Özgür Soylu

İyi Yolculuklar

Öykü

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Bulvarı

Kamer Hatun Mah.

Alhatun Sk. No: 27

Beyoğlu / İstanbul

Tel: 0212 361 09 07 (pbx)

Faks: 0212 361 09 04

web: www.evrenselbasim.com

e.posta: bilgi@evrenselbasim.com

Evrensel Basım Yayın-306

İyi Yolculuklar

Özgür Soylu

Kapak Tasarım

Savaş Çekiç

Birinci Basım

Ekim 2006

İyi Yolculuklar

Gülizar Kadın’ın Şenliği

Sabah güneşi Gülizar Kadın’ın gözlerini kamaştırıyor.

Gülizar Kadın gözlerini kısıp beyaz, tombul elmacık kemiklerini çıkartarak güneşe bakmayı ne çok sever. Sabah güneşi gözleri dinlendirir, uyuşuk adamın uykusunu açar dermiş rahmetli anası. Bir de derler ki, sabah güneşi güzele vurur. Gülizar Kadın’ın yastığına da vurur ama o yatakta karşılamaz güneşi. Kendisi kalkmasa sanki dünya da uyanmayacak, hayat başlamayacak...

Önce usuldan yan odadaki oğluna bakar. Yine yastığını yere atmış. Sırtüstü teneşire uzanmış bir ölü gibi yorganı alnına kadar çekmiş, kıpırtısız yatmaktadır. Gülizar Kadın’ın içinden bir şeyler kopar gibi olur. Sessiz ama acele yorganı ucundan katlar, omuzlarına kadar indirir. Oğlunun sıcak nefesini yüzünde hissedince sanki kaybettiği çok değerli bir şeyini bulmuşçasına sevinir.

Tam kapıdan çıkacakken döner bir daha bakar; kocaman adam... Bu koca adamı kendisinin doğurduğuna inanamaz, sanki bundan önceki sekizini doğurmamış gibi. Bir mucizeyle eştir kendi canından koparıp yeni bir can yaratmak. Onun büyümesi, kendince ayrı bir insan olması. Sonra uçup gitmesi...

Acayip şey!

Bu ev eskiden öyle kalabalıkmış ki, kaç kişinin yaşadığı ancak bayram sabahları el öpme merasimlerinde anlaşılabilirmiş. Evet, eskiden diyorum. Hani şu dedeli, nineli, amcalı, halalı, torunlu yaşanan evler vardır ya; onlardan biriymiş. Her ne kadar tam sayı bilinmese de ben ortalama bir şeyler çıkarayım:

Evin reisi İsmail Çavuş’la Gülizar Kadın’ın beşi kız, dördü erkek dokuz çocukları. Üstüne beş de İsmail Çavuş’un, nasıl öldüğü üzerine bol bol hikâyeler anlatılan ağabeyinin yetimleri. Bunun üstüne de Gülizar Kadın’ın, her yıl bir çocuk doğurmaya alışmışken ince hastalıktan kara toprağı kucaklayan kız kardeşinin altı öksüzü. Çocukların büyüyüp, evlenip nüfusa canla başla yaptıkları katkıları da eklersek, yirmi beş, otuzu geçer.

Bu evin en büyük kadını doğal olarak Gülizar Kadın’dı. Bir şey yapılacaksa İsmail Çavuş’tan sonra kararı o verirdi. Çocukların bir isteği için İsmail Çavuş’un gönlünü yapmak da onun işiydi. Çocuklar gerekeni yapmışlar da iş Gülizar Kadın’a kalmışsa tamam sayılırdı. Gülizar Kadın kocasına yumuşacık sokulur, gözlerinin içine bakardı:

“Herif, aynı Atatürk gibi bakıyorsun...”

İsmail Çavuş yok diyemez artık.

Gülizar Kadın çok mutluydu bu evde. Onun mutluluğu ne kocasının uysallığından, ne de mal mülktendi. Gülizar Kadın’ın bu evde, kalabalığın şıkır şıkır sesini duymadığı olmamıştı daha. Zaman zaman bir başına yaşayan ihtiyar kadınlar düşerdi aklına. Allah etmesin, derdi kendi kendine. Bu cıvıltı yaşamın ta kendisiydi.

Sabah ev halkından çalışacak kadar büyümüşler işe gidince Gülizar Kadın küçüklerle baş başa kalırdı. Başkası olsa bu kadar çocukla zor baş eder. Ama Gülizar Kadın için pek bir zorluğu yoktur. Çocukların birkaçına söğütten düdükler yapar. Diğerlerinin ellerine, dört çıtayı birleştirerek yaptığı halı tezgâhlarını tutuşturur. Daha olmazsa evcilik, hırsız-polis oynar onlarla.

Bir tek gündüzleri değil, akşamları da Gülizar Kadın’ın dibinden ayrılmaz çocuklar. Bir masal anlatışı vardır; onu dinleyen çocuklar kâh Hürü Kız’la erkek kılığına girer, padişahın düzenlediği ve kazanana kızını vaat ettiği yarışmalara katılırlar, kâh Beyböğrek’in atı Bendiboz’la yalçın kayalıkları dolaşırlar, kâh Yusufçuk Yusuf’un kaybettiği parasını ararlar.

O masalları bir başkası anlatsa bu kadar etkili olmaz. Korkunç bir sahneyi anlatırken sesi öyle kararır ki, dinleyenler canavarın nefesini enselerinde hissederler. Gülizar Kadın masal anlatmaya başladı mı büyükler bile başına toplanır.

İsmail Çavuş öldü. Dediler ki, hep koyu çay, kutu kutu tütün içerdi. Gırtlak kanseri başka neden olur?

Gülizar Kadın işleri eline aldı. Uğraştıkça da yapabileceklerinin sadece çocukları avutmakla sınırlı olmadığını fark etti. Okuma yazma bilmese de paraların değerlerini iyi öğrendi. Ne alınır, ne satılır, tarlalardan ne kadar ürün kalkar, ne fiyata gider, borçları ödeyince elde ne kalır hepsini bir bir aklında tutabildi.

Her şeye bu kadar hâkim olabilmesini kendi kendine bulduğu bazı yöntemlere borçludur. Mesela yağmur yağarken el arabasını bahçenin ortasına yerleştirir. Yağmur dindiğinde arabanın metal kasasında biriken suyu ölçülü şişelere doldurur. Kasanın büyüklüğü bir metrekareden çok olmasa da, az da gelmez. Metrekareye düşen yağmur miktarını böylece hesaplamıştır.

İneklerin doğum yapacağı günü de kolayca hesaplayabilir. İneği boğaya çektirdikleri gün bir kutuya, sayılı taşları doldurur. Sonraki günlerin sabahları ilk işi kutudan bir taş çıkarıp bahçeye atmaktır. Kutuda taş kalmadığında ineğin doğum sancıları da başlamıştır.

Gülizar Kadın kızlarının ilk dördünü her ağzını açanın, “Bundan iyisi mi olacak?” dediği orta halli, hatta zengin bile sayılabilecek ailelere vermişti. Ana evinden daha rahattı dördü de. Hemen hepsi vardıkları evlerde kısa zamanda tüm işleri ellerine almışlar, el üstünde tutuluyorlardı.

Beşinci kızı Kiraz’ın kaderi ablalarından biraz farklı çizilmişti. Kiraz’ın diğerlerinden fazla bir güzelliği yoktu. Beceri desen, hepsinin ana evinde öğrendikleri aynı. Yalnız, Kiraz oldubitti ezgin dururdu. Evdekiler, ortalıkta ne bulurlarsa koyunlarına sokarlarken Kiraz, yemek vaktinden önce acıksa hemen eline bir süpürge alır, kapının önünü tertemiz eder, sonra anasından bir parça ekmek isterdi. Gülizar Kadın’ın Kiraz’a, ufak da olsa bir kötü söz söylemeye dili varmazdı.

Kiraz’a da ablalarına olduğu gibi epeyce dünürcü geldi gitti. Biri dedi, “Bağımızda bahçemizde her bir şey yetişir, yediği önünde yemediği ardında olur, bize verin.” Öteki, “Benim anam yok, kaynanasız eve gelin gitmek herkese nasip olmaz, bana verin.” Bir başkası, “Her yere taksiyle götürürüm, evime asansör yaptırırım, kızınızın kıymetini bilirim, bana verin.”

Gülizar Kadın gelenlere ne bir ters yüz gösterdi, ne de olur dedi. Aldı Kiraz’ı karşısına:

“Sen benim en küçük kızımsın. Ötekileri kendi iyi gördüğüme verdim ya seni öyle yapmayacağım. Varsa bir gönlünün çektiği, söyle ona vereyim.”

Kiraz boynunu büktü, “Sen kime dersen ben ona razı olurum,” dedi. Dedi ya Gülizar Kadın’ı inandıramadı. Gülizar Kadın bilmez mi Kiraz’ın her akşam çiçek suluyorum diye pencere başını niye beklediğini? Uzun boylu, kıvırcık saçlı, kara kuru bir oğlan geçer, başı önde.

Gülizar Kadın bir gün yola çıktı, oğlanın önüne geçti. Tuttu yakasından:

“Utanmıyor musun kızımın peşinde gezmeye?” dedi silkeledi. Oğlanın eli ayağı çözüldü, bayılayazdı. Gülizar Kadın şakayı fazla uzatmadı, sesini yumuşattı:

“Büyüklerini sal da istesinler oğlum. Sen de soğuklarda gezip durma böyle.”

İki güne kalmadı dünürcüler kapıya dayandı. Kiraz öteki dünürcüler geldiğinde rahat rahat yanlarına girip çıkarken, bu kez zangır zangır titreyen elleriyle, az kalsın kahveyi üzerlerine döküyordu.

“Kısmetse olur,” dediler.

Harmanda düğünü oldu Kiraz’ın. Gülizar Kadın ilk, bu kızının ardından ağladı.

Kızların hepsini evlendirmişti Gülizar Kadın. Evlenen ayağını kesiyordu ana evinden. Olsun dedi, oğulları, gelinleri, onların çocukları vardı evine şenlik. Hayatından memnun ve mutluydu yine.

Ama hep böyle devam etmedi. Bir zamandır gece geç vakit bütün odalardan fısıltılar yükseliyor, bazen bu fısıltılar kavgaya bile dönüşüyordu. Sabah yüzleri gittikçe ekşiyordu.

Gülizar Kadın korktuğunun başına geldiğini anladı. Ama çare yoktu. Bir akşam bütün çocuklarını topladı. Hiçbirini küstürmeden İsmail Çavuş’un mirasını bölüştürdü. Ölüm var zulüm var diye tapularını da buna göre yaptırdı. Tapusunu eline alıp yükünü sırtına vuran ayrı eve çıktı. Kızlar gibi oğulları da ana evini terk etti. Gülizar Kadın’a kala kala en küçük oğlu Çetin’le bu bomboş evin sessizliği kaldı.

Gülizar Kadın’ın yalnızlığının en koyu zamanında Kiraz bir oğlan çocuğu doğurdu. Kocası babasıyla kavga edip ayrı eve çıkınca Kiraz da kaynana baskısından kurtulmuş oldu.

Çocuklar ne çabuk büyüyor... Akşam gün indi de babası kahveye gitti mi oğlan, dayıma, anneanneme gidelim diye Kiraz’ın eteklerini çekiştirmeye başlar. Kiraz ilkin naz eder. Sonra eşarbını sıkılar, oğlanın elinden tutar, yola koyulur.

Gülizar Kadın’ın gözleri de pencerededir artık. Gündüzden bahçedeki en güzel meyveleri toplamış, bakkaldan bisküvi, lokum aldırmıştır. Kiraz, oğlanın elinden tutmuş köprünün başında göründü mü Gülizar Kadın’ın gönlü cennet bahçesine döner, hafifler, nereye konacağını bilemez.

Oğlanın cıvıltısı evi doldurunca Gülizar Kadın yiyecekleri önüne yığar, masala başlar. Masal yarı olmadan Çetin de gelir kahveden. Oğlan masalı falan unutur, Çetin’in boynuna atlar;

“Hadi dayı topal eşek ol.”

Çetin oğlanı omzuna alır, sanki bir ayağı çok kısaymış gibi sarsıla sarsıla evin içinde dolaşmaya başlar. Oğlan katılır gülmekten, Gülizar Kadın’ın yüzü aydınlanır.

Yorulunca Çetin’in anıları başlar. Oğlan tam karşısına oturmuş, dayısının ağzından çıkacak her kelimeyi yalayıp yutmaya hazırlanmıştır.

“Akşam okuldan çıktım, eve geliyordum. Tam kapının önünde etrafımı sardılar.”

“Kaç kişi dayı?”

“Yirmi üç kişi!”

“Yok yaa?”

“Birinin boyu kısaydı, yirmi iki buçuk sayılır canım.”

“Ötekiler çok mu büyüktü dayı?”

“O hoo, anneannen kadar varlardı.”

“Yaa dayı, anneannemin boyu kısa.”

“O zaman baban kadar varlardı. Neyse, önce yumruklarımı sıkıp Memed Ali Kıley gibi gardımı aldım. Bir çaktım birine, götünün üstüne küüüt diye devrildi gitti.”

“Bir vuruşta mı dayı?”

“Yeğenim, dayındaki şu yumruklara bir baksana sen. Sol süründürür, sağ öldürür. Sonra bir tane de öbürküne, derken on iki tanesini böyle yere serdim.”

“Ötekiler?”

“Ötekilerin ellerinde sopalar vardı yeğenim.”

“E, n’aptın dayı?”

“Önce şöyle bir etrafımda döndüm. Sonra aniden Brus Lii gibi bir hareketle ikisinin elinden sopaları kaptım.”

“Aslan dayı!”

“Ondan sonra yer misin, yemez misin?..”

“Hepsini dövdün mü dayı?”

“Yalnız o ufak boylu kaçtı, yakalayamadım. Gerisi haşat.”

Gülizar Kadın örgüsüne gayretli gayretli şişleri batırırken tutamaz kendini:

“Ha ayı ha! Amma palavracısın. Okuldan ağzın yüzün şişmiş gelirdin her gün.”

“O zaman elli yüz kişi saldırmıştır değil mi dayı?”

“Tabii yeğenim, yoksa dayın hiç dayak yer mi?”

“Onları da anlatsana dayı.”

“Daha dün anlattım ya.”

“Olsun yine anlat.”

Gülizar Kadın oğlunu ne zaman böyle neşeli görse yıllar öncesine dalıp gider. Gözünün önüne hep aynı görüntü gelir; bir karakol kapısı. Üç gün arayıp ancak bulabilmiştir burayı. Karakol kapısına akşamdan oturmuş, sabaha kadar beklemiştir. Oğlunu aramakla sanki suç işliyormuş gibi çekinerek sormuştur kapıdaki bekçiye. Sabah erkenden, kafasında her yanı kıpkızıl kana kesmiş çuval olan birini geçirirler önünden. Gülizar Kadın bakar, üzülür. Bu da kim bilir kimin yavrusu, bu da ana kuzusudur benimki gibi, der. Arabaya bindirilirken ayaklarına bakar çocuğun. Bakmasıyla da tanır, olduğu yere yığılır kalır.

Şükür diyor şimdi aklına geldikçe, çok şükür o günleri de atlattım. Evimin şenliği olmasaydı nasıl dayanırdım?

Kiraz bugün hep gelecekten bahsetti anasına. Kocası şehirde bir iş bulmuş. Hem oğlan büyüyor, orda okuturuz diyormuş. Kiraz’ın da aklına yatmış. Gülizar Kadın’ın içi titredi. Ne diyeyim kızım, dedi, siz bilirsiniz.

Çetin, Kiraz’la oğlanı evlerine bırakmaya gidince Gülizar Kadın kendini bir kör kuyunun kenarında hissetti. Yaşlılık bu herhalde, dedi kendi kendine. Sadece erken ölenler çocukları yanlarındayken bu dünyadan göçüyorlar. Masada duran içi yumuşamış, sünger gibi olmuş karpuza baktı. Çok bekleyince her şeyin tadı bozuluyor. Geç kaldım İsmail Çavuş, ev ıssız kaldı. Şenlik bitti... dedi, yatağına uzandı.

Çetin geri geldiğinde hafifçe seslenerek anasının uyuyup uyumadığını yokladı. Gülizar Kadın gözlerini açtı. O an içinden güzel, temiz, sakin, yumuşak bir ışık geçti.

“Gel oğlum, uyumadım.”

Çetin’in yüzündeki gülümseme sesine yansıyordu:

“Ana az önce gelirken bir kız gördüm. Konuştuk.”

“Sahi mi?” dedi doğruldu Gülizar Kadın. Oğlunun şaşkın ifadesine dikkat etmeden devam etti:

“Yarın gidip isteyelim. Hemen isteyelim oğlum. Düğünü de hemen yaparız. Harman zamanı deyip beklemeyelim...”

Gülizar Kadın Çetin’in ağzını bile açmasına fırsat vermeden geç vakte kadar konuştu, konuştu. Uykuya daldığında, kızın kim olduğunu bile bilmiyordu.

Bir Eski Fotoğraf

Oldum olası dedemin herkesinkinden farklı, özel birisi olduğunu düşünmüşümdür. Ütüsü hiç eksik olmayan kahverengi elbisesi, altın kaplama köstekli saati, temizliği, titizliği, kansukları, optalidonları, burnuyla dudağı arasında yapıştırılmış gibi duran kare bıyığı ve buruş buruş beyaz elleriyle... Belki benim dedem olduğundandı. Başkalarının dedelerini bu kadar yakından tanımadığımdandı. Ya da bana farklı geliyordu. Hoş, tam olarak dedem de sayılmaz, babamın dedesiydi.

Babamı o büyütmüş. Babam evlerinin en büyük evladıymış. Dedesinin de ilk torunu. Köyün işi bitmez. Tarlası, tapanı, ineği, davarı... Haylazmış tabii babam. İşten kaçar, dedesine sığınırmış. Dedesi, ikinci büyük harp zamanı kıtlıkta yitirdiği tek oğlunun yerine koyar, kollarmış babamı. Kurtuluş Savaşı gaziliğinden bağlanan üç aylığını almak için şehre babamı da götürürmüş. Aslında bir götürme durumu yok. Maaş günü babam bir yolunu bulur, köy otobüsüne biner saklanırmış. Otobüs yolu yarılayıp da “kaçak yolcu” atılamayacak yere gelindiğinde ortaya çıkarmış. Dedem, benim için de ara sıra kullandığı “deyyus” sözünü söyleyip kızmayı ihmal etmezmiş ama maaşıyla babama bir şeyler almaktan da geri durmazmış. En çok da ayakkabı alırmış. Babam haylaz ya; amcalarım, halam küçük olmalarına rağmen işe giderlerken, babam harmana değil de top oynamaya gidermiş. Bu arada sık sık ayakkabılarını yitirirmiş. Babaannem, köyümüze çalışmaya gelip çadır kuran Kürtlerin çocuklarına verdiğini söyler ya, babam bunu doğrulamış değil.

Bizim köy birkaç büyük sülaleden oluşur. Bu sülalelerin heybetli lakapları vardır. Köydeki hemen herkes uzaktan veya yakından, bu sülalelerden birine ait olarak tanımlanır. Tabii bizim dışımızda. Dedem gençken bizim köye Erzincan’dan göçmüş. Pek göçmek de sayılmaz hani; bir gömlek, bir değnek. Köyde ırgatlık etmiş. Evlenme yaşı gelmiş de geçiyor bile. Dalsız, kolsuz adama kız mı verirler? Uzak dağ köylerinin birinden bir kız bulmuşlar. Kızın kimsesi yokmuş ya, buna da şükür, demişler. Derken Yunan işgali, Kurtuluş Savaşı... Savaşta alnını ve ayağını kurşun sıyırmış. Ama ölmemiş, gazi olmuş. Bir de, hayatı boyunca çıkarmadığı altın madalyayı takmışlar kalbinin üstüne. Babama anlattığı gibi, bize de anlatırdı savaş anılarını. Televizyon Yunanistan’ı gösterdiğinde, oraları tarif eder, avucunun içi gibi bildiğini söylerdi. Bizim bir kere bile aklımıza gelmezdi savaşta Yunanistan’a çıkarma yapılmadığı. Köylülerin dedemin savaşa katılmadığı yönlü dedikodularını da nefretle karşılardık. Güya herkes savaştayken, dedem düğünlerde bıçak oyunu oynuyormuş. Bir işi yapamayıp kaytarana bu yüzden “Keko’nun bıçak oyunu oynadığı gibi silkinme” derlermiş bizim oralarda. Elin ağzı torba değil ki büzesin.

İki kızı, sonra da bir oğlu olmuş dedemin. “İkinci Harp zamanı” açlıktan çarık kemirdiklerini anlatırdı. Bu kıtlıkta önce büyük kızını, sonra da oğlunu yitirmiş. Çok üzülmemişler. Herkesin çocuğu ölüyormuş o zamanlar. Hatta sevinmişler, bunca sahipsizliğimizle birini bari yaşattık, diye. Ama oğlan çocuk hasreti de içlerinden çıkmamış.

Dedem kabahati İnönü’de bulur. İnönü yerine “Sağır İsmet” derdi. Çocukları öldüğünde o hükümetteymiş. Atatürk’ün yerine koydu da kendini, adına para bastırdı, derdi. Kıtlığı o getirmiş. Savaşa girselermiş, yenerlermiş. Kıtlık da olmazmış o zaman. Gâvurun elindeki bağ bahçe dünyayı doyurur derdi.

Evinin bir kızını Atatürk’ün emrettiği gibi, bir Cumhuriyet kızı olarak ilkokula göndermiş. Köylüler “Kozan Ağa’nın oğlu musun sen?” deyip horlayıverince okutamamış. Biraz büyüyünce de garibanın birini iç güveyliğine almış. Damadında bir parça kendi sahipsizliğini bulmuş. İki göz evinin bir gözüne yerleştirip soy sop umut etmiş ondan. Ardından damadının askerliği gelmiş çatmış. Üç seneliğine gitmiş; “Kore Harbi”, “Moskof Tehdidi” derken beş senede zor gelmiş. Dedem, kızından çok beklemiş damadının yolunu. Döndükten sonra dedemin yüzünü kara çıkarmamış hani damadı; üç erkek, bir de kız torun vermiş.

İlk torununun delikanlılığı hızlı yıllar. Gün batınca köyün gençleri ellerinde boya kutuları ve fırçalarla gezerlermiş. Caminin köşesindeki küçük odada dumanlı toplantılar yaparlarmış. Köyün ileri gelenleri bile gelirmiş bu toplantılara. Hatta bir akşam büyük toprak sahibi Topal Hakkı gelmiş. Dernek kutusuna göstere göstere yüklü bir miktar bağış bıraktıktan sonra, başkanı köşeye çekmiş. Önce gençleri ne kadar çok sevdiğini uzun uzun anlatmış. Sonra da devrimden sonra hiç olmazsa tarlalarının bir kısmına el koymamaya razı etmeye çalışmış başkanı. Başkan fırsatı kaçırır mı? Bakarız demiş yarım ağızla. Hakkı ne kadar zor etse de ikinci bir söz alamamış. Dolayısıyla iki günde bir uğrayıp çay şeker getirmeye, muntazam olarak bağışını ödemeye devam etmiş.

Dedemin evi iki katlıydı. Bir duvarı vardır, beyaz, dümdüz ve geniş. Fırçalı, boyalı gençleri kışkırtmaya kurulmuş gibi durur üç yol ağzında. “Kahrolsun..., Yaşasın..., Halk..., Hürriyet...” yazmışlar hemen. Dedem, “Moskof dölleri,” diye küfredip kovalamış, silmiş. Cıva gibi gençlerle baş edilebilir mi? Kendi torunu da içlerinde. Dedem sildikçe onlar yenilemişler yazıları. Ta ki bir gün köyün her yanını askerler tutup da, gençler hapse doldurulup boyalar, fırçalar köy korucularının ellerine verilene kadar.

Askerler gelince köyün sokakları bomboş kalmıştı. Kardeşimle ben her zamanki gibi, aşağı mahallede kirada oturduğumuz evimizden dedeme gitmeyi ihmal etmedik. Evden çıkmadan annemiz, sokaklarda şarkı söylemememizi, babamızı soranlar çıkarsa bilmiyoruz dememizi sıkı sıkı tembih ederdi. Oysa babamız saklanmazdı ki. Ve biz o şarkıları çok severdik. Askerler gelmeden önce sokaklarda bağıra bağıra söylerdik. Kardeşim ‘Bağımsız Türkiye’ diyemez, ‘Balımsız Tülkiye’ diye bağırırdı. Onun bu şirinliği sayesinde epeyce harçlık almışızdır ağabeylerimizden.

Dedeme gitmesek olmazdı. Faydaları yanında, evin önünden askerler geçerken babaannemin küçük amcamı telaşla saklamasını görmek, gülmek için giderdik. Sokaklarda gezmekten korkmadığımızı göstermek hoşumuza giderdi.

Dedemizin yanına gidince, kapıdan girmeden önce kardeşime, fazla sesini çıkarmamasını tembih ederdim. Kapıdan girip de, dedem bizi görünce hemen “Atatürkçü müsünüz, Kominis mi?” diye sorardı. Ben daha soruyu dinlemeden avazım çıktığı kadar bağırarak “Atatürkçüyüz!” diye yanıtlardım. Neme lazım? Kardeşim küçük, nerede ne söyleneceğini hep karıştırır. Bir yanlış yanıt verse, eve elimiz boş dönmek de var.

Dedem cevabımızı duyunca önce sarılır, öperdi. Sonra elini öptürürdü. En son da cüzdanından çıkardığı parayı uzatıp:

“Git Cafer dedenden közleme et iste. Üstünü de kardeşinle bölüşün. Yağsız yerinden de ha!” derdi.

Eti getirince kardeşimle kuzinenin önüne diz üstü çöker, gözlerimizi kıpkızıl olmuş közlerden ayırmadan beklerdik. Dedem etleri köze yatırır, pişeni çıkarır, bölüştürüp elleriyle yedirirdi bize. Kalan birkaç parçayı da sarar “Ananıza götürün,” diye elimize tutuştururdu. “Sakın o kominis babanıza vermeyin,” diye de eklerdi. Biz, karnımız tok sırtımız pek, yola dizilmiş askerlere baka baka evimizin yolunu tutardık.

Yol boyunca dedemizin bize anlattıklarını düşünürdük. Bir keresinde “Fevzi Çakmak benim amcamın oğlu” demişti. Eve gidince ilk işim ansiklopedileri karıştırmak olmuştu. Fevzi Çakmak’ın Erzurumlu olması, Erzurum’un Erzincan’a yakınlığı hayallerimizi körüklemeye yetip artmıştı bile. Fevzi Çakmak’ın resmini ansiklopediden kesip cebime koymuştum. Babam fark edince çok kızmış, resmi yırtıp atmıştı. Ama kardeşimle kararlaştırmıştık, bir gün “kayıp sülalemiz”i mutlaka bulacaktık... Hem onlar zengindir de. Koskoca Mareşal. Bir gün Topal Hakkı’nınkinden daha fiyakalı otomobilleriyle gelip bizi alacaklardı. Varsın babam yalan desin.

Çok da hassastık dedem konusunda. Evimiz dedemlere uzaktı. Yolda bizi yürüyor görenler, durup arabalarına alırlardı. Yine böyle yürürken, köylülerin Dana Memed dediği ihtiyar bizi at arabasına almıştı. Yol boyunca babamın, annemin, dedemin falan hatırını sordu, bizimle güzel güzel konuştu. Tam arabadan inerken “Dedeniz ölünce ninenizi bana verecek misiniz?” demez mi? O an taşları yağmur gibi yağdırmıştık kardeşimle. Yağdırmıştık da Dana Memed zor kaçmıştı. Anneme söyleyince bize kahkahalarla gülmüştü. Ona da çok kızmıştık.

Bir gün yine dedeme yaptığımız ziyaretten elimizde paketimiz, ceplerimiz şıngır şıngır eve döndüğümüzde babamı kitapları ve sarılı kırmızılı dergileri bir çuvala doldururken bulduk. Babamın sıkıntısı yüzünü görmeden bile anlaşılıyordu. Merakla uzaktan seyrederken kardeşim bilmiş bilmiş:

“Babam yasak kitapları saklıyor. Askerler bulursa hapse atarlar,” deyiverdi. Demesiyle de babam hışımla döndü, bağırmaya başladı. Kardeşim ağlayarak kaçtı anneme sığındı. Babamın, büyüklerin işlerine karışmamamız gerektiği, yasak kitap falan diyerek başına iş açacağımız sözlerini ve daha bir yığın azarlamalarını, kardeşim dinlemese de, ben abi olarak sonuna kadar dinlemek zorundaydım. Kardeşimin başıma açtığı işlere alışmıştım. Çok kızmadım ona.

Ertesi gün sabahın alacasında askerler bizim eve de geldiler. Kardeşimle ben daha uyuyorduk. Bizi yatağımızla birlikte kaldırıp bir kenara koydular. Annemle babam köşede kımıldamadan bekliyorlardı. Askerler, her yanı darmadağınık ederek ararlarken, kardeşimin kulağına “Sakın hiç konuşma,” diye fısıldadım. Komutan, Çetin dayımın bana verdiği, kapağında beyaz bir kuş resmi olan kitabı uzun uzun okudu. Sonra kardeşimin başını okşayıp ismini sordu. Kardeşim izin ister gibi yüzüme baktı. Sonra başını eğdi, bir şey söylemedi. Öğleye doğru askerler babamı da alıp gittiler. Annem ağlaya ağlaya evi toplarken bizi dedemize gönderdi. Dedem o gün yüzümüze bile bakmadı. Camın kenarına oturup dışarıyı izledi. Giderken para verdi yine, “Ananıza götürün,” dedi.

O günden sonra yine her gün dedemize gitmeye devam ettik. Dedem artık alıştığımız sorusunu yöneltmiyordu bize. Kapıdan girer girmez umutla yüzümüze bakıyor, sonra bizimle dargın gibi tekrar pencereye dönüyordu.

On beş-yirmi gün sonra küçük amcam arkadaşının arabasıyla evin önüne geldi. Neşeli ve heyecanlıydı. Babamı bırakmışlardı. Amcamlardaymış. Biz arabaya bindik, amcam annemi çağırmaya girdi. Kardeşimle bağıra bağıra şarkı söylemeye başlamıştık. Amcam telaşla koşarak arabaya geldi. Yasak şarkı söylüyoruz diye bizi bir güzel azarladı. Ama keyfimizi bozamazdı. Amcamlara varınca arabadan ilk ben indim. Babam tıraş oluyordu. Saçı sakalı uzamış ama kokusu değişmemişti, baba gibi kokuyordu.

Bir zaman sonra yaşamımız eskisi gibi olmuştu. Yalnız bir farkla, artık alıştığımız soru yaşamımızdan çıkmıştı. Böyle günlerden birinin akşamı bir telefon geldi. Sonra çabuktan giyinip dedemlere gittik. Babaannem, amcalarım, halam, yengelerim, hepsi oradaydılar. Ben, kardeşim ve annem içeri girdik. Annemin “Ayıp, amma kincisin” falan gibi laflarına ve onca zorlamasına rağmen babam girmedi, kapıda kaldı. Dedem, aynalı karyolasında küçücük kalmıştı. Gözleri kapalıydı. Nefes alıp verdiği bile belli olmuyordu. Annem başucuna geldi. Dedem gözlerini açtı:

“Geldi mi benim aslanım?”

Annem, “Geliyor dede,” deyip geçiştirdi. Ben endişeyle kardeşimin yüzüne baktım. Dedem:

“Gelmez o deyyus. Kürt damarı var onda,” deyip tekrar gözlerini yumdu. Annem gözleri yaşlı dışarı çıkarken, babam girdi içeri. Kimsenin yüzüne bakmıyordu. İstemediği bir şey yapar gibiydi. Babaannem dedemin kulağına fısıldadı. Dedem kımıldandı, gözlerini açtı. El işaretiyle amcam hepimizi dışarı çıkardı. Beş-on dakika sonra da babam çıktı. Dedemi kaybetmiştik. Kardeşimle o gün hiç şarkı söylemedik.

Aklıma geldikçe, dedemle babamın ne konuştuklarını sorarım yıllardır. Babam ipucu dahi vermez. Hiç kimse de söylemez, babamın hapisten çıktıktan sonra dedemin yanına hiç uğramamasının, hatta dedem son nefesini verirken dahi yanına gitmekte tereddüt etmesinin nedenini.

Belki ilgisi vardır: Geçenlerde kardeşim üniversitedeki bir eylemde gözaltına alındığında babamın yüzü dedemin o cam kenarındaki sedire oturmuş, kederli halini hatırlattı birden. Ve son günlerde, duvarımızda asılı, dedemin sekiz köşe şapkalı fotoğrafına bakıp dalıp dalıp gidiyor.

“İyi Yolculuklar Dilerim”

İyi yolculuklar dilermiş!

Amanın pek de kibarlaşıverdi bayırın Bitli Ali’sinin Parmaksız Süleyman’ı. Kız anam anan turp baban şalgam. Baban koca köye ırgatlık ettiydi, anan hizmetçilik. Anası gene iyi denk geldi. Bitli Ali’ye kimse kız vermediydi de yukarı dağ köylüklerinden buldulardı. Bitli Ali gene kaderliymiş. O karı olmayaydı, oğlunun altına böyle kız gibi otobüsü zor çekerdi. Karı pek tutumlu, pek iş bilir. Süleyman da az değil. Sanki Bitli Ali’nin alnı terledi altına kız gibi otobüsü çekerken. Cümle âlem duydu, dağlar taşlar konuştu. Günahı boynuna, askere gidip de zengin olan başka kim var? Erzincan depremi olmayaydı, Bitli Ali o karıyı görmeyeydi... Yazık, karı, asker efendi kurbanın olayım kurtar beni demiş, yıkıntıların altından kolunu uzatmış. Kolunda enli bilezikler. Allah aşkına demiş. Bitli Ali tutmuş çekmiş kolundan. Bilezikleri çıkaramamış da bağırta çağırta kolunu kesmiş, almış sıra sıra enli bilezikleri. El adamı bilmez mi? Bitli Ali âleme ırgatlık ederdi. Askere de köylü para toplayıp da saldıydı. Otobüsü motobüsü neyinen alacak.

Bak şimdi oğlu iyi yolculuklar dilerim diye kibar kibar konuşuyor amma Allah kurban olduğum çıkartır bir yerden onuşturmaz. Böylesi bir bunlar var bir de Keseciler. Keseciler nasıl mal maşat sahibi oldular, oğlanların her birinin altında koca açık arabalar har har har köyün içinde fink atıyorlar. Eskisi, evveli nesi vardı iki keçi üç tavuktan başka? Keseci hep dağda gezerdi. Akşam onu da koca bir küpünen dağdan inerken görmüşler. Belli, altın buldu. Koca bir küp. Kimseye söylemedi hükümet alır elimden diye. Şimdi yeni yetişen kızlarını Avrupalara gönderecekmiş. Gönderir tabii. Elin adamı bizimki gibi mi? Bizimkinin cebine soksan çil çil altınları, götürür hükümete verirdi.

Aha biz de böyle damadın ağız kokusunu çekeriz. Ayağımızı direye direye verdiğimiz güzelim pamuk gibi ak kızımızı göstermez elin oğlu da işe gidince bir iki saat görelim yavrumuzu diye gizli gizli şehre gideriz. Domuz gibi damada verdik maaşlı adamda rahat eder diye. Ama öyle olmadı işte. Yavrucağızım uyku tünek bilmez oldu. İçkisi sıkçısı, dövmesi... Yavrumun evine giremez olduk. Kadersiz yavrum.

Ah koca Memed, etmeyeceğdin... Damadın ağız kokusunu çektirmeyeceğdin. Göçtün gittin, komşular ağzımdan girdi burnumdan çıktı, o elekçi karıları gibi kıçın kırdırıp gezen Zale bile gözlerini ettire ettire... Yamuk kıçlı götveren! Ben de erim yok başımda maaşlı dedim, bundan iyisi mi olacak dedim, vermek mecburiyetinde kaldım.

Aah ah! Ben ağız kokusu mu çekerdim eskiden? Ben Nazmi Hürdoğan’ın kızıyım. Bizim evimizde bal, şeker, tuz küp küp olurdu. Âlem iki damla yağ bulamazken bizim mahzenimizde tenekeyle... Ah kardeşlerim hayırsız çıktılar, iş bilemediler. Kan değeri tarlalarımızı yiyip içip gezdiler büyük dedeleri huylular. Dedeleri de koca köyü bir kötü muhtar çakmağına vermiş. Öteki de okuma sevdasına düştü, gâvur karısının peşinden... Gâvur karıları adam eti yiyen cazı gibi çekiverir adamın iliğini kanını. Amarikalara kadar gitmenin âlemi neydi sanki gâvur garısının ardından? Zaten koca köyün gelini kızı samanlığımızdan çıkmazdı.

Elde avuçta bir şey kalmadı. Koca köy kapımızda süfli it gibi dolanırdı. Kış oldu mu ekmek ver, un ver diye yalvar yakar olurdu. Şimdi bayırın parmaksız Süleyman’ı iyi yolculuklar dilerim der tabii. Sen sıkı tutmaz da havalara saçarsan, âlem mal sahibi olur, biz de böyle sigortanın üç aylığına kalırız. Gelin tutuşturuverir elimize loru, peyniri, yağı. Bunları sat gel akşama der. Şu fiyattan aşağı sakın verme. Alan olmazsa geri getir e mi, diye de tembih eder. Ben şu yaşlı başlı halimnen nasıl götüreyim? Götürsem de nasıl geri getireyim? Hiç düşünmez. Sen çok asil bir kadındın, belki utanırsın pazaryerlerinde Çingene karıları gibi sergi açıp yağ, peynir satmaya demezler tutuşturuverirler elimize. Ben âlemin karısı mıyım sanki? Onlar benim gibi bolluk mu gördülerkine? Ama ben Nazmi Hürdoğan’ın kızıyım. Bizim evimizde küp küp olurdu her bir şey. Şu satmaya götürdüklerim kapımızın itine yetmezdi.

Geçenki fiyattan verebilirsem iki tane küçük altın yapayım. Yarın torun sünnet olacak, lazım olur. Zavallı oğlum, sigara parası bile bulamıyor. Düğün bu, yem yiygi ister. İçkisi, davulu tambırtısı derken dünya masraf. Gelin akıllı neyse ki. Pek tutumlu. Allah gelinde bari yüzümüzü güldürdü kurban olduğum. Daha bir kaşık yemeği döktüğünü görmedim. Aferin benim gelinime. Varlık zamanımızda bu gelinim olaydı biz şimdi böyle mi olurduk? Pek de akıllı güzel gelinim, kadın gelinim, kendini bilen gelinim. Zenginle zengin gibi konuşur, fakirle fakir gibi. Şehre pazara gitse ayak uydurur. Aferin gelinime. Zaten benim oğlanı da ancak böylesi idare eder. Okumadı nalet olasıca. Liseye gitti, memleket kurtarmaya kalktı. Senin neyine? Oku, okulunu bitir, sonra kurtarırsın memleketini de mümleketini de. Herkese başkomutanlık etmenin âlemi neydi sanki? Her ateşe kendini atmanın âlemi? Bereyi hep kendine vurdurursun. Aha şimdi de anan pazaryerlerinde lor peyniri satar elekçi karıları gibi.

Okulunu güzelce bitireydin. Şehirde pazarda oturaydık biz de. Hiç olmazsa şu köylünün gözünün önünde olmazdık. Ben bilmem mi, yaşıtlarım gördüler mi ağız burun bükerler, arkamdan kıs kıs gülerler. Bilmem mi dişsiz Melek dediklerini? Çeşmede sıra vermezler ufacık kahpeleri bile. Eskiden nereye gitsem elimdekilere sarılırdı genci yaşlısı, ver biz götürelim Melek hanım derlerdi. Aç köpekler! Kursaklarınız doldu tabii. Hepiniz oğlunuzu kızınızı okuttunuz, maaşa bağlattınız, gülersiniz arkamdan kıs kıs. Aç köpekler!

Ah benim torunlarım, soyum sopum. Onlar da olmasa ben neye yaşayım gayrı? Ne yaparlarsa onlar yaparlar. Kızımınkiler damadın tarafına çektiler, beni sevmezler. Hele o küçük sıçırtma... Taş gibi laf eder ebesi kılıklı. Ağnane diye diye, dilini de kıra kıra, hıh! Benim üstüm başım hiç kokmaz ki. Babaannesi öğretiyor. Öptürmez bile küçük sıçırtma. Yüzünü siler bir de kaşlarını kaldıra kaldıra. Babaannesi kılıklı. Babaannesi pek temiz sanki. Kızım ilk gelin gittiğinde o pis karının apış arasını sildiği kanlı bezlerini gönlü bulana bulana topladıydı. Batırmış batırmış atmış her yana. Yatak altlarına varana kadar doldurmuş pis karı. Kızlığında da aynıydı. Kocası kimlerin altından aldı bilmez miyim sanki? Gözümnen gördüm. Pazar yerinde yad yabancı pazarcılara göz süzerdi meyveyi sebzeyi ucuza versinler diye. Gülmesinden belli. Haykıra haykıra, elin adamlarına karşı. İki kere gülmek bir kere vermek sayılırmış. Şimdi oğlu bizi beğenmez, ufacık sıçırtmayı bile fitlerler.

Yine ne varsa kendi soyumda, oğlumun dölünde. Kızınkiler damadın dölü. Has soyum oğlumun çocukları. Yavrucaklarım benim, ak güvercinlerim, kara gözlülerim. Küçük pek eke, pek yanık. Aynı ben. Soyu bizden, belli. Babaannem deyişinden belli. Yüzünde güller açar beni gördü mü? Çırpınır babaannem diye. Belli benim soyumdan. Bir lokmacıklığına bakmaz, bulaşık yalaşık yıkamaya sığanıverir. Benim cerenim, leblebim, fındık içim. Pek de onurlu, kibirli. Aferin. Yerde para görse almaz, tenezzül etmez. Soyu bizden, asil bir soydan. Büyük gibi değil. Büyük süfli, palaporş. Donunu kaldırmaz beline. Götünün çatalı gözükür. Ne görse heves eder. Babaanne beni dövüşte hep yeniyorlar der bir de. Tabii yenerler. Senin yediğin ekmek, bulgur, bulamaç. Onlar türlü çeşit yerler. Fos oldun sen. Küçük yemez her şeyi. Pek zayıf. Gönlü bulanıverir her bir şeye. Aynı bizim asilliğimizden. Oğlan pis boğaz. Ne görse atar ağzına. Okulda da âlemin çocuğunun cebine sokarmış elini. Yemiş neyim istermiş. Öğretmeni haber saldıydı babasına. Soysuz seni. Doymaz pisboğaz! Âlem bizden isterdi eskiden. Kendine yakışanı bilmez. Geçen cebinde de yakaladım topraklı topraklı, kara kara, yapışkan şekerleri. Babasında şeker alıverecek para mı var sanki? Yerden toplamış. Âlemin çocuğunun yere attıklarını alır mı asil soylu bir çocuk? Bunları yersen sana top oynatırız deyince kanıverir mi? Tenezzül eder mi asil soylu bir çocuk? Soysuz seni! Koreli’nin torunu yapmıştır valla bilmem mi? Babam rahmetliğin Koreli’ye kuru üzüm diye koyun boku yedirdiğini unutmaz, kin tutarlar. Al ben de senin soyuna pis şeker yedirdim, yerden toplattım, diyecek. Âlemin tırnak kadar sıçırtması bile nasıl biliyor soyunu sopunu, kin tutmasını, eskisini evvelini? Bizim yozuk oğlan bilmiyor. Yozuk oldu oğlan. Anası tarafına çekti.

Hoş, gelinim de pek gururlu amma küçük yaşta aldım. Ne öğrendiyse benden öğrendi. Asaleti bizden. Bak, öbür kardeşleri kendi gibi mi? Biri daha on beş demeden kaça kodu yad yabancı çobana. Erkek meraklısı kahpecik. Amma babası da mahkemeye veririm diye fitil fitil söktü paraları. Eski köye yeni adet getirdiler. Başlıkmış neymiş hiç olmazdı bizim köyümüzde. Gerçi biz de para verdik gelinimi alırken ya onlar istemeden, yardım olsun, yazık fakirler mal sahibi olsun, dam dünek kursunlar dedik. Kız kardeşim çitir çitir depindi. Satma abla tarlanı baba yadigârı ne kaldı başka, kız almaya tarla satılır mı, dedi dedi de tepindi ya, o bizim asaletimizden. Asaletli bir soyumuz olmasa ben bilmem mi oturup çatır çatır pazarlık etmesini, fiyat kırmasını? Amma bize yakışmaz öyle soysuzlar gibi âleme karşı pazarlık etmek. Güç yetiremedi, üç kuruşluk adamı insan yerine koydu, karşısına aldı, ağzına baktı dedirtmem. Hiç yakışmaz bize. Oğlum sevmiş işte. Soysuz köpekler, oğluna alacak kız bulamadı diye laf çıkardılar bir de. Aslı faslı varmış gibi, şunu laf diye söylüyorlar soysuz köpekler.

Ne varmış hapse girdiyse? Hırsızlık, namussuzluk edip de girmedi ya? Hükümete ters gitti. Onlar da azcık akıllan diye hapse koydular. Hem hapiste yatıp da... Bir senecik olup olanı. Erkekliği mi düştü sanki? Hapse girdiyse gene asilliğinden. Korkak köpekler! Benim oğlum koca köyün gencine başkanlık etti. Kendine de o yakışır zaten. Benim oğlum başkan olmayacaktı da başkası mı olacaktı? Sonra da korktunuz. Selamı sabahı bile kestiniz hepiniz. Bir tek Gülizar Kadın’ın oğlu çıktı içinizden. Çok eziyet etmişler ya dememiş kimsenin adını. Benim oğlumun adını da dememiş. Rahmetli İsmail Çavuş’a çekmiş. Onun gibi babayiğit. Benimki zaten demez hiç kimseyi. Benim oğlum hiç korkmadı polisten askerden. Asaletli, soylu soplu oğlum. Ben de soysuzların kızlarına tenezzül eder miyim? Kapılarına gider miyim hiç kız verin diye? Ceryan bağlamışlar da oğluna, aklını oynatmış diye hiç kara çalman. Onun aklı asaletlidir. Azcık sinirliyse herkes sinirlidir. Ceryan adamı öldürmezse hiçbir şey olmaz. Bilmem mi ben? Kaç kere çarpıldım. Ağzım tuzlu tuzlu oldu, başka bir şey olmadı.

Oğlum aklını niye oynatacakmış sanki? Sapasağlam. Hiç de bile oynatmadı. Gelinimi para verip de aldıysam aldım. O bizim asaletimizden. Kendiliğimizden verdik, istemeden. Eğer isteyeydiler vallaha da billaha da vermezdim beş kuruş bile. Alın kızınızı başkasına verin. Bizim gibi asil bir sülaleye kız vermek için eskiden avlumuzu yol ederlerdi, derdim. Amma oğlum kızınızı beğenmiş, her ne kadar sizin soyunuz bize yakışmazsa da kızınız küçük, yetiştiririz kendimiz gibi, dedik aldık. Hem de yetiştirdik. Kız çocuğu tez öğrenir oturmasını, kalkmasını, asil adamnan asil olmasını. Yozuk bir soy olaydık, görürdüm ben o zaman kızınızı. Öteki gibi olmaz mıydı? Kaçakordu o da çobanın, çerçinin birine. Siz nereden bulacaktınız bizim gibi asil bir soyu?

Keşke az gerilere oturaydım. Kafasızlık! Bakmak hiç aklıma gelmedi, kim var kim yok. Yıllarca kapımızda çalıştılar çoluğuynan çocuğuynan. Yol parasını vermemek ayıp olur şimdi. Bizim de bir şanımız var. Yakışmaz bize. Keşke daha gerilere oturaydım. Karı da çen çen çen... Bir sussaydı. Hah, oğlan da paraları toplamaya başladı. Hiç haberi yok, çen çen çen. Elimi koynuma soksam anlarmıkine? Parayı da çıkarayım, haberi olsun. Oğlan da geldi zaten, hah.

Aferin benim yeğenime. Önceden verivermiş benimkini de. Param da yanıma kaldı. Dönerken geline bir çingil simit alayım. Nasıl olsa yol parasını vermedik. Aferin yeğenime. Kardaşımın yavrusu da kendi gibi yanık. Gördü mü deli olur teyzem teyzem diye. Nasılsın der, elimi öper, ağrır sancır yerimi sorar, aferin yeğenime.

Üç tane, yok dört tane simit bağlatayım. Üstüne de çocuklara kâğıtlı şeker alayım. Bir avuç edermikine? Eder herhalde. Çocuklara yetmez ya, bir çuval olsa da yetmez canım. Ah eskiden olaydım. Doyasıya götürürdüm. Her şey küp küp olurdu evimizde. Otobüsnen mi giderdim hiç? Özel arabaynan giderdim şehre pazara. Gelinimi de yanıma alırdım. Torunlarımı da salardım çarşıya pazara. Elinizin tuttuğunu alın. İkişer tane üçer tane alın derdim. Sırtımdaki şu hırkayı dört harmandır giymezdim. Yazlığa ayrı, kışlığa ayrı giyerdim. Ben de hiç bozulmazdım. Elim yüzüm pamuk gibi olurdu. Bembeyaz, yumuşak yumuşak. Tezek vurmaktan kıpkızıl olmazdı. Kömür yakardık sobamızda tertemiz. Hep çorba içmezdim. Dişlerimi yaptırırdım. Et bile yerdim. Dişi sağlam olan her bir şeyi yiyebilir. Et yiyen güzelleşir. Dişsiz Melek de diyemezlerdi o zaman. Her bir şeyi keserdi dişlerim.

Karıdaki paraya bak, bir tomar. Tabii, koca köyün gelinlik kızlarına çeyiz örer, iş işler. Bir de benim paramı da vermeye kalkar böyle terbiyesiz, kendini bilmez. Düne kadar kapımızın itiydin. Evinin harcını bizim artıklarımızla görürdün. Kendini bilmez. Üç kuruş cebinde olunca âlemin parasını da vermeye kalkar. Vereceğinden de değil de caka satacak terbiyesiz.

Ah koca Memed ah! Ah kardeşlerim ah! Kapımızın itine muhtaç ettiniz, kendinizle birlikte beni de alıp götüreydiniz. Şu günleri görmeyeydim. Ah koca Memed... Önce ben öleydim keşke. Beni kodun gittin, soysuzları şımarttın. Çekecek çilemiz varmış daha. Şu torunlar bari asil olaydı. Babaları da doğru bir şey öğretmez. Eşit olur muymuş herkes? Beş köy sahibi koca Memednen kapısındaki ırgatın soyu bir olur mu hiç? Bizim evimizde küp küp olurdu her bir şey. Kötü ırgatın evinde ne olur? Yüzünü yere vurur tabii. Biz vuramayız yüzümüzü. Çünkü varlık gördük, tamah etmeyiz üç kuruşa. Hiç etmeyiz. Biz asil bir soyuz. Ah koca Memed... Senin çizmelerinin gıcırtısı bile yeterdi. Koydun gittin elimizi koynumuzda. Âlem iyi yolculuklar dilerim oldu. Ah koca Memed... Benim kara gözlü asil efendim...

“Cümleten geçmiş olsun!”

Hasret

Her çocuğun kalbinde kendinden daha büyük bir çocuk vardır.

Bütün sınıf sana çocuk bayramlarında zarfsız kuşlar gönderecek.

Ece Ayhan

(Meçhul Öğrenci Anıtı’ndan)

Anasını sattımın... Yine düştük okul yoluna... Of anam of of/ bu belalı başınan/ ben nere gidem... Keşke Ahmet Kaya’nın kasetini koysalardı anasını satayım... Hep köyde kalsaydım ne güzel olurdu. Herkes gibi kendi şehrimizde okuyaydım. Her hafta sonu köye gelirdim ya da her gün otobüsle gelir giderdim okula herkes gibi. Şimdi neşeli olurdum, askerlik gibi yatılı okulda kalmazdım.

Benim çocuklarım olunca hiç hiç hiç yatılı okula salmam. Babam gibi, herkesin amcası dayısı var şehirde, onların yanında kalıyorlar, bizim kimsemiz yok, paramız yok, mecburuz yatılı okula, demem. Hiç hiç hiç demem. Ah dayı ah. Hapse girmeyeydin de öğretmen olabileydin keşke. Beni çağırırdın evine. Senin yanında kalırdım. Gurbete gitmezdim. Dayım beni çok sever. Öğretmen olaydın keşke, ah dayı ah. Şehirli olur kravat takardın. Çocukları da iyi yetiştirirdin. Onlara da anılarını anlatırdın. Onları da güldürürdün. Deniz Gezmiş’i çok severlerdi. Sıcak evin olurdu. Çamur çaylakla uğraşmaz, beni de yanına alırdın. Maaşını alınca harçlık verirdin bana. Beni parasız koymazdın. Ben de senin öğrencin olurdum. Yatılı okula ne gerek var? Evlerinden okula gelip gidenler yüzüme baka baka, yatılılar pis kokuyor diyemezlerdi. Kollarımda bacaklarımda yaralar da çıkmazdı o zaman. Yengem beni temiz temiz giydirirdi. Çamaşırlarımı da yıkardı. Sınıftaki kızlarla da konuşabilirdim. Arkadaşlarım evlerine götürürlerdi beni. Bu bizim arkadaşımız deyip severlerdi. Ayakkabılarım yırtık olmazsa tahtaya da kalkardım hep. Kimse bana gülmezdi. Doğum günümü yapardım evde. Kızlar bile hediye getirirlerdi.

Amcam okuyaydı hiç böyle olmazdı. Amcam şimdi bile bizimle küs, o zaman hep küs olurdu. Babama motorunu vermediydi. Çok kıymetli motoru varmış. Annem götüne soksun deyince küsmüş. Amcam çok okuyup memur olsaydı beni evine çağırmazdı. Amcamın karısı da etek giymez zaten. Etek giymezse şehir kadını olmaz ki. Herkes güler yengeme. Konuşurken köylü gibi konuşursa, ayaklarını aça aça yürürse... Amcamın yanında da yürümez, koluna da girmez. Bu ne biçim şehirli karısı, git sen köyüne, şehrimize yakışmıyorsun demezler mi? Çukulatalı pasta yapmayı da bilmiyor. Şehirli misafirlerin gelince ne koyacan önlerine? Dudağını bile boyamıyorsun ki. Hep ayıp ayıp konuşuyorsun.

Pis bu yol. Hava açsa biraz. Kapalı olunca çok canım sıkılıyor. İçimde ateşler yanıyor. Bir su yok mudur acaba otobüste? Genelde olmazdı ama varsa da pis bidondan, milletin ağzının değdiği su içilmez. Hele Bitli Satılmış muavinken ağzının kenarları köpüklü köpüklü, beyaz beyaz, kara kara, yapışkan keşlerini sürmüştür. Bir varsaydık, şehirden şişe suyu alırdım. Bizimkinden çıkıp da o şehrin yoluna düşünce daha kolaylaşıyormuş gibi. Biletimi aldıktan sonra kalan paramla çukulata alayım. Bir de kola alayım. Tan gazetesi, Gırgır alayım. Tan’la Gırgır’ı otobüste bırakayım. Müdür kızar, çıplak kadın resimleri var bunlarda diye. Param biterse babama telefon ederim. Baba paramı çaldırdım derim, düşürdüm derim, yine gönderir.

Yurda bir varsam, yatağıma bir atsaydım kendimi. Radyomu yastığımın üstüne koyarım, kulağımı da yaslarım, sesini azıcık açar radyo tiyatrosuyla türküleri dinlerim. O güzel sesli kız da çıkar, benimle konuşur gibi anlatır. Pis yol bir bitseydi.

Niyazi amcam da hiç sevmiyor o şehri. İyi ki Niyazi amcamlar var orada. Gidince uğrarım. Annemin gönderdiği yoğurtları, peynirleri, yumurtaları, köy ekmeklerini görünce Gülistan yengem kızar, zahmet ettin diye. Niyazi amcam da kızarmış gibi yapar. Annem, elin adamına yük olma oğlum dediydi de gönderdiydi. Gülistan yengeme de çok selam saldıydı. Gülistan yengem bizim köylü değil, ama çok iyi bir kadın. Bana çok iyi davranıyor. Gülcan da iyi davranıyor. Gülcan çok güzel. Bembeyaz elleri var. Saçları kıvırcık, altın sarısı gibi, parlıyor. Bana gülerken utanıyorum. İnince mutlaka çoraplarımı değiştireyim. Geçenki gibi ayaklarımı saklamak zorunda kalmayım. Ayaklarımı sabunla sürte sürte yıkayım. Kolonya da dökeyim. Gülistan yengem beni daha çok sever.

Acaba Gülcan’a arkadaşlık teklif etsem... Gülistan yengem kızmaz. Beni çok seviyor. Oğlu gibi örnek gösteriyor. Bak on iki yaşında gurbete okumaya gelmiş, aferin diyor. Niyazi amcam da beni seviyor. Oğlu yok ya.

Oruç tutacağımı nereden duyacaklar ki? Gülistan yengem hep kızar, Ramazan gelince açlıktan ağzı kokuyor herkesin, dolmuşa binilmiyor, pis yezitler bize de ağız kokularını dinletiyor diye.

Oruç tutacağımı hiç söylemem. Oruçlu olunca gitmem onlara. İftardan sonra giderim. Oruç tuttuğumu duyarlarsa Gülcan’ı bana vermezler ki. Evimize de gelme derlerse... Benim o şehirde başka köylüm yok ki, kime giderim? Hep ağlarım. Kaçar köye giderim. Baba, derim, ben kardeşimi özledim ineklerimizi bile özledim. Okumak istemiyorum. Okumayınca da olur. Kardeşim biraz büyüyünce eşeğimizi satarız, bir taktak yaptırırız. Taktak eşek gibi yavaş gitmez ki. Taksi gibi hızlı. Hem bir sürü yük taşır. Sütçülük yaparız kardeşimle. Ben taktak’ı kullanırım. Kardeşim arkada sütleri alır. Kendi ineklerimizin sütünü mandıraya götürürüz. Komşulardan da alırız. Süt paralarını komşulara zamanında öderiz. Zamanında para veriyoruz diye herkes sütünü bize verir. Bin liraya alıp bin iki yüz liraya satarız. Kilo başına bir sürü para kazanırız. Paranın hepsini sana veririz baba, derim. O zaman sen de Malbora içebilirsin. Sütçülük iyi iş. Bak Hasan dayı bir sürü para kazanıyor. Yeni araba aldı. Ben sütçü olursam iksi yeyi öğrenmeme gerek yok. Mercidabık Savaşı’nı Dandanakan Savaşı’nı bilmesem önemli değil. Çarpmayı falan da zaten iyi biliyorum, yeter bana.

Terminalden yurda taksiyle gideyim. İbo karşılar, valizlerimi taşır yukarı yatakhaneye. İbo iyi. İbo Doğruyolcu. Bizimle koalisyon kurdular. Aynı partiyi tutuyor sayılırız. Başbakanlık onlarda ya arkadaşlar arasında olur böyle şeyler. Hem Demirel de kötü bir insan değil, bizim İnönü de biraz şişmanlasa başbakanlığı belki biraz da ona verirler.

İbo’nun parası da gelmemiştir gene. Öksüz adama kim para yollar? Ismarladığım kolalarla büyük sevaba giriyorum. Öksüzlere kola ısmarlayanları sever Allah. Öbür tarafta... Yok yok öbür tarafta rahat etmek için yapmıyorum. Böyle düşünüyorum diye daha çok sevaba giriyorumdur. Benim yerim cennet olur herhalde. Ama önemli değil. Ben iyi bir insan olayım, namaz kılayım, hep sevap işleyeyim, oruç tutayım da tevekkülü Allahıma.

Allahım keşke köyde kalaydım. Tam kırk dört gün var tatile. Bugünü sayma, kırk üç gün. Bir de geleceğim günü sayma, kırk iki gün. Haftaya Ramazan giriyor. Yok, iki hafta sonra. Güzel yemekler çıkar Ramazan’da. İki öğün çıkıyor ya beş öğüne bedel. Hele sahur yemekleri... Uyanmak zor oluyor ama güzel yemekler. İftardan sonra İbo’yla teraviye diye çıkarız. Çabuktan kılarız ya da kılmayız. Manavlar hep açık olur. Geçen yılki gibi talebeler yoksul diye yumuşamış meyvelerden falan verirler. İbo olmasa yanımda... Ben ölsem istemem. İbo söyleyince sevap diye çok çok veriyorlar.

Bu sefer en az on beş gün oruç tutacağım belki de hepsini tutarım. Sağ ayağımla gireceğim yurda. Suyu oturarak içeceğim. Teravilere gidince çok çok dua edeceğim. Bu sene çok tatil olsun Allahım diyeceğim. Geçen sene nasıl olmuştu? On beş, yirmi güne kadar köye gideyim, çok özledim kardeşimi, annemi, babamı Allahım dediydim, tam on altıncı günde babam telefon etti, oğlum hafta sonu gel, annen özledi dediydi. Allah annemi özletmiş. Ben dua ettim ya. Tam kırk kere ettiydim. Şener öyle tembih ettiydi. Oluyormuş demek ki. Allah bana yardım ediyor. Bizim orada kimse Allah’a inanmıyor, ben çok inanıyorum diye dileklerimi kabul ediyor. Bizim oralılar günah işliyorlar. Hep Müslümanız diyorlar ama Müslüman gibi davranmıyorlar. Müslüman adam ayakta su içmez, kapılardan sağ ayağıyla, bismillah diyerek geçer, namaz kılar, oruç tutar, ezan okunurken bacak bacak üstüne atmaz, sırtüstü yatmaz. Uyurken sağ yanına yatar. Sırtüstü bir tek Hazreti Peygamberimiz yatabilirmiş. Sol yanında şeytan olurmuş. Kandırırmış uyurken. Şeytan sevdiğin kimsenin kılığına girermiş de seni kandırıp yanlış yola saptırırmış. Sonra da kıs kıs gülermiş. Ben birini gördüm mü hemen ayağına bakarım ters mi düz mü diye. Şeytanın ayağı ters olurmuş, kıllı kıllı hem de. Ben kovalamasını biliyorum nasıl olsa. Benim karşıma çıkarsa hiç konuşmadan ayağına bakarım. Eğer tersse Ayet el Kürsi’yi okurum. Sonra yavaş yavaş Nas Suresi’ni okurum. Nas Suresi’nin sonunda minel cinneti ven nas dedim mi kaybolur gider cin de şeytan da. Bana hiçbir şey yapamazlar. Ben hep sevap işlediğim için bana görünmelerine izin vermiyor Allah. Başkalarına hep görünüyormuş. Bana da bir kere göründü gibi. Gece etüde giderken duvarın arkasından birisi takip etti sandım. Tekrar bakınca kayboldu, ama zaten korkmadım ki. Nasıl olsa Ramazan abi hepsini öğretti bana. Parmaklarımın çizgilerine basarak tespih çekmeyi de öğretti. Doksan dokuz kere Allah deyince her dileğin oluyormuş. Yataktan kalkarken sağdan kalkılır. Kıbleye ayakların uzatılıp yatılmaz. Su içerken oturdum diye bizim köylüler eğlensinler bakalım. Ben çok sevaba giriyorumdur. Her zaman yukarıdan bakıp, aferin, kimseden yılmadan dediklerimi bir bir yapıyorsun, ben de seni sık sık köyüne gönderteceğim, dileklerini yapacağım benim sevgili kulum der Allah. Varsın eğlensinler. O zaman bunları yapmak daha da kıymetli oluyor. Eğlenmeselerdi ben de izin alamazdım o müdürden. Hiç insafı yoktur zaten. Geçen sene yurda on dakikacık geç kaldım diye tokat attıydı. Şimşekler çaktıydı gözümde. Çok acıdıydı. Ağladım diye herkes güldüydü. Benimle eğlenmeselerdi oturup su içiyorum diye, müdür kendi başına izin verir de beni köye gönderir miydi? Allahım büyüktür. Benim kuluma izin ver de köyüne gitsin diye emir vermiştir müdüre. Allahım herkesin kalbini yumuşatabilir. Bir de müdüre Alevi diyorlar ya hiç benzemiyor bizim oralılara. Hep namaz kılıyor. Bize de kıldırıyor. Oruç tutmayana çok kızıyor. Geçen sene iftardan önce yemeğe başlayanları sıra dayağından geçirdiydi. Sahura kalkmayanlara da sabah ot yoldurduydu. Öğlen yemek çıkmıyor ki zaten. Siz de oruç tutuverin, sahura kalkıverin. Hem sevaba girersiniz.

Abdullah da gelmiştir. Allahım şu Abdullah okuldan bir atılsa başka bir şey istemiyorum senden. Nerden çıktı bu sene? Hep arkamdan konuşuyor. Bu Kızılbaş, bunların köyünde ana bacı bilmezler, mum söndürme oynarlar diyormuş. Geçen sene kimse bilmiyordu Alevi olduğumu, bu yıl adım çıktı. Yanımda yatanlar bile soğuk davranıyorlar. Hiçbir şeylerini vermiyorlar bana. Abdullah demiştir hepsine. Pis yezitler, asıl Müslüman biziz. Peygamberin soyundan gelen kim? Bizim Hazreti Ali Efendimiz değil mi? Yezitlerin adı bile Sunni. Ne yazıyordu? Geçen baktıydım sözlüğe... Ha, suni, yapay. Yapmacık Müslümanlar.

Gelir ama o pezevenk. Hemşerim fazla kalemin var mı, telefon kartın var mı der ağzını büke büke, yalaka yalaka. Ben de hiçbirisini vermem. Ben nasıl olsa ondan kıdemliyim yurtta. Hem Aslan abi var. O da Aleviymiş diyorlar. Belli canım. Namaz kılmıyor, oruç tutmuyor, içki içiyor. O da bizden. Beni hep koruyor. Bana çok iyi davranıyor. Hep fazla yemek veriyor. Babam tembih etmiştir.

Yarın yeni paltomu da götürüp geri vereyim. Babam kızdı amca diyeyim, bu çok pahalıymış, sen bana çok ucuza vermişsin. Babam biz fitre mitre kabul etmeyiz dedi diyeyim. Geri almaz herhalde. Pezevenk dincilerin bir şeyini kabul etmeyiz dediğini söylemeyeyim. Beni kâfir sanır, günaha girerim. Paltoyu geri alır. Hem Allah’ın gücüne de gider. Köye giderken götürmeyiveririm paltoyu. Ya da yurtta çok para veren olursa satarım. Ya da Ordulu çok beğendiydi, kırmızı montuyla değişiriz. Babama da onu geri verdim bunu paramla aldım, yurttan verdikleri harçlıkları biriktirdiydim derim. İyi, aferin tutumlu oğluma derler o zaman.

Ah bir kedi olsaydım da köyde kalsaydım. Ya da Süpermen gibi uçabilsem... Boş derslerde, teneffüslerde hemen köye uçardım. Ya da herkes uyuyunca. Sabah yatak yoklamasında geri gelirdim. Görünmezlik hapı olsa. Hapı içince üç saat görünmez olsam. Otobüse binmeden bir tane içerim. İki buçuk saate bizim şehirde olurum. Yarım saat beklerim, görünür olunca bir hap daha içerim, Köy otobüsüne binerim. Ondan sonra da eve. Her hafta sonu köye giderim. Görünmez olunca otobüste yol parası da isteyemezler. Eve gidince de bir tane görünmezlik hapı içerim. Babam sık sık geliyorum diye kızmaz o zaman. Geldiğimi anlamaz bile. Geçer bir köşeye otururum.

Akşam babama bir mektup yazayım. Baba beni affet diyeyim. Ben senin oğlun olmaya layık değilim. Siz benim için çok fedakârlık yaptınız ama ben beş tane zayıf getirdim. Beni öldürseniz bile haklısınız. Karnemi aldım, size getirmeye utandım. İsterseniz beni alın okuldan, isterseniz bana para göndermeyin. Harçlık almayı hak etmiyorum. Ben çok suçluyum. Babam bana para göndermek için sigarayı bıraktı. Kışın kömür almadan buz gibi soğuk evde yattınız, hasta oldunuz da ben kıymetinizi bilemedim, zayıf getirdim. Ne yaparsanız haklısınız, yazayım. Babam çok kızarsa yanıma gelir. Belki de beni köye çağırır, okuldan alır. Gözümüzün önünde olsun diye kendi şehrimizde bir okula yazdırır.

Hemen yazayım mektubu. Yurda varır varmaz yazayım. Yarın sabah hızlı postayla göndereyim...

“Cümleten geçmiş olsun!”

Taktak

O zamanlar bizim köyün en moda taşıtı buydu. Köye ilk getiren, gariplikleriyle ünlü, köyün tek fötr şapkalısı, ne zengin ne fakir bir adamdı. Adam “Kahvelerin Önü” dediğimiz köy meydanına acayip bir tekerlekli alet çekmiş, tüm köylüyü de başına toplamıştı. Abimle kalabalığın arasından kafalarımızı uzatmış, bu acayip demir yığınına hayran gözlerle bakmıştık. Direksiyon, vites, önüne tarla sulamakta kullanılan bir motor takılmış... Arkası, kamyonet gibi kasalı. Bizim tahtadan yaptığımız oyuncak arabalarımızın büyütülmüşü gibi duruyordu bu haliyle. Sahibi, orasını burasını kurcalamasınlar diye çocukları azarlarken, etraftakilerin soruları peş peşe geliyordu:

“Kaça aldın?”

“Az yakıyordur bu!”

“Kaç kilometre yapıyor?”

“İki ton taşıyabilir mi?”

Sahibi, küçümsemelere aldırmadan, mağrur bir ifadeyle soruları yanıtlıyordu.

Bizim her şeye meraklı köyümüzde bu ilginç alet kısa zamanda yaygınlaştı. Neredeyse herkes birer tane edindi. Hatta öyle oldu ki; köyün kaynakçı atölyeleri bile bunlardan üretmeye başladı. Bir de isim konulmuştu: “Taktak”. Motoru çalıştırıldığında buna benzer ses çıkardığından isim hemen benimsenmişti.

Maliyeti ucuz bir aletti. Taktak yaptıracak olanlar kaynakçı ustasını yanlarına alırlar, şehirdeki hurdalıklardan taktakın parçalarını tek tek toparlarlardı. Tekerleklerin ikisi oradan ikisi buradan, vitesi bilmem kaç yıl önce kaza geçirip hurda olmuş bir otomobilden, diferansiyeli kim bilir hangi hurdanın iskeletinden... Hurdaların içinden nispeten daha yeni parçaları bulanlar bunu bir övünç meselesi yaparlardı. Sonra bu parçalar atölyede birleştirilir, üzerine bir kasa yapılır, tarla sulamakta kullanılan bir de motor takılırdı. Bu motorlar iple çalışırdı. Motorun önündeki kasnağa birkaç tur dönecek şekilde ip sarılırdı. Kasnak, ip çekilerek döndürülürdü. Ama bunu kendi etrafında tam tur döndürmek zordu. Turun yarısı kolayca dönerken, öteki yarısı güç gerektirirdi. Eğer ip hızla çekilip kasnağın bu zor yeri atlatılabilirse motor çalıştırılabilirdi. Eğer güçlü çekilmezse motor ipi çok sert bir yay gibi kendine sarardı. O an bunu anlayıp ipi elinden hemen bırakmayanı motor alıp havaya fırlatır sonra da yere çarpardı. Bizim yaşımızdakilerin arasında bu motorları çalıştırabilmek övünç meselesiydi. Eğer “sulak yerde büyümüş” denilen çocuklardan değilseniz, on altı-on yedi yaşından önce o ipe el dahi süremezdiniz. Kendine güvenip de elini kolunu kıranlar çok olurdu.

Taktakların oturakları parklardaki bankları hatırlatırdı. Direksiyon simidi ya bir mersedesten ya da öyle bir otomobilden çıkmış olurdu. Hatta kimileri bu hurda yığınına parlak jant kapakları bile taktırırdı. Ucuz metal boyalarına rağmen en görünür yerinde imalatçı ustanın çiçek desenleriyle süslenmiş adı olurdu.

Taktak köy yaşamında her bakımdan avantajlıydı. En başta motorun az yakıt tüketmesi onu ekonomik bir taşıt haline getiriyordu. Ruhsat verilmediğinden trafiğe çıkamazdı. Ama köyde trafik ne arar. Yük taşımakta da iyiydi. Kamyondan az ama pikaptan fazla yük taşırdı. Traktörden de hızlı gider, uzağımızı yakın ederdi. Otomobillerin gidemeyeceği bozuk yollarda taktaklar bulunmaz nimetti. İlk zamanlar traktör alacak kadar malı mülkü olmayanlar at arabalarını satıp bu işlevsel aletten alırlarken, sonraları kapısında birkaç traktörü, otomobili, kamyonu olanlar bile –sırf zevk için de olsa– birer tane edinmeye başladılar. Kasaba büyüklüğündeki köyümüzün yollarında artık taktaklar hüküm sürüyordu.

Babam da bu taktaklardan bir tane yaptırmaya karar verdi. Abimle sevinçten havalara uçtuk tabii. Günde yalnız bir kez işe çıkan, ikinci kez, öldürsen kapıdan dışarı adımını atmayan boz eşeğimizin kaprislerinden de kurtulacaktık artık. Daha da güzeli, bizim de bir motorlu taşıtımız olacak; arkadaşlarımızın kendi traktörlerini, otomobillerini, taktaklarını anlattıkları sohbetlere ortak olabilecektik.

Babam siparişi şehirdeki arkadaşının atölyesine verdiğini söyleyince biraz üzüldük. Köyde yapılsaydı abimle her gün gider ne zaman biteceğini gözlerimizle görür, daha çabuk yapılması için çaba sarf edebilirdik. Babam arkadaşının hem daha sağlam hem daha ucuz hem de daha güzel yapacağını söyledi. Farklı bir şey olduğunu düşündükçe sabırsızlığımız daha da artıyordu. Köydeki atölyelere gidip bir taktakın kaç günde yapılabileceğini soruyor, ona göre hesap yapıyorduk.

Beklediğimiz gün hâlâ bitmediğini öğrenince abim taktakı yapan ustaya bildiği bütün küfürleri sıralamıştı. Bir yandan annem, küfrettiği için abime kızıyor –öğretmen çocukları küfür etmezmiş– öte yandan babam paramız yetmediği için taktakın geciktiğini açıklamaya çalışıyordu. Para konusunda abimle birlikte hemen çözümler ürettik. Mesela eşeği satmak, dedemden para istemek gibi. Eşeğin para etmeyeceğini annem açıkladı. Başkalarına boyun bükmememiz gerektiğini de babam. Annemle babam genelde gülerek ara sıra da kaşlarını çatarak hep reddetseler de, biz her sabah kahvaltı masasında yeni çözüm önerilerimizi sunmaya devam ediyorduk.

Onlarca önerimiz sonrasında nihayet babam maaşını almış, usta da böylece taktakımızı bitirebilmişti. Çok üstelememize rağmen babam, ayak bağı oluruz diye bizi şehre götürmemişti. Biz, gidemediğimize üzülsek de taktakın sevinciyle yerimizde duramıyorduk. Annem de bir tuhaftı bugün. İş yaparken türkülerin birini bitiriyor, ötekine başlıyordu.

Akşama doğru şosenin ucunda gürültüyle bize doğru yaklaşan mavi bir şey gördük. Hemen anladık bunun bizimki olduğunu. Abim önde, ben arkada koşmaya başladık. Babam tam önümüzde fren yaptı. Hemen atladık. Babam, sıkı tutunun dedikten sonra gaza bastı; bir, iki, üç, dördüncü vites... Abim durmadan sorular soruyordu: “Baba hepsinden hızlı değil mi? Hepsinden güçlü değil mi? Işık da yaptırsaydın keşke...”

Bir tur attıktan sonra evin önüne çektik. Annem de dışarıya çıkmıştı. Babam bizden de heyecanlı, “Ne yapıyorsun?” demesine aldırmadan annemi kucaklayıp taktakın oturağına yerleştirdi. Biz de kasaya atladık, hep birlikte bir tur attık. Komşular kapı önlerine çıkmış bize bakıyorlardı. Dönüşte babam fren yaptı, abimle annemin üzerine yığıldık. Hepimiz gülüyorduk.

Abim hemen atlayıp büyük kapıları açtı. Taktakı avluya aldık. Babam, daha bitmedi, der gibi hepimizi arka tarafa çağırdı. Taktakın arkasında abimle adlarımızı görünce hiç ayrılmak istemedik yanından.

Yemeğimizi yarım bırakıp taktaka gitmemize annem ses çıkarmadı. Gerçekten de müthiş bir şey olmuştu. Köyde gördüklerimizin hepsi ön tarafı çıkarılmış kamyonete benzerken, bizimkisi spor otomobili andırıyordu. Arka tekerleklerin önlerden daha büyük olması onu televizyonda gördüğümüz yarış arabalarına benzetiyor, ayrı bir hava katıyordu taktaka. Ön tarafındaki motorun iki yanından tampona doğru eğimle uzanan metal levhalar monte edilmişti. Bu haliyle bizim için filmdeki o akıllı otomobilin benzeri olmuştu. Babam da yanımıza geldi. Bizden övücü sözler beklediği belliydi. Biz buna zaten dünden hazırız. Konuşup duruyoruz: “Çok güzel baba, aynı Kara Şimşek gibi...” Babam, “Aslan baba!” sözünü ağzımızdan kaçırmamıza bile kızmadı. Uzun uzun taktakımızın özelliklerini anlattı.

Köydeki diğer taktaklar gibi toplama değilmiş bizimkisi. Her tarafı orijinalmiş. İskeleti elli altı model şevroledenmiş. Hurdaya çıkmadan önce bir konsolosun arabasıymış. Usta çok fazla uğraşmamış. Kaportasını çıkarıp kasa yapmış, oturak takmış, önüne o levhaları kaynatmış, tampon eklemiş, bir de bizim eski su motorunu yerleştirmiş. Şevrolelerin en ünlü özelliği selam verdiren frenleriymiş. Selam verdiren frenlerin ne demek olduğunu birkaç tur daha attığımızda anladık. Son hızla giderken babam frene hafifçe dokunuyor, bizse neredeyse taktakın önüne düşecek gibi kalkıp selama duruyorduk.

Babam her ne kadar sevinerek getirmiş olsa da kısa zaman sonra taktaka pek fazla binmemeye başlamıştı. Bunu, arkadaşları otomobillerle gezerken kendisinin hurda yığınına kalışının canını sıkmasına bağlardık. Bu haliyle taktakla yapılacak bütün işler de abimle bana kalmıştı. Genelde abim kullanırdı taktakı. Ben pek beceremezdim.

Sabah erkenden taktakla çıkar, köyün uzağındaki tarlalardan ineklerimiz için ot getirirdik. İneklerimiz çoğaldıkça taktakla geçen zamanımız da uzamaya başlamıştı. Ne yalan söyleyeyim ikimiz de memnunduk bu durumdan. Yaşıtlarımız bisikletle gezerken, biz hurda murda da olsa bir motorlu taşıt kullanıyorduk. Babam arkadaşlarının otomobillerinde öğretmişti şoförlüğü abime. Fakat bir çocuğun taktak kullanabilmesi için şoförlüğünün iyi olması yetmezdi. Güçlü de olması gerekirdi. En başta motoru çalıştırmak için. Bu bakımdan abim taktakla yalnız başına bir yere gidemezdi. Bana gereksinim duyması hoşuma giderdi. Hatta zaman zaman huysuzluklarıma da katlanırdı.

Motoru çalıştırma işini çabuk çözmüştük. Babam bize uzun bir ip almıştı. Kasnağı sarar, ikimiz birden ipi iyice kavrayıp ön tekerleğin üzerine çıkar, sonra da “Bir-iki-üç-marşa marş” diye ipi asılarak kendimizi yere atardık. Başkası herhangi birimizle eş olamazdı. Çünkü bir başkasıyla denediğimizde, başkası hep “Bir-iki-üç” der, “Marşa marş” demeyi unuttuğundan motoru çalıştıramazdık. Geri vitese takmaya da birimizin gücü yetmezdi. Geri gideceğimiz zaman ben kolu yukarı kaldırırken abim de geriye çekip vitesi geçirirdi.

Biz taktakla boy gösterdikçe köylülerin kimisinin şikâyet, kimisinin de alay konusu olmaya başlamıştık. Babam akşamları eve geldiğinde kimlerin bizden şikâyetçi olduğunu anlatırdı:

“Bugün kahvelerin önünden yine jet gibi geçmişsiniz. Az kalsın çocukları eziyormuşsunuz...”

“Son sürat giderken direksiyonda yer değiştirdiğinizi görmüşler...”

“Şosede hiç arkanıza bakmıyormuşsunuz...”

“Hep soldan gidiyormuşsunuz...”

Şikâyetleri yanıtlamak aramızdaki anlaşmaya göre abimin göreviydi. Abim önce, şikâyet edenlere basardı kalayı, sonra da her biri için ayrı ayrı eskiye dayanan çekemezlik, bizden nefret etmeleri gibi kişisel sorunlar bulur çıkarırdı. Babam da güler geçerdi.

Takdir edenler de vardı. Onlarla yolda karşılaşmaktan çok mutlu olurduk. Bizi gördüklerinde traktörlerinin veya otomobillerinin kornalarına basıp ellerini kaldırarak selam verirlerdi. Bizden de abim ciddi bir ifadeyle başını aşağı yukarı hareket ettirerek karşılık verirdi. Hele bazıları... bizi karşıdan gördü mü hem farlarını yakıp söndürürdü hem de kornaya basıp elini kaldırırdı. Bunlara ikimiz birden elimizi kaldırıp gülümseyerek selam verirdik. Taktak yokken büyük adamlardan köyde bir tek Bahattin Emmi selam verirdi. O da zaten tüm çocuklarla selamlaşırdı. Selamlaşma deyip geçmemek gerek. Bizim köyde önemli bir gelenektir. Akşama kadar aylaklık edip köy kahvesinde oturanlara Bahattin Emmi bile selam vermez.

Alay konusu yapanları babam anlatmasa da biz duyardık:

“Hocanın taktak şoförsüz gidiyor!” Doğruydu, boyumuz yetmediğinden taktakla giderken bize bakanlar ancak saçlarımızı görebilirdi. Abimse direksiyonun arasından görürdü önünü.

“Eşekli öğretmendi taktaklı öğretmen oldu.”

“Hocanın Kara Şimşek geliyor!”

Kara Şimşek sözü hoşumuza giderdi. Ama o alaycı bakışlar, kahkahalar... Bunların hiçbiri umurumuzda değildi. Taktakımız ve biz iyi bir ekiptik. Abimle harçlıklarımızı biriktirip, kartal, kaplan resimleri, kedigözü denen fosforlu çıkartmalar alırdık. Taktakın her yerini bunlarla donatmıştık.

Taktakla tıpkı Kara Şimşek filmindeki Maykıl’ın, akıllı otomobil Kid’le konuştuğu gibi konuşurduk. Anneme de filmdeki bilgisayarcı güzel kızın adını takmıştık.

“Haydi, dostum Kid, inekler acıkmış, ot getirelim.”

“Haydi, dostum, Boni’nin söylediğine göre aşağı değirmenin orada tam ineklerimizin ağzına layık pancar yaprakları varmış. Başkası gitmeden hemen uçalım...”

Bir gün yine taktakla gürültülü ve son sürat avluya girdik. Belki ilk kez annem bizi kapıda karşılamıyordu. Oysa annemin “çifte güvercinlerim” deyip sarılarak bizi takdir etmesini bekliyorduk. Abim motoru durdurmadı; annem sesimizi duyup çıksın da ne kadar çok ot getirdiğimizi görsün diye. Hatta taktakımız çok hızlı olduğundan ötekileri geçip de otları nasıl kaptığımızı anlatacaktık. Annem de “kuzucuklarım” deyip bize sarılacaktı.

Motoru durdurduğumuzda annemle babamın yüksek sesle tartıştıklarını duyduk. Annem, “Taktak elimiz ayağımız, satarsan ne yaparız?” diyordu. Babamsa, “Ucuza bir araba buldum. Adam taktakla değişmeye razı. Başka zaman kim alır bu hurdayı,” diye karşılık veriyordu. Annem ağlıyordu.

Ertesi gün biz okuldayken taktak gitmiş, yerine yamalı bohça gibi bir otomobil gelmişti. Annem, otomobile hiç binmedi. Abimle ben ne taktak gibi yıkadık, ne de sildik onu. Zaten topu topu üç ay elimizde kaldı. Sabah ekmek almaya gittiği bir gün abim bomboş yolda onca usta şoförlüğüne rağmen bir telefon direğine çarpmış, kendisine bir şey olmasa da bu yamalı bohçayı tamir edilemeyecek bir hurdaya çevirmişti.

Bizim yamalı bohçanın parçaları kim bilir nasıl bir taktaka dönüşmüştür?..

Bahattin Emmi Bir Gün...

Şaşarım bu bizim oraların neşesine.

Kuşbakışı bir şeyler söylemeye kalksan, aman ne ölgün, ne sıkıcı yaşamları var dersin. Belki uzaktan böyle görünüyordur deyip bir kenardan sokulsan, buğdaya verilen taban fiyatının düşüklüğünden, sütün, peynirin para etmediğinden, pancar paralarının pula dönüştürüldüğünden yakındıklarını duyarsın.

Günlük yaşamları da neşelerine pek ipucu vermez; sabah gün doğmadan aç açına tarla yollarına düşülür. Sabahın soğuğunda bır bır bır, öğlenin sıcağında of of of çalışılır. Akşam serinliğinde gün batınca eve gelinir. Hafta sonu, yıllık tatil falan da yoktur. Çoğunun tüm hayatı işte böyle, bir makinenin işleyişi gibi değişmez görünür.

Ama nedense bu durumdan sıkılan pek yoktur, herkes oldukça neşelidir.

Anlamak için en iyisi biraz daha yakından bakalım. Bunun için kahvehanelerdeki sohbetlere, kapı önlerindeki dedikodulara, hatta evlerin avlularındaki konuşmalara kadar girmek gerekir.

Buralı birisi olarak her yere girdim, baktım ben. İnsanların neşeli olmalarının bir iki ipucunu yakaladım gibi. Mesela herkes birbirine bir şeyler anlatıyor, gülüyorlar. Anlattıkları, buradan birileri. Yani kendi yaşamları.

Biraz dikkatli dinleyince sohbetlere konu olan iki tür insan tipi çıktı karşıma. Bunlardan birincisi, gelip geçici tipler. Bu gruba hemen herkes girer. Adeta sıra savmak gibidir. Hepimiz, yaşamımızda başkalarını güldürecek küçük şapşallıklar yapmışızdır. İşte böyle durumlar bizim orada dile düşer, şapşallığı yapanın mevcut lakabının yanına bir lakap daha eklenir, kahvelerde, kapı önlerinde anlatılır, gülünür. Ama bu çok sürmez, gelip geçici bir durumdur. Hele de alay konusu olan kişi tüm çabalara rağmen kızmıyorsa eğlencenin ömrü bir iki günle sınırlı kalır, unutulur gider. Bizim oraların sunduğu malzeme zenginliğinin de bu unutuşa yardımcı olduğunu söylemeliyim.

İkinci türdekiler sohbetlerin kalıcı konularıdır. Bunlar doğma büyüme konuşulan, her daim üzerlerine komik hikâyeler anlatılanlar. Hikâyeler eskidiğinde yenileri zorlanmadan uydurulabilir hemen herkesçe. Hem öyle ki ‘kokmaz bulaşmaz’ denilenler bile böyle hikâyeler uydurup anlatacak kadar cesaret gösterebilir.

Bu ikinci türdekilerin hamurunda bir acayiplik olmalı ki, yaşamları boyunca hatta bazıları öldükten yıllar sonra bile “şöhret” belasından yakalarını kurtaramazlar.

İşte Bahattin Emmi bu ikinci türe dahil biridir.

Neredeyse Çerçevelenip Kahvenin Duvarına Asılacak Kadar Halka Mal Olmuş Bir Özlü Söz:

“Bahattin, İngilizce başta olmak üzere, Fransızca, Almanca, İspanyolca, Japonca ve Çince gibi birçok ecnebi dilini ana dili gibi bilir. Az biraz da Türkçesi vardır.”

Bahattin Emmi ciddi mizaçlı biridir. Bugüne kadar hiç kimseyle el şakası yaptığı görülmemiştir. Bizim oranın, adeta yerleşik dili gibi benimsenmiş küfürlerini kullanmaz. Kahvelerde yaygın olarak oynanan bazı iskambil oyunlarında pek de iyi olduğu söylenemez. Zaten kahvedekiler de Bahattin Emmi’yi ancak dördüncü oyuncu bulamadıklarında masalarına davet ederler. Bazen boş boş oturan Bahattin Emmi’yi davet edip oyuna başlamaktansa kapıdan girecek dördüncü oyuncu adayı için yarım saat, bir saat beklendiği olur.

Yok yok, bunun nedeni Bahattin Emmi’nin oyun bilmemesi değildir. Aksine, çay paralarının yenilene kalması kuralından dolayı bu durum Bahattin Emmi’nin masalara davet edilmesi için bir artı puandır.

Bahattin Emmi’nin tercih edilmemesinin tek nedeni televizyondur. Kanal değiştirirken TRT 4’te yayınlanan İngilizce derslerine rastlamışsınızdır. Bu dersleri izlemek Bahattin Emmi’nin tutkusudur. Bahattin Emmi İngilizce konuşmaları duydu mu kahveciye el kaldırıp “hesap benim” der, oyunu bırakır, sandalyesini alır, televizyonun önüne yerleşir. Gözleri abartılı bir ilgiyle açılmıştır. Bazen, verilen alıştırmaları sesli olarak tekrar eder:

“Mistır Bıravn iz e farmır.”

Aslında kahvedeki birkaç muzibin oyunudur bu durum. Bahattin Emmi masaya oturup oyuna başlayınca biri kalkar, televizyonu TRT 4’e çevirir, sesini açar. Bahattin Emmi de duramaz, kalkar.

Ben Bahattin Emmi’nin İngilizce merakını bir rastlantıyla öğrendim. O zamanlar ortaokula yeni başlamıştım. Haftada iki-üç saat gördüğümüz İngilizce en sevdiğimiz dersti. Bizim sınıftan Zeki, Bahattin Emmi’nin komşusudur. Bir gün okul çıkışı Zekilere gittim. Akşam Zeki beni uğurlamak için kapının önüne çıktığında Bahattin Emmi’yi yolun kenarındaki bahçesindeki yabani otları temizlerken gördük. Ben tam, “Kolay gelsin Bahattin Emmi,” demeye hazırlanırken Zeki, önce dirsek atıp beni susturdu, sonra göğsünü şişirerek yüksek sesle:

“Hav ar yu Bahattin Emmi?” dedi.

Bahattin Emmi hiç garipsemeden elini salladı, yorgun yüz ifadesiyle otları işaret ederek yanıtladı:

“Veri bed veri bed yeğenim.”

Şaşkınlığım geçmeden Zeki kolumdan çekti, Bahattin Emmi’nin yanına götürdü. O zamanlar Almanya’daki teyzesi Zeki’ye bir hesap makinesi getirmişti. Hesap makinesi bildiklerimiz gibi değildi. Bir sürü renkli düğmesi, bunun yanında yabancı dilde hazırlanmış bir de kitapçığı vardı.

Zeki hesap makinesi ve kitapçığı çıkardı:

“Bahattin Emmi biz bu makineyi çalıştıramıyoruz. Kitabında da gavurca yazıyor. Bizim İngilizceci de baktı ya anlamadı. Anlasa anlasa Bahattin Emmi anlar dedim, sana getirdim. Hem bir soluklanmış olursun,” deyip kitapçığı uzattı.

Bahattin Emmi kitapçığın sayfalarını çevirdikçe dudaklarını kıpırdatıyor, bir şeyler mırıldanıyordu. Zeki bana göz kırpıp “Ne yazmışlar?” deyince Bahattin Emmi toparlandı, “Şindi” diyerek başladı anlatmaya:

“Bu şeyi caponnar yapmış. Çok dikkatli kullanın, öyle orasına burasına zırt pırt basıp da bozman yazmışlar.”

“Zırt pırt diye de yazmışlar mı gerçekten?”

Bahattin Emmi kafasını kaldırmadan, kelimeyi ağzında yuvarlayarak onaylar gibi yaptı, ama Zeki’ye kâfi gelir mi hiç?

“E, şu enter yazan düğme ne işe yarıyormuş Bahattin Emmi?”

Bahattin Emmi önce düğmeye dalgın dalgın baktı, sonra bir şey bulmuş olmanın sevinciyle:

“Üstünde yazıyor ya işte: Enter. Bu caponnarın dili azcık kibarcadır. Ender yazacaklarına Enter yazmışlar.”

“Ne demek istemişler yani?”

“Sık sık basman, ender basın bu düğmeye demek istemişler.”

Zeki, abartılı bir “Haa” sesi çıkardıktan sonra kitapçığı aldı, cebine attı. Bahattin Emmi rahat bir hareketle toprağa çömeldi. Biz de yanına yerleştik.

Zeki bu, hiç susar mı? Durdu durdu,

“Yav Bahattin Emmi, keşke sen bizim öğretmenimiz olsan. Bizim İngilizceci hiçbir şey bilmiyor. Adama soru soruyoruz, açıklayamıyor,” deyiverdi.

Bahattin Emmi küçümseyerek: “Ne yapacam öğretmenliği? Benim işim saz gibi,” dedi kestirip attı. Zeki,

“Bizim İngilizceci senin bildiğinin yüzde birini bilse şimdiye biz de şakır şakır İngilizce konuşuyorduk,” dediğinde Bahattin Emmi’nin yüzündeki ifade daha bir özgüven kazanmıştı.

Sohbetin sonunda, okul müdürümüzün, öğretmenlik yapması için Bahattin Emmi’ye çok yalvardığını, bunun yanında yabancı ülke konsolosluklarından birkaçının önemli işler teklif ettiklerini ama Bahattin Emmi’nin bunlardan hiçbirini kabul etmediğini öğrenmiştim.

“Gudbay” deyip evin yoluna düştüğümde Bahattin Emmi’nin gerçekten İngilizce bilip bilmediğine karar veremez durumdaydım. Zeki’nin yüzü de öyle ciddiydi ki...

Bahattin Emmi’nin At Arabasının Arka Kapağında Şunlar Yazılıdır:

“Made İn Bahattin Solak”

Bahattin Emmi rüzgârda uçuşan bir yaprak misali zayıf ve güçsüzdür. Kendisine yardım edecek çocukları olmadığından, kırsal yaşamın fiziki güç isteyen işlerinde çalışmasını kolaylaştırmak amacıyla bazı icatlar yapmak zorunda kalmıştır. Bunlardan biri tarla sulama alanındadır.

Sulama için sert plastikten, kırılgan borular kullanılır. Bahattin Emmi boruları yükleyip tarlaya götürür. Boruları tek tek indirip döşemek işin en güç tarafıdır ve uzun zaman alır. Bahattin Emmi kendi kendine;

“Yav şu millet ne salak, akşama kadar boru döşemekle uğraşıyor,” der.

Çözümü hazırdır: Boruları arabanın üstündeyken iple uçlarını birbirine bağlar. En baştakinin ucunu da tarlanın başındaki büyük bir kayaya. İpleri son bir kez kontrol ettikten sonra delişmen, genç atına deh der. Kırbacı yiyen at birden ileri fırlar. At arabayı çektikçe uç uca bağlı borular sırasıyla aşağı kayarlar. Borular döşenmiştir döşenmesine de arabadan düşmekten dolayı birkaçı ancak sağlam kalmıştır.

Bahattin Emmi yeni borular almak için iki ineğini sattığını kimseye söylemedi ama kışın boru kırıklarını yakarak kömürden tasarruf ettiğini göğsünü gere gere anlattı.

Bahattin Emmi’nin dargın olduğu hiç kimse yoktur, yalnız bir kişi dışında; Zeki’nin babası.

Olay tarlada geçer. Bahattin Emmi yaprakları büzüşmeye başlamış fideleri sulayacak, onlara can verecektir. Her şeyi hazırlamış, iş yalnız motoru çalıştırıp kuyudan suyu çektirmeye kalmıştır. Bahattin Emmi uğraşır, uğraşır ama nafile, motor bir türlü suyu çekmez. Bahattin Emmi’nin sinirden burun kanatları hızlı hızlı açılıp kapanmaktadır. Son bir gayret ve hırsla motorun tulumbasına yüklenir, basar, basar, basar... Tam suyu çekecekken yine kaçırır. Bahattin Emmi’nin neredeyse tepesinden duman tütecek olur. O esnada Zeki’nin babası yanı başında, hiçbir işe yardımcı olmadan beklemekte, Bahattin Emmi’nin yaptıklarını, akşam kahvede anlatmak için dikkatle gözlemektedir. Bahattin Emmi siniri tepesinde:

“Ver len şu çekici,” der Zeki’nin babasına. Zeki’nin babası da çekici kaptığı gibi tutuşturuverir Bahattin Emmi’nin eline. Bahattin Emmi, iki harmanda elinde avucunda ne varsa döktüğü su motoruna Allah ne verdiyse sallar çekici. Zeki’nin babasına akşam anlatacak esaslı bir hikâye çıkmıştır ama motor da haşat olmuştur.

Ertesi gün Bahattin Emmi, Zeki’nin babasıyla selamı sabahı kesmiştir. Hatta, “Senin ettiğini kanlı bıçaklı düşman etmez. İnsan ver deyince veriverir mi sinirli adamın eline çekici?” deyip zararının tazmini için mahkemeye başvurmuştur.

Bahattin Solak Efsanesi!

“Bahattin Emmi gençliğinde sevdiği kızla bir yerde baş başa kalma imkanı yakalamış. Kız heyecan içinde aşkını ilan etmesini beklerken, Bahattin Emmi o yıl tarlasının kaç kilo buğday verdiğinden konuyu açmış, pancar hasadının geciktiğinden çıkmış. Kız da Allah belanı versin, deyip kalkıp gitmiş.”

“Bir gün uluslararası bir yarışma düzenlenmiş. İngiliz, Fransız, Amerikalı, Alman ve Japonlar en yetenekli adamlarını, Türkler de Bahattin Emmi’yi getirmişler. Gavurlar Bahattin Emmi’yi görünce, biz bu adamla baş edemeyiz diye yarışmayı bırakıp kaçmışlar.”

“Bahattin Emmi öldü ya geçen sene. Ölünce öbür tarafta önce cehenneme atmışlar bunu. Zebanilere cehennemi nasıl daha ucuza ısıtacaklarına dair o kadar çok akıl vermiş ki, en son hepsi bıkmış, lanet olsun, deyip bunu cennete kovalamışlar. Cennette de çok durmaz herhalde.”

“Bahattin Emmi bir gün...”

Trang Trang!

Zifti erimiş, yapış yapış olmuş asfaltın üzerinden etraf Van Gogh’un tabloları gibi dalgalı görünüyordu. Ortalıkta kimsecikler yoktu. Kasaba, sıcağın işgalinden yılmış, sokaklarını terk edip evlerinin gölgelerine sığınmıştı. Yoldan tek tük geçen kamyonlar, ırgalana ırgalana gidiyorlardı. Kuşlar bile sinmişti. Yolun kenarındaki yıkık evlerin gölgesine yatmış üç dört inek sarhoş gülüşleriyle geviş getiriyorlar, tembel tembel kuyruk sallıyorlardı.

Bitkin kasabanın durağanlığını yalnız, asfalt yolda ilerleyen, arkası sıra tekerlekli yeşil bir demir yığın çeken eşekle, yanına takılmış Rıza bozuyordu.

Rıza, elindeki kızılcık ağacından, ince çubuğunu eşeğin terle bozdan kahverengiye dönüşmüş sırtına koymuş, adımlarını onun sallantısına uydurmuştu.

Rıza ve eşeği gölgeye yaklaştılar. Rıza önündeki ineği ayağının burnuyla dürttü. İnek önemsemedi, geviş getirmeye devam etti. Güçlü bir tekme attı, inek yine önemsemeyince yanına çöktü. Cebinden çıkardığı sigara paketini parmaklarıyla yokladı. Sonra paketin üzerini yırttı, kaç tane kaldığına baktı. Paketi tekrar cebine koyacaktı vazgeçti. Çekti bir tane yaktı. Sigarasını derin derin somurdu. Sıcak toprağa iyice yerleşti. Üst cebinden buruşmuş bir tomar para çıkardı. Paraları düzelte düzelte saydı. Paralar elinde, kendi kendine konuştu:

“Kel Memed’in karıyı da attık mı, işimiz kebap!”

Rıza, bu sıradan kasabanın, babasının tarlalarında çiftçilik yapan sıradan bir adamıydı. Tarla tapandan vakit buldukça da eşeğinin arkasına bağladığı yün kabartma makinesiyle kasabalıların evlerini gezerdi. Kasabanın kadınları Rıza’yı gördüler mi makinesinden sıra almak için yollara çıkarlardı. Rıza’nın makinesinden önce kadınlar yatak yünlerini kabartmak için “çırpak” denilen ince sopalarla vura vura günlerce uğraşırlardı. Ama ne kadar uğraşsalar da Rıza’nın makinesinde atılmış gibi kabartamazlardı. Rıza, makinesiyle kasabalı kadınların zorunu kolay etmişti.

Rızalar üç kardeştiler. Rıza ortancadır. Abisi, il nüfus müdürlüğünde memurdur. Abisi, okulu bitirip işe başlar başlamaz şehirde ev tutmuş, hafta sonları anasının kasaba otobüsüyle gönderdiği erzakla geçinen bağımlı bir memur yaşamı kurmuştu. Yetmediğinde babası bulur buluşturur, eksiğini gediğini kapatırdı.

Küçüğü ise hâlâ öğrenci olduğundan, işe güce el sürdürülmezdi. Küçük, akşam okul dönüşü kravatını, ceketini eve atan, parası yoksa biraz anasını sıkıştıran, genelde istediğini alıp alelacele kendini sokağa atan kasabanın yeniyetme delikanlılarından biriydi.

Rıza küçüklüğünden beri ne abisiyle ne de kardeşiyle kaynaşabilmişti. Abisi ve kardeşi tam bir abi kardeş gibi olsalar da Rıza onlara çekmemişti. Şehre pek fazla gitmediğinden, gitse de günü birlik döndüğünden abisinin evine uğrama gereği duymamıştı. Hoş, abisinin de bir günden bir güne aklına gelmemişti, bu da benim kardeşim, çağırayım, bir iki gün misafir edeyim, diye. Küçük kardeş hiç öyle değildi. Mizacı gereği girişken biri olduğundan, cebinde abisinin evinin yedek bir anahtarı bile bulunurdu. Küçük kardeş büyüğe sadece ‘abi’ diye hitap ederken, Rıza’ya, sanki kasabalı herhangi birine seslenir gibi, bir küçük esnaf ağzıyla, ‘Rıza abi’ derdi.

Anne-baba için de durum pek farklı değildi. Büyük çocuğa, kendisi pek heves etmese de evin sorumlulukları için teklif edilirken, küçüğün tüm hataları affedilebilir, ona şefkatle yaklaşılması gerektiği düşünülürdü. Rıza’ya ise ne sorumluluk verilir ne de hataları bağışlanırdı. Ortanca olmanın sıkışmışlığında büyüyüp gitmişti.

Evlendikten sonra da Rıza istediği gibi bir aile kuramadı. Abisinin iki oğlu olurken, Rıza’nın üç kızı oldu.

Rıza birinci çocuğuna çok sevinmişti. İkincisinde daha azdı sevinci. Üçüncüde ise ebe müjdeyi vermeye geldiğinde Rıza bahşiş bile vermeden, kara yas kara pus dönüp gitmiş, gece yarısına kadar da eve gelmemişti. Çocukları biraz büyüyünce ortancayı kendine daha yakın bulur gibi oldu. Ortanca kız, saçlarını oğlan çocukları gibi kestirirdi. Bebek oynamaz, pantolon giymeye heves ederdi. Rıza, evde kimse olmadığında, ağzında yuvarlayarak, cesaretsiz, mırıl mırıl sesiyle ‘oğlum’ derdi ortancaya. Ortanca biraz serpilip memeleri erik dikeni gibi kabarınca bunu da söyleyemez oldu.

Rıza, karısı ve çocuklarıyla baba evinde yaşıyordu. Hiçbir zaman bir aile reisi gibi hissetmedi kendini. Evin büyük ihtiyaçlarını babası, çarşı pazar ihtiyaçlarını annesiyle karısı görürlerdi. Çocukları harçlıklarını bile dedelerinden isterlerdi. Para, Rıza için gerekli bir şey değil gibiydi. Cebindeki üç beş kuruşu geçmezdi. Bunlar da ya bir senet ödemesinin üstünden kalanlar ya da annesinin, babasından gizli ambardan yürütüp –kasabalı kadınların geneli başlarına eşarbı, üstlerine fistanı böyle alırlardı–, Rıza’ya sattırdığı buğday paralarının küsuratı olurdu.

Rıza’nın bu durumdan pek de memnun olduğu söylenemez. Kendi ihtiyaçlarını kendisi karşılamak istemedi değil, istedi. Bunun için epeyce de çaba sarf etti. Bir sene başkalarına yevmiyeyle işe gitmeye niyetlendi. Babası, “Kendi işimiz dururken âleme ırgatlık edersin!” diye azarlayıverdi. Başka bir sene çoğu kasabalı gencin yaptığı gibi geceleri sümüklüböcek, kurbağa toplayıp satmayı denedi. Bu sefer de babası, “Evli barklı adamsın, utanmıyor musun çocuk gibi bok püsürük işlerle uğraşmaya?” diye kızınca eskisi gibi babasının işlerine döndü.

Ta ki bu yün kabartma makinesini alana kadar.

Rıza makineyi şehirdeki ikinci el tarım aletleri satan komisyoncunun kapısında görmüştü. Şehrin ne kadar kasabası köyü varsa ihtiyaçlarını bu komisyonculardan karşılardı. Alışveriş ederken köylüde kasabalıda peşin para olduğu nerede görülmüş? Para ancak borçların vadesi gelince ceplere uğrar. O da bir iki gün oyalanmaya. Komisyoncularsa vadeli vermek, takas etmek gibi işlerle çarklarını döndürdüklerinden müşterisiz kalmazlar. Komisyoncuların kendilerine has hukukları vardır. Senet sepet yapılmaz. Ama komisyoncu, borcunu zamanında ödemeyenin elinden zaptiyeli icra memuru gibi istediğini çeker alır. Komisyoncu yiyecek son bir dilim ekmeğini de elinden alsa, borç sahibi ileride kapılar yüzüne kapanmasın diye gıkını bile çıkarmaz.

Rıza’nın makinesini de komisyoncu, borcunu ödeyemeyen köylüden alacak bir şey bulamayınca, “üç kuruş etmez bu, elimde kalır valla, borcunuzun faizine sayın,” diye söylene söylene almış, dükkânın kapısına çekmişti. Makine uzun süre komisyoncunun kapısında bekledi. İlk zamanlar, gelen geçen “ne iş yapar bu?” diye sordu. Komisyoncu umutlu umutlu anlattı makineyi. Anlattı ya alan çıkmadı. Bir zaman sonra komisyoncu müdavimlerinin hepsi makineye kani olunca, makine, kahvecinin üzerinden boş çay bardaklarını topladığı sehpa işlevi görmeye başladı.

Rıza makineyi görünce üç gün üst üste şehre geldi gitti. Üçüncü gün otobüs kasabaya hareket etmeden yarım saat önce komisyoncuyu boş gördü, içeri süzüldü. Komisyoncu ilkin peşin para istedi. Sonra baktı Rıza hem almaya niyetli, hem de kuş gibi ürkek; çok büyük bir iyilik yapar gibi sırtını sıvazlayarak, “Al git, ödemeye canını sıkma!” deyip pazarlığı bağladı. Ertesi gün de kasabaya giden boş bir kamyonetle makineyi gönderdi.

Rıza makineyi eve getirdiğinde, hele ki babasıyla dargındılar. Bu yüzden babası nedir ne değildir diye hiç sormadı. Ev halkının kendi aralarındaki konuşmalardan duyduklarıyla yetindi. Rıza eşeği de getirince kızacak gibi oldu ya “bakalım ne yapacak” diye de merak ediyordu, seslenmedi.

Makineyi aldıktan sonra Rıza işe çıkana kadar epeyce sıkıntıya düştü. Kahveye bir yazılı kağıt assa, eğlence arayan kasabalıya davetiye çıkarmış olurdu. En iyisi akrabalardan başlamak diye düşünüp ilk olarak evi kasabanın işlek caddesi üzerinde bulunan teyzesinin yatak yünlerini atmaya götürdü makineyi. Rıza’yı görünce teyzesi seviniverdi.

Rıza makineyi dışarı doğru kurdu, teyzesinin kenara yığdığı yünleri makinenin obur ağzına attı. Yoldan gelen geçen görsün diye işi ağırdan alıyordu. Normalde bir saatte atıp bitireceği iki üç yatağın yünüyle akşama kadar oyalandı. Rıza çalışırken teyzesinin komşuları başına toplanmışlardı. Kadınlar, bir makinenin önünden giren birbirine yapışmış, topaklanmış yünlere, bir de arkadan çıkan pamuk helvası kıvamında kabarmış olanlara bakıyor, elleriyle yokluyor, birbirlerine gösterip memnuniyetle kafalarını sallıyorlardı. Akşama doğru teyzesinin bir küçük çocuğun boyu kadar duran yünleri uzun bir adamın boyunca büyük, heybetli yığın olmuştu. Rıza işi bitirip makinenin elektrik kablosunu toplarken teyzesinin gelini taze kaynatılmış hoşaf suyunu yetiştirdi. Kadınlar hâlâ yünlere bakıyorlar, makineyi birbirlerine methediyorlardı. Rıza yola çıkmak için eşeğine “haydi” deyince teyzesi sözleştikleri gibi elindeki parayı kadınlara göstere göstere “Al oğlum elinin emeği,” diyerek cebine soktu. Rıza bir iki “Sana da mı parayla yapacağız?” diye mırıldansa da çok uzatmadan eşeğini çekip yürüdü.

O günden sonra Rıza’nın karısı telefon üstüne telefon aldı. Makinenin namı almış yürümüştü. Rıza’nın karısı uyanıktır. Bir liste yaptı, Rıza’nın eline tutuşturdu. Bir de fiyat söyledi arayanlara. Rıza para kazanmaya başladı.

Rıza’nın makineye alışması fazla zaman almadı. Hatta çalışırken makinenin sağını solunu açıp kapatarak kendine has hareketler bile yapmaya başlamıştı. En ünlü hareketi de, eline uydurduğu kızılcık çubuğuyla makinenin ızgarasına ritmik vuruşlar yapmaktı. Bu vuruşlardan çıkan “trang trang” sesleri Rıza’nın kulağı için iş yapıyor olmanın müziğiydi. Çubuğu ızgaraya vurdukça tarifsiz bir haz alıyordu.

Rıza çekingen halini de üzerinden atmıştı. Önceleri, gittiği evlerde erkekler olmayınca kadınlarla ne konuşacağını bilemezdi. Zorunlu olarak çocukları sever gibi yapar, “Büyüyünce ne olacaksın, kaç yaşındasın, anneni mi çok seversin, babanı mı?” gibi bildik sorularla vaktin geçmesini sağlardı. İşine alıştıktan sonra ise, kadınların sohbetine katılır, onlara akıl verir, onlardan akıl alır oldu. Hatta zaman zaman kadınlar, bir çuvalı kaldırmak, sıkışmış kavanoz kapağını açmak gibi ufak tefek işlerde yardım istediler mi Rıza’nın keyfinden geçilmezdi. İşi bitince de alelacele toparlanıp eve dönmüyordu hemen. Önce bir tas su istiyor, bu suyu evin kadınlarına döktürüp elini yüzünü yıkıyor, sonra da ikram edilenleri tadını çıkara çıkara yiyip içiyor, üstüne de bir sigara tellendirip evin yolunu öyle tutuyordu.

Kasabada üç tane kahvehane vardır. Bunlardan birine ihtiyarlar, birine orta yaşlı evli barklılar, diğerine de yeniyetme tıfıl delikanlılar giderlerdi. Rıza’nınki ikincisiydi. Rıza kahvehane kapısından girdi mi dikkat çekmeden etrafa şöyle bir göz atar, sonra uygun bir yere otururdu. Genelde eski okul arkadaşlarının masalarını tercih ederdi.

Kahvede pek de ağırlığı yoktur. Hatta sürekli alay edilen biri olduğu bile söylenebilir. Geneli orta halli olan kasabalı için Rıza’nın makineciliği komik bir durumdu. Hatta düşkünlük gibi görülürdü. Çocukların alüminyum, demir gibi hurdaları toplayıp satarak para kazanmasına benzetilirdi. Rıza’nın evvel eski kasabalı içindeki durumu belli olduğundan, makinecilikle pek bir şey kaybettiği söylenemez.

Kız babası olmak nedense başkaları için değilse de Rıza söz konusu olduğunda alay edilecek durumdu. “Erkek adamın erkek damadı olur,” lafını Rıza’nın duymadığı gün henüz rastlanmamıştı. Makinesi ise kız babalığını neredeyse unutturacak denli dillere düşmüştü. Rıza kahveye girdiğinde hep aynı belden aşağı şakalar, aynı sözler tekrarlanırdı:

“Vay Rıza! Nasıl gidiyor trang trang?”

“Bugün kimin karıyı attın?”

“Eşekle aranız nasıl?”

Rıza hepsine laf yetiştirirdi. Bazen okkalı küfürler ederdi. Rıza’nın ettiği küfürden ne olur? Kimse önemsemezdi.

Kadınlar arasında da Rıza’dan bahsedilirdi. Evlerinin önlerine kurdukları oturmalıklarda örgü örüp dedikodu yapan kasabalı kadınlar, Rıza’nın makinesinin faydalarından girerler, kel kafasından, makineyi kullanırken yaptığı hareketlerden çıkarlardı. Hatta, kasabada “hafif” bilinen kadınlar Rıza’yı nasıl sıkıştırıp yüzünü kıpkırmızı ettiklerini anlatır, haykırışlarını göklere sallarlardı.

Kasabalı kadınların gülüşmeleri kulağına gidince Rıza’nın anası: “Vay ben oğlumu orospulara eğlence olsun diye mi büyüttüm?” deyip vurdu ağıtı. Babası da, oğlunun adı ihtiyarlar kahvesinde bile anılmaya başlayınca duramadı, çağırdı yanına;

“Oğlum,” dedi yumuşacık, “kasabanın dilinde bir trang trang’dır söylenip gidiyor. Yapma artık şu işi. Bak ne güzel kendi tarlalarımızı ekip biçiyoruz. Neyine yetmiyor?” diye güzel güzel öğütler verdi. Verdi ya, Rıza ses etmedi. Kahvede bülbül gibi şakıyan, herkese laf yetiştiren Rıza, bir zamandır evdekilere küs gibi davranıyordu. Babası daha fazla tutamadı kendini;

“Yıkıl karşımdan!” diye bağırdı, “ne iş yaparsan yap. Daha utanmazsan avradına da kazan kalaylattır. Temelli çingene oldun çıktın!”

O günden sonra Rıza’nın babasıyla ilişkisini kâh annesi kâh karısı yürüttü.

Makineden sonra Rıza ayrı eve çıkma hedefini kafasında iyice netleştirmişti. Karısı evdekilerin kulağına çıtlatınca babası;

“Ev büyük nasıl olsa. Boynuzları mı sığmıyormuş buraya? Hem maaşlı adam mı da ayrı ev ister?” demişti.

“Abin okudu gitti. Kardeşin de yarın abin gibi okur, gider; malımıza maşatımıza sen sahip çıkarsın Rıza’m,” demişti annesi de. Rıza yine de kesmedi umudunu.

Ayrı ev Rıza için bağımsızlıktı, kendisi olmaktı. Bir ayrı evi olsa, önünde ufacık bahçesi, bahçesinde sebzeleri, çiçekleri olsa ne güzel olurdu. Uğraşır, didinir, burayı cennete çevirirdi. Evin bütün odalarını camgöbeği yeşiline boyardı. ‘Rıza’nın evi’ derlerdi oraya. Elektrik faturası, telefon faturası, düğün okuntuları Rıza’nın adına gelirdi. Kilitli, kocaman kapılar yapardı avlusuna. Bir de zil takardı. Gelen zile basardı. Kasabada kimin kapısında zil vardı? Kimsenin aklına gelmezdi ki zil takmak. Evin arkasına da bir ahır yapar, hayvancılığa başlardı. Hayvancılık iyidir. Bir iken iki olur senede, sütü de cabası. Bir iki sene içinde kapısına bir kamyonet bile çekerdi. Belki bir de oğlu olurdu o zaman? Niye olmasın canım. Allah’ın garezi yok ya.

Rıza avurtlarındaki dumanı bulut gibi bıraktı havaya. Dibine gelmiş sigarasının izmaritini fiskeleyerek fırlattı. Paraları güzelce yerleştirdi üst cebine. Keyifle ineğin kalçasına vurdu. Yekindi kalktı, eşeğini çekti yola. Bir an durdu. Gizli bir şey yapacakmış gibi etrafını kontrol etti. Ortalığın tenhalığında sopasını ızgaraya vurdu. Izgaradan çıkan trang trang sesiyle gülümsedi. “Haydi,” dedi ipini çekti eşeğinin. Yapış yapış asfaltın üzerindeki ateş desenli görüntüye karışıp gittiler.

İbo Büyüdü

Bebekleri sevmeyen var mıdır? Onlar güzeldirler, sevimlidirler, gözleri kocaman, elleri yumuk yumuktur... Daha bir lokmacıkken anlamsız gibi görünen bakışları, parmağımızı minik elleriyle sıkışları, tombul popoları, ısıra ısıra yiyip bitirme hissi veren kar gibi ak etleriyle, içinde dünyanın en ballı yemişlerini saklayan birer torba gibidirler.

Ama ben, biraz daha büyüyüp çocuk ‘sıfatı’ kazananları; zeki, kurnaz, uslu, utangaç gibi özelliklerle tanımlanmaya başlananları daha çok severim. Şöyle dört-beş yaşlarında, konuşmayı iyiden iyiye becermeye başlamış, karşınıza alınca büyükler gibi konuşmaya heves edip de sohbet dediğimiz o güzel zamanlara ortak olabilenlerdir bunlar. Ne yalan söyleyeyim, bu yaşından küçüklere olduğu gibi, bu yaşını geçmişlere de pek ısınamam.

Birkaç yıl önce tam bu yaşlarda bir dostum vardı benim. Adı Halil İbrahim.

Normal duruşunu bilmeyenler ağzına bakıp moralinin bozuk olduğunu zannederlerdi Halil İbrahim’in. Aslında bu sanı pek de haksız sayılmaz. Can sıkıntısı genel bir hal gibidir onun üzerinde.

Abisiyle ilişkisi çevrede herkesi çok güldürürdü. Abisi benden üç yaş küçük; Halil İbrahim’den sekiz yaş büyüktür. Halil İbrahim’in aksine, her durumdan eğlenecek bir şeyler çıkaran neşeli, konuşkan bir tiptir. Halil İbrahim’e seslendiği adlar çok çeşitlidir. Bakmışsın bir gün Hallô, bir gün İban, başka bir gün İbraam diyor. İbo, ibiş, iboş gibi daha bir dizi çeşitleme göstermekte abisinin üstüne yoktur. Bu isimlerden hangisini kullanacağını abisinin o günkü ruh hali belirler. Kızgınsa ağzına en kaba gelen İban’ı, neşeliyse Halibo’yu, sevecense İboş’u, dalga geçecekse İbiş’i kullanır. Bunların en ciddisi İbo’dur. Ben bir günden bir güne abisinin doğruca Halil İbrahim dediğini işitmedim.

İsim konusunda çevredekilerin de önemli katkıları olduğu inkâr edilemez. En başta babaannesi... Eskiden beri rahmetli kocasına öyle hitap etmeye alıştığından, Halil İbrahim’e İbraam der. Komşu kadınlar ise, onun öyle kurumuş ağaç dalı gibi görünüşünü pek şirin bulduklarından İboş derler. Yani diyeceğim, bir abisiyle kalsa iyi, çevrede Halil İbrahim’in adını doğru söyleyecek bir Allahın kulunu ara da bulasın!

Aslında ben bir iki kere adını tam ve doğru söylemeye niyetlendim. Niyetlendim niyetlenmesine de, çevredekilerin garipseyen bakışlarını üzerime toplayınca (neredeyse Halil İbrahim’in bile!) çekindim. Çaresiz diğerlerine nazaran daha yaygın kullanılan İbo’yu benimsedim. Hem öyle ki, şimdi bile o zamanki görünüşüne benzeyen bir çocukla karşılaşsam, İbo diyeceğim gelir.

İbo bize sık sık gelirdi. Mahallede onun yaşında kimse yoktur. Mahalle dediğim, genel yerleşimin biraz dışında kalmış üç-beş ev. İbo’nun bize sık gelişinin bir nedeni yalnızlıksa, bir diğer nedeni kendi evlerinde çok sıkılıyor oluşudur. İbo geldiğinde biz genelde kahvaltı masasında olurduk. Sessizce, dikkat çekmemeye fazlaca özen göstererek yanımıza yaklaşır. Kimse ses etmese belki bir kenarda öylece oturacaktır. Ama mümkün mü? Hane halkı sanki ayaklanma başlatmış kitle gibi gürültüyle karşılar onu:

“Vay İbo!”

“Hoş geldin yakışıklı!”

“Kahvaltıya otur yakışıklı...”

Utanır. Her çocuk gibi ilgi görmekten o da hoşlanıyordur ama dudaksız ağzının kenarında beliren ince gülüşünü saklamak için ne yapacağını bilemez kızarır.

Aslında suratı asık çıkmıştır evlerinden. Gelirken Veli abiye rastlamıştır. Veli abi, “Ne o İbo, yine moral sıfır? Evde dövdüler mi yoksa?” demiştir. İbo inkâr edip toparlamaya çalışmış; çalıştıkça da, her sabah olduğu gibi bu sabah da abisinin günlük keyiflenme seanslarını anlatıvermiştir.

Bu Veli abi de az değildir ha! İbo’yu hep ters köşeye yatırır. İbo kendisini önemseyip konuşana içini açar. Ama gel gör ki, etrafındakilerin onunla kurduğu iletişim ya takılmak, alay etmek, ya da başını okşayıp sevmek şeklindedir. Veli abi de bunlardan biri olarak önce İbo’yla güzel güzel konuşur. Lafı İbo’nun ağzından dikkatlice çeker. Sonra da güler, eğlenir İbo’nun başından geçenlerle. İbo, olan azıcık keyfini böyle her seferinde kaçırsa da Veli abinin tuzağına düşmekten kurtulamaz.

İbo’ların evi bizim evin karşısındadır. Aramızdan bir yol geçer. İbo kalkar kalkmaz bize geldiğinde kendi evlerindekiler sabah işleriyle meşguldürler. İbo’nun gelmesinin ardından on beş yirmi dakika geçmeden abisi de bizim eve damlar. Bizimle hoş beş ettikten sonra İbo’yu azarlamakla güne başlar. Kahvaltı edeceklerdir, İbo ortalıkta yoktur. Her sabah onu mu arayacaktır... İbo cevap vermez. Ama normalleşme eğilimine giren suratı yeniden asılır. Ardından abisi sabah neşesini sergilemeye başlar. Her gün yeni bir eğlence bulmakta üstüne yoktur dedim ya, bu sabah ‘Zurnacı İbo’ diye diye çekiyor kolundan. Babam öbür kolundan tutup tekrar oturtur masaya, gitmesine izin vermez. Sonra İbo’nun çenesini okşayıp, abisine şakadan kızarak sorması gerekeni sorar:

“Niye zurnacı diyorsun şu tatlı çocuğa?”

Sormasa olur mu hiç? Babam İbo’nun abisini dinlemeye bayılır. İbo’nun abisi de bilir bunu. Espri yapacağında takındığı kıpırtısız, ciddi ifadesi gelir yüzüne.

“Sabaha kadar uyutmadı, zurna gibi öttürdü valla.”

Lafını herkese dinletebileceğine kanaat getirdikten sonra bir sandalye çeker altına. Abartmakta da üstüne yoktur:

“Sabaha karşı düttürü düttürü bir sesle uyandım. Allah Allah zamanı da değil ama herhalde düğün yapılıyor, dedim kendi kendime. Dinleyip zurnanın ne çaldığını çıkarmaya çalışıyorum. Önce Harmandalı çaldı. Sonra Kırık Hava’ya geçti. Ardından Gelin Karşılama’yı çalınca düğün olduğuna iyice emin oldum. Zurna bir ara sustu. Ben halay çalacak diye beklerken, birden da-di, da-di, ambulans gibi siren çalmaya başlamaz mı? Vay anam, bizim kocakarı fenalaştı herhalde dedim, hopladım kalktım yataktan. O pencereyi açıyorum, bu pencereyi açıyorum ambulans falan göremiyorum. Duramadım; usulca bizim kocakarının yanına vardım. Baktım fosur fosur uyuyor. Neyse, herhalde rüya görüyorum dedim. Yatağı da boşuna soğuttuk diye kendi kendime kızarak gelirken zurna sesi düttürü düttürü yine başladı. Hem de nerden? Bizim İbiş’in ordan! Allah Allah dedim. Memed abim, İbiş’e söğütten düdük yaptı herhalde. Öyle de, sabaha karşı, hem de yorganın altında çalınır mı? Amma, güzel de çalıyor hani yanık yanık. Hemen sessizce başucuna bir sandalye çektim. Acaba benim sevdiğim türküleri de çalar mı diye bekliyorum. Bekliyorum ya, kokuya da dayanamıyorum. Şaştım, o kadar kokuyu neresinde tutar? Neyse, duysanız televizyondaki müzikçilerden esaslı çalıyor. Azıcık büyüsün yarışmalara salacam ben bunu...”

İbo etraftaki kahkaha gürültülerinden de cesaret alarak bağırdı çağırdı, susturmayı denedi ya, abisi hızı kesilene kadar anlattı. Daha da uzatırdı ama İbo kapıları çarpa çarpa gidince zevki çıkmayacağını düşünmüş olmalı ki kesti; o da arkasından evlerine yollandı.

Güneş biraz yükselip de herkes kendini işine gücüne verince, ben de bizim evin arkasındaki avluda ufak tefek işlerle oyalanırım. Gölgeye oturup sıcağı seyretmek müthiş bir haz verir bana. Hele karşıda, güneşin alnında çalışanları izlemek... Bir de onların yerinde olmak var. Can sıkıcı. Sıcakta çalışırsın çalışırsın iş üremez. Çabucak bitsin istersin bitmez. Karşıda karınca gibi didinen, sarı sıcağın sıkıntısıyla dalga dalga buharlaşıyormuş gibi duran işçileri gördükçe, şu gölgenin koyu yerinde bacaklarımı serbestçe uzatmış, sırtımı ılık duvara yaslamış halime şükrederim.

İbo bilir bu saatlerde nerede olduğumu. Yanıma gelir, benim bu mayışmış mutluluğuma katılır. İbo gelir gelmez konuşmaya başlamaz. Önce ne iş yapıyorsam yardım etmeye çalışır. Sonra işimi kolaylaştırmak hesabıyla bir iki fikir verir. Ardından ben sohbeti başlatırım:

“E, İbo ne var ne yok?”

Yüz ifadesi hiç değişmeden mırın kırın, bir “iyilik” der.

“Moralin bozuk gibi. N’oldu?”

“Bir şey yok,” der. Ben üstelemeyince bu kez kendi duramaz, çözülüverir:

“Abim Hatice’yle İbo sevgili olmuşlar dedi.” Bunu söylerken belli belirsiz bir gülümseme gelmiştir yüzüne.

“Sen ne dedin?”

“Yalan, dedim.”

“E, sonra?”

“Babama söyledim. Babam abime kızdı. Babam gidince de abim beni dövdü.”

“Vay eşşek herif vay! Dur ben şimdi gider onu pataklarım...”

Ben İbo’ya fırsat vermek için ağırdan alarak kalkarken, İbo koluma yapışır, gitmeme engel olur. Ben de ertelerim İbo’nun öcünü almayı.

“E, İbo sen de ona vursaydın.”

“Vurdum.”

Sohbetin bu kısmında İbo, yüzüme bakmadan, kelimelerinin son hecelerini uzatarak cevap verir.

“Saçını da çekseydin eşşek herifin!”

“Çektiiim.”

“Sarı çıyan dedin mi?”

“Dediiim.”

“Eşşek herif de deseydin!”

“Dediiim.”

“Kulağını ısırdın mı, kulağını?”

“Isırdııım.”

“Götünü de cimcikleyeydin, o koca götünü!”

“Cimciklediiim.”

Soru cevap uzadıkça İbo’nun yüzü de iyiden iyiye gülmeye başlar.

“Vay yumurtadan çıkmış civciv kafalı ayı deseydin İbo!”

İbo artık tutamaz kendini, kıkır kıkır koyverir. Keyfi yerine gelmiştir. Biraz daha uzatır, konuşur, gülüşürüz. Abisine söyleyeceklerimiz bitince susarız ikimiz de.

İbo az sonra oyalanacak bir şeyler bulmuştur. Mesela, tıkır mıkır peş peşe dizilmiş giden bir karınca katarı. Elinde küçük bir çöp, gözlerinde sevinç kıvılcımlarıyla takip eder onları.

“Bak bak, benim çöpü nasıl götürüyorlar.”

Birlikte karıncaları izleriz. Yollarını değiştiririz, sinek yakalar sırtlarına yükleriz... Ama kırmızı karıncalara aman vermeyiz. Kırmızılar düşman karıncalardır. Gördüğümüz yerde toprak atarız üstlerine. Siyahlar bizdendir.

İbo bazen dayanamaz kırmızı karıncaları öldürmeye:

“Yazık... Onların da anaları babaları vardır. Akşam evlerine beklerler bacanak...”

Evet, ‘bacanak’ deriz İbo’yla birbirimize. Bizim orada gençler arasında en çok kullanılan dostluk sözüdür bu. İbo bana bacanak derken öyle sevinç tınıları çıkartır ki, dostum, canım der gibidir. Büyük adam gibi bakar. Ben ona söyledim mi de gururla gülümser. Hiç sevmediği bir iş olsa da bacanak sözünü duydu mu içi eriyiverir, reddetmez.

Bu bacanak sözünü de abisi ilk zamanlar diline dolamıştı. İbo her şeyden utanır, abisinde de çene kuvvetli ya; çaresiz İbo başkalarının yanında bacanak diyemedi. Ama unutmaz da.

Karıncalarla uğraşırken, bahçeden, komşunun köpeğinin yeni doğan yavrularından falan bahsederken İbo iyice rahatlar, içten konuşmaya başlar:

“Bacanak... ben düşünüyorum da, acaba Hatice’yi mi alsam, Tuğba’yı mı alsam, yoksa şehre kız tutmaya mı gitsem? Sence n’apim?”

Hatice, geçen yaz bizim evin yanına taşınan Rıza abinin en küçük kızı. Tuğba ise büyük şehirde oturan, yazları birkaç günlüğüne gelen İbo’nun teyzesinin kızı. Tuğba gelince İbo bir tuhaf olur. Neredeyse bana bile uğramaz. Büyük şehrin eli yüzü bembeyaz, gürbüz kızı çocuğun ilgisini çekiyor tabii.

Kız tutmak dediği de bildiğimiz kız tavlamanın İbo’cası.

“İbo, bacanak” derim, elimdeki işi bırakırım, “Hatice cadaloz. Valla seni de döver beni de. Tuğba da çok süslü. İlerde süsüne para yetiştiremezsin. Sen en iyisi kız tutmaya git. Amma kız tutmak balık tutmaya benzemez. Ben sana nasıl kız tutacağını öğretirim. Önce saçları şöyle bir geriye yatır bakalım. Sonra çok yemek yiyip çabuk büyü de kızlar seni beğensin.”

“Öyle yapim değil mi bacanak?”

İbo buzağılarla, civcivlerle, kuzularla oyalanmaya bayılır. Evlerindeki bütün hayvanlar İbo’ya alışıktır. İbo bir abi gibi konuşur onlarla. Her birinin İbo’nun taktığı isimleri vardır. Bu isimleri İbo dışında bir ben bilirim.

Sadece evcil hayvanlarla değil, böceklerle, kuşlarla, kaplumbağalarla da ilgilidir. Onları da iyi tanır. Mesela bir örümceğin sekiz ayaklı olduğunu, karıncaların çengelli çenelerini, balıkların en çok kıllı kırkayakları sevdiğini, uğurböceklerinin sırtlarında kaç beneklerinin olduğunu, kaplumbağaların kabuklarından kafalarını nasıl dışarı çıkartabileceğini ben İbo’dan öğrenmişimdir.

İbo’nun gizli yerlerde kurduğu “çiftlikleri” vardır. Ara sıra yakındaki dereye balığa gideriz. Oltalarımıza takacak yem sıkıntısı çekeriz. İbo bu sorunu çözmek için bir solucan çiftliği kurmuş. Ertesi gün kolumdan çeke çeke çiftliğine götürdü beni. Yolda, çiftliği sayesinde solucanların nasıl çoğalacağını anlatıyor, bundan sonra her gün balığa çıkabileceğimizi söylüyordu. İbo’nun götürdüğü yere vardığımızda solucan beklerken, birbirini ite kaka eşinen tavukları bulduk. İbo bu duruma çok kızdı. Ağlamaklı bir sesle, “Ben buraya bir kutu solucan koyduydum,” diyerek yorulana kadar tavukları kovaladı.

Solucan çiftliği başarısızlığı İbo’yu yıldırmadı. Bu kez uğurböceği yetiştirmeyi denedi. Sabah erkenden elinde bir kibrit kutusuyla bana geldi. Etrafta uğurböceği görürsem bu kutuya doldurmamı sıkı sıkı tembihleyip gitti. Akşama doğru gururla çiftliğini gösteriyordu. Bir metrekare kadar bir yerin etrafını küçük çöplerle çevirmiş. Ortasına çamurdan minik masa, sandalyeler kondurmuş. Bir köşeye yeşil ot yaprakları kırpıp koymuş. Ortada on-on beş uğurböceği sağa sola koşuşuyor. Dışarı çıkanı İbo tekrar çitin içine getiriyor. Bazılarını minik sandalyelere oturtup “Haydi yemeğini ye” diye önüne biraz ot bırakıyor. Gözlerinde sevinç kıvılcımları;

“Bacanak bu uğurböcekleri çoğalsın, hepsini tek tek uçurup dilek dileriz.”

Çitle çevrili yerin bir köşesinde duran, içi boş olduğu anlaşılan, küp şeklinde sıra sıra minik binaları sordum. Hapishaneymiş oralar. Yaramaz uğurböceklerini koyacakmış. Az önce alıp çitin içine koyduğu uğurböceği kaçmayı tekrar deneyince hapishaneyi boyladı. Hapse atarken “İbo abini yorma oğlum! Bak ötekiler nasıl uslu oturuyor,” diye paylıyor yaramaz olanı.

Yaşı gelince, herkes gibi İbo da okula başladı. Böylece birlikte geçirdiğimiz zaman da gitgide azaldı. Okul onu öyle hızlı değiştirdi ki, her gün gördüğüm halde ben bile fark ettim bu değişimi. Önce hayvanları anlatmaktan insanları, en çok da öğretmenini anlatmaya geçti. Sonra okulda öğrendiği düz, eğik, yatay çizgileri, harfleri gösterdi. Sınıfta, birden yirmiye kadar yanlışsız sayabilen bir tek İbo’ymuş. Artık sabah değil akşam okul çıkışı geliyordu yanıma. Başkasının ağzından bir şey anlatırken kendinden ‘Halil İbrahim’ diye söz ediyordu. Okulda herkes böyle seslenirmiş ona.

Yürüyüşü bile değişti. Eskisi gibi boynu kafasını taşıyamazcasına hafifçe eğik durmuyor. Karşıdan gelirken hareketleriyle adeta ‘ben geliyorum’ der gibi cesaretli.

İbo, artık Halil İbrahim oldu. Aradığını bulmuş gibi görünüyor. Kendini kıyaslayabileceği, dahası biraz çaba sarf ederek geçebileceği birileri var etrafında. Farklı biri olmaktan çıktı, kalabalıktaki herhangi biri oldu. Buradan sarıldı hayata. Büyüdü...

Herhangi Birileri

Çatlak çatlak olmuş muşamba çantalarını kollarına takıp başörtülerini sıkıladılar. Terliklerini şıpırdata şıpırdata mahallenin toprak yoluna düştüler. Yolda gördükleriyle birkaç çift laf ederek durağa vardılar, otobüse binip yüksek duvarlarla çevrili yerin önüne geldiler.

Ortalık her zamankinden hareketli görünüyordu. Askeri araçlar gelip gidiyor, ekip arabalarını kenara çekmiş polisler küçük gruplar halinde bekleşiyorlardı. Gözlerini kısarak büyük kapının kenarındaki küçük mazgala yaklaştılar:

—N’oldu yine, içerde bir şey mi var da bunlar böyle üşüşmüş?

Kapıdaki duymazlıktan geldi, yanındakiyle sohbetine devam etti. Kadın biraz bekledikten sonra parmağındaki yüzüğü cama vurarak tekrar çağırdı adamı:

—Sana söylüyorum, duymuyor musun? İçeride bir şey mi var dedim!

Adam duvar gibi suratıyla döndü:

—Ne var?

—Bir şey mi var içerde?

—Yok!

—E, o zaman ne bu kalabalık?

—Ben ne bileyim?

Öteki kadın arkadaşını çekti kolundan:

—Gel kız anam, bak şurada başkaları da bekleşiyor, yanlarına varalım bakalım.

Söylene söylene caddenin karşısına geçtiler. Kırk beş-elli yaşlarında, iki haftada bir buraya geldiklerinde görüşüp tanıştıkları, kendileri gibi, çocukları cezaevinde olan annelerdi bunlar.

—Siz niye geldiniz, hayrola?

—Televizyondan duyduk kız. Televizyon cezaevlerinde isyan başladı dedi. Bizim cezaevini de sayınca, uy dedim, bizim çocukları da döğerler şindi. Hiç olmaya kapısına gidelim de, belkim bi haber neyim alırız, dedik. Siz de mi televizyondan duydunuz?

—Yo kız, bizim ev şu karşı sırtlarda ya biz bunnan cezaevini öyle gözetler dururuz. Baktık üstünden dumanlar neyim tütüp duruyo, bi şey mi oldu, bakalım dedik.

—Kapıya sorsak öğrenemez miyiz ki? Baksana polis, asker doluşmuş.

—Söylemezler anam, söylerler mi hiç? Biz sorduk, gözlerini belerte belerte bakıyor da bir şey demiyor.

—E, o zaman ne yapacağız?

—Bekleyeceğiz. Başkaları da gelir şimdi. Bilmez misin, herkesin gözü kulağı yavrusundadır.

Arkalarına baka baka cezaevinin karşısındaki parka ilerlediler. Parkın dış tarafına, büyük kapıyı görebilecek şekilde, bileklerine taktıkları çantalarla ellerini önlerine kavuşturup oturdular. Dakikalarca gözleri kapıda, sustular. Büyük kapının her açılışında yerlerinden kalkar gibi yapıyor, kapı kapanınca tekrar oturuyorlardı.

Bir iki saat içinde ortalık ana baba gününe döndü. Herkesin gözlerinde aynı ifade: “Bir şey var mı?”

Parka iyice yerleştiler. Yanında battaniye, kazak falan getirenler vardı. Birkaç genç sağa sola koşturuyordu. İl dışından gelenlere, akşam kalınacak olursa yatacak yer bulmak, yiyecek ayarlamak, evlerine haber vermek gibi işlerin meşguliyeti gerginliği biraz gevşetti.

—Ne o Yeter ana, tam tekmilli gelmişsin?

—N’apayım kız, geçenki gibi uzun sürerse kazak neyim alayım da üşümeyelim dedim.

—Valla pek tedbirli kadınsın. Biz aceleden çıktık...

—Tedbirli olmasak n’apacağız? Sizin memleket burası. Bizimki Fizan gibi.

İçeriye avukatların girmesiyle herkes tekrar kapıyı gözetler oldu. Birkaç saat suskunlukla geçti. Avukatlar çıkınca hepsi birden ayaklandı. Avukatlar yanlarına geldiklerinde kimseden çıt çıkmıyordu.

—Temsilcilerle görüştük. Durumları iyi. Hepinize selamlarını gönderiyorlar, ellerinizden öpüyorlar. Başka bir cezaevindeki arkadaşları sürgüne gönderildiği için koğuşlara girmiyorlarmış. Arkadaşları yerlerine geri getirilene kadar devam edeceklermiş. Özel bir gerginlik yok, diyorlar. Sakin olmanızı, telaşlanmamanızı istiyorlar. İdareyle görüşüyorlar. Sizden de bir heyetin içeri alınıp kendileriyle görüştürülmesini istiyorlar. Birazdan haber gelecek.

Avukatın ağzından çıkan son cümlelerle hepsi birbirinin yüzüne baktı. Sonra tekrar avukatlara döndüler. Avukatlar, telaşlanmamaları yönünde bir iki teskin edici söz edip sustuklarında peş peşe sorular gelmeye başladı:

—Yiyecek içecekleri var mıymış?

—Sigaraları var mıymış?

—Aman sıkı giyineylerdi...

—Paraları var mıymış?

—Kız parayı ne yapacaklar, dükkana mı gidecekler?

—Ne bileyim? Bende kafa, beyin kalmadı...

Avukatlar her sorularına olumlu yanıtlar verdiler. Birçok soruyu da birazdan içeri girenler kendileri sorarlar, diye geçiştirdiler.

Soracak bir şey kalmayınca üçerli beşerli gruplarla kulisler başladı.

—Kim kim girer ki içeriye?

—Açık görüş yapacaklar desene.

—Latife Ana girer kız. O bilir ne yapacağını, ne diyeceğini.

—Şu kızcağızı da alsalar bari. Yazık nişanlı... görüverirdi.

—Girer girer, üç dört kişi alırlarsa o da girer.

—Çocuğu yeni tutuklananlar hiç heves etmesin. Yıllardır yavrusunun kokusunu duymamışlar var.

—Hep de yavru kucaklamaya girilmesin kız anam. Çocuklar ne diyecekler, ne isteyecekler güzelce aklında tutabilecekler, doğruca bize söyleyebilecekler girsin. Gerginlik yok diyorlar ya belli mi olur? Daha altı ay önce n’aptırıverdiler? Biz yine tedbirli olalım.

Beklenen haber geldi. İçeri girecekler yüzlerinde belli etmek istemedikleri gülümsemeleriyle girdiler büyük kapıdan. Parka yine bir sessizlik çöktü. Bir saat sonra kapı gürültüyle açılınca parktakiler ayaklandı. Çıkanlar ağır ağır kalabalığa yaklaştılar. Parktakiler, gelenlerin yüzlerinden içerinin durumunu okumaya çalışıyorlardı. Latife Ana beyaz, çizgisiz yüzünde hiçbir kıpırtı olmadan kalın sesiyle açıklamaya başladı:

—Temsilci çocuklarla konuştuk. İyiyiz dediler. Yiyecekleri, içecekleri yetecek kadar varmış. Hepsi gocuklarını giymiş sırtlarına. Telaşe etmeyin ama buradan da ayrılmayın dediler. Bakarsınız ortalık karışır, saldırırlar dediler. Hepinize ayrı ayrı selam ettiler. Hepinizi çok sevdiklerini söylediler.

Endişeli gözler buğulandı. Eşarplarının uçlarıyla gözlerini silenler oldu.

Açıklama devam ederken birkaç polis, ellerindeki telsizleri sallayarak yaklaştı. Latife Ana sustu. Diğer analar birbirlerine sokuldular. Polisler doğrudan Latife Ana’nın karşısına dikildiler.

—Dağılın, burada beklemeyin!

Latife Ana’nın yüzünde gergin çizgiler belirdi.

—Niye? Devletin parkında oturmak da mı suç?

—Dağılın dediysek dağılın! Sizin derdiniz parkta oturmak falan değil.

—Ya neymiş? Biz buraya oturunca devletiniz mi yıkıldı? Gidin buradan, bizi rahatsız etmeyin!

Polisler tehditle başlarını sallayarak gittiler. Diğer analar bir söz bekler gibi duruyorlardı. Latife Ana elindeki battaniyeyi küfrederek yere fırlattı:

—Serin bütün battaniyeleri. Hava güzel, çadıra falan lüzum yok. Gece de burada kalırız. Hiç kimse bir yere gitmesin. Hatta telefonunu bildikleriniz varsa çağırın, onlar da gelsin. Biz kalabalık olursak hiçbir şey yapamazlar. Asker arabaları falan girmeye kalkarsa, atarız önlerine kendimizi, sokmayız. Çocuklara bir şey yapmadan önce bizi çiğnemeleri lazım.

Çabuktan battaniyeler serildi. Okulundan, işinden çıkanlar, küçük gruplar halinde ziyarete gelmeye başlamışlardı. Her gelen, ya bir çiçek, ya yiyecek, içecek bir şeyler ya da sazları, gitarlarıyla geliyorlardı. Kendileriyle ilgili türkülerde anaların yüzleri daha da aydınlanıyordu. Türküler bitince çaylar demlendi. Cezaevinin bulunduğu mahallenin kadın muhtarının getirdiği pastalar, birkaç sendikanın gönderdiği kumanyalar açıldı. Kimsenin iştahı yoktu. Tek tük alanlar da başlarını çevirip, cezaevini görünce geri bırakıyorlardı.

Gece ilerledikçe kalabalık, küçük sohbet gruplarına bölündü.

—Senin herif nerde? Her zaman senden önce gelirdi.

—Herifi öteki cezaevine saldım. Büyük oğlum da orada yatıyor ya.

—He öyleydi. Seninki şimdi orayı şenlendiriyor desene.

—Aman şenliği mi olurmuş?

—Melahat hanım, beyin sana kıyamamış, buraya göndermiş. O cezaevi tarlaların ortasında. Kuş uçmaz, kervan geçmez. Buraya baksana, gençler vızır vızır.

—Tabii kız, bilmem mi, Kazım abi karısına kıyamaz. Herkes bizimki gibi mi? Ben evden zor kaçtım vallaha. Herifin suratı teneşir tahtası gibi. Hep sen mi gideceksin böyle şeylere deyip dikiliyor. Sen ben gelmesek kim gelecek de çocuklara sahip çıkacak?

—Analık başka şey canım. Babalar biraz duyarsız oluyor.

—O hoo Halime hanım, sen bizi temelli öldürdün.

—Sözüm buradan dışarı Mehmet abi. Gelmeyen babalara dedim.

—Bak, İzmirliler de gelmiş. Çocukları yeni tutuklandığında görsen nasıl ağlıyorlardı. Kadın alışmış şimdi bak. Buraya bile geliyor.

—Alışır, hepimiz alıştık. Tek çocuklarımızın canları sağ olsun da. Hepimiz aynıydık. Öpe koklaya büyüttük. Evlada dayanılır mı?

—Yeni gelen analar pek çekingen. Polisi görünce yüzleri değişiveriyor.

—Herkes senin gibi yürekli mi? Sen senelerdir cezaevi kapılarındasın.

—Yüreklilikle ilgisi yok. Ne yapabilirler ki? Biz anayız. Ne olursa olsun sahip çıkarız evlatlarımıza. Ölüm de olsa zulüm de olsa yine geliriz.

—Bir iki geldi gittiler mi, onlarda da korku falan kalmaz. Hele bir cop yemenin tadına baksınlar. İnsan copu kafasına yemeyince dank etmez bazen.

—Kız sen de ömürsün valla.

—Kadın kısmı sopaya alışıktır, bir şey olmaz. Hepimiz kocalarımızdan yemişizdir bir iki. Polisinki de ancak o kadar. Dayaktan da yılarsak yuh olsun bize. Hem ben elli yaşıma gelmişim, öldürsünler isterse. Evladımın kılına zarar geldikten sonra n’apayım ben bu dünyayı?

Sohbetler parktakilerin sinirlerini iyice gevşetti. Neredeyse karanlığın çöktüğünü bile fark etmediler. Latife Ana hiç oturmuyor, gelene gidene bakıyor, etrafı kontrol ediyordu. Her gelenin selam verip hal hatır sorduğu ince, uzun bir delikanlıyı usulca yanına çekti:

—Siz gidin Halil İbrahim, durmayın oğlum burada. Gece ıssız bilip alıp götürmeye falan kalkarlar...

—Götüremezler yenge. Hem ben gitsem arkadaşlar gitmez.

—Giderler giderler. Ben hepsine söylerim şimdi. Mehmet içerden haber saldı, gençler gitsin dedi, derim. Hem bizim bir ihtiyacımız falan yok. Sabah geri gelirsiniz. Baksana alıcı kuş gibi bakıyorlar. Bizi götürürlerse pek bir şey yapamıyorlar. Ama gençleri pek hırpalıyorlar. Hem mahsus gözümüzün önünde yapıyorlar, üzülüyoruz. İçerdekileri çıkarmaya çalışırken yenilerini sokmayalım İbo.

—Tamam, yenge, gideriz. Yine girerseniz selam söyle Mehmet abime. Onu çok sevdiğimi söyle. Bu gece adının bütün şehre yazılacağını söyle.

Gece ilerlediğinde ateşin etrafındaki kalabalığın göz kapakları ağırlaşmaya başlamıştı. Kazım amca sopasına yaslanarak ayağa kalktı:

—Haydin analar, hepiniz yatın, ben nöbetçiyim.

Diğerlerinden daha genç bir ana takıldı:

—Kazım amca sende kalp vardır. Bir şey olursa nöbetçisiz kalmayalım?

Kazım amca gövdesini dikleştirdi:

—Kazım amcan neler gördü kızım? Geçen sefer bir hafta yattım ben burda. Gözümü bile kırpmadım. Ben nöbetçiyken kimse yanaşamaz. Aha bu değnekle var ya, Amarika ordusu gelse sokmam.

Kazım amca dışındakiler bir yanları neşe, bir yanları endişe, battaniyelerine kıvrıldılar. Fark etmeseler de hepsinin yüzü cezaevi kapısına dönüktü. Biri kımıldasa hepsi birden gözlerini açıyorlardı.

—N’oldu, niye kalktın?

—Ortalık hareketlenmeye başladı. Askerler gidi gidiveriyorlar.

—Yok bir şey. Nöbet değişiyorlar herhalde.

—Şimdi biz burda oturuyoruz diye onlar arka taraftan sessizce girmeye kalkmasınlar? Çocukları uykuda bastırırlarsa...

—Git kız, onlar hiç uyur mu böyle zamanda? Benim oğlan diyordu, anne sürekli nöbet tutuyoruz. Senin benim aklıma gelen onların haydi haydi aklına gelir.

—Olsun, biz yine de bir kontrol edelim de tevekkülü Allah’a. İki üç ana şuradan görünmeden çıkalım. Gezintiye çıkmış gibi arkaları falan kolaçan edelim. Giriyorlar gibi görürsek bağırırız, çocuklar duyar herhalde, ona göre hazırlanırlar.

—Gece vakti gezinti mi olurmuş? Polisler görürse demezler mi ne geziyorsunuz?

—Desinler. Bizim evimiz şurada, hastamız vardı deriz. Hem memleketin sokağında gezmek de mi yasak? Kimse karışamaz. Yalnız, pek tanınmayanlarımız gitsin.

—Bir saat oldu gelmediler. Bunların başına bir iş gelmesin?

—Valla ben de küşümlendim.

—Gidip bir bakalım mı? Şehri de bilmezler bunlar.

—Kaybolmazlar canım. Ben dedim onlara, minareyi kaybetmeden gezin diye.

—O zaman yakalandılar.

—Bunları alıp kaybetmesinler.

—Ağzını hayra aç. Bir şey olmaz. Yaşlı kadınları kim n’apsın?

—Öyle deme, n’olur, n’olmaz.

Kazım amcanın gür sesi duyuldu az ilerden. Sopasını kaldırmış, yaklaşan beş altı kişiye bağırıyordu:

—Yaklaşmayın! Kimsiniz?

Telsiz sesleriyle durum anlaşıldı. Ağaçların altından çıkanlar birden etraflarını sardılar. Latife Ana’nın kalın sesi duyuldu en son:

—Kol kola girin, kenetlenin!

Hepsi birbirlerine kenetlendiler. Sonra çığlıklar, feryat figan gürültüler. Küfürler telsiz seslerine karıştı.

Üç yaşlı kadın şehrin dışında ellerinde çantalarıyla gecenin bir vakti sessiz sessiz yürüyorlardı. Gelen geçen arabalara el kaldırıyorlar, şoförler ya hiç yüzlerini çevirmiyor ya da umursamazca bakarak geçip gidiyorlardı.

—Ötekiler meraklanmıştır şimdi Melahat hanım. Şehri bilmiyoruz. Hiçbirimizde de para yok.

—Keşke karakolda tutsalardı bizi.

—Mahsus yaptılar kardeşim. Biz il dışından geldik, taksi neyim tutacak paramız da yok diye getirip ta buraya bıraktılar.

—Bunların hiç mi anası babası yoktur? Pis pis hareketler... Güya arama yapıyorlar. Ben de dedim amma o polis kıza; karıştır karıştır, rahmetli amcandan başka karıştıran olmadıydı.

—Ağzımızı kapattılar. Bağıramadık bizi götürüyorlar diye. Biz neyse de, valla sana bir şey oluverecek diye korktum. Katıldın gittin.

—E, nasıl döneriz şimdi?

—Bir insan evladına rastlarız herhalde.

—Ya çocuklar?

—Haydi analar, şehir bu tarafta.

Kaldırımdakiler

Mestan, elinde ikili sefertası, omzunda küreği, başı yukarda, çabuk adımlarla, haftanın yedi günü beklediği caminin sağ yanındaki kaldırıma yürüdü. Kendi gibi sabahın alacasında gelip akşam gün inerken evinin yolunu tutan kalabalığı görünce yürüyüşünü biraz dikleştirdi. “Selamünaleyküm” deyip küreğini tam önüne indirdi. Gıcır gıcırdı kürek. Mestan, son model bir otomobile önemsemezce elini atmış gibi yaslanıyordu küreğinin sapına. Gözleri yolda, her an ayağa fırlayacakmışçasına kaldırımın kenarına oturmuş ameleler, “aleykümselam” dediler küreğe bakarak.

Veli orta boyluydu. Atletik yapılı, saçları hep ıslak ve diğerlerinden daha gençti. Konuşurken hızlı hızlı devinirdi vücudu. Hiç görülmemişti yüzüne gölge düştüğü. Hep gülerdi, neşeliydi.

“Aleykümselâm Mestan ağa,” dedi Veli de. Sonra uzandı, küreğe elini sürdü:

“Traktörü yenilemişsin Mestan ağa? Sana iş mi dayanır artık? Uğur kadem olsun.”

Mestan, gururlu gülümsemesine engel olmak için duruşunu değiştirdi, cevap vermedi. Veli alayla ekledi:

“Hele şu çalımlara bak hele! Sakallıya selam vermezsin artık. Ağalığın şanındandır, bir cıgara dağıt da hayrını gör malının.”

Mestan tutamadı kendini, dudağının üzerinden kalınca bir kalem çekilmiş gibi duran ince bıyığı uzadı, elmacık kemikleri belirginleşti:

“Ağalık sende Deli Veli. Masraf ettik oğlum. Dostlar versin de biz tellendirelim.”

Veli gömlek cebinden Birinci paketini çıkardı çabucak:

“Buyur ağam, lafı mı olur?”

Mestan pakete baktı, kıpırdamadan;

“Uçlu yok mu uçlu? Öteki cebine sal hele elini. Müşteri işi etme oğlum bize.”

Veli devinimle ayağa kalktı, dirsekleri erimiş, omuzlarındaki meşinleri parlamış ceketini açtı iki yana:

“Valla yok.” Alaylı devam etti: “Olsa, senin gibi bir ağaya iki dedirtir miyim?” Mestan suratını astı:

“Sabah sabah eğlenecek bir şey bulamadın mı? Git yaşıtlarınla oyna oğlum,” deyip Veli’nin elindeki paketi aldı, bir tane çekip geri verdi. Ceketinin üst cebinden kara ağızlığını çıkardı, sigarayı yerleştirdi, yanındakinin sigarasından yaktı, çömeldi.

Karşıdan bir kamyonet görününce Mestan lafı bıraktı usulca geri çekilip yola çıktı. Arabanın kaldırıma doğru yanaşmasıyla hepsi birden ayaklandılar. Arabaya en yakın olan Mestan’dı. Küreğini yüzüne doğru kaldırmış, elini arabanın kasasına atmıştı. Adam üç parmağını gösterip kolunu havaya kaldırarak,

“Üç tane genç lazım, kartlaşmışlar binmesin!”

O anda dört kişi birden atladı kasaya, üçü genç, biri orta yaşlı. Mestan binemedi. Kasadakilerden ümçü el kol hareketleriyle başkalarını bindirmemeye çalışıyorlardı. Elleriyle kasaya sıkı sıkı tutunmuşların parmaklarını açmaya çalışıyordu bir diğeri.

Adam gaza bastı. Ameleler, her metrede birkaçı azalarak koştular arabanın yanı sıra. Kasadaki orta yaşlı, boyacı şapkasını kaldırdı havaya, sevinçle bağırdı:

“Yallah tazyik!”

Bir eliyle de kamyoneti okşuyordu. Kamyonet iyice uzaklaşınca koşan kimse kalmadı. Alışık alışık geri döndüler kaldırıma.

“Kısmet değilmiş,” dedi Mestan. “Öyle,” dedi diğerleri. Gözleri yolda, eğreti oturuşlarıyla çöktüler yine kaldırıma.

Mestan, belli etmeden ceketinin iç cebindeki pembe çerçeveli aynasını çıkardı, yüzüne baktı. Üç günlük tıraşlı yüzü keyfini bozdu. Hele şu aklar…

Veli, Mestan’ın hareketini fark etti. Zil çınlaması gibi sesiyle:

“Mestan ağa, aynan da kıyakmış. Tam Çukurova ağalarının işi,” dedi.

Mestan tedirgin oldu. Eğlence bulmakta Veli’den geri kalmayan İsmail sırıttı:

“Kızının aynasıdır lan. Teey Mestan ağa, adam bir erkek aynası alır kendine.” Kalabalığın ucundan bir diğeri mırıl mırıl söylendi:

“Arkadan çıkanı yiyor dürzü. Hiç paraya kıyar mı?”

Mestan damağını şaklatarak aynayı cebine koyacaktı ki, Veli yaltaklanarak tuttu ucundan:

“Oh! Mestan ağam, ver bir bakayım şu bey aynasına. Bizim gibi fıkaralar nerde görsün aynayı tarağı?”

Mestan sinirlendi, aynayı çekti kurtardı, cebine koydu, ayağa kalktı.

Veli, Mestan’ı bırakıp aniden yola zıplayınca tüm sohbetler kesildi. Hepsi birden yekindiler. Veli ellerini boru yapıp bağırdı:

“Yavru! Gelene bak gelene! Arabacı beğenmemiş bizim Merbolin’i...”

Bir diğeri yine mırıldandı:

“İyi oldu dürzüye!”

İsmail de kalktı:

“Merbolin! Hoop, salla hele şapkayı. Oğlum adam genç dedi, sen ne diye binersin? Şimdi de salla salla...”

Merbolin, okunmaz hale gelse de kaldırımdaki herkesin bildiği, Mehmet’in bir an bile başından eksik olmayan boyacı şapkasındaki yazıydı. Herkese olduğu gibi Merbolin’e de bu ismi Veli takmıştı.

Merbolin Mehmet gülerek geldi, yanlarına çöktü. Diğerleri alaya devam ediyorlardı. Biri şapkasını kaptı başından, öteki saçsız başına şaplak attı. Merbolin gülerek okkalı bir küfür savurdu ikisine de. Çocuklar gibi koşuştular caminin önünde.

Kaldırımın önünden sabah telaşında hızlı hızlı işine gidenler geçiyordu. Kimi takım elbiseli, kimi kot pantolonlu, kimi tayyörlü kadınlar, erkekler.

Kaldırımdakilerin en yaşlısı Hasan saatine baktı, “Güneş kızdırır birazdan,” dedi kendi kendine.

Sekiz çocuğunun en küçüğüne öğretmeni, çalışkan diye almıştı bu saati. Hasan da çocuk yaşta saati ne yapacakmış diye alıp kendi koluna takmıştı. Saatin üstünde bir fare, bir kuş resmi vardı. Kırmızılı, mavili, morluydu kordonu. Hasan sık sık bakardı saatine. Burada bekleşenlerin çoğu da Hasan’dan öğrenirdi saatin kaç olduğunu.

Veli Hasan’ın saatine baktığını görünce laf verdi:

“Bugün gelmez artık ikişer üçer götürenler.”

“Gelmez, gelmez,” dedi Hasan.

Bir diğeri ortalığa söyledi:

“Mütayit işi mesaili kardaşım. Adam gündelik veriyor. Sabah erkenden alıp, akşam gün inerken paydos etmeli ki, verdiği pangınotların karşılığını alsın.”

Mestan yandan sokuldu:

“Boşa bekliyoruz, nasip değilmiş bugün ekmek yemek,” dedi. Konuşurken diğerlerinin tepkisini ölçüyordu. Veli fark etti:

“Vay uyanık Mestan ağa! Bizi gönderip iş kapacak,” dedi.

Mestan bir şey diyecek gibi gözlerini kocaman açtı, bıyığı toplandı, dudakları kıpır kıpır etti. Veli önemsemeden yola döndü yine.

Sohbetle ilgisiz yola bakıp duran Merbolin kıpırdandı. Sonra Veli’ye döndü, kaş göz ederek karşıdan gelen yeşil bluzlu kadını gösterdi. Veli kalktı Merbolin’in yanına geçti. Saçını sıvazladı. İç geçirir gibi elini göğsüne götürerek:

“Aaah aah! Şu yaşıma geldim bir yeşil giyemedim,” dedi.

Merbolin sırıtarak bıyıklarını okşadı. Kadın kaşının birini kaldırıp Veli’ye ters bir bakış attı:

“Oha! Sahibine söyle de ara sıra yeşil çayıra bağlasın seni,” dedi, adımlarını hızlandırdı.

Veli arkasından bağırdı:

“Sen bağlasana anam!”

Kadın ilerden başını çevirdi, dilini kocaman çıkardı. Geniş kalçalarını umursamazca sallayarak yürüdü gitti.

Az önceki olayları dikkatle izleyen Hasan duramadı:

“Ayıptır Veli, hepinizin anası, bacısı var,” dedi yumuşacık sesiyle.

“Bunlar yollu Hasan abi,” dedi Veli de.

“Olsun,” dedi Hasan,” Ekmek peşinde böyle işler olmaz, bereketi kaçar.”

Öğle sıcağında kaldırımın üzerine karşıki kahveden aldıkları gazeteleri serdiler. Üstüne azıklarını açtılar. Mestan sefer taslarını çıkardı, ikisini yan yana koydu. Birinde iki tane küçük haşlanmış patates, diğerinde sulu yemek vardı. Cebinden de bir hıyar çıkardı. Patatesleri özenle soydu, cebindeki enfiye kutusundaki tuza buladı buladı attı ağzına. Sulu yemeği de kafasına dikti. Hıyarı kütür kütür dişlerken İsmail çakısını uzattı:

“Soy da ye lan! Azcık medeniyet öğren.”

Mestan bir ısırık daha aldı hıyarından:

“Bunun asıl vitamini kabuğunda, sen ne bilirsin oğlum? Zengin karılar kabuklarını her yanlarına sürüyorlar da kaymak gibi oluyorlar.”

Veli duramadı:

“Mestan ağa doğru söylüyor. Hıyarı hep kabuklu yediğinden bakın onun derisi de kaymak gibi.”

Mestan küskün küskün suratını çevirdi. Köşeden mırıl mırıl söylendi biri:

“Soysa hıyar ufalacak. Pinti dürzü.”

Azıkları tükenince sigaralarını yaktılar. Mestan yemeğini en önce bitirse de en son yaktı sigarasını. Derin derin somurdu ilk nefeslerini. Sofra yaygısı ettikleri gazete parçalarına bakıyordu birkaçı. Mestan da kendi gazete parçasını yerden kaldırdı, gözlerine yanaştırdı. Dudakları kıpır kıpır etti. Sonra gazeteyi biraz uzağına tuttu, en güzel nasıl görüneceğini bulmaya çalıştı. Yanında oturan hızlı partici Sabahattin’i dürttü:

“Görüyon mu, karıların paşası vallaha. Giymiş asker giyitlerini, doğuda fink atıyor. Büyük karı vallaha.”

“De git işine!” dedi Sabahattin, “Karıdan başkan mı olur? Olursa da, aha senin gibilere olur.”

Mestan kızmadı, özenle katlayıp cebine koydu gazeteyi. Sonra,

“Ya seninki?” dedi, “Meclise bile giremediniz. Mepussuz parti mi olur?”

Biri daha sokuldu yanlarına:

“Mestan doğru söylüyor Sabaddin. Mepusu olmayan parti tüfenksiz candırmaya benzer. Mepus ne demek? Memleketin dirliğini düzenini sağlamak demek. Seninkilerin mepusu olmayınca dirliği düzeni nasıl sağlayacak?”

Sabahattin elini salladı:

“Bunlarınki sanki pek dirlikçi. Batırdılar memleketi. Zam zam zam.”

Mestan gözlerini iyice açtı:

“Yapacaklar tabii. O kadar iş yapıyorlar. Kolaynan mı? Adım atması paraynan kardaşım. Biz babam rahmetlikten beri Demigratlıyızdır. Neden? Çünkü faydasını gördük. Bizim köye senelerce bir ufak çivi bile çakmadı sizinkiler. Demigratlar gelince bir çeşme yaptılar, aha bileğim gibi su akar. Altına koysan, koca karpuzu yarar atar öteye. Bir de tatlıdır suyu, şeker şerbeti gibi.”

Hasan öteden konuştu:

“Yahu bırakın şu işleri. Üç kuruş para mı soktular cebinize? Sabahattin, daha dün sen demedin mi, akşama kadar eşya taşıtmaktan canımı çıkardılar da iki lokma yemek bile söylemediler, diye?”

“Öyle deme Hasan abi,” dedi Sabahattin, “Onlar çok zorladılar da ben almadım. Yardım olsun partimize, dedim.”

Mestan küçümseyerek:

“Git kardaşım, iki bitin bir okka gelir. Senin neyine partiye yardım yapmak?” Sabahattin bir şey bulmuş gibi:

“Aha böyledir sizin particiliğiniz. Para yoksa marş basmaz.”

Tartışma alevlenerek devam ederken camiden ezan sesi yükseldi. Bismillah, diyen kalktı. Yalnız bir üçü ağırdan aldı, oyalandı. Diğerleri cami kapısından girene kadar gözetlediler. Sonra tekrar oturdular yerlerine.

Ali’ydi bunlardan biri. Ali, yanında utangaçça oturanın omzuna koydu elini:

“Seni yeni görüyom delikanlı?”

Yanındaki sıkıntıyla gülümseyerek:

“Yeni geliyom abi,” dedi.

“Adını bağışla hele?”

“Haydar.”

“Adın da kendin gibi güzelceymiş. Camiye gitmez misin sen? Yoksa Kızılbaş mısın?” dedi Ali belli belirsiz gülerek. Haydar başını eğdi, ses etmedi. Ali cevap bekler gibi yüzüne bakıyordu. Haydar iyice sıkıntıya düştü, zorlama gülerek etrafına baktı.

“Saklama aşiret, biz de Aleviyiz,” dedi Ali. Haydar rahatladı, elindeki küreği yatırdı. Onları dinleyen Satılmış cebinden sigarasını çıkardı, Haydar’a uzattı:

“Ben görüverince bildim canım, bu kesin bizden, dedim.”

Ali kalktı karşı kahveden bir gazete parçası getirdi. Zorlayarak Haydar’ı üzerine oturttu. Haydar sigarasından bir nefes alıp, sıkılganca sordu:

“Beş vakit de giderler mi?”

“Giderler dürzüler,” dedi Ali.

Satılmış düzeltti:

“Yok, beş vakit gitmezler. İş kaptırırız diye cumayı bile eksik kılıp geliyorlar. Bunların Müslümanlık fasaryadan.”

“Bizim gibi tutkun da değillerdir,” dedi Ali, “iş dedin mi birbirlerinin boğazına sarılırlar. Kimse kimsenin gözünün yaşına bakmaz.”

Cami kapısında bir kaynaşma oldu. Ameleler en önden çıktılar, çabuk çabuk geldiler kaldırıma. Satılmış “Allah kabul etsin,” dedi Hasan’a. Hasan “Cemi cümlemize,” dedi saçını düzeltip şapkasını başına yerleştirirken.

Pek konuşmayan Zeki hayranlıkla:

“Hoca afat konuştu kardaşım. Cihan bilgisini yiyip yutmuş mübarek,” dedi. Mestan, Ali’nin yüzüne baktı belli belirsiz. Ali dudaklarını sıktı, öbür tarafa çevirdi yüzünü. Mestan, Zeki’ye bir kaş göz etti, ardından Ali’ye duyurmak ister gibi sesini yükseltti:

“Hoca efendi ne diyor? Hepimiz günahkâr mahlûkatız. İşimiz gücümüz dünya işi. Allahü teâla, beş vakit kılmazsınız, büyük günah işlersiniz. Hiç olmaya cumaları gelin de karşıma çıkmaya yüzünüz olsun, dermiş. Kurban olduğum Allah, herkese karşısına çıkacak yüz nasip etsin!”

Ali yumruklarını sıkmıştı ki karşıdan yaklaşan iyi giyimli adamı gördü durdu. Kalabalık bir anda dalgalandı. Konuşanlar laflarını yarım bıraktılar. Adam: “İyi günler,” deyince hepsi birden ayağa kalkıp umutla yaklaştılar. Adam, etrafını saran kürekli insan kalabalığından korkmuş gibi gözlerini kırpıştırdı, geri çekildi.

“Amele mi ararsın beyim?” dedi biri. Ötekiler geri kalmamak için “Kaç kişi lazım?”, “İş yakında mı?” gibi sorularla adamın çevresindeki halkayı biraz daha daralttılar. Adam yutkunarak;

“Evet beyefendi eşya taşınacaktı, burayı tarif ettiler,” dedi.

“Haydi gidek,” dedi Mestan adamın koluna girip çekti. Merbolin, Mestan’ın önünden geçip adamın diğer koluna yapıştı. Adam ne yapacağını şaşırdı, kalakaldı. Bir yandan da üstünü başını düzeltmeye, “Rica ederim,” diyerek kollarını kurtarmaya çalışıyordu.

Mestan, Merbolin’in elini itti sertçe:

“Müşteriyi çekiştirme oğlum, beni götürüyor işte.”

Merbolin ani bir hareketle adamın öbür yanındaki Mestan’ın yakasını toplayarak:

“Başlarım şimdi senin oğlunun babasından. Koca şehrin uyanığı sen misin lan?” dedi.

Mestan Merbolin’den yakasını kurtarıp tekrar adama yanaşırken Merbolin’den sert bir tekme yedi. O andan sonra sıkı bir kavga başladı. Kürekler havada şakırdıyordu. Diğerleri kavgayı seyre durdular. Hasan, ayırayım, dedi ilkin. Sonra güç yetiremem diye karışmadı.

Adam korkuyla uzaklaşırken Satılmış sessizce peşine takıldı. Adamdan bir an bile gözlerini ayırmayan Ali de Satılmış’ın ardından kalktı. Haydar: “Ben de geleyim mi?” der gibi Ali’nin yüzüne bakarak boynunu büktü. Ali, “Sen yenisin, hele biraz otur,” deyip koştu, Satılmış’a yetişti. Satılmış’la bir iki itişip kakıştıktan sonra adamın diğer yanına geçti, uzaklaştılar.

Kavganın kızıştığı bir anda Veli, “Polis geliyor!” diye bağırdı. Mestan da Merbolin de hemen kürekleri indirdiler. Kaldırımın kenarına geçtiler. Yüzlerinde en masum ifadeler, bir iki adım arayla küreklerine yaslanıp çömeldiler. Veli kahkahayı patlattı. Diğerleri de katıldı Veli’ye.

Birkaç saat sonra kaldırımdakiler yılgın yüzleriyle, sessiz oturuyor, yola da bakmıyorlardı.

“Bugün ekmek yemek nasip değilmiş,” dedi Mestan.

“Değilmiş,” dedi Hasan.

Gökyüzü al al oldu. Kaldırımdakilerin gölgeleri uzadı, yüzleri bakır gibi kızardı. Şapkalı olanlar şapkalarını çıkarıp yeniden sıkıca taktılar başlarına. “Haydi eyvallah,” diyen ayrıldı. Birkaç dakika sonra kaldırım bomboş kaldı.