmez Ragozin sordu:

“Bulman zor oldu mu?”

“Semaver yardımcı oldu.”

“Ama burada bir sürü semaver var.”

“Seninkisi düdüklü.”

Gülüştüler.

“Patates çorbası içer misin ortak?”

“İçerim.”

“O zaman eline bir bıçak al patates soymaya başla,” dedi Ragozin.

Sesinde bir amir edası vardı ama iyi yürekli bir insan olduğu yüzünden okunuyordu. Kiril onun, elinde koca bir bıçakla patates soyuşunu taklit etmeye çalışıyordu, birbirleriyle dalga geçer gibi bir halleri vardı.

“Yahu patates böyle mi soyulur? Yarın sürgüne gitsen herkes sana güler. Sanki kalem yontuyorsun.”

“Neden sürgüne gidecekmişim?”

“Neden mi? Patates soymayı öğrenmek için. Bak, nasıl soyuyorum, tek hareketle, incecik, kurdela gibi. Patates kabuğundan bakınca Ksana’nın bize votka koyduğunu görüyorum, o kadar şeffaf.”

Kiril’e patatesin tencereye nasıl yerleştirileceğini gösterdi Ragozin. Patateslere, un ve ayçiçek yağına bulayarak tuz, biber ve soğanla nasıl tat verildiğini de. Eğer insan hapiste değilse her yemek hoşuna gider. Hele mangalda, yanan çalı çırpının dumanını içine çekerek pişirdiği yemeğin tadı başka hiçbir şeyde yoktur. Ateşin başına çömelip kaynayan tencereden çıkan buharı içine çeken bir adamın duyuları daha keskin ve canlıdır. Hava daha bir başka, mesafeler çekici gelir; insanlar iyi kalplidir ve hayat kolaylaşmıştır. Ve bunlar için tek şey lazımdır, o da tencere.

Yemekten sonra Kiril, çimenlerin üzerine sırtüstü uzanmış, rüzgârda dans eden yeşil dalları seyrederken sesli olarak düşünüyordu:

“Her birimize birer kova, küçük kazma ve tahta kazıklar vermişlerdi. Her kovanın içine sefil, incecik fideler sıkıştırılmıştı. Okul tam tepedeydi. Her şeyin sınırları kendiliğinden çizilmişti. Vardığımız zaman, sonu gelmeyen bir sürü okul gördük burada. Fideleri dikmek kolay bir işti. Elimizdeki kazıklarla toprağa bir çukur açtık, fideleri içine yerleştirdik ve kazmalarla, çukuru tekrar toprakla doldurduk. Sonra su getirildi ve herkes kendi diktiği fideyi suladı. Benimkiler ancak dizime geliyordu. Hepsi öyle kuru ve çelimsizdi ki kasabada kimse onların büyüyüp ağaç olacağına inanmadı. Gün gelip de buralardan odun alınabileceğini söyleyene gülerlerdi. Okula geri döndüğümüzde kovalarımız, kazmalarımız ve sopalarımızla fotoğraf çektirdik. O fotoğrafı hâlâ saklıyorum. Yerde Tatarların yaptığı gibi bağdaş kurarak oturmuşum, fotoğrafın altında da “Ağaç Dikme Günü” yazıyor. Düşününce inanası gelmiyor insanın, dokuz yıl geçmiş aradan. Acaba bundan dokuz yıl sonra neler olacak?”

“Ben biliyorum neler olacağını.”

“Neler olacak peki?”

“Ben kırk dört yaşında olacağım.”

“Bunu ben de biliyorum. Sen bana iyi mi olacak, kötü mü onu söyle.”

“İyi.”

“İyi olan ne?” diye sordu Kiril, “Devrim mi olacak mesela?”

“Şuna bak ne kadar da kurnaz,” dedi Ragozin gülümseyerek, “eğer sana olmayacağını söylersem, her şeyden vazgeçeceksin galiba?”

Kiril bir süre susarak eline geçirdiği ince bir akçaağaç dalını çiğnemeye koyuldu. Çenesi öne çıkmış, başını havaya kaldırmıştı. Bakışları sabitti, sallanan yaprakların yeşili gözbebeklerine aksediyordu. Çatık kaşlarını usulca düzeltirken alnında, yeni yeni oluşmaya başlayan kırışıklıklar belirdi. Çok hafif bir ses tonuyla konuştu:

“Ben yolumu seçtim, bundan dönmem. Ne kadar sürerse sürsün, hiç fark etmez. Dokuz ya da yirmi dokuz yıl, ne önemi var!”

Ragozin dirsekleri üzerinde doğruldu. Kiril, yanaklarındaki ve burnundaki tek tük çillerle, Ragozin’in gözüne her zamankinden daha genç görünüyordu. Delikanlının elini tuttu ve tombul, kaba saba parmaklarıyla sıktı.

“Yapma,” dedi Kiril, elini kurtarmaya çalışarak.

Ragozin bırakmadı.

“Bırak dedim! Tamam anladık, benden güçlüsün.”

Ragozin Kiril’in tüm gücüyle karşı koyan bileğini sıkıştırmaya devam ediyordu gülümseyerek.

“Tamam acıdı, bıraksana artık daha ne istiyorsun?”

Elini onun elinden kopardı. Parmaklarının acısını atmak istercesine silkeledi.

“Zaman,” dedi Ragozin, “sevgili dostum! Zaman büyük bir şeydir. Bir gün acı çekmek ayrı, yüz gün acı çekmek ayrıdır. Halk acı çekiyor, dokuz ya da yirmi dokuz yıl onun için fark eder.”

Sonra yerinden kalkmadan ateşe yönelerek seslendi:

“Ksana, neden hepiniz kısa bir yürüyüşe çıkmıyorsunuz?”

Ksana Afanasyevna oradaki dostlarını çeşmeye doğru götürürken Ragozin ve Kiril onların uzaklaşan seslerini ve gülüşmelerini duyuyorlardı.

Baş başa kaldıklarında, Ragozin sordu:

“Getirdin mi?”

Kiril pantalonunun cebindeki rulo haline getirilmiş bildirileri çıkardı hemen. Onları düzelttiler ve Ragozin’in çanak çömlekle birlikte sepetten çıkardığı ekmeklerin yanına koydular.

“Onar onar say!”

Pembe kâğıtlara basılmış bildirileri saydıktan sonra her birini dörde katlayarak tabak çanak sepetine, havluluların altına sakladılar. İşlerini hiç güçlük çekmeden, sessizce yapıyorlardı. Yarım el ayası büyüklüğündeki bildirilerin sonuncusunu da katlayıp sakladıktan sonra sepeti çalıların arasına gizleyip tekrar yere uzandılar.

“Eskiden her 1 Mayıs’ta ormanda miting düzenlerdik,” dedi Ragozin. “Şimdi her şey değişti. Bir salyangoz gibi sırtında evini, mutfağını, kitaplığını taşı; istediğin kadar çay iç, saz çal, gitar çal ama sıra konuşmaya gelince bak bu olmaz. Her şeyi berbat edersin.”

“İşte bu şekilde çay içmeye, saz çalmaya devam ederseniz, yirmi dokuz sene bile beklersiniz,” dedi Kiril.

“Benim düdüklü semaveri beğendin galiba,” dedi Ragozin, demin Kiril’e orada olduğunu bildirmek için çaldığı ıslığını yineleyerek.

Sustular. Hiç kimse konuşmuyordu. Yalnızca meltemle sallanan, gün ışığında parıldayan hoş kokulu fidanların hışırtısı duyuluyordu, bir de ormanın üzerinde daireler çizerek uçarken, camın elmasla çizilmesi gibi, gökyüzünün sessizliğini yırtan atmacaların ölüm çığlıkları.

“Geçen gün Svetuhin’le tanıştık,” dedi Kiril “onu tanıyor musun?”

“Duydum. Bak sen, nerelere kadar da el uzatırmış.”

“El falan uzatmıyorum. Sadece bir rastlantı.”

“Neden kızıyorsun ki?”

“Kızmıyorum. Yanında Pastuhov da vardı. Ünlü oyun yazarı.”

“Sahi mi?”

“Onların düşünce tarzlarını bilmek ilginç olabilirdi.”

“Sen konuştun mu?”

“Çok az. Sanat üzerine ve panayırlar hakkında. Zaten panayırda karşılaşmıştık.”

“Evet, seni dinliyorum.”

“Aslında anlatılacak çok fazla bir şey yok. Hayal ve illüzyon hakkındaki düşünceleri pek bilimsel değil. Kadın, örümcek ve diğer hokus pokuslar falan. Bana zihinleri allak bullak olmuş gibi geldi.”

“Cahil halk, ha?” dedi Ragozin gülümseyerek.

“Bana kalırsa fizik yasalarını ihmal ediyorlar.”

“Aa, anlıyorum...”

“Onlara bildiri vermek enteresan olurdu.”

Ragozin yerinden sıçradı. Yüzüne dökülen saçlarını arkaya iterek dikkatle Kiril’e baktı.

“Sen onlara bildiri mi verdin?”

“Hayır, aklıma şimdi geldi.”

“Ağırbaşlı insanlar olabilirler,” dedi Ragozin, sakinleşmişti. “Ama kim olduklarını tam olarak bilemezsin ki... Bu öyle bir iş ki çok dikkatli olmalısın. Onları bize doğru iten nedir, yalnızca merak mı? Bir işçi, devrime kendi evine gelirmiş gibi gelir –gidecek başka bir yeri yoktur çünkü– ama onlar ince eleyip sık dokurlar.”

“İşte benim de sadece aklımdan geçti, ne düşünürler, nasıl karşılarlar bilmiyorum.”

“Çok dikkatli olacaksın. Annene güvenmediğini söyleyemezsin, değil mi? Ama yine de ona bile söylemiyorsun, değil mi?”

Bu sırada bir ıslık sesi işitildi. “İşte benim semaver,” dedi Ragozin, kendisi de bir ıslık çaldı. Bir dakika geçtikten sonra ormanın sık bölgesinden dere kenarına zayıf, uzun boylu, sivri sakallı, yaşlıca bir adam çıktı. Kiliseye gider gibi, siyahlar giyinmişti. Onlara doğru baktı.

“Yolunu mu şaşırdın?” diye sordu Ragozin.

İhtiyar, acele etmeden onlara yaklaştı, siyah kasketinin parlak siperliğini kaldırarak selam verdi.

“Oh, ne güzel bir yer bulmuşsun Piyotr Petroviç. Çay içmek için yani.”

“Bize katılırsanız seviniriz.”

“Teşekkür ederim, içtik.”

“Temiz havada daha keyifli olur. Otursana.”

“Oturduk yeterince.”

“O zaman ayakta kal, ayakların güçlüyse.”

“Ayaklarım alışkındır. Yirmi senedir fabrikada ayakta çalışıyorum, altmış yıldır da toprağı ölçüyor adımlarım.”

Adam tekrar çevresine bakındı. Çalılıklar neredeyse kasketinin hizasındaydı.

“Burası her yıl daha da yeşilleniyor sanki. Orman büyüyor.”

“Gençler uğraşıyor işte. Ağaç dikiyorlar, suluyorlar,” dedi Ragozin.

“Evet,” dedi ihtiyar, sonra da gözlerini kısarak Kiril’e baktı. “Eskiden yaşlılar gençler için fidan dikerdi, şimdi tam tersi mi oluyor dersin.”

“Öyle gençler var ki sadece kendilerini düşünmüyorlar,” dedi Kiril ansızın, ihtiyarın alaycı bir ifadeyle kısılmış gözlerine bakarak.

“Evet... Demek bizimle beraber ağaç dikmek istiyorlar.”

“Evet.”

İhtiyar tekrar “Evet,” dedi, bakışlarını Ragozin’e çevirdi, “bu delikanlılarla ne yapılır Piyotr Petroviç, ahududu bahçeleri mi?”

“Şu sepeti versene,” dedi Ragozin Kiril’e.

Havlunun altından tomarı çıkarıp ihtiyara uzattı. İhtiyar sanki ağırlığını ölçecekmiş gibi kâğıt tomarını parmaklarının arasında tarttı. Sonra eğilip pantolonunu dizlerinin hizasına kadar kaldırdı ve kâğıtları uzun, kaba ve kirli görünümlü çizmesine sıkıştırdıktan sonra pantolonunu tekrar düzeltti.

“O kadarı yetmeyebilir.”

İhtiyar bir süre suskun kaldı, sonra başını bir yana eğerek:

“Bir ayağım sakat gibi görünebilir,” dedi.

“O zaman biraz daha al da seni sarhoş filan sanmasınlar.”

İhtiyar ikinci tomarı da diğer çizmesine sıkıştırdı.

“Ekmekle su için teşekkürler! Gözün görmediğini gönül istemez,” diyerek samimi bir tavırla göz kırptı Kiril’e.

“İşte tanıştık,” dedi, “bize nasıl sesleneceğini sana Piyotr Petroviç söyler, öyle değil mi?”

“Doğru,” dedi, Ragozin, “konuşacak bir şey var mı?”

“Buluruz, buluruz.”

“Haydi, şöyle otur. Sen de, Kiril artık gitme zamanın geldi, kimsenin dikkatini çekmeden sıvış buradan.”

“Ben Volga’ya gideyim,” dedi Kiril elini adama uzatarak.

“Hoşça kal, canım yoldaşım,” dedi ihtiyar, beklenmeyen, çok sıcak bir gülümsemeyle.

“Hoşça kalın, yoldaş,” dedi Kiril.

Bunu derken göğsünden yüzüne, şakaklarına, kulaklarına ve hatta kafasına bir sıcaklık yayıldığını hissetti.

Ormanın içine daldı, birbirine dolaşmış dal yığınının üzerinden atladı. Kendini dalgalarla boğuşan güçlü bir yüzücü gibi hissediyordu ve dalgaların kabarıp çekildikçe, şu sözcüğün bir patlama etkisi yayarak yankılandığını duyuyordu: Yoldaş! Yoldaş! İşte Kiril İzvekov da hayatında ilk kez yoldaş sözünü kullanmıştı ve biri ona yoldaş diye hitap etmişti, gelecekteki yaşamını birlikte geçireceği insanlardan biri olan o yaşlı adam. Hızla yürümeye, daha doğrusu yüzmeye başladı, nihayet dalgaların onu sürüklediği çıplak bir tepeye ulaştı. Buradan, etrafını tepelerin kuşattığı kasabayı görebiliyordu. Kasaba, sokakların eşit dilimlere ayırdığı, kenarları ahşap, ortası tuğladan yapılmış bir pastayı andırıyordu. Aşağıda halen el değmemiş, ortası tuğlayla doldurulmuş ahşap pasta, tepesinde rüzgârın sonsuz mavilikte hızla sürüklediği bulutlar, ayaklarının dibinde bir yele gibi kıvrılan tümsekler... Bütün bunlar, Volga’ya ulaşana dek onu izleyen manzaranın parçalarıydı.

Bir süre daha, böyle bir yokuşu inip diğerini tırmanarak koşmaya devam etti. Bu, tıpkı az önce ormanın içinden yüzercesine geçmesine benziyordu, yalnız bu defa tepelerin oluşturduğu dalgalar daha uzundu ve yaprakların yerine, taze fidanların yaydığı, tepeleri uyuşturan acı tatlı baharat kokularının arasından geçiyordu.

Epey yürüdükten sonra Volga’yı kuşbakışı gören uçurum kıyısına ulaştı. Hemen oracığa çöktü, yakasını gevşetti, kemerini ve kasketini çıkarıp attı.

Kalbi göğüs kafesini delip geçmek istercesine atıyordu. Birdenbire kahkahalarla gülmeye başladı. Gülmesinin nedenini kendisi de bilmediği için bir türlü durduramıyordu. Ayaklarını aşağı sarkıtıp bir öne bir arkaya sallanarak ve gülmeye devam ederek orada öylece oturup kaldı. Kahkahası, hem konuşur gibi geliyordu ona, hem de doğuda söylenen şarkıları anımsatıyordu.

Bulanık nehrin içinden geçtiği uçsuz bucaksız vadiye doğru baktı. Yarı yarıya suyun içinde duran, gümüşi tepeleri; rüzgârın önünde tevazuyla eğilen söğütlerin bulunduğu Yeşil Ada’yı gördü. Akıntının ortasındaki hareketsiz ve kibrit çöplerinden yapılmış bir evi andıran turuncu mavnayı ve uzaklarda, çok uzaklarda açık bir fermuar gibi duran iki sıra mavna kafilesini gördü. Usulca kayıp giden bulutların gölgesi nehrin hafif dalgalı yüzeyinde lekeler bırakıyordu. Adacıktaki söğüt kümeleri, kasabanın iskelelerine doluşan tekneler... Her şey hareket halindeydi. Her yerde çalışma ortamının getirdiği kargaşa ve telaş vardı. Rüzgârda doğan bu kargaşa hiçbir şekilde her yanı kaplayan sükûneti dağıtmaya yetmiyordu.

Kiril bir süre dinlendikten sonra ayağa kalktı, dizlerini silkeledi, sonra çenesini dizkapaklarının arasına sıkıştırarak oturdu ve düşüncelerini belli bir düzene sokarak yoğunlaşmaya çalıştı. Kendi kendine soruyordu: Ne istiyorum? Ne olacağım? Hayatın anlamı nedir? Fakat kafasında oluşan yanıtları dillendirmeye çalıştıkça görüyordu ki, sözcükler gerçek hayattan yarı rüya alemine kayıyor ve sürekli değişen, canlı, renkli kalıplara dönüşüyordu. Hareket ettiğini ve sıradışı bir dağınıklıktaki materyalleri baştan düzenlediğini düşledi: Elleriyle nehri havaya kaldırıyor ve onun akışını göğe yöneltiyor; kar bulutları yığını, artık terk edilmiş olan su yatağına doluyor; karameşeler cadde boyunca sıralanmış bankların arasında büyüyor; koca bir iplik yumağı gibi yuvarlanırken ardında düz bir çizgi halinde saydam bir iz bırakan bir mavna, gökgürültüsüne benzer sesler çıkararak bu caddeden geçiyordu.

Kiril, karatahtada toplama işlemleri yapıyor, işlemlerin sonuçları giderek büyüyordu. Öğretmen ise bir yandan onu başıyla tasdik ederken bir yandan da etli burnunun üzerindeki gözlüğü fırlatıp atıyordu, önce ilk gözlüğü fırlattı, sonra diğerini, derken bir üçüncüyü, daha hızlı, daha hızlı... Ta ki suyun uzaklardan parıldayan dalgaları, üzerini kaplayan gözlüklerden görülemez olana dek... “Çok güzel,” diyordu teknik resim öğretmeni, “eğer sınavı geçmek istiyorsan yaşamak istediğin kasabanın bir profilini çıkartmalısın.” Kiril’in yaptığı çizim, tahtaya sığamayacak kadar büyüdü ve tahta sonsuza dek genişledi, bal peteği hücreleri gibi sayısız odacıklar oluştu ve üzerlerine büyük bir hızla bulutlar yığıldı. Lisa da bu odalardan birindeydi.

“Bütün sınavlarımdan geçtim,” dedi. “Defol!”

“Neden?” diye sordu Kiril.

“Defol, dedim sana.”

“Ama sen benim karımsın.”

“Hiç fark etmez, defol!” diye yineledi Lisa ve çekip gitti.

Elbisesi, sırtından gözler ve kancalarla iliklenmişti. Kız bir ara kollarını başının üstüne kaldırdığında kancalar uzun saç örgüsünü yakaladılar.

Kiril ona doğru gitti, saç örgüsünü kancalardan kurtarıp çözdü. Taze fidanlar gibi kokan, son derece gür saçları Kiril’in ellerinde giderek güçleniyor, yumuşuyordu. Lisa yavaşça geri döndü ve tam o anda Kiril, karşısında kendi annesinin üst dudağının ve kaşlarının üzerinde belli belirsiz çiçek bozuklarıyla dolu tatlı yüzünü gördü. “Senden sadece Yeşil Ada’ya gitmeyeceğine dair bana söz vermeni istiyorum. Unutma, orası babanın kaybolduğu yer Kiril!” dedi annesi. Sesi tuhaf bir biçimde giderek değişti, oğlunun ismini, tıpkı bir erkek gibi kaba bir sesle telaffuz etmeye başladı.

“Şekerleme yapıyorsun, ha!” dedi birisi aynı kaba ses tonuyla, “Uyuyor musun Kiril?”

Gözlerini açtı. Yerinden kalkmadan, halen ellerinin üstünde duran kafasını kaldırınca yakınında, Volga’ya doğru bakmakta olan Ragozin’i gördü.

“Sakın kalkma ve bana yaklaşma,” dedi Ragozin, “eve dönerken peşinde kuyruk olmamasına dikkat et. Buralarda bir çocuk dolaşıyor, uzun çizmeli, paçalarını içine sıkıştırmış, anlarsın ya dikkatli ol. Sivil polis olabilir.”

Ragozin gökyüzüne bakınarak çekip gitti. “Yağmur yağacak, sakın yakalanma ve üşütme,” dedi giderken.

Kiril havanın bozmak üzere olduğunu şimdi fark etmişti. Dirseklerine abanıp oturdu. İrili ufaklı tepelerin bulunduğu bayırın ve adacığın üzerinde gökyüzünün ılık, sarı yeşil rengi parlamaya devam ediyordu, ama uzaklarda çimlerle kaplı daha alçak yerlerde renklerin tonları soğuklaşmıştı; mavi nehrin beyaz dalgaları kıyıya vurdukça çelik köpükler çıkıyordu, kumsal ise, yeraltında karıştırılıp çalkalandıktan sonra yeryüzüne yayılmış mürekkep gibi, siyaha yakın mor renkte upuzun bir şerit halinde uzanıyordu. Öbür taraftaki bayırın üzerinden kenarları gümüş renginde gri bir bulut süzülüyordu. Biraz önceki turuncu mavna renk değiştirmiş, islenmiş gibi kurşuni bir renk almış; aşağı doğru sürükleniyordu. Mavnalar, gözle görülür bir telaş içinde, kafileler halinde iskeleye doğru hızla yol alıyordu. Fırtınanın hafifçe duyulan ilk gümbürtüsü, Kiril’e heybetli bir coşkuyla dolu bir tehdit gibi gelmişti.

Kiril, etrafına bakındı. Kırmızı gömlekli, kısa ceketli şık bir delikanlının kıyıya doğru geldiğini gördü. Çevreye aldırış etmeden, kasılarak yürüyordu. Delikanlı geniş şalvarının paçalarını çizmesine sıkıştırmıştı. Kalın telli, güzel saçları iyi kesilmişti. Ucu kalkık burnunun üstünde mat camlı gözlük taşıyordu. Gelip kıyıya oturdu ve doğayı seyretmeye başladı.

“Demek geldin kuzum,” dedi Kiril içinden, durumu sezdiği için memnundu. Takip edilmek ve bunu fark etmiş olmak, gururunu okşamıştı. O gözlüklü ve çizmeli delikanlının içini, şeffaf bir nesneymiş gibi görüyordu.

Kiril sırtüstü uzanıp düşüncelere daldı. Yüzünü kasketiyle kapatarak kasketin, sesini boğan saten astarının içinde memnuniyetle mırıldandı:

“Cehenneme kadar yolun var. Yağmur beni etkilemez. Sen kendi derdine yan aptal,” dedi sonra.

ON ÜÇ

Sınavlara hazırlanmak kolay değil. Hele dokuzu verildiyse ve geriye hâlâ üç sınav kaldıysa. Yalnızca bir sınavın kaldığı ve daha sonra da hepsinin bittiği günler gelecek mi acaba? Daha üç sınav var, koskoca üç sınav!

Bu, dişlenen üçüncü kalemdi ve kim bilir kaç defter yazılıp çizilmiş, çalışma kâğıtlarında soruların yanına kaç işaret konmuş, Valeriya İvanovna kaçıncı kez gelip “Haydi Lisa yatma vakti geldi, yarın erken kalkar çalışırsın,” demişti.

Aniden beyni durdu, düşünceleri daha fazla ilerleyemez oldu. Kafası sanki bir un çuvalı gibi tıka basa dolmuştu, daha fazla almıyordu. Bu un çuvalının dibinde bir yerlerde bir ibare hareketsiz öylece duruyordu –“üç madde”. Ama hangi üç madde, neden üç madde –bütün bunlar onun anlayamayacağı kadar karışıktı. Belki de kafasındaki bu ibare, üç sınavı anlatıyordu. Veya dişlenmiş üç kalemi? –Ya da çalışma kâğıdında hâlâ işaretlenmemiş üç soruyu? Hayır. Yalnızca üç madde, ne yaparsan yap onları! Belki de üç dünya? Hayır, yalnızca bir dünya vardır, gözümüzün önünde duran, tek ve aynı dünyadır, bir baştan öbür başa tanıdığımız, bildiğimiz dünya: koridordaki, etrafı camla çevrili salon ve aşağıdaki bahçede küçük mavi kulübeler, hücreler ve kurumakta olan sundurma. Yaz yeni gelmişti, durgun güneş, sükûnet. Sonra laternanın heyecan verici titreşimleri. Bunlar yaz için sundurmaya çıkmış olan genç tezgâhtarlardı ve “Ayışığı Parlıyor” isimli valsi, “Mançurya’nın Dağları”nı ve bir başka hüzünlü şarkıyı çalışıyorlardı:

Kuznay şehrinde

Çağatay Hanı var

Garson, garson, garsoncuğum

Bana hemen şarap getir, bir yudum

Bana votka getir, bira getir

Bana yarimi geri getir

Giriş kapısı açıldı. Üstünde eski püskü bir hırkayla bir Bulgar dilenci, Ragozin’in evine yaklaşarak kemikli eliyle pencereyi tıklattı. Ksana Afanasyevna, kapıyı açıp ona bir parça ekmek verdi. Bulgar, hırkasını açtı, eski püskü giysilerinin altından çıplak, koyu kahverengi teni göründü. Sonra ağzını açıp acı bir iniltiyle sakat dilini gösterdi. Bu mahalledeki herkes onun dilini, geçmişteki, “Türk Mezalimi Dönemi” olarak bilinen karışık yıllarda yaşanan olaylar sırasında Türkler’in kestiğini bilirdi. Onun gibi daha pek çok insan vardı. Eski püskü giysilerle dolaşıp iç çamaşırı dileniyorlardı. Lisa, onun inleyerek kapı kapı dolaştığını duyuyordu. Giriş kapısı kapanınca dilencinin gittiğini anladı, iniltisi de gitgide sokaktan gelen laterna sesiyle yer değiştirmişti.

Aklından, çocukluğundan hatırladığı şarkı geçti:

Annemin gözbebeğiydim

Biricik kızıydım bir zamanlar

Bir sonbahar gecesi yatağımdan süzülüp

Sevgilimle kaçana kadar

Koridor sonundaki penceresinden okulun bir köşesini, beyaza boyanmış tuğla duvarı ve onun üzerinden piramit biçimindeki tepeleri, göğe yükselen kavakları görebiliyordu. Laternada bir şarkıyı diğeri izliyor, Lisa ise pencereden ağaçları seyrediyordu. İlk bakışta, gökyüzünün mavisiyle çevrelenmiş ağaçların yeşili tezat oluşturuyordu, ama gözünüzü kırpmadan sabit bakışlarla baktığınızda gökyüzünün mavisi yeşile dönüşüyor, yapraklarsa maviyle buluşuyordu. Sonra tamamen bu mavimsi yeşil dünyaya giriyordunuz ve okulun beyaz binası, bu binayı çevreleyen beyaz duvarlar yavaşça bu dünyaya dalıyordu. Artık Lisa onun içinde sokaktaki ağaçların ve çatıların gözlerden sakladığı şeyleri de, akıl gözüyle görebiliyordu.

Okulun bodrum katının pencerelerine baktığında Kiril’in kendi odasını tasvir edişi geçti aklından. Odasındaki lacivert kesit ve büyük adamların portreleri.... Bir keresinde ona demişti ki:

“Onlara baktığımda ve onları düşündüğümde, bana öyle geliyor ki ağızlarını açıp benimle konuşabilirler; bu özellikle tam uykuya dalacağım sıralarda oluyor. Sen büyük adamları sevmez misin?”

“Tabii ki herkes büyük adamları sever ama bu sevgi insanların yalnızca gönüllerindedir, çünkü büyük adamlar erişilmezdirler,” demişti o da.

“Neden erişilmez olsunlar?” diye itiraz etmişti Kiril, “İnsanlar sırf Tolstoy’u görmek için Yasyana Polyana’ya gidiyorlar ve o da kendisini görmek isteyen herkesle görüşüp sohbet ediyor.”

“Sen de onu görmeye gider miydin?”

“Hayır. Ben onun görüşlerine katılmıyorum. O, insanların içine iyilik tohumları ekilmesi gerektini düşünüyor, bense insanların içindeki kötülüğün sökülüp atılması gerektiğini.”

“Bu ikisi aynı şey değil mi zaten?”

“Hayır, değil. Burada esas olan, bunların hangi sırayla yapıldığı. Kötülüğün yok edilmesi önce gelir.”

“Odanda Tolstoy’un bir portresi var mı?”

“Vardı, ama onu annemin odasına götürdüm.”

Lisa, onun annesini, portrenin altında otururken hayal edebiliyordu. O gün panayır yerinde yaptığı gibi kadının yüzüne akıl gözüyle bakmaya başlamıştı. Müşfik bir yüzdü bu. Kaşları ve üst dudağının üzerindeki, belli belirsiz seçilen çiçek bozukları, bu yüze tuhaf bir çekicilik katıyordu. Lisa’ya öyle geliyordu ki Kiril’in annesiyle çok iyi anlaşacaklardı ve onu Kiril’le bir araya geldikleri anda sevecekti. Tabii ki kendi annesini dünyadaki herkesten çok sevmeye devam edecekti.

Lisa’nın annesi, gösterişsiz, sade bir kadındı. Kimse onun yatağının üstünde Tolstoy’un portresi olacağını düşünemezdi. Bunları düşününce gülümsedi Lisa –bu çok aptalcaydı: Annesi ve kalın kaşlarıyla o sakallı, kırışık surat. Yine de annesi, ruhunun derinliklerinde Tolstoy’un düşüncelerini aynen savunuyordu: her tarafa yalnızca iyilik tohumları ekebilirdi. Hiçbir zaman dile getirmediği bir tek yasaya uyuyordu ve bunu anlatmak için sözcüklere ihtiyacı yoktu, buna rağmen Lisa bunu, bir çırpıda ifade edebilirdi: Sevgi güzeldir, kötülük iğrenç –Lisa annesi hakkında bunları hissediyordu.

Sonra Lisa babasıyla annesi arasında geçen konuşmayı ve kadını durmadan azarlayan Merküri Andreneviç’in öğütlerini hatırladı: “Lisa’dan sen sorumlusun, onun annesisin. Sen onu böyle mi yetiştirdin? Bugün Lipki’de biriyle, yarın bir başkasıyla, öbür gün üçüncüsüyle...”

“Neden kızcağızı kırıyorsun? Ne demek ikincisi, üçüncüsü,” diye karşı çıktı Valeria İvanovna.

“Onun yalnız bir kişiyle mi görüştüğünü söylemek istiyorsun? Ne yani, âşık mı olmuş?”

“Daha neler, aşktan bahseden kim!”

“Peki bunun ne olduğunu düşünüyorsun o zaman, eğer gece gündüz onunla birlikteyse?”

“Kendisine sorsana.”

“Ben kızımla aşk hakkında konuşamam.”

“Peki Merkuşa, kız âşık olmuşsa ne yapacaksın? Onu kısıtlayamazsın, öyle değil mi?”

“Onu kısıtlamaktan söz eden kim? Vakti geldiğinde ağırbaşlı bir adamla evlenir. O zaman istediği kadar sevsin. Ben onun mutluluğuna mani olacak değilim ki. Ama aşk meşk meselesini, sakın ha, duymak bile istemem. Bu saçmalıkları onun kafasından çıkarmanı istiyorum.”

“Yok canım, nereden çıkarıyorsun, onun kafasında aşk falan yok. Bütün istediği, eğitimini tamamlamak.”

“Öyle mi? Onu süslü kolejli kızlardan biri mi yapmak istiyorsun? Hani şu Lipki’de oturan kısa saçlılardan. Teşekkür ederim, kalsın. Lise yetmedi küçük hanıma, bir de kolejde okuyacak ha? Ne okuyacakmış orada? Söyle haydi, söyle de öğrenelim. Tıp mı, hukuk mu? Belki de onu Moskova’ya ya da Petersburg’a okumaya gönderip ailesinden ayrı, mobilyalı bir evde yaşatmayı düşünüyorsundur. Amacın ne senin? Bunun ona ne gibi bir yararı olacağını düşünüyorsun?”

Baba, bütün akşam boyunca odanın bir köşesinden diğerine kah masaya, kah sandalyelere çarpa çarpa volta atıp durdu. Bazen gökgürültüsünü andıran sesiyle bağırıp çağırıyor, bazen de fısıltıyla konuşarak tehditler savuruyordu: “Buna tahammül edemem, asla böyle bir şeye izin vermeyeceğim!” Valeriya İvanovna susup ağlamaya başlayana kadar bağırmaya devam etti.

Annesi, babasının yakınmalarını Lisa’ya anlatırken, ağlamaya devam ederek kızının başını kendi göğsüne yaklaştırmıştı.

“Gerçekten âşık mı oldun yoksa, Allah korusun!” diye fısıldadı ona.

Lisa da annesine sarılıp ne düşünüyorsa anlattı. Sonra ikisi birden Lisa’nın yatağına oturup birbirlerine sarılarak ağladılar, gözyaşlarını sırılsıklam olana dek aynı mendille sildiler. Nihayet bir süre sonra ağlamayı kestiler. Annesi Kiril’in nasıl biri olduğunu, üç yıl boyunca böyle gizli gizli buluşmayı nasıl becerdiklerini ve bundan sonra ne yapmayı düşündüklerini merak ediyor, babasına durumu nasıl açıklayacağı konusunda endişeleniyordu.

Şimdi laternanın hüzünlü sesini dinleyen ve koridorun penceresinden puslu, yeşilimsi mavi dünyayı –Kiril’in dünyasını izlemeye devam eden Lisa, o anı yeniden yaşıyor gibiydi. Annesinin ne kadar iyi kalpli bir kadın olduğunu bir kez daha düşündü, düşünceleri belirsiz geleceği için duyduğu endişeyle sona erdi. Sonra birdenbire pencereden ayrılıp odalara doğru koştu.

Valeriya İvanovna hizmetçiye erkek gömleklerini nasıl ütüleyeceğini gösteriyordu. Önce gömleğin arkasını, sonra kollarını ve manşetlerini, daha sonra da kolalı yakasını, anladın mı, diyordu; ha bir de ütüyü üflerken külün dağılmamasına dikkat edeceksin.

“Bak işte böyle,” dedi Lisa ütüyü kaptığı gibi deliklerinden üflemeye başladı.

“Bırak onu, duyuyor musun beni! Bak, yaptığını beğendin mi!” dedi Valeriya İvanovna, ütüyü onun elinden almaya ve bir yandan da ütü tahtasından tavana doğru uçuşan külleri eliyle dağıtmaya çalışırken. “Bezi al hemen, çabuk topla!” dedi hizmetçiye. “Çöpe at onu, çöpe diyorum!”

Lisa yerden doğrulup Valeriya İvanovna’ya sarıldı. Annesini tabureye oturtup kendisi de kadının dizlerine yerleşti.

“Canım benim, ders çalışmaktan kafan karıştı galiba,” dedi Valeriya İvanovna, sesinde gerçekten endişeli bir ifade vardı.

“Vallahi öyle, anneciğim. Sanki kafama bir şey takılıp kalmış. Düşünmüştüm ki, ütüyü üflersem düzelir.”

“Ben biliyorum senin kafana neyin takıldığını. İyisi mi dışarı çıkıp biraz hava al.”

Lisa dışarı çıktığında her zamanki gibi okulun yeşil duvarlarına ve önündeki çite baktı. Kavaklar adeta insanların olmadığı bu tenha yere bekçilik yapıyor, Kiril’in dünyasını, onun, duvarlarında büyük adamların resimlerinin asılı olduğu odasını koruyorlardı. Yol ayrımında, sırtında biley aleti taşıyan kısa boylu bir adam “Makas bıçak bilenir!” diye bağırıyordu. Adamı ve çevredeki sakin evleri izleyerek yoluna devam etti. Bu sırada sokağın sol köşesinde bir kız çocuğunu elinden tutmuş bir kadın belirdi. Ellerinde paketler vardı. Lisa uzaktan kendisini başıyla selamlayan kızı tanıdı. Anoçka’ydı bu.

“Merhaba küçük hanım, nasılsınız?” dedi kadın coşkulu ve nazik bir sesle, Lisa’ya yanaştı.

“Anoçka sizinle parkta tanıştığını söyledi. Ben annesiyim, Olga İvanovna. Sizinle tanıştığıma çok sevindim.”

“Nereye gidiyoruz, biliyor musun?” dedi Anoçka, “Tiyatroya,” diye ekledi sonra.

“Evet evet tiyatroya giysi götürüyoruz. Giysi siparişi vermişlerdi de,” diye açıkladı Olga İvanovna da.

“Giysi mi?” diye sordu Lisa.

“Gösteri için kostümler,” dedi Anoçka.

Olga İvanovna özür diliyormuş gibi bir tavır takındı “Eski püskü eşyalar,” dedi, “bu ikinci gidişimiz. İlk gittiğimizde eşten dosttan topladığımız iyi şeyleri götürmüştük. Az kullanılmış, pek eskimemiş şeyler isteyeceklerini düşünmüştüm. Bakar bakmaz bunlar bize yaramaz, geri götürün dediler. Onlara eski püskü kıyafetler lazımmış.”

“Yoksulların hayatından bahseden bir oyun göstereceklermiş,” dedi Anoçka, son derece ciddi bir ifadeyle.

“Ben de gezintiye çıkmıştım, sizi geçirebilir miyim?” dedi Lisa utangaç bir tavırla.

“Seve seve,” dedi Olga İvanovna. “Hava da çok güzel, dolaşmak ne iyi olur. Anoçka bu paket daha hafif, istersen onu sen al, yorulma. Ne diyordum, orada bir aktör var. İyice yaşlı ama çok yakışıklı. Dedi ki, biz hayatın ta özünü yansıtmak istiyoruz, eskileri o yüzden topluyoruz. Ben de gidip sefil kıyafetleri topladım, sırtlarına almaya onlar bile utanır. Ben de vermeye utanıyorum zaten. Şu barınaktakiler var ya eski giysiler arandığını duyar duymaz fiyat biçmeye başladılar. Doğrusu tiyatroda neden yoksulluğu gösteriyorlar anlamıyorum. Bu güzel bir şey değil ki. Eskiden kocamla tiyatroya gitmekten hoşlanırdım... Gerçi o zaman durumumuz iyiyidi. En güzel oyunu seçip giderdik. Bu, görmeye değecek ve uzun süre akılda kalacak bir şey olmalı. İzledikten sonra kendimiz bu kadar iyi yaşayamayız diye düşünür ama güzelliği izlediğimiz için mutlu olurduk, öyle değil mi?”

Lisa yeni arkadaşını büyük bir merakla dinliyor, bu kadının yeni tanıştığı bir insanla konuşmaya bu kadar hevesli olması ise ilginç geliyordu ona. Yine de Olga İvanovna’yı dinlerken bambaşka şeyler düşünüyordu, onun söylediklerini değil.

Lisa tiyatroya sık gitmezdi. Çünkü Merküri Avdeyeviç sadece okulun önerdiği oyunlara gitmesine izin veriyordu. Yine de tiyatroda izlediği oyunlarla ilgili anıları çok, ama çok güzeldi. Locaların merdivenlerini çıkarken hafiften başının döndüğü, oyun kataloğunu eline aldığında titrediği, heyecandan ısınan elinde dürbünün sımsıcak olduğu şehir tiyatrosuna hayrandı. Bu binadayken kendini bambaşka bir dünyada hissederdi. Öyle ki kendi evindeki dünyası, hatta Kiril bile bu kutsal dünyanın karşısında siliniverirdi. Perde kalktığında sıradan insanlar yok olur, artık ilahi bir hava yayılırdı. İşte o zaman Lisa’nın nefesi tutulur, kalbi durur ve mucize başlardı. Bu anlarda kendi olmaktan çıkıp başka birine dönüşebileceğini hissederdi. Bu başka biri bazen iyi bazen kötü, neşeli veya hüzünlü, daha genç veya daha yaşlı olabilir; ama kim olursa olsun o yine de kendi kendine ait olurdu. Kendisini insanlara adayabilir, buna rağmen hepsini egemenliği altına alabilirdi. Herkesin izlediği bir mucize gerçekleşir, bir aktris olup çıkardı.

Lisa’nın bu değişimlerinden kimsenin haberi yoktu, onun da bunu pek umursadığı söylenemezdi. Zaten kendi kendine de, sadece tek başına kaldığı zaman itiraf ediyordu. Sahne ona okyanusu kuğuyla aşmak gibi imkansız geliyordu. Bu yüzden Svetuhin ona kısık bir sesle “Sahne arkasına uğrayın,” dediğinde çok mutlu olmuştu. Bu, kelimenin tam anlamıyla hayallerinin gerçek olması demekti. Svetuhin’le yaptığı beklenmedik konuşma kafasını sürekli meşgul ediyor, o son cümle durmadan beyninde yankılanıyordu: “Tiyatroya geldiğinizde kulise uğrayın ve beni bulun.” Svetuhin’in bunu kasıtlı olarak kısık sesle söylediği izlenimini edinmişti Lisa. Her nasılsa adam ona herkesin dikkatini çekecek kadar yakınlaşmıştı, hatta adamın sağ şakağından çıkan kuzguni siyah saçları, kızın yüzüne değiyordu. Kırpılmış bıyıklarını az önce Kiril’in dudağının üzerindeki yeni yeni terlemeye başlayan bıyıklarını gördüğü yakınlıktan görmüştü.

Lisa Anoçka’ya kıskanarak baktı. Bu küçücük kız, bahçenin yanındaki gizli giriş hariç bütün kapıları hâlâ halka kapalı da olsa, tiyatroya girecek, Lisa’ysa eve dönmek zorunda kalacaktı. Birden Anoçka’nın incecik eliyle, parmaklarını sıktığını hissetti.

“Haydi siz de bizimle gelin, orası o kadar ilginç ki,” dedi Anoçka.

“Sahi,” dedi Olga İvanovna da, “eğer size ilginç gelirse tiyatro kıyafetlerine bakalım haydi.”

“Peki ben niye geldiğimi nasıl açıklayacağım?” O anda, gitmeye karar vermişti ve bu kararlılığına kendisi de şaştı.

“Bizimle geldiğinizi söyleriz.”

Lisa ne diyeceğini şaşırmıştı. Tereddüt ediyordu, ama tiyatronun kapısı açılmıştı bile ve yeni yıkanmış keten perdeden yayılan rutubet kokusu sokağı kaplamaya başlamıştı.

İçeri girdiler. Burada her yer ya alacakaranlık veya tamamen karanlıktı –geçitler, koridorlar, basamaklar, sahanlıklar elektrik ampullerinden sızan zayıf ışıkla örtülmüştü. Sonra aydınlık bir odaya girdiler. Burada iki sıra halinde duran askılıklarda, sıradışı hayatları yabancı gözlerden gizleyen örtüler –sırmalı kadifeler, satenler, kumaşlar, sayısız kurdele, boncuk, siyah kehribar ve şeridin oluşturduğu bir ipek yığını öylece asılı duruyordu. Geçimini bohçasındaki kıyafet dünyasından kazanan Olga İvanovna’nın tasarımları, hatıralarının bir kabuğu daha kırılan Lisa’ya boya yapan bir adamı, ateşli bir İspanyolu, maskaralık eden bir Fransız markizi anımsatıyordu. Anoçka askılıktaki bir kaftanın karşısında durup kumaşa dokundu, “Baksana, altından,” dedi Lisa’ya.

“Bu, Çar Fyodor’unmuş,” dedi Lisa, kısık bir sesle.

Sonra kostüm atölyesine girdiler. Rengârenk kumaşlara gömülmüş gözlüklü terziler dikiş dikiyorlardı. Olga İvanovna getirdikleri bohçaları açtı. Yelekli iki adam bu pılı pırtıyı karıştırmaya başladı.

“Nasıl utanıyorum bilemezsiniz,” dedi Olga İvanovna mahçup bir tavırla.

“İşte bu Baron için nefis bir şey,” dedi kostümcü, elinde tuttuğu, kolu lime lime olmuş cekete bakıyordu.

“Ah siz ne diyorsunuz? Bu hiç Baron’a olur mu?” dedi Olga İvanovna dehşet içinde.

Deminden beri Lisa’ya bir şey söylemek isteyen ama fırsat bulamayan Anoçka nihayet araya girdi:

“Haydi, oraya gidelim.”

“Nereye?”

“Hani gösteri yeri var ya!”

Lisa başını hayır anlamında salladı.

Ama Anoçka onu dirseğinden tutmuş çekiştiriyordu, bir anda Lisa kendini kapının önünde buldu.

“Ben burayı görmüştüm,” dedi Anoçka, tutkal kokan dar bir geçitte bir berber dükkânının önüne geldiklerinde.

Birkaç basamak aşağı indiler, sonra yukarı çıktılar ve buradan içeri girdiklerinde kendilerini daracık bir yerde buldular. Buranın en dibindeydiler. Yukarıda, günışığının nazlı nazlı süzüldüğü yerde kocaman, renkli keten perdeler asılıydı. Lisa önden yürüyordu; gördüğü her şeyi büyük bir merakla incelemeye koyulan Anoçka geride kalmıştı.

Lisa birden ayak sesleri duydu. Yarı aydınlık aralıktan bir adam çıktı, ona doğru geliyordu. Yer çok dar olduğundan adamın geçmesi için duvara doğru, sağa çekildi kız. Ama adam da sağ tarafa geçti, bu kez kız sola kaydı. Adam, ona yol açmak için tekrar aynı hareketi yaptı. Her ikisi de birbirlerine yol açmaya çalışırken çarpıştılar.

“Bir süre kıpırdamadan dursak,” dedi adam sakin bir sesle.

Svetuhin’i önce sesinden tanıdı Lisa, sonra yüzünü gördü. Bu yüz az önce, tiyatroya gelirken hayalinde canlandırdığı yüzdü.

“Siz miydiniz?” dedi yumuşak bir ses tonuyla, kısa bir sessizlikten sonra:

“Lisa Meşkova, buraya nasıl geldiniz?” diye sordu hayretle.

Kız buraya gelişini nasıl açıklayacağını hep düşünmüş, sorarlarsa olduğu gibi söylemeye karar vermişti. Ama şimdi Svetuhin’in gözlerinin içine bakarak sessizce duruyordu. Kızın kolundan tutarak gülümsedi Svetuhin.

“Haydi odama gidelim.”

Dekorların arasından çıkıp demir merdivenleri tırmandılar. Adam koridorda bir kapıyı açtı.

Lisa kapının önündeyken pencereden aynaya akseden güneşin battığını gördü. Güneş ışınları, duvardaki aynanın çevresindeki fotoğrafların çerçeveleri üzerinde oyunlar yapıyor, uzun masanın üzerindeki eşyaların akislerini çoğaltarak ortaya binlerce görüntü çıkarıyordu. Duvarlarda çok sayıda fotoğraf ve üzerinde Svetuhin’in ismi yazılı bir sürü afiş vardı. Koltukta gri bir pardösüyle örtülü bir kılıç duruyordu. Svetuhin kılıcı kaldırıp pardösüsünü başka bir koltuğa koydu. Boşalan koltuğu işaret etti.

“Lütfen, buyrun.”

Lisa hareketsiz duruyordu.

“Buraya gündüz vakti nasıl girebildiniz? Tiyatroda bir tanıdığınız falan mı vardı?”

Svetuhin’in yüzüne yalvarırcasına baktı Lisa. O ise gülümsedi ve bir ayağı önde, çizmesine kılıcıyla hafif hafif vurarak tekrar sordu:

“Beni mi görmek istemiştiniz acaba?”

Kız gözlerini indirdi, Svetuhin üsteledi:

“Benimle görüşmek istediniz değil mi, haydi itiraf edin.”

“Hayır.”

“Doğru söylemiyorsunuz.”

“Hiç nazik değilsiniz,” dedi kız çabucak.

“Bağışlayın,” dedi adam daha çok gülerek, “ama görüyorum ki doğruyu söylemek istemiyorsunuz.”

“Neden beni konuşmaya zorluyorsunuz?”

“Zorlamıyorum, rica ediyorum. Nasıl oldu da bu saatte buraya gelebildiniz?”

“Sadece rastlantı.”

“Rastlantı mı? Haydi canım.” Güldü adam, “Bana göre hoş bir rastlantı, ya size göre?”

Lisa oturdu. Bir eliyle koltuğa yapışıp diğerini Svetuhin’e, bana yaklaşma, der gibi kaldırdı.

“Benimle küçük bir kızmışım gibi konuşuyorsunuz ama yanılıyorsunuz. Küçük kızlar sizin şımarık biri olduğunuzu anlamazlar, ama ben bunu görüyorum. Aslında daha önce de fark etmiştim ama bunun bir aktör için doğal bir şey olduğunu düşünmüştüm. Fakat sizin kötü kalpli biri olduğunuzu bilmiyordum, bana başka türlü gözükmüştünüz. Demek o zaman yanılmışım, çok yazık!”

Lisa’nın dudakları titriyordu, yüzü kireç kesilmişti. Svetuhin ise Lisa’ya konuşmasını bitirdiğinde şaşkınlıkla bakmaya devam ediyordu.

Bir süre sessiz kaldıktan sonra “Sizi kırmak istememiştim,” dedi ezik bir sesle, “herhalde çok yorgunsunuz, değil mi? Sınavlarınız mı var?”

“Evet.”

“Çok mu kaldı.”

“Üç tane.”

“Sonra bitiyor öyle mi.”

“Bitiyor.”

“Tamamen mi?”

“Tamamen,” dedi kız, derin bir soluk alarak.

“Ve artık özgür bir hayat başlayacak. Ne yapacaksınız? Koleje mi gideceksiniz? Belki de oyuncu olmayı düşünürsünüz, ha?”

Kız başını salladı.

“Korkuyor musun yoksa?” diye sordu Svetuhin, yanıtı beklemeden kılıcı esnetip eğdi, havada salladıktan sonra pencereye yaklaştı, “Korkuyorsunuz demek. Sizi çok iyi anlıyorum. Tiyatro ve sanat vahşi bir hayvandır, ondan uzak durun. O her şeyi ister, yine de hiçbir şeye ihtiyaç duymadan kendi başına idare eder. İnsanı ya yutar ya da kusar. Sadece yutsa tanrıya şükret ama kusarsa o zaman felaket başlar.”

Şimdi Lisa’nın önünde demin gülücükler atan değil, başka bir Svetuhin duruyor gibiydi. Güneş ışınlarının pencereden içeri giren parıltıları, zemine saplanmış kılıca yaslanan hareketsiz siyah silüeti belirginleştiriyordu.

“Bu hayvandan uzak... uzak duracaksınız,” dedi adam tekrar. Bunu söylerken kendi sesine hayran kalmıştı, “Şu aynanın önünde boyalarla uğraşmaktansa insan sade bir yaşam sürmeli. Bir kadına da temiz, süsü püsü olmayan sade bir mutluluk gerekir. Eğer bana, sizin gibi bir genç kız için ne dilediğimi sorarsanız, size, özgürlüğe ilk adımı atmak adına, aşkı; bir kadının hissedebileceği en sıradan aşkı dilerdim. O kadar.”

Sonra Lisa’ya yaklaştı, “Belki de siz benim dilediğim şeye sahipsinizdir. Belki de âşıksınız.”

“Elinizdeki bu kılıç nedir?” dedi Lisa sesini yükselterek. Svetuhin’in güzel sesinin etkisinden kurtulmak istemişti.

“Siz beni Hamlet’te görmediniz mi? Hayır mı? Görmenizi çok isterim.”

Kılıcı eline aldı, bir hamle yaptı ve ağzından çıkan her sözcüğün üstüne basa basa, kendinden emin, biraz da alaycı bir ses tonuyla ekledi:

“Bu kılıç, asillerin maske arkasında gizledikleri bayağılığa ve rezilliğe saplanacaktır.”

“Sizi de yaralamasından korkmuyor musunuz?” dedi Lisa kaşlarını çatarak.

Svetuhin gülümsedi:

“Ooo! Siz tehlikeli bir kadın olacaksınız.”

Tam Lisa’ya eğilirken kapı önce çalındı sonra açıldı. Yelekli bir adam girdi makyaj odasına.

“İgor Pavloviç, provaya gelir misiniz?”

“Ne provası?”

“Baron’un kostümü için. Getirdikleri harika şeyleri görmelisiniz. Tam istediğiniz gibi.”

“Ben gideyim,” dedi Lisa, ayağa kalktı.

“O kadar acele etmeyin lütfen,” dedi Svetuhin. Yelekli adama eliyle çıkmasını işaret etti ve kapıyı yüzüne kapatıverdi.

“Sizi davet etmek istiyorum... Doğa gezilerinden hoşlanır mısınız? Benim bir yazlığım var. Bana gelin mutlaka. Orada, sizin de tanıdığınız Pastuhov’la birlikte kalıyorum, gelir misiniz, ha?”

“Nasıl olur?”

“Neden olmasın... Hoş bir tesadüf eseri yolunuz düşmüş olabilir mesela,” dedi gülümseyerek Svetuhin. Sesinde kurnazlıktan eser yoktu, hatta özür diler gibi bir hali vardı.

“Hayır, hayır, bu söz konusu bile olamaz, hoşça kalın.”

“Yolu bulamazsınız, sizi geçireyim.”

“Hayır, lütfen rahatsız olmayın, yalnız değilim.”

“O halde bana geleceksiniz, değil mi?” diye bağırıyordu arkasından Svetuhin. Sonra kapıda durup, kızın önce beton koridorda yankılanan, sonra demirden merdivenleri çınlatan ayak seslerini dinledi.

Hızlı hızlı yürüyen Lisa, bir köşebaşında Anoçka’ya rastladı.

“Ne oldu, o siyah adam kızdı mı sana?” Küçük kızın sesi heyecandan kısılmıştı.

“Yo hayır, kızmadı!” dedi Lisa, adımlarını yavaşlatmadan. Anoçka’nın dağınık saçlarını okşayarak ekledi: “Haydi sen annenin yanına git. Ben kendim giderim. Beni geçirmeye gerek yok.”

Bunları bir çırpıda söyledikten sonra kendini sokağa attı. Ne müthiş bir gündü! Günışığında yürüdüğü alanda, ayaklarının altındaki mavi taşlar tiyatronun koridorundaymış gibi kayıyor, güneş sadece ve sadece elinde kılıç tutan hareketsiz siyah bir silüeti gözünde daha net canlandırmak için ışıldıyordu sanki ve Lisa’nın, gözünün önünden, Svetuhin’in elinin, bronz kılıcın kabzasında son derece ahenkle duruşu gitmiyordu. Üçüncü dünya; mucizeler dünyası ete kemiğe bürünmüş gibiydi. Lisa bunu hissediyor ve diğer iki dünyaya doğru içinde taşıyordu. Lisa oraya özgür ve garip bir biçimde büyümüş yüreğiyle gidiyordu.

Ayağı eğri büğrü bir taşa takılınca güldü; üç sınav ne saçma! Bir adım, sonra bir neşeli adım daha attıktan sonra önünde gökyüzü kadar berrak özgür bir hayat açılacak. Sonra özgür yaşam.

Ve sevgili Kiril, büyük adamların belki sıradan insanlardan daha kolay ulaşılabilir olduğunu söylediğinde ne kadar haklıydı

ON DÖRT

Meşkovlar’ın evinde kutsal bayramlar geleneklere göre kutlanırdı.

Pazardan bir araba dolusu akağaç ve çeşitli otlar getirilir; akağaçlar odanın köşelerine yerleştirilir, otlar ve çimler ise yerlere serpilip biraz da pencere kenarlarına döşenirdi. Su bardaklarına ve tabaklara konulan çiçekler de masalara ve yine pencere pervazlarına konulurdu. Ağaçların ve çimenlerin yaydığı toprak kokusu bir gün öncesinden odayı doldurur ve sabahleyin de baharatlı ballı bisküvilerin o baş döndürücü leziz kokuları yayılırdı ortalığa.

Bütün odalar bir ormana dönse de Lisa, şu anda dış kapının kendini davet eden sesini her zamankinden net duyuyor, açık havaya çıkmak için can atıyordu yine de. Bütün sınavlarını vermişti ve geriye bir tek, mezuniyet töreni kalmıştı. Bu bayram sabahı uyandığında artık liseli değildi. Kiril ona kapağı kırmızı ipekten bir not defteri armağan etmişti. Defterin bir köşesindeki “E” ve “K” harfleri Elizeveta ve Kiril anlamına geliyordu, ilk sayfasına ise “özgürlük” ve “bağımsızlık” sözcüklerini yazmıştı.

Şehir dışına çıkmayı kararlaştırdılar. Lisa Kumısnaya Palyana sayfiyesine gitmeyi önerdi. Eve de arkadaşlarıyla gezeceğini söyledi. Fakat bunun koskoca bir yalan olduğunu babası bile anlamıştı.

Yola tramvayla çıktılar. Son durakta indiler ve akçaağaçların, meşelerin, alıçların oluşturduğu korunun içinden tırmanmaya başladılar. O dakikaları, daha önce yaşadıkları coşkulu anlarla kıyaslamaya olanak yoktu. Şimdi, yalnızca önemli konulardan, derhal yapılması gerekenlerden, planlardan, hatta çok özel sözcükler kullanmak kaydıyla, değişmeyen duygulardan bahsedilebilirdi. Kenarları alabildiğine büyümüş taze otlarla kaplı pürüzsüz ahşap yol ve gökyüzünü kapatarak orayı adeta bir mağaraya çeviren yapraklar, huzuru bozma korkusu uyandırarak insanı konuşmaktan men ediyordu. Yağmur bulutlarının oluşturduğu bir başka geniş, sınırsız mağara yavaş yavaş ormanın üzerine iniyor ve sanki bütün canlılar, soluklarını tutarak, endişe içinde, yaklaşmakta olan değişimi bekliyordu. Akağaç korusuna ulaştıklarında, hava iyice kapanmıştı, ağaçların gövdeleri alacakaranlıkta kâğıt şeritleri kadar beyaz görünüyor, yeni yeni çıkmaya başlayan papatyalar da çimenlerin üzerinde aynı beyazlıkla parlıyordu.

Kiril yerden bir çiçek kopardı, birkaç adım daha atarak bir tane daha kopardı, sonra bir tane daha ve bu çiçek toplama işi kafalarındaki bütün düşünceleri dağıttı. Kiril giderek meşe korusuna doğru daldı; döndüğünde elinde oldukça kaba saba görünen bir papatya demeti vardı. Kiril’in kendisi de elindeki çiçeklerle öyle kaba saba ve toy görünüyordu ki Lisa onu mutlu, sersem bir meşe fidanına benzetti. Papatya toplamaya giden Kiril’i, onun bıraktığı yerde, kocaman pelit ağacının altında beklemiş ve nedense beklerken kendisini yetişkin bir insan, Kiril’i de küçük bir çocuk gibi hissetmişti. Ve bu, ona olan sevgisini bir kat daha artırmıştı. Kiril’in ona verdiği papatyaları göğsüne yaklaştırıp sordu:

“Anımsıyor musun?”

“Evet,” dedi Kiril, “yalnız o zaman elindekiler papatya değil, leylaktı.”

“Evet,” dedi kız. “Elbisem de kahverengi okul formasıydı. Onu artık hiçbir zaman giymeyeceğim.”

“Mezuniyet balosunda bile mi?”

“Hayır, şu lacivert olanı giyeceğim.”

Lisa’nın elleri hâlâ Kiril’inkine sarılıydı. İkisi de, kendilerini bugün kaçınılmaz ve önemli şeylerin beklediğini hissediyordu.

“Hava ne kadar da boğucu, yağmur başlayacak,” dedi Kiril.

“Olsun,” diye yanıtladı Lisa da. Bunu söylerken sesinde öyle bir ima vardı ki, sanki sadece yağmura değil, her şeye hazırım, der gibiydi.

Ağaçlar, gerginliğin en uç noktasında, gelmekte olan yağmuru bekliyorlardı, ormanın bütün hareketliliği durulmuştu, yaprakların her biri evrendeki nihai yerini almış gibiydi. Sonra uzaklardan tüyler ürpertici bir uyarı geldi; ağaçların tepelerine, ağaç gövdelerinin arasından güçlü bir esinti geçti, sanki evrenin tek hâkimi oydu. Her şey hareketlenmiş, birbirine girmişti. “Biliyorduk, biliyorduk!” diye inledi dallar, titreyen yapraklarını sallayarak, “Bekledik, bekledik ve işte geldi, geldi; fırtına tam tepemizde.” Alacakaranlık, güneşi bir anda yuttu, ağaçların gövdeleri bir an için siyaha döndü, sonra her şey karanlığa gömüldü, ağaçlar titredi, bir dizi şen ve kaygısız gökgürültüsü yaylım ateşi gibi birbiri ardından geliyordu.

“Galiba başlıyor, şimdi bindirecek, haydi koşalım.”

El ele tutuşarak dereye koştular. Ağaçların arasında mağaraya benzer bir kovuk bulup saklandılar. Birbirlerine sokulmuş oturuyorlardı. Kiril Lisa’ya daha sıkı sarıldı.

“Bizim ilk evimiz,” dedi ona. “Bildiğimiz evlere pek benzemiyor ama...”

“İkincisi olacak mı acaba?” diye sordu Lisa “Yaşamda öyle beklenmedik şeyler oluyor ki!”

“Baban Moskova’ya gitmene izin verecek mi?”

“Umarım, evet. Başkalarının söylediklerini fazla dikkate alır hep. Beni liseye bile göndermek istememişti! Ama sonra şöyle dedi: Neden olmasın, bizim başkalarından neyimiz eksik. Yine de belli olmaz, çok inatçıdır.”

“Eğer izin vermezse, bir sene beklersin, ben okulu bitirip çalışmaya başlayacağım. O zaman aileni bırakıp bana gelir misin?”

Lisa daldı. Daha da hızlanan yağmur onları hem ıslatıyor hem de, damlalar o kadar gürültüyle düşüyordu ki, yüksek sesle konuşmaya zorluyordu. Bu yüzden Lisa ona cevap vermek yerine başını salladı. Kiril, kızın ince saç tellerinin kapattığı kulaklarına dudaklarını iyice yaklaştırarak sorusunu yineledi:

“Gelecek misin bana?”

“Evet,” dedi Lisa.

Kiril onu yanağından öptü. Önce yavaşça sonra hızlı hızlı defalarca, hareketsiz kalıncaya dek. Ne şimşeğin bir an için dünyayı aydınlatıp sonra yeniden karanlığa boğduğunun farkındaydılar, ne de neşeli göğün bu ışık oyunlarının verdiği coşkuyla gürlediğini duyuyorlardı; kımıldamıyorlardı bile.

Etraflarında olup bitenin ancak, ortalık sükûta boğulup, güneş ışınları her yanı aydınlatmaya ve mis kokulu, ağır damlalar yavaşça dallardan düşmeye başladığında farkına vardılar.

“Her şey geçti mi, yağmur dindi mi?” dedi Lisa sonra. Kovuktan ilk çıkan o oldu. Yakasından sızan damlalar gibi hafifçe titriyordu.

“Her şey tamamen bambaşka,” dedi Lisa, bir birikintiden atlamaya çalışırken. Çimler yağmurdan sonra canlanmıştı, akağaçlar yeni doğmuş bebekler gibi tertemizdi.

Orman açıklığına çıktılar. Uzaktan nal sesleri ve kişnemeler işitiliyordu. Bir at sürüsü yola doğru koşturuyordu. Ama yabancılardan korkup duraksadılar. Bir an için öylece, oldukları yerde kalakaldılar, sonra geri dönüp düzensiz hareketlerle rastgele dörtnala koşmaya başladılar. Diğerleri de onları izledi. Çevik, besili gövdelerini döndürdüklerinde sağrıları ve gövdelerinin yan kısmına vuran güneş ışınları, ıslak, kaygan sırtlarından yansıyordu. Sonra ormanın içlerinde kayboldular.

“Zafer kazanmış gibiler,” dedi Kiril.

Ormanın içlerinden, gözbebeği tamamen aklaşmış bir Tatar çıktı. Sürünün yolunu kesmek için geri dönerken Kiril ona seslenerek kımızın nerede satıldığını sordu. Tatar kamçısıyla akağaçların çevrelediği patikayı işaret etti. Sonra ıslık çalıp atını hızla sürdü.

Yağmurdan morarmış izbenin önünde, kısrak sütünün sağıldığı yerde, ayaklarından toprağa gömülmüş bir masa ve sandalyeler vardı. Tatar çocuk yeni traş olmuş pembemsi kafasına takke geçirmişti. Cüppesinin eteğiyle masanın üstündeki suyu silip bodruma koştu. Bardaklar, içlerine buz gibi kımız konulduğunda bir anda donuklaştı. Ekşimsi tadıyla şaraba benziyor, insanın boğazını yakıyordu. Sanki önceden anlaşmışlar gibi Kiril’le Lisa bardağın yarısını içtikten sonra birbirlerine uzanıp kadeh tokuşturdular.

“Bir gün,” dedi Lisa, “biz seninle gerçek şarap içeceğiz.”

“Az kaldı,” diye yanıtladı Kiril, “eminim az kaldı.”

ON BEŞ

İkinci şişeyi bitirdiklerinde para üstü vermek için kesesini açan Tatar çocuk “Şimdi aktör amca kımız içmeye gelecek,” dedi, keseyi keyifle şıkırdatarak. Sonra dişlerini göstere göstere büyük bir memnuniyetle sırıttı.

“Bunlar Svetuhin’le Pastuhov olmalı,” dedi Kiril. Lisa kımızını bitirmek üzereydi; bardağını, dirseğiyle yüzünü gizlemek ister gibi beceriksizce yana doğru eğmişti.

Onlara yaklaşan Svetuhin de Lisa’yı görmüştü. Gülümsedi, şapkasını çıkarmak üzereyken Pastuhov onu durdurdu, “Baksana İgor,” dedi “şu kızla şu çocuk ne güzel bir çift. Onların acı kaderi ne kadar hüzün verici. Güzel kız hâlâ yaşam mücadelesi veriyor ve kımız içmeye geliyor. Ama acımasız hastalık kapı eşiğinde durmuş onu uçuruma yuvarlamaya çalışıyor. Bir şu tabiatın eşsiz güzelliğine bir de onun bembeyaz yüzüne, parmaklarının titreyişine bak. O bir mahkûmdur. Zavallı kız! Zavallı delikanlı! Zavallı çift! Zavallı bizler!”

Svetuhin ona sus işareti yaptı. İkisi de gülümseyip ellerini uzattılar. Lisa ve Kiril de onlara gülümseyerek yanıt verdi. Tatar çocuk da, tekrar otuz iki dişini birden gösterek sırıttı. Bu matrak insanların, gittikleri her yere mutluluk taşıdıklarını düşünüyordu.

Lisa da gülümsedi.

“Ya ben gerçekten hasta olsaydım,” dedi Lisa kendisinden beklenmeyen şakacı bir sesle.

“Aman tanrım, o kadar aptal mı gösteriyorum?” dedi Pastuhov ciddi bir sesle, “Hastalık sizin yakınınızdan dahi geçemez. Yalnızca sizin o canlı, parlak renginizi solduran tabiata ağıt yakıyordum. Hiç yüzünüz kızarmasın öyle, bunu bir daha yapmayın, gerçekten, size hiç yakışmıyor! Ahmet, sırıtıp duracağına üç şişe şampanya getirsene, eskisinden olursa daha iyi olur. Haydi.”

“Ne güzel bir rastlantı,” dedi Svetuhin, “yağmurdan nasıl korundunuz. Neden bizim yazlığa uğramadınız?”

“Sizin yazlığınızın nerde olduğunu bilmiyoruz ki,” dedi Kiril.

“Ben Lisa’ya söylemiştim.”

“Öyle mi?” dedi Lisa şaşkınlıkla, “Öylesine söylediğiniz için aklımda kalmamış... Ağaçların altına saklandık.”

Kız bir an susup ekledi.

“Yağmurdan korunmak için iyi bir yerdi. Hiç ıslanmadık.”

“Demek sudan kuru çıktınız, eski bir atasözünde dendiği gibi,” dedi Pastuhov. Sırasıyla, orada bulunan herkese meraklı gözlerle baktı. Gözlerini bir çizgi gibi kısıp öyle dikkatle süzüyordu ki gözünden hiçbir şeyin kaçmayacağını, sorulduğunda, bir büyücü gibi geleceği görebileceğini anlatmak ister gibiydi. Bu yakışıklı genç adamın hayatında ilk aşk acısını yaşayacağını görüyordu şimdiden. Elbette bu, kasıtlı olarak yaşatılan bir acı olmayacaktı: Bu nazik, hoş kız hiç kimseyi kasıtlı olarak incitemez ki. Alınyazısını yazan kalem acımasızdır. Kim bilir neler yazacak? En sevdiği oyun, insanlarla dalga geçmek. Svetuhin bu mahcup iki gencin aşklarının sağlamlığını ölçmek istedi. Bakalım onun yaşam tecrübeleri karşısında dayanabilecek miydi? Deneyin kendisine düşen kısmında yer almaya başlamıştı bile, rolünü sadece can sıkıntısından kurtulmak için dahi olsa oynamaya devam edecekti. Şundan emindi ki kızı yarı yolda bıraksa bile, Lisa onun vereceği mutsuzluğu saadetin herhangi bir biçimine tercih edecekti. Sonra, altı üstü demiryollarında bir memur olarak çalışacak ve işten geldiğinde ondan yemek bekleyecek olan bu genç adamla birlikteyken onu nasıl bir mutluluk bekleyebilir ki? Gerçekten çelik iradeli bir delikanlıydı. Fakat Lisa onun eve döndüğünde sıcak yemek yeme arzusuna uzun süre tahammül edemezdi. Onun genç kızlık rüyalarını süsleyen, büyük mutluluklar, tatlı ıstıraplardı; bütün bunları Svetuhin’de bulacak ve bir daha asla ona bu kadar ilgisiz bakamayacaktı. Kader onu baştan çıkarıyor, genç arkadaşıyla da alay ediyordu. Pastuhov ilişkilerinin acı dolu, insafsız geleceğini çok net olarak görebiliyordu.

“Neden öyle bakıyorsunuz?” diye sordu Kiril.

“Ne kadar ciddi biri olduğunuzu düşünüyordum.”

“Beni ciddi buluyorsunuz; hangi açıdan?”

“Çok öfkeli konuşuyorsunuz da ondan.”

“Hayır hayır,” dedi Lisa, “o sadece utangaç biri... Benim gibi. Bence o değil siz öfkelisiniz.”

“Siz onu tanımıyorsunuz,” dedi Svetuhin, şarkı söyler gibiydi. “Aleksandr çok yumuşak bir adamdır.”

“Yumuşak değil iyi niyetli,” diye düzeltti Pastuhov da, “size karşı da herkese olduğumdan daha iyi niyetliyim,” dedi Kiril’e, hafif bir baş işaretiyle.

“Teşekkür ederim.”

“Rica ederim.”

Bir an sustular. Pastuhov bardağındaki kımızı içip dudaklarını sildi, doymamıştı.

“Sanırım,” diye söze başladı. Herkesin dikkatini kendisi üzerine çekmeye çalışır gibiydi.

Bir süre sustu ve bardağını doldurdu.

Sonra “Açık konuşalım,” diye devam etti, herkesin onu dikkatle dinlediğinin farkındaydı. “Sizi gerçekten çok beğeniyorum. Ben sizden on yaş büyüğüm değil mi? Fakat ben daha gencim, gençlerin yaşam tarzından çok hoşlanırım. Sizin çağınızda insan her şeye kuşkuyla bakıyor. Büyüklerin önerileri de kilise vaazı gibi geliyor ve sizi kırıyor.”

“Herkese kırılmayız, her büyüğün önerisine de,” dedi Kiril, “aksi halde hiçbir şey öğrenemezdik.”

Pastuhov, benim sözümü kesmemelisiniz der gibi bir süre sustu.

“Siz şimdi öyle bir dönemdesiniz ki, başkalarının açık konuşması sizin özgürlüğünüze müdahale gibi geliyor. Utangaçlığınız içe kapalılığa dönüşüyor. Sizin yaşınızda çok somurtkan, aksi ve toplumla çatışan biri olduğumu iyi hatırlıyorum. Konuşamazdım. Çünkü beni kimse anlamıyor, kimse benim ne istediğimi, benim ne düşündüğümü dikkate almıyor gibi gelirdi bana.”

“Fakat Kiril hiç öyle biri değil,” diye itiraz etti Lisa.

“En önemlisiyse,” dedi Kiril, “hangimiz açık sözlü, hangimiz değil bilmiyoruz, çünkü birbirimizi tanımıyoruz.”

“Ben kendimden bahsediyorum.”

“Siz kendinizden söz ediyorsunuz ama benim de sizin gibi olduğumu demeye getiriyorsunuz. Oysa ben öyle biri değilim. Başkalarının benim düşüncelerimi şu veya bu nedenden ötürü dikkate almadığını hiç düşünmem.”

“Peki sizin düşünceleriniz ne?” diye sordu Pastuhov, sandalyesine yaslanıp dinlemeye hazırlanarak.

Güneşin parlak ışığında bile Kiril’in yüzünün kızardığı belli oluyordu, konuşmasını sürdürmekte güçlük çekti.

“İşte dilimiz tutuldu,” dedi Pastuhov gülümseyerek.

“Hayır, kesinlikle. Ama anlamıyorum, sizi ilgilendiren şeyin ne olduğunu,” diye diklendi Kiril.

“Beni ilgilendiren gençlerdir.” Pastuhov çok sakin yanıtlamıştı, “Ben gençlerin büyük şeyler mi, sıradan şeyler mi umduğunu, jimnastik yapıp yapmadığını, Jules Peillot’nun İradeyi Terbiye Etmek adlı kitabını okuyup okumadığını ya da genç bayanlarla Lipki’de dolaşıp dolaşmadığını bilmek istiyorum. En azından gençliğimde ben bunları yapıyordum. Fakat 1905 geldiğinde ne yapacağımı şaşırdım; genç bayanlarla mı dolaşayım, jimnastik aletleriyle birilerinin kafasına mı vurayım bilemedim. Aslında yapmak istediğim, barikatlara da gitmekti ama yolunu bilmiyordum. Acaba benzer şeyleri siz de mi yaşıyorsunuz?”

“Şahsen ben mi?”

“Evet dostum şahsen siz.”

“Hayır, benim için başka türlü olacak.”

“Ne yani, siz barikatların yolunu bulabileceğinizi mi söylüyorsunuz?” dedi söylediği her sözcüğün üzerinde ayrı ayrı durarak.

Kiril, Lisa’ya baktı. Kız şaşırmıştı. Sanki karşısındaki, demin derede, yağmurda beraber gizlendiği Kiril değil de, bambaşka bir Kiril’di.

“Yolu zaten biliyorum.”

“Sizi kutlarım,” dedi Pastuhov içtenlikle.

“Kendinizden çok eminsiniz,” diye araya girdi Svetuhin. “Kulağa hoş geliyor. Barikatlara giden yol... Ama bu yol, aynı zamanda darağacına giden yoldur da. Bundan iyi bir tiyatro oyunu çıkardı.”

“Ben oyuncu değilim.” Kiril kızmıştı. “Beni kimse etki altına alamaz. İdama gelince; iyi asker düşmanla savaşmaya başlayınca ölümü düşünmez, bu bir. İkincisi, siz tarihin tekerrür ettiği gerçeğini tekrarlıyorsunuz. Bunu bilemem. Ama darağacına kimin gideceği belli olmaz.”

“Aman tanrım,” diye fısıldadı Pastuhov.

Kiril, sakinleşmek için, bardağındaki kımızı bir dikişte içti.

Gözlerini Lisa’dan ayırmayan Svetuhin, kızın yüzünden konuşulanların etkisini okumaya çalışıyordu. Bu yüzde yalnızca konuşulanların etkisi değil, kızın bütün duyguları okunuyordu. Yüzündeki ifade, Kiril için endişelendiğini ama onunla gurur duyduğunu anlatıyordu. Kafası karışmış, Kiril’in böyle cüretkâr konuşması onu çok şaşırtmıştı. Kızaran yüzü ve zayıf vücudunun duruşu, heyecanla karışık sevincini, hatta mutluluğunu açığa vuruyordu. Svetuhin de tabii ki onun bu heyecanından kendine pay çıkarıyor olabilirdi, Lisa’nın ona bakmaktan özenle kaçınması gözünden kaçmamıştı. Fakat ne o ne de Pastuhov, onun bu açık havada yapılan, görüş ayrılıklarının ortaya çıktığı tartışmaya yol açabilecek entelektüel konuşmanın bir parçası olmaktan duyduğu memnuniyeti tahmin edebiliyordu. Adi bir münakaşa, kuru bir gürültü değil, Turgenyev’in tasvir edebileceği türden entelektüel bir tartışmaydı, içinde yer aldığı. Münakaşayı seven insanlar, eğer birbirleriyle soyut fakat çok önemli bir husus üzerinde anlaşmışlarsa, birbirlerine karşı duydukları saygı artardı. Böyle insanlar belki de yalnızca kitaplarda yer almıyorlardı, işte Lisa da onların arasındaydı şimdi. Svetuhin isteseydi onun bu düşüncelerini kendisine yontabilirdi. Kasıtlı olarak Kiril’in küstahlığına tepki göstermemişti. Tartışmayı Pastuhov başlatmıştı, bırak o devam etsindi, onu ilgilendiren, daha çok, Lisa’nın toy coşkularıydı. Tabii ki tartışma da ilgisini çekiyordu ve ilgilendiği konulardan söz açıldıkça konuşmaları dinliyordu, ama aktörlerin elde etmek istediklerini aldıktan sonra da hâlâ didinmeyi sürdürdükleri gibi boş iddialar da sinirine dokunuyordu. Bunun böyle olduğunu neye dayanarak iddia edebiliyorlardı? Turgenyev’in de dile getirdiği gibi, sadece çocukça bir öfkeye... Kiril gibi küçük bir çocuktan derin düşünceler beklemek saçma olurdu. Pastuhov’un kendisiyle dalga geçtiğinin, onunla kedinin fareyle oynadığı gibi oynadığının farkına bile varmamıştı. Bütün bunlara rağmen Svetuhin ve Lisa, konuşulanların tek kelimesini bile kaçırmamışlardı.

Bir süre düşüncelere daldıktan sonra Pastuhov Kiril’in sandığından da ciddi olduğuna karar verdi. Bu itiraf Kiril’i canlandırdı. Konuştuğu kişiyle neden alay ettiğini sordu Pastuhov’a. Hayır hayır diye ekledi, kendimden söz etmiyorum (Kiril’in, kendine olan güveni, gerçekte kendini beğenmişlik boyutuna ulaşmıyordu, kendini beğenmişlik kelimesini kendisi de kullanırdı.), kendinizi konuşmanın içeriğinden daha fazla önemsiyorsunuz.

Pastuhov, halteri kastederek Kiril’in, saldırıyı mı düşündüğünü ya da halterin demirine irade terbiyesini savunmak amacıyla mı sarılmak istediğini sordu. Kiril ise daha ciddi halter kaldırmaya koyuldu, özellikle İgor Pavloviç Svetuhin’in kendisi de Müller sisteminde sabah idmanları yaptığından, Kiril bu durumda gülünç bir yan görmedi. Kaldı ki irade terbiyesi sadece idmanın amacı bilinmediğinde gülünç olurdu. Bunun üzerine Pastuhov daha da kışkırtıcı bir tavır takındı ve kısık gözleriyle Lisa’ya alaycı bir bakış atarak sordu.

“Halterle idman yapıyor ve nefis terbiyesiyle ilgili şeyler okuyorsunuz ama kızlarla hiç Lipki’ye gitmiyorsunuz değil mi?”

Kiril irkildi. Bacağını bankın üzerinden aşırarak aşağı atladı. İki ayağının üzerinde durarak kendisini ve özel hayatını korumak ister gibi bir tutum aldı ama sonra çabucak kendini toparlayıp gülümsedi.

“Eğer doğrusunu bilmek istiyorsanız, söyleyeyim. Bunların arasında en ilginci Lipki gezileri oluyor.”

Gülüştüler. Fakat Kiril hâlâ kendine gelememişti. Birden, deneyimli bir koca gibi seslendi: “Lisa haydi kalkalım, gitme zamanı geldi.”

Svetuhin’in yazlığa davetini duymak bile istemiyor, Lisa kalkmakta tereddüt ettikçe inatla “Artık gitmeliyiz,” diye diretiyordu. Kımızlar çoktan içilmiş, hesap ödenmişti. Önde Svetuhin’le Lisa, yola koyuldular.

Pastuhov yolda yürürken geçen yıldan kalan kuzukulaklarını yolup parmaklarıyla ufalıyor, bir yandan da söylediği şeyleri onlardan ziyade kendine söyler gibi bir edayla konuşuyordu.

“Eskiden irade gücü dediğim şeyin yalnızca bir gençlik hülyası olduğunu şimdi fark ediyorum. Cesaret, etrafta yanlış olan her şey sende nefret uyandırdığında, ulaşılması güç olan daha iyi yaşam koşullarına duyulan özlemden doğar, o zaman ya bütün her şeyi yüzüstü bırakıp ardına bile bakmadan kaçmak istersin ya da hepsini ezip geçmek. Bu dönemlerde ortaya çıkan eylemler, güçlü bir iradenin ürünü gibi görünür. Halbuki onları yaratan, hayal kırıklıklarıdır. Bizzat senin açından ve diğer insanlar açısından birer sorumsuzluk örneğidirler. Ve gençlik yıllarımızda bu tür şeylerin bize güzel gelmesi, işte bu sorumsuzluktandır. Sırtında sorumluluğun ağır yükünü taşıyan ve görevlerin esareti altında bulunan yetişkin insan, bütün bunları hazin bir pişmanlıkla anar.”

“Size katılmıyorum. Bence gençlik de bunun sorumluluğunu taşıyor omuzlarında,” dedi Kiril. “Her şey yapılıp söylendiğinde irade gücünün kaynağı –ister hayal kırıklığı, ister cesaret olsun– o kadar büyük önem taşımaz. Önemli olan, iradenin uygulanmasıdır. Önemli olan harcanan emeğin sonucudur. Afedersiniz ama benden yalnızca on yaş büyük olduğunuzu söylememiş miydiniz? Yine de biraz…”

“Yaşlı mı?” diye tamamladı Pastuhov, memnun bir ifadeyle. “Bu, gençliği anlamak için gayret göstermemden kaynaklanıyor. İnsanı ihtiyarlatıyor böyle işler.”

Yerden bir papatya kopardı, onu üzerinde emanet gibi duran geniş ceketinin iliğine iliştirdi.

“Konuşma tarzını beğendim. Kafandan geçenleri dobra dobra söylüyorsun.”

Pastuhov Kiril’in koluna girmek istedi ama Kiril adımlarını hızlandırdı. Öndekilere yetiştiler. Dördü yan yana yürürken Pastuhov acı bir gülümsemeyle şikâyet etti:

“Düşünebiliyor musun İgor, tutup benim yaşlı bir adam olup olmadığımı tartıştık. Biliyorsun bu pek de gerçekdışı değil. Öyle zamanlar oluyor ki geleneklere son derece saygılı bir insan oluyorum. Babamın şehirdışındaki evine son gittiğimde ev açık arttırma ile satılmıştı. Artık bana çok yabancı gelen kederli caddelerde gezindim, çocukluğumdan bildiğim yaşlı ağaç kovuklarına baktım ve şöyle düşündüm: Büyükbabamın diktiği ıhlamur ağacı sıradan bir ağaç değil, o, Bayan Ihlamur. Ve diyebilirim ki gelecekte pislik içinde kalma tehlikesiyle karşı karşıya olan, kimsenin en ufak bir ilgi göstermediği pınarlar konusunda çok hassastım…”

Svetuhin Pastuhov’a sordu, “Sen Atkarski kasabasındandın, değil mi?”

“Hayır, o Pastuhovlarla hiçbir akrabalığımız yok,” diye itiraz etti Aleksandr Vladimiroviç. “Biz Kvalinsk’li Pastuhovlar’danız. Radişevler ile Bogalyubovlar da bizim oradanlar.”

Lisa’yla Kiril’e bir göz attı. Belli ki ne ıhlamur ağacı hakkında, ne de pınarlarla ilgili söylediği sözleri duymuşlardı. Lisa’nın gözlerinde yaş birikmiş, Kiril de bunu görmüştü. Delikanlının çatık yüzünde ancak bir yargıcınkinde rastlayabileceğiniz onaylamayan, bir ifade vardı. O anda sadece birbirleriyle meşguldüler.

Pastuhov her zamanki gibi, ses tonunu değiştirmekte zorlanmadan “Haydi yazlığımıza gidelim ahbap,” dedi Svetuhin’e. “Arkadaşlar (hafifçe Kiril’in omuzlarına dokundu) buraya baş başa kalmak için gelmişler. Bizim melankolimizle ve saçmalıklarımızla bezdirmeyelim onları.”

“Ben de bizimle olmaktan hoşnut olduklarını düşünmüştüm,” diye itiraz etti Svetuhin. Lisa’ya açıkça görülen saf bakışlar yönelterek. Fakat Lisa bu kurnazlığın hiç farkına varmadı, çünkü hâlâ Kiril’e bakıyordu.

“Ben şimdi geliyorum,” dedi Lisa, nihayet iki adama veda edip yalnız kaldıklarında. Sesinde telaşlı bir ifade vardı.

“Nereye?” diye sordu Kiril alçak sesle.

“Hemen dönerim, papatyaları masanın üzerinde unutmuşum.”

“Görüyorum ama neden onlar için geri dönüyorsun ki?”

Yavaş adımlarla ve son derece gergin, birkaç adım yürüdüler. Yay gibi gerilmişlerdi, birbirlerine dokunmaktan adeta korkuyorlardı.

“Bugün ne kadar tuhaf konuşuyordun, kafam karıştı, anlıyor musun? Benim suçum yok, sen bambaşka biri oldun.”

“Fakat sen de bambaşka birisin Lisa.”

Akağaçların dizildiği yol boyunca susarak yürüdüler. Ormanın derinliğinde kafaları önlerine eğik, neredeyse hareketsiz duran atlar görülüyordu. Yağmurdan sonraki ıslaklık ortadan kalkmıştı. Yalnızca orda burda, geniş gövdeli, uzun eğreltiotlarının ve çimenlerin arasında gizlenen kocaman damlalar tıpkı birer mücevher gibi parlayıp sönüyordu. Kiril ve Lisa’nın saklandığı ağaç kovuğuna şimdi insana huzur veren uzun gölgeler vuruyordu. Ağaçların, yağmur suyuyla tertemiz durulanan tepeleri, pırıl pırıl parlayan yeşil yapraklarla dolup taşıyordu. Demin bunların da yağmurdan saklandığını düşündü Lisa.

Sadece kısa bir süre önce Kiril, ağaçların arasında papatya toplarken Lisa’ya ne kadar çocuksu görünmüştü. Şimdi baktığında ise onun inanılmaz üstünlüğünü hissediyordu. Sanki o olgun bir adam olmuştu, kendisi de küçük bir kız. Bir baba gibi hesap sorup istediği gibi davranabilirdi. Birbirlerine tek bir söz bile söylemeden bakımlı, iyi sulanmış ağaçların arasından yollarına devam ettiler. Bir saat önce, otların alabildiğine uzadığı, aynı ihmal edilmiş yolda meşe, akçaağaç ve alıç gölgelerinin oluşturduğu aynı doğal mağaranın altında yürürken sessizliğin ne kadar huzur verdiğini anımsıyorlardı.

Tramvay durağı göründüğünde sessizliği nihayet Kiril bozdu:

“Sen Svetuhin’le görüşmüş müydün?”

Lisa hemen yanıtlamak istemedi.

“Tamamen bir raslantı sonucu. Aslında çok komik oldu. Bir kez karşılaştık. Ondan sonra seninle görüşmedik. Anlatmayı düşünüyordum ama... Bugün seninle her şey o kadar iyiydi ki unutuverdim. Anlıyor musun? Bugün bambaşka birisin.”

Kiril cevap vermedi.

Yağmurda ıslanmış yapraklar gibi tertemiz yıkanmış, açık yeşil bir tramvaya bindiler. Lisa, içeri girip boş yerlere oturmayı teklif etti. Kiril yine tecrübeli bir koca gibi cevap verdi

“Lütfen sen otur. Ben ayakta kalmak istiyorum.”

ON ALTI

Tatar⁸ kıyafeti içindeki Mefodi, Svetuhin’in solunda oturuyor, onun nasıl makyaj yaptığını dikkatle izliyor, konuşurken de öne doğru fırlayan ağzını şapırdatıyordu.

“Yazın kurak havalarda frenk üzümüne küçük böcekler yerleşir ve yapışkan bir ağ örerler, çalılar resmen birbirine yapışır, dokunulamaz hale gelir. Meyvelerin içi boşalır, kupkuru, çürük bir kabuktan başka hiçbir şey kalmaz, böcek ise durmadan örer örer. Biz de bu makyaj odasında onlara benziyoruz. Bu örümcek ağı yapışkanlığına bulanıp kalmışız ve kendimizi kurtaramıyoruz.”

“Ne yani, sen benim bu akşam fiyaskoya uğramamı mı istiyorsun,” dedi Svetuhin gözünü aynadan ayırmadan.

“Sen bunun tamamıyla dışındasın. Ağ sana dolanmayacaktır. Bizim arka bahçelerimizden geçerken sen dikenleri bir çırpıda görür onların sana batmasına meydan vermeden geçip yoluna devam edersin. Sen büyük bir yeteneksin İgor.”

“Söyle söyle dostum, şimdi bir sahneye çıkacağım ki...”

“Ben ne yapacağım peki,” diye sürdürdü Mefodi. “Bana Tatar rolü verildi. Tek yaptığım; sahneye çık, dua et, inek gibi böğür. Şu böğürtü yüzünden eşe dosta kepaze oldum. Adımın kataloğa da yazılmasını gerektirecek ne üstünlüğüm olduğunu soruyorlar. Meğer Tatar rolü ne kadar büyük bir rolmüş. Moskova Sanat Tiyatrosu’nda bunu hangi oyuncu oynuyormuş biliyor musunuz, oyuncuların en önde geleni. Bir böğürüyormuş, bütün tiyatro ağlıyormuş. Böğürmeyi becermek de bir yetenek işiymiş. Ben bu rolü Svetuhin’in eteklerine asılmasaymışım hayatta göremezmişim. ‘Sen dalkavuk kölenin tekisin’ diyorlar bana. Aptallar! Svetuhin ve ben okulda aynı sırayı paylaştık, yediğimiz içtiğimiz ayrı gitmezdi. O benim arkadaşım. Siz onun umurunda bile değilsiniz, dedim ben de onlara.”

“Sen dün kafayı mı buldun?” diye sordu Svetuhin.

“Ben içmiyorum. Okuyorum. Pastuhov bizimle Lev Tolstoy hakkında konuştuğundan beri Tolstoy’u aklımdan çıkaramıyorum. Kitaplarını buldum hemen. Sanki gözlerimi dünyaya yeni açtım. Kendi adıma daha da üzülmeme sebep oldu bu; asalağın, yapışkan örümcek ağının tekiyim ben. Yaşam veren parmaklarıyla dışımdaki kabuğu söküp atıyor, içimdeki soyluluğu keşfederek beni o yüceltiyor. Halbuki kendimi öyle derinlerde görüyorum ki sanki nehrin dibindeyim, ümitsizlik bütün ağırlığıyla üzerime çökmüş, ben de kendimde onun üstüne çıkacak gücü bulamıyorum; bu da beni baştan ayağa korkuyla titretiyor. Veya bütün varlığımı derin bir ümitsizlik kaplıyor, gözyaşlarına boğuluyorum. Bacaklarım nehrin üzerinden başka yerlere gitmek için seğiriyor; çok yukarılardan esen rüzgâr, yerçekiminin beni alıkoyan bağlarından kurtulup onu yakalamamı istiyor. ‘Mefodi, bana öyle geliyor ki sen isyan edeceksin, göreceksin bir gün bunu yapacaksın.’ Düşünmek bile beni korkutuyor, tüylerimi diken diken ediyor.”

“İsyan etmek için önce içkiyi bırakman gerekiyor, ancak o zaman sana inanırım,” dedi bıyıklarını pudralamakta olan Svetuhin. Sonra birden ona doğru dönüp sarhoş taklidi yaptı, “Saygıdeğer alkolik, nasıl oldum, sana benzedim mi acaba?”

Mahmur, fersiz gözlerini ona dikti. Alt çenesi çökmüş, dudakları aşağı sarkmıştı, başı titriyordu ama seyrek kır saçlarının süslediği simasını ve ondaki talihsiz insanlara özgü gururu küçümser gibiydi.

“İstedikleri kadar benim dalkavuk bir köle olduğumu söylesinler, kendileri bilir,” dedi Mefodi. “Fakat İgor sen belki de bir dahisin,” diye ekledi tapınır bir ifadeyle.

Svetuhin ayağa kalkıp kibirli ve zarif bir edayla aynaya baktı. “Şişşt, bayan!” dedi alçak sesle.

“Dahisin” diye üsteledi Mefodi, sonra da üstündeki uzun Tatar entarisini çekiştirip başıyla mütevazı bir selam vererek makyaj odasından çıktı.

Svetuhin onun çıktığını fark etmemişti bile. Mefodi’yle birlikteyken bakışlarını ve konuşmasını değiştirmek, ilkin onu eğlendirmişti ancak, sonra canını sıktı. Değişimini aynanın önünde tamamladı, ayna büyülü etkisini göstermeye başlamıştı. Değişen yüzü, onu artık var olmadığına inandırmıştı. Yavaş yavaş onu başkalarından ayıran özellikleri –yürüyüşü, vücut yapısı, boyu– birbiri ardından yok olmaya başladı, bir süre sonra aynanın karşında artık, güçten düşmüş, yatak odasının daimi sakini, kibirli bir Baron vardı. Kim bilir belki de bir zamanlar bu Baron, yaldızlı bir faytonun ve beraberindeki birçok uşağın sahibiydi.

“Şişşt, bayan!” dedi Baron alaycı bir sesle kıs kıs gülerek, sonra da odadan çıktı.

Sahneye her çıkışında seyircinin varlığının bilincinde olmak onda tarifi güç bir korku uyandırıyordu. Bu, az sonra bir doğal afetin patlak vereceğini bilmenin uyandırdığı korkuya benziyordu. Sanki az sonra bir bitki aniden korkunç boyutlarda büyüyecek ya da bir fırtına acımasızca ortalığı kasıp kavuracak veya kar sağanağı başlayacaktı. Merak, hoşluk, bilinmeyene duyulan korku... Bunların hiçbiri kalabalığın orada olduğunu bilmenin uyandırdığı hisleri, sahneye çıkmadan önce seyircisiyle paylaştığı gerilimi anlatmaya yetmezdi. Aslında sahnedeyken seyirciyi görmüyordu bile, fakat belki o karanlık uçurumda parlayan gözler, birinin gözleri onu durmadan yiyip bitiriyordu. Sadece onlar, o en uzaktakiler için oynayacak, rotasını şaşırarak yeniden doğacaktı. Onda meydana gelen değişimi haklı göstererek yeni kimliğini tam anlamıyla, adeta bilinçsizce benimsemesini artık, bu gözler sağlayacaktı. Bu kez bu gözlerin sahibinin, beklenmedik bir şekilde, sahne gerisinde oyuncuların ayak işlerini yapan –sigara getiren, bardan içecek taşıyan veya postaneden pul getiren– o küçük kız olduğunu hayal ediyordu. Kızın yaşından hiç umulmayan bu sabit, mavi bakışlar, Anoçka’nın bakışlarıydı. Doğru, bu gözlerin sadece geçici olarak etkisi altındaydı; sonra onların yerini başkaları alacaktı, Lisa’nın yumuşak, biraz ürkek, yeşilimsi mavi gözleri… Ve Svetuhin seyirciyi salt Lisa’nın gözlerinden ibaretmiş gibi algılayarak sahneye çıktı.

Salonun amfi kısmında oturan Lisa, Svetuhin’in gelişini herkesten fazla beklediği için kendini kalabalıktan farklı görüyordu. Oyunun bu ilk gecesinde seyircinin içinde bulunduğu şenlik havası ona yetersiz geliyordu. Bunu diğer seyircilerin Svetuhin’i onun kadar iyi tanımıyor olmasıyla açıklıyordu.

Yanında Kiril oturuyordu. Birlikte ilk kez tiyatroya gelmişlerdi. Evdekiler de Kiril’le oyun seyredeceğinden haberdardı. Merküri Avdeyeviç, buna izin verene dek uzun süre sakalını sıvazlamıştı.

“Anlayamadım neden,” diye sormuştu, “şu Ayaktakımı’nı sahnelemek istiyorlarmış. İzin almak için ta Petersburg’a gitmişler. İzin vermemeliydiler.”

“Baba, sen oyunu okumadın ki.”

“Neden okuyacakmışım. İnsanlar ayakta durmak için var güçleriyle gayret gösteriyor, ama tiyatro onları hayatın dibine çekiyor. Pastuhovlar, şunlar bunlar saçmalıklar yazıyorlar. Hayatı tanımıyorlar.”

Lisa babasını ikna etmenin en iyi yolunun susmak olduğunu biliyordu. Çünkü herhangi bir karşı çıkış onu deliye döndürürdü.

“Kendi yargılarını kendin yapabilmelisin, artık büyüdün,” dedi babası. Kızının artık büyüdüğünü kabul ettiğini söylemekle ona fazla taviz vermiş olmaktan korkuyor, bu yüzden de ağzından çıkan her sözcüğü dikkatle tartıyordu. Sonra kurnazca ekledi:

“E, şu delikanlıyla mı gideceksin yoksa?”

Kız derin bir soluk alıp kısık bir sesle söyledi:

“Evet.”

“Demek öyle,” dedi baba, biraz sustuktan sonra.

Babası yumuşamaya başlamıştı: Şimdi Kiril’le tiyatroya gitmesine hayır demiyorsa yarın öbür gün Moskova olayına da hayır demeyebilirdi. Bu bir zaferdi: Lisa tiyatroda hiçbir şeyden ve hiç kimseden korkmadan oturuyordu. Kendini bir bebek kadar korkusuz hissediyordu. O andan itibaren istediği gibi eğlenmekte serbestti. Böyle içi içine sığmazken oyun sırasında ve sonrasında nasıl hiçbir şey olmamış gibi sakin durmayı başaracaktı? Kalbi öyle hızlı atıyordu ki, gözleri yanıyordu.

Oyundan sonra oyuncular izleyicileri selamlamak için sahneye doğru yürürken, “Ben şu barınaktaki insanları yatak odamın penceresinden her gün görüyorum. Ama neden bu insanların böyle olduklarını hiç bilmiyordum? Hiç acımıyordum onlara. Hatta iğreniyordum bile. Oysa sahnede olunca şu eski püskü giysileri bile kıskanıyorsun sanki değil mi?” diye sordu Kiril’e.

“Demek Svetuhin’i sevdin?” dedi Kiril.

“Sen de kabul edersin ki Baron oradakilerin en talihsizi ve insan en çok ona acıyor. En önemlisi de hepsine acıyorsun.”

“Hayır, asıl önemli olan insanda bir tepki uyandırmaları.”

“Evet her şeye bir tepki uyandırıyorlar... Her şeye karşı... Onlara acıdığın için. En çok da Baron’a. Baksana hep Svetuhin’i çağırıyorlar sahneye.”

“Çünkü o herkesin gözdesi. Seyirciler hep böyle yapar. Belki de geçen yılki oyunları için de alkışlıyorlar onu.”

“Yok, hayır Baron’u oynadığı için alkışlıyorlar.”

“Belki de sokakta pelerinle dolaştığı için.”

“Ama sen de duyuyorsun, Baron, Baron diye bağırıyorlar. İnsanları o kadar duygulandırdı ki. Herkes barınaktakilerin de diğer insanlar kadar bedbaht olduğunu gördü.”

“Ben farklı düşünüyorum bu konuda,” dedi Kiril soğuk bir tavırla.

Lisa o zaman diğer seyircilerle birlikte “Sve-tu-u-u-hin” diye tezahürat yapıp, alkışlamaya başladı. Tempo tutan ellerini Kiril’e nispet yapar gibi yaklaştırdı. Tam bu anda biri Lisa’nın dirseğine dokundu. Bu dokunuş genç kızın ateşli coşkusunu o anda dizginledi. Dönüp baktığında Pastuhov’u gördü kız.

“Çok haklısınız, çok. Svetuhin çok iyiydi!”

Lisa kendisiyle hemfikir birini gördüğüne çok sevinerek düşünmeden konuşmaya başladı:

“Kiril’i Svetuhin’in oynadığı Baron rolünün başlı başına bir buluş olduğuna ikna edemiyorum,” dedi.

“O buluş yazara ait. Yaşamda gizlenmiş şeyleri görünenin ardından bulup çıkaran o,” dedi Kiril. Sesinde Merküri Avdeyeviç’in konuşmasını andıran öyle korkunç imalar ve sitem gizliydi ki Lisa’nın gözleri yuvalarından fırladı: Bu da nereden çıkmıştı?

“Bu fikri duymak çok hoş,” dedi Pastuhov, “çünkü ben de yazarım. Ama iyi oyuncu başarıyı yazarla bölüşür.”

“Her yazar yaşamın görünen yüzünün gerisinde saklı olan şeyleri göremez,” dedi Kiril kızarak. Pastuhov’a kin besliyordu. “Olman gerekeni olabilmek için şair olmak bile yetersiz kalır… (Pastuhov’a yaklaştı) Devrimci olmak için!”

“Hep aynı şeyleri konuşuyoruz,” dedi Pastuhov, “en iyisi gidip İgor Pavloviç Svetuhin’i kutlayalım.”

“Gidelim,” dedi Lisa adeta çığlık atarak.

Kiril “Ben istemiyorum,” dedi kupkuru bir sesle.

“Böyle derin düşünceleri şimdilik bir kenara bırakın, dostum,” dedi Pastuhov babacan bir tavırla ve ikisinin de elinden tuttu. “Sadece iyi bir oyun seyrederek hoş vakit geçirdiniz, gerisini boş verin.”

Perde artık açılıp kapanmıyordu. Ön sıraların tamamen boşalmasına karşın arka sıralardan çığlık ve bağırtı sesleri devam ediyordu. Salon daha da güzelleşmişti. Daha söndürülmeyen avizelerin ışığı, kadife koltukları ve locaların kenarlarını özel bir biçimde aydınlatıyordu. Sonra aniden ışık söndü, her şey karanlığa gömüldü. Geriye, sessizlik ve sanki kalabalık bir balo sona ermiş gibi tiyatro tozlarıyla parfüm ve ter kokusu karışımı bir koku kalmıştı. Loş sahnede şimdi, kâh dekorların ardında kaybolarak kâh sahne merdivenlerini inip çıkarak marangozlar koşuşturmaya başlamıştı. Çiviler yerden sökülürken sanki ıslık çalıyor, itfaiyeciler kemer ve kasketlerini çıkarıyorlardı.

Koridordaki makyaj odalarının açık kapılarının önünden, yüzünü mendille silerken kendi repliklerini tekrarlayan aktörü oynayan oyuncu geçiyordu:

“Seyircinin sevincinden sarsılan tiyatro yıkıldı yıkılacak!”

Svetuhin’in odasına girip onu üç kez öptü, saçlarını okşadı.

“İşte oyun diye buna denir, koca adam, oyun budur, kutlarım! Ama barınakta yaşıyor olmanın sana yardımcı olduğunu düşünme sakın. Ben de iyi oynadım ama gece barınaklarının içine hiç girmedim. Sana tanrı vergisi yeteneğin yardımcı oldu. Anladın mı koca adam, bana da.”

Pastuhov Svetuhin’e sarılıp bir süre sessiz kaldı. Sonra uzaklaşıp kapıda bekleyen Lisa ile Kiril’i gösterdi.

“Sana seyircilerden bir heyet getirdim.”

Svetuhin, sanki gören herkes kendini onun kucağına atmaya hazır olmalıymış gibi, kollarını iyice açtı. Lisa geriledi ama onu hemen tutup bağrına bastı. Kız üzerinde Baron’un eski püskü giysilerini hissetti. “Sağ olun, sağ olun,” diyordu Svetuhin şefkatle. Sonra kolları açık Kiril’e de yöneldi. Ona da sarılmak istiyordu ama Kiril kapının eşiğine yürüyüp elini koridordan uzattı.

“Eşikte el sıkışmak uğursuzluk getirir,” dedi Svetuhin, “ee nasıl, beğendiniz mi oyunu?”

“Harikaydı, olağanüstüydü,” dedi Lisa, gözleri sevinçten yaşararak.

“Gerçekten mi, doğru mu söylüyorsunuz?”

“İnanılmaz!”

“Çok teşekkür ederim! Peki siz de beğendiniz mi oyunu?”

“Genel olarak evet,” dedi Kiril, alçak bir sesle. Tavrı ve ses tonu etraftakileri şaşırttı.

Svetuhin sordu: “Somut olarak neyi beğenmediniz?” Sesinde gizleyemediği bir merak ve bir çocukla konuşur gibi bir hava vardı.

“Sizi beğenmedim.”

“Meğer aramızda kamuoyunu temsilen gelen bir delege varmış,” dedi aktörü oynayan oyuncu.

“Beni mi, peki ama neden?” dedi şaşkınlıkla Svetuhin.

“Öyle abartılı bir duygusallıkla oynadınız ki herkesin acıma duygularını canlandırdınız. Ben oyunu okudum, oradan çıkan anlam bambaşka.”

“Acaba orada neler okudunuz da, benim haberim yok?” dedi gülümseyerek Svetuhin.

“Oyun metninde şu sizin sefiller çok dişli ve cesurlar; ama siz onları zavallı, aşağılık birer sarhoşa çevirmişsiniz.”

Aktörü oynayan oyuncu, yüzünü sildiği mermer desenli mendille sinek kovar gibi bir hareket yaptı,

“Bir aktör, seyircide heyecan uyandırmalı. Seyircinin hüngür hüngür ağladığını görmediniz mi? Görmediniz demek. Peki, bunu becerebildikse demek ki zafer kazandık. Bravo İgor bravo! Neden oyunu sizin dediğiniz gibi kupkuru bir akılcılığa büründürelim ki!”

Birden başka bir ses duyuldu. Mefodi’nin sesiydi bu. Oyunda giydiği Tatar giysisi hâlâ üstündeydi. O ana kadar bir köşede sessizce oturuyordu. Şimdi yerinden doğrulmuş, yavaş yavaş Kiril’in üstüne yürümeye başlamıştı. Alnında biriken iri ter damlaları makyajının akmasına neden oluyordu. Mefodi Kiril’e öfkeyle bakıp konuştu:

“Delikanlı biraz fazla olmuyor musunuz? Biraz önce seyircinin alkışlara boğduğu büyük bir oyuncunun odasına prömiyerden sonra, güzel neşeli bir zamanda gelip ders vermeye kalkıyorsunuz. Yarın tüm kent onu konuşacak, başkente de haberler uçacak mutlaka, siz bunu biliyor musunuz? Ayrıca haberiniz var mı, müfettiş sahne gerisine gelip, seyircinin alaya alabileceğini öne sürerek polis üniforması giymiş gardiyanı oynamamızı yasakladı.”

Gökyüzünde çakan yıldırım etkisi yaratan bu sözler oradakileri şaşırttı, herkes birbirine bakıyordu. Mefodi her an kavgaya hazır olduğunu anlatan bir ifadeyle gözlerini onlara çevirdi:

“Bundan böyle insanlar rica minnet bize gelecekler. Bu yapım tarihe geçecek, evet tarihe delikanlı.”

“Ben oyunun aleyhine herhangi bir şey söylemedim,” dedi Kiril ve gözlerini Tatar’ın korkunç bakışlarına çevirerek sakin bir şekilde ısrarla ona bakmaya başladı.

“Fakat oyunculara ders vermeyi kendinize görev edinmişsiniz.”

Svetuhin aynanın önüne geçip omuz silkti.

“Bırak Mefodi, herkes kendi düşüncesini söylemekte özgürdür.”

Ama sesindeki acı ve kırgınlık Mefodi’nin cesaretini artırdı; bütün öfkesini Kiril’e kusmaya hazır vaziyette ileri atıldı. Tam bu anda Pastuhov aralarına girdi.

“Ben seyircileri oyunculardan koruyacağım.”

“İhtiyacım yok, ben kendimi korurum. Yeter ki konuşmama izin verilsin.”

Kiril, Pastuhov’un arkasından öne geçti, böylece bakışları rakibininkiyle tekrar karşılaştı.

“Ne kadar inatçısın,” dedi Pastuhov ona dönerek.

“O sadece tartışmaktan hoşlanıyor,” diye korkuyla araya girdi Lisa, “ama ben çok utanıyorum! Lütfen efendim.”

Çabucak Svetuhin’e döndü. Yüzü kireç gibiydi, elleri de titriyordu. Kendini Svetuhin’e atıp onun tam önünde durdu. Kısa bir süre için dili tutulmuş, yanakları bir bebeğinki gibi gözyaşından ıslanmıştı.

“Beni bağışlayın... ikimizi de bağışlayın!” diyebildi zorlukla. Sonra kendini odadan dışarı attı.

Arkasından Svetuhin’le Pastuhov bir şeyler söyleyip bağırıyorlardı, ona yetişmeye çalışan ayak sesleri duydu ama bir kez bile ardına dönüp bakmadı. Kendisine yetişmeye çalışan insanları, loş koridorları ve merdivenleri görmeden, gözü kapalı koşuyordu sanki. Gökyüzünü görene dek koşmaya devam etti.

Dışarı çıkınca geçtiği sakin meydanda, yuvarlak, çıplak kaldırım taşlarının üzerinde kayıp sendeleyince, güneşli bir günde, ilk tanışmalarından sonra burada Svetuhin’le de yürüdüğünü anımsadı. Derin üzüntü ve acıyla bir daha böyle güneşli bir günün olamayacağını düşündü.

Eve dönünce çabucak soyunup kendini yatağa attı; sonra yatak örtüsünün altına girerek acıyla ağladı.

“Her şey mahvoldu,” diye dert yandı yastığına. “Ben özgür olduğumu sanıyordum ama yanılmışım. Kiril beni hayatım boyunca hep üzecek. Korkunç, çok korkunç bir adam.”

Sonra evde birilerinin dolaştığını hissetti. Antreden sesler duydu. Birileri yere bir şeyler düşürdü.

“Sayıklıyorum galiba. Bedbahtım, çok bedbahtım,” diye kendi kendine fısıldadı ve yorganı kafasına iyice çekip uykuya daldı.

ON YEDİ

O gece, Meşkovlar’ın evinde, Aşçı Glaşa’nın, büyük bir heyecanla yüksek rütbeli birinin Merküri Avdeyeviç’i görmek istediğini efendilerine duyurmasıyla telaş başladı. Üzerine çabucak bir şeyler geçirerek mutfak bölümüne inen Meşkov, burada uzun boylu bir adamla yüz yüze geldi. Gözüne ilk çarpan, adamın apoletleri ve parlak düğmeleriydi. Kendini Rotmistr⁹ olarak tanıtan gece misafiri Ragozin’in evinde arama yapılacağını, Meşkov’un da ev sahibi olarak tanıklığının gerektiğini söyledi. Vakit geçirmeden giyinip bahçedeki küçük eve doğru kendisine eşlik etmesini rica etti ondan. Az önce sıcaktan bunalarak tek çarşafın altında yatmasına karşın Meşkov, iliklerine kadar donduğunu hissetti o anda. Valeriya İvanovna da telaştan kocasının paltosunu bile bulamamıştı, şaşkın şaşkın, amaçsızca, oradan oraya koşuşturuyordu. Bir holdeki gardroba, bir merdivenin altındaki küçük kapalı odaya gidiyor, oradan tekrar gardroba dönüyordu. Rotmistr, aşağıdaki merdivenlerden ev sahibine iki kez seslendi: Acele edin! Bu sırada Merküri Avdeyeviç’in o kargaşalıkta yere düşüp masanın altına yuvarlanan melon şapkası ortadan kayboldu.

Sonunda Valeriya İvanovna kocasının ardından istavroz çıkararak dua okudu, kızının uyanmamasına dikkat ederek koridordan avluya bakmaya başladı.

Dışarıda göz gözü görmüyordu. Buna rağmen Merküri Avdeyeviç karanlığa karışmış jandarmaların gölgelerini fark etti. Duvarın önüne dizilmişlerdi. İkişerli veya üçerli gruplar halinde, sundurmaya çıkan merdivenlerin yanında durduklarından sayılarını çıkaramıyordu. Grupları birbirinden ayırmak çok güçtü. Ortalık, çizme tokalarının ve apoletlerin hafif şıkırtılarını, ıslık sesine benzer sesler çıkaran nefesleri bile duyabilecek kadar sessizdi. Karanlıkta Glaşa’nın sesi duyuldu:

“Ben yalnızca cahil bir kadınım efendim, okuma yazmam yoktur.”

“Okuma yazmayı ne yapacaksın,” diye bağırdı Rotmistr, “sen benim söylediklerimi tekrarla yeter.”

Kadını kapıya ittiler, o da tıklattı. Ksana Afanasyevna kapının önüne çıktı. (Her halde uyumuyordu.)

“Petya sen misin?” diye sordu.

“Hayır, benim,” dedi Glaşa.

“Ne var?”

“Şey... Size... bize... şey getirdiler. Size iletmem emredildi.”

“Nedir ileteceğiniz şey?”

“Şey...”

Rotmistr fısıldadı,

“Telgraf.”

“Şey… telgraf,” Glaşa az daha ağlayacaktı.

Hepsinin soluğu kesilmişti. Merküri Avdeyeviç’e öyle geliyordu ki, gökteki yıldızlar durmadan büyüyor ve avluda dikili ağaçlar gökyüzüne yükseliyordu. Avlu birden bire yeraltı dünyasında yok olmuştu. Komşunun kümesindeki horoz şaşırıp kanatlarını çırpa çırpa vakitsiz öttü. O anda aklına “Horozlar ötmeden önce üç kez beni reddedeceksin,” sözü geldi. Meşkov, Ksana Afanasyevna’nın alçak ve ümitsiz sesiyle dalgınlığından uyandı:

“Bir dakika bekleyin, üzerime bir şeyler giyeyim.”

Koridoru geçerek odaya doğru koşturmuş olmalıydı.

“Haydi, Paşenko, ileri! Kapıyı omzunla kırmaya çalış,” dedi bu arada Rotmistr.

İki jandarma bu komut üzerine kapıya abanıp kilidi kırdı. İçeri girip bir kibrit yaktılar. En arkada duran, bacakları sanki on kat ağırlaşmış Merküri Avdeyeviç jandarmaların parlak kasketlerini, bıyıklı profillerini apaçık gördü.

“Piyotr Rogazin nerde?” diye sordu Rotmistr.

“İşe gitti,” dedi Ksana Afanasyevna.

“Ne zaman gitti?”

“Evden sabah çıktı.”

“Ne zaman döneceğini söyledi mi?”

“Hayır.”

“Siz karısı mı oluyorsunuz?”

“Evet. ”

Ksana Afanasyevna’nın ses tonu tekrar değişmişti, şimdi bir diklenme sezinliyordu Merküri Avdeyeviç. Suçlu bir insanın böyle davranmayacağını düşündü. Ama suçsuz bir insanın evine de gece böyle arama için gelmezler, gelirlerse o da “Allah aşkına beni rahat bırakın, benim bir suçum yok,” derdi.

Bu, suçsuz bir insan olarak Merküri Avdeyeviç’den beklenen bir şeydi. Merküri Avdeyeviç kendisine karşı merhamet göstermeleri için diz üstü çökmeye hazırdı. Çünkü bir rezalet patlarsa yarın sokaktan geçemeyecek, herkes Meşkov’un evi genelev olmuş diyecekti. Meşkov, evini isyancılara veriyormuş, gece aramaları başlamış diye konuşacaklardı. Vallahi diye düşünüyordu, alnımı bu kara lekeden temizlemek için değil diz çökmek, ne kadar para isterlerse veririm.

Ksana Afanasyevna sorulara artık yanıt vermiyor, dirseklerini mutfak masasına dayamış, kaşları çatık oturuyordu. Merküri Avdeyeviç, kapının önünde, jandarmaların yaktığı fenerin turuncu ışığını yansıtan gözleriyle dikkatle onu izliyordu. Eğer masaya yaslanmış, saç örgüleri kulaklarının arkasına sıkıştırılmış, sanki ağzını daha sıkı tutmak ister gibi çenesini yumrukları arasına almış şu ufak tefek kadın olmasaydı şimdi yatak odasında, yorganının altında tatlı rüyalar görüyor olacak, elin kapısında böyle bir dilenci ya da sığıntı gibi duvara yaslanıp durmayacaktı. Jandarmalar onu unutmuşlardı bile, Meşkov’u ne yapacaklardı ki. Ona kapıda durmasını emretmişler o da duruyordu işte. Git derlerse de giderdi, o kadar. Yoo ama şu kiracı defterini artık kapatmak lazım. Hatta bunu çok daha önce yapmalıydı. Mesela şu Piyotr Ragozin’in ona ne faydası var? Verdiği ayda dokuz ruble, para mı? Tabii ki kirayı artırması gerekiyordu. Orası kötü bir yer sayılmazdı: bir mutfağı, iki odası vardı, evin dışındaki ek binalar da cabası. Ayda on bir veya on iki ruble ödedikleri takdirde orayı bir memura veya emekli aylığıyla geçinen bir dula kiralayabilirdi. Ama dokuz ruble! Bu kadar da olmaz! Hangi saygıdeğer insan evini dokuz rubleye kiralar ki? Şu anda yıllık yüz sekiz rublelik kira, sadece giderini kurtarıyordu. Herkes onu konuşacaktı, pırıl pırıl adını da üç paralık edeceklerdi. Bu adı yıllar boyunca nasıl da korumuştu. Az uyumuş, az yiyip içmiş, üç kuruşu esirgeyerek faytona binmemiş, gideceği yere yaya gitmiş, ayakkabısının derisini çabuk yıpratmamak için yollarda büyük bir dikkatle yürümüştü.

“Nedir bu allah aşkına!” Derin bir soluk aldı Merküri Avdeyeviç “Ben hayatımı Piyotr Ragozin için mi kurdum?”

Bacakları şişmeye başlamıştı, jandarmalar bütün odaları tek tek aradıkları için kapı eşiğinin dışında oturabileceği bir yer de yoktu. Adamlar, karmakarışık eşyaların arasında duruyor, öne doğru eğilmiş sağlam gövdeleriyle tarlada mahsül toplayan tarım işçilerini andırıyorlardı. Merküri Avdeyeviç, onları ve bir inip bir kalkan gövdelerin, usulca duvarlara yaklaşıp tavana doğru kayan, oradan hızla hareket ederek fenerlerin ardından kaybolup giden ellerin ve kolların gölgelerini izlemekten yorgun düşmüştü. Gözkapakları, dans eden gölgelerin etkisi altında giderek kapanmaya başlamıştı. Gecenin kendine özgü gerçekliği bu esnada rüya aleminin o korku verici gerçekdışılığının yerini almıştı.

“Tanık buraya!” diye bağırdı o sırada Rotmistr.

Ksana Afanasyevna artık mutfak masasında değil, yüzünü elleriyle kapatmış, bir köşede duruyordu. Çünkü masanın üstünü açmışlar, içindeki küçük çekmece bölmeleri ortaya çıkmıştı. Her birinin büyüklüğü, kibrit kutusununkinden biraz fazlaydı.

“Matbaa mürekkebi,” dedi Rotmistr, Merküri Avdeyeviç’e, “dizgi harflerini görüyor musun?”

Çekmeceden bir harfi kaldırıp parmağına sürdü ve mürükkebin parmağında bıraktığı siyah lekeyi oradakilere gösterdi, “Çok taze, yeni kullanılmış.”

Gölgeler şimdi bodrum katına doğru yönelmeye başlamıştı, giderek daha da canlanıp tahta perdelerin üzerinden sıçrıyorlardı. Boş fıçılar bir köşeden diğerine tıkırdayarak yuvarlanıyordu. Bu gürültü sanki yaklaşmakta olan çekişmenin kesinleştiğini haber verir gibi giderek artıyordu. Şimdi evin girişinden bodruma kadar uzanan, üzerleri hasırla kaplı ağır ev eşyalarını çekerek taşıyorlardı. Fenerlerin ışığı yeraltında yok oluyor, girişten sızan mum ışığı kadar zayıf ışıkta kirişler seçiliyordu.

Bodrum kata açılan bir kapak bulunup açıldığında Merküri Avdeyeviç tekrar çağırıldı. Titrek bacaklarıyla yamuk yumuk bodrum merdivenlerine yöneldiğinde jandarmalar ona yol verdiler. Aşağıda ortada, rengarenk yamalı, kirli bir battaniyeyle örtülü bir makine duruyordu. Rotmistr ayağını makinenin pedalına bastırdı. Makine, iyi yağlanmamış viteslerini gıcırdatarak itaatkâr bir şekilde birdenbire çalışmaya başladı.

“Sizin evin avlusunda ne ilginç eşyalar varmış,” diye alay etti Rotmistr, “yukarıda dizgi atölyesi, aşağıda baskı.”

Merküri Avdeyeviç bütün bunların bir kâbus olduğu umuduyla, uyanmak için kendini zorluyordu ama sonunda rüyada olmadığından emin oldu: Gidip makineye dokundu, soğuk demire temas ettiği anda ürperdi. Tüm vücudu sarsılmıştı sanki. Bodrum merdivenlerinden tekrar dışarı çıktığında uyumadığına bir kez daha emin oldu.

Horoz hâlâ kanatlarını döve döve ötüyordu. Hava açılmak üzereydi. Ksana Afanasyevna elinde bir bohçayla iki jandarmanın arasında yürüyordu şimdi. Kapıya yaklaşınca dönüp evine baktı. Vedalaşacak başka kimse olmadığı için Merküri Avdeyeviç’e başıyla belli belirsiz selam verdi. Ama o hiç yanıt vermedi. Ksana Afanasyevna onu şimdi hiç ilgilendirmiyordu, çünkü başka şeylerin peşindeydi. Hemen Rotmistr’e yaklaşıp paltosuna dokundu, “Üstünüz kirlenmiş efendim,” dedi, “bana gidelim de fırçayla temizleyelim.”

“Olur,” dedi Rotmistr.

Mutfağın ortasında durup, temizlenecek yerler iyice görünsün diye ağır ağır pencereye doğru dönen Rotmistr yorgun bir sesle “Nasıl oluyor efendim, nasıl oluyor tüm bunlar, hem de sizin avlunuzda,” dedi.

“İnanamıyorum efendim,” dedi Meşkov kederli bir sesle.

“Hiç hoş değil!”

“Evet, benim için büyük bir darbe!”

“Artık ne olacağı belli.”

“Ne yapalım efendim, ne yapmak gerekir?”

“Evet... Sorun da bu zaten.”

“Çay arzu etmez miydiniz? Semaveri hazırlatayım.”

“Şimdi zamanı değil! Yazmam gereken bir sürü şey var. Bu acil bir iş. Albaya rapor yazmam gerekiyor. Albay valiye, vali de bakana yazacak. Çok ciddi bir iş. Bu iş, adamı ipe götürür.”

“Aman tanrım! Günahımız nedir? Belki içiniz ısınsın istersiniz, efendim?”

“Nasıl yani?”

“Şey... Konyak veya üvez votkası yani. Bu gece bunca olaydan sonra... iyi gelir. Ne dersiniz?”

“Öyle mi? Üvez votkası ha? Hayır, içmesem daha iyi. Rapor yazacağım. Ragozin’i götüremedik. Bu kötü. Tüydü herhalde. Siz ne düşünüyorsunuz onun hakkında?”

“Bilemem. Bugüne kadar hiç kuşku uyandırmadı. Sadece... hiç içki içmezdi. Bir tek, içki içmemesi beni şüphelendiriyordu. Bunun dışında gayet efendi bir adam gibi görünüyordu. Ondan şüphelenmek aklımın ucundan geçmezdi.”

“Fakat onun polis gözetiminde tutulduğunu biliyordunuz herhalde,” dedi Rotmistr suçlayıcı bir tonda.

“Duymuştum. Fakat adamın düzeldiğini de düşünmüştüm.”

“Düzelecekmiş!” diye karşılık verdi Rotmistr resmi ve sert bir sesle. “Böyle kurtların düzeldiğini hiç duymadım. Temizledin mi? Tamam mı?”

“Tamam efendim. Yalnız şurada kaldı, kenarlarında. İşte şimdi tertemiz.”

“Ha, bu işten kimseye söz etmeyin. Anlıyorsunuz değil mi? Tek bir söz bile...”

“Anlamaz olur muyum efendim! Yalnız, benim durumum ne olacak?”

“Gerekirse olayın tanığı olarak sizi çağırırlar.”

“Acaba, efendim ne gerekiyorsa şimdi imzalasam... Tanık olarak... Daha sonra gelmemek için.”

“Başka yolu yok ihtiyar. Gönderdiler mi gideceksin. Sizin tek işiniz var. Susmak! Ha, bir de şey, nedir onun adı, Glaşa –dilini sıkı tutsun! Hiçbir şey görmedi, duymadı. Anladınız mı? Yoksa...”

Rotmistr tehditkâr bir tavırla parmağını havaya kaldırdı, sonra kepine dokundu, topuklarını şık, askerlere özgü bir hareketle, çarpıp gitti. Ardında çizmelerinin, kristal sesine benzeyen uzun gıcırtısını bıraktı.

Merküri Avdeyeviç de evine döndü. Zorla yürüyordu, sırtı ağır bir yük taşıyormuşçasına kamburlaşmış, omuzları çökmüştü.

Valeriya İvanovna ona korkuyla bakıyordu. Kocası sanki limanda bütün gece çalışıp bitkin düşmüş gibiydi. Yatak odasına geçti, dua etti, üç kez secde eder gibi eğildi. Koltuğa oturup, büyük bir seyahate çıkmadan önce yapıldığı gibi sustu. Sonra hüzünle konuştu: “Valyüşa, bela kapıda.”

“Aman tanrım,” dedi Valeriya İvanovna, “hırsızlar mı?”

“Keşke hırsız olsaydılar.”

“Tanrı korusun, yoksa adam mı öldürmüşler.”

“Belki de öldürdüler, kim bilir? Sahte para bastıklarını gözümle gördüm.”

İkisi birden haç çıkardılar. Yerlerine çakılmış gibiydiler.

“Ksana’yı götürdüler,” dedi Merküri Avdeyeviç.

“Ama o çok ağırbaşlı bir kadındır,” dedi korkuyla Valeriya İvanovna.

“Hapisteyken nasıl bir kadın olduğunun önemi yoktur... Lisa uyandı mı?”

“Uykusunda kıvranıp duruyor.”

“Aramadan ona sakın bahsetme.” Bunu söylerken Merküri Avdeyeviç tehditkâr bir ses tonu kullanmıştı.

Tekrar oturdular, yerlerinde öylece kalakaldılar.

ON SEKİZ

Hava tamamen aydınlanmıştı ama lamba hâlâ zayıf, titrek bir ışık yayarak yanmaya devam ediyordu. Vera Nikandrovna elleri göğe doğru açık, dağınık yatakta oturuyor, ara sıra dönüp odaya bakıyor, bir an için içinde korkunç bir öfke uyanıyor, sonra yavaş yavaş kendiliğinden sönüyordu. Tüm eşyalar gözüne yabancı görünüyordu, yerleri değişmiş ya da oraya yeni gelmişlerdi sanki. Duvardaki tablolar iğreti duruyor, yırtık pırtık olmuş yatağın kenarları somyadan sarkıyordu. Yeşil ve siyahın hâkim olduğu Judith adlı tablo asılı olduğu çividen çıkmış, kapının arkasına dayalı kalmıştı. Yere dökülen samanların üzerinde ise çizme izleri vardı. Ders kitaplarıyla defterler etrafa saçılmıştı. Odanın tam ortasında da bir sandalye duruyordu.

Bir zamanlar bütün bu eşyaların sahibi Kiril’di. Bu defterlere yazıyor, kitaplar şu raflarda dizili duruyordu. Bu tabloları kendi elleriyle duvara asmıştı. Somyanın üstünde bembeyaz bir örtü olurdu. Bir zamanlar... Ama hayır hayır, daha az önce Kiril odanın ortasındaki şu sandalyede oturmamış mıydı? Sadece birkaç dakika önce ayağa kalkarken onu devirmemiş miydi? Kiril, Vera Nikandrovna’yla vedalaşırken bir adım geri atmış, annesi oğlunu öpmek istediğinde Kiril yüzünü buruşturmuştu ve o anda sanki bir saniye içinde yaşlanıvermişti. Kadın onun başını göğsüne yaslamak istedikçe oğlu koynundan çıkmak için çırpınıyor, bir yandan da annesinin parmaklarını acıtırcasına ezip okşuyordu. Devrilen sandalyenin sesi kulaklarından bir türlü çıkmayan Vera Nikandrovna’nın gözünde eski bazı anılar da canlanıyordu şimdi. On on beş yıl kadar önce, gelip kocasının cesedini teşhis etmesini söylemişlerdi ona. O gece de tıpkı böyle, kıpırdanmaktan korkar gibi, bitkin bir şekilde bir sandalyenin üstünde oturmuştu Vera Nikandrovna. Ama o gün, dört yaşındaki Kiruşa beyaz battaniyenin altında yatıyordu. Ölüm daha önce yaşananları kırıp dökse de yaşam, Vera Nikandrovna’ya bir ada armağan etmişti. Bu adada arıların konduğu çiçekli ağaçların çevresinde kırlangıçlar uçuşuyor, geniş otlaklarda serin pınarlar şırıldıyordu. Ada büyüyor, çiçeklerle doluyor ve sanki tüm yeryüzünü kucaklıyordu. Şimdi ise o batmış, dipsiz bir boşlukta kaybolmuştu. Beyaz battaniye yerde, ev bomboş, Vera Nikandrovna ise yapayalnızdı.

Şimdi tüm bu olanlar, bütün o acımasız ve zorlayıcı çıplaklığıyla gerçeğin ta kendisi olarak karşısına dikilmişti.

Kiril tiyatrodan döndüğünde jandarmalar aramaya yeni başlamışlardı. Kapıyı ona jandarmalar açtı ve açmalarıyla onu içeri alıp kapatmaları bir oldu. Vera Nikandrovna, oğlunun yüzüne bakmaya, kaşlarının, gözlerinin, dudaklarının; bütün suratının mosmor olduğunu görmeye vakit bulabildi. Kiril’in ceplerini tersyüz ederek tepeden tırnağa üstünü aradılar. Ceketinin bütün dikilmiş bölmelerini elleriyle yokladılar. Sonra onu odanın ortasındaki şu sandalyeye oturtarak yatağını, çamaşırlarını aradılar. Kapıları ve ayaklarına varıncaya dek masayı kontrol ettiler. Sobadaki külü döküp çöpleri de karıştırdılar. Sıra kitaplara geldiğinde bir ders kitabının arasından yedi tane pembe el ilanı döküldü yere. Bir jandarma onları hiç acele etmeden topladı, sonra, aradığını bulmuş olmanın memnuniyetiyle:

“A-ha!” dedi.

Kiril, bacaklarını tıpkı bir çocuk gibi sandalyenin bacaklarına dolamış, elleri cebinde, dimdik oturuyordu.

“Delikanlı, nereden buldunuz bunları?” diye dostça olmasına özen gösterdiği bir ses tonuyla sordu jandarma, elindeki pembe el ilanlarından birini ona doğru uzatarak.

“Buldum işte,” diye yanıtladı Kiril.

“Nereden bulduğunuzu hatırlamıyor musunuz?”

“Sokakta.”

“Hangi sokakta?”

“Çok uzakta.”

“Nereden çok uzakta?”

“Teknik okul yakınlarında.”

“Çok uzaklarda ama yine de yakın. Anlıyorum. Ne o, hepsi bir arada mı duruyordu yerde?”

“Durmuyordu, yerlere serpilmişti.”

“Yedisi birden mi? Hepsi öylece atıldıkları yerde duruyorlardı, öyle mi?”

“Evet.”

“Siz de kaldırdınız yani, öyle mi?”

“Kaldırdım.”

“Yerden mi?”

“Tabii yerden aldım.”

“Ama bakın ne kadar temiz ve yeni duruyorlar. Üzerlerinde bir tek leke bile yok. Demek yerde duruyorlardı.”

Kiril hiçbir şey söylemedi.

“Sizi çaylak sizi. Bir gün konuşmak gerektiğinde neler söyleyeceğinizi hiç düşünmediniz mi ha?”

“Benim sizinle konuşmam gerekmiyor... Mecbur değilim.”

“Bunu size birisi öğretmiş, konuşmak zorunda olmadığınızı mı söylediler size?” dedi jandarma, tekrar kitapları karıştırmaya başladı.

Jandarma, karşısındaki öğrencinin yalan söyleyeceğinden emin olan bir öğretmen gibi, imalı bir sesle konuşuyordu. Vera Nikandrovna’nın içinden ona, asla yalan söylemeyen oğluyla böyle konuşamayacağını söylemek geçti. Ama Kiril’in olgunluğu ve suskunluğu onu da susmaya zorluyordu. Öyle hissediyordu ki oğlu onu kontrolü altına almıştı ve davranışlarını onunkilere göre ayarlamalıydı. Oğlunun, onu, sessizce, eşyalarını altüst eden bu hırsızlara karşı ittifak kurmaya davet ettiğini sanıyordu. Onun için duyduğu hayranlık, acısını ve korkusunu bastırmıştı. Oğlu, hak etmediği, onur kırıcı, iğrenç tavırlara maruz kaldığında nasıl davranması gerektiğini çok iyi biliyordu doğrusu. Şimdi Kiril’de meydana gelen değişiklikleri açıkça görebiliyordu. Evet, o değişmişti ve bu değişimden dolayı onunla eskisinden de çok gururlanıyordu. Şu an evlerinde olup bitenler bir yanlış anlamanın sonucuydu tabii ki. O zaman oğlunun yaptığı gibi büyük bir iradeyle göstermek gerekiyordu bunu. Anne de öyle yaptı. Aman tanrım nasıl da büyümüş, olgunlaşmış oğlum, diye düşündü bir yandan, ama bunu neden ancak şimdi anlayabilmişti.

“Ne o delikanlı,” dedi jandarma Prjevalski’nin portresini duvardan indirerek “duvara Prjevalski’nin¹⁰ portresini de mi asıyorsunuz? O bir subay, siz ise devrimcilik oynuyorsunuz.”

“O subay size yar olmaz bay jandarma,” dedi Kiril. “O Rusya’ya ün kazandırdı.”

Jandarma, portreyi devirip yere attı. “Kendinizi düşünmek gibi bir niyetiniz yoksa size biraz annenizi düşünmenizi tavsiye ediyorum,” dedi. Sesinden, bağırmamak için kendini zor tuttuğu anlaşılıyordu.

Kiril annesini düşünmeli! Bir yabancı söylemişti bu sözleri, serinkanlılıkla. Ama Vera Nikandrovna’nın yüreğini dağlamışlardı. Sahi Kiril başına kocaman bir bela sararken annesini hiç düşünmemiş miydi? Oğlunun duygusuz tavırları onu yaralamasına karşın o annesinin acısına karşı duyarsız kalıyordu. Anneni çok üzdün, benim sert, zavallı, canım oğlum. Kuzum benim!

“Kiril,” diye seslendi annesi, sesi çok cılız, ürkek ve çaresiz çıkmıştı. “Neden bir şeyler söylemiyorsun? Bu işte bir iş var.”

“Oğlunuzla vedalaşın,” dedi jandarma, “biz gidiyoruz.”

“Nasıl yani, onu götürecek misiniz? Benden alacak mısınız onu? Ama...”

Kadın ayağa kalkıp bir adım atmak istedi.

“Ben onun annesiyim... Nasıl böyle bir şey yapabilirsiniz? Doğru dürüst araştırıp soruşturmadan...”

“Vedalaşmak istemiyor musunuz?” diye tekrarladı jandarma.

İki jandarma Kiril’e yaklaştı. Anne o zaman hafif bir çığlık atarak öne atıldı.

Ne kadar zaman geçtiğini bilmiyordu şimdi. Sanki onun sımsıcak başı hâlâ kucağındaydı. Kiril’in yatağında ona ait eşyaların arasında oturuyordu ama Kiril yoktu burada. O artık yoktu...

Pencere parmaklıklarının arasından gün ışığı düşüyordu. Bir azalıyor, bir parlıyor, zeminin üzerinde oynuyor, kurşuni renkteki ince kül tabakasını, kıtık topaklarını ve düğümlerini aydınlatıyordu. Sinekler, ılıman havanın etkisiyle canlanmış, daha fazla vızıldıyorlardı. Kavakların ışıltısı odayı doldurmuştu. Serçeler, kendilerine konacak rahat bir çalı ararken bir dalaşıp bir barışıyorlardı. Sabah seslerine alışan Vera Nikandrovna birden bu sessizliği bozan bir ses duydu. Sanki birinin ayak sesleri geliyordu içeriden. Yaklaşan kişi hafif hafif öksürüyordu da. Vera Nikandrovna, uykusundan bu sesle uyandı. Kapıdaki Anoçka’ydı. Ağzı ve gözleri kocaman kocaman açılmış, kadına bakıyordu kız.

“Sen ne arıyorsun burada?” dedi Vera Nikandrovna fısıltıyla.

“Hiç,” dedi kız çabucak, kafasını sallayarak, “siz kiminle konuşuyordunuz?”

“Konuşuyor muydum? Ben hiç konuşmadım ki.”

“Tamam o zaman... Ben sadece… Birisiyle konuşuyorsunuz zannetmiştim.”

“Sen nasıl girdin buraya?”

“Kapı açıktı.”

“Kapı açık mıydı?”

“Ardına kadar açıktı. İçeri girdim, alçak sesle biriyle konuştuğunuzu duydum.”

“Evet, evet, demek ki unutmuşum, açık bırakmışım. Evet.”

“Peki lamba neden yanıyor?”

“Lamba mı? Ah, evet, evet,” dedi Vera Nikandrovna, ayağa kalkmak istedi.

Fakat Anoçka ondan daha çevik davranarak söndürdü lambayı. Şişeyi üfleyince isli bir duman çıkmıştı. Şimdi gülümsüyor, suçlu suçlu Vera Nikandrovna’nın yüzüne bakıyordu. Sonra birdenbire Vera Nikandrovna’nın yanına gitti ve kadının çökmüş omuzuna dokundu.

“Ortalığı kim dağıttı, askerler mi?”

“Hangi askerler?”

“Hani onu götürenler.”

Vera Nikandrovna Anoçka’yı ellerinden tutup kızın zayıf vücudunu itti.

“Nereden biliyorsun? Nereden? Kim söyledi sana?” dedi, tutmaya devam ettiği ellerini sarsarak.

“Anneme söylediler...”

“Kim söyledi? Kim? Kim diyorum.”

“Bizim barınakta bir amca var. Ara sıra bize yatıya gelir. Sabaha doğru teknik okulun oradan geçerken askerlerin bir öğrenciyi götürdüğünü görmüş. Annem ona ‘Hangi öğrenciyi?’ diye sorunca o da ‘kim bilir, sadece başında bir kasket olduğunu gördüm’ demiş. O zaman annem ‘belki öğretmenin oğludur’ demiş. Bunu söylerken sizi düşünüyordu. Barınaktaki amca da, ‘olabilir, benim bütün bildiğim bu’ demiş. Ben de öyle düşündüm.”

“Aman tanrım!” dedi, Vera Nikandrovna, Anoçka’nın ellerini bıraktı.

“Bizim Pavlik gece uyumamıştı. Şimdi uyudu. Onu yatırıp geldim.”

“Herkes biliyor demek artık. Gerçekten herkes biliyor mu, olay bu kadar çabuk mu yayıldı?”

Vera Nikandrovna Anoçka’nın zayıf vücuduna tekrar sarılarak onu Kiril’in yatağına, yanına oturttu, sonra kızın kalın saç örgülerini okşayarak onu kendine doğru çekti.

“Yo hayır, senden ve annenden başka hiç kimse duymamıştır henüz. Sen de kimseye söyleme. Söylemek olmaz anladın mı? Bu sadece bir yanlış anlama. Onu bırakacaklar, çok kısa zamanda geri dönecek, anlıyor musun?”

“Tabii, anlıyorum. O çok iyi bir insan, bunu biliyorum.”

“Evet o çok, çok iyidir,” dedi Vera Nikandrovna, Anoçka’yı yanaklarından öperek. Sonra, hemen hemen sakin bir sesle devam etti:

“Bak kızım, dinle beni. Lisa Meşkova’yı hatırlıyor musun? Hatırlıyorsun, değil mi? İşte, ona git, gelip beni görmesini söyle. Olaydan hiç söz etme ama tamam mı? Söyle ona hemen gelsin. Haydi, şimdi git. Ben de ortalığı toparlayacağım.”

“Siz yapmayın. Ben hemen döneceğim, geldiğimde ortalığı ben toparlarım.”

Vera Nikandrovna Anoçka’yı bir daha öptü. Kızın arkasından kapıyı kapatıp hemen temizliğe başladı. Hareketleri çok hızlıydı. O eziyet verici, uzun hareketsizliğini kırmaya çalışır gibi bir hali vardı. Geceden beri kurduğu buz gibi düşünceler sanki eriyor, sınırları parçalanıyordu. Kafasında bir plan yaptı. Bu planın, istediği gibi gerçekleşeceğinden emindi.

Ama daha ilk adımda Vera Nikandrovna başarısızlığa uğradı. Anoçka döndüğünde ona Merküri Avdeyeviç’e rastladığını, onun neden geldiğini sorup kendisini sorguya çektiğini anlattı.

“Öğretmen Hanım; Bayan İzvekova eğer Meşkovlar’dan biriyle konuşmak istiyorsa kendileri buraya gelsin,” demiş adam, “Lisa’nın onun evinde ne işi var?”

Anoçka tekrarladı:

“Dedi ki, oraya siz kendiniz gidecekmişsiniz. Ne olursa olsun Lisa’nın buraya gelmesine izin vermezmiş.”

Vera Nikandrovna bir an daldı. Sonra saçlarını topladı, yüzünü havluyla sildi ve bir şey unutup unutmadığını anlamak ister gibi etrafına bakındı. Sonra bakışları Anoçka’da durdu. Yaşadığı bunca acı saatten sonra küçücük elleriyle odayı süpürmeye çalıştığını fark etti onun.

Minnacık ayaklarını kaplayan tozların bile farkında değildi kızcağız.

“Yavrum, kızım, canım benim,” dedi yavaşça Vera Nikandrovna.

“Siz gidin,” dedi Anoçka, “ben hallederim. Merak etmeyin, becerebilirim.”

Vera Nikandrovna kapıdan hızla çıktı.

Meşkovlar onu saygıyla karşıladılar. Merküri Avdeyeviç onu, misafir beklemediğinden etrafa ve kendine çekidüzen veremediği için biraz utanan Valeriya İvanovna ile tanıştırdı.

“Bağışlayın,” dedi Meşkov, “buraya kadar geldiniz. Zahmet oldu. Elçimiz size ne söyledi bilmiyorum ama ben düşünmüştüm ki, eğer gençlerimiz ebeveynlerinden gizli tanışıyorlarsa biz onlara kötü örnek olmayalım. Bizim saklımız gizlimiz yok.”

“Onların saklı gizli yaptığı bir şey yok efendim. Ben Lisa’yla tanışıyorum.”

“Demek ki gizli olan benim kız değil, sizin oğlan,” dedi Meşkov, şakayla karışık. “İşte ben de düşündüm ki onların gizli tanışıklığını aşikara çevirelim.”

“Doğru,” dedi Valeriya İvanovna, “bizim Lisa bizden hiçbir şey saklamaz. Çünkü daha küçük yaşlardan itibaren öyle alıştırdık... Buyurmaz mısınız, semaver hazır...”

Masaya oturmak üzereydiler ki Lisa kahvaltıya indi. Evdeki konuğu görünce çok ama çok şaşırdı.

“Lisa,” diye başladı Vera Nikandrovna “okul bittikten sonra sizi görmemiştim.”

“Evet,” dedi Lisa.

“Kurslara gitmeye mi karar verdiniz?”

“O benim kararımı bekliyor bu konuda,” dedi Merküri Avdeyeviç. “Başka önemli konularda olduğu gibi.”

“Elbette,” diye onayladı İzvekova, “bu tür önemli işler anne babanın izni olmadan yapılmaz.”

Meşkov bir daha altını çizdi:

“İşte bu kararlar kesinlikle anne babaya ait olmalı.”

“Lisa, dün tiyatro nasıldı, beğendiniz mi?” diye sordu Vera Nikandrovna.

“Çok!”

“Aktrislerden en çok kimi beğendiniz?”

“Svetuhin’i.”

“Çok ünlü biri Svetuhin,” dedi Merküri Avdeyeviç.

“Peki Kiril de beğendi mi?” diye sordu Vera Nikandrovna.

Lisa’nın ağzından tuhaf bir hayır çıktı. Sonra öksürdü. Demek Vera Nikandrovna dün tiyatroda neler olduğunu biliyordu. O halde Svetuhin’in odasında geçenleri konuşmaya gelmişti buraya. Lisa’nın, gece vakti tek başına sokaklarda koşmasından başka ne gibi ciddi bir sorun olabilirdi ki?

Kahretsin! Lisa neden Svetuhin’in makyaj odasına gitmek istemişti. Eğer Kiril’le tartışmasaydı şimdi durum daha kolay olurdu tabii ki. Hayır yine de kolay olmazdı ama bu derece değil! Lisa zaten babasıyla Vera Nikandrovna’nın kaçınılmaz görüşmesine kendisini hazırlıyordu ama bu karşılaşmanın, yazgılarını belirleyeceğini de hep hissediyordu.

“Ah nasıl da öksürüyorsun,” dedi Valeriya İvanovna, “herhalde tiyatroda üşüttün orada hep cereyan vardır.”

“Evet, tiyatro,” dedi Merküri Avdeyeviç, bardağını karıştırırken, “neler olmaz şu tiyatroda. Şimdi de ne yapıyorlar, gece barınağında yaşayanları sergiliyorlar.”

“Evet yaşamın bütün yönlerini gösteriyorlar,” dedi Valeriya İvanovna, kocasının söylediklerini anlamamış gibi.

“Yaşamın bütün yönlerini göstermeye ne gerek var. İnsanlara gerekli olan, nasıl yaşamaları gerektiğini öğrenmektir. Bunun örneklerini vermek lazım. Kilise de bunu yapar. Burada ise her türlü rezalet sergileniyor.”

“Evet, elbette... Kilise ile tiyatro farklı şeyler,” dedi Vera Nikandrovna.

“Gerçekten de farklılar!” dedi Merküri Avdeyeviç gülerek. “Oğlunuz da sizinle hemfikirdir herhalde. Dünkü oyun hakkında acaba neler söylüyor.”

“Dünkü oyun hakkında onunla daha konuşmadık,” dedi Vera Nikandrovna.

“Daha konuşmadınız mı?”

Hayır derken gözlerini yere indirdi kadın. Sonra Lisa ile özel konuşabilir miyim, diye sordu.

Herkes sustu. Merküri Avdeyeviç koltuğuna yaslandı ve itiraz etti:

“Neden, efendim? Biz gizlileri saklıları ortaya çıkarmak için bir araya gelmedik mi?”

“Peki,” dedi Vera Nikandrovna. Eline bir peçete alıp açtı, sonra onu tekrar eski haline getirdi. “Lisa” diye sürdürdü, “size söylemek istediğim... Bir yanlışlık olmuş... Kiril’le... Onu gece... Nedense... Dün gece tutuklandı.”

Lisa parmak uçlarıyla masaya tutunarak ayağa kalktı.

“Size sormak istemiştim... Siz Svetuhin’le tanışıyordunuz değil mi? Belki ona gitseniz, yalnız değil tabii, benimle. Belki o yardımcı olur. Kiril’e yardım etmesini rica etseniz... Eminim ki yardım eder. En azından ünlü biri. O zaman gerçek açığa çıkar. Siz Kiril’i biliyorsunuz. Saçmasapan bir yanlışlık olmuş. Suçsuz olduğu mutlaka ispatlanacak. Svetuhin’in yakın arkadaşı Pastuhov da çok ünlü. Ben eminim...”

Mecalini yitiren Lisa sanki yerden bir şey alacakmış gibi yavaş yavaş eğildi. Başı, fincanı devirerek masaya düştü. Saçları, dökülen çayın kirlettiği masa örtüsüne yapıştı. Yüzü kemik gibi bembeyaz olmuştu.

“Lizonka!” diye bağırarak kendini kızına doğru attı annesi. Merküri Avdeyeviç de kollarından tutup kaldırdı onu. Sonra odasına götürdüler. Evdekiler telaşlanmıştı. Valeriya İvanovna Glaşa’ya seslendi. Lisa, düğmeleri çözülüp, alnına kolonya sürülünce kendine geldi. Annesi, kızını üzerinde çarın adı yazılı bir takvimle serinletmeye çalışıyordu.

Meşkov Lisa’nın odasının kapısını açıp, Vera Nikandrovna’ya yaklaştı. Tam karşısında durmuş, köstekli saatinin zincirini oynatan, hızlı hızlı soluyarak sakallarını karıştıran adama telaşla baktı kadın.

“Hanımefendi,” dedi Meşkov, “size arz etmek istiyorum; kızımın sizin oğlunuzla hiçbir ilişkisi yoktur, olamaz da. Onu bir daha rahatsız etmenize müsaade edemem. Yanlış adrese gelmişsiniz. Benim evimde suçluları kimse savunamaz. Kızımı bu olaylardan uzaklaştırmayı kendime görev biliyorum. Aşınıza döktüklerinizi kendi kaşığınızla temizleyin artık. Bu konuda biz size yardımcı olamayız. İzninizle.”

Vera Nikandrovna’ya dış kapıyı gösteriyordu.

“Ne yapalım,” dedi Vera Nikandrovna, “ben sadece Lisa’ya acıyorum.”

“Siz bilirsiniz? Onun bir anne babası var ve kızlarına onlar acırlar. Ama sizin acıdığınız gibi değil, başka türlü.”

Kapıyı göstermeye devam ediyordu.

Vera Nikandrovna başı öne eğik, merdivenleri indi. Meşkov, kapıdan çıktığına emin olmak için onu geçirdi. Giriş kapısından dışarı baktığında belediye zabıta memurunun geldiğini gördü. Aman Tanrım, diye geçirdi içinden, desene geceki kabus devam edecek! Ne kadar sürecek bu kabus?

Neyse ki zabıta Vera Nikandrovna’yla ilgilenmeden Merküri Avdeyeviç’e yanaştı.

“Merhaba Merküri Avdeyeviç,” dedi zabıta memuru. Meşkov, bölgenin zabıta memurunu tanıdı.

“Merhaba, canım,” diye yanıtladı Merküri Avdeyeviç neşeyle, “seni bir an tanıyamadım”

“Çoktan beri görmediniz de ondan. İzindeydim. Köye gitmiştim.”

“İyi iyi. Eee köyde işler nasıl?”

“Teşekkür ederim. Benim ailem çok memnun.”

“Neden uğradın.”

“Yarın çar günü ya, hatırlatmak için Merküri Avdeyeviç. Bayrağı unutmayın demeye geldim. Barınaktakilere de mutlaka söyleyin unutmasınlar.”

“Peki canım, sağol. ”

Meşkov elini cebine atıp otuz kapik çıkardı ve memura uzattı.

“Çok teşekkür ederim,” dedi memur. Asker gibi bir daire çizdi, uygun adım marş yürüyerek gitti. Belki de her şey kendiliğinden yoluna girer diye düşündü Meşkov. Sonra bir bebek gibi derin bir soluk aldı.

ON DOKUZ

İgor Pavloviç ile Pastuhov “Uçak” adlı geminin restoranında kahvaltı için sözleşmişlerdi. Garın yakınlarındaki ahşap kaldırımda hızlı hızlı yürüyen bir kız gördü Svetuhin. İncecik beli ve kurdeleyle bağlanmış saçlarıyla ne kadar da Lisa’yı andırıyordu ve Lisa ne kadar heyecan dolu bir kızdı. Kim bilir belki Kiril’e kızgınlığı geçmez de Lisa da İgor Pavloviç’i düşünürdü. Bir gün gelecek onların birbirleri için yaratıldığı belli olacak, İgor Pavloviç onunla evlenip mutlu olacak! Herhalde herkes aktör Svetuhin’in özel hayatında da şanslı olduğunu düşünüyordur. Ama Svetuhin de Mefodi de çok iyi biliyorlardı ki bu gerçek değildi.

İgor Pavloviç aktris Agniya Lvovna Perevoşikova’yla evliydi ama üç yıldır ayrı yaşıyorlardı. Büyük bir yetenek sahibi olmadığı halde çok kibirli olan, şehir şehir turnede dolaşan karısı için Svetuhin, onu engin denizlere çıkaracak bir yelkendi. Ama aslına bakılırsa Svetuhin onu yerinden bile kıpırdatamazdı. Karısı onu sürekli kaygısızlıkla suçlasa da yardım etmek istediğinde, tek başına öğrenmeyi sevdiği için kızardı.

Kısa beraberlikleri boyunca Svetuhin bu yüzden kendini hep suçlu hissetti. Sanki evlilik değil de mahkemeydi yaşadığı. Ondan ayrıldığında ise kendini temize çıkmış hissetti.

Ama yaş otuzun üstüne çıktığında yakın dostlar bile yalnızlığa merhem olamazlar. İgor Pavloviç kimi zaman mahkum rolünü oynuyormuş gibi hissederek kendi kendine sorardı: yahu o kadar da kötü müydü? Birinci defa kötü oldu, belki ikincisinde iyi olur! Sahile doğru yürürken, ayak seslerini duyunca baktığı kızın incecik beli ve kurdelesi boşanmanın zamanının çoktan geldiğini düşündürdü ona. Ama işlerden bir türlü vakit bulamıyordu buna. Onu bir yandan zenginleştiren tiyatro çalışmaları öte yandan kalbini bomboş bırakıyordu. Ama böyle bir çalışma tarzına da alışmıştı.

Sahildeki iskeleye işte bu düşüncelerle vardı Svetuhin. Geminin güvertesine adım atınca durdu. Pelerinini kaldırarak gemideki biplanı incelemeye başladı. Nedense çarpıntısı vardı. Hamallar da işlerini engellediği için ona bağırıp duruyorlardı:

“Hop hop açıl!”

Sonunda küreği ona çarpınca hamallardan biri seslendi:

“Lanet olsun! Bayım, bayım, ezileceksin!”

O zaman Svetuhin biplandan uzaklaşarak yolcu güvertesine geçti. Pastuhov küçük bir masada oturuyor, bira içip yengeçle başka mezeler yiyordu.

“Senden ümidimi kesmiştim, gelmeyeceksin diye düşündüm,” dedi Pastuhov ve hemen garsonu çağırdı.

“Kağıdın var mı?” diye sordu Svetuhin telaşla, “Not defterinden koparsana.”

Pastuhov ellerini peçeteyle iyice sildikten sonra ceplerini aramaya başladı. Sonra eski bir mektup çıkarıp masaya bıraktı.

İgor Pavloviç kağıttan bir figür yapmaya başladı. Pastuhov ise onu izlerken yengeçlerini yalayıp yutmaya devam ediyordu.

Garson geldi.

“Bana biraz daha yengeç getirin,” dedi Pastuhov, “bir de çalı balığı istiyorum.”

“Buğulama mı?” diye sordu garson

“Buğulama.”

“Halka halka mı kesilsin peki?”

“Halka halka.”

Yaptığı figürü tamamlayan Svetuhin ayağa kalkıp “Buraya gel bak, işte,” diye seslendi Pastuhov’a.

İkisi de güvertenin kenarına yaklaştıklarında Svetuhin yaptığı figürü suya bıraktı. Figür yavaşça gemiden uzaklaştı, sonra kanatlarını geniş geniş açarak suya yerleşti. Pastuhov, bir suyun üstündeki figüre bir arkadaşına baktı, sonra serinkanlılıkla masaya döndü. Keten peçeteyi önüne takarken “Çok sempatik bir kuş,” dedi. Yengecini afiyetle yemeye devam etti.

“E, ne düşünüyorsun?” diye sordu Svetuhin.

“Hiçbir şey düşünmüyorum.”

“Buna üzüldüm.”

“Ben geri zekalının biriyim.”

“Sen tembelsin. Canım şunu anlamak için olağanüstü yetenek gerekmez. Eğer benim de kanatlarım olsaydı ben de uçabilirdim.”

“Eğer sen bu kadar yüksekten uçarsan dişlerimin arasındaki yengeç gibi olursun.”

“Dikkat et,” dedi Svetuhin ciddi bir edayla, “kuşun motoru yok. Ama eğer akülü bir motor takılırsa uçuş gücünü artırabilirsin.”

“Ne o seni aşağıdaki biplan mı etkiledi?”

“Evet. Fakat Aleksandr, bana öyle geliyor ki uçaklar yanlış yoldalar. Kuşun kanatlarını çırpması için yerden uzaklaşması gerektiğini düşünüyor herkes ama bu yanlış bir kanı. Çünkü kuş, ayaklarını tutsan bile yine de uçar. Onu ne itmeye gerek var ne de uzaklaştırmaya. Ayağına bağlanan ipi koparıp havaya yükselebilir.

“Soğuk bir şeyler almaz mısın üstad,” dedi Pastuhov. Onun bardağına bira koyarken, “senin icatların hakkında ne düşündüğümü bilmek ister misin? Dün olağanüstü oynadın. Senin işin sadece bu, onu yap. Bak Leonardo da kanatları keşfetmişti ama tarihe ressam olarak geçti.”

“Bizim suçumuz.”

“Hayır ‘Kodex’lerini oku. Sel Baskını adlı eseri hakkında yazdıklarını okuduğunda, dili insanı sarsıyor: ‘göze görünür koyu hava.’ Onun motorları, mekanizmaları, dizgeleri sadece birer andaç o kadar!”

“Sen uçmak ister miydin?” diye sordu Svetuhin.

“Ben hep uçuyorum zaten.”

“Peki sen hiç hafif uçak gördün mü?”

“Gördüm. Havaalanından küçücük bir şeyin kalkığını, havada dolaştığını sonra da gidip telgraf tellerine konduğunu gördüm bir kez. Pilot çenesini kırmıştı.”

“Her yavru kuş bir kere yuvasından düşer, Aleksandr!”

“Anlıyorum. Minik yavrucak bir gün kanatlarını açıp kocaman bir kuş olur demek istiyorsun. Ama ben hep iyi uçacağım kendi adıma. Şurada oturmuş yengecimi yerken senin kuşun, suda ıslandığını görüyorum. Burnumun dibinde başka hiçbir şey yok. Sadece yengeç var.”

“Sen telgraf tellerine konmaktan korkmuyor musun?” diye sordu Svetuhin.

“Olabilir, hatta yüzüstü çamura da saplanabilirim. Ama benim uçuş yapacağım yer mesleğimdir, başka bir uçuş da istemiyorum.”

Svetuhin konuşmayı kesti.

Nöbet değiştirme zamanı gelen hamallar, bir araya toplanmış, ortak bir kazandan çorba kaşıklıyor, bir şeyler atıştırıyorlardı. Aralarında oturan, herkesin “Babalık” dediği ihtiyar Tihon Parabukin’in gömleksiz, kocaman vücudu loş ışıkta terden parlıyordu. O da arkadaşları gibi kaşığını tencereye daldırıyor, çorba dökülmesin diye altına bir parça ekmek tutarak düzenli aralıklarla ağzına götürüyordu.

Sahilde Anoçka da vardı. Annesi Olga İvanovna onu babasına yemek götürsün, üstünü başını onarsın diye buraya yollamıştı. Olga İvanovna, kocası Tihon durmadan içtiği için ona çok kızıyordu. Anoçka getirdiği salamlı böreği verdikten sonra eline bir iğne iplik alarak babasının kopan düğmelerini dikmeye başladı. Parabukin kazanın içine baktı, sonra kaşığıyla kenarlarına vurarak “Dolaştır,” dedi “herkes payını alsın!”

Hamallar kazanın dibindeki et parçacıklarını, paylarına fazla düşmemesine dikkat ederek almaya başladılar. Yemek bitince istavroz çıkararak ayağa kalktılar. Parabukin de gömleğini sırtına atıp Anoçka’nın saçlarını okşadı. Kızcağız hem babasını mutlu ettiği hem de Pavlik’e dadılık yapmak zorunda olmadığı için mutluydu.

Hamallar gemiye yüz kilodan ağır çeken demiri yüklemeye hazırlanıyorlardı. Demire iyice yaklaşan Parabukin yükü incelemeye başladığında diğerleri suskunluk içindeydi. Hepsi, işe nasıl başlanacağını biliyordu ama yine de Babalık ne derse o olacaktı.

“Haydi,” dedi Tihon oldukça sakin bir sesle.

Yerinden kalkan beş hamal, yükün bir tarafından tutarken diğerleri de Babalık’ın emrini bekliyordu.

“Haydi kaldırın,” dedi Parabukin.

Daha önce bağladıkları palamarı demirden söktüklerinde Parabukin şarkıya başladı:

“Ah kalkmıyor, kalkmıyor!”

Diğerleri de sanki demire sesleniyorlarmış gibi onu taklit ederek şarkıya katıldılar. Demir, yerde bir ceset gibi hâlâ hareketsiz yatıyordu. Sesleri daha tiz olanlar “Şimdi kalkacak, kalkacak,” diye tempo tutarken ötekiler “Kalkmıyor kalkmıyor!” diye bağırıyordu. Sonunda yük, “İşte gitti, gitti,” diye söyleyen tiz seslerin eşliğinde bir parça yerinden hareket ettiğinde bütün sesler birbirine karıştı, şarkı daha kuvvetli ve gür çıktı. Sanki demirin ağır gövdesini, söyledikleri şarkı harekete geçiriyordu.

Kahvaltılarını bitiren Pastuhov ve Svetuhin de durmuş bu şarkıyı dinliyorlardı. Sonunda, “Haydi gidip bakalım,” dedi Pastuhov.

Salondan geçip güverteye çıktılar. Güvertenin kenarlarına abanıp baktıklarında kalın halatın gemide yılan gibi kıvrılıp yayıldığını gördüler.

“Baksana,” dedi Svetuhin, “anımsadın mı?”

Parabukin en arkada, dostlar alışverişte görsün hesabıyla kendini pek yormadan halatın ucundan tutmuştu. Kıvırcık saçları yüzünü ve boynunu kapatıyordu.

“Baksana, aslan gibi,” dedi Pastuhov, “allah korusun, böyle biri seni yakalarsa fena yapar.”

“Neden yakalayacakmış ki?”

“Öylesine, can sıkıntısından.”

“Canının sıkılacağını sanmam. Baksana kızı da burada... Anoçka!” diye seslendi Svetuhin.

Anoçka, demirin etrafında, oradaki diğer çocukların arasında tıpkı onlar gibi minnacık ayaklarıyla, yalınayak dolanıyordu. O sırada şarkı kesilmişti.

Anoçka Svetuhin’i gördü. Eski bir arkadaşıymış gibi selamladı onu. Sonra kendini gemiye attı. Svetuhinle bir daha selamlaştı, “İstediğiniz bir şey var mı?” diye sordu sonra.

“Hayır yok. Sen babana yardım etmeye mi geldin?” dedi Svetuhin.

“Evet,” dedi Anoçka ciddiyetle.

Pastuhov, onun saçlarını okşadı ama kız uzaklaştı. Ciddiyetini bozmadan elindeki iğne ipliğe işare etti.

“Onun tüm düğmelerini dikip sağlamlaştırdım. Bir süre sonra giysilerini de dikebileceğim. Annem diyor ki gömleği biçtikten sonra sana veririm, sen de dikersin.”

“Belki bana da bir gömlek dikersin,” dedi Svetuhin.

“Bilmem. Ben önce anneciğime yardım edeceğim, daha sonra da Vera Nikandrovna’ya. Vera Nikandrovna bana okuma yazma öğretecek. Ben de ona yardım edeceğim.”

Anoçka önce Pastuhov’a, sonra Svetuhine baktı kurnazca. Parmaklarının ucunda yükselip her ikisinin de duyabileceği biçimde fısıldadı:

“Vera Nikandrovna’nın oğlunu tutuklamışlar.”

“Hangi Vera Nikandrovna?” diye sordu Svetuhin, “Aleksandr, yoksa tutuklanan Kiril mi?” Yüzünü tekrar Anoçka’ya döndü, “Kiril İzvekov mu?”

“Ya-a” dedi Anoçka, “Vera Nikandrovna’nın başka oğlu yok ki.”

“Ne diyorsun, nasıl olmuş bu?”

“Evet, dün bütün gün Vera Nikandrovna’nın evindeydim. Gece vakti bir amca onun nasıl tutuklandığını görmüş.”

“Kim tutuklamış? Nereye götürmüşler?” diye sordu Pastuhov.

Aleksandr Vladimiroviç donup kalmıştı. Kocaman yüzünün alt kısmı ağırlaşmış, küçülen gözlerini kırpıştırmaya başlamıştı.

“Ne oluyor İgor, çocukları tutuklamaya mı başladılar?”

Anoçka’nın çenesini tutup dikkatle gözlerine baktı. Aşağıda işlerini sürdüren hamallar şarkı söylemeye devam ediyordu.

“İşte, haydi, haydi, gidiyor!”

Fakat birden ses kesildi, biri “Dur! Dur!” diye bağırdı. Anoçka tuhaf bir çığlık atarak güverteye fırladı, sonra aşağı koştu.

“Felaket!” dedi Svetuhin, aşağıda olanları daha iyi görmek için eğilirken. “Parabukin kaza geçirdi!” Bunu çarçabuk söylemiş, pelerinini kaptığı gibi koşmuştu.

Parabukin gözleri kapalı, alnı ter tanecikleriyle dolu, yerde yatıyordu. Sanki ağlıyormuş gibi soluk alıp veriyordu. Çevresini saran hamallar ise nasıl düştüğünü tartışıyorlardı.

“Nasıl oldu?” diye sordu Svetuhin insanları itip öne geçerek.

“Demir çarptı,” dedi birisi.

“Hangi demir?”

“Şuradaki,” dedi öteki, “çekerken acele ettik. Burası da zaten daracık.”

“Açılırdık canım. Şu hantal şeyi ne diye buraya bırakmışlar.”

Konuşan hamal, yumruğu ile biplanı gösterdi.

“Doktor lazım. Doktor çağırmaya giden oldu mu?”

“Onu ayıltmalı,” dedi Svetuhin de, Anoçka’nın oturduğu yere eğildi.

“Bir şeyi yok, geçer,” dedi iskele memuru da kulağının arkasındaki kalemi düzelterek.

“Ecza dolabı yok mu? Yani gemide ecza dolabı var mı?” diye sordu Svetuhin.

“Bayım mani olma. İlk defa değil ki,” dedi sakallı bir hamal, “haydi çocuklar şu banka götürelim onu.”

Hamallar “Babalık çok ağırlaşmış,” diyerek Tihon’u kaldırmaya yeltendiler.

Parabukin, başının altına bir sırt çantası yerleştirilerek geminin kıç tarafına yatırıldı. Sakallı adam çividen aldığı bir itfaiye kovasını suya daldırıp doldurdu. Dolu kovayı Parabukin’in üstüne dökerken “Haydi kızım, açılsana,” dedi Anoçka’ya. Parabukin’in, rengi koyulaşan kıvırcık saçları kafasına yapışıverdi. Başı küçülmüş, alnı bir ceset alnı gibi bembeyaz olmuştu. Ama daha bir saniye geçmeden, morarmış gözkapakları kıpırdadı, gözbebekleri göründü, göğsü hareket etmeye başladı. Parabukin inledi, dirseğine abanmak istedi ama yapamadı.

“İstasyon....” dedi hafifçe.

Anoçka babasının elini tuttu, “Babacığım neresi acıyor,” diye sordu. Ama o cevap veremedi, sadece kızına baktı.

“Annene... söyleme,” dedi sonunda, çok zorlanarak. Tekrar derin bir soluk aldı.

Sakallı hamal kovada kalan suyu denize döküp kovayı da yerine bıraktıktan sonra:

“Haydi çocuklar,” dedi “Babalık vartayı atlattı.”

Hamallar açıldılar. Ceplerinden tütün keselerini çıkardı hepsi.

Svetuhin yukarı baktı. Pastuhov geminin kıç tarafında kalabalıktan bir hayli uzakta duruyor, sigara içiyordu. Svetuhin, mendilini çıkarıp terli yüzünü makyaj temizler gibi sildi. Mendili sırılsıklam olmuştu. Bir an tamamen hareketsiz kaldıktan sonra Anoçka’ya seslendi “Al canım yüzünü sil!”

Anoçka adamın söylediğini anlamamış gibi mendili itti ve yüzünü, yamalı elbisesinin daracık eteğiyle sildi.

YİRMİ

Cumartesi gecesi saat yirmi dört sularında savcının evinde iki masada kumar oynanıyordu. Ara verildiğinde erkekler terasa çıkıp sigaralarını yakarak dinlenmeye başladılar. Savcı terastaki asma çardağın altında adımlayarak kelebekleri seyrediyordu. Yanında, peşinden ayrılmayan yardımcısı, hakim adayı Anatoli Mihayloviç Oznobişin vardı. Kısacık kolları uzun fakat zayıf bacaklarıyla vücudu bir kangurununkine benziyordu. Dikkatli biri olduğu için savcı ondan hoşlanırdı. Savcının karısıyla diğer hanımların da gözüne girmişti, teyzelerin ve yeğenlerin de. Mesai arkadaşları onu kurnaz buluyor, çok yakında yüksek basamakları tırmanacağından kuşku duymuyorlardı.

“Ne kadar tuhaf,” dedi Savcı bey, “gece, kelebeklerin uçuşu beni, preferans oyunundan bile çok rahatlatıyor.”

“Preferans heyecan verir,” dedi konuklardan biri.

“Bana değil,” dedi savcı, “çünkü ben dinlenmek için oynadığımdan, risk almam.”

“Bakarız, bakınız şimdi,” dedi bir konuk, içeri girdi.

“Gerçekten efendim,” dedi amiriyle baş başa kalan Oznobişin de, “şu şirin kelebeklerden ayrılmak çok zor. Sanki ateşten kopmuş gibi oluyor insan.”

“Ateş kıvılcımları uçuşarak sönüyorlar,” dedi savcı.

“Evet, haklısınız kıvılcıma benziyor. İnsanı düşündürüyor.”

“Varoluşun karmaşası hakkında düşünüyorsun,” dedi savcı “yeni ne var ne yok.”

“Önemli bir şey yok. Şehirde hep, dağıtılan bildiriler konuşuluyor.”

“Ha, şu çocuklarla ilgili olan. Ne oldu, ifadeler alındı mı?”

“Kesin bir şey söyleyemem. Biliyorsunuz efendim beni ifade alınan yere götürmüyorlar. Söz veriyorlar ama götürmüyorlar.”

“Peki benim ne dememi istiyorsun?”

“Eğer mümkünse. Çünkü çok ilginç bir iş. Sanırım benim de yararım oldu. Şeyi duydum, hani şu Svetuhin var ya? Onun da bu işin içinde olduğu söyleniyor.”

“Hani şu oyuncu mu?”

“Evet. Ta kendisi.”

“Skandal! Ne yapıyormuş peki, localara bildiri mi dağıtıyormuş?”

“Yok, galiba o matbaa kısmıyla ilgileniyormuş. Bu da aynı kapıya çıkar ya.”

Oznobişin sonra ekledi:

“Bir de Pastuhov’un adı geçiyormuş, öyle söylentileri var.”

Bir süre hiç konuşmadan sessizce durdular. İçeriden gülme sesleri geliyordu.

“Bir de diyorsunuz ki yeni bir şey yok,” dedi, içerdeki gülüşlere kulak kabartarak savcı.

“Efendim kesin bilmediğim için. Sonra Oznobişin saçmalıyor demesinler diye. Benim elime bugüne kadar hiç dosya geçmedi.”

“Evet, evet, yarın ben ilgilenirim.”

Savcı kafa sallayıp açık kapıya baktı. Gülme sesleri hâlâ geliyordu.

“Dosyaların size iletilmesi için emir veririm. Tecrübe kazanmalısınız. Ben sizi iyi anlıyorum. Ama işin içine girdikten sonra bana bilgi verin. Doktorun tavsiyesi üzerine gözlük kullanmaya başladığımdan beri bir felaket yaşıyorum. Gözlük takınca uyku bastırıyor, çıkarınca da hiçbir şey görmüyorum... Modernistlerden mi?”

“Kim, Pastuhov’dan mı bahsediyorsunuz?” dedi Oznobişin. “Tabii elbette modernist biri.”

“Gazeteler onu övüyor. Onun babası bir geri zekalıydı. Durmadan proje yapardı ama gırtlağına kadar borç içinde yüzerdi. Eğer oğlu da ona çekmişse azması çok doğal. Ayrıca edebiyatçılardan böyle şeyler beklenir... Siz modernistleri okuyor musunuz?”

“Okumaya gayret gösterdim efendim. Birçok şeyi simgelerle anlatmayı seviyorlar. Bazı hallerde ahlaksızca yapıyorlar.”

“Evet, yapıyorlar... İstediklerini yapıyorlar. Gerçi bazıları pek enteresan rengarenk şeyler yazıyor biliyor musunuz? Ben bir roman okumuştum. Daha gözlük kullanmadan önce... Yazarın adını hatırlıyamıyorum ama romanın adı Bakirelik’ti. Pek cüretkâr yazılmıştı fakat okunuyordu. Şimdi, orada bir genç kız...”

Savcı bunları anlatırken yeğeni, savcı beyi yemeğe davet etmek için neşeyle terasa çıktı. Savcı, yeğenine orada neler oluyor da insanlar bu kadar gülüyor, diye sorarak içeri girdi.

Soruşturmalar iki aydır sürüyordu.

Jandarma yarbayı Polotensev birçok kişinin ifadesini almış, Merküri Avdeyeviç Meşkov da Jandarma Müdürlüğüne çağırılmıştı. Meşkov çağrıya giderken kendine çekidüzen vermiş, giyinip kuşanmıştı. Soruları düzenli bir şekilde yanıtlıyor, Polotensev de dikkatli davranıyordu. Bu yüzden Meşkov’un içindeki korku kayboldu, kendini toparladı. Polotensev, kiracısı Ragozin hakkında neler söyleyebileceğini sordu ona.

“Eğer Ragozin kendini saklıyorsa benim onun hakkında ne gibi bir bilgim olabilir ki?”

“Bakın, soruları ben soracağım, siz de yanıtlayacaksınız,” dedi Polotensev, sonra sormaya devam etti. Efendim Ragozinler’e kimler gelip gidermiş, ayrıca Ragozin’in karısı kimlere gider, ona kimler gelirmiş?

Merküri Avdeyeviç bilmiyorum demek yerine herhangi bir şey söyleyebilmek için kendisini çok zorluyor ve suçluluk duyuyordu.

“Efendim,” dedi Merküri Avdeyeviç, elini Yarbay’a uzatarak.

“Bir dakika bekleyin, yazmayın.” Diğer eliyle de terini siliyordu, “Size yardımcı olursam şeref duyarım, fakat gücüm yetmiyorsa ne yapabilirim?”

“Gücüm yetmiyorsa ne demek.”

Polotensev kızmıştı, önündeki kağıdı itti.

“Peki, diğer kiracılarınız hakkında ne biliyorsunuz?”

“Hangi diğer kiracılar? Yalnız bir tane var, hani aktör olan.”

“Evet, işte onu soruyorum!” dedi Polotensev hoşnutlukla, “Adı neydi onun.”

“Mefodi...” dedi Merküri Avdeyeviç. İçinden Ragozin konusu arka plana itildiği için sevinmişti.

“Afedersiniz, Mefodi’nin soyadını unuttum...”

“Önemli değil, daha sonra hatırlarsanız...” dedi Polotensev, “Bana onun Ragozin’le ilişkisinin olup olmadığı hakkında ne söyleyebilirsiniz?”

“Ben şunu söylemek istemiştim...”

“Evet, ne demek istemiştiniz, Ragozinle soyadını unuttuğunuz aktörün ilişkisi üzerine?”

“Ragozin’den değil,” dedi Meşkov.

“Evet, evet evet,” dedi Polotensev, gözlüklerini kafasına yerleştirdi, “benim kafam karıştı şu Ragozin meselesinden. Evet kimden bahsetmek istiyordunuz?”

“Mefodi hakkında,” dedi Meşkov.

“Evet, evet, tamam. Kiminle ilişkisi var?”

“Onun okul yıllarından beri bir dostu var. O da aktör. Svetuhin.”

“Svetuhin...” diye tekrarladı Polotensev. Eline kağıt kalem aldı? “Başrol oyuncusu Svetuhin. Vah, vah, vah!”

“Yazacak mısınız?” diye sordu Merküri Avdeyeviç.

“Hayır, hayır, lütfen, devam edin. Daha sonra yazacağım, ona daha var. Demek, diyorsunuz ki Svetuhin dostu Mefodi’ye uğruyor ve orada Ragozinle görüşüyordu, doğru mu anlamışım sizi?”

“Hayır,” dedi Meşkov, “ben emin olmadığım olay hakkında bir şey diyemem. Mefodi’ye aktör Svetuhin uğramıştı. Yalnız, bir kere de onun evinde Pastuhov’u gördüm. Rahmetli Vladimir Aleksandroviç’in oğlu.”

“Evet, evet, evet, demek ki Mefodi’lerde toplanıyorlardı...”

“Efendim benim söylemek istediğim bu değil. Dinleyin lütfen, anlatayım.”

“Kiracım beni bayramlaşmaya davet etmişti. Svetuhin’le Pastuhov’a işte o zaman rastladım.”

“Svetuhin, Pastuhov...” dedi Yarbay isimleri oval bir çerçeve içine alarak.

“Başka kim vardı orada?”

“Efendim anlatamadım galiba. Ben onlarla beraber olmadım ki. Fakat durun bir dakika, gece barınağından birisi kapıdan şöyle bir baktı.”

“Size ait olan gece barınağından mı?”

“Evet, efendim, benim barınaktan, ailesi de var, içkici bir tip.”

“Tabii ki soyadını hatırlamıyorsunuz.”

“Bir dakika, Rubakin, veyahut... Burakin.”

“Önemli değil, hatırlamak için yeterince zamanımız var. Demek sizin kiracılar bir araya gelip toplantı yapıyor.”

“Parabukin!” dedi.

Meşkov sevincinden sandalyesinden fırlamıştı: “Tanrı şahittir ki doğruyu söylüyorum.”

“Evet,” dedi Polotensev, “dediniz ki tanrı şahidim olsun! Bırakın Tanrı tanrılığında kalsın. Gökyüzüne çıktığımız zaman zaten soracaklar, ama ahret soruları yeryüzünde de sorulur... Peki siz kendinize bir kez bile olsun sormadınız mı, bütün bu şüpheli şahıslar hangi amaçla sizin evinizde toplanıyor ve Parabukin gibi elemanlarla ilişkiye giriyorlar.”

“Ben şüpheli demedim ki?” dedi Meşkov yavaşça, “Onlar bana sadece ahlaksızmış gibi geliyor.”

“Sizin dini lügatinize göre ahlaksız olabilirler ama bizim hukuki dilimizde kesinlikle güvenilmez insanlardır. Bakın, üç kiracınızdan biri tutuklu, Ragozin; ötekisi serseri; Parabukin... ”

“O nereden benim kiracım oluyormuş,” diye yalvaran bir ses tonuyla sordu Meşkov.

“Efendim, benim gece barınağımda yaşamıyor ki, size ait barınakta oturuyor!”

Yarbay eliyle masaya vurup aniden kalktı ve kocaman hantal koltuğu ayaklarıyla itti.

“Hayır, sayın bay Meşkov yanlış yapıyorsunuz...”

Odasında bir aşağı bir yukarı yürüyerek kendini toparlamaya ve sinirlerini yatıştırmaya çalışıyordu. Sonra Meşkov’a yaklaşarak gözlerinin içine baktı. Gözlüklerini çıkarıp sanki uykusu varmış gibi gözlerini ovdu.

“Size şunu belirtmek istiyorum; çağırdığın tanığın suç ortağı çıkması kadar acı bir duygu yoktur. O zaman çağırdığın için pişmanlık duyuyorsun.”

Arkasını döndü.

“Efendim,” dedi Meşkov, “su rica edebilir miyim?”

“Ya! Su mu? Elbette. Şimdi söylerim,” dedi Yarbay ve dışarı çıktı.

Sırtını sandalyeye yaslayan Meşkov ise elleriyle yüzünü kapattı. Ayakkabılarının topuklarını durdurmak istiyor ama başaramıyordu. Kapı aniden açıldı, Rotmistr içeri girdi. Kendisiyle birlikte sanki gece ayazını getirmişti.

“Yarbay çıktı mı?” diye sordu Rotmistr.

“Evet,” diye yanıt verdi Meşkov yüksek sesle.

“A-a-a! Sen miydin?”

Geri dönüp Meşkovla tokalaşacakmış gibi bir hareket yaptı ama Meşkov yerinden fırladı.

“Evet şu mesele için mi buradasın,” dedi Rotmistr, “evet babalık şimdi hapı yuttun!”

“Efendim!” dedi Meşkov.

“Ne yapalım, artık sabret. Ha, Yarbay’ı beğendin mi, müthiş zeki ve aydın biri. Hiç şakaya gelmez ha.”

Rotmistr geri dönüş yapıp, geldiği gibi gitti.

Merküri Avdeyeviç tek başına kalmıştı yine. Bacaklarındaki titremeyle baş edemiyordu ve neredeyse uyuyacaktı. Yarbay da ortalıkta yoktu. Geri dönmek için acele etmiyordu, herhalde. Tekrar geldiğinde evrakları hızla masasına yaydı, mürekkep kabını önüne çekti.

“Su istemiştim efendim, eğer mümkünse,” dedi Meşkov.

“Vermediler mi? Söylemiştim oysa,” dedi Polotensev, eline bir kalem aldı.

Evet sizin değerli ifadelerinizden başlayalım, Ragozin hakkında... Meşkov sandalyede oturacak gücü nereden bulduğunu anlayamıyordu. Sanki delik bir kovadan akıp giden su gibi, konuştukça eksilen bir nesne üzerine konuşuyorlar; Polotensev de hiç bıkmadan kovayı doldurmaya çalışıyordu.

Evden erken çıkmıştı Meşkov. Kaç saattir jandarma idaresinde olduğunu artık ölçemiyordu. Gözünün önünde buharı tüten bir bardak çay vardı. Valeriya İvanovna da sabah, kaç kez çay içsen iyi olur demişti halbuki. Onun için artık sözlerin hiçbir anlamı kalmamıştı. Öyle ki sorgulama bittiği halde bir şeyler geveliyordu. Sonra kalktı, güçlükle koridora çıktı, kapıya ulaştı, kulbu tuttu. Ama birden ona seslendiler.

“Sanık Meşkov!”

Jandarma subayı onun peşinden koridora koşmuştu.

“Meşkov?”

“Evet, benim. Yalnız sanık değil tanığım,” dedi Merküri Avdeyeviç.

“Yarbay geri dönmenizi emretti.”

Merküri Avdeyeviç Yarbay’ın yanına, koridor duvarlarına tutunarak döndü. Polotensev onu karşılamak için ayağa kalkmıştı.

“Afedersiniz,” dedi “sizi rahatsız ettim. Ama bir sorum daha var. Gerçi çok önemli değil. Bildiğim kadarıyla kızınızın Kiril İzvekov adında bir delikanlıyla ilişkisi var. Değil mi? Yoksa yanılıyor muyum? Hayır mı? İşte bu delikanlının sizin eve gelip gelmediğini soracaktım.”

Yarbay’ı sessizce izliyordu Meşkov. Polotensev kısa bir süre sustuktan sonra yumuşak bir sesle devam etti:

“Sanırım çok yorgunsunuz. Lütfen beni bağışlayın, çok üstünüze vardım. Ayrıca bu sorunun yanıtını yarına kadar da erteleyebilirim. O delikanlı, yani sizin kızınızın arkadaşı bir suçludur. Her neyse... Bir dahaki sefere onun sizin eve gelip gelmediğini hatırlamanızı rica edeceğim. Bir de kızınızla delikanlı arasında nasıl bir ilişki olduğunun açığa çıkmasını istiyorum. Söylemek istediğim bu kadardı. Sağlıcakla kalın! çok yoruldunuz. Bağışlayın beni, işte görevimi yapıyorum.”

Merküri Avdeyeviç sokakta bir sarhoş gibi yürüyordu. Ceketi ezilmiş, pantolon dizleri tuhaflaşmış, kuruyan dudakları çatlamıştı.

Birden durdu. O gün çektiği azaptan kurtulması çok zordu ama aklından geçen şey onu cesaretlendirdi. Ne olursa olsun Lisaveta’yı ele vermem, onu koruyacağım! Sakallarını ovuşturdu, şapkasını düzeltti ve yürüyüşüne de çekidüzen verdi.

Merküri Avdeyeviç’e güç kuvvet gelmişti.

YİRMİ BİR

Lisa ile Kiril bir zamanlar, Lisa’nın felsefi sohbetler diye adlandırdığı konuşmaların birinde, kader hakkında tartışmışlardı.

“Bu sözcük insanların olaylara bağımlılığını ifade ediyor,” dedi Kiril.

Lisa bu tanımı beğenmedi, “Ya olay falan yoksa,” dedi, “ya önemli bir şeyler yoksa. Ve zaman sadece akıp gidiyorsa. Hatta belki de akmıyor, duruyorsa; o zaman kader diye bir şeyden söz edilebilir mi?”

“Hayır,” dedi Kiril “olaysız zaman olmaz.” Sonra ekledi “Can sıkıntısı bile bir olaydır.”

“Peki,” dedi Lisa “tut ki olayları oluruna bıraktık. Onlar devam eder ve birden her şey altüst olabilir, anlıyor musun? O zaman bu ne anlama gelir?”

“Ne söylüyorsun?” dedi Kiril. “Kişisel mutluluktan mı söz ediyorsun? Biliyorsun insan kendi mutluluğunun zanaatkârıdır.”

Lisa bunu kabul etmek istemiyordu.

“Peki diyelim ki, bir demirci, her şeyin yolunda gittiğini düşünerek kendi dükkanında demir döverken aniden bir yangın çıkıyor ve demirci boşlukta kalıveriyor.”

“Buna, yangın derler,” dedi Kiril, gülümseyerek.

Yanıt bulamadığında işi espriye vurmaktan hoşlanırdı. Bazı şeylerin gelecekte düzeleceğine dair iyimser noktalar bulabiliyordu.

Ama Lisa öyle değildi, içinde sık sık tuhaf, kötümser duygular uyanırdı. Üstelik bu duygularının yanlış olmadığından da emindi. Daha önceki tartışmalarında da haklı olduğunu düşünüyordu.

Ve şimdi Kiril yaşamından aniden koparılmıştı. Eskiden her şey ne kadar sıradandı ama o ne kadar mutluydu.

Evlerinde, rüyasında bile göremeyeceği beklenmedik bir isim dolaşır olmuştu. Viktor Semyonoviç Şubnikov. İşte kader buna derler...

Bu kentte, biri büyük pazarın karşısında diğeri de küçük pazarın en kalabalık bölgesindeki büyük bir dükkanın üzerinde olmak üzere siyah fon üzerine altın harflerle yazılı iki tabela vardı. İkisinde de Şubnikov yazılıydı.

Bu dükkanlarda güzel ve pahalı kumaşlar satılırdı. Kadifeler, satenler, patiskalar ve daha neler neler. Dükkanlarla Şubnikov’un dul eşi Darya Antonovna ilgileniyor, kendi çocuğu gibi gördüğü yeğeni Vitenka da ona yardım ediyordu.

Vitenka yirmi yaşlarındaydı. İyi ve güzel giysilerden hoşlanıyor, berber koltuğuna bayılıyordu. Kendini yormadan, zorlamadan çalışırdı. Spor yapmayı severdi. Ama sabırsız biri olduğu için eğitimini tamamlayamamıştı. Bilimsel konulara ilgi duysa da, bir okuldan diğerine; bir liseden ötekine atlamaktan dikiş tutturamamıştı. Hatta ticaret lisesinde bile okumayı denedi. Bu süreçte okul giysilerini kendi dükkanlarındaki en pahalı kumaşlardan yaptırmayı ihmal etmedi. Sonunda okul şapkaları koleksiyonunu son moda bisiklet kasketiyle değiştirdi. Bisikleti de iyi kullanıyordu. Hatta bir keresinde yarışa da katıldı ama rakipleri ondan üstün geldi. At yarışlarında da üstüne yoktu. Ata binerken maharetlerini sergiler, onu izleyenler de “Haydi Vityuşa, haydi!” diye tezahüratta bulunurdu. Tüm tutkular gibi at tutkusu da bir bedel istediğinden, ihtirası az daha Viktor Semyonoviç’in mahvına neden olacaktı. Bir gün ağırbaşlı yüksek rütbeli bir adliye memuru sokaktan geçerken Viktor Semyonoviç’in arabasının altında kalıp ölmekten mucize eseri kurtuldu. Dava bir yıl sürdü. Darya Antonovna adliye kapılarına taşındı ve bir sürü memurla tanıştı. Sonuçta kaza mağduruna tazminat ödenmesi kararıyla dava bitirildi. Bu olay delikanlının daha da şımarmasına yol açtı. Diktirdiği krem rengi kıyafetle sokaklarda boy gösteriyor, “Bakın bir kahraman geliyor,” demeleri için insanların gözüne batarcasına caka satıyordu. Darya Antonovna yeğenini zaten şımartıyor, “Ben öldükten sonra nasıl olsa çalışır,” diyerek fazla çalışmasına izin vermiyordu. Evde ona özel bir yer yapılmıştı. Burada atlarla, sporla, bisikletlerle ilgili kitaplarını topluyordu delikanlı. Bir de para ve madalya koleksiyonu vardı. Takım elbiseleriyle diğer kıyafetleri de tahta askılara asılıydı. Kimi zaman kendisi de eşlik ederek gramofonda plak dinliyor, kimi zaman da banyoda fotoğrafla uğraşıyordu. Bütün bunların yanı sıra yüzüne masaj yaparak sivilceleriyle mücadele ediyordu.

Bu yaz evin kendine ait kısmında tamirat işlerine başlamıştı. Bu işler için gereken duvar kağıtlarını seçmek için Darya Antonovna yeğenini alıp Meşkov’un dükkanına gitti.

Merküri Avdeyeviç hemen sandalye çıkardı. Onlara bizzat hizmet ediyor, duvar kağıdı örneklerini gösteriyordu. Müşterileri çok kaprisli olsa da Merkuri Avdeyeviç, Şubnikovlar’ın buna hakkı olduğunu düşünüyor, bu yüzden bir esnaf olarak daha fazla özen gösteriyordu.

“Nasıl bir şey istiyorsunuz efendim, salondaki mobilyanız nasıl?” diye sordu onlara.

“Benim mobilyalarım Viyana ahşabından,” dedi Viktor semyonoviç.

“O zaman bunlar iyi gider, bakın,” dedi Meşkov ve hemen işçisinden başka örnekler çıkarmasını istedi.

Seçim sırasında, duvar kağıtları desenleri Merküri Avdeyeviç’in gözlerinin önünde dansederken Lisa dükkana girdi. Onu annesi göndermişti. Babası müşteriyle meşgul olduğunu söyleyince kız tezgahın arkasına geçip eline bir gazete aldı. Ne okuduğunun onun için bir önemi yoktu. Gazete sayfalarını mekanik hareketlerle çeviriyor, bir önceki sayfalara tekrar tekrar dönerek devam ediyordu.

Artık Viktor Semyonoviç için, Merküri Avdeyeviç duvar kağıdı ruloları arasında böbürlene böbürlene mallarını övmeyi sürdürse de ne duvar kağıtlarının ne de dükkandaki diğer malların önemi kalmıştı.

Ayağa kalkıp Lisa’yı kolayca görebileceği bir yer buldu kendine. Lisa’nın, babasıyla konuşurken gördüğü gözlerini kaldırmasını beklemeye başladı. Ama kız onları bir türlü gazeteden çekmiyor, müşteriye bir kez olsun bakmıyordu. Sonra gazete okumaktan sıkılıp dükkanın öteki tarafına geçti.

Dadılarının, anasının karnında dokuz ay nasıl dayandığına şaştığı Viktor Semyonoviç doğuştan sabırsız bir adamdı. Kafasına bir şey koymuşsa hemen elde etmeliydi. Zaten çocukken konuşmaya başladığında ağzından çıkan ilk söz de “Bırakın,” olmuş, dadılarını itip onlara bırakın bırakın, diye bağırmıştı.

Viktor Semyonoviç tamirat işlerine olan ilgisini yitirdiğinde Darya Antonovna işin içinde bir iş olduğunu anladı. Sırrı da hemen çözdü. Zaten yeğeni de ona konuyu açmakta gecikmedi. Viktor Semyonoviç, Nastenka adlı bir kızdan Lisa’nın bir yakınına gidip fotoğrafını bulmasını rica etti. Doğrusu bu resmi elde etmek o kadar da zor olmadı. Delikanlının elinde şimdi Lisa’nın bir fotoğrafı vardı. Günlerce, koltuktan kalkmadan kızın havalı saçlarına, hüzünlü bakışlarına, bazen gözyaşları içinde bazen de hayranlıkla, dikkatle bakıyordu. Darya Antonovna’dan fal baktırmasını, bir doktor getirmesini ve yeni bir takım elbise için terzi çağırmasını istedi.

Nastenka ile Darya Antonovna hemen gizli bir faaliyete giriştiler. Öyle ki, Merküri Avdeyeviç bir gün eve geldiğinde karısına Şubnikovlar’ın çaya geleceğini söyledi.

“Bize çaya gelip ne yapacaklarmış?” dedi ısırgan bir ses tonuyla Lisa.

“Kaç yıldır komşu dükkanlardayız ama ailelerimiz bir kez olsun tanışmadı, bir araya gelmedi,” dedi Merküri Avdeyeviç.

“Bu ihtiyaç şimdi niye doğdu peki?”

“Doğdu işte. Dün tahvilleri almak için bankaya uğramıştım. Gişenin önünde kuyrukta beklerken banka müdürü gelip bana şöyle dedi: Lütfen bay Meşkov yorulmayın, odama geçelim, işlerinizi oradan takip ederiz. Ben şimdi emir veririm. Sonra benimle tokalaştı. Daha önce banka müdürleri değil Meşkov’a yaklaşmak, görmezlerdi bile.”

Şubnikovlar sıcak bir ağustos günü, kiliseden sonra Nastenka’nın eşliğinde Meşkovlar’a pazar pastası yemeye geldiler.

YİRMİ İKİ

Viktor Semyonoviç kahverengi pike kumaştan bir takım elbise giymişti. İçindeki yeleğin cebinde saat zinciri değil ipek kurdelaya bağlanmış bir altın madalyon asılıydı. Madalyonun üstünde tek taş yakut vardı.

Hava sıcak olduğundan ceketinin düğmelerini kapatmamıştı. Madalya, her soluk alıp verişinde delikanılının göbeğinin üstünde inip kalkıyordu. O da zaten sık sık soluk alıp veriyordu. Birkaç kez konuya girmeye yeltendi ama Lisa, yüzünde hep yakaran bir ifade fark edilen delikanlının azap çekmesinden sanki zevk alıyormuş gibi susuyordu.

Sonunda kız ona acıdı:

“Madalyonunuzun üstünde bir yazı mı var?” dedi ona.

“Evet,” dedi delikanlı, hemen çıkarıp gösterdi, “hatıradır, bakmak ister misiniz?”

Lisa madalyonun üstündeki oyma yazıyı okudu “Viktor Semyonoviç Şubnikov’a saygılarımızla. Arkadaşlarından.” Arkasında ise “Vityuşa haydi” yazıyordu.

“Neyin hatırası oluyor bu?”

“Bir at yarışından. Geçtiğimiz kış.”

“Demek bu bir ödül?”

“Evet, sayılır. Arkadaşlarımdan. Benim atım birinci olmuştu.”

“Haydinin anlamı ne burada.”

“Hiç önemli bir şey değil.”

“Ne zamandan beri at yarışlarına katılıyorsunuz?”

“Ben yarışçı değilim, amatörce uğraşıyorum.”

Nastenka Lisa’nın yakınına oturup bir solukta yardıma koştu.

“Vitenka bisiklet de kullanıyor, paten de...”

“Şimdi paten mevsimi değil, yat mevsimi.”

“Vitenka aynı zamanda yat kulübü üyesi,” dedi Nastenka. “Bir yatı var ki göreceksin, gelin gibi.”

Masanın tam ortasındaki porselen lamba konuklarla ev sahiplerini birbirinden ayırdığı için Nastenka, bir sağa bir sola eğilerek sohbete katkıda bulunuyordu kendince. Viktor Semyonoviç dışında iletişim güçlüğü çeken biri de Valeriya İvanovna’ydı. Leylak rengi pileli ipek elbisesi oturduğu koltukta yerlere kadar uzanan Darya Antonovna ise çok rahattı. Bu haliyle bir heykeli andırıyordu.

“Şehirde pek hoş olmayan olaylar yaşanıyor,” diye başladı konuşmaya.

“İnsanlara iyilik ediyorsun, kötü günde sokaktan alıp evine yerleştiriyorsun, onlar için saçını süpürge ediyorsun... Bir de bakıyorsun...” Darya Antonova Meşkov’a eğildi, kısık bir sesle devam etti: “Besle kargayı oysun gözünü. İyilik yapıyorsun başına bela alıyorsun. Ocağında zehirli yılan besliyormuşsun meğer.”

“Nasıl zehirli yani?” diye sordu Meşkov kuşkulu bir ses tonuyla.

“Sizin başınıza gelenleri diyorum. O kadar acıdım, o kadar üzüldüm ki sizin için. Geceleri uyuyamadım. Baksana dedim kendi kendime, adamcağız saygın biri, tanrının iyi kullarından. Evinde genç bir kızı var, aman tanrım başına gelenleri görüyor musun dedim, korkunç!”

“Neyden bahsediyorsunuz?” diye sordu Meşkov. Bunu sorarken endişesi artmıştı.

“Yahu sizin şu gizli matbaacılardan söz ediyorum,” dedi Şubnikova.

Nastenka büzülmüş, tostoparlak olmuştu. Lisa, annesi ve Viktor Semyonoviç de korkuyla Meşkov’a bakıyorlardı. O ise birkaç saniye karanlık bir yüzle hareketsiz kaldıktan sonra bıyıklarını ve sakallarını düzeltti, fiyakalı bir cevap verdi:

“Benim evimde öyle birileri olmadı, bundan sonra da olamaz.”

“Hani sizin kiralık evinizde tutuklananları kastediyorum,” dedi Darya Antonovna, ellerini açarak.

“Tanrı, benim sahip olduğum evi tutuklanması gereken insanlardan koruyor. Alahın inayeti üzerinize olsun!”

“Tüm şehir, kiracılarınızı konuşuyor ama.”

“Şehirde az mı dedikodu dolaşıyor yani. Komşu tehlikeli biriymiş, karısını götürmüşler onun derdi de mi benim üstüme?”

“Sizi sorumlu tutan kim Merküri Avdeyeviç? Ben, çıkan tatsızlıktan bahsediyorum.”

“Tatsızlık mı? Benimle ilgisi yoksa hangi tatsızlıktan bahsediyorsunuz?”

“Dedidokunun olması zaten tatsızlık,” dedi kadın.

“Bakın Darya Antonovna, sizinle ben iyi ahbaptık, şimdi de aile dostluğuna başladık. Sizin bu lafları artık kesmeniz gerekmez mi?”

“Elbette Merküri Avdeyeviç,” dedi Şubnikova hışırtılı ipek elbisesini düzelterek “sizi hiç ele verir miyim? Ben sadece başınıza bela açtıkları için üzülüyorum.”

“Eğer insanın vicdanı tanrının ve insanların karşısında pırıl pırılsa ne belası olacakmış.”

“Ama siz tek başına değilsiniz ki, gelinlik kızınız var. Lizonka tehlikeli insanlarla bir araya geliyor diye Valeriya İvanovna’nın yüreği kim bilir nasıl kan ağlıyordur.”

“Ah hiç sormayın” diye yanıtladı Valeriya İvanovna saflıkla.

“Benim kızımın tehlikeli adamlarla ne alakası olabilir?” dedi Meşkov somurtarak.

“Demin söylediniz ya, isyancının karısını sizin avludan götürmüşler,” dedi Şubnikova da saf bir edayla.

“Ne olmuş avludan götürmüşlerse. Benim kız dışarıda yaşamıyor ki. Evde yaşıyor. Ayrıca başında annesiyle babası var, bilmem anlatabildim mi Darya Antonovna?”

“İzninizle açıklamak istiyorum.” Viktor Semyonoviç sohbete dahil olmaya çalışıyor, konuşmaların sonucu onu ürkütüyordu.

Olayı duyduğunda o da üzülmüş, onların evinin avlusunda bir devrimcinin saklandığını söylediğinde ise teyzesi ağzına vurup ona “Sus! Bilmediğin konularda konuşma,” demişti.

“Bense maalesef kulak misafiri oldum. Tezgahtarlar ve kahyalar Meşkovlar evlerinde bir devrimci saklıyorlarmış diye dedikodu yapıyorlardı. Adam çok tehlikeli biriymiş. 1905 olaylarına falan karışmış. Olay bu, tabii Lisa’yla bunun hiçbir ilişkisi yok.”

“Ne diyorsun Vitenka,” dedi Nastenka, “tabii ki Lisa’nın bunlarla hiçbir ilgisi yok.”

“Kuşkusuz,” dedi Viktor Semyonoviç, az kalsın yerinden fırlayacaktı.

“Merküri Avdeyeviç, bakın şekerim, şimdi ben bu sohbeti neden açtım biliyor musunuz, dedikoduların gerçek olmadığını sizin ağzınızdan duymak istedim,” dedi Darya Antonovna.

“Ne yapayım,” dedi Merküri Avdeyeviç sessizce, “ben de olanları anlatıyorum.”

Lisa’nın yüzü bembeyazdı. Ama kendini toparlamayı başarıp ayağa kalktı.

“Anne, çay hazır değil mi?”

“Haydi, Valeriya İvanovna, masaya davet et,” dedi Merküri Avdeyeviç de.

Hazırlanmış masaya geçtiler.

Ama aralarına soğukluk girmişti; ne taze sıcak börek ve pastaların kokusu ne lezzetli reçeller ne de nefis semaver çayı kimseye mutluluk veriyordu. Viktor Semyonoviç elindeki üvez votkası kadehini Merküri Avdeyeviç’e uzattı. İçtikten sonra biraz cesaret kazandığı için Lisa’ya da, bu hayat suyundan içer mi, diye sordu. Ama kız ona öyle bir bakışla baktı ki adeta kanı dondu. Bundan sonra sadece birkaç kez “Teşekkür ederim, elinize sağlık teyze,” demekten başka bir tek kelime söyleyemedi delikanlı.

Ayağa kalktığında geri geri yürümesi o kadar komikti ki Lisa kendini tutamayarak gülümsedi. O zaman şaşkına dönen delikanlının dönmesiyle elinin kocaman cam abajura takılması bir oldu. Yuvarlak lamba önce eğildi sonra da halıya düşüp karpuz gibi ikiye bölündü.

Viktor Semyonoviç elini alnına götürdü, tutarı neyse öderim gibi laflar geveledi, Olga İvanovna’nın önünde başını eğdi. Lisa’nın yüzüne ise hiç bakamıyordu.

“İyiye işaret, iyiye işaret,” diye çığlık atar gibi bağırdı Nastenka da, yerden cam kırıklarını toplamaya başladı sonra.

Darya Antonovna Lisa’nın elini tuttu, “Kuzum düşünseniz iyi olur. Vitenka sahiden ağır adamdır. Şimdi her şeyi kırıp döküyor ama sizden utandıği için şekerim.”

“Aslında çok beceriklidir. Ne beceriklidir bir bilseniz,” Nastenka da yine sanki çığlık çığlığa konuşuyordu. Bu küçük kaza nedense herkesin keyfini yerine getirmişti. Ortalığa hakim olan soğuk hava dağılıverdi. Birbirlerine sıcak bir ortamda veda ettiler.

Ama misafirler gittikten sonra Meşkovlar’da hava yine karardı. Lisa gidip pencerenin önünde durdu. Sırtında anne ve babasının bakışlarını hissediyordu. Boş fincanlar, düzensiz sandalyeler ve kırık abajur; sanki her şey bir şeyin sonuçlanmasını bekliyordu.

Lisa yumruğunu sıkıp annesine döndü:

“Anne bunlar görücüye mi geldiler?”

Valeriya İvanovna elbisesinin kolağzından mendilini çıkarırken Merküri Avdeyeviç kabalıkla yanıtladı.

“Görücülükse görücülük, ne olmuş yani? Ayıp mı? Biz mi çıkardık bu adeti? Atalarımızın geleneği. Kilise de yasaklamıyor, biz de şeytan değiliz ya.”

“Ben sadece sordum.”

“Sadece sormadınız hanımefendi, tavır koydunuz. Sen farkında mısın şehirde dedikodu almış başını gidiyor? Gizli matbaacılarla birlikteymişsin diye ötüyor millet.”

“Baba!”

“Ne babası. Ne soruyordu Şubnikovlar, duymadın mı? O delikanlıyla kırıştırdığını yalnız biz mi biliyoruz sanıyorsun? İçeri alınmış delikanlıyla. Seni vakit varken kurtarmak lazım. Anladın mı?”

“Şimdi anladım,” dedi Lisa, “anlamaya başladım.”

“Sen babanla nasıl böyle konuşursun. Babayla konuşmanın kurallarını unuttun mu yoksa? Hanımefendi okumuş da ilim irfan sahibi olmuş, babasını kendine yakıştırmıyor. Ama bana bak, okuyup öğrendiklerin beş para etmez. Jandarma karakolunda bana ne sordular biliyor musun? Kızın ne yapıyor, isyancılarla mı arkadaşlık ediyor? Sen ve anan köstebek gibisiniz, kafanız çalışmıyor. Sizi de gelip bir gece içeri atarlarsa, o zaman ne halt edeceksiniz bakalım?”

“Neden içeri atsınlar ki?” diye telaşlandı Valeriya İvanovna.

“İzvekov’la tiyatroları dolaşan ben miydim? İşte bu yeterli nedendir. Lisa’nın başını bu beladan kurtarmak lazım.”

“Kurtarıcı olarak Şubnikov’u mu görüyorsun yoksa?” dedi Lisa.

Meşkov bağırdı:

“Senin yerine ben düşünürüm kurtarıcının kim olacağını.”

Ellerini arkasında tutup bir aşağı bir yukarı yürüyordu.

“Seni yalnız itaat kurtarır, başka hiçbir şey değil. Bu yaşa kadar seni akıllı uslu büyüttüm. Babanı dinlemeseydin başına neler geleceğini biliyor musun? Her şey senin iyiliğin için yapılıyor. Sen ne zannediyorsun? Şubnikov gibi bir kısmet insanın başına her gün her saat çıkmaz. Darya Antonovna’dan boşu boşuna ne laflar işittim. Ne kadar kredileri var biliyor musun, rüyamda bile göremem. Seni kötü bir insana verebilir miyim? Senin için gece gündüz...”

Lisa babasının söylediklerini sonuna kadar dinlemeden odadan fırlayarak çıktı. Merküri Avdeyeviç lafını kestiği için kızına tepki göstermeye fırsat bulamadı, onu durduramadı da.

Lisa aşağı inip sokağa çıktı. Adımlarını hızlandırmıyordu ama kararsız da değildi. Bir kapının önünde birkaç dakika durdu, sonra yavaşça kapının kolunu tuttu ama kapıyı Anoçka açtı.

“Sen ne yapıyorsun burada?”

“Ben Vera Nikandrovna’ya temizlik için yardım ediyorum,” dedi Anoçka, “siz ona mı geldiniz?”

“Evde mi?”

“Gelin götüreyim sizi.”

Kiril’in odasından çıkan Vera Nikandrovna Lisa’yla karşılaştı. Kız ellerini uzatıp kendini kadına doğru attı:

“Kiril’e ne oldu?”

Eğer Vera Nikandrovna onu tutmasaydı az daha düşecekti. Ayakta duramıyordu. Birbirlerine sarılıp ağır ağır karyolaya oturdular. Lisa’nın yüzü acıdan çarpılmıştı. Başı vera Nikandrovna’nın dizlerine düştü. Omuzları önce yavaş yavaş sonra hızlı hızlı titremeye başladı. Tüm vücudu titriyor, hüngür hüngür ağlıyordu. Ağlaması kesilince kadın Lisa’yı kaldırdı, yüzünü mendille güzelce sildi. Kendine doğru çekti.

“Haydi gidelim,” dedi kadın, “hemen gidelim.”

Bir an durdu, kızın gözlerine dikkatle bakarak sordu:

“Sen biliyor muydun?”

“Neyi?”

“Kiril’in bildirilerle uğraştığını?”

“Bana tek kelime bile etmemişti.”

“Ben de öyle sanıyordum,” dedi Vera Nikandrovna. Lisa’nın elini sıkıca tuttu. Evden çıktılar. Sevinçten gözleri parlayan Anoçka arkalarından kafasını uzatmıştı.

YİRMİ ÜÇ

Hapishanenin harap ahşap kapısı açıldığında sabahın dördüydü. Gardiyanların nöbet değiştirme zamanıydı. Kiril çetele tutmaya o zaman başladı.

Onu, birkaç mahkumun, fıçıların yanında bir şeylerle uğraştığı ikinci avluya geçirdiler. Yakınında bulunan bir mahkumun ayağında pranga vardı. Kiril yürüyüşünü bir an ağırlaştırınca gardiyan “uyuma” diyerek onu itti. O da bir şey demedi. Başını çevirdiğinde ise gördüğü upuzun duvar Lisa’yla izlediği oyundaki dekoru anımsattı ona. Lisa’nın Svetuhin’e neden “bizi affedin” dediğini anlayamamıştı. Her şey ne kadar inanılmazdı; tiyatroda gördüğü şeyin gerçeği karşısındaydı şimdi. Bu duvarı tiyatroda sadece dört saat önce görmüş olması ise daha inanılmazdı. Ama şimdi bu hapishane avlusunda bir seyirci olarak değil oyunun katılımcısı olarak bulunuyordu. Olaylar öyle gelişmişti ki, Lisa’yla tiyatroya gitmesinin üstünden yıllar geçmiş gibi geliyordu, Kiril’e artık. Hesabı bu dört saatten itibaren tutmaya başlamıştı. Önceleri geceleri ve gündüzleri hesapladı sadece, ama sonra günler ve haftalar saat hızıyla ilerlemeye başladı. Penceresinin önündeki parmaklıktan, bir zamanlar babasıyla, son kez de Lisa’yla gelip dondurma yediği panayır alanı görünüyordu. Bazen penceresinin önünden geçen serçelerin kanat sesleri Kiril’i çok heyecanlandırıyordu. Geceleri ise dışarıdan gelen sesler azalıyor hapishane uğultuları artıyordu.

Kiril ranzasında yatarken komşu hücreden gelen tık tıkları duyuyordu ama, başlangıçta sadece, kendisiyle konuşmaya çalıştıkları dışında hiçbir şey anlamıyordu. O da duvardaki seslere kendince anlamsız karşılıklar vermeye çalıştı. Komşusunun kendisine alfabe öğretmeye çalıştığını ise çok sonra anladı.

Harfleri anlamaya başladığında taştan kutunun içinde kendini yapayalnız hissetmekten kurtulmuştu. Çünkü artık bir arkadaşı vardı. Ona verdiği ilk mesaj “anladım” oldu.

Gündüzleri beş adımlık hücresinde dolaşıyor, bu mesafeyi yüzlerce, binlerce kez kat ediyordu. Sonra buna ara verip jimnastik yapmaya başladı. Bedenini bir mekanizma gibi çalıştırıyor, kafasında dizgeler kurarak fizik problemleri çözüyordu.

Sekiz yıl önce, daha bir çocukken gittiği sinemayı hatırlıyordu Kiril. Şimdi anlıyordu ki, o sinema, yaşamındaki ender sevinçlerinden biriydi. Kendi kendine itiraf etmekten çekinse de hayatında ne kadar az sevindiğini fark ediyordu burada. Çocukluğu çok neşesiz ve renksiz geçmişti. Ama hayatının bir anlamı olduğundan emindi. İlgisini ciddi konular çekiyordu. Ragozin’i tanımayacaktı mesela, her şeyi inkar edeceğine, söyleyecekleri hiçbir şeye inanmayacağına söz vermişti. İlk sorgusunda da evinde söylediklerinin aynısını tekrarladı. Bildirileri sokakta bulmuş, kitabın arasına koymuştu. Okudun mu diye sorduklarında da okudum diye yanıtlamıştı. Neden yırtmamıştı peki? Mevsim yaz olduğu için acele etmiyor, ayrıca önem de vermiyordu.

Ama bildirilerde imparator hazretlerine hakaret ediliyor.

Evet demişti, hakaret edildiğini anlamıştım. Ama bildirilerin eski olduğunu tahmin ettim. O kadar!

Onu sorguya çeken, kendini Yarbay Polotensev diye tanıtan bir jandarma subayıydı. Sorgusu bittiğinde Kiril hamama gitmek için izin almış, evden temiz çamaşır getirtebileceği, kitap okumak istiyorsa da İncil okuyabileceği söylenmişti.

Jandarma gittikten sonra kafasında tekrar tekrar sorgu anını canlandırıyordu Kiril. Yok, hayır diyordu sürekli, eğer konuşmazsa bu sır açığa çıkamaz. Yeni sorgulamayı bekliyordu sabırsızca. Fakat haftalar geçiyor, ona sessizce ekmek, sıcak su ve çorbaya benzer bir şey getiren gardiyandan başka kimse gelmiyordu hücresine. Gitgide benzi de solmuş, çiğ patates rengini almıştı. Gözlerinin feri kaybolmuştu. Bunları fark etmiyordu ama dudaklarının kuruduğunu, zayıfladığını hissediyordu. Öyle ki giysilerinin üstünden düşmemesi için gayret göstermesi gerekiyordu.

Sonunda sorgu zamanı geldi. Artık tutukluluğunun yetmiş birinci günüydü. Kiril’i hapishanenin avlusundan geçirip hapishane müdürünün odasına aldılar. Burada o kadar yoğun bir ışık vardı ki kafası uğuldamaya başladı. Güçlükle ayakta duruyor, dengesi bozulacak gibi oluyordu. Küçük odada Polotensev’le baş başa kalmışlardı. Adam ona hem acıyarak hem küçümseyerek baktı.

“Evet, delikanlı İzvekov, senin durum inceleniyor. Annen savcılığa gidip geliyor. Bakıyorum da gerçekten hasta görünüyorsun. Neyse bakalım tıbbi raporda bu konuda ne denilecek... Daha önce herhangi bir hastalık geçirdin mi?”

“Hayır.”

“Annen sıraca geçirdiğini söylüyor.”

“Belki çocukluğumda geçirmişimdir,” dedi Kiril.

“Ya, demek çocukluğunda. Üstünden çok fazla geçmediği anlaşılıyor... Galiba gözlerinde de bir sorun varmış.”

“Evet, bir ara gözlerim çok kötüydü.”

“Çinko zehirlenmesiymiş öyle mi?”

“Hayır, yanlış teşhis ettiler.”

“Öyle mi, ama tedavi olmuşsun. İyi gelmedi mi? Demek teşhis yanlış değilmiş.”

Kiril susuyordu.

“Ayrıca doktora çinko detaylar yaptığından kendin söz etmişsin. Doktor raporunda da benzer şeyler var. Nerede olduğunu hatırlamıyor musun yoksa? Matbaa arkasında olmasın.”

“Ne ilgisi var?” dedi Kiril hafifçe gülümseyerek.

“Benim teknik bilgim yok, bu konuda cahilim,” dedi Yarbay, “o yüzden detaylar hakkında bana da bilgi vermeni istiyorum.”

“Hatırlamıyorum. Bu olayın üstünden epey zaman geçti.”

“Çocukluğunda mı? Arkadaşlarınla oyuncaklarla oynadığın zaman mı yoksa? Senin bir sınıf arkadaşın vardı, adı Ruderbah. Onunla hangi oyunları oyunuyordun, anlatır mısın?”

Kiril masadan aldığı kalemi çevirip duruyordu elinde.

“Pekala. Senin yerine ben yanıtlayayım. Özellikle Ruderbah’la oynadığın oyunlardan bahsedeceğim,” dedi Yarbay, “sen matbaaya, yani onun babasına ait matbaaya gidiyordun, o da sana dizgi öğretiyordu.

“Bunu hepimiz biliyoruz. Çünkü Ruderbah da tutuklandı ve her şeyi anlattı. Boşuna inkar etme. Senin için daha da kötü olur. Neden dizgi öğreniyordun?”

Kiril, önemsiz bir şeyden söz ediyormuş gibi omuzlarını silkti.

“Okulda öğrenci tezlerini yayınlamak istemiştik. Ruderbah da, dizgiyi matbaada kendimiz yapabiliriz demişti. Fakat tez olayı gerçekleşmedi.”

“Peki neler gerçekleşti öyleyse?” diye sordu Polotensev, “İşte gerçekleşenler bunlar, değil mi?”

İzvekov’un evinde bulunan bildirileri gösteriyordu.

“Bunlar size tanıdık gelmiyor mu?” diye sordu tekrar Yarbay.

“Onları sokakta buldum ben,” dedi Kiril.

“Nerden bulduğunu sonra özel olarak konuşacağız. Şimdilik Ruderbah’tan aldığın dersleri konuşsak daha iyi olur.”

“Ben ders falan almadım.”

“Delillere ve senin açıklamalarına göre gözlerin matbaadaki çinko tozundan hastalanmış.”

“Ben öyle bir şey demedim.”

“Şimdi bir soruyu daha cevaplaman gerekiyor,” dedi Polotensev.

“Nasıl oluyor da gözlerin eğitimin bittikten bir yıl sonra hastalanabiliyor. Galiba Ruderbah’ın matbaasından sonra başka bir baskı işiyle daha uğraştın? İşte kanıtları burada.” Polotensev bildirilerin yanına bir dizgi provası koydu.

“Buyur, bu prova baskıyı bildirilerle karşılaştır.”

“Ben eksper değilim,” dedi Kiril, “zaten bunun benimle hiçbir ilgisi yok.”

“Evet, katılıyorum eksper değilsin. Senin eksperliğine de gerek yok ayrıca. Daha yetenekli insanlar bildirilerin aynı matbaa dizgisiyle basıldığını kanıtladılar.”

Polotensev bildirileri hiç acele etmeden dosyaya yerleştirdi. Gözlüğünü düzeltip Kiril’e dimdik baktı.

“İz, bizi Ragozin’in gizli matbaasına götürüyor.”

Kiril’in elindeki kalem yere düştü. Onu almak için yere eğildi. Ama kalem masanın altına yuvarlanmıştı. Polotensev sabırla Kiril’in hareketlerini izliyordu. Kiril dizlerinin üstüne çökmüş, masanın altında aranıyordu. Ayağa kalktı, yerine oturdu, kurşun kalemi uç kısmı aşağı gelecek biçimde kalemliğe koydu.

“Cevap ver,” dedi Polotensev biraz sustuktan sonra “Ragozin’de bastığınız bildirilerin orijinali nerede?”

“Sizin sorunuzu anlamıyorum,” dedi Kiril, “ben hiçbir zaman dizgiyle uğraşmadım ve bu işi yapamıyorum zaten. Ragozin’in kim olduğunu da bilmiyorum.”

Hâlâ onun gözlerinin içine bakan Polotensev masadan kalktı, kalemlikteki kalemi aldı. Yani Kiril’in az önce elinde evirip çevirdiği kalemi. Kalemin grafiti kırıktı.

“Kalemcik kırıldı mı?” dedi Polotensev, gözlerini kısarak.

“Evet, afedersiniz, elimden düşürdüm...”

“Elini göster, bakayım,” dedi Yarbay.

Kiril elini cebinden çıkardı.

“Hayır, hayır, diğerini! Kalemi sağ elinde tutuyordun!”

Polotensev Kiril’in elini kendine çekip parmaklarını inceledi. Baş ve işaret parmağında grafit izleri vardı.

“Sen grafiti kırıp cebine saklamışsın. Bana ver onu. Ver dedim, yoksa derini yüzdürürüm senin. Acemi çaylak! Kalk! Kalk!” diye bağırıyordu Polotensev, “Ceplerini göster! Hemen!”

Hiç beklemeden elini Kiril’in ceplerine daldırdı, cebin astarını tersine çevirip silkeledi. Bu arada baldırlarına vuruyordu. Polotensev terlemiş, gözlükleri de eğilmişti. Bağırırken tir tir titriyordu.

“Seni uyanık seni, mesaj mı göndereceksin? Hapishaneyi kandıracaksın aklın sıra. Cezaevi çoluk çocuk oyuncağıydı sanki. Daha dur bakalım! Bacak kadar çocuk. Sana yeterince beş parmak göstermemişler herhalde. Merak etme burada gösteririz. Öyle bir gösteririz ki yerinde dans edersin.”

Kiril’in çıtı çıkmıyordu. Dişleriyle ezdiği alt dudağı ise bembeyaz olmuştu. Yarbay aniden bağırtıyı kesip koltuğuna oturdu. Birkaç dakika süren sessizlik sırasında dışarıda birinin toprağı kazdığı duyuluyordu.

“Bak, İzvekov,” dedi Polotensev, “şimdi sana bir kağıt verecekler ve sen de Ragozin’le ilişkinizi yazıp, gizli matbaa hakkında bildiklerini anlatacaksın.”

“Ben Ragozin’le tanışmıyorum, matbaadan falan da haberim yok.”

“Stop, stop,” dedi Polotensev, kapıya fırladı. Gardiyandan, hapishane müdür yardımcısını çağırmasını istedi parmaklıktan.

“Delikanlının dili şişmiş,” dedi Polotensev “tedaviye ihtiyacı var. Hücreye götürün!”

YİRMİ DÖRT

Vera Nikandrovna’nın içini, oğluna yardım etmek için nasıl bir yol ve destek bulacağı düşüncesi kemirip duruyordu. Bu fikir kafasına girdiği andan itibaren de aslında ne kadar yalnız olduğunu anlamıştı. Çünkü ona yardım edecek kimse yoktu. Birileri onu suya itmiş, sonra da yüz çevirmişti sanki. Aklından Svetuhin ve Pastohuv’dan yardım istemek geçiyordu.

“Ne dersin, yardımcı olur mu?” diye sordu Lisa’ya, Svetuhin’e giderlerken Vera Nikondrovna.

“Bence çok duyarlı bir insan,” dedi Lisa.

“Aynı fikirdeyim,” diye karşılık verdi Vera Nikandrovna da.

Ama çok ümitli değildi. Evden çıktığından beri sanki cesareti gitgide erimişti.

Svetuhin Lipki dolaylarında, yakındaki bir müzik okulundan etrafa enstrüman seslerinin yayıldığı bir otelde yaşıyordu. Diğer büyük otellerle kıyaslandığında bu otelde kalanlar burada uzun süre barınıyor ve mutlu oluyorlardı.

İzvekova’yla Lisa daha otelin bahçesine girer girmez ağaçların arkasından bir ses işittiler.

“Beni mi arıyordunuz?”

Lisa durup baktığında pencereden ona gülümseyen Svetuhin’i gördü. Sırtında, Lipki’deki modaya düşkün adamların Robespier adını verdiği kolalanmış güzel bir gömlek vardı. Elindeki kitapla onlara işaret etti:

“Gerçekten bana mı geliyorsunuz? Haydi buyrun, ben sizi karşılarım.”

Gelişlerinden çok memnun görünüyordu Svetuhin.

Konuklarına, onların istememesine rağmen dondurma ikram etmek istedi. Bir otel görevlisine porselen bir tabak vererek dondurma almaya gönderdi.

“Efendim. Biz size önemli bir iş için geldik,” dedi Vera Nikandrovna.

“Fazla da kalmayacağız,” diye ekledi Lisa, “birkaç dakikalığına uğradık.”

“Lütfen, hiçbir şey söylemeyin. Özür dilemenize de gerek yok. Ben de zaten can sıkıntısından şiir okuyordum. Siz gelmeseydiniz sıkıntıdan patlardım. Yemin ederim, kurtardınız beni!”

“Fakat bizim işimiz korkarım ki sizi daha çok sıkacak,” dedi İzvekova.

“Ne diyorsunuz siz,” dedi İgor Pavloviç, “sanırım oğlunuzdan bir haber aldınız. Öyle mi? İşler nasıl?”

“Yemin ederim,” dedi Vera Nikandrovna gözleri parlayarak “benim düşüncelerimi okudunuz. Başka ne düşünebilirim ki, ama maalesef bugüne kadar hiçbir gelişme olmadı, ayrıca, bilmiyorum tutulması için bir neden var mı, eminim ki yok.”

“Elbette, elbette,” dedi Svetuhin, “şimdi Kiril’in durumunun ne olduğunu en azından tahmin ediyorsunuzdur. Neden hâlâ hapiste tutuyorlar?”

“Çocuğun eline tesadüfen geçen birkaç belge bulmuşlar. İnsan bu yüzden tutuklanabilir mi?”

“Ya,” dedi Svetuhin, “gerçekten cezaevinde mi? Yani bir değişiklik yok hâlâ.”

“İşte, ben de bunu demek istemiştim. Sanki bir katilmiş gibi soruşturmayı sürekli uzatıyorlar.”

“Ya” dedi, Lisa’ya bakarak Svetuhin.

“Gerçekten” dedi Lisa, omuzlarını çekti.

“Biliyor musunuz,” dedi İzvekova da “memurların vurdumduymazlığı delirtiyor insanı. Altı hafta önce savcıya bir dilekçe vermiştim, aldığım tek yanıt bir dahaki pazartesiye gelin, oldu.”

“Ne dilekçesi?” diye sordu Svetuhin.

“Kefalet vermek istiyorum.”

“Evet anlıyorum, elbette,” dedi, İgor Pavloviç. Sonra ekledi, “Maalesef memurların zekasında Gogol döneminden beri değişen bir şey yok. Hestakov’un Rastakovski’ye sorduğu soruyu hatırlıyor musunuz?

“Dilekçeyi ne zaman verdiniz diye soruyor, öteki de nasıl söylesem pek fazla olmadı diye yanıtlıyor; 1801’de vermiştim, fakat otuz yıldır imzalatamadım.”

Svetuhin Gogol alıntısını büyük bir içtenlikle ve başarıyla rol yaparak söylemişti. Lisa gülümseyip bakışlarını kaçırdı. Ama Vera Nikandrovna susuyordu. Svetuhin kadının hüznünü fark etti.

“Sanırım kefaletle serbest bırakmayı kabul ederler.”

“Eminim bırakırlar,” dedi heyecanla İzvekova, “yalnız güçlü bir destek bulabilirsek. Biz de size işte destek istemek için geldik. Lütfen bize yardım edin!”

“Ben, şey, büyük memnuniyetle... şeref duyarım... Fakat nasıl yardımcı olabilirim bilmiyorum.”

“Sizin isminiz yeterlidir. Savcıya bir müracaat etseniz.”

“Benim ismim mi?” diye sordu Svetuhin.

“Evet, isminiz!”

“Evet, isminiz,” dedi Lisa.

“İnanın bana sevgili dostlarım,” diye itiraz etti Svetuhin “bir aktörün adının mucize barındırdığını düşünmek saçmalıktır. Evet sahnede etkimiz çok güçlüdür, orada her insanın kalbine giden bir yol bulabiliriz ama sahneden indikten sonra dün sizin sözlerinizden etkilenerek ağlayan kişinin yanına yaklaşamazsınız bile. Bizimle sadece eğlenirler, günlük yaşamda ise kuşkulanırlar. Hayatımızda her zaman kavga vardır, dava vardır.”

“Siz kendi kendinizi küçümsüyorsunuz. Bu söyledikleriniz doğru olamaz.”

“Kuzum benim! Siz bizim hakkımızda hak ettiğimizden fazlasını düşünüyorsunuz. Bu, gençliğin bir mizacıdır zaten. Bir an için farz edin ki savcıya gittim ve ona bir aktörün geldiğini söylediler. O ne yapar biliyor musunuz? Kaşını şöyle bir kaldırıp ‘şu aktör benden ne istiyormuş’ diye sorar.”

“Fakat herhangi bir aktör değil, siz aktör Svetuhin’siniz,” dedi Lisa saygıyla.

“Ooo,” dedi İgor Pavloviç mütevazı bir edayla, “siz aktörleri pek iyi tanımıyorsunuz anlaşılan, ama savcılardan da hiç haberiniz yok.”

“Önemli olan delikanlının başına gelen hakkında kamuoyunu bilgilendirmek,” dedi Vera Nikandrovna. “Reddetmezseniz... Ne kadar etkili olur...”

“Bir dakika,” diye birden bağırdı Svetuhin. “Evet ya, kamuoyu, Pastuhov’dan iyi kamuoyu mu olur? Ondan rica etmek lazım.”

“Ben de onu düşünmüştüm, sizi ve onu.”

“Ben kim oluyorum ki?! Aleksandr Pastuhov çok daha ünlüdür Petersburg’da. Tüm gazeteler ondan söz ediyor. Aktörlükten fazla bir şeydir bu.”

“Fakat, razı olur mu?”

“Elbette olur. Sosyal etkinlikleri vardır ve kendini sunmaktan hoşlanır eminim. Ne güzel rastlantı, ben de onu bekliyordum. Konuyu hemen açarız.”

Sonra Lisa’ya döndü İgor Pavloviç.

“Yalnız, nasıl söylesem? Pastuhov ne zaman geleceğini kesin söylememişti. En iyisi şöyle yapın, Lisa burada kalsın, siz Pastuhov’a gidin. Eğer yola çıkmamışsa görüşürsünüz, çıkmışsa Lisa burada olacak zaten. Evi çok yakında.”

Svetuhin onu yolcu etti. Dondurma da gelmişti. Svetuhin ev sahibi olarak servis yaparken Lisa da pencereden dışarı bakıyordu.

“Buyurmaz mısınız?” dedi ev sahibi.

“Sizi çok yorduk,” dedi Lisa, pencereden Svetuhin’e bakarak. Şık gömleğinin demir tokalı bir kemeri ve bir de köstek yeri vardı. Lisa’nın gözünde “Haydi Vityuşa” yazısı canlandı, gülümsedi.

“Neden gülüyorsunuz?” diye sordu Svetuhin telaşla.

“Yani ne oldu şimdi. Sözde bizi reddetmediniz, ama sonuç ne olacak?”

“Hayır, yanlış düşünüyorsunuz. Pastuhov gerçekten bu işte daha yararlı olacak. Bu onun mesleği gibi bir şey.”

“Kızmayın,” dedi Lisa, “sizden bir şey daha rica edebilir miyim?”

“Elbette, Lisa.”

“Bana söz verin; Pastuhov’dan Kiril’e yardım edeceğine dair söz alacaksınız. O sizi tiyatroda kırmıştı. Evet, çok ama çok kötü davranmıştı ama inanın bana öyle biri değil o.”

Svetuhin elini tuttu, onu masaya götürüp oturttu. Kendisi de yanına oturdu.

“Onun için çok mu üzülüyorsunuz?” dedi eğilip gözlerinin içine bakarak.

“Sizin nişanlınız mı o?”

“Kim?” diye sordu Lisa, “Ben onu hiçbir zaman öyle tanımlamadım ki.”

Lisa’nın yüzü kızarmıştı. Alaycı bir sesle devam etti:

“Benim başka bir nişanlım var.”

“Olamaz! Kimdir o adam! Sır mı yoksa?”

“Bir sporcu.”

“Sporcu mu? Sirk güreşçisi gibi mi yani, şaka yapıyorsunuz herhalde.”

“Neden?”

“Peki nasıl oluyor bu, soyadı ne?”

“Şubnikov.”

“Şubnikov...” diye tekrarladı İgor Pavloviç, “Şubnikov... Bir dakika. Şu manifatura ticareti yapan Şubnikov mu?”

“Evet.”

“Aman tanrım!”

Svetuhin yerinden kalkıp Lisa’ya yaklaşmıştı. Gözlerinin içine bakmaya devam ederek sordu:

“Görücü usulü mü?”

Kız susuyordu. Yine Lisa’nın yanına oturup saçlarını karıştırarak öksürdü.

“Lisa, beni dinleyin. Ben galiba durumu anlamaya başlıyorum. Bir genç kızın sıradan yazgısı. Birini seviyor diğeriyle evleniyor. Öyle değil mi? Ama sakın yapmayın! Bu çok yanlış olur. Kendi kendinizle çelişmemelisiniz. Bunu deneyince anlarsınız. Sizi mecbur mu ettiler?”

“Bilmiyorum,” dedi Lisa, “bunun galiba başka bir açıklaması var.”

“Bunun açıklaması –size iyilik etmek istiyorlar öyle değil mi? Sayın Merküri Avdeyeviç yavrusunun istikbalini düşünüyor yani! Aklınızı başınıza toplayın Lisa, bunu yapamazsınız.”

“Bu olmayabilir,” dedi Lisa, “eğer siz Kiril’e yardım ederseniz. Ona yardım edin Lütfen!” Elleriyle yüzünü kapattı.

“Söz,” dedi Svetuhin. Pastuhov’la birlikte elimizden geleni yaparız. Ama siz de bana kendi hayatınızı berbat etmeyeceğinize söz verin.”

Lisa saçlarını düzeltti.

“Kendi kendinizle çelişmeyin diyorsunuz ama o zaman babamla zıtlaşmam lazım.”

“Kiril size nasıl yardımcı olabilir ki?” dedi Svetuhin de. Ayağa kalkmış, odada dolaşmaya başlamıştı. Sonra gidip açık bir kitaba göz atıp sayfalarını karıştırmaya başladı.

“Kiril daha bir çocuk. Bir öğrenci. Farkında değil misiniz? Sizi benden nasıl da kıskanıyordu.” Bunu gülerek söylemişti.

Lisa başını eğdi.

“Şubnikov’un kim olduğunu söyleyeyim mi size: Şımarık bir tüccar çocuğu.”

“Hayır, hayır,” dedi Lisa, “onu tanımıyorum, tanımak da istemiyorum.”

Adam kitabın sayfalarını çevirmeye devam ediyordu:

“Siz şiirden hoşlanır mısınız?”

Kız yanıt vermedi.

“Sever misiniz?”

“Şiirden korkuyorum ben,” dedi Lisa.

“Neden?”

“Çünkü anlamıyorum, ama... Seviyorum.”

“Babanızla mücadele ederseniz size yardımcı olurum.”

Kız kafasını kaldırmıyordu.

“Eğer Şubnikov’u reddederseniz evi terk etmek zorunda kalacaksınız. O zaman size yardımcı olurum. Size yer bulurum.”

Kız ayağa kalktı.

“Bu yalnız babama karşı değil, kendi kendime karşı da bir mücadeledir.”

“Çok doğru, aferin sana.”

Svetuhin erimiş dondurmayı kaşıkla karıştırdı ve derin bir ah çekti.

“Yazık, dondurma gitti...”

“Ben gideyim artık.”

“Bir dakika durun, belki Vera Nikandrovna döner. Ne aceleniz var, Lisa?”

“Hayır, ben gideyim artık. Söz verdiğiniz için çok sağ olun. Hoşça kalın.”

Kız uzattığı elini Svetuhin’in elinden hemen çekti. Lisa Svetuhin’den üçüncü kez kaçıyordu.

Dışarıda güneşli bir hava vardı. Sıcak, boğucu hava ona beklenen değişiklikleri vaat ediyordu.

YİRMİ BEŞ

Mobilyalar çoktan restore edilmiş, kitaplık ve koltuk ahşap kutulara konmuştu. Bu eşyalar Petersburg’a gönderilecekti. Son oyununu bitirmek üzere olan Pastuhov yerinden kıpırdayamıyordu. Moskova Sanat Tiyatrosu’nun gönderdiği bazen tehditkâr, bazen telaşlı, bazen de rica minnetle dolu telgraflara rağmen, üzerinde çalıştığı iki üç karakteri çözümleyemediği için, oyunu bitirememişti. Ama generallerin kentinde gereğinden fazla kaldığını da biliyordu. Neyse ki babasının çalışma odasındaki eşyaları gönderdikten sonra buraya gelmesi için bir neden kalmayacaktı.

Pastuhov, oyununu ve Balzac’ı düşünerek hayal kuruyordu. Belki de bu kent, şimdi ayrılmak üzere olduğu kent, bir süre sonra bir üniversite kenti olacak ve o, bir akademisyen olarak tekrar buraya dönecekti. Pastuhov kafasındaki düşünceleri kovmak ister gibi alnını ovuşturdu. Pencereden birinin geçtiğini fark edince soruları kesmek zorunda kalmıştı.

Geçen, iriyarı biriydi. Önce çizme sesleri işitti sonra kapısına vuruldu. Açmaya gittiğinde kapının önünde esmer bir jandarma memuru gördü. Jandarma önce kendini tanıtıp bir asker selamı verdikten sonra, burada kim oturuyor diye sordu.

Jandarma Müdürlüğü Asilzade Aleksandr Vladimiroviç Pastuhov’u bugün tanık sıfatıyla mahkemeye davet ediyordu.

Pastuhov jandarmaya kuşkuyla baktı.

“Dostum, bir yanlışlık olmasın?” dedi

“Hayır hiçbir yanlış yok. ”

“Mesele neymiş?”

“Bilmiyorum.”

“Bu işte bir yanlışlık var dostum, bugün pazar ve her yer kapalı.”

“Hayır, efendim,” dedi memur, “sizi davet eden kişi yerinde bulunuyor.”

“Yani şimdi beni sokaktan geçirip götürecek misin?” diye sordu Pastuhov şaşkınlıkla.

“Kesinlikle hayır. İmza atmanız yeterli. Kendiniz de gelebilirsiniz.”

Aleksandr Vladimiroviç imzaladı. Yalnız kaldığında koridordaki bir sandığın üstüne oturdu. Yüzü, sanki bir şeyden tiksiniyormuş gibi çarpılmıştı. Sonra ayağa kalktı, lavaboya yaklaşıp tükürdü. Kapıya dönüp jandarmanın arkasından bir daha tükürdü, “İblis” diye söylendi. Aynada lacivert renkli bir ceket denedi, sonra çıkarıp nohut renkli olanını giydi. Bunu daha çok sevmişti. Sigara tabakasını tıka basa doldurup bastonunu aldı. Kapıya yaklaştığında tekrar tükürüp geri döndü. Birkaç koku şişesi devirerek aynaya baktı, kitabına bir göz attı.

Bir parça kağıt alıp şunları yazdı: “İgor canım, eğer kaybolursam, yani tamamen kaybolursam beni götürmüşler demektir. Haberin olsun,” tekrar dönüp ekledi “karakola.”

Yazdığı notu masanın üstüne bırakıp çıktı. Çıkarken boğazında bir ağrı vardı. Sokakta öyle gururlu yürüyordu ki mahvolmaya gittiğini kimse aklının ucundan bile geçiremezdi. Ama bu düşünce Pastuhov’u bırakmıyordu.

İşte Aleksandr Pastuhov gidiyor. Bak yürüyor. Kaldırımdan kaldırıma atlıyor, ne yaparsa yapsın, onu kim bilir neler bekliyor?

Kapıyı öyle bir edayla açtı ki, sanki neden kapıcının açmadığının hesabını soruyordu. Onu alıp hemen Yarbay’ın odasına götürdüler. Odaya girdiğinde de yüzündeki ifadeyle, bu bastonla şapka ne olacak diye sorar gibiydi.

Polotensev hemen anladı.

“Buyrun, lütfen buraya,” dedi “bağışlayın, sizi pazar günü rahatsız ettik.”

“Herhalde önemli bir iştir...” dedi Pastuhov.

“Evet, evet. Çok önemli. Kötü koşullarda olsa bile sizinle tanıştığıma çok memnun oldum. Size ulaşmak pek öyle kolay olmuyor.”

“Evet, efendim biz hep tek başınayızdır.”

Masadaki diğer iki memur da Pastuhov’la selamlaştı.

Polotensev içlerinden birini tanıştırdı: “Savcı Oznobişin.”

Soyadı Pastuhov’un çok hoşuna gitmişti. Gülümsedi.

Onlar da bir işle ilgileniyorlardı, Polotensev dönüp savcıya seslendi, “Sanıyorum size engel olmayız.”

“Kesinlikle hayır,” dedi savcı, yanındaki memur da baş salladı.

“Sigara içer misiniz?” diye sordu Polotensev.

Pastuhov, Yarbay’ın sigarasını kibarca reddederek kendi sigarasını uzattı:

“Benim sigaramdan buyurmaz mısınız? Dünyadaki en iyi sigaralardan sayılıyor. Adalet Bakanlığında bir arkadaşım var (savcıya ve yanındaki memura baktı) o gönderdi. Mısır tütünüdür. Lütfen, buyurmaz mısınız?”

Polotensev sigarayı aldı ama diğer memurlar teşekkür ederek geri çevirdiler. Zaten memurlardan biri, savcı ne yaparsa onu taklit ediyordu.

Polotensev sigarayı yaktı, “Ne zamandan beri buradasınız?” diye sordu. “Sizin yaratıcı bir insan olduğunuzu biliyoruz. Bizi şimdi neyle sevindireceksiniz. Yeni bir oyun var mı? Anlatamaz mısınız, herhalde çok neşeli bir şeydir. Evet anlıyorum, yazılması bitmeden bir şey söylemezsiniz. Yaratıcılık!”

“Evet,” dedi Pastuhov.

“Tabii ki, zamanınızı aldığım için kendimi suçlu hissediyorum. Fakat size bir sorum var. Lütfedip söyler misiniz, şu Parabukin’le nasıl bir ilişkiniz var?”

“Parabukin mi?” diye hayretle sordu Pastuhov, “hangi Parabukin? Ha şu, limanda kaza geçiren sefil.”

“Evet, evet, evet, ama siz ona, kaza geçirmeden çok önce de uğramıştınız. Öyle değil mi?”

“Aman tanrım,” dedi Pastuhov gülerek, “İgor’un şu uyduruk işleri. Svetuhin’den söz ediyorum.”

“Anlıyorum, anlıyorum! Hani tip, karakter incelemesi falan. Tipleri yakından tanımak için. Yani yazacağınız şahane eserler için araştırma yapıyorsunuz. Siz de aktörler gibi bunu yapmak zorundasınız. Yalnız, bilmem haberiniz var mı şu tiplerin arasında, çalıştıkları limanda bildiriler dağıtılmış. Çok cüretkâr bildiriler.”

Polotensev bunları söylerken işaret parmağını kel kafasının hizasında kaldırdı.

“Ne yani, bildirileri bana mı yamamak istiyorsunuz?” diye sordu Pastuhov.

“Yamamak mı?” Yarbay güldü, “Siz bizim işimizi yanlış tasavvur ediyorsunuz.”

“Ne demek yanlış?”

“Sanıyorsunuz ki biz istediğimizi yaparız. Hayır efendim, biz sadece olan biteni su yüzüne çıkarmak istiyoruz.”

“Neyin su yüzüne çıkmasını istiyorsunuz, anlamadım.”

“Şunun efendim. Siz Parabukin’i Svetuhin’e davet ettiğinizde orada Ragozin de vardı. Parabukin’e devrimci bildirilerden verildi mi, böyle bir şey oldu mu?”

Pastuhov mendilini çıkarıp alnındaki teri sildi. Yüzü sanki şişip büyümüştü. Suratını astı:

“Bakın, bay Yarbay. Siz insanların ve benim kaderimi belirleyecek öyle sorular soruyorsunuz ki, bu yüzden sizden rica ediyorum benimle hukuk dilinde, resmi konuşun.”

“Ah siz ne kadar da formalistsiniz,” dedi Polotensev.

“Anlaşmazlık çıkmasın,” dedi Pastuhov inatla, “size şöyle söyleyeyim, Ragozin adını ilk kez, sizden duyuyorum. O gün Mefodi’in evinde Parabukin’e gerçekten bir şey verildi... Ama verilen şey bir bardak şaraptı. O da şarabı afiyetle içti.”

“Neden kızıyorsunuz Aleksandr Vladimiroviç?”

Yarbay alınmıştı, “Bakın ne güzel yanıtladınız. Başka bir talebim yok ki.”

Polotensev memurlara döndü,

“Ben sorgulamak açısından değil ama sadece hatırlatmak istiyorum: dosyada Bay Pastuhov’un Kiril İzvekov’la görüştüğüne dair bir ifade var.”

“Bu soru da bana galiba,” dedi Pastuhov, bakışlarını Oznobişin’den Yarbay’a geçirerek, “ben İzvekov’la görüşmüştüm. Hatta onun tutuklu olduğunu da duydum. Fakat görüşmemiz bir tesadüftü. Tanışıklığımız yok bile denebilir. Tutuklanması da beni çok şaşırttı. Çünkü o daha bir çocuk.”

“Evet, evet,” dedi Polotensev kendini tutarak, “Parabukin’le tanıştınız, şu çocukla da tanışıyorsunuz, onunla ayrıca görüştünüz. Nasıl oluyor da bütün bunlar arka arkaya gelebiliyor. Evet... Doğrusu sizi yormak istemezdim. Ama... Siz daha buralardasınız değil mi?”

“Hayır ben artık gidiyorum. Dönmemek üzere, Petersburg’a.”

“Demek Petersburg’a, öyle mi? Afedersiniz pazarınızı mahvettik. Siz sadece şu kağıdı imzalayın yeter. Lütfen, şimdilik bu kadar.”

Uzunca bir kağıt çıkarıp Postuhov’a uzattı Polotensev. Pastuhov kağıda bir göz attığında bunun kentten ayrılma yasağı olduğunu anladı.

“İşte, şurası, imzalamanızı rica edeceğim. İsminiz, soyadınız ve daha ne vardı?”

Pastuhov, gözleri kızarmış, gerginlikle ona bakıyordu.

“Demek benden hiç ilgimin olmadığı bir iş yüzünden kuşkulanıyorsunuz?”

“Ne diyorsunuz Aleksandr Vladimiroviç. Formalite böyle. İşi çözünceye kadar kural bu.”

“Pekala ben de herhalde buna itiraz edebilirim. Nereye müracaat etmem gerekiyor. Belki de itiraz dilekçesini de size vermem gerekiyordur, öyle mi?” Pastuhov bakışlarını savcıya yöneltmişti.

“Dilekçenizi Savcı Bey’in adına yazmanız gerekiyor.”

Pastuhov kağıdı imzalayıp ayağa kalktı, başını önüne eğmişti.

“Gidebilir miyim? Sizinle tanıştığım için özel bir memnuniyet duydum.”

Gülümseyerek dışarıyı gösterdi. Çıkarken Yarbay seslendi:

“A, içimden bir ses, eserleriniz için epey malzeme topladığınızı söylüyor. Bakarsınız bir komedide bizi de kullanırsınız.”

Pastuhov hiç yanıt vermedi, koridordaki ıstampa mürekkebi kokusunu duymamak için mendiliyle burnunu kapattı sadece. Hızla dışarı çıktı.

Başına gelenlerden birileri suçluydu ama kimi suçlamalıydı bilemiyordu. İçi keder ve öfkeyle doldu. Hava o kadar boğucuydu ki, çevrede ne varsa ona basit ve anlamsız görünüyordu. Bu kentin aptallıklarına daha ne kadar tahümmül edeceğim, diye düşündü.

Evine zorlukla vardı. Avluya girdiğinde ise, kapı tokmağını oynatmaya çalışan bir kadınla karşılaştı.

“Evde yoklar,” dedi Pastuhov. Kadın dönüp merdivenleri indi çabucak. Kısa boyluydu, erkeksi omuzları vardı, kocaman düğmeli keten bir elbise giymişti.

“Beni anımsadınız mı?” dedi kadın.

Pastuhov simaları nadiren unuturdu, birini hatırlaması için bir kez görmesi yeterdi. Ayrıca kendi yüz çizgilerini Kiril İzvekov’a da verdiği için kadını unutması mümkün değildi. Ama buna rağmen Pastuhov kadını tanıyamadı.

“Ben Kiril İzvekov’un annesiyim. Anımsadınız mı? Pazar günü panayırda tanışmıştık.”

“Afedersiniz,” dedi Pastuhov, hatırlamaya çalıştı.

“Gelişinizin nedenini öğrenebilir miyim?”

“Kiril’i tanıyorsunuz, efendim, öyle değil mi?”

“Kiril mi?”

“Evet, teknik okul öğrencisi, şöyle kısa boylu, esmer, bıyıklı bir çocuk.”

“Bıyıklı...” diye tekrarladı Pastuhov, yüzünü döndü.

“Eğer yakın arkadaşınız Svetuhin göndermeseydi sizi rahatsız etmezdim. Onunla görüştükten sonra size geldim. Yardımcı olacağınız konusunda beni yüreklendirdi. Ama siz galiba bir türlü anımsayamadınız,” dedi Vera Nikandrovna.

“Olayı kısaca anlatır mısınız?”

“Elbette. Anlatayım. Oğlum tutuklandı. Elinde tesadüfen bildiriler bulmuşlar. Çocuğun kefaletle salıverilmesi için uğraşıyorum. Tek başıma gücüm yetmiyor, tabii ki. Eğer siz... Uygun görürseniz, yardımcı olmak için... Ünlü biri olarak...”

“Bir dakika, demek bana gelme fikrini Svetuhin verdi öyle mi?”

“Evet, efendim. Dediler ki, siz elbette yardımcı olurmuşsunuz ve siz ondan daha ünlüymüşsünüz. Tabii ki haklılar.”

“Büyük mucit!” dedi Pastuhov gülerek. “Kahrolsun onun buluşları. Afedersiniz.” Yüz ifadesi birden değişip ciddileşti:

“Bakın, tabii ki oğlunuzu tanıyorum.”

“Öyle mi? Teşekkür ederim! Ben emindim zaten, efendim, emindim!” Vera Nikandrovna sevinç çığlığı atmıştı.

“Bir dakika. Evet onu hatırlıyorum, fakat sizin düşündüğünüz gibi değil. Ben sadece böyle bir delikanlının var olduğunu biliyorum. Fakat bu delikanlı nasıl biridir onu bilemem. Afedersiniz, ahlakı bozuk da olabilir. Ayrıca oğlunuza benim bir yardımım dokunamaz, çünkü politik suç yüklenmiş. Belki de oğlunuzun hangi konuda suçlandığından mucit Svetuhin’in haberi yok. Siz de bunları unutsanız iyi olur. Şimdi sizinle konuşuyoruz ya eminim birileri de bizi gözetliyordur. Güle güle!”

Pastuhov elini uzattı. Kadının ellerinin buz gibi olmasına çok şaşırdı. Kadın gözlerini bir suçlu gibi yere eğip konuştu “Bağışlayın beni.”

Yürürken tekrar dönüp sordu:

“Sizi de Kiril’i de aynı meseleden suçluyorlar? Belki bana meselenin ne olduğunu anlatabilirsiniz.”

Pastuhov yaklaşıp hüzünlü bir sesle konuştu:

“Eğer oğlunuzun benim gibi hiçbir şeyden haberi yoksa, o zaman endişelenmenize gerek yok. Sizi şimdiden kutluyorum.”

Pastuhov’un içinden onun ellerini öpmek geçti ama sadece, bir kez daha kadının soğuk parmaklarını sıktı.

Evine girdiğinde, kadına söylediği son cümleyle ne demek istediğini anlamaya çalıştı. Ama kafası çok karışıktı. Elini yüzünü yıkayıp ceketini değiştirdi.

Masanın üstündeki, kendi yazdığı nota ilişti gözü. Onu alıp küçücük parçalara böldü, sonra hepsini kibritle yaktı.

Lanet olsun daha biraz önce bu masada kendi düşlerime dalmaktan zevk alarak oturuyordum. Sorgulanmak aklımın kıyısından bile geçmezdi!

Kiril’i daha önce bir küçük burjuva olarak değerlendirmişti ama bu delikanlı dünyayı değiştirmeye kalkmıştı. Zayıf iradeli çocuk! Belki yanlış yapıyorum, belki Pastuhov geri zekalının biri, Aptalın tekiyim. Belki Svetuhin hakkında da yanlış düşünüyorum.

Pastuhov her şeyi Svetuhin’e olduğu gibi anlatmayı düşündü. Ona giderken, park yolundan çıkılan özel odasından gelen keman seslerini duydu. Pencereye bakınca Svetuhin’in bir öğrenci gibi keman çalmakta olduğunu gördü.

“Tahta yayı deri kılıfa sürtüyormuş gibi çalıyorsun,” diye seslendi Pastuhov.

Svetuhin bir an durup kemanı kılıfına soktu ve:

“Haydi, içeri gel, dostum, gel gel! Sabahtan beri seni bekliyorum,” dedi utangaç bir edayla.

Koltuklara oturdular. Lambayı da yakmadıkları için yüzleri ve elleri karanlıkta birer leke gibi gözüküyordu. Svetuhin ona hemen İzvekova’nın uğrayıp uğramadığını, ona ne söz verdiğini sordu.

“Bir vaatte mi bulunmalıydım?”

“Lisa’ya senle benim Kiril’e yardımcı olacağımıza dair söz verdim,” dedi Svetuhin.

“Lisa da kim? Şu sempatik genç bayan yoksa senin hayranlarından mı? Amma tuhafsın İgor, keman çalmak neyse de hayranlara destek olmak?! Bu aktör doğasına ters bir şey, hatta hayranlarınkine bile. Sen dünyaya almak için geldin onlar ise vermek için.”

“Ben çok ciddiyim Aleksandr.”

“Tabii ki, benim de şaka yapacak halim yok. ”

“Yardım benim hayranıma değil, iyi kalpli delikanlıya gerekiyor. Bu işe ben vatandaşlık görevi olarak bakıyorum. Ve ayrıca bizim geleneğimiz bu.”

“Evet, anlıyorum, gelenek! Rus toplumsal vicdanının geleneği. Evet, evet anlıyorum... Lev Tolstoy, Koralenko... Bizi de bir şövalye haline getirmek istiyorsun. Neden? Kendine saygını artırmak için mi? Hayır mı? O zaman bana olan saygıyı artırmak istiyorsun. Ama, bir kere ben Koralenko değilim, hele Lev Tolstoy hiç değilim. İkincisi, ’905’te değiliz. O zamanlar çoktan geçti. Pastuhov’un vatandaşlık vicdanı beş para etmez. Sinek vızıltısı.”

“Ooo amma da uçtun ha,” dedi şaşkınlıkla Svetuhin “’905’te kahraman mıydın yoksa?”

“O zaman kahramanlara ihtiyaç yoktu ki. Senin Kiril de sokaklarda reklam afişi yerine rahatlıkla bildiri dağıtabilirdi.”

“Kendine gel. İnsan insana kahramanlık olsun diye yardım etmez, kendini tatmin etsin diye de.”

“Benden talebin ne peki, bir kurtarıcı olarak zindanı mı boylayayım?”

“Hayır senden çok basit bir şey istiyorum; kahraman ya da kurtarıcı olmanı istemiyorum. Sadece savcıya gitmen yeter, o kadar.”

“Neden?”

“Yardımcı olmak için.”

“Kime?”

“Ne demek kime? Kiril’e!”

“Önce kendimize yardım etmeliyiz kardeş, kendimize, Kiril’e değil,” dedi Pastuhov.

Ağır ağır ayağa kalktı, pencereyi kapattı, sırtını dönüp devam etti:

“Seni karakola çağırdılar mı?”

“Ne söylemeye çalışıyorsun? Aklın başında mı?”

“Dinle!”

Pastuhov bir an durdu, sonra elini Svetuhin’in dizine yerleştirip konuşmasını bitirinceye dek orada tuttu. Hava iyice kararmıştı, yüz çizgileri güçlükle seçiliyordu.

“Evet,” dedi Svetuhin, bir hayli sustuktan sonra, “eğer yanımda olmasaydın rüya görüyorum sanırdım.”

“Bizi ihbar etmişler İgor,” dedi Pastuhov.

“Fakat, kim, kim?”

“Bir kere şu baldırıçıplak, kopuk Parabukin’in ne söylediği belli değil. Şu delikanlının ne anlattığı belli değil. Ragozin neyin nesi bilmiyoruz. Hiçbir şeyden haberimiz yok. Aptalız vallahi İgorcuğum.”

“Hayır, hayır dur bir dakika! Eminim her şey çözülür Aleksandr. Onlar da yanıldıklarını anlarlar.”

“Onlar da kim?”

“Seni hırpalayanlar.”

“Hayır hiç sanmam, onların aklı yerine gelmez. Bu durum ağaçkakanın baş ağrısı gibi bir şey, onlar için terstir.”

“Peki ne yapmayı düşünüyorsun?”

“İşte şu kanapenin üstüne kıvrılıp uyumayı düşünüyorum. Yastık ver bakalım... Çok yorgunum canım dostum.”

YİRMİ ALTI

Tihon Parabukin’i kazadan sonra hastaneye yatırdılar. Beyin kanaması geçirdiği ve kaburgalarında da kırıklar olduğu için iyileşmesi uzun sürüyordu. Epey kilo vermiş, neredeyse erimişti.

“Şu ranza benim bütün takatimi götürüyor,” diye yakınıyordu koğuş komşusuna.

Küçücük bir bahçeye bakan, hastane mutfağına bitişik küçücük bir odaydı bu. Mutfaktan gün boyu tabak çanak tıkırtıları, dökülen suyun sesi ve kırılan odunların çatırtısı işitiliyordu. Burada çok sıkılan Parabukin’in tek eğlencesi, durmadan konuşup sürekli bir şeyler anlatan yatak komşusuydu. Uzun saçlarına yağ sürer, cumartesi günleri sakal bıyık tıraşı olur, kendine çekidüzen vermekten hoşlanırdı. Ama gerçekte çirkin biriydi bu adam. Bir kilisenin bekçisi ve zangocuydu. Yaşam çetelesini bu yüzden bayramdan bayrama tutardı.

Parabukin kendisini çok eğlendiren bu adamı çok sevmiş, içinde ona karşı bir acıma duygusu uyanmıştı.

“Acı insanı güzelleştirir. Çünkü iyi ve kötü ikiz kardeş gibi el ele yürür,” dedi zangoç.

Parabukin onu “Gevezelik yapmaktan hoşlanıyorsun galiba,” diye yanıtladı.

Parabukin’i bir sabah kontrole çağırdılar. Bu işler aslında kısa sürerdi.

Koğuş camları birkaç dakika içinde çarşafla kapatıldı, yatağının yanına da bir sandalye yerleştirildi. Gelen doktor sandalyeye oturduğunda Parabukin hekim önlüğünün altındaki jandarma üniformasını fark etti. Bir zamanlar demiryollarında çalıştığı için rütbelerden pekala anlıyordu. Parabukin’in karşı karşıya olduğu kişi, doktor önlüğü altındaki Polotensev’di. Parabukin durumun farkına vardığında, dirseklerinin üstünde doğrulup şaşkın şaşkın Yarbay’ın yüzüne baktı.

“Hiç kalkma,” diye emretti Polotensev, “hasta olduğun için ifadeni almaya kendim geldim.”

Svetuhin’le Pastuhov’un ziyaret nedenini öğrenmek istiyordu Polotensev. Kendisinden ne istiyorlardı ve o, onlar ordayken neden Mefodi’ye uğramıştı.

“Vallahi billahi hiçbir şey hatırlamıyorum efendim. Votka içmiştim, ondan.”

“Ne yani kendinde değil miydin?”

“Hayır, kendimdeydim?”

“Sana bir şeyler mi öğretiyorlardı ya da bir şeyler mi istiyorlardı?”

“Evet efendim, satın almak için elbise istiyorlardı. Benim karı onların tiyatroya eski püskü bir şeyler götürmüştü.”

“Sana para verdiler mi peki?”

“Para mı, hayır. Hiç hatırlamıyorum... Afedersiniz gece çok içmiştim. Kendime gelmek için biraz daha votkaya ihtiyacım vardı. Benim böyle dönemlerim oluyor. Tıpkı bir dilenciye benziyorum. Onlardan rica ettim, anlayış gösterdiler.”

“Eee, senden bir şey istediler mi?”

“Evet istediler.”

“Evet, dinliyorum...”

“Bana votka verdiler, sonra gidebilirsin dediler.”

“Vay uyanık,” dedi öfkeyle Polotensev, “bırak bu sarhoş ayaklarını. İskelede kaza geçirdiğinde nasıl oldu da Svetuhin pat diye yanında bitiverdi. Üstelik hastaneye de götürüldünüz. Hangi hizmetlerinin karşılığında?”

“O olaydan hiçbir şey kalmadı aklımda. Kendimde değildim.”

“Yine mi alkol krizindeydin yoksa?”

“Kesinlikle hayır. Kaburgalarımda kırık vardı. Darbeden aklımı kaybetmiştim.”

“Kurnazlıkta eşsizsindir herhalde. Ya da yüzsüz alçağın tekisin,” dedi Polotensev.

“Evet doğru,” dedi Tihon, suratında anlamsız bir ifade belirdi, çirkinleşti.

“Dinle beni,” dedi Yarbay, “iyileştikten sonra işçiye falan ihtiyacın olursa bana gel, müdüriyete. Sana sorduklarımı da unutma. İskeledekilere bildirileri kimlerin dağıttığını sor. Sana borcumu bekletmeden öderim. Anladın mı?”

Yarbay gittikten sonra Parabukin Polotensev’i kazıkladığını düşünüp kendi kendine övündü. Tihon Parabukin, Bay Svetuhin ve Bay Pastuhov’la tanışıyor ha! Bir bakarsın kısmetim açılır. Bunlar çok ünlü adamlar. Yoksa yarbaylar gelir mi buraya?”

İçinden komşularıyla dertleşmek geçiyordu ama onlar içeri girdiklerinde çok öfkeliydiler. Zangoç, yatağına girer girmez ona sırtını çevirdi. Parabukin seslendiğinde de hiç yanıt vermedi.

“Baksana tahtakafa,” dedi Parabukin, “neden surat ediyorsun, pişman olursun sonra. Kısmetim açıldı biliyor musun? Kalbim sağ taraftaymış. Beni duydun mu?”

“Sana gelen doktor kalp uzmanı mıydı?” diye sordu hâlâ arkası dönük zangoç.

“Evet, evet, uzman profesördü,” diye kahkaha patlattı Parabukin.

“Yakında seni ilaçlı su dolu küvette de yıkarlar, bekle,” dedi diğer komşu, iğneleyerek.

Komşu o kadar güldü ki öksürük tuttu, neredeyse boğulacaktı. Tihon küsüp yüzünü duvara çevirdi.

Aynı günün akşamı Anoçka ona Olga İvanovna’nın yaptığı lapayı getirdi. Anoçka’nın gelişi Parabukin’i her zamankinden daha memnun etmişti. Somyaya ilişen kızının parmaklarını okşayarak annesini, Pavlik’i ve gece barınağındaki gelişmeleri sordu.

“Annen sizin için çok yoruluyor,” dedi acı acı, “benim de çok yanlışlarım oldu kızım.”

“Doğru olan ne?” diye sordu Anoçka “Annem diyor ki eğer içmeseydin...”

“Bir daha içmem,” dedi Parabukin, derin bir soluk alıp ah çekerek, “içmek bana yasak artık.”

Anoçka’yı kendine çekip gülümsedi.

“Kızım, babanın ünlü biri olmasını ister misin?”

“Nasıl yani, aktörler gibi mi?”

“Ne aktörü be! Ünlü diyorum, herkesin tanıdığı kişi.”

“Limanın ünlüsü mü?”

“Limanda zaten ünlüyüm ben. Limanı ne yapayım?”

“Peki nerde baba?” dedi Anoçka, “Sen aktörler gibi olamazsın, onlar çok zengin.”

“Nerden zenginlermiş. Demiryollarında çalışırken onlar raylarda yaya yürürken ben yaylı yastıklarda yatıyordum.”

“İyi o zaman tekrar demiryoluna geç.”

“Ufaklık sen anlamazsın bu işlerden.”

Bir süre hiç konuşmadan oturdular. Tihon bir kaşık çıkarıp kıza uzattı.

“Yesene haydi,” dedi. Anoçka önce kafasını sallayarak babasından uzaklaştı ama çok dayanamadı; lapayı sanki yalayıp yutuyordu. Biraz sonra tekrar geri çekilerek babasına uzak oturdu.

“Hayır istemem,” dedi “annem sana gönderdi. Şekerli.”

Birden babasına yaklaşıp sordu:

“Şu general var ya, sana neden gelmişti?”

“Sana kim yetiştirdi?”

“Hemşire abla,” dedi, “seni koridorda beklememi söyleyip beni içeri almadı. O söyledi işte.”

“Gidince annene anlat. Benim ziyaretime generallerin geldiğini söyle ona. Babam meşhur oldu de.”

Kız fısıltıyla sordu

“Sana Kiril’i sordu mu? Sorarsa sakın anlatma olur mu, o çok iyi bir insandır.”

“Senin koruyucun, değil mi, neme lazım, söylemem.”

Her zamanki gibi vedalaştılar. Tihon kafasındaki karışık ve yeni düşüncelerle baş başa kaldı.

Onu güneşli bir günde, henüz tam iyileşmeden taburcu ettiler.

Sokağa çıktığında her şey yepyeni ve hoş göründü gözüne. Yol ağzındaki bir meyhanede iki serseriye rastladı. Biri şişeden votka içerken diğeri gözünü ona dikmiş bekliyordu. Öteki bırakınca şişeyi alıp kalanını içti.

“Baksana yudumlarını sayıyor,” diye laf attı Parabukin.

Kimse ona dönüp bakmadı. Yoluna devam ederken en son ne zaman içtiğini, üstünden kaç gün geçtiğini hesaplamaya çalışıyordu. Yedi hafta kadar olmuştu. Aklından şu kahrolası somya geçti. İçinde bir boşluk hissetti, canı içki çekti. Elini cebine attı. Karısının, bir defasında şeker getiremediği için verdiği gümüş bozukluk orada duruyordu. Dükkana girip havayı koklayınca delirtici alkol kokusundan dizleri titredi. Bir şişe alıp çıktı. İçindekini bitirince şişeyi vermek için geri döndü. Ama dükkana girince şişe parasını almak yerine bir votka daha istedi. Yeni şişeyi cebine saklayıp yoluna devam etti. Evine döndüğünde karısıyla çay içip yeni hayatlarını konuşacaklardı. Ama gece barınağına yaklaştığında karısının, elinden şişeyi alacağını düşünerek endişelendi. Hemen bir bina yıkıntısına saklanarak votkasını bitirdi. Sokaktaki evler kaymaya başlamıştı.

“Parabukin yaşıyor,” dedi kendi kendine.

Eve vardığında Olga İvanovna dizlerinde Pavlik’i oynatıyordu. Kadın kocasına bakıp gözlerini yumdu.

“Ne o sevinmedin mi?” dedi Tihon, “Güçsüz olduğuma bakma, sana sığıntı olmam. Yeni bir iş bulurum, geçinir gideriz.”

“Keşke hastanede kalsaydın. Yine eskiye döndük. Baksana körkütük olmuşsun, ayakların tutmuyor,” dedi Olga İvanovna. Bebeğin üstüne kapanıp ağlamaya başladı.

“Seni seni, bana inanmıyorsun değil mi? Her şeye yeniden başlayacağım, bak, görürsün.”

Eliyle cebindeki şişeyi hissediyordu. Parası da vardı. Hızla çıktı evden. Olga İvanovna çığlık çığlığa yolunu kesmek istedi, “Tişa gitme,” diye bağırıyordu. Fakat adam, arkasından perdeyi savurarak rüzgâr gibi fırlayıp gitmişti.

Parabukin limana gidip içmeye devam etti. Yere serili branda ve çulların üzerinde ona ihtiyaç duyduğu anlayış ve sevgiyi gösteriyordu arkadaşları. Babalık’a acıyorlardı.

“Çok kötü durumda, günleri sayılı,” dedi içlerinden biri. Diğeri çakırkeyiflik her hastalığa devadır diye teselli etti onu.

İçip içip şişen Tihon, sahilde akşama kadar yarıçıplak dolaştı. Akşam, Anoçka için getirdiği minicik bir gelincikle tekrar gece barınağına döndü. Çok uslu duruyordu ama aktörlerden ya da başka şeylerden söz ederek saçmalıyordu. Sonra yine dolaşmaya çıktı, ayakları onu Pastuhov’a götürdü. Hava artık kararmıştı.

Svetuhin dostunun yanındaydı, ikisi sohbete dalmışlardı. Pastuhov da karakolda sorguya çekilmişti, geleceği pek hoş görünmüyordu. Çalan kapıyı açmaya Aleksandr Vladimiroviç gitti. Hemen oracıkta korkunç görünümlü Parabukin dikiliyordu. Şişkin yüzü kararmış, gömleği lime lime olmuştu. Yırtık kısımlardan ise kıllı göğsü görünüyordu. Ayağında ayakkabısı yoktu.

“Kimsiniz? Ne istiyorsunuz? Lütfen, çıkar mısınız?” dedi Pastuhov, ürkerek geri çekildi.

Parabukin tuhaf ve mantıksız hareketler yapıyordu.

“Gider misiniz diyorum! Siz içkilisiniz,” diye bağırdı Pastuhov.

“Sayın Svetuhin, bay aktör, öncelikle benim için kaygılandığınız için teşekkür etmeye fırsat bulduğuma çok memnunum,” dedi Parabukin, “bir adem oğluna merhamet ettiğiniz için teşekkürler. Çok mutluyum.”

“Siz neler saçmalıyorsunuz?” dedi Svetuhin.

Tihon oturmaya yeltendi ama Pastuhov koltuğu itti.

“Derhal burayı terk edin, beni duyuyor musunuz?”

“Boşuna saklamayın bay aktör. Kaza geçiren Parabukin’e yardım etmişsiniz. Sizi çok iyi anlıyorum ama sakın benden kuşkulanmayın. Bu sırrı mezara götüreceğim. Size çok şey borçluyum, tedavi için hastaneye götürdünüz beni. Evet haklısınız, Parabukin tam ihtiyacınız olan oğlan.”

“Hiçbir şeye ihtiyacımız yok,” dedi Pastuhov öfkeyle.

“Siz farklısınız,” dedi Tihon, “rahmetli pederiniz gibi çıkarcının birisiniz. Ayrıca cimrisiniz de. Ekonomik adam yani. Bay aktör ise soylu ve iyi kalplidir.”

“E, ne istiyorsunuz? İçeri tıkılmak mı?” diye sordu Svetuhin. Parabukin başını önüne eğdi. Parmaklarının ucuyla yere dokundu sonra dizlerini kırıp yere çöktü.

“Neler oluyor, anlamadım gitti,” dedi Pastuhov.

“Koltuğu bana yakıştırmadınız, ben de yere oturdum.”

“Haydi, yeter artık,” dedi sinirli bir biçimde Pastuhov, “ne istiyorsanız açık söyleyin. Yeter, yeter artık!”

“Afedersiniz, tersine, ben sizden ne istediğinizi öğrenmeye geldim. Ne isterseniz isteyin, ben hazırım.”

“Sizden hiçbir isteğimiz yok, kalkın, yeter artık!”

“İstemiyor musunuz? Hiçbir şey mi? O-o, afedersiniz. Anlıyorum, sır tutabilir miyim, tutamaz mıyım diye beni deniyorsunuz. Her şeyi söyleyebilirsiniz!” diye bağırdı Parabukin, “Size hizmet etmek istiyorum. İnanın, Parabukin’e inanın. Ben tam aradığınız adamım. Her şeyi yaparım, inanın!”

“Bize ne istediğinizi doğru dürüst açıklar mısınız?” diye sordu Svetuhin.

“Bay aktör ve siz bay Aleksandr Vladimiroviç size İncil üstüne yemin ederim ki kendimi sizinle birlikte devrimin hizmetine adayacağım.”

“Saçma!” dedi Svetuhin kızgınlıkla.

“İnanmıyor musunuz? Parabukin’in yeminine inanmıyor musunuz? Sizin sırrınızı ele vermedim. Hani gece barınağına propaganda yapmaya gelmiştiniz ya, tek laf bile etmedim. İçime gömdüm.”

Pastuhov Tihon’un omuzlarını yakalayıp var gücüyle sarstı:

“Sen bir provokatörsün,” dedi “ayağa kalk ve defol, polis çağırırım yoksa!”

“Dokunma bana!” diye bağırdı Parabukin Pastuhov’un üstüne yürüyerek. Svetuhin aralarına girdi. Adamı sımsıkı tutarak tırnaklarını kollarına batırdı.

“Çek tırnaklarını, ah!” diye inledi Tihon, “Zaten hastane Parabukin’in canını çıkarmış.”

Gücü tamamen tükenmişti, Svetuhin onu kapıya doğru iteledi. Sonra kapı dışarı etti. Pastuhov ise bu sırada manzarayı izlemeye koyulmuştu. Sonunda dostu kapıyı kapatıp ellerini birbirine sürttü. Bu hareketler ona komik gelmişti.

“Caka satmayı seviyorsun, Svetuhin,” dedi Pastuhov.

“Olabilir. Bilmiyorum. Ama şu devi ben kovdum, sen değil.”

Pastuhov cevabı duymazlıktan gelerek konuştu:

“Sana dememiş miydim? Taptığın adam bizim yakamızı bırakmayacak. Şimdi senin pozlarının acısını çekiyoruz. Şeytana uyup gece barınağına gittin.”

“Seni zorla mı götürdüm Aleksandr?”

“Senin yüzünden oldu. Senin yüzünden saklanıyorum burada. Senin yüzünden buradan çok ama çok uzak yerlere gideceğim.”

“Aleksandr çok kırıcısın, hakaret ediyorsun.”

“Bana ister küs, ister darıl, ne yaparsan yap,” dedi Pastuhov.

“Ben gidiyorum Aleksandr,” dedi Svetuhin, “bir daha da dönmeyeceğim.”

“Çok memnun olurum. En azından baldırıçıplaklarla senin gözdelerin bu evin yolunu unuturlar.”

Pastuhov bir koltuğa oturup Svetuhin’in hazırlanıp çıkmasını bekledi. O çıkınca elindeki kibrit kutusunu fırlattı. Eski, gösterişli halinden eser kalmamıştı.

Svetuhin sokağa çıktı. Birden sanki bir koltuktaymış gibi gevşek, yerde yüzükoyun yatan Parabukin’i gördü. Galiba ağlıyordu. Çünkü kahverengi yanakları akşam ışığında gözyaşından pırıl pırıldı. Kim bilir, belki de düş kırıklığına uğradığı için üzgündü.

Uzaktan kocaman ve ıslak yüzü bile güzeldi. Svetuhin bir süre ona baktıktan sonra pelerinini savurarak sokağın karşı tarafına geçti.

YİRMİ YEDİ

Nikandrovna’ya dilekçesinin yanıtı için nihayet gün vermişlerdi. Lisa ona mutlaka eşlik etmek istedi.

Savcılığın bekleme salonunun bulunduğu kısımda yaz tadilatı vardı. Ustalar, ellerinde kovalarla, bekleyenlerin önünden ıslık çala çala gidip geliyorlardı. Vera Nikandrovna tam kalem odasına girecekken Oznobişin’le karşılaştı. Oznobişin de, bekleme salonunda sık sık rastlamaya başladığı bu kadını görünce “Bekleyin,” dedi “savcı beye iletirim.”

Lisa’ya da “Beraber misiniz?” diye sordu.

“Evet beraberiz,” dedi İzvekova.

“Aynı iş için mi?”

“Hayır biz sadece beraber uğradık.”

“Bağışlayın, galiba siz Meşkova’sınız? Sizi okulun veda balosunda görmüştüm.”

“Evet,” dedi Lisa.

“Şimdi seni yedim,” diye düşündü Oznobişin, “gerçi senin bir suçun yok ama...”

“Bir şey mi sormak istediniz,” dedi Lisa, kendisine hiç de tanıdık gelmeyen bu adamın yüzüne şaşkınlıkla bakarak.

“Ben sadece Bayan İzvekova’nın meselesi için mi buradasınız diye soracaktım,” dedi, sonra kadınsı ellerini birbirine sürtüp kalem odasına geçti.

“Ne tuhaf bir adam,” dedi Lisa, “galiba Kiril hakkında epey bilgisi var. Ona neden sormadınız ki?”

“Bir defasında ona bir şeyler sormuştum ama bana, bütün sorulara yanıt verme yetkisi savcı beyindir dedi. Ah canım Lisa,” dedi İzvekova derin bir ah çekerek. Sonra sanki destek arıyormuş gibi kızın omuzuna yaklaştı, “Benim için bu sorunun yanıtı bütün hayatım demek, onlar içinse sadece bir iş. Binlerce işten biri.”

Bekleme odasına girip çıkanlar buradaki sayısız odalardan birinde kayboluyor, labirent gibi koridorlarda sanki eriyip gidiyorlardı. Arkasından yeni insanlar geliyor, burası kocaman hantal bir makine gibi işliyor, ama yakıt yerine davacıları, tutukluları ve sanıkları yutuyordu.

İşte bu canlı devinimin arasından birden Pastuhov beliriverdi. Zaten nerede olursa olsun Aleksandr Vladimiroviç herkesin dikkatini çeker, o kimseyi görmese de herkes durup ona bakardı. Geçerken, Vera Nikandrovna da ayağa kalkmasaydı onu da fark etmeden geçip gidecekti.

“Merhaba Aleksandr Vladimiroviç,” dedi kadın “sizi de benim Kiril’in meselesi yüzünden mi rahatsız ediyorlar. Yoksa başka bir sorun mu var?”

Pastuhov’un yüzü bir anda değişiverdi. Yapmacık bir gülümseme suratını alçıdan bir maskeye benzetmişti. Lisa’ya baktı, İzvekova’nın elini sıkmayı da ihmal etmedi.

“Biliyor musunuz, kesinlikle hiçbir şey anlamıyorum. Kendimi Çin’e düşmüş gibi hissediyorum. Başlarını eğip, rahatsız olmayın, yorulmayın diyorlar, ama şu hilebazların ne istediğini bir türlü anlayamıyorum. Ama kesin olan bir tek şey var ki, o da beni sürekli buralara sürüklemeleri.”

Pastuhov bakışlarını Lisa’dan çekmeden ayağa kalktı.

“Tanışıyoruz değil mi? Siz de savcı beye mi geldiniz?”

“Evet beni şimdi çağıracaklar,” dedi Vera Nikandrovna, “çoktan beridir buradayız.”

Pastuhov önce onlar girerse durumunun pek iyi olmayacağını düşündü. Makama onlardan sonra çıkarsa hemen red cevabı alabilirdi.

“Afedersiniz,” dedi bu yüzden, “sizden bir şey rica edebilir miyim? Biraz rahatsızım da. Başım çok ağrıyor. Ben sizden önce girsem.”

Vera Nikandrovna hiç düşünmeden evet dedi. Pastuhov da vakit geçirmeden kalem odasına daldı. Ama içerde çok durmadı. Dışarı çıktığında da deminki forsundan eser kalmamıştı. Ayaklarını sürüye sürüye tembel adımlarla gelip oturdu.

“Beklememi istediler. Memurlardan başka ne beklenir ki?”

Sonra orada oturan mahkuma baktı, parmağıyla dudağına dokundu ve Lisa’ya kurnazca gülümsedi.

“Tıpkı şu adam gibi kollarına kelepçe takıp yollara düşürürler ve sen hiçbir şey yapamazsın. Neler oluyor neler.”

“Sizin sorununuz neydi?” diye sordu İzvekova.

“Şehirden ayrılma yasağını kaldırmak. Yerimden kıpırdayamıyorum. Bu bir vahşet. Savcıyı görmek istedim, olmaz diyorlar. Dilekçe yazın, savcı onaylarsa... Vahşet!”

“Evet, çok haklısınız,” dedi Vera Nikandrovna. Tam kendi sorununu anlatmaya hazırlanıyordu ki kalemden çağırıldı. Onu savcının odasına kadar Oznobişin geçirdi. Vera Nikandrovna ise bu odayı artık ezbere biliyordu. Bu odanın demirbaşlarından biri gibi olan bir memur yerinden doğrulup kadına selam verdi ve koltuğu gösterdi. Bembeyaz kıyafetinde bir tek kırışıklık yoktu adamın. Vera Nikandrovna oturunca, “savcı bey sizin dilekçenizi imzalamamış. Çünkü kanıtları adaletin tecellisi için yeterli bulmamış,” dedi.

Kadın şaşırmış, susuyordu.

Adam “Sormak istediğiniz bir şey var mı?” diye sordu.

“Hiç mi ümit yok? Bu son mu yani?”

“Siz oğlunuz için kefalet yolunun açılmasını istemiş ve hasta olduğunu kaydetmişsiniz. Ama bu kanıtlanmamış. Oğlunuz sapasağlam.”

“Son sözünüz bu mu?” diye sessizce yineledi Vera Nikandrovna.

“Son söz demekle ne demek istiyorsunuz bilmiyorum ama şimdi oğlunuzun sağlığı yerinde. Eğer hastalanırsa o zaman delil ve kanıtlar oluşur.”

“Bilmek istiyorum, artık hiçbir ümit yok mu?”

“Oğlunuz mahkeme bitinceye kadar tutuklu kalacak.”

“Peki şimdi ne olacak?” dedi saflıkla, kadın.

“Rehinli tahliye için bir dilekçe verin.”

“Öyle mi?” diye canlanıverdi Vera Nikandrovna. “Fakat bunu nasıl yapacağım? Lütfen, lütfen anlatır mısınız bunu nasıl yapabilirim?”

“Yine aynı şekilde savcı beyin dikkatine bir dilekçe yazın.”

“Ah evet bunu çok istiyorum ama bu, parayla olacak bir şey değil mi?”

“Evet bir tür kefalet.”

“Anlıyorum. Ne kadar gerekiyor peki. Ne kadar para vermem lazım?”

“Sayın savcı cezanın hafifletilmesini uygun görürse...”

“Ama ben mutlaka bilmeliyim kaç ruble. Yüz, bin?”

“Birkaç bin ruble.”

“Lütfen,” dedi Vera Nikandrovna, çocuksu bir edayla, “nereden bulurum bu kadar parayı. O kadar param yok ki.”

Savcının oda arkadaşı tekrar doğruldu.

“Afedersiniz, mesele o kadar özel ki. Yalnız sizi ilgilendiriyor... Ne söylesem...”

Ellerini açıp başını eğdi.

“Teşekkür ediyorum, teşekkür ediyorum,” dedi Vera Nikandrovna. Odadan hızla çıktı. Lisa kalem odasının kapısında bekliyordu.

Orada hâlâ oturan mahkumun önünden geçtiler. Pastuhov yoktu, yerinde başkaları oturuyordu.

Güneşli avluya çıktıklarında bir köşede kalas yığını gördüler. Sanki önceden kararlaştırmış gibi ikisi de oraya yöneldi. Kalas yığınının üstüne oturdular.

Sessizliği boyacının sesi bozdu.

“Hey bayanlar, şapkalarınıza bulaşacak.”

Boyacı, çıkan dumandan korunmaya çalışarak bir torba kireci bir kutuya boşaltıyordu.

Lisa uykudan uyanmış gibi sordu:

“Ne oldu?”

“Yo hayır,” dedi Vera Nikandrovna, “bana tamamen sağlıklı olduğunu söylediler. Çok şükür.”

“Peki, dilekçeniz ne olacak? Onu bırakmayacaklar mı?”

“Kiril’i mi? Hayır. Yani onu muhakkak bırakacaklar ama bizim sandığımız gibi değil. Rehin olarak. Anlıyor musun, rehin karşılığı.”

“Rehin olarak ne koyacağız?”

“Hayır, sen yanlış anladın. Hiçbir şeyi rehin koymayacağız. Yok, hayır, kefalet ödeyeceğiz. Onlar bir rakam söyleyecek biz de o parayı ödersek Kiril’i serbest bırakacaklar.”

“Demek ki, iş paranın gücüne kaldı.”

“Evet tabii. Para ödememiz gerekiyor. Ama sonra, eğer suçlu bulunmazsa o parayı geri alacağız.”

“Geri alacaksak neden para ödeyecekmişiz ki?”

“Hay allah anlamıyorsun. Eğer suçsuz bulunursa... Nasıl anlamazsın rehin, rehin anlamıyor musun?”

“Anladım,” dedi Lisa, sesi ürkek ve kırgın çıkmıştı, “anlıyorum. Yani geçici olarak bırakacaklar demek istemiştiniz.”

“Ha, evet.”

“Çıkmasına ne kadar parayla izin verilir.”

“Ne izni,” dedi Vera Nikandrovna kızarak. Sonra Lisa’ya sarılıp yanağını kızın yanağına dayadı, “bağışla beni kuzum, bağışla. Kural böyle işte.”

“Dilekçe yazmak gerekiyor,” dedi İzvekova, “ama önemli olan, parayı nereden bulacağız? Bir düşünelim... Birkaç parça eşyam var. Çok iyi şeyler. Onları rehin sandığına götürmek lazım. Bazı şeyler de satılacak. Alyanslar var...”

“Benim de bir yüzüğüm var. Zaten kullanmıyorum, evdekilerin de haberi olmaz,” dedi Lisa, “daha sonra geri alınır, değil mi?”

“Elbette,” dedi İzvekova, “ama bunlar yeterli değil.”

“Ne kadar gerekli?”

“Çok lazım. Aman tanrım neler söylüyorum!” dedi Vera Nikandrovna. Kendi kendine kızmıştı. Dizlerine abanıp başını ellerinin arasına aldı.

“Çok, hem de çok para, binlerce ruble gerekiyor. Bu kadar parayı nereden bulabilirim.”

İncecik sesiyle onu durdurdu Lisa:

“Üzülmeye gerek yok. Gelin düşünelim.”

“Ah canımın içi, ne düşüneceğiz ki? Bu parayı yalnız, senin baban gibi zenginler bulabilir. Belki de ondan zengin olanlar. Eğer baban bizim zavallı Kiryuşa’yı kabul edip nikahınıza itiraz etmeseydi yardımcı olurdu değil mi? Senin düşmanın değil ya!”

“Galiba,” dedi Lisa, kendi kendine yanıtlar gibi, “ama biliyor musunuz?.. Size söylememiştim... Benim geleceğime bana sormadan karar veriyor.”

“Evlilik mi yoksa?” diye sordu Vera Nikandrovna, saçlarını hızla şapkasının altına yerleştirmeye başladı. Lisa başını salladı.

“Ya annen?” dedi Vera Nikandrovna. “Annen de mi?”

“Hayır annem öyle değil.”

“Baban sizin birbirinizi sevdiğinizi bilmiyor mu?” dedi kıskançlıkla İzvekova, “Buna nasıl mecbur edebilir?”

“O hep öyledir, mecbur eder. Kendini de, başkalarını da zorlar.”

“O adam kim peki?” diye sordu Vera Nikandrovna.

“Şubnikov diye biri.”

“Zengin mi? Haaa, anladım Şubnikov.”

“Evet Şubnikov bana deli divane oluyor.”

Kız bunu söylerken çok utandığından sustu. O zaman Vera Nikandrovna hızla ayağa kalkıp kızın ellerinden tuttu. Onu öyle bir sarstı ki sanki uyuyan birini uyandırmaya çalışıyordu.

“Eee sen ne düşünüyorsun. Cevap ver. Söyle diyorum. Şu an ne düşündüğünü söyle. Ne düşündüğünü biliyorum. Hâlâ susuyorsun demek ki haklıyım.”

Kızın ellerini bırakmıyordu. Sonra oturdu.

“Dinle benim iyi kalpli ama akılsız kızım. Eğer bir an bile, benim hasta kafama aptalca bir fikir geldi diye düşünüyorsan yemin ederim ki öyle bir şey kesinlikle olmayacak. Kiril’in başı üstüne yemin ederim.

“Eğer baban emrettiği için evlenirsen bu bir felaket olur. Bu korkunç ve akılsızca bir şey olur. Ayrıca o adamla Kiril’e yardım etmek için evleniyorsan vicdansızlık edersin, ayıp olur. O parayı senden kesinlikle almam. Böyle şey olmaz çocuğum.”

Lisa sırtını birden Vera Nikandrovna’ya döndü. Yerlerinden uzun süre kıpırdamadılar. Sonra “Saçlarını topla, Pastuhov geliyor,” dedi Vera Nikandrovna.

Aleksandr Vladimiroviç onlara çok yakındı. Birbirlerine baş salladılar. Pastuhov, yaklaştığında, fazla duracağını düşünmesinler diye acelesi varmış gibi bir eda takındı.

“Evet evet dert ortağıyız! Size de red yanıtı verdiler anladığım kadarıyla. Bana da. Mahvolduk. Hukuk böyle ne yapalım, artık katlanacağız.”

Pastuhov acı acı güldü, “Neden şu tozun içinde oturuyorsunuz? Burnum tıkandı vallahi. Afedersiniz ben gidiyorum. Size de temiz havaya çıkmanızı tevsiye ederim. Hiç değilse bu pislikten beyninizi kurtarırsınız.”

Sonra başını sallayıp şapkasını kaldırarak gitti.

Sokak çok renkliydi ama Pastuhov’un içine bir hüzün çöreklenmişti. Yazdığı eserin başına öyle tuhaf şeyler geliyordu ki hevesi de kalmamıştı. Sezonu kaçırmış, Moskova’dan gelen telgraflar kesilmişti. Bir tek, tazminat ödemediği kalmıştı. O da olsaydı tam bir fiyasko olurdu. Pastuhov kendini unutulmaya mahkum görüyordu şimdi.

Gece boyunca saçmasapan bir kâbus görmüş ve rüya kesintili olarak devam etmişti. Düşünde, bavullarla dolu bir odadaydı. Pastuhov’un çok acelesi vardı fakat yan cebine yerleştirmeye çalıştığı bir pergel takımı durmadan çıkıyordu.

Karlson adlı bir öğrenci yanında yarı çıplak duruyordu. Teni pembemsiydi, yakası Piero’nunkine benziyordu. Gözlerinin yerinde mürekkep damlaları olan bir aktris de yatakta sigara içiyordu. Karlson onun yanına uzanıyor, kadının kıskanç kocası ise, onları görmezlikten gelerek Pastuhov’a kreşlerle ilgili bir şeyler anlatıyordu. Gerçekten de yan odadan eğlenen çocukların sesi geliyordu. Çok ama çok fazlaydılar. Pastuhov’un da onlar için bir şeyler yapması gerekiyor, ama yapamıyordu, çünkü trene gecikiyor, pergel de cebine yerleşmek bilmiyordu. Kendini beceriksiz hissediyor, bu arada odadaki bavulların sayısı durmadan artıyordu.

Bu rüyayı hatırlamak bile bir kabustu. Lipki’den geçerken Mefodi seslendi. O, Pastuhov’a görüşmeyeli epey oldu falan gibi şeyler söylemekteydi ki Pastuhov onun lafını kesti:

“Baksana babalık. Sende rüya tabiri kitabı var mı?” dedi.

“Ooo, bu ne hal,” dedi Mefodi, “rüya tabiri kitabı yok. Fakat rüyalardan anlayan bir ihtiyar karı var. Seni ona götürebilirim.”

“Sahi rüyada pergel takımı görmek ne demektir? Biliyor musun?”

“Uzun süre alkol almamışsa insanın rüyasına bilimsel aletler girer. Pergel takımı görmekse hiç iyi bir şey değil,” dedi ciddi bir edayla Mefodi.

“Ben de biliyorum iyi olmadığını. Ama sana bir şey söyleyeyim mi, sen neden bu tür inançlarla dalga geçiyorsun.”

“Peki peki,” dedi Mefodi, “pergel takımı görmenin iyiye alamet olmadığına ben de inanıyorum. Svetuhin kafayı hep mekanizmalarla bozdu.”

“Bırak allah aşkına şu Svetuhin’i,” dedi Pastuhov, nefretle.

“Ne o, utanıyor musun?” dedi ayıplayarak Mefodi. “Utanç duyduğunun farkındayım. O senin yakın dostun! Değerli bir insan! Svetuhin bir dahidir!”

“Ne dahisi be, aptalın tekidir.”

“Olabilir. İnsan hem dahi hem de aptal olabilir. Ama sana çok açık bir şey söyleyeceğim. Bir gün senin hayatını yazan kişi şu büyük aktörü evinden kovduğun anı kara bir leke olarak gösterecek.”

“Hayatımı yazan kişiye tüküreyim.” Pastuhov birden çığlık attı.

“Peki gelsin. Gelsin bakalım senin şu dahi! Benim bir itirazım yok! Ama ilk adımı ölsem bile ben atmam.”

“O çok gururlu biridir, gelmez,” dedi Mefodi, “çünkü sen onu bir kere kovdun.”

“Ben de gururluyum,” dedi Pastuhov. Mefodi’yi banka çekti. Oturdular.

“Kahretsin! Seninle ve İgor’la tanıştığım güne lanet olsun.”

“Ne yapayım bilmem ki, şu kenti bir imza yüzünden terk edememek. Her şey arap saçına döndü. Çalışamıyorum. Tiyatroya verdiğim sözü gerçekleştiremedim. Otur bekle! Neyi bekleyeceğim?”

“Seni anlıyorum,” dedi Mefodi, “fakat bunda İgor’la benim ne suçum var? Meşkov gelip evi boşaltmamı emretti. Bir hafta zaman tanıdı. Sizin yüzünüzden başımı belaya sokmak istemem diyor. Ben, yardımcı olun biraz gibilerinden bir şeyler söyledim ama o duymak bile istemedi. Siz polis gözetimindesiniz deyip durdu. Ben yine de rica ettim. Hayır dinlemek istemiyorum dedi. Ev sahibi o, ne yapabilirim ki?”

“Peki nereye gideceksin şimdi?”

“Bilmem, gece barınağına bile gidebilirim.”

Pastuhov bir dal parçası koparıp yapraklarını yoldu, “Ben gittikten sonra benim eve yerleşebilirsin,” dedi. Sonra kendi kendine kızdı: “Nereye gidiyorum ki? Baksana sen zekisindir. Buralardan nasıl kopabiliriz, bana bir yol göster. O kadar canım sıkılıyor ki, aşık olmak geliyor içimden.”

Gerçekten de yoldan geçen kızlara bakmaya başlamıştı.

“Tek yolu var,” dedi Mefodi, “saçmalamak! Delilik yapmak. Bak, bazı aşçıların gizli yöntemleri vardır. Mesela tavuğun yumuşak pişmesi için tencereye bir kristal tıpa atarlar.”

“Bırak allah aşkına!” dedi Pastuhov.

“Çok ciddiyim. Aynı kristal tıpa fasulye ve nohutun da iyi pişmesini sağlar.”

“Seni seni, çok yaşa. Bunu hiç bilmiyordum! Demek bir kristal tıpa bulunursa her şey yoluna girer.”

Pastuhov sanki ölümden dönmüş gibiydi. Mefodi’nin yüzüne bir çocuk gibi bakıyordu. Onu çok sevdiğini düşündü. Kahkahadan boğuluyordu şimdi.

“Haydi, gidelim,” dedi sonra hâlâ kahkahalar atarken, “şurada, hemen şuracıkta bir meyhane var. Haydi, gidip kristal tıpayı bulalım.”

Mefodi’ye sarıldı ve omuzlarından tutarak onu banktan kaldırdı.

YİRMİ SEKİZ

Meşkovlar’ın mahallesi Lisa’nın düğünü gibi bir düğün daha görmemişti. Lisa nikah töreni için kiliseye bir atlı araba kervanıyla götürüldü. Şubnikov çifti geri dönerken, sokaktaki herkes şaşkınlıktan donakalmış, atlı arabaları hayranlıkla seyrediyordu.

Yaprak dökümü başlasa da ılık rüzgârlar kesilmediği için Meşkovlar’ın evinde herkes sıcaktan bayılmak üzereydi. Mahalleliler bu pencerelerin ardında neler olup bittiğini merak ediyor, ziyafet masasına ulaşmak, düğünün tüm sırlarını bilmek, gelinle damadın sanki kalbinin içine girerek dedikoduların gerçek olup olmadığını anlamak istiyorlardı.

Dedikodu heveslileri artık her şeyi biliyorlardı. Düğünün, çeyiz vermek istemeyen Merküri Avdeyeviç’in cimriliği yüzünden az kalsın bozulmak üzere olduğunu da. Neyse ki Viktor Semyonoviç öfkeli teyzesini çeyizle mi evleniyorum diye yatıştırmıştı. Meşkov da çeyiz yerine düğün yapmayı kabul ederek akrabalarının gözünü boyamıştı. Bunlardan herkesin haberi vardı. Damadın, kızı deliler gibi sevdiği, ama kızın ıstırapdan geceleri uyuyamadığı söyleniyor ama evlendikten sonra duruma alışacağı umuluyordu. Ve daha ne söylentiler; neler neler vardı.

Düğün günü herkesin dikkati Lisa’nın üstündeydi. O da her yerde; evde, sokakta, kilisedeki düğün töreninde her zamankinden güzel ve havalıydı.

Yüzünde kırmızı lekeler oluşmuştu. Hayatında ilk kez zarif kadın takıları kullanıyordu. Tabii ki bunlar, kolyesi, elmas yüzüğüyle Vityuşa’nın hediyeleriydi. Elinde, devekuşu tüyünden yapılmış bir yelpaze ile içinde parfüm ve dantelli mendil bulunan gümüş bir çanta taşıyordu.

Kendi kendiyle baş başa kalabilme olanağından başka onun her şeyi vardı. Bir tek o mümkün değildi. Konuklar ayrılıp ziyafet sona erdiğinde Lisa sessizce koridora çıkıp pencereden bakmaya koyuldu. Beklentilerinin sırdaşı olan bu pencereden bir daha ne zaman bakabilecekti. Belki de şu gelinlik ve çelengi mersin ağacından yapılı duvak içindeyken geçmişte yaşadığı her şeye elveda demeliydi şimdi. Serin camlara yaslandı. Sonra ona doğru birinin yaklaştığını fark etti. Merküri Avdeyeviç’ti bu.

“Kızım benim,” dedi babası, “canım benim! Yuvandan artık uçuyorsun. Senin incecik sesini duyamayacağım bir daha. Cik cik konuşamayacaksın.”

Lisa’ya sarılıp başını kendine çekti. Sonra kendi kocaman kafasını onun omzuna yasladı.

“Senin için kolay değil biliyorum. Ama ne sanıyorsun, bir de bizi düşün. Annenle baban için kızlarından ayrılmak kolay mı? Ah Lizonka babana diyeceğin bir şey var mı? Kuşum benim.”

Kız başını kaldırdı, babasının başını da usulca itti. Başındaki çelenkli tülü de düzeltti. Kaşları çatık, pencereden bakmaya devam etti.

“Sana teşekkür ederim. Senin sözünden çıkmadım, isteklerini yerine getirdim. Şimdi senden bir ricam var baba. Yalvarıyorum... Biraz merhametli ol,” dedi yüksek sesle. “Ben kendi isteğimle gitmiyorum ki bu evden. Sen istedin... Neden bizim için kolay değil diyorsun? Yuvadan uçup gidiyorsun diye konuşma bir daha, anneme de ağlamamasını söyle. Bu çok insafsızca bir şey. Dayanamıyorum. İleride daha çok gözyaşı dökeceğiz. Maalesef...”

“Sence baban seni düşünmüyor mu, beni suçluyorsun. Öyleyse yanlış düşünüyorsun. Kutsal ruhun isteği olmadan başımızdan tek tüy bile düşmez unuttun mu? Kocana annenin bana davrandığı gibi davran, ona saygıda kusur etme. Yirmi beş senedir benim sözümden bir kere bile çıkmadı o.”

“Eğer senin sözünden bir kez çıksaydı ben şimdi kendimi bu kadar yalnız hissetmezdim.”

Lisa’nın elinden yelpazesi düştü. Kız beyaz ayakkabısıyla bastırıp ezdi onu. Babası eğilip yelpazeyi ayağının altından çekti, tozunu silkeleyip tüylerini düzeltti “Aklınca protesto ediyorsun,” dedi, “tanrı sana şans, kısmet verdi diye mutlu olacağına... Tanrı sana acımış, çünkü Şubnikovlar olmasaydı sen şimdi kim bilir neredeydin.”

Adam lafını kesti. Lisa ona korkuyla bakıyordu, “Yoksa onunla ilgili bir şey mi duydun? Söyle, sana söz veriyorum bir daha onun hakkında konuşmam.”

“Hiçbir şey bilmiyorum. Sadece tanrıya seni beladan kurtardığı için dua ediyorum. Onu aklından geçirmen bile günah, çünkü sen başkasıyla nikahlandın. Dünyaya görevimizi ve borcumuzu yerine getirmek için geldiğimizi unutma.”

“Ah baba dünyaya kim bilir niye geldik?” dedi Lisa alnını tekrar cama yaklaştırırken. Aynı anda Vityuşa’nın sesi duyuldu:

“Lizonka! Lisa! Gitme zamanı geldi, haydi!”

Vityuşa, damatlık ceketinin etekleri uçuşa uçuşa ona doğru koşuyordu.

“Seni arıyorum, nerelerdesin? Canını sıkan bir şey mi oldu, neyin var?”

“Hayır efendim, canı neye sıkılacakmış,” dedi Merküri Avdeyeviç. “Ona bazı öğütler veriyorum. Mutlu olun, huzur içinde olun. Çocuklarım benim! Haydi gidelim.”

Salonda, konuklar ortaya Lisa ile Vityuşa’yı alıp yarım daire çizmişlerdi. Sonra onları ikonun önüne götürüp istavroz çıkardılar. Valeriya İvanovna kızına sarılıp ağladı. Lisa da onun ellerini öptü. İkon tutan adam önde, yeni evliler arkada, konuklar daha arkada hep birlikte kapıya doğru yürüdüler. Çifti, kapıda süslü bir atlı araba bekliyordu. Vityuşa onun yanına oturup beline sarıldı.

Lisa yeni evinde, biri hediyelerle diğeri de şarap ve tatlılarla donatılmış masalarla karşılandı. Geleneğe göre yeni evliler günlerce odalarına kapanıp dışarı çıkmazlardı. Ama Vityuşa çağdaş biri olduğu için balayına Kırım’a mı St. Petersburg’a mı gitmeli diye düşünüyordu. Ama şimdilik bir şehir gezisi yapabilirlerdi. Kurallara uygundu bu. Tiyatroda Hamlet oynuyordu. Vityuşa lisedeyken oyunu iki kez okumayı denemiş ama ikisinde de, özellikle hayaletin yok olduğu sahnede uykusu bastırmıştı. Bu yüzden Lisa’nın Shakespeare’i çok sevmesine, bu sıkıcı şey nasıl sevilebilir diye şaşırıyordu. Ama şehir gezisi programında yer alan pilot Vasilyev’nin gösterisine gitme konusunda hiçbir tereddüdü yoktu. Müzik okulunda da ünlü şarkıcı Nadajda Vasilyevna Plevitskaya’nın konseri vardı. Lisa’ya ne Plevitskaya ne de uçuş gösterisi ilginç geliyordu ama İngiliz klasiği için canını verirdi. Bu eğlence planı onun karşısına sabah, Vityuşa henüz uyurken yatak odasından yemek odasına geçtiğinde çıktı.

O sabah bir koltuğa oturdu. Hâlâ uyuyan Vityuşa’nın soluk alıp verişini buradan duyabiliyordu. Gitgide biraz daha aşina olduğu bu odadaki eşyaların bir süre sonra canını sıkacağını hissediyordu. Sokağa, tiyatroya, uçuş gösterisine nereye giderse gitsin; herhangi bir gezi programından sonra şu köpeklerin, at başı figürlerinin, kadın heykellerinin arasına dönecekti yine. Onun yazgısı buydu.

Masadaki armağanları görmemek için gözünü kapattı. Onu rahatsız eden kimse olmadığı için, böyle yapınca kendini kısa bir süre mutlu hissetti. Ona dokunan yoktu, tek başınaydı. Ayaklarını koltuğa çekip altına aldı. Sabahlığının önünü kapatıp bir dakika içinde kendinden geçti. Uyuyordu.

Akşam atlar kapıda bekliyordu. Viktor Semyonoviç gün boyu aşırı dikkatiyle Lisa’yı sıkmıştı. Tiyatro için hazırlanırken odadan odaya dolaşarak özenle kravat deniyordu. Ama ne yaparsa yapsın pantolonlu bir köstebeğe benziyordu. Sıra yeleklere geldiğinde Lisa’ya sordu:

“Bu nasıl? Fazla frapan kaçar mı?”

Lisa’yı da üç elbise denemeye zorladı. Sonra onun koluna girip aynanın önüne geçti, “Böyle fotoğraf çektirelim, çok mutluyum. Ne kadar da güzel bir çiftiz,” dedi.

Tiyatroda herkes merakla hem kadife sahne perdesini hem de vali locasına oturan çifti inceliyordu. Lisa kendini bir an ön sıralarda oturan ak saçlı kadın gibi hissetti. Belki onun saçları da o kadınlarınki gibi bembeyazdı. Ama kim olursa olsun o artık Lisa olmadığını biliyordu. Vali locasında otururken insanların hakkında fısıldaştığı, meşhur manifaturacı Şubnikov’un eşi Bayan Şubnikova’ydı artık. Eskiden yaşadıkları unutulup gitmişti.

Vityuşa gevezeliğiyle onu sıkıyordu. Ara verildiğinde seyahatten söz açtı ama bu da Lisa’yı etkilemedi. Oyunda diğer oyuncularla kral arasında geçen sahnede yediği çikolatanın kağıdı herkesi rahatsız edince Lisa elini serinkanlılıkla uzatıp onun çikolata kağıdıyla uğraşan parmaklarını durdurdu.

“Ne kadar yetenekli adam,” dedi Vityuşa.

“Kim?” diye sordu Lisa.

“Şu ihtiyar.”

“Polonis mi?”

“Evet, şu ihtiyar herkesten akıllı.”

Lisa başının döndüğünü söyledi. Vityuşa yerinden fırlayınca Lisa onu durdurup locadan yalnız çıktı. Tenha fuayedeki bir kanepeye oturdu. Ama daha oturur oturmaz bir görevli yanına yaklaşarak ona Bayan Şubnikova olup olmadığını sordu.

“Şubnikova mı?” diye tekrarladı Lisa şaşkınlıkla.

“Size bir mektup var, Bay Svetuhin’den.”

Lisa hemen mektubu açıp okumaya başladı.

“Sizin tiyatroda olduğunuzu öğrendim. Tüm kentin dilinden düşmeyen olay nedeniyle sizi kutlamak isterim. Mutluluklar diliyor, tekrar tekrar tebrik ediyorum. Bugün de sizin şerefinize oynuyorum. Tiyatroda olmanıza seviniyorum ve oyun hakkındaki fikirlerinizi bekliyorum.”

Lisa Svetuhin’e ne söyleyebilirim diye düşünürken Vityuşa locadan çıktı:

“Neyin var? Kendini iyi hissetmiyorsan eve dönelim.”

Eğildiğinde mektubu gördü

“Ne o mektup mu?”

“Evet. Tebrik mektubu,” dedi Lisa.

“Kimden?”

“Svetuhin’den.”

“Aktör Svetuhin’den mi? Siz tanışıyor musunuz?”

“Biraz.”

Adam mektubu Lisa’nın elinden kapıp okumaya çalıştı.

“Sen okudun mu?”

“Evet.”

“Ne yazıyor? Lütfen okur musun?”

Lisa imza dışında her şeyi okudu. Ama adam mektubu tekrar alıp devam etti:

“Sizin Svetuhin ha, neden?”

“Ne neden?”

“Neden sizin Svetuhin?”

Mektubu alıp cebine koymuştu.

“Sizin aranızda bir şey mi geçti?” diye sordu.

“Anlamadım.”

“Anlamayacak ne var ki?” dedi o da. “Neyse neyse, bir daha mektup falan görmek istemiyorum. Çapkının tekidir o. Sense evli bir kadınsın.”

Vityuşa kravatını düzeltti.

“Eve gitmeyi bir daha öneriyorum. Hamlet için üzülmeye değmez.”

“Peki, sadece su istiyorum, bana su getirir misin?”

“Emret” dedi adam, sonra büfeye yöneldi. Ama yarı yolda bir görevliyle karşılaşınca vazgeçip ona söyledi

“Baksana dostum, bir bardak su rica edeceğim!”

YİRMİ DOKUZ

Kötü ve bezgin karanlık sonbahar günlerinde Pastuhov sokağa sık sık çıkmaz; kitap barikatının arkasında yazdığı oyunla mücadele ederken, tuttuğu aşçı kadının yaptığı börekleri, çörekleri patatesleri götürürdü. Yediklerinin lezzetini daha çok artırmak için kendine Türk kahvesi yaparken de yalnızlığının sesini daha iyi duyuyordu.

O gün biraz hava almak için dışarı çıktı. Ana caddeye çıkıp da orada ilginç bir şey göremeyince tekrar dönmek istedi. Ama Listok gazetesinin karşısında toplanan kalabalığa gözü takıldı. Gazete okumaktan pek hoşlanmadığı halde olup bitenlerden haberdar olmak için oraya yöneldi. Önce ilanlara bir göz gezdirdi ama kayda değer bir şey bulamadı. Birden gazete standının ışıkları yanınca bir başlık gördü: “L. V. Tolstoy kayıp.” Pastuhov gözlerini ovuşturdu.

“Bu da ne demek?” diye düşündü, gazete standına biraz daha yaklaşarak. Birileri onu omuzladı. Pastuhov da kalabalıktan çıktı. Ama dayanamayıp tekrar standa gitti.

“Bir dakika,” dedi Pastuhov heyecanla “bu eski gazete değil mi?”

“Dünkü gazete,” dediler.

“O zaman bugün yeni bir haber vardır değil mi?”

“Siz Tolstoy’dan mı söz ediyorsunuz?”

“Tabii ki evet –ne demek oluyor bu?” dedi. Şaşkınlıkla standdan uzaklaştı.

Kalabalıktan biri onun şaşkınlığını fark etmişti.

“Belki biliyorsunuzdur,” dedi “ölümün yaklaştığını hissedince hayvanlar, mesela kediler evlerini terk ederler. Sessizce ve rahatça ölebilmek için,” dedi şaşı ihtiyar.

“Kediyle ne alakası var?” dedi Pastuhov.

Kalabalıktakiler gülüştü.

“Sabırla alakası var,” dedi şaşı ihtiyar, “insan hayvandan daha duyarlıdır. O yüzden canını telaşlı bir ortamda teslim etmek istemez.”

“Bilmiyorum,” dedi Pastuhov düşünceli bir edayla.

İçinde tuhaf şeyler oluyordu, sanki yaşama hevesi kaçıvermişti.

“Fazla konuşmaya gerek yok,” dedi kocaman aptal suratlı bir delikanlı, “ihtiyar uçmuş; iki gündür gazetelerde başka bir şey yazmıyor.”

“Bence Löv Tolstoy bizleri terk etmiş, kaçmış,” dedi bir başkası da Pastuhov’un koluna dokunarak.

Başka biri “Löv değil, Lev,” diye düzeltti.

“Benden niye kaçsın,” dedi Pastuhov.

“Şahsen sizden değil ama benden. Sizden ve...” gözleriyle herkesi işaret etti.

“Sizden ben de kaçmak isterdim,” dedi, aptal suratlı delikanlı. Dedi ve gitti.

Pastuhov kalabalığı iterek onlardan ayrıldı. Biraz yürüyünce “Gazete Redaksiyonu” yazılı tabelayı gördü. Kapıyı açıp hızla daldı. Doğru ikinci kata çıktı.

Editör odasındaydı.

“Ben Aleksandr Vladimiroviç Pastuhov,” dedi şapkasını çıkararak.

Redaktör de gözlüğünü ve ağzındaki pipoyu çekip, heyecanını boğmak için önündeki soğuk çaydan yudumladı. Nasıl yardımcı olacağını sordu.

“Tolstoy’la ilgili yeni haberler var mı? Buldular mı onu?”

“Çok hastaymış. Astopova istasyonundaymış.”

“Nerde bu istasyon?”

“Buralarda. Bize çok yakın.”

“Başka ayrıntılar var mı?”

“Şimdi dizgiden, tashih için örnekleri getirecekler. Tüm Rusya ondan bahsediyor. Şimdilik şunlara bakmak ister misiniz? Yarınki sayıda çıkacak.”

Birkaçını Pastuhov’a uzatmıştı. Pastuhov masaya yaklaşınca önce çocukluğundan beri tanıdığı, Tolstoy’un üç portresini gördü. Portrelerin birinde Tolstoy, Pastuhov’a daha canlı göründü. Beyaz sakalları, delici bakışları ve dağınık saçları onu sarsmıştı. Sanki ihtiyar düşünüyordu ve sanki bir şeylere kızmış gibiydi. Alnındaki kırışıklık, bir tırmığın tarlada bıraktığı izlere benziyordu. Kır saçları deniz köpüğü gibi pırıl pırıldı. Bu deniz köpüğünde sessizce toprağın yüzü ışıldıyordu. Bu yüz insanoğlunun yüzüydü.

Pastuhov’un soluğu kesildi. Birden bu büyük insanla birlikte doğduğunu, onunla büyüdüğünü hissetmişti. Her gün onunla olmuş, havayı ve suyu nasıl düşünmüyorsa bu büyük insanla da öyle dopdolu olmuştu.

Büyük ihtiyarın yüzüne bakarken kendini babasını kaybetmiş gibi hissediyordu. Beyninde fikirler uçuşurken okuduklarını kavramakta zorluk çekiyor, yazılanlar ona saçma görünüyordu.

“Bu ne saçmalık!” dedi Pastuhov elindeki dizgi örneklerini bırakarak. “Adamı öldürmek için uğraşıyorlar. Canlı bir insanı gömmek için onlara kim izin vermiş?”

Odada kimse yoktu. Editör biraz sonra döndü.

“Bana bakın,” diye bağırdı Pastuhov, “siz bir şey anlıyor musunuz? Ben hiç bir şey anlamıyorum. Tolstoy yaşıyor mu, yaşamıyor mu?”

“Yaşıyor!”

Editör yeni dizgi örneklerini uzattı. Pastuhov alnının soğuk terlerini silerek bunları da okudu. Sonra kalkıp çıkışa doğru yürüdü.

“Bir dakika... Lütfen...” dedi Editör, “Sizi içeride bekliyorlar, görmek istiyorlar.”

“Sonra, sonra, şimdi değil,” dedi Pastuhov, merdivenlerden indi.

Sokağa çıktığında nereye gideceğini bilmiyordu. Ayakları onu Volga’ya doğru sürükledi. İskeleden zayıf bir ışık geliyor, dalgaların güçlü sesi işitiliyordu.

Akşam karanlığında, kaygan köprünün üstünde durmuş, yalnızlığını düşünüyordu. Bu büyük insanın gidişinin sıradan bir gidiş olmadığından emindi. Ölüm gidişiydi bu.

Yağmur onu eve dönmek zorunda bıraktı. Islak giysilerini sandalyelere serip yatağa girdi ve kabus uykusuna daldı.

Sabah erkenden tekrar gazeteye gitti. Akşam okuduklarının hepsi yayınlanmıştı. Tolstoy’un, resimlerindeki ifadesi dünkünden daha sertti. Gazetenin Aziz Nikola’ya benzeyen yönetmeni üç gecedir uyumamıştı. Pastuhov’a uyku dolu gözlerle bakarak son telgrafları verdi.

Bütün gezegen sanki küçücük bir istasyona bağlanmış, istasyonun adı Tolstoy’un ikinci adı oluvermişti. Tolstoy’un nereye gittiğini kimsenin bilmemesi gerekirken artık herkes biliyordu. Kimse onun keyfinin nasıl olduğunu öğrenmemeliydi ama herkes ateşinin kaç derece olduğunu, göğsündeki hırıltıyı, hazım problemlerini, nabzının kaç attığını öğrenmişti.

Tüm telgraflar; gitti sözcüğüyle başlıyor, gitti sözcüğüyle bitiyordu. Gitti, gitti, gitti diye tekrarlıyordu gazeteler. Sanki o ana kadar herkes Tolstoy’un Yasnaya Polyana’dan hiç ayrılmamış olmasından çok mutluymuş da şimdi Yasnaya Polyana’yı terk etmesiyle bu mutluluk uçup gidivermişti. “... Dünyayı terk etti. Tıpkı son günlerinde dünyadan el etek çeken efsanevi Musa peygamber gibi, kendi öğretisini milyonlarca insana yayan Buda gibi.”

“Buda kimi terk etmişti ki?” diye sordu Pastuhov.

“Karısını,” dedi yönetmen.

Pastuhov’un bütün telgrafları okumasını bekledikten sonra “Sizden bir yazı yazmanızı rica ediyoruz,” dedi.

“Benim kafamda tedirginlikten başka hiçbir şey yok.”

“Tedirginliğinizden bahsedin o zaman.”

“Neden?” diye sordu Pastuhov.

“Çok önemli. Ayrıca siz çok ünlü birisiniz ve hemşehrimizsiniz.”

“Ama bu beni, kafamda sadece bu düşünce varken yazmaktan kurtarmıyor.”

“Bu kadar duygusallık yeter. Gazetede adınızın görülmesi yararınıza olur, şehirde politik olaylara karışmışsınız.”

“Politik olaylar mı?” Şaşırmıştı Pastuhov.

“Saklamayın, biliyoruz, bizden gizli hiçbir şey olamaz.”

Pastuhov gülümsedi, “Peki denerim. Fakat ben onun ölümünden değil yaşamından söz edeceğim. Yaşayan Tolstoy’u yazacağım.”

“Çok iyi!” dedi yönetmen.

Eve vardığında içindeki heyecan artmıştı. Dünyanın kalbi, hayır Rusya’nın kalbiyle ilgili yazacaktı.

Hemen çalışmaya başladı. Ona öyle geliyordu ki, kültür, kapalı bir zincirin halkalarındaki zorunlu bir harekettir. Şimdi düşünürlerin hayatı geçiyordu gözünün önünden. Puşkin’i hatırladı. O Yüzbaşı’nın Kızı’nı yazarken genç Herzen sürgüne gitmişti. Bu hareket kime geçecekti. Bu büyük insanların yaşamları aracılığıyla Pastuhov’a mı aktarılacaktı, onların gücünün parçacıklarını Pastuhov içinde taşıyabilecek miydi?

Bu satırların üstünü çizip gülümsedi. Kendini uzaktan uzağa olsa bile Tolstoy’la karşılaştırmak ona basit göründü.

Kahve pişirmeye karar verdi. Dolabı açıp kahvenin güzel kokusunu alınca canlandı. Suyun kaynamasını beklerken de Tolstoy da kahve içmek isterdi herhalde, diye düşündü. Oysa ona hep yulaf lapası veriyorlar? Sıcak kahveyi ağzı yanarak içti. Tolstoy’da önemli olan ne, diye sordu kendi kendine. Sonra yine kendi kendine yanıtladı. Onda önemli olan aşk! Masaya gidip ikinci fincanı doldurdu. Sonra yazmayı bıraktı. Tam bir şaşkınlık halindeydi. Kağıdı düşürdü. Hayır! O daha yüksek fikirler yazmak istiyordu ama işte başaramamıştı. Sırtı ağrıyordu. Yatağına yaklaşıp oturdu, yastığına abandı ve bütün gün akşama kadar uyudu.

Ertesi gün kendi güçsüzlüğünü ilan etmek üzere yine gazeteye gitti. Ama söyledikleri, uykusuzluktan kıvranan editörü ilgilendirmiyordu.

“Önemli değil, bizim sizden başka bir ricamız var, sizi gazetemiz adına Astopova’ya gönderiyoruz. Bizim için çok önemli, sizin için de cazip olmalı.”

“O! Elbette. Fakat bu mümkün değil. Nedenini siz de biliyorsunuzdur. Dün kendiniz söylediniz, hani karıştığım politik olaylar var ya...”

“Önemli değil,” dedi editör, “biz size yardım etmeye çalışırız. Şuraya oturun ve savcıya bir dilekçe yazın. Ben de telefonla görüşmeye gayret edeceğim.”

Pastuhov özgürlüğün kokusunu almış gibi heyecanla dilekçe yazmaya başladı. En büyük isteği taşradan bir an önce ayrılmaktı. Bu yüzden gazeteden adliyeye giderken gözleri mutluluktan ışıyordu. Kendini hiç bu kadar enerjik hissetmemişti. Hızlı hızlı yürüdü.

Adliyenin giriş kapısında Oznobişin’le karşılaştı. Oznobişin şapkasını çıkararak onu selamladı,

“Bize mi geldiniz?” diye sordu.

“Evet, sayın savcıya dilekçe getirdim. Acele Astopova’ya gitmeliyim.”

“Biliyoruz. Savcı beyi telefonla aradılar. O da akşam arayacağına söz verdi.”

“Akşam mı? Ama her dakika çok önemli. Çünkü biliyorsunuz, Tolstoy...”

“Çok mu kötü?”

“Tehlikeli haberler geliyor,” dedi Pastuhov.

“Evet,” dedi Oznobişin, “dünya kedere bürünmüş!”

“Size yakın bir duygu olduğunu hissediyorum,” dedi Pastuhov, “lütfen, elinizden geldiği kadar, buradan gitmem için bana yardımcı olun.”

“Dilekçenizi bana verin, ben onu savcı beye iletirim, siz yorulmayın.”

Pastuhov Oznobişin’e yaklaşıp koluna girdi. Onunla eski bir arkadaşmış gibi konuşmaya başladı:

“Size planımdan söz etmek istiyorum. Astopovo yolumuzun üstü. Oraya bir hızlı tren var. Bizim basın, ölüm döşeğindeki büyük insanla ilgili ayrıntılı haberler vermeli. Şehrimizin şerefi için bu önemli. Başkentleri atlatacağız. Eğer bir saat sonra cebimde izin belgesi olursa, öğlen hızlı trene biner gece de Astopovo’da olurum.”

Oznobişin’in gözlerine dosdoğru baktı.

“Maalesef zatıalilerini akşama kadar göremem.”

“Aman tanrım!” diye bağırdı Pastuhov, “Düşünebiliyor musunuz, bu Tolstoy.”

“Anlıyorum, fakat zatıalileri...” özür dileyerek gülümsedi Oznobişin.

“Ne kadar hantal bir yerde çalışıyorsunuz,” dedi Pastuhov.

“Burası yer değil, adliye,” dedi Oznobişin alaycı bir ses tonuyla, “sandığınız kadar da hantal değildir.”

“Ah, bunları bana mı söylüyorsunuz?! Sizin adınız ne? Anatoli Mihayloviç mi?”

“Neden soruyorsunuz Aleksandr Vladimiroviç?”

“Neden mi soruyorum. Benim aptal işim, bir ayı geçti hâlâ devam ediyor. Bana bir köpek gibi tasma takmışsınız,” dedi Pastuhov.

“Ah ne diyorsunuz siz,” dedi Oznobişin utanarak, “sizi temin ederim ki işiniz artık sona eriyor.”

“İnanmıyorum,” dedi Pastuhov.

“Ayrıntıları size anlatamam ama birkaç gün daha gerekiyor.”

“İnanmıyorum, inanmıyorum,” dedi Pastuhov tekrar.

Oznobişin onu kolundan tuttu:

“Aramızda kalsın. Mahkeme neden uzadı biliyor musunuz? Mahkumlardan biri bulunamıyor da ondan. Peki kim biliyor musunuz?”

“Nerden bilebilirim? Hem şu adamın bulunamamasından bana ne?!”

“Bulunamayan elebaşıdır ama,” dedi Oznobişin.

“Aman tanrım! Neme lazım, afedersiniz. Ben bir tek şey istiyorum o da yasağın kaldırılması.”

“Çok az kaldı,” diye fısıldadı Oznobişin.

Pastuhov bir an susup Oznobişin’e baktıktan sonra onun kadınsı elini sıktı. Dilekçesini verirken bugün yanıt verilmesini rica etti ve kenti dolaşmaya gitti. Bir restoranda yemek yedi, kahvesini ise evinde içti. Bir yandan da bavulunu topluyor, elbiselerini hazırlıyordu. Astopova’da yas varsa hangi takım elbisesini, Moskova’ya giderse de hangi gömleği giyeceğini düşündü.

Akşama doğru gazeteye gitti. Savcının yanıtının on bire doğru belli olacağını söylediler ona. Can sıkıntısından kurtulmak için yine kenti dolaşmaya çıktı. Sinemaya uğradı, vakit öldürmek için tekrar sokakta dolaştı. Sokaklar boş, ışıklar seyrekti. Pastuhov hiç kimseye rastlamadı.

Gazeteye geldiğinde saat on ikiyi geçiyordu. Editör, sormasını beklemeden kafasını kaldırıp konuştu “Üzgünüm, yapamadık. Savcı red yanıtı vermiş.”

Pastuhov koltuğa çöktü, “Ama zaten bunun önemi de kalmadı. Haber aldık ki Lev Nikolayeviç...” Editör lafını ayağa kalkıp başını eğerek bitirdi: “... öldü.”

Pastuhov kendisinin de ayağa kalkması gerektiğini düşündü ama beceremedi.

“Siz bilmiyor muydunuz?” diye sordu editör, kentte herkes biliyor. Telefonumuz susmak bilmiyor.”

Pastuhov sustu. Bir an için odadaki bütün eşyalar, kağıtlar, masadaki kalemler, lamba, hatta editörün kel kafası ona gereksiz ve sahte göründü.

“Bu dünyada her şeyin bir sonu var,” dedi editör. Sesi yorgun çıkmıştı.

Pastuhov ona elini uzattı. Sessizlik artmıştı. Çıkarken telefonun güçlü sesini duydu ve kendini hemen dışarı attı.

OTUZ

Otele koşarak girmişti. Kapıyı sürekli çalmasına rağmen açan yoktu. Halbuki Pastuhov’un biriyle konuşmaya şiddetle ihtiyacı vardı. Bu kişi sadece o olabilirdi.

Kapı açılmıyordu.

Pastuhov sırtını kapıya dönüp ayakkabısının tabanıyla vurmaya başladı bu sefer. Nihayet anahtarın yuvasında döndüğünü işitti, kapı aniden açılınca Svetuhin’le burun buruna geldi. Svetuhin yalın ayaktı, iç çamaşırının üzerine bir gömlek geçirmişti, arkadaşının elinden tutup odaya çekti.

“Geç bile kaldın,” dedi neşeli bir sesle, “aptalca bir küslüktü. Vallahi çok aptalca.”

“Elbette aptalca,” dedi Pastuhov. Rahat bir soluk aldı, sanki hiçbir şey olmamış gibi davranıyordu. Üç kez öpüşüp birbirlerine sarıldılar. İkisi de birbirinin sırtına şaplak vuruyordu.

“Baksana... Tolstoy,” dedi Svetuhin.

“Sen biliyor muydun?”

“Biliyorum.”

Birbirlerine sarılmış, ayakta duruyorlardı. Bu sırada bir fısıltı işitildi.

“Aman tanrım! Kutsal Meryem Ana! Şükürler olsun!”

“Mefodi, salak!” dedi gülerek Svetuhin, Pastuhov’un omzunun üstünden aralık kapıya bakıyordu.

Mefodi patırtıyla odaya girdi.

“Canlarım, aziz dostlarım,” dedi. Arkadaşlarının etrafında zıplıyordu.

“Yüreğim kanatlandı, mutluluktan uçuyorum! Sonunda barıştınız ha! Bunu kutlamamız lazım, İgor! Aleksandr Vladimiroviç! Öfkeyi ve düşmanlığı şarapla yıkayalım!”

“Sen yıkamışsın bile galiba,” dedi Pastuhov.

“Peki peki ne yaparsan yap. Git siparişini ver haydi,” dedi Svetuhin. Mefodi odadaki zile vargücüyle bastı, sonra kapıyı açıp koridora seslendi: “Deniska, Deniska!”

“Ne o tüm oteli ayağa kaldıracaksın,” dedi Svetuhin, “büfeye gidip kendin halletsene.”

Yarım saat sonra Deniska’yla Mefodi sofrayı kuruyordu. Oda derlenip toparlanmıştı. Arkadaşlar masaya oturdu.

“Eee,” dedi hüzünle “cenaze yemeği mi bu?” dedi Pastuhov, kendine votka koyarken.

“Evet, gerçekten,” dedi Mefodi de sanki bir şey hatırlamış gibi “şimdi ne olacak?”

“İşte,” dedi Pastuhov, kendine yeniden votka koydu.

Svetuhin de soruyu yineledi.

“Ölünün şerefine içiyoruz.”

Limonlu levrek yediler. Sonra kadeh tokuşturdular.

Fakat Pastuhov başını sessizce önüne eğip yavaşça konuştu:

“Sarhoş olmadan söylemek istiyorum. O bir daha dönmeyecek (sözüne ara verdi). Neden kaçtığını düşünüyorum sürekli. Niye böyle gece vakti? Neden eşinden bile kaçtı? Acaba onu zaman mı itip kendi kendinden uzaklaştırdı. O bizi terk ederken yalnız değildi. Kendisiyle birlikte bizim geçmişimizi de götürdü. Kendi mezarına çok şey aldı; on dokuzuncu yüzyıldan daha büyük bir şey, hümanizmden daha fazla bir şey götürdü. Hatta ansiklopedistleri bile aldı yanına. Hıristiyanlık döneminde en iyi olan ne varsa onun adına bağlanmıştı, onunla birlikte de ebediyete göçtü. Bu bir daha tekrarlanmaz! Ruhu şad olsun! Bu kadar!”

Pastuhov saçlarını karıştırdı. Yine suskundu.

“Onun yerini kim alabilir ki? Bu bir bulmaca. Ama onun silahı artık gerekli değil. Çünkü başlattığı tartışmayı başkaları sürdürecek.”

Pastuhov Svetuhin’e bakıyordu, “Tabii ki ben peygamber değilim,” dedi, “yalnız bir şeyi kesinlikle istiyorum. O bize bir kural bırakıp gitti: işte toprak, işte toprağın üstünde insan; önemli olan yeryüzünde, bereketli bir yaşam kurmak; işte sorun bu.”

“Evet bizim de kendimize saygımız varsa bu kurala ihanet etmemeliyiz. Bunun dışında hiçbir şey düşünmemeliyiz. Onun gibi, hayatın kendisinden öğrenirsek, bu, bir işe yarar. Aksi halde hiçbir şey yapamayız,” dedi Svetuhin.

“Nerelere uçtun öyle sen... Şaka yaptım, haklısın, gerçekten haklısın.”

“Onu kaybettikten sonra hiçbir şeyin şakaya gelir yanı yok. Ne yaşamda ne de sanatta. Ayıp!” dedi Pastuhov.

“Evet, çok ayıp. Yüz kızartıcı!” dedi Mefodi.

Ev sahibi Pastuhov’u kendi yatağına yatırdı. Kendisi de evin yeni sakini Mefodi’yle yattı. Sabah uyandıklarında içkiye tekrar ihtiyaçları vardı. Bunun için Mefodi’yi şarap almaya gönderdiler. Mefodi ise yeni çıkmıştı ki bir dakika sonra geri döndü. Gece kısılan sesiyle bağırdı:

“Yaşıyor! Yaşıyor! Yaşıyor!” Elindeki kocaman bir kağıdı havada sallıyordu.

“Kalkın! Kalkın! Ölmekten vazgeçmiş!”

Yerlerinden fırlayan arkadaşları gömleklerinin düğmeleri açık, saçları darmadağın, Mefodi’nin elindeki kağıdı didik didik etmeye başladılar. Haberi okuduktan sonra şaşkınlıkla birbirlerine baktılar. Pastuhov kağıdı duvara yapıştırırken Svetuhin de pencereyi açtı. Sonra odayı toparlamaya, kendilerine de çekidüzen vermeye başladılar..

“Bence fazla sürmez. Vazgeçmez,” dedi Pastuhov.

“Belli olmaz,” dedi Mefodi korkuyla, “ihtiyar eski hamurdur. Atlatır.”

“Gevezelik etme,” dedi Svetuhin “sen işine bak.”

Mefodi, “Evet anlıyorum,” dedi sevinerek “içmek için çok önemli bir mazeretimiz var.” Sonra da “Şimdi geliyorum,” diyerek ortadan kayboldu.

Gerçekten de çabuk döndü. Tekrar masaya oturdular. İki gündür kendilerini bir sonsuz mutluluk içinde, bir bedbaht hissediyorlardı. Masa keyfini sürdürürken dışarıdan sesler duyuyorlardı.

“Hâlâ yaşıyor muymuş?”

“Yok canım! İki gün önce ölmüş.”

“Ne diyorsunuz, kendi gözlerimle okudum.”

“Haber için acele mi ettiler?”

Her şeyi dumanlar arasında gören Pastuhov kendini bir anda sokakta buldu. Gazeteye gidiyordu. Uzaktan bir kalabalığın toplandığını görse de adımlarını hızlandırmadı. Duvardaki gazeteye yaklaştığında onun siyah çerçeveli resmini gördü. Meğer, bu hâlâ capcanlı bakan ihtiyarın şakaklarına dökülen saçları kıvır kıvırmış. Pastuhov görmeyi beklediği sözleri okudu: Lev Nikolay 6.50’de vefat etti.” Beş hekimin de imzası vardı.

Standdan ayrılıp eve dönmeye karar verdi. Bir haftadır beklenen ölüm üzerine düşünüyor, kafasındaki karışıklığı bir türlü düzene sokamıyordu. Eve döndüğünde, yoğun rutubet yüzünden hemen pencereyi açtı. Sonra masaya yaklaşıp üstündeki kağıtları düzenledi. Kendini haklı bularak elyazmalarını yırttı. Bir süre sonra masanın üstündekilere nefret duymaya başlamıştı. Yatağına yürüdü ve kendini bıraktı. Yüzünü bir havluya gömerek, tıpkı çocukluğunda babası acımasızca, haksız bir ceza verdiğinde yaptığı gibi hüngür hüngür ağladı.

OTUZ BİR

Merküri Avdeyeviç, peşinde, eskiden asker olan barınak bekçisiyle birlikte gece barınağının merdivenlerini çıkıyordu. İkisinin de gözleri basamaklardaydı. Meşkov, elindeki bastonla çürümüş basamaklara işaret ederken asker utançla kafasını sallıyordu.

Parabukinler’in perdesinin ardında yaşlı marangoz bir şeylerle uğraşıyordu.

Meşkov, marangoza “Eline bir balta alıp merdiveni tamir etsene,” dedi, “buraya çıkıncaya kadar canım çıktı.”

“Bana ne? Ev sizin, tamiratını da siz yapın,” dedi marangoz da istifini bozmadan.

“Ne o köyde mi yaşıyorsun. Burası şehir, merdiven de herkese aittir, umumidir.”

“Yok ya, para toplamaya gelince sana, tamirata gelince bize. Sen kendini ne sandın, Tolstoy falan mı?.. Umumiymiş!”

Kerevettekiler gülüştü. Perdenin arkasından Parabukin’in başı belirdi. Gözünün altı mosmordu.

“Tolstoy’dan sen ne anlarsın,” dedi Meşkov.

“Anlıyoruz,” dedi Parabukin, “gazete okuyan tek kişi sen değilsin.”

“Ne o yoksa burada pazar okumaları mı başlattın,” diye sordu Meşkov. “Belki Tolstoyculuğa da başlamışsındır. Sana kaç kez şu köşeyi boşalt dedim. Ne bekliyorsun hâlâ, zorla mı boşaltsınlar yani.”

Bekçiye döndü, “Sen nerelere bakıyorsun? Şu köşe temizlenecek, anlaşıldı mı?”

“Merküri Avdeyeviç, her gün söylüyorum, dinlemiyor. Kulak arkası ediyor. Kışın çocuklarla nereye giderim, diyor. Afedersiniz, vallahi eşek.”

“Bak Tihon sana iyilikle söylüyorum. Beni kızdırma, kendine başka bir yer bul. Şüpheli adamları evimde tutamam. Polis senin peşine düşmüşken seni evimde mi tutacağım? Tolstoy diye diye milletin kafasını da karıştırıyorsun.”

“Ne o yoksa Tolstoy sana dokunuyor mu? Kim bilir ruhunu Tanrıya teslim ettiğine de seviniyorsundur.”

“Tanrının onun canına ihtiyacı yok.”

“Niye, kafir miydi?” dedi Tihon.

“Sen kendini ne sanıyorsun, hakim falan mı?!”

“Biz hakimlik yapmazsak kim yapacak peki? O bizim sesimize kulak veriyordu.”

“Siz kim oluyorsunuz acaba? O ayyaşlığı onaylamazdı. Ama sen bir ayyaşsın. Baksana suratını nasıl benzetmişler.”

“Evet ayyaş olabilirim ama vicdansız değilim.”

Merküri Avdeyeviç öksürdü. Sonra da kaşlarını çatıp sordu.

“Demek vicdan hakkında nutuk çekmek istiyorsun.”

Bu sırada perde açılıverdi. Olga İvanovna kocasının arkasında belirdi.

“Evet, Tişa, haklısın!” dedi “O vicdan sahibi bir adamdı. Yoksullara karşı merhamet duyar, onları asla ezmezdi. Tam tersine onlara yardım ederdi. Kont Tolstoy, bir anneyle çocuklarını karda kışta sokağa atmazdı.”

“Öyleyse ona gitseydin. Belki sana bir şeyler verirdi. Öldükten sonra ona sığınmanın bir yararı yok. Artık geç kaldın, Kont, mezarından merhamet dağıtamaz.”

“Kiliseye ters düşen bir insan öldüğü için seviniyorsun,” dedi Parabukin.

“Saçmalıyorsun,” dedi Meşkov, “Hıristiyanlar başkasının ölümüne sevinmez. Tersine üzülüyorum. Üzülüyorum, çünkü ihtiyar günah çıkaramadan öldü. Kilisede günah çıkarmadığına sevinmiyorum. Gurur içinde, temizlenmeden, dinden dönmüş biri olarak öldü.”

Meşkov şöyle bir etrafına bakındı. Gece barınağındakiler onların tartışmasını dinliyordu.

“İnsanları benim, yani ev sahibinin aleyhine kışkırtıyorsun,” dedi Meşkov. Sanki hemen gidip bir yerden yardım alacakmış gibi bir edayla paltosunu ilikledi.

“Hey geveze! Çeneni kapatsan iyi olur,” dedi asker.

Olga İvanovna da vücudunu kocasına siper etti.

“Konuşma Tişenka, sus. Senin sözlerini anlamazlar. Biz yoksul ve yeteneksiz insanlarız, onlar bizi anlamaz. Siz Merküri Avdeyeviç, bu hasta ve zavallı insanlardan ne istiyorsunuz. Ne alıp veremediğiniz var onlardan?”

“Tolstoy’u alıp veremiyorlar,” dedi Tihon.

“Yeter sus artık. Tolstoy’u gözümüze gözümüze sokup durma,” dedi Meşkov. “Onun adını uluorta ağzına alma. O ışık saçan biriydi, sen kim oluyorsun be serseri! O kadar.”

“Bak sen şuna nasıl da ötüyor. Işık saçıyormuş! O benim ne akrabam ne kardeşim olur. Ama onun kadar zeki olmasam da onu yüce buluyorum? Çünkü insanı yüceltiyor ve doğruya çağırıyordu. Bunu ister kurallara uyarak yapsın, ister uymadan, benim için fark etmez. İnsanlar da onu, ister haksız, ister haklı olsun her zaman sayıp dinlediler. Bak sen de ondan söz ediyorsun. Gerçi söylene söylene yapıyorsun bunu ama senin içindeki insanı da uyandırdığı görülüyor.”

Parabukin Olga İvanovna’nın omuzlarından tuttu. Hafiften öne geçti. Yüzünü gece barınağı sakinlerine dönerek konuştu. Meşkov’a pek bakmıyordu.

“Sen benim gözümün altındaki morluğu boş ver. Herkesi benzetebilirler. Ben şimdi içmiyorum ve her şeyi pekala anlıyorum. Olga İvanovna yerden göğe kadar haklı. Ne yazık ki artık demiryolunda çalışmıyorum. Orada çalışmış olsaydım, Astopova İstasyonu’na giderdim. Daha önce de oradan kaç kez geçtim. Şimdi de gitmiş olsaydım can verdiği odanın penceresine dikilir şöyle derdim:

“Lev, işte geldim, senin incelediğin yaramazlardan biriyim. Bizim demiryolları müdürlüğü, cenazesine çelenk göndermiş. Eğer hâlâ orada görevli olsaydım çelengin içinde benden de bir dal ya da bir çiçek olurdu. Ya şimdi? Hiçbir şey değilim. Hey gidi Parabukin?”

“Senin bu sözlerin çelenkten daha değerli onun için. Çelengi ne yapsın?” dedi Meşkov.

“Çelengi ne yapsınmış,” dedi onu taklit ederek Tihon, “sana göre öyle. Sana kalsa gidip onun sırtına ağaç dikerdin.”

Merküri Avdeyeviç dengesini yitirdi, titrek elleriyle askere dokundu. Destek arıyormuş gibi derin bir soluk aldı ama bağırmadı: “Evet Tihon!” dedi, “Kendi düşen ağlamaz. Senin çocuklarına merhamet göstermek istedim. Ama sen şeytanı bile parmağında oynatırsın. Pılını pırtını bir an önce topla, çünkü seni burada görmek istemiyorum. Yoksa sana gününü gösteririm. Zaten hemen karakola gidiyorum. Derdini polise anlatırsın. Orada senin Kont masallarına kimse kulak asmaz.”

Onu izleyen insanlara bir baktı, sonra elindeki bastonu sert sert vurarak kerevetlerin arasından geçip gitti.

“Güle güle!” diye seslendi ardından Olga İvanovna, “Zaten senden iyilik bekleyen yoktu.”

Alnını ter damlaları kaplamıştı. Küçük vücudu titriyordu. Anoçka’nın yattığı sandığa koşup içindeki pılı pırtıyı çıkarmaya başladı

“Dünyada iyi insanların kökü kurumadı daha,” dedi. “Bize de acıyan çıkar. Ayazda kalmayız. Anoçka Pavlik’in üstünü değiştirsene. Çoraplarını da al. Yok yok, o beyazları al, güzel olsun. Kendin de üstünü değiş. Al kızım şu bluzu da? Önemli değil, ölmeyiz. Şimdiye kadar nasıl yaşadıksa bundan sonra da yaşarız.”

Elbiselerin birini alıp diğerini bırakıyor, bazılarını Anoçka’nın üstünde denerken kimilerini yere koyuyordu. Parabukin ise sessizce pencerenin önünde durmuş karısının yaptıklarını hareketsiz bir yüzle izliyordu.

Olga İvanovna ona baktı, konuşmasını kesip kocasına yaklaştı. Yanağını göğsüne yasladı.

“Merak etme Tişa,” dedi kadın elini sıkarak “korkma ben her şeyi düşündüm. Gerekli olan herkesle konuştum. Haydi gidelim. Sen de üstünü değiştir.”

Olga İvanovna sandıktan tertemiz, yakası yandan düğmeli bir gömlek çıkararak kocasına uzattı. Parabukin üstüne, karısının eseri sarımsı bir ceket giydi. Olga İvanovna da kafasına ufak koyu mavi fötr şapkasını geçirdi. Pavlik’i kucağına aldı, ardından Anoçka sonra da kocası yola koyuldular.

Onlar giderken gece barınağında kimsenin çıtı çıkmadı. Ayak sesleri kesildikten sonra içlerinden biri alet kutusunu toplayıp söylendi: “Babalık gitti.”

Okulun giriş kapısına vardıklarında Olga İvanovna Pavlik’i yere indirip gömleğini ve kıvırcık saçlarını düzeltti. Çocuk artık yürümeye başladığı için elinden tutmuştu.

Vera Nikandrovna’nın evinin önündeydiler. Fakat kapıda içi eşyayla dolu bir araba duruyordu. Vera Nikandrovna tam o sırada elinde iki bavulla evinden çıktı. Kuşkuları kalmamıştı; kadın taşınıyordu demek.

Olga İvanovna kocasına baktığında onun ne düşündüğünü anladı. Buraya sığınmak için geldik ama şu hale bak! Kadın yerinden fırladı:

“Şekerim,” dedi Olga İvanovna, “size geldik.”

Çoluk çocuk sokağa döküldük der gibi, Pavlik’i öne çıkarmıştı.

“Size geldik. Afedersiniz. Buna cesaret edemezdik ama siz bir keresinde bize, gece barınağından kovarlarsa size gelebileceğimizi söylemiştiniz. Vera Nikandrovna işte Meşkov bizi sokağa attı.”

“Fakat görüyorsunuz,” dedi İzvekova mahçup bir sesle, gözleriyle bavulları işaret etti.

“Neler oluyor, nereye gidiyorsunuz böyle.” Olga İvanovna anlamamazlıktan geliyordu.

“Vallahi ben de kovuldum.”

“Sizi kovmak kimin haddine düşmüş?”

Vera Nikandrovna gülümsedi, “Ah, çok basit. Eğitim dairesi başkanı emretti. Beni kenar mahallede başka bir okula gönderiyorlar. Soldatskaya’ya gidiyorum.”

“Aman tanrım! Nasıl olur?”

“Pekala olabiliyor işte. Oğlum hapishanede olunca bana kim inanır ki?”

Olga İvanovna kocasına baktı.

“Tişa biz Vera Nikandrovna’ya yardım ederiz değil mi?”

“Hayır hayır kesinlikle hayır. Merak etmeyin. Ben kendim hallederim,” dedi Vera Nikandrovna.

“Kendimiz hallederiz,” dedi arabacı, “haydi bayan, yolcu yolunda gerek!”

Anoçka birden Vera Nikandrovna’ya doğru atılıp bavullardan birinin kaidesine yapıştı.

“Ben yardım edeyim, bana verin! Lütfen sizinle geleyim. Bana verin, lütfen, lütfen!”

Vera Nikandrovna eğilip Anoçka’nın alnından öptü.

“Yoo sağ ol,” dedi “sen boşver, annenle kal. Daha sonra gelirsin bana.”

Sonra Olga İvanovna’ya döndü:

“Bağışlayın, size yardım edemiyorum. Benim taşınacağım yer tek odalı. Ama arzu ederseniz Anoçka’yı seve seve yanıma alabilirim.”

“Ah sağ olun, ama nasıl olur?”

Olga İvanovna yumruğuyla gözyaşlarını sildi, “Size yük olamayız. Ayrıca Anoçka benim sağ kolumdur, onsuz yapamam. Eğer bir itirazınız yoksa bir iki günlüğüne geçici olarak, biz sizin çıktığınız eve yerleşelim.

“Burası boş kalıyor değil mi?”

“Ne yazık ki boş kalmıyor, bugün buraya başka bir öğretmen taşınıyor.”

“Aman tanrım, tersliğe bak. Belki de derdimizi Meşkov’un kızına anlatabiliriz. Ne dersiniz?” dedi Olga İvanovna.

“Şubnikova’ya mı? Neden olmasın. O dürüst biridir, mutlaka gidin.”

“Haydi bayan geç kalıyoruz,” dedi arabacı ve hızla hareket etti.

“Ah iyi oldu, ne iyi, nasıl da aklıma gelmedi bu.”

Olga İvanovna durmadan konuşuyordu, “Tişa Pavlik’i kucağına al. Haydi Anoçka yürü, sen Lisa’yla tanışıyorsun değil mi? Haydi gidelim. O şimdi bir hanımefendi olmuş. Zengin ve mutlu Lisaveta Merküryevna bize yardım eder. Haydi, yürüyün.”

Aile, kaldırım taşlarından giden arabanın peşinden yola çıktı. Vera Nikandrovna da içinde ne bir yorgunluk ne de yeni evine varma isteği duyarak arabayı izliyordu.

İzvekova’nın kalacağı yeni ev sahra gibi, kocaman bir meydandaydı. Hemen arkasında demiryolu ve istasyon vardı. Geceleri tren sesleri, demir sesleri ve işçilerin haydi haydi diye bağırışları Vera Nikandrovna’ya çok yabancı geliyordu. Ne bu eve, ne küçük ve kaprisli odun sobasını yakmaya ne de su deposundan kovalarla su taşımaya alışabiliyordu.

Bir gece tam sobayı yakmak üzereyken evinin camını tıklattılar. Vera Nikandrovna kıpırtısız bekledi. Bir süre sonra kapısı yumruklandı.

“Kim o?” diye sordu kadın.

“İzvekova, öğretmen hanım siz misiniz?” dedi bir erkek sesi.

“Kimsiniz?” diye sordu kadın tekrar.

“Merak etmeyin, benden size kötülük gelmez,” dedi adam.

“Ne istiyorsunuz?”

“Bende bir not var, onu size iletecektim.”

“Not kimden söyler misiniz?”

“Bunu söyleyemem,” dedi adam, “eğer siz gerçekten İzvekova’ysanız bu iş oğlunuzla ilgili olabilir.”

Kadın birden bağırdı:

“Şimdi lambayı yakıyorum bir dakika.”

Fakat lambayı yakmaya gideceğine vargücüyle kapının kilidine abanıp kapıyı açtı. İri yapılı bir adam içeri girdi.

“Mektup nerede?” diye sordu Vera Nikandrovna, “Verir misiniz?”

“Lambayı yaksanız iyi olur. Mektubu çantamdan bulamam.”

“Siz beni aldatmıyorsunuz ya?”

“Artık fark etmez. Çünkü kapı ardına kadar açık.”

Adam alaylı bir üslupla konuşuyordu ama iğnelemediği belliydi. Vera Nikandrovna yüzünü ve gözlerini göremediği adamın ses tonundan yaşlı biri olduğunu hissetti. Vera Nikandrovna kibrit aramaya başlayınca konuk cebinden bir kibrit çıkarıp verdi.

“Lambanız nerede?” diye sordu. Lamba yakılınca Vera Nikandrovna onun kırışık yüzünü yakından gördü. Adam eski püskü kasketini çıkarırken üsteledi:

“Demek İzvekova sizsiniz?”

“Eğer başkası olsaydım sizi eve alır mıydım?”

“Yooo, ben şu açıdan söylüyorum belki evinizde başka birisi vardır.”

“Hayır ben yalnızım!”

“Evet, Vera Nikandrovna.”

“Şaka mı yapıyorsunuz?”

“Gece gece ne şakası. Emin olmak için sordum.”

“Evet, evet, emin olabilirsiniz. Ben Vera Nikandrovna’yım, Kiril’in annesi, eğer siz Kiril İzvekov’un annesini arıyorsanız. Mektubu hemen verin.”

Adam oturduğu tabureye sıkıca tutunarak elini çizmesinin konçuna soktu. Oradan katlanmış bir kağıt çıkarıp İzvekova’ya uzattı. Kadın kağıdı açıp ışığa yaklaştırdı. Sabırsızlıkla okumaya başladı.

“Sayın Vera Nikandrovna. Ben oğlunuzun dostuyum. Yaşça ondan büyük olsam da o bana yoldaş diye sesleniyor, ben de ona yoldaş diyorum. Merak etmeyin işleri yolunda gitti. Belki de duymuşsunuzdur, Kiril üç yıllığına Olonetsk vilayetine sürgün edildi. Fena bir yer değil, ama ne de olsa kuzeyde. Fakat yalnız olmayacak. Oradakiler iyi insanlar ve oğlunuza yardım edecekler; size söz veriyorum. Yiyecek konusunda olsun barınma sorununda olsun ona destek olup para yardımında bulunacaklar. Siz, Kiril oraya yerleştikten sonra para gönderebilirsiniz.

“Vera Nikandrovna, Kiril’in iyi olduğunuzu öğrenmeye ihtiyacı var. Ne olur ne olmaz diye bir mektup yazıp hazırda tutun. Vakit çok çabuk geçer. Kiril daha sonra size destek olacaktır. Sağlıcakla kalın. Mutlaka bir mektup hazırlayın. Bu mektubu da okuduktan sonra yok edin.”

Vera Nikandrovna sırtındaki şalına büründü. Sonra yüzünü ihtiyara çevirdi. Yaşlı adam ise çizmesini düzeltip ayağa kalkmış, kasketini de eline almıştı.

“Mektup kimden?” diye sordu Vera Nikandrovna.

“Orada yazılı değil mi?” dedi ihtiyar. Şaşırmış gözüküyordu, “Hoppala!”

“Ne olur söyleyin. Ben o adama bir yanıt yazabilir miyim? Kısacık bir not, siz iletir misiniz?”

“Kuzum Vera Nikandrovna, yazmaya ne gerek var. Benim belleğim iyidir, bana söyleyebilirsiniz.”

“Birkaç satır. Sadece teşekkür etmek için,” dedi Vera Nikandrovna.

“Peki, yaz haydi,” dedi ihtiyar yumuşak bir tonda.

“Hemen, hemen!”

Kadın öbür odaya koşup bir okul defterinden kopardığı sayfayla geri geldi. Masaya oturmadan lambaya eğilerek kurşun kalemle yazmaya başladı: “İsminizi açıklamak istememenize rağmen onun gerçek dostu olduğunuzu görüyorum. Öyleyse benim de dostumsunuz.

“Aziz dostum, teşekkürlerimi kabul edin ve derdimi paylaştığınız için sağ olun. Ben de inanıyorum ki o, bu acı günleri atlatacaktır. Ama kim bilir daha ne tehlikeler bekliyor onu. Eğer onu bir yoldaş olarak görüyorsanız yardımcı olun, bırakmayın. Ben de kendi adıma gözyaşlarımla ilgili tek kelime duymayacağına dair söz veriyorum. Sizin sözlerinizden anladığıma göre, o, bu yolu bilerek seçmiş. Bu yüzden ben de onun için içi taş dolu bir çanta değil, dayanabileceği bir destek olacağım. Ona hayata atılmasında yardımcı olalım.

Bir kez daha size teşekkür ediyorum. Sağ olun benim tanımadığım dostum ve yoldaşım. Eğer benden önce ona yazmış olursanız analık hakkımı helal ettiğimi söylemenizi istiyorum.”

Vera Nikandrovna yazdığı kağıdı katladı ve ihtiyara verdi.

“İşte. Lütfen iletir misiniz?”

Kadın derin bir soluk alarak ekledi:

“Ragozin’e verin.”

İhtiyar, kasketini tekrar takıp parmaklarını kemerine soktu. Çıkmaya hazırdı:

“Kim olduğunu benden iyi biliyorsanız kendiniz verin kuzum.”

“Yok efendim, bilmiyorum,” dedi gülümseyerek kadın, “ben sadece onun adını duymuştum. Mektubu onun yazdığını düşündüm.”

“Siz gereksiz şeyler düşünüyorsunuz. Benim gitmem gerekiyor.”

İhtiyarın eli hâlâ kemerindeydi.

“Siz en iyisi tavsiye edileni yapın.”

“Neyi kastediyorsunuz?”

“Size ne denmişti?”

İhtiyar masaya yaklaşıp mektubu aldı.

“Ne yapıyorsunuz, dokunmayın, o benim!” diye bağırdı Vera Nikandrovna. İhtiyarın elinden mektubu almaya çalışırken sırtındaki şal yere düşmüş, saçları da çözülmüştü. İhtiyar onu itip sobaya yaklaştı mektubu içine atıp kibrit çıkardı.

“Okumadınız mı?” dedi kaba bir tonla, “Aklınızda tutun yeter! Size söylenenleri gözümün önünde yapacaksınız. Anladınız mı?”

Kibriti yakıp, mektubun sonuna kadar yanmasını bekledi. Kalan külü de eline alıp ezdi.

“Haydi pusulayı verin,” dedi adam somurtarak. Kadın yazdığı kağıdı uzattı ve aklına bir şey gelmiş gibi, “Bir dakika, bekleyin,” dedi. Sonra gardrobun kapısını açıp koyu yeşil bir şişe çıkardı. Şişenin tıpasını çıkarmaya uğraşırken tırnağını kırdı.

“Telaşlanmayın,” dedi ihtiyar. Kahverengileşmiş tırnaklarıyla mantarı şişenin ağzından çıkarıverdi. Vera Nikandrovna siyah sarımsı likörü bir su bardağına koydu.

“Peki kendinize yok mu?” dedi ihtiyar, kadın kendine de bir kadeh aldı.

“Oğlunuzun şerefine mi içiyoruz?”

“Onunla tanışıyor musunuz?”

İhtiyar hiç yanıt vermeden bardaktakini son damlasına kadar içti.

“Vişne likörü müydü?” diye sordu.

“Hayır erik likörü. Peki, Kiril’imi tanıyor musunuz?”

“Ahret soruları soruyorsunuz,” dedi ihtiyar. Sonra gözlerini geniş geniş açarak ekledi:

“Oğlunuzu mu? Görüp görmediğimi mi soruyorsunuz? Evet size benziyor...”

“Evet, evet, çok benziyor. Nerde gördünüz onu?”

Vera Nikandrovna ihtiyarın anlatacağı hikayeyi büyük bir mutlulukla bekliyordu. Ama misafiri pusulayı asık bir yüzle çizmesine saklayıp onunla tokalaştı.

“Likör için teşekkürler. Benim gitmem gerekiyor.”

Adam kapıdan çıkarken Vera Nikandrovna başka bir soru sormaya cesaret edemedi. Geldiği gibi karanlıkta kaybolup gitmişti.

Vera Nikandrovna’yı o gece uyku tutmadı. Sabaha kadar yatağının üstünde oturdu kaldı. Bu evden uzun süre ayrılamayacağını düşündü. Yeni evini benimsemeye başlıyordu. Pencerelerin pancurlarını açtı. Güneşin ışıkları canlanmıştı. Sonra dışarı çıktı.

OTUZ İKİ

Lisa’lar düğünden sonra tüm programları iptal edip yaz gezisine çıktılar. Yatı Vitenka kullanırken Lisa keyifli çığlıklar atıyordu. Bir adaya vardıklarında herkes kıyıya atladı, ayakkabılarının içi toprakla dolmuştu.

Yere halı niyetine kocaman bir yelken serdiler. Tabak çanaklar dizildikten sonra tenor sesini deneyen Vitenka’nın amatör yeteneği Lisa’yı hayli şaşırttı. Şaraplar içildikten sonra da koro halinde hep birlikte söylemeye başadılar, ama hiçbiri, bir şarkıyı sonuna kadar bilmiyordu.

En iyi, öğrenci şarkılarını biliyorlardı. Gerçi onları da çok iyi hatırlamıyorlardı ama severek söylüyorlardı:

Lambalar yanar yanmaz

Salınmaya başladı öğrenciler

Bir aziz baktı gökyüzünden

Gülümsedi onlara

Şafağa kadar eğlendiler

Aziz de onlarla birlikte

Ama ihtiyarlık geldi mi başa

Gitgide azalır büyük umutlar

Öyle kolay eğlenilmez artık

Baktı ihtiyar ve karar verdi buna

Bu şarkıdaki sözler birbirini tutmuyordu, azizlerden biri gökyüzünden yere inmiş ve öğrencilerle eğlendiği için azizler şurasından atılmış. Vityuşa ve Lisa bu eğlence hayatını dile getiren şarkıdan biraz hüzünlendiler.

Sonra Moskova’daki arabacıların, rendelenmiş turplar üstüne yumurta kırarak yedikleri çayhaneleri hatırladılar. Bulvardaki banklarda okul defterlerini karıştırmak kim bilir ne güzel olurdu. Öğrencilerin balolara okul kıyafetleriyle katılması da çok ilginçti.

“Ne yazık ki öğrenciler burunlarını politikaya sokuyor ve keyifli yaşamlarını altüst ediyorlar,” dedi Vityuşa.

“Evet,” diye onayladı Vityuşa’nın dostu, “sürgündekiler için para topluyorlar, silah temin edip sonra da ortalığı karıştırıyorlar. Adada, şuracıkta bile, silah kullanmayı öğrenmek için geldikleri bir yer var. Göstermemi ister misiniz?”

“Buradan uzakta mı?”

“İşte şu ağaçların hemen yanında.”

Hep birlikte oraya gitmeye karar verdiler. Vityuşa eğilip bıçağıyla topraktan bir kurşun çıkardı. Hangi silaha ait olabileceği hakkında tartıştılar.

“Tabii ki brovning,” dedi Vitya’nın dostu, “ben bilirim.”

“Şu brovningden ne zaman ateş edilmiş acaba?”

“Daha yeni. Çünkü eski kurşunlar toprağın altında, yenileri ise yüzeyinde. Ne sanıyorsun, baksana ağacın gövdesi kurşunlardan delik deşik olmuş. Bak, bak, ağacın gövdesi kurumuş.”

Ağaçtan kuru bir dal kopardı.

“Belki de bu ağaca bizzat Perovskaya ateş etti. Buraya toplantı için gelmişti.”

“O da kim?” diye sordu Vityuşa.

“Fazla bilgi sağlığa zararlıdır. Şu bizim çocuklar var ya, hani yazın tutuklananlar, onlar da çok fazla şey biliyorlardı. İlkbaharda da buraya onlar gelmişlerdi brovningleriyle. O gün balığa çıktığımda gözlerimle gördüm.”

Lisa anlatılanları büyük bir merakla dinliyordu. Vityuşa yaklaşıp onu çimdikledi, kız bir çığlık kopardı.

“Ne o, bir şey mi ısırdı yoksa?”

Lisa yanıt veremedi.

“Evet yeter artık, eve dönelim,” dedi Vityuşa hemen.

Diğerleri kalmak istiyordu ama ne kadar rica ettilerse de onu ikna edemediler. Başı ağrıyor ve hastalanmaktan korkuyordu.

Lisa yat limanında kocasıyla yalnız kalınca ona neden böyle yaptığını sordu, ama hiçbir yanıt alamadı. Kocasının peşinden kendini suçlu hissederek yürüyordu. Bir atlı araba tutup eve geldiler. Vityuşa odasına kapanıp akşam Darya Antonovna gelene kadar kıpırdamadı. Ama onunla da kapının arkasından konuşup kendini iyi hissetmediğini söyledi sadece. Bunun üzerine teyze, kocasıyla ilgilenmediği için Lisa’ya sitem etti. Alnına neden sıcak bez koymamış, neden bir doktor çağırmamıştı.

Sonra yeğenine seslendi:

“Derece koydun mu?”

Hayır, meğer Vitenka derece de koymamış.

“Olur mu, derecesiz olmaz! Peki terlemen nasıl? Terledin mi bari?”

“Hayır.”

“Ürperti var mı?”

“Hayır, hiç yok.”

“Öyleyse baş ağrısı için ağrı kesici alman gerekiyor.”

Hayır Vitenka ilaç falan almak da istemiyor. Acıya katlanmak istiyor. Çünkü onu bu hale düşürmüşlerse buna mecbur.

“Bu hale mi düşürmüşler?” dedi Darya Antonovna öfkeyle, Lisa’ya baktı. Ama gördü ki o da ıstırap çekiyor ve kapıda heyecanla onu bekliyor.

“Öyleyse bareber ıstırap çekin, belki acın hafifler,” dedi Darya Antonovna.

Teyzesinin kurnazlığına hiç ama hiç yüz vermedi Vitenka. Gecenin bir vakti, Lisa, geceliğini ve yumuşak terliklerini giymiş artık yatmaya hazırlanırken Vityuşa geldi. Yüzü yorgun gözüküyordu:

“Eğer beni budala yerine koyuyorsan, boşuna!” dedi kızgınlıkla.

“Fakat birden nasıl böyle değişiverdin?” diye sordu Lisa, “Seni üzen ne?”

“Benim düşüncemi mi bilmek istiyorsun? Söyleyeyim. Zaten söyleyecektim. Saklı gizli şeylerden hoşlanmam. Senden de aynı şeyi bekliyorum. Böyle gizli şeyler keskin bir bıçak gibi geliyor bana, anlıyor musun?”

Lisa’nın yatağına eğilmişti:

“Kimi düşünüyordun adadayken ha, kimi? Ya kurşunu alıp bakarken?”

“Ben mi?” diye sordu Lisa, “Kimseyi düşünmüyordum.”

“Hayır, yalan söylüyorsun.”

“Ben hiçbir zaman yalan söylemem.”

“Bak hâlâ konuşuyor. İzvekov’u mu düşünüyordun? Neden susuyorsun? İzvekov’la aranızda geçenleri pekala biliyorum. Bana anlattılar!”

Sonra hakim bir tavırla konuştu:

“Balayına gideceğimizi sanıyorsan yanılıyorsun. Seyahat iptal edilmiştir.”

“Ben mi seni mecbur ettim?”

“Zaten beni mecbur etmeye hakkın yok!”

“Peki, seni mecbur eden kim?”

“Evet, küstüğüne göre haklıyım. Seni iyi tanımışım. Eğer İzvekov meselesinde küsmeseydin haksız olduğumu düşünecektim. Haberin olsun içindekileri okuyorum.”

Odadan çıkarken sırtı kamburlaşmıştı ve ağlamaklıydı.

Lisa’yı bu teatral sahne çok etkiledi. Vitenka’ya acıyordu. İçindeki önemli gizi kocasına anlatması mümkün değildi. Bu yüzden saklamak zorundaydı. Küskünlüğü gidermek de ona düşmezdi. Aksi takdirde kocası onu suçlu sanabilirdi. İkisinden biri özür dilemeliydi ama bu, Lisa değildi. Beklemeye karar verdi. Evliliklerinin daha ilk haftasından itibaren Lisa’nın gözünün önünde farklı farklı ilişkiler geliştiriyordu Vitenka. Bir ara eski para koleksiyonuna koyulmuş, bunları toplamak için yoksullarla görüşmeler yapmaya başlamıştı. Sonra birden bundan vazgeçip pul toplamakla uğraşınca yoksulların yerini lise öğrencileri aldı. Boş zamanını canı nasıl istiyorsa öyle değerlendiriyordu. Eve telefon da almıştı. Dakika başı santraldeki kıza saati soruyor, “Santral! Merhaba bayan, Şubnikov konuşuyor, şimdi saat kaç söyler misiniz?” diyordu. Saate bakmamak, santralden öğrenmek bir modaydı o zaman.

Saatin kaç olduğunu bilmek lazımdı. Şubnikov’un saati öğrenmek gibi merakının dışında vazgeçemediği alışkanlıkları da vardı. Bilardo, berber, at yarışları ve ahbaplarıyla görüşmeler gibi. Lisa dargın olmalarının tek sebebinin kendisi olduğunu düşünedursun aslında Vitenka’nın ilişkiyi düzeltmek için hiç zamanı yoktu.

Ama küslüklerini yine Vitenka çözdü. Bir sabah Lisa’nın karşısına yüce gönüllülükle çıkıp hiçbir şey olmamış gibi davrandı. Yeniden eğlence programları düzenlenmeye başlandı. Gerçek meraklarını gizlemek de istemiyordu. Mesela Oçkinler’in ünlü eğlence yerine gitmek istiyordu.

Burada şampanya su gibi akar, erkekler güzel hatunlarla yaşamları boyu unutamayacakları kadar hoş vakitler geçirirlerdi. Lisa Oçkinler’in Yeri’nden söz edildiğini eskiden duymuştu fakat ne zaman bu yerin adı geçse genç kızlar gözlerini yere indirirdi. Ama artık Lisa evli bir kadın olduğundan oraya gidebilirdi.

Sonunda Şubnikovlar ve ahbapları giyinip kuşanıp bu ünlü yeri görmeye gittiler. Oraya vardıklarında Vitenka uzun süre kovada tutulduktan sonra dışarı çıkarılan balığa dönmüştü. Yemek listesini incelemeye, seçtiklerini garsona sipariş etmeye başladı. Nihayet akşam yemeği masadaydı. Lisa, yüzü, bir Çinli’nin jonglörlük yaptığı sahneye dönük oturuyordu. Sonra vücudunu saran siyah bir elbise giymiş sarışın bir şarkıcı çıktı. Şarkıcı bir elini diğerine yapıştırarak göğsüne yaklaştırmış, şarkısını öyle söylüyordu.

Hüzünlü sonbahar rüzgârı eser

Solgun yapraklar savrulur

Ondan sonra sahneye kuyruklu piyano eşliğinde diğer şarkıcı çıktı ama çok kısa kaldı. Elbisesi diğer şarkıcınınkinden farklıydı.

Bayılıyorum Çin’e

Ne kadar güzel bir ülke

Diye söyledi.

Bütün masadakiler onu alkışlayarak Brandmayor aryasını söylemesini istediler. Vitenka da sürekli alkışlıyordu. Bir kadeh şarap içip “Bak bu harika bir parça,” dedi ağzını peçeteyle silerken.

Fakat birden karısının durumdan pek hoşnut olmadığını fark etti. Lisa gözlerini tabağına dikmiş oturuyordu.

“Beğenmedin mi?” diye sordu Vityuşa.

“Sen galiba pek iyi göremiyorsun,” dedi Lisa da “yer değiştirelim.”

“Neden? Sen de buradan göremezsin ki.”

“Ben sırtım sahneye dönük oturmak istiyorum.”

“Vitenka dostlarına döndü: ‘Benim karım daha bir çocuk,” dedi.

Herkes gülüştü. Ne zaman yeni bir şarkıcı çıksa Lisa’nın dönüp bakmasını istiyorlar, Vityuşa da:

“Baksana, baksana,” diyerek üsteliyordu. Artık sarhoş olmuştu “Bak bu çok aklı başında bir şey, çok mütevazı.”

“Evet onunla ibadete bile gidilir,” dedi ahbaplarından biri.

“Bacakları bile görünmüyor.”

Vityuşa Lisa’nın gözlerinde tuhaf bir hareketlenme sezdi birden. Hemen etrafına bakınınca insanların arasında Svetuhin’in kafasını fark etti. Tekrar Lisa’ya bakınca onun saçlarını düzelttiğini fark etti.

“Şimdi anladım neden yer değiştirdiğini,” dedi fısıltıyla Lisa’ya.

Lisa kaşlarını kaldırdı. Vityuşa masanın altından topuğuna bir tekme savurdu. Lisa duyduğu acıdan gözlerini yumdu.

Kocası kadehini kaldırıp ahbaplarına seslendi:

“Dostlarım! Azizelerin şerefine! Hafif gösterilerden hoşlanmayan kadınların şerefine!..”

İçkilerini daha içmeden karşılarına çok şık takım elbiseler içinde Svetuhin ve Pastuhov dikildi. Yakalarına beyaz çiçek iliştirmişlerdi, ellerinde de upuzun sigaraları vardı. Lisa’yla tokalaştılar

“Tanıştırayım, kocam Viktor Semyonoviç,” dedi Lisa.

Önce Vitenka daha sonra da ahbapları ayağa kalkıp gelenlerle selamlaştılar. Bizim bir teklifimiz var, masalarımızı birleştirelim. Siz çok güzel eğleniyorsunuz, İgor’la ben de sizi kıskanıyoruz. Hem sahne buradan daha iyi gözüküyor.

“Hayır,” dedi Vityuşa, “benim karım ilk kez geliyor ama Oçkinler’e geldiğine çok pişman. Burayı beğenmedi. Tiyatrodan daha çok hoşlanıyor.”

Svetuhin’e sertçe bakmıştı bunları söylerken.

“Pekala,” dedi Pastuhov, “bu mevzuyu şarap içerken tartışalım.”

“Siz sporcuydunuz değil mi?” dedi Svetuhin gülümseyerek, Şubnikov’a, “Şimdi sırada Fransız güreşi var.”

“Karım çıplak kadınları seyretmek istemiyor. Hele hele erkekleri hiç! Eve dönmek istiyor.” Vitenka başını öne eğdi.

“Yazık, çok üzüldüm,” dedi Svetuhin Lisa’ya. “Sizinle laflamak isterdim. Kalmaz mısınız?”

“Hayır kesinlikle kalmak istemiyor?”

“Tabii ki koca emri kanundur,” dedi Svetuhin. Yine gülümsemişti.

“Evet kanundur,” dedi Vityuşa da, sonra dostlarına döndü.

“Hesabı siz halleder misiniz? Borcumu sonra öderim. Haydi Lisa, gidelim.”

Eve döndüklerinde Vityuşa o eğlence yerindeki kavalye havasını terk edip doğal haline döndü. Salonda karşısına çıkan ilk koltuğa çöküp hüngür hüngür ağlamaya başladı. Tüm vücudu titriyor, kafasını koltuğa vuruyordu. Lisa nefretle seyrettiği kocasının bir sinir bunalımı geçirdiğinden kuşkulandı. Hemen gidip ona su getirdi fakat adam bardağı eliyle itti. Üstelik şimdi daha yüksek sesle bağırıyordu. Ev sakinleri de birer birer ayaklanıyordu. Teyze de odasından çıkınca Vityuşa’yı yatağına yerleştirdiler. Tüy döşeğin üstünde yüzükoyun kıvrılmış yatarken doktor geldi. Vityuşa bu haliyle bir cesede benziyor, teyzesi ise sessizce ağlıyordu. Doktor bir yandan onu yatıştırmaya çalışırken bir yandan da basit bir ilaç tavsiye ediyordu. İsteri krizi tekrar başlarsa kedi otundan yapılmış damladan verebilirlerdi. Gerçi en iyi ilaç dinlenmek, iyi bir yemek ve ılık su dolu küvette banyo yapmaktı.

Darya Antonovna bu hastalığın şakaya gelmez ciddi bir hastalık olduğunu düşünüyordu. Ama Vitenka evlenmeden önce böyle nöbetler geçirmezdi, demek ki Lisa’yla ilgili bir şeydi. Onu görür görmez Vitenka değişiveriyordu. Bedbahtlığının nedeni mutlaka Lisa’ydı, şanssız evliliğiydi.

Bir gün, “Eee şekerim, ellerini koynuna koyup gezinmekle geçmez hayat,” dedi Darya Antonovna, Lisa’ya. “Vitenka kim bilir ne zaman iyileşir. Hayat da yerinde durmuyor. Haydi artık pazardaki mağazaya gidip kasanın arkasına geç. Benim gücüm yetmiyor.”

Gerçi Vitenka zamanında bu işe hiç özen göstermemişti ama Lisa’dan çok şey talep ediliyordu. Ve Lisa zamanını, yakın geçmişte kocasıyla karşılaştığı babasının dükkanının yakınındaki mağazada geçirmeye başladı.

OTUZ ÜÇ

Dükkanın penceresinden saatlerdir pazar meydanını seyrediyordu Lisa. Birinin, kucağında bir erkek çocukla, uzun boylu sarışın bir adamın kumar oynattığı yere yöneldiğini fark etti. Peşinden de sarışın bir kız çocuğu koşturuyordu. Oyuna katılan herkes kaybetmişti. Adamın omuzundan çeken kız çocuğunun ona şöyle dediğini duydu Lisa:

“Babacığım, babacığım! Yapma ne olursun, yapma!”

Adam da kıza dönüp:

“Kardeşinle senin için istiyorum, dur bir dakika,” dedi. Kalabalığı yarıp ilerlemeye devam etti. Ama bir dakika sonra “Kaybettim bir daha deneyeceğim,” dedi kızına dönüp.

Adam dolandırıcıya bir kez daha yaklaştığında birdenbire peydah olan ufak tefek kadınla birlikte kız adamın yakasına yapıştı.

Beriki ellerine vurup bağırdı

“Haydi Pavlik denesin. Haydi Pavlik, senin şansına!”

Çocuğu yere indirivermişti. Bu arada kadınla kız çocuğunun yüzünü görebildi Lisa. Ve Olga İvanovna’yla Anoçka’yı hemen tanıdı. Cama vurdu ama duymadılar. Çünkü adam bağırıp duruyordu:

“Kazandım! Pavlik şanslıdır!”

“Peki öyleyse gidelim, yeter artık, gidelim!”

“Dur bir dakika, şu anda durum berabere, bir kez kaybettim, bir kez kazandım... Pavlik bir tane daha çeksin. O şanslıdır, mutlaka kazanır!”

“Kazandın işte daha ne.”

“Yeter karı dırdır edip durma, kapa çeneni. Pavlik çikolata kazanacak. Eğer kazanırsa, bu şansımızın döndüğüne, şu senin hanımefendinin bize yardım edeceğine işarettir.”

Kalabalık hiç itiraz etmeden adama Pavlik’le birlikte ilerlemesi için yol verdi, hatta bazıları nazikçe onu öne doğru itiyordu. Dolandırıcı çikolatayı tekrar fırlattı ve insanlar çocuğun çevresini sarıp bağırdı:

“Bırak dokunma çocuk kendisi çeksin. Al ufaklık, al çikolatayı!”

Pavlik çikolatayı kaptı ama tam ağzına götürürken ona doğru uzanan eller hangi kenarından tuttuğunu görebilmek için çikolatayı geri aldı. Çocuk bir vaveyla kopardı.

“Kaybetti,” dedi adam üzüntüyle başını sallayarak.

“Demek hanımefendi bize yardım etmeyecek, ama bir kez daha deneyelim.”

Elini cebine sokarak para aramaya başladı. Olga İvanovna ise hâlâ ağlamaya devam eden Pavlik’i ondan alıp Anoçka’ya verdi. Sonra kocasının koluna atıldı:

“Gidelim, gidelim diyorum.”

İçinden çocuğa çikolata veya şekerleme vermek geçen Lisa tam dükkandan çıkmaya hazırlanıyordu ki, Parabukinler içeri girdi.

Olga İvanovna, başını neşeyle sallayarak Lisa’ya elini uzattı. O kafasını salladıkça lastiği gevşeyen şapkası da bir öne bir arkaya sallanıyordu.

“Böyle cümbür cemaat başınıza üşüştüğümüz için bizi bağışlayın şekerim, Lisaveta Merküriyevna, sizi rahatsız ediyoruz.

“Tanıştırayım kocam. Anoçka’yı zaten tanıyorsunuz. Bu da Pavlik, küçüğümüz. Ne bekliyorsun Anoçka, hanımefendinin elini kibarca sık bakayım. Bebeği de yere bırak, güzelce burnunu temizle. Önce evinize uğradık. Kocanızın hasta olduğunu, onun yerine dükkana sizin baktığınızı söylediler. İşte buradayız. Geçmiş olsun! Kocanızın neyi var? Daha çok genç! Pavlik parmağını burnundan çıkar. Ağlamayı da kes, bak yoksa oradaki tezgâhın arkasında duran adam seni yakalayıp götürür. İyileşir inşallah değil mi, tabii ki iyileşecek. Siz hiç değişmemişsiniz, yine eski gencecik küçük hanımsınız, sanki hiç evlenmediniz. Öyle değil mi Tişa? Sana Lisaveta Merküriyevna’nın ne kadar güzel bir bayan olduğunu söylememiş miydim?”

“Yeter, uzatma, ne söylemek istiyorsan söyle,” dedi Parabukin “fazla zamanını alma.”

Bir eliyle morarmış gözünü kapatarak geriledi, kapının önünde dikildi, utandığı için gözünün morardığını göstermek istememişti. Diğer eliyle Anoçka’yı tutuyordu. Anoçka da Pavlik’in elinden tutmuştu. Bilinçsiz bir şekilde merdivenin basamakları gibi dizilen grubun en önünde duran Olga İvanovna, Lisa’nın karşısına geçip biraz şaşkın bir ifadeyle konuştu:

“Doğrusu nasıl başlayayım bilmiyorum,” diye söze başladı Olga İvanovna nefesini tutarak. Lisa’nın gözlerine sözlerinin etkisini anlamak ister gibi bakıyordu, gözleri Lisa’nınkileri delip geçmek istercesine faltaşı gibi açılmıştı.

“Babanızın gece barınağında yaşadığımızı, onun kiracısı olduğumuzu herhalde biliyorsunuzdur. Ama işte nasıl olduysa oldu, babanız benim Tişa’yı, kocamı sevmemeye başladı. İşler giderek daha da kötüye gitti, nihayet bizi evden çıkardı. İnanmadınız mı? Biz de önce inanmak istememiştik. Ama şimdi istesek de istemesek de inanmak zorundayız, başka çare yok. Çünkü Merküri Avdeyeviç bizi polisle tehdit ediyor. Çocuklarla birlikte beş parasız sokak ortasında kalacağımızı duymak bile istemiyor. Üstelik kocam Tişa’nın sağlığı da iş kazasında sakatlandığından beri hiç iyi değil, görüyorsunuz, artık ağır işlerde çalışamaz. Ümidimiz sizsiniz, Lisaveta Merküriyevna.”

“Aman tanrım,” dedi Lisa, tereddütlü bir sesle, konuşma boyunca onları dinleyen kâhyaya gözü takıldı. “Elimden geleni yapmaya çalışırım.”

“Altın kalplim,” dedi ona Olga İvanovna, ellerini sevinçle kavuşturarak, “artık siz çok zenginsiniz. Mutfak bölümünde belki bize göre, bir oda bulunur. Fazla bir şey istemiyoruz. Daracık yerlere alışkınız. Ne olursa olsun, lütfen!”

“Doğrusu, bilmem ki... Şimdiden söz veremem… Kocama sormak lâzım. Yani teyzesinin olanakları ne... Kalacak yer konusunda…” dedi Lisa, “Belki önce babamla konuşsam daha iyi olur.”

“Hayır hayır o kesinlikle karşı çıkar.”

“Belki kendi adıma ben rica etsem...”

“Kuzum benim, ne kadar iyi kalplisiniz. Fakat onun kabul edeceğini hiç sanmıyorum. Bize o kadar kızgın ki duymak bile istemeyecektir. Şu çocuklarla nereye gideriz biz? Zaten onlar olmasa böyle kapı kapı dolaşır mıydık? Eskiden durumumuz fena sayılmazdı. Tişa çalışıyordu. Belki siz ona yanınızda bir iş de verebilirsiniz.”

“Yeter, yeter,” dedi Parabukin somurtarak.

Lisa önce Parabukin’e baktı sonra da acıyarak çocuklara. Bu bakışlardan cesaret alan Anoçka öne çıktı bu sırada:

“Gerçekten, gerçekten! Söyleyin de bize dokunmasınlar lütfen. Benim için fark etmez, sokakta bile kalırım. Babam da öyle. Ama Pavlik çok küçük olduğundan üşüyor.”

Lisa atılıp ona sarıldı.

“Ah, canım benim!” dedi Olga İvanovna duygulanarak. Tam Lisa’nın kollarına atılacakken kapı açıldı, az daha kapının önünde duran Parabukin’i duvara yapıştırıyordu. Viktor Semyonoviç Şubnikov içeri girdi. Herkesi dikkatle süzüyordu.

“Böyle sımsıkı sarıldığın insanlar da kim?” diye sordu Lisa’ya. “Akrabaların filan mı?”

Ortalığa bir sessizlik çöktü, kimse yerinden kıpırdamıyordu.

“Nedir bu eve gelip gidenler, dükkanda randevulaşmalar?”

“Bizi bağışlayın,” dedi Olga İvanovna, eğilip şapkasını düzeltti. Saygıyla bir adım geriledi. “Sizi rahatsız ettik ama biz onu genç kızlığından tanırız. Başımıza bir felaket geldi. Ona rica ettik o da bize yardım etmeye söz verdi.”

“Boşuna söz vermiş, çünkü benim rızam olmadan halledemeyeceği şeyler için söz vermemeli,” dedi Viktor Semyonoviç, Olga İvanovna’ya sanki düşmanıymış gibi, nefretle bakıyordu.

“Biz de öyle düşünmüştük, karınız aracılığıyla size söylersek daha iyi olur diyorduk… Yani o, beni ve kızım Anoçka’yı tanıyor da. Ama sizin hasta olduğunuzu duyunca...”

“Ben çok iyiyim, turp gibiyim. Sizin de benim gibi sapasağlam olmanızı dilerim,” dedi Viktor Semyonoviç ters ters. “Dükkân dükkân dolaşıp dilenmenize gerek yok.”

“Onların ricası benim babamla ilgili,” dedi Lisa.

“Öyleyse neden benim evime geliyorlar.”

Olga İvanovna, ellerini Lisa’ya uzattı.

“Yalvarıyorum size, bizi geri çevirmeyin. İyilik etmekten kaçınmayın!”

“Merak etmeyin, ben sözümü tutarım,” dedi Lisa biraz soğuk bir sesle. Lisa’nın sesinin titremesi Olga İvanovna’yı korkuttu.

Birdenbire Pavlik’e doğru eğildi, çocuğu alıp Lisa’nın yanına getirdi, sonra da diz üstü çöküp, bir çocuk gibi ağlamaya başladı. Pavlik’i yavaşça öne itip Lisa’nın ayaklarına kapanarak hıçkırıklara boğuldu.

“Çocuklarıma, çocuklarıma acıyın, ne olur! Sözünüzden caymayın. Bize yardım edin, kuzum vazgeçmeyin!”

Lisa’yla Anoçka yaklaşıp onu yerden kaldırmak istediler. Kadın köşeye yığılmıştı. Saçları dağılmış, şapkası yere düşmüştü. Yüzünü elleriyle kapattı, yere kapandı. Birbirini tutmayan bir sürü söz söyleyip ağlarken bütün vücudu baştan aşağı sarsılıyordu.

Parabukin, Olga İvanovna’yı yerden kaldırdı. Kadının titreyen başını göğsüne bastırdı. Anoçka da annesinin yerdeki şapkasına uzandı. Yanağını annesinin sırtına dayayarak Viktor Semyonoviç’e acı acı bakıyordu.

“Yeter, gösteriyi kesin, burası tiyatro değil,” dedi Şubnikov, sırtını dönüp tezgâhın arkasına geçti.

Parabukin homurdandı: “Gideriz merak etme.”

“Gitmezsen seni attırırım,” dedi Viktor Semyonoviç, sesini yükseltmişti. Yüzü öfkeden kıpkırmızıydı.

“Kır bakalım kalbimizi kırabildiğin kadar,” dedi Parabukin tepeden bakarak. “Ama benim kalbim kırıldığı zaman şeytandan bile korkmam. Beni korkutamazsın. Anoçka Pavluşa’yı al. Yeter, yeter hanımlar bu kadar dolaştığımız ve bunların eteklerine kapandığımız. Onlarsız ölmeyiz.”

Kapıyı açıp, hâlâ göğsünde tuttuğu Olga İvanovna’yı çıkardı. kalabalığa karıştılar.

Lisa ise acı içinde, elleriyle alnını yavaşça ovuşturuyor, boş bakışlarla, tezgâhın arkasında kitap karıştıran Vityuşa’ya bakıyordu.

“Çok acımasızsın,” dedi Lisa bir hayli sustuktan sonra.

Vityuşa başını kaldırmadan yanıt verdi: “Sen de başkalarına olunca fazla geniş yüreklisin.”

“Sen de hiçbir zaman kalp olmadı ki.”

“Gerektiğinde olur.”

“Bence yürek her zaman gereklidir,” dedi Lisa, sonra aniden kafasını kaldırıp neredeyse fısıltıyla ekledi: “Elveda.”

Ondan umulmayacak kadar sert adımlarla dükkândan çıktı.

Üstünde pahalı bir elbiseyle pazar meydanına fırladı. Başında bir örtü bile yoktu. Herkes arkasından bakıyordu. Bağrışmalar, pazarlıklar kâh yolunu kesiyor, kâh ona hız kazandırıyordu. Bir ok gibi fırlayarak kalabalığın içine daldı.

Sonunda kalabalıktan kurtulup babasının dükkânına ulaştı, birkaç saniye durup soluklandı.

Merküri Avdeyeviç onu sevinçle karşıladı ama sonra kızında bir tuhaflık olduğunu fark ederek onu tepeden tırnağa endişeli bakışlarla süzdü.

“Geldin ha! Nihayet vakit ayırıp babana mı uğradın, komşu?” diye sordu babası, yüzünde çok ciddi bir ifade vardı. “Aman ne iyi. Neden üstün ince peki? Üşürsün sonra, hava soğuk.”

“Evime döndüm,” dedi Lisa kendini sandalyeye atarak. “Ve geldiğim yere bir daha dönmeyeceğim.”

Merküri Avdeyeviç kızının yüzünü görebilmek için tezgâha yaslandı, her tarafı taş kesilmişti. Sadece o değil, yollar, çıraklar, dükkândaki raflara dizilmiş mallar da donmuştu sanki.

OTUZ DÖRT

İmparatoriçe Mariya’nın yönettiği Çocuklara Yardım Derneği, piyango çekilişinin de yapılacağı bir balo düzenliyordu. Bunun için hâkim ve savcı eşleri zengin aileleri ziyaret edip gecenin davetiyelerini dağıtarak yardım topluyor ve önde gelen kişileri etkinliğe davet ediyorlardı. Savcının eşi, Oznobişin’in eşliğinde Şubnikovlar’a da uğradı. Onları Darya Antonovna karşıladı. Başında devekuşu tüylü mevsimlik bir şapka bulunan, iyi giyimli ziyaretçi çok kibar bir dille meramını anlattı. Savcının eşi, yardım istemek için evin gelini Bayan Şubnikova ile görüşmek istiyordu. (Oznobişin, Yelizeveta Merküriyevna diye ekledi) Darya Antonovna gelininin hasta olduğunu ve salona çıkamayacağını söyledi. Oznobişin derin bir alakayla Yelizeveta Merküriyevna’nın sağlık durumunu sorduktan sonra dernektekilerin etkinlikte onu da aralarında görmek için nasıl sabırsızlandığını ekledi. Darya Antonovna da davetiyeyi genç çifte bizzat ileteceğine söz verdi. Misafirler ziyaretten memnun ayrıldılar.

Misafirler gider gitmez, teyze ve yeğeni Lisa’nın utanç verici kaçışı hakkında konuşmaya başladılar. Olay dile düşmeden hemen bir çözüm bulmak gerekiyordu. Sonunda teyzenin, bir baba olarak kızını evine dönmeye ikna etmesi için Merküri Avdeyeviç’e ricada bulunmaya gitmesine, Vitenka’nın da Lisa’yla barışıp onu eve getirmesine karar verdiler. Lisa’ya gitmek gururunu kıracaktı ama milletin diline düşmek daha korkunç bir şeydi, nereden bakılırsa bakılsın olay dükkânda çalışanların gözleri önünde cereyan etmişti. Skandalı henüz dalbudak sarmadan örtbas etmek gerekiyordu. Şakaya gelmez, eğer Şubnikov’un iki aylık karısı onu terk etmiş diye dedikodu edilirse rezalet olurdu.

Lisa dört gündür yaşamını babasının evindeki genç kızlık odasında sürdürüyordu. İçinde tuhaf bir his peydah olmuştu. Geçmişte yaşadıkları ona çok yabancı geliyordu. Belli belirsiz gördüğü rüyalarda, hiçbir şey düşünmediği zamanlarda, görünmeyen bir akıntının kendisini meçhul bir geleceğe sürüklediğini hissediyordu. Geçmişteki küçük Lisa’yla aynı insan değildi o. Odasında hiçbir şey değişmese de eski Lisa’yla şimdiki Lisa arasında bir bağlantı kuramıyordu. Sanki küçük Lisa’yla büyük Lisa’nın arasında onların birbirlerine ellerini uzatmasına engel olan biri vardı. Geçmişteki Lisa ile kendisinin aynı insan olduğuna onu bir tek annesi ikna edebiliyordu. Annesi onu anladığını her fırsatta hissettiriyor; herhangi bir söz veya dokunuşla biricik Lisa’sına hayatın devam ettiğini anlatmak istiyordu. O büyüyor, kederle dolup taşıyor ama eskisi gibi mutluluk aramaya devam ediyordu.

Valeriya İvanovna’nın yazgısı kızı evlenen bütün annelerin yazgısıydı. O da bütün anneler gibi toplum kurallarının gereklerine boyun eğmişti, çünkü evlilik kaçınılmaz bir şeydi ve rahatlık, huzur vaat eden bir evlilik, yoksulluk vaat eden evlilikten çok daha iyiydi. Kızı evlenmek zorundaydı, o da buna razı olarak yılların geleneğine boyun eğmişti, çünkü onu evlendirmemek gibi bir şey söz konusu olamazdı. Fakat sonradan böyle davranarak kızını mutsuz ettiğini fark etti, bundan dolayı ıstırap çekmeye başladı ve bu ıstırap onu, damadının karşısında, kızının yanında yer almaya itti. O razı olmasaydı, bu evlilik gerçekleşmeyecekti; rıza göstermesi büyük bir hataydı ve o da bu hatasını telafi etmeye çalışıyordu. Pasif davranarak bir yönüyle kendisinin sebep olduğu felakete kızıyla birlikte karşı durmaya çalışıyordu. Lisa, annesinin ona gösterdiği anlayıştan çok etkilenmişti. Bu, annesine daha çok bağlanmasına yol açıyor, kaçmakla sadece kendisini değil annesini de rahatlattığını görüyordu. Kadın, kızı eve geldiğinde bir dakika durup hayretle bakmış ama sonra hemen sevinmişti. Çocuğu öldü sanılan ama bir anda bu haberin yanlış olduğu anlaşılan bir annenin mutluluğuydu bu.

Tıpkı eskisi gibi sabahlara kadar sohbet etmeye başladılar. Her fırsatta birbirlerine sarılıp ağlaşıyorlardı. Onları birbirlerinden koparacağından korktukları iki aylık ayrılık ve yabancılaşmayla, kadınlara özgü sabır ve duygusallıkla savaşıyorlardı.

Konu dönüp dolaşıp Viktor Semyonoviç’le yaşamanın imkânsızlığına geliyordu. Hele ona geri dönmek telafisi imkânsız bir hata olurdu. Lisa’yla annesine kalsa onlar günlerini ve gecelerini bu sohbetlerle geçirmekten çok hoşnutlardı. Fakat yasalar kocasından yanaydı ve büyük olasılıkla o da bunu değerlendirecekti. Merküri Avdeyeviç’in de ne yapacağı belli olmazdı. Kızını evinde tutmak istemeyebilirdi.

Ama ana kızın konuşmaktan kaçındıkları fakat içten içe merak ettikleri belirsiz bir konu daha vardı ki Lisa kuşkularının sonuçlanmasını büyük bir tedirginlikle bekliyordu. Ana kız kadınsı önsezileriyle böyle bir şeyden kuşkulanıyor, bu kuşkularını birbirlerine sözle değil, bakışlarla aktarıyorlardı. Sorular bakışlarla soruluyor, cevapları sessizce veriliyordu. Kuşkularının doğruluğu kesinlik kazanınca Lisa’nın kocasından ayrılmasının mümkün olmadığı ortaya çıktı: Babasının evinde geçirdiği dördüncü günün sonunda Lisa annesine kendisinin de anne olacağı haberini verdi.

O sabah hava solgun ve hüzünlüydü, öyle ki pencere kenarındaki çiçekler bile kül rengindeydi. Her yeri yeni yakılan sobalardan yayılan rutubet kokusu kaplamıştı. Kedi, kanepenin üstüne kıvrılıp kalmış, burnunu arka ayaklarının arasına gömmüştü.

Lisa sırtına yün şalını alarak, hava almak için odasından çıktı. Avluya bakan pencereye yaslandı. Düğünden sonra ilk kez tekrar bu pencerenin önündeydi. Tepelerin hüzün dolu bir görüntüsü vardı, üzerlerine sanki kül serpilmişti. Bahçeleri birbirinin içine geçip sıkışmış evler, titrek, zayıf ışıkta daha da küçük görünüyorlardı. Okul binası beyazlığını kaybetmiş, hatları belirsizleşmişti ve bir zamanların haşmetli kavakları, sıradan, pejmürde bir görünüme bürünmüştü.

Etraf çok sessizdi ve her şey alabildiğine uzaklara kaçmış gibiydi. Lisa da çok durgundu. Ellerini pencerenin pervazına dayamış, sanki bir boşluğa bakar gibiydi. Kurdeleye benzeyen siyah turuncu renkleriyle bir arı, pervazın arkasında ölü yatıyordu. Pervaz ile menteşenin arasından örümcek ağları sarkıyordu. Pencerelerin en son ne zaman açıldığını unutmuşlardı. Sonbahar bitmek üzereydi.

Lisa birden irkildi, babası ona doğru yürüyordu.

Kızı eve geldiğinden beri Merküri Avdeyeviç suskunluk içindeydi. Lisa’dan kocasını terk ettiğini öğrendiğinde uğradığı şoktan kurtulamamıştı. Ne onunla ne de karısıyla konuşuyordu. Tehlikeli ve gergin bir suskunluktu bu. Kızıyla, hayatı inzivada geçen Aziz Teofan’ın öğretisinden feyz alarak yapacağı konuşmaya hazırlanıyor; Azizin, kitaplığından topladığı eserlerini okuyordu. Ona göre bu eserler, insan ruhunu eğiten en doğru kaynaklardı. Kafasında, giriş, ana konu ve sonuçtan oluşan bütün bir program hazırlamıştı. Fakat verim alabilmek için, işe ancak kafasını iyice topladıktan sonra girişebilirdi.

Konuşmanın giriş kısmı, boş düşüncelerin ve genel olarak bütün hayallerin ve maceraperest düşüncelerin kınanması üzerine oturtulmalıydı. Ana konu, ruhun ve bedenin ihtiyaçlarının yükselmesine ilişkindi; bazen tesadüf eseri, ilk ihtiyacın karşılanmasından doğan memnuniyet arzuya dönüşürdü ve bu arzu, daima belirli bir nesneye yönelik olurdu; yavaş yavaş arzu edilen nesnelerin sayısı artar, böylece zamanla insanın arzuları ihtiyaçlarının önüne geçerdi. O halde insan ruhu bu arzularla nasıl başa çıkacaktı? Merküri Avdeyeviç özellikle bu noktayı kurcalamak niyetindeydi. Ruh, seçim yapmak zorundaydı: Arzu edilen nesnelerden hangisine öncelik tanınmalı? Bunu bir karar izlemeliydi: Seçilen nesneyle ne yapılmalı ya da bu nesne nasıl değerlendirilmeli? Sonuç olarak bu ancak, araçların ve arzuların üstesinden gelmenin yollarını seçmekle başarılabilirdi. Nihayet zamanı ve yeri geldiğinde eylem kendiliğinden en mükemmel şeklini alacaktı. Konuşmasının son kısmında ruhun kurtuluşunun genel ilkelerinden Lisa’nın içinde bulunduğu duruma geçiş yapmayı düşünüyordu. İşte o zaman Lisa’nın bir sürü kişi arasından Viktor Semyonoviç’i tercih etmekle en çok arzulanan nesneyi seçtiği açığa çıkacaktı. Lisa hayatını Viktor Semyonoviç’inkiyle birleştirmeye karar verdiği anda seçilen nesneden en iyi şekilde faydalanma sorunu çözülmüştü. Bu çözümü, arzulananı gerçekleştirme yolu, yani düğün izlemişti. Ve en nihayetinde eylem, zamanı ve yeri geldiğinde, kendiliğinden, en mükemmmel şeklini almıştı.

Kızı, bu kadar isabetli bir seçimden sonra nasıl olur da kocasını terk edebilirdi? Beyni bu soruyla bulanmıştı. Bu, olsa olsa ruhun dengesini kaybetmesinin bir sonucuydu. Şimdi bozulan dengeyi düzeltmek işi ona düşüyordu. Doğru yolu bulması için kızına yardım etmek zorundaydı.

Kızına yaklaşırken kafasında işte bu düşünceler vardı. Lisa evlendiği gün de aynı pencerenin önünde konuştuklarını hatırlayıp şaşırdı. Kızı yine hemen hemen aynı pozisyonda duruyordu. Bunu kötüye yordu.

“Evet, inat etmekte devam ediyor muyuz?” diye sordu kızına.

“Hangi konuda?”

“Yine yasak yöne bakıyorsun da.”

Başıyla dışarı, avluyu işaret etti. Lisa cevap vermedi.

“Aptalca, anlamsız hayaller uğruna kocana karşı görevlerini boşlamak niyetinde misin?”

Lisa sakin sakin gülümsedi ve uzun zamandır içini kemiren kuşkulardan kurtulmuş gibi, her zamankinin aksine kendinden emin bir sesle konuştu:

“Yorma kendini baba. Kocama dönmemi söyleyeceksin biliyorum. Artık bu mesele halloldu. Bugün dönüyorum.”

Bu yanıtı beklemiyordu Merküri Avdeyeviç. Öylesine çetin bir mücadeleye hazırlamıştı ki kendini, işler bu kadar kolay halloluverince neye uğradığını şaşırdı. Heyecanını bastırmak için yüzünü ellerinin arasına alıp çevirdi. Bakışları yumuşamıştı. Kızının saçlarını okşayıp elini kızının alnına uzattı. İstavroz çıkarmak istemişti ama Lisa hafifçe onun elini itti.

“Senden zavallı Parabukinler’le ilgili bir ricada bulunmak istiyorum. Onları yersiz yurtsuz bırakmışsın. Ufak çocukları var, onlarla uğraşmayı bırak.”

Merküri Avdeyeviç bir şeyler fısıldayıp gülümsedi:

“Büyük işler için Tanrı sana zekâ vermiş, küçük işler içinse aptallık. Kafa yorduğun insanlara bak allah aşkına. Peki çok istiyorsan öyle olsun, kalsınlar. Çok da kalpsiz bir insan sayılmam, öyle değil mi? Fakat beni iyi dinle ve onların hayatına burnunu sokma. Öyle basit insanlar ki kadir kıymet bilmezler. Şu serseri adama gelince, azılı herifin tekidir. Böylelerine merhamet etmemek lazım.”

“Peki kalsınlar,” dedi kızına sarılarak “madem öyle, yaşayıp gitsinler.”

Lisa’nın kararı babasını azaptan kurtarmış, doğrusu evdeki havayı da canlandırmıştı. Artık Viktor Semyonoviç’in, karısını almak için gelmesini bekliyorlardı ve sanki hepsinin birden utanç duyduğu bir hatayı telafi etmek istercesine oradan oraya koşuşturarak hazırlık yapıyorlardı.

Lisa, Parabukinler’e sevinçli haberi vermek için barınağa koştu. Başında her zaman örttüğü ince şalı, üzerinde artık dar gelmeye başlayan okul kıyafetiyle, kırık kaldırım taşlarının üzerinde aceleyle yürüyordu. Kendisine tanıdık gelen her eve ve parmaklıklara, bahçe kapılarının altındaki oluk ve hendeklere, bahçelere kurulan sedirlere bakarak yürüyordu. Sanki bütün sıkıntılarını bir anda unutmuştu.

Barakaların önünde ilk karşılaştığı, Anoçka oldu. Anoçka boynuna iple bağladığı boş bir şişeyi sallayarak merdivenleri iki sıçrayışta indi. Lisa arkasından seslendi. Küçük kız bir an duraksadıktan sonra onu tanıyıp Lisa’ya koştu.

“İşte şimdi tıpkı eski halinize dönmüşsünüz,” dedi Anoçka. Gözlerini yeni bir şey keşfetmiş gibi Lisa’nın okul kıyafetine dikmişti.

“Annen evde mi?”

“Hayır yok, pazara gitti. Babam da rahatsız, yatıyor. Annem bana bakkaldan ayçiçek yağı almamı tembih etti.”

Boynundaki şişeyi salladı, sonra önce Lisa’ya sonra kendine bakarak sırtındaki eski ceketin astarını gösterdi ve çalımlandı:

“Baksana, bu ceket annemin. Ama bana biraz büyük geliyor. Annem benim üstüme göre yapacak.”

“Size uğramak istiyordum,” dedi Lisa, “ama şimdi sana rastladığıma göre gerek yok artık. Annene, eskisi gibi, evde oturabileceğinizi söyle.”

“Sahi mi, oturabilir miyiz?”

“Tabii.”

“Nasıl yani?”

“Yani eskiden olduğu gibi.”

“Nasıl yani, eskiden olduğu gibi?”

“Annene size kimsenin dokunmayacağını söyle. Evden çıkmayacaksınız, anladın mı?”

“Anladım. Ya babam?”

“Tüm aile. Anladın mı? Sen ve kardeşin de.”

“Hayır, hayır! Onu sormuyorum. Anneme söyleyebileceğimi anladım ama ya babama? Ona da söyleyebilir miyim?”

“Ah, canım, elbette ki söyleyebilirsin!”

Anoçka bir ayağını basamağa dayayıp hafifçe çömelerek üsteledi.

“O zaman hemen söyleyeyim babama, olur mu?”

“Elbette! Koş, haydi! Hoşça kal!”

Anoçka yayından boşalmış gibi fırladı. Gece barınağının merdivenlerine koştu hızla.

Lisa bir an öylece kararsız durdu. Önce geldiği yoldan dönmeyi düşündü. Fakat sonra omuz silkip kendi kendine söylendi: “Adam sen de! Ne fark eder ki!” Hangi yoldan giderse gitsin hiçbir şey değişmeyecekti. Eninde sonunda kocasının yanına dönmek zorundaydı. Her şey önceden belirlenmişti. O evin önünden geçmek hiçbir şeyi değiştirmeyecekti. O ev sadece geçmişinden bir parçaydı, hepsi bu!

Köşeyi döndü ve patika yolu tırmanmaya başladı. Okula yaklaştıkça adımları yavaşlıyordu. Oraya gitmek zor geldiği için değil, hayır, sadece tuğla duvarlar, alçak ve demir parmaklıklı pencereler arasında daha fazla zaman geçirebilmek için. Arada bir durup binanın duvarlarına dokunduğu bile oldu. Avuçlarında kireçle sıvanmış duvarların soğukluğunu hissetti. Daha önceden hiç tanımadığı bir iç sükûneti ıstırabını arttırmıştı, etrafındaki her şeyin umursamaz bir suskunluk içinde olması onu artık ne incitiyor, ne de üzüyordu.

Bahçe kapısına vardığında kafasını çevirip okul bahçesine bakmak üzereyken peşinden gelen ayak seslerini duydu: Anoçka çocuklara özgü çeviklik ve çabuklukla peşinden yetişmişti.

Nefes nefese kalmıştı, yüzü ışıldıyordu, fakat iri nemli gözlerinde şaşkın bir bakış ve korku dolu bir ifade vardı.

“Ne çabuk gittiniz,” dedi ona, boş şişeyi bir elinden öbürüne aktararak, “ben size teşekkür bile edemedim.”

“Ah, yapma! Teşekkür etmenin ne gereği var ki!” dedi Lisa gülümseyerek. “Neden böyle koştun, baban mı gönderdi yoksa?”

“Hayır, kendim gelmek istedim. Düşündüm ki annem eve döndüğünde, kızım teşekkür ettin mi, diye soracak. O yüzden koştum. Kızmadınız, değil mi?”

“Hayır, hayır, her şey yolunda,” dedi Lisa, derin bir soluk alıp elini Anoçka’nın omzuna koydu. “Her şey yolunda, merak etme!”

Kimsenin bulunmadığı sessiz bahçede Lisa, İzvekovlar’ın kilitli kapısına bir göz attı.

“Bu sıralar Vera Nikandrovna’yı gördün mü?”

“O burada oturmuyor artık,” diye yanıtladı Anoçka neşeyle. “Başka bir okula tayini çıktı. Çok uzakta. Size geldiğimiz gün ona da uğramıştık. Taşındığını gözümüzle gördük. Bütün eşyalarını arabaya yükleyip gitti.”

Lisa bir adım geriye gitti ve bahçe kapısına yaslandı, “Demek çok uzaklara gitti. Peki nereye biliyor musun?” diye sordu Lisa.

“Hayır. Ama isterseniz anneme sorabilirim. O biliyor.”

Lisa sustu.

“Ya Kiril? Onun hakkında, bir şey biliyor musun?”

“Hayır. Eğer isterseniz, Vera Nikandovna’ya uğrar öğrenirim. Size söylerim, ister misiniz?”

“İsterim, çok iyi olur,” dedi Lisa sevinerek, Anoçkanın ellerine sarılıp onu kendine çekti. “Haydi koş, öğreniver tamam mı?”

“Annemden izin alıp hemen giderim.”

“Peki, çok sevinirim,” dedi Lisa Anoçka’yı peşinden sürükleyerek, sonra aniden durdu ve “fakat ben niye seni götürüyorum ki? Senin bakkala gitmen gerekiyordu, haydi koş!”

Birbirleriyle vedalaştılar. Lisa hızla yürüdü. Adlandıramadığı umutların yeniden canlanmasının verdiği heyecanla adeta uçuyordu. Sokaklar artık umursamaz bir tavırla susmuyor, aralarındaki eski gizli anlaşmaya sadık kalmaya devam ediyorlardı.

Eve döndüğünde, kendisini almaya gelen Vitenka’yla karşılaştı. Vitenka onu sevinçle selamladı: Her şey beklemediği kadar kolay çözülmüş, onun çaba harcamasına gerek kalmamıştı.

“Biliyordum, biliyordum,” diyerek Lisa’ya sarıldı, onu odasına götürdü. Odada Lisa’nın mevsimlik giysileri, şapkası, kabanı ve eldivenleri vardı. Lisa evden tek elbiseyle çıkmıştı.

“Canım benim, canım!” diye fısıldayarak öpüyordu karısını Vitenka. Onu gören, yıllarca ayrı kaldıklarını sanırdı. “Biliyor musun ne oldu? Ben bir fotoğraf çektirdim. Ve onu harika bir çerçeveye yerleştirip senin tuvalet masana koydum. İlk önce bir şeyler yazmak istedim ama sonra vazgeçtim. Ne yazacaktım biliyor musun, ama söylemem... Sen ne istersen onu yazacağım, sen söylersin ben yazarım. Sonra sen de bir fotoğraf çektirir, benim söylediklerimi yazarsın, tamam mı? Resmini çalışma masamın üstüne koyacağım. Sen yokken sürekli resmine bakıyordum, hem de hangi resmine biliyor musun, hani Nastenka’nın getirdiği genç kızlık fotoğrafına. Ondan gözlerimi ayıramadım. Ah Lisa.”

Lisa hazırlanırken Vitenka yanında oturmuş konuşup duruyordu:

“Ben kaçığın, zibidinin biriyim zaten. Teyzeciğim de beni suçlayıp duruyor. Vityuşa diyor, her şey senin kötü terbiyenden kaynaklanıyor. Ben de diyorum ki neden beni suçluyorsunuz? Beni terbiye eden sizsiniz. Ama Lisa, canım benim, sana söz, kendimi değiştireceğim. Yemin ederim bir daha kavga etmeyeceğiz. Erkek değil miyim, kendimi toparlayacağım. O kadar!”

Evdekiler çaya kalması için ısrar ettilerse de kesinlikle istemedi. Tersine barışmalarını kutlamak için Meşkovlar’ı teyzesinin evine davet etti. Giderken kalabalık, mutluluklarını görebilsin diye yayan yürümeyi tercih ederek atlı arabayı boş gönderdi. El ele tutuşarak yürüyor, vitrinlerdeki fotoğraflara, kışlık mallara, şapkalara hatta ünlü bir firmanın ürettiği galoşlara bakıyorlardı:

“Biliyor musun?” dedi Vitenka, etraftakilerin başlarını çevirip onlara bakmasından büyük mutluluk duyarak “Geçenlerde savcının karısı geldi. Bir parti için davetiye getirdi bize. Muhteşem bir gece olacak. Gideriz değil mi?”

“Evet, tabii!”

“Kendine yeni bir balo elbisesi yaptırmıştın ya, onu herkese gösteririz. Ne kadar ilginç olacak biliyor musun, piyango bile çekilecek. Piyangoyu sana çektirecekler. Ne hoş değil mi?”

“Evet, tabii!” dedi Lisa yine.

Çok sessiz ve sakindi. Vitenka ise bu durumdan rahatsız oluyor, onu canlandırmaya çalışıyordu.

Eve vardıklarında piyango çekilişi için verilecek hediyeleri seçtiler. Vitenka odanın ortasına bir masa çekti, hediyeleri masaya bırakıp teyzesinin yanına geçti. Meşkovları karşılamak için yapılan hazırlıkları görmek istiyordu.

Lisa uzun süre piyango öteberilerine bezgin bezgin baktı. Bu eşyalardan hiçbiri onu ilgilendirmiyordu, çünkü her biri ona yabancıların eliyle kurulan bir evde yaşadığını anımsatıyordu. Fakat bir yandan da bunlar, her ne kadar katlanmak zorunda olduğu gerçekleri hatırlatsalar da, ister istemez bu duvarlar arasında sıkışıp kalan yaşantısının birer parçası olmuşlardı, Lisa bunlara dokunduğunda sanki kendinden başka kimseye söyleyemediği sırları dile getiriyordu. Gözü, üzerinde kültablaları, kadehler, vazolar, gümüş kaplama kadın heykelciklerinin, köpek ve gagaları açık kuş şeklindeki bronz bibloların bulunduğu masaya takılınca geçmişindeki her şeye veda ettiği o ilk sabahı hatırladı. O zaman da üzeri düğün hediyeleri ile dolu masanın yanındaki koltuğa oturmuştu. Masanın kasıtlı olarak donatıldığı hemen belli oluyordu.

Fakat yavaş yavaş yüzü tuhaf bir tebessümle aydınlanmaya başladı, dalgın ve aynı zamanda pervasız, avare ve kaygısız…

Teyzesinin yanından yapılan hazırlıklardan duyduğu heyecanla dönen Vityuşa onu bu vaziyette buldu.

“Neden böyle kederlisin?” diye sordu endişeyle. “Yoksa bu eşyalara kıyamıyor musun? Bunlar için üzülmeye değmez. Sana daha iyilerini alırım. Birlikte gider alırız, tamam mı? Şunları verelim gitsin. Üstelik bunlar çok az, bir şeyler daha verelim. Şubnikovlar kimmiş görsünler. O yüzden bu eşyalara acıma.”

“Hayır, hiç acımıyorum,” dedi Lisa yavaşça.

“O zaman neden neşesizsin?”

“Sana bir şey söylemek istiyorum...”

“Evet, evet, söyle,” diye telaşla yalvardı Vityuşa.

“Çocuğum olacak.”

Vitenka bir an sustu. Sonra belini doğrultup dimdik durdu. Bıyıklarını düzeltti ve öksürdü.

“Senin çocuğun değil, bizim çocuğumuz,” diye düzeltti Vityuşa üstüne basa basa. “Benim ve senin. Benim –Şubnikov’un, Şubnikov’un oğlu olacak, küçük Şubnikov!”

Adam az daha tavana fırlayacaktı. Kollarını kocaman açıp Lisa’ya yaklaştı. Onu koltuktan kaldırıp havaya atmak istedi.

OTUZ BEŞ

Yarbay Polotensev akşam gelen bir telefondan, mahkûm Ksana Afanasyevna Ragozina’nın doğum sonrasında, hapishane revirinde can çekiştiğini öğrendi. Ona bir emri olup olmadığını soruyorlardı.

“Bilinci yerinde mi?” diye sordu Polotensev, olumlu yanıt alınca da derhal oraya geleceğini söyledi.

Telefon çaldığında hayır balosuna gitmeye hazırlanmaktaydı. Giysilerini, çamaşırlarını ve kol düğmelerini sandalyelerin üstüne sermiş, tırnaklarını törpülemekle meşguldü. İşinde çok ama çok titizdi. Ragozin meselesinde de doğru dürüst bir ilerleme kaydedemediği için, Ragozin’in karısını bir kez daha sorguya çekme fırsatını kaçırmak istemiyordu, hele böyle bir anda, kadın ölüm döşeğindeyken. Hemen arabacıyı çağırmalarını emretti.

Onlara en fazla bilgi verebilecek insan, o ana kadar diğerlerinden daha az baskıya maruz kalmıştı: Hamileliği Ksana Afanasyevna’yı sürüp giden sorgulardan bir dereceye kadar korumuştu. Ama soruları yanıtsız bıraktığı için onu iki kez karanlık ve soğuk bir hücreye atmaktan da çekinmemişlerdi. Mutfağında matbaa şeritleri ve kilerde başka baskı malzemeleri buldukları için kadını suç ortağı olarak görüyor, bildirilerin onun gözü önünde basıldığını düşünüyorlardı. Ama o, kimsenin adını vermedi ve saklanan, yakalanana kadar da yargı önüne çıkartamayacakları kocasının peşinden gitmelerine yol açacak hiçbir şey söylemedi. Savurdukları tehditler hiçbir işe yaramamış, hapishanedeki yaşam koşullarını düzeltmek gibi rüşvet önerilerinin hepsi boşa çıkmıştı ve nihayet Polotensev verilebilecek en doğru kararı vermiş ve kadını kendi kaderine terk etmişti; sıkıntıya, açlığa ve korkuya…

Doğum sancıları, terk edildiği hücredeyken başlamış ve Ksana ancak sabaha karşı bir sedyeye konularak hastaneye götürülmüştü. Kan kaybı o kadar fazlaydı ki, doktor gelene kadar hastayla ilgilenen ebe, anneyi kurtarmaya çalışmanın boş bir çaba olduğunu düşünmüştü.

Buna rağmen bebek sapasağlam doğdu. İncecik teninin altından, damarları olduğu gibi görülüyordu. Tepesinde bir tutam keçeleşmiş koyu kahverengi saç vardı. Büyük ağızlı bir oğlandı. Yumruklarını sıkmış, morarmış dizlerini karnına doğru çekmişti. Gözleri kapalı, kulakları kafasına neredeyse yapışıktı. Kulak memeleri sanki pudralanmış gibi, bembeyazdı. Fazla ağlamıyordu, ağzının kenarları, yaşlı adamlar gibi hafifçe büzüşmüştü. Yıkanıp paklandı, gözlerine ve burnuna ilaçlar damlatıldığı zaman yaygarayı bastı, sonra göbeği bağlandı. Yıkandığı küvetin içinde doğum odasına bitişik bir odaya götürülürken ağlaması artmıştı.

Ksana Afanasyevna ise iyice takatsiz kalmıştı. Yine de kendisini muayene etmeye gelen, ayrı bir odaya yerleştirilmesi için emirler veren doktora çocuğunu görmek istediğini söyledi. Bebeği tozlu, isli bir bezle kundaklayıp annesine getirdiler. Süt vermesi kolay olsun diye yakınına yerleştirdiler. Ama ne yazık ki kadının hiç sütü yoktu, bebek de boşu boşuna emiyor ve süt gelmeyince feryat ediyordu. Nihayet, belki de açlıktan, göz kapaklarını araladı ve anne, o anda çocuğun küçük bulanık ve donuk gözlerini görebildi.

“Gözleri koyu kestane,” diye mutlulukla fısıldadı.

Piyotr Petroviç’in gözleri de koyu kestaneydi.

Sonra bir sütanne bulduklarını söyleyerek bebeği aldılar. Öğlene doğru hapishanenin koğuşlarından birinde, bebeği beslemeyi kabul eden bir köylü kadın bulundu. Hemşire bebeğin ayağına bir hastane plakası bağladı. Plakanın bir yüzüne “Ragozin”, diğer yüzüne ise “Hapishane kilisesinde vaftiz edilmiştir” yazıldı. Adı ve doğum tarihi için plakada boşluk bırakılmıştı.

Bebek, gri bir hapishane ceketine sarılarak bir hastabakıcının kucağında ve bir gardiyan eşliğinde hapishanenin kadınlar koğuşuna götürüldü. O gün mevsimin ilk karı yağıyor, kar taneleri bebeği sardıkları ceketin üzerinde ıslak izler bırakıyordu, hastabakıcı ise şefkatle üşümesin diye bebeğin kafasını sıkı sıkı örtüyordu. Gardiyan, silahı belinde, önlerinde yürüyordu. Hapishaneye geldiklerinde kapıyı açan bekçi gülümsedi ve:

“Gitgide çoğalıyoruz ha!” diye bağırdı.

Girişten epey uzak bir noktadaki koridora açılan kapıyı bekleyen gardiyan, bekçinin çınlayan vahşi kahkahalarının yankısını duydu.

Bebeği koridorun sonundaki hücreye götürdüler. En dipteki ranzada iriyarı bir mahkûm kadın, keten gömleğinin yakasını açmış kendi bebeğini emziriyordu. Hemşire, bebeği onun ranzasına bırakıp yüzünü açtı:

“Al işte sana bir evlatlık, ona merhamet göster ve iyi bak.”

Diğer mahkûmlar ranzalarından kalkıp sütannenin çevresini sararak bebeği incelemeye başladılar. Sütanne kendi bebeğini yastığın üstüne koyup yeni bebeği kucağına aldı.

“Seninkinden daha sıskaymış,” dedi kadınlardan biri.

Sütanne, bebeğin ağzını ıslak memesine yaklaştırdı. Yeni doğan bebek havayı yutarak güçsüz hamlelerle emmeye başladı. Sütanne, güçlü parmaklarıyla bebeğin dudaklarını göğsünün etrafında sıkıştırınca çocuk çenesini oynatarak sık sık soluk almaya başladı.

“Başardı,” dedi hemşire.

“Anası yaşıyor mu?” diye sordu sütanne, boşta kalan eliyle bebeği pışpışlayarak. Bebek, biraz gerisine yatmıştı, birden ağlamaya başladı.

“Daha yaşıyor,” dedi hastabakıcı.

Herkes koğuşun yeni sakininin süt emmeyi öğrenmesini seyrediyordu. Öyle görülüyordu ki, bebek bu işten hoşlanmaya başlamıştı, öyle ki plakanın bağlı olduğu ayağını kundaktan kurtardı ve hafifçe çırpındı.

“Bezim yok,” diye yakındı sütanne.

“Anası ölürse ondan kalan giysileri alır, onlardan bebeğe bez yaparsın,” dedi kadınlardan biri.

“Siz bu işle ilgilenirsiniz değil mi?” diye sordu sütanne hemşireye.

“Merak etmeyin ben size ulaştırırım,” dedi hemşire de. Çıkarken ekledi: “Peki, tanrı yardımcınız olsun.”

Ksana Afanasyevna gerçekten ölmek üzereydi. Öyle ki yattığı odaya giren Polotensev geç kaldığını zannetti.

Yatağın başında sallanan lamba, Ksana’nın sapsarı kesilmiş yuvarlak alnını, sivri burnunu ve çıkık elmacık kemiklerini aydınlatıyordu. Üzerlerine karanlık gölgeler düşen göz çukurları hareketsiz duruyordu. Zayıf, ince boynu gölgede parlıyordu. Hastanın ağzı yukarı açılmış, dişleri görünmüyordu. Yastığın üstünde dağınık duran saçları yüzünden küçücük görünen kafası bir çocuğunkine benziyordu.

Polotensev kadının yattığı yatağın önüne oturdu, öne doğru eğilerek çenesini sıvazladı. Bir hekim gibi, hastanın yaşamla mücadelesini gözlüyordu. Eli yorganın altında olmasaydı kadının nabzını da saymak isterdi. Bir süre sonra onun uyanmak üzere olduğunu anladı. Kadın herhalde odaya girdiğini anlamıştı.

“Su...” dedi kadın, sesi anlaşılırdı.

Polotensev masadan bardağı alıp kadının dudağına yaklaştırdı. Hasta sudan bir yudum aldı ve gözlerini araladı, Yarbay kadının onu fark ettiğini hissetti.

“Beni tanıdınız mı?” diye sordu Polotensev, ama kadın yanıt vermedi.

“Nasılsınız?”

“Fena değil,” dedi kadın, sonra tekrar gözlerini kapattı.

“Ama durumunuz pek iyi sayılmaz. Hatta tehlikeli bile. Üstelik artık bir oğlunuz var, onu düşünmelisiniz.”

Kadın nefes almakta zorlanıyordu. Güçlükle uzatmaya çalıştığı eli, çaresizce battaniyenin üzerine düştü, kolu, karaya saplanmış uzun bir kanoya benziyordu.

“Siz göçüp gittiğinizde oğlunuzu kim düşünecek? Yalnız babası. Fakat bir oğlu olduğundan haberi bile yok. Kimden öğrenebilir ki?”

Ksana Afanasyevna dirseklerinin üstünde doğrulmaya yeltendi.

“Hayır hayır rahatsız olmayın, ne demek istediğimi biliyorsunuz herhalde,” dedi Polotensev.

Kadına yaklaştı. Kadın kalan son gücünü gözlerinde toplamış, dimdik ona bakıyordu. Gözleri kaymıştı ama alev alev yanan gözbebekleri tek bir noktada sabitlenmişti.

“Görüyorum ki ne demek istediğimi anladınız. Yanılıyor muyum? Yani eğer bebek ölürse kocanız sizi bağışlamaz. Söyler misiniz, Ragozin’e bir oğlunun dünyaya geldiğini kim söyleyebilir?”

Yarbay kadının elini tutup hafifçe silkeledi:

“Söyleyin haydi. Çok geç olmadan söyleyin! Ragozin’e oğlunun olduğu haberini kim verebilir? Kim? Size soru sordum.”

Kadın elini uzattı ve başını yastıktan hafifçe kaldırmak istedi, ama beceremedi. Polotensev eğildi ve kulağını onun yüzüne yaklaştırdı. Kadının yüksek ateşten birbirine vuran dişlerinin tıkırtısını duydu.

Kadın fısıldadı, söyledikleri kelimesi kelimesine anlaşılıyordu:

“Siz kocamı da bana yaptığınız gibi öldürmek istiyorsunuz.”

Polotensev irkildi:

“Siz aklınızı kaçırmışsınız! Çocuğunuzdan bahsediyoruz. İlk çocuğunuzu kaybetmişsiniz. İkincisini de mi kaybetmek istiyorsunuz?”

“Oğluma da, bana yaptığınız gibi öldüresiye işkence edeceksiniz,” dedi güçlükle Ksana Afanasyevna.

Yarbay ayağa kalktı:

“Son kez söylüyorum: Oğlunuzun doğduğunu kime söylemem gerekiyor?”

Kadın yüzünü duvara çevirdi. Yarbay sandalyeyi itti, birkaç adım yürüdü. Bir süre düşündükten sonra diğer hastaların duyabileceği bir sesle sordu:

“Son bir isteğiniz var mı? Ben çıkıyorum.”

Şimdi daha çok titreyen kadının üstündeki battaniye şişip kabarmıştı.

Birden yüzünü Polotensev’e çevirip mırıldandı:

“Adını Piyotr koysunlar!”

Polotensev öfkeyle omuzlarını silkti.

“İkinci bir Piyotr Petroviç’i başımıza bela mı etmek istiyorsunuz? Hayır, bu tür vasiyetleri kabul etmiyoruz. Sıradan bir hapishane adı konulacak. İvan!”

Yarbay hastane odasında kasıla kasıla biraz daha dolaştı. Sonra öfkeyle dışarı çıktı.

Çıkarken yardımcısına öfkeyle homurdandı:

“Lanet olsun! Bu insanlar ne kadar da duygusuz!”

Evine uğrayıp üstünü değiştirmek istiyordu. Tam hazırlanıp çıkacakken telefon çaldı. Sırtından pelerinini atmadan çalışma odasına gidip telefonu açtı. Hapishane kalemi Ksana Afanasyevna’nın az önce öldüğünü bildiriyordu.

Yarbay sadece “Peki...” dedi ve sonra baloya gitmek üzere yola koyuldu.

OTUZ ALTI

Balo, ilan edilen saatten geç başladı. Çekilişe katılacak eşyalar fuayede sergileniyordu, bu eşyalar salonun yarısını kaplamıştı. Hayır işleri için çalışan hanımlar hâlâ koşuşturuyor, raflardaki ve masalardaki son düzenlemeleri yapıyorlardı. Piyango çarklarının yanında, lüle lüle saçları, açık mavi giysileri, yuvarlak yüzleriyle Murillo’nun meleklerini andıran genç kızlar duruyordu: Gecenin şanslı numarasını onlar belirleyeceklerdi. Hazırlıkları tamamlamakla meşgul olan hanımlar zaman zaman onların yanına uğrayarak saçlarına ya da kıyafetlerine çekidüzen veriyorlardı. Serginin ortasında piyangonun en değerli hediyesi, yaldızlı bir çerçeveye konmuş bir resim duruyordu: Bir Kolmogor ineği resmi. Hemen altında duran kasımpatı buketi ise piyangoyu kazanan şanslı kişiye takdim edilecekti. Etraftaki her şey parlıyor ve kıvılcımlar saçıyordu: Semaverler, mürekkep hokkaları, üzerleri nakış işli Tatar işi terlikler, şampanya şişeleri, gramofon boruları, çalar saatler, mandolinler ve kıyma makineleri. Sofrada bir kuş sütü eksikti ve ne Nadson’un duygusal şiirlerinin hayranları ne de kaktüs uzmanları unutulduklarını iddia edebilirlerdi.

Kadınlar, her şeyin mükemmel olduğuna kanaat getirdikten sonra salondaki konseri dinlemeye geçtiler. Lisa en öndeydi, sahneyi iyice görebiliyordu.

İgor Pavloviç Svetuhin, üstünde frakla “olmak veya olmamak” tiradını öyle bir okuyordu ki, herkes onu saygıyla karışık bir dikkatle, gözlerini ayırmadan izliyordu. Memurlar, subay ve albaylar, soylu genç hanımlar, sanki aktörün önlerine koyduğu hayata ve ölüme dair o ezeli ve ebedi sorunu bir kez daha ve sonsuza dek halletmek üzere toplanmışlardı oraya. Svetuhin monoloğu önce sade bir şekilde okudu, ama sonra bu sadelik sona erdi ve monolog tamamen teatral bir biçim aldı. Her sözü, her jesti haykırıyordu adeta: İşte görün ne kadar cazibeli, insanı büyüleyecek kadar sade ve bir o kadar da doğal olduğumu! Birden minnet dolu bir alkış koptu, ünü tartışılmazdı ve kimse bunu inkâr etmeye cüret edemezdi.

Svetuhin’den sonra sahneye küçük yuvarlak bir masa ve koltuk yerleştirildi ve seyircilerin karşısına Pastuhov çıktı. Bu, fazla tanınmayan ama kendine güvenen oyuncu, oradakileri etkisi altına alan olağanüstü bir merak duygusuyla selamlandı.

“Biliyor musunuz,” dedi Pastuhov, koltuğa rahatça oturup, “sizi şaşırtmak niyetinde değilim, ama madem ki beni davet ettiniz, size bir komediden fragman okumak istiyorum. Sizi sıkmayacağım, sadece küçük bir parçasını okuyacağım tabii, bir sayfiye evinde, bir kadeh şarap eşliğinde dostlarıma da okuyabileceğim bir şey, her neyse, başlıyorum…” İzleyiciyi etkilemek için en ufak bir çaba göstermeden, sadece kendisi için okuyormuş gibi elindeki notlardan okumaya başladı. Biri onu engellemeye çalışacakmış, sesi yetmeyecekmiş, tavırları birilerini rahatsız edecekmiş, hiçbir şey umrunda değildi. Kendine duyduğu o yapmacıksız güvenle, herkesin sabırsızlıkla kendisinden beklediğini yapıyordu.

Herkes dikkat kesilmişti. Önce yüzlerde hafif gülümsemeler belirdi sonra herkes kahkahaya boğuldu. İzleyici kendini tutamayarak sürekli gülüyordu, ara sıra gülüşmeleri frenleyen, yalnızca, daha eğlenceli bir şeyleri kaçırma endişesiydi. Pastuhov’un okuduğu bölüm bittiğinde salon alkışlardan inliyordu. Alkışları kabul etmek için sahneye döndüğünde Pastuhov da oldukça mütevazı, neşeyle gülüyordu. Olağanüstü şirin görünümünden, müthiş komik ve karşı konulmaz bir iş yapacağından bir an için bile kuşkuya düşmediği anlaşılıyordu. Halbuki yaptığı, küçük ve önemsiz bir şeydi ve onlara yapabileceklerinin tamamını göstermek niyetinde değildi. O halde istedikleri kadar gülebilirlerdi tabii, ama bunun, bu kadar yaygaraya değmediğinin farkına varmak kaydıyla…

Gecenin gösteri bölümü Pastuhov’un müthiş başarısıyla tamamlanırken seyirciler de salondan çıkmaya başladılar. Artık piyango çekilecekti. Piyango biletlerinin üzerindeki mühürler çıkartıldı, açık mavi kıyafetleriyle melekler küçücük ellerini daldırarak rulo haline getirilmiş kâğıtları çektiler; hanımlar, yüzlerinde büyüleyici tebessümleri, raflara yerleştirilen hediyeleri bulup kazananlara vermek için işe koyuldular.

Gençler, kenara çekilerek, çekilişin yapılacağı yere yürüyen Svetuhin’le Pastuhov’a yol açıyorlardı. Yanlarında, tiyatro kostümlerinin arasından seçtiği çuval gibi duran, rahat görünümlü akşam kıyafetiyle Mefodi vardı. Mefodi, bulunduğu durumdan hoşnut ve gururluydu, sanki bu iki ünlü arkadaşına gösterilen itibardan kendisi de pay alıyordu. Üçü birden başında Lisa’nın bulunduğu çarkın yanına geldiler. Diğerleriyle birlikte, verilecek hediyeler arasında bulunan inek üzerine espriler yaparak bilet satın almaya başladılar. Sütünden dondurma ve eski kaşar yapılabileceğini söyleyerek ineğin reklamını yapıyorlardı. Piyangodan bir deste kürdan kazanan Mefodi ineğe bakarak artık tek ihtiyacı olan şeyin biftek olduğunu söyledi. Bu biletlerden kendisine beş tane biberon çıkan Svetuhin ise iç geçirerek:

“Artık eskisi kadar dikkat çekmediğimin çoktan beri farkındayım. Ve siz bana hâlâ Hamlet’i beğenip beğenmediğinizi söylemediniz bile. Allah aşkına söyleyin bana, en azından o ayaktakımının idolünden, Pastuhov’dan daha iyiydim değil mi?” dedi.

“Gücenmeyin,” dedi Lisa gülerek “gerçi ikinizi karşılaştırmak pek doğru olmaz ama Aleksandr Vladimiroviç sizin Shakespeare’i yendi!”

“Bir dakika, açılın,” dedi Pastuhov, İgor’un önüne geçerek, “İgor Pavloviç! Papucun dama atıldı, bugün benim günüm.” Otuz iki dişini göstererek gülümsedi. “Lütfen, bana da bilet verin... Kendi elinizle, on tane!”

Kazanan numara açıklanana kadar dördü de büyük bir ciddiyetle sessizliği korudu.

“Aman tanrım, acaba ne çıktı bana? Heyecandan bayılacağım,” dedi Pastuhov elini kalbine bastırarak.

Çıkan hediyelerin bulunması biraz zaman aldı, Lisa etiketlere bakarken her biri pür dikkat, onun hareketlerini izliyor, onu acele ettirerek tahmin yürütüyorlardı: “Saplı tencere! Şemsiye! Dikiş makinesi!” Ve nihayet hep bir ağızdan bağırdılar: “Bir sürahi!”

Lisa’nın elinde, muazzam bir kristal sürahi vardı. Üzeri, nar kırmızısı oyma desenlerle işlenmişti. Pastuhov sürahiyi Lisa’nın elinden minnet dolu bir reveransla kabul etti. Hayranlık dolu bakışlarını sürahiden ayırmadan:

“Ne yazık ki, sizin de bildiğiniz gibi şans bazen kötü oyunlar oynar. Bize yaptığı iyiliklerden ötürü bunun sahibi, eşine ender rastlanır bir insan olan bu dostumuzdur,” dedi ve hafif bir baş selamıyla sürahiyi Mefodi’ye takdim etti.

“Bir dakika!” diyerek durdurdu onu Mefodi, coşku dolu, telaşlı bir sesle. “Tanrı iradesine karşı gelinmez.”

Sürahinin tıpasını çıkarıp Pastuhov’un gözüne yaklaştırdı.

“Bunun ne anlama geldiğini anlamıyor musun çılgın adam!”

Pastuhov tıpaya baktı. Sonra korkuyla eliyle ağzını kapatarak kafasını sallamaya başladı:

“Beni çok korkuttun! Anlıyorum, tabii ki anlıyorum.”

Tıpayı alıp, frağının cebine sakladı. Sürahiyi Mefodi’ye uzatarak:

“Şunu sen taşı,” dedi.

“Sembolik!” dedi Svetuhin.

“Gizemli,” diye yanıt verdi Pastuhov ve Svetuhin’le Lisa’ya yönelerek bir ispirtizmacıyı taklit etti.

Gülüştüler. Çekilişin yapıldığı yere gelenlerin sayısı hızla artıyordu, dolayısıyla oradan uzaklaşmak zorunda kaldılar. Lisa da onlarla birlikte çarkın yanından uzaklaşınca Svetuhin bunu fırsat bilerek kulağına fısıldadı:

“Kaybettim! Bunu mutlaka telafi etmelisiniz. Mesela ilk valsle,”

Lisa, ilk vals için başkasına söz verdiğini söyledi. Svetuhin’in kendisine inanmamasından korktuğu, bakışlarından okunuyor, Svetuhin’se hayranlık dolu bakışlarla Lisa’yı seyrediyordu. Genç kadının heyecanlanması hoşuna gitmişti. Gençliğinden hiçbir şey kaybetmediği gibi, üstüne bir de kadınlık güzelliği eklenmişti.

“Peki, peki inanıyorum. Ama söz almadan sizi bırakmam. Peki, vals olmasın, herhangi bir dans da olabilir, söz mü?”

“Herhangi bir dans mı? Neden olmasın?”

Konuşmalarını Mefodi böldü. Svetuhin’in ceketinin eteğini çekiştirerek “Haydi çabuk ol gidelim, bizi savcıyla tanıştıracaklar,” diye söylendi. Sesi heyecanlıydı.

Oznobişin kibirli bir tavırla Pastuhov’u savcının karısına takdim etti. Kadın da oynadığı fragman için onu tebrik etti. Pastuhov’a karşı sonsuz bir hayranlık duymuştu, sürekli, bunun hayatında dinlediği en iyi resital olduğunu, şehirde bundan daha eğlenceli ve muhteşem komedileri olan bir yazar daha tanımadığını söylüyordu. Pastuhov, başı hafif öne eğik, yüzünde kendinden emin ve muzaffer bir tebessümle onu dinliyordu.

“Herkesi hayretler içinde bıraktınız. Sizi cemiyet adına kutlarım, teşekkürler.”

“Evet, evet, kutlarım sizi,” dedi savcı da, Pastuhov’un elini sıkarak. “Mütevazı kulübümüzde bir yıldız gibi parladığınızı söylemeliyim. Fakat yeteneklerinizi kendinize saklayarak bizi onlardan mahrum etmeniz günah değil mi?”

“Efendim,” dedi Pastuhov, “eserlerimin sizin seviyenizde insanların ilgisini çekeceği aklımın ucundan bile geçmezdi.” Pastuhov bunu söylerken kırk yıllık ahbabıyla konuşuyormuşçasına rahattı.

“Aman efendim,” dedi savcı “elimize hiç mi kitap almıyoruz ya da hiç mi tiyatroya adımımızı atmıyoruz, veya… Ne bileyim olgularla hiç mi alakadar olmuyoruz?”

“Hayır, hayır,” diye atıldı Pastuhov, “demek istediğim… Bana öyle geliyordu ki, hakkımdaki kuşkular yüzünden beni başka bir sıfatta görmek istemiyor olabilirsiniz.”

“Kuşkular mı? Biz sadece sizin yetenekli olduğunuzdan kuşkulanıyorduk.”

“Size kendi yeteneğimi kanıtlama fırsatı vermezdi yönetiminizdeki yüksek makamlar. Öyle değil mi?”

“Beni görmenize izin vermezler miydi? Ah, evet, evet, evv-e-et, şimdi anladım. Bahsettiğiniz, şu mesele mi? Ah siz, tüm kartlarımı açmaya zorluyorsunuz beni. Lütfen! Biz sizi kasten hiçbir yere bırakmıyorduk, çünkü sizi halkın karşısına çıkarmak istiyorsak, nereye bırakabilirdik ki?”

Pastuhov eliyle yüzünü sıvazladı. O anda sanki yüzündeki haylaz çocuk ifadesini eliyle silmiş, içten bir kahkahanın ardından bu ifadenin yerini bir vapur teknisyeninin yüz ifadesi almıştı.

“Bakın,” dedi savcının karısı, savcıyla Pastuhov’un arasına girerek “sizin arkadaşınıza tıpasız sürahi düşmüş.”

Mefodi’le Svetuhin, Pastuhov’un işi nasıl kıvıracağını tedirginlikle bekliyorlardı. Aleksandr Vladimiroviç, yüzünde kendinden emin bir tebessüm, cebinden tıpayı çıkarıp çiftin gözlerinin önünde salladı. “Tıpayı saklamıştım çünkü oyunculara güvenilmez, hayal kurmayı sevdiklerinden akılları da biraz kıttır, her şeyi kaybederler. Tıpa da bana bilimsel bir deney için gerekli.”

“Öyle mi, sizin bilimsel araştırmalarınız da mı var?” dedi savcının karısı.

“Siz nohut sever misiniz efendim?” diye sordu Pastuhov.

“Nohut?” Savcı şaşırarak sormuştu, fakat yine de nezaketi elden bırakmıyordu. İyice meraklanmıştı.

“Fransızlar nohut çorbası içer. Akşamdan kalanların rahatsızlıkları için bir ilaç gibidir. Bunu daha önce duymamış mıydınız, tavsiye ederim. İşte o çorbayı yaptığınız zaman nohutun içine kristal bir tıpa koyduğunuz zaman nohut daha çabuk ve yumuşak pişer. Bunu bana büyük bir lezzet uzmanı söyledi. Ben de denemek istiyorum.”

“Aman tanrım ne kadar ilginç,” dedi gülerek, espriden etkilenen savcının karısı. Çünkü onun yanında hiç kimse savcının akşamdan kalma olabileceğini söylemeye cesaret edememişti şimdiye kadar.

Pastuhov tıpayla oynamayı sürdürerek savcıya yaklaştı ve kendinden emin bir sesle:

“Demek ki efendim, kurnaz planınız gerçekleştiği ve bu akşama kadar burada kaldığım için artık beni şehrinizde tutmanıza gerek yok,” dedi.

“Nasıl gerek yok? Sizi daha yeni tanıdık,” dedi savcı ve o anda içinden gelen bir konukseverlikle Pastuhov’a sarıldı. “Asıl şimdi sizi buralarda tutmak zorunlu oldu. Sizi hiçbir zaman bırakamayız. Bizim özel çevremizde okuyarak bizi onurlandırmanızı rica edeceğiz.”

“Evet evet, bizim özel çevremizde,” diye atıldı savcının karısı. “Şimdi, hemen söz alalım sizden.”

Görünürde işler yolundaydı, herkes halinden memnun bir tavırla gülümsüyordu. Fakat Pastuhov’un, eline geçirdiği fırsatı tepmeye hiç niyeti yoktu, resmiyeti bir tarafa bırakıp amacına ulaşmayı kafasına koymuştu.

“Yine de efendim... Bizim çevremiz derken gökyüzündeki bir turnadan söz ediyorsunuz ama avcunuzdaki serçeyi hep unutuyorsunuz.”

“Ne serçesi,” diye şaşırdı savcı, kaşlarını çatmıştı.

“Ah serçe dedim de, ama kendimi daha çok, kibrit kutusuna hapsedilmiş bir karafatma gibi hissediyorum,” dedi Pastuhov.

“Bir serçe? Bir karafatma? Burada yarattığınız coşkudan sonra mı? Bu sizi biraz şımartmış galiba. Ayrıca… Bahsettiğiniz şey yine…”

“Evet tam da o meseleye değinecektim efendim,” diye üsteledi Pastuhov.

“Ah efendim, yine o önemsiz olaydan bahsediyorsunuz. Yarın hemen emir vereceğim... Ondan sonra turna olup göklere veya istediğiniz yere uçun!”

Sonra Oznobişin’e döndü:

“Sevgili Oznobişin, lütfen, sabah ilk işiniz bana hatırlatmak olsun... Şu tatsızlık yaratan meseleyi çözelim.”

“Svetuhin’le ilgili bir ricada da bulunmak istiyorum,” dedi Pastuhov.

“Evet, Bay Svetuhin’in işine de bakarız. Lütfen, bir dakika, çekilişin yapıldığı yerde duran şu kel kafalı adamı görüyor musunuz? Yarbay değil mi? Bana gelsin, çağırır mısınız, lütfen!”

“İşte,” dedi Pastuhov rahatlayarak, “artık ben sadece sahnede değil istediğiniz yerde, İspanyol kadını kılığında kastanyetle dans etmeye hazırım.”

“Biz sizi buna mecbur edeceğiz! Evet, evet,” dedi savcı, şakayı sürdürerek, sonra başıyla selam verip karısının peşinden yürüyerek uzaklaştı.

Pastuhov bir süre yerinde kalakaldı, savaşın ortasında, kazanılan bir zaferin ardından keyifle sigarasını tüttüren bir adam gibi, burun delikleri titriyordu; avını dişlerinin arasına almış gibi kasılmıştı dudakları. İki arkadaşı huşu ve hayranlıkla onu seyrediyordu.

“Haksız mıymışım?” dedi Mefodi keyifle.

“Sen bir azizsin,” diye onayladı Pastuhov alçakgönüllü bir edayla. Bu arada ciddi ve vakur bir ifadeyle tıpayı sürahinin ağzına yerleştirmişti. “Nohut çoktan pişti, artık buna ihtiyacım kalmadı.”

Sonra büyük bir neşe içinde dostlarının koluna girdi.

“İleri, marş, büfeye!” dedi.

Hızlı ilerlemenin olanağı olmadığı için, insanların tek yapabildiği, gürültücü kalabalığın içinde yalpalamaktı. Çekilişte şanslı olanlar, kazandıklarını dağıtacak, olmayanlar üzüntülerini içlerine gömeceklerdi. Çekilişe katılmayanlar ise paralarını şans oyunlarının cazibesine kapılmadan harcayacaklardı.

Viktor Semyonoviç Şubnikov da kesinliği şansa yeğleyenlerdendi. Eğlence sürerken ahbaplarıyla birlikte barda bir masada oturmaya devam etti, kalkmaya da niyetli görünmüyordu. Tek isteği Lisa’ya seyretmek ve onun, sosyete içinde büründüğü yeni rolüne ne kadar yakıştığını görmekti. Nihayet oturduğu masadan kalkıp çekilişin yapıldığı yerin civarında insanların arasından karısını izlemeye koyuldu. Evet, tam manasıyla mutlu bir adam olduğunu söyleyebilirdi. Lisa’nın kıyafeti orada bulunan herkesinkinden daha gösterişli, mücevherleri kimseninkiyle kıyaslanamayacak kadar göz alıcıydı. Saçları diğer kadınlarınkinden daha güzel taranmıştı, hatta belki de balodaki en güzel saçlardı. Onun bulunduğu şans çarkının etrafı hepsinden daha kalabalıktı. Karısının tebessümü herkesinkinden daha büyüleyiciydi. Öyle zarif bir yürüyüşü vardı ki, sanki yürümüyor, havada süzülüyordu. Dokunduğu her şey adeta onun dokunuşuyla değer kazanıyordu. Evet, o tek kelimeyle Şubnikov adına layık bir kadındı.

Vitenka onun yanına gitti. Yüzünü gülücükler kaplamıştı. Karısına yanaştı:

“Görüyorum ki tüm hediyeleri dağıtacaksın.”

“Dükkanda çalışmam işe yaramış,” dedi Lisa neşeyle, “sen içtin mi?”

“Dostlarla, dostlarla! Seni bekliyoruz.”

“Gelemem. Görmüyor musun, nelerle uğraşıyorum?” ve aynı neşeli, kayıtsız tonla ekledi: “Eğer bir itirazın yoksa Svetuhin beni dansa davet etti.”

Karısının başarısını kendi başarısı gibi gören Vitenka’yı bu beklenmedik haber kızdırmadı: “Yeter ki bana sor, her zaman izin veririm!”

Lisa hiçbir şey demeden canlı adımlarla yerine döndü ve kura çekmeye, kazanan biletlerle hediyelerin üzerindeki etiketleri karşılaştırmaya devam etti. Gerçekten de yapılacak bir sürü iş vardı.

Vitenka aşktan sarhoş olmuş bir halde büfeye döndü. Rastladığı bir çingene kadına da fal baktırdı. Papağanın kutudan çektiği kağıtta:

“İstediklerini gerçekleştirmek için inat edersen onları elde edersin, ama unutma, seni kıskanıyorlar,” yazıyordu.

Sonra kendilerine boş yer arayan Pastuhov ve Svetuhin’le karşılaştı. İgor Pavloviç’le merhabalaşıp onları kendi masasına davet etti.

“Siz galiba beni insanları sevmeyen bir adam olarak tanıdınız,” dedi, “size ilk rastladığımda moralim çok bozuktu. Ne kadar da hoş bir gece, öyle değil mi? Karım onunla dans etmek istediğinizi söyledi.”

“İlk valsi size söz verdi sanırım,” dedi Svetuhin.

“Ben size devrediyorum,” dedi Vityuşa içtenlikle.

Pastuhov’la konuşmak istedi ama hayretle, adamın onu görmediğini fark etti, sanki orada duran, Viktor Semyonoviç değil de bir elektrik direğiydi. Çok şaşırtıcıydı. Öyle ki İgor Pavloviç Vityuşa’dan daha aptala dönmüştü. Dostunun kolunu çekiştirmesine rağmen ondan bir tepki alamadı. Donakalan Vityuşa onlardan hemen ayrıldı.

Aleksandr Vladimiroviç, bütün dikkatiyle bir köşede gördüğü, ensesi ve gözlükleri parlayan Polotensev’e bakıyordu. Yarbay savcıyla konuşuyordu. Pastuhov, zatı alilerinin mimiklerini inceliyor, ifadelerindeki en ufak bir değişikliği gözden kaçırmıyordu. Sanki uzaktan onun düşüncelerini okumaktaydı. Ve muhakkak, eğer onların yanında bulunmuş olsaydı herhalde her şeyi bu kadar ayrıntılı anlamazdı.

“Allah aşkına,” diyordu savcı gülerek “sanata hizmet eden insanlarımızı, yeteneklerimizi çok üzüyorsunuz! Bir bakın allah aşkına ne kadar da büyük yeteneklerle yüz yüzeyiz! Onlar bizim onurumuz!”

“Elbette, efendim,” dedi Yarbay, “fakat bana hâlâ öyle geliyor ki onlar sadece sanat yolunun değil başka tehlikeli yolların da yolcuları.”

“Hâlâ öyle mi düşünüyorsunuz?” dedi savcı. “Bu kanıtlanmamış bir şey. Siz de raporunuzda ciddi bir durum olmadığını söylemiştiniz. Hayır, hayır onları özgür bırakalım da kendi günahlarını çıkarsınlar.”

“İşte, işin en zor tarafı da bu zaten, onlar günah çıkarmaktan pek hoşlanmazlar.”

“Ya çıkaracak günahları yoksa?”

“Her insanın günah çıkaracak bir şeyleri mutlaka vardır.”

“Bir şeyleri var,” diye tekrarladı savcı, birazcık sinirlenmeye başlamıştı.

“Ayrıca ben bunu onların yararına yapıyorum.”

“Umarım zarar vermeyecek şekilde yapıyorsunuz. Belki de haklısınız. Ama kanun açısından değil. Sizden dosyayı hazırlamanızı rica edeceğim, ben bu işin kapanmasını istiyorum ve kapatacağım.”

“Zaten iş kendiliğinden sona ermek üzere, Ragozina öldü.”

“Hastalıktan mı?” diye sordu savcı.

“Doğum sonucu.”

“E-e?”

“Kocasının, elebaşı olduğunu inkar etmedi.”

“Belki başka şeyleri de reddetmemiştir,” dedi savcı merakla. Yarbay’ı dikkatle izliyordu.

“Reddetmedi. İşin gerçeği, reddetmesi gerekmiyordu,” dedi şaşırtıcı bir biçimde Polotensev, eliyle kafasını sıvazladı.

“Beni bekliyorlar. Bağışlayın, eğlencenizi bozdum. Her şey oyuncuların yüzünden oldu. Ne kadar yetenekliler değil mi? Çekilişe katıldınız mı? İşiniz ters mi gitti? Ne diyorsunuz, hay Allah inanmıyorum! Halbuki hep şanslısınızdır. Umarım o ineği kazanırsınız, denemekten vazgeçmeyin.”

Savcı kumar salonuna doğru yürürken Polotensev de çıkışa yöneldi. Pastuhov’un yanından geçerken onunla selamlaşmadı. Birincisi, iş esnasında tanıştığı insanları tanıdık saymak gibi bir alışkanlığı yoktu. İkincisi, bir jandarmanın selamının alınmaması riski her zaman vardı.

Pastuhov sigarasını sinirli sinirli içmeye devam ederek Yarbay’a yol açtı. Ardından, geniş omuzları, göğsü ve karnı kahkahadan sarsılarak titremeye başladı. Kolunu kendinden emin bir şekilde, kaygısızca etrafına neşe saçan Svetuhin’in omzuna attı ve onu Mefodi’nin oturduğu masaya götürdü. Hafif ılıtılmış Burgonya şarabı istediler ve çekilişten kazandıkları yeni sürahinin içine boşalttılar. Havadan sudan konuşarak otururken hepsinin dikkati aynı noktada toplanmıştı: Pastuhov’un, işlerine yarayacağını tahmin ettiği, savcı ile Yarbay arasında geçen konuşmadan sonra, başlarına gelenler esrarengiz bir hikâyeye dönmüştü ve onlara düşen, bunun şerefine içmekti.

Dans başlamış, bandonun gür sesi tüm salona yayılmıştı.

Svetuhin dans ederek eğlenenlerin arasına katılmak istiyordu. Ancak sürahi oldukça büyüktü ve içtikleri şarap onları çarpmıştı, dostlar kadeh üstüne kadeh tokuşturuyorlardı. Nihayet Pastuhov, kadehini eline alıp günahları hafifletmek ister gibi bir edayla konuştu:

“Bize armağan verenin şerefine! Lisa’nın şerefine!” Svetuhin’e esrarengiz bir bakış attı, “Zavallı Lisa ve Erastes’e!”

İgor Pavloviç içkisini ayakta bitirdi. Yeni ismini sevmişti. Uzaklaşırken yüzünde kurnazca çapkın bir gülümseme belirdi. Zaten her şey bulanıklaşmış, yürüyüşü de değişmişti. Şimdi kendini daha cüretkâr hissediyordu.

Çakırkeyifliğin ilk anlarını yaşamaya başlamıştı, bunun etkisiyle havada uçuyor, her şey gözüne kolay görünüyordu. Daha kıvrak olmayı, yürüyüşünün daha zarif, bakışlarının daha tutkulu olmasını, yüzünün daha aydınlık bir tebessümle ışıldamasını arzu ediyordu; bir de kendisini ifade edebileceği daha renkli bir üslup… İnsanları ite kaka kalabalığın içine dalmaktan, başkalarına omuz atıp kibarca özür dilemekten, diğerlerini mazur görmekten büyük keyif alıyordu.

Lisa, gözüne her zamankinden daha büyüleyici görünüyordu; onu öyle görmek, içkinin verdiği coşkuyu arttırmıştı. Lisa’yı bu zengin giyimli kalabalığın arasından geçirip ışıl ışıl aldınlatılmış salona götürürken, sanki bu ilk kez olmuyormuşçasına rahattı; siyah beyaz şık insan kümelerinin arasında hem onu müziğe uyduruyordu, hem de kendi vücudunu.

Dansın geri kalan kısmında, Lisa’ya, kadril yapılacağını hatırlatmayı ihmal etmedi. Önce sırt sırta verdiler, ardından yüz yüze gelip kendi etraflarında döndükten sonra tekrar sırt sırta verdiler; değişen figürlere göre ayrılıyor, sonra aniden tekrar birleşiyorlardı. Sonra birbirlerinin gözlerinin içine bakıyor, bir şeyler söyleyecek gibi oluyor, tam o anda ayrılmak zorunda kalıyorlardı. Tekrar birleştiklerinde ise ne söyleyeceklerini bilemiyor, dansa devam ediyorlardı. Bütün bunlar defalarca tekrarlandı, her defasında daha iyiye gitti, oysa ritm değişmiyordu, yalnızca nefesleri hızlanıyor ve sonsuza dek dansa devam etmek istiyorlardı. Uzun bir kuyruktaki çiftlerden yalnızca biri olmalarına rağmen onlara, pistte dans eden tek çift kendileriymiş, müzik yalnızca ikisi için çalıyormuş gibi geliyordu.

Sözcüklerin havada uçuştuğu salonda anımsanan tek şey, pırıl pırıl ışığın altında uydukları dansın ritimleriydi. Svetuhin içkinin esiri olmuş, hareketleri bir hayli ağırlaşmıştı. Orkestrayı bir bütün olarak değil ayrı ayrı enstrümanlar halinde görüyordu. Avize bile ona ayrıntılarıyla görünüyordu.

“Efendim, efendim bir şey mi sordunuz?” dedi Lisa son dönüşte. Yine birbirlerine sırtlarını döndüler, birbirlerinin gözlerine bakarak birkaç adım daha attılar ve Lisa elini onun omuzuna yerleştirince “Kocanızı terk mi ettiniz, yani kaçtınız mı?” diye sordu Svetuhin.

“Bunu kim söyledi size?” Neyse ki bir sırt sırta bir yüz yüze oldukları için Lisa düşünmeye zaman bulabildi.

“Yoo sadece bana öyle geliyor, mutlaka kaçacaksınız.”

Ne kadar zor bir danstı bu. Hareketler ne kadar hantal, hemen yoruluveriyor insan!

“Siz benim kaçmamı mı istiyorsunuz?”

“Ben sizin mutlu olmanızı istiyorum.”

Bu sırada birisi Lisa’yı itti. Elbisesinin eteğine basmışlardı.

“Yoruldum,” dedi Svetuhin’in koluna girip.

Birlikte salondan çıktılar. Çekilişin yapıldığı yere gittiler, Lisa hâlâ Svetuhin’in kolundaydı. Dans etmek Svetuhin’i terletmişti. Yüzü terden sırılsıklam, parlıyordu, soluk soluğa kalmıştı. Mendiliyle sık sık çenesini, boynunu ve şakaklarını siliyordu.

“Artık benim işimin başına dönmem gerekiyor,” dedi Lisa gülümseyerek ve çekiliş masasını işaret etti.

“Gerçekten mutlu musunuz?” diye tekrar sordu Svetuhin ısrarla.

“Elbette!” dedi Lisa, ama kendini savunma ihtiyacı duyuyordu, hayatından memnun insanların yüz ifadesine bürünmeye çalışarak adamın yüzüne baktı ve tekrar etti:

“Elbette mutluyum, hem de çok mutluyum. Siz bana böyle şeyler sormamalısınız.”

Svetuhin’i selamladıktan sonra sırtını döndü, onun hayretler içinde donakaldığını fark etmemişti. Svetuhin, elinde mendili, öylece kalakalmıştı.

Lisa çarkın başında bir saat boyunca oldukça iyi vakit geçirdi, biletleri ve etiketleri okuyarak numaralarını karşılaştırdı. Armağanları verirken türlü hatalar yaptı. Bütün bunlar, oradaki hanımlardan biri Lisa’ya acıyıp çok yorulduğunu, dinlenmesi gerektiğini söyleyene kadar devam etti. Sonra büfeye gitti. Vitenka’nın ve Svetuhin’in grubu iki masayı bitiştirerek bir araya gelmişti. Buradakiler, Pastuhov’un anlattığı şeylere kahkahalarla gülüyorlardı. Pastuhov oturduğu sandalyede olduğundan da iri görünüyordu; içkinin tesiriyle yarı kapanmış gözlerinden, bu şen ve kaygısız topluluktan hoşlandığı anlaşılıyordu. Hemen, oturması için Lisa’ya yer gösterdiler.

“Ne adamlar, aman ne adamlar!” dedi Vitenka coşkulu bir sesle. “Hikâyelerin bir kısmını duymuşsundur, olsun! Hepsi son derece terbiyeli öykülerdi.”

“Tertemiz!” diye onayladı Mefodi. Oradakilerin hepsinden fazla içmişti.

Ama Lisa kendini iyi hissetmediği için burada kalmak istemiyordu. Başı dönüyordu. Vitenka büyük bir merhamet duygusuyla bunu fark etti ve bütün içtenliğiyle, anlamlı anlamlı başını salladı. O anda zihninin çok mühim bir düşünceyle meşgul olduğunu anlatmaya çalışıyordu.

Vityuşa cebinden paralarını çıkarıp “Hesabı ben ödüyorum,” dedi. Ama paraları sayamadığından hesabı bir türlü ödeyemiyordu. Arkadaşları da hesap yapmayı beceremeyince Pastuhov paraları aldı “Sarhoş olmayan tek sizsiniz, biz sarhoşlara yardım edin o zaman,” dedi Lisa’ya. Lisa hem bozuklukları hem de kâğıt paraları hesaplamayı denedi ama o da yapamıyordu bir türlü. Çünkü paraların bir kısmı ruble, bir kısmı kopek, diğerleri ise bir rubleden bile az değerdeydi. Ama asıl neden Svetuhin’in, parlak siyah gözlerini ona dikmiş olmasıydı. Nihayet, biraz da huysuzlanarak, bozuklukları saymanın çok sıkıcı olduğunu kabul etti. Svetuhin fırsatı kaçırmadı:

“Sözlerime kulak verin: Para saymaktan hoşlanmadığınıza göre sizden tüccar eşi olamaz,” dedi ona.

“Ee…” dedi Vityuşa paraları cebine atıp, “Zengin bir kadının hesap yapmasına gerek yoktur. Bu işi onun için başkaları yapar. Garson! Baksana, hesabı yarın eve göndersinler. Ben Şubnikov’um.”

Kolunu Lisa’ya uzattı, “Şimdi,” dedi, “karım beni bu gece eve götürüyor. Ben razıyım. Razıyım.”

Çıkışa doğru yürürlerken karısına şöyle dedi:

“Seni hemen anladım. Küçük Şubnikov’un uykusu var. Doğru mu tahmin etmişim? Ufaklığın uykusu gelmiştir biliyorum.”

Dışarıda ayaz vardı. Vitenka konuşurken hiçbir şey anlaşılmıyordu artık. O kadar halsizleşmişti. Eve vardıklarında giysilerinin ancak bir kısmını çıkarabildi ve yatağa devrilmesiyle horlaması bir oldu.

OTUZ YEDİ

Lisa o gece uzun süre uyuyamadı. Çok tuhaf bir biçimde, zihninde sürekli kulüp odaları canlanıyordu. Her şeyi çok net hatırlıyordu. Işığın altındaki yüzleri, kadınların gece kıyafetlerini, çiçek düzenlemelerini ve piyangoda dağıttığı, kazananların yanlarında gezdirmek zorunda kaldığı armağanları, üzerine aldığı tuhaf görevi, bütün akşamı ayrıntısıyla kafasında canlandırıyordu. Durmadan gözünün önüne gelen Svetuhin’in görüntüsünü kaybetmek için de kendisiyle mücadele ediyordu. Svetuhin’in parlak esmer yüzü imgeleminde belirdikçe başka düşüncelere yöneliyor, uzun süre onlarla oyalanıyor, böylece o esmer yüzden bir süre olsun uzak kalıyordu. Öyle görünüyordu ki, bu mücadelenin doğurduğu yorucu karmaşada Lisa bütün gece uyuyamayacak, bütün gece ıstırap çekecekti. Boğuştuğu olay ve görüntüler şeridi dinlenmesine engel oluyordu. Nihayet bütün bunlardan kaçabildi fakat öyle takatsizdi ki kaçışının at sırtında olmasını istiyordu, hatta üzerine binip kaçabileceği atları bile görebiliyordu. Hepsi birbirinden farklıydı. Aralarında Viktor Semyonoviç’in atı da vardı. Birinin üstüne atlamak isterken, tam o anda, karşısına başka bir tanesi dikilivermişti. Üzerine kocaman mavi file bir kumaş örtülüydü. Lisa aniden fileyi yakaladı ve kendisini at arabasının içinde buldu. At tırısa kalktı. Tenha sokaklarda dolaşmaya başladılar. Sessiz kentte atın nal sesleri işitiliyordu. Hava rüzgârlıydı. Lisa soğuktan ölmek üzereydi. Üzerinde sadece ince dantel bir gecelik, başında da yine dantel ve kurdelelerle süslenmiş gece şapkası vardı. Zifiri karanlıkta, at arabası kocaman siyah bir kapının önünde durdu. Birileri onu iki kollarından tutarak attan inmesine yardım etti. Lisa binanın ağır kapısını açarak içeri girdi ve burasının bir tiyatro binası olduğunu gördü. Boş koltukların arasından geçerek sahneye yürüdü. Tavandaki avizenin yanan, bir tek tozlu sarı lambası salonu hafifçe aydınlatıyordu. Lisa salonda yalınayak, yavaş yavaş yürümeye devam ediyordu. Üzerinde dantel gecelik ve başında şapka vardı. Tıpkı, operada gördüğü, Maça Kızı adlı oyundaki yaşlı kontesin ölümden önceki haline benziyordu. Orkestra çukuruna atlayıp rampaya doğru ilerledi. Perde yukarı kalkmıştı. Ayaklarının dibinde aniden yanıveren ışıklardan gözleri kamaştı. Sahneyi, adımlarıyla ölçmeye başladı. Ahşap yer kıymık doluydu. Tahtaların arasından soğuk bir hava geliyordu. Sahnenin genişliği yirmi yedi, derinliği ise on yedi adımdı. Sahnenin derinliği daha fazla olabilirdi ancak karanlık ve belirsiz bir şeyler daha ileri gitmesini engelliyordu ve o, bu belirsizliğin arkasında neyin yattığını bilemiyordu.

Birden döndü. Soğuğu hissetmeye hâlâ devam ediyor, upuzun geceliği esintiden ayaklarına sürtünüyordu. Lambaları saymaya başladı. Sanki daha güçlü yanmaya başlamışlardı, öyle ki gözleri acıdı. Yüzünü elleriyle sımsıkı kapattı. Ve o anda karanlıktan birinin tiz sesi yükseldi. Lisa uyandı.

Korkudan titriyordu şimdi. Fakat içinde tuhaf, bir o kadar da net bir duygu uyanmıştı: Gördüğü rüya ona sıradışı, yepyeni bir şey öğretmişti ve onu dünyaya tekrar getirmişti. Vitenka ise hiçbir şeyden habersiz horluyordu. Lisa ellerini vücudunda gezdirdi ve sırtının terden sırılsıklam ıslandığını fark etti. Geceliğini çıkarıp üstüne sabahlığını atarak pencereye yaklaştı.

Dışarıda kar yağıyordu. Güneşin doğmasıyla hareketlenen sokak karla örtülmüştü. Karın üzerindeki siyah tekerlek izleri, rayların görüntüsünü anımsatıyordu. Çatılar bembeyaz olmuş, evlerin yüksekliği adeta artmıştı, gökyüzü ise griye kesmişti. Bacalardan çıkan duman mavi toplar halinde gökyüzüne yükseliyor, sonra kabararak renkleri soluyor, daha açık bir maviye dönüşüyor, sonra da gökyüzüne karışıp kayboluyordu. Henüz kızaklar ortalıkta gözükmüyordu. Bu görüntüye daldı bir süre.

Lisa, Puşkin’in Yevgeni Onegin’inden bir cümle mırıldandı kendi kendine: “Erkenden uyanan Tatyana, avluyu ve çatıları kaplayan bembeyaz karı gördü.” Sonra yemek odasına gitti.

O sırada birden kapı açıldı. Gelen hizmetçiydi. Yaşlı kadın esrarengiz bir tavırla Lisa’yı selamladı, kaşları çatılmıştı. Ayaklarının ucuna basarak Lisa’ya doğru yürüdü.

“Kız geldi efendim!” diye seslendi ona, “Sizi soruyor.”

“Nerede? Mutfakta mı?”

“Evet. Siz galiba onu istemişsiniz, öyle diyor.”

Lisa arkasına dönüp yatak odasına doğru şöyle bir göz attı ve yabancısı olduğu bir güvensizlikle, yaşlı kadına fısıltıyla etrafa göz kulak olmasını tembihledi.

Sonra hemen mutfağa gitti. Anoçka oradaydı. Kapıya yaslanmış, bekliyordu. Üzerinde hâlâ annesinin henüz küçülmemiş hırkası vardı, başına da eski bir yün atkı sarmıştı.

“Merhaba,” dedi Lisa yumuşak bir sesle. “Nasılsın, bakalım?”

“Dün Vera Nikandovna’ya uğradım.”

“Sahi mi? Peki ne söyledi sana?”

“Çok sevindi.”

“Uğradığına mı sevindi?”

“Hayır, beni ona gönderdiğiniz için sevindi.”

“Anlıyorum. Peki ne söyledi?”

“Ufacık bir evi var. Bak, şuradan şuraya kadar.”

“Sana hiçbir şey söylemedi mi?”

“Tabii ki söyledi. Biz yemekten sonra çok sohbet ettik. O şimdi kızları okutuyormuş, artık hiç oğlu yokmuş.”

“Senden rica ettiklerimi sorup konuştun mu?”

“Evet konuştuk. Bizimle ilgili bir yığın soru sordu. Ben de ona annem babamla sizin dükkana gittiğimizden bahsettim ve sizin nasıl bize…”

“Onu kastetmemiştim, Kiril hakkında konuştunuz mu?”

“Evet Kiril’den de bahsettik.”

“Ee, ne diyor?”

“Size bir mektup gönderdi.”

“Bana mı?” diye hafif bir sesle sordu Lisa. Sabırsızlığını gizleyemiyordu.

Anoçka hırkasının düğmelerini çözerken gözlerini kaldırıp ışıl ışıl, afacan bir tebessümle Lisa’ya baktı.

“Vera Nikandrovna astarımın biraz yırtık olduğunu görünce mektubu içine sakladı, sonra da yırtığı kendi eliyle dikti.”

Astarı parmağıyla söktü, içinden kenarları mor, küçük bir zarf çıkardı. Zarfın üzerinde tek bir sözcük yazılıydı: “Lisa”. Ama o tek kelime her şeyi açıklıyordu: Mektup Kiril’dendi.

“Dur bir dakika... Veya en iyisi sen git, git!” dedi Lisa nefes nefese. Kapıyı ayağıyla iterek, “Sonra gelirsin tamam mı? Sonra!” diye bağırdı.

“Ne zaman?” dedi Anoçka.

“Ne zaman istersen... ya da dur bekle!” dedi Lisa, kafası karışmış, ne söyleyeceğini şaşırmıştı. Pencereye yaklaştı. Tırnaklarıyla zarfın kenarlarını ovuşturdu.

Mektup kağıdının her tarafı yazıyla doluydu. Harfler küçük olmadığından okunması çok kolaydı. Lisa, cümlelerin sadece başını ve sonunu okuyor aradaki kelimeleri kavrayamadığını hissediyordu. Ama tek harfi bile gözünden kaçırmıyor, mektupta yazılı olandan çok daha fazla şeyi anlıyordu. Kiril, mektubunda, artık en azından ona ve annesine yazabildiğini, bugünü çok uzun zamandır beklediğini yazmıştı. Ondan önce de Lisa’ya kafasında sık sık yazmıştı, öyle ki, o zaman kafasında olanlar şimdi yazmak istediklerini engelliyordu. Bu yüzden yazması gereken en önemli şeyin ne olduğunu kestiremeyebilirdi. Lisa’yı son görüşünden beri kendisinde şaşılacak değişimler olduğunu belirtmişti; öyle ki artık mektubu kimin yazdığından bile emin değildi: Lisa’nın tanıdığı eski Kiril mi yoksa şu anda kendisinin tanıdığı Kiril mi?

Lisa burada nefesini tuttu ve kendisini, daha yavaş okumaya zorladı.

“Ben artık eskisine benzemeyen yeni bir hayata başladım. Artık bana öyle gelmeye başladı ki okulum hiçbir zaman var olmadı, yalnızca bir rüyaydı. Küçük bir köyde yaşıyorum. Volga boyunca böyle bir köye rastlamak pek kolay değil. Topu topu on bir tane evden oluşuyor. En yakın köye yedi saat çeken bir orman yoluyla gidilebiliyor. Nüfusu ise bizim sınıfın mevcudundan bile az, insanlar bizden çok farklı. Burada insanların nasıl yaşadığını yakından izleyebiliyorum. Biliyorsun Lisa eskiden bir çocuktum, şimdi bambaşka biri oldum. Görsen, beni tanıyamazsın. İhtiyar bir kadının evinde oturuyorum, torunları da var. Bir akşam, ‘Altınları saklıyorum, herkesten saklıyorum’ diye bir şarkı söylüyordu. Bir keresinde sordum ve öğrendim ki, hayatında hiç altın görmemiş bile. Gümüş nişan yüzüklerine bile nadiren rastlanıyor buralarda, yalnızca pirinç takılar takıyorlar. Burada gerçek Rus kışı başladı, sanırım kış bizim oralara henüz varmamıştır, öyle değil mi? Benim ihtiyar epey masal biliyor. Bizde masal pek anlatılmaz bilirsin. Ama burada masal anlatılmadan yaşanmaz.

“Sana önemsiz şeylerden bahsediyorum ama, düşündüm ki çok uzun bir süre yaşayacağım bu yer hakkında doğru yargılara ancak bunları anlattığımda varabilirsin. Bu bitmek bilmeyen süre içinde birbirimizi hiç göremeyeceğiz ve her ne kadar benim için çok zor olsa da kendimi hazırladım, artık buna dayanabileceğimi hissediyorum. O yüzden de konuyu bir an önce sana açmaya karar verdim. Sevgili Lisa! Zaman akıp gidecek ve bir süre sonra bütün bunlar senin için dayanılmaz bir hal alacak. Bu yüzden de şunu bilmeni isterim ki, sürem dolana kadar beni beklemezsen sana hiç gücenmem. Benim daha üç yılım var. İyice düşündüm ve içtenlikle söylüyorum; inan ki sana kızmam; bu konuda söz veriyorum. Benim için senin özgürlüğün ve bağımsızlığın her şeyden önemli. Bir şey daha: Çok rica ediyorum bana bir mektup yaz ve Svetuhin’e ilgin var mı yok mu bana anlat. Bilmek istiyorum. Yanıldıysam lütfen bana kızma. Eğer varsa hiçbir şey diyemem. Yoksa, eskisinden de mutlu olacağım, demek ki, biz her zaman birlikte olacağız. Şimdilik sana söyleyeceklerim bu kadar. Sen bana kendin hakkında daha uzun bir mektup yaz. Ben kendim hakkında anneme uzun uzun yazdım ve eğer duymak istersen mektupları sana da okumasını istedim.

“Ha bir de sana şunu söylemek istiyorum. Buraya getirdiklerinde, sigara içmediğim için bana sigara yerine, bir gazete kâğıdına sarılmış elma kurusu getirmişlerdi. O gazete parçasından Tolstoy’un ölüm haberini okudum. Bana bu haberi senin nasıl karşıladığını ve genelde insanların ne hissettiğini yazar mısın? Ben bunun hakkında çok düşündüm ve şu sonuca vardım: O, benim Büyük Adamlar’ımdan biri. Sohbetimizi hiç unutmuyorum ve aslında tüm varlığınla seni unutmuyorum. Anneme istediğim kitapların listesini gönderdim. Bana yaz. Kiril.”

Lisa ellerini indirdi. Yüzü kızarmıştı, ıslak gözleri ise yanıyordu. Gözünü kırpmadan bakıyordu.

“Gidebilir miyim?” diye sordu ürkekçe Anoçka.

Lisa susuyordu. O anda daha önce hiç olmadığı kadar hayat dolu hissetmişti kendini ve öyle geliyordu ki, tek ihtiyacı olan, hayatını temelinden sarsacak taptaze bir canlılıktı. Ama hizmetçi kadın mutfağa girince mektubu koynuna sakladı ve fısıltıyla sordu:

“Uyandı mı?”

“Bilmem hanımım,” dedi hizmetçi kapının arkasından, sonra fısıldadı “Viktor Semyonoviç çok sessiz.”

Lisa Anoçka’yı fark etti birden.

“Hâlâ burda mısın? Haydi, git. Git diyorum. Sonra gelirsin.”

“Vera Nikandrovna’ya bir şey söylememi ister misiniz?” dedi Anoçka. Omuzlarını kulaklarına kadar kaldırmıştı. Yüzündeki ifade, kendisine verilen sırrı çok iyi anladığını belli ediyordu.

“Hayır, hayır. Ben kendim hallederim,” dedi Lisa, kızı kapının dışına çıkarmaya çalışarak.

Lisa yatak odasına yaklaşıp kapıyı dinlemeye başladı. Vitenka yatağındaydı, biraz daha sessiz olsa da hâlâ horluyordu. Lisa kapının iki kanadından birini hafifçe araladı. Oda yarı karanlıktı. Kocası sere serpe yayılmış yatıyordu. Dantelli beyaz gecelik koltuğun üzerinde duruyordu. Lisa, gördüğü rüyayı anımsayarak “Tıpkı ölü Maça Kızı gibi!” diye düşündü. Fakat o anda hatırladığı, rüyanın kendisi değil, o rüyayı görmesine yol açan etkenler ve onların ayrıntılarıydı. Svetuhin’in esmer yüzü, parlayan gözleri tekrar gözünün önünde canlandı ve Kiril’in mektubunda ondan bahsettiği kısmı tekrar okumak için karşı konulmaz bir istek duydu.

Pencerenin önüne geçip tekrar okumaya başladı. Mektubun orasından burasından parçalar okuyor, kafası karmakarışık, okuduklarını anlamaya ve yorumlamaya çalışıyordu. Aklını başına toplamaya çalışarak bir yanıt bulmak için çabalıyordu: Kendisini suçlu hissetmeli miydi? Ancak uzun bir süre ne tatmin edici bir yanıt bulabildi ne de kendi kendine sorduğu soruyu tam olarak anlayabildi. Camdan, dışarıdaki kara baktı, mektupta geçen ifadeler karmakarışık bir şekilde yeniden beynine üşüştü. Bütün bunlar, mektubu ilk okuduğunda onu bunaltan ruh halini, kendisine sorduğu sorulardan çok daha iyi ifade ediyordu: Koskoca, uzun Rus kışı… “Erkenden uyanan Tatyana, avluyu ve çatıları kaplayan bembeyaz karı gördü.” Yine de bir gün tekrar birleşeceğimizi ümit etmekten vazgeçmeyeceğim… O, benim Büyük Adamlarımdan biri… Ömrünün sonuna kadar bir tüccarın karısı olarak kalamazsın… fakat… ya Maça Kızı?

“Tanrım kimi suçlamalıyım?” dedi Lisa fısıltıyla ve çaresizlik içinde yanağını tıpkı bir çocuk gibi cama yapıştırdı.

Yavaş yavaş kafasındakileri toparladı ve acı içinde fark etti ki önce babasına, sonra da kocasına karşı görevlerini yerine getirmekle, çocukluktan ona aşılanan görevlere itaatsizlik etmekten korkmakla, hiç kimsenin bilmediği, ama hepsinden daha büyük, daha önemli görevleri ihmal etmişti: Kendisine karşı görevlerini… Kiril onu kararında özgür bırakmıştı. Buna rağmen kendini aşkı bozan biri olarak görüyordu. Ama yine de aşkı içinde yaşıyordu. Bunu hiçbir gücün değiştiremeyeceğini hissediyordu.

Kendi hakkında verdiği hükmü yumuşatmak için yakıcı bir arzu duyduğunun bilincindeydi ve şunu da biliyordu ki bu yumuşatılacaktı, hatta belki de daha önce hiç karşılaşmadığı, yepyeni bir sorumluluk, karşısına çökecekti: Bir bebek bekliyordu fakat bu durum onu hiçbir şekilde rahatlatmıyordu; yalnızca, çektiği ıstırabın yalınlaştırdığı sezgileri ona, dünyadaki hiçbir gücün artık bir şeyleri değiştirmeye yetmeyeceğini söylüyordu.

Su gibi akan gözyaşları, yanaklarından süzüldü; onları silmeye gücü yetmiyordu. Yanağını, gözyaşlarıyla ıslanan cama dayayıp buruşuk mektubu göğsüne bastırarak savunmasız, çaresiz, öylece kalakaldı.

OTUZ SEKİZ

Kızaklar henüz sokaklara dökülmeye başlamışken Aleksandr Vladimiroviç Pastuhov, doğduğu şehri terk ediyordu. Eşyaları daha önce Petersburg’a gönderilmişti. Elinde bir tek valizi vardı. Yüzü terden kıpkırmızıydı. Rüzgâr estikçe, yanakları tırmalanır gibi oluyordu.

Ne yapalım, baba evine, belki de daha iyi zamanlara kadar (tanrı bilir) elveda demek gerekiyor.

Ama geride, tamamen açıklayamadığı hoş bir şeyler bırakıyordu. Gidişine sevinse bile birazcık hüzünlüydü. Yaşananları artık geri getiremezdi. Hapishanenin önünden geçerken orayı görmemek için başını çevirdi. Gara geldiğinde hamal tutmadı, elindeki tek valizle birinci mevki bekleme salonuna girdi.

Onu geçirmeye Svetuhin ve Mefodi gelmişti. Yüzlerinde, demek bizi terk ediyorsun vefasız, der gibi bir ifade vardı. Valizleri elinden aldılar ve büfeye yakın bir yerde, etrafında büyük saksı çiçekleri olan, küçük bir masaya oturdular. Durmadan birbirlerine bakıp gülümsüyorlardı. Pastuhov ayazdan donmuş yüzünü silip konuştu:

“Hava çok güzel. Ee, ayrılık saati geldi.”

Svetuhin saate baktı:

“Daha kırk dakika var,” dedi.

Büfeden üvez votkasıyla poğaça ısmarladılar ve sigaralarını yaktılar.

Poğaçalarını yiyip sigaralarını içtiler. Yanlarından uzun paltolu bir jandarma geçti.

Pastuhov istavroz çıkardı, “Allah korusun,” dedi.

Üçü de tekrar güldü. Garsonun getirdiği kadehleri kaldırdılar.

“Ne kadar iyi insanlarsınız,” dedi Pastuhov, “sizden ayrılmak çok zor. Uçurumun kıyısından yürüdük ama oraya düşmedik. Yaşamda mucizelerin gerçekleşebileceğini öğrendik. Ama kendimizi bu mucizeden önceki gibi mi tanıyoruz acaba? Asıl soru bu!”

“İnsanın kendi kendini tanıması yeterli değildir,” dedi Mefodi.

“Aferin sana,” dedi Pastuhov, “yeterli değildir ama tanımak gerekli. Son dönemde, ben ensemde simsiyah kanatların esintisini hissettim zaman zaman. Kendi kendime şöyle soruyordum, beni neden uçuruma itmek istiyorlar. Bunun tek yanıtı vardı benim için; tesadüf. Sonra belayı savuşturdum. Çocukluğumda olduğu gibi sırtımda koruyucu meleğimin, ninemin kanatlarını hissettim. Kendi kendime soruyorum bu lütuf nereden çıktı. Bunu da yine aynı şekilde yanıtlıyorum; tesadüf. Üçümüze bakıp düşünüyorum. İçimizde anlaşılmaz kimyasal bileşkeler dolaşıyor. Bu da tesadüf.”

“Benim oyunculuğum da mı tesadüf?” diye sordu İgor Pavloviç, ümitsizce.

“Gerçekten!” dedi onu destekleyerek Mefodi, incinmiş bir sesle.

“Hayır, önemli olan senin oyuncu, benim oyun yazarı, onunsa kilise şarkıcısı olması değil.”

“Kilise şarkıcısı da nereden çıktı?” diye sordu Mefodi küskün bir tavırla.

“Peki şarkıcı olmasın da ilahiyat öğrencisi olsun. Bu önemli değil. Önemli olan, neden üçümüzün de aynı tonda şarkı söylediğimizdir.”

“Eee...” dedi Mefodi, sabırsızlanarak.

“Ee’si bu işte. Hiçbir zaman en temiz duyguların incinmiş gibi davranmayı ihmal etme sen. Kadehlere votka doldursan daha iyi olur.”

İçtiler. Poğaçalarını yediler. Sessizce birbirlerine baktılar. O an, onları birbirlerinden hiçbir farklılığın ayıramayacağını anladılar.

“Hepimizin yaşamında öyle günler oluyor ki…” diye devam etti Pastuhov, “Sabahtan akşama kadar ne yapsam, ne etsem diye düşünmekten kıvranıyoruz. Şiir okuyorsun, arkadaşına gidiyorsun, bir bayana kur yapıyorsun bir de bakmışsın ki uyku saati gelmiş. Bazen bu şekilde yaşlanıp gideceğinden korkuyorsun. Bakıyorsun ki, çok yakınındaki birileri bizim geleceğimizi hazırlıyor. Yabanıl yerlerden geçerek amaçlarına ulaşıyor,” dedi Pastuhov, sonra sustu, pencereden dışarı baktı. “Mesela yaramaz bir delikanlı,” diye ekledi ardından.

“Vicdan, vahşi bir hayvandır,” dedi Svetuhin gülerek, o da yüzünü cama çevirdi.

Kar hafiften atıştırmaya başlamıştı. Böyle karlı havalarda günler sakin geçer. Kar tanecikleri bazen havada dura dura, bazen süzüle süzüle yere düşer. Sonra onların yerini yenileri alır.

“Bunu düşündüm,” dedi Svetuhin “bu saçma olayı neden bu kadar zor yaşadık biliyor musun, eğer bizi yanlışlıkla değil gerçekten suçlu olduğumuz için sorgulasalardı daha mı kolay olurdu sanki, ha, ne dersiniz?”

“Çok haklısın,” dedi Mefodi.

“Belki de hatamız bu işle uğraşmamak oldu.”

Pastuhov İgor Pavloviç’e dikkatle bakıp kahkahayı bastı.

“Amma da abarttın aktör, rol mü yapıyorsun nedir? Çok abarttın. Aslında, senden genellikle hiç hoşlanmıyorum. Senin gibiler hakkında Tolstoy ne demiş, biliyor musun ‘mahkemeye düşenin yüzü çok alicenap olur’.”

Kadehlerine tekrar içki koyup neşeyle içtiler. Pastuhov kadehini öncekinden daha yükseğe kaldırdı.

“Dostlar,” dedi, “biz yaşamda fikri fazla önemsiyoruz. Ama ben kadehimi şimdi eyleme kaldırıyorum, bundan böyle yaşama beyinlerimizden çok bedenlerimizle iştirak edelim.”

Bu sözün üstüne kadehini ilk boşaltan Mefodi oldu.

“Ne demek yani, anlamadım,” diye sordu imayla.

“Bu şu demek dostum, hepimiz birer ahmağız. Vaktimizi boşa harcadık. Biz bu dönemi güzel kadınlarla geçirmiş olsaydık ne kadar iyi ederdik. Senin yüzüne bakınca bu duyguya çok ihtiyacın olduğunu görüyorum, İgor.”

“Neden öyle, bir şeylerin eksik olduğunu düşünüyorsun,” diye sordu Svetuhin ciddi bir sesle.

“Evet evet!” dedi Mefodi. “Neden böyle cüretkâr tahminlerde bulunuyorsun?”

Pastuhov kadehini yarım bıraktı. Svetuhin’in şaşkın bakışlarını yakaladı, “Bir şey mi oldu?” diye sordu.

“Evet oldu,” dedi Mefodi içini çekerek.

“Agniya Lvovna döndü,” dedi Svetuhin, utangaçça gülümseyerek.

Pastuhov, “Neden bunu daha önce söylemedin?” diye sordu. Yerinden kalkmıştı, sonra yavaşça tekrar oturdu. “İmkânsız bir şey bu!”

“Her şeyi berbat edip moralini bozmak istemedik,” diye itiraf etti Svetuhin istemeye istemeye ve tekrar pencereye döndü.

“Kahretsin!” dedi Svetuhin. Yumruğunu tam masaya vuracaktı, vazgeçip şişeyi aldı. Sakinleşmiş bakışlarla Pastuhov’a baktı. “Bu, uzun bir konu, garda konuşulmaz. Aleksandr, son kez şerefe diyelim.”

“Evet, ikinci düdük,” dedi Pastuhov “ikinci kadehimizi, bizi arayan kadının değil bizim aradığımız kadının şerefine içelim!”

“Çok acımasız,” dedi Mefodi.

Garsona hesabı ödeyip platforma yürüdüler.

“Çok az oturduk, yazık,” dedi Mefodi.

“Sanatın şerefine içemedik,” diye hüzünle konuştu İgor Pavloviç.

“Sanat sanat!” dedi Pastuhov, “Nasıl aşkta her şeyi sonuna kadar söyleyemiyorsan sanatla da her şeyi çözemezsin. Eğer anlaşmazlık yoksa sanat da sarhoşsuz bir ziyafete benzer.”

“Not et, kırmızı defterine not et,” dedi Mefodi.

“Bazen düşünüyorum da beynim küçük, bir sürü zırvayla dolu. Artık şuna inanıyorum ki en önemli şey, hayatta bir amacının olmasıdır.”

“Ben artık hiçbir şeye inanmıyorum,” dedi Svetuhin. “Galiba dünyanın güneş etrafında döndüğüne de inanmıyorum.”

“Evet, Agniya Lvovna bizi fena yaktı,” dedi Mefodi. “Fakat, canım, insanoğlunun İgor’un dönmesine inanıp inanmaması önemli değil. Çünkü bu, gezegenimizi etkilemez, insanoğlunu da.”

Pastuhov sarılıp Mefodi’yi öptü.

“Sokrates!” dedi ona.

“Aptallar, akıllıların aptalca bir şey söylemesinden daha sık zekice laf ederler,” dedi Mefodi. “Bu yüzden akıllılar aptallardan daha sıkıcıdır, renksizdir.”

Pastuhov Svetuhin’e sarıldı.

“Görüyor musun, İgor, fazla zeki olmaya gerek yok! Canını sıkma!”

Dostlarına bir kez daha sarıldıktan sonra trene atladı? Ötekiler şapkalarını çıkarmışlardı.

“Birbirinize göz kulak olun,” diye bağırdı Pastuhov.

“Biz ayrılmayız,” diye yanıt verdi Mefodi, “doğum günümüz aynı.”

“Unutma,” dedi Svetuhin.

“Sizler de unutmayın,” diye tekrar bağırdı Pastuhov. Şapkasını sallıyordu.

Mefodi yüzünü sildi ve aynı mendili kafasına örttü. Lokomotif yol almaya başlamıştı bile. Pastuhov gitgide kayboldu. Mefodi İgor Pavloviç’in şapkasını elinden alıp kar tanecikleriyle örtülü simsiyah kafasına geçirdi.

Oradan uzaklaştılar.

Bir arabaya seslenip tiyatroya gittiler.

Oyuncular prova yapıyordu. Anna Karanina oyununda oynayacak yeni oyuncu çok toy olduğu için rejisör ona bağırıyordu. Perdenin kaldırıldığı sahnedeki çalışma pek başarılı değildi. Aktörler rollerini durmadan tekrarlıyorlardı. Rejisör birden salona bağırdı:

“Hey, kim var orada?”

Herkes dönüp karanlığa baktı.

“Ben salonda bir tek kişi bile istemem dememişmiydim,” diye kızdı rejisör.

“Kimse yok, size öyle geldi,” dedi bir oyuncu.

“Beni sarhoş mu sandınız? Apaçık duydum işte, salonda biri var.”

Tekrar bir sessizlik çöktü ve tekrar bir ses, bir öksürük sesi duyuldu.

“Benimle dalga mı geçiyorsunuz, hem de iş vakti?”

Rejisör sahneden bas bas bağırarak çıktı. Aktörler de salona koştu.

“Haydi, haydi, şuradan,” diyorlardı.

“Kim var orada?”

“İşte,” dedi birisi “bakın, dördüncü sırada biri var.”

“Saklanıyor!”

“Koltuğun altına bakın!”

“Işığı yakın! Artık herkes görüyor... Salonda birisi var.”

“Yakalandın!” diye bağrıştı aktörler. Çevresini sarmışlardı.

“Kim var orada?”

Herkes merak içindeydi. Kurban kıstırılmıştı.

“Bunda gülünecek ne var baylar,” dedi rejisör.

Aktörler susup açıldılar. Elleriyle sıkıca yüzünü kapatan kısa etekli, örgülü sarı saçlı kızın, kırmızı çoraplarından biri düşmüştü.

“Bu da kim?” diye sordu rejisör.

“Aman tanrım, bu Anoçka,” dedi yaşlı bir aktris.

“Bu bizim Anoçka,” dedi, diğerleri de.

“Kim olursa olsun,” dedi rejisör, “kuralı bozmaya hakkı yok. Tiyatro oyuncak değildir. Kulağına küpe olsun.”

Kızın eline vurmuştu.

“Baylar hazır mısınız?” diye seslendi sonra.

Svetuhin Anoçka’ya yaklaştı. Kızın omuzları inip kalkıyordu.

“Ne o, yoksa ağlıyor musun?” diye sordu İgor Pavloviç, kıza sarıldı, “bu sana hiç yakışmıyor. Neden ağlıyorsun... Ee, ne oldu sana?”

“Korktum,” dedi kızcağız.

“Baksana, burada ne yapıyorsun?” diye sordu Anoçka’ya Svetuhin.

Kız yanıt vermedi.

“Dut yemiş bülbül gibi neden susuyorsun, konuşsana haydi.”

Kız kafasını eğdi.

“Sen okumalısın anladın mı? Buralarda fare gibi dolaşmamalısın.”

“Ben belki Vera Nikandrovna’nın evine taşınırım. O bana ders verecek.”

“O zaman buralara gelmeyeceksin değil mi?” dedi Svetuhin. “Susuyorsun, istersen senin yerine ben yanıtlayayım. Sen aslında aktris olmak istiyorsun değil mi?”

Anoçka’nın yüzü kızardı. İgor Pavloviç’e korkuyla baktı. Birden yanağına bir öpücük kondurup etrafa yayılmış eşyaların üstünden zıplaya zıplaya kaçtı. Çıkarken kendi eşyalarını alıp fırlamıştı. Karla kaplı meydandan geçerken ayağındaki, annesine ait ayakkabıların izleri kalıyordu ardında. Merkeze vardığında arkasına dönüp baktı. Sonra hiç durmadan yürüyüp meydanı geçti. Sanki yetişkin, olgun bir insan gibi yürüyordu şimdi.

Onu daha çok işler, görevler bekliyordu.

SON

DİPNOTLAR

1- Anayasal Demokrat Parti, Rusya’daki liberal-monarşist burjuvazinin başlıca partisiydi, bu parti Kadetler adıyla da bilinir.

2- Lent: Paskalya’dan önce gelen uzun perhiz süresi. -çn

3- Eski İnananlar: Rusya’da 17. yüzyılda ortaya çıkan bir tarikat.

4- Skopet: Hadım etme uygulaması yapan Rus dini tarikatı üyeleri.

5- Komünyon: Ekmek ve şarap takdisi ayini.

6- Epistol: Yeni Ahit’te bir peygamberin yazdığı mektup.
Apostol: Oniki havariden biri.

7- Eskiden Rusya’da 16,3 kiloluk bir birimi.

8- Tatar: Maksim Gorki’nin oyununundaki bir karakter.

9- Rotmistr: Eski Rusya’da polis süvari yüzbaşısı.

10- Orta Asya araştırmacısı, Petersubrg akademisinin üyesi Nikolay Mihayloviç Prjevalskiy (1839-1888) general rütbesiyle ölmüş.