1. Basım: Dayanışma Yayınları

(Dayanışma Yayın Üretim Kooperatifi), 1982

Almanca basım: Express Edition GmbH (1985)

Ahmet Say

İpek Halıya

Ters Binen Kedi

Epik Hikâye

Evrensel Basım Yayın – 337

İpek Halıya Ters Binen Kedi

Ahmet Say

Birinci Basım Eylül 2007

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Bahar Eroğlu, Fırat Çaralan

Kapak Deseni: Evren Erol

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Eskişehir Mah. Dolapdere Cad.

Karabatak Sok. No: 31 Şişli / İstanbul

Tel: 0212 247 65 17 (pbx) Faks: 0212 247 24 61

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

İpek Halıya

Ters Binen Kedi

–Etoburlara–

Kızgın tavadaki kedi

Aziz cemaat! Şimdi anlatacağım masala siz ister gülün, ister kızıp dama çıkın.

Evvel zaman içinde ben uzunca bir süre işsiz kalmıştım. Üç hafta mı desem, üç ay mı desem, üç yıl mı desem, bu işsizlik bana yedi bin yıl kadar uzun geldi. Koyundan kayyum, keçiden müezzin çıkabilir ama, işsiz adamdan ne çıkacak? Bekâr odamda duvardan duvara dolanıp duruyordum. Bacaklara kuvvet, dört adım o yana, dört adım da bu yana gidip gelirken içimden söylenip soruyordum: “Ben şimdi nerden iş bulayım? Nasıl bulayım? Kimden bir iş bulayım? Ha? Nasıl edeyim?” Sonra odanın ortasında dikilip yeniden düşünüyordum: “Nasıl edeyim? Nerden iş bulayım? Kime gideyim?” Dikildiğim yerde boyna duvarlara bakıyor, duvarlarla konuşuyordum. (Sakın bu usulü yabana atmayın: İşsiz kalınca veya bir derdiniz olunca duvarlara bakın ve ayrıntıya girin! Duvardaki pürüzlere, o küçücük beneklere, duvar sivilcelerine durmadan bakın!) Hey cânım! O pürüzlerden oluşan ne işaretler, ne suretler vardı! Kurt resmi mi istersiniz, ayı resmi mi? Alıcı gözle bakarsan, bitten binek, pireden yedek de görülebilirdi. Daha neler de neler... Tepe gibi pilavlar, kolum gibi dolmalar, budum gibi sarmalar, dere gibi hoşaflar, ye yemez misin, hani de görmez misin?

Armudu taşlayalım, dibinde kışlayalım, uzun sözden birisi, tekir kedi derisi, müsaade ederseniz masala başlayalım:

Vay canına, demek hâlâ orada, odandasın! Hem de duvarlara bakınıyorsun! Dikilmişsin orada, cebinde otuz yedi buçuk para, çeyrek paket sigara, işsiz oğlu işsizsin, dikilmişsin orada, öküz gibi duvara bakıyorsun...

Doğrusu, önceleri işsizliği pek umursamadım. “Nasıl olsa bulunur bir iş, dünyada kim aç kalmış?” dedim. Ama haftalar ayları kovaladıkça işsizlik azmanlaştı, Üsküdar’ın vapuru Beşiktaş’a yanaştı. İkincisi, yalnızlaştım, dost ahbap muhitinden uzaklaştım. Sanki onlar beni görünce, “Bu herif gene mi borç istemeye geliyor?” diyeceklerdi. Üçüncüsü, kursağıma çok az şey gittiği için, üç günde bir dışarı çıkıyordum, bak bundan da şikâyetçiydim (demek ki işsizlik biraz da kabızlık demekmiş: Hem ferden, hem içtimaî zâviyeden).

Birkaç zaman daha geçti, ben hâlâ işsizdim. Saflığıma bakın ki, bir iş bulmam gerektiğine inandığım kadar, bir işin de nasıl olsa beni bulacağına inanıyordum.

Hiç de öyle olmadı. Gün geldi, aç karnımı doyuramadım. Kira parası hadi neyse, borç harç eder denkleştirirsin, birkaç ay da vermeyebilirsin... Ama aylarca aç karnına bekle bakalım, hele bir dene, üç gün olsun dene bakalım, oluyor mu? (Acaba Hazret-i Allah bu karın açlığını neden icat etmiş? Kırk çeşit mahluk birbirini yesin diye mi?)

Bana el uzatan yâranlarım da vardı doğrusu... Teselli edeninden tutun, borç verenine kadar. Lâkin ben borç almaktan korkuyordum: Karşılığı olmayan bir borcun altına nasıl girersin kardeşim? Bu işin sonu alimallah dolandırıcılığa uzanır! İşte bundan dolayı, kısmet olursa ilerde ödeyebileceğim miktarda, küçük miktarda borçlar alıyordum onlardan (zaten borç veren, parasını kurtarıp kurtaramayacağını düşünür). Ben de ona göre istiyordum. Kararınca bir para istediğim için, “dost” dediğin artık bu kadarını gözden çıkarabilirdi (ama pek az miktarda istersen, bu sefer de üç kuruşa muhtaç duruma düşersin. Bu hiç iyi değildir. Önce arkadaşını, sonra kendini kaybedersin. Borç alırken en iyisi, ilacın dozunu tam kestiren bir hekim gibi olacaksın).

Günler aylar geçmiş, ben bir iş bulamamıştım. Halbuki zorlamadığım kapı, aşındırmadığım eşik, gitmediğim köşk ve konak kalmamıştı. Ne umutlar beslemiştim: Orası olmazsa burası, bu da olmazsa Derviş ağabeyin bahsettiği iş; onunki de tutmazsa Zübeyir ile Bahtiyar ne güne duruyor? Artık birinden biri olur inşallah! Ama nerdeeee? Seksen umudun sekseni de tutmadı. Eh ben de seksen sene bekleyecek değilim ya!

Valla beni hafakanlar boğacak! İşsizlik canıma tak etti. Gezin gezin, duvarlara bak! Karyolaya otur, kafanı ellerinin arasına al ve düşün. Helâya git, boş dön gel... Şunu kurcala, bunu hesapla, hepsinden umudunu kes, n’olacak bunun sonu? (Haaaayt, delireceksen delir de, işsizliğin bahanesi bulunsun!)

Uykuda olduğum ve helâda bulunduğum saatlerin dışında kendime hiç hak vermiyordum. İçimden gelen bir ses boyna dürtüyordu beni. Hep de aynı ses, aynı nakarat:

– İş bulmalısın! Bulmak için aramalısın! Odanda ne dönenip duruyorsun avanak?

Yani bu sözler ne demek? “Yürü git, iş ara!” demek. Ben de bu sese uyup sokaklarda akşama kadar dolaşıyordum. (Sanki sokaklarda yerden iş mi toplanıyor? Peki öyleyse, dünyanın her yerinde işsizler neden sokakta gezerler?)

Bakın ben hem sokaklarda yürüyor, hem de nasıl edip, nereden bir iş bulacağımı düşünüyordum. (Düşünmek içinse, odanda oturup düşünemez misin? Hangi arkadaş sayesinde, ne gibi yerlerde bir iş bulacağını planlayamaz mısın? Sonra da bu plana göre, doğruca hedefe gitmek üzere sokağa çıkmak daha akıllıca olmaz mıydı, eşşek kafa?)

Olmazdı. Çünkü bütün gün sokaklarda dolaşınca, akşamları yorgun argın eve gelende, içimdeki sese cevabım hazırdı:

– Gördün mü? İşte bütün gün iş aradım! Dolaştım durdum, dünya kadar da yoruldum. Başka ne yapabilirdim? Söyle, ne yapabilirdim ha?

İncir yaprağı arayan kedi

Az gittim uz gittim, dere tepe düz gittim, altı ay bir güz gittim, bir de dönüp baktım ki, ben hâlâ işsizim!

Hapiste olmak bin kere evlâ! Çünkü onun bir adı var. Adı hapis. Dışarı çıkamazsın, dilediğin yere gidemezsin, herhangi bir iş yapamazsın... Ama bunun bir gerekçesi var, adı var: Hapis...

Ya işsizlik? İşsizliğe ne demeli?

BİR ŞİİR:

İşsizlik, o en büyük hapisane!

(Metin Demirtaş)

Tamam, şair güzel söylemiş, doğru demiş, bırakalım bunu da, o günlerde kapımın önünden üç günde bir geçen eskiciye ne demeli? Bu herif beni yiyip bitirecekti. Bu herif, evdeki eşyalara fena halde takmıştı (mesleği icabı, tabii takacak). İyi hoş ama, parasıyla aldıktan sonra, evdeki eşyaları birer ikişer götürmesine bir şey denemez de, eskicinin o hallerine ne demeli? Kapımın önünden geçerken mart kedisi sesiyle “Ee-eeeskiler alayyyym” diye durup durup bağırması beni pek müşkül duruma düşürüyordu: Çağırsam mı, çağırmasam mı? Son kalan öte beriyi de satsam mı, satmasam mı? Herif, penceremin önünde dinelip birkaç kez daha sesleniyordu. Yani belli ki, sadece benim için buralarda miyavlayıp duruyor bu herif! Peki, kendisi mart kedisi de, biz mendebur, yelloz, şırfıntı kedilerden miyiz?

Gömlekler gitti, iki ceket, masa örtüsü, birkaç ayakkabı, kol saatim, yerdeki kilim, iki abajur, bakır tencere, alimünyum tavalar falan gitti. Tamam da, eskici bu alışveriş sırasında pek soğuk, pek kibirli davranıyordu. (Benim gibi kibar, tertemiz bir kediye yazık değil mi? İki çift kelâm edip gönül alınmaz mı yani?) Yok azizim, bu herif buz gibiydi. Sadece işiyle ilgileniyordu: Satacağım eşyayı eline alıyor, evirip çeviriyor, incelemesini bitirdikten sonra, olmayacak bir fiyat biçiyordu. (Devenin başı! Elli akçe olur mu o koskoca bakır? İnsafsız herif, ölmüş eşek arıyorsun di mi?)

Gel de satma! Elli akçe melli akçe... Birkaç paket sigara, bir paket de margarin eder!

“Vermiyorum elli akçeye!” deyivereceğim, önce bir yutkunuyorum. Çünkü kaç kez denedim: “Vermem bu fiyata!” dediğimde, almaktan cayıyor. “Peki kaça verirsin?” diye sormuyor, bu konu kapanmış gibi, başka bir eşyaya atıyor elini vicdansız!

Bu eskicinin nasıl ciğeri beş para etmez bir herif olduğunu artık anlamıştım. Kapımın önünden geçeceği saatlerde inadına perdeleri kapıyordum. Evde yokum bellesin! Boşuna iştahlanmasın! Onun ocağına düştüğüm günlerde ise, perdeleri açık tutuyordum ve satacağım eşyaları odanın ortasına koyup pencereden el ediyordum. İçeri girdiğinde hemen hiç konuşmuyorduk. Ortadaki eşyalar için birkaç akçe bırakarak cehennem olup gidiyordu.

“Bu heriflerin, bu eskicilerin Allah belâsını versin” demek kolay, Allah benim başıma bir belâ sarmıştı: Canıma tak demişti bu işsizlik... Sabahları uyanmaktan nefret ediyordum. Uyandım da n’olacak? Yataktan kalkınca ne yapacaktım? Yine aynı işsizlik, parasızlık, açlık, gam, kasavet, çaresizlik... Üstelik bomboş bir hayat, bomboş bir kafa...

Uyandığıma bin pişman oluyordum. Çare değildi, ama ben şöyle bir yol da deniyordum: Uyanınca yorganı başıma çekip yorganın altında kendime küçük bir gece yaratıyor, bu gecenin içinde uzunca bir süre bekliyordum. Sırf sabahla karşılaşmamak için. Saatler geçince bu sefer de sıkılıyordum. Kendi nefesimden, kendi kokumdan, kendi karanlığımdan... Yorganın altındaki bedenimi sevmiyordum, evet, sevmiyordum bu işsiz bedeni.

Bana bakın hey! Yani ben işsizsem, işsiz kaldıysam, bu işsizlik uzadıysa, hiçbir işe yaramayan bir yaratık mıyım ben? Müebbeden işsizliğe mahkûm mu oldum? Yoksa ben beş para etmez, kıç üstü oturmuş bir kedi miyim? Hem topal hem uyuz, bir gözü kör, eğri suratlı, tipsiz taharetsiz, istavroz fidesi kedilerden miyim? Kedi bile değil, yoksa ben bir ayrıkotu veya bir osurukotu muyum?

Peki ama neden iş bulamıyordum?

O gün ağlayıp zırladım, saatlerce bunu düşündüm: Ben neden iş bulamıyordum?

Kapıyı hızla çarpıp dışarı çıktım. Az gittim uz gittim, dağlar dereler aştım, akşama kalmadan karşıma ak sakallı, bilge bir adam çıktı. Ona sordum.

– Oğlum, dedi, sen illaki kendine göre bir iş arıyorsun, kendine uygun bir iş arıyorsun da ondan!

Bak sen! Görüyor musun bendeki aymazlığı? Aylarca yıllarca işsiz kalıyorsun, açlıktan nefesin kokuyor, onca çile, onca cefa çekiyorsun, ondan sonra hâlâ “kendine uygun bir iş” arıyorsun, onu bekliyorsun, öyle mi?

Bu beleş nerde görülmüş? İşte biri çıkar, gerçeği suratına böyle dobra dobra söyler!

İş dediğin kimin ayağına gitmiş arkadaş? Sevdiği işi kim bulabilmiş? Dünyada işini kim sevmiş?

Hemen şuracığa kaydetmeli:

İyi be! Mademki hikâye arasında bildiri yayımlanabiliyor (mademki bu devirde böyle bir nimet var), punduna getirip dünyanın bütün işsizlerine bildiri çıkartmalı! Tü deyip şuraya aynen yazıp demeli ki:

_______________
Tek Maddelik Bildiri
No. 1

EĞER İNSANLAR İŞİNİ SEVSEYDİ

ONUN ADI İŞ OLMAZDI
_______________

İnanın arkadaşlar, ben bu bildiriye aynen uydum. Bir sabah, yorganı başımdan attığım gibi yataktan fırladım. Kararlıydım. Dağları devirecek kadar güçlü ve hırslıydım. Arslanlarla güreş tutabilir, kangurular gibi zıplayabilir, suyu taştan çıkarabilir, bir vuruşta yedi sineği öldürebilirdim.

_______________
Bildiri
No. 2

(Acildir)

İŞSİZ ARKADAŞ!

1- İŞ SİZİ KOVALAMAZ. İŞİ SİZ BULACAKSINIZ!

2- İŞ BULMANIN İLK ŞARTI, ÖNÜNÜZE GELEN HERHANGİ BİR İŞE, İŞ OLSUN DİYE GİRMEKTİR.

3- AMCAMIZ DER Kİ: ESAS OLAN ASGARİ PROGRAMDIR. (SEN AZAMÎ PROGRAMI HAYAL EDERSEN, BUGÜNÜN İŞİNİ YARINA BIRAKIRSAN, GÖREVİNİ YAPMAMIŞSIN DEMEKTİR BU OĞLUM!)

4- KAHROLSUN İŞSİZLİK! YAŞASIN İŞÇİLER!
_______________

İşte şimdi bir iş bulabilirdim!

Sanki işe girmiş ve işe yetişecekmiş gibi, acele acele yüzümü yıkadım, giyindim ve masanın üstüne bir yumruk atıp şöyle dedim:

Bugünden tezi yok, herhangi bir işe girebilirim!

Eski hamam içinde balığa çıkan kedi

Be dostlar! Gider iken Atpazarı’na uğradım.

– Arkadaşlar, gözleriniz neden parlıyor? dedim.

– Selâm ver de, eşek herif, ondan sonra sor, dediler.

– Selâmünaleyküm, dedim.

– Aleykümselâm, dediler.

– Arkadaşlar, gözleriniz neden parlıyor? dedim.

– Ticaret yaparız da ondan parlıyor, dediler.

– Acep bana da bir ticaret işi bulamaz mısınız? dedim.

Biri dedi ki:

– Sen kimsin be?

Öteki dedi ki:

– Yağma mı var?

Beriki dedi ki:

– Gökten üç elma düştü de, biri senin mi sandın ulan?

Vay vay vaaaaay! Ticaret bunların inhisarında! Duman çökmüş dağların başına! Kan bulaşmış tüccarların dişine! Ben de düştüm iş bulmanın peşine! Bunca ziyaret, bunca vilayet, bunca şikâyet... Serteser ettik, geldik bu yere!

Dediler:

– Arkadaşım, sen kimsin?

Dedim:

– İşsizim, iş ararım.

Dediler:

– Her bir işi tutar mısın?

Dedim:

– Elimden gelen her işi tutarım!

Dediler:

– Sendika, sigorta, dernek... Bunlara girer misin?

Dedim:

– Ben sadece işe girerim.

Biri kalktı ayağa, öteki baktı karşıya, beriki gitti aşağıya.

Ayağa kalkan dedi ki:

– Ben sana bir iş veririm. Haftalık ne istersin?

– Sen beni hele bir dene, ne münasip görürsen onu ver, dedim.

Yaklaştı yanıma, baktı yüzüme, vurdu omzuma:

– Aferin! Senden iş çıkar, tuttum gitti seni, dedi.

Meğerse bu herif zaten kâtip ararmış. Onu şurdan anladım: Yazıhaneye girerken camda “Kâtip aranıyor” diye bir yazı vardı, ordan anladım.

Girdik yazıhaneye, geçtim patronun karşısına, el pençe divan durdum.

– Yanaş kâtip, dedi, şimdi beni iyi dinle!

Dediği yerde dikildim, pürdikkat dinledim:

– Aha şu bir defter! Aha bu da ikinci defter! İyi dinle! Birinci deftere, giren malları kaydedeceksin! İkinci deftere ise satılan malları!

– Peki efendim.

– İyi dinle! Bu birinci deftere kayıt geçerken şöyle yapacaksın: Sekiz çuval nohut mu gelmiş? Çizginin bu tarafına yazacaksın...

– Sekiz çuval nohut...

– Hee. Sonra gideceksin malın başına, bizim hamal ile kantarcıyı çağıracaksın. Çuvalları kantarda teker teker tartacaksın. Na buraya yazacaksın: Birinci çuval seksen dört okka, ikinci çuval yetmiş dokuz buçuk okka, üçüncü çuval seksen bir okka, dördüncü çuval yetmiş yedi okka, beşinci çuval... Böyle üşenmeden yazacaksın!

– Güzelce yazacağım.

– Şimdik gelelim ikinci deftere... Oku bakayım burda ne yazıyor...

– Satış defteri!

– İyi bildin! Çizginin şu tarafına satılan malı yazacaksın. Çuval ile satıldıysa hem kaç çuval olduğunu hem de kaç okka çektiğini...

Biz bunları konuşurken zırrr etti telefon çaldı. Uzanıp telefonu açayım dedim, patron küplere bindi:

– Amaniiiiin, şuna da bak! Bir de kalkmış telefonda konuşacak!

Telefonun zili çaladursun, patron beni paylıyordu:

– Telefonda ben konuşurum, siparişi ben alırım. Mal alacaksak, mal satacaksak pazarlığı ben yaparım. Hadi geç şuraya!

Neden sonra açtı telefonu, başladı konuşmaya:

– Buyur! Kaç okka dedin? Olur, verelim... Hı? Altmış sekizden! Hı? O geçen seneydi! Allah seni inandırsın kurtarmaz! Sen mi gelip alacan, yoksa dükkâna indireyim mi malı? Hı? Peki, yolluyorum... Alişan nasıl be, Alişan? Selâm söyle! Hadi güle güle.

Telefonu tam kapatacaktı ki, aklına bir şey geldi:

– Yusuf! Lan Yusuuuuf! Neden uğramıyorsun bizim buraya? Çayımızı içmeye bir gelsene! Bak ne diycem? Çok temiz mallar var! Bir fasulya geldi ki birinci kalite! Sonra çok temiz bulgur var, Dimyat’ın pirinci var... Hı? Fasulya mı? Ne kadar? Canım, kolay. Gönderiyorum ha! Bak yazıyorum buraya! Hadi güle güle...

Bu iş bitince, ellerini güzelce bir ovuşturdu, sonra birden bana dönüp bağırdı:

– Peki sen olsan böyle bir sipariş alabilir miydin? Telefonda konuşmak bana mahsus! Sakın sen karışma!

Ellerimi kavuşturup “baş üstüne” der gibi başımı salladım.

– Hadi geç bakayım şu masaya! Aç satış defterini, yaz yeni siparişi! Sonra da git, kantarın başında dur. Hadi eylenme, anca yetişirsin!

Miski amber kokulu kedi

Bu benim patron, memleketin en birinci bakliyat toptancılarındandı. İşini pek muhkem tutardı. Sabah yedide telefonun başına tünerdi. Özü öz, sözü söz bir ticaret erbabıydı. “Sattım” dedi mi satar, sonradan üç kat fazlasını verseler katiyen başkasına satmazdı.

Benim patron hiç boşa konuşmazdı. Köylüler bir mal mı getirdi? Kızılcahamam’dan pirinç mi geldi? Önce pirinçten bir avuç alıp masanın üstüne sererdi. Sanki bit ayıklıyormuş gibi, pirinçleri parmağıyla tek tek eşelerdi. Sonra kafasını kaldırıp malın fiyatını söylerdi. “Altmış altı” dediyse o pirinç altmış altıdan fazla etmezdi. Pirinç satanlar, seksen tane bakliyatçı gezseler, altmış altıdan fazlasını bulamazdı. Diyeceğim, malın hakkını verirdi, ama malı yine de ucuza kapatmış olurdu.

Benim patron, satarken de yekten konuşurdu. Müşteri ayırt etmezdi. Kimseye “senin başın kel” demezdi. Bir yanı sazlık samanlık, bir yanı tozluk dumanlık falan tanımazdı. Düz ayak giderdi. Derelerden sel gibi, tepelerden yel gibi, alıp alıp satardı...

Benim patron, altmış altı yaşında şiş göbek bir adamdı. Katiyen kravat takmazdı. Cuma namazını kaçırmazdı. Bismillahsız işe başlamazdı. Besmelesiz mal yüklemezdi. Kösteksiz dolaşmazdı. Anahtarları ortada bırakmazdı. Yelek giymeyi unutmazdı. Şapkasını başından çıkarmazdı. Paraları üstünde taşımazdı. Yamacındaki demir kasadan şaşmazdı. Senet kullanmaz, veresiye kabul etmezdi. Bereketli günde şımarmaz, kesat günde kasavet etmezdi. Tozlansa da pislense de, karınca duasını yazıhanenin duvarından indirmezdi. Lahmacunu limonsuz yemezdi. Benim patron, sulu yerde peynir ekmek, susuz yerde kavun karpuz yiyerekten ticaretine bakardı.

Benim patron gibisi yoktu. Yedi bin seneden kalmış gibiydi. İpek yolunu, baharat yolunu, ayrıca kervancıbaşı ve bezirgânbaşı gibi tekmil ticaret erbabını şahsında temsil ederdi. Benim patron, kadim ticaret sermayesinin asrımızda ve memleketimizde en mâruf şahsiyetlerinden bir efendiydi.

Benim patron, ticaret odası seçimlerinde ayrı liste çıkarır, lâkin bu liste kazanamazdı. Bunun üzerine, kimi ithalat ve ihracatçıların, borsa ve bankaların listesiyle müştereken, her cins Avrupa, Amerika ve Asya parasını matlub saymak şartıyla, yazıhanedeki karınca duasının da üzerinde ALLAHIN DEDİĞİ OLUR tabelasını bulunduran tekmil ticaret erbabını temsilen idare heyetine ancak birkaç adam sokabilirdi. Benim patron bu duruma çok kızar, lâkin kızgınlığı ancak iki saat sürerdi. Oda seçimlerinden sonra yazıhaneye dönünce, pürhiddet kantarcı Ali ile hamal Veli’nin üstüne yürür, inmekte olan mal varsa bu malı neden çabuk indirmediklerini, gitmekte olan mal varsa neden çabuk yüklemediklerini sorup onları azarlar, bana da alel usul bir dönüp, “Doğru mu yazdın lan kâtip?” der ve geçerdi. İşte bu kadar! Ticaret devam ederdi...

Benim patron, yanında çalışanları yetiştirir, ticaret hususunda her bir inceliği öğretirdi. Haftalığı verirken bazen beni sınardı:

– Söyle bakalım kâtip, esas kâr nerden gelir?

– Esas kâr, patronum, bir mal alınırken elde edilir!

– Pahalı alıp pahalı satmak nedir?

– Gayri ticarî bir iştir. Müşteri kaçırmaya sebep olur!

– Müşteriler azalırsa n’olur bre kâtip?

– Ticarette geri kalınır!

– Öyleyse ne yapmalı?

– Malı ucuza alıp piyasa fiyatının az buçuk altında satmalı!

– Peki kâtip, söyle bakalım, bir maldan yüzde elli kâr etmek için nasıl bir yol tutmalı?

– Bir maldan yüzde elli kâr etmek için, adam kazıklamaya durmamalı! Yüzde yirmi kâr ile üç kere alıp üç kere satmalı! İşte etti yüzde altmış kâr!

– Gözün açılıyor lan kâtip! De bakalım: Yüzde seksen kâr için ne etmeli?

– Yüzde yirmi kâr ile dört kere alıp dört kere satmalı!

– Peki bu ne demektir?

– Ticaretin aslı astarı demektir!

– Düzgün konuş bre kâtip! Neymiş ticaretin aslı astarı?

– Alıp alıp satmaktır, patronum, alıp alıp satmaktır. Ticaretten maksat budur. Bir kereye mahsusen yüzde yetmiş kâr etmek yerine, meşru hakkımız olan yüzde yirmi beş kâr haddi ile üç kere alıp satmak evlâdır.

– Bu hususta dinimiz şerh düşmüş mü?

– Düşmüş!

– Ne diyor Hadis-i Şerif?

– “Özü sözü doğru tâcir, kıyamet günü arş gölgesinin altındadır” buyuruyor.

– Peki, Peygamber Efendimiz Hazret-i Muhammed (S.A.) karaborsa hususunda ne diyor? Karaborsa yapmak ticarete sığar mı?

– Sığmaz! Patronum, düzgün ticaret yapmak yeterlidir!

– Söylesene be çocuk! Peygamber efendimiz ne buyuruyor?

– Diyor ki: “Kim bir malı saklar, pahalılaşsın da Müslümanlara öyle satayım niyetini kurarsa, yanlış yola sapmıştır, Allah’ın ve elçisinin amânından, emniyetinden uzaklaşmıştır!”

– Mehazını, cildini ve sahifesini söyle bakalım!

– Süyûtî’nin “Al Câmi’al Sagıyr fî Ahâdis-al Başîr-al Nazîr” Hadis-i Şerif yazmasına göre, cilt iki, sahife yüz kırk iki!

– Pekâlâ... Şimdi söyle bakalım kâtip: Yüzde yirmi beş kâr haddi nedir?

– Tüccarın hakkıdır!

– Kitapta yeri var, bu malûm, kanunlar da yazar mı?

– Yazar!

– Öyleyse karışanı görüşeni olur mu?

– Olamaz!

– Helâl midir?

– Helâldir!

– Hak mıdır?

– Önce Allah, sonra peygamber efendimiz buyurduklarına göre haktır!

– Demek ki neymiş? Neden iki ayrı defterimiz varmış kâtip?

– Birincisine yüz altın yazılıyorsa, ötekine yüz yirmi beş altın yazmak için!

– Yoksa hesap bilebilir miyiz?

– Maazallah bilemeyiz! Aykırı bir iş yapmış oluruz!

– Kâr edeceğini bilemedikten kelli, ona “ticaret” denebilir mi?

– Hâşâ, denemez!

– İllâki n’edecen kâtip?

– Hesap tutacan: Aldığın malın üstüne yüzde yirmi beş koyup satacan!

– Netice?

– Netice ticaret!

– Aferin kâtip! Ticaret bundan ibaret!

Peştemalının ortası olmayan kedi

Forforadan sürsüreden, Manisa’dan Tire’den, yenice geçtik buradan, konaraktan, göçerekten, lâle sünbül biçerekten, kahve tütün içerekten, evvel Allah ticareti öğrenerekten, bir akşam eve gelende, külahımı önüme koyup düşündüm:

– Ne yani? Sen böyle hep bir kâtip parçası mı kalacaksın? Hıı, derviş? Nereden geliş, nereye gidiş?

Önümde oturan külah dedi ki:

– Aman kâtibim böyle söyleme! Dur, acele etme!

– Peki ne edeyim? dedim.

– Sen bana çok iyilik ettin, bunca zaman başında taşıdın, takke bile takmadın, şimdi de ben sana iyilik edeyim, dedi.

Kalktı külah, tepeme çıktı oturdu, kulağıma bir şeyler fısladı.

Şaştım kaldım bu söylediğine.

– Ben mi? Ben de mi ticaret yapayım?

– N’olmuş? Senin aklın bakliyatçı tüccarından daha mı kıt?

– Yooooo.

– Senin patron ticaret yaparken denizi çorba, gemiyi kepçe mi ediyor?

– O kadar da değil! Bir mintanı var çerden çöpten, ilikleri karpuz kabuğundan, düğmeleri turptan...

– E öyleyse? Senin neyin eksik? Neden ticarete atılmaya çekiniyorsun?

Bu söz üzre valla öyle bir of çektim ki, ağaçlardan atkestaneleri döküldü.

– Derdimi deşme bre külah! dedim. Geç otur şuraya da anlatayım...

Külah önümde bağdaş kurup oturadursun, ben başladım içimi dökmeye:

– Bakliyatçının yanına girdiğimden beri tüccar olmayı zaten kafama koymuştum. Gözümü açtım, her bir hususu bellemeye başladım. Gözlüye gizli olur mu? Dikkat kesildim: Malı almaktan tut, malı müşterinin kapısı önüne indirene dek ne lazımsa hepsini, ama hepsini, ucuz düşürmesini, şıppadanak satmasını, yazıp çizip kayda geçirmesini, mal indirip mal yüklemesini, beğendiğin bir malı pek beğenmemiş gözükmesini, beğenmeyene de beğendirmesini, defter tutmasını, icabında kantar başına geçmesini öğrendim. Akşamları yorgun argın otobüse bindiğimde, öğrendiklerimi kafamdan geçirdim, gördüklerime mana verdim, kendimi sınadım. Baktım ki arslanlar gibiyim. Arslan ne kelime? Ben artık Yemen Padişahı’nın kızını ayartan tilkiden de hinoğluhin bir kediydim. Ne demeli, bu işin ıcığını cıcığını çıkardım, cıcıkları beynime nakşeyledim. Tam da helâlinden bir ticaret erbabı olarak yetiştiğime kanaat getiriyordum ki, kafama bir soru takıldı. Sadece bir soru, ama Allahım sen beni ondan koru! Çünkü meselenin aslı astarı, özü bu!

Ah ulan ah! Derdimi neden deşersin bre külah! Ben bu soruyu cevaplayamadıkça aynaya nasıl bakarım? Meğer ki ben elifbeyi öğrenmeden kitap hatmetmişim! Eyvahlar olsun, muradıma erdim derken, daha ilk adımda tökezlemişim! Ticaretin püf noktasını hiç bilememişim! Acep ola bu soruyu italik harflerle mi yazmalı?

Kısacık, saf bir soru:

BİR MAL DURDUK YERDE NASIL OLUP DA

YÜZDE YİRMİ BEŞ DEĞER KAZANIR?

veya

AYNI MAL, YÜZ AKÇEYE ALINIP

NEDEN YÜZ YİRMİ BEŞ AKÇEYE SATILIR?

Ey benim güzel külahım! Bu soruya cevap verilmedikçe ticaretin ne olduğu anlaşılamaz!

Ciğere çarpılan kedi

Üç beş gün sonra, bir mübarek cuma gününün öğlen zamanı, bizim patron ve kantarcı Ali ile hamal Veli camiye kadar gittiler. Ben de yazıhanede oturdum, iki lahmacunla bir ayran getirttim. Ben bunları yiyedurayım, içeri iki adam girdi:

– Selâmünaleyküm, efendi.

– Aleykümselâm.

– Patron yok mu, efendi?

– Yok. Azcık işi vardı da... Buyrun, bir şey mi istediniz?

– Ben geçen sene ona nohut getirmiştim, pirinç getirmiştim. Beğendiydi, aldıydı... Şimdi de hele bir soracaktım...

– Burda mı çuvallar?

– Aha, beygirin üstünde!

– Numunelik birer avuç getir bakalım...

Adamların ikisi birden seğirtti. Numuneliği getirdiler. Pirinci ve nohutu masanın üstüne serdim. İnce elemeye ne hacet? Tertemiz iki mal! Bu pirincin piyasası doksan beş, nohutun yüz doksan beş! Lâkin ben bit ayıklar gibi yapıp fiyat söylemeden önce ensemi uzun uzun kaşıdım. Malı kapmak için beşer akçe fazla verdim. Koşa koşa yıktılar malı. Cebimden cüzdanımı çıkardım, cüzdanı az aralayıp kuyumculuk yapıyormuş gibi banknotları titizlikle çekerek saydım, heriflerin parasını ödedim. Sonra bu iki çuvalı ambarın ta dibine sürükledim. Ayrandan üç beş yudum kalmışmış, onu güzelce içtim, geğirip gevşedim.

Oh içime deysin! Hayatta benim de artık malım vardı. Valla ben bundan pek hazzettim.

Ferdası gün, patronun evinde her ne sebepse kurban kesilecekmiş, patron bu hayırın başında bir durup da geleyim dedi, kuşluk vakti çekti gitti. O gidince bir tesadüf ki n’apalım, telefon çaldı. Bir müşteri, iki çuval nohut, iki çuval pirinç istedi. “En temizinden!” diye çok üsteledi. Seslendim kantarcı Ali ile hamal Veli’ye: “En temizinden nohut ve pirinç isteniyor. Lan uyumayın! Dipteki iki çuvalı kantara bindirin!” dedim. Eşek herifler! Dükkânın içinde nerde ne var belleyemez ki hödükler! Gidip bana ait olan o iki çuvalı çektiler. Tarttık ettik, ben kayda geçirir gibi yaptım, hülasa ilk ticaretimi icra ettim. Derken tık etti, bu müşteri bir çocuk gönderdi, nohut ve pirincin parasını iletti; bu parayı cüzdanıma istifledim.

Akşam eve geldim, yediğim bokun hesabını yaptım. Hesap tamam ama, aklıma bir soru takıldığı için, hesabın içinden çıkamadım. Yardımı dokunur diyerekten külahımı önüme koydum:

– Bre külah! Üç beş gün önce ben sana ne demiştim? Ha, ne sormuştum? “Bir sual eylerim, iyi dinle!” dememiş miydim? “Bu sorunun cevabı verilmedikçe, ticaretin ne olduğu anlaşılamaz!” dememiş miydim? Hadi buyur: Dün heriflerden nohut ile pirinç aldım... Biri geldi elli okka, ötekisi altmış okka. Bugün satarken yine tarttım, yine geldi elli okka, öteki de altmış okka çekti. Pirinç aynı pirinç, nohut aynı nohut... Ben dün heriflere pirincin okkasını yüz akçeden, nohutun iki yüz akçeden almadım mı? Pekiy, bugün satarken müşteri bana ne ödedi? Pirincin okkasına yüz yirmi beş akçe, nohutun iki yüz elli akçe! Söyle bakalım benim akıllı külahım, nedir bunun sırrı? Bir gecede bu çuvalların değeri nasıl oldu da arttı? Üstüne pirinç ve nohut eklemedik, çuval yine aynı çuval... Peki, neden fiyatı değişti, değeri arttı? Hani, bu çuvallara bir masraf falan da etmedik. Sürükleyip içeri götürdük, sonra çekip sattık... Şimdi derhal söyle! Yüzlük pirinç neden yüz yirmi beş, iki yüzlük nohut neden iki yüz elli ediyor? Bu fark nerden geliyor? Anladık, bu fark tüccarın hakkı. Lâkin nerden geliyor bu hak? Kim tarafından icat edildi? Yoksa Zühre yıldızından mı getirildi?

Gülüp oynayacağıma, neden mi somurtuyorum? Oğlum, ben neredeyse çıldıracağım! Hani durduk yerde hiçbir şey değerlenemezdi? Hani üzerine alınteri akıtılmamış hiçbir mal değer kazanamazdı? Yerin dibinde altın olduğunu bilsen bile, bu altını yerin üstüne çıkarmadıktan kelli, hani beş para etmezdi? Kıpırdanıp durma karşımda! Hani bu kesinkes böyleydi? Değeri yaratan emekti hani?

Külah bir kıpırdadı iki depreşti, bu son söylediğime karşı şunu dedi:

– Neymiş neymiş? Alınteri miymiş? Alınteri mi dedin? Sen onu bana anlat!

Bitmemiş ardıcın dibinde doğmamış kedi

Bir insan, külahından bile icazet aldıktan sonra, ister Keloğlan, isterse Peri Padişahı’nın kaynı olsun, tuttuğu yolda jet gibi gider artık... Vallahi tallahi, o günden beri soru moru gelmedi aklıma. Bismillah, tüccarın hakkı tüccarındır, gerisini karıştırma!

KEDİLERİN ESAS HAKKINDAKİ MÜTALÂASI

Kaz kazınan baz bazınan, alaca tavuk çil horozunan, delikanlı genç kızınan, sevişirler pek nazınan, âşık meydane girer sazınan, meclis de dinler hazınan... Armudu taşlayalım, dibinde kışlayalım, bitmemiş ardıcın dibinde doğmamış gibi uzanıp bacak bacak üstüne atalım. Müsaade ederseniz masalın bu kısmına başlayalım:

Dükkânın girişteki yazıhanesinde oturuyorduk. Patronun iki de misafiri vardı. Ben önümdeki defterlere göz atıyor, hesap kontrolü yapıyordum. Misafir amcalardan biri o sıra dedi ki:

– Yavu, bizim oğlan da tutturmuş, “Baba bana teypli taşınır bir radyo al, canım çektikçe kaset koyar çalıp oynarım” der durur. Alacam ama, acep caiz midir?

– Caizdir efendim, radyonun teybin ne zararı var, dendi.

Benim patron kösteğiyle oynamayı bırakmıştı ki, içeri tanımadık bir adam girince gene kösteğine sarıldı. Bu adamın kucağında koca bir karton kutu vardı. Alamanya’dan birtakım mallar getirmiş, görmek isteyen bulunur muymuş?

Merak edildi, kutu açıldı. Epey incik boncuk, çay takımı, süslü tabaklar, şampuanlar, plastik, melamin, çok şık kanser sunan çanaklar, sonra küçük bir radyo, derken bir de teypli büyükçe bir radyo görüldü. Misafir amcamız bu teypli radyoya gözünü dikti. Sanki anlarmış gibi düğmelerini vesaire kurcaladı, fiyat sordu. Fiyatı dört altınmış.

– İki altın vereyim, ko git, dedi.

Satıcı razı gelmedi. Al takke ver külah, çekişme pazarlık, üç beş dakika tokalaşıp “verdindi vermedindi” derken, üç altına fit olundu. Satıcı gitti, sonra çaylar içildi, sonra da patron misafirleriyle kalkıp komşulardan bir dükkâna gitti. Misafirler bu komşuyu tanırlarmış, hal hatır sormadan geçemezlermiş.

Patron bana:

– Arayan soran olursa, aha şuracıktayım, çağırırsın, dedi.

Onlar gitti, yazıhanede yalnız kaldığımı daha anlamadan bir herif geldi ve bal sordu.

– Bizde bal bulunmaz, karşıda Perşembecioğlu diye bir toptancı var, ona sor bakalım, dedim.

Herif gitmedi. Bakınıyordu. “Şu teypli radyo kaça?” dedi. “Satılık değil” dedim. “Canım, ceremesi neyse çekeriz” dedi. İllaki bir şeyler satın alacak! Ben “Fesuphanallah” diyemeden, o “Dört altın bırakıp götüreyim mi?” dedi. “Sar şu gazeteye götür; kısa günün kârı” dedim, altınları cebe atıp herifi acele gönderdim.

Patron ile misafir amcalar komşudan dönüp de teypli radyonun yerinde yeller estiğini görünce, yutkunmadan açıkladım:

– Herif deli mi ne? Geldi üç altını getirdi radyosunu kaptı götürdü!

Bu duruma pek kızdılar ama, bir şey de diyemediler. Yalnız, radyonun sahibi amca üç altınını aldıktan sonra:

– Hey yarabbim! Bunlardan da esnaf çıkacak! Neyse, belki de bir hayır vardır, dedi.

O akşam işten çıkınca eski arkadaşlarımı, yâranlarımı aradım. İşsizlik günlerimde bana yardım eden ya da etmeyen bütün tanıdıkları topladım, borcum olana borcumu ödedim, sonra hepsini lokantaya götürdüm. Beni böyle iş güç sahibi, cebinde harçlığı bol görünce sevindiler. Kaz dolmasını bitirdik, hoşafları içtik, ellerimizin tersiyle ağzımızı sildik ve geğirip başladık muhabbete:

– E anlat bakalım, n’aparsın, n’edersin, nasıl bir iş tuttun, dediler.

– Bir tüccarın yanında çalışıyorum, dedim, sanatı çok iyi kaptığım için kendim de ufak ufak ticarete başladım...

– Ne üzerine ticaret yapıyorsun?

– Ne buluyorsam alıp satıyorum.

– Nasıl yani? Belli bir çeşit üzerine çalışmıyor musun?

– Ne gerek var? Önemli olan ticarettir.

– Ne sattın şimdiye dek?

– Nohut, pirinç, teypli radyo...

Arkadaşlardan biri coştu:

– Herife bak, süpermarket gibi çalışıyor, dedi.

– Zaten hayat dediğin bir süpermarkettir, dedim. Kimisi tezgâhlar arasında boş boşuna dolaşır, kimisi vitrinlere bakıp yalanır, kafası olan da alım satımla uğraşır.

– Demek senin dükkân açmaya niyetin yok?

– Pek yok.

– Anlamadım? dedi arkadaşlardan birisi. Satış yeri olmayan bir ticaret mi düşünüyorsun?

– Ne var bunda? Müşteriyi önceden peylemesen bile, aranan bir malı nasıl olsa satarsın...

– Ya satamazsan?

– Bir malın alıcısı varsa, tosbağanın bokunu bile satarsın oğlum!

– Demek sen, alıcısı olan malları satacaksın, deyince hep birden güldük bu söze.

– Evet öyle yapacağım... Eğer bir malın alıcısı varsa, gider Fizan’dan bile getirirsin. Ademoğlu binlerce yıl önce, taaa anasının nikâhından ipekti, baharattı taşımıyor muydu? Hem de ne zorluklarla... Ama Asya’dan bir altına alınan, Avrupa’ya getirildiğinde bin altına müşteri buluyordu.

– Sen de mi bire bin kazanmayı düşünüyorsun?

Bu söze kızdım, gözlerimi belerttim, kuyruğumu salladım:

– Hâşâ! Bu devirde olmaz öyle şey. Zaten ben, şerefli, namuslu bir kediyim! Kanuna kitaba uyarım! Kâr haddi ne ise onu uygularım! Ama yüzde yirmi beş kâr haddini bulmak için de elimden geleni yaparım...

– Peki demin neden öyle dedin?

– Bire bin kazanmak mı? Bak kardeşim, bir mal üretilirken, onun piyasadaki para değeri bilinir. Zaten her mal para ile değiştirilir. Üretici patron, çalıştırdığı adama ona göre pay verir. (Hay Allah!) İster iki bin yıl önce, isterse bugün olsun, bu böyledir! Tüccarın sattığı mal, üretimdeki kârın devamıdır, var mı itirazın? Çin’den ya da Hint’ten ipekti, baharattı getirenler ise, binlerce fersahlık bir yol katediyordu. Kısası, çok zahmetli bir üretimde bulunuyorlardı. Çin’deki on paralık baharatın Avrupa’da on altın edebileceğini biliyorlardı...

Ama dün ve bugün, normal şartlar altında ticaretteki kâr haddi yüzde yirmi beşe indirilmiştir! Mal üretilirken, ederi ona göre hesap edilir!

Bu sözlerim pek münasip görüldü. Arkadaşlardan biri bana ortak olmak istedi.

– İki kediye iş düşeceğini sanmıyorum, dedim.

– Yani, sermaye koyabilirim de...

– Az buçuk sermayeme az buçuk aklımı eklersem, yeter.

Kerevete göz diken kedi

Benim patron beni artık gözü gibi seviyordu. Gelene gidene, herkese beni övüyordu:

– Bizim kâtip ateş gibi maşallah! Ne demişler? Küheylan at, çul içinde de bellidir! Valla ilk günden anlamıştım! (Şuna da bak, küheylan lâfı da nereden çıktı? Hani ben kediydim?)

Böyle sözler beni pek şevklendiriyordu. Bunları duydukça zevkten ürperiyordum. Atpazarı tüccarı, doğrusu hakkımı veriyordu: Gün olmazdı ki konu komşu tüccardan bana danışan görüşen olmasın!

Artık ben, hangi mal nerede bulunuru cin gibi belledim ya, müşteriyi göz göre göre kaçırmamak için bana sorarlardı:

– Kâtip ağabeyim, bir herif geldi, şey soruyor, kabak çekirdeği soruyor... Nerde var ağabeyim? Kime göndereyim?

– Kâtip ağabeyim, gümüş ibrik arıyorlar be ağabeyim! Kimde var, nerede bulunur?

– Pabuçların içine keçe soruyorlar, gözüm! Biliyor musun nerede satılır?

– Canım ağabeyciğim! Diş protezcisi diyorlar, bu sanatın sahibi nerdeymiş ağabeyciğim?

– Teneşir neymiş kâtip ağabey? Nerde satılır?

– İllâki diyor, alüminyum tencere değil, bakır isterim! Nerde kalmış bu bakır tencere?

– Kadınlar hamamı hangi taraftaydı bre kâtip?

– Osmanlı üstübeci soruyor herif! Kimde var?

Yeryüzünde bir mal bulursun da ben onun nereden alındığını ve nerede satıldığını bilmeyeyim! İzmir’in tulum peyniri hususunda bile gelip bana danışıyorlar, kalite soruyorlardı. Peynirin suyuna orta parmağımı batırmamla parmağımın ucunun büzülmesine göre, peynir ekşimiş mi, ekşimemiş mi, söyleyiveriyordum. (Bir gün de bu hassasiyetime bakarak bir avrat getirdiler, böyle işlere aracılık etmediğim için, raporumu vermedim.)

Aman yarabbim! Yeryüzünde ne çok alınacak ve satılacak mal var! Yarabbim, sana bin şükür! Bu kadar çok malı, bu kadar çok çeşiti sen bize ihsan ettin yarabbim! (Amin).

İşte buyur: Komşulardan Perşembecioğlu geldi bir gün, “Hadi yavrum, git bana güzel bir semaver al da getir” dedi.

– Ustacım, semaveri nerden bulayım?

Perşembecioğlu kulağımın memesine yapıştı, parmaklarımın arasında azıcık ufaladı:

– Ya sen bulmazsan ben nereden bulayım?

Herif haklı! Atpazarı muhitinin bir numaralı kâtibi olarak boşuna mı adım çıkmış?

– Olur, bulurum, dedim.

– Lâkin, kâtip! Bu semaver çay bahçesi semaverlerinden olmasın haaa!

– Nasıl olsun ustam?

– Alıcısı bir gâvur. Hatıra olarak taa memleketine kadar götürecekmiş... En büyük, en neşeli semaverlerden birini kap da gel!

– Olur usta, ne yapar eder, sana bir semaver bulurum. Sen paradan haber ver!

– Yedi altın! Yedi altını geçmeyecek!

Düştüm yollara. Gittim gittim, Osmanbey semtinin cadde-i kebirinde aranıp dururken bir de baktım, halıcı veya kilimci midir, incik boncuk vesayire satıcısı mıdır nedir, koca bir dükkânın tam vitrin göbeğinde, aradığım semaver haşmet ile oturmuş da bana bakıyor! Dalıp fiyat sordum. Herif “yedi altın” demez mi? Vay ben deli miyim? Bir malı yedi altına alıp yedi altına mı satarım? (Hani benim ticaretim?)

Allem kallem edeyim de herifi beş altına razı edeyim, dedim. Nuh diyor, peygamber demiyor!

Aman semaverci, yaman semaverci, yüzünde yüzlük, gözünde gözlük, elinde asâ, başında külah, beni bu belâdan kurtar Hazret-i Allah, dedimse de şansım yaver gitmedi. Atıştım tutuştum, o yandan bu yandan giriştim, beş altına razı edemedim. “Zaten sermayesi beş altın”mış...

– Sen bana telefon numaranı ver, hele bir düşüneyim, dedim. Çıkıp üç beş sokak dolanıp semaverciye telefon ettim:

– Ben mezatçı Behzat! Senin adını verdiler, elimde bir sini var, kutru iki arşın, beş altına satıvereceğim, aman koş yetiş, bu malın sadece bakırı eder beş altın, dedim.

– Beş altın mı? Olur ama, sen nerdesin? dedi.

– Teşvikiye’de. Ihlamuraltı sokak, Ihlamur Palas, kat üç, dedim.

Herif telefonu öyle bir kapadı ki, dükkândan fişek gibi fırladığı belli.

Ben de tuttum semavercinin yolunu. Dükkâna girdim baktım, ablak suratlı bir çocuk oralarda dineliyor.

– Nerde patron?

– Bir yere kadar gitti, yarım saata gelirmiş.

– Nereye gitti?

– Bilmem, beş altın deyip duruyordu.

– Hah işte! Ben onun için geldim. Demincek telefonda konuşan bendim, oğlum! Demek o çıktı, ben geldim...

– Olabilir. Ne istemiştiniz?

– Yavu duymadın mı evlat? Beş altına şu semaveri verecekti de götürecektim. Vay başıma gelen! Demek o da benim peşime düştü... N’edicem şimdi?

– Öyle dediyse öyledir. Ver beş altını, al götür.

Oooooh! Kemal-i ciddiyetle vitrinin göbeğine eğildim, semaveri sarmaladım, kucakladığım gibi doğruca Atpazarı’na koştum. Çıktım Perşembecioğlu’nun karşısına:

– Buyur usta! Aradığın semaver bu muydu?

Perşembecioğlu bir bana baktı, bir de semavere:

– Aferin kâtip, beni elin gâvuruna mahcup eylemedin, dedi. Yedi altını sayarken de mızırdandı:

– Vıy vıııııy. Vıy vıy da vıy vıııııy!

– Ustacım n’oldu? Bir derdin mi var?

– Vıy vıııııy! Aman derdimi deşme!

– Ustacım söylesene! Bak biz burada komşuyuz, belki bir yardımım dokunur...

– Ah, sen yokken başıma neler geldi bir bilsen... Vıy vıyyyy...

– Neler geldi? Anlatsana usta!

– Bizim kamyon günlerdir yatıyor... Lânet olsun, işten güçten kaldık!

– Çok fena! Bozuldu mu, n’oldu?

– Bozuldu! Küçük bir parça yüzünden koskoca kamyonu çalıştıramıyoruz...

– Ne parçası? Adı neymiş o parçanın?

– Şey diyorlar: Amortisör altındaki şarj dinamosunun iğnesi mi ne diyorlar!

– Pekiy piyasada yok muymuş bu parça? Bulunmaz mıymış?

– Vıy vıyyy... İnanmazsın, dört altınlık bu parçaya şimdi kırk altın istiyorlar!

– Namussuz herifler! Demek mal piyasadan çekilince böyle ediyorlar ha? Bire al, on beşe sat! Yavu bu heriflerde hiç mi ticaret ahlâkı yok?

– Ahhh, gitti benim kırk altın!

– Gitmez ustacım, gitmez! Sen o işi bana bırak!

Böyle deyince Perşembecioğlu’nun gözleri fal taşı gibi açıldı:

– Al sana yirmi altın, bulabilirsen git getir bu parçayı.

– Hâşâ! Biz ticareti böyle öğrenmedik, usta! Üçe alırsın dörde satarsın! Beşe alırsın, altı buçuğa satarsın. Biz, daha haram mal yemedik! Sen kasavet etme, ver dört altını, getireyim.

Aldım dört altını, hışım ile sokağa fırladım. Kafam da kızmış kor gibi. Derelerden sel gibi, tepelerden yel gibi, Hamza Pehlivan gibi koşmaya başladım. Ulan bu ne namussuz yedek parçacılarmış ki, üçe alıp kırka satarlarmış! Yuf olsun onlara! Yuf namussuzlara! Yuf muhtekirlere! Yuf mungavilere! Yuf mürayilere! Yuf mütegallibelere! Yuf mütezellillere! Yuf mütebeddilere! Yuf yuf da yuf yuf!

Ben gösteririm onlara! Hu diyelim hu! Gerçeklere hu! Gerçek tacirlere hu! Hu demeyenin huyu kurusun, dolmasının suyu kurusun! Hu diyelim hu! Hu demeyenin başı kel olsun! (Uzatmayalım mestaneyi, patlatmayalım kestaneyi.) Hu diye diye dolaştım durdum, yedek parçacıların altını üstüne getirdim. Ettim edemedim, kamyonun şu parçasını bulayım dedim. Amma velâkin kime gittimse ters geri döndüm. Yok! Yok da yok!

Sadece bir yerde, tek bir yedek parçacıda umutlandım:

– Hemşerim, amortisör altındaki şarj dinamosunun iğnesi var mı?

– Bende yok, ama bir arkadaşımda var!

– Kimde? Neresi o? Hemen gidip bakayım...

– Dükkâncı değil, bizim gibi parçacılardan değil!

– Ya kim?

– Benim eski bir arkadaşım... Lâzım gelir diyerek zamanında almış imiş, şimdiyse arabasını sattığından artık lâzım değilmiş.

– Aman gözüm, etme eyleme! Bu adamı bana hemen bul, aradığım iğne kaç paraysa ceremesini çekeyim!

– Söz vermeyeyim ama...

Başladım yalvarmaya:

– Aman yiğidim aman! Sen bana iğneden bir adet bul, ocağında kül olayım, şamdanında mum olayım, bahçende gül olayım, sabah sabah açılayım, tül perdene asılayım, bulamazsan dükkânının ortasına saçılayım!

Bu kadar güzel konuşunca yumuşadı:

– Akşama kırk altınla beraber gel, ötesine karşıma!

– Canın sağ olsun yeğenim, dört bin altınlık bir kamyon için kırk altın da neymiş? Kamyonumuz şuncacık bir iğne yüzünden battal kalamaz! Sen iste, ben vereyim, deyip dükkândan ayrıldım.

Bre imansız, bre insafsız! Üç altına aldığını kırk altına satmak, ha? Akşam olsun, gösteririm ben sana!

Akşam oldu, yedek parçacıya damladım. Cebimdeki üç beş altını da şıngır mıngır sallıyorum ki herif iştahlansın! Sordum:

– Buldun mu?

– Buldum.

– Hani bakayım?

İnanılır gibi değil! Kırk altınlık iğneye bak sen! Yüksük kutusunda kıl gibi bir şey!

– Yavu bunun nesi kırk altın?

Herifin hiç minneti de yok:

– Canın isterse hemşerim!

– Yok, bir şey demedim. Mal senin. Dilersen yüz kırk altın da istersin. Benim derdim o değil...

– Neymiş derdin?

– Kırk altını denkleştirmeye çalıştım, ama n’apalım, sekiz altın kadar eksik...

Herif kızdı:

– Hani sana kırk altın vız gelirdi? Hani ceremesi ne ise çekecektin?

– Evet öyle. Lâkin Allah seni inandırsın, bugün bir yere para ödemem iktiza etti. N’apalım, yarına kadar bekleyeceksin...

– Müşteri çıkarsa satarım!

– Tamam. Sabahleyin kırk altını getirmezsem, sat!

– Bak şurada bekliyor iğnen! Sabah gelmezsen, bir daha buralara uğrama!

Herif iğneyi camekânın içine koydu, nispet verir gibi.

Ben de ona:

– Allah senden razı olsun, hadi eyvallah, dedim.

Seni gidi fırsat düşkünü seniii! Sana bir ders vereyim de gör! Namusuyla yapılan ticaret nasılmış gör, diye diye yürümeye başladım, geceyi bekledim. Gece olunca, ortalıktan el ayak çekilince, parçacının dükkânına yöneldim (malûm, sokaklar bizden yana, sokaklarda in cin top oynuyor). Geldim kapıya, kilide bir iki yüklendim, açılmadı, üçüncüde açıldı. Camekânın içinde duran iğne kutusunu hemencecik cebime attım, kutunun bulunduğu mekâna da sermayesi olan üç altını bıraktım, orayı terk eyledim.

Badem dalındaki kedi

Üstün başarımdan dolayı Atpazarı yerinden oynadı, sevince garkoldu. Tanış olan veya olmayanlar gelip beni tebrik eyliyor, kimi de bir kutu güllü lokum getiriyordu. Perşembecioğlu pek övünüyordu benimle, lâkin patronum gibi övünen hiç görülemezdi:

– Ben adamı işte böyle yetiştiririm! Peygamber efendimiz (S.A.) nasıl buyurmuş? “Özü sözü doğru tacire cennet kapıları kapanmaz.” Pekiy, dinamo iğnesi midir ne halttır, bizim kâtip ona yirmi altın deseydi, elini öpene satamaz mıydı? Ama yok! Doğru yoldan şaşmadı: Üç altına almış, dört altına sattı. Neden? Bu kâtip kedi, hak yolunda yürüyor da ondan! Şimdi söyleyin bakalım: Ona bu yolu kim öğretti? Ticareti kim gösterdi ve onu kim yetiştirdi?

(Anlaşılıyor ki eğer benim patronun bir kızı olaydı, yüzde yüz bana verirdi. Ama o zaman kırk gün kırk gece düğün yapılır ve masalımız da burada maalesef biterdi.)

Patron benimle övünmekte sözü kimseye bırakmıyor, hiç durmadan masalımızı besliyordu:

– Bizimki bir kara kedi, aman ne kedi, ne kedi! O kedideki gözler, o kedideki kaşlar, o kedideki burun, o kedideki tüyler ve o tüylerdeki pırıltı... Öyle bir pırıltı ki, burdan bakan ötelerdeki öteyi, Çin’i maçini görüyor...

Masalımız Çin’e maçine uzanamayacağına göre, eğri oturup doğru konuşalım: O sıralarda ben, gündüzleri bakliyatçı yanında kâtip, geceleri de serbest ticaretle iştigal etmekteydim. Evet, çok yoruluyordum, hatta bazı geceler uykusuz kalıyordum, ama başka çarem yoktu. Çünkü adım bir kere “tuttuğunu koparır, becerikli ve dürüst bir tacir”e çıktığı için hemen her gün yeni teklifler alıyor, geceleri bu işlerin peşinde koşuyordum.

Ey cemaat, sevgini yüreğine, elini vicdanına koy, meselâ şöyle bir teklif geri çevrilebilir mi?

Adı lâzım değil, Atpazarı tüccarlarından birinin oğlu sabahleyin bizim dükkâna heyecanla girdi ve dedi ki:

– Selâmünaleyküm!

– Aleykümselâm kardeşim, hayırdır?

– Ağabeyciğim, hayatta hayırlısıyla bir gün de benim için çalışır mısın?

– Otur anlat bakalım, neymiş derdin?

– Aziz ağabeyciğim, becerikli ağabeyciğim, tuttuğunu koparmayı papatya toplar gibi kolay yapan ağabeyciğim...

– Sadede gel, okurlar beklemez!

– Ağabeyciğim, benim büyük bir teyzem var, kendisine “nine” derim. Ninem bundan üç beş ay önce, ne sebepse mücevherlerinden bir pırlanta yüzüğü kuyumcuya götürüp altı bin akçeye satmış. Sattığını da evde kimseye söylememiş. Şimdiyse ninem oğlunu everiyor. Söz kesmeye gidecek! Oğlu dermiş ki, “anneciğim, söz kesme yüzüğü olarak illâki senin o pırlanta yüzüğü götüreceksin!” Ninem bir iki yutkunuyor, bir şey diyemiyor, yüzüğü sattığını söyleyemiyor... N’apsın, gidiyor yüzüğü sattığı kuyumcuya, bakıyor ki yüzük orda, henüz satılmamış! Yüzüğü geri almaya niyetleniyor, lâkin kuyumcu on altı bin akçe istiyor... Ninem bu işe çok sıkılıyor, geçen gün uğradığımda oflayıp pufluyordu. Derdini bana açtı. Benim de aklıma sen geldin, “üzülme nineciğim, bir kolayını buluruz” dedim. Medet ağabeyciğim, medet...

– Yani kuyumcu, altı bine aldığı yüzüğe on altı bin mi istemiş?

– Maateessüf!

– Çok istemiş! Yedi bin beş yüz, ha bilemedin, sekiz bin isteseydi, olabilir, o zaman nineni belki razı edebilirdi, ama istediği fiyat fahiş!

– Sen bilirsin ağabeyciğim...

– Öyleyse git nineni sekiz bin akçeye razı et, yüzüğü cebinde bilsin.

– Allah senin gibi dostlarımızı eksik etmesin, ağabey...

– Ne dostluğu kardeşim? Dostluk başka, alışveriş başka! Seni severim, komşumsun, dostumsun, tamam. Ancak ben bu işleri yapıyorsam, ticaretim için yapıyorum. Kara kaşının, kara gözünün hatırı için değil! Şimdi koş git, nineni getir. Kuyumcunun önünden bir geçelim, vitrine bir bakalım, yüzüğü bir göstersin, ötesini bana bırak! Hey komşu! Ninen gelirken sekiz bin akçeyi unutmasın, olur mu?

Kaf dağına tırmanmakta olan kedi

Peygamber efendimiz Hadis-i Şerif’in otuz yedinci sayfasında “her alım satım hayırlıdır, iyidir” buyurmuş. Bu demektir ki, insan icabında salyangoz ticareti de yapabilir, lâkin (tecrübe konuşuyor), kuyumculuktan temiz ticaret konusu pek yoktur. Altındı, elmastı, inciydi, yakuttu, zümrüttü, hayatta ticaretle uğraştın mı böyle temiz ve değerli eşyaları alıp satacaksın kardeşim. Akarı kokarı yok; yükte hafif pahada ağır; ayriyeten, tek kalemde yüklüce para kazanmak mümkün. Yani ben, hâşâ, sümme hâşâ, işkembe alıp satmam demiyorum. Ama bu pırlanta yüzük ticareti de gösterdi ki, mücevherat üzerine çalışmak gibi ince ve temiz bir meslek zor bulunur. Çalışırken parmaklarım cımbız gibi incelip marifetleniyor. Dikkat kesilip titiz çalışıyorsun. Kuyumculukta, onu devirmek, bunu düşürmek, şunu kırmak olamaz! Karpuzcular mal boşaltırken karpuzları çifter çifter savurup atabilirler; düşüp patlayacak olan nihayet karpuzdur. Amma velâkin, ağzı açık bir kadife kutudan pırlanta bir yüzüğü tutup almak, paça, kokoreç, kelle satan işkembecilerin; veya ciğer, böbrek, dalak, koç yumurtası satan sakatatçıların harcı değildir. Bizim kantarcı Ali ile hamal Veli, çuvalları kündeye getirip usturubuyla yere indirmekte birebirdir, ama onları kuyumcuda maazallah çalıştıramazsın! Böyle işler incelik ister. Allah her kuluna ayrı bir kaabiliyet vermiş. Meselâ ben, kuyumculuk zanaatında hiç de kaabiliyetsiz sayılmam.

Netice olarak söyleyebilirim ki: Benim gibi ince ve nazik işlerin hakkından lâyıkıyla gelen bir ticaret erbabının, kereste kütük ticareti veya hizarcılık yapmasına hiç lüzum yoktur. Zaten eski dost ve ahbaplarım “ne üzerine ticaret yapıyorsun? Hangi malı satıyorsun?” diye ısrarla sormadılar mı? Neden? Ticarette her bir çeşit, ayrı bir ihtisas ister. Manav kasaplıktan anlamaz, balıkçı da tuhafiyecilikten. Sokaklarda “Isparta gülüüüü, Isparta gülüüüü...” diye efendice bağıran esanscı arkadaşlarımıza aniden lâğımcılık yaptıramazsın! Ben ise bidayette her bir çeşit üzerine çalışıyordum, ama (bu sayede) zamanla hangi çeşidin bana yatkın olduğunu anladım. Artık yalnızca kuyumcularla alışveriş yaptım, mücevheratçı oldum. Geceler boyunca yılmadan çalışıp duruyor, yüzde yirmi beş kâr haddini katiyen aşmaksızın, kuyumcudan aldığım her malın parasını yerine koyuyordum...

Ham ayva yiyen kedi

Bir gece birden:

– Tutun be, vurun be! diye bir patırtı koptu.

Ben de bir kuyumcu dükkânından mal alıyordum, kulak asmadım:

Sesler yaklaştı

– Tutun be, vurun be!

Hay Allah, beni şaşırtacak bu herifler, olur olmaz bir şeyi devirip kırıvereceğim!

Ben işime baktım, dikkatimi dağıtmadan birkaç parça mücevheri usulca cebime koyup ederini yerine bıraktım.

Tam çıkıyordum ki, yakama birisi yapıştı, şakağıma da bir tabanca dayandı!

– N’apıyorsun lan orda?

– Ben mi?

– Evet sen! Kuyumcuda n’apıyorsun?

– Ticareeet...

– Ne ticareti be! Aylardır senin peşindeyiz!

Ben o sırada şöyle düşündüm: Her tüccar, bilhassa kuyumcular, hayatta birkaç kere olsun soyulur! Bu hırsızlar da beni soymak için demek aylardan beri peşimdeymiş... N’apalım, bu akşamın kısmeti de böyleymiş...

– Aman, malım sizin olsun, canıma dokunmayın, dedim.

– Ne konuşuyorsun be sersem! Görmüyor musun biz kimiz?

Baktım, bunlar polis ve bekçi üniforması giymiş kediler!

– Efendiler, elimdeki bütün mücevherleri size vereyim, yeter ki bana ilişmeyin dedim.

Cebimdeki elmas taşlı bir çift küpeyi, gene elmas taşlarla süslü gümüş işlemeli gerdanlığı, yedi altın bileziği ve cebimde kalmış olan üç bin yediyüz akçeyi çıkarıp gösterdim.

Biraz tereddüt geçirdiler.

– Sıkılmayın, alın, hepsini size helâl ettim, diye üsteledim.

Kedilerden biri geldi, enseme bir sille vurdu:

– Demek bir de rüşvet teklif ediyorsun ha?

– Estağfurullah, şunu demek istiyorum: Aylardır peşimde geziyormuşsunuz. Onca zahmet ettiniz. Buna karşılık mücevherleri size anamın ak sütü gibi helâl ediyorum...

Bekçi kılığındaki:

– Ulan senin anandan başlarım! diye ağır bir sille vurdu.

– Aman aman, öldüreceksiniz! Canımdan ne istiyorsunuz yahu?

İlk silleyi indiren:

– Yok bir de serbest bırakacaktık, dedi. Pis herif, seni artık yakaladık ya, artık önüm açıldı, komiser muavini bile olurum!

Böyle yol kesip eşkıyalık eden bir herifin komiser muavini olabileceğini ne duymuş ne de düşünmüştüm.

– Olamaz! Senin gibi mal düşmanı, can düşmanı birisi nasıl yasa adamı olur? deyiverince, üçü birden çullandılar üstüme. “Karakola” bahanesiyle sokaklarda sille tokat giriştiler.

Ne desem ne kadar yalvarsam boşuna! Sürükleyip götürdüler.

– Hadi konuş deyip duruyorlar...

– Yavu durun, benim gibi hak yolunda yürüyen, dürüst bir ticaret erbabından ne istersiniz?

Böyle konuştukça daha beter azıtıp dövüyorlar.

– Konuşmazsan buradan cesedin çıkar!

Durum ciddi! Anlaşılan bunların gözü malda değil, canda! Veya hem onda, hem bunda! Ben haktan hukuktan, ticaretten bahsettikçe daha da bozuluyorlar.

– Hayatta hiç haram yemedim, harama elimi sürmedim, dedim de, komiser muavini olmayı hayal eden:

– Beni delirteceksin! diye ortalığı çınlattı.

İşte o zaman tepem attı:

– Sen zaten delisin! Şu haline bak, kılık kıyafetine bak! Kendini Napolyon sananları Bakırköy’de en dip koğuşa atıyorlar!

Vay ben miyim bu sözü söyleyen? Sonrasını artık ne siz sorun, ne ben söyleyeyim! Masal masal martladı, iki fare atladı, kurbağa kanatlandı, tos vurdu bardağa, gelin çıktı çardağa!

Berber elinden yeni çıkmış taze kafalı kedi

Savcının karşısına çıkana dek tekin olmayan yerlerde başımdan geçenleri düş sanıyordum ve “amma da uzun sürdü bu kâbus!” diyordum.

Adliyeyi görünce kafama dank etti: Bu başıma gelenler meğerse çok gaddar, çok hunhar, acımasız tarafından bir gerçekmiş!

– Öyleyse bu işte bir yanlışlık var, savcı bey! Beni birine mi benzettiler nedir? dedim.

– Karakolda da bunu demişsin. “Ben hırsız değilim, tüccarım!” diye diretmişsin, ifadene bakılırsa suçsuzsun, ama suçüstü yakalanmışsın!

– Savcı bey, ticaret yapmak neden suç olsun?

– Geceleyin tek başına giriyorsun kuyumcu dükkânına, beğendiğin mücevherleri, altınları alıyorsun, yakalandığında üstünden pırlantalı bir çift küpe, elmas taşlarla süslü bir gerdanlık ve yedi altın bilezik çıkıyor, sonra da “hırsız değilim” diyorsun. Söyle bakalım, nedir bu yaptığın, nedir bunun adı?

– Bir kere, benim gibi bir tüccarın gündüz veya gece, istediği zaman ticaret yapma hakkı vardır. N’olmuş geceleyin çalıştımsa? İkincisi, bu işi tek başıma yaptığımı söylüyorsunuz... Ne var bunda? Tüccar milleti mal almaya illâ avanesiyle mi gider? (Aslında benimle iftihar etmeliydi, ama bu adamda öyle bir anlayış, öyle bir görgü olmadığı belliydi.)

– Peki, cebinden çıkan mücevher ve altınlara ne demeli? Onları cebine kim koydu?

– Ben koydum!

– Tamam! Sanık suçunu itiraf ediyor, geçin zapta!

Savcının bu sözüne öyle öfkelendim, öyle tepem attı ki, inatlaşarak ifade verdim:

– Geçin zapta! Mücevherleri ve altınları cebime koydum! Evet n’olmuş?

– Yani onları sen aldın... Kimse getirip zorla cebine koymadı!

– Çok doğru söylediniz. Onları ben satın aldım! Satın aldığım bir malı da ister cebime koyarım, ister kasama kilitlerim! Size ne efendim?

O anda savcı kasıklarını tutup gülmeye durdu. Gülmekten sanki çatlayacaktı:

– Hah hah haaaah! Satın almaya bakın! Gece yarısı kuyumcunun dükkânına giriyor, mücevherleri cebine dolduruyor, sonra yakalanınca da beyimiz bunları satın aldığını söylüyor, hah hah haaaaa!

– Anlattım ya savcı bey, ben alım işlerini geceleri yaparım, çünkü yok başka vaktim; gündüzleri bakliyatçıda kâtip olarak çalışıyorum...

– Onları biliyoruz. İş adresini, ev adresini biliyoruz. Sabıka kaydın da temiz... Ama suçüstü yakalandın!

Bu sefer de ben güldüm:

– Hah hah haaaaa! Ticaret yapmak suç sanılıyor! Yasalara aykırı sanılıyor, hah hah haaaaa!

Savcı ciddileşti, beni de ciddiyete çağırdıktan sonra tane tane konuşarak dedi ki:

– Hâşâ! Ticaret yapmak suç değildir, yasalara uygundur!

– Lütfen zapta geçilsin efendim: Ben yasalara uygun bir iş yaptım. Satın aldığım malın parasını nakit olarak hemen orada tıkır tıkır ödedim. Satarken de yüzde yirmi beş kâr haddini katiyen aşmadım!

– Yani, kuyumcunun tezgâhı üzerinde bulunan paralar senin miydi?

– Ya kiminmiş? Kuyumcu “benim” mi diyor?

– Hayır, demiyor. Akşamları dükkânını kapatırken parasını ortada bırakmazmış...

– Bu paralar yerden bitmedi, gökten de inmedi ya! Ben bıraktım oraya!

(Sabırlı, kararlı ve cesur kediler, amaçlarına ulaşabilir. Ne demiş atalarımız? Sabreden derviş, muradına ermiş.)

Savcı bey düşündü taşındı, başını kaşıdı, şunu dedi:

– Sen ne dersen de! İstediğin kadar yokuşa sür, istediğin gibi bin dereden su getir! Besbelli ki bu, düpedüz bir hırsızlık vakasıdır: Hem suçüstü yakalanmışsın, hem de zapta geçen ifadenden anlaşılan budur! Cebinden çıkan mücevherat ise hırsızlık delilidir! Mücevherleri ve altın bilezikleri aldığını da söyledin... İşte o kadar, savcı olarak bunlar bana yeter!

Develerle top oynayan kedi

Kadı efendiye çıktığımda, bana yapılan haksızlığı bir bir anlattım:

– Kadı efendi, pek muhterem kadı efendi! Eğer hırsızlık ettimse elimi kesin, cezama razıyım. Lâkin ben hırsızlık etmedim. Aldığım malların parasını ödedim. Ticarete giriştim. Bu bir alışveriştir, sadece ticarettir. Hayırlıdır. Bunda şer yoktur. Bu iş caizdir. Peygamber efendimiz (S.A.), Hadis-i Şerif’in birinci cildinin yüz dokuzuncu sayfasında ne buyurmuş? “Rızkın onda dokuzu ticarettedir, onda biri ise hayvan besleyip yetiştirmede.” (Yani meali nedir? Kervancılık veya bezirgânlık gibi al gülüm ver gülüm zanaatlar dururken, çobanlıkta sabahtan akşama dinelip beklemeye ne lüzum var, manasında söylüyor.)

Devam ettim:

– Kadı efendi, ben peygamberimizin bu sözüne uyup helâlinden bir alışveriş yaptımsa neden suç olsun? Söyler misiniz suçum nedir?

Kadı efendinin sakalı töm töm etti, bıyığı com com etti, bu sözlerime bir şey diyemedi.

Tarafıma soruldu:

– Kuyumcunun tezgâhına parayı sen mi bıraktın?

– Ben bıraktım.

– Ne kadar bıraktın?

– Aldığım malın ederini bıraktım.

– Kaç para?

– Küpe için on beş bin akçe, gerdanlık için kırk dört bin akçe, yedi altın bilezik için elli altı bin akçe. Toplam yüz on beş bin akçe bıraktım!

– Doğru! Kuyumcuda tezgâh üstünde bırakılan para da yüz on beş bin akçe!

O zaman gülümsedim ve şunu söyledim:

– Gördünüz mü kadı efendi? O parayı ben bırakmasam tezgâh üzerindeki parayı kuruşu kuruşuna nasıl bilebilirdim? Aldığım malı ödemek için bıraktım o parayı! Şimdi söyleyin bakalım, buna ticaret mi denir, yoksa hırsızlık mı?

Kadı efendi köşeye sıkıştığı için biraz sertleşti:

– Sen sus bakayım! Şimdi savcıya soralım, seni mahkemeye neden göndermiş? Savcı bey, bu kediyi hırsız diye huzuruma neden gönderdin?

– Efendim birincisi, gizlice yapmış; ikincisi, yalan söylüyor, aldığı malların ederini tam ödememiş! İşin içinde yine oyun var... Oyun içinde oyun var...

İftira karşısında iki kalktım bir hopladım, sesimi yükseltip savcı beye karşı çıktım:

– Ne, ödememiş miyim?

Savcı hiç oralı olmadı, sayıp dökmeye, iddiasını ispat için rakamlar vermeye başladı:

– Pırlantalı küpenin ederi yirmi bin akçedir. Gerdanlık altmış bin akçedir. Altın bilezikler ise onar bin akçeden yetmiş bin akçedir. Sanık, malların ederi olan yüz elli bin akçeyi bırakmadığına göre, hırsızlık yapmıştır! Hırsızlığın büyüğü küçüğü yoktur. Bir akçe çalan da hırsızdır, bin altın çalan da...

(Vay canına! Bu yaşta bu zekâ!)

Kadı efendi ise savcının sözlerine karşılık “doğru” dedi, kafasını salladı, sonra bana döndü:

– Bu hesaba göre, sen otuz beş bin akçe çalmışsın! Bre oğlum, bizi burada neden oyalayıp yorarsın?

Sesimi ayarlayıp cevap verdim:

– Kadı efendi! Kudretlu, devletlu, adaletlu, muhterem kadı efendi! Ben hiçbir kuruş çalmadım! Savcı beyin sözleri yanlıştır, çarpıtılmış lâflardır. Pırlantalı bir çift küpe neden yirmi bin akçe olsun? Üzerinde yirmi bin yazıyor diye mi? Kuyumcuya hele bir sorun, küpeleri kaça almış? Eğer ki o namuslu bir tüccar ise, yüzde yirmi beş kâr koyduğuna göre, on beş bin akçeye almıştır. Ben de tuttum, kuyumcunun ödediği on beş bin akçeyi oraya koydum. Kuyumcuyu hiç zarara sokmadım. Gerdanlığı ve altın bilezikleri de bu hesaptan ödedim. Çünkü ben alıcıyım. Pekiy, bu durumda, kuyumcunun en küçük bir mağduriyeti, bir akçe bile zararı oldu mu? Bileziklerin beherini on binden satıyorsa, sekiz bine almış demektir. Peki ben ne yaptım? Yedi bileziğe sekiz binden tam elli altı bin ödedim! Aldığım malın kuruşu kuruşuna parasını vermişsem, neden hırsız olayım?

Kadı efendi bu sözlerime karşılık kafasını sallayıp “doğru” demeye getirdi. Ardından sanki çok ekşi bir şeyler yemek zorunda kalmış veya böyle ekşiler ekşisi bir durumla karşılaşmış gibi yüzünü fena halde buruşturdu, bir iki yutkunduktan sonra şöyle konuştu:

– Savcı haklı, sanık haklı! Peki kimdir burda gerçek haklı?

(Herhalde şöyle demek istiyordu: Durun, kafamı karıştırmayın! Ben bu işten bir şey anlamadım, haklıyı haksızı ayıramadım!)

Önce biraz tavanlara baktı, sonra şunu dedi:

– Bekleyin, ufak bir işimi yapayım da geleyim...

Kadı işini halledip geldi, yerine geçip sözü ilkin bana verdi. İnşallah kafası alır diye yeniden güzelce bir anlattım:

– Efendim, ben bir tüccarım. Üçe aldığımı tabii ki dörde satarım. Aynı şeyi bizim o kuyumcu da yapmıyor mu?

Bu sırada savcı sözüme limon sıktı:

– Sanığa sorulsun: On bin akçeye satılan bir mala neden sekiz bin verilmiş?

– Doğru ya! dedi kadı. On binlik bileziklere neden sekiz bin verdin?

– Kadı efendi, müsaade edersiniz, ben de bir tüccarım. Her tüccar gibi, kârımı alış fiyatı üzerinden hesaplarım. Sekiz bine alacağım ki on bine satayım... Fahiş fiyatla alıp fahiş fiyatla satmak caiz midir? Kuyumcu sekiz bine alıp on bine satıyor ve bu sorulmuyor da, bana gelince neden hırsızlık oluyor?

– Hımmm, dedi kadı. Kuyumcudan bir farkı yok bu kedinin. Yoksa hırsızın ta kendisi kuyumcu mu?

Beynini biraz ovaladı ve bu sefer şöyle konuştu:

– Estağfurullah, estağfurullah! Kuyumcu neden hırsız olsun? Kuyumcular, tüccarlar, tekmil tacirler hak yolunda çalışırlar...

Tabii ki söz yine bana düştü:

– Evet kadı efendi, evet efendim! Ben de öyle bir tacirim. Vatandaşa hizmet için bu işleri yaparım. Peygamber efendimiz (S.A.) Hadis-i Şerif’in yüz yirmi birinci sayfasında buyuruyorlar ki, “Halkın muhtaç olduğu şeyleri çarşımıza pazarımıza getiren, Tanrı yolunda savaşan askere benzer; pahalılaşsın diye saklayan ise, Tanrı kitabını ters manada anlayıp çarpıtandır.”

Savcı gene atıldı:

– Kadı efendi, kadı efendi! Sanığın bu sözlerine sakın ola kanmayın! Unutmayın ki o, hırsızlık yaparken yakalandı!

Kadı bir savcıya baktı, bir de benim melül mahzun ve masum halime baktı da, ne diyeceğini pek bilemedi:

– Bu dava büyük bir dava! Hem de karışık! Mülk mü adaletin temelidir, adalet mi mülkün? Şimdi ben gidip kırk gün kırk gece düşüneyim, adaletin kılıcını bileyleyim, dinlenmiş kafayla geleyim, davamız da bu arada n’apalım dinlensin...

Poyraz ile kaynayan denizi yürüyüp geçen kedi

Benim patron şahit kürsüsünde durdu, şöyle bir kestirme konuşma yaptı:

– Bu bizim kâtip yanlış iş yapmaz! Ticareti ona ben öğrettim, onu ben yetiştirdim!

Perşembecioğlu çıktı, o da şöyle dedi:

– Allah da şahit, ben de şahidim, Atpazarı’nda herkes şahit: Bu kedi, gerçek bir ticaret erbabıdır. Kaç kere denedik, gördük: Harama el uzatmadı. Kârına razı oldu, sadece onu aldı...

Kantarcı Ali ise şunu dedi:

– Bu kâtip gibi tartıya dikkat edeni yoktur! Hakikat ve namus hususundaki titizliği sayesinde biz ondan çok şey öğrendik...

Hamal Veli şu kadar söyledi:

– Bu bizim kâtip, mala ziyan gelsin istemez! Bir mal küttedek yere atılırsa çok kızar, deliye döner!

Komşu tüccarlardan birinin mahdumu geldi, dedi ki:

– Onun gibi dürüstü yoktur! Ninemin pırlanta yüzüğüne kuyumcu on altı bin akçe istemişti, bu gitti sekiz bin akçeye aynı mücevheri getirdi!

Eski yâranlarımdan biri de şöyle şahitlik etti:

– Ben onu yıllardan beri tanırım. İşsiz kaldığı zor günleri de bilirim. Aç karnını doyuramadığı zamanlar oldu, tencere tavayı sattı da harama el uzatmadı. İşe girdikten sonra borçlarını hep ödedi. Bir arkadaşımız ona ortak olmak istedi, cevabı aklımdadır, şunu dedi: “Az buçuk sermayeme az buçuk aklımı eklersem yeter!” Bundan da belli ki, iyi bir tüccar olmaktan başka bir şey düşünmedi...

Savcı şahide sordu:

– İyi bir tüccar olmaktan ne anladığını da açıkladı mı?

– Açıkladı. Onun kelimeleriyle şimdi burada aynen söyleyemem, ama aklımda kalanıyla şunları dedi: “Ticaret, bir malın istihsal edilmesinden ayrı gibi gözükse de hiç öyle değildir. Bunlar birbirine bağlıdır, iç içedir. Bir malın fiyatı, daha istihsalin başında bellidir. Tüccarlar aslında istihsalin sağladığı kârdan payını alır. Aslında bu pay, kârın devamıdır, uzantısıdır. Ticaret, müstahsil patron ile tüccar arasındaki menfaatlerin, hak hukukun paylaşılması zenaatıdır...” İşte aşağı yukarı böyle bir şey söyledi.

Kadı bana dönüp sordu:

– Tanıkların ifadesine bir diyeceğin var mı?

– Kadı efendi, ne diyeyim, eğer günün birinde ölürsem, cenazemin başında helâllik için “Ey cemaat, bu adamı nasıl tanırsınız?” diye sorulanda, işte burada verilen ifadeler söylenecek olsa bana yeter!

Kadı savcıya döndü ve sordu:

– Savcılık makâmının bir diyeceği var mı?

– Var! Bir insanın geçmişi, ileride nasıl davranacağını belirlemez! Bakarsın, geçmişi temiz olur, sonradan azıtır; geçmişi kötü olur, sonraları melâike kesilir. Davamızın esası bu değildir. Biz şunu bilmek istiyoruz: Kuyumcu dükkânından mücevher götürürken yakalanan bu sanık, hırsız değilse nedir?

Hemen atıldım:

– Yarabbim, sen beni kuru iftiradan koru yarabbim! Kadı efendi, kadı efendi! Kuyumcu dükkânına her giren şahıs, hırsızlık etmeye mi niyet etmiştir? Böyle bir dükkân, alışveriş yapmak için açılmış değil midir? Peki, ticaret benim de hakkım sayılmaz mı? Parasıyla mal aldıysam, buna hırsızlık mı denecektir?

Savcı da yerinden fırladı, coşup bağırmaya başladı:

– Bu türlü bir ticaret hiç işitilmemiştir! Adamın dükkânına geceleyin gir, hoşuna giden malları topla, sermayesini oraya bırak, ondan sonra götür, kâr ederek sat!

Ben de bağırmaya başladım:

– Bütün tüccarların yaptığı zaten bu değil midir? Tüccar dediğin, gece veya gündüz, alım satım işinde yüzde yirmi beş kârı cebine indirme hakkı bulunan zanaat erbabı değil midir?

Savcı çaresiz kaldı ve ortalığı çın çın çınlattı:

– Kanmayın bu yanıltıcı sözlere! Sanık kendini kurtarmak için gerçeği bulandırıyor! Ticaretle hırsızlığı birbirine karıştırıyor, kanmayın!

Tam o sırada duruşma salonunun kapısı açıldı, içeri derviş kılıklı koca sakallı bir adam girdi. Elinde bir kâğıt vardı. Derviş, kadıya doğru yürüyüp tane tane konuştu:

– Mahkemenize belki yararı dokunur diye, tarihin derinliklerinden getirdiğim eski bir vesika sunuyorum size. Mahkeme dosyasında bulunsun. Dilerseniz bu vesikayı duruşmada okuyun.

Kadı önce savcıya sordu:

–Ne dersiniz? Önümüze bir belge geldi, okuyalım mı?

Savcı açık davrandı:

– Mahkememizin doğru hüküm vermesi yolunda her türlü belgenin açıklanmasını isteriz efendim...

Ben de karşı çıkmadım. Böyle tarihi bir belge, yasalara uygun davranan bir tüccarın aleyhinde olamazdı.

Okundu:

_______________
BELGE

Martin Luther

Von Kaufshandeln und Wucher

(1524)

Sayfa: 296, 297

Şimdi tüccarlar arasında, soylular veya eşkiyalar konusunda çok yakınmalar var. Çünkü bunlar, büyük tehlikeler altında ticaret yapmak zorundalar ve kaçırılmak, dövülmek, şantaja uğramak ve soyulmak tehlikesiyle yüz yüzedirler. Eğer onlar bu ıstıraplara adalet adına katlanmış olsalardı, tüccarlar kutsal kişiler olurlardı.

Ne var ki, böylesine büyük haksızlıklar ve Hıristiyanlığa yakışmayan hırsızlıklar ve soygunlar, bütün dünyada ve hatta kendi aralarında tüccarlar tarafından yapıldığına göre, Tanrı’nın haksız kazanılan böyle büyük bir serveti tekrar kaybettirmesi ya da çaldırması ve kendilerinin de kellelerinden olmaları ya da esir edilmelerinde şaşılacak ne var? ... Ve prensler, böylesine haksız alışverişleri gereken şiddetle cezalandırmalı ve uyruklarının tüccarlar tarafından böylesine feci biçimde kandırılmasını önlemek için dikkatli olmalıdırlar. Onlar bunu yapmadıkları için Tanrı, şövalyeleri ve eşkiyaları kullanıyor ve tüccarları, yaptıkları haksızlıklar dolayısıyla bunlar aracılığıyla cezalandırıyor ve yine onları kendi şeytanları gibi kullanıyor. Tıpkı Mısır ile bütün dünyanın başına şeytanları belâ etmesi ya da düşmanlar aracılığı ile onları yok etmesi gibi... Böylece o, tüccarlar dünyayı her gün soyarlarken, şövalyelerin yılda bir iki kere soymalarına karşın, şövalyelerin tüccarlardan daha küçük eşkiya olduklarını kabul etmeyerek bunları birbirine kırdırıyor.

İşaya’nın dediği gibi hareket ediniz: Prensleriniz eşkiyaların yoldaşları oldular. Çünkü onlar, bir ya da yarım gulden çalan hırsızları astırırlar, ama bütün dünyayı soyan ve büyük bir rahatlıkla hırsızlık yapanlar ile dost olurlar, böylece özdeyiş doğrulanmıştır: Büyük hırsızlar, küçük hırsızları asarlar. Romalı senatör Cato’nun dediği gibi: Küçük hırsızlar zindanda, posugaları içinde; öte yandan resmî hırsızlar altın ve ipeklilere bürünmüşler. Ama Tanrı’nın son sözü ne olacak? Tanrı, Ezekiel’e dediği gibi yapacak: Prenslerle tüccarları, bir hırsızla diğer hırsızı, kurşun ve demir gibi kaynaştıracak ve kent yanıp kül olduğunda ne prensler kalacak ne de tüccarlar...

_________________

Tarihî vesikanın okunması bittiğinde, duruşma salonunda bulunan herkes sakallı dervişi aradı. Ama o sır olmuş, kaybolmuştu. Kadı efendi önce bir şey söyleyecek gibi yaptı, sonra bu işi savcıya yükledi.

Savcı şöyle konuştu:

– Şey, evet, neydi? Okunan belge miydi? Papazın adı Luther miydi? İn miydi, cin miydi? Enteşeden menteşeden, bir papaz çıktı şu köşeden. Boğazına takılan çember miydi? Minareden uzun munbar mıydı? İki celer meler, dört şıngır mıngır mıydı? Vay canına! Başımıza iş mi açtık yoksa? Eşeği yedirdik mi kurda?

Şükür Allaha, ben kendimi çabuk topladım da söz isteyip şunları söyledim:

– Ey cemaatı müslimin! Bundan yüzyıllarca öncesinin bir papazı da kim oluyor? Ha, kim oluyor? İsa ümmetine bu papaz bazı yeni tavsiyelerde bulundu da n’oldu? Hıristiyanlar tüccarlara düşman mı oldu? Hepimiz biliriz ki, gâvurlar ticarette daima ileri gitmişlerdir. Zaten gâvurluk budur: Hem tüccarlara sövüp sayacaksın, hem de ticarette yedi düveli tutup ortalığı kasıp kavuracaksın! Ey müminler, inanmayın bu tür vesikalara! Kanmayın o lâflara!

Derken çatır patır flaşlar patladı, televizyoncular, gazeteciler, fotoğrafçılar çevremi sardı. Ertesi gün gazetelerde şöyle haberler yayınlandı:

(O ahlaksızca hazırlanmış renkli fotoğraflara
bakacağınıza, hayatı anlatan şu iki habere bakın!)

Bir tüccar hırsız sanılıp hapse atıldı

Memleketimizin genç müteşebbis tüccarlarından biri, kuyumcudan mücevher ve altın satın alırken soygun yapıyor iddiasıyla yakalanmış ve hapse atılmıştır. Dünkü duruşmada gerçeği anlatan ve kendini savunan bu tüccarın hür teşebbüs namına mesleğini sürdürebilmesi için adaletin yerini bulacağı bildirilmektedir.

Gazetelerde ayrıca boy boy fotoğraflarım ile Atpazarı tüccarıyla benim hakkımda yapılan röportajlar yayımlanmıştı.

Gazeteler bu minval üzere haber yayımlarken, birkaç gazete ise meseleyi ters yüz ederek yazmakta ve olayı tamamen tepetaklak duruma getirmekteydi:

Bir hırsız ticaret yapıyor sanıldı

Atpazarı’nda kâtip olarak çalışan ve geceleri kuyumcu soymayı âdet haline getiren bir hırsız, mahkemede kendisinin tüccar olduğunu savunmuş, kuyumculara ticaret yapmak için gittiğini söylemiştir.

Bu gazeteler ayrıca, duruşmada açık okunan tarihî vesikayı da açıklıyor ve ondan bazı alıntılar yapıyordu:

“Tanrının haksız kazanılan böyle büyük bir serveti tekrar kaybettirmesi ya da çaldırmasında ve kendilerinin de kellelerinden olmasında veya esir alınmalarında şaşılacak ne var?”

“Ama Tanrının son sözü ne olacak? Prenslerle tüccarları, bir hırsızla bir diğer hırsızı kurşun ve demir gibi kaynaştıracak ve kent yanıp kül olduğunda ne prensler kalacak, ne de tüccarlar.”

Bu tür gazetelerin olayı çarpıtan lâfları tepemi öyle attırdı ki, Hadis-i Şerif’te yazılı bulunan şu altın cümleyi savcının yüzüne çarparcasına ve kadı efendiyi de kendine getirmek üzere, mahkemeye vesika olarak getirdim. Mademki eski zamanlardan alınıp buraya tazeymiş gibi getirilen vesikalar mahkemede delil olarak kullanılıyor, ben de ticaret örf ve ananelerinin teşkil ettiği büyük kültürlerden iktibas ettiğim delilleri göstermeliydim. Mahkemeye arz ettiğim vesikanın kıymetini şöyle tebarüz ettirdim:

– Muhterem kadı efendi! Size arzettiğim bu çok mühim vesika, mahkeme zabıtlarında illâki bulunmalıdır, dedim.

Ve Hadis’in birinci cilt, yüz on ikinci sayfasından aynen okudum:

KORKAK TACİR MAHRUM KALIR; DÜRÜST
DOĞRU VE CESARET SAHİBİ TACİR İSE
RIZIKLANIR, KÂR ELDE EDER.

Ardından sevgili okurlar, orada beni huşû içinde dinleyen hâzırun önünde şu konuşmayı yaptım:

– Bu söze dünyada kimin itirazı olabilir? Dinimiz zor bir dindir. Müslümanlığın tekmil şartlarını en ince noktasına kadar yerine getirmek kolay mıdır? Kendini zor olana koşacaksın, zor olanın hakkından geleceksin ve böyle sevap kazanacaksın ki, ahirette yüzün gülsün! Ol sebeple peygamber efendimiz (S.A.) ticarette de zor olanı, cesaret isteyeni makbul tutmuştur. Korkak tacir pek rızıklanamaz. Lâkin benim gibi cesaret sahibi tacirler doğru yolda bulundukları için sebeplenirler, fevkalâde kâr elde ederler. Ticarette uyuşuk durmak caiz değildir. Dükkânında oturup pinekleyen bir tacir, ancak günlük rızkını çıkarabilir. Amma, ordan oraya koşup Hızır gibi yetişen, gece gündüz durmayıp çalışan, hizmeti meraklının da alıcının da ayağına götüren bir tacir, sevap üstüne sevap kazanıyor demektir. Sakın gâvur papazlarının sözüne kanmayın! Onlar bizi aldatmak için böyle masallar anlatıyor. Kendilerine gelince, ticaretin dik âlâsını yapıyor. Hatta ve hatta, ticaretin en deli gibi cesaret gerektirenini bilhassa onlarda görüyoruz! Ummanlar aşıp kıtalara çıkartma yapıyorlar! İcabında memleketleri istila ediyorlar. İstila ettikleri ülkelere beygir fışkısı gibi yapışıp bir daha çıkmıyorlar! Bunu yapabilmek için alçakça bahaneler ve iftiralar neticesinde savaşlar kundaklayıp dünyayı ateşe veriyorlar. Pekiy, onların prensleri ve tüccarları, şehirlerde yanıp kül haline mi geldi? Katiyen! Prensler kral oldu, tüccarlar ise imparator! Amma velâkin biz ne yaptık? Peygamber efendimiz (S.A.), “Cesaret sahibi tacir rızıklanır, kâr elde eder” dediği halde, sözünü pek tutamadık, mıyışıp kaldık, hiç de rızıklanamadık. Şimdi soralım: Peygamberin sözünü tutmayana ne derler? Kâfir derler! Duydunuz mu arkadaşlar? Kâfir derler!

Ey ümmet-i Muhammed! Benim elim tutuyorsa, gözüm görüyorsa, aklım eriyorsa, ticarete atılmak için cesaretimi kullanmayıp da kâfir mi olaydım?

(Konuşmanın burasında bir de baktım, başta Atpazarı tüccarları olmak üzere, bütün salon hüngür hüngür ağlıyor...)

– Aziz cemaat! Ağlamayın! Ağlamaktan fayda gelmez! Rızıklanın! Cesur tacirden taraf olun! Kendiniz de cesaretle ticarete atılın!

Bu sırada kadı efendi belli ki “Acep ben de mi ticarete atılsam?” gibisine düşünüp duruyordu ama, kafasından geçenler bilinmesin diye mi nedir, elini kürsüye vurdu, masalı uzatmadı, duruşmayı karar için son defa erteledi.

Aklanır mı kara kedi

Adliye koridoruna çıkıp geldiğimizde, seksen basamak merdiven atlayıp uçar koşarken gördüm ki (vay anasına) koridor mahşer gibi kalabalık!

(Sayın okurlar, o kadar olacak: Televizyonda sırıtık vaziyetlerde çekimler, gazetelerde nonoş kedi fotoğrafları falan feşmekân çıkmıştı ya...)

Kalabalığa yaklaşınca, bunlardan bir kısmı:

– Ya ya ya, şa şa şa, tüc-car, tüc-car çok yaşa! diye imanla alkış tutarken, bir kısmı da sanki vıyaklar gibi beddua ediyordu:

– Yemeden gidesice hırsıııız! İnşallah gidişin olsun da gelişin olmasın, pis hırsıııız! Sana lânetler olsun şeytan hırsıııız!

Zaptiyeler hemen:

– Bre savulun! Savulun ulan! Burası nere? Maç alanı mı, tiyatro meydanı mı? Ne bağırırsınız? Savulun bre, diye kalabalığı dağıtmak istiyordu.

Her mahkeme dönüşünde olduğu gibi, ben yine hapishaneye götürüleceğimi zannederken bu sefer sekiz atlı lüks bir faytona bindirilip tıngır mıngır zaptiye nezaretine getirildim. Yetmiş kapıdan geçip yetmiş ayak merdiven çıktık, yetmiş arşın kapıyı yetmiş kere tıktıklayıp, yetmiş bismillah çekerek içeri girdik.

Kapıyı açınca bir de ne göreyim? Bizim kadı efendiyle savcı bey, Zaptiye Nazırı’nın yanında oturuyor! Sanki meğer değirmenci değirmen döndürüyor, karıları da oturmuş yün eğiriyor...

Nazır beyefendi beni karşısında durdurup bekletti:

– Yediğin naneyi temizle bakalım, diye söylendi.

– Derhal efendim, yeter ki siz emredin! Derhal temizleyip gelirim... Ama neyi temizleyeceğim, onu bir gösterin! Nedir kusurum? Nerede bir pislik bıraktım? Ben ne yaptım?

Nazır beyefendi, Benim bu haklı yakınmalarıma karşı yeniden bindirdi:

– Ne yapmış! Memleket medyası ikiye bölündü! Birileri “Tüccar” der, öbürleri “Hırsız” der durur... Halk da bunlara kandı. Kediler ikiye ayrıldı, neredeyse birbirini kırmak için saf tuttu...

Bir an düşündüm, attım kattım, cevabı yapıştırdım:

– Peki efendim, hırsızlığı kabul ediyorum, cezama razıyım!

– Olmaaaaaz! Tüccar milleti sonra kazan kaldırır! Katiyen, hiçbir şekilde olmaaaaz!

– Peki öyleyse tüccar olduğumu kabul edin...

– O hiç olmaz! Ötekiler “hırsızı salıverdiler, göz göre göre hırsızla birlik olup onunla işbirliği yaptılar” diye bizi suçlayıp alimallah isyan çıkarırlar!

Sözün burasında ben iki adım ileri atıp Zaptiye Nazırı’na yaklaştım ve şöyle dedim:

– İkisi birden dense? Mesela “tüccar-hırsız”... Veya “hırsız-tüccar” gibi...

– Bu hiç olmaz. Böyle kalleşlik yapılmaz! Bu lâfları zaten kimse yutmaz!

– Öyleyse yok edin beni! Hiç edin beni! dedim.

– Peki bütün bu kedi ümmetine ne diyeceğiz?

– “Hiç” oldu dersiniz. Böyle bir şey gelip geçmedi, yaşanmadı, böyle bir şeyler bu memlekette hiç olmadı, dersiniz...

– Behey evlat! Mahkeme bir kere başladı. Bu iş duyuldu, televizyonlar gösterdi, gazeteler yazdı, fotoğraflar basıldı, sen nasıl “hiç” olursun yahu?

– Peki hangisinden olayım? Hırsız mı, tüccar mı?

– Biz de kadı efendi ve savcı beyle bunu düşünüyoruz! Sadrazam hazretleri, hatta padişahımız efendimiz bile bunu düşünüyor. Şimdi temizle bakalım naneyi...

– Efendim tüccarlık olsun, hırsızlık olsun, dünyada insanların başına ilk defa gelen bir şey değil ki! Tüccarlık yapıldığından beri hırsızlık da yapılıyor. Bilmem ki hangisi eski?

Zaptiye Nazarı bana ilk kez hak verdi:

– Doğru! Tüccarlık belki yedi bin yıllık bir mesele! Belki daha da eski... Hırsızlık desen, onunla atbaşı!

– Öyleyse, yedi bin yıllık bir meselenin çözümü bana mı kaldı?

Başladım ağlamaya:

– Ühüüüüü, ühüüüüüüü! Ben bu kadar yükü kaldıramam, hepsi başıma yıkılacak, yazıktır bana, ühüüüüüü, ühüüüüü!

Zaptiye Nazırı:

– Onu baştan düşünseydin, dedi.

– Efendim, (ühüüüüüü) ben yedi bin yıldan beri hep yapılan bir işi yaptım, nesini düşüneyim? Ühüüüüü ühüüüü, dedim.

– Peki bunun ceremesini sen değil de biz mi çekeceğiz? Gelmiş geçmişten, kalubelâdan kalma işlerden biz mi sorumluyuz, ha?

– Siz kocaman bir nazırsınız, bense parmak kadar bir kediyim, benim elimden ne gelir ki? dedim.

– Git de şu pencerenin önünde dikilip bir düşün, dedi.

Gittim pencereye, aşağıya baktım ki, aman Allah, nezaretin önü mahşer! Kimi “Yaşasın bizim tüccar” diye bağırıyor, kimisi de “Hırsızı asmak lazım, kesmek lazım” diye yırtınıyor. Üstelik bunlar birbirine “Görürsün sen!” anlamında nah nah işareti yapıyor!

Kadı efendiyle savcı bey de sus pus kesilmiş, burada koltuklara yayılmış oturuyor...

Ben birden:

– Kadı efendiii, diye ünleyince kadı irkilip sıçrayıverdi.

Derin bir nefes alıp yeniden konuştum:

– Kadı efendi, kadı efendi! Bana öyle bir ceza verin ki, bu mesele ortada kalsın! Ne şiş yansın, ne kebap! Şimdiye kadar nasıl sürüp gittiyse, bundan sonra da öyle sürüp gitsin! Böyle gelmiş, böyle gitsin! Biz de bu belâyı başımızdan atmış olalım, gelecek çağlara bırakalım...

– Nasıl yani? dedi kadı.

– Beni tutup sürgün edin. Hırsız belleyenlere “hırsızı sürgün ettik, başımızdan attık”, tüccar belleyenlere ise “onu ticaret imparatorluklarından birine danışman gönderdik” dersiniz.

Kadı savcıya baktı, savcı başını salladı, savcı nazıra baktı, nazır başını salladı. Ben de onaylayıp salladım başımı.

Onlar erdi muradına, ben çıktım kerevetine...

(Masalımız gitti şambayata, bir tabak kuru üzüm gele bu cemaata!)