gülsüm cengiz

k a d ı n l a r    i ç i n
s ö y l e n m i ş t i r

Anadolu’da Kadınların Şiirli Tarihi

İnceleme-Araştırma

Şiir Antolojisi

Gülsüm Cengiz

Kadınlar İçin Söylenmiştir
–Anadolu’da Kadınların Şiirli Tarihi–

Evrensel Basım Yayın 451

© Evrensel Basım Yayın 2011

Birinci Basım: Ekim 2011
İkinci Basım Aralık 2012

Sertifika No 11015

Genel Kapak Tasarım: Savaş Çekiç

Kapak Uygulama: Devrim Koçlan

Kapak Resmi: Zehra Aral

Epub Tasarım: Papersense Tasarım Stüdyosu

Doğa Basın Yayın

Dağıtım Ticaret Limited Şirketi

Tarlabaşı Blv. Kamerhatun Mah.

Alhatun Sk. No: 25

Beyoğlu/ İstanbul

T: 0212 255 25 46

F: 0212 255 25 87

www.evrenselbasim.com

bilgi@evrenselbasim.com

BU KİTABIN ÖYKÜSÜ

1991 yılının son günleriydi. Türkiye Yazarlar Sendikası’nın aracılığıyla Ankara’daki British Council’dan bir mektup aldım. Zarfın içinde, British Council Kültür Ofisi’nin Ege Üniversitesi’yle birlikte yapacağı 20. Yüzyılda Kadın İmajları konulu seminer için başvuru, bilgi ve katılım formu vardı. O toplantıya “20. Yüzyılın Son Çeyreğinde Türkiye Şiirinde Kadın” başlıklı sunumla katılmak istediğimi belirttim. Başvurum kabul edildi. Sunumumu hazırlamak için yoğun bir araştırma ve çalışma içine girdim. Bu çalışma sırasında Kemal Özer de şair, şiir, kitap adı önererek bana katkıda bulundu. Şiirlerin ve bildirinin İngilizceye çevirisini ise Georgina Özer gerçekleştirdi. İkisine de teşekkür borçluyum.

13. Türkiye İngiliz Edebiyatı Seminer’i 13.4. 1992 - 15.4.1992 tarihlerinde İzmir Atatürk Kültür Merkezi’nde gerçekleştirildi. Seminerde benim dışımda Ülker İnce “Cumhuriyet Sonrasının İlk Kadın Yazarlarından Olan Nezihe Meriç’in Yapıtlarında Değişen Kadın İmajları; Füsun Akatlı “Türk Edebiyatında Kadın İmajları”; Erendiz Atasü, “Türk Romanında Kadın ve Erkek Yazarların Yarattığı Kadın Tipleri” başlıklı sunumlarıyla, Buket Uzuner de katılımcı olarak yer aldı.

Ülkemiz şairlerinin 1970’den sonra yazdıkları şiirlerdeki kadın temasını araştıran “20. Yüzyılın Son Çeyreğinde Türkiye Şiirinde Kadın” konulu sunumum hem yabancı katılımcılar hem de Türkiye’deki çeşitli üniversitelerden gelen bilim insanları tarafından büyük bir ilgiyle karşılandı. Bu da bana, doğru bir şeyler yaptığım konusunda cesaret verdi.

Etkinlikten birkaç ay sonra, Hürriyet Yayınları’nın Cağaloğlu bürosunda çalışan Sennur Sezer ile Adnan Özyalçıner’in yanına uğramıştım. Sohbet sırasında bu çalışmadan söz edince, Sennur Sezer, bunu kitap olarak hazırlamamı önerdi. O gün için cesaret edebileceğim bir iş değildi; ama “kurt” girmişti beynimin içine. Bu düşünceyle, yıllarca bu konuya uyan şiirleri araştırarak bulduklarımı biriktirdim. 1998 yılında, TRT 2’de yayınlanan Ateşi Çalanlar başlıklı şiir programında hazırlayıp sunduğum Yeraltında Sesler Var (madenci şiirleri) ve Dokuruz Ha Dokuruz (dokuma işçileriyle ilgili şiirler) başlıklı programları izleyen Eray Canberk’in önerisi sonucunda, birlikte Emek Şiirleri seçkisini hazırladık. Selam Yaratana ve Ellerimiz Günışığı adlarını taşıyan iki ciltlik bu çalışma 2000-2001’de yayınlandı. Bu çalışma sırasında da, kadınların yaşam içindeki yerini belirleyen, kadını bir şiir nesnesi değil de yaşam koşullarıyla, sorunlarıyla, özlemleriyle, mücadelesiyle bir özne olarak ele alan şiirleri derlemeyi ve konuyla ilgili notlar almayı sürdürdüm. Sonunda, bu çalışmayı kitaplaştırmaya karar verdim.

Amaç ve Kapsam

Bu kitabın amacı; insanlık tarihinin başından bu yana Ege’den Mezopotamya’ya, Karadeniz’den Akdeniz’e kadar yaşadığımız ve kültürel açıdan etkilendiğimiz coğrafyada çeşitli evrimlerden geçmiş kadın yaşamlarına şiirli bir tanıklık sunmak... Bu şiirler aracılığıyla şairlerin (kadın ya da erkek) kadınlara bakışını ortaya koymak; dolayısıyla şiirlerin yazıldığı dönemlerdeki toplumsal ilişkilere, değer yargılarına, kadının toplumsal yaşam içindeki yerine, kadın erkek ilişkilerine ışık tutabilmek... Tarih boyunca, yaşadığımız coğrafyadaki kadınların durumunu, ekonomik-toplumsal koşulların kadınlara etkisini, kadın sorunlarını, gereksinimlerini, sevinçlerini, acılarını, inançlarını, umutlarını, mücadelesini konu edinen şiirlerden küçük bir demet sunmak... Kadınların yaşam koşullarını ortaya koyarken; değişme istek ve çabalarına, bu uğurda verilen mücadeleye, direnç ve umuda da tanıklık etmek... Kadının ya da daha doğru bir söyleyişle insanın özgürleşmesi için yapılan etkinlikler ve yürütülen mücadele için bir kaynak oluşturabilmek... Kadının cins olarak da emekçi olarak da sömürülmediği bir dünya kurma ve insanın özgürleşme mücadelesine küçük de olsa bir katkı sunabilmek...

Türkiye’de 1960’lı yıllardan başlayarak kendini şiirle ifade eden, kitap yayınlayan şair, yazar kadınların sayısı artmaya başladı. Ancak bu kitap bir şair kadınlar seçkisi olarak tasarlanmadı. Bu çalışmada, 2000 yılının sonuna dek ilk kitabını yayınlamış olan şairlerin konumuza uyan şiirleri değerlendirildi. Anadolu topraklarında tarihsel süreç içinde kadınların ürettiği sözlü ve yazılı kültür ürünleri, şair kadınlara ilişkin araştırmaların sonuçları ve günümüz şairlerinin ürettiği şiirler başka bir çalışmada değerlendirilecektir.

Yöntem ve Uygulama Üzerine

Bu çalışma; kadınların toplumsal yaşam içindeki yerlerine, yaşam çevrelerine, yaşlarına vb. durumlara göre değişik bölümlere ayrılmış ve usta ozanlarımızın dizeleriyle adlandırılmıştır. Bin yılların içinden, çeşitli dönemlerden kırda ve kentte kadınların yaşam koşulları - sorunları Gülten Akın’ın “Kadın Olanın Türküsü”; genç kızlar Fikret Demirağ’ın “Kızım Ürkek İçli Bir Kuştur”; analık durumu Arif Damar’ın “Analar”; emekçi kadınlar Süreyya Berfe’nin “Sevgiyle Başlarız İşimize”; doğunun kadınları Hilmi Yavuz’un “Doğu’nun Kadınları”; bedenini satarak yaşamaya çalışan kadınlar Sabahattin Yalkın’ın “Kör Yaşam”; haksızlıklara karşı çıkarak mücadele eden kadınlar Sennur Sezer’in “Doğuran Bir Kadına Direnç” şiir adlarıyla belirtilmiştir.

Bu kitap bir şiir antolojisinden daha çok, üzerinde yaşadığımız topraklar üzerinde, tarihsel süreç içinde kadının toplumsal yaşamdaki yerine ve durumuna; kadınların duygu, düşünce ve umutlarına şiirler aracılığıyla tanıklık etmeyi amaçlayan bir çalışmanın ürünüdür. Bu konudaki bulgular, kitabın girişinde ve bölüm başlarında belirtilmiştir. Seçki bölümlerinde temaya uyan şiirlere yer verilmiştir. Ancak bu konuda yazılan şiirlerin bütününü bir kitap içinde örneklemek olanağı olmadığı için; bölüm başlarında, yer veremediğim şiirlerin adlarını belirttim, bazılarından dize alıntıları yaptım. Bu kitap, tematik bir çalışmayı kapsadığı için bazı şairlerin yer almaması ve şairlerden alınan şiir sayılarındaki farklılıklar yadırganmamalıdır. Öte yandan, şiirlerinin antoloji, seçki vb. yapıtlarda yer almasını istemeyen kimi şairlerin de şiirlerine yer verilememiştir. İzin ve onay sürecinde yaşamda olmayan bazı şairlerin yasal varislerine ulaşamadığım, bazılarının varislerinden de başvuruma yanıt alamadığım, Fazıl Hüsnü Dağlarca ve Şükufe Nihal’in veraset davaları sürdüğü için yasal sakıncalar nedeniyle şiirlerine bütünsel olarak yer verilememiştir. Bu şairlerin konuya uyan şiirlerinden dize alıntıları yapılarak örnekleme yoluna gidilmiştir.

Şiirlerin yayınlandığı kitap, dergi, seçki, yıllık adları şiirlerin altında belirtilmiştir. Şairlerin geçmişte dergilerde, yıllıklarda, seçkilerde yayınlanan ya da içinde yer aldığı kitabın baskısı çok eski yıllarda yapılmış olan şiirlerinin, en yeni yayınlandığı kitaplar kaynak olarak belirtilmiştir. Ancak seçkide, şairlerin yeni dosyalarındaki yayınlanmamış şiirler de yer almaktadır.

Bu kitap üzerine ilk çalışmalar 1991 yılının son günlerinde başladı; 20l0’un son aylarında bitti. Bitti mi? İstanbul İlk Öğretmen Okulu’ndaki resim öğretmenimiz Selahattin Taran bize sürekli; “resim hiçbir zaman bitmez” derdi. Şimdi onu daha iyi anlıyorum. Bir yapıt için bitti demek gerçekten çok güç. Ancak, uzun yıllar süren çalışmayı bir yerde noktalamak gerektiğine karar verdim. İçtenlikle ve heyecanla hazırladığım bu kitap; büyük bir sabrın ve titiz bir çalışmanın ürünüdür. Kuşkusuz bütünlenmiş bir yapıt olmadığı gibi, içinde kimi eksiklikleri de barındırmaktadır. Bununla birlikte, ülkemiz şairlerinden ulaşabildiklerimin hemen hemen hepsinin yapıtlarını taradım. Sonuçta bu kitap ortaya çıktı. Araştırmacılardan, şair arkadaşlarımdan, bilim insanlarından ve okurlardan gelecek eleştiri, öneri ve katkılarla kitabımın yeni baskılarda daha da zenginleşeceğini umuyorum.

Bu çalışma sırasında öneri, kaynak adı ve destek sunarak emek, bilgi, birikim ve deneylerini benimle içtenlikle paylaşan Kemal Özer, Sennur Sezer, Eray Canberk ve Adnan Özyalçıner’in adlarını özellikle anmak ve sonsuz teşekkürlerimi sunmak isterim. Ayrıca, şiirlerinin bu çalışmada yer almasına izin veren şair dostlarıma da katkı ve anlayışları için teşekkür ediyorum.

Bu kitabın okurla buluşabilmesi için dizgi, düzelti vb. teknik konularda bana yardımcı olan Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümünden öğrencilerim Fidan Solmaz, Pınar Ardıç, Ayşegül Çal, Şeyma Yavuz ve Neslihan Kesen’e verdikleri emek için teşekkür ederim.

Gülsüm Cengiz Kuzguncuk 2010

TARİHSEL SÜREÇ
 VE 
ŞİİRLİ TANIKLIKLAR

Dinsel metinler ve mitolojik öykülerin yanısıra; destan, söylence vb. ürünlerde kadının insanlık tarihinin başından bu yana toplumsal yaşam içindeki durumuna ve geçirdiği değişikliklere ilişkin yoğun ip uçları vardır. Bu ip uçları bize, çeşitli toplumsal sistemlerde kadının yaşadığı koşullar ve şiirin yazıldığı dönemde kadının toplumsal yaşam içindeki yeri konusunda ışık tutmaktadır. Bir tür tanıklıktır; şiirin tanıklığı. Kölelik sisteminde ve feodal dönemde kadının toplumsal yaşamdaki ikincil konumu, gördüğü baskılar çeşitli şairlerin dizelerinde açıkça kendini göstermektedir. Ulaşabildiğimiz en eski kaynaklar olan Sümer tabletlerindeki şiir ve anlatılarda, Gılgamış Destanı’nda, Anadolu’nun doğusundaki eski uygarlıklarda söylenen türkü, dua ya da ninnilerde, Egeli ozan Homeros’un destanlarında, Hesiodos’un dizelerinde, Dede Korkut Hikayeleri’ndeki anlatı ve şiirlerde kadınların toplumsal yaşam içindeki durumuna tanıklık eden söylemler vardır.

Anadolu’da bin yıllar öncesinden doğup yeşeren, birçoğu kadın yapımı ağıtlar, maniler, ninniler ve türküler de yazılı kültürün olmadığı dönem ve yerlerde yaşayan kadınların yaşam, duygu ve özlemlerine önemli tanıklıklardır. Bu türkülerden yalnızca birisi olan şu kına türküsündeki “Kaderim yok, gurbet ele sattılar” sözleri bile bize isteği sorulmadan evlendirilen genç kızların durumunu anlatıverir. Daha yakın dönemlerden, kentte yaşadığı için eğitim görme olanağına sahip olan kadınlardan kimilerinin yazdığı şiirlerde; kendi yaşamlarından yola çıkarak kadınların durumunu, kadına bakış açısını tanımlayan, hatta sorgulayan dizeler çıkar karşımıza.

1800’lerin sonları, Avrupa’da ve dünyada yeni eğilimlerin, yeni toplumsal ilişkilerin kurulmaya başladığı bir dönemdir. Bu dönemde, ülkemizde de eğitim gören, şiirle kendini ifade eden ve kitaplar, dergiler yayınlayan kadınlar vardır. Aynı dönemde, yenileşme düşüncelerini taşıyan kimi erkek ozanların da kadınların durumunu betimleyen şiirlerine rastlarız. Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküş döneminde, Balkan Savaşı, 1. Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı döneminde savaşların halkın yaşamı ve özellikle de kadın yaşamları üzerindeki olumsuz etkisini ortaya koyan şiirler çıkar karşımıza. Cumhuriyet sonrası ilk yıllarda, feodal ilişkilerin, kadın üzerindeki baskının daha çok duyumsandığı kırsal kesim kadınlarını anlatan şiirli tanıklıklarla karşılaşırız. 1950’den sonra kırdan kente göç nedeniyle emekçileşen kadınlar, özellikle 1960 kuşağı şairlerinin şiirlerinde yer almıştır. 1970’li, 1980’li, 1990’lı yıllarda ise kadın ya da erkek ozanların yazdığı şiirlerde yeni kadın yüzleri çıkar karşımıza; kendini gerçekleştirmiş ve bir kimlik edinmiş aydın kadınlar, toplumsal yaşam içindeki yerlerini ve erkekler karşısındaki durumlarını sorgulayan feminist kadınlar, giderek daha yaygın biçimde çeşitli iş kollarında çalışan emekçi kadınlar, politik düşünce ve eylemleri nedeniyle hapsedilen oğullarının-kızlarının-eşlerinin-kardeşlerinin yaşamı için mücadele ederken değişip dönüşen kadınlar, içinde yaşadığı sistemden özgürleşmiş ve özgür bir toplum için mücadele eden kadınlar...

İnsanlık tarihinin başından bu yana, çeşitli uygarlıkların yeşerdiği Anadolu topraklarında yaşamış ve yaşamakta olan şairlerin yazdığı şiirler aracılığıyla, tarihsel süreç içinde kadınların değişen, gelişen konumuna da tanık oluruz. O nedenle, bu kitabın araştırma bölümü tarihsel sürecin akışı gözetilerek hazırlanmıştır.

Üzerinde yaşadığımız Anadolu topraklarında, kuşkusuz yazılı kültürün olmadığı dönemden günümüze bu konuda pek çok destan, şiir, deyiş, türkü söylenmiştir. Bunların bütününe ulaşma olanağı yoktur. Ancak günümüze dek gelebilen kil tabletlerden, el yazması kitaplardan, el yazması divanlardan ve kimi derlemelerden ulaşabildiğimiz bazı örneklere yer verebildik. Ayrıca, yazılı kültürün olmadığı dönemde kadınların, kendi durumlarını, sıkıntılarını, özlemlerini anlattıkları ninniler, ağıtlar, türküler dilden dile aktarılarak günümüze dek gelmiştir. Araştırmamız sırasında, bunlardan da yararlandık.

Bütün bunların toplamından yola çıkarak oluşturulan bu seçki için, bir bakıma, şiirlerin yol göstericiliğinde ve tanıklığıyla, üstünde yaşadığımız topraklardaki kadının şiirli tarihi de diyebiliriz.

Geçmişten Günümüze Gelen Kadın Görüntüleri

İnsanlık tarihiyle ilgili bütün araştırmalar göstermiştir ki, kadın Vahşet döneminde, gens olarak tanımlanan ilkel topluluklar içinde önemli bir yere sahipti. Bu önemi; yalnızca gens içindeki kendiliğinden işbölümünde üzerine düşen yiyecek giyecek hazırlama, yemek pişirme, dokuma, dikiş vb. işleri yapmasından kaynaklanmıyordu. Kadın, yaşamın sürdürülmesi demek olan doğurganlığı nedeniyle önemseniyor ve kutsanıyordu. Vahşet dönemi insanı, cinsel birleşme olayı ile dokuz ay sonra meydana gelen doğurma olayı arasında bir bağ kurabilecek durumda değildi. Doğumu doğaüstü güçlere bağlıyordu ve kadın bu gücün aracısı olduğu için olağanüstü önemliydi. Kadına verilen bu önem, o dönemin insanlarının kadın tanrıçalara tapınmalarında kendini göstermiştir.

Üzerinde yaşadığımız Anadolu topraklarında; geçmişten bugüne pek çok uygarlık kurulmuştur. Bu uygarlıklara ilişkin bilgilere yazılı kültürün olmadığı dönemden kalan yontu, duvar kabartması, vazo resmi; yazılı kültüre geçişle birlikte de kil tabletler vb. arkeolojik buluntuların ışığı altında ulaşabiliyoruz. Özellikle Kybele, Demeter, İştar gibi ana tanrıça figürünü betimleyen yontular; yeryüzünün çeşitli bölgelerinde olduğu gibi Anadolu’da da kadının doğurganlığın ve bereketin simgesi olarak uzun süre kutsandığının ve değer verildiğinin kanıtı olarak çıkıyor karşımıza. Ana tanrıça, toprak ana, doğa ana nitelemeleri; yaşamın sürmesinde önemli bir işlevi olan kadının, ilkel toplum dönemindeki yerini ortaya koymaktadır. Ana tanrıça yontularının birçoğu doğurganlığın simgesi olarak iri kalçalı, geniş karınlı ve iri memeli figürlerdir. Bazen de birden çok memeli yontularla simgelenir ana tanrıçalar. Elinde buğday başakları taşıyan Demeter ya da öteki tanrıça figürlerinde görüldüğü gibi, ana tanrıçalar doğurganlığın ve bereketin yanısıra, İştar ve Tammuz örneğinde olduğu gibi, yılın döngüsünün yani mevsimlerin de simgesi olarak çıkar karşımıza.

Hepimizin bildiği gibi, evrenin tek değişmez yasası değişmektir ya da bir başka deyişle sonsuz olan yalnız bir tek şey vardır o da değişmektir. İnsan değişti ve değiştirdi. Bu değişim sürecinde iki cins arasındaki ilişkiler de değişti. Sınıflı toplumun ortaya çıkışıyla birlikte, kadın da erkeğin sahip olduğu sürü, toprak, kölelerle birlikte erkeğin malı olarak değerlendirildi. En basit ilkel topluluklar olan gensler yerlerini tirübülere bıraktılar ve daha sonra devlet ortaya çıktı. Devlet de, erkeğin kölelerine ve kadınlara karşı kesin üstünlüğünü sağlayan yasalar, hukuk kuralları ve uygulamalarla geldi. Anaerkil aile yapısından ataerkil aile yapısına geçildi. Bir üst yapı kurumu olan din de değişti. Kadın tapımının ve kadın tanrıçaların yerini giderek erkek tanrılar aldı. Ama bu, yine de belirli bir zaman sürecinde ve aşama aşama oldu. Kadının kutsallığı, kimi dinlerde dini simgeleyen erkeklerin kadın görünümünü sürdürmesiyle kendisini gösterdi; Şamanizm’de şamanların kadın giysilerine bürünmesi, eski Mısır’da tanrı kabul edilen firavunların, kadın gibi giyinip süslenmesi vb. uygulamalarda olduğu gibi...

Anaerkilden ataerkil yapıya geçişle birlikte tanrıça figürleri yerini tanrı figürlerine terk etmiştir. Tanrıça yontularının, tanrıçalara yapılan tapınakların yerini tanrı yontuları ve tanrılar için yapılan tapınaklar alır. Mitolojiye göre, Olimpos tanrılarının en güçlüsü olarak anılan Zeus, Baba Tanrı olarak nitelendirilir. Anadolu mitolojisindeki birçok öyküde, onun ölümsüz tanrıçalarla ya da ölümlü kadınlarla ilişkileri anlatılır. Gücün erkeğe geçişini, erkek tanrı figürleri ve erkeklik organı olan fallus simgeler. Şarap tanrısı Dionysos için yapılan törenlerde, dev boyutlu fallusların taşınması dinsel bir ritüeldi. Aynı dönemden, dünyanın başka yerlerindeki kültürlerden günümüze kalan yontu ve kabartmalarda da erkeklik organının aşırı büyük ve abartılı biçimde betimlendiğini görüyoruz.

Kadının kötülüklerin kaynağı olarak görülmesi, kirli ve pis olarak nitelendirilmesi, aşağı bir yaratık olarak değerlendirilip ona kötü davranılması, anaerkilden ataerkil topluma geçiş sırasında ve sonrasında ortaya çıkan bütün dinlerde görülmektedir.

Tek tanrılı dinler olan Musevilik, Hıristiyanlık ve Müslümanlıkta ve bu dinlerin görüşlerini ortaya koyan kutsal kitapların hepsinde ilk insanlar olarak tanımlanan Âdem ile Havva söylencesi yer almaktadır. Tek başına bu söylence bile, tek tanrılı dinlerin kadına bakışını açıkça yansıtmaktadır. Her üç kutsal kitapta da yer alan bu söylenceye göre; kadın, erkeğin kaburga kemiğinden yaratılmış ve erkeğin günah işlemesine, bunun sonucunda da cennetten kovulmasına neden olmuştur. Aralarında bazı küçük ayrımlar olmasına karşın, her üç kitapta da kadının günahı, kötülüğü simgelediğini vurgulayan bölümler vardır.

İlk kadınla ilgili İbranilerin kutsal kitabı Tekvin’de şu ifadeler yer almaktadır:

“Tüm canlılar İlk İnsanın önünden çiftler halinde erkek ve dişi olarak geçerken, Âdem (yirmi yaşındaki bir yetişkin halindeydi) onların birbirlerine duyduğu aşkı kıskandı. Her ne kadar her bir dişiyle sırayla beraber olmaya çalıştıysa da doyuma ulaşamadı. Bunun üzerine haykırarak: ‘Bütün canlıların dişisi varken, benim yok!’ diye serzenişte bulunup Tanrıya bu adaletsizliğe bir çare bulması için yalvardı. 3

c) Tanrı bunun üzerine Âdem’i yarattığı gibi ilk kadın Lilith’i de yarattı. Ancak ondan farklı olarak saf toprak yerine çöp ve tortu kullandı. Âdem’in bu ifritle ve Tuval Kabil’in kız kardeşi olan ve Lilith’e benzeyen Naama ile birlikteliğinden Asmodeus’un yanısıra insanın başına bugün bile musallat olan sayısız iblis dünyaya geldi. Bu olaydan birkaç nesil sonra Lilith ve Naama, Süleyman’ın yargı koltuğuna bu kez de Kudüs fahişeleri kılığında ulaştılar. 4

d) Âdem ile Lilith birlikteliklerinde hiçbir zaman huzurlu olmadılar. Zira ne zaman Âdem onunla birlikte olmak istese Lilith, vücudunu kaskatı keserek Âdem’in istediği şekilde onun altına uzanmak istemeyip ona karşı gelirdi. ‘Neden seninle birlikte olayım? Ben de senin gibi topraktan yaratıldım ve bu beni seninle eşit kılar!’ Âdem istediğini yaptırmak için güç kullanmaya kalkıştığında Lilith, bir anlık öfkeyle Tanrının sihirli isimlerinden birini söyleyip göğe çıktı ve onu terk etti.”

Bundan sonraki bölümlerde Âdem’i terk eden Lilith’in Kızıl Deniz’e gidip onunla birleştiği ve ondan bir günde yüzden fazla Lilim dünyaya getirdiği, Tanrının Lilith’i geri getirmek için yolladığı meleklerle arasındaki konuşmalar yer alır. Lilith, kendisini öldürmek isteyen meleklere şöyle der: ‘Nasıl ölebilirim? Tanrı bana bütün çocukların, erkeklerde sünnet günü olan sekizinci, kızlarda ise yirminci güne kadar sorumluluğunu vermişken? Ama size söz veriyorum, yeni doğan bir çocuğun başucunda sizin isimlerinizin yazılı olduğu bir muska görürsem onun hayatını bağışlayacağım.’ Bunun üzerine meleklerle Lilith arasında bir anlaşma sağlandı. Ancak Tanrı, Lilith’in dünyaya getirdiği yüz iblisi her gün biri ölecek şekilde yok ederek onu cezalandırdı.5 Ayrıca meleklerin isimlerinin yazılı olduğu muskadan dolayı bir çocuğu öldüremezse öfkeden kendisininkini öldürecekti.6

e) Bazı din bilginleri Lilith’in kraliçe olarak Zmargad’ın yanısıra Şeva’da hüküm sürdüğünü ve onun Eyüp’ün oğullarını yok eden cin olduğunu ileri sürerler.7 Lilith, Âdem’den Aden Bahçesi’nden kovulmadan çok önceleri ayrıldığı için onun maruz kaldığı ölüm lanetinden kurtulmuştu. Lilith ile Naama sadece çocukların boğazlarını sıkarak öldürmüyorlardı, aynı zamanda uykudaki erkeklerin rüyalarına girerek onları baştan çıkarıyor ve birisinin yalnız yatması halinde o erkeği kendilerine kurban olarak seçebiliyorlardı.”8

f) “Âdem’e uygun bir eş yaratamamanın yılgısı içerisinde Tanrı, bu kez bir kadın anatomisini yaratırken Âdem’in de izlemesine izin verdi.” Ne var ki Âdem, iskelet sisteminden iç organlarının yaratılışına kadar gördüğü bu kadından tiksindi. “Tanrı bir kez daha başarısızlığa uğradığını gördüğünde ilk Havva’yı yeryüzünden aldı. Onun nereye gittiğini kesin olarak hiç kimse bilemedi.9

g) Tanrı üçüncü kez, bu sefer daha dikkatli bir şekilde aynı şeyi denedi. Âdem derin bir uykudayken onun kaburgalarından birini alıp kadını yarattı. Âdem henüz uyanmadan, saç ekleyip onu bir gelin gibi, yirmi dört parça mücevherle süsledi. Adem uyandığında ise gördüğü karşısında büyülenip kendinden geçti.”10

“Âdem’in ona verdiği unvan ‘Yaşayan Her Şeyin Annesi’ anlamına gelen Havva oldu.”

h) Bazı yazarlar Tanrının Havva’yı anlatıldığı gibi kaburga kemiğinden değil de, onun vücudunun bir parçası olan kuyruk kısmından yarattığını ileri sürmektedir. Buna göre Tanrı bu parçayı kesip almıştı. Geri kalan kısım da –şimdilerde bir işlevi olmayan kuyruk sokumu- Âdem’in soyundan gelenlerin bedenlerinde varlığını sürdürmektedir.”11

Âdem’in ister kaburga kemiğinden ister kuyruk kısmından yaratılmış olduğu söylensin, her iki durumda da Havva’nın yaratılış söylencesinin kaynağı erkeğe dayandırılmaktadır. Bu da onu erkeğin karşısında aşağı bir konuma düşürmektedir. İbrani Mitleri adlı kitapta bu durum şöyle değerlendirilmektedir:

“Yahve de Havva’yı (‘Eve’) İnsanlığın (cennetten) Düşüşüne neden olmakla cezalandırmış ve Havva’nın esas Tanrısallığının – Havva’nın ‘Yaşayan Her Şeyin Annesi’ unvanı Tekvin’de hâlâ bulunmaktadır- gizlenmesi için de mitologlar onu, Âdem’in kaburgasından yaratılışıyla betimlemişlerdir. Göründüğü kadarıyla söz konusu söylence hem ‘kaburga’ hem de ‘tökezleme-sendeleme (yanılgı)’ anlamına gelen tsela kelimesine dayandırılmıştır.”(İbrani Mitleri, Robert Graves- Raphael Patai- Say Yayınları, 2009)

Âdem’e yani erkeğe karşı duran, “seninle eşitiz” diyebilen Lilith’in adı ise, Âdem’in ilk eşi ve ilk kadın olarak anılmamıştır. Ondan, çocukların boğazını keserek öldüren, yalnız yatan erkeklerin rüyalarına girip günaha sokan bir iblis ve kötülüğün kaynağı olarak söz edilmiştir. ‘Lilith’, Babil-Asur sözcüğü olan lilitu’dan “dişi ifrit ya da rüzgâr-ruhu” türemiştir. Lilith’in yeni doğan çocukların boğazını kestiğine dair bu söylencenin izlerine Ortadoğu’da, Mezopotamya’da ve Anadolu’daki “Al karısı” söylemlerinde de rastlanmaktadır. Yeni doğan çocukların ondan korunması için uygulanan ritueller de birbirine benzemektedir.

Görüldüğü gibi, ilkel komünal topluluklardaki kadın tapımının ardından gelen dönemlerde ortaya çıkan çok tanrılı ya da tek tanrılı dinlerde kadın, yeryüzündeki kötülüklerin, acıların nedeni olarak görülmüş, şeytan olarak nitelendirilmiş; eksik, kirli, pis olarak değerlendirilmiş, konulan dinsel kurallarca baskı altına alınmış, tüm yaşamı kurallara bağlanmıştır. Bu kuralların, baskıların altında yatan en önemli neden; sınıflı toplumla ortaya çıkan, erkeğin özel mülkiyetinin kendisinden doğacak çocuklara, tercihan oğlan çocuklara geçmesinin garanti altına alınmasıdır. Bunun için de tartışılmaz kurum olan dinden yararlanılmıştır.

Köleci sistemde özel mülkiyetin doğuşuyla birlikte din, devlet ve aile kurumlarının ortaya çıkışı; kutsanan ve değer gören kadını, ikincil konuma düşürmüştür. Bu durum o dönemde ve daha sonra yazılmış olan dinsel ya da dinsel olmayan metinlerden anlaşılmaktadır. Köleci, feodal ve kapitalist toplumlarda; kadının toplumsal yaşamdaki ikincil konumu, gördüğü baskılar çeşitli şairlerin dizelerinde açıkça kendini göstermektedir.

Sümer, Asur ve Babil Döneminde Şiirlerdeki
Kadın Görüntüleri

İnsanlık tarihinin en önemli buluşu olarak nitelenen yazı milattan önce 3500 yıllarında Sümerliler tarafından bulunmuştur. İlk zamanla Sümer rahipleri yazıyı, tapınak ve depolarda bulunan malları kaydetmek amacıyla kullanmışlardır. Yazı, yumuşak kil üzerine sivriltilmiş uçlu kamış parçaları ile şekiller çizilerek gerçekleştirilmiştir. Kullanılan kil tabletin kızgın fırınlarda pişirilmesiyle de kalıcı yazı elde edilmiştir.

Geçmişten günümüze gelebilen önemli buluntulardan biri de bu yazıların yazıldığı kil tabletlerdir. Kil tabletler üzerine tarih düşme amacıyla yazılmış yazılar, kralların buyrukları, yasalar, savaş anlatımları, anıların yazıldığı günlükler, ticaret ilişkisini belirleyen rakam ya da yazılar; şiir, destan gibi anlatılar yazıldığı döneme ilişkin önemli bilgiler sunmaktadır. Eski uygarlıklardan günümüze gelen yontuların yanısıra bu tabletlerdeki metinlerde, destan ve şiirlerde de bereketin simgesi olan ana tanrıçaya övgü, ana tanrıçaya yakarı vb. söylemlerin dile getirilmesinin yanısıra kadınların değişmeye başlayan toplumsal durumu da ortaya konmaktadır.

Tabletlerden edinilen bilgilere göre; Mezopotamya bölgesinde doğup gelişen Sümer, Asur ve Babil uygarlıklarında toplumsal yaşam, dinsel inanışlar ve kültürel özellikler benzerlik gösteriyordu. Birden çok tanrıya tapıyorlardı. Babil’in baş tanrıçası İştar bereket tanrıçasıydı. İştar aynı zamanda Asurluların da baş tanrıçasıydı. Babillilerin ve Asurluların tapındıkları tanrılarla ilgili söylencelerin çoğu, tarihte bilinen en eski uygarlıklardan olan Sümer kaynaklıdır. Sümer söylencelerinden birinde Âdem ile Havva öyküsüne benzer bir öykü anlatılmaktadır. Bu olgu, Mezopotamya’da doğup gelişen üç büyük dinin kutsal kitaplarında yer alan Âdem ile Havva anlatısının da bu Sümer söylencesine dayandığını düşündürmektedir.

Tarihin en eski yazılı destanı olan Gılgamış Destanı, bu döneme ilişkin söylencelere dayanmaktadır. Destan, Milattan önce 3000 yıllarında Sümerlerin ilk önemli yerleşimlerinden olan Uruk’ta hüküm süren Kral Gılgamış’ın ölümsüzlüğü arayışının öyküsünü anlatır. Ayrıca Sümerlerin yaşayışı ve özellikleri hakkında önemli bilgiler vermektedir. Destanın en önemli özelliklerinden biri de, üç büyük dinin kutsal kitaplarında yer alan Tufan öyküsünün ilk kez bu destanda anlatılmış olmasıdır.

Gılgamış Destanı’nda Sümerlerin toplum yapısı, yaşayışı ve kültürel özelliklerinin yanısıra, kadınların durumunu ve kadınlara bakış açısını ortaya koyan anlatılara da rastlanır. Gılgamış, acımasız, güçlü bir kraldır. Halkı onu tanrı Anu’ya şu sözlerle şikayet eder: “Gılgamış bırakmıyor hiçbir kızı sevdiğine, bir yiğitin söz kesilmiş kızını bile!” Bu sözler, Gılgamış’ın sınır tanımayan cinsel yaşamıyla Zeus’un cinsel yaşamı arasında büyük bir benzerlik olduğunu ortaya koymaktadır.

Tanrıça Aruru onunla başa çıkması için, kilden yoğurduğu Enkidu’yu yaratır. Enkidu hayvanlar arasında büyür. Günün birinde onu bir avcı görür. Onu yakalayamayınca babasına danışır. Babası ona Gılgamış’a gitmesini söyler. Avcı Gılgamış’a gidip olanları anlatınca Gılgamış ona yol gösterir. Gösterdiği yol, Enkidu’nun etkisizleştirilmesi için bir kadının kullanılmasıdır. Ki bu olgu da Zeus’un, insanları cezalandırmak için -bir kadını kullanması- Pandora’yı yaratıp insanlara göndermesi olayıyla büyük bir benzerlik göstermektedir.

“– Git avcı, yosma bir kadın al yanına, bir sokak kızı,

o adam bir su başında suvarırken sürüsünü,

kız çıkarır giysilerini, açar güzelliklerini,

adam görünce kızı dayanamaz, yaklaşır,

elinde büyüyen sürü yüz çevirir ondan böylece.”

***

Yosma açtı koynunu zevk vermek için ona,

kaçınmadı onun soluğunu almaktan,

kız attı giysilerini, o da yattı kızın üstüne,

kız öğretti o yaban adamına kadınlığı,

adamın tutkuyla saldırışları mırıl mırıl örttü kızı.

Altı gece yedi gün onunla yattı Enkidu:

onun verdiği zevki doyasıya tadınca

hayvanlarının yanına dönmek istedi;

ama Enkidu’yu görünce hayvanlar kaçtı,

yaban hayvanları uzaklaştı ondan;

ileri atılmak istedi, ama bedeninde eski güç yoktu,

dizlerini oynatamadı sürüsü uzaklaşırken,

bitmişti Enkidu, koşamadı eskisi gibi.”

Anlatımdan da anlaşıldığı üzere onu bitiren, etkisiz duruma getiren kadındır. Destanda sokak kızı, yosma olarak tanımlanan kadın Enkidu’yu alıp kente götürür. Yolda bir adamla karşılaşırlar. Enkidu adama neden telaşlı olduğunu sorar.

“Adam ağız açtı, dedi ki Enkidu’ya:

–Bir yemeğe çağırdılar beni,

böyledir töresi buralıların

düğün günlerinde

lezzetli yemeklerle donatmam gerek

düğün sofrasını.

Büyük Alanlı-Uruk’un kralı için

açıktır perde, kocaya ayrılan perde yalnız,

Büyük Alanlı-Uruk’un kralı Gılgamış için

açıktır perde, insanı gözlerden saklayan perde

kocanın yasal perdesi.

Gelinlik kızla önce o yatar,

ondan sonra kocanın sırası gelir,

Böyledir Tanrı’nın yargısı:

Daha göbek bağı kesildiğinde

Tanrı bunu böyle belirlemiştir!”

Adamın verdiği yanıt, feodal toplum döneminde uygulanan, derebeyin evlenen genç kızların üzerindeki “ilk gece” hakkının kaynağının Sümerlilere kadar uzandığını gösterir. Üstelik bu hakkı da dinsel kurallara bağlar.

Düğün evinin kapısında Enkidu ve Gılgamış karşılaştıklarında önce dövüşürler, sonra da arkadaş olurlar. Birlikte ormandaki canavarı öldürürler. Gılgamış Uruk’a döndüğünde Tanrıça İştar onun yakışıklılığına vurulur. “N’olur benim kocam ol!” der. Destanın bu bölümünde Gılgamış’ın verdiği yanıt, tanrıça da olsa kadının kötülüklerin kaynağı olarak değerlendirildiğini göstermektedir:

“–yoo, hayır, evlenemem seninle, kocan olamam!

Soğukta insanı ısıtmayan ocaksın sen,

rüzgârı tutmayan derme çatma kapısın,

savunucularının üstüne devrilen saray,

altında yatanı boğan bir yorgan

götürenin üstünü kirleten zift,

taşıyanın üstüne boşalan su tulumu,

taş duvarı çatlatan kireç,

çökerten koçbaşı bir dost ülkeyi,

giyenin ayağını vuran çarık!

Hep sevdiğin bir âşıkın oldu mu senin,

Tuzağından kaçan bir gözden oldu mu?

Bir bir sayayım sana âşıklarını!

...

O gençlik sevgilin Tammuz’a

Her yıl gözyaşı döktürüp ağıt yaktırdın.”

VII. tablette Enkidu hastalanınca kendini kente getiren kadını ilençler:

“mutlu bir yuva kuramayasın kendine,

genç kadınlar haremine giremeyesin,

şarap tortusu kirletsin güzel göğsünü

bayramlık giysilerine sarhoşlar kussun!

...

hep yol kıyıları olsun barınağın,

ıssız alanlar olsun yatıp kalktığın yer.

...

sarhoşlar, ayyaşlar vursun yanaklarına,

sokaktan geçtiğinde yuhalasınlar seni

...

kasığın pislik içinde olsun hep,

sana kasığını açan (...) olsun hep”

Onun bu sözlerini duyan Şamaş Enkidu’yu uyarır. Bunun üzerine Enkidu kadını kutsamak için şu sözleri söyler:

“Uğrunda yanıp tutuşsun hükümdarlar; yüce erkliler,

...

(...) asker, kendini tutamayıp, kemerini çözsün senin için

Lacivert taşları, altınlar versin sana,

...

Koca senin yüzünden yedi çocuklu karısını boşasın!”

Gılgamış Destanı’ndaki kadın görüntüleri ve kadınlara yönelik söylemler; ataerkil düzenin hâkim olduğu Sümer, Asur ve Babil’de kadının toplumsal yaşam içindeki yerini belirgin biçimde ortaya koyar. Gılgamış’ın Tanrıça İştar’a söylediği sözler, daha sonra ortaya çıkan tek tanrılı dinlerdeki, kötülüğün kadından geldiği söylemiyle benzeşmektedir. Bununla birlikte; daha sonra İştar için yazılan şiirler, yakarılar anaerkil dönemde büyük gücü olan tanrıçanın halkın üzerindeki etkisini uzun süre yitirmediğini de ortaya koymaktadır.

Sümer, Asur ve Babil uygarlıklarında kadının toplumsal yaşamdaki yerini ve kadına bakışı ortaya koyan dizelerin de bulunduğu Gılgamış Destanı; milattan önce 2300-2100 arasında değişik söylencelerin yazıya geçirilmesiyle oluşmaya başlar. Söylence yayılır ve milattan önce 250 yıllarında günümüzdeki son biçimini alır.

Sümerlilerin bulduğu çivi yazısının okunması ve çevirisi üzerine 1835’te başlayan çalışmalar uzun yıllar sürer. 1914 yılında Sümerce üzerine sözlük ve gramer kitabı yayınlanır. Bu gelişme, tabletlerdeki yazıların çevirilmesine olanak sağlar. 1925 yılında, Mezopotamya kazısı sırasında bulunan tabletler, insanlık tarihindeki ilk şair kadın olan Enheduanna’nın varlığını ortaya koyar. Milattan önce 2300 yıllarında, tarihte bilinen ilk imparatorluğu kuran Akad kralı Büyük Sargon’un kızı olan Enheduanna; Sümer tabletlerinin ortaya koyduğu bilgiler ışığında, yeryüzünde bilinen ilk yazar ve şair olarak değerlendirilir. Sümerologlar, bulunan 50 tableti birleştirerek Enheduanna’ya ait bir şiirin çevirisini tamamlarlar.

Babası tarafından Ur kentindeki Ekişnugal tapınağına başrahibe olarak görevlendirilen Enheduanna, Sümerlerin aşk tanrıçası İnanna için şiirler yazmıştır.

İNANNA VE AN

Bir ejderha gibi saldın ülkenin her yerine

ağzından saçılan zehri,

şimşek gibi gürledin yeryüzünde

ağaçlar ve bitkiler ve bilcümle yaratık

secdeye vardı önünde.

Sen taşkın bir selsin dağlardan inen,

Ah, her şeyden önce gelen,

Ay tanrıçası İnanna, cennetin ve dünyanın tanrıçası!

ateşin kıvılcımlar saçıyor ve sıçrıyor halkımın üzerine.

Bir hayvana binmiş hanım,

An sana üstünlük veriyor, kutsal buyruklar;

ve sen işte böyle davranıyorsun.

Bütün büyük ayinlerimizde sen varsın.

ama kim anlayabiliyor ki seni gerçekten?

(Çeviri: Ayten Mutlu)

İNANNA VE EBİH

Sana tapınılmayan dağlarda

bitkiler lanetlidir.

Sensin her şeyin azametini küle çeviren.

Kanlı yaşlar döker nehirler senin için,

ve insanlar içmeye su bulamaz.

Dağların kolları sana bend olur

kendi ahenkleriyle.

Sağlıklı genç adamlar saf tutarlar önünde

kendi ahenkleriyle.

Dans eden şehir fırtınalarla dolar,

genç adamları sürüp önüne, tutsağın kılar.

Çeviri:Ayten Mutlu

Türkiye’deki ilk Sümerolog Muazzez İlmiye Çığ, yaşamının büyük bir bölümünü Sümer tabletlerinin çevirisine adamıştır. Muazzez İlmiye Çığ’ın, Sümer tabletlerinden çevirip kurgulayarak kitaplaştırdığı Sümerli Ludingirra adlı kitap da kadınların o dönemdeki durumuna ve toplumsal yaşam içindeki konumuna ışık tutan önemli bir kaynak niteliğindedir. Romana adını veren Ludingirra bir erkek şair, yazar. Ancak kendisinin ve çevresindekilerin yaşamını anlatırken o dönemde yaşayan kadınların toplum içindeki yerini de belirleyen sözlere yer vermiş. Tanrılar katındaki ilişkilerden söz eden bölüm şöyle:

“Anlatılanlara göre daha insanlar yaratılmadan çok çok önce Nippur’da yalnız tanrılarımız oturuyormuş. Buranın delikanlısı yüce tanrımız Enlil, genç kız sevgili tanrıçamız Ninlil ve yaşlı kadını da Ninlil’in annesi Nunbarşegunu imiş. Ninlil’in annesi, kızının, bütün tanrıların başı, her istediği hemen yerine gelen güçlü Enlil ile evlenmesini çok istiyormuş. Fakat bütün tanrıların baş tacı olan gururlu, kendini beğenmiş bu delikanlıya kızını beğendirmek öyle kolay bir iş değil ki... Kadın düşünüp taşınıyor, en sonunda aklına bir çözüm yolu geliyor.”

Sumerli ozanlar da bu öyküyü şiirleştirmişler.

Annesi kızına söylüyor:

“Berrak suda kız, berrak suda yıkan!

Ninlil, Nunbirdu kanalının kıyısında yürü,

Işıldayan gözlü bey, ışıldayan gözlü,

‘büyük dağ’, ışıldayan gözlü Enlil baba görecektir seni,

Kararları değişmeyen çoban, ışıldayan gözlü görecektir seni,

Kucaklayacak, öpecektir seni.”

“Berrak suda kız, berrak suda yıkandı,

Ninlil, Nunbirdu kanalının kıyısında yürüdü,

Işıldayan gözlü bey, ışıldayan gözlü,

“büyük dağ”, ışıldayan gözlü çoban gördü onu.

Bey ona “gel yatalım” dedi, o istemedi.

“Benim kadınlık organım çok küçük, birleşmeyi bilemez,

Benim dudaklarım çok küçük öpmeyi bilmez”

Daha sonraki bölümde tanrı Enlil’in, vezirinin kurduğu bir tuzak sonucunda genç kızla zorla yattığı anlatılır. 4000 yıl önceki kadınların yaşamına ilişkin bir başka tanıklık da bir kadının ağzından başka bir kadınla ilgilendiğini duyduğu erkeğine seslenen sözlerin yer aldığı Kıskanç Kadın adlı şiirdir.

“Sakın bir şey söyleme!

Çok konuşma!

Söyleyeceğin yoksa neden konuşuyorsun?

Sana asla yalan söylemedim

Gerçekten bir kadından ciddi bir şey beklemektense

Rüzgâr toplamaya çalışmak daha iyidir.”

Sümerli Ludingirra’nın, eşi Navirtum’un ölümünden duyduğu acıyı anlatan şiir de oldukça ilginç bir örnektir:

“Kötü bir göz annelerin en üstününe,

Tatlı hanıma, annelerin üstün güzeline bir göz değdi.

Navirtum, bereketli yaban ineği, gukkal kabı gibi kırıldı.

Şehrin bütün halkı acı ile inledi.

Sonu gelen o kadına çok yazık!

Ona bakan erkek nasıl kederlenmeyecek!

Ozanların tatlı sözlü güzel şarkıları,

Şimdi her yerde ağıt ve inleme oldu.

Onun sevgili kocası yapyalnız,

Nippur’da, şehrinde yapyalnız

Ludingirra, onun sevgili kocası yapyalnız.

Nerede şimdi güzel ağız, cazibeli ağız, cana yakın ağız

Senin için acı ile haykırayım!

Nerede şimdi benim alımlı silahım?

Senin için acı ile haykırayım!

Nerede şimdi benim görkemli elmasım?

Senin için acı ile haykırayım!

Nerede şimdi benim kalpleri neşe ile dolduran tatlı şarkım?

Senin için acı ile haykırayım!

Senin yaşam yolun anılardan silinmesin!

Senin adın gelecek günlerde de anılsın!

Navirtum’u kaybettikten sonra bir daha evlenmek istemedim. Onun getirdiği bir köle kız vardı. O bir hayli büyümüş olduğundan, onunla yaşamımı sürdürmeye çalışıyorum. Çok terbiyeli, saygılıdır. Babası küçük iken ölüp annesi üç çocukla kalınca çocuklara bakmakta güçlük çektiğinden, onu Navirtum’un ailesine köle olarak satıyor. Onlar da onu Navirtum’a çeyiz olarak verdi.”

Görüldüğü gibi, bu metinde Ludingirra, üst sınıftan bir kadın olan Navirtum’u överken, daha çok kendi yalnızlığına yazıklanmaktadır. Şiirin altındaki, karısı öldükten sonra birlikte yaşadığı köle kızı anlatan bölüm ise özellikle dikkat çekicidir. Küçükken babası öldüğü için annesi tarafından Navirtum’un ailesine satılan, Navirtum’un çeyiz olarak getirdiği ve karısının ölümünden sonra Ludingirra’nın birlikte yaşamaya başladığı köle kızın adı belirtilmemiş bile.

Sumerli Ludingirra’da analık durumu ve anne görüntüsü Ludingirra’nın annesinin kimliğinde anlatılmaktadır: “Koca evin içinde hep bir gölge gibi dolaşır, evin yönetiminin düzenli gidip gitmediğini gözetler dururdu. Köleler, çocuklar veya başkaları arasında ufak bir sürtüşme olsa annem onu nasıl duyardı, nasıl anlardı bilinmez; hemen onların yanında belirir ve orada olan anlaşmazlığı derhal iyi bir sonuca bağlardı. Dedeme, nineme, babama çok saygılı idi. Dinsel görevlerini hemen hiç aksatmadan yapardı.”

Analık durumu ve kadının bu durumdan doğan görev ve sorumluluklarının betimlenmesi, Ludingirra’nın Sevgili Anneme başlığını taşıyan şiirinde de ortaya konmaktadır. Aynı kitapta, alt sınıftan olup bedenini satarak yaşadığı için toplum dışına itilmiş kadınlar, Kirli Kapı bölümünde anlatılmaktadır. Üst sınıftan genç kızların ise, rahibe olup tapınakta yaşamaya hakkı vardır. Bayramlarda ve dini törenlerde arp çalıp şarkı söyleyen rahibelerin bir görevi de, tapınakta genç erkeklerle birlikte olup onların ilk cinsel deneyimlerini yaşamalarına yardımcı olmaktır. Kitapta, Ludingirra’nın kızının rahibe olup çeyiziyle birlikte tapınağa gidişi de anlatılmaktadır. Sumerli Ludingirra’da kadının tanrıça, ana, eş, köle, fahişe ya da iyi aile kızı-rahibe biçiminde nitelendiği metinlerin yanısıra; kimi adı belirtilmemiş Sümerli ozanlara, kimi Ludingirra’nın kendisine ait şiirlere de rastlıyoruz. Hem kitaptaki anlatımlar hem de şiir örnekleri, 4000 yıl önce Mezopotamya’da yaşayan Sümerlerin köleci sistem içindeki yaşayışlarına ve kadınların toplumsal yaşam içindeki yerlerine ilişkin önemli ip uçları sunmaktadır.

Kadınların toplumsal yaşam içindeki yerleri değişse bile, kadının kutsandığı dönemin etkileri, insanların yaşamında uzun süre kendisini göstermiştir. Milattan önce 2000 yıllarında Babillilerin İştar ve Beltil için yazdıkları şiirler bu durumu ortaya koymaktadır:

İŞTAR İÇİN

Övün tanrıçayı, en görkemlisini tanrıçaların,

kutsanmış İgugu’ların olsun o uluslar hükümdarı, en büyüğü.

Övün tanrıçayı, en görkemlisini tanrıçaların,

kutsanmış İgugu’ların olsun o kadınlar hükümdarı, en büyüğü.

Sevinçtir tepeden tırnağa, aşkla giyimlidir,

işveyle doludur, güzellikle, kösnüyle.

Sevinçtir tepeden tırnağa, aşkla giyimlidir İştar,

işveyle doludur, güzellikle, kösnüyle.

Dudakları bal tadındadır, ağzıysa yaşam,

gülüşler açar görünüşünde.

Görkemlice süslüdür, mücevherler durur başında

en güzel renklerle; menevişli, parlak gözleri.

Tanrıça! onun yanıdır karar yeri;

ellerinde tutar her şeyin yazgısını.

Onun bakışından doğuştur sevinç,

yaşam coşkusu, görkem, kadınla erkekteki yaratıcı güç.

Sever tanıtlamayı, vermeyi aşkını, iyiliğini,

İyi dilekliliği odur ellerinde tutan.

Onda bir ana bulur ad koyduğu kız,

çağırır o kızı kalabalıkta, adıyla seslenerek.

Kim, büyüklükte kim boy ölçüşebilir onunla?

Güçlüdür, yücedir, görkemlidir buyrukları.

İştar! Büyüklükte kim boy ölçüşebilir onunla?

Güçlüdür, yücedir, görkemlidir buyrukları.

En üstün yer tanrılar arasında onun yeridir,

onun sözüdür ağırlığı olan söz; hepsinden güçlüdür o.

En üstün yer tanrılar arasında İştar’ın yeridir,

onun sözüdür ağırlığı olan söz; hepsinden güçlüdür o.

Ecesidir onların, ondan buyruk alırlar hep;

hepsi diz çökerek durur önünde.

Onun görkemiyle görkemlidir kadın erkek,

öylesine sayarlar onu.

Toplantılarda en yüce söz herkesten çok onun sözüdür,

kralları Anu’ya denk oturur aralarında.

En ölçüsü sağduyudandır, zekadandır onun bilgeliği.

Her ikisi karar alırlar, o ve kocası.

(Yeryüzü Şiiri, Haz: Sait Maden, Çekirdek Yayınları, 2007)

İŞTAR’A

(Babil- MÖ 2000)

Yalvarırım sana tanrıçalar tanrıçası,

İştar, ölümlüler ecesi,

kılavuzu insanların!

En ulusun sen, güçlüsün, yücedir adın.

Ey yerlerin, göklerin ışığı! duy iniltimi.

Gör nasıl çırpınıyorum

kötü rüzgârda kalmış bir deniz gibi.

Yardımıma gel, uzaklaştır benden

kötülüğümü isteyenleri.

(Yeryüzü Şiiri, Haz: Sait Maden, Çekirdek Yayınları, 2007)

BELTİL İÇİN

Bağışlayan Kadınım benim, yatışabilen Kadınım,

öfkelenmeyen Kadınım, kendini yatışmaya bırakan

     Kadınım,

bize nimetler veren Kadınım, Bağışlayan Kadınım,

bağışlayan Kadınım,

öfkelenmeyen Kadınım, bize nimetler bağışlayan

     Kadınım,

‘‘Kadınım’’ onun adıdır, yer ve gök ıssı Damkiyanna’nın

     adıdır,

‘‘Kadınım’’ onun adıdır, yıldızların en parlağı Dilbat

     yıldızının adıdır,

‘‘Kadınım’’ onun adıdır, en güçlüleri bile yıkan Yay

     Yıldızı’nın adıdır,

‘‘Kadınım’’ onun adıdır, gökyüzünü seyreden Oğlak

     Yıldızı’nın adıdır,

‘‘Kadınım’’ onun adıdır, bolluk yıldızı Hegela’nın

     adıdır,

‘‘Kadınım’’ onun adıdır, en cömert yıldız Beltesa’nın

     adıdır,

‘‘Kadınım’’ onun adıdır, gök bağının, Araba Yıldızı’nın

     adıdır,

‘‘Kadınım’’ onun adıdır, yaşam veren yıldızın, Ninmah’ın

     adıdır,

‘‘Kadın’’ Kadınımın adıdır, değil mi adı ‘‘Kadınım’’?

Yeryüzü Şiiri, Haz: Sait Maden, Çekirdek Yayınları- 2007

Antik Çağ Anadolu Şiirinde Kadınlar

Antik çağda Ön Asya, Anadolu ve Ege-Akdeniz bölgelerinde yazılmış destanlarda ve şiirlerde; o dönemde kadına bakış açısına ve kadınların toplumsal yaşam içindeki yerlerine tanıklık eden dizelere de rastlanır. Homeros (İÖ 9. ya da 8. yüzyıl) ve Hesiodos (İÖ 8. yüzyıl), köleci toplum döneminde Ege bölgesi başta olmak üzere, Anadolu topraklarında yaşanan olayları destan şiirlerle anlatan İyonyalı şairlerdir. Tarihçi Herodot’a göre; Homeros ve Hesiodos yazdıkları destan şiirlerle Yunanlılar için bir tanrılar sistemi yaratmış, tanrılara ad ve lakaplar vermişlerdir. Bu destanlarda çeşitli görev, yetki ve sorumlulukları olan tanrıların; tanrısal bir yer olarak betimlenen Olimpos Dağı’ndaki yaşamları, ölümlülerle ilişkileri anlatılmıştır.

Her iki destanda da belirli ayrıcalıklara sahip olan tanrıçalar dışında; ölümlü kadınlara bakış açısı, kadınların üzerindeki baskılar ve toplumsal yaşam içindeki ikincil konumları açıkça görülmektedir. Bu dönemdeki kadın tanrıçalar bile, genellikle Baba Tanrı Zeus’un tutkularını gidermek, yeni tanrı ya da tanrıçalar doğurmakla yükümlüdürler. Destanlarda ayrıca Zeus’un ölümlü kadınlarla ilişkileri, onlarla birleşebilmek için kılıktan kılığa girişi ve kullandığı türlü hileler anlatılır.

Azra Erhat’ın hazırladığı Mitoloji Sözlüğü’nde İlyada ve Odisseia destanlarındaki tanrıların ve onlarla ilişkili ölümlülerin yaşamlarına ilişkin anlatımlar vardır.

Her iki destanda da ozanların cinsler konusundaki ayrımcı yaklaşımına ya da başka bir deyişle, ozanların o dönemde geçerli olan değer yargılarını dışa vurdukları dizelere rastlanmaktadır. Örneğin Homeros’un destanı İlyada’da Phrigyalılardan söz edildiği halde, bir Phrigya tanrıçası olarak tarihe geçen Kybele’nin adına rastlanmaz. Ancak Homeros’un destanlarında, ekinleri ve özellikle buğdayı simgeleyen toprak ve bereket tanrıçası Demeter’den “güzel saçlı kraliçe”, “güzel örgülü Demeter” diye söz eden dizeler de vardır.

İlyada’da kadınların o dönemdeki yaşamı hakkında önemli ip uçlarına rastlarız: “Gene mi bir isteğin var, Atreus oğlu?/ barakaların tunçla, kadınla dolu./.../ Taze bir kadın mı istiyorsun yoksa, düşüp kalkmaya,/ bütün gözlerden uzakta, kapatmaya kendine?”

İlyada’da kadın sözcüğünün hakaret ve aşağılama olarak kullanıldığı dizelere de rastlanmaktadır. “Akha oğulları denmez size artık,/ Akha kadınları demeli,/ sizi aşağılık herifler sizi.” (...) Halktan bir adam olan Thersites’in Kral Agamemnon’u eleştirmesini betimleyen bu dizelerde kadın sözcüğünün bu dönemde de aşağılama aracı olarak kullanıldığını görüyoruz.

Egemen sınıftan olsa bile kadının kendi özel yaşamında sözü geçmez; o alınır, onunla evlenilir... Adının anlamı erdem olan Arete, Phaiakların kralı Alkinoos’un karısıdır. Onların evliliği İlyada’da şu dizelerle anlatılır: “Alkinoos kendine karı aldı onu./ Arete’yi öyle saydı, öyle saydı ki,/ hiçbir kadın böyle sayılmadı yeryüzünde,/ erkeğinin buyruğunda, evinde yaşayan hiçbir kadın,/ hem kocası, hem çocukları saydı onu yürekten,/ halk da bir tanrıça gibi baktı ona,/ tatlı sözlerle selam verirlerdi şehre inince o,/ çok akıllıydı, iyi yürekliydi de ondan,/ yatıştırırdı bütün kavgalarını erkeklerin!”

Buradaki Arete tanımlamasıyla, aradaki onca zaman ve bölge farkına karşın Sümerli Ludingirra’nın annesinin kimliğinde soylu sınıftan bir kadının görevi, sorumlulukları, kişiliği ve halkla, kölelerle ilişkisini tanımladığı bölüm arasındaki benzerlik oldukça ilginç.

Homeros, İlyada’da o dönemde farklı bir yaşamı seçmiş olan savaşçı kadınlardan, Amazonlardan da söz eder. Troya Savaşı sırasında kral Priamos, Helene’ye şunları anlatır: “Eskiden bağlık bahçelik Phrigya’ya gitmiştim/ atları dörtnal giden bir sürü Phrigyalı görmüştüm,/ Orduları yayılmıştı Sakarya’nın kıyılarına./ Amazonlar gelmişti hani, erkek gibi, işte o gün,/ aralarına savaş ortağı almışlardı beni...”

Homeros’un İlyada’sındaki en güçlü kadın figürlerinden biri Odysseus’un karısı Penelope’dir. Odysses ile Penelope arasındaki ilişki; köleci toplumdaki kadın erkek ilişkisine de güzel bir örnektir. Odysseus Troya Savaşı’na gidince Penelope on yıllar boyunca bekler eşini. Kendisiyle evlenmek için baskı yapan talipleri hiç bitmeyen bir kumaş dokuyarak oyalamaya çalışır. Penelope’nin bu bekleyişi, Odysseus’un anası Antikleia’nın ağzından şu sözlerle duyurulur Odysseus’a: “Karın büyük bir sabırla bekler seni evinde,/ gündüzleri ağlaya ağlaya tüketir kendini,/ bir geceler geçirir ki düşman başına...” Odysseus ise, bu süre içinde Kral Alkinoos’un kızı Naussika da olmak üzere birçok kadınla çeşitli serüvenler yaşar. Yıllar sonra İthaka’ya döndüğünde de yeniden Penelope’yle birleşir.

Antik çağdaki kadın özverisine en önemli örneklerden biri de Alkestis’tir. Alkestis, İolkos kralı Pelias’ın kızı, Tesalya’daki Pherai kentinin kralı ve bir Argonaut olan Admetos’un karısıdır. Alkestis’in evlenmesi de eşiyle ilişkisi de ilginçtir. Babası onu ancak, bir yaban domuzuyla bir aslanın çektiği arabayı sürebilen birine vereceğini söyler. Admetos, Apollon’un yardımıyla bu koşulu yerine getirir ve Alkestis’le evlenir. Ne var ki Artemis’e adak sunmayı unutan Admetos, tanrıça tarafından cezalandırılır. Apollon, düğüne gelen yazgı tanrıçalarından söz alır. Admetos’un ölüm günü geldiğinde eğer kendi yerine bir can bulabilirse yaşamı kurtulacaktır. Ölüm günü geldiğinde Admetos önce anasına gider kendi yerine canını versin diye. Anası kabul etmez. Sonra babasına gider, babası da kabul etmez. Karısıyla vedalaşmak istediğinde, Alkestis, onun yerine seve seve canını vereceğini söyler ve verir de... Ancak, bu özveri öyküsü mutlulukla sona erer. Yiğit Herakles, yer altı dünyası Hades’e inip Alkestis’i ölüler dünyasının ecesi Persephone’nin elinden kurtarır ve kocasına geri getirir. Özverili ve adanmış kadın tipine önemli bir örnek oluşturan Alkestis’in bu öyküsü, Yunanlı tragedya yazarı Euripides’in yazdığı Alkestis adlı yapıtın da konusunu oluşturmuştur.

Homeros’tan sonra ikinci en büyük kaynak olarak değerlendirilen Hesiodos’un Theogonia (Tanrıların Doğuşu) ile İşler ve Günler adlı yapıtları vardır. Hesiodos, bu yapıtlarında Yunan tanrılarının ve tanrıçalarının yaşamlarını uzun uzun işlemiştir. Hesiodos, toprak ve bereket tanrıçası Demeter’le ilgili şu dizeleri yazmış: “Demeter’in de yatağına girdi Zeus,/ canlıları doyuran, tarlalar tanrıçasının./ Ak kollu Persephone’yi doğurdu Demeter,/ yeraltı tanrısı Aidoneus/ kaçırdı onu anasının koynundan/ ve bilge Zeus bıraktı kızını ona.”

Kaynaklarda İyonyalı bir çoban olarak geçen Hesiodos’un ilk kadının yaratılışını anlattığı Pandora söylencesi, Prometheus söylencesiyle birlikte verilir. Bu anlatıdaki kadın betimlemesi, her kötülüğün kadından geldiği vurgusu, dönemin kadınlara bakışını oldukça somut olarak dışa vurmaktadır.

Azra Erhat bu anlatıyı şöyle değerlendirir: “Hesiodos’un, hem Theogonia’da hem de İşler ve Günler adlı eserlerinde uzun uzadıya anlattığı Pandora efsanesi Ortadoğu ve özellikle Sami kaynaklı olsa gerek, çünkü ilk kadının yaratılışı, yani Âdem ile Havva efsanesinin Yunan mytosuna aktarılmış bir kopyasına benzer. Kadını her kötülüğün, her dert ve belanın başlangıcında görmek Yunan görüşlerine pek uymaz, nitekim Hesiodos’tan sonra bu efsaneyi işleyen pek olmamıştır. Yunan yazınında Homeros şiiri ve onun dile getirdiği iyimser, gülümser dünya görüşü ağır basmış, karamsarlığı olduğu kadar kadın düşmanlığını da silip süpürmüştür.”

Sözlü kültür ürünü olarak doğan destan şiirlerin ağızdan ağıza aktarılması sırasında, çeşitli kültürlerden etkilenmesi, kimi değişikliklere uğraması doğaldır. Çünkü, Homeros’un destanlarından İlyada ve Odyssea’nın en eski el yazmalarının bile, şairin ölümünden en az 1700 yıl sonrasından kalma olduğu söylenmektedir.

HOMEROS (İÖ 9. ya da 8. Yüzyıl)

PENELOPE

Tanrı bir bez dokumayı kodu aklıma ilkin,

Kocaman bir tezgah kurmuştum odamda,

Arşın arşın bez dokuyordum habire,

Taliplere de şöyle laf ediyordum arada bir:

“Delikanlılar, madem tanrısal Odysseus öldü,

Çaresiz varacağım içinizden birine,

Ama ne olur, bekleyin bir parça daha,

Bitsin bu dokuma, boşa gitmesin bunca iplik,

Bir kefen dokuyorum yiğit Laertes’e,

Gün gelir de, ölüm onu yere sererse upuzun,

Akhalı kadınlar ne der sonra bana.”

Böyle derdim, kanardı bu sözlere taşkın yürekleri.

Oysa ben gündüzleri dokuduğum koca bezi

Bir çerağ önünde sökerdim geceleri.

Kandırdım onları işte böyle tam üç yıl,

Ama dördüncü yıl başlayıp çatınca ilkyaz,

Bir hizmetçi, saygısız bir köpek, duyurur onlara bunu,

Geldiler yakaladılar beni, bağırdılar, çağırdılar.

(Mitoloji Sözlüğü, Haz: Azra Erhat, Remzi Kitabevi, 1997)

HESİODOS (İÖ 8. Yüzyıl)

PANDORA

Tanrılar yeraltına gizlemiş besinleri.

Yoksa insan bir gün çalışıp rızkını sağlar,

Sonra bir yıl sırt üstü yatardı,

Asar bırakırdı sabanını ocak başında,

Çözerdi çiftini, çubuğunu, öküzlerini.

Zeus kızınca Prometheus’a,

Kendini aldatan o sivri akıllıya,

Sakladı varını yoğunu insanlardan,

O gün bugündür dertlere boğdu insanoğlunu.

Zeus gizledi besini insandan,

Ama İapetos’un güçlü oğlu Prometheus

Çaldı Zeus’un ateşini insanlar için,

Sakladı onu nartex kamışının içinde.

Kızdı bulut devşiren Zeus, dedi ki ona:

“İapetos oğlu, sivri akıllı kişi,

Seviniyorsun ateşi çaldın, beni aldattın diye,

Ama bil ki dert açtın kendi başına da:

Aldığın ateşe karşılık bir bela

Öyle bir bela salacağım ki insanlara,

Sevmeye, okşamaya doymayacaklar bu belayı.”

Böyle dedi ve kah kah güldü insanların ve tanrıların babası.

Namlı şanlı Hephaistos’u çağırdı hemen:

“Bir parça toprak al, suyla karıştır dedi,

İçine insan sesi koy, insan gücü koy,

Bir varlık yap ki yüzü ölümsüz tanrıçalara benzesin,

Bedeni güzelim genç kızlara.

Athena, sen de ona elişlerini öğret dedi,

Renk renk kumaşlar dokumasını öğret.

Nur topu Aphrodite, sen de büyülerinle kuşat onu,

İstekler, arzularla tutuştur gönlünü.

Yüz gözlü devi öldüren Hermeias, sen de

Bir köpek yüreği, bir tilki huyu koy içine.”

Böyle dedi Zeus, onlar da yaptılar dediğini:

Koca Hephaistos, topal tanrı hemen

Bir kız biçimine soktu toprağı.

Gök gözlü Athena süslü kuşağını sarıverdi beline.

O canım Kharitler ve o güzelim Peitho

Altın gerdanlıklar taktılar boynuna,

Horalar bahar çiçekleriyle donattılar saçlarını,

Hermeias doldurdu göğsüne yalanı dolanı,

Uzaktan gürleyen Zeus’un oluyordu isteği.

Ses koydu içine o tanrılar kılavuzu

Ve Pandora adını taktı.

Pandora demek bütün tanrıların armağanı demekti,

Çünkü bütün Olymposlular insanların başına bela etmişti onu.

Tanrıların babası kurunca bu düzeni,

Epimetheus’a gönderdi Pandora’yı

Kılavuz tanrı Hermeias’la.

Epimetheus unuttu Prometheus’un dediğini:

Zeus’tan armağan alma demişti ona Prometheus,

Alırsan, ölümlüleri derde sokarsın demişti.

Armağanı aldı ve alınca anladı

Başına bela aldığını.

Eskiden insanoğulları bu dünyada

Dertlerden, kaygılardan uzak yaşarlardı,

Bilmezlerdi ölüm getiren hastalıkları.

Pandora açınca kutunun kapağını,

Dağıttı insanlara acıları, dertleri.

Bir tek umut kaldı dışarı çıkmadık

Kapağı açılan dert kutusundan.

Umut tam çıkacakken Pandora kapamıştı kapağı,

Böyle istemişti bulutlar devşiren Zeus.

O gün bugündür insanların başı dertte,

Toprak bela doludur, deniz bela dolu,

Geceler dert doludur, gündüzler dert dolu,

Belalar başıboş dolaşır sessizce

Ölümlülerin çevresinde.

(Mitoloji Sözlüğü, Haz: Azra Erhat, Remzi Kitabevi, 1997)

İsa’dan önce 600’lü yıllarda yaşayan şair kadın Lesboslu Sappho’nun tutkulu şiirlerinde aşk, kızlık ve kadınlık yüceltilir; kadınların aşk acılarına, özlemlerine tanıklık edilir. Tanrıça Aphrodite’e seslenen bazı şiirlerinin, Milattan önce 2300 yıllarında yaşayan Sümerli şair Enheduanna’nın tanrıça İnanna’ya seslenen şiirlerini çağrıştırdığı söylenmektedir.

SAPPHO (İÖ 600)

...

(Hiç ayrılmadan yaşadığımız vakit) görmüştü seni (Atthis)

ünlü bir tanrıça olarak, ne zevk duymuştu türkülerinden

şimdiyse seçkin biri

Lidyalı kadınlar arasında, güneş battığında

gül parmaklı ay

nasıl üstüne bütün yıldızlara, gönderirken

ışıklarını tuzlu denizin üstüne

silme çiçek dolu kırlara,

güzelim çiy düşer, çiçeğe durur güller

incecik maydanozlar, ballı yoncalar

durmadan yürür bir aşağı, bir yukarı

aklında güzelim Atthis, yüreğinde arzular

hasret yiyip bitirir içini

...

(Antikçağ Anadolu Şiiri Antolojisi, Haz:Erdal Alova, Can Yayınları)

Sappho, Yedinci Betik’ten kalan dizelerinde aşkı yüzünden iş göremeyen genç kızın duygularını şu sözlerle anlatmış: “Gelmiyor elimden mekik dokumak anacığım/ yeniğim bir oğlanın özlemine Afrodit yüzünden”

Sonraki dönemde yaşayan Anadolulu ozanların şiirlerinde de kadınlar için yazılmış ya da kadın yaşamlarını anlatan dizelere rastlanmaktadır. Bu şiirlerin kiminde kadınların, genç kızların yaşamları, özlemleri anlatılırken, kimi de dönemin kadına bakış açısını ortaya koymaktadır. 6. yüzyıl ozanlarından Phokylides’in şu dizeleri, Hesiodos’un, Pandora’nın yaratılışı sırasında kadın beynini ve yüreğini hayvanlarla özdeşleştirmesini çağrıştırmaktadır:

PHOKYLİDES (İÖ 6.yy.)

Şunu da dedi Phokylides: İşte dört soyu

kadınların: köpek soyundan gelenler; arıdan,

tüyü kabarmış domuzdan, uzun yeleli kısraktan.

Güzeldir kısrak yavrusu, çevik, çekici,

koşar ordan oraya;

ne iyidir, ne kötü domuz soyu;

beladır köpeğin eniği, kabadır;

ama iyidir arı soyu: çalışmayı bilir,

korur düzenini evin.

Dua et, dostum, iyi bir kocaya varsın böylesi.

(Antikçağ Anadolu Şiiri Antolojisi, Haz:Erdal Alova, Can Yayınları)

ANAKREON (İÖ 563-478?)

Mor topu altın saçlı Eros’un

çarpıyor yine bana

oyuna çağırıyor beni

sandalları işlemeli kızla

Ama görkemli Lesbos’tan

gelen kız burun kıvırıyor

kar düşmüş saçlarıma,

bakakalıyor ağzı açık

başka bir kızın ardından

(Antikçağ Anadolu Şiiri Antolojisi, Haz: Erdal Alova, Can Yayınları)

İçlerinde Rodoslu Apollonios, Rodoslu Ksenokritos, Koslu Herodas, Miletoslu Phokylides, Teoslu Anakreon, Sardesli Alkman, Halikarnassoslu Herakleitos’in olduğu bu ozanların yazdığı şiirlerde çeşitli kadın resimleri çıkar karşımıza: Argonotlara yardım eden Nereus kızları, deniz kazasında boğulan Lysidike, haylaz ve kumarbaz oğlu Kottalos’tan yakınan Metrotime ana, yaşamının ilkbaharında ölümün aldığı Theodota, Lesboslu bir genç kız, korkudan titreyen bir genç kız, bakire kız, doğumda ölen kadın... Bu ozanların şiirlerinde daha çok halktan kadınların, genç kızların yaşamlarına rastlanmaktadır.

Samoslu Asklepiades yaşamını yitiren bir genç kız için; “İşte güzel işleri Erinna’nın çok değil, elbet;/ daha on dokuzunda bir kızdı çünkü./ Ama daha güçlüydü çoğundan, tez gelmeseydi/ bu kadar ölüm, kim bilecekti adını?” derken, İsa’dan önce 3. yüzyıl ozanlarından Asklepiades bir genç kıza şu dizelerle seslenmiş:

“Kızlığını mı esirgiyorsun? Neye yarar!

Boyladığın zaman Hades’i, ne âşık

bulacaksın orada, ne maşuk! Yaşam denen

şu toprakta yatıyor Aşk’ın sunduğu

bütün sevinç. Ama Akheron’da, sevgili bakire,

yatacağız tozlar, küllerle koyun koyuna.”

İsa’dan önce 3. yüzyıl ozanlarından Herodas, Başöğretmen adlı şiirinde; Metrotime adlı bir annenin Kottalos adlı hayırsız oğlunu anlattığı bölüme yer vermiş. Anne Metrotime, başöğretmen Lampriskos’a oğlundan yakınırken, onun kendisine yaşattığı güçlüklerden de söz etmektedir. Şiirde kumarbaz ve tembel oğul Kottalos’un düş kırıklığına uğrattığı bir anne görüntüsüne yer verilmektedir:

“Üç gün eve uğramayınca

biraz söylenmeye başlasak

yağmalar gariban ninesinin dolabını

ya da çatıda bacaklarını uzatıp

iki büklüm oturur maymun gibi.

Yaptıkları karşısında onun,

bir düşünün,

nasıl içim dışıma çıkıyor.

Onun umrunda sanki

bisküvi kırar gibi kırdığı her kiremit

-üstelik kış da geliyor-

bir buçuk obol’a mal oluyor bana.

Yepyeni bir yaş gözlerimde,

parasını ödediğim her kiremit.

Bütün evlerde hep aynı konuşma:

‘Bunu olsa olsa

Metrotime’nin oğlu Kottalos yapmıştır.’

Ağzımı açıp tek söz edemiyorum.”

İsa’dan önce 295-215 yılları arasında yaşayan Apollonios Argonautika’da Medeia’nın İason’a olan aşkı yüzünden düştüğü ikircimi ve çektiği acıları anlatır. Medeia, İason’un azgın boğalarla boğuşurken öleceğinden korktuğu için ona üstün güçler vermeyi, boğalara tılsım yapmayı düşünür. Bunun annesini babasını üzeceğini, adını kirleteceğini düşünerek vazgeçer. Sonra yine kararını değiştirip ona yardım etmek ister. Apollonios, yazdığı Medeia şiirinde bütün bir gece sabaha kadar kızın yaşadığı çelişkileri ve iç konuşmaları anlatmış. Düştüğü çözümsüzlük sonucunda yaşamına son vermek isteyen Medeia’nın iç konuşmaları ve aldığı karar, genç kızın içinde yaşadığı toplumsal koşullar ve üzerindeki baskı konusunda önemli ip uçları verir:

“Elveda utanç! Elveda iyi adım benim! Varsın

korusun güçlerim onu, gitsin gönlünün çektiği yere,

gitsin hiç incinmeden. Bana gelince, yarışmadan

galip çıktığı gün ölüp gideyim; ya ilmeği geçirip

boynuma sarayda, ya da içerek ölümcül ilaçlardan.

Yine de alay edecekler benimle öldüğüm zaman;

bütün uzak kentlerde çınlayacak alınyazım,

ve savurup adımı dudaklarından Kolkhis’li kadınlar

hakaretler yağdıracaklar, eğlenecekler benimle:

‘Hani o kız, bir yabancı için onca kaygılanan,

öldürmüş kendini; yurdunu, ana babasını rezil eden

o kız, yenilmiş çılgın bir tutkuya.’ Hangi ayıp

benim olmayacak ki? Vah, şu çılgın tutkum!

Ayrılmak olacak benim için en hayırlısı

bu yaşamdan gizemli bir ölümle bu gece, kendi odamda,

öyle ürkülecek, korkulacak şeyler yapmadan,

uzakta her türlü kara çalmadan, yüzkarasından.’’

Medeia, bu kararla içinde ölümcül ilaçlar olan kutuyu alıp açar.

“Gevşetti yavaştan tokasını kutunun; geçti içinden

mutsuz kızın ölümcül ilacı içmek. Ama birden,

durdurdu onu duyduğu müthiş korku Hades’ten.

Ve sessizlikte öylece kalakaldı uzun süre

geçti gözünün önünden bütün o güzelim şeyler

yaşam boyu üstünde titreyip durduğu; bir bir

düşündü bütün hazlarını yaşamın; mutlu olan

arkadaşlarını düşündü bir genç kıza yaraşırcasına.

Güneş her zamankinden güzel doğuyordu,

yanıp tutuşurken yüreği bunlar için.

Alıp dizinden kutuyu koydu bir kenara,

yardımıyla Hera’nın değişmişti şimdi düşüncesi,

bir gidip bir gelmiyordu artık düşünceler aklında.

Diliyordu şimdi bir an önce ağarsın diye tanyeri,

vermek için İason’a tılsım yapacak büyüleri,

yüz yüze gelsin diye onunla. Sık sık açıyordu

sürgüsünü kapının görmek için ağaran günü.

Birden sevinç kapladı her yanını, ilk ışıklarını

saçtığı zaman güneş, birer birer uyanırken uykularından insanlar.”

Antikçağ Anadolu Şiiri Antolojisi, Haz: Erdal Alova, Can Yayınları-

HALİKARNASSOS’LU HERAKLEİTOS
 (İÖ 3.yy)

Yeni kazılmış toprak; salınıyor mezar taşının

üstünde yarı kurumuş yaprakları çelengin;

çözelim bakalım harfleri, gelip geçen yolcu,

kimin pürüzsüz kemiklerini taşıyor mezar.

‘‘Ey yabancı, ben Aretemias, memleketim Knidos.

Karısıydım Euphro’nun, kurtulamadım doğumda,

ama bir ikizim oldu, birini kocama bıraktım

tutsun diye elinden kocayınca, öbürünü

yanımda götürdüm, hatırlatsın diye bana onu.

Antikçağ Anadolu Şiiri Antolojisi, Haz: Erdal Alova, Can Yayınları

Eski Türk Metinlerinde ve
Dede Korkut Destanlarında Kadınlar

Sumer uygarlığındaki kadın tanrıça tapımı, Anadolu’da bereket tanrıçası İştar’a yakarışlarda olduğu gibi daha yakın zamanlara denk gelen dönemlerde üstün nitelikli ve doğa üstü güçleri olduğuna inanılan kadın analara yakarma, onlardan umar bekleme biçimine dönüşmüştür. Bu kadın karakterler için söylenen şiirlerden anlaşıldığı gibi kiminde çocukların korunması istenir, kiminde et, şarap ve bereket...

ÇOCUKLARIN KORUYUCUSU
MAY ANA’YA

(Televüt Türkleri)

Ateş Ana, otuz kez başlardan taç giyen

kırk başlı kız,

pişkinliği veren sensin pişmiş nesneye,

buzların biçimini bozan sensin;

yaklaş bize, çevremizi dolan,

baba gibi ol bize!

Yaklaş bize, çevremizi dolan,

ana gibi ol bize!

Her kiri gideren sensin deniz suyunda,

ak çakmak taşıyla kesersin göbek bağını;

süt içersin Süt Denizi’nden,

Surum dağında açtı oyun yerini

saçları güzelce taranmış May Ana,

kırk kızın ortasında öyle saf May ana,

otuz kızın ortasında öyle saf May Ana,

ağzı öyle saf May Ana!

İndin ak Ülgenlerden,

indin çatal bir değneğe dayanarak

buraya gelmek için, tutarak altın yayı,

saçları incecik May Ana!

korkutma yavruları,

onları yed küçücük omuzlarıyla,

sıkıca bastır göğsünde,

sağ kolunun altına al,

sağ memenle emzir onları,

kem gözden sakla onları,

kötü bilicilerden esirge.

Kötü bir ruh yaklaşırsa

ger altın yayını

ve yayınla ve savutunla

sav ne gelirse ondan!

Yaklaştırma yöremizde dolanan ruhu,

yavuz yeli indirme,

uzak tut kişiden bütün ağrıları,

götür onu elinle her iyiliğe,

esirge ruhun uyanışını,

çalının kökünü pekiştir!

Yeryüzü Şiiri, Haz: Sait Maden, Çekirdek Yayınları- 2007

SATANA ANA’YA

(Nartlar-Kuzey Kafkasya)

Oy sevgili sultanımız Satana,

oy zengin yaşayışlı Satana,

oy biz senin için türkü yakarız,

oy senin için, sultanımız Satana.

Oy sandıkların et dolu, ellerin cömert;

oy siyah şarap getir sen bize,

oy siyah şarapla kızarmış et,

oy şırıl şırıl siyah şarap,

oy kızarmış et, çıtır çıtır,

oy sevgili sultanımız Satana,

oy zengin yaşayışlı Satana!

Oy bazlamalar getir bize,

oy üzerleri yağlı, içleri dolu!

Oy bize esritici rong getir kil çanakta,

oy bize, oy getir bize

oy yığınlarının altındaki buğdayı,

oy Nartların ana sultanı Satana,

oy zengin yaşayışlı Satana!

Yeryüzü Şiiri, Haz: Sait Maden, Çekirdek Yayınları- 2007

Dede Korkut Destanları

13. yüzyılda kuzeydoğu Anadolu’ya göçle gelip yerleşen Türkmenlerin arasında ortaya çıkan Dede Korkut destanlarında, Müslüman Oğuzların bu dönemdeki yaşama biçimine, han ve beylerin yaşamlarına, yaptıklara savaşlara ilişkin bilgiler vardır. Destanlardaki anlatılarda ve şiirlerde, kadınların toplumsal yaşam içindeki durumunu ve erkeklerin kadın üzerindeki egemenliğini, kadına bakış açısını ortaya koyan önemli ip uçlarına rastlarız. Destanın giriş bölümündeki anlatılarda erkeklerin yüceltildiği, kadınların aşağılandığı, hatta bazı kadınların eşek soyundan geldiğini belirten söylemler vardır: “Kız anadan görmeyince öğüt almaz, oğul babadan görmeyince sofra çekmez. Oğul babanın yerine yetişenidir, iki gözünün biridir.”

“Geldik o ki ne kadar dersen bayağıdır: Uzak kırdan yabandan bir edepli misafir gelse, kocası evde olsa, ona dese ki: kalk ekmek getir yiyelim, bu da yesin dese, pişmiş ekmeğin bekası olmaz, yemek gerektir; kadın der: Neyleyeyim, bu yıkılacak evde un yok elek yok, deve değirmeninden gelmedi der; ne gelirse benim kalçama gelsin diye elini arkasına vurur, yönünü öteye kalçasını kocasına döndürür; kocasının sözünü kulağına koymaz. O Nuh peygamberin eşeği asıllıdır. Ondan da sizi, hanım, Allah saklasın. Ocağınıza bunun gibi kadın gelmesin.”

“Yan tarafta, ev yanında dikilse gelin odası güzel, uzunca çadır ipi güzel. Oğul güzel. Hiç birine benzemedi cümle yatacak yerim gene bu harap olası idi, ne olaydı benim evime birazcık bakaydınız, komşu hakkı Tanrı hakkı diye söyler. Bunun gibisinin, hanım, bebekleri yetişmesin. Ocağına bunun gibi kadın gelmesin.”

Dede Korkut Destanlarında soylu sınıftan olan han, hakan ya da bey kızları, han eşi hatunlar görece olarak öteki kadınlara göre daha özgür ve hak sahibi görünür. Çevrelerinde onların işlerini gören, arkadaşlık eden kırk ince belli kız vardır. Bu kızların savaşlardan, yağmalardan alınıp getirildiği de destanlardaki söylemlerden anlaşılmaktadır. Soylu sınıftan olan han kızları, han eşi hatunlar ata biner, kılıç kuşanır ve kırk ince belli kızlarıyla birlikte savaşa da katılırlar. Han ya da bey oğulları evlenmek istedikleri kızları tanımlarken bu özellikleri de sıralarlar: “Baba, bana öyle bir kız alıver ki, ben yerimden kalkmadan o kalksın, ben kara koç atıma binmeden o binsin; ben düşmana varmadan o bana baş getirsin.”

Kadının doğurganlığı ve yaşamın sürdürücüsü olması nedeniyle kutsandığı dönemden kalma kimi söylemlere, az da olsa bu destanlarda da rastlanmaktadır. Dirse Han Oğlu Boğaç’ın yarasının iyileşmesi için kendisine “Dağ çiçeği, ananın südü sana merhemdir” denmiştir. Bunun üzerine Hatun, kırk ince kızın devşirdiği dağ çiçeğiyle südünü oğlunun yarasına sürerek onu iyileştirir.

Bununla birlikte destanlardaki söylemlerden, öykülerin anlatıldığı dönemin toplumsal koşulları ve din kurallarının etkisiyle kadınların haklarını yitirdiği, kendi yaşamlarıyla ilgili konularda bile söz ve karar sahibi olmadığı anlaşılmaktadır. Kadınlar, hangi sınıftan olursa olsun evlat olarak babasına, eş olarak kocasına ve daha sonra da yetişkin oğluna bağımlıdır. Han ya da bey kızları, babalarının bir sözüyle bir ere verilir. Bu olgu, destanlarda sıkça sözü geçen Hristiyan beylerinin ya da tekfurlarının kızları için de geçerlidir. Trabzon Tekfuru, Oğuz beylerinden Kan Turalı, kızıyla evlenmek için öne sürdüğü koşulları yerine getirip canavarı öldürünce adamlarına şöyle der: “Bre kızı verin, şehirden sürün, çıksın gitsin.”

Kan Turalı, üç canavarı da öldürüp Selcen Hatun’u alır. Ancak kızın babası pişman olup arkalarından adamlarını salar. Selcen Hatun, Kan Turalı’dan önce savaşır, üzerine gelenleri yenilgiye uğratır. Selcen Hatun, yaralanmış Kan Turalı’yı atının arkasına alıp yola çıkar. Ancak Kan Turalı, bir kadının kendisini kurtarmış olmasını içine sindiremez ve onu öldürmek ister. Bunu da kıza şu sözlerle anlatır:

“Kalkıp Selcen hatun doğrulunca,

Yelesi kara kazılık atına binince,

Babamın ak büyük eşiğine varınca,

Oğuz’un ala gözlü kızı, gelini boy söyleyince,

Her kişi sözünü söyleyince;

Sen orada kalkıp öğünürsün;

Kan Turalı zebun oldu,

At ardına aldım, çıktım, dersin.

Gözüm döndü, gönlüm gitti,

Öldürürüm seni!”

Selcen Hatun’un yanıtı ise oldukça ilginçtir:

“Bey yiğit!

Öğünürse bey öğünsün, aslandır,

Öğünmeklik avratlara suçtur,

Öğünmekle avrat er olmaz.”

Bu sözlerden de anlaşılmaktadır ki kadınlar da erkeklerin karşısındaki ikincil konumlarını kabullenmişlerdir. Destanlarda; erkeklerin soylu sınıftan olmasına karşın eşlerine ya da analarına kaba sözler söylediği, dövmekle korkuttuğu söylemlere de rastlanmaktadır. Dirse Han Oğlu Boğaç Han Hikayesi’nde; çocuğu olmadığı için Bayındır Han tarafından Kara Çadır’a oturtularak aşağılanan Dirse Han çok öfkelenir. O öfke ile karısının yanına gidip şunları söyler:

“Han kızı! Yerimden kalkayım mı?

Yakanla boğazından tutayım mı?

Kaba ökçem altına alayım mı?

Kara çelik öz kılıcımı elime alayım mı?

Öz gövdenden başını keseyim mi?

Can tatlılığını sana bildireyim mi?

Alca kanını yeryüzüne dökeyim mi?

Han kızı! Sebebi nedir, söyle bana,

Çok kızıyorum şimdi sana.”

Dirse Han’ın hatunu, tatlı sözlerle kocasını yatıştırır; ondan kurbanlar kestirmesini, açları doyurmasını ister; ağzı dualı birinin hayır duasıyla çocuk sahibi olabileceklerini söyler. Ancak aynı hatunun yeri geldiğinde kocasına karşı sesini yükselttiği, ona kendi toplumsal konumunu anımsattığı söylemlere de rastlanmaktadır. Dirse Han, kırk namert adamının sözüne uyurak av sırasında oğlunu vurup geri döndüğünde hatun onu şu sözlerle karşılar:

“Beri gel,

Başımın bahtı, evimin tahtı,

Han babamın güveyisi,

Kadın anamın sevgisi,

Atamın anamın verdiği,

Göz açıp gördüğüm,

Gönül verip sevdiğim

Dirse Han!

Kalkıp yerinden doğruldun,

Yelesi kara kazılık atına hemen bindin,

Göğsü güzel kaba dağa ava çıktın,

İki vardın bir geliyorsun, yavrum hani?

Karanlık gecede bulduğum oğul hani?”

Kadına karşı kaba davranış ve dövmekle, öldürmekle korkutma söylemine Salur Kazan’ın Evinin Yağmalanması Hikayesi’nde de rastlanır. Bu kez Kazan’ın oğlu Uruz, anası boyu uzun Burla Hatuna söyler aynı sözleri. “Ağzın kurusun ana! Dilin çürüsün ana! Ana hakkı, tanrı hakkı olmasaydı da, kalkıp yerimden doğrulsaydım, yakanla boğazından tutaydım, kaba ökçemin altına alaydım, ak yüzünü kara yere tepeydim, ağzından burnundan kan boşandıraydım, canının tatlılığını sana göstereydim.”

Destanlardaki öykülerde kadınların yazgısının hep erkekler tarafından belirlendiğini görürüz. Kam Büre Bey Oğlu Bamsı Beyrek Hikayesi’nde, Bamsı Beyrek ile Banı Çiçek’in henüz doğmadan beşik kertmesi ile sözlendiği anlatılır. Kızlar, kadınlar savaş tutsağı, eğlence nesnesi ya da herhangi bir eşya gibi birine verilecek bir nesne olarak görünür; “kuşun alaca kanını, kumaşın iyisini, kızın güzelini, altın işlemeli çuhayı hanlar hanı Bayındır’a beşte bir çıkardılar.” Bamsı Beyrek Hikayesi’nde, Salur Kazan kılık değiştirmiş Beyrek’e sorar: “Bre deli ozan! Dile benden ne dilersin? Çadır mı, otağ mı dilersin? Kul, cariye mi dilersin? Altın akça mı dilersin?”

Bu destanlarda da Homeros destanlarında olduğu gibi kadınların, genç kızların erkeği için çeşitli özverilerde bulunması, savaşa giden erkeğini beklemesi, hatta onun uğruna canını bile vermek istemesi söylemlerine rastlanmaktadır. Uşun Koca Oğlu Segrek hikayesinde, küçük oğul Segrek ağabeyi Egrek’in öcünü almak için savaşa gitmek ister, onu bundan alıkoymak için yavuklusuyla evlendirirler. Ama oğlan gerdeğe girmez. Gerdek gecesi kıza der ki: “Kız sen beni bir yıl bekle, bir yılda gelmezsem iki yıl bekle, iki yılda gelmezsem üç yıl bekle, gelmezsem o vakit benim öldüğümü bil, aygır atımı boğazlayıp aşımı ver, gözün kimi tutarsa, gönlün kimi severse ona var.”

Kız ona şu yanıtı verir:

“Yiğidim, ben seni bir yıl bekleyeyim,

Bir yılda gelmezsen iki yıl bekleyeyim,

iki yılda gelmezsen üç dört yıl bekleyeyim,

dört yılda gelmezsen beş yıl, altı yıl bekleyeyim,

altı yol ağzına çadır dikeyim,

Gelenden gidenden haber sorayım,

hayır haber getirene at, giysi vereyim, kaftanlar giydireyim,

kötü haber getirenin başını keseyim,

erkek sineği üzerime kondurmayayım,

murat ver, murat al, sonra git yiğidim!”

Duha Koca Oğlu Deli Dumrul Hikayesi’ndeyse, kadının özverili davranışına başka bir örnek çıkar karşımıza. Deli Dumrul, Azrail’e kafa tutar, Azrail canını almaya gelir. Deli Dumrul yalvarınca, kendi yerine can verecek birini bulursa onu bırakacağını söyler. Deli Dumrul’un anası da babası da onun yerine can vermeyi kabul etmezler. Deli Dumrul, eşiyle helalleşmeye üzere gider. Ona kendisi öldükten sonra mallarını bıraktığını söyler, sözlerini şöyle tamamlar:

“Gözün kimi tutarsa,

Gönlün kimi severse,

Sen ona var,

İki oğlancığı öksüz bırakma.”

Kadın ise ona şu yanıtı verir:

“Senden sonra bir yiğidi

Sevip varsam birlikte yatsam

Ala yılan olup beni soksun

Senin o korkak anan baban

Bir canda ne var ki sana kıyamamışlar?

Yer tanık olsun, gök tanık olsun,

Güçlü Tanrı tanık olsun

Benim canım senin canına kurban olsun!”

Bu öyküdeki kadının sevdiği erkek için kendi canından vazgeçmesi olgusu, mitolojideki Admetos ve Alkestis’in öyküsüyle büyük bir benzerlik taşımaktadır. Bu öykü de tıpkı Alkestis’in öyküsündeki gibi kocası için kendi canından vazgeçen özverili kadının ödüllendirilmesiyle, yani canının bağışlanmasıyla son bulur. Ne var ki Alkestis’in adını taşıyan bir oyun bulunmasına karşın, Deli Dumrul’un karısının adı bile bilinmemektedir.

Halk Edebiyatımızdaki Kadın Görüntüleri

Kültürümüzün önemli kaynaklarından olan halk edebiyatımız, bin yıllar boyunca Anadolu topraklarında yaşayan kadınların durumlarını yansıtması açısından önemli ip uçları sunar bize. Yazılı kültüre geçişten önce üretilip günümüze dek ağızdan ağıza aktarılarak gelen ve özellikle kırsal kesim kadınlarının verimleri olan ninni, ağıt, yakım, türkü ve maniler kadın yaşamlarına, kadınların duygularına, özlemlerine ve sorunlarına dair önemli tanıklıklardır. Bu verimler ayrı bir çalışmanın konusu olarak incelenecektir. Ancak burada çok tipik birkaç örnek vermeden de geçmeyelim.

Kadınlar; dile getiremedikleri üzüntüyü, durumlarından şikayeti, övgü ya da yergilerini, sevgi ve ilgilerini, çocukları için tasarladıkları güzel yaşam isteğini hep ninnilerle dile getirmişlerdir. Kiminde gurbete giden eşe özlem ve ayrılık üzüntüsü, kiminde yoksulluk, kiminde başka kadınların peşinde koşan babaya öfke, kiminde çocuğun büyüyüp annesine bakma umudu ve annesinin öcünü alması isteği, mutsuz evliliğini çocuğu nedeniyle sürdürdüğü vb. durumlar konu edilmiştir. Ülkemizin çeşitli kentlerinden birkaç ninniyle örnekleyelim anlatımımızı:

“Ağla Zeynebim ağla, ninni,/ Kara yazmalar bağla ninni/ Babası ölen çocuk hu hu/ Haydi bağrını dağla, ninni.” Giresun

“Kolumdan kolbağım düştü/ Sevim sevdam sana düştü/ Ağa baban şehit düştü/ Ninni nazlı gülüm ninni.” Eskişehir

“Aktır oğlumun aklığı/ Öter dağların kekliği/ Görmesin çocuğum yokluğu/ Ninni ninni yavrum ninni” Isparta.

E”, e dedim yüceden,/ Sesin çıkmaz bacadan,/ Allah seni saklaya/ Ateşten kızılcadan.” Van

“Dandini dandini dana gelsin/ Ayrılığı hana gelsin/ Bey babası et getirsin/ Uşağım yesin cana gelsin.” Erzurum

“Gel benim ağa yavrum,/ Sallan gir bağa yavrum/Koçum yok kurban kesem/ Canım sadaka yavrum.” Erzurum

“Ninni derim beni yakar/ dudağından ballar akar,/ yavrum büyür bana bakar/ Ninni yavrum ninni.” Bursa

“Ninni diyem ağlayam,/ Ciğerimi dağlayam/ Büyü hayfım al babandan,/ Sana ben bel bağlayam.” Diyarbakır

“Ona ninni diye diye,/ Oğlum gittikçe büyüye/ Yavrum gide mekteplere,/ Askerliğe heves vere,/ Sürmeli bir zabit ola/ Cebi parayla dola.” Diyarbakır.

“Dandini dandini danaylı,/ kaplarımız kalaylı/ kızım konak gelini,/ oğlum olsun saraylı.” Kastamonu

“Ninni derim naçar naçar,/ Gökte kırlangıçlar uçar/ Baban duymaz hemen uyur/ Anan uykusuzluk çeker.” Kastamonu

“Ablası oya oyalar/ Anası cila cilalar,/ Babası avrat kovalar/ Ninni yavrum ninni.” Konya

“Evvel derim birim birim/ Dert yürekte dürüm dürüm,/ Yavrum derdim sana derim/ Ninni yavrum ninni.” Konya

“Bahçeye gül dikelim,/ Çıkıp yollara bakalım/ Baban bir gün gelirse,/ Camiye mum dikelim,/ Ninni yavrum ninni.” Konya

“Dağlar dağladı beni, ninni/ Gören ağladı beni, ninni,/ Urgan zencir tutmazdı, ninni,/ Al kundak bağladı beni, ninni.” Çankırı

“Nennileri de benim oğlumun nennisi var,/ Almanya’da oğlumun/ Körpece ufacık da babası var./ Nen nen nen nen/ Yiğidim nen nen nen.” Uşak

“Parmağımda mühür var,/ Yüreğimde kahır var/ Ben yavrumdan ayrılalı,/ Yemeğimde zehir var.” Merzifon

“Ninni desem gözün süzer/ deste kirpik inci dizer/ senin baban gurbet gezer/ ninni yavrum ninni.” Bandırma.

Binlerce ninninin içinden seçilmiş bu birkaç örnekte bile kadının durumu, kadın erkek ilişkisinin niteliği, kadınların acıları, özlemleri, dilekleri nasıl da bellidir. Hatta, Anadolu insanı için yeni bir toplumsal durum olan Almanya’ya çalışmaya giden babadan bile söz edilmektedir ninnide.

Halk türkülerimizin önemli bir bölümü de kadın ağızlıdır; kına türküleri, asker ağıtları, gurbet-özlem türküleri, Burçak Tarlası örneğindeki gibi iş türküleri kadınlar tarafından söylenmiştir. Bu türkülerin çoğunda savaşlara, gurbetlere giden (son dönemlerde Almanya göçü de konu olmuştur türkülere) sevdiğini bekleyen, özleyen, acı çeken kadınlar vardır. Bir Yemen türküsünde “Gelin ömrüm geçti, ben bozuluyorum.” der kadın. “Yârim İstanbul’u Mesken mi Tuttun?” türküsünde ekmek parası için gurbete giden eşine “Yârim sen gideli yedi yıl oldu...” diyerek ayrılık, unutulmuşluk acılarını ifade eder kadın. Kına türküleriyse genellikle kızın anasının ya da gelin kızın ağzından söylenmiştir. Kiminde hüzün, kiminde sitem vardır.

“Ağ elime mor kınalar yaktılar/ kaderim yok gurbet ele sattılar/ on iki yaşımda gelin ettiler/ ağlar ağlar gözyaşımı silerim of of/ Merdivenden indim indim yıkıldım/ mevlam izin verdi yine dikildim/ her çiçekten aldım aldım takındım/ kırmızı gül sende kaldı muradım of of.”

“Bizim atlar sizin atlar/ yüce hendeklerden atlar/ işte ben gidiyorum/ silip süpürdüğüm yurtlar.”

“Kız anası kız anası/ gelsin bunun öz anası/ vursun elinin kınası.”

“Baba kızın çok muyudu/ bir kız sana yük müyüdü/ kör olası emmilerim/ hiç oğlunuz yok muyudu?”

Halk türkülerimizden “Selam da Söyleyin Mahmut’uma” türküsünde, sevdiği erkek için özveride bulunan kadın karakteri çıkar karşımıza. Kim bilir hangi nedenden hapse düşen Mahmut önce babasına haber salar; beş bini, on bini yapsın da kendisini mahpustan çıkarsın diye. Babası olumsuz yanıt verir. Sonra anasına seslenir Mahmut; anası da olumsuz yanıt verir. En sonunda Mahmut nişanlısına seslenir kendisini mahpustan kurtarması için. Kız; “Yüzüğümü bileziğimi satarım aman/ beş bini on bini yaparım aman/ kurtarırım seni zindandan...” sözleriyle yanıt verir sevdiğine. Bu halk türküsündeki öyküyle, sonunda ölüm olmasa bile, mitolojideki Alkestis-Admetos, Dede Korkut Masallarındaki Deli Dumrul ve hatunu öyküleri arasında büyük bir benzerlik vardır.

Atasözleri

Bu bölümü sonlandırmadan önce, halk kültüründe ve insanların yaşamlarında önemli bir yeri ve etkisi olan atasözlerine de kısaca bir göz atalım. Atasözleri, adı üstünde genellikle erkekler tarafından ve erkek bakış açısıyla üretilmiş sözlerdir. Üzerinde yaşadığımız topraklarda yaşayan halklar tarafından üretilip günümüze kadar ağızdan ağza, dilden dile söylenerek gelen atasözlerinin insanların değer yargılarının ve düşüncelerinin oluşmasında önemli bir yeri vardır. Üretildiği dönemin değer yargılarını, düşüncelerini yansıtması nedeniyle birçoğu günümüzde güncelliğini yitirmiştir. Bununla birlikte hâlâ söylenegelen atasözleri vardır. Bunların arasında kadını aşağılayan, küçümseyen, cins ayrımcılığını körükleyen ve insan haklarına aykırı olanlar da bulunmaktadır. Birkaç örnek verelim.

“Kadın erkeğin şeytanıdır.”, “Beylere ve avrada inanma, akar suya güvenme.”, “Karı sözüne bakan adam değildir.”, “Adam sözünü adama eder.”, “Kadın sopayı kocasına eliyle verir.”,”Kadının sırtından sopayı, karnından sıpayı eksik etmeyeceksin.”, “Erkek getirmeyi, kadın yetinmeyi bilmelidir.”, “Erkek korkusu, Allah korkusu”, “Avrat attır, gemini boş tutma.”, “Karı malı kapı mandalı gibidir.”, “Kadının yüklediği yük şuraya varmaz.”, “Kadının bir aklı, erkeğin dokuz aklı vardır.”, “Eşsiz avrat, yularsız at gibidir.”, “At alırsan taydan, kız alırsan soydan al.”, “Kızın uzun saçlısı, tarlanın ufak taşlısı, öküzün başlısı makbuldur.”, “On beşinde kız ya erde gerek ya yerde.”, “Erkeği okutursan kadı, kızı okutursan cadı olur.”, “Oğlanı her karı doğuramaz, er karı doğurur.”, “Buyurmadan tutan evlat, çağırmadan kalkan avrat, orada olur devlet.”, “Kadını evinden, erkeği pirinden sorarlar.”

Atasözleriyle ortaya konan bu ataerkil bakış açısına ve kadının küçümsenmesi olgularına kimi halk şiirlerinde de rastlanmaktadır.

Halk şiirinde kadın

Halk ozanlarının saz eşliğinde çalıp söylediği türkülerden yola çıkarak yazılı kültüre geçişle birlikte yazıya dökülen halk şiirimizde de kimi kadın görüntülerine rastlanmaktadır. Bu çalışmada biz bu konuyu değerlendirdik.

Anadolu topraklarında yazılı kültürden önce yaşamış ozanlar tarafından üretilen ve dilden dile aktarılarak günümüze gelen sözlü kültür ürünlerimizde ve yazılı kültürün yaygınlaşmasıyla ezgili sunumun yanısıra yazıyla dile getirilen, kitaplaştırılan, derleme ve seçkilere giren halk şiirlerimizdeki kadın görüntüleri büyük bir çeşitlilik göstermemektedir. Sevilen, âşık olunan, uğruna gurbetlere çıkılan ve kalem kaşlı, inci dişli, ak elleri boğum boğum kınalı, selvi boylu, on üç, on dört ya da on beş yaşında olan genç kızlar, kadınlar için yazılan güzelleme, aşk, özlem ve ayrılık şiirleri çoğunluğu oluşturmaktadır -ki bu şiirlerde kadınlar, yalnızca sevilen karşı cins olarak yer almaktadır-. Halk şiirimizin günümüze gelebilen ilk örneklerinde kadın genellikle özne değildir; üzerine şiir yazılan bir nesnedir.

Bazı ozanların dizelerinde ise, kendi eşlerinden ya da tanıdıkları kimi kadınlardan yola çıkarak, kadınları bütünüyle küçümseyen ve aşağılayan sözlere rastlanmaktadır. Bu dizelerle dışa vurulan düşünce ya da yargıları, kuşkusuz o dönemin toplumsal yaşamı içinde kadının yerini ve kadına bakışı belirleme konusunda önemli bir ipucu olarak da değerlendirebiliriz. Buna bir örnek olarak, 15. yüzyıl ozanlarından Kaygusuz Abdal’ın bir şiirindeki kadın betimlemesini verebiliriz. Kaygusuz Abdal’ın “Ağlar avradın kötüsü/ dizini diker oturur/ işinin kolayın bilmez/ yüzünü yıkar oturur” dörtlüğüyle başlayan “Ağlar Avradın Kötüsü” adlı şiirinde baştan sona belirgin biçimde kadını aşağılayan dizeler vardır. Bu dizelerle, Dede Korkut Destanlarının girişindeki kadını tanımlayan sözler arasında büyük bir benzerlik vardır.

Âşık İhsani’nin “Uzun Dilli” şiirinde, Kaygusuz Abdal kadar ağır sözler kullanılmasa da kadından yakınma söz konusudur; “Yüce Tanrım hiç kimseye/ uzun dilli karı verme/ bana verdin düşmanıma/ uzun dilli karı verme.”

Daha yakın dönem ozanlarından Âşık Talibi’nin “Erkeklerin Yüze Gülen Düşmanı” şiiri baştan sona kadınları kötüleyen dizelerle doludur. “Erkeklerin yüze gülen düşmanı/ Önünüze kuyu kazan kadınlar/ Belli olmaz her birinin pilanı/ Arkamızdan dudak büken kadınlar/..../ Kör şeytandır kadınların hocası/ Doğru yola gitmez genci, kocası/ Dost görünür düşman olur nicesi/ Ters yel gibi devre esen kadınlar.” Şiir, ozanın, eğer kadınlar onu üzmeseydi beş yüz sene yaşayacağını belirttiği dizesiyle sona erer.

Halk şiirimizin büyük çoğunluğunu oluşturan sevgiliye-sevgililere yazılan güzellemelerde; çoğu kez bu kadınların, genç kızların tanımı yapılır. Bunların hepsine yer vermek olanaklı olmadığı için bazı ozanlardan seçtiğimiz dörtlüklerle bu konuyu örneklemeye çalıştık.

Ercişli Emrah’ın “Bugün Ben Bir Güzel Gördüm” şiirindeki “Bugün ben bir güzel gördüm/ bakar cennet sarayından/ kamaştı gözümün nuru/ onun hüsnü cemalinden”, Tamaşvarlı Âşık Hasan’ın “Bugün Ben Bir Güzel Gördüm” şiirindeki “Boyu uzun beli ince/ memeler benzer turunca/ yanak lale ağız gonca/ kaşları hilale benzer”, Erzurumlu Emrah’ın “Sabahtan Uğradım Ben Bir Fidana” şiirindeki “Dedim inci nedir dedi dişimdir/ dedim kalem nedir dedi kaşımdır/ dedim on beş nedir dedi yaşımdır/ dedim daha var mı söyledi yok yok”, Âşık Ali İzzet’in “Baktı Geçti” şiirindeki “Soramadım bir çift sözü/ ay mıydı gün müydü yüzü/ sandım ki Zühre yıldızı/ şavkı beni yaktı geçti”, Âşık İhsani’nin “Mor Yaşmaklım” şiirindeki “Mor yaşmaklım bahar geldi/ sen de durma eserek gel/ bahçe bahçe kucak kucak/ lale sümbül keserek gel”, Âşık Ferrahi’nin “Ela Gözlü” şiirindeki “Şeker kaymak tatlı dili/ kınalamış nazik eli/ koynundaki gonca gülü/ derem dedim deremedim.” dizeleri bu güzellemelerdeki tanımlamalara yalnızca birkaç örnektir.

Sevilen kadınlar için yazılan güzellemelerin, sevda şiirlerinin yanısıra sevdiği, beğendiği, âşık olduğu kadınları anlatan birçok ozanın şiirindeyse belirgin bir kendinden yola çıkış, katı bir erkek bakışı kendini göstermektedir. Sevdasına karşılık vermeyen kıza-kadına sitem, kendisinin olmazsa kuru yaprak gibi kuruyup gideceğini ya da başkasına yâr etmeyeceğini söyleme ya da yalvarıp yakarmanın yanısıra; başka biriyle ilişkisini inkar eden sözler vardır kimilerinin dizelerinde. Kuloğlu’nun “Evvelki Yârimden Vazgeldim İse” şiirindeki “Evvelki yârimden vazgeldim ise/ şimdiki sevdiğim ondan ziyade/ bilmem huri midir gökten mi inmiş/ bir melek görmedim bundan ziyade”, Karacaoğlan’ın “Ben Güzele Güzel Demem” şiirindeki “Ben güzele güzel demem/ güzel benim olmayınca/ muhannetin kahrın çekmem/ gel deyip de gelmeyince/...../senin çağın geçer olur/ bu dünyalar kime kalır/ tomurcuk gül gazel olur/ vaktinde derilmeyince”, Dadaloğlu’nun “Oturmuş Ak Gelin Taşın Üstüne” şiirindeki “Oturmuş ak gelin taşın üstüne/ taramış zülfünü kaşın üstüne/ bir selamı geldi başım üstüne/ alırım kız seni komam ellere”, Âşık Noksani’nin “Deli Gönül Sana Müjdeler Olsun” şiirindeki “Suna’m ben düşeli senin aşkına/ merhamet etmedin bir dem şaşkına/ lutfu kerem eyle Allah aşkına/ dertlerimi yaza geldi duydun mu”, Posoflu Zülali’nin “Özge Yâr Sevdiğim Kim Dedi Sana” şiirindeki “Özge yâr sevdiğim kim dedi sana/ hiç inanma vallah billah yalandır/ çekeceksen sicim istemez boynum/ işte boynum at zülfünü dolandır”, Âşık Cevlani’nin “Güzellerde Benlik Hiç Eksik Olmaz” şiirindeki “Güzellerde benlik hiç eksik olmaz/ gençliğine kurulursun sevdiğim/ geçer bu güzellik sana da kalmaz/ hayatına darılırsın sevdiğim”, Ali Gürbüz’ün “Gurbet ele çıktım senin derdinden/ yaz da selamını gönder ardımdan/ terk-i diyar oldum baba yurdundan/ beni ateşine yaktın sevgilim”, Âşık Daimi’nin “Nasıl Yâr Diyeyim Ben Böyle Yâra” şiirindeki “Coşkun çaylar gibi çağlamayan yâr/ gönlünü gönlüme bağlamayan yâr/ şimdi ahvalime ağlamayan yâr/ daha ağlamasın öldükten sonra.”

Âşık Veysel’in “Güzelliğin On Par’Etmez” şiiri, “Güzelliğin on par’etmez/ bu bendeki aşk olmazsa/ eğlenecek yer bulaman/ gönlümdeki köşk olmasa” dizeleriyle başlar. Bu dizelerle kendisinden önceki ozanlarda olduğu gibi, sevdiğinin kendi aşkıyla değerli olduğunu söylemektedir. Ancak şiirin son kıtasındaki “Anılmazdı Veysel adı/ o sana âşık olmasa” dizeleriyle sevdiği insana değer verdiğini ortaya koyması onu öteki ozanlardan farklı kılar. Âşık Veysel, “Yeni Mektup Aldım Gül Yüzlü Yârdan” şiirinde de kendisi gurbete çıktığında köyünde bıraktığı yârinin gözyaşı döktüğünden söz etmekte; özlem, yakınma ve çağrılarını dile getirmektedir. “Eğlenme gurbette yayla zamanı/ Mevla’yı seversen ağlatma beni/ Benek benek mektuptadır nişanı/ Gözyaşım mektupta gül deyi yazmış.”

Halk şiirimizin yakın dönem örneklerinden kimilerinde, özellikle kırsal kesimdeki genç kızları, kadınları anlatan bazı şiirler bulunmaktadır. Bunların bazılarında sevilen, ilgi duyulan kadına övgü niteliğindeki dizelerin yanısıra, giyim kuşam biçimi ve çok ender olarak da onun yaşam ve çalışma koşulları dile getirilmiştir. Âşık Feryadi’nin “Göçmen Kızı Acıyorum” şiirindeki “Göçmen kızı acıyorum/ hallerine yavru senin/ bir kötü er bağcı olmuş/ güllerine yavru senin”; Âşık Süleyman’ın “Bir Güzele” başlıklı şiirindeki “Çamaşır yıkamış ev içinde geziyor/ Güzel çirkin diye beni üzüyor/ Şu tatlı canıma ferman yazıyor/ Güzel sensin güzel benim neremde/...../ Sığamış kolları billur bilekli/ Şahin bakışlı da arslan yürekli/ Kınalı beşikli körpe bebekli/ Güzel sensin güzel benim neremde”; Habib Karaaslan’ın “Sevdiğim Tarlada Ekin İşinde” şiirindeki “Elinde orağı ırgatlık yapar/ yolu bir gün bizim tarlaya sapar/ Sağacı’dan gelmiş üstünü çırpar/ üzerinden çıkan tozunda gönlüm.” dizeleri bunlardan bazılarıdır.

Yusufelili Huzuri’nin Yaz Olanda Yaylalarda şiirinde, tarlada çayırda çalışan, halı dokuyan ve çobanlık eden köylü kızlarının emeklerine hayranlık duygusu öne çıkar.

“Yaz olanda yaylalarda

Seyranım köylü kızları

Hem çayırda hem tarlada

Kotanım köylü kızları

Aslanca işe girerler

Tarlada sapan sürerler

Zevk ile tohum ekerler

Davranın köylü kızları

...

Bize köy kızları derler

Gidip mektepte okurlar

Nakışlı halı dokurlar

Elvanım köylü kızları

Sürüler dağları süsler

Sütü ile dolar taslar

Koyunu kuzuyu besler

Çobanım köylü kızları”

Kına türküleri ya da ninniler gibi, genç ölümler için ağıt, yakım gibi verimler de çoğu kez kadınlar tarafından söylenmiştir. Bununla birlikte adı bilinen halk ozanlarımızdan bazıları da kadınlar, genç kızlar için ağıt türünde şiirler yazmışlardır. Bunların en bilineni, 19. yüzyıl ozanlarından olan Kağızmanlı Hıfzı’nın yazdığı “Sefil Baykuş Ne Gezersin Bu Yerde?” şiiridir. Şiirdeki “Civan da canına böyle kıyar mı/ hasta başın taş yastığa koyar mı/ ergen kıza beyaz bezler uyar mı/ al giy allı balam şalların hani” dizelerinden de anlaşılacağı gibi nişanlıyken ölen amca kızı Ziyade’ye bir ağıt niteliğindedir.

Hüseyin Çırakman’ın “Elinde Kınası Solmamış Gelin” şiiri de verem olup ölen bir yeni geline yazıklanan dizelerle doludur. “İki gün evinde kalmamış gelin” elinin kınası solmadan tarlaya çalışmaya götürülmüştür. Şiir, kadının hiç yaşamadan ölen yaşamına yazıklandığı dizelerle sona erer:

“Pamuk tarlasında çapa sallıyor

Emsali cihana gelmemiş gelin

Göz altından ev yolunu kolluyor

Elinde kınası solmamış gelin

...

Terlemişti eve döndü üşüdü

Yatak yorgan üzerine taşıdı

Uyumadan sabah oldu ışıdı

Verem olduğunu bilmemiş gelin

Çırakman dünyada gülenler güldü

Nicesi ağlayıp göz yaşın sildi

Öksürdü öksürdü kan kusup öldü

Sanki bu cihana gelmemiş gelin”

Halk şiirinde, ender de olsa, haksızlıklara başkaldıran, kötü koşullara karşı mücadeleye atılan kadınlardan övgüyle söz edildiğini de görüyoruz. Bunlardan karşımıza çıkan ilk örnek, 18. yüzyılın ikinci yarısında yaşadığı ileri sürülen Âşık Halil tarafından yazılmış bir şiirdir. Bursa’da kadınların bazı haksızlıklar nedeniyle hükümete karşı yaptığı bir gösteriden söz edilen “Yine Nefr(-i) Am Oldu Uzun Saçlılar” şiirindeki “Nisa taifesi bayrağın açtı/ gümrük ağaları görünce kaçtı/ nice çukadarlar duvardan aştı/ vurun arslanlarım soyluk sizdedir.” dizelerinden de anlaşılacağı gibi, başkaldıran kadınların gösterisi olumlu bir bakış açısıyla dile getirilmiştir. Padişah lll. Sultan Selim, gösteriyi bastırmak için bir yazılı buyruk çıkarmıştır, ki bu da şiirin son kıtasında belirtilmektedir.

Çok az da olsa, halk şiirinde adı belirli ozan kadınlar çıkmıştır. Emine Beyza (Bacı) (?-?) Bektaşi şair; Banu (Cevheriye) Çankırılı (1864-1914), Arife (Bacı) (1867-?) Bektaşi şair; Ayşe (Çukurovalı) (?-?) adları geçmektedir. Banu Çankırılı, köyüne gelen saz şairi Âşık Figani’den de etkilenmiştir. Bir divan oluşturacak kadar çok olan şiirlerini ölümünden iki yıl önce yakmıştır. Çukurovalı ya da Gülekli olduğu söylenen Ayşe’nin yaşamına ilişkin herhangi bir bilgiye ulaşılamamıştır. Yalın bir dille yazdığı dörtlüklerinde köy yaşamı, köy kadınlarının yaşam koşulları, döneminde sıkça yaşanan savaşların izi görülmektedir. Dörtlüklerinde; oğlunun askere alınmaması için babasına, amcasına bedel ödemesi çağrısını yapar. Dörtlüklerinden birinde söylediği “Arabayı yola çekin/ hastaları hana dökün/ Erzurum’un karıları/ yaralıya iyi bakın” dizeleri, şiirin 1. Dünya Savaşı sırasında Sarıkamış’a asker gönderildiği dönemde yazıldığını düşündürüyor. Son iki dörtlükte ise, savaşta yitirdiği oğluna yanan ana yüreğinin sesi, savaş karşıtı bir söyleme dönüşüyor: “Başımdan aldım fesini/ verdim oğlanın hasını/ yine kulağım duyuyor/ topun tüfeğin sesini/..../ İçeri gel kızım Hörü/ Gitti beş oğlanın biri/ Kıyma kadir mevlam kıyma/ bu sefil gelinin yâri.” (...)

Divan Şiirinde Kadın

Osmanlı İmparatorluğu döneminde, imparatorluğun merkezi olan kentlerde ve büyük kentlerde saraydakilerle, sarayın yakın çevresinde gelişen bir şiir akımı olan divan şiirinde; genellikle, eğitim görme olanağı olan erkekler ürün vermişlerdir. Divan şairlerinin arasında takma adla yazan padişahlar olduğu da bilinmektedir. Bu şairlerin şiirlerinde de, halk şiirinde olduğu gibi sevilen, âşık olunan, hayranlık duyulan sevgiliye yazılan şiirler ağır basmaktadır. Gül yüzlü, saçı sümbül, kirpikleri ok gibi, ak gerdanlı, gonca dudaklı vb. nitelemelerle anlatılan kadın ya da erkeklerdir bunlar. Ulaşılan kaynaklardan, kadınların gerçek yaşamlarına ilişkin herhangi bir tanıklık sunulduğuna rastlanamamıştır. Bununla birlikte, divan şiirinde kendini kabul ettiren şair kadınlar vardır. Bu kadınların kimileri şiirlerinde kadın yaşamlarını sezdiren, kimi doğrudan sorgulayıp karşı çıkan dizeler yazmışlardır.

Bu kadınlardan biri Amasya sarayında Gülbahar Sultan’a söz arkadaşlığı eden Mihri Hatun (1460?-1512’den sonra)’dur. Onun, “Kadınlara aklı eksik dediklerinden/ Her sözlerini özürlü saymak uygundur/ Ama Mihri duacınız bundan kuşkuludur/ Bu sözü der bilgisi tamlar, akıllılar./ Becerikli, yetenekli bir kadın daha iyidir/ Bin beceriksiz, yeteneksiz erkekten/ Bir kadın yeğlenir açık fikirliyse/ anlayışı kıt bin erkeğe...” (...) dizeleri, Osmanlı imparatorluğu dönemindeki feodal ilişkiler içinde kadına değer veren bir yaklaşımı ortaya koyması ve erkeklerin kadınları aşağılayan söylemlerine yürekli bir biçimde karşı çıkması açısından önemli bir örnektir.

Zeynep Hatun (?-1474) I5.-16. yüzyılın iki kadın şairinden biridir. Babası Amasyalı Kadı Mehmet Efendi’dir. Babasından Arapça, Farsça öğrenmiş, bu dilin edebiyatı konusunda da çalışmalar yapmıştır. Kadı İshak Fehmi ile evlendikten sonra şiiri bıraktığı söylenir. ll. Mehmed adına düzenlediği bir divanı vardır.

Bir tezkire yazarı olan “Âşık Çelebi, bu iki ozan kadını Mihri’nin düşünceleriyle anacak, Zeynep Hatun’un evlendiği Kadı İshak Fehmi’nin ‘Zeynep Hanım ise, ere varıp, eri hükmünde olup şiirden ve rical ile münasebetten el çekmiştir.’ yargısını, Mihri’nin “evlenmekten ar ettiği için” bekar kaldığı notu izleyecekti meşairü’ş-şuara’da. (Türk Safosu Mihri Hatun, Sennur Sezer, Kapı Yayınları- 2005)

Tezkirelerde ve kimi araştırma kitaplarında Tanzimattan önce Zeynep, Mihri, Nisai, Hubbi Ayşe, Tuti, Sıtki, Ani, Fatma, Fıtnat, Saffet, Nesiba, Leyla, Şeref, Sırrı’nın adlarından söz edilmektedir.

19. Yüzyıl Şiirimizdeki Kadın Görüntüleri

19. yüzyıl, Osmanlı İmparatorluğu’nun; yenilgiyle çıktığı savaşlar nedeniyle güçten düştüğü, yönetimi altındaki devletlerin art arda ayaklanarak bağımsızlıklarını elde etmeleri nedeniyle toprak yitirdiği bir dönemdir. Ayrıca aynı dönemde endüstri devrimini gerçekleştirerek kapitalist bir sürece giren Avrupa’nın; yeraltı yerüstü kaynaklarına el koymak, ürettiği malları satmak için yöneldikleri ülkelerden biriydi. Bu yönelimin sonucunda, Fransızlara ekonomi ve ticaret ayrıcalığı getiren kapitülasyonlar ve 1838 Osmanlı-İngiliz Ticaret Anlaşması ortaya çıktı. Ekonomik yaşamdaki bu gelişmeler, politik açıdan ülkeyi iyice güçsüz duruma getirdi. Avrupalıların “Hasta Adam” olarak niteledikleri Osmanlı İmparatorluğu çözülme ve çökme dönemine girmişti. Bu süreçte, politik yaşamda da, özellikle Avrupa’ya gidip eğitim görmüş aydınların öncülüğünde yeni arayışlar, yönelimler ve örgütlenmeler ortaya çıktı. “Yeni Osmanlılar Cemiyeti” bunlardan biridir. Bütün bu gelişmeler, toplumsal yaşamın önemli bir alanı olan sanatı ve sanat akımlarını da etkiledi. Bu dönemde yazılan şiirler; artık yalnızca divan toplantılarında, içkili dost meclislerinde okunan, sevgiliye yazılmış şiirlerle sınırlı kalmadı. Biçimde ve içerikte yeni arayışlara gidildi.

Batıda gerçekleşen 1789 Fransız Burjuva Devrimi’nin, Avrupa’daki 1848 Devrimlerinin, 1871’deki Paris Komünü’nün ve 1876’da ilan edilen 1. Meşrutiyet’in etkisiyle yaygınlaşan özgürlük, eşitlik, hak, adalet kavramları, haksızlıklara başkaldırı düşüncesi bazı şairler tarafından benimsenerek toplumun ezilen kesimlerinden tek tek insanlar için de olsa, yoksul insanları anlatan şiirler yazılmaya başlandı. Bu yoksul insanları anlatırken yoksul ve yalnız kadınlar, umarsız genç kızlar, kadınların üzerindeki toplumsal baskı vb. konular da şiire girdi. Ayrıca bu dönem, yöneten sınıftan olup eğitim görmüş kadınların toplumsal yaşamda adlarını duyurmaya başladığı, kadın hakları için seslerini yükselttikleri, dergiler çıkardıkları, gazetelere yazılar yazmaya başladıkları bir dönemdir.

Şair ve edebiyat tarihçisi Şükran Kurdakul, Çağdaş Türk Edebiyatı-1 kitabında 19. yüzyılı anlatan bölüme şu cümleyle başlamış: “XIX. yüzyıl, edebiyatımızın girişimler dönemidir. Roman, öykü, tiyatro alanlarında ilk örnekler verilmiş, şiirdeki başkaldırmalar divan şiirinin sahneden çekilmesine yol açmıştı.” Gerçekten de bu dönemde yetişen ve özgürlük düşüncelerinin de öncüleri olan Ziya Paşa ve Namık Kemal şiirde yeni arayışlara girdiler. Recaizade Ekrem ve Abdülhak Hamit onları izledi.

Daha sonra da Edebiyatı Cedide hareketi ortaya çıktı. “Edebiyatımızın yenileşme süreci içinde ikinci büyük aşama sayılan ‘Edebiyatı Cedide hareketi’, 1895-1901 yıllarında Tevfik Fikret’in yönetiminde yayımlanan ‘Serveti Fünun’ dergisinde yeni bir edebiyat kuşağının meydana çıkması ile oluştu.” (Şükran Kurdakul, Çağdaş Türk Edebiyatı-1)

Tevfik Fikret’in Şiirlerinde Kadın Konusu

Tevfik Fikret’in kimi şiirlerinde; kadınların toplumsal yaşam içindeki durumlarını betimleyen, hatta yer yer eleştiri getiren dizeler yer almaktadır. Bu şiirlerin kiminde; en yakınındakilerden yola çıkarak, toplumsal yaşamdaki kadının durumunu ve yerini ortaya koyar; kimindeyse, günlük yaşamda karşılaştığı değişik kadınların, genç kızların resimlerini çizer.

Kız kardeşinin yaşamından yola çıkarak yazılan Kız Kardeşim İçin şiiri; o dönem kadınlarının toplumsal yaşamdaki konumlarını, ezilen cins olma durumlarını yansıtması açısından çok önemli bir örnektir. Bu şiirde anlatılan yalnız kendi annesi ve kız kardeşi değildir; içinde yaşadığı toplumdaki bütün kadınların durumunu da ortaya koymaktadır. Bunun yanısıra; şiirde, dönemini aşan düşünceler de vardır. Şairin, toplumdaki kadınların durumunu ortaya koyduğu, sorguladığı ve var olan duruma karşı çıktığı bu şiirlerde yalnızca bir acıma duygusu yoktur; onların bu duruma düşmesinin nedenlerini sorgular. Bunun yanısıra, kadının toplumsal yaşamdaki ezilen cins olma durumuna tepki duyarak bu duygu ve düşüncelerini dışa vurur: “Elbet alçalmak olmamalı payı kadınlığın,/ Elbet melekliğin umudu olmamalı zulüm, kötülük,/ Elbet düşkün olursa kadın, alçalır insanlık”

Ruşen Eşref’in sokakta görüp de acıdığı kimsesiz bir kız için yazdırdığı Nesrin adlı şiirinde; yokluk ve yoksulluk sonucu sokağa düşen bir kadını ve yine aynı nedenlerden sokağa düşme tehlikesi içinde bulunan bir başka kadını anlatır. Balıkesir depremine uğrayanlara adadığı Verin Zavallılara! şiirinde, depreme uğrayanların durumu, yıkık evler belirtilirken; özellikle, yıkıntıların önündeki kadın ve çocuklardan söz edilir ve onlara yardım edilmesi istenir: “Verin şu yoksul kalan öksüzlere, şu dullara, / Son verin inleyişine, şu bir yığın insanın!” Evliliğin Yenilenmesi başlıklı şiirde, evlilik kurumunun tekdüzeliği içinde soğuyan karı koca ilişkisinin, yuvaya katılan yeni bir bireyle, çocukla yeniden eski sıcaklığına kavuştuğu, öyküleme biçiminde anlatılır. Ut Çalarak Şarkı Söyleyen Bir Güzele şiirinde, bir şarkıcı kadının resmi çizilmektedir. Kadının, hüzünle ut çalıp şarkı söylemesinin nedenleri sorgulanırken; sanata, sanatçı kadına duyulan beğeni ve onu yüreklendirme çabası da dizelerden yansır: “Bir üzgün gönülden mi acaba teli bu udun?/ Bilmem niçin bu kadar yakıcı sazınla şarkın?/ Ey şarkıcı kadın! Bir mucizedir dünyaya gelişin,/ Sazın gibi, sesin gibi bak mavi gözlerin/ Diriltiyor gönlümü, sen söylemeni sürdür.” İsmail Safa ile birlikte yazdığı Kamer Hanıma Hitab başlıklı ironik şiirde de, eğlence unsuru olan bir kadınla söyleşi vardır. Yapma Çiçek Yapan Kıza başlıklı şiirinde; doğal güzelliklerin öneminin altı çizilirken; onu yapan kızın emeği de gözden kaçmaz. Kıza seslenerek, emeklerinin boşuna olduğunu söyler. “Bu çalışmayla yaptığın şu çiçekler/ - ışık alsa da körpe alnından, / Hayat versen de gözlerinden/ Yine de bir tazelik kazanmaz;”

“Hasta Çocuk” başlıklı şiirde; hasta çocuğunun başında uykusuz geceler geçiren, gözyaşı döken kadının durumu anlatılır. “Valide” şiirindeyse, yine yoksul ve çileli bir kadın resmi çizer: “Bozulmuş yoksulluktan rengi, üzgün ve tasalı, /Yüzünde gölgesi görülüyor çektiği çilenin;/Kucağında biricik süsü bir güzel yavrucuk,/Kara bahtına ileniyor soluk dudakları/ Dokundu gönlüme durumu şu hasta annenin!”

“Bir Kız Mektebi İçin” başlıklı şiirindeyse, aydın olarak toplumuna uyarı görevi yapar ve kızların okutulması gerektiğini haykırır. Şiirin başındaki sunu bu konudaki düşüncesini belirgin biçimde ortaya koymaktadır: “–Kızlarını okutmayan millet/ Oğullarını manevi öksüzlüğe mahkum/ etmiş demektir; hüsranına ağlasın!–”

Tevfik Fikret, kadını konu alan şiirlerinde; her ne kadar kadını güçsüz, zavallı, çaresiz biçimde betimlese de –ki dönemin ekonomik, toplumsal koşullarının ve savaşların sonucunda ortaya çıkan durum budur– o, kadına sevgi ve saygısını, kadın-erkek eşitliği konusundaki çağını aşan düşüncelerini şiirleriyle ortaya koymuştur. Var olan durumu sergileyerek, eleştirerek yazdığı bu şiirlerde; bir değiştirme, kadını ve erkeği eşitleme isteği belirgin biçimde kendini göstermektedir.

Dönemin öteki şairlerinin bazılarında da kadınlar sevgilinin ötesinde bir esin oluşturmuşlardır.

Edebiyatı Cedide şairlerinden Süleyman Nesip, Kadınlığa Dair şiirinde kadınlar için söylenen bir sözü sorgular. Dilenci Kız şiirindeyse, kış günü, soğuk bir havada gördüğü, morarmış ağzıyla bir dilim ekmek isteyen dilenci kızı anlatır.

Hüseyin Siret Özsever de, Boğaziçi Notları adlı şiirinde “yosma bir kız elinde kır sepeti,/ dalmış, öksüz bakışla, makbereye/.../ geçti bir dul, başında mor yemenisi” dizeleriyle bir gezinti sırasında gözlemlediği kadınları anlatır.

Fecri Âti topluluğu şairlerinden olan Celal Sahir’in; “Benim kadınlara ifratı hürmetim vardır” diye başlayan Tuhfe-i Takdis şiiri, kadınlara sevgi ve saygısını anlatan bir şiirdir.

20. YÜZYIL TÜRKİYE ŞİİRİNDE
 KADIN RESİMLERİ

20. yüzyılın başında

20. yüzyılın başında Osmanlı İmparatorluğu; savaşlardan yenilgiyle çıkması, batılı ülkelerle imzaladığı ekonomik ayrıcalıklar tanıyan anlaşmalar nedeniyle ekonomik, toplumsal ve siyasal açıdan büyük çalkantılar içindedir. 1908’de II. Meşrutiyet ilan edilerek bu sancılı dönemden çıkış yolu aranır. II. Meşrutiyet, imparatorluk sınırları içindeki azınlıklara ve kadınlara yeni hakların tanındığı bir dönemdir. 19. yüzyılın sonundan başlayarak özellikle varlıklı sınıftan eğitimli kadınların kadın hakları için yürüttüğü mücadeleler sonucunda ilk yasal kadın örgütü kurulur. “Hukukçu ve araştırmacı Prof. Tarık Zafer Tunaya’ya göreyse ilk kadın örgütü Teali-i Nisvan’dır (1908). Halide Edib Hanımın kurucularından olduğu bu örgüt kadınların bilgi ve görgü bakımından geliştirilmesini amaçlamaktadır. Ancak üyelik oldukça zordur. Üye olacak kadın, yüksek eğitimli olmalı, İngilizce bilmeli, yazıyla kendini ifade edebilmelidir. 1908’de başlayan kadın örgütlenmesinin oldukça yoğun olduğu görülecektir. Ne var ki imparatorluğun içinde bulunduğu zor durum ve ucuca eklenen savaşlar, kadın örgütlenmelerini dönemin etkin iktidar partisi İttihat ve Terakki’nin güdümündeki kuruluşlar ya da orduya ve asker ailelerine yardım amaçlı kurumlar durumunda biçimlendirmiştir.” (Sennur Sezer, Kadınımızın Emek Tarihine Kısa Bir Bakış, Araştırma, Emek Partisi Ören Kadın Toplantısı Seminer Sunumları-2003)

Osmanlı İmparatorluğu’nun sınırları içinde yaşayan ülkelerin 19. yüzyılda başlayan ulusalcılık, bağımsızlık ve özerklik hareketleri, 20. yüzyılın başında daha da yaygınlaşır ve Balkan Savaşları (1912-1913) patlak verir. Savaşlardan yenik çıkan Osmanlı İmparatorluğu toprak kaybına uğrar. Halkın büyük bir çoğunluğu yoksulluk içinde yaşamlarını sürdürmeye çalışır. ll. Meşrutiyet döneminde dilde sadeleşme ve Türkçe kullanma konusunda 19. yüzyılda başlatılan tartışmalar ve yönelimler çoğalır. Osmanlı İmparatorluğundan ayrılan ulusların varlığı, ulus olma bilinci, milli edebiyat akımını ortaya çıkarır. Dilde arılaşma ve yalınlık; içerikte insanların yaşamları, halkın yaşadıklarına tanıklık, ulus bilinci, Türklük, kahramanlık vb. konular işlenir. Bu dönemdeki ozanların bazıları kadınların toplumsal yaşam içindeki durumunun ayrımına varıp kimileri yazdıkları şiirlerle ya da dizelerle bunu dışa vururlar. Bu şairlerden biri olan Samih Rıfat, Onun Sazı şiirinde bir tek yavrusunu vatan uğruna şehit veren dertli bir anacıktan söz eder; ki bu anacık “Tarlası kuraktır, bahçesi kıraç/ Bırakıp gidemez fakat kalsa aç/ Şehit oğlu mudur bu öksüz ağaç.” dizeleriyle betimlenen yoksul bir kadındır.

Bu süreçte, İttihat ve Terakki Partisinin Anadoluyu Türkleştirme politikasına bağlı olarak gelişen Türkçülük, İslamcılık akımlarının etkisiyle imparatorluk topraklarındaki Müslüman olmayan halkın yaşadığı olaylar, (kafile, tehcir, mübadele) kadınları vurur en çok. Yakınları öldürülen ve kendileri öldürümden kurtulabilen bazı Ermeni kadınlar tehcir yolunda kaçırılıp adları, dilleri, dinleri değiştirilip müslüman erkeklerle evlendirilerek başka bir kimlikle yaşamak zorunda bırakılırlar. Varlıklı ailelere verilen kız çocukları da aynı yazgıyı paylaşmışlardır. Müslüman yapılan ve adı değiştirilen bu kızların ve kadınların gerçek kimlikleri uzun süre gizli kalmış; acı öyküleri aile içinde bile dile getirilemez. Bu konu ancak son yıllarda yazılan bazı öykü ve romanlarda gündeme gelir. Şiirdeki yansımasına Bedrettin Aykın’ın dizelerinde rastlarız. Bedrettin Aykın, Güz Balkonu kitabındaki annesine yazdığı Yine O Acı, Yalnızlıklar adlı kitabındaki Bıçak Yarası adlı şiirlerinde, annesinin kimliğinde ona benzeyen öteki kadınların yaşadıklarını da dile getirir: “Ak yürekli karaşın kadınım/ Özledim seni bir oğul gibi/ Annem de esmer ve Ermeni’ydi/ Yıkık bir bahçede gül büyütürdü/ Geldi geçti o gülü yalan gibi/ Kurtaramadı adını o soykırımdan/ Kör bıçak yarası acım”; aynı kitaptaki Maral Annem şiirinde de yüzyılın başında Anadolu topraklarında yaşanmış bu acı olayların kadın yaşamları üzerindeki etkisine tanıklık eden dizelere rastlarız.

1. Dünya Savaşı’nda Almanya’nın da içinde bulunduğu ülkelerle birlikte savaşa giren Osmanlı İmparatorluğu, dört yıl süren 1. Dünya Savaşı’ndan da yenilgiyle çıkar.

Art arda çıkan savaşlar halkın ve özellikle kadınların yaşamlarını doğrudan etkiler. Savaşlarda eşini yitiren kadınlar yalnız, çocuklar babasızdır. Öte yandan savaşların sonunda erkek nüfusun azalması nedeniyle kadın işgücüne gereksinim artar. Bu süreç kadınların çalışma yaşamına daha yaygın olarak girmesini sağlar. “Aslında Anadolu kadını her dönemde alın terini ortaya koyarak genellikle erkekten çok çalışmak zorundaydı. Tezgah başında halı dokuyan ya da tarlada yetiştirdiği ürünü pazarda satan kadının da çalışma hayatında emeği vardı. Meşrutiyet’ten önce halihazırda bazı fabrikalarda kadın işçiler işçi tulumunu giymişlerdi. 1897 yılında İstanbul Kibrit Fabrikası’nda, Bakırköy Bez Fabrikası’nda çalışanların hemen hemen yarısı kadındı. Bursa’daki ipek fabrikalarında da yüzlerce kadın işçi vardı. Meşrutiyetten sonra ise kadın işçi sayısında belirgin bir artış görülür.” (Güldane Çolak, Lale Uçan; II. Meşrutiyetten Cumhuriyete Basında Kadın Öncüler)

Kadınların çalışma yaşamına katılmasında; Tanzimat döneminden başlayarak kadınlara bazı haklar tanınması ve özellikle II. Meşrutiyet döneminin getirdiği özgürlük ortamı da etkili olmuştur. Kadın hakları için mücadele eden eğitimli kadın seslerinin arasına; çalışma koşullarının iyileştirilmesi, ücretlerinin artması ya da örgütlenme hakkı için mücadele eden emekçi kadınların sesleri de katılır.

“1915 yılı Osmanlı İmparatorluğu için olduğu kadar bu imparatorluktaki kadınlar için de önemli bir yıldır. Birinci Dünya Savaşı’nın ekonomik yaşamda yarattığı sarsıntıları azaltmak ve topyekun bir savaşa girmiş imparatorluktaki emek açığını kapatmak amacıyla kadınlar için mecburi hizmet yasası çıkartılır. Bu yasa 14 yaşındaki köylü kızı iş mükellefi sayıyordu./..../1916 yılında İstanbul’da İstihlak-ı Milli Cemiyeti, savaştakilere asker çamaşırı yetiştirmek üzere yeniden faaliyete geçiyor ve bünyesindeki terzi sayısı 15’ten 200’e yükseliyordu. Bu kadınlar İstanbul’un değişik semtlerinde terzi atölyeleri bulunan ustalardı. Aynı yıl Kadınları Çalıştırma Cemiyeti İslamiyesi de kuruldu. Kuruluş amacı ‘kadınları namuslu bir şekilde hayatlarını kazanmaya alıştırmak’ olan derneğin bütün kurucuları erkektir.” (Sennur Sezer, Kadınımızın Emek Tarihine Kısa Bir Bakış, araştırma, Emek Partisi Ören Kadın Toplantısı Seminer Sunumları-2003)

Kadınları gönüllü olarak askere alıp, onlara geri hizmette çalışma olanağı sağlayan Kadın Amele Taburu ise, daha sonra Kadınları Çalıştırma Cemiyeti İslamiyesi tarafından kurulmuştur. Bu uygulamalar da çalışma yaşamına katılan kadınların sayısını oldukça arttırır. Kadınların toplumsal yaşama katılmasının ve işçileşmesinin; kadın ve emekçi olarak iki kez sömürülmelerine karşın, kimlik ve kişilik arayışına girerek bilinçlenmeleri üzerinde olumlu etkisi olmuştur.

20. yüzyıl başındaki bu ekonomik ve toplumsal koşulların insan yaşamları üzerindeki etkisine birçok şairin dizelerinde rastlanmaktadır. Bunların arasında kadınların durumuna tanıklık eden dizeler de vardır. Özellikle Tevfik Fikret’in şiirlerinde, art arda patlayan savaşların sonuçlarının kadın yaşamlarına etkisi üzerine dizeler karşımıza çıkar. Tevfik Fikret’in şiirlerindeki yoksul, yalnız, dul kadınlar, savaş yetimleri, kötü yola düşen kadınlar savaşın ve yoksulluğun sonucu olarak ortaya konmuştur.

20. yüzyılın başlarında, kendilerini yazarak ifade eden varlıklı sınıftan eğitimli ve kadınların arasına, bir emekçi aileden gelen ve yaşamını emekçi olarak sürdüren Yaşar Nezihe de katılır. Yoksul bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Yaşar Nezihe yazdığı şiirlerde hem kendi yaşadığı koşulları anlatır hem de kendisi gibi yoksul ve emekçi halkın yaşadıklarına tanıklık eder. Yaşar Nezihe’nin bazı şiirlerinde, bu toplumsal koşulların özellikle kadın yaşamlarına etkisini duyumsatan dizeler de yer almaktadır. 1919’da Nazikter Dergisi’nin 20. sayısında yayınlanan Ekmek ve Kömür İhtiyacı şiirinde açlıktan sokaklara düşen, dilenen kadınlardan söz eder.

“Bakan yok esnâfa vallahi yüzde bin kazanır

Bu ihtikâra fakir millet âh nasıl dayanır

Satıldı evlerin eşyası hep bir ekmek için

Ne yaptı millet acep bu azabı çekmek için

Kiminde kalmadı yatmak için yatak yorgan

Doyunca bulmadı birçokları yazık kuru nân

Şaşırdı yollarını genç kadınlar oldu zelil

Eden bu milleti açlıktır bu rütbe sefil

Sokak sokak kadın erkek çoluk çocuk dilenir

Görünce bunları bir yara dilde tazelenir”

Asım Bezirci, Şairlerimizin Diliyle Barış kitabının giriş bölümünde Yaşar Nezihe’nin şiirlerindeki bu toplumsallığa dikkat çeker: “Yaşar Nezihe kişisel durumu yanında toplumsal duruma da değinir: Savaş yıllarında açlık, yoksunluk, pahalılık, karaborsa, ahlaksızlık almış yürümüş; kimi genç kızlarla dul kadınlar kötü yola sürüklenmiş, erkekler hırsızlığa başlamış, yöneticiler ise bütün bu olaylara seyirci kalarak kendi rahatlarına bakmıştır. /.../ Yaşar Nezihe, 1914’te Nevsal-i Millî’de çıkan Râh-ı Maişet ve 1919’da Nazikter dergisinde yayımlanan ‘Ekmek ve Kömür İhtiyacı’ başlıklı şiirlerinde kendisinin ve halkın savaş yıllarında cephe gerisinde çektiği sıkıntıları içtenlik ve gerçeklikle yansıtmaktadır:

...

Mahalle ekmeği çıkmazsa iş fenalaşıyor

Çoluk çocuk dökülüp yollara aç ağlaşıyor

O gün hamur çamur ekmekler on beşe satılır

Paran da yoksa yetim yavrularla aç yatılır

Elimde iğne kalem var da ben de muhtâcım

Yetim Vedat’ım ile kırk sekiz saattir acım

Çalışmak isterim iş yok bu hâle hayranım

Bu aç yetime bakıp ağlarım perişanım

Vatan harâbe fakir millet aç sefil üryân

Bugün düşüncesi halkın biraz kömür ile nân”

Savaşların yoksul halkın, özellikle kadınların üstündeki etkisi, Mehmet Emin Yurdakul’un dizelerinde de yer alır. Yurdakul, kocasını savaşta yitiren taşralı, yoksul bir kadınının durumunu ve nedenini Türk Sazı kitabındaki Anadolu şiirinde şu dizelerle anlatır:

“Bir ses duydum, dönüp baktım, bir kadın:

Gözler dönük, kaşlar çatık, yüz dargın;

Derileri çatlak, bağrı kapkara,

Sağ elinin nasırında bir yara

Başında bir eski püskü peştemal

Koltuğunda bir yamalı boş çuval...

...

-Ne o bacı?

     - Ot yiyoruz, n’olacak!..

-Tarlan yok mu?

     - Ne öküz var, ne toprak...

Bugüne dek ırgat gibi didindim;

Çifte gittim, ekin biçtim, geçindim,

Bundan sonra...

     - Kocan nerde?

     - Ben dulum;

Kocam şehit, bir ninem var, bir oğlum.

- Soyun, sopun?

     - Onlar dahi hep yoksul!

Ah Efendi, bize karşı İstanbul

Neden böyle bir sert, yalçın taş gibi?

Taşraların hayvanlık mı nasibi?”

Aynı şiirde bu duruma isyan eden, kadının olması gereken yeri vurgulayan ve bu konuda şiire, şaire görev düştüğünü ifade eden dizeler de yer alır:

“Hayır hayır, bu nasibi almak için doğmadın.

Onun için doğdun ki sen kadınlığın hakkiyle

Ocağının karşısında saadete eresin,

Göğsünü kabarttıran anneliğin aşkiyle

Evladına südün gibi pak duygular veresin.

     Sen bir aziz yoldaşsın:

Senin sesin hayat için dövüşmeğe koşturur;

Senin sevgin vatan için fedakârlık öğretir;

Senin yüzün insan için bir merhamet duyurur;

Senin ile insanoğlu yeryüzünü şenletir.

     Lakin bizler bu hakları unuttuk;

     Kadınlığı hayvanlıkla bir tuttuk;

     Ninen gibi sana dahi hor baktık;

     Seni dahi garip, yoksul bıraktık!..

     ...

Ne vakte dek gençliğine hakaret,

Bu ayrılık, bu gözyaşı bu ölüm?..

Bu sert demir, bu ağır yük. bu zulüm?

Yazık, sana ağlamıyan şiire;

Yazık, sana titremiyen vicdana;

Yazık, sana uzanmayan ellere;

Yazık, seni kurtarmıyan insana!”

Kurtuluş Savaşı Yılları

1918’de sona eren 1. Dünya Savaşı sonucunda Osmanlı İmparatorluğu yenik düşünce ülke işgal edilir, ordu dağıtılır. “Yurdu ve ulusu bu kötü durumdan kurtarmak için Mustafa Kemal, ‘Bizi mahvetmek isteyen emperyalizme ve bizi yutmak isteyen kapitalizme karşı milli topluluğumuzca savaşmayı’ gerekli sayar./ ....../ Bu inançla Mustafa Kemal, ulusal bağımsızlığı elde etmek amacıyla, 19 Mayıs 1919’da Samsun’a ayak basar. Gerçi halk savaştan bitkin ve bezgin çıkmıştır, ama onun başlattığı Kurtuluş Savaşı’na (milli mücadeleye) katılmakta gecikmez.”(Asım Bezirci, Şairlerimizin Diliyle Barış, Evrensel Basım Yayın...)

1. Dünya Savaşı sonucu dağıtılan ordu toparlanır, kalan erkek nüfus 1919’da başlayan Kurtuluş Savaşına katılır. Savaşlar sırasında eşlerini, babalarını, kardeşlerini, oğullarını yitiren kadınlar yalnız ve yoksuldur. Ancak bu kez kadınlar da savaşıma katılırlar. Bu kadınların birçoğu cephe gerisinde cephane fabrikasında ve asker giysisi diken fabrikalarda çalışırken çatışma bölgelerine cephane taşıyan, kendi de çatışmalara katılan kadınlar da vardır. Bu kadınların resimlerine özellikle Nâzım Hikmet, Fazıl Hüsnü Dağlarca ve Cahit Külebi’nin şiirlerinde rastlarız.

Nâzım Hikmet’in Kuvayi Milliye Destanı içinde yer alan Kadınlarımız şiiri, şiirimizde kadına bakışa yeni bir açılım getirir. O şiirde, kadının toplumdaki yerini belirlemenin yanısıra, bir erkek olarak bu gerçekle yüzleşmenin izleri vardır. Şiirin toplumsal içeriği, kadının bu ezik ve ikincil konumunun toplumsal yapıdan kaynaklandığını duyumsatır.

“Kadınlarımız” şiiri, ülkemiz şiirinde kadının gerçek yerini, ezilmişliğini sakınmadan dile getiren ilk şiirdir. Ondan önceki ozanlar kadınları yoksul, zavallı, yalnız, ezik, düşmüş kişiler olarak betimlemişlerdir şiirlerinde. Ancak, Nâzım Hikmet’in şiirinde, kadınların bu durumuyla yüzleşme, sistemle ve mevcut ideolojik ortamla yüzleşme olarak ele alınmıştır. Bu şiirde ayrıca, işgal altındaki ülkeyi kurtarmak üzere başlatılan Kurtuluş Savaşı’nda, kadınların etkin olarak savaşa katkısından, cepheye cephane taşıyan kadınlardan söz edilir. Bu yönüyle şiir, “harman yerine kehribar başaklı sap çeker gibi” cepheye cephane taşıyan Anadolu kadınına bir güzellemedir de...

Savaşlarda cephede dövüşen askerlere yardım eden, kendi de savaşıma katılan kadınlara Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın (1914-2009) şiirlerinde de rastlarız. 1877’de Erzurum’daki Aziziye Tabyası’nda savaşan Nene Hatun için yazdığı Yurdana- Nene Hatun Görüntüsü şiirleri bunlara örnektir. Birbirini izleyen ve bütünleyen şiirlerdir bunlar. Analarımız başlıklı şiir, bu kitabın bir önsözü gibidir:

“Saldırgana karşı

İlk el ilk ayak

Oğullarınındır ya

Tutmanın da yürümenin de yaratıcısıdırlar

İlk sözü

Oğullarına bırakırlar ya

Analarımız

Son sözüdürler yurdun”

Cahit Külebi, Atatürk Kurtuluş Savaşında kitabındaki Analar başlıklı şiirlerinde, özellikle Kurtuluş Savaşı sırasında kadınların yaşadıklarını ve kadınların savaşa katkılarını anlatır.

“Analar haber soruyordu güneyden

Tarlalar kadar, ırmaklar kadar durgun analar.

Örtük kara perdeler sallanıyordu.

Utanıyordu Anadolu’dan gelip geçen,

Ama kalanlar anayurtta toplanıyordu.”

“Analar bacılar yola döküldü,

Cephane taşıdı arkasından.

Irmaklar suyundan faydalattı,

Ağaçlar daldasından.

Yer gök inledi bir yol daha

Kurtuluş savaşından.”

Gülten Akın, Maraş’ın ve Ökkeş’in Destanı kitabında Kurtuluş Savaşı döneminde, erkekler savaşa gidince cephe gerisindeki kadınların işgal altındaki güç yaşamlarını ve her şeye karşın dirençlerini dile getirir. Destanda Osmanlı döneminden kadın kimliklerine rastlanır.

Cumhuriyetin Kuruluş Yılları

Cumhuriyetin kuruluş yıllarında büyük savaşlardan çıkmış Anadolu’da halk büyük yoksulluk içindedir. Yokluk, yoksulluk kadınların, çocukların yaşamını doğrudan etkiler. Art arda çıkan savaşlarda eşini yitirip dul kalan kadınlar, oğullarını yitiren analar, babalarını yitiren kız çocukları halı dokuyarak, ot toplayarak; tütünde, pamukta çalışarak yaşamlarını sürdürmeye çalışırlar. Yoksulluğun yanısıra eğitimsizliğin neden olduğu cahillik ve kör inançlar; din kurallarının, törelerin ve geleneklerin neden olduğu baskılar toplumsal yaşamda etkisini sürdürmektedir; bu etki en çok kız kaçırma, berdel, başlık parası, töre cinayeti vb. uygulamalarla yüz yüze kalan kadın, genç kız yaşamlarında kendisini gösterir. Öte yandan Anadolu köylüsünün yaşadığı olumsuzluklar, tarla sınır anlaşmazlıkları, kan davası, kız kaçırma, töre cinayetleri vb. nedenlerle hapse düşen köylülerin hapishane kapılarında bekleşen eşleri, anaları da dönem kadınlarının yaşadığı acı ve yoksunluklara örnektir.

1923’te Cumhuriyet’in ilanından sonra ve kuruluş sürecinde, özellikle kentlerde Cumhuriyetin getirdiği yasalar ve ekonomik toplumsal koşullar nedeniyle bazı değişimler kendini gösterir. Bu değişimlerin bazıları kadınların yaşamlarına da yansır. Değişimlerin kimi yeni kurulan cumhuriyet yönetiminin getirdiği yasalar aracılığıyla gerçekleşir. Ayrıca, Kurtuluş Savaşı sırasında cephede ve cephe gerisinde mücadeleye katılarak, cepheye giysi, silah vb. üreten fabrikalarda çalışarak savaşın kazanılmasında önemli katkıları bulunan kadınların hak arayışlarındaki yükseliş, değişimi etkileyen önemli bir olgudur. Kadınların yeni yasalar aracılığıyla kazandıkları hakların yarattığı ortam, kız çocuklarının eğitim görme olanaklarının artması, işçileşen kadınların örgütlü mücadeleye katılma bilinci kazanması, kadın kitleleri arasında sayısı fazla olmasa da bilinçli bir kesimin oluşmasına yol açar. Aydın kadınlar arasında kadınların toplumsal yaşamdaki ikincil konumu ve kadın erkek ilişkilerindeki eşitsizlik vb. olguların sorgulanması artarak eşitlik ve hak arama mücadelesi yükseltilir.

16 Haziran 1923’te, kurucuları arasında Nezihe Muhiddin ve şair Şükufe Nihal’in de bulunduğu kadınlar tarafından Kadınlar Halk Fırkası adı altında bir siyasi parti kurmak için başvuruda bulunulur. Parti genel sekreteri görevini üstlenen şair Şükufe Nihal, 30 Haziran 1923 tarihli Süs Dergisindeki “Fırkamızın Mefkuresi” başlıklı yazısında, aydın kadınlar olarak parti kurma amaçlarını “cahil, bitkin ve esir olan kadın kitlesine varlıklarını tanıttırmak, haklarını, huzur ve saadetlerini sağlamak” olarak açıklar. Ancak “siyasal hakkı elde etmemiş olan kadının siyasal parti kurmasına” izin verilmez. Bunun üzerine, parti programında değişiklikler yapılarak 7 Şubat 1924’te Nezihe Muhiddin başkanlığında Türk Kadınlar Birliği adında bir dernek kurulur. Nezihe Muhiddin, 1 Temmuz 1925 tarihli Kadın Yolu dergisindeki Kadının Yolunun Şiarı başlıklı yazısında kadına oy hakkı verilmemesini eleştirerek oy hakkı talebini dile getirir: “İlköğretim cins ayırmaksızın bir mecburiyet hükmünde genişletilmiş olmasına binaen Türk kadınının maduniyyeti (yokluğu) mevzu bahis olamaz. Halbuki seçim meselesinde seçmenin mutlaka okuma bilmesi de mecburi değildir. Kahvehane köşelerinde miskinane esrar çeken birine verilen bu hak, kendini müdrik, tahsili mükemmel bir kadından esirgenebilir mi?”

Derneğin, kadınlara oy hakkı verilmesi için mücadelesi sürer; Mart 1927’de kadınlara oy hakkı için İstanbul’da bir kongre düzenlenir. Kadınların bu yoğun mücadelelerinin sonucunda TBMM’de kadın hakları konusunda bazı düzenlemeler yapılır. 1926 yılında kabul edilen Medeni Kanunda, aile içinde kadınla erkeğin eşit olduğu ifadesi yer alır. “Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı” ise 5 Aralık 1934’te çıkarılan bir yasayla tanınır.

Kadınların siyasi hak arayış mücadelesinde etkin olarak çalışan şair Şükufe Nihal’in (1896-1973) bu duyarlılık ve çabaları şiirlerinde de kendini gösterir. 1930’da yayınlanan Gayya adlı kitabında, içinde yaşadığı toplumun sorunlarına duyarsız olan kadınlara seslenip onlara toplumsal çelişkileri göstermeye çalıştığı Duymayan Kadın:

Şükufe Nihal, 1935’te yayınlanan Şile Yolları kitabındaki Şile Kadını şiirindeyse, emeğiyle geçinen kadınların yaşam ve çalışma koşullarına tanıklık ederken onların emeğini sömürerek rahat yaşam sürenleri de eleştirir.

Nâzım Hikmet’in Yapıtlarında Kadın

İnsanın insanı ezmesine ve emeğini sömürmesine dayanan toplumsal koşullarda egemen olan gelenek, görenek, alışkanlık vb.nin yanısıra din ve aile kurumları eliyle baskı altında tutulmuştur kadın. Bu baskılardır, özellikle sömürülen sınıf kadınının yaşamını acılara boğan. Feodal koşulların etkin ve egemen olduğu kırsal kesimlerde kadın; “Soframızdaki yeri öküzümüzden sonra gelen”dir. Oysa kadın, “Anamız, avradımız, yârimiz”dir. Bu dizelerin yer aldığı “Kadınlar, bizim kadınlarımız” Nâzım Hikmet’in en bilinen şiirlerindendir. Nâzım Hikmet, kadının bu durumunu ilk kez bu açıklıkla dile getirebilen ozandır. Kendisinden önce, şiirinde kadınları betimleyen başka ozanlar da olmuştur. Ne var ki, yoksul, zavallı kişiler olarak nitelemişlerdir bu ozanlar kadınları. Nâzım Hikmet ise, özellikle kırsal kesimden kadınları ve emekçi kadınları anlatırken, onların yoksul ve acı yaşamlarını dile getirirken acıma duygusundan yola çıkmamıştır. Kadınların acı çekmesine, sömürüye dayalı sınıflı toplum düzeni, bu düzenden kaynaklanan töre, gelenek vb. uygulamalar neden olmaktadır. Toplumu baskı altında tutan kişi ya da kurumlardır kadınların acılarının nedeni. İşte o yüzden Nâzım Hikmet, kadınların acılarına, yaşamlarına tanıklık ederken, içinde yaşadığımız sisteme de eleştiriler yöneltir.

Nâzım Hikmet, yalnızca kadınların acılarını yazmamıştır. Şiir, roman, tiyatro yapıtlarında toplumun değişik kesimlerinden kadın tipleri, onların yaşadıkları anlatılır. Bu tipleri birkaç başlık altında toplayarak, onun yapıtlarında anlattığı kadınları kısaca tanımlayabiliriz.

Geniş bir kesimi oluşturan emekçi halktan kadınlar, özellikle kırsal kesim kadınları:

Nâzım Hikmet’in Memleketimden İnsan Manzaraları adlı yapıtında, bu kadınların öykülerini anlatan dizelerle karşılaşıyoruz. Onlar; kendilerine sorulmadan evlendirilen, alınıp satılan, kaçırılıp ırzlarına geçilendir. 15’inde Halim Ağa tarafından ırzına geçilen Kantarcının Kızı Şerife gibi. Onlar; çocuk denecek yaşta evlendirilip çocuk doğuranlar, tarlada ekinde çalıştırılanlardır. Dövülüp sövülen, üzerlerine kuma getirilen, çocuk yaşta berdel olarak verilenler onlardır. Onlar; bozkırın ortasında bir köyde bağırsağı düğümlenip yaşamadan ölen ve adı bile olmayan Dümelli’nin karısı gibi kadınlardır.

“İki bebesi var/ komşuya koyup geldik./ Bir defa öldü müydü...”

Yolsuz, okulsuz, doktorsuz kıraç köylerde eğitimsiz kalan; doğum sırasında ya da sağaltılabilecek hastalıklar yüzünden genç yaşta ölüp gidenler onlardır. Onlar; ozanın “Kadınlar/ hasta aç kurtlar gibi geldiler,/ geçtiler ağaçları/ toprağa çömeldiler./ Görünmeyen saçları,/ ve biçare çocuklar gibi yufkalarıyla bakraçları” dizeleriyle anlattığı mahpus karıları, analarıdır.

Nâzım Hikmet’in gerek şiirlerinde, gerekse tiyatro yapıtlarında ve romanlarında; yaşamın bütünlüğü içinde egemen sınıftan kadınlar da anlatılmıştır. Egemen sınıftan olmanın verdiği güç, güven ve acımasızlık bu kadınların kişiliğini betimler. Ferhat ile Şirin’deki Mehmene Banu, Yusuf ile Menofis’teki Züleyha, Kan Konuşmaz’daki oğlunun gebe bıraktığı işçi kızı sokağa atan evin hanımı gibi. Memleketimden İnsan Manzaraları’nda da egemen sınıftan kadın resimleriyle karşılaşırız. Kimi aristokrat, kimi yeni zengin tüccar sınıfından kadınlar. Ressam Ömer Paşa kerimesi Cazibe Hanım, aristokrattır. On yaşında Fransızca konuşmuştur ve iki kez evlenmiştir. İlk kocası hariciyeden Müfit beydir; ikincisi bankacı Şefik bey.

Memleketimden İnsan Manzaraları’nda varlıklıları anlattığı bölümde; ozan bu sınıfın düşük ahlak anlayışını ve ikiyüzlülüğünü de sergiler. “Osman Necip’in karısı durmadan aldattı onu/ Osman Necip bunu bilir/ Aşıklar evin sofrasında resmen otururlar/.../ Osman Necip’in metresleri vardır/ her yıl eskisi gider/ her yıl Avrupa’dan yenisi gelir...”

Nâzım Hikmet; egemen sınıftan kadınları anlatırken, onları tek tek olumsuz tipler olarak göstermek yerine; yaşadıkları olayları etkileyen ve kişiliklerinin ait oldukları sınıftan kaynaklandığını duyumsatır okura.

Bilinçli ve mücadeleci kadın tipleri:

Nâzım Hikmet şiirlerinde salt ezilen ya da ezen sınıflardan kadınları anlatmamıştır. Onun şiirlerinde bilinçli ve mücadeleci kadın tipleri de çıkar karşımıza. Şair, özellikle ilk gençlik döneminde Moskova’ya gittiğinde, bambaşka bir dünyayla karşılaşmıştır. İşçilerin, emekçilerin; Çarlık Rusyasının sömürü ve zulmüne başkaldırıp yönetimini ele aldığı Sovyetler Birliği yeni kurulmuştur. Bilinçli işçiler, öğrenciler sosyalist bir toplumun kuruluşu için canla başla çalışmaktadır. Dünyanın birçok yerinden gençler, kuruluşa katılmak ve eğitim almak için Moskova’ya gelmişlerdir. Ekonomik koşulların düzeltilmesi, sosyalist üretim ve tüketim biçiminin yaşama geçirilmesi çok önemli ve yeni bir aşamadır. Bunun yanısıra, yeni bir kültür ortamı, yeni bir sanat dünyası açılır genç ozanın önünde. Nâzım Hikmet, bu zenginliklerden ve yeniliklerden beslenerek kurar şiir dünyasını. Bu şiir dünyasını kurarken o da birlikte okur, öğrenir, çalışır. Sovyetler Birliğinin çeşitli bölgelerinden gelen kız-erkek gençlerle. Sosyalizmin olanaklı kıldığı yeni bir ilişki biçimidir bu. Genç kızlar, kadınlar kendilerine güven içinde erkeklerle eşit olarak yer almaktadır yeni bir toplumsal düzenin kuruluşu içinde. Nâzım Hikmet; bu bilinçli ve mücadeleci kadınları da anlatır yapıtlarında. Yaşamak Güzel Şey Be Kardeşim adlı romanındaki Anuşka bunlardan biridir.

Ünlü ozan, ülkeye döndükten sonra büyük bir istekle örgütlü mücadeleye katılır. Mücadele içindeki tütün işçisi kadınları, genç kızları tanır. Yapıtlarında bunları da anlatır. Memleketimden İnsan Manzaraları’ndaki Mahkum Melahat bunlardan biridir. Tütün işçisi olan Melahat ve kocası, eylemleri nedeniyle tutuklanıp hapsedilmişlerdir. Üç yaşındaki çocuğunu anasına bırakıp sevk edildiği hapishaneye gitmek üzere trenle yola çıkar. Tren, Ankara’ya geldiğinde, dava arkadaşlarından ayrılırken bir armağan alır. “İpekli, kırmızı bir mendil verdi Fuat:/ -Gözünün yaşını silersin aklına geldikçe kocan./ Zaten bu onun yadigârıdır./ Sen sakla, daha iyi.”

Nâzım Hikmet, Bursa cezaevinde bulunduğu sırada, cezaevindeki mahkumları görüşe gelen köylü kadınları, mahpus eşlerini ya da analarını da anlatmıştır şiirlerinde. Karıma Mektuplar dizisindeyse, cezaevi koşulları, ülke sorunları yaşamın çeşitliliği içinde anlatılırken, içerdeki eşine yün fanila vb. gereksinimlerini gönderen, onu ziyaret eden bir mahpus eşinin portresi de çıkar karşımıza.

Nâzım Hikmet; insanın insanı sömürmediği, kadın ve erkek cinsinin birlikte özgürleştiği, aydınlık bir dünyanın sosyalist bir toplumda gerçekleşeceğine inanmış, böyle bir yaşamı özlemiş ve bu uğurda örgütlü mücadelenin içinde olmuş bir ozandır.

2. Dünya Savaşı Yılları

Türkiye 2. Dünya savaşına katılmamasına karşın, savaşın doğurduğu acılar ve yoksunluklar, temel tüketim maddeleri üzerindeki kısıtlamalar özellikle yoksul ve emekçi halkın yaşamını olumsuz etkiler. Bu olumsuzluk kadın yaşamlarında da kendisini göstermiştir. Bin yıllardır sürüp gelen ezilmişlik, eşitsizlik, cahillik, din, gelenek, töre vb. baskıların yanısıra yoksulluk kadınların yaşamını daha da güçleştirir. O dönemdeki kadın, genç kız yaşamlarına tanıklık daha çok 1940 toplumcu kuşağı şairlerinin şiirlerinde kendini gösterir.

Nâzım Hikmet’in açtığı yoldan yürüyen toplumcu şairlerin bazı şiirlerinde kadın yaşamlarına tanıklık eden ve kadının toplumsal yaşamdaki konumunu sorgulayan dizelere rastlıyoruz. Nail V. Çakırhan’ın Kadın Telakkisi şiirinde kadın, eş, ana olmasının ötesinde yaşam arkadaşı ve yoldaş olarak tanımlanır. Ülkemizin birçok kentinde yaşamını halı dokuyarak kazanmaya çalışan kızlar Fahri Erdinç’in Halıcı Kızlar, Ceyhun Atuf Kansu’nun Halı Dokuyan Kızlar şiirlerinde de çıkar karşımıza.

Cumhuriyet’in ilk yıllarında mübadeleyle Yunanistan’dan, Bulgaristan’dan, Balkanlardan gelen kadınlar ve genç kızlar İstanbul’da, İzmir’de tütün işçisi olarak çalışmaktadırlar. Tütün tarlalarında ve fabrikalarında çalışan kadınlar için de şiirler yazılmıştır.

Tütün işçilerinin arasında sendikal ve siyasal örgütlenme için mücadele eden kadın işçiler de vardır. Türkiye Komünist Partisi üyelerinden biri Zehra Kosova; bir başkası da İdris Erdinç’in eşi ve yoldaşı Emine Erdinç’tir. 1936 yılında TKP üyelerine yönelik tevkifat sırasında tutuklanıp işkence gören ve gördüğü işkenceler nedeniyle verem olup 1938’de yaşamını yitiren Emine Erdinç... Emine Erdinç’in yaşadıkları, günümüz şairlerinden (2010) Nihat Ateş’in Emine Erdinç Acısı adlı şiirinde çıkar karşımıza. Vedat Türkali, 1944’te Akşehir’de yazdığı İstanbul şiirinde, o dönemde komünistlere yönelik arama ve tutuklamalar sırasında, dokuz aylık gebe bir kadının mücadeleye katkısını ve özverisini de anlatır.

40’lı yılların başında, dönemin toplumcu gerçekçi şair ve yazarlarının yayın organı olan Yeni Edebiyat (5 Ekim 1940-15 Kasım 1941) dergisinde yayınlanan şiirlerin bazılarında 1940’lı yıllardaki kadın yaşamlarına tanıklık eden şiir ve dizeler de yer almaktadır.

Cemil Meriç, hasta annesine çorba almak için etini satan bir kadının acı yaşamını Düşen Bir Kadına Dair şiiriyle anlatır. Enver Gökçe’nin Yapılmayan Reçete adlı şiirindeyse, kırk gündür hasta olan makinist Ahmet Usta’nın baş ucundaki “Baharın ilk günlerindeki kadar/ güzel/ ak saçlı genç karısı”nın resmi çıkar karşımıza...

Yeni Edebiyat dergisinin 12. sayısında N. Fehmi imzasıyla yayınlanan Meci adlı şiirde de kocaları çalışmak için gurbete giden, kendileri taşlı tarlalarda, bayırlarda çalışan kırsal kesim kadınlarının yaşamı anlatılır.

“Güneş

Aşarken tepeleri,

Kocaları

Uzaklarda

Taaaa uzaklarda

     Olan kadınlar,

Başlarında örtüleri,

Bellerinde

     Renk renk peştemallar,

Ellerinde

     Kazmalar

          Katar katar

          Tarlaya koşuyorlar.

                         ...

Uzaklarda,

Çoook uzaklarda

     Kim bilir

          Hangi manivelanın

               Sapına yapışmış olan

                    Kocalarının

                    Hasretini çeken kadınlar.

Başlarında örtüleri

Bellerinde

     Renk renk peştemallar

          Kazmalar

          Ellerinde

          Havaya kalkıyor

Parlak kavis çizerek

                    Toprağa

                         Gömülüyor

Taşlık bayır tarlada

     Ohvameli kadınlar

          Şarkılar

                    Söylüyorlar...

6/3/1941”

Köy çocuklarının eğitimi için 1937 yılından başlayarak Türkiye’nin değişik bölgelerinde kurulup 17 Nisan 1940’ta yasal olarak açılan Köy Enstitülerinin, yazınımız üzerinde büyük bir etkisi olmuştur. Köy Enstitülerinde, kapatıldıkları 1954’e kadar kız-erkek çok sayıda köy çocuğu eğitim görür. Köy Enstitülerinde eğitim görenlerin arasından; içlerinde Fakir Baykurt, Ümit Kaftancıoğlu, Mehmet Başaran, Talip Apaydın, Dursun Akçam, Pakize Türkoğlu, Mahmut Makal, Ali Yüce’nin de bulunduğu şair ve yazarlar yetişir. Bu şair ve yazarlar içlerinden yetiştikleri ve eğitimci olarak çalışmaya gittiklerinde yeniden yüzleştikleri kırsal kesim insanının yaşamını konu alan yapıtlar üretirler. Bu yapıtlarda kırsal kesimdeki kadın ve genç kız yaşamları da ortaya konur. Bunun yanısıra, o dönemde öğretmen, hekim, subay olarak Anadolu’da görev yapan şairlerin şiirlerinde de kadın ve genç kız yaşamlarına tanıklık edilir. Bedri Rahmi Eyüboğlu Körpe Gelin, Melih Cevdet Anday Gelinlik Kızın Ölümü adlı şiirlerinde bağnazlık ve kör inançların yanısıra savaş yıllarındaki yoksunlukların kırsal kesimdeki genç kız yaşamlarına etkisini dile getirirler.

1950’den 1970’e Kadar Olan Dönem

1940’lı yılların sonunda Türkiye’de çok partili sisteme geçilir ve Cumhuriyet Halk Partisi’nden ayrılan bir grubun kurduğu Demokrat Parti, 14 Mayıs 1950’de yapılan seçimlerde ezici bir çoğunlukla iktidara gelir. DP iktidarı süresince, kendisine destek olan büyük toprak sahipleri, tüccarlar ve sermaye sahiplerinin beklentilerini gerçekleştirmek için, devletçilik yerine özel girişimlere öncelik verir. Yabancı sermaye, yatırımlar için özendirilir ve uluslar arası tekellere büyük olanaklar tanınır. Cumhuriyetin ilanından sonra gerçekleşen yeniliklerden hoşnut olmayan laiklik karşıtı çevrelerin din konusundaki beklentilerini gerçekleştirmek için, din dersleri zorunlu hale getirilir; imam hatip okulları, yüksek İslam enstitüleri açılır. Köy çocuklarının eğitimi için kurulan ve köylerdeki kız çocuklarının okumasına olanak yaratan köy enstitüleri 1954’te kapatılır.

Demokrasi ve özgürlük söylemleriyle iktidara gelen DP, yalnız din özgürlüğü konusunda verdiği sözü tutar ve iktidarı süresince düşünceyi ifade etme ve örgütlenme özgürlüklerine ve kendisine muhalif olan kesimlere karşı sürekli baskı uygular. Bu baskılar kadınları da doğrudan ya da dolaylı olarak etkiler. Bursa cezaevinde bulunan Nâzım Hikmet, 13 yıl hapislikten sonra, önce 8 Nisan 1950’de, daha sonra da 2 Mayıs 1950’de, üzerindeki haksız hükmün kaldırılması için açlık grevine başlar. Nâzım Hikmet’in annesi ressam Celile Hanım, 9 Mayıs 1950 günü, eline bir levha alarak Galata Köprüsü’nün üzerinde eylem yapar.

1951 TKP tutuklamaları sırasında, sendikalaşmak ya da siyasi parti kurmak için mücadele eden işçi ve emekçiler, aydınlar tutuklanarak yoğun işkencelerden geçirilirler. İçlerinde işkence sırasında yaşamlarını yitirenler olur. Tutuklanıp işkence görenlerin eşleri ya da anaları yakınlarının kurtulması için mücadele ederler. 1951 TKP tutuklamaları sırasında göz altına alınıp ağır işkencelerden geçen Halim Spatar’ın annesi Hamide Spatar ve Ferit Teksoy’un annesi Hikmet Teksoy 31 Aralık 1952’de meclis başkanı Refik Koraltan’a mektup yazarak oğullarının yaşamı için duydukları kaygıyı dile getirirler. Anneler kaygılanmakta haksız değildir. Mektubun yazılmasından kısa süre sonra emniyet yetkilileri Halim Spatar’ın kendisini pencereden atarak intihar ettiğini bildirirler.

1950’li yıllarda, DP’nin ülke ekonomisinde, dış politikada, eğitim sisteminde, düşünceyi ifade ve örgütlenme özgürlüğü ve dini konularda gerçekleştirdiği bu uygulamalar; 1940’lı yılların sonunda iktidarını korumak isteyen CHP tarafından başlatılan uygulamaların devamı niteliğindedir. Büyük toprak sahiplerinin karşı olduğu toprak reformunun yürürlükten kaldırılması da bu tür bir uygulamadır. Bu uygulamalar sonucunda, 1950’li yılların başından başlayarak topraksız köylülerin büyük kentlere göçü başlar. Gelişme ve halka hizmet söylemiyle, tekellerin istekleri doğrultusunda karayolu ağının genişletilmesi; Türkiye’nin yabancı otomotiv sektörüne ve uluslar arası petrol tekellerine pazar oluşturması için otobüs işletmeciliğinin yaygınlaştırılması iç göçü hızlandıran etkenlerdir.

1950’li yıllarda büyük artış gösteren iç göç olgusu, kadınların yaşamlarını doğrudan etkiler. Daha önce ailenin erkeklerinin büyük kentlere çalışmaya gidişinin yerini ailelerin hep birlikte göçü alır. Kırsal kesimden kente gelen insanların kentte tutunma ve yaşama mücadelesi başlar. Kentlerin kıyısına yapılan gecekonduların yanısıra, erkeklerle birlikte kadın ve genç kızların çalışma yaşamına yaygın olarak katılması olguları ortaya çıkar. Daha önce kırsal kesimde aile işlerinde, tarlada ücretsiz aile işçisi ya da büyük toprak sahiplerinin topraklarında ya da halı tezgahlarında çalışan kadınlar fabrikalarda, atölyelerde çalışmaya başlarlar. Çalışma yaşamına katılarak işçileşen kadınların yaşamlarında büyük değişiklikler ortaya çıkar.

Kırsal kesimden gelen ve vasıfsız işçi olarak nitelendirilen kadınlar, genç kızlar yaygın olarak tütün işçisi, dokuma-konfeksiyon işçisi, gündelikçi olarak çalışırlar. İşçileşen kadınların kiminde sınıf bilinci uyanır; sendikal haklar ve siyasal haklar için mücadeleye katılanlar olur.

Kadınların yaşamlarındaki bu değişimler, edebiyatın öteki dallarında olduğu gibi şiirde de karşılığını bulur. Dönemin özellikle toplumcu şairlerinin şiirlerinde; kırsal kesim kadınlarının yaşamlarına tanıklıkların yanısıra, kentlerde çeşitli işlerde çalışan emekçi kadınların yaşamları da anlatılır. A. Kadir’in Cibali ve Zehra adlı şiirlerinde; Rıfat Ilgaz’ın Parmaklığın Ötesinden şiirinin III. bölümünde Cibali Tütün Fabrikası’nda çalışan kadınların yaşam koşullarına tanıklık edilir. Şükran Kurdakul Diyorum adlı şiirinde iplik fabrikasında çalışan bir kadını anlatır. Arif Damar’ın Karanlığa Kalan şiiri de çalışan bir kadını anlatmaktadır. DP iktidarının uyguladığı sürgünlerin kadın yaşamları üzerindeki etkisine de Gülten Akın’ın Kadın Olanın Türküsü adlı şiirinde rastlarız.

1950’li yılların sonlarına doğru DP iktidarı, gerek TBMM’de çıkardığı demokrasi karşıtı yasalarla, gerekse kurdurduğu Vatan Cephesi’yle kendisine muhalif olanları sindirme yoluna gider. Bu baskı ve şiddet polis kurşunuyla öğrenci ölümüne kadar birçok olaya yol açar. Basına konulan yasaklar, üniversite öğrencilerinin ve öğretim üyelerinin demokrasi istemlerine karşı şiddet ve silah kullanılması hükümete karşı tepkileri arttırır. Baskı arttıkça öğrenci gösterileri yaygınlaşır. 1960’lı yılların başına ordunun yaptığı 27 Mayıs Devrimi damgasını vurur. “27 Mayıs sabahı, ordu ‘kardeş kavgasını engellemek ve soysuzlaştırılan demokrasiyi kurtarmak için’, ‘Anayasa ve hukuk dışı tutum ve davranışlarıyla meşruluğunu kaybetmiş bir iktidarı’ iş başından uzaklaştırarak, yönetime el koydu. TBMM kapatıldı, siyasal partilerin çalışmaları durduruldu. Suçlu görülenler tutuklandı.” (68’in Edebiyatı, Edebiyatın 68’i, Sennur Sezer, Evrensel Basım Yayın-2008) Yassıada’da yapılan yargılamalar, 15 Eylül 1961’de DP Hükümetinin başbakanı Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan’ın idamı ve çok sayıda milletvekilinin hapis cezalarıyla sonuçlanır.

1961’de yeni bir Anayasa kabul edilir. “1961 Anayasası, düşünce özgürlüğünün gelişmesi, sol teori kitaplarının yayınlanması, sendikaların gerçek kimlikleri olan sınıfsallıklarını kazanması ve yeni sendikalar kurulması olanaklarını/ koşullarını hazırladı.” (Sennur Sezer, 68’in Edebiyatı, Edebiyatın 68’i, Evrensel Basım Yayın, 2008).

1961 Anayasasının getirdiği demokratikleşme ve görece de olsa özgürlük ortamının toplumsal yaşam üzerindeki etkisi büyük olur. Sosyalist aydınların ve sendikacıların kurduğu ve sınıfsal bir nitelik taşıyan Türkiye İşçi Partisi, genel seçimlerde on beş milletvekilini meclise göndermeyi başarır. Görece de olsa bir özgürlük ve demokrasi ortamı getiren bu süreçte Nâzım Hikmet’in şiirleri Türkiye’de yayınlanmaya başlar. Dünya yazarlarının ve sosyalist yazarların kuramsal ya da yazınsal nitelikli yapıtları çevrilerek yayınlanır. Bu düşünce ortamında yetişen, yaşayan kadınların yaşamında da çeşitlilik ve zenginleşme ortaya çıkar. Kız çocuklarının eğitim oranında, üniversitelerdeki kadın bilim insanlarının sayısında; kadınların eşitlik mücadelesine ve haksızlıklara karşı çıkışlarında; sendikal ve siyasal yaşama, barış mücadelesine katılımlarında bir yükselme görülür.

Bunun da ötesinde; kadınlar uzun yıllar erkeklerin egemenlik alanı olarak görülen şiir ve yazın dünyasında kendilerini kabul ettirmeye başlarlar. İlk şiiri 1951’de, ilk kitabı 1956’da yayınlanan Gülten Akın’dan sonra, özellikle emekçi halkın yaşamına tanıklık eden şiirler yazan Sennur Sezer ilk şiirini 1958’de, Gecekondu adlı ilk şiir kitabını 1964’te yayınlar. Melisa Gürpınar, Türkan İldeniz, Muazzez Menemencioğlu o dönemde şiirleri yayınlanan öteki şairlerdir. Yazdıkları şiirlerle yaşamın bütünselliği içinde kadın yaşamlarına da tanıklık ederler.

“Almanya Acı Vatan”

1960’lı yılların toplumsal yaşama getirdiği bir değişiklik de dış göç olgusudur. 2. Dünya Savaşı’nda erkek nüfusunun önemli bir bölümünü yitiren Almanya; sanayi, tekstil ve hizmet alanlarında çalıştırmak üzere yabancı işçilere gereksinim duyar. Bunun sonucunda Yunanistan, İtalya ve diğer ülkeler gibi Türkiye’den de çalışmak üzere Almanya’ya işçi göçü başlar. Daha sonra bunu Hollanda, Avusturya, Fransa, İngiltere, Danimarka gibi öteki Avrupa ülkelerine gidişler izler. Önceleri çalışıp para biriktirerek ülkeye dönmek üzere yalnız erkekler gider Almanya’ya. Daha sonra kadınların Almanya’ya göçü başlar, işçi ya da işçi ailesi olarak.

Başta Almanya olmak üzere Avrupa ülkelerine yapılan göçlerin insanların yaşamları üzerinde büyük etkisi olur. Dilini, yaşam biçimini bilmedikleri bir ülkeye çalışmaya giden ve orada yaşamaya başlayan işçilerin ve aile bireylerinin karşılaştıkları sorunlar, ülkemiz edebiyatında ki roman, öykü ve şiirlere yansır. Fakir Baykurt, Duisburg Üçlemesi olarak adlandırdığı üç roman yazar. “Yarım Ekmek”, “Koca Ren” ve “Yüksek Fırınlar” adlı romanlarında göçle Almanya’ya giden Türkiyeli insanların oradaki yaşamlarını ve yeni çevrelerindeki değişimlerini anlatır. Bekir Yıldız, Almanya’da işçi olarak çalışırken yazdığı öyküleri, Alman Ekmeği ve Demir Bebek adlı kitaplarında toplar. Şiirler yazılır el kapıları üzerine; Hasan Hüseyin’in El Kapıları, Fazıl Hüsnü Dağlarca’nın Almanya’da Çöpçülerimiz bu şiirlerin en bilinenleridir.

Bir de geride kalanlar vardır. Almanya’ya çalışmaya giden erkeğin yolunu gözleyen, onun göndereceği parayla yaşamlarını sürdürmeyi uman, düş kırıklıkları yaşayan kadınlar ve çocuklar... Türküler yakılır yürek acısıyla; “Almanya acı vatan/ adama hiç gülmeyi/ nedendir bilemedim/ bazıları dönmeyi/.../ Üç beş para yollarsın/ bu para neye yarar?/ beş çocuklu ailen/ hepisi seni arar.”

68 Olayları, 12 Mart Dönemi ve 1970’li Yıllar

1968, başta Avrupa ülkeleri olmak üzere, dünyanın birçok yerinde gençlik hareketlerinin yükseldiği bir dönemdir. 68 olayları dünyada ve Türkiye’de Amerikan emperyalizmine karşı özgürlük ve bağımsızlık istemleriyle ortaya çıkmıştır. Dünyanın birçok ülkesinde ABD emperyalizmine karşı mücadelenin başını üniversite öğrencileri çekmiştir. Ancak Türkiye’de 1968’in sınıfsal bir yapısı da vardır. Sendikalarda ve partilerde örgütlenen işçilerin ABD emperyalizmine ve sömürüye karşı çıkışları, gençlerin özgürlük ve bağımsızlık mücadelesiyle birleşir. Özgürlük ve bağımsızlık istemleriyle eylemler yapan üniversiteli gençlik, sömürüye karşı da mücadelenin içinde yer alır.

1960’lı yılların ikinci yarısında gençlik hareketlerinin yaygınlaşmasının yanısıra; 13 Şubat 1967’de Türk İş’ten ayrılan sendikacıların kurduğu DİSK (Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu) öncülüğünde sınıf sendikacılığı yükseltilir. Yalnız işçi hakları için değil, bağımsızlık, özgürlük ve demokratikleşme istemleriyle eylem, grev ve direnişler yapılır.

1965 genel seçimlerinde, Türkiye İşçi Partisinin 15 milletvekiliyle TBMM’ye girmesi, ABD emperyalizmine ve sömürüye karşı yükselip yaygınlaşan işçi ve öğrenci eylemleri egemen çevreleri rahatsız eder. 1960’lı yıllarda oluşan demokratik ortamın da verdiği olanaklarla ve verilen mücadeleler sonucunda elde edilen hak ve özgürlüklere karşı saldırılar başlar. Devrimci, sosyalist öğrenci gruplarının karşısına karşıt düşünceler taşıyan öğrenci grupları çıkarılır. ABD emperyalizmine karşı bağımsızlık istemiyle yapılan eylemlere saldırılır. Kanlı Pazar, bu saldırılardan biridir.

1970’te Adalet Partisi ve Cumhuriyet Halk Partisi’nin işbirliğiyle, işçilerin Türk-İş’ten DİSK’e geçişlerini önlemek amacıyla, İş Yasası’nda ve Sendikalar Yasasında değişiklik yapılarak işçilerin sendika değiştirmesi güçleştirilir. Buna tepki olarak 15-16 Haziran 1970’de İstanbul’da Türkiye tarihindeki en büyük işçi eylemlerinden biri gerçekleştirilir. İşçilerin bu yasaya karşı güçlü bir yanıtı olan 15-16 Haziran direnişi üzerine sıkıyönetim ilan edilir. Onu 12 Mart Muhtırası izler.

12 Mart 1971’de Türk Silahlı Kuvvetleri’nin Cumhurbaşkanına verdiği 12 Mart Muhtırası, ülkeyi yönetemez hale gelen hükümetin istifaya zorlandığı bir askeri müdahale olmakla birlikte, getirdiği baskı ve yasaklarla demokrasi güçlerine karşı yapılmış bir faşist darbedir. Hak ve özgürlükler kısıtlanır. Kitaplar toplatılır. Türkiye İşçi Partisi ve DİSK kapatılır. Sendikacılar, öğrenci önderleri, bilim insanları, gazeteciler, sanatçılar ve yazarlar tutuklanıp hapsedilir. Siyasal yargılamalar başlar. 1968 döneminin öğrenci önderleri Deniz Gezmiş, Hüseyin İnan ve Yusuf Aslan 6 Mayıs 1972’de idam edilir. Denizlerin idamına karşı gençlik eylemleri yükseltilir. 12 Mart döneminin baskılarına karşı çıkışları örgütleyen gençlik önderleri çeşitli operasyonlarda yaşamlarını yitirirler.

1970’li yılların ikinci yarısında demokratikleşme ve haklar için mücadele yeniden yaygınlaşır. DİSK (Devrimci İşçi Sendikaları Konfederasyonu) öncülüğünde yalnız işçi hakları için değil, bağımsızlık, özgürlük ve demokratikleşme istemleriyle eylem, grev ve direnişler yapılır. 1976 yılında DGM’ye karşı birleşik, kitlesel eylemler ve grevler gerçekleştirilir. Kapatılan TÖS’ün yerine kurulan TÖB-DER’de örgütlenen öğretmenler işçi mücadelesine katılırlar.

Bu gelişmeler sermaye çevrelerini rahatsız eder. Gerek öğrenci gerekse de işçi eylemlerinin karşısına, kökleri 50’li yılların öncesine dayanan faşist nitelikli gençlik kuruluşları çıkarılır. İşçi, öğrenci eylemlerine saldırılar sonucunda birçok işçi, öğrenci ve öğretmen öldürülür. I Mayıs 1977’de alandakilere yapılan saldırılar sonucunda 34 kişi yaşamını yitirir. Sonuç olarak söylemek gerekirse; 1970’li yıllarda insanlar kitlesel olarak yoğun acılar çektiler. İnsanlar işine giderken, kahvede otururken, pazaryerlerinde alışveriş ederken, hatta evlerinde, yataklarında uyurken öldürüldüler. Kitlesel tutuklamalar ve işkenceler yaşandı. Pek çok ananın yüreği evladını yitirmenin acısıyla yandı. Kadınlar çok yoğun acılar çektiler.

Değişen Kadın Yüzleri ve Şiirde Kadın

1960’lı yılların görece de olsa özgürlük ve demokrasi ortamında, toplumsal yaşamın her alanında değişen kadın yüzleri çıkar karşımıza. Fabrikalarda işçi olarak çalışan ve mücadele içinde politikleşerek sendikalarda, derneklerde örgütlenmeye başlayan kadınlar; 1965’te kurulan Türkiye Öğretmenler Sendikası’nda örgütlenen eğitim emekçisi kadınlar; özgürlük ve bağımsızlık istemiyle eylemler yapan üniversiteli gençliğin içinde mücadeleye katılan, ülke ve dünya sorunlarına kafa yoran üniversiteli genç kadınlar; aydın, sanatçı, bilim insanı kadınlar...

Kadın yaşamlarındaki bu değişim ve çeşitlilik şiirde de kendini gösterir. Sistemin ve sömürünün sorgulandığı, bağımsızlık ve özgürlük istemlerini dile getiren şiirlerin yanısıra kadının toplumsal yaşam içindeki yerini sorgulayan, kadın yaşamlarına tanıklık eden şiirler de yazılır. Özellikle toplumcu şairler, dönemlerindeki kadın yaşamlarına, kadınlar ve genç kızlar üzerindeki sömürü ve baskıya tanıklık eden, sistemi sorgulayan şiirler yazarlar. Refik Durbaş’ın iç göçle büyük kentlere gelen ve orada tutunmak için konfeksiyon, dokuma atölyelerinde çalışan kadınların, genç kızların yaşamlarını anlattığı Dokumacı Kızın Türküsü bunlardan biridir.

1970’li yıllarda kadın ya da erkek ozanların yazdığı şiirlerde yeni kadın yüzleri çıkar karşımıza. Kendi kimliğini arayan aydın kadın, kentlerdeki emekçi kadınlar, politik düşünce ve eylemleri nedeniyle hapsedilen oğullarının-kızlarının, eşlerinin yaşamı için mücadele eden kadınlar, içinde yaşadığı sistemden özgürleşmiş ve savaşların, sömürünün olmadığı bir dünya için mücadele eden kadınlar... Bu mücadele sırasında yaşamlarını yitiren kadınlar...

Hatice Alankuş bunlardan biridir. 4 Mart 1972’de yardım ve yataklıktan tutuklanan mimar Hatice Alankuş, gördüğü işkenceden sonra tedavisi engellenerek ölüme terk edilir. 24 Temmuz 1973’te Haydarpaşa Asker Hastanesinde yaşamını yitiren Hatice Alankuş için Kemal Özer, Yiğit Bir Genç Kızın Tabutu Önünde; Ergin Günçe, Bir Temmuz Gelini Toprağa Verildi Bugün şiirlerini yazarlar.

1970’li yılların ikinci yarısında yükselen siyasal talepli grev, direniş ve eylemlere katılan, destekleyen işçilerin, öğrencilerin, öğretmenlerin arasında mücadeleye katılan kadınların sayısı artar. 1975 yılında sosyalist ve aydın kadınların öncülüğünde kurulan ve başkanlığını Beria Onger’in üstlendiği İlerici Kadınlar Derneği, özellikle işçi ve emekçi kadınlar arasında örgütlenerek kitleselleşir. Kadınların Sesi adlı bir gazete çıkarılır. İşçi, emekçi kadınlara sömürüye karşı mücadelenin ve örgütlenmenin öneminin anlatıldığı Kadınların Sesi gazetesi aynı zamanda işçi kadınların kendilerini yazarak ifade ettikleri bir yayın haline gelir. Kadınların Sesi’nin Ağustos 1980’de yayınlanan 61. sayısında Sasa işçisi Meryem Karakız’ın 1976’da işyerinde yazdığı ve bir emekçi kadının duygularını, sorunlarını ve yaşamı sorgulayışını yansıtan Fabrika Köşesi adlı şiiri yayınlanır.

“İnsanlar gördüm fabrika köşesinde

Üstü başı paslı

İnsanlar gördüm pis kokan

Ve insanlar gördüm

Yürekleri ak pak

Dalgalar misali

‘Beni anam fabrika doğurdu’

Diyordu biri

Öbürünün gözleri iplik mavisi

Elinde bir tutam iplik

Dizine serilmiş iplik

‘Geçim derdi’ derdi

‘Kocadağ gibi yüklenmiş omuzlarıma’

Kiminin fabrika dolusu para geçer düşünden

Yeni urbalar alır çocuklarına

Sinemaya da götürür...

İnsanlar gördüm burada

Ümitleri ipliğe dolanmış

İnsanlar gördüm ümitleri ip ucunda

Çırpınıp duran

Ve insanlar gördüm

Fabrikaya terinden iplik katan..”

Hayatı sorgulamakla kalmayıp yaşamı dönüştürmek için verilen mücadeleye örgütlü olarak katılan Meryem Karakız, 24 Temmuz 1980’de faşist bir saldırı sonucu öldürülür. Onu başka öldürümler izler. Öldürümlerde en büyük acıları, yüreği evlat acısıyla yanan kadınlar çeker. Birçok ozan, kendisinin ya da öteki insanların çektiği bu acıları dışa vuran şiirler yazar. Aydın olarak, insan olarak, sanatçı olarak bu sorumluluğu duyarak.

1970’li yılların ikinci yarısında yazılan şiirlerde, toplumsal mücadele içinde öldürülen kadınlar, öldürülenlerin eşleri ya da yakınları için yazılan şiirler çıkar karşımıza. Şükran Kurdakul’un Sevinç’e Ağıt Yerine şiiri, politik mücadele içinde yer alan ve bu mücadelesi nedeniyle evinde faşistler tarafından öldürülen Dr. Sevinç Özgüner’i anlatır. Arif Damar da Sevinç Özgüner adlı şiirinde faşistlerin vurduğu bu devrimci kadına seslenir dizeler yazar. Barış Pirhasan da “Sevinç Özgüner’in kutsal anısına” sunusuyla Ölümsüz adlı şiiri yazar. Sennur Sezer, o dönemde öldürülenler için yazdığı birçok şiirin yanısıra “Vurulan Arkadaşın Eşine” adlı şiirinde, okulunun önünde vurularak öldürülen TÖB-DER İstanbul şubesi başkanı Talip Öztürk’ün eşine seslenir; onun acısını paylaşır, dizeleriyle ona cesaret verir. Kemal Özer’in Oğulları Öldürülen Analar kitabındaki şiirlerden büyük çoğunluğu bu dönemdeki öldürümlerde oğullarını yitiren anaları konu alır. Bu dönemde yazılan daha pek çok şiirde, baskı, saldırı ve öldürümlerin kadın yaşamlarına etkisi konu edilmiştir.

12 Eylül Dönemi

12 Eylül 1980’de Genel Kurmay Başkanı Kenan Evren’in öncülüğünde faşist bir darbe yapılır. Meclis, partiler, sendikalar, dernekler kapatılır. Yöneticileri gözaltına alınır. 12 Eylül darbesi Türkiye’de işkencelerin, öldürümlerin, insan hakları ihlallerinin ortaya çıktığı yoğun bir baskı ortamına yol açar. 650 bin kişi gözaltına alınır. 1 milyon 683 bin kişi fişlenir. Aralarında 17 yaşındaki lise öğrencisi Erdal Eren olmak üzere 50 kişi idam edilir. 299 kişi cezaevinde yaşamını yitirir; 171 kişinin işkenceden öldüğü belgelenir. 12 Eylül 1980’de başlayan ve etkisini 2000’li yıllara kadar duyuran bu baskı ve zulüm döneminde insanlar, özellikle kadınlar çok yoğun acılar çekerler. (Ki kadınların acıları biçim değiştirerek hâlâ sürmektedir.) Bu baskı ve acılar kadın yaşamlarını doğrudan ve derinden etkiler. İşkencelerde yaşamını yitirenlerin yakını kadınlar; kendileri işkencelerde, öldürümlerde yaşamını yitiren kadınlar; göz altında tecavüze uğrayan kadınlar, Latin Amerika ülkelerine ait bir uygulama olarak yaygınlaşan gözaltında kaybedilenlerin yakınları olan kadınlar yoğun acılar çekerler. Yaşamın her alanında hak arama mücadelesine katılan, kadına yönelik şiddetin son bulması için eylem yapan kadınlara karşı devlet eliyle şiddet uygulanır. 12 Eylül döneminde işçi, emekçi yığınlarının örgütsüzleştirilmesi, sendikaların işlevsizleştirilmesi, kadın emeği üzerindeki sömürüyü artırır. 1980 darbesinden sonra; ortaya çıkan işsizlik, yoksulluk, toplumsal dengenin alt üst oluşu ve değerlerin yitimi vb. nedenlerle sokağa düşen kadınların sayısında önemli bir artış olur.

Bununla birlikte 1980 sonrası, özellikle 1990’lı yıllar kadın yaşamlarındaki acıların, kadına dayatılan baskı ve şiddetin sıkça sorgulandığı bir dönemdir. Töre cinayetleri, zorla evlendirmeler, tecavüzler, kadınların öldürülmesi vb. kadına yönelik şiddet sorgulanarak kadın hakları için mücadele yükseltilir. Töre cinayetlerinde öldürülen, gözaltında tecavüze uğrayan kadınlar için farklı düşüncelerden kadınlar bir araya gelir. Kadınlar, kadına yönelik şiddete karşı çıkışın dışında, kadınların eşit hak alma mücadelesine ve sömürüye karşı yapılan eylemlere de kitlesel olarak katılırlar. 12 Eylül döneminin dayattığı çalışma koşullarına, sömürüye ve baskılara karşı işçi, emekçi kitlelerinin, mücadeleci sendikaların başlattığı 1989 bahar eylemlerinde kadınlar ön saflarda yer alırlar. 1980’li ve 1990’lı yıllar cinsel, sınıfsal sömürünün yanısıra; kimlikleri nedeniyle yoğun baskılar ve acılar yaşayan kürt kadınların kitlesel olarak mücadeleye katıldığı bir dönemdir.

Bu dönemde birçok şair; aydın, insan ve sanatçı duyarlılığıyla kendisinin ya da öteki insanların çektiği bu acıları dışa vuran şiirler yazar. Toplumsal koşulların kadınlara, genç kızlara, emekçi kadınlara dayattığı baskı, yasak ve acılara tanıklık eden şiirlerin büyük çoğunluğu gözaltında kaybedilen yakınlarının izini süren Cumartesi Anneleri için yazılmıştır. 1980’li ve 1990’lı yıllarda yazılan şiirlerle emekçi kadınların, genç kızların ve kürt kadınların yaşadığı acılara da tanıklık edilir. Bu dönemde kadınların sesi, artık daha güçlü biçimde çıkmaya başlar, duygu ve düşüncelerini şiirle ifade eden şair kadınların sayısında da önemli bir artış olur. Daha önce şiire başlayan ve susturulmuş kadın çoğunluğa ses olan şair kadınların yanısıra; 1980 sonrasında giderek artan sayıda sanata ilgi duyan, kendilerini şiirle ifade eden şair kadınlar yetişir. Bu şairler, kadın yüreğinin inceliklerini ozan duyarlığıyla birleştirerek şiirler yazarlar. Yaşamın hemen her alanında ürünler verirler. Ancak özellikle ülkemizde 1980 sonrası yaşanan toplumsal olaylar, bu olayların yaşamımıza getirdiği olgular, kitlesel olarak yaşanan acılar, emeğin özgürleştiği yeni bir dünyanın kurulacağına ilişkin umut; direnç ve mücadele konuları yoğun olarak şair kadınların duyarlığını etkiler. 1980 sonrası şiire çıkan şair kadınlar da, kadının bin yıllardır süren ezilmişliğini sorgulayan, bu ezilmişliğe karşı çıkan şiirler yazarlar.

1. BÖLÜM

“KADIN OLANIN TÜRKÜSÜ”

Gülten Akın’ın şiirinin ad olduğu bu bölümde üzerinde yaşadığımız topraklardaki kadınlık durumlarını anlatan; toplumsal yaşam içindeki yerini belirleyen, kadınlara ses olan, kadınlara seslenen ya da kadın kimliklerinden söz eden şiirler derlenmiştir. Bu şiirlerin kiminde kadınlara seslenilmekte, kiminde de kadın yaşamlarına tanıklık edilmektedir. Şairlerin kadınları anlattığı, kadınlara seslendiği, kadınların ağzından yazdığı şiirlerde her şair kendi yaşam çevresine, dünya görüşüne ve yaşadığı dönemdeki kadına bakış açısına göre yazmış kadınları... Ozan kadınların şiirlerinde kadının bin yıllardır ezilmişliğine tanıklığın yanısıra öfke ve başkaldırı ağır basmaktadır.

Bu bölümde örneklediğimiz şiirlerin dışında bu konuda başka şiirler de vardır. Şair, kitap, şiir adı ya da dize alıntılarıyla bu şiirlerden de söz etmeye çalıştık.

Necip Fazıl Kısakürek, Kadın adlı şiirinde kadını şu dizelerle tanımlar:

“Kalıp değil bir fikir...

Elmas sorguçlu fakir;

Açıkta sırrı bakir;

Kadın...

Çölde kaçan bir serap;

Yönü kementli mihrap...

Madeni som ıstırap;

Kadın...”

Sait Faik Abasıyanık, Şimdi Sevişme Vakti adlı kitabındaki Marikula Doğur adlı şiirinde Marikula’ya şöyle seslenir:

“İstemem eski rüyalardaki kadın resimlerini:

Tombul ve beyaz.

Bana bir taze dişin, yazın kumsalda kızarmış

Tüyü altın bacağın yeter

Ve tren yollarında tüten öğlelerin...

Kışın şarap içtiğimiz kahvelerdeki

Boyalı kadınlar rüyası... bitsin.

...

Doldursun bütün bu sahili Marikula

Çıplak dizlerinde ağları ördüğün zaman

Birdenbire sancılanarak yapacağın çocuklar.

Vapurlara seslenecekler Marikula:

–Hey, kaptan dur!

Marikula doğur!

Her dokuz ay on günde ikizlerini

Sandallar boş bekliyor.

Balık yalnız tutulmuyor Marikula;

Bacakları çevik çocuklarım sendedir!

Doğur Marikula doğur!”

Ahmet Muhip Dranas Fahriye Abla şiirinde, keskin bir kömür kokusuyla dolan yoksul bir mahallede, kutu gibi küçücük bir evde yaşayan komşu kızını ve yaşamını şu dizelerle anlatır:

“Önce upuzun, sonra kesik saçın vardı;

Tenin buğdaysı, boyun bir başak kadardı.

İçini gıcıklardı bütün erkeklerin

Altın bileziklerle dolu bileklerin.

Açılırdı rüzgârda kısa eteklerin;

Açık saçık şarkılar söylerdin en fazla.

Ne çapkın komşumuzdun sen, Fahriye abla!

Gönül verdin derlerdi o delikanlıya,

En sonunda varmışsın bir Erzincanlıya.

Bilmem şimdi hâlâ bu ilk kocanda mısın?

Hâlâ dağları karlı Erzincan’da mısın?

Bırak, geçmiş günleri gönlüm hatırlasın;

Hatırada kalan şey değişmez zamanla.

Ne vefalı komşumuzdun sen, Fahriye abla!”

Bedri Rahmi Eyüboğlu’nun Karadut şiiri, sevdiği kadına bir güzellemedir; “ağaç isem dalımsın salkım saçak/ petek isem balımsın ağulum” dizeleriyle kadını, kendini bütünleyen bir varlık olarak betimler.

Orhan Veli Kanık’ın Aşk Resmigeçidi, Altındağ, Şoförün Karısı, Dedikodu, Helene İçin, Quantitatif, Cımbızlı Şiir, Sereserpe adlı şiirlerinde değişik kadın resimleri çıkar karşımıza.

Oktay Rifat birçok şiirinde kadınları, genç kızları, kadın yaşamlarını anlatır; değişik kadın tipleri çizer. Kadın ve Çocuk, Çamaşır Yıkayan, Minibüsteki Kadın, Karıma adlı şiirleri bunlardan bazılarıdır.

Melih Cevdet Anday’ın Likyalı Kadınlar, Ana Tanrıça, Nergis ile Yankı şiirlerinde olduğu gibi üzerinde yaşadığımız Anadolu topraklarındaki geçmiş uygarlıklardan günümüze kalan kadın resimleriyle karşılaşırız. Öte yandan Kundura Boyacısına Kiraz Ağacına Çingene Kızına Dair, Seni Düşünüyorum, Yolculuk şiirlerinde olduğu gibi toplumun değişik kesitlerinden kadınlar için yazdığı dizeler de vardır.

Cahit Külebi’nin Seçmeler adlı kitabında yer alan Yeni Gelin, Kadınlar; Necati Cumalı’nın Lokantadaki Kadın, Bir Ana; Attiâ İlhan’ın Sen Beyaz bir Kadınsın; Ceyhun Atuf Kansu’nun Bekleyen Kadının Günü; Salah Birsel’in Pencerede Kadınlar şiirlerinde de farklı kadın kimlikleri çıkar karşımıza.

İsmet Zeki Eyüboğlu, Taşoluğun Başında adlı kitabındaki Kadınlar şiirinde kadınların yaşadıkları güçlükleri anlatan dizeler vardır. Şiir, umutlu bir söyleyişle ve insanın kadınlarla var olduğunun belirtilmesiyle sona erer:

“Karakış türkülerine yaz aydınlığı gün boyu

Emek kokuşlu gözlerinde yaşama çetin

Günbatımının tarla dönüşü sessizliği

Dizlerinde bitmiş sızlayan akşam

Ekin bolluğunca eriyen düşler

Gün açımı çiçekleri sarımsı

Kadınlarımız bunlar.

...

Bir bulut dolmuş bunca

Değgin karamsar düşlerine

Kuşkulu geleceklere sargın umutlar

Mor çürüğü derinlerinde batık gözleriniz

Yorgunluğu yansıyan bakışların çakılı

İlk göz ağrısı bir kuşluk yemeğinde doymuşluk

Yemek sonrası yeşilde serinleme

Bunlar bizim analarımız.

Kadınlar yeşil saksılarda pembe

Beyoğlu gecelerinin yorgunluğu

Büyük kentlerin mutluluğunda bitik

Dudakları gülüşlerin süslediği

Bakışlarınca savruk sevilmeye

Bunlar oynaşlarımız.

Kadınlar kuşluk güneşinde kara

Uçarı günlerin büktüğü belleri eğik

Toprak çatlağında kavrulu solgun

Boğulan suyundan başkaların

Bir öğle doymuşluğunun özlemine açık

Yarınlara korkulu giderayak

Bunlar bacılarımız.

...

Bekle ak dağlar ardından doğan günü

Kadınların dokuduğu bir kilim Anadolu

Bunlar kadınlarımız analarımız bacılarımız

Onlarla varız.”

Ümit Yaşar Oğuzcan, Acılar Denizi adlı kitabındaki Kadınlar İçin Sone başlıklı şiirinin son bölümünde kadınlarla ilgili şu dizeleri yazar:

“Ben akıllı kadınları severim

Düşünen, az konuşan çok bilen

Her yerde, her zaman nazı çekilen

Hem nasıl severim, öyle severim işte

İçimde büyük, sonsuz ateşler yanmalı

Ölümüm bile o kadın yüzünden olmalı”

Hasan Hüseyin; Haziranda Ölmek Zor, Uzun Eski Bir Satıcı, Bizim Oraların Kadınları şiirlerinde, kendi anasının kişiliğinde Anadolu kadınını betimler. Hiç boş durmayan, çabucak büyüyüp ana olan, durmadan çocuk doğuran, silen süpüren ezilmiş, suskun kadını... Ağıt yakar bu kadınlara ve sorar; “Yok mu içinizde bir koçak ozan/ şu bizim kadınlara destan yazacak?” Kızılkuğu kitabındaki Yurttan Nakışlar şiirinde yine kırsal kesim kadınını şu dizelerle anlatır:

“küçük dağ istasyonlarında çocuk yüzlü çuvallar durur

elleri kucaklarında

    mormenevşe boyunlu

          ve sapan demirinden geçmiş gibi etleri

                    kadınlar durur

kadınlar

     türkü türkü

kadınlar

     ağıt ağıt

kadınlar ki

       nakış nakış

           beklemelerden!

çığrışırlar yaramızda

çığrışırlar bıçak bıçak

çığrışırlar kurşun kurşun

çığrışırlar fitil fitil

               kadınlar!

bakışları niçin turna katarı

bakışları neden demirparmaklık?

kapanmış bıçak yarasından da beter sanki ağızları

          kilitli kapılardan da beter

                      kadınlar!”

Şükran Kurdakul, anasının yemenisindeki süs çiçeğiyle, gelinlik kızların sandığındaki çeyizle şiir arasında bağ kurar. Ülkemizin kırsal kökenli kadınlarını betimleyen dizelerdir bunlar. Şükran Kurdakul’un Ölümsüzlerle adlı kitabında Carmen, Cio Cio San, Madame de Renal, Ophelia, Meryemce, Mayari, Madam Ortans, Altınay gibi dünya ve ülkemiz edebiyatındaki ünlü kadın karakterler için yazdığı şiirler bulunmaktadır.

Süleyman Okay Hoşçakalın Dostlarım adlı kitabındaki Bacım adlı şiirinde kırsal kesimdeki kadınların yaşamlarına tanıklık eder.

“Gelmeden yiter genç kızlık çağı

düşer taş bebek birden kırılır

ince bir sızı gibi tüter çıran

umutlar düşlerde kalır

...

‘Orda kışlar başkadır’ diyor ya bacım

tezek kokuları büyüyor ya ocakta

açlıktan yüzleri uzar çocukların

biri sırtındayken diğeri kucakta

...

Yılda bir çocuk çok değil bacım

onüçünde kişiye varmak az değil

girdin mi sıkıntılar çarşısına

emeğin sebil”

Edip Cansever’in şiirinde, kentli orta sınıf kadınları öne çıkar. Oteller Kenti adlı kitabındaki kadın karakterlerden olan Tenis Öğretmeni ve Bayan Sara’nın ağzından yazdığı şiirler ağırlıktadır. Aynı kadınların hem tek tek şiirlerde, değişik mekanlarda çizer resimlerini hem de Phoenix Oteli’nde bir tiyatro dekoru içinde ve karşılıklı diyaloglarla bir araya getirir ikisini.

Muazzez Menemencioğlu’nun birçok şiirinde; “Oy benim kadınlığım korkularım/ gece gece ağlamalarım/ yere vuran güçsüz yanım”, “İnce sivri kadın topukları deler beynimi/... Elleri soğan kokan sevilmiyen kadınlar.”, “Kadınlar tencere karalarını ovar, isleri ellerime yapışır” dizelerinde görüldüğü gibi kadın dünyasının içinden seslendirdiği acı, kadının toplumsal yaşam içindeki eşitsiz konumunu yansıtan hüzün vardır. Kadınların edilgen ve erkeğe bağımlı mutluluğunu şu dizelerle dışa vurur: “Kadınlar en güzel kumaşları/ sizin için/ sizin için tararlardı saçlarını gül suyuyla tel tel /.../ Biz hep oturur sizi beklerdik.”

“Kadınlarız Saçları Uzun”, “Önce Anamın Aklı”, “Kocam, Helen ve Ben”, “Gerçeği Yansıtma”, “Süreç”, “İş Arayan Kadın”, “Kadın Yılı” başlıklı şiirlerinde; kadının toplumsal yaşam içindeki ikincil konumuna ve üzerindeki baskılara tepkisini dışa vurur. Özellikle, Kadınlarız Saçları Uzun, şairin, kadının toplumsal yaşam içindeki durumunu ortaya koyarken, egemen olan görüşe teslim olmadığını da belirttiği bir şiirdir; “Biz kadınlarız, saçları uzun, gül takarız,/ bilmez gibi görünür de çok şeyleri/ bilir, duyar, susarız./.../ Biz şimdi susuyoruz ya, bakmayın/ yanyana gelip çoğalıyoruz/ bir gün dünyanın yönetimine/ boyalı saçımız, küpeli kulağımız/ yüzüklü parmağımızla el atacağız.”

Fethi Savaşçı’nın, yaşamının son dönemini geçirdiği Almanya günlerinin ve oradaki gözlemlerinin izleri Almanya Haberleri, Yaşlı Alman Kadını, Güzel Bira İçen Kadın, Suzan, Elisabet şiirlerinde görülür. Türkiye’den kadın resimlerine ise, çamaşır yıkarken anasına yardım eden Kocaköylü Üf Ayşe ve çamaşır yıkayan köy kadınlarının ve pencereden ezik ezik bakmasını istemediği Kırmızı Giysili Kıza şiirinde rastlarız.

Cemal Süreya, Anadolu’daki suskun, ezik kadın tipini şu dizelerle anlatır: “annelerinse ağızlarında hiyeroglif, ablalarınsa boyunları soru işareti” Genç kızları ise şu dizelerle tanımlar; “tıpkı o kuşlar gibi/ uçan daha bir süre/ sonra da vurulduktan.” Sevda Sözleri kitabındaki Eski Kadınlar şiirinde de kadın yaşamlarına tanıklık eder.

Müşür Kaya Canpolat, Eşoğ Ot Döğmeye Gider, Eşoğ Ormana Gider başlıklı şiirlerinde yine bir kırsal kesim kadınının yaşam ve çalışma koşullarını anlatır. Emine Erbaş’ın Korkuya Doğru Yürüdüm kitabındaki Ninem şiiri de kadın yaşamlarına içerden bir tanıklık sunar.

Gülten Akın’ın ilk şiiri 1951’de, ilk kitabı 1956’da yayımlanır. Gerek o dönemde gerek daha sonra yazdığı şiirlerde tek tek bireylerin sorunlarıyla birlikte toplum sorunlarına da ağırlık verir. Şiirlerinde insanlarımızın yoğun olarak yaşadığı olaylara karşı öfkesini dışa vurur, onların acısına katılır. Kırmızı Karanfil kitabındaki Kadınsı, Kestim Kara Saçlarımı, Sorumlu Kadın, Eskiyen Adamın Karısı, Bir Tutsağa Üç Efendi, Kadından Çocuğa Bir Sinek, Kadın Olanın Türküsü, Kocakarı Ağıdı; Ağıtlar ve Türküler kitabındaki O Kadınlar İçin Beşli Sekizli, Yaşlanmayan Bir Kadına Türkü, Sarı Gelin Türküsü; Uzak Bir Kıyıda kitabındaki Melahatanım, O Bahçe O Kadınlar, Leyla, Eski Nine, Sözleri Kuş Kadınlar, Saklayan Kadınlar Şiiri, Düşleri Çıkmayan Kadınlar, Evdeki Kadının Şiiri, Korkak Kadınlar Şiiri, Bölünen Kadınlar Şiiri, Konkenci Kadınlar şiirlerinde kadın yaşamlarına içerden tanıklık eder.

Güngör Gençay, Kadınım adlı şiirinde yaşamın da mücadelenin de ortak olduğunu vurgular ve kadınları da yaşamın dönüştürülmesi için mücadeleye çağırır.

Ali Püsküllüoğlu Çapa Vakti şiirinde Çukurova’da pamuk tarlalarında çalışan kadınları ve genç kızları anlatır.

“Uzanır pamuk tarlası yemyeşil

Kızlar, gelinlik tazecik;

Aradığımız soğuk su

“Ellere yüzlere serinlik!”

Çapalar durur kuşluknan

Irgatlar yornuk alır;

Öğlen olur saatsız-maatsız

Zaman kısalır

Günün sonu yaklaşırken

Hâlsiz vücutları ince;

Yorgunluk, ağrı, sızı ne varsa

Döner sevince.

Alınyazısında çapa var

Dilinde çapa;

Heey... Çukurova insanları,

Heey... Çukurova!”

Ahmet Oktay’ın Sürdürülen Bir Şarkının Tarihi adlı kitabındaki Kederlidir Taşlıkların İstanbul şiirinde de kadın yaşamlarına tanıklık eden dizeler vardır.

Erdoğan Alkan, Yeni Çağ Kadınlarının Dalgınlığı şiirinde geçmiş zamanlardaki kadın tiplemelerinden yola çıkarak günümüz kadınlarının dalgınlığının nedenini sorgular. Fatıma, aynı kitaptaki başka bir şiirinin adıdır.

Özdemir İnce, 1970 sonrasında yaşananları kendi yaşanmışlıklarıyla ve gözlemleriyle birleştirerek yaşamın değişik kesimlerinden kadınların şiirlerini yazar. “Ben bu kadını tanırım, çok iyi tanırım / üstüne kimse yoktur asker yolu gözlemede/ en çok istasyonlarda, hapisane kapılarında görülür/ oğlunu kocası, kocasını oğlu gibi sever,/ yalnızlık, sabır ve acı hep onda barınır;/ anam, bacım, güzelim bir tanyeri hallacıdır.” dizelerinde belirttiği gibi... Asker yolu gözleyen, en çok hapisane kapıların§da görülen, vitrindeki mankenin yerine geçen genç kızın, “harimi cinciye gidip gizlice” muskalardan umut bekleyen kadının resimlerini çizer şiirlerinde. Kadınlar, XXXVII, Bir Kadın Bir Gün, Gümülcine Çarşısında Kadınlar, Bir Akdenizli Kadın, Sandıklı Pazarındaki Çingene Kadın, Saçlarını Satıyor Bir Kadın adlı şiirleri kadın yaşamlarının anlatıldığı şiirlerinden bazıları.

Metin Demirtaş, Türkülerde Gezer Adları kitabındaki Yeni Gelin şiirinde, bir yeni gelin odasında gördüklerini anlatıp kadın emeğini güzelleyen dizeler yazarken; Ahmet Uysal, Onların Adları, Ah Sizin Elleriniz, Haviva, Bu Gece Nerede Olabilirim? şiirlerinde kadın yaşamları üzerine duygu ve düşüncelerini dışa vurur. M. Mazhar Alphan’ın Şimdi Sana adlı kitabındaki Galatalı Mualla ve Kapadokyalı Leyla; Köpüğü Kırık Dalga adlı kitabındaki Limanda Kadın başlıklı şiirlerinde değişik ortamlardan kadın görüntüleri çıkar karşımıza.

Melisa Gürpınar’ın şiirlerinde doğup büyüdüğü İstanbul’dan, İstanbul’da yaşamış kadın yaşamlarından izler vardır. İstanbul’un Gözleri Mahmur kitabındaki Feleknaz, İncifer ve Kamelya Hanımlar, Melekzade Şair Pakize Hanımefendi, İkbal Hanım, Matmazel Despina, Cemil Paşa ve Cemile Hanım, Deli Şahende Hanım, Lamia Hanımefendi, Adı Ester, Kedili Saime Hanım, Kötü Kadın Nebahat, Fahire Yenge, Kifayet, Evde Kalmış Neriman, Meryem Abla, Madam Adrina, Yalnızca Hayrünnisa, Adı Kapakta Yazılı Bir İstanbul Kadını başlıklı şiirlerinde birçok kadın yaşamı çıkar karşımıza. Geceyarısı Notları kitabındaki aynı adı taşıyan uzun şiirinde de kızına seslenir, kadın yaşamlarına ilişkin tanıklıklarını ve duygularını kızıyla paylaşır. Bu kitabındaki şiirlerinde, Tüketim Yorgunu Bir Kadının İç Çekişleri şiirinde olduğu gibi daha yakın zamandan kadın görüntülerine de rastlarız.

Sennur Sezer, ilk kitabı Gecekondu’dan bu yana, yaşamdaki bütün değerleri üretmelerine karşın yoksulluk ve acı içinde yaşayan emekçi yığınların sesi olmayı seçmiş bir ozan. Şiirlerinde en çok da yaşamı iki kez üretirken iki kez ezilen kadınlara ses olur. Direnç Şiirleri ve Bir Annenin Notları kitaplarında yer alan Kartopu, Kimlik Kartı, Dalgın, Dışında Olmak Kavganın, 23 Nisan 1972, Bir Annenin Notları, Hacer, Annem ve Kuşlar, Peyman’ın Yüzü Nerede?, Bir Akşamüstü, Pazar Yerinde Bir Öğle Üstü, Mektuplar, İfademdir, Trenler Geçiyordu, Afiş, Bir Halk Türküsünden, Eviçi Şiirleri, Yanlış Kadınlar Ezgisi, Kadının Akşam Duası başlıklı şiirlerinde kadınların yaşadıklarına yakın tanıklığın yanısıra onların duygularını dile getirir. Kirlenmiş Kâğıtlar, Dilsiz Dengbej ve Akşam Haberleri kitaplarındaki şiirlerinde de yaşamın çeşitli alanlarından kadınların, genç kızların; cinsiyetlerinin yanısıra farklı dil ve kimlikleri nedeniyle baskılanan kadınların yaşamlarına tanıklık eder. X artı 1, Kenger, Gülo, Boşnak Gelini bu şiirlerinden bazılarıdır. Sennur Sezer Kirlenmiş Kâğıtlar adlı kitabındaki aynı adı taşıyan şiirinde kadınlar için şu dizeleri yazar:

“Kadınlar, ki yoklukları fark edilir olsa olsa./ Kadınlar,/ bir yazma, bir renk, bir devinim... Karıncalar kadar/ olağan... Payları karıncalar kadar hayatta./ Göçerler, trenleri tanımadan. Selvisiz ve söğütsüz/ Bir ıssızda, katar katar hece taşları.”

Sennur Sezer Bu Resimde Kimler Var kitabındaki Hacer adlı şiirde de asıl yurdu olan Beyrut’u özleyen ninesini anlatır.

“Yazın bu günlerinde/ Limon ağaçlarının ezgisiyle/ Anlatırdı kar kuyularını/ Denizi söyleyen kabuğu/ Kulağıma tutardı/ Kocaman sedefin uğultusu/ Beni uyutur/ Doğduğu şehre götürürdü onu/ Ninem Beyrutluydu”

Hidayet Karakuş “Hangi Leylasın Sen?” adlı kitabındaki şiirlerinde kadın yaşamlarına tanıklık eder. Yella adlı şiirindeyse, kadını çağın gereklerine uymaya, toplumsal mücadele içinde yerini almaya çağırır. Hidayet Karakuş, sevgilerini ve tanıklıklarını birleştirerek toplumun değişik kesimlerinden kadınların şiirini yazar. Zenne, Ölçülerinden Taşar bu şiirlerinden bazılarıdır.

Hüseyin Yurttaş’ın şiirlerinde kırsal kesim kadınları, kentlerde çalışan kadın resimleri, pazarlarda çalışan kadınlar, doğudan kadınlar vb. yaşamın çeşitli alanlarından kadınlar çıkar karşımıza. Kırkında Bir Kadın, ve Ayşe şiirlerinde toplumumuzun değişik kesimlerinden kadınların resmini çizer. “Ayşe gelin aş eriyor/ mayhoş meyveler arıyor/ karadır yazısı Emine’nin/ her cuma varıyor ‘dede’sine/ umudu bir mum/ bir bez oluyor.” Gelincik Günleri kitabındaki Bacı şiirinde de kadının yalnızlığını ve acılarını vurgular.

Kenan Sarıalioğlu, Ayna Rübaileri’nde “Acıyı/ Taşıyan erkekler/ Yaşıyan kadınlarmış/ Aynadan duydum”; Ablam şiirinde dizeleriyle kadınların acılı yaşamlarını ortaya koyar. Kara Zaman Şiirleri kitabındaki Ablam şiirinde de şu dizeleri yazar:

“Kazlıçeşme göğünde yatıyor ablam

Şen gülüşlerin Bihter Abla’sı...

Gölgelenirdi yüzünde zaman:

     Meğer

     Çığlıkmış

     Her Kahkahası!..”

Zerrin Taşpınar’ın Bir Ardıç Kuşuyum Ben adlı kitabındaki şiirlerinden başlayarak şiirlerinde kadın dünyasına ve yaşamlarına yoğun ve duyarlı bir tanıklık vardır. “sarsak ve beceriksiz adımlarım/ utanır gibi kadınlığından/-sahi neden tek başına yürürken biz/ hafifçe çatıp kaşlarımızı/ yere bakarız ki-” sorusu bütün kadınlar içindir. Kızın Elinde Oya, İpek Bir Mendil, Sevdayı Seyreden Kadın, Bulanık Sularda Yüzmek, Çağsız Dokumacı, Bedensiz Bir Kadın İçin Üç Dize, Bir Saksı Menekşe, Meta, Demetevler Parkında Eylül kadın konulu şiirlerinden bazılarıdır. Anfora Şiirleri bütünüyle kadın dünyasının hüzün, yorgunluk, düş kırıklık ve sevinçlerini yansıtır. Anılarda Şimdi, Baharsız Çarşılarda Bir Ağıt, Dünyanın Bütün Irmaklarında, Tavra’daki şiirlerinde de kadınlar, kadınlık halleri dışa vurulmuştur. Şair, bir destan şiir olan Tavra’da söze Kybele’nin anlatısıyla başlar; “Güzeldim bir zamanlar, gerilmiş yay gibiydim/ kollarımdı o narin sarmaşıklar/ sarılmaya hazırdım ve sevmeye yazgılı/ kadındım ne de olsa./...../ Ben Kybele... en eski tanrıçası bu toprakların/ dinleyin beni ve dönüp bakın birbirinize/ usulca dokunun yarasına yanınızdakinin/ terk edilmiş güverteler yapmayın yeryüzünü.”

Gülsüm Cengiz, insanı, içinde yaşadığı toplumsal koşullarla birlikte ele alan toplumcu şiirler yazarak başladı şiir yaşamına. Bu şiirlerin içinde yaşamı iki kez üretirken iki kat ezilen kadınlar geniş bir yer tutar. İşçi kadınlar, oğulları öldürülen ya da gözaltında kaybedilen analar, iş kazalarında ölen genç kızlar, oğullarının- kızlarının yaşamı için mücadele ederken değişip dönüşen kadınlar... Mayısta Üzgün Gönlüm kitabındaki Neden? adlı şiirinde toplumun kadın ve erkeğe bakışındaki eşitsizliği sorgular: “Yasak bir aşkın tutkunuysa/ iki yürek/ neden erkeğin elinin kiri/ kadının yüz karası?/ Sönüp de aşk ateşi/ evine döndüğünde,/ elini yıkayıp sofraya oturunca/ erkek;/ neden yüzü güler karısının/ baba diye sarılır çocukları?/ Anne demek bile yasaklanırken/ öteki kadının çocuklarına...” Eylül Deyişleri kitabındaki Ak Yazmanın Ağıdı, Komutan Ana Maria’nın Ardından, Bizim Sokak, Sokak Lambası, Baharı Hüzünle Karşılayan Kadınların Şarkısı; Sevdamız Çiçeklenir Zulada kitabındaki Akşamdı; Mayısta Üzgün Gönlüm kitabındaki Bilirim Nasıldır, Kapılarda Bir Ana, Oğlundan Haber Alamayan Annenin Söylediği, Oğlunu Bekleyen Anne, Çalışan Bir Annenin Türküsü, Neden, Bilirim Nasıldır, Son Yaz Günü Şükranla, Balıkesirli Emine Abla; Akdeniz’in Rengi Mavi kitabındaki Kadınlar ki, Bir Mahpusun Karısının Söylediği, Kamber Ateş Nasılsın, Oğlu İdama Mahkum Ananın Savcıya Söylediği, Geride Kalan Anneye; Makas Kesmez İğne Dikmez Olmasa Ellerimiz oyunundaki Konfeksiyonda Kızlar; yeni şiirleri Kızıma Lirikler, Dokumacı Kızın Türküsü, Yasak Sevda Sözcükleri kadın yaşamlarına tanıklık eden şiirleridir.

Arzu K. Ayçiçek; Bir Göçün Haritası, Herkesin Bir Uzağı Var, Şehrinizde Kalamam kitaplarındaki şiirlerinde kadın yaşamlarını ve duygularını dışa vuran şiirler yazar.

Ozan Telli Aşka Amin kitabındaki Gelin adlı şiirinde, “büyülü bir düştü ninnili beşikte o” dizeleriyle bir yeni gelini anlatır.

Ayten Mutlu, ilk kitabı Dayan Ey Sevdam’daki Her Şey Ne Kadar Yakın ve Ne Kadar Uzak Şimdi, Sol Elim Kırık adlı şiirlerinde annesine ilişkin anılardan ve kendi yaşanmışlıklarından yola çıkarak, toplumumuzdaki kadının ezikliğini ve bu duruma olan tepkisini dile getirir. Seni Özledim kitabındaki Kadın ve Barış ile Bir İsyan Türküsü şiirleri de bu duyarlıkla yazılmıştır. Bununla birlikte Ve Başlıyor Güzelliğim şiirinde olduğu gibi, bu yazgıya boyun eğmemek, kadın olarak insan olarak yaşama sahip çıkmak, yeniden başlamak gerektiğini ifade eder şiirlerinde. Kül İzi, Ateşin Köklerinde, Yitik Anlam Peşinde adlı kitaplarında da kadın yaşamlarına, kadınlık hallerine tanıklık vardır. Savaşın Gölgesinde Oğula Mektup, Femina, Armağan Ben ve Kuşlar, Gecenin İkisinde, Yolcu adlı şiirleri bunlardan bazılarıdır. Kadının bin yıllardır ezilmişliğine başkaldırı olgusu en somut biçimde Bir İsyan Türküsü şiirinde ortaya konmuştur.

Bilsen Başaran; U Dönüş Yok, Bir Gece Şarkısı, Fotokopuk Düşler, Sim, Yittiğim Ülkem, Gül Kırığı adlı kitaplarındaki şiirlerinde yaşadığımız coğrafyadan farklı kadın yaşamlarına tanıklık eder. Bir Gece Şarkısı’ndaki Anama Türküm, Yasak Türküler, Kadın Olmanın Özlemiyle Kadındı şiirlerinde de kadınlık durumunu dile getirir.

Şükran Kozalı’nın Ay Boy Attı Bahçelerde kitabındaki Öykü şiirinin bir bölümünde kırsal kesim kadınının resmi vardır:

“Bir kadın çardak altında

Ekmek kokuları yakar ocakları

Sahanlığı dizi dizi yıldız

Koynunda gizli sevda sardunyaları

Kuşlar üzümlerde

Son şarapların sarhoşu.

Biten umudu

Bakır çanak gösterince kızılını

Nanesi avucunda çorbanın

Göğüslerini çatarak

Her güzelliğe saplanan bıçak

Tırnaklarında büyütür sefanın

Şifalı otlarını.”

Şükrü Erbaş, Oğlumu Çok Özlüyorum şiirinde, öldürülmüş oğlunun mezar ziyaretinden dönen bir kadının acısına tanıklık eder. Kimliksiz Değişim adlı kitabındaki Kimliksiz Değişim-V adlı şiirdeyse yaşadığı ülkede ve dünyada olup bitenlere duyarsız, kültür karmaşası içinde kendi bencil isteklerinin tutsağı olmuş kentsoylu bir kadını anlatır.

Yaşar Miraç, Trabzonlu Delikanlı kitabındaki şiirlerde doğup büyüdüğü bölgenin, Karadeniz Bölgesi’ndeki kadınların resmini çizer. Bölgenin geleneksel söyleyişinden yararlanarak yazdığı şiirleri bazen bir türkü bazen bir ağıttır bu kadınlara yazılmış. Emine Halaya Türkü, Kara Sevdalı Bir Düğün Türküsü, Ayşe Gelin, Birtakım Evlilikler bu şiirlerden bazılarıdır.

Leyla Şahin duyarlılığını yoğun olarak toplum sorunlarına, kadınların acılarına, sevdalarına yöneltir. Kadının ikincil konumuna, ezilmesine tepkisini dile getirirken; Acı Toplayan İpekli Çardak Kuşu şiirinde “kadınım/ acıdır:/ kendi iç baskısında/ ikinci kez ezilmesi insanın” der. Öte yandan kadının giderek toplum içindeki konumunun değişmeye başladığının ve mücadelede yer aldığının da altını çizer: “kadınım./ uzun ve çetin yollarda/ erkeğimin yanında varım/ yürek torumdan süzerek geçiririm acıyı/ katarım yaşama.” Yaşamı ve yaşamdaki güzellikleri savunmak gerektiğine inanır. İçindeki umudu; “Umutlu bir şairim: karanlık dizeler yazamam” dizesiyle belirtir.

Ruhan Mavruk’un lirik bir dille yazdığı şiirlerinde toplumsal sorunlara duyarlılık öne çıkar. Kadın yaşamları da şiirinde kendisini gösterir. İda Dağı Çöz Beni kitabındaki Leyla Şahin’e adadığı Çerkes adlı şiirde Osmanlı döneminde Kafkasya’dan getirilen harem kadınlarını anlatır. Bu şiire Ne Ad Verirseniz Verin başlıklı şiirinde, eşi asker olan bir kadının küçük oğluyla birlikte bir çatı katında yaşadığı yoksulluğa karşın yaşama tutunma çabasına tanıklık eder. Leyladan Beri kitabındaki Leyladan Beri, Cumartesi Anneleri Denizi, Gülbahçesi ve Karakol, İlmatar, şiirlerinde yaşamın çeşitli kesitlerinden kadın yüzleri görülür.

Lale Müldür, S’imge Dergisi’nin 16. sayısındaki (2005) Kadın Şiirleri Seçkisi dosyasında yayımlanan Bir Kadının ve Bir Ülkenin Anıları şiirinde kadınlık durumunu şu dizelerle anlatır:

“bir kadındı ve gözleri intihar

sevgilisi sürgündü ve anıları bir ülke

zeytinyağı tenekelerinde çiçekleriyle

başka kentler çevrelerdi kentleri

yasak kentler

ötekiler

...

kadınlar sürekli tığ örerdi ve yoktu anıları

ve sokaklar sanki

geceyarısı uyanmış erkekler kalabalığı

bir kadındı

bir ülkeydi

kapanmazdı artık yarası”

İdris Atmaca, Mayası Onur adlı kitabındaki Yeşilçam’dan şiirinde ünlü üç kadın sanatçıyı anlatan dizeler yazar: “Yeşilçam’ın/ en sarışın kızıydı cahide sonku/ o kuğu boyunlu kadehlerle/ yudumlarken rakısını/ biz sarhoş olurduk/ bakar bakmaz gözlerine”; “siyah file çoraplarıyla/ ne güzel soyunurdu/ aysel tanju/ tutuştururdu delikanlı kanımızı/ çıkarıp atınca üzerimize/ son parçayı da/ sönerdi sahnedeki ışıklar”; “yeşilçam’ın/ taçsız sultanıdır/ türkan şoray/ hâlâ heyecanla titriyor etli dudakları/ hep ilk filmini çevirir gibi/ bakışları işler içimize/ biraz da o büyütmüştür bizi”

Ahmet Müfid Sanki Aşk adlı kitabındaki Gel Git şiirinin II. Bölümünde kadının erkeğin kaburga kemiğinden yaratıldığı söylencesini şu dizelerle eleştirmiş:

“ÇAMURDAN YARATILAN O’YDU

yazıyordu geyik derisinden yaftada.

çamurdan yaratılan bendim; rastlanmayacaktı fosilimin

arasında, o eğri kaburga kemiğine.

belliydim

belkiydim.

iki uyku arasında uydurulan bir yalandı seciyem.

arınmak için soyunduğumda, tecavüzlerle doluydu yarıgece

çıplak, toprak vazodaki güllere dokundum sessizce;

tek bir yaprak bile düşmedi.

güller kendi halinde ölüyorlardı.”

Çiğdem Sezer’in yoğun bir doğa ve yaşam sevgisi taşıyan şiirlerinde kadın yaşamları da önemli bir yer tutar. Kadınlık hallerine, kadın dünyasına, ev içi yaşamlarına yalnızca tanıklık etmez, kadının ezilmişliğinin nedenlerini de sorgular. Gece Günahları, Üç Kadın, Gelin Ağıdı, Benzer Kadınlar ve Annem miydi? şiirleri özellikle toplumumuzdaki kadınların durumunu belirleyen, tartışan ve çözüm arayan şiirlerdir.

Aydın Öztürk, Sustu, Ya Kalbimiz adlı uzun şiirinde 1999 Körfez Depremi’nde Değirmendere’de yaşamını yitiren çevirmen Nesrin Arman için şu dizeleri yazar: “oysa geçtiğimiz cuma beyoğlunda karşılaştık/ yüzü gülüyordu şakacıydı. çevirilerinden söz etti/ yeni kitabımı bekliyordu/ nereden bilebilirdim/ bu nesrin’i son görüşümdü/ nereden bilebilirdim/ bu ırmak şiirimin/ keskin bir dönemecine/ nesrin’in hikayesi çıkıyordu” Ağıtlara Yazıldı Zaman adlı kitabındaki Bir kadın Geçiyor şiirinde, “sokakları/ melankolisine boyayarak/ bir kadın geçiyor/ kirlenmiş bulvarlarda/ melankolisi kalıyor ayak izlerinin” diye tanımlar büyük kent yaşamındaki yalnızlıkları.

Namık Kuyumcu, Harman Zamanı Düşkırıklıkları ve Su Yangınları şiirinde çocukluk ve ilk gençlik dönemini yaşayan bir gencin kadınlara bakışını anlatan dizeler yazar:

“gözlerimde taşıdığım çıplak resimlerin utancı

kirpiklerimin kavuşmasına nasıl da gebeydi

hiç unutmam

çok erken öğrendim leyleğin hikayesini

hemen kovuldum

babaannemle gittiğim kadınlar hamamından”

“esas oğlanların esas kadınlara varmasıyla

biten romanları yazdım ve oynadım yeniden”

“(yine şaka olsun diye/ hiç girilmemiş mağaraları düşünüyorum/ hiç çıkılmamış dağları/ aklıma bakire kadınlar geliyor/ bakir delikanlılar/ bütün dağları aşk için yıkıyorum/ taşıyor mağaralar)”

Roni Margulies Hümeyra adlı şiirinde, ilk gençlik döneminde ünlü bir şarkıcı olan Hümeyra’nın şarkılarından yola çıkarak kendi ilk gençlik dönemine olan özlemi birleştirir ve şiirini şu dizeyle bitirir: “Gençliğimsin benim, seni seviyorum Hümeyra.”

Yücel Kayıran, Beni Hiç Göremezsin kitabındaki Hem türk hem solcu hem sünni müslüman şiirinde çocukları için mutsuz evliliğine katlanan bir kadının resmini çizer:

“Her akşam alkolle olurdu, her akşam

içindeki aynalı odada dolaşan bir baba:

-Züleyha’yla evlenebilseydim

 bir başka olurdu!

-O zaman biz?

 Yine biz olur muyduk baba!

Duayla sabır taşına kesmiş anne:

-Güzel Allahım!

 sınadın hep

 dayanamadığım acılarla,

 yüze çıkardın beni...

 Ey güzel Allahım!”

Safa Fersal’ın İffet Hanım ile Sabri Bey adlı kitabındaki uzun şiirinde birçok kadın görüntüsü vardır:

“gitmiştin... çok uzundu boynu öpülmelerin

samatya sokaklarında yağmurun çan sesleri

‘merhaba durağı’nda sevgilisini vuran bir serseri

maria’nın kiliselerinde acemi zangoçlar

alev alev bulutları yiyorlardı, gidiyordun

gözlerinde bıraktığım son anları bir bedenin/

koynumda biriktirmiştim bütün anıları; kiremitleri

karla örtülüyken bizans evlerinin

renkleri güvercinlerin ayak izleriyle ağırlaşmış

alkol hüzünlerin yarısıdır nedense

yani ekose perdeleri yırtmak gibi

bir hayat ertesi

salalar her ölüye yakışmaz, kıymayın hüzünlere

üstelik, geceler iplik pazarı... el değmemiş

göçmen bir kız öyküsü anılar

parçanın bütününü bölüyoruz; iffet hanım

ile sabri bey

sararmış fotoğrafların aşklarıyken

yani ufalanmış ayrılıkların

cumayı cumartesiye erteleyebiliriz

sultanahmet camii’nin top kandili altında

çünkü büyük sancılara örneğim artık

gitmiştin geceler çok uzundu

çiçek pasajı’nda son bestesini çalıyordu madam anahit

kara tutulmuş bir saadetin.”

Şiirin bir başka bölümünde, kadının payına beklemenin ve sabretmenin düştüğünü şu dizelerle anlatır şair:

      “-geceydi

      iffet hanım konsolun önünde

     aynalarla oyalanarak bekliyordu

          sabri bey’i

     durmadan şunu söylüyordu:

saatleri nereye gizlemeli?

zamanı okşayıp, görüntüleri yoldu yansımalardan

yaldızı dökülmüş bir çerçeveydi artık

sinek ölüleriyle bezenmiş kanlı duvara bakıyordu

-buraya bir fotoğraf koymak lazım, dedi içinden

sabri bey gelir neredeyse, bir de

          akik taşından kolye

yüzümü de değiştirmeliyim, iki parça gülümseme

tüm bunları düşünürken iffet hanım

alkolden kıskanıyordu sokakları sabri bey

tanımadan önceydi funda’yı.”

Nur Bulum’un ilk kitabı Yürü Direncim, adından da anlaşılacağı gibi yaşama sevinci, inanç ve umutla yazılmış şiirlerinin toplamından oluşur. Şiirlerinin hemen hemen hepsinde yaşama sevincini, her türlü olumsuzluğa karşı diri tuttuğu inancı ve umudu dışa vurur. Tıpkı şu dizelerde olduğu gibi; “öylesine dopdolu ki yaşam/ kolay kolay sığmıyor şiirlere”, “hükmü geçmez burada mevsimlerin/ inancın ovası hep yemyeşil.”, “Akıtırken sevinçleri düşlerime/ Bütün ümitsizliklere yol verdim bu sabah.”

Ali Biçer şiirlerinde annesinin, ninesinin yaşadıklarından yola çıkarak kadın yaşamlarına tanıklık eder. Bugün Sensiz Olamazdım kitabındaki 5475 Gece, Halı ve Annem, Ve Tanrı Uyudu şiirleri de kadın yaşamlarını anlattığı şiirlerinden bazılarıdır.

Nevzat Çelik Müebbet Türküsü kitabındaki Ellerin Müebbet şiirinde annesinin görüntüsünde ev işleriyle tükenen kadını şu dizelerle anlatır:

“senin neden neden istediğini bilmezdim

çamaşır makinası der koyardın postanı

tersyüz eder ceplerini gösterirdi babam

bir el ıslatır çitiler bir el iplere dizer

rüzgar savurur güneş kurutur sanırdım

ellerim ellerim ellerim derdin anne

tuzbuz olurdu evimizin tek aynasında sesin

binse sesim bir akça kuşun kanadına gitse

boy boy çamaşır leğenlerinde kaç müebbet

buluşuyor ellerim senin küçücek ellerinle”

Sunay Akın, “Artıyor kara çarşaflılar/ yurdumun her köşesinde” dizeleriyle, son dönemde kadınlarımızın yaşadığı/ yaşamak zorunda bırakıldığı bir olguya dikkat çeker.

Rahime Henden’in şiirlerinde kırsal kesimden ve kentlerdeki çalışma yaşamından kadınlar çıkar karşımıza. Kahkahasız Bebelerim kitabındaki İşçi Fatma’ya, Kadınlara, Mihriban, Düşkün; Barikat Çiçekleri kitabındaki Direnişçi Eşlerinin Söylevi, Zekiye Alkan’a, Kadının Evrimi, Tutsak ve Kayıp Analarına, Bizim Köyün Peştemallı Kadınları; Gül Yangını Yürek kitabındaki Deniz Kızı, Ak Saçlı Anneme, Kadının Evrimi, Sen Ufuktasın; Sokaklar Bahar kitabındaki Sokaklar Bahar, Gurbetelli, Kadın Yüreği bunlardan bazılarıdır. Rahime Henden kadın yaşamlarına tanıklık ederken, toplumsal mücadelede yer alan, kimi bu uğurda yaşamını veren kadınları da anlatır ve anar. Yüreğimin Yongası kitabındaki Gitmem Dedi şiiri Cumartesi annelerinin çığlığı olarak yükselir. Ses Veriyordu Sessizlik kitabındaki Umuda Dair şiiri Hatice Yürekli’nin, Direnç Yapıtı şiiri Ayşenur Zarakolu’nun; Fabrika Kızı, Sabahın Koynuna, Anaç Arı şiiri Refiye Harmancı’nın anısına adanmış.

Akgün Akova, yazdığı şiirlerin bazılarında, kendine özgü biçemiyle pek çok kadının resmini çizer; dansözler, genelev kadınları, sinema oyuncuları, mayısta kocaya kaçan kızlar, Rum güzeli Eleni ve anneler (eski inançların korunduğu müzeler) vardır. Akgün Akova ayrıca toplumdaki kadın erkek eşitsizliğine, kadının ikincil konumda bırakılmasına karşı çıkan dizeler de yazmıştır: “dönüyorum/ -boş ol- diyerek kadınları tuz buz etmek mertlikse”, “efendim siz de karısını odalara/ kızını modalara kapatanlardanmışsınız/ konu komşuya kırk yılda bir gönderenlerden/.../ çarşıya pazara sizsiz çıkamazmış/ başı önde yürürmüş/.../ esir tüccarı mısınız?”

Kemal Erdoğan, 1980 sonrası yurt dışına çıkmak zorunda kalmış bir ozan. Sürgün Mavi adlı kitabındaki şiirlerinde geride bıraktığı, özlediği kadınların resmini çizer. “İki kadın taşırım aklımda/ biri sensin sevdiğim/ biri de kına kokulu anam/ rüyalarıma girersiniz/ mülteci yalnızlığıyla kıvrandığım gecelerde/ anam dizine alır başımı, öper alnımdan, avutur beni/ sen içli sesinle türküler mırıldanırsın.”

Muzaffer Özdemir, Çelik Renkli Şiirler kitabındaki Ağıtlar Gazel Dökümü şiirinde, sevdiği yanıbaşında öldürülen bir genç gelin için şu dizeleri yazar:

“Ağlar filiz boylu taze gelinim/ Ak gömleği/ Kanı ile ıslanmış/ Kolunda vurulan yavuklusunun/.../ Ağlar filiz boylu taze gelinim/ En ince yerinden üşümüş boynu.”

Şeref Bilsel, Tuzlu Su Taşıyan Kadınlar şiirinde ninesinin kimliğinde Karadeniz coğrafyasındaki kadınların yaşamına tanıklık eder. Gonca Özmen Belki Sessiz kitabındaki Taşlık şiirinde kadının yaşamdaki yerini şu dizelerle ifade eder:

“Biraz önceydi

Serinlik verdim taşlığa

Ev içleri kadardım

Tozdum bir masada”

TEVFİK FİKRET 1867-1915

KIZ KARDEŞİM İÇİN

                    Anneme

Biz çocuktuk, seni gömdüler

Vefasız kumlara yabancı eller.

O günden beri, özlemli ve düşkün,

İçim kan ağlar kıbleye dönsem ne zaman,

Seni deve sırtında koşar görürüm,

Sonra kumlarda ezgin görürüm,

Bir diken belki mezarının işareti,

Develer görmeye gelenlerin belki;

Belki de tozların altında, kim bilir,

Ne diken var, ne gelen, ne mezar,

Ne de sen... Bense bugün derdimle

Seni inletmeye geldim, dinle.

Dinle her nerde isen, her ne isen;

Toz, bulut, ruh, melek, taş ya da diken;

Bunların hepsini ağlatacak,

Bir cinayet ki... Cinayet, gerçek!

Bir cinayet ki yasalar, dinler

Koymamış adını; fakat vicdan

O büyük yargıç, o apaçık kanun

Veriyor yargısını: İlenç, tiksinç!

Ama bu ilenmeyle sızlıyor mu vicdanın?

Sorun bunu erdemi aşağılayan o sefillerden,

Sorun doğayı hor gören o rezillerden,

Bu ilenmeyle, evet, sızlıyor mu vicdanın?

Sorun bunu namusu zehirleyen o kaatilden.

Zavallı kardeşim! İnsan tasarladıkça

Sonunda toprak olan acı serüvenini,

Şu on sekiz yıllık üzgülerin dehşetini,

Dayanamıyor... Artık bu böyle gittikçe,

İçim zehirlenecek anıp senin iyiliklerini.

Güzelliklerin önünde koşmaktı hep istediğin,

Daha küçüklüğünde erdemlere eğilimliydin,

Yüreğin yüce, hayalin yüceydi...

İlkönce sen aşıladın bana şiiri;

Çocukluğunda bile ince ve akıllıydın.

İnce ve akıllı idin, düşmesen bu aileye,

Kalırdı belki kadınlıkta büyük bir anın,

Yaşardı belki onun gölgesinde torunların.

Sen inmedin, seni indirdiler o çöplüğe;

Sen ölmedin, seni öldürdüler, zavallı kadın!

Öldürdüler... Bu hem de bugün, şimdi olmadı;

Çoktan gömüldü gençliğinin güzelliği, inceliğin,

Yüreğin, kadınlığın, onurun, dinlenişin.

Bir an didiklemekten o hain yorulmadı,

Bittin çamurlu tırnağı altında kalabalığın!

Tırnak, çamur, tokat... Bu yazgın değil senin,

Ey kutlu temizlik, en utangaç güzellik,

Ey utancın doğan güneşi, ey gül peçeli kızlık...

Tırnak, çamur, tokat... Sonu yalvaran bir hayat.

Tırnak, çamur, tokat... Sonu yok olma, toprak!

Elbet alçalmak olmamalı payı kadınlığın,

Elbet melekliğin umudu olmamalı zulüm, kötülük,

Elbet düşkün olursa kadın, alçalır insanlık.

Fakat bugün hep onlara düşen yığın yığın

Tasalar, üzüntüler, çileler, iğneler!

...

Zavallı kardeşim, eriyip bittin, öyle mi?

Sonunda ezdiler seni, öldürdüler seni.

Yıkmak istedim, daha yapılırken bu mezarı,

Ama yanılgı bırakmadı: Karanlık, cehennemlik

Bir gücün elinde, çiçekli fakat alçak

Bir mezar olan çevrene gördüm inişini;

Zorla, sürüklenir gibi indin adım adım!

Arkandan bu duruma, bilirler çok ağladım.

Bir ufukta kalmıştın, öyle kî, batışını

Islak gözlerimle uzaktan selamladım.

Bilmem ki şimdi hangi yazgına ağlasak?

Gençken yok olup gidivermek, çok acı;

Yok olmanın sebepleri ise ayrı bir acı;

Fakat bu tazenin sonsuz sevgiye lâyık

Bir yürek iken ezilmesi... yok olmadan da acı!

Arada bir yıkımın da olurmuş uğurlusu:

Kurtuldun işte bir çırpıda bin kez ölmekten.

Öldürdüler fakat... Beni yalnız bu titreten;

Ölmek değil, bu öldürülüş en acıklısı;

Çektiklerinden ötürü en çok benim üzülen!

Adınla alçaltıyorsun varlığını onun, ey sefil,

Kaldır hiç değilse taşından o utanç pasını,

Gölgen karartacak bu şehidin alnını...

Ey yaşayışın yarası olan kötülük, çekil,

Toprakta bari inlemesin onun temiz ruhu!

...

Siz toplanın başında bu saygıdeğer cesedin,

Siz, ey kadınlığın sonsuz sızlanışları,

Ey güçsüzlük ve alçalışın ürkek gözyaşları,

Siz toplanın ve ağlaşalım... Siz, bu yasın

En doğru, en yakın, en soylu tanışları!

–30 Ekim 1902–

(Rübâb-ı Şikeste, Kırık Saz, Bütün Şiirleri-2, Haz: Asım Bezirci
Bugünün diliyle: Asım Bezirci, Can Yayınları, 1984)

ZİYA GÖKALP 1876-1924

MESLEK KADINI

Dersiniz, “Bir genç kız yaşı dolunca,

Mutlaka bulur kendine bir koca,

Kocası getirir evine ekmek,

O hâlde kadına meslek ne gerek?

Kadının mesleği olmaktır karı,

Çıkmasın o sakın bundan dışarı”

Ne lâzım erkeğin rakibi olmak,

Değil mi ikisi ezelden ortak?

İşçiye olunca rakib karısı

Kol artar, ücretin gider yarısı,

İkisi alırlar aynı ücreti,

Ocak’ın kesilir, artmaz serveti.

Lâkin o müsbet, bu menfi iktisad

Yapsalar bir ücret olur iki kat...

“Kadın yapsın evi erkeğe cennet,

Erkek de iki kat çalışır elbet!”

Bu sözler hep doğru, fakat her kadın,

Bulur mu bir koca, bulsa da yarın,

Bu adam ölmez mi, o halde nasıl

Dersiniz: “Kazanma iste muttasıl!”

Görürken ortada işte binlerce,

Kocasız kadınlar çeker işkence,

Dersiniz: “Değiller mesleğe muhtaç,

Ya koca bulmalı, ya kalmalı aç!”

Kadınlar önce de ziyade iken,

Harpten sonra bol bol koca nereden?

Evvelce melceydi hep zengin evler,

Kadınlar bulurdu sığınacak yer,

Yaşamak güçleşti, şimdi her erkek

Ancak karısına yedirir yemek

Sanmayın; hepsi de bir yük taşıyor,

Bir çoğu hodgâmdır, yalnız yaşıyor.

Bu gün yuvasızlar değildir yalnız,

Nice evliler de tâlihsiz, bahtsız;

Çünkü var binlerce sefih kocalar

Ya muttasıl içer ya kumar oynar,

Kimi de mahbeste alır soluğu,

Aç kalır evde çoluk çocuğu.

Bunlar da olmasa, kadın insandır,

İnsanın en büyük hakkı irfandır.

Kadın çalışmazsa fikri yükselmez

Tabiî o zaman size denk gelmez;

Diyorsunuz onun eksiktir aklı

Arttırmak istiyor, değil mi haklı?

Kadın yükselmezse alçalır vatan

Samimi olamaz onsuz bir irfan.

Hâsılı bir heves değil, ihtiyaç

İstiyor bu anda böyle bir ilâç:

Kocalı kocasız bir çok kadınlar,

Açtırlar; derseniz: “İşsiz kalsınlar!”

Derim ki: “O hâlde kastınız mutlak,

Bunları umuma odalık yapmak!”

(Yeni Hayat Doğru Yol, Elips Kitap, 2006)

CELAL SAHİR EROZAN 1883-1935

TUHFE-İ TAKDİS

Benim kadınlara ifrât-ı hürmetim vardır.

Bütün bu âleme mensûb olan güzellikler

Benim gözümde kadınsız leyâldir yek-ser;

Kadın bu zulmeti nâruyla hırpalar, dağıtır.

Şefîk bir kadının sîne-î nezîhinde

Yatarsa bir gececik hangi ızdırâb uyumaz?

Onun gözünden uçan en küçük tebessüm-i râz

Hayâl ü fikri yeşil bir cihân-ı ümmîde

Seyahat ettirerek müsterîh ü müstesnâ

Dakîkalar yaşatır; ba’zı kimsesizliğine

Bulur zavallıların, bir temâyüliyle devâ.

Kadın bu annedir, âğuuş-ı şefkatinde bizi

Daha çocukken eder teslîyet rahimâne;

Ve susturan da odur en birinci nâlemizi.

Beyaz Gölgeler

(Büyük Türk Şiiri Antolojisi 1-2, Ataol Behramoğlu,
Sosyal Yayınlar, 2001)

FARUK NAFİZ ÇAMLIBEL 1898-1973

VERASET

Ninem beşyüz altına satılmış bir esirdi,

Dedem beşyüz altını sayan bir derebeyi:

Köpek kanı, kurt kanı biri birine girdi,

İkisinden meydana çıktı bir kurt köpeği.

İki zıt cevheri var nabzımda vuran kanın,

Biri elpençe duran, öteki durduranın.

Duygum sana taparken düşüncem bir hayvanın,

Sırtında bir kadınla aşar karşı tepeyi.

Ben ninemden muhabbet, dedemden kin almışım,

Çini bir kase kadar başkadır içim, dışım.

Elini öpmek için yalvarsa da bakışım,

Isır diye tepinir gözlerimin bebeği...

(Han Duvarları Toplu Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

HALİDE NUSRET ZORLUTUNA 1901-1984

EV KADINI

Eşiğinden atlarken ferahlar yüreğimiz:

Ne taşlıkta bir leke, ne tahtalarda bir iz!

Bu şipşirin yuvacık sabun kokar kış ve yaz

Örtüleri bembeyaz, perdeleri bembeyaz...

Her köşede ince bir kadın zevki parıldar,

Her şeyde bir kadının göz nuru, emeği var.

Narin bir genç kadındır bu evin sahibesi:

Nazlı ırmaklar gibi çağlar gönülde sesi;

Gözleri hulyalıdır, yumuşaktır, derindir.

Ev ona bir “Mabet”tir, aile aşkı “Din”dir!

Hiç eksik olmaz onun etrafında bebekler...

Biri koşup atlarken ötekisi emekler...

Mevkuftur bütün ömrü yavrulara, yuvaya;

Süzgün çehresi benzer üç gecelik bir “Ay”a.

Her ne olursa olsun mevkiiniz, yaşınız,

Bu kadının önünde eğilmez mi başınız?

(Kadın Şair ve Muharrirlerimiz,
Haz: Murat Uraz, Tefeyyüz Kitapevi, 1941)

NÂZIM HİKMET 1902-1963

KADINLARIMIZ

Ayın altında kağnılar gidiyordu.

Kağnılar gidiyordu Akşehir üstünden Afyon’a doğru.

Toprak öyle bitip tükenmez,

dağlar öyle uzakta

sanki gidenler hiçbir zaman

      hiçbir menzile erişmeyecekti.

Kağnılar yürüyordu yekpare meşeden tekerlekleriyle

ve onlar

      ayın altında dönen ilk tekerlekti.

Ayın altında öküzler

başka ve çok küçük bir dünyadan gelmişler gibi

                  ufacık, kısacıktılar,

ve pırıltılar vardı hasta, kırık boynuzlarında

ve ayakları altından akan

      toprak,

        toprak

          ve topraktı.

Gece aydınlık ve sıcak

ve kağnılarda tahta yataklarında

koyu mavi humbaralar çırılçıplaktı.

Ve kadınlar

birbirlerinden gizliyerek

bakıyorlardı ayın altında

geçmiş kafilelerden kalan öküz ve tekerlek ölülerine.

Ve kadınlar

bizim kadınlarımız:

korkunç ve mübarek elleri,

      ince, küçük çeneleri, kocaman gözleriyle

            anamız, avradımız yârimiz

ve sanki hiç yaşamamış gibi ölen

ve soframızdaki yeri

      öküzümüzden sonra gelen

ve dağlara kaçırıp uğrunda hapis yattığımız

ve ekinde, tütünde, odunda ve pazardaki

ve karasapana koşulan

ve ağıllarda

ışıltısında yere saplı bıçakların

oynak, ağır kalçaları ve zilleriyle bizim olan

            kadınlar

      bizim kadınlarımız

şimdi ayın altında

kağnıların ve hartuçların peşinde

harman yerine kehribar başaklı sap çeker gibi

aynı yürek ferahlığı,

aynı yorgun alışkanlık içindeydiler.

Ve on beşlik şarapnelin çeliğinde

      ince boyunlu çocuklar uyuyordu.

Ve ayın altında kağnılar

      yürüyordu Akşehir üstünden Afyon ‘a doğru.

(Nâzım Hikmet Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2002)

KADINLARIMIZIN YÜZLERİ

Meryem ana Tanrıyı doğurmadı

Meryem ana Tanrının anası değil

Meryem ana analardan bir ana

Meryem ana bir oğlan doğurdu

Ademoğullarından bir oğlan

Meryem ana bundan ötürü güzel bütün suretlerinde

Meryem ananın oğlu bundan ötürü kendi oğlumuz

                        gibi yakın bize

Kadınlarımızın yüzü acılarımızın kitabıdır

acılarımız, ayıplarımız ve döktüğümüz kan

karasabanlar gibi çizer kadınların yüzünü.

Ve sevinçlerimiz vurur gözlerine kadınların

göllerde ışıyan seher vakıtları gibi.

Hayallerimiz yüzlerindedir sevdiğimiz kadınların,

görelim görmeyelim karşımızda dururlar

      gerçeğimize en yakın ve en uzak.

(Nâzım Hikmet Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2002)

ASAF HÂLET ÇELEBİ 1907-1958

KADINCIĞIM

oyluk kemiğimi çıkartıp

      kendime bir kadıncık yaptım

ve bir şamar vurup

      rafa oturttum

ben evden çıkınca

kadıncığım yemeklerimi pişirdi

söküklerimi dikti

ve akşam olunca

      korkusundan

çıkıp rafa oturdu

geceleri kadıncığımın dizine korum başımı

ve üç kıl koparınca

      uyurum

(Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2005)

RIFAT ILGAZ 1911-1993

SARI YAZMALI

Ya dertlisin, ya sevdalı...

Eşsiz kalmış keklik misin?

Uçamazsın, sekemezsin,

Alan almış, satan satmış

Beşik kertmesi başın bağlı

Başını alıp gidemezsin!

Yavru kuşum, bu sendeki güzellik

Başlık mıdır, harçlık mıdır babana!

Değerini biçen biçmiş

Kız evlatsın, eğeceksin boynunu

Şerbetini içen içmiş

Davul zurna gideceksin yabana!

Gelin değil yoz tarlada ırgatsın,

Kadın değil, ana değil, kul köle,

Kargacaklım, Aybasanlım, Malyaslım,

Babandan mı miras sana bu çile?

Bir çile ki soydan soya,

Bir acı ki anadan kıza.

Yârin gider gurbet ele bekle dur.

Kiminin künyesi Kore’den gelir,

Kiminin mektubu Alamanya’dan,

Kuşun kanadında gelir, okunur.

Bir gece yarısı çalınır kapın

Alıp götürürler erkeğini,

Kaçak mıdır, kaçakçı mı bilmezsin.

Yüreğine kızgın hançer sokulur.

Uyku girmez kalan* yaşlı gözüne

Gökte misin, yerde misin

Bekleyişin ezgi olur, açılır,

Türkü olur yaprak yaprak dökülür:

“Pencerelerde perde misin?”

Karakışta limon fidesi gibi

Isıtırsın yetimini koynunda.

Boynu bükük büyütürsün yavrunu.

Avucu kınalı, gözü sürmeli,

Tabanı nasırlı, eli kazmalı,

Kara toprak ellerinde un ufak...

Ellerinde bir tek tohum

Dolu dolu, sarı sarı bir başak!

Al paçalıklı, sırtı küfeli,

Başı çifte çifte sarı yazmalı

Siler gibi alınterini çevrene

Bu karayazıyı alnından silip

Kendi özyazını, kendin yazmalı!

Cide, 1978

(Kalan (Galan): Artık Bütün Şiirleri (Kulağımız Kirişte),
Çınar Yayınları, 2010)

DOĞUM KOĞUŞUNDAN ÇIKIŞ

Rukiye’nin saçları dağınık,

Yanakları boyasız,

Kanı çekilmiş dudaklarının.

Kıvranıyor muşamba masada,

Bu sancı, başka sancıdır,

Bu çığlık, başka çığlık.

Candan can ayrıldı işte.

Verdi dördüncü meyvasını Rukiye.

Belki bir tütün işçisi kazandı Beşiktaş,

Belki bir yosmacık daha, Beyoğlu.

Kim sevmez ki yavrusunu,

Kuşa bak, kurda bak,

Nasıl sevmesin Rukiye.

Haseki’nin sıcaktır odaları,

Dışarda kar yağar, kime ne,

Yataklarda çift yatılır, zararı yok,

Ispanak verilir sade suya,

Bu da mı tasa!

En kötüsü, haftayı geçmez misafirlik,

Bir sabah bakarsın ki çocuk kucağında

Taburcusun!

Kar yağar buram buram

Üç çocuk bakar yollara,

Anan kendinden geçmiş Rukiye’m,

Kocan... Bırak şu hayırsızı!

Haseki yolları arnavutkaldırımı

Arabada gidenler düşünsün,

Kumkapı’ya yayan gidilir, yayan!

Üşütmeye gelmez,

Bilirsin ki kırk gün açıktır,

Lohusanın mezarı.

Emziklisin, kaynamalı tencere,

Nasıl dayanırsın, Rukiye’m,

Hazıra dağlar dayanmaz.

Hele bak şu kör kısmete,

Tutmuş da çocuktan açılmış!

Ne yapmalı bu vakitsiz geleni,

Bir kısır zengin karısına,

Evlatlık mı vermeli dersin,

Yoksa tütündeki işten mi olmalı?

Geçer yangın yerinden

Kenar mahalle yolları,

Yufka olur anaların yüreği,

Taş olur zemheride sular,

Kan donar, yürek donar,

Köpekler ulur yangın yerinde

Ya açlıktan, ya soğuktan,

Bırakma kucağındakini, Rukiye’m,

Bu kar suçunu kapatmaz!

(Bütün Şiirleri (Yaşadıkça), Çınar Yayınları, 2010)

BEDRİ RAHMİ EYÜBOĞLU 1913-1975

HİZMETÇİLER

Uyku kardeşim gel koluma gir

Gözüm

Ilık ve muhkem perdelerini indir

Sofalarında alaca karanlık insanlar dolaşan

Evimize gidelim

Sinelim bir köşeye seyredelim.

Siyah üstüne mor ve beyazla çizilmiş

Hizmetçiler hizmetçilerimiz

Şu yanda bir fısıltı var şaşa kaldım

Hepsinin dudaklarında benim adım

Halbuki ben onlardan çoğunun

Yüzünü bile unutmuşum

Hepsinin dudaklarında benim adım

Tevekkeli değil ellerinde büyümüşüm.

Uyku kardeşim gel koluma gir

Hafıza Allah rızası için kapılarını aç

Hizmetçiler hizmetçiler, hizmetçilerimiz

Ben onlardan başka bir yerde bahsedecektim

Nasıl oldu da rüyama girdiler farkında değilim.

En önde Dilber, Aziziyeli Çerkez

Bir Meryem kadar munis, bir Meryem kadar güzel

Tetanostan ölmüş

Bir gemi halatı gibi gerile gerile

Ölürken görmedim Dilber’i anlattılar

Dilber’in yüzü bir kupa kızı gibi ezberimde

Gerilen ellerinin acısı yüreğimdedir.

Sonra İkbal,

On beş yıldır yatalak ninemizin

Emektar hizmetçisi

Tam on beş sene oturak boşalttı

Ve zavallı ninemizin

Ayva gibi çürüyen vücudunu

Günde birkaç nöbet sarıp sarmaladı

Tam on beş sene pansıman, kan, irin

Günlerden bir gün canına tak dedi biçarenin

Meğer elektrik düğmesi kadar memelerine

Ancak yirmi beşinde süt yürümüş

İkbal! Elmacık kemikleri çürümüş

On beş senelik emekten kala kala

Cebinde bir kutu oksit dö zenk merhemi bir kutu pudra

Ve dudaklarında tahta kurusu gibi ezilmiş bir tebessüm

Eşkıya misali dağa çıktı İkbal

Ve ilk rastladığı erkeğe

Zorla ikram eyledi

Çürümüş elmacık kemiklerini

Üç beş ay avare dağlarda dolaştı

Orospu olmuş dediler

Veremden öldüğünü duyduk.

Bir kenarda Havza’da can veren Ayşe

Karnı su toplamış

Hüt dağı gibi şişmişti

Yüzü zaguda gibi yemyeşildi.

Ayşe’yi kurtarmak için

Avuç dolusu para sarfettiler

Günlerce karnından bir leğene su boşalttılar.

En sonra Maçkalı kız kardeşler

Biri dokuz yaşında öteki on üç

Yanımızda ne kadar kaldılar hatırlamak güç

Yalnız birisine şehrin öteki ucunda yan baksalar

Söz atıp çelme taksalar

Kardeşi yırtıcı bir kaplan gibi saldırırdı

Evde oturanların üzerine

Velhasıl bir türlü hizmetçiliği benimsemediler

Onları dört beş ay güç bela zapttettiler

Nihayet Karadeniz vapurunda bir metre murabba

                        yer bulundu

Kardeşler Maçka’ya sevkolundu.

(Bütün Şiirleri (Karadut-Dol Karabakır Dol),
İş Bankası Kültür Yayınları, 2006)

ORHAN VELİ KANIK 1914-1950

AŞK RESMİGEÇİDİ

Birincisi o incecik, o dal gibi kız,

Şimdi galiba bir tüccar karısı.

Ne kadar şişmanlamıştır kim bilir.

Ama yine de görmeyi çok isterim,

Kolay mı? İlk göz ağrısı,

......................... çıkar

......................... dururduk mahallede

......................... halde

............. adlarımız yan yana yazılırdı duvarlara

......................... yangın yerlerinde.

Üçüncüsü Münevver Abla, benden büyük

Yazıp yazıp bahçesine attığım mektupları

Gülmekten katılırdı, okudukça.

Bense bugünmüş gibi utanırım

O mektupları hatırladıkça.

Dördüncü azgın bir kadın,

Açık saçık şeyler anlatırdı bana.

Bir gün de önümde soyunuverdi

Yıllar geçti aradan, unutamadım,

Kaç defa rüyama girdi.

Beşinciyi geçip altıncıya geldim

Onun adı da Nurünnisa.

Ah güzelim

Ah esmerim

Ah

Canımın içi Nurünnisa.

Yedincisi Aliye, kibar bir kadın

Ama ben pek varamadım tadına,

Bütün kibar kadınlar gibi,

Küpe fiyatına, kürk fiyatına.

Sekizinci de o bokun soyu:

Sen elin karısında namus ara,

Kendinde arandı mı, küplere bin.

Üstelik kendinde de

Yalanın düzenin bini bir para

Ayten’di dokuzuncunun adı,

Barlarda göbek atar

İş başında şunun bunun esiri,

Ama bardan çıktı mı,

Kiminle isterse onunla yatar.

Onuncusu akıllı çıktı

Bıraktı gitti beni.

Ama haksız da değildi hani,

Sevişmek zenginlerin harcıymış

İşsizlerin harcıymış.

İki gönül bir olunca

Samanlık seyranmış ama,

İki çıplak da -olsa olsa-

Bir hamama yakışırmış.

İşine bağlı bir kadındı on birinci.

Hoş, olmasın da ne yapsın?

Bir zalimin yanında gündelikçi;

Adı Luksandra

Geceleri odama gelir,

Sabahlara kadar kalır.

Konyak içer, sarhoş olur,

Sabahı da, iş başı yapardı şafakla...

Gelelim sonuncuya.

Ona bağlandığım kadar

Hiçbirine bağlanmadım.

Sade kadın değil, insan.

Ne kibarlık budalası,

Ne malda, mülkte gözü var.

Eşit olsak, der

Hür olsak, der.

İnsanları sevmesini de bilir,

Yaşamayı sevdiği kadar.

(Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

QUANTİTATİF

Güzel kadınları severim,

İşçi kadınları da severim,

Güzel işçi kadınları

Daha çok severim

(Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

CIMBIZLI ŞİİR

Ne atom bombası

Ne Londra konferansı;

Bir elinde cımbız,

Bir elinde ayna;

Umurunda mı dünya!

(Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

SERESERPE

Uzanıp yatıvermiş, sereserpe;

Entarisi sıyrılmış hafiften;

Kolunu kaldırmış, koltuğu görünüyor;

Bir eliyle de göğsünü tutmuş,

İçinde kötülüğü yok, biliyorum;

Yok, benim de yok ama...

Olmaz ki!

Böyle de yatılmaz ki!

(Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

OKTAY RİFAT 1914-1988

ODALIKLAR

Titiz kadınlardı bunlar

sedirleri düşsel beyazlıkta

kuş resimleri tüy tüy çizilmiş, duru

sular ve kiremitli dam,

çıngırak, çocuk şaşılası bir canlılıkta,

denizi bir ışık tarlasına çeviren

lüfercilere baktıkları cumba

kutu gibi, dokunaklı ve gecesel,

evlerinin payandaları yeşil

tepsileri külle limonla ovulmuş

gözlerinin hüznünde yatan ölü

bir odada dirilmeyi bekliyor

torbalara doldurmuşlar

kanıyla ıslanan toprağı dökmek için

uzak bir memlekete vapurla gidilen,

gözdeleri bunlar odalıkları

camlarına güneş vuran kuyumcuların.

(Bütün Şiirleri 1, Yapı Kredi Yayınları, 2010)

ÇAMAŞIR YIKAYAN

Karşı avluya ne zaman dönse

Dikmiş dizlerini çömelmiş

Apış arasında güllü şalvar

Ak kolları dirseklerine dek köpük

Koca leğenin önünde

Körpe gelin çamaşır yıkar

Yanı başında isli bir kazan kaynar

Dokuz canın mintanı tumanı

Gökyüzüne ağar kara dumanı.

(Bütün Şiirleri 1, Yapı Kredi Yayınları, 2010)

MELİH CEVDET ANDAY 1915-2002

ANA TANRIÇA

                  Arkeolog James Mellaart’ın Çatal Höyük’te

                  bulduğu dokuz bin yıllık ilk yeraltı kenti için

Kurt eti yemezdik

Çok böğürtlen şarabı ve badem yağı

Yeryüzü ölüm gibi güzeldi korktuk

Kentçe toprağın altına kaçtık basamaklı

Odalarımız ve boynuzlu mezarlarımızla.

Mavi geyikler vururdum

Obsidian satardım Kıbrıs’a

Büyükayı yılında gezdim tekmil Pamphilia’yı

Keramiksiz Beldibi’ne kırmızı kablar verdim

Boğa kızı Dentalia’yı aldım karşılığında.

Ana Tanrıçanın önünde yattık

Konuşmadan ve acıkmadan ölesiye

Damın üstünde aslanlar dolaşıyordu

Alt katta ölülerimizin kemik sepetleri

Gebe Tanrıça, duvarda resimler ve meme.

Yangında alev aldı Dentalia -duvar gibi-

Acı burçak yedim o gece

Odamın altına gömdüm kızı

Mavi yeşil apatitli gerdanlığı

Ve kırmızı halhalları ile.

(Sözcükler, Toplu Şiirler, Everest Yayınları, 2008)

BEHÇET NECATİGİL 1916-1979

KADINDILAR

Kadındılar hep onlardan istendi

Ağırdı kaldırdılar

Taşlıydı, bırakılsa elleri

Düşer kalırdılar

İtilmiş gündüzlerde

Çoğu ancak gecelerde vardılar

Çağrıldıkça geçici

Fısıltılara kandılar

Onlar bütün yatışlardan

Biraz korku biraz umut kalkardılar

Dendi istemiyorum güçleriydi oysa

Bütün yalnız kaldılar

İstenseydi ağrılı bir sütü

Mutlu sevinçli sağardılar

Dölsüz bir süre eğrelti yeşili

Baskın sıcaklar geldi soldular

Kıskançtılar, onurlu

Baktılar başlar öne eğiliyor

Hırçın atların terkisinde

Yalçın dağlara kaçtılar

(Şiirler, Bütün Yapıtları, Yapı Kredi Yayınları, 2008)

İSMET KÜR 1916

KANDİLLİ’DE

Mutlu oldun mu diye düşünüyorum Âdile Sultan,

      Bu süslü tavanların altında...

Gülümser miydin, şu boy boy yaldızlı aynaların

      Sana aksettirdiği hayale?..

Kocaman sarı bir gül gibi dağılırken sularda ay,

      Yüreğin titrer miydi senin de?

Konuşmak gelir miydi içinden

      Saçaklarında yaşayan kuşlarla?..

Bir sualim daha var, Âdile Sultan,

      Bütün suallere bedel...

Bir sualim daha var,

      Bütün suallere cevap...

Hiç sevdin mi diyecektim Âdile Sultan,

      Hiç sevdin mi?

Ama,

“Sultanım ben..” falan diye düşünmeden,

      Şöyle can-ı gönülden.

Kandilli Lisesi 1953 Temmuz

(Bir Gece Yarısı. 99. Kat Şiirleri, Everest Yayınları, 2005)

CAHİT KÜLEBİ 1917-1997

KADINLAR

III

Sade bunlar mı Cahit Külebi!

Doğup büyüdüğün Niksar’da

Kadınlar görmedin mi?

Kaybolur gider sanırdın

Tarla çapalarken güneş altında,

Karanlık odalarda tütün dizerken

Yanıp sönerdi ıslak ıslak

Yeşil tütün renginde gözleri.

Sade bunlar mı Cahit Külebi!

Kayseri’de, Adana’da, İzmir’de

Kadınlar görmedin mi?

Bir yırtık mendile benzerdiler,

Öyle kadınlar ki, ekmek uğruna

Daha önce kızlıklarından

Renklerini verdiler.

Sade bunlar mı Cahit Külebi!

Sıvas’ın Yıldızeli taraflarında

Ya o gördüğün genç kadın!

- Öyle sabırlı, öyle sessiz...-

Yüzüne ağlayarak bakardın.

Otuzuna bile basmadan, dostlar!

Ölüp gidersem

Ardımdan ağlamayın!

Yalnız kadınlar için,

Yalnız onlar için ağlayın.

KADINLAR

III

Bütün ışıklarını yakmış

Üzerime doğru geliyor.

Mavi bir boncuk, el değmemiş

Uyarma lambası açılıp söner,

Ya bir küçük yarış arabası

Ya da bir dağ suyu akıp gider.

Bu değindiğim, dişinin süt beyazı, süzme balı.

Oysa kişiyi candan bezdirir otobüsleri kamyonları...

Ko gitsinler, tangur tungur cehenneme.

Ama, yaşlı köylü kadınlar böyle mi ya?

Usları saat gibi işler, yüzleri güleç.

Hepsi de küçük kağnılara benzer.

(Bütün Şiirleri, Yangın, Bilgi Yayınevi, 2006)

FAHRİ ERDİNÇ 1917-1986

KEZİBAN VE KARASABAN

Keziban’ın mermer omuzlarında

çizim çizim iki çürük

koltuklarında ip kesiği sızım sızım

bir boyunduruk bir zelve bir de ipten

şalvarlı çarıklı sırtında zıbın

kenti görmüş değil daha Keziban kızım.

Dünyanın dört bucağında

hangi topraklardan kovulmamışsa daha ağa

oralarda hep karasaban boyunduruk ve zelve

kiminde bir çift öküz koşulur sabana

kimi yerde katırla dana eşlenir

kiminde geyik inek deve

kimi yerde at-eşek

bizde Keziban kız koşulur eşekle eş

çeker bildim bileli boyunduruğu

 ve daha da çekecek.

Nice ülke var ki dünyada

kadını çarşafın karanlığından uzaya çıktı

biz de “çıktık açık alınla her savaştan”

yalnız Keziban’ımız çift çizgisinden çıkamadı.

Vay benim içi güzel dışı viranım

sabrın ve umudun zengini Kezibanım

bükmüş değildir daha ince boynunu

gık demez yazgısına nedenini sormaz

ama yeter deyip davranmıyagörsün millet

sen o zaman gör onu

erkeğini savaşta da tek komaz.

Ziynetlerden bir çift boncuk küpeyi bilir

dünyayı bulur bir çiğnem sakızlık hediyede

burcu terinden gayrı lâvanta da tanımaz

kan terlemese Türk anası böyle Keziban’da

güller gül diye açmazdı zaten

ıtırlar ıtır kokmazdı Türkiye’de.

(Kırlangıcın Kuyruğu, Yabanel Yayın, 1989)

CEYHUN ATUF KANSU 1919-1978

ÇARŞAF SERGİSİ

Sen çarşaf, kara çarşaf. Şark gecesi

Kadınlarımı, kızlarımı örten gece

On dört yaşında birden gece

Gökyüzü, sevdikleri mavi

Günışığı, aradıkları altın pembe

Donuveriyor karanlıkta erkenden

Kadınlarımda gizli gizli gül konca.

Ortaçağ çarşısında arşın arşın

Bezirganın sattığı karanlık

Bin arşın zulüm ölçer, bin arşın korku

Katlayıp katlayıp sardığı kötülük

Açılıp örtündüğünde kızlarım altında

Gül yaprağını yiyen hastalık

Atatürk’ün yırttığı ilk perde

Kadınım baksın diye açtığı

O güzelim Batılı pencere

Açtınız kadınlarım ellerinizle, baktınız

Seher yellerini kokladınız, serin

Bir adım daha kurtulacaktınız

Taşlar altında, kaldırınca kıvrılmış

Küçük böceği görüyorum

Yaşamanın sürüngenliği kaynaşıyor

Karanlık kuyulara taş atsan ses vermez su

Ölen milyonlarca çocuğun beşiği

Karanlık odalarda sallanıyor

Bir adım daha önümüz açıklık

Türküler söyleyecektiniz, sağlam türküler

Ruhsal veremden kurtulacaktınız

Bebeklerinizi sallayan gündüzün elleri

Güneşli sabahlarla dost odalarda

Gülümseyen insan hayatının klorofili

Günlerin çiçekli perdesini açıyorum

Kadınlarım yeniden aydınlıktasınız

Çiçekli dallı basmaları yurdumun

Ben güneşi dokuyayım da akşama kadar

Siz siyahlara bürünesiniz!

Bütün çarşaflarınızı kesiyorum.

(Varlık Şiirleri Antolojisi, Haz: Enver Ercan, Sayı: 411, 1 Ekim 1954)

BEKLEYEN KADININ GÜNÜ

Kadınım saçlarını tarar aynada,

Benim parmaklarım değermişçesine.

Bahçeye çıkıp şarkı söyler içinden

Sesinden sesim geçermişçesine.

Güneşin kızarttığı kayısılar gibi

Aklından ben geçerim güneşlenirken,

Kızarır al al olur ben öpmüşçesine.

Eğilmiş dikiş diker, gömleğimin düğmesi

Hayal eder beni, birden ürperir

İnce bir sızı duyar iğne batmışçasına.

Çocuğunu göğsüne bastırdığında

Erkekliğim geçer ta iliğinden

Benimle uzanıp yatmışçasına.

Bir sabah ayrıldım bir akşam kavuştum

-Ah, olgun dutlar gibi ballanmış gözlerinde-

Saatlerin biriktirdiği o tatlı özlem

Sanki uzak denizlerden dönüyorum

Karşılar, beni yıllarca beklemişçesine.

(Bağımsızlık Gülü Buğday, Kadın, Gül ve Gökyüzü, Bilgi Yayınevi, 1998)

SALÂH BİRSEL 1919-1999

KAMER HANIM

Gün gelecek KAMER HANIM

Gençliğini düşünecek

Hafifçe daralacak kalbi

Mutfağa doğru gidecek

Yumurtayı çırparken kâsede

Durup saçlarını çözecek

Şurup kaynayacak bir kenarda

Hatıralar üşüşecek

Ve yayıldıkça mutfağa pasta kokusu

O da endamını gerecek

Bir tabak alacak raftan

HACİVAT beni sevmişti sahi deyecek

Gün gelecek KAMER HANIM

Boyuna pasta pişirecek

(Köçekçeler Toplu Şiirler 1, Hacivat’ın Karısı, Adam Yayınları, 1996)

GÜZİN’İN GENÇLİK YILLARI

Ben Güzin’i düşünürken

Güzin’in de düşündükleri vardı

İnce inceydi parmakları

Minnacık bir yüzü vardı

Güzin’in aklında

Atlar arabalar

Daha başka erkekler

Başka hayatlar vardı

Güzin’in kedileri vardı

Benim gibi okşanmak isteyen

Ama sevdanın adı geçsin

Güzin kaşlarını çatardı

Güzin, masalların da Güzin’i

Şehzadeler Güzin’in de şehzadeleri

Bir büyük defter tutar

Güzin’in hayalleri

Ben odada otururken

Güzin’in de oturduğu odalar vardı

Kendisine ait bir yatağı

Kendi uykuları vardı

(Varlık Şiirleri Antolojisi, sayı 350, 1 Eylül 1949
Köçekçeler Toplu Şiirler 1, Hacivat’ın Karısı, Adam Yayınları, 1996)

SABAHATTİN KUDRET AKSAL
1920-1993

BİR KADIN

O sonsuz bir uykuya daldı

Haberi olamaz bundan sonra artık

Güneşten kasırgadan

İster deniz dalgalı olsun

İster durgun

Gökyüzü berrak umurunda mı

Postacının getirdiği mektubun

Nerden anlasın

Geldiğini gurbetteki oğlundan

Rahattır ne ev ne ekmek

Ne hasret derdi başında

Sonsuz bir denizin kıyısındadır

(Batık Kent Son Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 1994)

CAVİDAN TÜMERKAN 1922

ERKEK, KADIN

Erkek sel, kadın göl

Erkek akar gider, coşgun

Kadın derin sessiz, durgun.

Biri haklı doğuştan.

Haksız öteki...

Biri insan,

Öbürü değil sanki...

(Güneş Beklemez, 1978)

ÖZDEMİR ASAF 1923-1981

GEÇERKEN

Maviydi gök resimlerde.

Kadının bir elinde sepet vardı

Bir elinde çocuğu.

Köylü kadın gülüyordu resimlerde,

Başının üzerinde perde perde

Beyaz bulutlar geçerken...

Erkeklerdi çalışan

Resimlerin tarlasında.

Maviydi gök köylerde.

Bir kadının elinde bel vardı,

Bir kadında kazma.

Bir başkasında kürek...

Sırtlarında yazma, başlarında yazma.

Ellerinde yazma ekmek.

Kadınlardı çalışan tarlalarda

Öbek öbek.

Resimlerde yeşil ve ipek...

Erkeklerdi iş başında çalışan.

Köylerin kadınlarında kazma kürek

Sert toprakla boğuşan.

Tarlaların kenarında sepetler vardı,

Kundaklar, testiler vardı.

Erkekler, erkekler

Ortalıkta görünmüyorlardı.

Kadınların ellerinde kazma kürek

Omuzlarında kara bir şey vardı;

Kara bahtın karası.

Kadınların nasırlı ellerinde yürek,

Kundaklarda iç sızlatan bir çocuk ağlaması

Bu kara baht kimin talihi, kimin yası.

O kadınlarda yürek vardı,

Yemen hatırası, İstiklâl hatırası...

(Çiçek Senfonisi, Toplu Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

KADINLAR

Hepinizi öyle seviyorum ki.

Siz; türlü türlü milletlerin anneleri oluyorsunuz.

Zevk uğruna çocuk doğuruyorsunuz.

Asker olacaklarını,

Karşı karşıya geçip birbirlerini vuracaklarını...

Meşhur olacaklarını...

Dâhi olacaklarını...

Şef olacaklarını düşünmeden

Sevmek, gene sevmek için,

Çocuk doğuruyorsunuz.

Her yaşda, hepinizi,

Her yerinizi seviyorum sizin.

Hep böyle bakmak, böyle duymak istiyorum.

Bir elden cümlenizi sevmek, okşamak

İmkansız.

Resim yapıyorlar,

Şiir yazıyorlar...

Ses besteliyorlar sizin için,

Saz çalıyorlar,

İçki içiyor, sarhoş oluyorlar.

Sizin için.

Sizin için...

(Çiçek Senfonisi, Toplu Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

CAN YÜCEL 1926-1999

GİTMEZ-AYAK

Ben bi kadın, kaçarsam, sen n’apan?

Zor bulun başka kadın!

Benden güzel yar bulaman,

Çorbanı piş’recek

Sökükler’ni dikecek!

Kim serecek döşeğ’ni?

Kim uvcak kulunçlar’nı?

Uçarsam Gökovaya,

Kalırsan sen ortada,

Bulamayın beni, n’apan?

Gittiğim yer Cennetâbâd,

Bulut melek, melek bulut...

Ben uçarsam, sen n’apan?

Gittiğim yer Cennetâbâd...

Ya seni bulmazsam orda,

Ben erkeksiz, ben sensiz,

Ben Cennetâbâdda n’apam?

(Sevgi Duvarı, Sander Yayınları, 1974
Sevgi Duvarı, İş Bankası Kültür Yayınları, 2010)

AKDENİZ YARAŞIYOR SANA

Akdeniz yaraşıyor sana

      Yıldızlar terler ya sen de terliyorsun

      Aynı ıslak pırıltı burun kanatlarında

Hiç dinmiyor motorların gürültüsü

Köpekler havlıyor uzaktan

Demin, bir çocuk ağladı

Fatmanım cumbadan çarşaf silkiyor yine

Ali Dumdum anasına sövüyor saatlerdir

Denizi tokmaklıyor balıkçılar

      Bu sesler işte sessizliğini büyüten toprak

      O senin sardunyalar gibi konuşkan sessizliğini

Hayatta yattık dün gece

Üstümüzde meltem

Kekik kokuyor ellerim hâlâ

Senle yatmadım sanki

Dağları dolaştım

Ben senden öğrendim deniz yakmayı

Elimden düşmüyor mavi kalem

Bir tirandil çıkar gibi sefere

Okula gidiyor öğretmenim

Ben de ardından açılıyorum

Bir poyraz çizip deftere

Bir ada var sırf ebabil

Dönüyor dönüyor başımda

Senle yaşadığım günler

Gümüş bir çevre oldu ömrüm

Değince güneşine

Neden sonra buldum o kaçakçı mağrasını

Gözlerim kamaşınca senden

Ölüm belki sularından kaçırdığım

O loş suda yıkanmaktır

Durdukça yosundan yeşil

Kulaç attıkça mavi

Ben düzde sanırdım yıkıntım

Örenim alkolik âsarım

Mutun doruğundaymışım meğer

Senle çıkınca anladım

Eski Yunan atları var hani

Yeleleri büklümlü

Gün inerken de öyle

Ağaçtan izdüşümleriyle

Yürüyor Balan Tepeleri

Yürüyor bölük bölük can

Toplu bir güzelliğe doğru

Kadınım

Yaraşıyorsun sen Akdenize

(Sevgi Duvarı, Sander Yayınları, 1974
Sevgi Duvarı, İş Bankası Kültür Yayınları, 2010)

TURGUT UYAR 1927-1985

SÂLİHAT-I NİSVANDAN SAFFET HANIMEFENDİ’YE

hatırlarım bir akşam bir yokuşa durmuştum

iri atlarınız macardı dantelleriniz alman

ne göksuda bülbül dinlemek ne abdülhak şinasi bey

ıpılık bir sevgi geçerdi arasıra içimden o zaman

siz ne zaman öldünüz allahaşkına yani ne zaman

kirli karlar bile erimemişti haber yoktu nisandan

rüştü paşaydı deli rüştüye çıkmıştı adı osmanlı ordusunda

o zaman hamitti padişah kocamın bıyıkları kocaman

o günlerde her şey akıp giderdi biz de şaşardık

hürriyet meşrutiyet otuzbir mart falan filan

gemiler de öyle boğazdan aşağı boğazdan yukarı

bıyıklarını burardı umursamazdı paşa kocam o zaman

rüştü paşaydı sakallıydı belki sadece sakallıydı

ki sakallar geçmişinde herhalde bir orman

bir oğul bir kız iki gelin bir damat isviçre lozan

nasıl ağladığımı ben bilirim bir yangının ardından

uykularım bölünüyor artık şu konağı bekliyorum

söyle ey muhabbet kuşunun tüyü söyle ölüm ne zaman

hep bir şeylere baktım bir şeyleri korudum kızdım

kızgındı haremi vardı sakallıydı rüştü paşa o zaman

hatırlarım bir akşam bir yokuşa durmuştum

iri atlarınız macardı dantelleriniz alman

bahriye nazırı tevfik paşa mütarekeler filan

dünya nasıl çekilirdi ayaklarımın altından

annemin sonsuz giysileri bir telâşı bileyen tramvay

ben ne güzel çocuktum yalnızlıkların ardından

yeniköyde bir yalı fatihte evler ayışıklı bir zaman

rüştü paşaydı adı Yıldız’da ve dömekede kahraman

herkes ne zaman ölür elbet gülünün solduğu akşam

aldım anlayamadım öldüm anlayamadım almadığım akşam

daha önce hiç ölmedim temmuzum ve incilerimle

göksuyu ışıklarla teşrif ettiğimiz akşam

ne zaman gülüm solar ne zaman deniz ne zaman akşam

ne zaman gemilerdi ne zamandı paşa kocam

artık başucum dinlendirir bir şamdanın süsünü

söyle ey göksu akşamı hafız burhan ölüm ne zaman

mevlûtlar okunur dalgalar kalır bir geminin ardından

öldüm ben saffet hanımefendi sâlihat-ı nisvandan

(Büyük Saat, Bütün Şiirleri (Divan), Yapı Kredi Yayınları, 2011)

YALNIZ DÜRDANECİK

Geceleri kocası kahveye çıkardı

Yalnız bırakıp Dürdaneciği.

O hanım kadın, o annesinin bir taneciği

Hoyrat ellerde körpe karanfil

Pencerelerde sardunyalar gibi yalnız

Kocası kahvede o evde

Alışmışlardı...

Sevişmek ne kelime, birbirlerinden

Aynı kadirden iki yıldız kadar uzaktılar

Ben ağlasam siz ağlasanız onun boşluğu dolmaz

Hiçbir yağmur ıslatamaz toprağını.

Ne zaman canı çekerse erkeğinin

O zaman yatarlardı

Besleyip bereketli ıslaklığında tohumları

Toprakların en cömerti Dürdanecik

Kendi doğurur kendi bakardı

Ah acıdır amma gerçektir inanmazsınız

Öfke anlarında kocası

Dayak bile atardı.

Ama zavallı deyip geçmeyiniz

Bizim kendi tembel maceramızdan uzakta

Onun da vaktini paylaşan dostları vardı.

Kocası gidince kış geceleri

Fatma hanım, Hürmüz hanım, İkbal

Yangelip kurak masalların kerevetinde

Bezgin gönüllerini avutmayan kahkahalarla

Mısır patlatırlardı

Ah ben kadınları çok severim

Karanlık ve tükenmez bahtlarında

Yalnız gecelerinde Dürdaneciği

Kardeş gibi sevmek okşamak isterim

Üzülme Dürdanecik, söğüt yaprağı

Hoyrat ellerde körpe karanfil

Benim de uzaktan yakından tanıdığım...

...

Halbuki böyle mi olmalıydı...

(Büyük Saat, Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

METİN ELOĞLU 1927-1985

AYŞEMAYŞE

Tüyü bitmemiş yetimliğimde miydin neydin, oysa babam yine sağ

Ama adın Ayşe´ydi, ya da ayşemayşeydi ki

Seni sırtımda bir küfe ana-kız gibi sevdim

Değdim de denebilir –bakışıyorduk ya–

Kış aksırığı hohlanmış ellerine

Sonra senler bir başıboşluğa tüydü gitti

Çalpara eteklerin çapraz ellerimde

Sen de öyle mi yap dedim kendi kendime

Coş savrul koşukoşuver esri

–Ne haddime?–

Ne haddime mi

Oh, her çimdik morartısına indiğimde

Bir dişi çukur –çıkmak belki de–

Basamaklar noksandı hep

Tabanlarımla merdiven içiçe

Yepyeni bir göz takınıyordum tez

Senin senden önceni görmeyesiye

Adın Ayşe miydi, ayşemayşe miydi ne

Kıraça daldım çok, kireç kerpiçe som buğday ekercesine

Yufkayı un-ufak edercesine, ne ki en acıkımlık

Gölgesinde bir leş yatırın çınarına ilk balta bu sevi

İçi vıyıl vıyıl kurt, o da bir çeşni

Ama kıç cebinde hep o yassı şişe

İlle seni övdüm seni bildim seni sevdim yaşadım

Yani bir gidişat ki pırnakıl bencesine

Herkese duyur emi

Ötesi tüm ayşemayşe

Ha, bir de dulun penceresine tırmanmıştım yaz serinliğinde

İbrişim dokurcasına keten kenevir yerine

Ah ödünç Ayşe, ah yaşamın eğirdiği kıvrak yün

Kâh kendini didiklercesine edindiğim büklüm filoş

Dur, tâ gitme

Bülûğ gövdede bir yanı gevşek örgüm

Varını nakışlarcasına mıydı beni sevmen

Alı al molu mor kilimler saçağında

Bir azman çiçek gibi bükülmezliğimde, hoş

Dipdiri sırmayı tiftikleyip de püskül kılmacasına

Sımsıcak, yorgan-döşek, bitirim

Maraş´ları Muş´ları hep geze geze

İstanbul´dan hiç mi hiç çıkmadım

Nice senler saysam yol boyunca sevdiğim

Tepeden tırnağa ayşemayşe

Sana bağdaş kuruşlarım mı? tuzuyaş´ın biriydim

Hep o ben yaşımda

İster şuydun de, ister buydun; doğrusu Metin

Eh, bana bir türkü şimdi, ilki Karacaoğlan´dan

Hasan yanım hâlâ çocuk tâ Alamanya´larda

Özetliyeyim mi?

Bu bir sevi tınazı

Ve de ben kırık-dökük bir yaba.

(Nedircik Yavrusu, Yapı Kredi Yayınları, 2010)

HASAN HÜSEYİN 1927-1984

ÇOK ESNEYEN KADINLARA AĞIT

hiç boş durduğunu görmedim ben anamın

durmadan çocuk doğurur

durmadan hamur yoğurur

siler süpürür diker pişirir yur yıkar arıtır anam

      eker biçer kaldırır

kalanlarla kalır anam

ölenlerle ölür anam

bunlar da yoksa eğer

oturur bir köşeye

      o güzel yüzünü dayar avcuna

        sıcak sıcak

          ince ince ağlar anam

            bana ağlar

            sana ağlar

            bize ağlar

            hepimize

            herkese

            her şeye

            kuşlara bulutlara

            kışlara yağmurlara

            sıcak sıcak ağlar anam

            yani ben

            hiç görmedim anamı

                  işin dışında

                  iş midir anam mıdır

                  hangisi yakın bana

                  anlıyamadım

(Koçero Vatan Şiiri, Hasan Hüseyin Bütün Şiirleri Dizisi,
Bilgi Yayınevi, 1998)

ŞÜKRAN KURDAKUL 1927-2004

MERYEMCE

Gözleri kuytularda kalmış

Dağların Meryemcesi

Uyku boşluğuna düşende

Bi yaprak kımıldasa şimdi

Canı kanıyor yüreğinde

Davulla zurnayla gelin olmuş

Güzelliğin köylüsü

Yollar aklına gelende

Bir ses, bin korku teli gibi

Ürperiyor içinde

Doğurmuş dokumuş, karılık etmiş

Adı dillerde gezen

Gülmenin güldürmenin ustası

Vay karayazılım vay

Ne kuşku değirmenleri

Dönüyor yalnızlığında

Bin yıl durup dinlenmeden

Çukurova’ya inen

Gözleri kuytularda kalmış

Masalların bilgesi

Gecenin ortasında

Kim tutacak elinden.

(Ölümsüzlerle Toplu Şiirler 5, Evrensel Basım Yayın, 2001)

ALİ YÜCE 1928

MÜRSELEKLİ KADINLAR

Biz Mürselekli

Mürselekli kadınlar

Hep geceleri tütün dizerik

Acılarımızı dizerik ipe

Karanlığı dizerik

Karanlığı abovv...

Kök sökerik, kök

Gündüzlerimizde

Geceleri kömür

Kömür yakarık

Karanlığı abovv...

Karanlığı yakarık

Ağaçlarımız ürker

Ürker geceden

Biz ürkmezik abovv...

Biz Mürselekli

Mürselekli kadınlar

Kazma kazarık

Çüt de sürerik

Yorgunluk ekerik

Yorgunluk toprağa

Gürültüye bata çıka

Bir uçak geçer

Geçer üstümüzden

Duyamaz bizi o

Duyamaz abovv...

Kurumuş çalılar,

Kenger çalıları

Karanlığa bata çıka

Geçer yanımızdan

Rüzgâr mı onlara

Yoksa onlar mı

Rüzgâra binik

Seçemezik abovv...

Biz Mürselekli

Mürselekli kadınlar

Biz de yaşarık

Yaşarık abovv...

Gelin olur gider

Evler döşerik

Döşerik

Döşerik abovv...

Yanar Ali Yüce’m

Yanar ışıtır

Işıtır abovv...

Yanar Ali Yüce’m yanar.

(Hayatı Dokuyanlara, Emekçi Kadınlara Şiirler,
Haz: Güngör Gençay, Gerçek Sanat Yayınları,
Ali Yüce Bütün Eserleri Dizisi, Bilgi Yayınevi, 1994)

MUAZZEZ MENEMENCİOĞLU 1929

SAVAŞTAN ARTAKALAN KADINLAR

Gecelerini bilmezdim nasıl geçirirlerdi

Dingin dürtüsüz görünürlerdi gündüzleri

Tüm duygularını sindirmiştiler

Benim çocukluğumda kadınlar.

Biz erkeksiz büyüdük.

Ayıptı histeri nöbetleri

Başkaldırmadan bile yoksun yaşamalarında

Ak bir örtü ile örterlerdi saçlarını

Savaşta yiten kocalarını

Her para gerektikçe anarlardı.

Bilmezdim nasıl geçirirlerdi gecelerini

Alçak sesle konuşurlardı aralarında

Aşkı özlemez gibi gösterirlerdi kendilerini

Herkes birbirinin içlerini

Bilir miydi, bilmez miydi, bilmezdim.

Silleyi kabullenmiş susuk dünyalarında

Ne zaman birbirimize girsek biz çocuk çocuğa

İri iri açarlardı gözlerini

Yere yakın eteklerini

Hışırdatmadan yürürlerdi

Annem, anneannem, anneannemin annesi...

(Davullar Vurur, 1978)

FETHİ SAVAŞÇI 1930-1989

BİR ESKİ RESİMDE

Yeniden dünyaya gelmiş gibiyim bu sabah

Gülüp duruyor sevdiklerimin resimleri duvarda

Yine tedirgindir anam belli belirsiz

Tükenen yağ, biten odun, eskiyen giysiler

Saçını süpürge etmiş beş oğlan için

Bir de üstelik hiçbir şey beğenmeyen gelinler.

Bugün belki çamaşır yıkanır anamlarda

Yardım eder anama yine Kocaköylü Üf Ayşe

Yaşsa odunlar kazanların altında

Dumanlar yaşartır gözleri Üf Ayşe sövecek neredeyse

Günlük ekmek peşindedir komşular da

Evimizin yanındaki tozlu yoldan

Şimdi artık develer geçmiyor bilesiniz

Yel gibi uçuyor, yabancı uyruklu traktörler

Bu sıcaklarda oralarda ne güzel terlersiniz

Tembelliğin anıların özlemlerin beğenisi bir yana

Yeniden dünyaya gelmiş gibiyim bu sabah.

(Çöpçü Türküsü, İstanbul, 1976)

AYŞE GÜNAHTAN KORKUYOR

İzmir’in dağ köylerinden Hacıhasan’dan

Çok mektup yazdırdı kocasına Ayşe

Mektupları eline almadı Erdoğan

Birlikte kaldıkları Alman kadını Suzi

Çöp sepetine atıyordu yırtaraktan

Ayşe şimdi bir imamın oğluna bakıyor

Bir de yeni seçilen muhtara

Acaba günah mı işledim diye korkuyor.

(İzmir’in İçinde İnce Minare, İzmir, 1986)

CEMAL SÜREYA 1931-1990

NEHİRLER BOYUNCA KADINLAR GÖRDÜM

Porsuk nehrinin geçtiği kadınlar

Hepsine yüzer kere rastladım en azdan

Umutsuz sevdalara tutulmak onlarda

Bozkıra doğru seyrele seyrele yaşamak onlarda

Verdi mi adama her şeylerini verirler

Ben gördüm ne gördümse kadınlarda

Porsuk nehrinin geçtiği

Kızılırmak parça parça olasın

Bir parça ekmek siyah, on kuruşluk kına kırmızı

Taş toprak arasında türküler arasında

Karanlıkta bir yanları örtük bir yanları üryan

Kocaman gözleriyle oy anam bu kadar dokunaklı

Kimler ürkütmüş acaba bu kadar kadını

Dicle kıyılarına tiren varınca

Büyük bir gökyüzü git allahım git

Genel olarak önce kaşları görünür

Sonra bütünsüz uykuları kaşla göz arasında

Yanaklarında çıban izi taşıyan kadınlar

Gül kurusu

Bir gün sizin de yolunuz düşer memlekete

Siz de görürsünüz bunları kadınlarda

Ödevleri yenilmek olan hep

Bıçakla kemik arasında

Susmakla ağlamak arasında

Yenilmek

Kadınlar

(Sevda Sözleri, Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

ESKİ KADINLAR

Baktık çıldırmak işten değil

Söndürüp attık cigaramızı

Baktık olacak gibi değil

Bir adam düşündük camların arkasında

Baktık beyaz pardesülü burunlu

Bir adam birdenbire peydahlandı

Kaptığımız gibi şapkamızı eski

O eski kadınları bilirsiniz

Keder basınca bilhassa hatırlanan

Sokaklarda yaşanmış veya evde

Karanlığın ortalık yerinde beyaz

Ve sevgili olan enine boyuna

Baktık olacak gibi değil

Kaptık şapkamızı dışarı çıktık

Ama gel ki kazın ayağı öyle değil

Baktık değişen bir şey yok ortalıkta

İki kişi bezik oynuyordu veya tavla

Birinin zavallı olduğunu gördük

O zavallı kadınları bilirsiniz

Sevildi mi pekâlâ sevilebilen

Geceyken yağmurluyken hava

İyice inceltip ufak yüzlerini

Birebir gelirler yağmura karanlığa

O eski kadınlar o zavallı

(Sevda Sözleri, Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

MÜŞÜR KAYA CANPOLAT 1932

EŞOĞ ORMANA GİDER

Eşoğ ormana gider yalınız,

Bir karpuz bıçağı şalvara bağlı;

Eşoğ yılan için silah taşımaz

Neylesin, mert değil her insanoğlu.

Bir düşünür; aklı yetti yeteli,

Belki sekiz bahar, belki on bahar

Bu koyak, bu ağaç, bu yornuk taşı

Eşo’nun sırtında hep bir yükü var.

Bilir misiniz kuşlar,

Ne renktedir Eşoğ kızın fistanı

Neden böyle dertli dertli gümrenir

Kuşlar, aratmayın ona insanı...

Eşoğ bir kırmızı fistan alacak

İpil ipil parlar güneşte

Ökçeli kundura giyinmiş gibi:

-Ayağının ucuna basıyor işte-

Ayağına bir taş değer, yıkılır

Eşoğ yaptığına pişman.

Eşeğe yüklenir odun çalısı

Eşoğ ağlar- Eşoğ insan.

Eşoğ ormana gider

Ormandan gelir...

Bir giyinse, bir kuşansa isterim;

Bütün kızlar bir yandan, Eşoğ bir yandan gelir.

(Yeni Şiirler, Varlık, 1954, Düşünceden İçeri, Sone Yayınları, 2008)

GÜLTEN AKIN 1933

KADIN OLANIN TÜRKÜSÜ

Git oldu can, sürgün geldi dayandı

Sürgün yine geldi dayandı

Kitapları topladım, çocukları giydirdim

Hadi de doğrulalım Dranazın karına

Biz nereye düşeriz, halk fakir fıkara

Her bahar, her yaz gurbette

Sılaya dönmesi olur velakin

Ne sılamız belli, ne gurbetimiz

Çiğdemi Ardahan yaylalarında

Nergisi Sinopta

Vanda koparmışsak sarı gülü

Portakal kokusu Kumlucadan gelir

Karıştırdık sıla nere, gurbet hangisi

Bizim gibi gurbetçi görülmemiştir

Git oldu can, sürgün geldi dayandı

Diktiğin fidanlar sen olmayanda

Yel vura ırgalana, gün vura duldalana büyüyecek

Yasa şu ki ekinler yürüyecek

Bebek dillenecek, güçsüz hallanacak

Sis kalkacak İsfendiyar başından

Selam olsun bizden önce geçene

Selam olsun dosta, hasa, çile çekene

Selam olsun dayanana, düşene

Yüreğim yürektir, bakma gözüm yaşına

Git oldu can, sürgün geldi dayandı

Sorulmasın vatanımız ilimiz.

–1971–

(Kırmızı Karanfil, Toplu Şiirler-I, Yapı Kredi Yayınları, 2004)

EVDEKİ KADININ ŞİİRİ

saklayıp başını bağasına

ölü gibi dursun istendi

öteki kadınlar bir yerlerden

şakıyıp gelirlerdi

bakışlar, bir erkek bir kadın

yoğun elektrik, havai sözler

 o dışa düşendi

mutfak oda yatak arasında

yatakla beşik

nice nice yol döşendi

aptal dakikalar, içine sığmama

gelgeç albeni uyandı... Bitti.

kapıcı kadınlar şiiri

kısarak seslerini, sözlerini eksilterek

eğerek başlarını

yeraltından usulca çıkıyorlar

mor yemenileri ve turuncu hırkalarıyla

kapıcı kadınlar, kocalar, çocuklar

çorak kentlerimizi bahçeye dönüştürüp

solgun daha solgun daha solgun

uçuyor yüzleri geceye kadar

(Uzak Bir Kıyıda, (Sessiz Arka Bahçeler), Toplu Şiirler III,
Yapı Kredi Yayınları, 2004)

KORKAK KADINLAR ŞİİRİ

Onlar için pazarlar, erkekler

sevda ile sıkıntı arasında

bir gider bir gelirler

gencömrü aşmak, bir dağı aşmak

sırtta çocuklar

sonra da genç sanmaları kendilerini

ol sebeptendir.

saatı sormadan korkuları vardır

yitirmek tek yılgı

sevdikleri sevmedikleri de olmuşsa zamanla

şakırlar sevdiklerini de

ötekini nevroza dönüştürüp saklarlar.

(Uzak Bir Kıyıda, (Sessiz Arka Bahçeler), Toplu Şiirler III,
Yapı Kredi Yayınları, 2004)

CEVAT ÇAPAN 1933

YALNIZ UYKU

Muazzez uykulu bir kadındı,

Uyudu kollarımda.

Uyuma Muazzez, dedim dudaklarımla,

Dudakları uyandı.

Aklımda kır çiçekleri kızlar,

Kızlar ağustosböcekleri.

Yanımda Muazzez’in

Yorulmuş yalnızlığı.

Bilmeden özlediğim

İçlerinde küçücük

Bayramlar olan kızlar.

Sevdiğim Muazzez’in

Çürümüş çıplaklığı.

Bunlar boyalı saçları Muazzez’in,

Bunlar benim delikanlı kollarım.

(Bana Düşlerini Anlat Toplu Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

AHMET NECDET 1933-2010

ZEKÂVET HANIM’A GAZEL

Kimdi/ neyin nesiydi/ geriye nesi kaldı

Hiçkimse’nin gülüydü/ ki hiçkimse’si kaldı

Geçen yazla birlikte uçup gitmişti kuşlar

Sonbahara dökülen o yorgun sesi kaldı

Sevmiş miydi/ umulur / ama hiç sevilmedi

Yüzünde bir kırgın’ın acı gamzesi kaldı

Kediler taht kurmuştu eprimiş yüreğine

Balkonda sardunyası ve mor lalesi kaldı

Şimdi morgdan sarkıyor O’nun sevecen eli

Hepsinin üzerinde sıcak nefesi kaldı

(S’imge, 2005, sayı 16)

CENGİZ BEKTAŞ 1934

BASMA

            Yapımyeri tasarladım

Sokağımdan uzun makinalar yerleştirdim

            Bezler dokundu

      Genç kızlar çizdi genç kızlar boyadı

                  Binbir çiçek

      Ginelendi de ginelendi silindirlerde

                  Basma olup üredi

            Binlerce top basma bir yana

                  Sümerbanktan

              Öğrenci paramla aldığım

                  İki metre basma

                          Bir yana

            Gecesi dikip sabahı giydiğin

                        Karşıma durduğun

(Su Belleği, Evrensel Basım Yayın, 2001)

ADSIZ

                  Şirinköy’ün kadınlarına

Penelope olmadı hiç

Gece gündüz aç susuz dokudu da

Yanıp kurtulacaktı Jan Dark olsa

      Ortaçağa doğan

Karcı dağın karlı yamaçlarından

Bütün eve odun çeken

Gelin

Şirinköy’lü

Kar çatlağı ayaklarını

Bastırırdı duvara her gece

Niobe değildi

Kibele’nin dişiliğine değmemişti eli

Muskacıdan muskacıya umut

Yatır dallarında çaput

Hiç doğurmadı

Yılan olsa emzirecek göğsü

Sızlayarak

Her gece

Her gece kardan soğuk söze yenik

Andromake hiç olmadı hiç

Seyretmedi erkeğini surlardan

Savaşı birlikte tarlada

Ağayla ve devletli

Açlığı omuz omuza

Akmaz arıkları ortaçağın

Yirminci yüzyılda bile

Şirinköy’den gelinlerden gelinle de

Paylaşmağa gelmişti

Sevgiyi

Antigone değildi

Sonuna dek

Kendi öldürmedi

            Kendini

Yatıyor odanın ortasında

Çıplak tabanları

            Örtünün dışında

            Yarık yarık

Gömülmeğe bile

Gün dönünce

Kalkıp kendi gidecek gibi

(Fide, 1987)

EMİNE ERBAŞ 1935

KADINCIL BOĞUŞ

Bugün:

Kadınca düşünüyorum,

Kadınca duyuyorum,

Uğraşmayın irademle, çabanız boş.

Hayatı çağıl çağıl

Hücrelerimde hissediyorum.

Saçlar yavaşça uzuyor,

Her biri bir yönde dağınık,

Gücümü bulamıyorum, bulsam

Kökünden koparacağım.

Utanç diye haykırıyor gökyüzü,

İlâheler sallanıyor.

Dudakları bulutların

Bir açılıp bir kapanıyor.

Utanç ne gezer,

Örtüleri de attık,

Örtüleri

İstiridyelerin içinde bıraktık.

Böyle yaratmış Tanrı,

Deyip geçmek var.

Diyemiyorum,

Çekin perdeleri çekin,

Çıplaklığımdan ürküyorum.

Geceler:

Geceler hayasız,

Kanım damarlarıma sığmıyor,

Bütün kovukları açmışlar

Yuvalar bomboş,

Karıncalar arsız,

Karıncalar bir dünyayı yakıyor.

Bugün:

Kadınca düşünüyorum,

Kadınca duyuyorum,

Güneş kör gözlerime çapkınca gülüyor,

Saçlarımdan utanıyorum.

(Korkuya Doğru Yürüdüm, Toplu Şiirler, Broy Yayınları, 2011)

GÜNDOĞDU SANIMER 1935-2003

BİR KIRSAL ÖYKÜ

sizdiniz o uysal kadın

doğdunuz gizlenmiş sevincin yüreğinde

uyudu beşikler büyüdünüz

erişti arpa boyuna filiz

bakınca tanrısal dokunulmazlık

bedeniniz

görmezdi gözyaşını çiçeklerin

uzanır düşlerine komşu kızlar

uyup kırsal bir rüzgâra

sevdalandınız

zamandan önce gelişti yağmurda

goncası göğsünüzün

utandınız

yasaktı adını anmanız

ilkbahar takıldı çocuk saçlarına

komşunun oğluna kaçtınız

çıplak ayak öpüyor toprağı

tosunu bağlı sırtında

yüzüyor yüzünde ter damlası

yaşmağın ucuyla silinir

yürünür ömrün geri kalanı

korkusu sizdiniz duman dağları

akar pınar suları ara yerde

gizemli büyüsüne ruhların

ürpererek

baktınız

ulaştı esintisine eski günler

birikti yağmuru avuçların

yakar ateşini ocak

köle isimsiz

saklar çeyizini sandık odası

değiştir gömleğini çağ

değiştir doğa

aynı duman uyuyor bacasında

teneke damlı evin

mevsim dokundu ölü ellerine

bulutun yüreğinde kuş

sizdiniz o kaybolmuş kadınlar

öyküsü okunmamış

(Suyun İnce Sesinde, Kerem Yayınları, 1991)

RUŞEN HAKKI 1936-2011

EL KAPISI

Kütahya’dan Güzelyakup’tan

Memet kızı İmine

nasıl da göçürülmüş köyden şehire

                        ve neden el kapısı

                        kendi kapısı değil de

Ne okur ne yazar

elif direk

be tekne

oysa bubası Molla Memet

adı güzel

            kendi güzel

                  sesi güzel Memet

                        gitmeseydi Yemen’e

                              ne el kapısına yüz sürer

                                    ne de yakınırdı İmine

Giydiği basma şalvardı

yediği yavan

Der: Koma emeğimi beylerde

Sen başına buyruk ol sen kazan

(Hayatı Dokuyanlara, Emekçi Kadınlara Şiirler,
Haz: Güngör Gençay, Gerçek Sanat Yayınları, 2005)

ERGİN GÜNÇE 1938-1983

EVDE KALMIŞ KIZLARIN MASALI

I

Sonraya bırakılmış güzel günler varken

İçlerinde mavi bir çocuk da vardı

Zaman mor atlarıyla eriklere başı değerek geçer

İçlerinde sinsi bir kedi vardı gülerken

Durgun günler saçlarını aka boyuyor

Kaç yıldır bilirim çil bir horoz taşırlar gözlerinde

Çocuklara söğüt düdükleri dağıtırken iyi bilinen mayıs

Bir ses uyur kulaklarında elmalar çürüten

II

Bir gün sen çiçek açmış limon ağacı

Onlar üzülür açıp yüreğini gösterirsen

Bir horoz, bir kedi, bir ev birikir içlerinde her yaz

Her yaz: bir buğdayla başlayıp bir yağmurla biten

III

Bizim oralara da uğrarsa o gün ölüm

Açarlar o üç kız pencereyi

Yüzlerinde ince bir gülümseme

Limon çiçeklerine eğilir gibi

(Türkiye Kadar Bir Çiçek, Gencölmek, Can Yayınları, 1988)

ERAY CANBERK 1940

YAKINDAN UZAĞA

çeşit çeşit insan görüyorum sokakta

rastgele karşıma çıkan

tanış değiliz tanıdık değiliz

geçişip gidiyoruz öylesine her zaman

bana anımsattıkları şeyler var oysa

yüzleri örtüşüyor başka yüzlerle

gazetelerdeki resimler televizyon görüntüleri

bir bir canlanıyor kafamda

yakın çekim yaşıyor gibiyim

uzakta yaşanan acılarla

işte kanı deli çağında bir delikanlı

işte bir genç kız çiçeksi

düşten bir köprüde buluşmaya gidiyorlar

iki yüreği de sarmış sevda ateşi

el ele geldiklerinde

yığılıp kalıyorlar birbirlerine sarılamadan

işte bir yaşlı adam

yürüyor anılarına dayana dayana

biraz soluklanmak için durduğu an

görünmeyen bir cellâdın erişiyor lâneti

ve anılar bir yana kendi bir yana

işte bir genç kadın alımlı

düşünde düşüncesinde ve teninde

bir tek sevgili erkeğinin taşıyor izlerini

birden ak göğsünün üstünde kararan

yabancı ve yabansı bir erkeğin pençesi

işte bir ana olmalı

gözlerinden koparıp alamamışlar sevecenliği

oğlundan kalan boşlukla yürüyor yan yana

oğlu – haksız bir savaşta kurban ve kahraman-

işte sarı kakülleri gözlerine giren

çengel bacaklı afacan bir oğlan

seviyordur kuşkusuz kırmızı şekerleri

daha varmadan şekerci dükkanının önüne

kırmızı bir leke alnında iri

keskin bir nişancıdır hayatı vuran

biliyorum bunlar uzakta yaşanan acılardan başka ne

bir haberden bir resimden bir görüntüden bellekte kalan

ama neden kıpırtısız duruyor ölmüşçesine

delikanlı genç kız ana genç kadın

yaşlı adam ve sarışın oğlan

(Varlık Şiirleri Antolojisi, Haz: Enver Ercan, sayı 1096, Ocak 1999)

AYDIN HATİPOĞLU 1940-2010

NURİ İYEM’İN KADINLARI

Sarı sarmış başına

Oyaları belirsiz

Karanlığa bulanan yüzünde izi

Acılar ırmağında çimmiş hasreti

Bir gözü yalnızlık bir gözü umut

Güneşe durmuş gülüşü

Pembe urba yad zamanlardan kalma

Güz çiçekleri gibi bakar hüzn ile

İkinci kız doğuranda anası

Al bastı dedilerdi başında al kurdele

Kıştı kızıl şerbet içemedi

Yemenisi sallanıyor rüzgârda

Uzatmış da ellerini bulutlara tutunur

Yüzü kavruk içi yangın başı kül

Kuşağına kuş işlemiş kızlığında muştuluk

Gün yüzü görmeden yanmış güneşte

Üç kadın birbirine bakıyor

Biri ergen biri avrat biri dul

Yazması kara işlemesi pul

Gözleri haktan sürmeli kaşları rastık

Mavi bağlayanı iki canlı bir gelin

Ak güvercin pus eyliyor elinde

Ak örtüsü gölge etmiş yüzüne

Kim görecek ellerini durur hüzn ile

(Yalnız Karanfil Sokağı, Evrensel Basım Yayın, 2003)

YÜKSEL PAZARKAYA 1940

YAYA

Adıyla değil yaşıyla tanıştırdılar bizi

Seksen dört dediler biliyorduk oysa yaşını

“Pülümürün Yaşsız Kadını”ndan

Bilirim Necatigil’li Marmara akşamından

Yaş değil bu kadın yaştan çok baş

Yaşamış ve yaşayacak darası baş olan yaşamı

Kısa kesik anlatıyor daralı sözü

Her sözde bir durup gözümüze bakıyor

Anlıyoruz biz o en eski Helenceyi

Dil bilmeye ne gerek o bizim koca ninemiz

O bizim antik ana kraliçemiz

O bizim doğaya ve insana sevgimiz

Asa tutarca el hareketi usuldan

Şunu yap diyor konuşan eli şimdi bu gerek

Ne derse yapıyoruz elinden alıp sesini

Adıyla değil yaşıyla tanıştırdılar bizi

Oysa biliyorduk yaşsız anamızdı o bizim

Erdik bin yıllık vuslata Yayamızda

(Dost Dolayları, Cem Yayınevi, 1990)

M. MAZHAR ALPHAN 1941

Yüreği güneş açar

      Elleri bereket

Mozaiktir coğrafyası

      Ekini insan

Dip tarar gemileri

      Çapası barış

Toprak kumaş bürünür

      Geçer kökten çiçeğe

            Sevgiyi

      Koyar başucumuza

KADINLARIMIZ

Kırılan dal, kopan rüzgâr, çatlayan toprak

Kadınlar, kum tanesi kadar Arabistan, orda

Kutsal kitaplarda kurumuş dere yatakları

Zencefil kokan yalnız sokaklarda gece sefası

Kadınlar, nar tanesi kadar günahkar

Tarlada karasaban, soğanda ter, dölde göz yaşı

Kadınlar koşulmuş sabahlar gibi yorgun

Orda, penceresi olmayan ışık

Sütü helal, kanı helal, sevgisi helal

Kadınlar, göbek bağımız kadar tanrısal

Kadınlarımız, tinle ten arasındaki yaşam

(Kendine Uçurum, Etki/Dize Yayınları, 2006)

MELİSA GÜRPINAR 1941

MELEKZÂDE ŞAİR PAKİZE HANIMEFENDİ

melekzâde pakize hanımefendi

merdivenlere değen saç örgüsünün ucuna

altın bir anahtar bağladıkları gün

on yedisindeydi

bu zarif oyunu bir arap halayık akıl etmişti

anahtardan habersiz

merdivenden inerken melekzâde pakize hanımefendi

halıya çarpan altın anahtar

şakacı bir sesle gülüyordu sanki

ve camdan merdiven tırabzanlarına tutunan eli

beyaz bir güvercin yavrusuydu

mavi saten eteğinin bulutlarına doğru uçmak ister gibi

ve kristal avizeler öyle bir ışık pınarıydı ki

doyum olmazdı içmeye güneşin yedi rengini

tam öğle yemeğine çağıran çıngırak çalarken haremdekileri

ve gitgel dolap hızla taşırken sinileri sahanları tepsileri

hiç sevmezdi melekzâde pakize hanımefendi yemek yemesini

ne bayağı bir işti götürmek ağzına

o yağlı yiyecekleri

ve kirletmek inci dişleri

eğer isteseydi

bir kol kalınlığındaki

kumral saç örgüsüyle

bir işgal askerini boğabilirdi

paşa babası düşünceli bir tavırla gidince evden

anlamamıştı bile onun anadolu’ya geçişini

koruda sabah yürüyüşleri yaptı

kameriyedeki sarı menekşe güllerini kokladı

bülbül sesi dinledi

çiğ damlasını elledi

sincap dedi dadıcığım önümüzden sincap geçti

hiç kullanmadı hokkasını kalemini

ud çalmasını öğrendi

fransızca konuşmasını

bir de düzeltmeyi kadife kordelasını

saraydan ayrılmış cariyelerle

akşamüstleri fasıl yaparken

şarkı da söylerdi

kızıltoprak’ta tren yolundan geçen

al yanaklı arnavut satıcılar

yani sırtı küfeli ciğerciler enginarcılar

eli bastonlu fesli bıyıklı aile babaları

sarıklı hocalar

durur dinlerlerdi bir an

paşa konağından gelen

bu cennet seslerini

savaş bittikten sonra

şiir yazan bir kızla kimse evlenmedi

zaten o da kimseyi beğenmedi

hep taşralı derdi

bir hastalık adı gibi

taşralı gördünüz mü çekin eteğinizi

intiharı bile düşündü de melekzâde pakize hanımefendi

kurtaramadı ipotekten zümrüt yüzüklerini

sessiz bir yürüyüşle mahalleyi terk ederken

önde hammallar arkada kendi

bahçedeki gelincikler

belki de gördüğü son çiçekti

konak da artık yaşamıyordu

terk edilmiş bir sevgili gibi

köşesine çekilmiş

dinliyordu rüzgârın sesini

günler çabuk geçti

beyaz saçları omzunda topuz olmuş

çok uzun boylu

gururlu

ve çok yalnız kadın

artık şair pakize hanımdı

herkesin biraz da gülümsediği

yeldeğirmeni’nde birbirine bitişik cumbalı evlerin birinde

kuyruklu pianosu yırtık cibinliği

ve suskunluğuyla

odasından çıkmadan yaşıyordu şairliğini

ve onu ciddiye alan

yalnızca bisiklet tamircisi bir ermeniydi

altı parmaklı hiç evlenmemiş yaşlı bir ermeni

ve aç kalmamak için seksen yaşında

evin alt katındaki iki odayı

kiraya verdi adanalı bir polise

polis ilkin güleryüz gösterdi

bulgurlu yiyecekler gönderdi ona

ve sonra biz sana bakarız diye kandırdı pakize hanımı

evi kendine sattırdı

artık polisin evine sığınmış bir sokak kedisiydi

melekzâde pakize hanımefendi

yemek istememek için aç kalmayı yeğledi

ve gene de dayak yedi kimi günler

sokağa atılmakla korkutuldu

alay edildi

uyurken kapısı zorlandı

ve beklenen son çabuk geldi

anladı pakize hanım

hayatın ona bir oyun oynadığını

ve oyunu düzeltmek için zamanın kalmadığını

önce şiirlerini yaktı

sonra delirdi

bir gün bir hastahane arabası aldı onu götürdü

polisin karısı köfte yoğururken

duymamazlığa geldi

kapıda birikmiş çocukların sesini

bir delinin geçişini seyreden

sahi

melekzâde pakize hanımefendi

acaba bir şair miydi

yoksa yarım kalmış bir şiirin kendisi mi

(İstanbul’un Gözleri Mahmur, Can Yayınları, 1994)

TÜKETİM YORGUNU BİR KADININ İÇ ÇEKİŞLERİ

yağmurlu bir kış günü

tekir bir kedi gibi üstüme eğilmişken

gökyüzü

bir pazar yerinin çamurları içinden

geçtim bir tuzaktan kaçarcasına yeniden

yoktu bir farkım

yırtık paralardan

ve ucuza kapatılmış mallardan

koşuyordum zorlukla

omuzuma çarpan sonsuz sayıda kadının arasında

içi su dolu papuçlarımla

ve herkes gülüyordu bana

tuhaf olan neydi acaba

küllü su rengindeki bir öğledensonranın akışında

ucuz ve eski olamaz mıydı bir kadın da

ve değişemez miydi yüzünün pembesi

bayraklaşan acılarıyla

gün bitmez geceye varılmaz bir başına kalınca

taşınır zamanlar boşluğa

boşluk ki dolmaz bir kadının yalnızlığıyla

“hey tanrım” dedim

küçük bir güneşim olsaydı şimdi avucumda

yolumu aydınlatırdım

saçlarımı bağlardım gökkuşağından bir kordelayla

oysa şimdi katılıyorum kalabalığa koynumda bir kan pıhtısıyla

ve çadır bezi gibi gergin yüzümde

bıçak yarası bir gülümsemeyle

bakıyorum satıcılara

ah o satıcılar ki

bir evim varken benim de

tükenmeyen tozlar ve eşyalarla

sığabiliyorken dünyaya

ve istasyonların soğuğunu düşünmezken

ne de gurbeti hiç bilmezken daha

bana danteller sattılar

masa örtüleri tuzluklar limonluklar

bir kayık tabak bir battaniye

bir yumurta teli

havlular el bezleri

gecelikler sattılar bana

uçan bir balon mutlulukları

göndereyim diye bulutlara

tanımazken kirli iskambilleri

kahvede devrilip uyuyanları

gece çöp toplayan çiçekçi kadını

gecekonduları minibüsleri

ömür boyu kaset çalan şoförleri

ıssız bir kentte

göçmen bir kuş gibi otururken yükseklerde

durmadan saçlarımı dağıtan erkeğimi

ılık bir rüzgâr olarak saklardım kendime

iyilik ve güzelliğin erdemini bir de

belki elma baharıydım

belki üzüm salkımı

arıları çekmekti amacım içime

koşuyordum evden pazara pazardan eve

vazolar küllüklerle elimde

taşır gibi bir denizi başka denize

pek de güvenemiyordum

kırık bir eski zaman aynasında devleşen duygularıma

neye yarardı porselen fincanlar

kar fırtınası gibi göğsüne dolan

bir sevgi bulamazsa insan yaşamda

tezgâhta duran önü ilikli yeleklere baktım

ciddi erkek terliklerine

traş losyonlarına

namuslu beyaz mendillere

çıplaklığı bilmeyen fanilalara

yaşlı bir adamın sattığı ağızlıklara

kaçak gravatlara

baktım da anlamsızca

“yüküm epey hafiflemiş” dedim tanrıma

bal kabağı tüylü terlik ve lavanta çiçeği

taşısaydım eve hâlâ

ardımda bir hamalla

oyalanmayı aldanışları

ve yalanı getirmeden gündeme

oynasaydım oyunlarımı kendimle

gülerdi taşralı pazarcılar bana

bıyıklarında buzlu bir neşe

gözlerinde sevda dolaşan

kafaları derebey elleri ırgat

yüreğin ozan olup da

beni hiç tanımayan mor önlüklü pazarcılar

gülerdi bana

batık bir gemi gibi dururken

gözyaşlarımın içinde

düşkırıklığı ve anılar

yürüyüp gittim üşümüş ellerimi sokup cebime

artık dünyanın bütün pazarlarında

tezgahlar tenteler

portakal sandıklarıyla yakılan ateşler benimdir

yokuşlar eski ahşap evler

silinmiş kapı numaraları

ve bütün erkekler

bütün kapuska tencereleri

gece aç yatanlar

hapishanede dertleşenler

kirli bir su gibi akarken üstümden günler

bir sarnıç gibi doluyor yüreğim

kuşkusuz benimdir gökgürültüleri şimşekler

ve bütün pencerelerde ışığı bekleşenler

(Ara Beni Sevgilim Sözcüklerin İçinde, 1985)

KASNAK

kadıköy’de denize inen bir sokakta

günlük ve gül suyu kokan

bir rum evinde doğdum

evin önünde yaşlı bir sakız ağacı vardı

ve yanında

kimbilir hangi sultanın yaptırttığı

kadınlar hamamı

rıhtımın dalgaları

palamut kokuyordu o kış

sular altında kalmıştı tramvay rayları

teyzem zatürreydi

cüceler görüyordu tavanda

girit’i özlüyordu paşababam

zeytin toplayan kızlardaydı aklı hâlâ

dayımsa buruşuk yüzlü bir çocuğa

gülümsüyordu insanlık adına

izinli asker ve gizli âşıktı

kuşkusuz şairdi biraz da

beni kundaklayan kimdi bilmiyorum

galiba büyükannemdi

hep oydu

ne yapsındı annem

hem yeni dul

hem lohusaydı

kırk gün inatla yataktan çıkmadı

seller gibi süt akıyordu göğsünden

ve gözlerinden yaş

geceleri karartma ve tavla partisi vardı evlerde

gündüzleri ekmek karnesi telâşıyla

cam önünde işlenen nakış

kasnakta gerili organzaya sürekli batan iğne

eşlik ederdi

komşudan gelen keman sesine

ve at arabasıyla taşınma hazırlıkları bir de

bir kiralık evden öbürüne

soruyorum kendime

yani ne değişti

acının çekirdeğinde diye

(Çocukluğum ve Ölümüm, Can Yayınları, 1992)

ASYALI BİR KADIN

Silindi defterimden

artık ne yazık ki,

Batılı bir esintinin

saçlarımı okşadığı

günlerin izi.

Şimdi bir yüzü aydınlıkken

o düşsel şövalyenin,

öbür yüzü kararıyor gitgide

ve bakışları

üşütüyor yaralarımı desem,

inanır mısınız sözlerime?

İşte haykırıyorum,

benim anılarım

Asya’dan doğuyor diye.

Küskün bir güneşin

yükselişini

ben görüyorum herkesten önce.

Ve ışığın

bir lâv gibi taşarak

yayıldığını yeryüzüne.

Biliyorum

tanımaz beni,

duvarda asılı

göç yolları haritası.

Çünkü kadınım,

tomurcuklanır gül ağacım

dünyanın

her yangın yerinde

binlerce yıldan beri.

Üstelik,

ömrümce şiir yazdım,

çırılçıplak bir hayatı

utana sıkıla

giydirip sözcüklerle,

götürüp bıraktım

rüzgârlı bir dönemece.

Yani,

şu puslu sabahların birinde,

hem Asyalı,

hem de bir kadın

ve şair olarak uyanmak,

üç kere asılmaktır

aynı uğursuz ağaca,

aynı celladın ipiyle desem,

inanır mısınız sözlerime?

(Şiir Ülkesi, Mayıs 2004, sayı 23)

SENNUR SEZER 1943

KADININ AKŞAM DUASI

Durmadan dağılır oda

Küflü bir ıslaklık dolaplarda

–Aşkı düşün aşkı, dayan–

Işıldayan sabun köpüğü

                        –Öyle yakınımda ki seçilmiyor

Yaşamanın çizgileri

Saçlarıma değmeden geçiyor

                        Camlarda kalıyor izi

                        –Bir çayevinde olmalı şimdi

                          Şiirler okumalı akşam serinliğinde

                          Uzaktan uzağa toprak kokusu–

                          Bulaşık kalsın

                          Soğudu su, yağlar dondu

                          Çorba pişmeli

                        –Yüreğine akşamla çökeni

                        Sokaklar uzaklaştıramaz

                        Uyanırsın yanında yabancı biri

                        Aşkı kimseler kurtaramaz

Öyle yakınımda ki seçilmiyor

Yaşamanın çizgileri

(Bir Annenin Notları, Seçme Şiirler, Evrensel Basım Yayın, 2002)

REFİK DURBAŞ 1944

EV KURUSU KIZLAR

Can içinde cananı vuran tanyeli

budamış gizli aşklarını kızların

döküyor siyah duvağından yılların

kadere mahkum ilençli şiirleri

Her sabah ağlıyor rüzgârın dizinde

geçmişi bakire, geleceği haram

dul kefenlerden biçtiği gelinlikte

geç kalmış baharını yaşayan zaman

Mektuplarda yasak aşkların kokusu

kara sevdasında hüzün resimleri

var mıdır yalnızlığın baharat yolu

gülsaatlerinde rastlanan sevgili

Gençliği çalınmış kızların çeyizi

kan değil, gül desenleriyle süslense

emeğin ve aşkın gürbüz alınteri

onurlu yarınların kalbine işlense

umudun tel örgülerine kayıtlı

rüzgarsız gönülleri içimde bahar

ölümün evlerde unuttuğu kızlar

inzal burcundan acıyla nişanlı

(Çırak Aranıyor Toplu Şiirler 1, Kırmızı Yayınları, 2010)

GÜVEN TURAN 1944

GÜZ RESİMLERİ’NDEN

I

Tütün tarlaları arasında

dolanıyor

çul bir gül alnında

ağzında

bir yersarmaşığı

pembe

esrik

yeni esmeye başlayan lodosla

II

Sırtında hevenk

kuşağında parmağı ağzında

bir çocuk

perçemi solmuş güneşlerde

sisin içinde

bir büyüyüp bir

küçülüyor

artlarında bir köpek

korkusunu aşıyor

düşük kulakları

III

Önce poyraz

kırdı döktü ne varsa

sonra yağmur

indirdi aşağılara

dalga çatlağında

bir çınar

dal dal kökleri

ak

baldırları gibi

eteğini beline dolamış

deniz köpüğünden doğuyor

gövdesi

(Bir Albümde Dört Mevsim, Korsan Yayın, 1991
Toplu Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2008)

ALİ F. BİLİR 1945

NİNEMİN ÖYKÜSÜ

Basınca ayağına,

bütün gün ağladı

gökyüzü

bir çocuk gibi.

İndi sessizce

aşağı

karanlığın ince yüzü,

pencerede beklerken

gül kokulu ninemin

gözleri.

Kolay değil anlatmak

ninemin öyküsünü

dul kaldığı gün başlayan...

(Göç Türküsü, E Yayınları, 1995)

HİDAYET KARAKUŞ 1946

LEYLA

hangi leylasın sen

hangi gurbetin anası

zülfün karanlık ışık

gençliğin bitmiş artık

adını koy

çarşılarında

ceylanların yaralı

içinde hangi tenhalığı süslüyorsun

hangi patikalar uzun

adını koy

hangi leylasın sen

çağın hangi gölgesi

sıkıştırıyor yavrularını

hangi sırtlan

adını koy

adını koy

bak ırmakların bulanık

bak göklerin kanlı

ürküyor pınarların aynasında

dudakların

bakışlarında şimşekler sönmüş

yüzünde çağlar çarpışıyor

gözlerin veremli serçe

koynuna giriyorsun acıların

hangi acıların

adını koy

1979

(Hangi Leylasın Sen, Bilgi Yayınevi, 1999)

NURULLAH CAN 1947

KADINLAR GECELERİ SEVERLER 
GECELERİ GÜZEL BAKARLAR

İlgi:

Gece Gezen Kızlar, Tomris Uyar; Geceyi Tanıdım,

Nazlı Eray; Gecenin Öteki Yüzü, Füruzan; Gecede,

Leyla Erbil; Gece Yarısı Notları, Melisa Gürpınar;

Çocukluğun Soğuk Geceleri, Tezer Özlü; Gece Dersleri,

Latife Tekin; Eski Gece Parçaları, Nazlı Eray

Tanıklar:

Zerrin, Gülden, Çiğdem, Leyla, İnci, Duygu, Sema,

Selmin, Zuhal, Dilek, Yıldız, Nilüfer, Nihal, Ayşe, Müge,

Gülgün, Mine, Dilara

Yer:

Kadıköy sokakları, dolmuşlar, vapurlar, trenler,

sandallar, sinemalar, çay bahçeleri, pencereler,

balkonlar, ağaçlıklar

12 Aralık, dolunaydan önce, Feneryolu, Fidanlık

Sevdiğiniz kadınlar güzeldir

Uzanır tutarsınız sıcak dizlerini

Bir dal gibi eğilirsiniz üzerlerine

Bulutlar kuşlar böcekler

Yavaşça terk ederler sizi

Gece olur ay çıkar yağmur çiseler

Işık kaplar ıslak gövdelerimizi

Kıyılarda martılar vardır bilirim

Duymam düşsel seslerini

14 Aralık, dolunay, Ziverbey Yokuşu

Gece geliyor üzerime. Ellerimde yine

o ay lekeleri ay solukları. İncecik yalanlarım

Birden mavi elbiseli bir kadın olurdu her şey

Güzel otlar küçük kuşlar kadar kokardık

Bulutlar gibi koşuşup

yıldızlar gibi oyunlar oynardık yıldızlar gibi

O soğuk gecelerde kimseler görmezdi

ayıp yerlerimizi. Usulca akıp giderdik

17 Aralık, dolunaydan üç gün sonra, Mendirek

Sevmek için çok bekledim ben

Uzak ülkelerden dönen beyaz yelkenlileri

O garip ezanları gecenin çan seslerini

Balkonda çiçeklerini sulayan o esmer kadını

27 Aralık, hilal günleri, Sakızgülü Sokağı

Güzel şiirlerle sevişir Nurullah Can

Günlerce yanında dolaştırır sevgililerini

Kar yağar yaşlanmıştır artık

Sevinemez çocuklar gibi

(Kadınlar Geceleri Severler Geceleri Güzel Bakarlar, 1993)

ZERRİN TAŞPINAR 1947

SEVDAYI SEYREDEN KADIN

Balkonlar, pencereler ve yürek vurmaları

Yüzlerde yankılanan tutku

Ve sen kör, aptal ve dilsiz

Ve olgunluğa şartlı

Seyretmedesin bir oyunu.

Yerler kirlenmiş -camlar lekeli- bulaşık çok

Vur kendini işe - yorgunluk uykudur

Uyku saklar seni

SUStur gönlünde çalan şarkıları

Sustur ve uyu. Çocuklar anlamasın.

Sen görme, sürer gider oyun - Belki de sürmez

Belki de nasır tutar yüreğin, ellerin gibi

Bir yaz yağmurunda usulca avunursun

Ve bunca harcanmış en diri yılların

Ezilir son kez bir akşamla belki.

(Bir Ardıç Kuşuyum Ben, Pervaz Yayınları, 2. Baskı, 2001)

İPEK BİR MENDİL

Bir ipek mendili olmadı hiç

yakasına takılan bir karanfil

yatağında gül yaprakları.

Tam öğrenirken şehrin çıkmaz sokaklarını

dükkân adlarını, güler yüzlü satıcıları

–Çünkü ürkekti ve çatık kaşlardan kekelerdi hemen–

tam öğrenirken bir şehri...

Her yolculuğa umut ve hüzünle başlardı

kocaman saksılarda taşırdı kirazlarını

nazarlıklar asardı dallarına, yumurta kabukları

paslı anahtarlar, önceki evin bırakılmışlığı

isli baca, çatlamış fayans, her şey

her şey bir ipek mendil özlemenin tadında.

Yeni komşular benimserdi severek gülümsemeyi

taş balkonları süslerdi renk renk

bıkmadan silip parlatırdı eski pirinç mangalları

bir ipek mendil özlemenin tadını ekleyerek

reçeller kaynatırdı sağaltım günlerinde.

Şiir yazmak ister de ağlardı her bahar

–Çünkü aşklar yanılgıyla gelirdi

ipek bir mendildi bütün dileği oysa–

ipek bir mendil için taramak saçlarını.

Bir ipek mendili olmadı hiç

ne de yatağında gül yaprakları.

(Bir Ardıç Kuşuyum Ben, Pervaz Yayınları, 2. baskı, 2001)

‘ÜÇ KIZ BİR ANA’

Anneme dedimdi ki: Sakın korkma!

ayıplarımı kendim taşırım

kendi çarmıhımla

alnıma bakır tellerden bir taç

renkli ampuller...

Bendderesi kadınlarının yanında

kanar da dimdik bakarım anne

dimdik... hüzünlü ve öfkesi gözpınarlarında

Anneme dedimdi ki: Bir lokma ekmek yemem

bilmelisin, emeğimi sofraya sermedikçe

çatılarda serçeleri doyurmadıkça

bir lokma ekmek çiğnemem ağzımda,

bedenimle yakarım ocağımı

kirpiklerimle üfleye üfleye

Anneme dedimdi ki: Kimseye emanet edemem aşkı

Atlas’ı da alırım sırtıma... Atlas’ı da

üstüne çarpılar atsam da bütün fotoğraflar benim

benim gökyüzünde salınan bu uçurtma.

Annem, bir yazgıya boyun eğer gibi eğdi başını

kızları karışıp kalabalığın arasına

her göçüğün altından sağ salim

hiçbiri kötü yola düşmeden

korkulan olmadan yani

yani dul bir kadının evhamlarını yıkayarak

hiçbiri telef olup gitmedi annemin sözlüğünde

biri yasak bir şiire imzasını attı yalnızca...

–17 Haziran 2007–

(Asi Bir İmge, Kanguru Yayınları, 2007)

NECLA IŞIK 1947

KADIN NAKLETMELERİ
      1. KADIN

Bugün toprakla uğraşmak bize

bize bugün ot yolmak/taş atmak tarla kıyısına

yemlemek hayvanları, bize

kilim başları bize

bize bugün develeri yüklemek ve çözmek yüklerini

ve hasat yorgunu gülüşleri katlamak bize

zira savaşa gitti erkeklerimiz yine

geceden yağlandı kama hançer

geceden son yay kirişleri yoklamalar

ve ucuna dokunup okların/ sonra fırlayarak

kadınına dalmak/ geceden

atları hazırlamak koşuma

bugün buralar dağ taş kadın/ kız

ve erkek çocuklar/ yine buğday biçmek için

Buraya dek gelmesin diye Moğol

yakıp ve yıkarak akan/ ve buğdayları alan

buraya dek gelmesin istediler bu kez

silahlarıyla erkeklerimiz

düştüler onların geleceği yollara.

(Göç, Gölge Yayınları)

AHMET ADA 1947

SOLGUN ABLALAR GAZELİ

Eski gramofonlarda gül sesi eskir yaz gelir

Belli ki yaz değil kuşlar göğünden ablam gelir

Ablam gül yetiştirir çiçeksiz balkonda

Solgun bir nehirdir gövdesi, umutsuzluğu sular gelir

Annemin başında kocaman bir şapka. Girit’ten

Gelmişiz biz, ablam sevda şarkıları sular gelir

Solgun bir halk şarkısıdır ablamın gölgesi

Külhan bir ay çıkar, kapı önlerini sular gelir

Ben şuraya koymuştum plakları, şimdi kış abla,

Bir gün çalınır radyolarda dünya içre zaman gelir

(Taş Plak Gazelleri, Broy Yayınları, 1995)

GÜLSÜM CENGİZ 1949

BİLİRİM NASILDIR

Yaşarım

bütün kadınların yaşadığını

günlerin tozunu alıp

sevinci fırçalarım.

Dikiş diker,

örgü örerim bazen

hoşlanırım

yararlı bir şey üretmekten

şiir yazarım...

Anayım

bilirim nasıldır

uykusuz geceler

hasta bir çocuğun başında.

Yaşarım

bütün kadınların yaşadığını

ürkek güvercin sekişi adımlarım

akşamları işten dönerken.

Kedi pençesinde

serçe kuşu yüreğim

sevgisizlikten ürken...

Ozanım

acısını kadının

umudunu

sevdasını yazarım.

Kadınım

yaşadıklarımdır

yazdıklarım...

(Mayısta Üzgün Gönlüm, Evrensel Basım Yayın, 4. baskı, 2009)

M. YILMAZ KARAİBRAHİMOĞLU 1949

                  fındık toplayan gelin

                  fındık dalda tekleme

                  kocan gitti gurbete

                  gelir diye bekleme

                  –Karadeniz Türküsü–

GİRESUNLU KADINLAR İÇİN

temmuz güneşi akkor alev

dal uzun umut yaşam para

elevi şarıl şarıl berrak su

haydar yokuş harar ağır

yaz sıcak kan gevşek

çönge vücut dermansız diz

tam bir yıl et çiğneyememiş diş

bir fistan peştamal için

didiş ha didiş

didişe didişe dişler

öğütülür sevdalar düşler

ahır sökümü yaba kemre harar

sırt var yün döşeklerde yatar

sırt var yük taşımaya yarar

dudak var boyada can aranır

dudak var çatlak

kuş uçmaz kervan geçmez

bir dirhem suya hasret toprak gibi

yaşam o çatlakta canlanır

tırnak var upuzun renk renk/ yırtar

tırnak var soyulmuş

dünyaya can katar

öğüte öğüte düşlerini

dünyaya can katar

giresun’da kadınlar

(Denkleyerek Hasreti, Gerçek Sanat Yayınları, 2001)

ARZU K. AYÇİÇEK 1949

KADINCA

            “Bizi kimi kitaplara, mektuplara, yapılara

            Çeken, kendimizden dışarı çıkmak”

                        Behçet Necatigil

sadece fısıltıdır günlüğüm

belki de gizli bir hazine

saçlarımda yılların öyküsü durur

yorgun ve yaşlı bir ömrün

fırtınaların vurduğu saatte içime

resmini çizerim aynalara yüzümün

gün ışırken çay buğusudur gözlerim

yüzümde masalları ertelenmiş geceler

yorgunuyum uzun bir yolun

çileyim köpüklü teninde suların

eğsem başımı güz düşer yüreğime

seversem ezilirim çağın çarkında

ne çıkar aralasam gözlerimi kadınca

(Şehrinizde Kalamam, Suteni Yayın, Ankara, 1995)

A. HİCRİ İZGÖREN 1950

KUR D’AMUR

Hiçbir sıkıntıya yabancı değil

Hep tetikte niçini bilmek ister

Yorucu ama onsuz olunmaz

Anahtar sözcük paylaşmaktır

Vermek ya da almak değil

Ona değerinin altında paha biçmeyin

Başka yolda kaybedecek vakti yok

Yaşamak onun için ya hep ya hiçtir

(Bedeli Ödenmiştir, Avesta Yayınları, 2010)

LEYLA

Bir gül vardı yakamda

İpi ben geçirdim boynuma unutmayın

Son sözüm size güzel kılın hasreti

(Verilmiş Sözdür, Yazıtlar, Avesta Yayınları, 2010)

ÇİNGENE

Bir orman içmiş gözleri

Ellerinde koşumlar

Etekleri zil çalıyor boynu hızmalı

Küfürlerine yedirmiş esmerliğini

Tepeden tırnağa şiir, kıvrak uçarı

(Sessizliğin Sağanağı, Avesta Yayınları, 2004)

GÜLTEKİN EMRE 1951

YALNIZ BİR KADIN

Pencereden bakıyorum, kiremitleri sararmış çatılar

Param olunca bir yolculuğa çıkacağım, denizi severim

Harcanan gençliğim mi, düşlerimin açmayacak gülleri mi

Otel odalarından gecelerimi bölen trenler geçer

Sevgi sesimi çıkaramadığım bir yük sanki

Atamıyorum üstümden geçmişimin kısa görünümlerini

Aç bacaklarını gece, biraz daha alkol solu bana

Sırtımda örümcekler gezinir, ben kumsalda güneşlenirim

Gövdeme eğilir aç gözler, ben televizyon dizilerindeyim

Pencereden bakıyorum, hiçbir şeye karışmayan bir dünya

Şimdi bu kirli havluyla kurulanıp çıksam yalnızlığımdan

Ardımdan gelir ayak sesleri, otel odaları beni bekler

Kapılar kapanır yüzüme, aydınlıkların gecede işi ne

Bir sel boşanır içimden, sigarasızlık öksürtür beni

Doğum öncesine benzetirim her yeni yüzdeki cansız isteği

Yaşayan ben mi, kimliği elinden alınmış biri mi

Pencereden bakıyorum bahar, yarın nüfus sayımı var

Yeşile bir sır verdim

Umarım hep saklar

(Küçük Deniz, Toplu Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2009)

ÖZGEN SEÇKİN 1951

KADIN DEDİĞİN

Kadın dediğin bahar çimenine, güz düşlerine

birlikte yatmak içindir,

kendini, yatağında bir kısrak gibi

derin bir su kadar aratmak içindir.

Gün saplamışsa sırtımızdan bıçağını

dolu vurmuş, sevgiler budanmışsa

gönlün kapıları çalınmışsa apansız

baskınlara birlikte uyanmak içindir.

Kadın dediğin okyanus dinginliğinde

dinleyebilmeli yüreğimi ve kafamı,

bir kadın beni kendinde

her gün yeniden yaratmak içindir.

(Bugünü Yaşayan Kalır, Damar, 2. b., 1997)

ÇETİN BOĞA 1951

ÖNCE KADINDI TARİHTE

Önce kadındı tarihte

Hayatın temel direği

Bütün gücüyle birlikte

Çekip çeviren erkeği

Sonra erkekler geldiler

Şimdi egemendiler

Tek söz onlarındı artık

Beydiler/ sömürendiler

Önce kadındı tarihte

Yaşamayı çoğaltan

Sonra adamlar ordusu

Yürüdüler üzerlerine

Yalnızca döl vermekti

Bir erkeğin görevi

Babası olmadan çocukların

Kadınına güç vermekti

Önce kadındı tarihte

Uygarlığı başlatan

Sonra onların devletiydi

Evliliklerle tutsak kılan

Nice çocuk doğurdu

Sımsıcak baktı/ büyüttü

Karınlarını doyurdu

Kalktı/ toprağı sürdü

Önce kadındı tarihte

Üretimi sağlayan

Oydu süren hayvanı

Oydu çanağı yapan

Giysilerle uğraştı

Evler yaptı durmadan

İnsanları yaşatan

Önce kadındı tarihte

(Derin Acılar, Toplu Şiirler, 1992)

HASAN HÜSEYİN YALVAÇ 1951

BİR KADIN

sesine tarihini gizlemiş bir kadın

beyoğlu sokaklarını adımlıyor

kimi terk eden kocanın sarhoşluğu

kimi ölen çocuğunun sesi oluyor

sesine düşen yağmuru ararken

uzaklarda çakan şimşeklere dalıyor

her an’ı bir yıldırım oluyor da

geçmişin karanlığında kanıyor 

dün bugün derken akıtıyor zamanı

her gidende biraz kendi de gidiyor

aslında kimse ayrımında değil

o kadın unutulan insanı eskitiyor

–Beyoğlu, 11 Eylül 2006–

(Rüzgâr Sesi Aşk, Sone Yayınları, 2007)

OYA UYSAL 1952

VAKİTLERDEN SESSİZLİK

Vakitlerden sessizlik olmalı, kırılsa bir dal uyanır orman,

ürperdi içimdeki rüzgâr.

Şimdi bir dağ gölünde -uzaklarda- titrek ışıklarıyla gökyüzü

suların aynasında kucaklar yeryüzünü.

Ben yarattığı katile ruhunu sunan kurban,

kucakladım yine beni iten suretini.

Kim varsa acıyan kendine

      bir not düşmüştü ya acımın tarihine

artık bulanık bir hayalden ibaret olsa da yüzü

      yine girdi düşlerime

      bir günden ötekine izini sürdüğüm gölge.

Vakitlerden sessizlik olmalı, kırılsa bir dal uyanır orman.

–Seni acıtanları mı seversin sen,

      derdi ya, büyükannem,

bir eşkıya gibi inip dağlardan,

sarılıp beline çekip aldı ölüm

                atının terkisine

-hayat sizinle olsun- güzel kadındı büyükannem.

Güzel ve kadın, evet. Yani tango, şapka,

                        inci gerdanlık

üstünde iğreti bir elbise gibi durmuştu yaşlılık.

Şimdi bir dağ gölünde -uzaklarda- titrek ışıklarıyla gökyüzü

suların aynasında kucaklar yeryüzünü.

Vakitlerden sessizlik olmalı, kırılsa bir dal uyanır orman,

ürperdi içimdeki rüzgâr.

(Yasak Meyve Dergisi, Mayıs/Haziran 2010)

AYTEN MUTLU 1952

BİR İSYAN TÜRKÜSÜ

I

ben kadınım

hani şu bildiğiniz

ve de bilmediğiniz

kimi şeytan, kimi melek

kimi çiçek, kimi koyun

etinden, sütünden derisinden

al nakışlı gömlek edip giyindiğiniz

aklı kısa saçı uzun

sokakta mutfakta yatakta

elinizin altında

gönlünüzce ektiğiniz biçtiğiniz

tarla

tepesinde tepe tepe tepindiğiniz

eksik etek

kiminizin anası

karısı kiminizin

ya da orospunun teki

II

çağlar boyu diri diri mezara gömdüğünüz

uğruna öldüğünüz

mülkünüz cariyeniz

taşa tuttuğunuz

aldığınız sattığınız

kanatmayı erkeklik saydığınız

kadın

söylenmemiş ilahi

okunmamış bir kitap

sayfaları lime lime, yaprakları sararmış

kapağında karanfil suretleri

kenar süsü boynunu eğmiş sümbül

hüznün rengini almış

cinselliği günahın öbür adı

sevinci ayıp

yasaklarla tabularla

peçelerin karasına boyanmış

III

ben kadınım

ıslah olmaz günahkarı bütün dillerin

tanrım, babam, kocam

efendilerim

menekşeyim dikenli tarlalarda

saksılarda fesleğen

dalları kafesli camlara tutsak

dikenli tellerin ardına sürgün

bin yıllardır işgal edilmiş toprak

anayım ben ak sütüyle eşkıyalar emziren

gecenin kovuğunda söylenmemiş türküyüm

bir ağıt çiçeğiyim hoyratça örselenmiş

sevdalarda yediveren gülüyüm

ak yazmada kara yazı

buyurmuşlar ele varmış

doğuramamış yarım sanmış

kız doğurmuş ele salmış

oğul demiş yele salmış

ağıtların tüneğinde

iki eli böğründe kalakalmış

IV

deprem sessizliğinde yüreğimin

nakış nakış ilmek ilmek ördüğüm

o dilsiz isyan

bin yıllarda kördüğüm

ben kadınım

sabır taşı, öfkelerin çatlatamadığı

bütün günahlar benden sorulur

ben öderim diyetini bütün dinlerin

kına rengi kan içinde ellerim

erkeğim yılkı atı uzun kış çağlarında

bense bulgur aşı yoksul evlerde

sade suya tarhana

gül reçeli konaklarda

saraylarda gül kokulu cariye

yaşanacak yazgısıyım tarihin

zaman zindanlarına açılan tek pencere

kaynayan serüveninde insanlığın

benim dışlanmışlığım

yoksulluğu hayatın

V

uzun uykularda yorulduk

uzun acıktık insan olmaya

sustuk, sustuk

sizin tanrılığınız yüzünden

insanlığımızı unuttuk

yorgunum

horlanmışım

cahilim

ağlamak biraz da savrulmaktır bilirim

gücüm kendime yeter

döner namlu döner bıçak

beni vurur yüreğimden

gece iner devriyeler kol gezer sokaklarımda

yaralarım dil vermez

erkeğim el vermez, kaygıları diz boyu

yalnızlık

paslı bir demir kapıdır duvarlarımda

ah, bu karanlık, saçlarıma dolanan

bu ceylan, dizleri kan içinde, kimsesiz

uzun uykularım, sanrılar, karabasanlar

aldatılmışlığım

vurun kahpeye vurun vurun

vurun zeytin dallarına

kurutun

VI

selam olsun size yedi erenler

erenleri çağımın, okumuşları

insana gül yaraşır diye gülün yoluna

kalem kuşanmışları, baş koymuşları

duyun beni

yürünecek yollarım var, yollarınıza varan

hallerim var hallerinizden yaman

gümbür gümbür yüreğim, ayaklarım acemi

önümü kapatmayın

yollarıma durmayın

uçmaya varıyorum, kanadım ürkek

kanadımı kırmayın

yeter

yeter, artık ödedim diyetini her gülüşümün

ertelenmiş aşklarım var yaşanacak

şarkılarım, söylenmeye beni bekleyen

sesim gür bir kaynak gibi çağıldayacak

ve ellerim

bir olup ellerinle

hayatı yeni baştan kuracak

(Seni Özledim, İnsancıl Yayınları, 1991)

SOL ELİM KIRIK

               –Utanmam, saklamam, susmam

               yararsız. Bu şiiri, feodal kalıntıların

               bir silah gibi kuşanılarak zorla kırılan

               sol yüzük parmağıma ve benim gibi

               kadınlara adıyorum.–

karanlık karanlık

dört yanım mezar gibi

gecemin uzun ve sancılı saatleri

bitmek bilmiyor

ve söz dinlemiyor elimde ağrı

ağrılarla gelen

direncimi kemiren

bu yarı uyku

mıhlamış yatağa gövdemi

kalkamıyorum

her ne kadar vakit uzansa da sabaha

boyun eğip zamana

beklemek

azaltmayacak acıyı

başka yol yok

çözmeliyim sargıyı

uzanıp sağlam elim

söküp atıyor alçıyı

sol elim çığlık

sarıvermesi gibi baharın dalları

okşaması gibi toprağı yaz güneşinin

heyecanla yokluyorum

alçıdaki parmağı

sanki bu alçı

bu katı soğuk acımasız alçı

kireçlendirip mafsalları

kalıcı kalsın diye sakatlıkları

ustaca bağlanmış sol elime

ve ben şaşarak gafletime

kıvranan elimin alçısını

daha önce çözmeyişime

kalakalıyorum

bu gece içimde

tüm sakat bırakılmışlıklara olan kızgınlık

boğazımda düğüm düğüm hıçkırık

gözlerimde yağmur olup boşandı

dakikalar yılları sığdırdı saatlere

işbaşı zamanı geldiğinde

sağ elim eski yerinde

kırılsa da alçısı

sol elim sakattı

bir adım kala

yirmi birinci yüzyıla

bu zorla kırılmış sol el

yanlışlığı haykırmada

çıkartılıp tapusunu geleceğin

alçıya alınsa da yürek

gün be gün tükenerek

boyun eğmemek gerek

kendin olmayan sana

(Dayan Ey Sevdam, Hacan Yayınları, 1984)

ERDAL ALOVA 1952

YENİ EVLİ HANIMLA KARŞILAŞMA

Boynunu öpsem

bir atkestanesi çatlar

gittikçe büyür yangın

yeni kuleler uyanır

bir deniz

daha büyük denizleri çağırır.

Gözlerine baksam

bir akşamsefası kapanır

geçip gidersin

bacaklarında menekşe çürükleri

derinin altında mavi asmalar.

Geri dönmek isteyen yağmursun sen.

Akşam olur

göğün zilini çalar kırlangıç kuşları

geçer zaman

bir gezgin satıcı gibi tedirgin

bir gece kovanı gibi

yakar ışıklarını şehir

söner çocuk sesleri sokakta

koşarsın

yeni takılmış küpeler gibi sevinçli

her evin altında

bir leylak mezarlığı yatar

kapılarında felaketin gizli adları

Gece solur üstünde

soğan kokuları, salgılarla

ağzında başkasının sözleri

kanar karnında

bin yılın magazini

altın bilezikler, dualar

bir böğürtlen durmadan kanar

basılmış zambak soğanları gibi

uyurken memelerin.

Dinlenmenin yurdusun sen.

Sen

hazır hayatlar bakan kendine

kesilmiş saçlarında sarı kılıçlar

artık başkası için taradığın

deterjan, ay kokuları arasında

çığlıklar, çaylar, pastalar

bir öğle sonrası

nişasta tadıyla yayılırken ölüm

nedir artan

burçlardan, fesleğenlerden

yaz geceleri

balkonlardan dağılan

sofra seslerinden

bir süpermarket telaşıyla

geçerken günler

reçellerden, gözyaşlarından?

Kendini ele veren sonsuzluksun sen

yosunları unutan balıksın

terlediğim yabanarıları.

(Giz Dökümü, Toplu Şiirler, İş Bankası Kültür Yayınları, 2008)

ABDÜLKADİR BUDAK 1952

CEMİLE’NİN ANNESİ

Islak bir süpürgeyle, hafiften çıkan tozla

Kapı önünü değil toplumu süpürürdü

Cemile ondan öğrendi en içli şarkıları

Hafız Burhan’ın dişisi dense uygun düşerdi

Yurt ve dünya gibiydi Cemile’nin annesi

Issız dağ başlarına benzerdi bakışları

Güneydoğu Anadolu haritası yüreği

Bırakın mahalleyi, bütün şehir bilirdi

Bahçedeki erik dalı, ötelerdeki ahlat

Göz önündeki zengin, gözlerden ırak yoksul

Kamyon ezmeden önce siyah köpek yavrusu

Bütün bunları bilirdi; Cemile’nin annesi

Her yere yetişirdi ıslak süpürgesiyle

Garip bir güçle sanki bütün kötülükleri...

Hani İstanbul için ülke gibi bir şehir

Denir ya, Cemile’nin annesi de öyleydi

Kamyon bu sokaktan geçerdi en çok

Dünyanın öbür ucunda bir köpek ezilirdi

Ben bunca yaşadım da çok şeyi anlamadım

O her türlü sorunun merkezi bilge kadın

Niye kendi değil de Cemile’nin annesi

Olarak anılırdı, hep öyle bilinirdi

İnsan O’nun yanında Divan şairi olur

Hilali kıskandıran kaşların hemen altında

Alev bakışlarına, uçuşan eteklere

Zarif yürüyüşlere, tezat kahkahalara

Herkes gibi Cemile’ye döneyim

Süpürsün annesi mahalleyi ülkeyi

Durup Cemile’yi şöyle bir seyredeyim

Ben bunca yaşadım da çok şeyi anlamadım

Annesi büyük yorgunluk, Cemile dinlenmek mi?

Annesi yaradır da, ilaçlar Cemile mi?

Karanlık gecede ay olmakla kalmayıp

İnsanı göz sarhoşu edip bırakan bu kız

Bilgeliğin, bilginin önüne geçen bu gençlik

Ülke, dünya sorunlarını unutturuyor

Bir pencere açıyor tatlı esen rüzgâra

Bir iç çekiş eşliğinde neylersin

Gömleğimin düğmelerine geliyor sıra

Yine de aklımın köşesinde annesi

Issız dağ başlarına benzerdi bakışları

Güneydoğu Anadolu haritası yüreği

(Kitaplık, Eylül 2009, sayı 130)

BİLGE ÖNGÖRE 1953

ÇOCUKLUĞUMUN KADINLARI

Çocukluğumda,

Tütün dizen kadınlar-kızlar

Türkü söylerdi

Türkülere dökerlerdi, içlerini

Sarı kızı ile övünürdü,

Pazarcı teyze,

Sırtında basma beze sarılı bebeği

Anasının memesini arardı

Bebeğin ışıltısı gizlenmiş, çapaklı gözleri

Güneş beyninde

Çapa sallardı ak gerdanlı gelini

Sabırlı-sessiz

Toprağa sunarak

Tüm pırıltısını ve diriliğini

Çarşıda pazarda

Kadınlar görürdüm

Yüzleri kederli, ciddi

Elleri işçi eli

Yarıştaydılar yaşamla

Fabrika düdüğü gibi

Bir de abla vardı

“Ceylan” derdi, mahalle gençleri

Hep kitap doluydu elleri

Kötü huyları vardı

Gülmek gibi, konuşmak ve düşünmek gibi

Günlerini gece yaptılar sonunda

Alacakaranlık kuşağında

(Kozada Uyku, Güldikeni Yayınları, 2000)

TARIK GÜNERSEL 1953

RECM

                  Bu kadın

başka dinden bir erkekle sevişmiştir. Hem de

evli olduğu halde. Ölecek bu yüzden. –Hakkın

taşlarda cisimleşen kuvvetiyle.

      Sizin atacağınız taşlarla.

Atın, esirgemeyin taşları.

Seviştiği adam

      başka dinden olmasa bile

            belki kıskandığınız biridir.

Kadınsanız kocanızdır belki. Atın,

taş esirgemeyin. Erkekseniz

sorun kendinize

    neden benle değil de başkasıyla diye.

Atın, esirgemeyin taşları.

Yok edin bu huzur bozanı.

Öyle atın ki taşlarınızı

      bir daha bakmasın kimsenin yüzüne

      bir daha değmesin eli kimsenin eline

      bir daha kimse arzulamasın onu

      bir daha kimse hatırlamasın bile.

Öyle bir duvar örün ki çevresine

    ne kimse onu görebilsin

            ne de o kimseyi.

Öyle dışlayın ki bu rezil yaratığı

    hiçbirimiz hayal bile edemesin

            yasak bir aşkı.

Haydi, esirgemeyin taşları!

Belki kocanızla sevişti o!

Belki size yüz vermedi!

Atın taşlarınızı!

Yok edin bu huzur bozanı!

Öyle bir duvar örün ki şimdi

    hayat denen mel’un, bundan böyle,

                  ne ona yaklaşabilsin

                        ne de size.

(İzler, Toplu Şiirler 1966-2006, Yapı Kredi Yayınları, 2006)

ARİFE KALENDER 1954

TARİH BENİ SAÇLARIMLA ANIMSAR

Saçlarım değil miydi en uzun köprü

sırat yürüyüp Fırat’lara düştüğüm

yabancı eller uzatıp kısalttılar

yüzümü biçimleyen berberi gördüm

tarih kıvrımlarını taşıdım omuzlarımda

onunla kendir atıldı boynuma onunla öldüm

baharlarını yaza taşıyor kızım

düşünüp annemi rüyasını öptüm

gözlerin diş izlerini silmek için yüzümden

saklandım yarama ilk önce kördüm

saçlarım değil miydi okşanıp yıkanırken

tanrıların boğazıma bağladığı kördüğüm

(Kadın Burcu, Hera Şiir, 2001, Toplu Şiirler, İlya Yayınları, 2011)

BİLSEN BAŞARAN 1954

BEZDEN BEBEKLER KORUNAĞI

I

Bir istiridyedir annem

Kör derinliğinde inciler büyütür

      kendinden habersiz

Ondan mı bilmem gözyaşına bakarken titrer tüylerim.

Gözlerim hâlâ geceyle dolu uyanamıyorum

Anlatamıyorum çocukluğumun odalarını

İçlerini zaman alıp götürmüş

Anahtar deliğine gizlenen korkularımı

Giysilerimi gömütüm gibi gören çıplaklığımı

Kahramanlığımı ve sersemliğimi

Boyayıp zamanı saç köklerime serpen oyunları

Anlatamıyorum.

Ben bakınca eskiden, bana bakardı fotoğraflar da

Sanki kokular, kırgınlıklar akıtırdı parmaklarıma

Fısıltısı olurdu susup bakmaların

      durmuş zamanların, donmuş solukların.

II

Bu ilk şarkısı kadınlığımın/ cırcır böcekleriyle ilk yüzleşmem

Ay ağır ağır doğrultuyor belini çermik bacalarından

Samyeliyle dolmuş bir yelken içim. Gitmemişsiniz.

İlk rüzgârda çökmemiş çadırlar, direkler yıkılmamış

Çözülmemiş kazıklar. Kuma üstüne gelin gitmemiş

onaltısında annem. Nenemin üstüne kuma gelmemiş

Ağulu kamçısıyla çıkagelmemiş dayım annemin gençliğine

Karasan Çayı öyle deli, öyle aşklı, öyle dolu akmış ki

Büklerden maşatlığa, komlardan bostanlara savrularak.

Anlatamıyorum. Kestane rengi bakışını atıp annemin

Uğuldayan ölümleri koyuyorum yüzünün tablosuna

Yanına anılarımın boğulduğu kara kuyu günleri

Ve soruyorum: Neden hâlâ eski bir broş gibi

      hıçkırıklar yakanda.

Kaybolup kaybolup bulunmuş öyküler diyor

Alev bildik, közler uysal, yel yürekten

Derimi verin. Sızlayan etimden ayırdığınız/ gençliğimi...

Kavrulmayı beceremeyen kalbimi de

O ilk yaz günü kırlarımı

O ilk yaz günü kırgınlıklarımı...

III

Biliyorum at sırtında bir gerdek öyküsüymüş Hanım Nenem

Etek uçlarına takılı tarihini gezdiren

Sanki köyün yazlık sinemasıymış pembe şifon entarisi

Tam elli iki düğmeli/ paslı yüzleri alev

Elli iki mum ipiymiş birit ilikleri

Kerem’in sabrıyla çözülüp ahıyla iliklenen

Tafta astarında altın ibrişimle boğulmuş günler

Kol uçlarında pervaneler varmış

Her kol kaldırışta kuş kanadı gibi sendeleyip

Kuma pençelerinde mavi uçmaları düşleyen.

Annemin ağlamalarından bilirim

Bir avuç kirazmış son soluğunun düşü.

Kökü sökülmüş ağaç gibiydi nenem

Göğünü yitirmiş kartal...

Ömrün öteki sesiydi koynuna düşen yüz

Şimdi, düş ören o kadınlardan/ elden düşme

öyküler toplarım. Birikir kalbime kilitli bir güz.

(Sim, Ozan Yayıncılık, 2000)

HİLMİ HAŞAL 1954

DİŞLENMİŞ ELMA

Yeryüzündeki ilk mucize neydi, dilek

bir kadının bir erkeği sevmesidir, kesin

-bilinen ve bilinmeyen nedenlerle-

ölesiye sevmesidir, varlığındaki od’u,

kurban etmesi, kalbini de ve aklını da

ilk mucizenin meyvesi uğruna

odur belki ilk mutluluğun da bal ışığı

yeryüzüne yansıyan mahcup sevinç

ilk kırmızının lav yumağındaki taşı

bir ilkin, beden infilakının ardından

çiftleşmenin felakete dönüşmeye

hüsran denizine akmaya başladığı an

ben’in bitmesiyle mi yeni konuk ile

sona doğru ivme alır, koşusu insanın

bu belki sınavı tanrıların; ilk deneyi

yolcu soyu üzerinden aşılan ilk engel

belki de, yarattığıyla oynayan

aynı tanrıların, tükettiğiyle oyalanan

 ilk “orgazm” serüvenidir belki de

boşalımın ardından mı, haz kuşkusu

söz mucizesi yeryüzündeki öznenin

bir kadının bir erkeğe, nasıl ve nedense

düş çiçekleriyle zincirlemesi kendini

ruhuna tohum, tohumuna ruh eklemesi.

(Bursa, Temmuz 2005)

ZÜBEYDE SEVEN TURAN 1954

KADIN

Doğdun,

Utanç oturdun bakışlara

Doğdun,

Güz sürdün koca ömür

Gün ağarmadı üstüne

Çatlak seslere direndi gül

Kıldan ince karanfil boynun

Keskin kılıcın gölgesi ey!

Can mıydın

Yarasını tuzlayan mı

Sılası gurbetten özge

Dayanağı yazgının

Düşündüğün sesinde mi?

Uyağı şiir yaşamların

Zemherinin çiçeği ey!

Umarı ak sütün mü

Çatlamış toprağın

Öznesi acıların

İpek böceğinin ömrü

Yaşamın dikiş tutmayan yarası

Çağın ortasına düşen ateş

Kuşluğun dillendirir kuşları

Yükü hüzün yaşamların bilgesi ey!..

Suskunluğun mu?

Sabrı çeliğe dönüştüren

Koyversen sessiz çığlıklarını

Çıldırsa yeşil

Pıhtılaşsa törelerden sızan kan

Çayır çimene dolansa sevgin

Uygar dünyanın beş yapraklı düşü!

Yüreği kanayan sabahlarda

Seyrekleşiyor ismin

Ömrü çalınmışların anası ey!..

(Susku, Lacivert Yayınları, 2006)

ASLI DURAK 1955

KÖHNE ŞEHİR DESTANI

evler hüznün krater gölleri

evler ki yalnızlığın her tipi

mor gözlü kadınlar

beyinlerinde SUS! döğmeleri

bekleşirler pencerelerde

üzerinde “GÖRÜLMÜŞTÜR” yazan

mektuplar kadar özgür

onlar ki masallarla büyüdüler

prens olacak umuduyla her kurbağayı öperek

ve kaçarak alev ağızlı ejderhalardan

ve deriin uçurumlardan

iç patikalardan geçip

yaralı devlerden korkarak

çekildiler buzul ülkesine ve beklediler

lav buzulu eritir yaratır mı kendi iklimini diye

oysa lav küle çevirdi

nohut oda bakla sofa ülkelerini

bir gün birkaç külkedisi

geçirdiler ayaklarına

hep iki numara küçük gelen ayakkabılarını

ve kanarak bir tadımlık aşka göç ettiler yeni bir ülkeye

evlilik cüzdanıydı pasaportları

 amma velakin

 eski yasaları vardı

 yeni ülkelerinin

masum ve sessiz

iyi niyetli ve kabullenici

sadık ve işe yarar

her daim bakımlı ve itaatkar

hem aşta tecrübesiz hem çaktırmadan fettan

ve tercihan dayağa dayanıklı

dişleri törpülenmiş gölgede bir dişi aslan

olursan...

yeni vatanlarında o mor kadınlar

gördükleri şiddeti şiddetle çıkartırlardı çocuklarından

dış bükey aynalarda büyütüp korkularını

ödünü kopartırlardı kızlarının

ve yetiştirirlerdi babalarının kopyaları oğullarını

zaman geçer aşklar yaşlanırdı

alışkanlıklar çıkardı kınından

ya parfümden izlerle süzülürdü aralarına yaban kadınlar

ya kocalar - nöbetçi bırakıp oğullarını-

iltica ederlerdi sudan bahanelerle başka evlere

çeyiz sandıklarında

yirmi dört ayar yalnızlıklarla kadınlar

her gün verirler yoklamalarını: BURADA!

(Aslı Gibidir, 2011)

KİMLİK

istiridyeyim

inciler örerim

incinmemek için

örümceğim

dopdolu süslerim yaşamı

bilirim bozulacak emek işi ağlarım

ağlamam baştan başlarım

ev kadınıyım

duyar söylerim türküsünü

süzgeçte tutsak makarnanın

(Sen Anlat Yüreğim, Ea Yayınları, 1995)

SUNA ARAS 1955

KADIN DENİNCE AKLIMA...

Ne zaman ağzımı açsam

Sözümü kapıp yutan

Bir bakış fırlatırdı babam.

Biz ne kadar biziz ne kadar onlar?

Ne kadar kendimiz olabildik ki?

Kadın denince aklıma

Annem geliyor

Annem...

Hep ağlayıp susan annem.

Kadınlar biliyordu elleri göktü

Buluta yakıştırıldı gözleri

Yüzleri deniz dibi

Gizler hiçbir şeyi yaşamazlardı

Bir anne kadar ilginç

Biz yazgı kadar yalan

Bir köpek kadar sadıklardı.

Kadın denince aklıma

Teyzem geliyor

Teyzem

Ağıtından başka bir dil bilmeyen.

Kadınlar biliyordu sütleri yeşertmekti

Küle yakıştırıldı emekleri

Sabır kadar geciktiren

Öğüt kadar pervasız

Ağıtlara doğurgandı dilleri.

Kadın denince aklıma

Halam geliyor

Halam

Acılara gönüllü

Gözyaşına düğün bayram.

Kadınlar biliyordu aşk onlara yasaktı

Çöl çorak ne ki yürek kavrulmasına

Benim annem...

Gücüm anca gözyaşıma yeter der ve ağlardı

Ne sorgular ne sorardı

Çöker döne dövüne

Ömrü kadar uzunlukta bir ağıda başlardı.

(İn İnsana, Beksav Vakfı Yayınları, 1996)

NUR SAKA 1956

AY TUTULMALARI

dul bir kadın gibiydi ay

sevişmeyi unutmuş

ya da düşlemeye çalışan

sevdasını

    yitirmiş bir yüreğin

yenik nabız atışları da olabilir

ne zaman görünse

ama ne zaman

fistolu etekleriyle

o siyah poplin geceliği içinde

birkaç yıldızcık olurdu yanında

      mutlaka

o yetim çocukların

ürkek sevinçlerini avuttuğu

dul bir kadın gibiydi ay

öyleydi evet

ne fıstık ağaçlarının arkasında

ne kıyısındaydı kuğu göllerinin

süslü gökdelenler arasında

“sofrada -hâlâ- yeri öküzden sonra

      gelen” imgelerin

kuşkulu doygunluğu muydu yoksa

ve dayanılmaz suskunluğu

      gülücüklerinin

bilirdi

bir gülmeye kalksa

hayır

ne dul bir kadındı ay

ne sevişmeyi unutmuş

ne de düşlemeye çalışan

sevdaları bağbozumunda bir yüreğin

çiçeği burnunda nabız atışlarıydı

                  belki

yaşayacak dört zamanı vardı ya

şu ay tutulmaları

      olmasa...

(Yıl 1900 Sevgili, Cep Kitapları, 1998)

CEMİLE ÇAKIR 1956

BİR IRMAK AKIŞIDIR ABLAM

Sessiz bir ırmak akışıdır ablam

Bir gülümseyişle yan yana

Dibi görünen bir göldür pırıl pırıl

Küçük titreşimler var avuçlarında

Bir ışıktır, parlak, titreşimsiz,

Aralar kapısını karanlığın

Bir dağ başında.

(Cemreye Çağrı, İnsancıl Yayınları, 1991)

NİLGÜN MARMARA 1958-1987

GECE ÖĞLENİ

Uyumadı kadınlar geceyle birlikte,

      güne patikler ördüler.

İşlerin emeklemesi; çok geçmeden

      yetkin doğruluşu için!

Gün de yürüyecek bir zaman,

      geceselle birlikte.

Belki ay kusursuzca ışıtacak güneşi...

Yarısıyla gecenin yarısı gündüzün

      örtüşerek birbiriyle,

Kadınları öpecek tığları için,

Sıyrılacak iş, patiklerinden

      kutsal gece öğleninde!

Eylül, 81

(Daktiloya Çekilmiş Şiirler, Telos Yayıncılık, 2002)

ANCAK YAZGIDIR BU

Sen ne getirdin bana çocukluğundan?

Şen kahkahalar ulumalar donakalmalar mı?

Üzüncün senin hangi çağrışımlara uzandı

      benim eskil saatlerimde?

Geçmişsiz ve geleceksiz suç sevinçleri,

deniz kıpırtılarınca yürek dalgalanmaları?

Titreyerek uçurulan köpükten balonlar,

anlık aşkın tasarımlar mı?

Nasıl bir ak konutun isteklendiricisi oldun

      anılarıma düz baktıran-

Ah, ben pembe fistanımla kuşanırdım,

Dantelalı tafta yumuşaklıkla.

Savaşırdım kovmaya çifte yetkeyi,

Hiçlemeye annemi ve uykuyu

Öğle sonlarından ürkünç odaların.

Diledim mi yanında tümden varolmayı an için

      ve birkaç sonrasında hiç yokmuşcasına

beklememeyi bir şey çevremdekilerin uyumundan

                              başkaca?

Yok böyle bir şey yok!

Sunduğun sağaltımı kaçkın bir geçmiş,

Sayrılık tutsağı bir gelecek duyumu bulanık,

sisi varlığının üzünç kanıtı bir vaktin

      şimd’i-

Beni aşağılayan sarsan

Aşan bizleri mor birliktelik.

–Eylül, 77–

(Daktiloya Çekilmiş Şiirler, Telos Yayıncılık, 2002)

KUŞUM VE BEN

Kuşum ve ben bir aynada

uyuyoruz, kafesimiz yatağımız

yüzlerimiz eşlerine baka baka

sonsuz kar altında uyuyoruz

      kuşum ve ben.

Eşim ve ben kızıl bir bağla

bağlıyız birbirimize

Çözülürse yoksulluk sevinir

Aynamızın içinde tek bu bağ...

Kızıl kıskaç eşim kuşum ben...

(S’imge, 2005, sayı 16)

İLKİZ KUCUR 1958

SON SÜRGÜNÜ KADIN YÜZLERİNİN

I

geçen yazlardan kalma sıcaklığı taşıyor bedenime

bir kenti boydan boya geçen gölgeler

eski tanrılar dökülüyor eteklerimden

gidip gelmelerle ölçülüyor yokluğun zamanı

ne bir hücre ne de uçsuz bucaksız gökyüzü

anın karakutusundan saçıldı tarihin kurbanları

her ses kendini öldürüyor boşlukta

şarabın ve zeytinin hüznüyle

ekmeğin kanlı sofrasında paylaşılan

yalnız bir kadının suskunluğu oluyor

zamanın ve kibele’nin savaşı

/siyah bir çelenk yerleşiyor gözpınarlarıma

gölgem pis sularına karışıyor kentin/

II

terimin tuzlu yangını ile ısınıyor

nefes nefese kaldığında karanlık

fırtınalar çağırıyor uykularımı dağılmış sofralar kuruluyor

ilkyazın dokunulmaz kutsallığında

toprak izlerimi saklıyor ardımsıra

en çok köprüleri seviyorum yine de

nehirlerin yıkadığı soğuk kent akşamlarında

sahipsiz ayaksesleriyle tarih

yırtık bohçasından bırakınca döküntülerini

anlamsız hazlar kalıyor geriye ve görünmeyen katiller

yıkımlar taşınıyor bir sonraki zamana

gece o çigan ritmiyle uyarıyor bedenimi

III

son sürgününü uğurluyor kadın yüzleri

gözlerime takılan bulutların devinimi belki

belki hiçliği efsanelerin

anlamsız kıyılar kalıyor aklımda

ıssız ve tarihin yazıldığı

(Ama Ben İlkizim, Yazılı Kâğıt Yayınları, 2011)

MEHMET YAŞIN 1958

BİZİM OLMAYAN GÜNLERİN ŞİİRİ

I

      -- Adın Estella mıydı senin

bizden önce

bu evde yaşayan teyze

çocukların var mıydı senin

ve duvardaki bu resim

evlendiğin günü mü anlatıyor teyzeciğim.

      --Adın Estella mıydı senin

bizden önce

balkona çamaşır seren ellerin

fayanstaki parmak izlerin

ve odaları dolaşan sesin

teyze teyzeciğim.

II

Dipçikle kırılan kapısın

yabancıları giydiren elbise

başkalarına aş pişiren tencere.

Eski bir fotoğraftan başka birşey değilsin

albümlerde bile kalmadı yerin.

(Toplu Şiirler, Sevgilim Ölü Asker, Everest Yayınları, 2007)

ORHAN ALKAYA 1958

YENİLMİŞLER İÇİN İKİNCİ PARÇA

                        Yeşim Derman için!

peki beni kim intihar etti

kim tedavülden kaldırdı böyle erken

inlerken görülmem hoşlarına gitmedi mi

bir içevurum fazla mı geldi bu sığlıkta

nasıl da dijital şimdi yakınlıklar

parlak kanatlarıyla gökyüzüne kaybolurken anka

kimse tanrıyım demesin, hepimiz sarhoş kaldık

varedene duyulan hasret gibi yoksul anda

nerde şimdi Burgonya Beyleri, Kara Şövalye

gölgeye dokunanlar nerde

böyle erken mi kesilecekti sözüm, tam da burada

ciltler dağıldı, dağıldı olmayan ne varsa

güzel sözcüklerim, Mallarme’m, Yahya’m nerde

beni de beni de beni de... intihar ettiler

dosya kapandı katilim nerde

(Son Çeyrek Yüzyıl Şiir Antolojisi, Haz: Yılmaz Odabaşı,
Scala Yayıncılık, 2000)

GÜNÜN SON KADINI

acının gri saatlerinde yüzüyle gelirdi

ansızın ve kanatlarına sığındığım

bir gökyüzüydü, yangınlardan kalan

çocukluğumdu, başka şeylerim, hüznün geniş kültü

akşama ertelenmiş gülüşüyle, dokunmanın ve ölümün

arasaatlerine sızan oydu

bir şarkı nasıl bitirilmez, hangi renkler

arka yollarına yakışır hayatın

temas kuşu silinir mi sevişmenin argın tahtasında

ebced bahçesinde söz ne zaman yanılır

ve boynu vurulmuş sabahlar ve gümüş

yüzüğünün açık kapağından sızan kokusuyla

kaçınılmaz, yokluğun bedeniydi

aşkıyla gelir ve giderdi

(Son Çeyrek Yüzyıl Şiir Antolojisi, Haz: Yılmaz Odabaşı,
Scala Yayıncılık, 2000)

NEŞE YAŞIN 1959

KAPILAR

Kapılar çalınırdı

ve kadınlar açarlardı kapıları

geçip giderdi hayat

her gün tozu alınarak ve parlatılarak

Onlar ki

büyük bir aşkın özlemini duyarlardı

seyretmek için kendi güzelliklerini

çağların ardından bir tablo gibi

      donup kalmaktı istedikleri

Küçük bir kız çocuğu iken

uysal birer fidan gibi büyüdüler

ve parmaklarına pırıltılı halkalar giyip

beyaz güvercinler gibi

      tutsakevine girdiler

Sokağa düştü kimisi

anne bile olmadan

Kimisi bir kuyrukluyıldız olup gitti

kimisi bir güldalına astı kendini

      hayatı sorgusuz bekledi

Işıl ışıl yandı camlar

çamaşırlar ütülendi

ama çalınmadı kapı hiç

o çılgınca seven adam hiç gelmedi

Dünya bir atarabasıydı

ve son sürat çekerlerdi onu

nasıl da anlamazlardı

kadının en güçlü olduğunu

ve özgürlük sözcüğü

gökyüzünde bir yılbaşı balosuna benzerdi

hiç bulamadılar uygun elbiseyi

asla oraya gidemeyeceklerdi

Onlar hep şaştılar yalnızca

      erkeklerin asker kılıklarına

ve geceyarısı tutulan nöbetler için

kazaklar ördüler

      gizlice giyilsin diye üniforma altına

İnce şişlerle zahmetin ördüğü hayat

kurşun delikleriyle yaralandı

çeyizleri çiğnendi insafsızca

insanın insana her kıyımında

yitirdiler o en değerli kocaları ve oğulları

Gözyaşı ve yalnızlık yandı mumlarda

buhurdanlıklar tüttü hep

      soğuk dul odalarında

Duvardaydı resimleri

Babaların, oğulların ve silahların ellerindeki

kalın kaşlar, gür bıyıklar, sert bakışlar

      hükmettiler yuvaya

Her şeye karışırlardı bulundukları yerden

kapının tokmağından tenceredeki aşa

bağırtıları hâlâ çınlardı ortalıkta

çocuklar küçük kediler gibi

      annelerin eteğine sığınırdı da

Onlar hep dua ettiler

ve mersin dalları taşıdılar

      her bayram mezarlara

ince bir sızıyla yaşandı özlem

sessizce indi

      yürekten kasıklara

Kapılar çalınırdı

ve kadınlar açarlardı kapıları

Geçip giderdi hayat

her gün tozu alınarak ve parlatılarak

(Kapılar, Cem Yayınevi, 1992)

KÜRTAJ

Rahimden sökülüp atılan

öpücüklerin çiçeği

buruk ve anlamsız

yalımsız bir aşkın bebeği

Kanlı bir çırpınışla

ölüme gideceksin

yüzü ve yüreği belirsiz

“anneciğim” diyeceksin

Hiç kimse annen ve baban olmayacak

o yüzden sesini kıs

ve infazını bekle

-anneler unutamaz yine de

kısa süren birlikteliği-

O aslında bir yabancıdır

ve günlerdir yalnızız ikimiz

sevgisizliğin hücresinde

kilidin açılmasını beklemekteyiz

Sevişmeler senin için değildi

belki de gerçek değillerdi

yumuşak sarışlarla ıslak dokunuşlar

sıcacık sözler fısıldadılar

ışıyıp durdu karanlıkta

sevgiye benzer yanılsamalar

(hiç kimse seni düşünmemişti)

Kalktı kralın asası

ve rahime indi buyruk

“Zararlı bir ot gibi söküleceksin”

- çünkü duygular önemsizdir

hayatın gerçekçi kuralları

ve erkeklerin kendi hesapları var

yüreklerimizin anlamadığı-

Kapının ardından bekliyor

telaşlı bir adam

ikimizi de ısıtmadan

incecik çığlıklarımızı duymadan

içinde pişmanlıklar kaynıyor

seni bana kattığı akşamdan

-Seni seviyorum

Oysa babanı sevdiğimi sanmıştım yalnızca

DOKTOR ADAM DEDİ Kİ:

“Sigaranızı içene kadar biter!

         Merak etmeyiniz!”

      Seni seviyorum

      seni seviyorum

      seni..........

      Babanı......

“Anneciğim

Anneciğim

Anne”

(Kapılar, Cem Yayınevi, 1992)

MUSTAFA ZİYALAN 1959

KUMKAPILI TEYZEME

Teyzem yoksun artık

beyin (emekli demiryolcu, köstekli saati, tabakası, çakmağı

kahveye çıktığı, ev entarisi, “hanım” diye seslendiği)

yoktur artık

iğneardı yaşamının ölçülü uyaklı dizeleri

evin (denizin uzağında, demiryolunun eteklerinde

pencereleri sürgülü, sardunyalı

kapısına her kedinin yakıştığı)

yoktur artık

oturma odan (sedirlerinde çocukların koşturduğu

duvarında saatli maarif takvimi

artık dayanılmaz zamanını bildiğin bakıp bakıp)

yoktur artık teyzem yoksun artık

kim içecek Rum komşunla sabah çayını?

Kim bakacak o bacağı kırık tavuğa?

Kim tutacak gencecik ölenlerin yasını?

İstanbul’un ölümüydü biraz da ölümün.

Hep öyle anımsayacağım işte seni:

Sanki yoksun artık sanki hiç olmayacaksın

katılıvermişsin gibi derinleşen uykusuna ülkemin

tek bir tümceymiş gibi ömrümüz: Ölümlerden örülü.

(Dünle Yarın Arasında, Edebiyat Gazetesi Yayınları, 1990)

ÇİĞDEM SEZER 1960

RAHİME’YE GÜL DALI

      döl versin gökyüzü bahçemize

      yıldız yıldız oğullar Rahime

      ayışığından kızlar

bir güzel özleyelim analarımızı

kız oğlan kız zamanlarımızı Rahime

üzelim kendimizi üzülelim

daracık sokakta geniş hayaller

makinemiz singer; tıkır da tıkır

olmayan penceremize perde

biçelim Rahime, kaneviçe dantel

kasnakta kan biriktirsin iğne batmış parmaklar

iğne deliğinden geçip bahçeye inelim

çok söküldü dikişimiz Rahime

iplikte renk üzgün

bak güvercin uçtu uçacak

tel bağla kanadına; kısmetine uçmak düşsün

bütün uçmalar hızla düşmeyi

hatırlatıyor Rahime, incir ağacından

değil iki gözüm, hayatın tam ortasından

derin çok derin bir yerine kendinin

hızzzla ve tepe üstü

düşüyoruz çatısına evlerin

beni affetseydin ben de affederdim

uzağa kaçmış kendimi

bu bulaşıkları böyle dağğğ gibi

bırakıp gitmiş üstelik

bağır bağır bağırsam da Rahime

çıkmaz içimdeki

öyle yedi canlı bir kurak mevsim

çöl desen değil, işte kar fırtına vur vur vuruyor

bütün suyumu içti de susuzluğu dinmiyor

çok dikenli kaktüsün biri pervazda

çarpa çarpa camlara

kuşlar ölüyor Rahime

kaktüsün dikeni içimize değiyor

kuş ölüleriyle çıkıyoruz odalardan

tüyleri yumuşak öpülesi

kuş ölüleri Rahime, öyle yazalım;

        ölü kuşlar anısına

        bir kadın oturmuştu burada

kimbilir hangi pervazdan kaçmış

bir kuş uçsun uzağa, sevinelim

uçanda kuşlara malum olur Rahime

bir güzel annelerimizi özleyelim

çocuklar doğurmuştuk ya ayışığından

yıldızlardan kıpır kıpır çocuklar

onlar için bir gül dalı büyütelim

gitmekse gidelim Rahime, hayat hiç kimseyi

beklemiyor köşe başında, savrula savrula

bir rüzgâr olsun eteğimizde aşk

ateşi giyinelim

bir; ölü anneler için

iki; kız oğlan kız çocuklar

hayatla üç kez sevişelim Rahime

üçüncüde kızıl bir nehrin

saçlarını çözelim

(Kalbimin Kuzey Kapısı Trabzon, Heyamola Yayınları, 2010)

GELİN AĞIDI

hüznün fotoğrafı çekilmez

dile sığmaz çiğnenen göğsüm

kars kiliminde

sevincim bir gelin döşeğinde uyur

on dört yaşım/ saçım belime dek sırma

iki yorgan üç tencere çeyizim

başlığım iki kol trabzon burma

‘gelin girdin kefenle çık’

er sözü kulağımda küpe

kefen gibi taşıdım otuz küsur yıl

altı can doğurdum etimi ısırarak

üçü toprak üçü gurbet

zaman başucumda taş duvar

kuşlar uzak geçiyordu

.......... yorgundu

dağların has kokusuna saldım sesimi

örtünüp bilge suskunluğunu yılların

derindi/ koyuydu/ acıya benzer

bulanık bir su gibi içimde

çalkalanıp durdu

(Kanadı Atlas Kuşlar, Kerem Yayınları, 1991)

PERİHAN MAĞDEN 1960

MUTFAK KAZALARI

Düğmeleri çevir. Çevir hepsini.

ama o havlu temiz

Olsun.

Üstünde bahtsız bir prenses

Islat havluyu.

Bahtsız prenses ağlıyor

Boydan boya tık kapının altına.

Ne küçük bu mutfak

Nasıl sığdık yıllarca. Ben ve onlar yanyana

ben tokum. Çok sıkıldım.

Dün de. O gün de. Tatilde

Kızartma mevsimi. Turşu. Yağmurlar

Toz. Toz. Habirebezi

Alışveriş listesinde. Bu yoktu.

Hey prenses! İndirimden aldım

ya seni. Ama sevdim Allah için

Bir gün bile ütüsüz gezdirmedim.

Gözlerinde soğuk balıklar yüzüyor

“Tahtını yaptık ama bahtını” derken

Size yakışır anne.

O lafı hiç sevmedim. Daha bir sürü

laflarını da.

İşaret parmağımdaki yara sol elimin

büyüyor habire. Sıcak su

İyi gelmiyor. Farkındayım

Merdiven yükseliyor. Ben de merdivende.

Merdivengemim. Okyanusu diz de

salla boynumda

İyice soğur gibiyim.

Tırmanıyorum işte basamakları

Kollarım kararıyor. Gözlerim batıyor içime

Gaz merdivenim. Merdivenim gazdan.

Kaçak. Koçak. Koçan. Kaç. Kaç. Kaççç

Burdan. Dandan

(Divan’dan Günümüze Türk Kadın Şairler Antolojisi,
Mustafa Sever, Yön Yayıncılık, 1993)

KAÇTIĞIM İYİ AİLE EVLERİDİR

Kahve fincanındaki okyanuslarda yitik gemiyim

Sancak direğimde ölü bir kedinin sırıtkan gözleri

Ahçıbaşı, tayfa, kaptan; korkarım tek yolcu benim

Seyir defterimde uğramam gereken limanlar

-Hoşçakal artık gitmeliyim

Beynimde çamaşır iplerinin mandallanmış ağırlığı

Kaçtığım iyi aile evleridir

Beyaz masa örtüsünde gülüyor lekeler

Bilmem kaçıncı çorbanın boğan sıcaklığı

-Elinize sağlık, çok lezzetli

Kezzap yeşili tanımadık gözler

Trenle kaçıyorum hiç gitmediğim Hong Kong’tan

Yürüyen camda gördüğüm, bir gece ansızın duyduğum

Allı morlu bir hasret türküsü gibi uzuyor eller

-Acısından koyma mideme dokunuyor

öldürülen birmilyonsekizinci kızılderili gibi ağlama

                              kapımda

Paspasın altında anahtarı ellerimin

Sana yazmıyorum sana yazdığım mektubu

satırlar acıyı dokuyor kâğıdın beyazında

-Gözlüğümü versene iyi göremiyorum

Telefon sarısını yürütmüşler cebimden

Yarım kaldı mutluluk tablosu

Biliyorum sabah sabah boyamak zor denizi

Üç dörtlük sırıtıyor, dişlerinde gözleri

-Çok sıcak burası, gölgeye geçelim

Karasularımda ak bir balina

İpe dizmeliyim tüm mavileri

Darağacına çekip boğuyorum güneşi

Kanayan ellerim, üşüyen benim

-Kar yağsın avuçlarım ağlıyor.

(Divan’dan Günümüze Türk Kadın Şairler Antolojisi, Mustafa Sever,
Yön Yayıncılık, 1993)

AYDIN ŞİMŞEK 1960

FOTOĞRAF

Ayşe
: Tek kişilik zamanda kalakalmış
miş’li bir acı yüzünde, feodal ev
hükmü eski resimlerde

Ayşegül
: Buzdan kılıcını çekip kalbini parçalayan
inandığı bir sarı zaman aşk,
herkesin sesi ödünç duruyor aşkta.

Mehtap
: Yüzünde dilber ve kasımpatı
belli ki bahar
yüzü ölmek gibi sıradan bir sevgi.

Esra
: Kendini kendine tanımlamadıkça bu denizde
gurbet evin olur, aşklar ayrılığın
o henüz kendine soru tüm fotoğraflarında.

Emel
: Yollarını ikiye ayırmışlardı, ikisi de güz
ve içinden konuştukça kalabalık
teni yalnız, düşleri tersdüz.

Fatma
: Kapıyı çalınca sardunya sorduğu her şeyi biliyordun.
kalbindeki ince ırmak durmadan sevdiğini söylüyordu
sadece sevişmek için göze alınmıştı ayrılık.

Esin
: Güneşten gelmişti,
Denizi ve tuzu içerek, Ne güzel sevişiyordu
kalbi ve yalnızca kalbi.

Müberra
: Ayışığıydı kendine. Kendindeki karanlığı
anlatırdı bir hüzüne bulaşarak.
Unutulmuş ağaçların kollarında
ateşböceğiydi ve gecemavi.

Fotoğraf
: Gönüllü hüznümüzle
ölümün ilk haline bir dipnot.

(Susmalar Kitabı, Kum Yayınları, 2003)

ALİ BİÇER 1960

DAYAK

peder yıldızlı gecelerde

elinin nasırını bırakırdı annemin teninde

aysız gecelerin sabahında kan kustururdu

hepimiz bilirdik ki yine sevgilisiyle buluşmuş

annem üzerinde çiğ damlaları bulunan çiçeğin

sorumluluğu ve yeniden güneş görmenin coşkusuyla

unuturdu, daha doğrusu unutur gibi görünürdü

      dayak acısını

ve derdi ki babanız kurşunlanmazsa bir gün

koynu lale kokulu bir kadının yatağında

o bir çınar, yüzyıl yaşar, ayakta ölür

annem her banyodan sonra

tarçın kokulu saçlarını tarar

ortadan ayırırdı ikiye

selva’nın ortasından bir ırmak

beyaz köpüklerle dökülürdü alnına

kardeşlerimle

koşturur, öper neşelenirdik

bizimle beraber

      bir kez olsun öpmedi peder

ve daha otuzbeşinde o dağ gibi adamı eritti kanser

henüz bıyıkları terlememişti evlendirdik abimi

yok saydı çocukluğunu

karısıyla ne kanat açıp uçurtma oldu gökyüzünde

ne de başını göğsüne dayayıp

üstünde suyun coşkusunu yitiren

bir ırmak yatağı gibi

      inleyen kalbini dinledi

‘‘erkek adamdır’’ desinler diye

     ha babam dövdü karısını

ablam ki selvi boylu bir kara kız

gülü beğenmeyen nazlı bir nergiz

dağlara hep sevdalı kaldı

eniştem günde üç öğün dövdü onu

düşlerini karanlık kuyularda asılı bıraktı

çocuktum bütün bunları kazıdım kalbime

evlendiğimde karımı güneşim

      eşim

      ve yoldaşım bilip

tek bir fiske vurmamaya ant içtim

evlendim gök kuşağı bir kızla

ikinci evlilik yıldönümümüzde

karım rakı kadehine deniz suyu kattı

sabrımı tüketmeye bu yetti

tekmeledim kasıklarından

şimdi karısını dövmeyecek bir oğuldan önce

kocasına başkaldıracak bir kızım olsun istiyorum

–29 mayıs ’93–

(İnanç Aşk ve Düş, Nüjen Yayıncılık, 1995)

RÜŞTÜ YILDIRIM 1960

SOKAK, KADIN VE EMEK

Ahşap demir ve yaşlı kadın

on yıllar ötesinden izler taşır

sokağın başındaki evde

ahşap eski, demir eski kadın yaşlı

anılar ve emek taptaze

ne çok uğraşmıştı demirci ustası

tozlu karanlık atölyede

bütün hünerini akıtmıştı

demire örste

ahşap ev güzelleşsin diye...

Hiç düşünmemişti ama

şimdi bir cendere olmuş

pencerenin demirine verdiği emeği

esirgedikçe kadından

sokaktaki güzelliği

(En Güzel Meyve İçin, Kendi Yayını, 1999)

ZEYNEP UZUNBAY 1961

OYUN

                  anneme

çiçeğinim, küçücüğün, kınalı

saçlarımda uzar mı aşkın tel tel

göz kırpmamaca oynuyorum güneşle

arasındayım sıcak buğulu bacaklarının

çok değiştim kirli sarıyorum

yazmaca yanmaca oynuyor büyüyorum

yolu kesilen karınca telaşımdan tanırsın beni

saçlarımı sandığında uyuttuğun gün

enseme düşen gözyaşından

kürek kemiğimden kalçama doğru

ayakizlerimizi kapatmaca oynuyor kar

sivri dişli bir kara tarakla

savruluyor sessizliğim

portakal kabukları yapıştırayım alnına

ağrın diner belki uyursun

gittiğin gün

yeşil, kakmasız bir sandıkta

korkuyla uyanacak çocukluğum

(Sabahçı Su Kıyıları, Yön Yayıncılık, 1999)

YILMAZ ODABAŞI 1961

FERİDE

*

k(adın): feride,

uyruğun: dünya;

dinin yok, dilin var

ve sonrasını ben bilirim...

aynı yağmurlardan kaçarken bir saçağa düştük önce;

sonra gece, avluda bir kırık dal dursa üşürdü feride.

tarihini düşmedim, düşünmedim,

ama tenimiz tanışır önce

ve terimiz...

o benim avradım olur gecelerce, günlerce;

sonrasını... sonrasını ben bilirim...

*

geceye yağmur inerdi işte böyle sicim gibi, ipince...

giderek soğuyan dünyamıza kanat vururken kuşlar

ve hüzünle şaşırırken yolunu yitik yıldızlar,

feride, bir destan gibi yürürdü ömrünü

akmaya yarışırken sular...

*

sonra sular sulara, günler günlere vururdu ve hayat onu da,

beni de hem ne kötü vururdu; hayvan gibi vururdu hayat,

küfür gibi, namlu gibi vururdu.... sonra feride geceler boyu

uyurdu. İleride unutulmuş bir Allah kendini doyururdu

ve susunca feride, yeryüzü boğulurdu...

yeryüzü yüreğimdi biraz da, kururdu... kururdu...

/ben onu dilsiz ve dipsiz biçimlerden çaldım kimselere

                              kimselere bırakmam/

öpüşlere sararım, gidişlere sorarım

kimselere bırakmam!

feride başak kokar, esmer bir başak

gözlerini hep s(aklar) utanırken

sonrasını...

sonrasını ben bilirim.

(Feride, Cem Yayınları, 1990)

CAFER YILDIRIM 1961

BEDENLERİ HİÇBİR SINIRDAN 
TAŞMAYAN KADINLAR

bir aşkla başlamazdı

bir aşkla başlamayan

kadınlar da vardı yeryüzüne

sahiden mi sevmezlerdi

sahiden mi gülerler sahiden mi yürürlerdi

bakışları huzurdan huzursuzluğa benzerdi

nasıl yaşamışlarsa

öyle ölürlerdi eş dost arasında

yalnızlıkları düşmezdi dile

hiçbir sınırdan taşmazdı bedenleri

bedenleri hiçbir sınırdan taşmayan

kadınlar da vardı

(Kış Denizi)

BETÜL TARIMAN 1962

GÜZDÜŞÜM

her şey yerli yerinde

yerli yerinde şerbet kabı

vazoda çiçek

yüzgörümlüğü ablamın

başucumda

sık sık çalan saat

bayramla birlikte

özenle yerleştirilen

mendil cebe

kız alıp kız vermeler

su gibi ömrün olsun

pek de güzelmiş demeler

saraylı kadınlar konaklı kızlar

el sıkmalar el öpmeler

gece düşleri lamia hanımın

sonra eylül okul ve hüzün

çantada kalem silgi defter

mini mini boyalar

resimler silgiler

her gün inip çıktığım yokuş

rami’den aksaray’a

aksaray’dan beşiktaş’a

balıkçı Ferit

çımacı hasan

sevilen dosttan gelen mektup

karpuz sergisi hayri amcanın

nazi toplama kampının

fotoğrafları duvarda

her şey yerli yerinde

yerli yerinde

yüksük iğne iplik

perdede tülden bir kelebek

cansız sarı

süslü püslü terlikler

zıbınlar hırkalar yelekler

ve aklımdan neler geçtiğini

hiç anlamayan

hep çatık kaşlı büyükler

verilen sözler

(ki sonradan unutulan)

gizlice kapıyı açıp

ilk kaçışım evden

ilk aşk ilk heyecan

ev ve araba taksitleri sonra

ana okulu masrafları çocuğun

okunmuş sular adaklar dilekler

suya çözülen

çileler mamak’ta

şimdi hepsi gülümser gibidir sanki

ruhumun üşüyen göçebe coğrafyasında

(Yaklaşım, sayı 18, Ağustos 1996)

EVİÇİ

I

ev içi. kadın sormaz mevsimi. mühürlenmiş dili

eski bir nakkaş arar, kuşkusuz gezdirir kalbini

aynalarda tedirgin. çünkü içindeki beyazla

kırık bir ömrü onaracaktır fasılalarla.

II

ev içi aşkın “paydos saati”. yokluk, acı ya da

sis, evlerimiz teslim alınmış kulelerimiz “olmalı”

sığındıkça içinde kar zamanı, beni oraya bırakma.

aşk ten tene değinceye kadarmış.

tükeniş, tükeniş, tüke...

(Son Yeni Biçem, Aralık’97, Şiir Coğrafyası, 1998)

AKGÜN AKOVA 1962

SEVDİĞİM KADIN ADLARI GİBİ 17

      DUYGU

seni kimse anlamıyor Duygu

yıkandığın su, yürüdüğün yol, omuzunda gezinen melek

şemsiyende sayı saymayı öğrenen yağmur

sarmaşık gibi yüzüne sarılan ayna

seni kimse anlamıyor Duygu

binicisiz atlar, yeleli gece, elini altına soktuğun yastık

hep başkalarının sevdiği şarkıları çalan radyolar

kırmızı şarap gibi alnında gezinen ateş

seni kimse anlamıyor Duygu

denizdeki şişe, şişedeki mektup, mektuptaki söz

tuttuğun günlüğe düşen gölge

kuruttuğun çiçeklerden uçup giden koku

seni kimse anlamıyor Duygu

kırılan bardak, taşan süt, eteğine sıçrayan çamur

yorgunlukta başını dayadığın omuz

rüzgârın getirip pencerenin önüne bıraktığı kuştüyü

seni kimse anlamıyor Duygu

yıldırım aşkları, boşanma davaları, evine dönen yolcu

aşkını Portofino mu Mortofino mu, neyse işte öyle

bir yerlerde bulduğunu şarkısında anlatan adam

ve mırıldanan

yalnızca mırıldanan kalabalıklar

            kentin iç organlarında

seni kimse anlamıyor Duygu

yaşını başını aldığı halde neden teyze olmadığını

kimsenin bilmediği Güzin Abla

bilginin kurutulacak bir çamaşır olduğunu

            sanan okul

bir terliksi hayvan olduğunu

ve tek hücreli canlılar gibi

            bölünerek çoğaldığını sanan devlet

–seni kimse anlamıyor Duygu

ayın arkada kalan karanlık yüzü

aşkın sana bakan yaralı yüzü

ve kayarlarken dilek tuttuğun yıldızlar

“Birisi çıkıp

yalnızca

beni ben

olduğum için

sevsin

Tanrım!

Ama

geç olmadan,

olur mu?”

(Varlık Şiirleri Antolojisi, Haz: Enver Ercan, sayı 1121, Şubat 2001)

SABRİ KUŞKONMAZ 1962

AŞKI SÜRMELİ KADINLARDAN

I

aşkı sürgün etmeli kadınlardan

kurutmak için acının yatağını

kaldırmalı en eski tanışıklığı aradan

neşeyi sürgün etmeli gözlerden

ağacın kabuğunu soyar gibi fırdolayı

kurutmak için bahar sularının yolunu

aşkı susuz bırakmalı

sesi sürgün etmeli dillerden

iğdiş bir sessizlik içinde

kirlenmeli avcumuza yazılı

okunaksız buluşma adresleri

neşeyi sürgün etmeli sofralardan

ağacın kabuğunu soyar gibi fırdolayı

kurutmak için bahar sularının yolunu

aşkı susuz bırakmalı

gövdeyi sürgün etmeli kadınlardan

beden olarak neye yarar ki tek başına

neye yarar ki kabuksuz bir gövde

solup, kurumaya yazgılı geleceğinde.

kolları uzak tutmalı kadınlardan

ömürsüz aşkları kucaklayan

kapıları sürgün etmeli sözlerden

sirke gibi bir yalnızlıkla içlerinde

dönüşmeyip, dönüştüren sır küpünün sınırlarında

acılığı akmalı gövde aşktan boşalmalı

aşkı sürgün etmeli kadınlardan

oylumunda okunaksız yazgısıyla

dolaşmalı hınç diyarlarını

II

aşka itiraz su üstünde yazıdır

suları sürgün etmeli kadınlardan,

görmek için kuru yatakta mühürlü hükümleri,

telleri sürgün etmeli kadınlardan

çizmek için saçının gizini, gizli teni

dolaşık suları çözen bir akış için

ömrü dallarda biten taçyaprakları için

aşkı sürgün etmeli kadınlardan

yeter ki öğretenim olsun bir kadın

eteklerinde yaşımın küçülmesine razıyım

etekleri sürgün etmeli kadınlardan

sabırla tutuk elleri, gözleri

mayhoş kokuları, serseri dudakları

aşkı sürgün etmeli kadınlardan

silmek için yeryüzünden acının yarısını

aşkı sürgün etmeli kadınlardan

yeni bir dosya açmalı gazete kesiklerinden;

kesilen kol, yitik anne, yitik gökyüzü

çocuklar gözyaşı içerek büyüyecekler

büyüyecekler unutulmuş bir mayında bitinceye

doğumları kör etmeli ebeleri defne

yeni bir dosyaya “acılar” başlığıyla başlamalı

zamandan bir parça çalmak için

aşkı sürgün etmeli kadınlardan

(Paslı Hınçlar Ülkesi, Kora Yayınları, 2002)

TEVFİK TAŞ 1962

MATARA VE KALEM

Matara ve kalem taşıyorum hayatım

      Bir ömürlük

Bir ölümlük yollarda

Defterimde sislenen bahar göğünü siliyorum

      Kurum bağlar diye korkuyorum içimizde sis

Günlerdir yola bakıyorum

      Kimsesiz dağların sahibi bazen

Eski zaman mezarıyım kimi yerde

      Şenlikle ve korkuyla lokma götürülen

Gecenin elediği kuma bakıyorum

      Köklü taş çiçeklerine kenar kasabaların

Yol akrabalarımla ekmeği bölüyorum –Her öğün adını

      Bir işmar

      Bir süzülüş

Ekmek çocuk

      Su saydam. Esmer üzümler

      Kızmemesi, Çatalkara

Matara ve kalem taşıyorum hayatım

      Bütün bir evren için gözlerin

Gönlü kasaba köylülerle konuşuyorum

      Düşlerine benziyor yüzleri

Eskimiş taşların çevrelediği bahçelerde

      Renkli televizyon sohbetleri

      Siyah beyaz

O kadar siyaset ve ihanet

      Konuşan suskunluk

      O kadar

Düğünlerini, nakışlarını sorma

      Sormazdın bilirim sen de

Zor bulunup zorla yitirileni

      Duysaydın rüzgârın çevirdiği serzenişleri

Matara ve kalem taşıyorum

      Ellerin için

–Güpegündüz düş gören

Sakçagöz’den asker oğluna giden

      Nur Dağı’nca kıraç şu kadın için

Acar bir militan sosyalizmi söyler bu insanlara

      –Bilip de unutmuşlar o düşsel dünyayı

Trenlerin tarihini söylüyorum ben

      Zamanın yollarını 

Öykümüzü söylüyorum... Çaresiz, güzel

Matara ve kalem taşıyorum

      Toprak kayıyor ayaklarımın altından

Tersine gidiyor bulduğum sırlar

      Yabanıl duvarlar, ağaçlar, yaşmaklı sessizlikler

Tüneller, tüneller, kentler içinde

      Geriye dönmeyecek tanıktır yol, demişler

Akıyorum, yalnızım, bilmiyorum

Matara ve kalem hayatım

      Kentler utanmasın diye tarihinden

Kalbimin derisini soymuş onca soykırım

      Kentleriyle barışsın diyorum gene de tarih

Yalnız erkekler oturuyor bazı kompartımanlarda

      Kadınlar ayrı yerde

Daima bir fotoğrafçının önünde kadınlar

      –Hani hem utanan, hem görülmek isteyen–

Zuladan içiyor adamlar

      Küçük tüccar, köylü, seyyar kumarbaz

Sırlarını değiş tokuş ediyorlar, anılarını

      Fiyakalı biri inince, onun duruşunu giyiniyor

      Kalanlardan biri

Bilsinler istiyorum, nasıl kırılır

      Sımsıkı tutulmazsa bir söz

Sıkılırsa nasıl solar goncası günü gelmeden

“Şimdi anladım” diyor biri

“Şimdi anladım, sen neden yollardasın!”

(Günün Kapıları, Elma Yayınları, 2003)

ZEYNEP KURADA 1967

‘KIRIK’ KADINLAR

1

Ama ağlama artık.

Züleyha da ağlayacak...

Sakin göl ikindisinden

Geçip gitti

Akşamın bileziği

Ki kırık kadınların öyküsüydü

Alevi büyümeyen,

Unutkan, sahipsiz,

Uzaklarda...

Babamın anneme anlattığı kadar...

Günah orada duran mıydı

Geçtiğim, geçemediğim

Herkesteki kimsesizlik

Kimse sormadı bir daha...

Dikeninden süzülen gül kokusu battı

Yıkandı ağzım...

2

Gece aynı trenle geldi

Kıstırıldığı karanlıktan

Sarsıla sarsıla

Erken sabahların kenar semti

Erguvandı biraz...

Uçuşan çivit...

Nicedir hatırada olan...

Şimdi bu çoğul ıslık

Sakin ıssızlık

Susuyor..

Parmağınız değdikçe...

Adımın arasından kaç mevsim

Yakalanmak ister gibi

Cümlelere aldırmadan

Ben seni kendi alfabemle sevdim...

Ama ağlama artık..

Züleyha da ağlayacak...

(Akköy Dergisi, sayı 41, 2007)

ÖNDER KIZILKAYA 1963

BULGUR ZAMANI

         (Belleğimin tavan arasından çavuş’un
         tespih şakırtıları ve hapşırıkları gelir; toz içinde.)

Çavuş her zamanki yerinde oturur – köşede

hasır bir kürsünün üstünde

saçları biryantinli

bir gözü kör öbürü şaşı

oğlanlar dut taşlar

üç numara traşları

kaşlarının altında iki kedi yavrusu

kıçlarında iki yama gülümser

çeşmeden eve gider iki kız

başları eğik

çavuş’un önünden geçer

şişirir şalvarlarını kızların rüzgâr

çavuş’un kara şalvarının altında

kara kunduralar var

çavuş’un şalvarı sönmüş bir balon

kızların kovalarının altında su damlaları

kızların şalvarlarına düşmüş bir ateş

çavuş’un şalvarında küllenmiş bir kor

o kor ki

yansır çavuş’un o kör gözünden

kızların ayak bileklerine

tutuşur kızların paçaları

su damlaları söndürür tutuşan paçalarını

koşaradım gider kızlar

vurur naylon terlikleri çıplak tabanlarına

vurur tarihin kızılcık sopası

zamanın falakasına yatırılmış kızlara

çavuş’un kara kunduralarının ucunda

kıvrılıp uyur iki tembel güneş

düşer tespihi dirseğine

ve enfiye çeker çavuş

toz dolar kızların terliklerine

ayaklarındaki ter

çamur yapar o toz

kıvamında

ekmeklik hamur gibi bir çamur

ve küçük yıldız çiçekleri açar terliklerinde

kimse ayrımsayamaz

terliğin deseniymiş sanır herkes onları

kadınlar bulgur yapar bahçede

bulgur zamanı

karıncalar basar evlerini

bulgur zamanı

çekirdek kabukları

kurumuş yufka kırıntıları

bulgur taneleri

dut çekirdekleri

ve güneşi alıp giderler karıncalar

yerin altına

destancılar geçer sokaktan

bulgur zamanı

çavuş tespih çeker

gözleri gülmeye ve ağlamaya aynı uzaklıktadır

elleri bellerinde

dut taşlar oğlanlar

yürekleri ellerinde

ellerinde briket kırıkları çakıl taşları

kapıya çıkar kadınlar

tülbentleriyle kapatıp ağızlarını

destancılar geçer sokaktan

bağırları açık göbeklerine kadar

güneşten ve acıdan yanmış bağırları

destan satarlar

ince

ağlamaklı

ve içli bir sesle

gözlerini yere dikip o zaman

sarsıla sarsıla ağlar yeni gelin Gülendam

yüreğinin kıyısından üç kara karga kalkar

dibeğinin kıyısına bir serçe konar

yanmış yıkılmış bir aşkı anlatır

ve ağlatır kadınları

o acılı destanlar

kızlar kavrar saplarından kovalarını

koşaradım gider

ve yarım kova suyla varırlar evlerine

düşer tespihi dirseğine

ve çıkarıp tabakasını çavuş

bir çift kâğıtlı sarar

oğlanlar tozlu toprağın üstüne düşen

kara dutları yıkarlar çeşmenin yalağında

yıkarlar kara fellahları

biraz daha kararır çeşmenin yalağı

kadınlar koyunlarından 25 kuruş çıkarıp

destan alırlar

ağlamak istediklerinde sonra

uslu bir ilkokul çocuğuna okutmak için

(Üzülürsün Bir Zaman, Piya Kitaplığı, 1991)

EMEL İRTEM 1969

VEREĞEN

hiç de hayata ait değil kahkaha

annem demişti mukayyet ol ağzına

çok gülme çok konuşma çok görünme

yoksa seni vereğen sanırlar a kızım

insana önce hayâ lazım..

işte böyle dedi de ben kızdım

ne alaka diye

bazı şeyler değişmiyor birkaç ömürde

gülmenin de bir cezası var, mutlu olmanın

insan önce ağlamakla tanışıyor elbet

okyanuslar böyle doluyor, mağma böyle yakıyor

biraz namus ile heyecan ölüyor, rahatlıyoruz

biraz inanç ile ruhu doğrayıp biçiyoruz

hep bir ayar gerekiyor ama düğmesi yok dünyanın

bir de namaz niyaz, bir de solcular, bir de salaklar ve seks

işte hepsinin ortasında bir havuz

fıskıyesi hep bozuk olan...

gizli gizli mutlu olmayı öğrenmeliyim

fısıltıyla kahkaha atmayı

kimseler duymadan kimseler görmeden

yoksa vereğen sanırlar allah muhafaza

sonra dünyanın bu korkunç halini

anlamayan bir hain ve kim bilir daha neler...

(Mardin 2010 yazı)

HAYZ

Bir vazoda azarlanmış gül: Yaz

duruşu mağrurluğundan incelmiştir,

suretinden geçerek madamın

atlar ve kelebekler içinde yaz,

buharlaşıp gülden silinecektir,

ayazımda kalmıştır yaz; Gülpervaz

derim. Yahut yaprakları mevsimin,

dökülmeye başlar madama

o güzleri sever perdesiz yazın.

aslını gül yapmış gibidir.

necef taşları yer acıktıkça; Taşperdaz

derim. gül ekşir saçlarında madamın

pilaki ve tarçın kokusu içinde yaz

yazmaya başlar ve giderek güz olmaya

madamsa pastoral bir aşk zaten

resimlerde gençkızlığı kararır

sık sık tekrarlanır geçmiş; Şiirperdaz

derim. Dün beni öptü de madam

göğsünü yarıp vazodan döktü

ben, kan/ hayz derim.

O, virgülperdaz der, utanır, eğilir.

(S’imge, 2005, sayı 16)

TÜRKAN YEŞİLYURT 1967

ÖLDÜRME ÇAĞIM GELDİ

göbeğinden zımbalı sıfır

iki nüshayım suretim aslım kayıp

borca batak bilançoyum

kaç poşet panik her akşam kapı önünde

göl ölür yırtılır gök

özlem yıldırımı düşer kalbimin meşesine

sesinle doldururum içimdeki boşluğu

hayat arabasını taşır aheste

Fıtnat Hanım Nigâr Hanım Leyla Hanım

aç çağım aç çağım aç çağım

gömerim cesedimi ağzıma

kan bulaşır ağzıma ekmek götürürüm

gurbet treniyim yüküm ateş tuğlası

sılam şiir yalancı akasya

parçalanır gözyaşı şişem

ölü buzda ölü buzda ölü buzda

(Dün Kendimin Önünden Geçtim, Komşu Yayınları, İstanbul 2005)

MELEK ÖZLEM SEZER 1971

GEÇKİN KIZIN YAŞADIĞI EVDE: MENTEŞELER

Bir tohuma minnetin

Ömür alacağını söylerdi de annem

Kan sızardı alnımın sökük yerlerinden

Çocuğu piç olmanın hayaline sürükleyen

Nasıl bir sitemdi o, toy aklımın ağzından dökülen

“Babam neden her gece bizim evimize geliyor anne?”

Sahi ne kaldı bize, sığınmak için geride

Sobalı evler gibiydik her akşam o rutubette

Bütün odaları tartaklanmış bir yalnızlığa açılan

Keşke uğultu olsaydı kapı aralığındaki pustan

Üşüyüp koltuk altına sığınmış ellere ulaşan

Ey çocukluk betersin, ürkünçsün kimi zaman

Yirmi sekiz yaşında kadınlıktan ve

Bir kez daha anne olma ihtimalinden

Dişleriyle çapa yaptığı tarladan

Bir başak bile umarı kalmayan

Annemi taşlamaya ortak olmadığımızdan

Bize hain dedi hep halam

Sahiden de bilmem, boğazımda durur mu şimdi

Kanatarak akasyadan kadehlerde içtiğimiz akşam

Ve akşamın geceye dönerken o garip burkuluşu

Ama istemiyorum değil mi, öyleyse anlatamam

Her gece vahşi, sözleri anlaşılmaz bir feryat

Oğlunu zincire bağlayan komşunun kapısından

Çocuktum,

Ablamla sobalı ev kardeşleri için

Birbirine sığınmaya ayrılan

Tek kişilik çift yatakta

Çok güldüğümüzde, döverdi beni

Uykusu bölünen babam

Ve hâlâ çoktan çıkıp gitmiş olduğum odalarda

Kilit seslerini işitiyorum, ama hâlâ, işte hâlâ

Konuşulmayan bir ahlâkın bakışlardaki beyitleri

Küçük kız, kalçasında sokaktan kalan tırpan izleri

Çok bıyıklı adamlar, öğretmenler, okul muavinleri

Jilet kesikleri evin masumluğunu korumak için suskun

Amcalar bilir elbet, ben nasıl bir söyleme’den geldim

Bilir ve masumluk konuşmaz ev içlerinde Çerkesliğin

Hepsi: babamın bakkaldan umduğu saygı için

Ben ki, nedendir bilemeden

Yamaya illa da bir giysi uydurmakta ısrar ettim

Söylenmedim de, ama varsın yoksun hep işittim

Anca bir bakışa tutunmakla yükselen sarmaşık gözler

Yani elimden tutup beni karşıya geçirecek eller

Sararmış kitaplarında o bildik

      rutubet kokusunu sevdiğim erkekler

      genç değildiler.

(Komşuda Tuz Kalmamış)

Dİ’Lİ GELECEK ZAMAN

Annemin alnına el basıp yemin ettim

El falıma yazılsın dedim nasibim

Ben, annemin alnına çizgi olan yolları

Tersine gidecektim

Anneler cemre düşer

Çocuklarının rahmine

Gövdem gölgesine kazınmış gibi

Yazgısına ilendim

Ah ki bir telafi sınavına girebilsem

Kese kâğıtlarına yazılı tarihimin üzerinden

Elbet sek sek oynayarak geçecektim

İpek karası çizgiler dolandı ayağıma

Baktım, annemin saçları

Basmaya elvermedi içim

Ben anneme ışıklı bir hayat vermeyi

Hep çok özledim, hem süveydamda özledim

Keşke, keşke annemi bir kere de ben doğurabilseydim

Evlat olarak eksikliğimi, annesi olup ödeseydim

Belki hayat başka türlü bir şeydir desem

Yazgımı can ipliklerinden tutar çekerdim

İncecik ucuyla yorgun bir iğnenin

Ne ki onun geçmişinin bedelini

Geleceğimle ödedim

(Gökyumak)

BETİK

en yakın arkadaş halini

bir kurum olduğu için bıraktım

şimdi ruhun göçebeliğiyle özgür

köksüz dalların pervasızlığıyla rahat

ve gece oldu mu bir o kadar yalnızım

ardını bildim, bir kocaya evet demedim

ama hep sütsüz kaldı memelerim

alnı terleyen bir bebeğe benimdir deyip

avcumun çizgileriyle sevemedim

ve bazen güvenliği, yastığın ikili terini

yani işte ocağı her daim tüten bir evliliği de

saygıyla değil, ama hayalle, yenilgiyle istedim

şimdi ruhum illa da bulmaya yazgılı

dibe bucağa kaçışan, körebe kelimeleri

ne oyalanacak bir yer var yeterince

ne de konuşmadan durabilirim kendimle

ve öyle uzağa düştük ki sevgilimle

bir daha asla bir cümle olamayacağız belli ki

şimdi eşkıyalarca talan ediliyor bedeni

ruhu ona hükmedemeyecek kadar şaşkın

bedeni belki onu yeniden doğuracak bir rahim

esirgeyen, bağışlayan bir baba olabilirdi

ama çok vakit var, tanımıyor geçmişini

yani ki şaraba serpeceğim bir ışığım yok

yareni kalmayan tenim, okşayışlardan yana ıssız

yaşım desen hep kalçalarıma ekleniyor

ve karnım hep bomboş, tıpkı soğuk bir buse gibi

bir vakit arasından sözcükler kaçmasın diye

kenetlediğim dişlerden tel geçsin istiyor hekim

yinelenip durmak faydasız ya değirmenimde, söyle

telgrafın telleri, artık beni ona götürebilir mi?

yaşadığım yeri soracak olursan

ev derim, yani bir uyku hali

(Komşuda Tuz Kalmamış)

ŞEREF BİLSEL 1972

YALINAYAK

Denize uyup gidince erkekler

her kadın bir dağ buldu kendine

dağlara açıldı kadınlar.

Kim konuşabilir kendi yüreğiyle

çıplak ayaklarla yere basmadan

susmayı ve beklemeyi öğrenmeden

bir öğrenmek buldu kendine kadınlar.

Suyun su ile acının acıyla kapanışı

dağlanmış bir denizi görmeye indiler

küfürle tuzla salınan Karadeniz

yalağuz bir yataktı

bir yatak buldu kendine kadınlar

Yokluğa ve yollara inat

peştemallere sarılı sekiz kadın

çıplak ayaklarla şehre varınca

Tatoğlu Çeşmesi’nin başında durup

ayaklarını suya verdi...

Sepetlerinden çıkardıkları beyaz

yün çorapları giyip üzerine çarıklarını

geçirdiler. Yollara ve yokluğa inat

kadınlar pazarına doğru gittiler

bir pazar buldu kendine kadınlar

Biraz tereyağı biraz kara lahana indirip

tuz ve gazyağı aldı, peştemallere sarılı

kırmızılı sekiz kadın aynı çeşmenin başında

çarıklarını ve çoraplarını çıkarıp

sepetlerine yerleştirdi.

Bir kez olsun şikayet etmediler

oğulları ve kocaları ölene dek sustular

dağlar ve arkası görünmeyen ağrılar

onlarındı, kapının arkasında beklemekten

sapı çiçeklenmiş baltalar onlarındı...

Sekiz kadın dağlara doğru kayboldu

bir kaybolmak buldu kendine kadınlar

(Magmada Kış Mevsimi, Papirüs, 2003)

KARİN KARAKAŞLI 1972

GÜMÜŞ KADIN

Gümüş kadındım

Gecelerce uzundu saçlarım

Rivayet o ki, yüzüme ay vurunca

Çözülürmüş bin yıllık tılsımlar anında

Yıldızlar şahidimdir.

Gelin telinden, lame terlikten

Kem gözlere dökülen kurşundan

Antika yaka iğnesinden

Bilinirdim çokluk

Eskiciler şahidimdir.

Eskiydim ama dayanıklı değil

Nerde bende altının güngörmüşlüğü

Kalmamış kimselerde telkari sabrı

Kararınca, fırlatıldım köşelere

Çekmeceler şahidimdir.

(Benim Gönlüm Gümüş, Aras Yayıncılık, 2009)

EMEL GÜZ 1974

KADIN METRAJ

heykelin yazgısı dizlerine batan dünya

ses çıkacak yerbulur kendine

göğe bir şarkı kadına aşkmetre

günlerin kısalığı mahkumlara emeldir

heykelin duruşu adamı yoran adım

pay çıkacak yer bulur kendine

akla bir ömür kadına susmetre

yönlerin keşfi yıldızlara emeldir

heykelin teni tanrı’yı bağışlatan dokunuş

yürek çıkacak yer bulur kendine

toprağa bir damla kadına sırmetre

kırların sonsuzluğu bahçelere emeldir

heykelin karşılığı vitrini korkutan rüya

tohum çıkacak yer bulur kendine

gövdeye bir tesadüf kadına tenmetre

surların büyüklüğü yurtlara emeldir

(Ciddi Hayal, Mayıs Yayınları, 2000)

NEFİSE TUŞAYE KARATAŞ 1978

ETEKLERDEKİ SICAKLIK

Cehennemi andırıyor sıcak

Kadınlar dirençli

Başlarında kalın bir eşarp

Habire koparıyorlar bir şeyleri

Habire ekiyorlar bir şey

Çizgileşmiş alınlarıyla

Ayaklarında şalvar

Bir de eteklerinden çeken çocuklar var

Sıcak kor

Sıcak yakıcı

Kadınlar inançlı

Yemyeşil tarla düşlüyorlar

Büyük başaklı buğdaylar

Cenneti andırıyor olacak yarın

Kadınlar umutlu

Umut ki canlandırıyor onları

Yenilmiyorlar sıcağa

Takmıyorlar çizgileşmiş alınlarına

Sevgileri gün kadar gerçek

Habire koparıyorlar bir şeyleri

Habire ekiyorlar bir şey...

(Çık Su Yüzüne, 1999)

2. BÖLÜM

“KIZIM ÜRKEK, İÇLİ BİR KUŞTUR”

Fikret Demirağ’ın dizesinin ad olduğu bu bölümde; kentten ya da kırsal kesimden genç kız resimleri karşımıza çıkar. Kimi büyük bir kentteki dilenci kız, kimi bir tarlada düven süren tarım emekçisi genç kızdır. Özellikle yazgıları doğuştan belirlenen kuma, berdel, töre baskısı, eğitimsizlik, kör inançlarla baskılanan, yaşama hakları ellerinden alınan, kendi yaşamlarına son veren ya da intihara zorlanan kırsal alanlardaki kız çocuklarının, genç kızların konu edildiği şiirler yer almıştır. Bu bölümde örneklediğimiz şiirlerin dışında da şairler bu konuda şiirler yazmışlardır. Şair, kitap, şiir adı ya da dize alıntılarıyla bu şiirlerden de söz etmeye çalıştık.

Mehmet Emin Yurdakul, Ataol Behramoğlu’nun hazırladığı Son Yüzyıl Büyük Türk Şiiri Antolojisi 1’de yayımlanan Kibritçi Kız şiirinde hasta annesine ekmek götürmek için üç kutusu on paraya kibrit satan bir kız çocuğunu şu dizelerle anlatır:

“Biçâre kız her bir yerde gariptir;

Herkes onu: “piç” diyerek incitir;

Onun zayıf vücudunun üstüne

Bir kimsecik kanad gerip durmuyor;

Onun için hiçbir yürek vurmuyor;

Bugüne dek bilmemiş ki baba ne?...

Masumcuğu alçak görmek... bu neden?

...

Çalışıyor... Çalışmasın, ne yapsın?

Çalışmaktan başka yol yok ki sapsın.

Kendisiyçin çabalayan kimi var?

Kimi var ki bir ekmeği: “Al ye!...” der;

Bir şey veren ondan da bir şey ister...

Ah yoksulluk, ah babasız çocuklar!..”

Nâzım Hikmet İrfan Kızıma Mektub şiirinde seslendiği genç kız aracılığıyla, ilk gençlik dönemindeki genç kızların dönemsel özelliklerini ve sorunlarını konu eder... Sabahattin Âli, “Öksüz Kız Masalı” adlı şiirinde; üvey annesinin eziyet ettiği, soğuk bir kış günü elinde bakracıyla su almaya gönderdiği genç kızı anlatır. Ömer Bedrettin Uşaklı’nın Düven Sürene, Obanın Kızı şiirlerinde, şairin doğduğu coğrafya olan Ege bölgesinden kırsal kesim kızlarının yaşamları anlatılır.

Oktay Rifat birçok şiirinde kadınların, genç kızların yaşamlarını konu edinir. Şair, genç kızların yaşamlarını anlattığı şiirlerinde toplumsal, ekonomik sorunları da sezdirir. İki elinde su dolu iki kova çeşmeden su taşıyan Fadime Kız, yaşı on altıya basınca dul bir karının ipsiz oğlunu seven Genç Kız; “Sırtlarındaki odun demetinin/ urganı ellerinde/..../ iki büklüm iniyorlar dağdan/ Biri Hürmüz biri Şerif biri Zilha”; Yabandan Gelen Kız, Büyük Kız, Sofadaki Çıplak Kızlar, Bir Kız Çocuğu İçin şiirleri bunlardan bazılarıdır.

Melih Cevdet Anday, Gelinlik Kızın Ölümü şiirinde kıtlık, yoksulluk nedeniyle ölen kırsal kesimden bir gelinlik kızın gömülüşünü anlatır.

Gülten Akın, Kırmızı Karanfil kitabındaki Kör Aynadan İnce Kıza, Deli Kızın Türküsü I-II-III, Yalnız Kız, Küçük Kızlarla İhtiyar Sığınlar, Küçük Kızın Türküsü; Uzak Bir Kıyıda kitabındaki Yalnız Ölen Kızın Şiiri başlıklı şiirlerinde yaşamın farklı alanlarından genç kızların yaşamlarına tanıklık eder.

Mehmet Başaran, yaşamına son veren bir genç kızın, kendi kızının acısını Bir Koca Dünya Troya kitabındaki şiirlerinde dile getirir. Deniz’in Yüreği, Yaşamın Allıturnası bunlardan bazılarıdır.

Ali Yüce Havalı Meryem adlı kitabındaki Çoban Meryem adlı şiirinde bir genç kızın ağzından şu dizeleri yazar:

“Havalı Meryem havalı

Gel hele gel hele gel

Almış eline kavalı

Çal hele çal hele çal

Ben kimim ben

Yaralı Meryem’im ben

Hem analı hem babalı

Hem öksüz Meryem’im ben”

Aydın Hatipoğlu, Yalnız Karanfil Sokağı adlı kitabındaki İplik İplik Düş adlı şiirinde genç kız çeyizlerinden yola çıkarak onların düşlerini ve beklentilerini anlatır. Parmakları Gül Dalı şiirinde, “Doğayı eğirir kınalı eller/ Sağar renkleri doğadan”, “Kuşları dokur nakış nakış/ Düşleri dokur kaçamak bir bakış”, “Umarsız ceylan gözler/ Koparır hoyrat eller/ Meyvesini dalından” dizeleriyle kırsal kesimdeki genç kız yaşamlarına tanıklık edilir.

Ataol Behramoğlu Yaşadıklarımdan Öğrendiğim Bir Şey Var kitabındaki Bir Şehit Kızına şiirinde 12 Eylül döneminde gözaltına alındığında dövülerek öldürülen İlhan Erdost’un kızları Türküler ve Alaz’ın kimliğinde babaları öldürülen kızlara seslenir. Kızıma adlı şiirindeyse, onun kimliğinde gençlere yaşam içindeki duruşlarını belirlemesi konusunda şu dizeleri yazar: “Zulmün önünde değil/ Sevginin önünde eğil kızım.”

Sennur Sezer,“Konuştum/ susmak anamın diliydi” dizelerinin bir bölüme ad olduğu Akşam Haberleri’ndeki Yeniden Babaevinde şiirinde eğitimi yarıda kalan, okumasına izin verilmeyen, yazgısı başkaları tarafından belirlenen kız çocuklarına ses olur:

“Okuduğu yeter” demişler

“patlıcan biber kızartmayı öğrensin biraz da.”

Benim yarınımı konuşmuşlar

Komşuları babamla.”

Şair; Genç Kızlar, Aydın Kızın Aşk Türküsü adlı şiirlerinde de genç kız yaşamlarını ve duygularını dışa vurur.

Hidayet Karakuş Çeyiz şiirinin bir bölümünde genç kızları şu dizelerle tanımlar; “yürekleri kapalı çarşı/ mendilleri/ ve başörtüleri buluttan/ dokunsan ağlayacaklar.”

Gülsüm Cengiz, Eylül Deyişleri adlı kitabındaki Ak Yazmanın Ağıdı adlı şiirinde traktör kasasında tarlaya çalışmaya götürülürken geçirdikleri kaza sonucu yaşamlarını yitiren mevsimlik tarım işçisi genç kızları anlatır. Kızıma Lirikler adlı uzun şiirinde de kadınlık hallerini dile getirir.

Nejat Gacar, Anadolu mitolojisindeki bir söylenceden yola çıkarak yazdığı Daphne adlı şiirinde, kırda dolaşırken kendisini yakalamak isteyen Apollon’un elinden kurtulmak için defne ağacına dönüşen Daphne’nin hüzünlü öyküsünü dile getirir.

“Daphne

Çılgın bakire/ ağulu kızı mitlerin

Akikten süzülen ışıkla parlarken yüzü

Islak çıkmazlarında dolaşırdı sahilin

Tutup yazgısını elinden

Uzaklara yürürdü

Yalnızca düşlerin ulaşabileceği

Ertelenmiş aşklar gömütü/ ilahi bir arayıştı belki

Ya da kurumuş bir defne dalı

Sonsuzu güzelleyin

Güzelleyin zeytin çekirdeğine gizli yaşamı”

Güvenç Elman, Vardiyalı Hüzün adlı kitabındaki Gizli Kızlar şiirinde, “az gülerler aldırmayın yoktur sokakları/ gecikmiş bir çay saatidir çoğu kez yaşadıkları” dizeleriyle anlattığı; yaşamları baskılar, yasaklar altında geçen genç kızlardır.

Yaşar Miraç’ın Trabzonlu Delikanlı kitabındaki Fındık Toplayan Kızlar, Sırtlarında Odun Taşıyan Kızlar, Kız Fadime Türküsü, Bizim Yalının Kızları, Evde Kalmış Kızın Türküsü, Bir Kız Kaçırma Türküsü, Sana Benzeyen Kızlar adlı şiirlerinde de pek çok şiirinde olduğu gibi doğup büyüdüğü Karadeniz coğrafyasından yaşam görüntüleri ve söyleyiş özellikleri çıkar karşımıza.

İdris Atmaca, Seyir adlı kitabında, Öner Yağcı’nın Kardelen adlı yapıtındaki Gülcan karakterinden yola çıkarak yazdığı Can Kız Gülcan Kız adlı şiirinde, babasından uzakta büyüyen kızın hüzünlü öyküsünü anlatır.

Leyla Şahin, Kırlangıç Yıldızı kitabındaki Aslıhan şiirinde kızına şu dizelerle seslenir:

“ben sana reyhan demem

yaprak döker dal olursun

ben sana aslı demem

kerem gider lal olursun.

ben sana balam derim

canımın içinde bir özgecan olursun.”

Turgay Fişekçi, Yitik Bahar kitabındaki Nişanlı Kızın Ağıdı şiirinde, toplumsal olaylar sonucunda sevdiklerini yitiren genç kızlara ses olur. Yaşamın farklı alanlarından genç kızlara ilişkin duygu ve düşünceleriniyse şu dizelerle dile getirir. “liselilerin, oyuncuların/ sahnelerin, alanların, hayatın kızları, / en çok sizi severim/.../ en çok sizi seviyorum/ Tıp Fakülteli, Teknik Üniversiteli kızlar/ yüzünüze bakınca farkınız yok/ deniz kenarında midye kabuklarıyla oynayan çocuktan.”

Haydar Ergülen, Karşılığını Bulamamış Sorular kitabındaki Gelin şiirinde kadın erkek ilişkisini şu dizelerle yorumlar:

“gelinin yüreği karbeyaz kanaviçe

güvey hazreti Hamza suretinde

birazdan güreşe soyunacak

yüzü olmayan bu dilsizin üstünde.”

Mehmet Çetin’in Rüzgâr ve Gül İklimi kitabındaki Menekşe Kız şiirinde acılı bir coğrafyada doğup yaşamaya çalışan bir genç kız resmi çıkar karşımıza.

“ve kaç çığlık kesişirken o çocuk kalbinde

menekşe rengi hüzün dağlarken gözlerini

ömrü direnmenin anlamı ve kardeleni

annesinin nazlısı, ağlarsın

görenler, mayın tarlasına bırakıp sesini

menekşe kız ırmak ırmak çağladı derler”

NABİZADE NÂZIM 1862-1893

KÜÇÜK HİZMETÇİ KIZ

Kollarım koptu ah!.. Bittim aman

Su değil sanki kurşun, illallah!

Dizlerimde bırakmadı derman

Evimiz de uzak ne yapmalı ah!

“Çamaşır var” diye bugün erken,

Kocaman bir kazan hazırlandı.

Ağlasam çok mu şimdi öfkemden,

Küçücük ellerim nasırlandı!

Atayım yengeye kaçıp gideyim

Beni gayet sever o, eşfaktır

Haydi birkaç gün ihtifa edeyim,

Yine lakin dayak muhakkaktır.

(Heves Ettim, Yaşamı Sanatı Yapıtları, Engin Yayıncılık, 1997)

SÜLEYMAN NESİP 1866-1917

DİLENCİ KIZ

Kış ortasıydı.. hava pek soğuktu, yerlerde

Bir arşını mütecâvizdi gaalibâ karlar;

Soğuktu, hatıra geldikçe ellerim sızlar

O kış, evet o şitâ-yî sefâlet-âverde

Sokakta dondu sanırdım kanım burûdetten;

Soğuk soğuk cigerimden geçerdi bâğd-ı vezân!

Yolumda her kimi görsem benim gibi nâlân

Olurdu titreyerek serdî-yî tabîatten.

Bir akşam üstü... bütün donmuş ortalık, herkes

Telâş ile müteveccihti kendi hânesine,

Elinde bir yiyecek naklederdi lânesine.

Erişti gûşuma pek ince, pek küçük bir ses:

O karlar üstüne düşmüştü bir zavallı melek,

Morarmış ağzı ile derdi: “Bir dilim ekmek!”

–1896–

(Son Yüzyıl Büyük Türk Şiiri Antolojisi 1-2, Ataol Behramoğlu, Sosyal Yayınlar, 2001)

TEVFİK FİKRET 1867-1915

BİR KIZ MEKTEBİ İÇİN

                  –Kızlarını okutmayan millet,

                  Oğullarını manevi öksüzlüğe mahkûm

                  Etmiş demektir; hüsranına ağlasın!–

Osmanlılar! Asırların gelişmesine yabancı

Kalmak, düşüşe doğru eğilmektir; yükselme

İrfansız olmuyor. Medeniyet ki en büyük

Bir gayedir, o gayeye koşmak ve önce

Millette kabiliyeti geliştirmek için asil,

Verimli bir çaba ile hayatın beşiği,

Kurtuluşun beşiği olan ana kucağı

Donatılmak ister... Evet, anaların bağrı,

Uygarlığın kutsal bahçesidir! En geri

En aciz, en bahtsız millet, kadınlığı

Cehalete kardeş edendir!

      Verin, verin,

Kalbin cömertliğin, hele ilmin yarattığı

Her şeyde kızların, bu aziz çiçeklerin

      Bir hakkı var... Verin!

(Tevfik Fikret Rübab-ı Şikeste –Kırık Saz– Bütün Şiirleri 2, hazırlayan ve bugünün diliyle Asım Bezirci)                        

KAĞIZMANLI HIFZI 1893-1918

SEFİL BAYKUŞ NE GEZERSİN BU YERDE

Sefil baykuş ne gezersin bu yerde

Yok mudur vatanın illerin hani

Küsmüş müsün selamımı almadın

Şeyda bülbül şirin dillerin hani

Ecel tuzağını açamaz mısın

Açıp da içinden kaçamaz mısın

Azad eyleseler uçamaz mısın

Kırık mı kanadın kolların hani

Bir kuzu koyundan ayrı ki durdu

Yemez mi dağların kuşuyla kurdu

Katardan ayrıldın şahin mi vurdu

Turnam teleklerin tellerin hani

Aç mısın yok mudur ekmeğin aşın

Odan ne karanlık yok mu ataşın

Hanidir güveyin hani yoldaşın

Hani kapın bacan yolların hani

Kara yerde mor menevşe biter mi

Yaz baharda ishak kuşu öter mi

Bahçede alışan çölde yatar mı

Uyan garip bülbül güllerin hani

Orda yorgan döşek yastık var mıdır

Bu geniş dünyada yerin dar mıdır

Dalın tahta duvar önün yar mıdır

Yeşil başlı sunam göllerin hani

Körpe maral idin dağlarımızda

Dolanırdın sol ve sağlarımızda

Taze fidan idin bağlarımızda

Felek mi budadı dalların hani

Düğününde acı şerbet içildi

Gelinlik esvabın dar mı biçildi

İlikle düğmeni göğsün açıldı

N’oldu kemer-beste bellerin hani

Alışmış kaşların var mı kınası

Ala idi gözlerinin binası

Kocaldın mı on beş yılın Sona’sı

Yok mudur takatın hallerin hani

Emmim kızı aç kapıyı gireyim

Hasta mısın halin hatır’ın sorayım

Susuz değil misin bir su vereyim

Çaylarda çalkalanan sellerin hani

Civan da canına böyle kıyar mı

Hasta başın taş yastığa koyar mı

Ergen kıza beyaz bezler uyar mı

Al giy allı balam şalların hani

Her gelip geçtikçe sela vereyim

Nişangâh taşına yüzün süreyim

Kaldır nikabını yüzün göreyim

Ne çok sararmışsın halların hani

Yatarsın gaflette gamsız kaygusuz

Ninni balam ninni kalma uykusuz

Hem garip hem çıplak hem aç hem susuz

Felek fukarası malların hani

Daha seyrangâha çıkamaz mısın

Çıkıp da dağlara bakamaz mısın

Kaldırsam ayağa kalkamaz mısın

Ver bana tutayım ellerin hani

Sen de Hıfzı gibi tezden uyandın

Uyandın da taş yastığa dayandın

Aslı Han’ım gibi kavruldun yandın

Yeller mi savurdu küllerin hani

(Türk Halk Şiiri Antolojisi 2, Haz: Asım Bezirci, Say Yayınları, 1993)

ÖMER BEDRETTİN UŞAKLI 1904-1946

DÜVEN SÜRENE

Yanından hasretle geçerken erler,

Ne hoş süzülüyor sürdüğün düven!..

Adıma “bir kara yazılı” derler;

Bahtıma güvenme, gönlüme güven!..

Dönen bir cihansın harman yerinde,

Benzerin bulunmaz yar mahşerinde;

Akşamın gölgesi var gözlerinde,

Bilsen ne bahtiyar, kız seni seven!..

–Uşak, 1924–

(Milli Mecmua, Nr: 46)

TAHTACI GÜZELLERİ

Güneşi baltaların

Ucunda taşıyarak,

Buradan daha çok uzak

Bir ormana gidiyor

Tahtacı güzelleri...

Yemyeşil ormanların

Baş tacı güzelleri

Kırmızı, al, yeşil, mor

Fistanları rüzgârın

Elinde birer bayrak;

Gür, siyah saçlar, gümüş

Paralarla karışık;

Omuzlara dökülmüş;

Çam kokusuyla dolu

Taşkın göğüsler açık...

Türkülerle gidiyor

Tahtacı güzelleri...

Kırmızı, al, yeşil, mor

Fistanları rüzgârın

Elinde birer bayrak

Semiz katırlarıyla

Yapraklara basarak

Ormanlardan ormana,

Türkülerle gidiyor

Tahtacı güzelleri..

Yemyeşil ormanların

Baş tacı güzelleri...      

(Son Yüzyıl Büyük Türk Şiiri Antolojisi 1-2, Haz: Ataol Behramoğlu,
Sosyal Yayınlar, 2001)

SABAHATTİN ÂLİ 1907-1948

KIZKAÇIRAN

Dağlar dik, çeşmeler kuru,

Yârimin benzi çok sarı;

Ölü var, dönülmez geri;

Yürü yağız atım, yürü...

Dağlar geçilmiyor kardan;

Aman yok candarmalardan.

Ayrılamadım bu yârdan;

Yürü yağız atım, yürü...

Yârim bu gece yoruldu,

Kaçırdığıma darıldı;

Bak, daha sıkı sarıldı;

Yürü yağız atım, yürü...

Nasıl titriyor korkudan:

Kaldırdım onu uykudan;

Sesler geliyor doğudan;

Yürü yağız atım, yürü...

Peşime düştü takipler,

Boynumu bekliyor ipler;

Zeybekler seni ayıplar;

Yürü yağız atım, yürü...

–16 Ağustos 1932, İstanbul–

(Öyküler, Şiirler ve Oyun, Yapı Kredi Yayınları, 2009)

RIFAT ILGAZ 1911-1993

BESLEME

Daha kapının önünde

neyin varsa çıkardılar sırtından,

kökünden kazıdılar saçlarını.

Fatma girdin evin hamamına

Bahtiyar çıktın.

Yatmadı dilin kolay kolay,

ikide bir “efendim” demesine.

Zor geldi, karşılarında dikilmek,

yürümek, istedikleri gibi.

Sağdı beyefendi o günlerde,

yatağa yeni düşmüştü;

iki yıl sen temizledin altını

ördeğini sen döktün.

İyi adammış gitti zamanında

Ne çekti, ne çektirdi.

Daha ertesi gün,

yatağın altındaki çekmecenin,

düğümlendi anahtarı

hanımın ipek mendiline.

Sokak üstüne taşındı pirinç karyola,

sen alt kata indin.

Huyların bozulmasın diye,

Ne alışverişe çıkarıldın,

Ne de gönderildin okula.

Üzerinde kaldı mutfak işleri,

bulaşığına kadar.

Vücut sağ olunca,

iş midir muşambaları silmek,

hanımın dizlerini sıvazlamak,

çıkıp üstüne

kulunçlarını ezmek akşamları?

En hoşuna giden şey,

taşımaktı siyah kılıflı şemsiyesini,

üç adım gerisinden.

Bakarak kalın kürküne

Ve hantal bacaklarındaki çizmelere,

yol boyunca düşünürdün

soğukluğunu bu memleketin.

Gel zaman git zaman,

uzadı beline kadar saçların

yanakların kızardı,

hanımın eskileri yakıştı boyuna

gelinlik kız oluverdin.

Tahsildarın annesi oldu

ilk dünürlüğe gelen;

yüz bulamadı...

Bir emekliydi ikinci isteklin,

herhalde duymuş olacak

oturaktaki hünerlerini...

Yirmi beşe yükselince yaşın

çıktı karşına Siirtli mahalle bekçisi,

aracı koymadan;

küplere bindi hanımın.

Evde kalacak değilsin ya,

Gidersin bir uygununa vaktin gelince.

Şekerci Sokağındaki cumbalı ev

nikahta senin üzerinedir,

dayarsın, döşersin istediğin gibi,

ne güne duruyor halılar, yüklükte?

Daha parmak kadar çocuksun,

ev işlerinde gerisin biraz,

noksanın var kolada, ütüde.

Şimdilik bir sözünü iki etme hanımının,

ayrılma dizinin dibinden,

otur kızım otur,

bahtın açılsın!

–1943–

(Bütün Şiirleri, Sınıf, Çınar Yayınları, 2010)

BEDRİ RAHMİ EYÜBOĞLU 1913-1975

KÖRPE GELİN

Bizim Mernuş var ya deli Mernuş

Anası Mernuş’u on üçünde doğurmuş

Aslan minik ana

Allem etmiş kalem etmiş

Doğurmuş doğurmasına

Ama küçük bir şeyi unutmuş

Minik ananın henüz memeleri yokmuş

İster alın yazısına küs ister bahta

Minik ananın bağrı dümdüz yamyassı tahta mı tahta

Meme yerine bir çift pembe benek

Silinmiş bir çift yelek düğmesi

Belli belirsiz bir çift dudak

Ha varmış ha yokmuş bir çift nokta

Mernuş bebek meleşir perişan boşlukta

Mernuş bebekte ateş alev bir çift dudak

Bir uç minik bir uç arar tutunacak

Acemi dudakları Mernuş bebeğin

İlk önce öpe öpe aranır sütü

Sonra yalvarır

Sonra mosmor kesilir kızar kızarır

Zehir zemberek bir testere

Ateşten alevden bir ustura

Bir çift belalı bıçak

Minik anayı kesip doğrayacak

İster alın yazısına küs

İster bahta

Minik ananınki göğüs değil dümdüz tahta

Bir avazı yerde körpe gelinin

Bir avazı gökte

Acıdan

Kahırdan

Utançtan delirecek

Eline bir bıçak verseler

Süt çıksın diye bağrına saplayacak

Sağdan öğütler yağar soldan bir sürü öğüt

Ama Mernuş bebeğin öğüt möğüt umurunda mı

Mernuş bebeğe süt lazım süt

Ilık, baldan tatlı, binbir kanatlı ana südü

Mernuş bebek kan ter içinde perişan

Körpe gelin acıdan sızıdan dilim dilim

Sen ana sütüne hasret gideceksin körpe gülüm

Bakmış ki işler sarpa sarıyor Mernuş peder

Alır başını yollara düşer

Gelsin hacılar gitsin hocalar

Nihayet torba sakal çilli çakal

Bir ermiş: Hacı Rezilettin

Çare bulmuş

Şöyle buyurmuş

Henüz doğmuş iki enik bulacaksın

Gözleri açılmamış ola

Zinhar ana köpek onları emzirmeye

Enikler 24 saat aç tutula

Sonra aç kurt gibi iki enik

Körpe gelinin bağrına atıla

Öylesine saldıracak ki aç enikler

Öylesine emecekler ki körpe gelini

İki dolgun gül tomurcuğu gibi

Memeler uzatsınlar uçlarını

Aklı yatmış bu işe Mernuş pederin

Kendileri en büyük medreseden mezun

Ünlü bir kadı bir hâkim ulemadan

Ne de olsa bir

İnsan yavrusundan

Daha hırsla daha büyük bir iştahla

Emer hayvan

İnsan dediğin ne de olsa

Mektep medrese görmüş

Efendi bir hayvan

Salmışlar aç susuz enikleri

Körpe gelinin bağrına

Enikler inler

Körpe gelin kudurur

Mernuş bebek meler

Birkaç saat sonra süt yerine

Kan içinde memeler

Meme ucu yerine bir çift kızıl yara

Bir çift çukur

Bir çift cehennem

İlk önce eniklerin munzurunda iki damla süt

Sonra birkaç damla kan

Daha sonra adıyla sanıyla kangren

Olmuş olan

Komaya girer körpe gelin

On gün sonra hesabı tamam.

Dostlar ben daha 40 yıl yaşasam

Böyle bir şey uyduramam

Bunu bana Mernuş bebeğin teyzesi anlattı

Körpe gelin ölünce Mernuş’u emzirip büyüten

Bu bir masal değil bayanlar baylar

Bu olay böylece olup bitmiş

Şimdi nerde bir çift meme görse bizim Mernuş

Deli divane olurmuş

Kusuruna bakmayın sayın bayanlar

Mernuş kulunuza olanlar olmuş.

(Bütün Şiirleri, Bigüzel, Dol Karabakır Dol,
İş Bankası Kültür Yayınları, 2006)

OKTAY RİFAT 1914-1988

FADİME KIZ

İki elinde su dolu iki kova

Bahçe dibi serviye doğru

Fadime kız geliyordu

Anası çamaşırları yumuş

Çitin üstüne seriyordu

Ağası çömelmiş duvar dibine

Çenesi dizlerine dayalı

Tütün içiyor.

(Bütün Şiirleri 1, Yapı Kredi Yayınları, 2010)

KIZLAR

Sırtlarındaki odun demetinin

Urganı ellerinde

Peşlerinde çam kokusu

Tokuşurken tomur meme

İki büklüm iniyorlar dağdan

Biri Hürmüz biri Şerif biri Zilha

Köhne çarık yarık taban

Ha gülüm ha.

(Bütün Şiirleri 1, Yapı Kredi Yayınları, 2010)

MELİH CEVDET ANDAY 1915-2002

GELİNLİK KIZIN ÖLÜMÜ

Sala verilirken kalktık kahveden,

Cumaydı, yılın en beklemiş günü,

Yemeni gibi üstünde tabutun,

Gölge veren ağaçsız bir gökyüzü.

Kızın babası yanımızda, boyu uzun,

Zayıf, ağzında mırıltılar.

On köylü, iki subay, bir tezkereci er,

Sıralandık ahşap mescidin avlusunda,

Namaz kılmadı adam, ağlamıyordu da,

Alnı bir uzun sabrın kabaran gelgiti,

Sürgün duvarı bekleyişin,

Dünyaya çok yakın bir gece gibi.

Aldık cenazeyi sarsmadan, iğreti

Ve hafif, gözlerimiz yerde,

Kayıp bir tayın izini süreriz sanki.

Kapılarda başları çatkılı kadınlar

Sallanıyorlardı sisli giysilerinde

Yüklüğe saklanmış çevreler gibi soluk,

Bölünmüş gibi yılın en katı ekmeği

İmece sofrasında hıçkırığın,

Kim bilir kaç ölümden kalma saçı gibi.

Susmuştu çekirgelerin kabuğu,

Toprak kumruları güneşin,

Ve köpeklerin yediği kemiksiz sabah,

Susmuştu göğün sarnıcı, boş.

Cemaat yürüyordu kaplumbağa gibi,

Mezarlığa doğru yüzyıldan,

Sarısabırların yanından, acelesiz.

Ayrık otu yolmaya gidiyor sanırsın.

Davul vurmaya, ay tutulmuş,

Tarladaki yarılmış toprağı görmeye,

Susuzluğun kirli rengini, ayıbını,

Dağa taşa vurmuş açlığı.

Dayanan dayanır, yağsız bulgurlar ve ahlat,

Gençleri alır ölüm ilk ağızda,

Sabah yıldızının uğrağı.

Böğürtlensiz mezarlığa vardığımızda,

Bir melek lale sümbül dikiyordu,

Lalelerden birini aldı adam,

Girdi kızının mezarına,

Sarıldı, öptü, bıraktı laleyi sonra,

Kefenin üstüne, uykusuz.

Yedi çocuğu gömülüymüş, söylediler,

Bizi aç bırakan bu toprak

Açlıktan ölenlerle beslenir, dediler.

Dönüşün bir kişi omuzladı tabutu,

Toz toprak içinde vardık kahveye,

Yaşlı adam doğru çeşmeye gitti,

Elini yüzünü yıkadı konuşarak

Kendi kendine, duasız, bir tanrı gibi.

(Sözcükler, Toplu Şiirler, Everest Yayınları, 2008)

OĞUZ TANSEL 1915-1994

YÖRÜK KIZI

Çaresizlik, Göktepe’den yola vurmuş:

Korku gözlerinde gelir, yükü sırtında.

Saçları dağ, elleri kekik kokar:

Sakız satar, bulgurla, unla.

İki büklüm, yumula yumula yollarda:

Geç kalmış göçmen kuş misali.

Tavşan yüreklim, dualar boş.

Uzanmaz yere göklerin eli.

Yaylada aşk var ekmek yok.

Gözümde dağlar, aklımda Mayku.

Uuyy anam, bitip tükenmez çile

Korkarım, yol keser elin soysuzu.

Yörük kızı uyanık rüya görür:

“Kızlarpınarı”nın köpüklü suyu

Öpünce kanlı ayaklarını,

Akıp gider açlığı, yorgunluğu.

Esmerin elleri dermiş kök, kök.

-Bulgurla unla sakız var.

Dağlar, sabrınızı kırıverin,

Gürül gürül gücünüz çağlar.

(Mutluluk Peşinde Toplu Şiirler, Evrensel Basım Yayın, 2005)

NAHİT ULVİ AKGÜN 1918-1996

SATICI KIZLAR

Hani o satıcı kızlar

O kenar mahalle gülleri

Uslarında neler mi neler

Ne söyler tatlı dilleri

Duruşları yapma dal

Alıcılara bu incelik

Yüzlerinde eğreti gülüş

Yürekleri delik deşik

Türlü giysiyle salınırlar

Çoğunun satışadır işlevi

Acıyla soyunurlar gülerek

İçlerinde umutsuz bir sevi

İş başındalar sabah sabah

Gözlerinde geceden düşler

Gün boyu sürüp gidecek bu

Sonra içten içe direnişler

(Türk Dili Dergisi, Mayıs 1979, sayı 332)

KÜÇÜK HANIMLAR

Faytona binmiş küçük hanımlar

O ne gülüş o ne kahkaha

Fayton geçer çarşı içinden

Kunduracı bakkal çıkar kapıya

Küçük hanımların boyalı dudakları

O ne eda o ne çalım

Durur bakar işçi kızlar

Dağılma vakti fabrikaların

Faytona binmiş küçük hanımlar

Atmışlar bacak bacak üstüne

O ne baylanlık o ne çapkınlık

Durur durur bakar delikanlılar

(S’imge Mart-Nisan 2005, Sayı 16)

MEHMET BAŞARAN 1926

ALLI TURNASI YAŞAMIN

Yokluğunun upuzun kışından sonra

Birden o ayçiçeği çıktı karşımıza

Toprağa sarı ışıklar saçan

Ellerin mi bu gömgök yapraklar

Sen misin usul usul kımıldanan

Şaşkına döndük kavuşmuş gibi

Sanki yüzümüzde soluğun

“Kızım” dedi anan, “bu benim kızım”

Ürpererek dokunduk baş ucundaki taşa

Büyülü bir ses misin Orpheus’tan

Yakıcı özlemiyle sonsuzluğun

Kucakladık kırları seninle

Yaşamın allı turnası

Ne değin uzaklarda da olsan

Çık gel yüreğimize ilkyazla

(Koca Bir Troya Dünya, Çınar Yayınları, 1997)

HAKKI ÖZKAN 1926-1999

GÜLCÜ KIZ

Güllerin arasında oturmuş, gül satıyor.

Gülden farkı yok gülcü kızın.

Gülleri bırakıp kendini sunsa...

Ne dikenlerin kanatacağını düşünürüm,

ne de kuruyup döküleceğinin valla billa.

Tümünü alırım, nesi var nesi yoksa.

Gül koklarım gül ömür boyunca.

TADI MI OLUR, DİKENİ, KANI- ACISI OLMAYINCA SEVDANIN.

BELKİ DE HAYATIN TADI TUZU BURDA!

GÜLCÜ KIZ GÜL KOKUSU BURNUMDA!

(Önce Sevgi, Yeni Pan Yayın, İstanbul, 1991)

BERİN TAŞAN 1928

DİLEK İÇİN AĞIT

Çiçekli bir yorgan üstünde

Taze yapraklı bir dal gibi

Çocuksu, sevecen elin

Serum şişeleri

Sondalar için

Ne kadar incecik,

Ne kadar erken!

Açılan her kapı

Sabaha karşı çalan telefon

Küçükyalı, Sinop, Göztepe

En mavi deniz

En kırmızı gül

Kitabın arasındaki yaprak

Annenin kesip sakladığı

Papatya sarısı saçların

Fotoğraflar, fotoğraflar

Birinde omzumdan tutuyorsun

Saçların ortadan ayrılıp örülmüş

İlkokula başladığın günler,

Ayakta bir bilge gibi

Bir yerlere bakıyorsun.

Birisi deniz kıyısında çekilmiş

Doğa, yaşına basmamış henüz

Türkay’ın kucağında gülüyor.

Mutluluktan

Denize koşuyorsun.

Küçükyalı’da

Denize bakan bir odada

Bir mayıs bahar bayramında geldin

Ondan emeğe saygın

Çiçekler gibi açması gözlerinin.

Yoğun bakım odasından

Aralık ayının on dokuzunda

Yağmurlarla gittin.

–Dilek Taşan Öktem, 1 Mayıs 1963, 19 Aralık 1995–

(Şahdamarından, Seçilmiş Şiirler, Toplum Yayınevi, 2001)

CEMAL SÜREYA 1931-1990

KÜÇÜK ANNE

Küçük anne, kelepir kız,

Bir şey söyle bana,

Bana bir laf et ki binlerce,

Onbinlerce görüntü anlatamasın.

Genceli Nizami’nin dediği gibi

Taşı onunla yıkasalar

Üzerinde akik biter,

Bakışların ki..

İkinci bir parıltı var senin bakışlarında

Keşke yalnız bunun için sevseydim seni.

(Sevda Sözleri, Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2011)

TEKİN GÖNENÇ 1933

ÇOCUK ANNELER

yarı dalgın soyunup

avuntunun beyaz çarşaflarına

yıldızlar serperdik

o gecelerden biri daha başlardı

gözü dönmüş bir lodos gibi

çarpıp giden kıyılarımıza

oysa denizimiz hiç olmadı bizim

çocuk annelerdik nerden bilelim

bir gecelik vur kaçları

aşk sanırdık

tenin tendeki oyunu biter bitmez

bölük pörçük rüyalara tırmanır sabahları beklerdik

hele gün bir ağarsa da

aydınlığını üstümüzde gezdirse diye

on dördünde on beşinde var yok

karnı burnunda çocuk annelerdik

çeşmeyle tarla beşikle kundak arasında

çocuklarıyla birlikte büyüyen

hiç unutur muyum arada sizler de gelirdiniz

ağır makyajlı görkemli kadınlardınız

hafif şehla bakışlarınızda kanamalı birkaç dip not

dokunaklı günlüklerinizle

büyük şehirlerinize dönerdiniz

bakıyorum da şimdi

tüm çağrılar bildik bana

o taşkın ırmak

bir gün beni de alsa içine

hiç durmam

alır başımı yine giderim

bir de sen olsan yanımda

en iyi sen bilirsin o yangınları

en iyi sen

şimdi karşımda dipdiri duran

o zamanki ben

(Edebiyat Eleştiri Dergisi, 2005 Mart sayısı,
Aşk Konuşur Bütün Dilleri, Cep Kitapları, 2002)

GÜNGÖR GENÇAY 1934-2012

ARDI BİTMEYEN ACI

                  Pelinler ölmesinler

                  Pelin’e benzeyenler de

                  Benzemeyenler de.

Yüreğinin ayaza kestiği bir günde

Umuda ışık düşürmeden kapıdan pencereden

İçerde bırakıp tüm anahtarları

Gönlünün buyurduğu ülkeye gittin

Umurunda değildi ağzının süt koktuğu

Atkılı saçlarının

Uçuşmak için hazırlandığı gelecek baharlara

Umurunda değildi.

Karaydı tüm sevdaların yüzleri

Her şey kendini kemiriyordu doğada

Bir gün sonranın unutulacak gazete haberleri

Dolaşıp duruyordu henüz ortada

Gönlünün buyurduğu ülkeye gittin

Hüznün donduğunu bilmeden hiç ardında

Yeniden öğrenciliğe başlayacağız şimdi

Ölüm öğretmeninin ders verdiği okulda.

–23.10.2002-8.12.2002–

(Yaşam Çavlanında, Gerçek Sanat Yayınları, 2005)

ERDOĞAN ALKAN 1935

EYLÜL KIZLARI

Ölüm uzak balkonundan yıldızların

Ağarırken Edirne eteklerinde

Ayışığı çizerdi eylül yüzüne

Dalgınlığı, kan tutan ince kızların

Güz yağmuru karanlık kirpiklerinde

Öpmeğe susamış haylaz oğlanlardı,

Bir esmer gecenin utancı vardı

Kuytu gözlerinin en ıssız yerinde.

Okşadıkça toy bedenlerini rüzgâr

Aşkı ya da ölümü soyunurdular

Koklanmış bir karanfil yorgunluğunda.

Yüzlerinde çapkın dili alevin

Kan tutan ince kızlar aşk uykusunda

Açan üzgün ay çiçekleriydi evin.

(Ekuanil Çiçekleri, Gözaltı, Artshop Yayıncılık, 2010)

ÖZDEMİR İNCE 1936

İNTİHARI DENEYEN KÜÇÜK KIZA

Bir anıt düşledim senin için

mor bir tanyerinin kıyısına diktim,

geldi saçlarına yuva kurdu ay,

kuşlar, çiçekler seninle konuştular;

sen anladın onların yarasını.

Sabahın beşi kardeşin senin

Çakıl taşları da kardeşin

gün batarken menekşe olacaklar

ve basma gömlekler giyecekler;

bir sen anladın onların yarasını.

Yeni bir sözlük yarattın kendin için

kuşlara, çiçeklere, çakıl taşlarına da öğrettin

sizin için bir dünya kuruldu sözcüklerden:

Ev: soluksuz bir at

Okul: sürgün yeri

Gökyüzü: yok

Sokak: çıkmaz

Dünya: surlar

Düşler: sığınak.

      –Ölümden korkmadın mı küçük?

      –Hayır, çok ölü gördüm ben.

Gökten yağan kuşları,

can çekişen kediyi,

sesi kesilen ağaçları görmüştür,

bir kentin öldüğünü görmüştür

ölümün öldüğünü görmüştür.

Bir anıt düşledim senin için,

Mor bir tanyerinin kıyısına diktim.

(Toplu Şiirler, Kırmızı Yayınları, 2010)

TÜRKAN İLDENİZ 1938

TAŞRA KIZININ DELİCELERİ

1

Gözlerim seni görünce güzel

Saçlarım senin için uzun

Tenim seninle sıcak böyle.

Sakınmaklar gereksiz bunu yeni anladım

kırıp dikenli telleri geldim yanına.

Dört tarafımda elle tutulan karanlıktı-bilirsin

raylarca uzuyordu yalnızlığım

örkandil kısır anlayışlara

bir kinim vardı, zamanın eritemeyeceği

bir sancım vardı öylesine belirgin

yokluğun özlü çıbandı sanki

Duramadım.

Duramadım dayanılmaz isteklere

bütün bağlardan kurtulup bir an

gözlerinin büyüsüne geldim

ellerinin ateşine

Yak beni.

Sen uykusun vazgeçilmiyorsun

Seni kendim kadar seviyorum

Günlerden bir gün duysam acısını

Beni ilk öpenin sen olmasını istiyorum

Beni ilk öpenin sen olmasını.

Taşra Kızının Deliceleri,

FİKRET DEMİRAĞ 1940-2010

KIZIM ÜRKEK, İÇLİ BİR KUŞTUR

                        Kızım Uzay’a

Bu buz, bu cam, bu beton doğa

hem isterim, hem istemem dokunsun sana

bu yapay, bu soğuk, bu ölü doğa

Hem isterim, hem istemem kaplasın seni

bu kirli, bu çarpık kent uğultusu

hem isterim, hem istemem kaplasın seni

Hayat bağışlamaz bir kaplandır, kapmasın seni,

bu çılgın, acımasız düzen rüzgârı

çılgın bir kaplandır, kapmasın seni

Bir parçan yıldızlar çağında olacaktır,

kaçınılmazsın atom, bilgisayar çağına,

isterim bir parçan da kalsın doğaya

Bu buz, bu demir, bu beton doğa

hem isterim, hem istemem dokunsun sana

bu taşıl, bu yapay, bu ölü doğa

(Dinle Şarkımı, 1982)

METİN ALTIOK 1941-1993

KIZIM/ LAR

Her şeyin üstüne sulusepken bir kar;

Bir aşkı delik deşik ediyordu/ lar.

Bense inatla susuyordum.

Ve kızımı seviyordum ekmek kadar.

O zamanlar on iki mart falan/ lar;

Kendimi her gün pencereden atıyordum.

Çevremde ipsiz sapsız konuşmalar,

Bir tek kızımla avunuyordum.

Büyüdü artık genç kız oldu kızım/ lar.

Gelinlik birer kızdı şimdi onlar.

Ben kendime bir oğul oluyorum;

Yüreğimde deli dolu coşkular.

Beni de katın oyunlarınıza çocuklar!

Dizlerimde izi kalmış eski yaralar.

Unutmuş olmasam da çabuk hatırlarım,

Yabancım değil oynadığınız oyunlar.

(Son Çeyrek Yüzyıl Şiir Antolojisi, Yılmaz Odabaşı Antoloji)
(Bir Acıya Kiracı, Bütün Şiirleri, Kırmızı Yayınları, 2010)

SENNUR SEZER 1943

BERRİN’İN KIZI PELİN

Dün akşam ergen bir kız uçuverdi. Sevda mıydı

havalandıran onu? Yoksa hiçbir diyezin hafifletemediği

yüreğinin kemanı mı? Havalandı karanlığa... Geceyi severdi

Geceyi severdi. Karanlık örterdi bütün kederleri.

Eksiklikleri ve kırgınlıkları. Çevresinde her şey, durmadan

onarırdı kendini. O görürdü. Yalnız o bilirdi, insanların

yaşamlarını bir yanı eksik bir çömlek gibi, çatlak bir bardak

gibi kullandıklarını. Çirkindi kararması gümüşün ve kristalin

çıt diye... Dayanılmazdı.

Dün akşam ergen bir kız... Elinin altında ona bağışlanmış

yaşam, düşündü durdu. Neydi paketin içindeki? Gümüş bir

bilezik mi?.. Kararırdı zamanla.

Bir kristal lalelik mi yoksa? Çıt diye... Ya her dudağın

buğulanmasına yol açacak bir kadehse? Ya da bir toprak

çanak. Işıltılı sırla kaplı. Nasıl çizilirdi gün geçtikçe. Ah

zavallı!

Neydi paketin içindeki? İnsanların durmadan onardıkları

yaşam. Gün ışığında hep aksayan. Öyle kullanılmış kaba

saba... Bir türlü atılamayan bir yana. Ah gece ne ışıltılı bir

kadife. Örter tüm kabalıkları.

Dün akşam ergen bir kız açmadı elindeki yaşam paketini.

On ikinci kattan fırlatıp attı. Dün akşam ergen bir kız

uçuverdi. Onu havalandıranı herkes sevda sandı.

(Akşam Haberleri, Evrensel Basım Yayın, 2006)

ABDÜLKADİR BULUT 1943-1985

BENİM ÜLKEMDE KIZLAR

Benim ülkemde şimdi kızlar

Madeni bilezikler yerine

Kelepçe izlerini taşıyorlar

İnce ve uzun bileklerinde

Gururla

Damlarda kalmışlıkları var

Selimiye’de ve Diyarıbekir’de

Ve Adana’da ve Dışkapı’da

Ve bir de dostum

İşkencenin bir akrep gibi

Yürüdüğü her yerde

Ama bütün bunlara rağmen

Karıncalanmadı buharlı sesleri

O yüzden bir dağbaşı havasına

Ve bir su kaynağına benziyor

Kabaran solukları

Benim ülkemde şimdi kızlar

Enam yerine çeyiz sandıklarına

Neruda’dan şiirler koyuyorlar

En güzeli şu son senelerde

Sulu bir Mersin şeftalisine

Ve bir Erzincan türküsüne

Durmadan yetiştiriyorlar

Yirmilik dişlerini

(Sanat Emeği, sayı 5, Temmuz 1978,
Ülkemin Şiir Atlası, E Yayınları, 2010)

GÜLSELİ İNAL 1947

YABAN ÜLKE KIZI

neden yakarıyorsunuz olmuyor mu istekleriniz

      düşleriniz

neden bir gül dalını göğsünüzün üstüne iliştirmişsiniz

yeşil yaşmaklı kadınlar

      ak sütlü çocuklar

ve başlarında birer çelenk erkeklerin

gözlerinde ne var Tanrı’nın görmüyor mu sunağın

      dibini

her şey boş yaşam bir mızrak gibi kesiyor beni

      yaşam pırlanta ağaçlarını da kesiyor durmadan

ama ille ben

istiyor ki hep gözlenip hırpalanayım ellerim ürün dolu

      bereketsiz bir toprağın üstünde

iz sürmeliyim

rüzgârda çırpınan al bayrak durup dururken yolunan

      buğday tarlası

gibi

o madensi kalabalıktan uzak duramaz ruhum

çok yakaranı da Tanrı duymuyor belli

nasıl geçiyor yüreğimden gür sular gibi istekler

hurma dalları hercai menekşe

ve nasıl eski bir istek gizleniyor en uzak köşeye

ama yoruldum artık doğduğum ülkeleri saymaktan bastığım

      toprağı incelemekten

durmadan yıldızlarla konuşmaktan ki onlar en büyük

      yalnızlık gideren yalnız

yaratıklardır evrende

bir zamanlar ülkemdi gökyüzü yerim yurdum doğduğum yerdi

ama ben yeğlerdim dağ başında rüzgârların kapılarını vurup

                                    açtığı

yaban bir ülke kızı olmayı

taşırdım tapınağıma sepet sepet gül demeti

hiç solmayan

ve ben ürpererek görüyorum artık gövdemin eskidiğini

ve gül kokusu sarıyordu her yeri

(Toplu Şiirler-1, Sulara Gömülü Çağrı, Yasak Meyve/Komşu Yayınları, 2009)

BEHÇET AYSAN 1949-1993

ÇİÇEKÇİ KIZ

yalova termal yolunda

çiçek satan çiçekçi kız

saçlarına papatyalar

      takmış

şarkılar

söylüyor bir yandan.

kederli şarkılar

haydi

çiçeklerim var.

bunlar küpe çiçeği

      boynu bükük

ülkem gibi.

bunlar mor

      beyaz

kartopu

çiçekleri

karayazılı

erguvan

üzerlerine bulaşmış

abilerimin kanı.

bunlar zebra çiçeği

bayım,

      hiç

      görmediniz mi

taşır aynı gökyüzünde

hem umutlu ayçayı

hem karanlık bir güneşi

ama sizin gökyüzünüz

      var mı ki.

çiçeklerim var

çiçeklerim

ya küsmüş sardunyalardan

almaz mısınız

pembe açar

pembe düşler için

düşleriniz var mı ki.

yalova termal yolunda

çiçek satan çiçekçi kız

saçlarına papatyalar

      takmış

şarkılar

söylüyor, tehlikeli.

(Sesler ve Küller, Varlık Yayınları, 1984)

6

ayrılıklar bildim acılar

      yaşadım

okudum

tahir ile zühreyi

kerem ile aslıyı

      ve Ferhat ile şirini

ağlamadım

da

senin öykünü duyunca

dayanamadım

kendini zeytin ağacına asan

on iki yaşındaki

kuma.

(Düello, Bütün Şiirleri, Kırmızı Yayınları, 2007)

GÜLSÜM CENGİZ 1949

AKYAZMANIN AĞIDI

Yazmasıyım bir kızın

on beş yaşında

ceylan bakışlı, keklik sekişli

bir kızın yazmasıyım

elleriyle işlediği.

Ne öyle serin pınar başında

ne sümbüllü bağlarda

yazmasıyım bir kızın

hasat vakti bir kamyonun kasasında

terlerini çekip çekip sildiği.

Yazmasıyım bir kızın

derlenirken menekşeler her bahar

koyup ardına bir çobanın sevdasını

bir çiçek gibi biten

gün doğarken tarlalarda.

-Köyünden çok uzakta-

Yazmasıyım bir kızın

bir kamyonun kasasında

türküsünü söylerken

uçurumdan yuvarlanan

boğulan bir derede

-Köyünden çok uzakta-

Örterim yüzünü

kırmızı duvak gibi

on beşinde bir kızın

gelin olmadan ölen.

Kan içinde saçları

kan içinde oyalarım,

oyalarım kan içinde...

(Eylül Deyişleri, Cem Yayınları 1987
Eylül Deyişleri, Evrensel Basım Yayın, 5. baskı, 2009)

ERDAL ALOVA 1952

KENDİLERİNİ ATAN KIZLAR

Nasıl küçük görünüyor buradan

Zilleriniz ve bıyıklarınız

Ben giderim gök okullarına

Siz Hayat’ta kaldınız

Giydim pantolonumu geceden

Görmesin bacaklarımı oğlanlar

İşte öldürüyorum çocuklarımı

İnsan bir kere uçar

(Giz Dökümü, Toplu Şiirler, İş Bankası Kültür Yayınları, 2008)

YAŞAR MİRAÇ 1953

KIRANLARIN KIZLARI

canerikler uşak da oy

canerikler gözerikler

sallar dalları dalları

alaca bakırdan güğüm

ay kalçaya dayansa da

keser kolları kolları

yokuşlarda su taşırken

kıranlara¹ uşak da oy

sapar yolları yolları

tutuşturur etekleri

kıranların levin levin²

dönen yelleri yelleri

ıslık çalarak kaçırtır

gelin çağda uşak da oy

körpe kızları kızları

peşten bağlar peştemalı

halka bilezik bellere

kiraz alları alları

haçan³ cilveliyse kızlar

yandan bağlar uşak da oy

oynar belleri belleri

türkü söyleyip salarlar

kıranlardan aşa yele

sevda yelleri yelleri

canerikler cangözler ah

ağlar bu gözler de ağlar

döker yaşları yaşları

kıranların kızları ah

yoklukların kızlarıdır

kanar içleri içleri

damlarda tütün dizerken

tarlalarda bel bellerken

acı terleri terleri

odunda misir kırmada

bahçelerde yoz evlerde

inler canları canları

çalışırlar didinirler

gül tutmaz menekşe tutmaz

canım elleri elleri

çabalarlar uğraşırlar

gene yokluk gene acı

gülmez yüzleri yüzleri

ah kıranların kızları

ağlarlar da acı acı

çıkmaz sesleri sesleri

ah acının yıldızları

kıranlarda uşak da oy

kalır gizleri gizleri

bilinç türkü olmadıkça

gürül gürül çınmadıkça

doğmaz günleri günleri

doğmaz kurtuluş günleri.

(Yeni Türkü Yayınları, 1979
Trabzonlu Delikanlı, Adam Yayınları, 2000)

FINDIKLIKLAR ARASINDAN

fındıklıklar arasından

derelere derelere

civan sulara oy uşak

gider kızlar çamaşıra

      oy seleler örme sele

      çıtırdarlar ara sıra

      çıtı  çıtı

          çıtı  çıtı

fındıklıklar arasından

eğe eğe dalcıkları

yeni gelin taze gelin

eteği yelpaze gelin

şu yeşil göz çakıllara

gelin kadıncıklar gelin

      oy seleler örme sele

      türkü söyler çamaşıra

      çıtı  çıtı

          çıtı  çıtı

fındıklıklar arasından

derelere kara uşak

olsam fındık dalı değsem

saçbağı allı kızlara

gökte çakmak yıldızlara

      oy seleler örme sele

      dayalı nar kalçalara

      çıtı  çıtı

          çıtı  çıtı

diz çökerler de çakıla

suyu okşarlar usuldan

sonra şıpır şıpır uşak

damlar sular çamaşırdan

          derelere derelere

          tan kınalı parmaklardan

          şıpı  şıpı

      şıpı  şıpı

kimi yavaşça çitiler

elde çomakla kimi de

Çakıla diz çökmüş kızlar

hızlı hızlı vurur vurur

yoklukları düşünür de

filizlenir kızgınlıklar

          derelere derelere

          acıyı döker yıldızlar

          şıpı  şıpı

      şıpı  şıpı

Fındıklıklar arasından

derelerden derelerden

çigan sulardan oy uşak çamaşırdan

döner kızlar

          derelere derelere

          alınterini barıştan

          şıpı  şıpı

      şıpı  şıpı

(Trabzonlu Delikanlı, Yeni Türkü Yayınları, 1979
Trabzonlu Delikanlı, Adam Yayınları, 2000)

ARİFE KALENDER 1954

ERGEN KIZLAR KOROSU

Yıllar çözmeye çalışıyor

çocuk bedenimin mührünü

saklambaç köşeleri gizleri saklayamaz

yakala beni zaman indir dalından ağaç

orman içi dumanlı fundalar sıcak

yitiriyor beyazını böğürtlen

göğsümde yer oynatırken ağrılar

aynalara büyük düşüyor gölgem

ayıplara çarpıyorum sonra korkuya

şaşkın bakıyor gözümün birisi kör

sığmıyorum çiçeklerine giysilerin

giysiler bedenime dar

yurt arıyorum yitik masallarıma

nerden çıktı eğri boyunlu sorular

dün daha yaşıtım olan kızı

av tüfeğiyle vurdular

kentler kuruyorum mor odalarda

kaç ayak geride kaldı bebekliğim

su beni çağırıyor su bendini yıkacak

ne çabuk eskiyiverdi oyunlar

günümün ellerine kanı süren ne

karabasan şahmeran savaşın rengi

sus yüzlü giz, zifaf pembesi

kan güldür kan kıpkırmızı aşk

kabuğuna çakılarla

kalp çizilmemiş ağacın damarında

mührünü

çözmeye çalışıyor yaşamak

(Kadın Burcu, Hera Şiir, 2001, Toplu Şiirleri, İlya Yayınları, 2011)

HÜSEYİN FERHAD 1954

YİTİK BİR GENÇ KIZ İÇİN KANTAT

Kızım! başını serçe parmağıma koy

avuçlarımın içindeki kan çiziklerine uzan ve uyu.

Kül içinde ayakizlerini sürmekten

yitirdim ben artık bu eskil uykuyu.

Kızım! saçları rüzgâra savrulu çocukluğum benim

seni düşünürken kararır akarsular,

ama tuz yoluna koyulmadan eril öfke

acını saklar benden kahpe pusular.

Kızım! yaşlı gözlerimin yahşı ışığı

tırman demirparmaklı pencerelerin yivinden batan güne;

nasıl da benziyor gamzeli yüzün

ah, seni doğururken ölen annene.

Yanık ot kokuyor kıyılar tekmil çiğ yeşil

ezilmiş gülkurusu rengindedir deniz,

zifir saçlarına sokulu beyaz karanfil

kirpiklerinin sarmaşığına dolanıp kızıllaşır benden habersiz.

Kızım! düşlerin nerede düşlerin nerede

bir gün karşılaşırız onlarla elbet,

hiç tanışmadan hiç konuşmadan hiç dertleşmeden

yıkılır emin ol aramızdaki set.

(Ve Yürüdük Gecenin Ateşleri İçinden, Varlık Yayınları, 1984
Kılıç İpekte Sınanır, Toplu Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2008)

ABDÜLKADİR PAKSOY 1954

MELİKA

            Köy Enstitüleri’nin

            50. Kuruluş Yıldönümüne Armağan

Geceydi

Karanlığı ayışığı geçiyordu saat

Yıldızlar uyanırken uykularından

El ayak çekildi

Başladı dökülmeye sonsuzluğun çavlanından

Melika’nın yazılmamış şiiri.

Yumuşak

Usul bir hışıltı

Işığın suyu öpmesi

Güzün kızıl halısına

Nar rengi bir yaprağın düşmesi gibi

Esmesi gibi yaz yelinin nazlanarak

Süzüldü geldi Melika karanlıklardan

Işıklar içindeydi.

Yıl bin dokuz yüz kırk dokuz/ elli

Kaptırmıştı yakasını karanlığın çarkına Köy Enstitüleri

Karagüç kurban istiyor

Kan kırbaçlıyordu bozkırda kızıl gelincikleri.

Aydınlansın diye Anadolu insanı

Prometheus çocuklarının çalıp getirdiği

Bir koca ateşti Cilavuz Köy Enstitüsü

Durur mu Zeus

Bırakmadı çocukların peşini.

Karanlıkta kalsın diye Anadolu

Sönsün diye ışıkları köy evlerinin

Homeros’un şiirleri unutulsun

Prometheus yeniden zincire vurulsun diye

Uğuldayıp durdu karanlık soluğu Zeus’un.

Açıldı Ankara’da Pandora’nın kutusu

Yayıldı fitne-fesat Anadolu’ya

Sonunda kuşattı karanlığın kulları, köy okullarını.

Tarih, toprak, aşk...

Nice oğul, kız doğururlar

Bıraksak.

Melika

Esmer yıldızı bozkırın

Süzüp getirdiği yüzyılların

Yüzlerce kır çiçeğinden yalnızca biri

Açmak isteyince taç yapraklarını

Bütün oklarını çevirdi Zeus

Ördü karagüç kara örümcek ağlarını

Uluyup inledi korosu karanlığın.

Melika

Kurtarmak için onurunu insanın

Bir karakış gecesi

Uzandı uçurumuna

Gece karası suların.

Suyun akışı

Kilimin nakışı gibi

Yıldızın kayışı

Ceylanın kaçışı gibi

Günün doğuşu

Güneşin batışı gibi

Gülün açışı

Yağmurun yağışı gibi

Bir yaz günü geldi Melika

Gitti bir karakış günü

Geçerek buzdan bir nehri dörtnala.

Melika

Parmağında annesinin anmalığı bir yüzük

Kulaklarında küpe

Görüp de çatlasın diye kurban isteyenler

Güzeldi inadına.

Avucumdaki esmer yıldız

Ağarken yeniden göğe

Duydum türküsünü çocukların

Dünyanın bütün dillerinde.

(Usulca, Anadolu Ekini Yayınları, 1992/ Ürün Yayınevi, 1995)

ASLI DURAK 1955

VİRGÜL CENİN

ben...

ayazla sınanan çiçek

çocuklarımı sakladım seralarda

en masum hatamdı. evet.

Sudan`da -vahşetin çağrısında-

kırdılar bacaklarımızı

ve öyle baktılar etimizin tadına

sekiz yaşında bir çocuktum

doktorculuk oynadı bizimle amcalar

çok ağladım, çok canım yandı

en çok kanarken kirleniyordu kırmızı

Batman`da

her yaprağı bin dert döken ağaçtım

kemiklerine kadar kırılmıştı ruhum

ve böcek ilacıyla örgütlenmişti

töre cinneti intiharım

oysa

aşk usulca gelmişti

ve karnımda virgül bir ceninle

bırakıp beni

gitmişti.

kafesler, pencereler benimdi

gecikmeler benimdi

beklediklerim gelmediler

hep geciktiler. evet

uzanıp ölmeyi özlemek tanış bir şehirdi

ve unutmak kurtuluştu

vatanım oldu teslimiyet.

sevdiklerimin kristal ruhlarını çınlatırdım hep

onlar uzakta

ölümün uykusuna emanet

ölüm doğumla sınanır evet.

hayatın umududur çocuklar.

ben buraya kadardım

burası nereye kadar?

(Aslı Gibidir, 2011)

NAHİT KAYABAŞI 1955

GÜZELKIZ SOKAĞI

Akşamüstü, Kayhan’dan aşağı

İnerken dalgın, düşünceli

Birden bir sokak: Güzelkız Sokağı

Ve ahşap bir pencere, basma perdeli

Eski zamanlardan bir kapı

Ardında küçük, dualı dünya

Sessizce sürüyor saltanatı

Balkonda iki saksı sardunya

İçerde birtakım sesler: dikiş makinesi

Belki çeyizini işliyor Güzelkız

Bir şeyler anlatıp duruyor annesi

Kızın aklı kısmette, aralıksız

Eşikte kıvrılmış hırsız kedi

Lokma kokusu geliyor bahçeden

Sahi, bugün Regaip Kandili

Tövbe güğümleri doluyor çeşmeden

Komşu pencerede bir kadın

Dalıp gitmiş kendi âlemine

Yok üzre yaşamaktan kırgın

Adı bile yazılmamış defterine

Ben nasıl şairim, ayıp

Kırk yıldır geçmemişim buradan

Kimbilir kimler geldi, kimler kayıp

Öğrensem anlamı yok sonradan

Bu sokak kimden aldı adını

Bilsem vurulurdum mutlaka

Kütüklerde bulamadım kaydını

Hayat dediğin zaten, tuhaf bir şaka

(Son Çeyrek Yüzyıl Şiir Antolojisi,
Haz: Yılmaz Odabası, Scala Yayıncılık, 2000)

NERİMAN CALAP 1956

GÜZ

obasına ulaşamayan aşiret kızı

yitirmiş içine dolan serin dağ rüzgârını

da... salınır durur uçurumunda

sarı çiçek. kırılmış bir mermer gezginin

parmaklarında. dudakları kanar durur.

suskunlukla sızlar.

yüreğinde kocaman bir düşkırıklığı.

neydi yaşamın gerçeği

kendinin doğrusu aykırıydı herkese

büyüktü/ bir tanrıya yakışırdı ancak

eski bir mabette kurban edildi

adağı vardı doğanın yedi rengine

boyadıkça tanrı günlerini siyaha.

yumdu gözlerini. hiç kimse ve artık çok şey

yağmurlara yükledi yaşamın anlamını

ölü bir yaprak dökümüydü

aşkın son günlerine kucak açan güz

kökünden yıkılmış ağaçlar. kuşlar katar katar

karlı bir sabaha doğru yola çıktılar

(Damar, Aralık ’98, Şiir Coğrafyamız, 1999)

ENVER ERCAN 1958

MANZARA GÜLÜŞLÜ KIZ

öpüşmekte güçlük çeken bir kızdı işte

üstelik düşlerimden ödü kopardı

ne zaman farlar geceyi çizse

teni sakallarımda yanardı

soruları rahatlatan bir yanıttı belki

şimdi evde olsak

      ne güzel

yatıp uyumazdık derdi

ev Türkçesi ışırdı sesinde

dilime dolaştıkça sözcükleri

acıyı andıran bir anı artık

odamın şaşkınlığı bundan

 düştutan akşam saatlerine

usul usul damlıyor zaman

gökyüzünde tuhaf bir baş dönmesi

–1995–

(Geçtiği Her Şeyi Öpüyor Zaman, Varlık Yayınları, 1997)

NEŞE YAŞIN 1959

RÜZGÂRIN KIZI

Törelerin örümcekli evinde

acı çekerdi rüzgârın kızı

uçmayı unutmadığı için

Zincire vurdular onu

kelepçelediler bir adamın yüreğine

Açılmazdı pas tutmuş kapılar

Uymazdı hiçbir anahtar

      geriliğin kilidine

Yorgun düştü çırpınmaktan

ve uyuyakaldı orada

orada büyüdü en çılgın fırtınalar

Sonra o pas tutmuş kapıyı birazcık araladılar

ve püskürttü onları bir deli rüzgâr

Anlayamadılar onun öfkesini

hiç anlamadılar

(Kapılar, Cem Yayınevi, 1992)

NEVZAT ÇELİK 1960

KOLEJLİ

ellerimin el olduğunu hatırlatan kolejli kız

gün görmüş bilge tavrımı yerle bir edip

geliyordun çok parçalı kırarak okulunu

ben senin yaşında genelev hariçtim

gerçi ben senin yaşında

devrime sürekli taliptim

kareli eteğin kitapların örgülü saçın

geleneksiz baktığımda sigara tutuşun

bir lafının arkasında duran bir başka lafın

kuşları ansızın kalkan dal gibi pembeleşen sesin

ve rujun dudaklarında çalakalem

enine boyuna uygun duruyordun

her hafta sonu

ben seni küçük görüyordum

ben zaten

ne zaman küçük görsem

yanlış yapıyordum

–1997–

(Sevgili Yoldaş Kurbağalar, İmge Kitabevi Yayınları, 5. baskı, 2010)

HÜSEYİN ALEMDAR 1962

KIZKARDEŞİME BALAD

Suyun toprağı kuruttuğu gecelerde

düşle parlatılmış gümüş yıldızlar

öperdi

kestanerengi saçlarından

kızkardeşimi. Ah, bıçağın ette yorulması gibi

unuturdu acıyı-

çamaşır yıkayan

süt sağan parmakları

Yaşı kadar büyümek isterdi kızkardeşim

umutları kadar

sevinçleri kadar büyümek isterdi

kızkardeşim. Özlemleri kadar

sevdikleri kadar

Ah!

uykusuz sönerdi gümüş yıldızlar

uykusuz

daha yakmadan kınalarını

tarayamazdı kızkardeşim

kestanerengi saçlarını...

Güvercinlerin serçelerle kaynaştığı gündüzlerde

omurgasında kurşun ağlayan

bir Federico Granada’sı

okşardı

kestanerengi saçlarından

kızkardeşimi. Ah, bıçağın kanda uyuması gibi

örterdi acıyı-

hamur yoğuran

kazma yoran parmakları...

Ozan yüreği kadar büyümek isterdi kızkardeşim

kitap konuşturmak

kalem oynatmak kadar

güvercinlerin uçuşları kadar büyümek isterdi

kızkardeşim. Kanla ter kadar

el sıkışmak kadar

Ah!

çırpıntısız yiterdi mavisi göğün

çırpıntısız

suya düşürürlerdi menzil kuşları

uçmamış kanatlarını

toplayamazdı kızkardeşim

kestanerengi saçlarını...

(Varlık Şiirleri Antolojisi, Haz: Enver Ercan, sayı 961, Ekim 1987)

ZEYNEP KURADA 1967

LEYLİ KIZIN TÜRKÜSÜ

Güneşi doğmayan ülkede

Adımız şafak olsun

Büyük harflerle yürüyelim sabaha

Ah! Leyli kızın türküsü

dilimde ısınan bir lirik sevda

Kuşlar dağlarda unuturken sesini

İnce hüzünler gibi dokunur dudağıma

“Allı turnam bizim ele varırsan”

Özlem de yorulur

(Belki unutmaktır bu)

Su çekilir

Yönünü değiştirir dört mevsim

Gidişler dönmek içindi, anımsa

“Turnalar hey!”

3. BÖLÜM

“ANALAR”

Analık durumu, kadının tarihsel süreç içinde geçtiği aşamalara koşut olarak değişmiştir. İlkel komünal toplumdaki ana kadın, ana tanrıça kültüyle yüceltilirken, köleci toplumda kadının erkeğin egemenliği altına girmesi sonucunda bu konumunu yitirmiştir. Toplumun üst kesimlerindeki kadınlar bile, evdeki kölelere hükmetseler de, erkeklerin kesin egemenliği altındadır. Bunu o dönemlerden günümüze gelen çeşitli metinlerden anlamak olanaklıdır. Arif Damar’ın “ANALAR” şiir başlığının ad olduğu bu bölümde kadınlığın analık hallerine değinen, şairlerin kendi analarına seslendikleri dizelerde bütün anaları ya da analık durumunu betimledikleri şiirlere yer verilmiştir. Örneklediğimiz şiirlerdeki ozanların çoğu anasının ölümü üzerine ya da özlem duygularıyla annesini anlatmış. Bu anlatı sırasında, annesinin kimliğinde kadınların yaşam koşullarının ve yazgısının sezdirildiği şiirler de var. Arif Damar’ın Analar şiirinde ise sonsuz bir hayranlık duygusu ağır basmaktadır. Benzer bir hayranlık Haydar Ergülen’in anne şiirinde de görülür. Şair kadınların annelerine seslendikleri şiirlerdeyse genellikle kadınlığın ortak acıları ve yazgıları dile getirilmiştir. Bu bölümde örneklediğimiz şiirlerin dışındaki birçok şiirde de ana, analık durumu, ana kadının duyguları ifade edilmiştir.

Ziya Osman Saba, Geçen Zaman kitabındaki Ana, Baba, Evlat şiirinde ana kadının duygularını şu dizelerle anlatır: “Basıp bağrına annesi, der:/ Onu ben doğurdum, ninnisini söylüyorum,/ Allahın bile değil!/ O, yalnız benim yavrum...”

Ömer Bedrettin Uşaklı Anneme, Fazıl Hüsnü Dağlarca Ağır Hasta- Çocuk ve Allah- Ana, Necip Fazıl Kısakürek Anneciğim, Cahit Sıtkı Tarancı Anacığım, Mehmet Aydın Anama, Ümit Yaşar Oğuzcan Anacığım, Sezai Karakoç Anneler ve Çocuklar, Tekin Gönenç Anne başlıklı şiirlerinde kendi annelerine seslenirler yada kadının analık durumuna tanıklık ederler.

Muazzez Menemencioğlu, annesi için yazdığı “Görmedim Sevginin Böylesini” adlı uzun şiirinde, annesinin kişiliğinde bütün kadınları yüceltir. “Yorulmak yoktu sözlüğünde/ Tertemizdik hepimiz / evimiz, yediklerimiz.../ Okumayı severdi/ Politikayı da./ Matematiğe pek yatkındı kafası.” Önce Anamın Aklı şiirinde de; “Ben yerlerde emeklerken/ anam tuttu elimden yürümeyi öğretti/ taşları üstüste koyar anam ev yapar/ hırsızları kovalar ya;/ azımsar/ Sonra krallar gelir,/ önce anamın aklı.” dizeleriyle anasına ve analık durumuna duyduğu saygıyı dışa vurur. Muazzez Menemencioğlu’nun şiirlerindeki bir başka anaysa, tutuklanan, işkence gören oğulun, kızın yaşamı için kaygılanan, onların yaşamını savunmak için görüşlere giden, mücadelesine katılan kadın ve anadır. “Gece ikidir/ dörttür;/ sen uyumadın/ ben de.../ Bu sabahı etmektir/ alıp götürdüklerinden beri.”

Gülten Akın, Kırmızı Karanfil kitabındaki Annecik; Ağıtlar ve Türküler kitabındaki Gümüş Gelin Kasapta, Hünkar Ana Soruyor, Hünkar Ana Mevsim Sonu Satışlarında; Uzak Bir Kıyıda kitabındaki Anneler İlahisi şiirlerinde kadının analık hallerine tanıklık eder.

Hilmi Yavuz, Büyü’sün, Yaz kitabındaki Hilmi’nin Çocukluğu şiirinde annesini şu dizelerle tanımlar:

“Hilmi diyor ki annem

Çiçek işlemeli bir lâmbaydı

Karartma gecelerinde

Sen de denizleri anlıyor muydun

Yatağa girmeden?

Sen bir çocuksun annesi ezik beyaz”

Bedrettin Aykın, Güz Balkonu kitabındaki Yine O Acı’da bir kıyımın kimliğini ve adını değiştirmeye zorladığı annesini anlatır.Yalnızlıklar adlı kitabındaki Bıçak Yarası ve Maral Annem şiirlerinde de kendi annesinin kimliğinde yüzyılın başında Anadolu coğrafyasında yaşanan o acı olayların kadınlar üzerindeki etkisini ortaya koyar.

Kemal Özer Ağıt başlıklı şiirinde “Annem mi geciken gece yatısına” dizeleriyle, kadınların hep bir yerlere yetişme telaşını duyumsatır bize. Erdoğan Alkan, Kerem Gibi adlı kitabındaki Anama Mektup şiirinde, “Kendini üzecek ne var ki bunda/ Yeter ağladığın gayri gül anam” diye seslenir anasına. Eylül Çalgıcısı adlı kitabındaki Anama Ağıt şiirinde ölen anasının yaşamını anlatır; “Yün çorabın kara yazma/ Yalın ayak çıplak gezme/ Yorgunum oğlunu üzme/ Benim anam güzel anam”, /.../ Evlat torun deyip durdun/ Herkese bir şeyler verdin/ Başucunda kimi gördün/ Benim anam güzel anam”.

Aydın Hatipoğlu’nun Yalnız Karanfil Sokağı kitabındaki Analar adlı şiiri analara güzellemedir. Son Değil kitabındaki Anasız adlı şiirindeyse yitirdiği yaşlı anasının ardından şu dizeleri yazar: “Öksüz bir seccade gibi şimdi gökyüzü/ bulutlar almış gidiyor beyaz yemenisini/ ot bürümüş bahçesini anamın”

Sennur Sezer Bu Resimde Kimler Var kitabındaki Bir Akşamüstü şiirinde annesi için şu dizeleri yazar: “Bin gülüşü vardı annemin/ Biri bana kalmadı/ ‘Biraz gülün’e sıkıştırılmış/ Bakışlarıyla saçları/ / ‘Annem’ diye başlayan şiirler/ Bitmemiştir...”

Hüseyin Yurttaş, Uzunçalar kitabındaki Bir Anaya şiirinde bir annenin kimliğinde anne kadını anlatır.

Mehmet Çetin, Rüzgar ve Gül İklimi kitabındaki Annem İçin şiirinde şu dizeleri yazar:

“elbet ki alışamadım bu ayrılığa yedi yıl

ülkem gibi kanayan o kederli yüreğine

hasretim dersimli gülüşüne yedi iklim

rukiyana türküsüne gurbetim, yedi yıl

sakladı yaramı, kalbimi acıtan bu şiir”

Hüseyin Alemdar, Yıkım şiirinde annesine seslenir; Neşe Yaşın Anne Öldü şiirinde annenin yokluğunda bir yaşamı tanımlar.

Aysel Yenidoğanay Gönlüm Bir Deli Poyraz kitabında annesine adadığı Sevginin Adı Umut şiirinde annesinin kimliğinde anne kadını şu dizelerle anlatır:

“yangınlar hüküm sürerdi yüreğinde

sessiz öfkelere gebe

diş geçirilmemiş bir tende

yediveren gülü gibi

diriydi dişiliğin

almak nedir bilmeden

yarı teslimiyet ile

sunardın kadınlığını

şafakla birleşen gecelerde

düşlere dalıp giderdin

yeldirmeli ahşap damın altında

sevgi ekmek arası umut

bebelerce özlenen

sönmek bilmezdi

yüreğinin yangını”

TEVFİK FİKRET 1867-1915

ANNE

Bozulmuş yoksulluktan rengi, üzgün ve tasalı,

Yüzünde gölgesi görülüyor çektiği çilenin;

Kucağının biricik süsü bir güzel yavrucuk,

Kara bahtına ileniyor soluk dudakları.

Dokundu gönlüme durumu şu hasta annenin!

Yıkık vücudu bitkin hastalığın acısıyla

Garip gönlü yoksulluğun ateşiyle yanık,

Öyleyken sevdiğiyle uğraşmaya zaman bulur:

Melek yüzlü çocuk dudaklarını açıp bağırınca,

Sevginin gül öpücüğüyle onun ağzını kapar.

Çocuk, saf bir inci, o babasız durumuyla,

Kadın, o bitkin durumuyla bir kırık sedef;

Çocuk da, sevecen anne de bulaşmış toza gözyaşına,

Bu tablo dokunur en umursamaz yüreğe,

Bu görünüş üzer en ilgisiz yaradılışı bile.

Zavallı, bağrına bastıkça o çıplak çocuğu,

Kurumuna bakan sanmaz ki o bir dilencidir;

Gözünde yavrusunun acınası bakışı,

Kadının durumu dile getirip vicdanını

Diyor ki: “Annelik en sevinçli sıkıntıdır!”

(Rubâb-ı Şikeste, Kırık Saz Bütün Şiirleri 2,
Can Yayınları 1984, Haz: Asım Bezirci, bugünün diliyle)

ÖMER BEDRETTİN UŞAKLI 1904-1946

ANNEMİN ÖLÜMÜ

Gece... kara bir gece, hastahane uykuda

İnleyen bir lisanla konuşuyor koğuşlar,

Her karanlık gölgede bir Azrail var pusuda

Şen hastabakıcılar rahatça uyumuşlar...

Benim büyük derdimi düşünen anlayan kim,

Bir koğuşta kardeşim birinde anneciğim...

İniltiler içinde fersiz bakışlarıyle

İkisi de gelecek Azrail’i bekliyor;

Dışarda ay ışığı denizi çiçekliyor.

Çağlayanlar gürlüyor coşkun akışlarıyle...

Anneciğim, ah anneciğim!

Artık bana anne kim...

Beni öksüz bıraktın...

Böğrümde kaldı elim.

İşte belirdi şafak

Koğuşa girdi şafak

Annesi olanlara

Güneş getirdi şafak...

Hastahane taşları

Yere eğer başları..

Koğuşun lambasında

Kan olur gözyaşları...

Üç günde bittin anne,

Beni erittin anne

Nişanlımı görmeden

Nereye gittin anne!

Bu acı, ah ne derin

Mezar mı artık yerin?

Donup kaldı terzide

Yeni elbiselerin...

Çoğaldı gidip gelen

Hazırlanıyor kefen

Ah, canım anneciğim!

Sahiden öldün mü sen.

Koptu mu her türlü bağ!

Anne, demek elveda!

Omuzumda tabutun

Sanki çöken bir dünya!

Gözyaşım nasıl aksın

Elim nasıl bıraksın!

Demek biz döneceğiz,

Sen burda kalacaksın!

Sanma ki matemin var,

Yok benim derdime yâr

Sana ben ağlıyorum

Bir de şu çağlayanlar!..

(YD- 1934)

AZİZ NESİN 1915-1995

ANNEMİN ANISINA

Bütün anneler annelerin en güzeli

Sen en güzellerin güzeli

Onüçünde evlendin

Onbeşinde beni doğurdun

Yirmialtı yaşındaydın

Yaşamadan öldün

Sevgi taşan bu yüreği sana borçluyum

Bir resmin bile yok bende

Fotoğraf çektirmek günahtı

Ne sinema seyrettin ne tiyatro

Elektrik havagazı su soba

Ve karyola bile yoktu evinde

Denize giremedin

Okuma yazma bilmedin

Güzel gözlerin

Kara peçenin arkasından baktı dünyaya

Yirmialtı yaşındayken

Yaşamadan öldün

Anneler artık yaşamadan ölmeyecek

Böyle gelmiş

Ama böyle gitmeyecek

–1965 “Taşkent- Moskova yolu. Uçakta”–

(Bütün Şiirleri 1, Nesin Yayınları, 2007)

ARİF DAMAR 1925-2010

ANALAR

Analar bu çocukları nasıl güldürüyorsunuz

Nasıl yaz gökleri gibi böyle

Durgun sular iyi çağlar gibi

Kulaklarına neler fısıldıyorsunuz

Ne öğütler veriyorsunuz

Analar bu çocukları nasıl güldürüyorsunuz

Bir çocuk koşuyor ardından çocuklar koşuyor biri daha koşuyor

Sarı at kuyruğu saçlar kırmızı kordeleler benekli morlar

Bu etekleri nasıl biçiyorsunuz analar

Bu gömlekleri nasıl dikiyorsunuz

Analar bu çocukları nasıl giydiriyorsunuz

Nasıl büyütüyorsunuz nasıl şaşıyorum şaşıyorum

O eti o sütü nerden buluyorsunuz

Memelerinizi gür tutuyorsunuz

Bir top sıçrıyor ardından bir çocuk bir çocuk daha

Gücümüze güçler katıyorsunuz

Analar utandırıyorsunuz

Çağı utandırıyorsunuz çağdaşı utandırıyorsunuz

–1959–

(Yoksulduk Dünyayı Sevdik, Kırmızı Yayınları, 2007
Eski Yağmurları Dinliyordum, Seçmeler, Yapı Kredi Yayınları, 2009)

AHMET OKTAY 1935

ANNELER GÜNÜYMÜŞ

Pancurları dövdü tüm gece yağmur,

şafakla açtım: dupduruydu gök.

Çektim içime güllerin kokusunu,

çoktan kesilmişti karşı koruluk

yine de bekledim bülbül sesini.

Kim bildi ki sözlerin imlemini?

Gözaltında olduğumuz koğuşta,

Son firarda da enselenen Mansur

şöyle demişti sıtma nöbetinde:

“nerde benim eski neftî kaputum?”

Unutmam, Haziran’dan gün almıştık,

ürkmüştüm güllerin curnatasından:

sözleşmiştim okuldaşım Mehmet’le;

sancır yüreğim hâlâ, tutuklanmış

bana “Cemiyetin Asılları”nı

verdikten az sonra Gençlik Parkı’nda.

Bugün “Anneler Günü”ymüş. Yıl olmuş

şuramda pıhtılaşan yara. Bir gül

aldım, zifirî Çingene kızından;

savurdum komşu köşkün terk edilmiş

bahçesine. “Yeşert” dedim her yeri.

(Varlık, Temmuz ’98, Şiir Coğrafyası, 1999
Bütün Yapıtlarına Doğru, Cilt 1 Bütün Şiirleri, İthaki Yayınları, 2007)

ÖZDEMİR İNCE 1936

ANNE OLMAK

Birden soğudu hava güneş doğarken,

toprak ansıdı dün akşam geleni,

görünmez kökleriyle su da,

                  o genç gövdeyi.

Bu gece de uyumadı anne, bir gece daha,

yün atkı ördü durmadan çorap yamadı,

kasıklarında ilk doğumun biriken sancısı.

Kış erken bastıracak, dedi, kendi kendine

düşünerek kanad sesini göçmen kuşların,

bir çift çorap, bir de kazak örmeli.

Oğul bir türlü gelmiyor.

Gece kapılarını örtüyor.

Süt damarları zonkluyor yaşlı annenin.

–Ankara, Ekim 78–

(Toplu Şiirler, Kırmızı Yayınları, 2010)

BEDRETTİN AYKIN 1936

MARAL ANNEM

bir anısın niksar

hüzünle anımsanan anne

ya ben uçmasaydım göklerinden

ya sen bir güvercin olup

konmasaydın yüreğime

annem maral annem

sen hangi yıkık avlunun çiçeğisin

ilk geyik avında ölen

annem maral annem

tütüne süt emziren

kandan çiçek yapan anne

kaç yıldır uyuyorum

senin kanlı beşiğinde

uyandır anlat bana acını

ağaçtan ağaca

uykular kuran anne

yaralar saran anne

bir kadın sevdim

tanısan sen de severdin

yaralarınız aynı hançerden

adı yangınlardan

yıkımlardan geliyor

öptüm saçlarındaki rüzgârı

senin gözyaşlarını öpercesine

bütün çöller benden geçiyor.

(Yalnızlıklar, Belge Yayınları, 2002)

METİN DEMİRTAŞ 1938

ANNEME VE BENZER ANNELERE

Senden söz etmek isterdim şiirlerimde

Yıldız duruluğu sözcükler bulmalıyım

Usul yağan kar gibi hüzünlü imgeler.

Soyu tükenmek üzere olan

Kederli yaratıklar vardır

Yavruları dağılmış göçmen kuşlar;

Dallarda yorgun, son şarkısını söyler.

Anne,

Üzgün günlerimde gelir sığınırdım,

Yuvacığının yoksul sadeliğine.

Avluda erik ağacının mayhoş serinliği,

Sundurmada türlü Akdeniz çiçekleri,

Sessiz türküsü sedirde dantellerin,

Dindirirdi ruhumdaki fırtınayı.

Ve kimseler sunamazdı senin gibi incelikli,

Üstüne nane serpili bir tas çorbayı

İnsanı iyimser ve mutlu kılan.

Baskılar yıldıramaz bizi derdim,

Çorbanın yükselen buğusu ardından

Seyrederken yüzünü.

O her zaman sevecen,

Özveriye hazır olan.

Anne,

Biliyorum bitkin düştün üzülmekten

Öldürülen her gencin ardından.

Geceleri saklıca sağdığın acılarındı yastığına.

Bizden gizlediğin hastalığın

Vurup düşürdü sonunda seni.

Şimdi yaşıyorsun,

Dizinin dibinde bir torba ilaçla

Ve sımsıkı avucunda, etine dikili gibi

Bir kutu tirinitrin.

(Türkülerde Gezer Adları, Evrensel BasımYayın, 2009)

METİN ALTIOK 1941-1993

BERABERKEN

Beraberken kıymetini bilmedimdi

Elim ayağımdın sanki zora koştuğum.

Bir yetim şiir kaldı yanımda şimdi,

Kaybetmekten deli gibi korktuğum.

Bir kum saatiyim sensiz geceden gündüze

Altı durmadan üstüne getirilen.

Bu nasıl zaman ki çakılı kalmış güze,

Doğmamış çocukları evlatlık verilen.

İşte böyledir gülüm bazı şeylerin

Hiç hissedilmez varlıkları ama,

Yoklukları bir uçurum kadar derin

Baş döndürür kıyısında nasıl da.

Ey bir hüznü büyüten solgun anne!

Sen de düşün benden sana kalan ne.

(Bir Acıya Kiracı, Bütün Şiirleri, Kırmızı Yayınları, 2010)

M. MAZHAR ALPHAN 1941

ANNEM

Toprağı sağdan soldan biçerler

Çalı çırpı ile dikerler taş ile süslerler

Anneme giydirirler düğmeleri kerpiçten

Cebine bir iki tohum koyarlar

Sabır ve güç verirler eline bir de çapa

 ‘Hadi’ derler şiirini yaz! toprağın suyun göğün dağların

Sırtında güneş, kollarında, avuçlarında- Parmakları pulluk

Açar başaklar kızlı oğullu

Kimi dibine düşer kimi sofralara kimi uçar rüzgârla

Türküler ağıtlar yakar her biri için

Annemin coğrafyası bindallısı gibidir

Ondan alır rengini dalını gülünü/ kuşların konduğu

Kelebeklerin oynaştığı börtüsü böceğiyle

Kurduyla kuzusuyla gece üzerine sarındığı gündüz

Çapasıyla işlediği yorganını

Değer biçemez anneme yaşam – kitaplara girer

Oyunlara şiirlere/ unuturlar başına bağladığı

Ak bulutları, yağmuruyla yazgısını yoğurduğunu

Nefesiyle ufkun bilinmeyen yüzünü döllediğini

Annem bu annem ki, her şeyim

Gecem gündüzüm Cumartesilerim

Ayakları başak elleri buğday Kybele’m

(Şimdi Sana, Etki, Dize Yayınları, 2004)

ATAOL BEHRAMOĞLU 1942

ANNEM YOK ARTIK

Annem yok artık. Beni düşünen kalbi yok. Bitti.

Umutsuz olmak istemiyorum. Umutsuzluğun bir çıkar yol olmadığını                                                 biliyorum.

Annem yok artık, yeryüzü çok gördü onu, kalabalığın arasında

      kuş gibi çırpınan varlığını çok gördü

Dalgın yüreğini çok gördü, bizim için çarpan, kaygılarla dolu yüreğini.

Annem yok artık. Bu kesin. Gelinecek bir yere gitmedi. İşte geldim                                           çocuklar demeyecek,

      nasılsın yavrum demeyecek, sobanın yanında oturup

                              uzatmayacak yorgun ayaklarını,

Sabah kahvaltılarının masası olmayacak artık, yine gel demeyecek,                                           çıkarken ben kapıdan,

çıkıp karanlığa karışırken

Yeni bir dönemi başladı ömrümün, annemin olmadığı dönemi, onu

                         yüreğimin üstüne nasıl bastırmak

      istediğimi bilemeyecek artık.

Gençlik dönemleri bir şey anlatmıyor bana, aklımda hep son                                                 dönemlerinin annemi

Hayatım sürüp gidecek, annem olmadan, çocuklarım olduğunda                                           onlara annemi anlatabileceğim

      sadece.

Fotoğraflarına bakacaklar, ufarak, biraz mahzunca bir kadın

Küçücük tozlu pabuçlarıyla merdivenleri tırmanıp kapımı açıp                                                             girmeyecek

Yüreği dopdolu, trafikten insanlardan şaşkın, kocasına sığınan biraz

                                                   bütün fotoğraflarında

Hayatım rüzgâr gibi akıp geçiyor, uğultulu bir rüzgâr gibi akıp geçiyor                                                       hayatım...

Anne diyemeyeceğim artık bir başkasına, sesimin anneme

                                                            seslenirkenki tonuyla

Tatil dönüşlerinde annemin uğrayacağım evi yok, beni seven birileri

                                                olacak mı yine de

Gidip koşulsuz uzanacağım bir yatak, saçlarımı okşayacak bir el

Ama ben anneme de bütün bütüne hiçbir zaman bırakamadım kendimi

Saçlarımı okşarken, yorulur şimdi, bırakır şimdi diye düşünürdüm

Ve çılgınca yaramaz, beyni boş denecek kadar yaramaz, ve hastalıklı                                     denecek kadar duyarlıklı bir

      çocuktum çocukluğumda da

Dizlerine oturduğum bir gün, indim utanarak, kısa pantolonumdan

                                    fırlayan ve bana artık

      çok büyümüş gelen dizlerimle

Oysa ilkokul ikide ya var ya yoktum daha

O zaman tanıdım sonsuz geniş caddelerini Kars’ın, sonsuz geniş

                                    göğünü ve o zamanlardan kaldı

      yüreğimde sonsuz bir uçurum duygusu

Annem hiçbir zaman bilmedi bunları, yüreği büyümüş bir

                  çocuktum ben, gizli gizli ne kadar çok ağladım

      bir gün öleceğini düşünerek onun

Annem yok artık, onun yüreğindeki ben de yokum, yani annemle                               tanımlanan ben de öldüm onunla

Şimdi yeni bir tanıma alıştırmalıyım kendimi, şimdi ben kendimi                               düşünmezken bile kim düşünür beni

Umutsuz olmamak gerektiğini biliyorum, bu acımasız gecede

Yazgı diye bir şey yok, içinde yaşadığımız bu toplum öldürdü annemi

Çarpıntılarla hırpalanan yüreği dayanamayıp parçalandı sonunda

Şimdi toprak dolar gözlerine, artık istese de kımıldayamaz, yokluk                                                 esir aldı onu

Bağladı ellerini kollarını sessizlik, çaresiz bile değil artık

Bir çocuk gibi korunmasız, karıştı bin yılın ölüsüne

Ama onun umutları benim de umutlarım olacak bundan böyle,                                                 çaresizleri korurken

      Annemi de korumuş olacağım biraz

O dilediğince yaşayamadı ömrünü, varlığını özgürce geliştiremedi

Ama bütün insanlar varlıklarını özgürce geliştirecekler bir gün ve

                         annemi hiçbir zaman unutmayacağım

Her ölüm kahramancadır, annem hepimizden önce yaşadı bu                                                 kahramanlığı

Ey benim yüreğim, güç ver bana, ey hayat güç ver bana, anneme                                           yaşayan şiirler söyleyim

Boşuna yaşamış olmasın o, sonsuzlaşsın, içten, pürüzsüz dizelerimle

Nasıl acı duyarsa bir mağara adamı, nasıl çıkarsa ölçüsüz                                                 haykırışlar gırtlağından

Öyle bağırayım ben de, sonsuzlaşsın yüreğim, bütün insanlara                                           sevgiler taşıyacak kadar

Ve öylesine güzelleşsin ki her şey, öylesine erisin ki yumuşak bir ışıkta

Öylesine bilgeleşeyim, öylesine sevgiyle dolsun ki kalbim, ölürken                                                 annemleşeyim

Biliyorum var olmaz bir daha yok olan şeyler, umurumda değil biçim                                     değiştirişi maddenin,

      ruh diye bir şey de yok

Ama gizli sevgiler bulunup çıkarılırsa yüreklerinden insanların

Çıkarılırsa karanlığından unutuşun yaşanmış olan şeyler

Ve tek bir insan yüreği gibi çarparsa bir gün insanlık,

Hiçbir şey yok olmamış olacaktır, dönüşerek sonsuz, büyük, ve                                                 bütün zamanları

      birleştiren bir sevgiye

–1976–

(Yaşadıklarımdan Öğrendiğim Bir Şey Var, Tekin Yayınevi,
18. baskı, Nisan 2011)

SÜREYYA BERFE 1943

ANA, ÇOCUK VE FAŞİZM

Her yerden dağlar görünsün

Sen o mahmur yüzünle

gülümse bir çocuk yüzüne

Ne diriltir ne öldürür

bunu sen bilirsin

Sen gel sen bak

sen arıt yaşadığımızı

gözlerinle duruşunla

Sisin hiç kalkmadığı bahçelerde

sabahki göğün

soğuk

belirsiz

uzak göğün altında

sen olmalısın sen

ölü ve yaşayan

bütün çocuklara ana

Çocuklar

Neler çıkar karşılarına

saldırı

yaralama

ölüm

kargaşa

Çocuklar

Gözleri faltaşı

Parmakları ağızlarında

–Hayat ile Şiir–

(Kalfa 1965- 2005, Yapı Kredi Yayınları, 2009)

ASIM GÖNEN 1945

O BENİM OLUK OLUK ANNEMDİ

elleri tütündü onların

              yürekleri nar

güz çiçeğiydi gülüşleri

balı sağılmış yüzlerinde

arılar gibi kardeşti acılar

uzun uzun gökdelendiler

              simsiyah yokluklar

onlar acılara bağışık

              onlar sevincin hamalıydılar

onlar yüzünde balla yoğurmuştu hayatı

yüzünde toprak yüzünde yaşamın hamuruydu

esmer ve tapılası alnında ter

    ve nasırlı elleri borçlu bir kederdi

ve gözlerinde yaşlar

     ve kitap kitap yakılmış oğul

ve benim parmaklıklarda eskiyen alnımda

                    demirle parçalanmış annemdi

annemi bana düşman ettiler

kara putlar gibi koyup avuçlarına ahireti

babamı bana düşman ettiler

zulümlerini kıble yapıp

secdeler dolusu sevdiler itaati

en güzel göğsümüz emeğimizdi

dayayıp ağızlarını

            dinsiz imansız emdiler

hayır

o sadece hasatlanmış bir tarla değildi

ne de yalnızca et ve kemik

hayır

o ne geceler gibi kör

ne de ruhsuz bir heykeldi

o karnının çiçeğini gözleriyle yoğurmuş

o beton gecelerin çatlağından

             oğlunu güneşe uçurmuş bir anneydi

(Yaramdan Hasretin Aktı)

AHMET TELLİ 1946

ANA

            Öner’in anası için

Kayıp duruyor bakışları

duvardaki resme ve kapıya

oğul mu beklediği, sevgili mi

Belli ki yaşıyorlar hâlâ

uzun uzun yaşıyorlar belli ki

bırakıp gittikleri anılarıyla

Çıkıp gelirler bir gün belki

Üşümüştür çünkü toprağın

soğuk yalnızlığında birisi

Öteki arkasında parmaklığın

(Su Çürüdü, Everest Yayınları, 2010)

NİHAT BEHRAM 1946

ANA YÜREĞİ

Bir sen dokunabilirsin ancak

öyle hafif, öyle eşsiz, öyle sıcak

ellerinle ağrısına bebeğin;

yalnız senin bakışındır

bebeği büyüleyen

ve değince yüreği yüreğine

ağrısı yalnız sende böyle bin kat fazlalaşır..

Bir senin kollarındır

en ateşli günlerin en dikensiz beşiği;

yalnız senin kucağında bebeğin ağrıları kaçışır

ve alnın alnına onun

bir ufuk derinliği, bir deniz parıltısı taşır..

Yağmurun var, damla damla ışıldatır gülleri

dallara tomurcuklar bırakıp göğe doğru uzatır;

kuşların var, gürleyince fırtına

yuvasına kanat gerip koruyan;

güneşin var, ısıtır

tutuşturur tohumu,

sürgünlerde, peteklerde, çiçeklerde

arılar uçuşturur;

yüreğin var, tavşanların, civcivlerin, sincapların

binbir sıçrayışla dokuduğu yüreğin...

Sığınıp kollarında ısınır

gülümseyip ışıldar

ağrıları usul usul diner bebeğin...

Yıldızısın sen onun:

dağıtırsın geceleri içine dolan sisi;

boşluğusun: özlemeyi senin yokluğunda öğrenir;

çimenisin: en uysal uykulara kucağında uzanır;

tanımısın sen onun: takılır gözleri gözlerine

çözülür nefesinden ilk sözcüğün gizemi,

dudağına zümrüt bir parıltı ilişir;

bebek, başlar anlatmaya kendini..

Ah, öyle içten, öyle temiz,

öyle karşılıksız

bir senin yüreğin kaldı

bu zifir karanlıkta

O yürek ki içimizden öksüzlüğü geçirir;

o yürek ki ölesiye sevmenin

halkın ve hayatın öğretmenidir...

–1978–

(Yalın Yürek, Toplu Şiirler, Gendaş, 1998)

AHMET ÖZER 1946

ŞİİRE AÇILAN PENCEREDEN BAKMAK

                  Annem Babam Ege

                        -viron’a ve vironlara-

annem bir yalnızlıktı

yaşı çok küçüktü babamdan

çıkarır sandığından ilkokul diplomasını

kar yakalı fotoğrafını öperdi.

babam paris’ten gönderilen germinal’i okurdu durmadan

bir gece baskınıydı babamın uçuşu/ izledik

yaşarken ölmek nasıl olur anne/ aynanın aniden parçalanması

hüzündü gurbetin adı/ yanağa bırakılamayan öpücük/ fotoğrafın                                                       solması

bir gemi götürür onu bir yakadan ötekine/ görüntü tazelenir hep

istanbul’dur birinin adı diğeri Atina

iki başkent arasında gergin bir teldir kuşların konmadığı

özlemler uçuşurdu gece gündüz/ bir oğlu koklayamamak/ günler dilsiz

annem o gece yakaladı yaşını babamın

saçları kar beyazı parmaklarında mor damarlar

dilimin bir notası düşüverdi çocukluğumdan

yağmur yağdı sabaha kadar.

annem havalanıp doğduğu topraktan

çan seslerinin ardı sıra sürüklendi ege’ye

ben alplerin eteklerinde

göle bakan bir manolya ağacı olarak kaldım

babam öldü babam öldü demedi kimse benden başka

annemdi tek babamı yitiren

biliyorum o gece gömüldü babam/ annemin yüzüne

ayın pencereden döküldüğü masamda

durur fotoğrafı annemin

eli çenesinde yurdundan uzak gözleri uçurum

bir bakışı alır düşlerimi götürür çocukluğuma

İstanbul anne kucağına dönüşür birdenbire.

“cellatlar girdi araya”

tutuldu kapılar trenler kalktı kesilmedi gözyaşı

fesleğenler kurudu bahçemizde/ soldu leylaklar/ suyu kesildi                                                 çeşmemizin

gazetelerde sekiz sütun kin/ tarihin defterinde parmak izi

taşınacak bir denizden ötesine sonbahar sessizliği.

–neuchatel, temmuz 2009–

(Bir Şehrin Boyundayız, Yapı Kredi Yayınları, Kare Şiir, 2011)

KENAN SARIALİOĞLU 1946

ANNEM

Bir hıçkırıktı Annem, siyah çarşaflı

Kocasının mezarında ağlayan...

Selvilerin, saçakların altında

      Gözsüz

      Yarasalar

      Gibiydi

      Zaman!..

(Kara Zaman Şiirleri, Yom Yayınları, 2007)

GÜLSELİ İNAL 1947

ANNEME SONSUZ

topraktan saçlarına

ne de yakıştı meleğim

yakut yıldız çiçeği

gömütün batı yönünde

aldırmaz

rüzgâra kara

hiç

kıpırdamaz

yolmaz saçlarını

öylece

çiçeğin açısı geçmez

      saçlarına

biliyorsun

kızıl melek

sana

sarı bebeğinden bir dal taşıdı

yağmurlar başladı sonra

ılık ılık

kızıl apansız bir dalla boynundan

yakalandığında

asırlarca tövbe ederim sana

beni affedene dek

tapınırım önünde diz çökerim

yalvarırım

koru beni

affet beni

bağışla

II

adımı yazmak için

zaman ağına

şarabi hayatlardan kovuldum

toprak yapay

göl doğurgan değilken

düşle

gerçeğe tutunmak için

kuşüzümü bir mağarada

büyüdüm...

(Toplu Şiirler-IV, Elektra Uçurumu, Yasak Meyve, Komşu Yayınları, 2009)

BEHÇET AYSAN 1949-1993

HOŞÇA KAL

annemin

yüzü

hep beyaz yaşmaklı

sırı dökülmüş bir yalnız

      aynada.

hoşça kal

dolunayın

altında

ıhlamur ağaçlarına

kazıdığım

şey

hoşça kal uzaklarda yanan

anızların parıltısı hoşça kal.

(Düello, Bütün Şiirleri, Kırmızı Yayınları, 2007)

AYTEN MUTLU 1952

HER ŞEY NE KADAR YAKIN
VE NASIL UZAK ŞİMDİ

bilmem nasıl geçti elime

çocukluğumun anı defteri

uzun kumral bir saç teli

uzanıp eski yıllardan

merhaba deyiverdi

sanki buldum yeniden o günleri

beyaz yakamı, kardeşlerimi

omuzlarından çağlayan gibi inen

gür ve kumral saçlarıyla

yirmi sekizinde annemi

ne güzeldi ve ben onu nasıl gizli severdim

çalmak mıydı biraz onu kardeşlerimden

akşam üstleri uzatıp başını pencereden

adımı seslendiğinde yanıt vermeyişim

ve unuttuğunda söylemeyi

ellerimi yıkamadan oturuşum sofraya

nedensiz hırçınlığım

ağlamalarım sonra kimseye göstermeden

ah o benim Bandırma’lı çocukluğum

hiç anlamadan geçiveren yıllar

arada bir değişen ve hep birbirine benzeyen

o hiç suyu akmayan basık tavanlı

kira evlerinin gecelerinde

kısıp usulca gaz lambasını

uzun yol şoförü babamı beklerdi

bitmeyen bir yokuşu tırmanan yorgun

ve ağır tekerlekleri gibi kocaman bir kamyonun

bezgin miydi yüreği bekleyişlerden

o uzun gecelerin karanlığında

neler duyardı o yaban kasabanın

iplik iplik ördüğü yalnızlığında

ve neleri paylaşırdı babamla

geleneklerden

ve bizden başka

ne çok çiçek olurdu saksılarda

anlatırdı bazen köyünün uçsuz kırlarını

kırlangıçlarını, dere boyunu

ikinci savaş yıllarının

bıçak gibi kesiverdiği çocukluğunu

ama anlatmadı hâlâ

nasıl verdi toprağa

yiğit bir oğulu

hiç kendisinin olmadı hayatı

ve hiç yakınmadı yazgısından

asla bir şey istemedi kendisi için

kocasından ve tanrısından

şimdi ne kadar uzak kumrallığı

bilmiyorum saçları mı daha ak

yazgısıymış gibi taşıdığı yazması mı

o gülen gözlü çağlayan saçlı kadın

çıkıp gelse ötesinden yılların

suları dört yana saçılmış bir sebil gibi kırgın

ve çökmüş bu kadını

acaba tanır mı?

(Dayan Ey Sevdam, Hacan Yayınları, 1984)

TUĞRUL TANYOL 1953

ANNELERİN GENÇ KALDIĞI YER

Bütün ağlamaların dinmesi gerek bir şiiri yazmak için

Çünkü duyguların dinlendiği yerde başlar şiir

Sevginin üşüdüğü yerde yazı, çocukluğun bittiği

Ve hep genç kaldığı yerde annelerin.

Soluk pencereleriyle o eski evimizin

Şimdi asırlar öncesinden hiç dinmeyen

Aralık kalmış kapısında, biriken karların

Donmuş sıcaklığı bu, yürüyen usulca yüreğime.

Anne işte ben o çocuğum, yüklerin tepesinden

Senin şarkında ürperen o ince bedenim

Dışarıda karların büyük heykellerle dövüştüğü

Billur penceresinde çizilen, silik düşüncelerin.

Sana bakardım odanın hangi köşesinden

Bir resim takılmış gözlerime, belki gerçek

Sen en mutlu anların resmini çizerdin

Dudaklarında ürperen sessizliği o eski çinilerin.

Şimdi görünmez pencerelerini ovuyorum tozlu anılarımın

Dışarıdayım, kar yağıyor, anne üşüyorum

İçeri al beni, kollarınla sar, ısıt bedenimi

O eski odada, yüklerin tepesinden düşüyor düşüyorum.

Bütün ağlamaların dinmesi gerek bir şiiri yazmak için

Çünkü duyguların dinlendiği yerde başlar şiir

Sevginin üşüdüğü yerde yazı, çocukluğun bittiği

Ve hep genç kaldığı yerde annelerin.

(Ağustos Dehlizleri, Cem Yayınevi, 1987,
Toplu Şiirler 2000-1971, Yapı Kredi Yayınları, 2008)

AHMET GÜNBAŞ 1953

ANNEM

Bakır paralar gibi hırpalandı

günlerin altın yolculuğu

Sarsak istasyonlarda dağıldı

gürbüz sevdalardaki buğu

Erken bir rüzgârdı annem

çoktan yitirmiş büyüsünü

Ara sokaklarda kalırdı soluğu

Sabahın saçlarını okşarken

Annemdi zoryaşamak’tı adı

Kurt indiren gecelerde

gergin ve sıcak dururdu kanadı

Tırnakları uzardı kendiliğinden

Sessiz bir güz ağıtıydı belki

dargın patikasının göçe vurduğu

Yakardı kül yoksulu ateşini

kış yabanıl postunu sermeden

Akıp gitti ne varsa köpürtülen

Toprak damarlı sabrıyla tutunduğu

aynası kırık bir sandıktı gençliği

Kıskanç kumaşlarını gizleyen

Katlayıp vuslatsız hasretini

sessizce sulardı yalnızlığını

Hayatın arka yüzüydü oturduğu

Kapısı örtük bir değirmen

Annemdi kent şaşkını kadın

Günde üç vardiya hıçkırık

Titrek dualarla saran yarasını

Vazgeçmeyen isli kandilinden

Bakır paralar gibi hırpalandı

günlerin altın yolculuğu

Nasıl yaşlandın sen annem

Kimselere görünmeden

(Aşk Boyu Sürgün, Bilgi Yayınevi, 2001)

LEYLA ŞAHİN 1954

BENİM BİR ANNEM OLSAYDI TUNA’YA BENZERDİ

Gecenin annesi ateşle oynar

ceviz yeşili zaman

kuşlar ağlaşır akşam olunca

örttüm yaralarını

taze kaldı

Zaman

ayrılık ayrılıkla gezer

kavuşmanın eski yüzleri

bir elinde kalem bir elinde ölüm

yan yana durduk bir zaman:

      benim bir annem olsaydı tuna’ya benzerdi

      akardı bir şehrin kalbini ikiye bölerek

      bir çalgı olsaydı mutlaka kırık

      bir çalgı: akordeon

      şiirim işte! açılıp kapanan yara

siyah günler arasında geyik sürüsü

ama bir geyik sürüsü

Gül geceyi sorar

ormanın annesi ay yırtıp alevden sesini

Aşkların Dağından bir nehir olup akar

akar kalbim gibi bir şehir

sulara sarılarak:

      benim bir annem olsaydı tuna’ya benzerdi

      akardı bir şehrin kalbini ikiye bölerek

      bir çalgı olsaydı mutlaka kırık

      bir çalgı: akordeon

      şiirim işte! açılıp kapanan yara

–Aralık ’95 Akçay, Aralık ’95 Pera–
(Düşler Nisan 1996, Şiir Coğrafyası, 97)

ARİFE KALENDER 1954

İKİ NEHİR KAVŞAĞI

İkisi de kadındılar –Fatma’yla Meryem

ay kanamaları kesilmiş, yürekleri dönüyor

kuytu bir yerde kan gününü hesaplayıp

okşadılar parmaklarıyla karınlarını

kadınlık hazırlıktır ağrılara

tarihin ışıkları yoktu, resimsiz doğurdular

çarmıha mıhladılar İsa avuçlarını

bedeninde söyleştiği ceninle Meryem

dokuz ayı tastamam anımsadı

gecelerde kılıcını bileylerken yezitler

andı Fatma erinin sırtındaki bıçağı

acı delirdi, uzun uzun uludu karanlıklar

dilek diledi taştan, ağaca çaput, suya buhur

oğul başlarını alamadı düşmanların elinden

iki kadın iki nehrin kavşağında

sular sustu yanıtsız durdu zaman

asırlardır körelmiş kamaları

kimlerdi durmadan ipek tenlere sürten

savaşların ilk kurşunu

önce bir anaya değer

ilk bomba sesiyle parçalanır beden

Fatma doğumlu Meryem nüfuslu Arife’yim

savaşlar güllerime ellemesinler

(Kadın Burcu, Hera Şiir, 2001, Toplu Şiirleri 1-2, İlya Yayınları, 2011)

VEYSEL ÇOLAK 1954

ANNEME

Sen ıslak çayırların hırçın ve türkülü gelini.

Sen anacığım babamın ilk ve son aşkı.

(Terin Yaktığı Bir Yaradan, Cem Yayınları, 1978)

EFSANE

Bir çiçek, açması yasaklanmış

bir gül ama kokusu yok,

bir ceylan uzak tutulmuş suya

bir soru, yanıtını arayan.

Bir dağ aşınarak yaşadı, o kadın

yırtık bir masaldan doğurdu seni

yoruldu aşkın atı, kan işe koyuldu

şimdi bir efsane yontuyordur

yüzünü gömüyordur halkına.

Anılar, mektupların solgun pulu

bir kapı, unutulmuş aralık bırakıldığı

ayaklanmış, yağmur olmuş bozkıra

ateşle korkutulmuş ormanı

orada insan, dünyanın korkuluğu.

HAYDAR ERGÜLEN 1956

ANNE

sahi senden mi doğdum anne

yollar nehirler kuşluk vakitleri dururken

bir insandan mı doğar bir çocuk

anne senin yüreğin taş olsa dayanır mı

kuş olsa çiçek olsa gündüz olsa

kırılmaz mı acıdan bir sap menekşenin boynu

bu kez dağlar doğursun beni anne

sen de ılık yağmur ol

durmadan yağ kanayan yerlerime.

–1980–

(Karşılığını Bulamamış Sorular, Yeni Türkü Yayınları, 1982
Nar, Toplu Şiirleri 1, Adam Yayınları, 2000)

HÜSEYİN HAYDAR 1956

ANACIK

Anacık pencerede

Küçük oğlunu bekler

Karayel eser gece

Çarşının ortasında

Sarı saçlar taşlarda

Sessiz kıpırdar

Anacıksa kapıda

Kollarını kavuşturur

Sokağa bakar

Ölü yatar yol üstünde

Ne gelen var ne giden

Ay bile kaçar

Sokakların içinden

Kondulardan beriye

Bir ışık akar

Bahçedeki akasyadan

Bir yaprak karışır yele

Beyaz ve daha körpe

(Acı Türkücü, Ödül Alan Kitaplar Yayınevi, 1981)

MUHAMMET GÜZEL 1956

ÖZGÜRLÜĞE YÖRÜKTÜK

(...)

ışıkları adını yazmalı sanırdım kentlerin

dağdan resimler kurardım

kurtarırdım düşlerimi

zemheri vurgunu parmaklarımdan

türküler karışırdı ağıllardan

kuzulukların sıcaklığına

anam anlatırdı öykümü

      bir tanrıçaydı

      yaslanıp kayalara

      boğaza vurdu mu

ille de suya yakın kurulur çadır

tapınağa yaslanmış azizdir

      is mi tutar

nen çalardı destanları kulağıma

dinlerdi kilim

      keçe

sulara sarınır teni ölümsüzlüğü

Yörük canı uçanda

ak çakıllı bir derecikti

      dedemin gömütü

      yoldan geçerken

      durur dualar okurdu anam

      iz vermezdi su

      soykırım ordularına

      büyük kaçkınlığımız özgürlüğe

      yakıcı özlemine karşın

      sıcacık pencerelerin

      iskana isyanımız

      göç katarları

      sığmaz

      damlara harımlara tutkularımız

      dar gelir

      gökyüzü aşkımıza

        bakır ve kurşun kubbeleri

      tinsel teslimiyetin

      (...)

(Özgürlüğe Yörüktük:, arda’s yayınları, 1996)

BERRİN TAŞ 1957

ANNE... BUGÜN BENİ YALNIZ BIRAKMA

Anne

ben masalları sevmiyorum

masallar düşlerle oyalarken beni

yaşamımı değiştirmiyor

Anne

bugün beni yalnız bırakma

içimde binlerce insan kaynaşıyor

bir yanım ağlarken

bir başka yanım gülümsüyor

içimde binlerce insan yaşıyor

Anne

ben saf bir çocuğum

rakamları sevmiyorum

sevmiyorum içinden insan çıkarılmış istatistikleri

biliyor musun

bir emekli yirmisekiz saattir açmış

mendil açmış Kızılay’da

Geceleri yaşıyor bu kent

saatin gongu vuruyor parmakuçlarımda

bir kadın düşlerini koşuyor

Beyoğlu’nun arka sokakları canhıraş!..

Anne

geceyarısı saat ikide

bir çocuk

bize utancımızı anımasatıyor

elinde ciklet

kâğıt mendil

hırpalanmış bir çocuk

kaldırım taşlarını bekliyor

Anne

korkuyorum

eğrilmiş bacakları

yağmur sularıyla

mazgallardan denize akacak

Anne

Bugün beni yalnız bırakma

(İnsancıl, Ocak ’99, Şiir Coğrafyası, 1999)

CEMİLE ÇAKIR 1956

BENİM ANAM

Benim anam yaşlı bir gürgen

Kollarıyla göğü saran

Gökyüzü ne bilsin

Gürgenin büyüklüğünü

Benim anam yaşlı bir dağ

İçinde oluşumlar saklayan

Denizi besleyen ırmaklar

Ağaçları besleyen

Benim anam yaşlı bir ev

Anılar taşar her yanından

Anılar dura dura yaşlanmış da

Ak düşmüş saçlarına

Benim anam akşam güneşi

Kızıllığını vuruyor sulara

(12.1988, Cemreye Çağrı, İnsancıl Yayınları, 1991)

MEHMET YAŞIN 1958

AĞLAYAN ANNE

Savaş bitti, dediler

savaştakiler geldi

koştum Sarayönü’ne

Dikilitaş’a sordum seni,

“görmedim”, dedi.

Ağlayan çocuğun peşine düştüm

yanan evin yanından geçtim

ölmüş bir oğlak buldum

oğlum seni sordum.

Badem ağacına sordum seni

ağustos böceğine sordum

“görmedim”, dedi.

Yollara baktım, ağladım

ağladım ağladım ağladım.

Seni sordum savaştan

sordum akan kandan

topraktan

karıncadan.

Sevdiğin türküleri söyledim

resimlerini gösterdim

onyedisindeydi dedim

görmedim görmedim görmedim...

Savaşa baktım, ağladım

ağladım ağladım ağladım

–Sevgilim Ölü Asker–

(Toplu Şiirler, Mehmet Yaşın, Everest Yayınları, 2007)

NEŞE YAŞIN 1959

ANNE ÖLDÜ

Düşlerime girip ağlatma beni anne

vazodaki solmuş çiçeklerin tutsaklığı ölüm

kimliğini yoğurdukları plastik hamur

göçmen bir perişanlık

rastgele eşyalarla döşedi yalnızlığı

Susma kadın susma

acının kaynadığı tencere

öfkeyle fırlatacak kapağını

susma kadın

-Beni neden yalnız bıraktın yaşarken

taşınmaz yüklerin altında ezik-

Herkes uyurdu

ve yitik günlerin cenazesi kalkardı

tabutta çocukluğum yatardı benim

hiçbir şey yapmazdı annem

      Yalnızca yas tutardı

Kaşlarım değil benzer sana göz yaşlarım

en büyük kurtarıcın Allah

      şaşırırdı bizim evin yolunu

zaten konuk da edemezdik onu

döküm saçım laneti yaşantının

hüzünlü toz örtüsüydü odaların

Bir çığlık gelirdi çığ gibi

yorganın altına gizlenirdi çocuklar

haykırırdı erkek sesi

      kendi çaresizliğini

Susun susun

ortalığı birbirine katan erkek çocuklar

küçük bir kız işitemiyor kendi sesini

tozlu aynada ışıldamıyor yüzü

yitmiş kurdelesi bulunmuyor

Beklemeyin beni

her gün geleceğim ben olmayarak

bir kitabın içine gireceğim

nefretli sözlerden kaçarak

açmayın kapağını

üşüyorum

Susadım anne

söyle onlara sussunlar

pencereme ölüm geldi

pancurları ört anne

Anne öldü

öldü ve toprağa gömüldü

kim söylemişti yaşadığını

kanserli hücreleri evliliklerin

urlar gibi büyüttü çocukları

Anne öldü

bir kadın lazım erkeklere bakacak

(Kapılar, Cem Yayınevi, 1992)

RAHMİ EMEÇ 1959

ANNEME LİRİKLER

beni yüreğine kanatlandır anne

dönemeyecek olsam da geri

sıcaklığında yaşat anılarımı

anne kanatlandır yüreğine beni

beni gözlerine tut anne

göremeyecek olsan da güldüğümü

masum yüzlü bakışlarını çıkar çocukluğumun

anne tut gözlerine beni

beni saçlarına ısıt anne

alışamadığım iklimlere büyüsem de

ninnilerini söyle uzaklardan duyuyorum

anne ısıt saçlarına beni

(Sevgiyi Dağlara Salacağım, Kasım 1991)

NEVZAT ÇELİK 1960

ANNELER GÜNÜ

yeşildir artık yüreğinde kara bulut

bugün anneler günü annem beni unut

evde acılar koynuna yan gelip yatmış

inadına giyin sen de mayısa batmış

yürü sokakta çocukların düşü aksın

yürü ki saksıda çiçekler sana baksın

diline genç anılarından bir türkü seç

beş yıl büyüdüğüm okulun önünden geç

ıslanırsa anıların güneşte kurut

senin günün bugün unutma beni unut

gök mavi deniz mavi tam kıyısında dur

durma eteğinden beni bir daha savur

annem yıldız kayıyor içinden dilek tut

koşuyor sana kısa pantolonlu çocuk

gözünde gözümde gözlerinde bin umut

(Müebbet Türküsü, Alan Yayıncılık, 1987, Om Yayınevi, 2000)

RAHİME HENDEN 1961

ANNEME

            Zeliha Henden’e sevgilerle...

      I

Bir masal kuşu muydu

      beni getiren dünyaya?

Kanatları kahverengi,

      gözleri elâ mıydı?

Hani anne demiştik adına?

      Dünyalar güzeli

bir Zümrüd-ü Anka.

      Doğar mı yine küllerinden

bir daha?

      II

Elleriyle toprağı eken.

      Yüreğinde sabır...

Erken yaşlanan. Annem.

      Günışığı düşerken camdan

erkenden yollara düşen...

İçilecek suyu güğümlerle taşıyan

Annem...

      Şimdi gözlerinde

fırtınalı gençlik düşleri...

      Sönüyor mu bir fener,

yolumuzu aydınlatan?

      Ayaklarında yüzyılların izi

izcimiz...

      Sönüyor mu bir fener?

      III

Saçlarında kına rengi örtüleriyle

      yalınayak büyüyen...

Eeeyyy elâ gözlü küçük kız.

      Eyy... Göklerin yitik yıldızı.

Işıt bu akşam

      gökleri ve yerleri...

Sana geçsin canımız.

      Sevgili ay parçası göklerin

yüreklerde atan nabız. Annem.

      Ne söğütlerin salkımı

ne de ilkyaz görünürlerde.

      Senin gözlerinde engin.

Senin gözlerinde sonsuz dünya.

      Tutuşur eteklerinden

sekiz çocukta onaltı el.

      Bu akşam hava biraz ılık.

Senin gözlerinde

      gittikçe sönüyor ışık.

Tut ellerimi...

      Sonsuzluk bizimle barışık.

      IV

Asma bahçelerinde bu yaz

      ellerine kına yakacağım.

Saçlarına da.

      Sen aldırma daha

ömürler uzar bir serçe sesiyle

      miyavlayıp durur evin kedileri.

Kaldır başını, yeni doğan yıldıza bak.

      V

Kan yürüdü can yürüdü

      işte ilkbahar...

Ardından koca yaz gelir.

      Ağrıların azalır annem

Ağustos sıcağında.

      Dirilirsin sen de

gelen yazla.

      Söyle çekip gitmesin hemen

ilkbaharla yaz.

      Kış çok üşütür...

İlkbahar yaz.

      İlkbahar yaz.

–01.04.2010, Köy–

ÖMER ERDEM 1967

BİR ANNEYİ YİTİRİŞ

                  Cevdet Karal’a

‘Oğul

Erkek ve eskisin

Suların zarı gerilmeden yosunlarda

Zamansız bir çağrı gibi bekledim seni

Sonra...

Sana indin ağır

Taşların ve camların terlemesinde

Vınlayan bir yokluk olmasın adın.

Gözlerimi gönderdim aşkın ağzında çözülme diye

Oğul bir kelimedir dünya

Çalkalanır özsuyunda nabzı toprağın

Sen erkek ve eskisin

Unutma!’

bu ses derimden mi sızıyor şehre

tartılan eksik ekmeklerden mi duyuyorum

sabah tıraşlarında ayna buğularının ardında

bağladığım ayakkabılar değil ellerim

anne ben erkek ve eksik miyim

çoğaldık pencerelerimiz var yağmurdan

portakalı cazibemiz soyuyor dalında kışın

beraberiz suda haberliyiz olanlardan

çocuklarımızla parklarda yürüyoruz

inanıyoruz eskidiğine elmaların da

‘Oğul

Kasıklarımda sarmaladım seni alnımda ay

Aşerdim ve düştüm diline yazın

Yol gözledim kumaş biçtim

Gecenin atına binerek geldi adın

Beni dilinle şaşkınlık diye sakla

Oğul bir ateştir dünya’

bu ses saatimden mi düşüyor şehre

perdelerin hışırtısı mı örten beni

öyle ince kesiliyor ki lifleri iplerin

su içsem dolanıyor bana

gün bir ip çektikçe çoğalıyor

burada soğan kabuğuna mı inanalım

gömlekliyiz ve anlıyoruz ya renginden arabaların

yol kimin çocuğuna bakıyor böyle

vitaminler ve resimli bir üveylik

sızıyor dansından kızların

şimdi beraberiz suda

bakıyoruz birbirimize singin

çünki

inanıyoruz artık eskidiğine merhametin

‘Oğul bir dişidir dünya’

lekeli

yeni doğmuş bebeğin dudağında

annemi “yitirdim”...

“oğul” bir kelimeymiş bu dünya

(Yitirişler, Kitabevi Yayınları, 1998)

KARİN KARAKAŞLI 1972

III. ANA YÜREĞİ ARAZI

İçimden bir kadın çıkıyor da

Duvardaki koca saati

Bir de şu tablodaki çiçekleri

Parçalıyor hınçla

Ama oturmuşum külçe gibi

Kimseler görmüyor o içimdekini

Kolkola geldik hastaneye oğlumla

Sonra bir sedyede yatıyordu

Beyazlar içinden bana uzanan eli,

Bunca yaşına yine de bebeğimdi

Cehennem ötelerde değil, korkulu bekleyişlerde

Saatin iki uğursuz kolu belirsize takılı

Tablodaki çiçekler, yerdeki lekeler hep aynı

Arada bir yüreğim tekliyor

Can bedende değil, can verdiğimde saklı

Getirsinler bana sağ salim kuzumu

Başkaca bir dileğim yok Tanrı’dan

Duydum, vurdum, umdum, doğurdum

Korkuyu, korkuya, korkuda, korkudan

(Benim Gönlüm Gümüş, Aras Yayıncılık, 2009)

EROL ÖZYİĞİT 1972

EVE GAZEL

ev sokakla aramda bir yazı

annem beni eve bağlayan bağlaçtı

duvarları annemin gülüşüyle sıvardım

duvarlar bu yüzden kir tutmazdı

annem uzak gitse ben üşürdüm

ev bunu bilirdi daha sarılırdı

kalp örmesi annem çözülünce üşürdüm

ev bunu da bilirdi daha sarılırdı

ev sokakla aramda bir yazı

annem beni odalara açan ayraçtı

(Acemi Irmak, Dönence, 2006)

EMEL GÜZ 1974

ÖSTROJEN

Anne! Ben sende kötü bir başlangıçtım.

Hayatın kanlı duvarına sancıyla tutunan taş.

Sevmediler beni, ben bir anne ölüsüydüm.

Anlamadığın bir dille beni yalanladılar!

Şiir yazdım... O da yazdı... Okumadık birbirimizi.

Anne! Duvardan anneleri silmek istiyorum.

Ölmeliyim anne olmamak için bir daha.

İlaç boşaldıkça beynim çürüyor!

Neyi bekliyoruz gömülmek için ilaç kutusuna!

Çürüyen beyin kokusuna anneler dayanamaz.

Anne! Şiirleri cam vazolar gibi...

Salonun, yüzümün, kağıdın orta yerinde!

Yeniden ezberleyip duvardaki biçimini,

Aklımı senin “ilk göz ağrımsın” dediğin

Yere bırakıp şöyle senin gibi büyümeyi...

Anne! Duvarımı yıkma yüzüme bak!

Çıkar gözlerini ağrından kurtul!

Ben iyiyim, kendi halinde bir ceza...

Kutsal olan şeyler kolay yıkılır

Beni sevme kendinden kurtul!

Anne! Beni sana benzetiyorlar

Korkuyorum anne olmaktan!

(Varlık, Mart 2002
Ruhum Gövdemde Değil, Yapı Kredi Yayınları, 2010)

GONCA ÖZMEN 1982

ÇÜNKÜ ANNEM

Çünkü annem bir yorgun zorunluluk

Yüzünde içi çiçekli eski kutu duruşu

Neydi unuttuğu mutfağa girip çıkarken

Dalgınca boyayıp duruyordu kirli göğü

– Annem yelkovanın bıkkın dönüşü

Tek katlı evlerde mutluluklar aradı. Yok.

Çok çocuklu evlerde cıvıltılar istedi. Yok.

Çukur yerlerinde geçmişin titreyişi

Toz suretinde yapışmış anılar duvara

– Annem bir tekerlemeydi odalarda

Geçkin yazlarla soldu ahşap düşleri

Eski bir telaşın dinmez sancısıyla

Ağlardı annem gülmek gibi dururken

Küçülür incelirdi aya baktıkça

– Annem balkıyan bir göl gülümsemesi

Bir kuşun uçuverişi gibi kolay ölümler çağı

Rahat yataklarda dikeni batar gecenin

Örterken annem yıllanmış perdesini

Babam bir ünlemdi akşamla uzayan

– Annem ki deltaların yazılmamış tarihi

(Belki Sessiz, Yapı Kredi Yayınları, 2008)

4. BÖLÜM

“DOĞUNUN KADINLARI”

Hilmi Yavuz’un Doğunun Kadınları şiirinin adını taşıyan bu bölümde; ait olduğu etnik kökenden dolayı baskı gören, yaşadığı coğrafyada gelişen olaylar nedeniyle acı çeken kadınları betimleyen, onları anlatan şiirlere yer verilmiştir. Yaşadığı coğrafyada geçerli olan ekonomik toplumsal koşulların kadınlar üzerindeki etkisini duyumsatan bu şiirlerde; törelerin, gelenek ve göreneklerin baskılarının yanı sıra, yasaların ya da devletin baskısı altında olan kadınlar anlatılır. Dili yasaklı olduğu için en yakınıyla bile iletişim kuramayan, evi ya da yakın çevresi dışında kendisini ifade edemeyen kadınların anlatıldığı bu şiirlerde acı, ağıt ve hüzün ağır basmaktadır. Ancak bu konudaki şiirler oldukça sınırlı sayıdadır. Kimi şairlerin şiirlerinin içinde bir bölüm olarak geçer.

Kürt dili üzerine çalışanlar Avesta’yı Kürt diline kaynaklık eden metinler arasında gösterirler. Avesta’dan günümüze doğru geldikçe ise ilk yazılı Kürtçe kaynak olan Boraboz’a rastlanır. MÖ 330 yılında Hewreman bölgesinde yaşamış olan Boraboz hakkında fazla bir bilgi yoktur. 1950 yılında İngiliz arkeologlar tarafından yapılan bir kazı sonucunda, onun mezar taşının da bulunduğu lahit çıkarılmıştır. Boraboz’un mezar taşında eşine olan sevgisini ve birlikte yaşamlarını dile getirdiği Kürtçe şiiri bulunmaktadır.

“Birlikte geçen günleri özlüyorum

Hele sabah çıkıp gidişimizi

Seninle dağlara çıkar, dolaşırdık

Birlikte söylerdik türkülerimizi

Ben o dağların ruhundan öğrenmiştim

Ta yürekten, candan, içli söylemeyi

Hem dağlarda, hem kırlar, hem sahralarda

El aman, medet aşkın elinden yani

İkimiz tam da tek bir gönül olmuşken

Sonbahar gelip böyle, ayırdı bizi

Ancak birlikte olunca küflenmez aşk

Ya bağır bir ses ver, ya da uyu hadi.”

Şiiri Kürtçeden çeviren: Selîm Temo

1800’lü yılların başlarında doğup 1913 yılına dek yaşayan Evdale Zeynike, Kürtçe anlattığı öykülerinin arasında şiirlere de yer verir. Ahmet Aras’ın hazırlayıp Evrensel Basım Yayın’ın 2004’te yayınladığı Evdale Zeynike kitabında doğu, güneydoğu coğrafyasındaki kadınları, genç kızları anlattığı şiirler de vardır. Aydın Hatipoğlu tarafından Türkçeleştirilen şiirlerdeki dizelerinde şu dizelerden de anlaşıldığı gibi bu coğrafyadaki etnik zenginlik ve çeşitlilik de göze çarpmaktadır: “Şu gariban Dersim’de üç güzel kıza rastlar/ Biri Türk, biri Kurmanc, biri Acem’dir”. Bu dizelerin yer aldığı Dersim Güzel Dersim şiirinde; Türk, Acem ve Kurmanc kızlarını anlatırken, evlilik kurumunu sorgulayan dizelere de rastlanır.

“Güzellere baktım gelenlerden biri Türk’tü

Ayağında Antep kundurası, süzülerek geçti gitti

Gelen, teres kızının kundurasının sesiydi

El atıp kara saçlarına, savurdu omuzlarından

Bir öpücük almaktır ahım, o güzelin gerdanından

Nedendir bilmem kinlidir, hayali bile eder candan.

Vay gönlüm,

Vay gönlüm...

Vay gönlüm, yar gönlüm...

Sabahın karanlığında gittim Acem’in kızına

İnce belli, uzun boylu, hayaller göründü bana

Uzaktan baktım ki ona, hem edalı hem çalımlı

Teresin kızı da gelir o yandan, alımlı mı alımlı

Bilmem neden, ağlamış gibi bakıyor gözleri kanlı.

Vay gönlüm, vay gönlüm...

Vay gönlüm, yar gönlüm...

Sarışın Kurmanc’ın alnı dövmeli,

Altınlarla bezenmiş bir güzel zengindir belli

Elinde gümüş asası, kıl çadırlarda süt sağar

Sordum bu güzele hemen, bekar mısın, yoksa evli

Be hey evi yanasıca, dedi, yiğit isen, adamsan,

Miskin kocam evde değil, akşama gel kır kapının kilidini

Geçir bütün bir geceni iki gögsüm arasında,

Ben gibi bir dilberin, sarışının kokusuyla

Yoksa yiğit değil misin, korkarsın miskin kocamdan.

Vay gönlüm, vay gönlüm...

Vay gönlüm, yar gönlüm...

Haydi gönlüm, ey yaralı gönlüm

Be hey gönlüm, hey gönlüm...

Allah yıksın gönülsüz evliliği

Benzer çıplak ineğe

Ya da kolsuz gömleğe

Gülü olmayan gül bahçesine

Arıkuşu konmayan bülbülsüz bir ağaca.

Eğer biri gönlünce evliyse

Sevdiği ona yar ise

Boynunda torbası dilenci de olsa

Torbası darı ekmeğiyle de dolsa

Hatta torbası delik bile olsa

İster burada dilenmese

Ta gavur ellerine de gitse

Üstündeki yorgan gökyüzü

Altında döşek kirpi tüyünden de olsa

Başını koyduğu yastığı taştan

Süpürge otundan kahvaltısı olsa

Yeter ki gönlünce aşık olsun.

Be hey gönlüm, hey gönlüm...

Vay gönlüm, yar gönlüm...”

Bu bölümde örneklediğimiz şair ve şiirlerin dışında; doğunun kadınlarını şiir bütünlüğü içinde ya da şiirlerindeki dizelerde anlatan başka şairlerin şiirlerinin adlarını anarak ya da dize alıntıları yaparak belirtmeye çalıştık.

Ahmet Arif, Hasretinden Prangalar Eskittim kitabındaki Diyarbekir Kalesinden ve Adiloş Bebenin Ninnisi şiirindeki dizelerinde, doğulu ve güneydoğulu kadınların yaşamlarını kendi yakınlarının yaşamından yola çıkarak anlatır: “Hamvarat suyu dondu,/ Dicle’de dört parmak buz,/ Biz kuyudan işliyoruz kaba kacağa,/ çayı kardan demliyoruz./ Anam, sır gibi saklar siyatiğini,/ yel, der Baharın geçer./ Bacım, ikicanlı ağır,/ Güzel kızdır, bilirsin,/ İlki bu, bir yandan saklı utanır/ Ve bir yandan korkar/ Ölürüm deyi.” Aynı şiirdeki Adiloş Bebe’nin ninnisindeki son dizeler de o coğrafyada doğan kız çocuklarının yazgısı ve yaşamı hakkında ipuçları verir bize... “Bu namustur/ Künyemize kazılmış,/ Bu da sabır,/ Ağulardan süzülmüş./ Sarıl bunlara/ Sarıl da büyü...”

Aydın Hatipoğlu, doğup büyüdüğü Urfa yöresindeki bir tekerlemeden yola çıkarak yazdığı Çömçe Gelin II şiirinde doğunun kadınlarını farklı bir açıdan anlatır; yazgıya karşı çıkan, mücadele eden kadınları:

“Şimdi bir yumruk gibidir çömçe gelin/ Bin yıllık yazgıyı bozmak için sıkılmış/ Gidip gelip takılıyorduk silip yeni baştan başlıyoruz/ Dikenler batıyor ellerimize/ Dikenli tellerde güller düşünmek/ Susup yeni baştan başlıyoruz”

Egemen Berköz Berivan’la şiirinde; doğudan bir genç kıza şu dizelerle seslenir: “Hazandan hazine/ Ne güzel geçtin sevgilim./ Kapanır mı direnmeyle/ Yaram Berivan..../ kuşlarsın yağmur yağarsın/ halı işlersin Berivan./ kekikler keklikler dağlar/ akarsular koşar ve çocuklar/ (pembe yanaklı çocuk özlemleri)/ bozgun. Kuşlar mısın/ akşamın özünü bilip/ hikayet eden. Kuşlar mısın/ çocuğun olmadan anne”

İlhami Özer, Amida dergisinin Temmuz- Ağustos’98 sayısında ve Şiir Coğrafyamız 1999 adlı seçkide yer alan Berfin şiirinde şu dizeleri yazmış:

“Sen, Diyarbekir çocuğusun

Karakterin Dicle

Akarken bakmıyorsun arkana

Keşke saçların Dicle gibi uzun olsaydı

Anadan doğma, çırılçıplak bir tel gibi

düşseydim içine

Senin yerine ben baksaydım arkana

Bir Dicle’ye bakıyorum bir sana

Sen, Diyarbekir kızısın

Dicle, ilk insandan bu yana

Ülkenin şah damarına şifa

uzun bir şiir

Sen şekeri tuzusun

Dicle değişir sanma

Değişseydi dönüp bakmaz mıydı

Ülkemde yağmur gibi yağan kara

Sen Diyarbekir toprağısın

Taşları

Kaşların gibi bakarken sert

susarken kara

Bir Dicle’ye bakıyorum

bir de sana küsen dağlara

Bir ses duyuyorum davudi, yanık

‘Dicle, inadı sanat

 ölümsüz bir at

 hasreti Fırat’

 O hasret olmasaydı

 Gözlerin varken akar mıydı başka topraklara?”

Meral Dalaman, Siverek doğumlu bir ozan. Deli Fırat Dolu Dizgin Nereye? adlı kitabında doğduğu coğrafyadaki kadınları anlatan şiirleri ve dizeleri vardır; “doğarken öldü kadınımız, anamız” Anadolu Kadını başlıklı şiirinde kadının ağzından durumunu anlatırken, Kadınlarımız şiirinde kadınlara bir güzelleme vardır. Ayşegül başlıklı şiirde kızına seslenirken, Zelo adlı şiirde doğudan bir genç kıza seslenir: “Gülünce gözlerinde yıldızlar uçuşur/ Dilin söylemese de gamzelerin konuşur/ Yüreğinde sevdalar hep umutla buluşur/ Dilerim yarınların mutlulukla oluşur.”

Zerrin Taşpınar, Anılarda Şimdi kitabındaki Baharsız Çarşılarda Bir Ağıt adlı şiirini “Kıstırılmışlığın ölüme ittiği Cemile ve çocukları için” yazmış. Şiir şu dizelerle son bulur: “Akşamın gölgesinde pusu, alnında sevda/ Fırat’tan medet umar kadınlar/ gün biter, ırmak durur, sır dökülür/ sabrın aslı ateş... üstüme varma.”

Çocuklarıyla birlikte Fırat’a atlayarak yaşamına son veren Cemile için Abdülkadir Paksoy da Çığlık adlı şiiri yazmış.

Gülsüm Cengiz, Evrensel Kültür Dergisi ...sayı tarih yayınlanan Yasak Sevda Sözcükleri şiirinde, cezaevinde görüşe gittiği eşiyle kendi dilinde konuşması yasak olan bir kürt kadının duygularını dile getirir.

Aydın Öztürk, Şehriban adlı kitabındaki Ay Bulutlar Gibi Ağlıyordu şiirinde, Dersim coğrafyasından İstanbul’daki bir gecekondu semtine göçen yaşlı bir kadını, geçmişi ve bugünüyle anlatır. Kitaba adını veren Şehriban, Beritanlı bir göçer kadının şiiridir.

Yanardağ Sıcağı’nda adlı kitabında ise yine Dersim coğrafyasından Berivan çıkar karşımıza; “Ağlama berivanım/ akmasın kara üzüm gözlerinde Dicle/ Süzülmesin al al yanaklarından Fırat/ Durma öyle fukara/ bayramın sevincinde yitik/ iki eli böğründe/ yıkık bir duvar dibinde pülümürde/ savurma ince bellerine dökülen örüklerinden/ boşalan lacivert siyahı saçlarını/ karlar tozar zozanda/ boran boran hasretlere” diye seslendiği Berivan...

Emir Ali Yağan; Şarkılar Ülkesi adlı kitabındaki aynı adlı şiirde şu dizelerle anlatır doğunun kadınlarını: “Dicle kıyısında mülteci katarları/ yorgun, aç, üşümüş/ ve pusulanmış ince uzun patikalar/ bu yol dara gider/ bu yol bin açmaza/ zozanda kar/ ve kıl çadırlarda göçebe kadınlar/ bel verip toprağa ve aşka/ asi çocuklar doğururlar/ anaç sabrıyla Penelope’nin.”

Yalçın Çay, Evrensel Kültür Dergisi’nin Mayıs 1993 sayısındaki; “Bu şiir Gerçek dergisinin 42. sayfasındaki ‘Güneydoğu‘da Bir İşçi Kadın Berivan’ yazısından esinlenerek yazılmıştır. Halil Berivan’ın kocası, Zozan, Delal, Leyla ise çocuklarıdır.” notuyla yayınlanan Berivan adlı şiirinde doğulu bir emekçi kadını şu dizelerle anlatmış:

“Sıcak omuzlarında ateş yoksulluğu

Kalbur ağrısı işçi kadınım

Bacım, yoldaşım, kan gülüm

Hafif ağırır gözbebeklerim

       bilirim

           Berivan

Akar zap suyu

Ülkemin kan gölünden

Akar yüreğimin güçlü ırmağından

Eklense de yorgunluğun öte günlere

Akar uzun yürüyüşler

     delikanlı kavgalara

           Berivan

Zozan, sarpkaya

Delal, oğul kokar dağlarda

Ve leylim Leyla

Bebelerin kavga gülümsemesi

Artık zaman

Dağları zaptetme zamanıdır

Gündoğumların ilk çeyreğinde başlayıp

Güneşe yürümenin zamanıdır

Artık gün

Kömür karası zindanlarda

Umuda ve sevdaya yeşermedir

              Berivan

Ülkemin parça parça edilmiş kadını”

Sadık Aytekin’in Umut Direnişte kitabındaki. Bitimsiz Bir Koşudur Yaşam şiirinde kadınlar şu dizelerle anlatılır: “Binlerce kadın bağrına basarak binlerce yavruyu/ ve ağıtlara vererek yüreklerini,/ yaşatmak istiyorlar “Adiloş bebe” leri./ Beşik yok, kundak yok, süt yok/ açlığa dayanamıyor “Adiloş Bebe.”/ Bıçakucu dağlarda yağmur ve rüzgâr.../ Ağlama bebeğim,/ kurşun ve ağıt sesleriyle tanıdığın dünyaya,/ gözlerini açarken ‘sürgün’ koyduk adını.”

Nuh Ömer Çetinay, Maraş doğumlu bir ozan. 1978 yılında yaşanan Kahramanmaraş Katliamı’ndan etkilenerek yazdığı Kanrevanmaraş adlı kitabında bölgenin ve insanların geniş bir tanımını yapar, olaylara tanıklık eder. Kara Çarşafa Kor Zindan, Kara Çarşafa Kaç Ayet, Kara Çarşafa Kan Çarşaf, Kara Çarşafa Kim Sevda şiirlerinde o bölgenin kadınlarının duygularını ve yaşam koşullarını dile getirir.

Tuğrul Keskin, Bir Geyik Dağlarda ve Tacir ve Cinayet kitabındaki Dünyanın Yalnızlığına Üzülüyorum şiirlerinde doğudan ve güneydoğudan kadınların yaşadıkları acılara tanıklık eden dizeler yazar:

“yaralıyım, göllere akıyor kanım ve ağrı’nın taşlarına

dökülen yıldızlara bakıyorum alnı dövmeli bir kadına

ağlayarak kaldırıyor ellerini gökyüzüne”

...

“cebimdeki öpücüğün yaşlanacak az sonra

düşün, kına yayılıyor güneyin dağlarına

entarisi yırtılıyor kadınların poşularından asılıyor erkekler

kimsesiziz düşün, korku yayılıyor yas gibi

biliyorum çoğalacak yüzün, ama ne zaman”

Selim Temo Ergül, Batman doğumlu bir şair. Ah Tamara adlı kitabındaki dizelerde doğup büyüdüğü coğrafyadan kadın yaşamlarına tanıklık eder. Pieta adlı şiirde acılar karşısında anasının direncini dışa vururken kız kardeşine cesaret ve mücadele gücü öğütler.

“ooy anam

oy anaç kadın

      yürüyüp gidenlerin

      ülkeleri kadar vardır yürekleri

      ülke kadar yürek ister hem

      Arap kışının ardından telli duvaklı doruklara bir güneş gibi doğmak

      bir güneş gibi doğmak

      ayazı buyur etmektir sineden içeri

      ve dişlerde ince bir kaval, çoban tadında

      ve çoban tadında bir türküdür yerinde ölüm

      ölüm müdür tek çoğalan ömrümüzde

      umut desen bin atımlık

      sevda desen bin

      yas evi değildir burası

      düğün evidir

dedin

bir tilili çektin unutmadan

güneş çıvladı altın dişlerinde

baba

bak

anam da ağlamıyor bırak

sustalı gözyaşı huzmeleri arşınlamasın yüzünü

kurusun ihtiyar gözçanakların

sen

ama sen susma bacım

yedi erin bacısı

susma, aslanlar dövüşsün gözbebeklerinde

taylar koşsun, boz taylar, doru taylar

pınarlar bacım, pınarlar aksın gemsiz engelsiz

ve bütün ölümlerde anımsa tutsaklığımızı”

EVDALÊ ZEYNIKÊ
 (1800’LÜ YILLARIN BAŞLARI-1913)

İŞVELİ KIZ

Hey güzelim, işvelim kalk gel buraya

Kürtçe söylerem sana “axçik were!”

Türkçe söylerim sana “gel!”

Farsça söylerim sana “xe’el!”

Arapça söylerim sana “ta’el!”

Ermenice söylerim “Ast û wast, yest û karast!”**

Hey güzelim, işvelim, ben sana yanmışım.

Güzelim, işvelim ben senin için Karaçoban’dayım

Baktım beyaz kilisenin yanındayım

Kiliseden gelen keşiş kızı Manus, ayın ondördü gibi

Okuyor İsa’nın İncil’ini, duası umut sebebi.

Kim görse Manus’un güzelliğini

Bırakır dünyayı, unutur ahiretini.

Hey güzelim, işvelim gelsene

Kürtçe söylerem sana “axçik were!”

Türkçe söylerim sana “gel!”

Farsça söylerim sana “xe’el!”

Arapça söylerim sana “te’el!”

Ermenice söylerim “Ast û wast, yest û karast!”**

Hey güzelim, işvelim, ben sana yangınım.

İşte Karaçoban’dayım şimdi, güzel yanıma buyurdu

Manus’um evinden çıktı, kısrak gibi yelelerini savurdu

Gördüm göğsü yanıyor, Manus’un o terli memeleri beni kavurdu

Dilerim Manus’u kaçırayım, artık İslam olsun onun can yurdu.

Hey güzelim, işvelim gelsene

Kürtçe söylerem sana “axçik were!”

Türkçe söylerim sana “gel!”

Farsça söylerim sana “xe’el!”

Arapça söylerim sana “te’el!”

Ermenice söylerim “Ast û wast, yest û karast!”**

Hey güzelim, işvelim, bil ki sana yangınım.

Kollarını sıyırmış Manus, esvap yıkar, serer güneşe

Keşke değişse dinini atsa haçını ateşe

Gel kız seni kaçırayım, Mehmet Paşa divanına,

Bizim Toprakkale’ye

Bırak babanın dinini, at haçını gel beriye.

Hey güzelim, hey işvelim gelsene

Kürtçe söylerem sana “axçik were!”

Türkçe söylerim sana “gel!”

Farsça söylerim sana “xe’el!”

Arapça söylerim sana “ta’el!”

Ermenice söylerim “Ast u wast, yest u karast!”**

Hey güzelim, işvelim, ben sana yangınım.

İşveli kız senin için karaçoban’da gezerim

Haydi monus gel benimle gel kaçmanı isterim

Hayranım ince bele, ela göze, ben daha ne beklerim

Gel benimle, eimi tut diyarına gidelim,

Bilmiyorsan söyleyeyim, Evdalê Zeynıkê adım,

Şairiyim bu cihanın şiirle canlar yakanım

Sürmeli Mehmet Paşa’nın dengbêjiyim

Evdal adım, tüm ülkeyi karış karış gezerim

Vay benim Manus’um, gönlümü yaralayan güzelim.

(Evdalê Zeynikê, Haz: Ahmet Aras, Şiirleri Türkçeleştiren: Aydın Hatipoğlu, Evrensel Basım Yayın, 2004)

CIGERXWIN 1903-1963

GÜL SATICISI

Uykudan gözümü açınca gördüm, gül satıcısını Sevindim, gülü

                                                gönüle satıyor,

Bir gönüle bir gül diyor.

Benim de bir gönlüm vardı, dertli yaralı İnanamadım gülle gönlümü

                                          değişeceğine

Gülü gönülle değişeceğine

Yetmez, dedi pazarlık edince, bir güle bir gönül yetmez

Gül isteyen canını da verir üste,

Canıyla gönlünü verir güle.

Bir gül için, dedim, canıyla gönlünü kim verir, bir güle.. Pazarlıktır

                        bu, dedi, kimi de derde verir gönlünü

Gönlünü verir derde.

Canımla gönlümü verdim, gönlüm sızlandı:

Ah Ciğerhun, gönlünü bir güle mi değiştin,

Gönlünü mü değiştin bir güle.

Çeviri: Vedat Korkmaz, Sennur Sezer
İkinci Divan, Sewra Azadi, 1954
(Akdenizli Şiirler, Evrensel Basım yayın, Ekim 2007)

ENVER GÖKÇE 1920-1981

KİMİ GÖBEK TOPLAR KİMİ MADIMAK

Keban

Çukuruna

Bahar

Gelmiş

Palu

Mahlesine

Bahar

Çarşıda

Yeşil

Soğan

Çelem

Ve

Havuç

Dağlarda

Nergisler

Keban

Tepeleri

Munzura

Bakar

Yukarlarda

Göl

Dağının

Etekleri

Arapkire

Doğru

Ve

Yamada

Allı

Pullu

Beyaz

Peştemallı

Başörtülü

Üç

Etekli

Kadınlar

Kimi

Göbek

Toplar

Kimi

Madımak

Ve

Keban

İle

Elazığın

Arası

Un

Uçmaz

Kepek

Kaçmaz

Viraneler

Var...

(Bütün Şiirleri, Dost Dost İlle Kavga, Panzerler Üstümüze Kalkar, Evrensel Basım Yayın, 2001)

HASAN HÜSEYİN 1927-1984

BİR KALEDEN
BİR ANAYA

Ana

güzel ana

yine akşam akşam

      o uzak dağların arasında

            gelincikler gibi bükme boynun n’olursun!

Sanki ne var bu bahar akşamlarında

   hep böyle gelmez mi bizim oralara baharlar?

Bir bitmeyen bahar varsa

                              ana

                              ana

                  o da sürmedir gözlerimizde

                  bu yurdun çilesinden!

Üzülme

      gelincikler gibi bükme boynun n’olursun

            kara kara günlerin ak pak anası

nedir ki ayrılık dedikleri şu bizim türkülerin

            yarınlara kurşun gibi bakana?

Çok sürmez

      yine o mor akşamları birlikte geçiririz seninle

      birlikte kaşıklarız yine

                  otlu bulgur çorbamızı

                        o ishaklı akşamlarda!

Ben yine bir Antep türküsü alırım şöyle yukardan

ishaklar yine bulup getirirler o güzel baharları

ve sen yine dalar dalar gidersin

                        anaca!

Şu Nevşehir kalesinde

şu kapkara kilisede

      bir kayısı çekirdeği neyse karın altında

      ben işte oyum, ana!

Kilisenin kalın kara duvarlarına

    resim yapmış bir kilise ressamı

Ressam değil adam papaz

resim değil boyadığı

      sanki kasap önlüğü

      kanlı memeleriyle Beytüllehem kadınları

                  –yani analar–

    yumruk olmuş sıkılmışlar

            dikilmişler korkusuna o kanlı Hirodes’in

            boyunları incecik

                  göz akları bulut bulut kadınlar

                        Beytüllehem kadınları!

Yapan ressam kötü yapmış

ressam değil sanki kasap

            ama yapmış

                  yapmış işte

      çığlıkla boyamış kilisenin kara duvarlarını!

Bunlar eski hikâyeler güzelim ana

                  çok eski hikâyeler

bunlar

      Hazreti İsa’nın hikâyeleri!

Günümüzde Hirodes’ler

    kerpiç duvarlar gibi yıkılıyorlar

            kurtaran ellerimizde

Yapayalnız sanma beni şu güzelim dünyada

                  güzelim ana

baharın tırmanması gibi vadilerden dağlara

            adım adım

                  yaprak yaprak

                        tırmanıyor güzel günler

                              kollarımıza

Bir bahar sabahı açacaksın ki kapını

      yağmurlarda yunmuş bir ağaç gibi

      ateşlerden geçmiş bir demir gibi

                  pırıl pırıl karşındayım

senin görmediğin günlerin öfkesiyle dopdolu

senin göreceğin günlerin sevinciyle kanat kanat

                              güzelim ana!

Yine akşam akşam

      gelincikler gibi bükme boynun n’olursun!

Nedir ki genç olana

nedir ki kelepçe hapis zincir

      yüreği gümbür gümbür atana

                              güzelim ana!

–1952, Nevşehir–

(Koçero Vatan Şiiri, Hasan Hüseyin Bütün Şiirleri Dizisi,
Bilgi Yayınevi, 1998)

ŞEMSİ BELLİ 1929-1995

BEN PÜLÜMÜR’LÜ ALİ HAYDAR...

Ben

Pülümür’lü Ali Haydar

Babamı Seyitler vurdu çok zaman önce

Bir ayağı sekili

Bir doru kısrak için.

Bir anam kaldı

Bir de ben.

Anamın adı: Gülistan

Ama

Guley Ana derler bizim dağlarda

Anama.

Güley Ana’m

Şehir diye yalnız Pülümür’ü gördü bir defa

Neydi, ne içindi unuttum

Dayımla birlikte gelmişti Pülümür’e.

Çuval dokumasını bilir Guley Ana’m

Ata binmesini bilir

Dua eder imam Cafer aşkına

Düzgün Baba’ya adak adar

Adak adar ki Düzgün Baba’ya

Oğlu Ali Haydar kurtarsın kendini

Kopsun bu dağlardan kurtulsun

Okuma yazma öğrensin Ali Haydar

Dilce öğrensin

Devlet kapısına girsin.

Guley Ana’m silah kullanmasını bilir

Dua etmesini bilir

İmam Hüseyin’i Seyit Rıza’yı

Kurşun yarasını yağla dağlamasını

Oğlunun ardı sıra ağlamasını

Bilir Guley Ana.

Türkçe dilmez, dilce bilmez...

Anamın adağı tutmuş

Yedi yaşında kopmuşum o dağlardan

Önce Pülümür’de sonra Elazığ’da okumuşum

Nalbant Ali’nin sayesinde.

İlkokul, ortaokul derken

Biraz geç, biraz erken

Kendimi lisede buldum.

Dik kafalığım yüzünden mi

Yoksa başka sebepten mi oldu bir kez

Nalbant Ali’nin evinden kovuldum.

Dağ yolları kadar zor geldi üç yıllık lise

Pülümür’lü Ali Haydar’a

Sonra Ankara.

Ayakkabı boyadım, gazete sattım

Hamallık yaptım toptancı Hal’inde Ankara’da

Bu arada.

Fakülteye devam ettim sersefil

Anamın dileği olsun diye

Ne iş buldumsa o işi tuttum

Pülümür’ü, anamı unutmadım amma

O dağların dilini unuttum.

Tam yedi yıl olmuştu anamı görmeyeli

Guley Anam

Adak adamıştı Düzgün Baba’ya

Oğlu Ali Haydar okusun diye

Bir mutluluk duydum garipçe

Anamın dileği oldu dedim

O dağları, o köyleri, yaşlı anamı

Ziyaret etmek istedim.

Ben Pülümür’lü Ali Haydar

Okuma-yazma bilen kıravat takma bilen

Bulvarda gezme bilen

Ortaokul mezunu, lise mezunu

Ve hukuk fakültesi mezunu

Pülümür’lü Ali Haydar’ım ben.

Canım isterse yargıç olurum

Türk ulusu adına kararlar veririm yasalara uygun

Yakası sırmalı kara cüppeler giyebilirim kürsüde

Canım isterse savcı olurum, avukat olurum...

Ben Pülümür’lü Ali Haydar

Guley Ana’nın oğlu Ali Haydar’ım ben

Ver elini bizim dağlar

Elazığ, Tunceli, Bingöl ver elini

Hukukçu Ali Haydar geliyor

Guley Ana ekmek yağla tedarik gör

Pülümür’lü Ali Haydar geliyor

Oğlun geliyor Guley Ana...

Bir telgraf çektim Nalbant Ali’ye

Haber salsın müjde versin Guley Anama

Cümle hısım akrabaya

Cümle ahaliye haber salsın.

Konu komşu büyük küçük

Ev damına dolup dolup taştılar

Bir haylov tutturdu kadınlar

Haylovun başında anam

Ağlaştılar ağlaştılar ağlaştılar...

Buruş buruş olmuş anamın yüzü

Elleri buruş buruş

Mavi damarlı buruşuk ellerini öptüm

Guley Anamın.

      –Nasılsın, eyi misin Ana?

Anam benim yüzüme bakar pel pel

Ben anamın yüzüne.

İkimizde de ses yok, seda yok.

Ben Pülümür’lü Ali Haydar

Ben yargıç adayı Ali Haydar

Ben savcı adayı Ali Haydar

Ben avukat adayı Ali Haydar

Ben Guley Ana’nın oğlu Ali Haydar

Ben Roma hukuku’nu bilirim

Mutum, demositum, kommodatum, pagnus

Zilyetlik, vazülyetlik mürüruzaman

Temerrüt, şifa hakkı, irtifak hakkı

Seneler yığılsa bile kafama

Hiçbiri aklımdan silinmez

Ben Guley Anamın oğlu Ali Haydar

Ben anamın dilini unutmuşum

Anam benim dilimi bilmez.

İki dilsiz gibi

Pel pel bakarız birbirimize

Selaaaaaam ana ile oğlu birbirinden koparanlar

Selam size...

(Anayasso, Doğu Anadolu Şiirleri, Kağnı Yayınları, 1970)

HİLMİ YAVUZ 1936

DOĞUNUN KADINLARI

biz batan güne sahip çıktığımızda

ay, bitlis’te sarı tütün

ya da bir akarsu imgesi

gibi yiğit ve bütün

bir ağıttır

      kadınlarımızda

onlar hüznü bir çeyiz

çileyi ince bir nergis

ve gülerken bir dağ silsilesi

taşırlar

ve birer acıdan ibarettirler

      kayıtlarımızda

kadınlar ki alınlarımızda

doğuyu mavi bir nokta

ve yazgıları çok uzakta

bir nehir yoluna

      karışırlar

ölümleri duvaktan beyaz

ve ahlat, erciş, adilcevaz

üzerinden geçen bir kederle

           yarışırlar

ve birer yazmadan ibarettirler

sevdalarımızda

biz bir yazın ayağında

en küçük bir gurbeti bile

içi titreyerek okuyan

ve bir gülü tersinden dokuyan

      umutlarımızda

başlığı kınadan turaç

bebesi doğuştan kıraç

ve bir ninniyle darılıp

bir türküyle barışırlar

ve birer hasretten ibarettirler

      mektuplarımızda

(Doğu Şiirleri, Bağlam Yayınları, 1988
Büyü’sün, Yaz! Toplu Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2010)

TEKİN SÖNMEZ 1936

1. DEĞİŞTİ

Doğduğum gün çığlıklarla

Sabırla tenimi okşayan ilk insan eli

Eskidi, patikler

Kundak bezleri

Pazen içlikler

E s k i d i .

Anamın sessiz-derin

Haykırışlar nakışlayan

Sabreden kahverengi gözleri

Dünyanın yeniden paylaşıldığı günlerde

Gepegenç bedenini deviren verem

E s k i d i .

Anam sabırlı, derin

Türkülerden bir yumak bıraktı beynime

Kahır ve coşku

Sabırsızlık

Gerindi-gerindi-gerindi: Alnımda

Mühürlenip Urfa çıbanı çiçeklerle

D e ğ i ş t i .

(Yeryüzü Sevdiğim, Yansı Yayınları, 1977)

KEMAL BURKAY 1937

HELİN, EVİN, BERİVAN

Helin, Evin, Berivan

Sizi ve baharı düşünürüm

Sular ki aktır ülkemde

Sizi ve suları düşünürüm

Fırat’ın ötesi bir aladuman

Türküler sardı dağı taşı

Kavga günleri gelip çattı

Sizi ve ülkemi düşünürüm

Toprağın gözyaşı dinsin

Kuşların ve çiçeklerin

Gün vursun tarlalara

Mutsuz halkımı düşünürüm

İşte karanlığın kaleleri

Bir bir yıkılıp düşüyor

Bir yeni çağdır başlayan

Özgür insanları düşünürüm

Türkülerimiz nice aydınlık

Sevdamız büyük olacak

İnsanı insan yapan

Güzel günleri düşünürüm

Bir karadumandır dağılır

Açlık, kin ve kavga

Yeni sözcükler bulacağız

Yeni bir dünya düşünürüm

Yeryüzü öyle geniş ki

Öyle doğurgan ki toprak

Öyle hünerli ki ellerimiz

Evler, çocuklar düşünürüm

Yaşamaya böyle sevdalı

Ve ölmek yarınlar için

Kavga günleri doğmuşuz

Hayatın anlamını düşünürüm

Ben ki aydınlığa sevdalıyım

Kardeşliğe ve toprağa

Paralansın zincirler

Demirsiz bilekleri düşünürüm

Helin, Evin, Berivan

Bilirim sizler büyüyünce

Mapusane külleri üstünde

Açan gülleri düşünürüm

(Dersim, Toplum Yayınevi, 1975
Hadi Gülümse, Kırmızı Yayınları, 2008)

METİN DEMİRTAŞ 1938

GAZİANTEPLİ CENNET KIZA AĞIT

I

Cennet kızın gövdesi,

Issız,

Çıplak,

Mosmor,

Döner durur havada.

Utanırım

Utanırım

Utanırım

Yediğim ekmek,

İçtiğim su karşısında.

GAZİANTEPLİ CENNET KIZA AĞIT

II

Bir dergide gördüm resmini,

Kara kaş kara göz üstüne,

Bakışın üzgün.

Benziyorsun Karacaoğlan’ın

Sevdiği gelinlerden birine.

O devirlerde gelseydin,

Takılırdı bin aşık,

Zülüflerinin tellerine.

Ne çare bacım,

Asmışlar şimdi seni,

Çırılçıplak bir kasap çengeline.

–1985, Antalya–

(Türkülerde Gezer Adları, Evrensel Basım Yayın, 2009)

SENNUR SEZER 1943

GÜLO

Uzun saçlı uzun sakallı bir Yahudi,

yaklaşmış Gülo’ya,

Al bu parayı kızım demiş, ye canının çektiğini.

Gülo gebe

manavın önünde dikiliyormuş o sıra

aklında dağ yemişleri.

Gülo, Dersimli

mor saçları belinde,

Dersim’den cayamıyor ama

Dersim denince bir kemik çatırtısı,

ve bir çavuş düşüyor aklına.

Bu yüzden sığınmacı,

bu yüzden kampta.

Gülo’nun bebeğinin babası,

kilometreler aşardı iki çift söz için,

kilometreler aşardı,

bir kucak mor saçına Gülo’nun.

Gülo’nun bebeğinin babası, hemşerisi.

Gülo mırıldandıklarını yazsa,

Zazaca yazan ilk kadın şair olacaktı.

Olmadı!

Elini ayağını buz etti,

kımıldamaz etti gövdesini ilaçlar,

kemik çatırtısını unutturamadı.

Bir sabah

aldı bebeğini Gülo kucağına

gitti

Ne yapacağını şaşırmış biri var şimdi,

dağ yemişlerini sayıklıyor,

oğlunu, sevdiğini yitirmiş bir Dersimli.

(Akşam Haberleri, Evrensel Basım Yayın, 2006)

HÜSEYİN YURTTAŞ 1946

HAZALO

dağlara yükledim sevdanı

yassılıp çöktü uca doruklar

nasıl bir sevmekse yüreğimde ağrıyan

duyuyorum bin türküyü birden

hangi kuytudasın hazalo?

çık gel karanlığınla bir gün

karanlığıma karanlığımı getir

unutma ağıtlarını, o nice bir ezgiyi getir

yükleyelim türkçemize hepsini

söyleyelim şiirler boyu

kalmasın onlar, mutlak getir

çakır ve esmer çocukları anadolu’nun

yüzlerinde keskin erkek bakışları

sakın unutma dağınık saçlı kızları

o ürkek, o ceylan kızları

eteklerindeki al yeşil dalları

dağlara vurdum sevdanı

kaçıştı kurşuni bulutlar

yalnızlığımı hançer edip sapladım yüreğime

çık gel bir gün, yüzündeki ölümsüz aydınlıkla

çık gel ve beni ölesiye sarhoş kıl

ülkemin nesi varsa getir acılı, sevinçli

bu benim yüreğim,

-herşeyimi sakladığım değirmenim-

öğütür hepsini, vız gelir

geliver, ay buluta girdiği gecelerin birinde

gölgeni bile gizleyerek kötülerden

getir çarmıhtaki isa’yı, sina’daki musa’yı

muhammed’i getir ve ali’yi

korkma, herkesi getir

dünya, kardeşliğimiz için yeterince geniştir

doldur eteklerine binlerce ayrılık insanını

birleştir

(Gelincik Günleri, May Yayınları, 1977)

ZERRİN TAŞPINAR 1947

ZERO KIZIN AĞIDI

1

Babam, güzel dostluklar kuracak kadar

Kürtçe bilirdi, annem birkaç tümce

çocuktum, çoğu yanlış kalmış aklımda.

2

Bir oğlan vardı kirpikleri kalbime değerdi

gözlerini yere indirince,

o çoban çeşmesi, ben mola vermiş yolcu

onun elleri cicim, benimki atlas

bir avuç kavurga, beyaz bir mendil

bembeyazdı toplayıp getirdiği papatyalar.

Annesi, annem için ağıtlar yakardı

üzülerek gurbete düştüğüne

o ağlar biz ağlardık

annem ne kadar da gençti.

Topraktan bir dildi bütün bildiğimiz

bu yüzden birer değnek taşırdık ikimiz de

3

Yaz bitti... Çok gerilerde kaldı o atlas ülke

papatyalar basma elbisemin ceplerinde...

Baba beni Kürtçe bir okula yazdır

küheylan bir ata binip geldiğinde...

4

Kaç yaz gelip geçti.

Hiç kimse baharın ilk çiçeklerini

getirmedi babamdan başka

kimse çizgiden bir at bağışlamadı

bir daha Zero kız olmadım asla.

–27 Haziran 2007–
(Asi Bir İmge, Kanguru Yayınları, 2007)

GÜLSÜM CENGİZ 1949

KAMBER ATEŞ NASILSIN?

            Yedi yıl görmediği cezaevindeki oğluna görüşe gittiğinde,

            kendi diliyle konuşması yasak olduğu için,

            yolda öğretilen bir cümleyle konuşabilen bir Kürt ana

            ve dili yasaklı bütün insanlar için yazılmıştır.

Dilim tutuklu oğlum

seninle konuşamam.

Sana diyeceklerim

gözlerimin derininde,

bir de yalnız şu cümle

dudağımda tekrarlanan;

yüreğimdeki duygu

ses tonuma yansıyan:

- Kamber Ateş nasılsın?

Dilim tutuklu oğlum

seninle konuşamam.

Gözlerimde bulursun

içimdeki özlemi,

acıyı ve sevgiyi.

Oğlum, özledim seni.

- Kamber Ateş nasılsın?

Dilim tutuklu oğlum

seninle konuşamam.

Gözlerimde çiçeklenir

kavuşmanın sevinci.

Çiçeklenir de

girer hücrene

bizim oralardan getirdiğim

kekik kokuları dağların,

bağlardaki menekşeler,

sana ördüğüm çorabın renklerinde.

Oğlum, bir istediğin var mı?

- Kamber Ateş nasılsın?

Dilim tutuklu oğlum

seninle konuşamam.

Gözlerime iyi bak

sözlerimi anlarsın.

Gözlerimin derininde

kaç uykusuz geceler,

kaygılı bekleyişler

duyduğum haberlerden.

Sana zulüm yaptılar mı?

- Kamber Ateş nasılsın?

Dilim tutuklu oğlum

seninle konuşamam.

Gözlerimden gözlerine

akıyor büyüyerek

yüreğimdeki çığlık

beynimdeki düşünce.

Öğüdümdür sana oğul,

direncini yitirme

sakın başını eğme,

teslim olma yenilgiye.

- Kamber Ateş nasılsın?

Dilim tutuklu oğlum

seninle konuşamam.

Gözlerime iyi bak,

sana veda ederken.

Hüznünde gözlerimin,

o masmavi gökyüzü

başı dumanlı dağlar,

kırlardaki çiçekler

çağlayan ırmaklar var.

Uğrunda savaştığın

o sevgi ve özgürlük.

Oğulcuğum, hoşça kal.

- Kamber Ateş nasılsın?

(Evrensel Kültür Dergisi, Mart 1994
Akdeniz’in Rengi Mavi, Evrensel Basım Yayın, 1997)

OZAN TELLİ 1950

DİCLE’NİN KIYISINDA

dicle’nin kıyısında

        oturmuş kuma

        bakıyor kime

gördüğü ben olaydım

dicle’nin kıyısında

        terliyor sıcak

        derliyor çiçek

derdiği ben olaydım.

dicle’nin kıyısında

        serilmiş suya

        elinde oya

ördüğü ben olaydım

dicle’nin kıyısında

        sular içine

        gelip geçene

sorduğu ben olaydım

dicle’nin kıyısında

        sarı gül gibi

        ince dal gibi

kırdığı ben olaydım

dicle’nin kıyısında

        avcıdır belli

        kurşunu telli

vurduğu ben olaydım

(Son Çeyrek Yüzyıl Şiir Antolojisi, Haz: Yılmaz Odabası,
Scala Yayıncılık, 2000)

A.HİCRİ İZGÖREN 1950

AŞKTAN ALIRDI RENGİNİ

Yalnız bir ülke gibiydi

Bir hawarın kütüğüne

Bir çığlığın fonetiğine yazıldı adı

Tarihe düşürülmüş dipnotlar gibi

Eski bir yara anlatabilir belki

Ömrünün özetini

Gözlerini yazmakla başlamıştım şiire

Üstümüze yürürken dünya, birlikte söylemiştik

Kaç kez muhaciri olduğumuz o aşkın ezgisini

Küme küme bulut taşırdı gözleri

O bana gülmeyi ben ona ağlamayı öğrettim

Yağmalanmış sevgiler panayırıydı

Miri malıydı elleri

Yüzünde acısının öyküsünü okurdum

Sonu olmayan bir başlangıç gibi

Yüzünü çevirince gözlerinde bir yol başlardı

Aşktan alırdı rengini

Dere tepe dolaşır hep ona dökülürdüm

Taramak istedim saçlarını birkaç sözcükle belki

Nasılsa yağmur yağınca bütün anılar aynı

Bu şiir bir merhaba olabilir mi

Öyle yazmak istedim şerh koştum

Yakasına bir gül iliştirmeyi

(Suç Duyurusu, Avesta Yayınları, 2010)

HAŞİM ŞAHİN 1952

ANAM DA BÖYLE AĞLAMIŞTI

Duydun mu çocuk gülüşlüm,

Duydun mu yaralarımın ah’ını,

Anam da böyle ağlamıştı

Kırdığında babam kaburgalarını.

Hani dolunay,

Dağköyünde düğündü ya!

Lâl olmuş dil,

İkibüklüm bel şimdi ömrümüz.

Salsam göğsümdeki şahinleri

Tarihin derinliklerine.

Yolsam yüreğimdeki suskunun saçlarını

Ve gözlerini okusam dul gelinlerin,

Kaç Köroğlu narası sarar gökyüzünü.

Kaç Pir Sultan dillenir dersin

Bebelerin gözyaşında.

Duydun mu kardeş bakışlım,

Duydun mu yaralarımın ah’ını.

Munzur böyle inlemişti,

İn Deresi taştığında.

(Dillerim Lal, Cem Yayınları, 1988)

BİLSEN BAŞARAN 1954

GELİN YÜZLÜ AĞITLAR

Anasıyım Mezopotamya’nın yüklüyüm

Rahmimde Fırat’la Dicle. Koynumda

      yatağının şaşkını tarih.

Marabayım: Buzun ağzındaki yalaz

Seyyahım: Heybemde kendim

          Dilim boynumda kement.

Kadınım: Baş hesabı davasıyım kanın/ namusum

Berdelim, kumayım, ar’ım körpe namlunun titremesinde.

Zap böğürten ağıtım, kayalar yırtan feryat

Gök uğultusu, şimşek şavkı, törenin sehpasında dal.

Hırsımı kılavladım yalçın kayaların yırtığında

Kıskandım uğultusunu dağların

Kanatlanıp bozkırın karnından deryaya vuran gök

Etimden emzirdiğim yıldızlar –susmayın–

Bilinir zulamdaki filintanın kanı

Duvaksız gerdek, yanan dam, boşalmış mezra

Yüzgörümlüğüm yılan gömleği

      çoğaldım tohumumu yakarak

      –çıplağım köze kesmiş canı zamanın–

Davacıyım an’dan memede sütümle boğularak.

Dilsiz toprak bilir, körpe ölüm niye yurdum yatağım

Bilir tekmil ağıtlar niye sığındığımı

      sarp, asi memesine uçurumların.

Susmasın heybemdeki ekmek/ mememdeki kan

Kartalları ürküten körpe ölüler

Dicle’yi korkutan ulu avazlar ve her yol ayrımında

      koynumda donan hıncım tanıktır

Tanıktır bağrımın püren tarlası

Aç yatan çocuklara.

Yaralarımın bayrağı/ kan çorbasına doğrar ekmeğimi

Tuz döker onmaz acılarıma buyruk

Ben hırsımı kılavlarım yalçın kayaların yırtığında.

(Sim, Ozan Yayıncılık, 2000)

ABDÜLKADİR PAKSOY 1954

ÇIĞLIK

Yedi yıl koca dayağı çekmiş Cemile

Yedi yıl gıkı çıkmamış

Yedinci yıl bir umut

Morarmış gözler

Ve kırılmış üç kaburgasıyla

Boynubükük

Gitmiş baba ocağına.

Baba bu

Demiş ki

“Kızım o senin kocandır

Döver de sever de

Dön kocanın evine

Töremiz böyle.”

İmam nikahlı Cemile

Yine bir umut

Töreye uyup

Dönmüş koca evine.

Koca olacak herifde

Nerde bir yumuşama

Nerde azıcık sevgi

Arama bunları

Adam taş mı taş yürekli.

Çocukların gözü önünde

Bir akşam vakti

Yine yürümüş üstüne Cemile’nin

Başlamış yumruklamaya.

Çocuklar yalvarmış babalarına

“Anneme vurma baba

N’olur vurma!”

Adam taş mı taş yürekli

Dinlememiş çocuk mocuk

Elinin tersiyle itmiş hepsini.

Çocuklar ağlamış

Cemile ağlamış

Mosmor bir hıçkırık olmuş yalnızlık

Çökmüş Birecik’teki o yoksul yuvaya.

Adam sövmekten saymaktan

Tepinmekten yumruk sallamaktan

Sonunda yorulmuş sızmış

Çocuklar analarının eteklerine yapışıp

Aç acına uyuyup kalmış.

Cemile uyumamış

Bütün gece

Düşünmüş durmuş

“Yaşam bu mu?” diye

“Yaşam bu mu?”

Ve yaşamın bu olduğuna karar verince

Uyandırmış çocukları şafakla birlikte

Tutmuş ellerinden ve yürümüş çıkmış

Adam horul horul uyuyormuş içerde.

Yıl bin dokuz yüz doksan üç

Mevsimlerden ilkyazmış

Dalgın dalgın esen seher yeli

“Nereye?” diye sormuş Cemile’ye

Cemile bir şey dememiş

Sıkı sıkı tutmuş çocukların ellerinden

Gözlerini göğe çevirip

Bir şeyler aramış

Ama görememiş.

Yürümüş varmışlar Fırat’a

Varmışlar ve durmuşlar bir kara yar ucunda

Cemile ve üç çocuğu:

Tacettin altı yaşında

Fevzettin dört

Rukiye iki yaşında.

Rukiye’yi sırtına almış Cemile

Rukiye yapışmış sırtına annesinin

Çapaya gittiklerini sanmıştır belki de

Belki de annesiyle bir oyuna başladıklarını.

Tacettin’le Fevzettin’in ellerinden tutmuş Cemile

Onlar anlamış mıdır niyetlerini annelerinin, sanmam

Dördü bir çığlık olmuş

Atlamışlar Fırat’ın bozbulanık sularına.

İşte o günden beri

“Fırat kenarında yüzen kayıklar”

Boyuna

Kürek çekerler de

Çığlıktan çığlığa

Bir türlü göremezler Cemile’yi.

Çığlık dolar balıkçıların ağları

Oltalarda çığlıklar çırpınır.

Kum ocaklarında

Grayderler

Çığlık doldurur

Kamyonlara

Kepçe kepçe

Kum yerine.

Ve o günden beri

Her seher vakti

Fırat bir çığlık olur

O kara yar ucundan

Ağar

Uzanır göğe.

(Kadir Bey Tarihi, Prospero Yayınları, 1994)

HAYRİ KAKO YETİK 1954

AMYTİS KEDERİ’NDEN

Amytis: Berdel. Babil ve Med dayanışmasının güvencesi... güven göstergesi

Gelinliği Amytis’in... Yine de en aşkın söylemle

Nobokodhonosor (Nabukadnezar), sevmeye hazır Astryağ’ın kızını. Bu.

Babil için Etemenanki’den⁴ çok yükselmektir tanrısallığa.

Med ayırdında mı, Babil değil... bu gelinle Ekbatana’dan⁵ oldum olası

ütopya gibi görünen Babil’in gurbet, Med yaylalarının sıla kılındığının...

Med prensesi, Babil kraliçesi Amytis, tutuldukça yurtsama nöbetlerine

sarsılıyor ölümsüzlük umudu Nobokodhonosor’un; hiçleşiyor hükümranlığı

hasreti karşısında sevgili eşinin... İlaç olsa Medya’yı bir gül gibi kökünden

söküp atabilir önüne Amytis’in... Gel gör ki korkmakta beter olmasından.

Biliciler; bilgeler Zerdüşt’ün AiryanemVaejo’sundan sözetmekte. Bu bir

düşükle; ışığı hasret olup nasılsa düşmüş içine yersiz yurtsuz bir sıla bir aşkın

söylemle.

Bir umut ‘ol’ buyuruyor Noboko... tutsun diye Med yaylalarının yerini...

Asma Bahçeleri olduruluyor; oldurulmasına da Bab’uli’nin bu yapay

cenneti yine de dindiremiyor hasretini Amytis’in...

Bir yanılsama mı dibe sinmiş bu hoşnutsuzluk bu mazlum kavram, Amytis,

hasret ve kadın...

Başka ne olabilir ki erkekçe süren bu tarih içinde.

(Amytis Kederi, Agora Yayıncılık, 2000)

SADIK AYTEKİN 1954

DİYARBAKIRLI HÜSNE

Diyarbakırlı Hüsne,

dünyaya borçlu bir bebek bıraktı,

kimsesiz ve soğukta titreyen bir bebek

sayıları bir daha arttı açların

Hüsne ölürken hastane kapısında

Bikes’i sardılar kara bir bez parçasına

kara kaderliler sınıfı

bir nefer daha kazandı.

*

hücredeki oğlu eskimiş mektubu yeniden okudu

gözlerini yumdu, bağırdı:

korkmadan bakabilirler mi gözlerimize,

uyanmaz mı askıda can verenlerimiz,

ölüm çukurlarından doğrularak, yürümezler mi üzerlerimize,

zebaniler, bugünün yarını da var, bilesiniz!

(Bir Nehir Damlası, Evrensel Basım Yayın, 2007)

KADINLAR

beyaz eşarplı genç kadınlar

erkeklerin gidişine ağladılar

çocukların gidişine

sonra çukurların başına yürüyüp

cesetleri saydılar

sonra doğrulup ufka baktılar

ve tek bir söz bile etmeden

gözleri ve kollarıyla sarındılar.

(Bir Nehir Damlası, Evrensel Basım Yayın, 2007)

BESE HALA

Bese hala, uzak ve küçük bir köyde

taştan küçük pencereli bir evde “yaşardı”,

gözleri hüzün çanağı, bedeninde kama ve mitralyöz izleri

alnında tarihin yol ayrımları

ve elleriyle toprak, iki büklüm bir ihtiyardı

dağların ve suların, toprağın ve güneşin emaneti

gün güneşe hasret çocuklardandı

hikayesi kendisi kadar sade ve kısaydı:

büyüklerimi kaybettim, dostlara ağladım günler boyu,

katmerli hain vurdu boyunlarını

biz kurda kuşa emanet kaldık

yılan çıyan merhamete geldi de, kelle avcıları gelmedi,

kanlı küçük akçeler için kırdılar fidanlarımızı

ipe dizip tesbih tanesi gibi yan yana kelle hesabına sattılar

sonra süngülü devriyeler cesetleri kontrolden geçirdiler

küçüktüm, yaralıydım, korktum

hep ve her zaman

süngü yarası kabuk bağladı, korku düşmedi yakamdan

umut suya çekti, korku dağlara

yıllar böyle geçti, hayat böyle.

(Bir Nehir Damlası, Evrensel Basım Yayın, 2007)

AYDIN ÖZTÜRK 1955

ŞEHRİBAN

beritanlı bir göçerin düşlerinde üşüdüm

kara kıl çadırlarda dilim, dilim fırtına

terli sırtımda yaşlı bir kaya

bir beritanlı nakışı

ve ateş önünde öksürüklü bir gece

gümüş tabakam yoktu, sarı Bitlis tütünüm

ben dumanıydım acının, ben sıcak küllerde ayva

uzun dağ yollarında

bitik düştüm zozana

göçü sırtından yıkılan

katırlar kadar yorgunum

beritanlı bir göçerin düşlerinde üşüdüm

kara kıl çadırlarda dilim dilim fırtına

nisan kuzularının meleyişleri sustu

su uyudu. Sustu telaşı yamaçların

pepug sustu. Kandillerde yağ sustu

ben başladım devriyesine asinin

barut kundağında yoruldu

bağırıp terli çığlıklarla

kayalara vurmaktan öldü

zalim anlamadı buğulanmış bardakla sunulan şarabı

bir kristal sürahi gibi dağıldı beklemek

beritanlı bir göçerin düşlerinde üşüdüm

kara kıl çadırlarda dilim dilim fırtına

direğe asılı mavzerler gibi suskundu yayla

devriyede kangallar uzakları kokluyordu

küçük bir hıçkırıktı gecenin sessizliğine damlayan

sırtını yamaca vermiş, bir çift göz uykusuz

şehriban içinde pınarları boğulmuş bir kızdı

gençliği, kalbinde uyuyan bir hançere müebbetti

sessizliği, ışıltısı ağlayan ustura ağzı

sessizliği biçiyor günlerini

ah garipliği

dokunuyordu ayın ondördüne

şehriban, kuşyuvam, ağlayan kavalın üflediği ateş

rüzgârla uyurken gece,

sayıklarken aşkın terinde, kendiyle yanarken

daracık bir diyarbakır sokağında,

o tuhafiyeci dükkanında uyandı

bir zelzele gibi gövdesine giren o siyah gözleri hatırladı

yeni terlemiş bıyıklarını o çocuğun

siyahı ışıltılarla dökülen o dalgalı saçlarını

saflığın mahçupluğunda bükülen

acemi dudakların pembesini hatırladı

bütün kukalara, tığlara bakmak,

bahanesiydi biraz daha kalmanın

metre metre patiskalar, bahanesiydi biraz daha kalmanın

o gün söke söke götürdüler diyarbakırdan

yüreğini orada bıraktılar

yüreğine hiç uyumayan bir hançer bıraktılar

yazık ki dağlara yazgılıydı Şehriban

o gün, o daracık sokak, o gözler, o sessizlik

içinde susturmadı resimlerini

bir yamaçtaydı Şehriban, uzun bir entari içinde

üstelik entarisi o dükkandan, o ellerin dokunuşundan

uzun saçları belinin çukurunu dövüyordu

sıkılı avuçlarında henüz ıslaktı kınalar

üstelik adını bilmiyordu o çocuğun, üstelik adresini

bütün yıldızlar yerdeydi

bütün yıldızlar içi gibi titrek

dudağında kanamış diş izleri dindirmiyordu bu aşkı

sessiz sessiz ağlayışları dindirmiyordu

o kent uzaklarda ipil ipildi

o kent uzaklardaydı, imkansızdı

yıldızlar gibi yerdeydi

içindeki yıldızlar gibi titrek

bir yudumda içerek dünyayı

çevirdi yönünü o dar sokağına diyarbakırın

bir uçuruma bıraktı kendisini

bilmem ki o çocuk

habersiz

kaçıncı uykusundaydı

şehriban, beritanlı bir göçer

dağların çağla gözlü berfini

kalbinde uyumayan bir hançer

bir oğlanın hayali

divanesi bir aşkın

viranesi bir aşkın

ş

e

h

r

i

b

a

n

!

–Eylül-Kasım 99, istanbul–
(Şehriban, Berfin Yayınları, 2000)

HÜSEYİN HAYDAR 1956

DOĞU TABLETLERİ

Yirmi İkinci Tablet, Bismil

Değiyor sineme Maho’nun sesi, ay değiyor küpeme.

Benim Mahom türkü söylüyor: Sesi küpeme

Değip sallandırıyor yüreğimin yıldızını.

Yüreğimse körpe. Oy oyy! Hade hadee!

O yanım bere, bu yanım gezer Dicle dibinde,

Dolan sen de kale bendinde, dolan aslanım.

Oğlumuz da karnımın içinde, ha doğdu

Ha doğacak. Altımdaki kara çul altınpost olacak.

Gökteki ay benim, ama ayağımı uzatmaya yok yerim.

Dicle’nin suyu benim, ama testim kırık...

Mum gibi erir kemiklerim kara kozanın içinde.

Devletler kalkar üstüme, ağalar, “sivil” kurbağalar.

Karanlık ağarırken dama çıkıp dünyaya baktım da bu sabah

Uzattım ellerimi çoban yıldızına: Ellerim kınalandı.

Gök davulunu çaldım dosta: Kalkın! Bismil Ovasına inin!

Gök davulunu düşmana çaldım: Gelin! Aslanın ağzına girin!

Kalbim geniş bir nehir gibi yükselip alçalıyor, ah!

Kibele’den kalma gelinliğimdir, baştan ayağa çiçek açmış

Pamuklu tarlalar şimdi bana kefen mi biçiliyor?

Bismil: Bismillahım! Helalim! Başlangıcım!

Bunları düşündüm de günışığıyla abdest aldım, Maho.

Eteklerim döndükçe murat yağıyor ovalara!

NUH ÖMER ÇETİNAY 1960

KARA ÇARŞAFA KOR ZİNDAN

Babam ki erkek beklermiş

altı kızın ardından

doğdum/ bakışlarına ağladım

(saçımız uzun

suçumuz kadın)

Anam ki erkek dilermiş

bıkmış koca dayağından

doğdum/ ölümüne ağladım

(saçımız uzun

 yaşadım kısa)

Koşmadım kızlığımı kolladım

kara çarşafa doladım gülüşümü

sustum kızlığımı kolladım

(saçımız uzun

suçumuz kadın)

Kocam ki o gün gördüm

sırtına inen yumruk acısını

yattım / üzerime yığdım

(saçımız uzun

yaşadım kısa)

acımız kalındır bizim

(Kanrevanmaraş, Belge Yayınları, 1990)

KARA ÇARŞAFA KAÇ ÂYET

Önce Âdem’i yarattık

Âdem’de Havva’yı (Nisa-1)

Bilesiniz diye sorumluluğunuzu

erkeğin kadın üstünde

kadının erkek üstünde

ama erkek

biraz daha üstünde (Bakara -228)

Eşitsiniz elbet eşinizle

tapınmaya gelince (Ali İmran-195)

Çünkü kadından önce

yarattık erkeği

hükmetsin diye

çünkü erkekten sonra

yarattık kadını

hükmedilsin diye

Baktın ki sözün geçmiyor

konuş önce

uslanmadı mı

yanaşma güzelliğine

düzelmedi mi

döv (hafifçe) (Nisa-34)

Eşitsiniz elbet eşinizle

tapınmaya gelince (Ali İmran-195)

Ve kadının kanlı günleri

o nefret edilen pislik (Bakara-222)

Olmazsa

Helâldır onlar size (Maide-5)

Kadınları ikişer ikişer

üçer üçer

dörder dörder kadınları

(ama eşit ekmek

eşit yatmak koşuluyla)

nikahlayıp seviniz

Baktınız terazinin kefesi

hep birine meyilli

bir kadınla

olmadı mı

cariyelerinizle yetininiz (Nisa-3)

Helâldir onlar size (Maide-5)

Dinle ey çöller boyu

Dilediğini tut

dilediğini boşa kadınlarının

zorlama yoktur sana

ayırdığını tutmanda da (Azhap-51)

Eşitsiniz elbet eşinizle

zinaya gelince

Yüz değnek vurun

kadına da erkeğe de (Nur-2)

(Kanrevanmaraş, Belge Yayınları, 1990)

BEJAN MATUR 1968

KADINLAR

Mavi dövmeleri

Ve bitmek bilmez yasların çürük izleriyle

Durup ateşe bakıyorlar.

Rüzgâr estiğinde hepsi ürperiyor

Göğüsleri değiyor toprağa

Ellerinde yanan odunlar taşıyan kadınlar

Siyah kazanların pası çökmüş yaşlılığıyla

Dolaşıp duruyorlar.

Ateşin öfkesi kabardığında

Sesler artıyor.

Orada ateş hiç bitmiyor

Söndürmek bir bela

Göğüsleri pörsüyen kadınlar

Ellerinin korkunç inceliğiyle

Tutacakları odunların sertliğini düşünmekte

Ve susmaktalar.

Sustuklarında yaşları fark edilmiyor

Toprak kokuyor bağırdıklarında

Nereye yaslanacaklarını unuttuklarından

Gözlerini toprağa bırakıyorlar

Çünkü bulutlar gökte kalıcı değil

En içten

Toprağa veriyorlar kendilerini

Ve kokuyorlar arasıra

(Son Çeyrek Yüzyıl Şiir Antolojisi, Haz: Yılmaz Odabası,
Scala Yayıncılık, 2000)

AHMET ÇAKMAK 1969

BİR FOTOĞRAFA BAKARKEN

Baharlardan kotarılmış basmadan bir etek

Üzerine Kürt yoksulluğu erkek kazağı

Yaşmağından taşmış barut esmeri saçı

Rüzgâr yemiş ağaçlar gibi duruyor

Gözleri desen,

Bir çift taklacı ev kuşu...

Gecekondu damlarımızın

Geleceği dünyanın haline ayarlanmış kız

Yüzü güzel insanlara kilitli

Bir bebe tutmakta

Ben,

Yaşmaklı kız

Ve bebe

Nasıl da aynayız birbirimize

Bir fotoğrafa bakarken ne gelir aklınıza...

(İki Dilde Kederlenmek, Öteki Yayınevi, 1998)

5. BÖLÜM

“KÖR YAŞAM”

Sabahattin Yalkın’ın şiirinin adını bu bölüme başlık olarak seçtik. Çünkü bu bölümde bedenlerini satarak yaşamak zorunda kalan, tecavüze uğrayan ya da çeşitli baskı ve acılar sonucunda aklını yitiren ya da yaşamına son veren örselenmiş kadınları anlatan şiirler yer alıyor. Hayatın, içinde yaşadığı ekonomik toplumsal koşulların örselediği kadınlar... Bu şiirlerin bazılarında kadınların yaşamlarına tanıklık edilirken; kadınların bedenlerini satarak yaşamak zorunda kalmalarının ekonomik toplumsal nedenleri, onları bu yaşama zorlayan koşullar sorgulanmaktadır. Bazı şairlerin şiirlerindeyse yaşamın ve çevresinin örselediği bu kadınların duygularına ses olan dizelere rastlanmaktadır.

Bu bölümde örneklediğimiz şiirlerin dışında bazı şairlerin dizelerinde, bazılarındaysa şiir bütünlüğü içinde karşımıza çıkar örselenmiş kadınların yaşamları. Şair, şiir adı ve dize olarak belirtmeye çalıştık bu şiirleri de.

Ziya Osman Saba, Geçen Zaman kitabındaki İhtiyar, Çocuk, Hizmetçi vs. şiirindeki şu dizelerle farklı üç kadının yaşamına tanıklık eder:

“Tatmamış baharı, bilmiyor sevinci;

Şu kızların en genci;

Hizmetçi.

Bakar caddeye doğru,

Gözlerinde uyku,

Orospu.

Esmer güzeli hemşirem,

Gidecek sürmeden bir dem:

Verem”

Rıfat Ilgaz, Ziyaret Günü Notları’nın 1. bölümünde iki çocuğunu komşuya bırakıp barda çalışmaya giden bir kadını anlatır:

1

Bugün başlıyor işte

Namus yüzünden on üç yıl giyen

Beşiktaşlı Nafiz’in çilesi

Tuttu Adana’nın yolunu

İki çocuklu karısı

Seyhan Bar’a kontratlı gidiyor

Kaşlar alındı

Saçlar boyandı

Üst baş modaya uygun

İki çocuk bırakıldı komşuya

Ne tutar ki çocuğun bakım parası

Kazan kazan ver postaya

Altına döndü Çukurova’da başaklar

Parmaklığa dayamış başını Nafiz

Bekliyor karısını orta koğuşta

Olandan bitenden habersiz”

Orhan Veli, Şoförün Karısı ve Dedikodu şiirlerinde kadınlarla gönül eğlendiren birinin sözlerini aktarır. Tahattur adlı şiirindeyse şu dizeleri yazar:

“Alnımdaki bıçak yarası

Senin yüzünden,

Tabakam senin yadigârın;

“İki elin kanda olsa gel” diyor

Telgrafın;

Nasıl unuturum seni ben.

Vesikalı yârim?”

Baki Süha Ediboğlu, Artist Selma adlı şiirinde bir kadının yaşamına şu dizelerle tanıklık eder:

Artist Selma’nın evi

Şu köşenin başındaki

Perdeleri yarı inik

Kapılar içerden kilitli

Karyolanın başucunda

James Dean’in renkli resmi

Hasır masanın üstünde

İki şişe konyak votka

Şoför Hüsnü’den gelen mektup

Bir de öksürük kesen şurup

Artist Selma geç uyanır

Öğleden sonra saat bir iki

Her gün komşu lokantadan

Yediği ciğerle pilaki

Şoför Hüsnü Kırşehir’de

Altı çocuk babası

Her aybaşı ondan gelir

Selma’nın ev kirası

...

Geçen kış duvarlara asılmıştı

Selma’nın film reklamı

Herkesi hüngür hüngür ağlatan

‘Bir Kadının İntikamı’...”

Muzaffer Tayyip Uslu, Büyük Şehir şiirinde şu dizelerle anlatır “Bahtı kötü kadınlar”ı:

 “Ve sokaklara dökülür

Bahtı kötü kadınlar

Sokaklara dökülür

Bahtı kötü kadınlar

Güzel veya çirkin

Esmer veya sarışın

Bahtı kötü kadınlar”

Metin Demirtaş’ın Görüşme Yeri adlı kitabındaki Ezik Gül de örselenmiş bir kadının yaşamına tanıklık eder.

Zerrin Taşpınar Bir Ardıç Kuşuyum Ben kitabındaki Meta adlı şiirinde şu dizeleri yazar:

“gün geçtikçe artıyormuş genelevler

onca yoksulluk varken

onca keder

ozanlar bile yalnızca

cinsel bir simge yaparlarsa kadını

alsatçı ekonomiye paralel

kuşkusuz çoğalır meta

ve artar genelevler”

Müslim Çelik, Bursa Lirikleri kitabındaki Deli Ayten’i şu dizelerle anlatır:

“İnce pazen

Entari

Kalınca tokmak davuluna, gum gum gum!

Yaşamdan anlam bulurum”

Arife Kalender Kadın Burcu kitabındaki Yosma Deltaya Benzer şiirinde örselenmiş bir kadının yaşamını şu dizelerle anlatır:

“dalgalara bırakmış vücudunu

her dokunuşta ayrılıyor kendisinden

derisinde sülük salyangoz

sergen ve serseri gecelerde

ışıltılı usturalar dönüyor

ayıplardan arınmış

izmarit yarası dudaklarında

küfür rengi kırmızı ruj

dibine vurmuş denizlerin

karasına sarışınlık uydurmuş

saklamış göğsünü pazar sutyenlerine

erkeklerin açlığına ıslık çalıyor

yardan geçmiş serde durmuş

arsız kahkahalarla kâfir

çağrılarıyla zina suçlusu”

Altay Öktem’in Çamur Şiir kitabındaki Tek Başına Orgazm şiirinde, geneleve giden yoksul bir erkek, Şefika adlı bir genelev kadınına seslenir:

“güzelsin eskimişsin yırtık

çarşaflarda yatmaktan

elleri kürek yarasıdır ya balıkçıların

ellerin çok tutmaktan sert

dudakların çatlamış ağzın ıslak Şefika

öyle işte bohçamızı sırtladık

sattık savdık öldük doğduk

     geldik

nerelisin? İçinden mi kendi hayatının

nerelisin susmasana konuşsana Şefika

susmasana konuşsana ormanlar

hep ıslaktır güz ayında Şefika

bizim orda... işte öyle... sattım savdım

geliyorum susmasana konuşsana nereli...

geliyorum sarı saçlar yakışıyor be sana

susmasana konuşsana para masada”

Turgay Değirmenci Dalgaların Valsi adlı kitabındaki Genelev Kızı Ünzile’nin Not Defterinden şiirinde şu dizeleri yazar:

“1

her evde bir ad, hepsinde ayrı bir hayat

adlarına alışmakta zorlanıyorum

ben o komşu kızlarıyla seksek oynayan

kirli saçlı ünzile’yi özlüyorum

2

kirliyim

en pahalı sabunlarla yıkansam da

inanamıyorum temizlendiğime

3

dost bir dokunuşa

ihtiyaç duyuyor insan

değişmiyor doğası

genelev kadını da olsan.”

Hüseyin Alemdar, Toplanmış Sevgi Ölüleri” adını taşıyan ilk şiir kitabını “Zürafa Sokağı’nın duvağı kanlı gelini Fatoş’a söylendi bu şiirler” sunusuyla yayınlamış. Şairin, bu kitaptaki birçok şiirinde 12 Eylül döneminin acıları ve genelev kadınlarının yaşamına ilişkin hüzün duyumsanmaktadır.

Acının Kızıyla Konuşmalar şiirindeki

“-Zorba karanlığa nasıl düştün?

-Mersin’de düştüm

beni düşüreni seviyordum

esrarlı cigara içmiştim

ayıldığımda randevu evindeydim”;

Sevda Yontusu şiirindeki

“Zorba kentleri dolaşıyorum

adım-soyadım kimliksiz

gölgemi ak sulara bıraksam yitip gider

seni karanlık sokaklara sordum dün gece

yanık türkülerim ara sokaklarda eridi, sevdasız

Fatoş’um

şimdi hangi yolağzında yapayalnız!”;

Güle Gözyaşı şiirindeki

“Ağlarsın diye gül aldım gelirken

inanmazsın ağladım

güle düşürdüm gözyaşlarımdan

gülü de gizledim polislerden

kapıdan girerken

 Tutuklanırsam sakın ağlama

 güle gözyaşı damlatmak

 yasakmış bu sokakta!”;

Sevdam Ağılıyor Kendimi şiirindeki

“Hüznüme bıçak saplanıyor

türküsü bulutlu akşamlarda

yükleniyorum sana kamçılanan tüm acıları”;

Yaralı Yerlerimiz şiirindeki

“Gel, kaçırayım seni bu gece

vesikalı yaparlar seni de namussuzlar

onca borcun altına sokarlar bir imzaya”;

Ezinç Çiçeğim şiirindeki

“Ah! içcebimden bir gül daha düşürüyorum yatağına

bir karanfil de avuçlarına saçlarımdan

her gelişimde

Zürafa Sokağı’nın duvağı kanlı gelini

yüreğim kanıyor seni!”;

Acılar Evidir Senin Evin şiirindeki

“Ah şu Alageyik!

yıkılası Zürafa seni

çıkmaz sokağı oldunuz, acılarımın şiirlerimin

ey ozan hani sokaklar taşırdı insanı

oysa benim şimdi taşıyan sokakları”;

Zamansız Ağıt Yakmalar şiirindeki

“Gitmiştin

bulutlar çökmüştü alnımdaki göklere

-kapkara bulutlar-

en çok şiirler ağlamıştı gidişine

sen de bilirdin ki ben şiir demiştim her çocuğa”;

Gül Acım şiirindeki

“Adıma özdeş adlar koyuluyor yalnızlıklara

belki ondandır be gülüm

gidişlerin de ağlatır beni gelişlerin de!”;

Yokluklarında şiirindeki

“Yokluğunda yürüyorum Karaköy’den taa Baltalimanı’na

son turlarını tamamlamak üzere otobüsler

benimse sevdam kanatlanacak içimde

sevdam ki kanatları kartal tırnaklarıyla budanan

birazdan serilecek zorba kentlere”;

Kuş Acım şiirindeki

“Nasıl bir yürekle gidilir ki

yangın ortasında bırakarak bir canı

kentin acı körpesi Fatoş dediydim sana

acılarevi dedim yaşadığın vesikalı bataklığa

acı kuşum

     kuş acım--

yine salacak mısın ozanını sokaklara!”

dizeleriyle bir genelev aşkından süzülen acıları dışa vururken bu kadınların yaşamlarına da tanıklık eder. Bu konudaki son şiir, Son ve Kan Şiir/ Final! Adını taşımaktadır.

“Gül olmasa da elimde

anlamadın elim bir güldü her gelişimde

elim her zaman bir çocuğu okşar gibi sıcak

sıcaktı hüzünlerini her okşamalarım

sıcaktı ağlamalarım...

Eridim bittim sokaklarında

sokakların ki kurşun ezmeliydi/ ağılıydı

söylemedin!

Bir daha girilmez çıkılan karanlığa

yürünen bir sonraki yol

daha aydınlık olmalı bir önceki yoldan

artık Hüseyin Alemdar da geçmez o sokaktan!

Ah canım, ancak böyle bir karar

biraz olsun dindirebilirdi acılarını:

“İl Fuhuşla Mücadele Komisyonunun

23.10.1984 tarih ve 614 sayılı

Kararı ile Asayiş Şubesi Kısım 4

Amirliğince 30 gün süre ile

kapatılmıştır. 29.10.1984”

TEVFİK FİKRET 1867-1915

NESRİN

–Şimdi ben doğrusu önceki çocukluklardan

Pişmanım; gönlümü savurup yıktığımı

Bin türlü acıyla bugün anlıyorum; bir vicdan

Bana duyuruyor işte bitip gittiğimi;

Oysa ben bitmez sanıyordum bu yaşama sevinci.

–Yapma Nesrin, bana zehretme şu bir anlık zevki!

Kız bu son aşığının kaç gecedir en coşkun

Bir sevgiyle alevler saçan kucağında

Hep bu pişmanlığın sızlanışıyla acılı, solgun

İnlemiş; sonra –bunun şaşkın sevincinde

Bir avunma bulurum belki...– hayaliyle

Bitkin vücudunu cömertçe vermişti:

                  –Bak her gün,

Her zaman ben seninim, hep sana boyun eğmişim ben

Fakat artık yetişir: Aşk, o benim tiksindiğim,

O benim hayatımın zehiri... Bana hep sevmekten

Söz açarlar; özürüm var, bunu artık çekemem!

Diye hem aşkını suçlayarak, hem umutsuz

Bir veremli gibi aralıksız ve uzun

Sızlanışlarla, yine ondan sonsuz

Bir şifa bekleyerek, kaç gecedir iğrenç

Bir tad almış, acı bir zevkle eğlenmişti.

Artık bu yaşantıda büyük bir alçalış, şimdi

Bir düşkünlük görüyor; ağlayabilse... Yazık!

Çoktan yabancı olmuş ona lânetli hayat.

–Ağlasam, ah azıcık ağlayabilsem, hayatım

Hep acılarla, üzüntülerle geçsin, aldırmam.

Ağlasam, belki biraz yağsa o yağmur, görürüm

Şu bulutlarla sönen günde açık bir akşam.

Fakat yazık!..

      Evet, yazık ki çaresiz, senin

Sonsuza dek kalacak böyle pis gövden,

Sonsuza dek kalacak böyle pis ruhun.

–Ağlamak... Hiç o mutluluğa kavuşabilir miyim?

Ben ki oyuncağıyım her türlü iğrenç isteğin;

Bana ölmek yaraşır, bundan başka mutluluk mu olur?

Ah ben, ben ki henüz gonca iken solmuş gül gibiyim;

Böyle kirlenmiş iken ölmek bile bir alçalmadır.

Ta çocuklukta sığındığı o vefa dolu kucak

–Doymadan tatlı sıcaklığına onun yavrucak-

Sonsuza dek soğuyup en acı, en iç sızlatan

Bir yaşayış onu izledi... Bu bir yılan gibi,

Çocuğun yücelmeye istekli mayasını

Sanki zehirleyerek, o temiz cevherini

Bir kömüre çevirmiş, ona artık yaşamak

Bir yıkım olmuştu. Umutlarının yolu

bu soğuk eğitimin karları altında uzak,

Pek uzak, üstelik her türlü onurdan yoksun

bir çöle açılmaktaydı. Belki yarın

Bir güzel göz, iki dikkatli bakış, bir dalgın

Duruş, garipçe ağlayış kızın tam ve temiz

Ne kadar duygusu kaldıysa hepsini tutup yok edecek;

Sonra zavallı kadın -dul, beceriksiz, lekeli-

Bir çürük yemiş kadar aşağı ve kirli, bitecek...

İşte Nesrin daha yeni açmış bir gonca iken

Geçti, kaza kurbanı olarak, hep bu dikenliklerden.

Şimdi artık yaşamaktan bile tiksiniyor;

Şimdi artık bütün isteklerini çözümlesen

Bir yudum ağu olacak; bir acı ürküntü duyuyor

En sevindiği, en sevdiği eğlencelerden.

Bir sabah, evde, bütün gücünü kıran bir gecenin

Sıkıntılı yorgunluğu altında ezilmiş, üzgün

Otururken, kapıdan, örtülü güzel bir kız

Korkarak girdi:

      –Hanım, ben hamarat bir çocuğum;

Anneciğim öldü, babam yok; bana bir vicdansız

Para teklif ediyor... Ben size kurban olurum,

Beni geri çevirmeyiniz, saklayınız... Hizmetten

Hiç yorulmam... Beni kurtarınız düşmekten...

–Öf hain!..

      Bu coşku, bu dilek, bu sıcak

Yaşlar altında ağırbaşlılıkla yanan seçkin yüz

Kadının ruhuna bir avunma yansısı saçarak

Gözlerinden iki damla yaş düştü... O akşam Nesrin

Yeni bir aşıkı geri çevirdi. Bir huzur gecesi

Çekti geçmişine bir unutma örtüsü, ışık dolu...

(Rübab-ı Şikeste, Kırık Saz Bütün Şiirleri 2, hazırlayan
ve bugünün diliyle: Asım Bezirci)

SABAHATTİN ALİ 1907-1948

ÇAKIR

Altın saçlarını sıkıca tarar,

Sonra iki örgü yana bırakır;

Ayağında pembe dallı mor şalvar,

Taze gelin gibi süzülür Çakır...

Beyaz ellerine kına yaraşır,

Mavi gözleriyle bir içim sudur.

Efeler onu el üstünde taşır;

Köyün bir tanecik orospusudur.

Çakır’sız olmaz hiçbir eğlence

Herkesin gönlünü kaplar çünkü sis...

Bazen mal olsa da iki üç gence,

Yine Çakır’ını ister her meclis...

Geniş meydanlarda yakılır çıra,

Çakır nazlı nazlı dokunur “def”e...

Süt gibi rakıyı sunar Çakır’a

Gür bıyıklı, ateş gözlü bir efe...

Gitgide açılır sırma cepkenler:

Kıllı göğüslerinden süzülür rakı.

Bazan birisinin bağrına girer,

Elma soymak için alınan çakı...

Çakır yılan gibi döner, kıvrılır

-Sırma saçlarında fildişi tarak-

Tabanca çekilir, bıçak sıyrılır,

O döner elini şıkırdatarak...

Yalnız bazı kere taze gelinler,

“Bize kocamızı ver!..” diye inler...

O zaman Çakır’ın gözü doludur...

O zaman gözünün önüne gelen

Cepheden şehitlik alıp yükselen

İncecik bıyıklı bir yavukludur...

–Güneş sayı 15, 1 Eylül 1927–
 (Öyküler, Şiirler ve Oyun, Yapı Kredi Yayınları, 2009)

OKTAY RİFAT 1914-1988

BİR RANDEVU EVİNDEN NOTLAR

Seni bir resimden çıkarıp alıyordum

resmine bırakıyordum yeniden

ve resim kadınlar randevu evinde

merdivenleri çıkarken seninle,

mama, akreple yelkovanı gibi saatin

akşama doğru gidiyordu

az sonra gece oluyor

yıldızlar bastırıyordu

sevişme derinleşiyor ve yayılıyor

para babaları tüccarlar kaçakçılar aşağıda

biz seninle yukarda

inmeni bekliyorlardı

bu hep böyle olur

çocuklar büyür büyükler ölür

randevu evleri basılır

resim kadınlar solar çerçevelerinde

ve dünyamız döner

karnındaki çocuğu kollayarak.

(Bütün Şiirleri 1-2, Yapı Kredi Yayınları, 2007)

AZİZ NESİN 1915-1995

GÜNAHLIM

Antalya’da Kadın Yarı

Atarlar o yardan günahlı kadınları

İkibin yıldanberi yutar günahları uçurum

Öyle suçlusun öyle günahlısın

O Kadın Yarı’ndan atılmalısın

Ben bulutlarca üstünden uçuyorum

Korkma bırak kendini boşluğa

Sevinin yarattığı bendeki sarhoşluğa

Daha düşmeden seni havada tutuyorum

Sen öyle güzelsin ki günahlım

Nasıl altın tutmazsa pas

Senin güzelliğin de günah tutmaz

–Antalya, 26 Haziran 1983, sa: 17.05–

(Bütün Şiirleri 1, Sondan Başa, Nesin Yayınları, 2007)

CAHİT KÜLEBİ 1917-1997

ESMA’NIN HİKÂYESİ

Esma’yla çocukluğumda

Sokakta oynadığım zamanlar

Dizge çorap giyerdi,

Yalınayak gezerdim.

Bir koku vardı Esma’nın

Çamurlu çatlak ellerinde..

Bir ışık yanar sönerdi şimşek gibi

Eteğinin çoraplarına değdiği yerde...

Tahta gibi, dümdüz, göğüslerimiz

Kollarımız ince...

Aynı kalaylı tastan

İçerdik, su içince...

Bir bakışı vardı Esma’nın

Kavak yaprakları gibi pırıl pırıl...

Koynundan çıkardığı çağlayı

Yemesi başka olur...

Efendime söyleyim, bir gün

Kızı bırakmadılar dışarı.

Cihanda tek başıma kalmıştım

Düşünerek Esma’yı...

Bir yandan rüzgâr estikçe

 Mısırlar inim inim iniler

Püsküller yüzüme dökülürdü,

Bir yanda yaralı mahzun kalbim

Kendi kendine türkü söyler..

Ondan sonra çok zaman geçti,

Caddeler geçti kentin ortasından,

Delik tastan akan su gibi

Esma da çocukluğum da kaynayıp gitti...

Dün akşam parkın önünde

Alaca karanlıkta onu gördüm,

Gitti bir sıraya oturdu,

Gittim yanına oturdum.

Çorapları gibi, güzel gözleri,

Zayıf yanakları solgundu,

Ne ben konuşabildim

Ne de o bir şey sordu.

Anladım ki gidişi gidiş değil

Hali duruşu bir hoş.

Küçücük, tozlu, eski

Pabuçlarında gezen bakışlarımız

Yaralı kalplerimiz gibi bomboş...

Öyle saatlerce oturduk

Bir çift söz edemedik.

Ayağımızın dibinde, yaprakların içinde

Bir şey yitirmiş gibiydik...

(Bütün Şiirleri, Rüzgâr, Bilgi Yayınevi, 2006)

CEMİL MERİÇ 1917-1987

DÜŞEN BİR KADINA DAİR

Ürkek değildi bakışları,

      Dişi bir ceylan gibi.

Belli ki gözbebekleri gözbebeklerimde tutuşan kadın

Yaşamıştı hayatı

      Acıklı bir roman gibi.

Dediler ki o;

Hasta bir anaya

Sıcak bir çorba bulmak için

Sattı kadınlığını

      Bir avuç paraya.

Sonra

Yıllarca tutuşup için için

Sokak sokak, şehir şehir

Çıkardı mezada etini

      Yaşayabilmek için.

Geçti yıllar

Çamurlu bir nehir gibi

      Üstünden akarak.

Geçti yıllar

Geniş kalçalarında kanlı diş izleri

Ve siyah gözlerinde mor halkalar bırakarak.

Onu kirli bir paçavra gibi

Sokaklara fırlatan hovarda,

Şimdi kırkıncı kurbanının şerefine

Kristal bardaklardan

Viski soda içmededir.

O,

Biten bir şarkı gibi damla damla eriyip

      Her gün biraz daha çökmektedir.

Ve artık zehirli etini

Sarhoş müşterilerine patronasının

İpekli bir kumaş gibi satamıyor diye

Yarın gözlerini kimse bağlamıyacak,

Dün dizinde diz çöküp hıçkıranlar

Tabutunun ardından ağlamıyacak.

(Cemil Meriç Bütün Eserleri Dizisi, İletişim Yayınları, 2008)

ARAM PEHLİVANYAN 1917-1979

GECE

Caddenin puslu aydınlık böğrüne

   karanlık boğazını açıyor sokak

              bir şamar gibi

                 iniyor

          karanlık boğaz

     caddenin puslu aydınlık böğrüne.

Bir kadın var

  sokağın karanlık kıvrımlarında.

    Kocaman gözleri

      aydınlığa susamış gözleri

         caddeye çevrili

            gürültüye ve aydınlığa

       ve onun kocaman gözlerine

            bakmayanlara

 ve aydınlık caddeden

       oluk oluk akan gölgelere.

Yağmur yağıyor.

       Kadının ardında

koyu karanlığa gömülüyor sokak

   ve ta uzakta

           ışıktan bir yumruk gibi

           nöbet tutuyor

                  fener

           ve yağmur kumaş dokuyor

                     fenerin etrafında.

Kadının önünde

     geniş bir ışık seli cadde

birini arıyor kadın

     tanıdık birini sanki

       ötede çatılardan

         gür ışık şelaleleri

           dökülüyor durmadan.

         Bakıyor işte şuna, buna

                        onlara

     bir gün şehvetleri

tertemiz gözlerinde boğulan

ve bir avuç köpük gibi

                   göğsünde eriyen

   şehvetleri bütün onların

       ki gelip geçmektedirler şimdi oradan

       ve lakin yoktur içlerinde onu tanıyan.

Şimdi

     ilkbahar.

         Sen bakma yağmur yağdığına.

Yarın

    uçsuz bucaksız,

       güneşten kavrulmuş denizde

            yelkenler kanatlanacak

          çiçek kokan rüzgârlarla.

...Bekliyor o.

Daracık sokak karanlık.

Bir gölge kayboluyor sokakta.

Yarın

    yansımayacak onun

             kocaman gözlerinde

       parıltısı

         yaz güneşinin

           alev alev dans eden denizin üstünde.

Ayak sesleri giderek boğuluyor uzaklarda.

Yarın

  tütmeyecek onun gözlerinde

      özlemi deniz kıyısının

        o kıyılar ki sürünür giderler

           bakmak için

              bulanıklıkta

                uzakların pusuna.

... Ama şu ikisi ona bakıyor gülümseyerek.

Yarın

     pişman olacak

          yorgun gözleri

              uzak ufuklarda

     ufuklar ki

dağlar kervanı saplanmıştır

              göğüslerine...

Uzaklaşıyor giderek

       uzaklaşıyorlar giderek

  o

           onlar

şehveti sönenler bir gün hani

              bir avuç köpük misali

                         göğsünde

              tanımayanlar

                   şimdi onu hani.

Uzaklara karanlık serili

       sadece tek bir fener

           nöbet başında düşünceli.

Yağmur yağıyor.

   Kadın uzaklaşıyor caddeden

          caddenin

          sel gibi ışıklarından.

     Kararsızlık geçiriyor gölgesi

             o sessiz karanlıkta

          ve birden kucaklıyor onu

             düşünceli fener uzakta.

Önündeki karanlık yolun

          sonu yok şimdi

sonu yok karanlık yolun

          sel gibi ışıklardan uzakta

sonu yok

          sevilme arzusuyla

bir çocuk gibi şaşkın ufuklara bakıp

yalnızca birini beklemek özleminden uzakta.

–1940–

(Kentin Gürültüsünde İstanbul, 1949
Özgürlük İki Adım Ötede Değil, Aras Yayıncılık, 1999)

NECATİ CUMALI 1921-2001

EMİNE

Abanoz’daki Emine

On yedisinde düştü

Afro’nun eline

Şimdi yaşı yirmibir

Eridi gitti dört senede

İpek saçları, vücudu bozuldu

Ela gözlerinin ateşi söndü

Kalmadı eski neşesi

Alıştı zamanla küfüre, tütüne

Zamanla etrafına uydu

Isındı evinin adetlerine

O içimizden birinin kızı

Birinin kardeşi

Âşık birine

(Bütün Şiirleri, Cumhuriyet Kitapları, 2011)

ATTİLÂ İLHAN 1925-2005

KARANTİNALI DESPİNA

bir gül takıp da sevdalı her gece saçlarına

çıktı mı deprem sanırdın ‘kara kız’ kantosuna

titreşir kadehler camlar kırılır alkışlardan

muammer bey’in gözdesi karantinalı despina

çapkın gülüşü şöyle faytona binişi kordelia’dan

ne kadar başkaydı her kadından her bakımdan

sınırsız bir mutlulukla uyuturdu muammer bey’i

ustalıkla damıttığı o tantanalı aşklarından

işgal alt üst etti nasıl da İzmir’de her şeyi

öğrendi kullanmasını despina bu yanlış geceyi

körfezde parıldayan yunan zırhlılarına karşı

miralay zafiru’yla ispilandit palas’ta sevişmeyi

gemi sinyallerinin gece bahçelere yansıması

havuzda samanyolu’nun hisar buselik şarkısı

demlendikçe yalnızlığı aydınlanıyor muammer bey

olmıyacak şey bir insanın bir insanı anlaması

(Attilâ İlhan Seti, İş Bankası Kültür Yayınları, 2006)

KIRMIZI PAZAR

kız sen burda yeni misin peki leyla nerde?

hani çekirdek gözlü örümcekten korkan

kim ulan beni herkes tanır git patronuna sor

elektrikçi ihsan dedin mi içkide üstüme yoktur

leyla güzel kızdı ben böyle göz görmedim

sen de güzelsin bak omuzların mesela

biz elektrikçi kısmı karanlıkta güreşiriz

ölüm tellerde ıslık çalar gözümüz pektir

saçların kendinden mi sarı boyadın mı

öyle örtülü bakma içimi karıştırıyorsun

buranın tesisatını biz yaptık cahid’le beraber

düğmeye şöyle dokun süt gibi aydınlık

cahid askere gitti bak leyla da gitmiş

geceleri uyku tutmuyor işin yoksa cigara iç

yıldızlar boğazıma dizili inanmazsın

dilsiz misin nesin bir şey söylesene

İstanbul’dan mı geldin yalnız mısın

(Attilâ İlhan Seti, Ben Sana Mecburum, İş Bankası Kültür Yayınları, 2006)

AHMET OKTAY 1933

KADINLAR ÇIKMAZI

Yarım bir aşk, yarım bir dudaksın

sıkıntılı ikindi yağmurlarında,

her yeni erkekten sonra daha eksiksin,

tuzlu inciler dolu/ kuş uçmaz mavisi gözlerinin.

Işıklara çarpıyorsun sokağa çıksan

şehrin korkusu büyüyor pencerelerde.

Avuntusu yok erkekli yatakların,

ne olur gitme/ daha kaybolacaksın.

Bir yanın şarkılar

kan tutmaları öbür yanın.

Gülerken iki kadeh arasında

nasıl ağladığın anlatılmıyor.

Ne olur/ bu kadar kendine saklanma.

Sen kapalı, mahzun odalarda

kırık oyuncaklara karşı bir çocuk.

Ürperiyorsun denizin çığlıklarını duydukça

dudakların kaskatı öpüldükçe neden?

Kaç ölüm tasarlıyorsun çıkmazında

belli, yoruldun kendini denemekten.

(S’imge, 2005, sayı 16)

SABAHATTİN YALKIN 1934

KÖR YAŞAM

1

Bu kaçıncı Aysel Ayselcik böyle

Uzun yazgılı sokaklarda

           taşlarıma düşen

Başıboş adımların izlediği

                    delisakızı

Uzaktan uzağa günahlı

Kapı tokmakları eski bir Samatya

2

Bu kaçıncı Aysel Ayselcik böyle

Güneş sarhoşu kıyılarda

           dalgalarıma düşen

Sonsuz sonsuzluğunda mavinin

Yaşamı örten bakır küfü

Kumkapı’nın

           züğürt türküsü

3

Bu kaçıncı Aysel Ayselcik böyle

Gözkarası yitik gecelerde

           çıplaklığıma düşen

Bütün yeminlerin kuşatıldığı an

Ölü mü diri mi

           Valide Sultan camii-

           nde unutulan dua

(Çağdaş Türk Dili Mart 1997, Şiir Coğrafyası, 1998
Vakit İstanbul-du, Avcıol Basım Yayın, 2005)

EGEMEN BERKÖZ 1941

KİLİT

Çıkmıyorsa

     başka bir dünyadan

               bir genelev kadını için yapraklar

               biraz da ev

               göçülen

               boşalmakla

saatlerle ve her akşam

kendi kendini

çıkmıyorsa

     başka bir dünyadan

tadılmamışlığını unutuvermek için

               biraz da ev

               göçülen

               yaşamakla

eşittir gülüşüm gülüşü bazan babamın

camda kar çiçekleri

şarapla çiçekleri

eşittir gülüşüm gülüşü bazan babamın

ağzını hazırlayıp o güzelim bardağa

                anılar

                önemlidir

                unutmakla

ve güneş her akşam kendi kendini aldatarak

–Şubat 1996–

(Çin Askeri Ah Devran, Oğlak Yayıncılık, 1995)

HÜSEYİN YURTTAŞ 1946

AYŞE

ne zaman görünse sokak başlarında

gözler parıldar

bakışlar bulaşır

aykırı bir yıldız doğar gönüllere

sigarasını emip hınçla

söver yırtarak üstünü başını

pörsük memeleri

kirli bacakları

görünür çürükler içinde

yudumlar zehrini umarsızlıkların

sustuğu saatlarda atelyelerin

paylaşır kimsesizliğini

geceye direnen elektrikler

terkedilmiş yıldızlar

küskün betonlardaki leke leke ürpertilerle

kalmış tek başına ayşe

şu delirten yollarında hayatın

(Sanayi Çarşısı, Derinlik Yayınları)

BİLAL KAYABAY 1947

FAHİŞ

evrensel yasa üzre

bir kadın bir erkekle

n’olur ki sevişirse

belki düşkırıklığı

diyelim ki bir masal

yaşadılar yasakta

kim koymuşsa yasağı

bilinmez bilinir de

güzelim kadıncağzın

asıl adı zarife

nam-ı diğer fahişe

zarif, saygın

delikanlı hovarda

bok yemenin Arapçası

böyle oluyor işte

sözcüklerden dişisi

oluyorsa fahişe

ne denir erkeğine

olmazını kim demiş

bal gibi olur fahiş

(Bahar Kal, Damar, 1996)

ŞÜKRÜ ERBAŞ 1953

GENELEV MEKTUPLARI

I

Tenime yabancılaştım, etime

Göğsüme kollarıma kalçalarıma

Bacaklarıma yabancılaştım.

Saçlarım o eski güzelliğini

Çoktan yitirdi.

Şimdi yalnız bilmem neden

Zaman zaman yüzüme vuran

Bir utancı perdeliyor sadece.

Oysa önceleri oysa eskiden

Salınca tarakları tel tel

Düşler ülkesinden sevgiler ülkesinden

Yağmur serinliğinde, incecik

Yumuşacık bir el

Bulutlardan yüreğime kayardı.

Gözlerim kaçamak bakışlarda

Kirpiklerim kırık

Boynum bir çocuğun pembe ağzında

Ürperdikçe uzardı.

Dudaklarım dersen, dudaklarım

Öptüğüm aynalarda kaldı.

Tenime yabancılaştım, etime

Acıma sevincime insan yanıma

Kendime yabancılaştım.

II

Giysiler alırım nedense

Nerelerde ne zaman giyeceksem

Bir eski alışkanlık işte

İlk gençlikten kalma.

Oysa bir dantel külot bir gecelik

Çok bile.

(Şimdilerde sütyeni de çıkardık)

Giysiler alırım giyilmez

Çıplaklığıma.

Arada bir çarşı pazar

Doktor dönüşleri daha çok

Eser de aklıma;

Çocuğuna çeşit çeşit

Kazaklar örecek

Evcimen bir ev kadını gibi

Yün alırım şiş alırım tığ alırım

Nasıl sevinirim bir bilsen

Nasıl mutlanırım.

III

Bu insan başları sıra sıra

Bu kalabalık

Camlardaki bu sürekli karanlık

Bana bakkal dükkânlarını

Anımsatır hep.

İçerde boy boy konserve kutuları

Sabun kalıpları yağ paketleri

Sıralı bakkal dükkânlarını.

Kararsız bir müşteri

Etiketi görememiş

Korkarak alacağı malın ederinden

Girer içeri.

Kimi gün bir yaşlı yaşına güvenerek

Hoyrat davranışlarda rahat

Kimi gün bir çocuk ürkek mi ürkek

Ayva sarı terlerini silerek

Düşer üstüme.

IV

Yüreğimde yüz gurbeti taşısam da

Kalçalarımda bir erkeği taşımasam.

Yıldım demenin de bir anlamı yok

Saçlarıma sinmiş bu çiğ kolonya

Tenimdeki bu vazelin kokularından.

Penceresiz perdesiz bu çift yataklı

Bu karanlık yatak odalarından

Yıldım demenin de bir anlamı yok.

Günışığı bir gün olsun

Geniş odalarda mavi

Çalmadı kapımı.

Ay süzülmüş yataklarda sıcacık

Yumuşacık öpüşlerle düşlere gebe

Uykulara varmadım hiç.

Bir gün olsun pembe uykularımdan

Mavi bir erkek

Uğrun uğrun öperek

Kaldırmadı beni.

Yıllar yılı bir acıyı

Sırtımda karnımda kalçalarımda

Büyüttüm durdum.

Harlı soluklarıyla düştüler üstüme

Harlı soluklarıyla dondu yüzüm.

Yıllar yılı binlerce

Binlerce erkeğin gizli gerilimini

En gizli yerlerimde erittim.

İğneucu acıları gözbebeklerimde

Taşısam taşısam da

Yüzümde bir erkek yüzü taşımasam.

V

Akşam... desem ve sussam

Yetmez mi?

Ya da yorgun bir gövdeyi

Cam kırıklarında uyutsam...

Akşamı anlatmaz mı?

VI

Uykular benim zehirli sularımdır.

Geçip giden onca erkek

Onca erkek tüm yükünü

Üstüme yıkmış gibi

Gövdem tonlarca ağırlığında

Bir batık gemi;

Sularım dipsiz denizim kıyısız

Yatarım bir ten çölüdür yatağım

En yorgun gecelerim bile uykusuz

Uykular benim en rezil korkularımdır.

VII

Bıçkın bıyıklarıyla külhan

Islak saçlarıyla gülendi O.

Gün ışır ışımaz usulca

Sıyrılıp dağınık uykularımdan

Yarı gecelerde karanlığıma

Yıldız yıldız dökülendi O.

(Bilmem ki ne buldu örseli tenimde

Belki açlığını giderdi bir zaman

Belki de sevgiyi öğrendi bilmeden)

Hayata yenildikçe gelendi O.

Düşümü gerçeğe gerçeğimi düşe

Acımı kuşkulu bir kararsız sevince

Çevirendi O.

Bir gülüşü kaldı

Şimdi duvarlarımda

Görmeye ömrümü adak sunduğum

Bir o gülüşü... çın çın

Sesi yüreğimin kıyılarını döven

Üşüdükçe anısıyla ısındığım.

VIII

Gülmek mi?

Gülerim, güldüğüm çok olmuştur.

Gülüşüm hoyrat taşlarda

İncecik kırılan cam,

Kendi kıyılarını döven su sesi

Bir ağacın ilkyaz eşiğinde

Leylim leylim yaprak dökmesi.

Bilene ağıt gibi oturur

 Burda bir kadının gamsız gülmesi...

Gülerim, güldüğüm çok olmuştur.

IX

Evlerde sabahlar nasıldı

Unuttum

Evlerde akşamlar nasıldı

(Aykırı Yaşamak, Everest Yayınları, 2004)

ADNAN YÜCEL 1953-2002

ALTINDAĞLI BİR KIZA ŞİİR

Daha dün bir sevinçtin karşımda

Bir ışıklı bekleyiş bir gelecektin

Şimdi kirletilmiş bir kentin

Çirkefi bulaşmış yüzüne

Gülemiyorsun

Dilin yorulmuş utanmaktan

Merhaba bile diyemiyorsun

Yenilgiler bağlamış gözlerini

Oysa gözlerin

En az yaşamak kadar güzel

O güzellikleri bilemiyorsun

Tam da kudurma vakti gecenin

Kim bilir şu Dışkapı’da

Ne yalanlar dolanıyor ayaklarına

Etin Çankaya’da Kızılay’da kalmış

Kemiğin Altındağ’da

Bunalımlarla titreyen o konduda

Sen ki daha üç yıl önce

Direnen bir yaşamı türkülerdin

Işıl ışıl bakardın yarınlara

Yoksulluğun yanaklarını bile

Hep güneşin rengiyle öperdin

Nasıl da severdin edebiyat dersini

İlle de Fikret’in “Promete” şiirini

Her dizesini ezbere bilirdin

Bütün yollar bir labirent olsa da

Umuda çıkmak zor değil derdin

İşte ışıksız direncin yalan umutları

Aşılmamış coşkular

Sevgisiz öfke

Ve kül olan gençlik ormanları

Savrulup duruyor şimdi yürüyüşünde

Bir yangının çaresiz kurbanları

Keşke çıkmasaydın karşıma

İçimdeki sevinci vurmasaydın

Ne çocukluğun kalmış

Ne gençliğin var bakışlarında

Gözlerinde uçuşan üniversiteleri

Şimdi düşünmek bile istemiyorsun

Silmek için alnındaki çaresizliği

Tırnaklarını geçiriyorsun yüzüne

Kan oluyor yüzün silemiyorsun

Tam da kudurma vakti gecenin

Bir kez daha yıkılıyorum Altındağ’da

Çocuklar ah çocuklarım

Naylon Pazar çantası için oy atan

Karın tokluğuna can satan insanlarım

(Acıya Kurşun İşlemez, 4. baskı Yurt Kitap Yayın, 1998)

ARİFE KALENDER 1954

GÜLBAHAR’IN GÜNLÜĞÜ

Yeniledi boyasını dudaklarının

          Turunç tonu ten rengine uymuyor

          Toprak rengi işveli görüntüye az

Uçup biraz

Çatıların kiremitleri altında

Evlilik fotoğraflarının

Sıcaklığına kondu

              Ses bıraktı uçuruma

              Katırtırnakları sarısında

              Dağıldı durdu

Resmini çaldı galerinin birinden

Üçgenlerini dörtgenlerini çizmiş Picasso

Puşkin kızaklarla onu sevdiğine kaçırıyor

Tanımazdı onları ya, kendisini tanıyor

Yakalayıp götürdüler

Yüreğinde ip atlayan çocuğu

              Saçlarını dağıttı omuzlarına

              Topuz yaptı, usta avcıların elleriyle

              Sevdasız sevişmelere nişan alıyordu

Kedileri uyurken ponponlu terliğinde

Kapı tokmağının aslan başı

Kırmızı gözleriyle demiri

Demire vuruyordu

Topladı anılarını gözlerinden

Koridoru ağır, aheste geçti

Simli saten geceliğinde

Sabahların ekmek parası pul pul

Yasemin kokusunu unutmamış

Sürdü parmağıyla kulağına

Tiksinerek teninden

Kapıya doğru gidiyordu

           Soyadı yok

           Gülbahar

(Gül Küstü, Hera Şiir, 1997, Toplu Şiirler, İlya Yayınları, 2011)

HASAN ÖZTOPRAK 1957

IV. DUVARA ASILI ELMA

Herkes köy türküleri söyledi ilkin

Tavanarasına saklı kilimin motifleri ayaklandı

Sakallı adam sokakdaki en derli toplu köşeyi kaptı

Kaldırımları entari yaptı kendine Nurhayat

Evde kaldığının taşlara kazındığı bir sıra

Entarisini fırlattı attı

Bir köy deresi canlandı uzaklardan, bayağı hıçkırarak

Akıp kurtulacağını sandı

Nurhayat’ın hayatı tırışkadan bir hayattı

Geceleri dehşet şehvetli

Evlerinin sırasında otuz metre ötede

Sağa dönen sokağa –Çıkın Sokak–

Ki çıkmazdı

Lambası yoktu

Üç elma sallandı başımızın üstünde

(Sanırım Hiçbirimizin Fark Edemediği Bir Sarsıntı Oldu,
Armoni Yayıncılık, 1993)

CEZMİ ERSÖZ 1959

SEVGİLİ ANNE ÇOCUK FAHİŞE

Çocuk fahişe

şehvetin aynasında

kutsal masalını arıyor

yüzündeki sahipsiz spermler

çocukluğundaki ilahilerin serinliğini taşıyor

Yaşı yok fahişe

günahın içinde erdemi görüyor

yokluğa düşe düşe

ruhunun hallerini ezberliyor

Sevgili Anne... Çocuk fahişe

tahta kapısından çıktığı

bahçesine geri dönüyor

birbirine karışıyor şimdi

ayla güneş, sonra yıldızlar...

peki, bu melek kahkahasını kim atıyor?

(Yok Karşılığı Yüzünün, Tekin Yayınevi, 2006)

PERİHAN MAĞDEN 1960

NERELERDEN NEBAHAT

Osman ben ne fenayım bilemezsin

İçki bardaklarıyla öpüşüyorum, bi de erkeklerle

Boyalı bir güvercin gibi süzülüp gecenin içine

Sana kancıklık ediyorum

Yüksek ökçeli pabuçlar, boyum kısa sen bilirsin

Bi de eflatun eteğimi giyiyorum

Habire gülüp şarkı söylüyorum

Osman ben ne karıyım bilemezsin

Erkekler hep aç, açık bana hazır

Çok ayıp vazgeçemedim şu huyumdan

Hayır diyemiyorum ki kimseye

Nereye çekseler oraya gidiyorum

Osman valla da billa da kalbim temiz

Durduk yerde seni özlüyorum

Kara gözlerin düşünce içime

Yerin dibine, dibine geçiyorum

Osman sen beni affet. Ya da affetme

Bak harbi karıyım, her şeyi söylüyorum

Tut be ellerimi. Bi daha gitmem

Seni bi baştan bi başa seviyorum.

(S’imge, 2005, sayı 16)

SUNAY AKIN 1962

FAHİŞE

İncitirim korkusuyla

Yıkarken

Nasıl da usulca

Gezdirirdi ellerini

Teninde annen

(Makiler, Cem Yayınları, 1989)

DÜĞME

Gözyaşları içinde

birkaç dakika aradı

kürtaj masasından kalkarken

takılıp kopan

düğmesini

(Antik Acılar, Cem Yayınları, 1991)

6. BÖLÜM

“SEVGİYLE BAŞLARIZ İŞİMİZE”

Süreyya Berfe’nin Sevgiyle Başlarız İşimize şiir adının başlık olduğu bu bölümde, hayatın her alanından işçi, emekçi kadınların anlatıldığı şiirlere yer verilmiştir. Bir yandan evdeki işleri gören, çocukları doğurup büyüten, öte yandan tarlalarda, fabrikalarda, atölyelerde, okullarda, hastanelerde vb. çeşitli iş yerlerinde çalışarak üretime katılan kadınlar... Kimi simsarların tezgahlarında halı dokuyan; kimi dokumada, konfeksiyonda çalışan kadınlar... Kimi gündeliğe giden; kimi tütünde, pamukta, çalışan tarım işçisi kadınlar... Kimi çalışmak isteyip de iş bulamayan, iş ararken kadınlıklarından yararlanılmak istenen kadınlar.

...

Bu bölümde ülkemiz şairlerinin emekçi kadınlar için yazdıkları şiirlere yer verilmiştir. Burada örneklediğimiz şiirlerin dışında da, dizelerinde hayatın her alanından çalışan kadınların konu edildiği şiirler vardır. Bunları şair, şiir adı ya da dize alıntılarıyla örneklemeye çalıştık.

Emekçi kadınların yaşam ve çalışmalarına tanıklık eden ilk şiirlerden biri, Şükufe Nihal Başar’ın (1896-1973) 1935 yılında yayınlanan Şile Yolları kitabındaki Şile Kadını şiiridir. Şair bu şiirde İstanbul Şile’deki bir dokumacı kadına seslenir. Şair şiirinde kadının çalışmak zorunda oluşunun nedenlerini sorgular. Onun emeğine saygısını dile getirir. Şiirin son bölümünde, el emeğiyle geçinen bu kadının yaşamıyla çalışanların sırtından geçinen kadınların yaşamını karşılaştırır...

“Önünde ninelerden kalan tahta bir tezgah

Elinde bahtın kadar dolaşık bir çile var...

Deme, azdır ışığım; deme, olmadı sabah:

Sar, boşalt yumağını, dolacak çok çile var...

Erkeğin ya hudutta can vermiştir, veyahut

Bir kahbenin peşinde bırakmış yuvasını...

Sil gözünün yaşını, gel, sen bu derdi unut;

Vaktin yoktur çekecek zira gönül yasını!..

...

El emeğin yüklüdür sırtındaki kamburda,

İstanbul yollarında her zaman görünürsün...

Çalışanlar sırtından geçinen kadın, burda

Sedirler çürütürken, sen böyle sürünürsün!..”

İşçi kadın sözcüğü, Orhan Veli’nin Quantitatif adlı şiirinde; “Güzel kadınları severim/ İşçi kadınları da severim,/ Güzel işçi kadınları/ daha çok severim.” biçiminde karşımıza çıkar. Fazıl Hüsnü Dağlarca, Gündelikçi şiirinde, ekmek parası için uykuya doymadan kalkıp yollara düşen bir gündelikçi kadının yaşamına tanıklık eder.

Turgut Uyar, Tütünler Islak kitabındaki Terziler Geldiler şiirinde günleri kumaşla, iğneyle, iplikle geçen terzi kadınları anlatır:

“Oyulmuş yakalar, kolevlerinden artakalanlar

Vatka pamukları, verevine şeritler, kopçalar,

Düğmeler, ilikler,

İplik döküntüleri, kumaş parçaları,

Karanlık akşamüstleri ve sabahlar,

Dükkan tabelaları, kartvizitler...”

Gülten Akın, Kırmızı Karanfil kitabındaki Bu Şiir Öğretmen Nevin’e; Ağıtlar ve Türküler kitabındaki Annesi Çalışan Çocuğun Ağıdı, Ayşe Anasını Göremez; Uzak Bir Kıyıda kitabındaki Kapıcı Kadınlar Şiiri başlıklı şiirlerinde emekçi kadınların çalışma koşullarını ve evdeki yaşam koşullarını anlatır.

Arif Damar, Yoksulduk Dünyayı Sevdik kitabındaki İnci adlı şiirinde çalışmak için Almanya’ya giden bilinçli bir işçi kadını şu dizelerle anlatır:

“Kim mi İnci

İnci Yolal

Halkımızdan

Bir işçi bir emekçi

...

-Sen ki

Bir işçi

Bir emekçisin

Söylevimi birden kesti

- Sen bak öyle benim için

Hiç mi hiç tasalanma

Ben bir yandan okurken

Bir yandan iyileştiriyorum

Bu yazarın tiplerini”

Sennur Sezer’in şiirindeki kadınlar erken kalkıp ev işlerini yaptıktan sonra emekçi olarak üretime katılan kadınlardır. Onun şiirlerindeki emekçi kadınlar yaşamı değiştirip dönüştürmek için mücadeleye katılan kadınlardır. Şairin birçok şiirinde mücadeleye katılan bilinçli emekçi kadınların gür sesi duyulur. Direnç Şiirleri adlı kitabındaki Dalgın adlı şiirinde emekçi kadınların çalışma koşullarına tanıklık eder:

“Düştü Kezban düştü Ayşe düştü aşk

Küçük dişlilerine gecenin

Seni beklerdim son vardiyada

Esmerim

Düştü Hacer düştü Hasan ardarda

Gece saatlerinde atölyelerin

Hani eteğinden tutacaktın çocukları

Ağlatmıyacaktın

Su verecektin hani

Neredesin

Ellerim”

Refik Durbaş’ın şiirlerinde, büyük kentlerde kendi gerçeğini yaşayan, han odalarındaki konfeksiyon atölyelerinde terzi, overlokçu, remayözcü olarak çalışan kadınlar, küçük yaştaki genç kızlar vardır. Çırak Aranıyor şiirinde; “Tuvalet penceresinin karşısında koca bir han/ çoğu terzi, konfeksiyoncu, ütücü bir sürü kız/ ne zaman pencereden baksam saçlarını tarıyor biri” diye tanımladığı işçi kızlar, kadınlar; gözbebeklerinde Türkan Şoray, Fatma Girik, Arzu Okey olan genç kızlar anlatılmıştır... Ozan hüzünle, sevgiyle tanımlar onları; yaşamadıkları genç kızlıklarına yazıklanır, emeklerine saygı duyar.

Hüseyin Yurttaş, Gelincik Günleri kitabındaki Tütünde Kızlar şiirinde tütünde çalışan Emine, Cibali’den Biri ve Hepsi İçin bölümlerinde tütünde çalışan genç kızları anlatır.

Gülsüm Cengiz Mayısta Üzgün Gönlüm kitabındaki Çalışan Bir Annenin Türküsü şiirinde, çocuğunu evde bırakıp işe giden kadının/ kadınların duygularını dışa vurur: “İşyerinde bütün gün/ gezinir bin bir kaygı/ yüreğimin tellerinde./ İplik iplik örerim yaşamı/ harf harf yazarım,/ burgusunu çeviririm bir vidanın/ burkulur yüreğim.” ..... Dokumacı Kızın Türküsü şiirinde

Güvenç Elman, Vardiyalı Hüzün adlı kitabındaki Çalışan Kadınlar Galerisi şiirlerinde yaşamın farklı alanlarından emekçi kadınlara güzellemeler yazar.

Mehmet Müfit, İstanbul’un Ağır Sultanları adlı kitabındaki Övünüyorum adlı şiirinde çalışan bir kadının resmini çizer: “evine uzak daktilosuna yakın genç bir kadının/ güneş girmiştir kır çiçekli perdesinden/ küçücük mutfağına./ dolap açılmış, su uyanmış, ayaklanmıştır/ çatal bıçak tabak ve dünden kalan/ yarım kilo kıyma./ kolay değil, şu öğleüstü/ dakikada otuz sözcüğün/ ağırlığı var parmaklarında.”

Yaşar Miraç, Fotoğrafçı Nimet Abla şiirinde Trabzon’da fotoğrafçılık yapan bir kadını anlatır; belinde tabanca taşıyan, fotoğraf makinelerinden anlayan ve motor kullanmayı da bilen bir kadındır bu.

Arife Kalender Göçebe Sevinçler kitabındaki Dantele Kuş Sığdırmak şiirinde kadının üretkenliğini anlatırken, temizlikçi kadınlara adadığı Göçebe Sevinçler şiirini bir temizlikçi kadının ağzından yazar. Onların çalışma koşullarını, acılarını ve umutlarını anlatır.

Turgay Fişekçi Yitik Bahar kitabındaki Çamaşırcı Emine Teyze şiirinde, bütün yaşamı çalışmakla geçen, “Kolunda sepeti/ Altmış üç yaşında/ Dönerken çamaşırdan/ İzmit karayolunda” bir arabanın çarpmasıyla ölen kadını anlatır.

Bayram Aşılıoğlu Ekim 1979’da Sanat Emeği Dergisinde yayınlanan İşçi Kız şiirinde fabrikada çalışan bir genç kıza seslenir:

“Kalbimi acıyla doku işçi kız/ Göz yaşlarımı süz ilmiklerden/ Işığı anlat desenlere / Fabrikanın kara dumanından eğer/ Bir beyazlık kaldıysa içinde”

Hasan Hüseyin Yalvaç, Adı Barış kitabındaki Sen Ne Güzelsin Öğretmenim şiirini eğitimci şair Ece Aykız’a adamış. Onun kimliğinde öğretmenlere şu dizelerle seslenmiş:

“Sen ne güzelsin öğretmenim/ Ellerinde çocuk elleri/ Sıcak, sevecen, aydınlık/ Ellerin umuda yapışık”

ÖMER BEDRETTİN UŞAKLI 1904-1946

AYŞE’NİN AŞKI

                  –Ahmet Haşim’e–⁶

“Simsar geliyor” diye kapıdan geldi haber,⁷

Halı dibi kızları başlarını örttüler...⁸

Kınalı, narin eller son ilmekleri ildi,

Kirkit, bıçak sesleri hep bir anda kesildi...⁹

Dolaşık adımlarla avluya girdi simsar,

Birer birer gözünden geçti bütün nakışlar...

Sonra, soluk fesini eliyle düzelterek

“Kızlar, dedi bu halı cumaya kesilecek!

Malum ya, Hasan için bir düğün halısı bu.

Düğün halılarının en pahalısı bu!”

Simsar gitti, ipleri aldılar ele kızlar;

Günde beş on kuruşa bakan amele kızlar;

Kirkit, bıçak sesleri işte yine başladı;

O titrek göğüslerde nefesler yavaşladı;

Fısıltılar döküldü karanfil dudaklardan,

Dediler ki “Ayşecik artık ayrıldı yârdan!”

Bütün ona çevrildi gülümseyen bakışlar;

Ayşe’nin gözlerinde yılan oldu nakışlar...

        Kız Ayşe, dilber Ayşe!

        Halıyı sen ger Ayşe.

        O zengin çocuğunu

        Sana vermezler Ayşe!..

        İldiğin her bir ilmek

        Gönül bağından gibi...

        Halıya verdiğin renk

        Al yanağından gibi!..

        Gözlerin yine doldu,

        Gül yüzün yine soldu;

        O kınalı elinde

        Kirkidin ateş oldu!..

        Bakışların derinde,

        Maniler ezberinde...

        Nakış olmak fikri var

        Zülfünün tellerinde...

        Vur, kirkidin inlesin!

        Kalbler seni dinlesin..

        Koy başını serinlesin,

        Halının direğinde!.

        Yine geliyor simsar

        Daha çok ilmeğin var...

        Senin gönlün ne arar,

        Elin zengin beyinde?..

        Canından kopan can mı,

        Gözüne dolan kan mı,

        Yoksa gözyaşından mı

         İşlediğin her çiçek?..

         Ağlama yana yana,

         Bilsen ne mutlu sana:

         Hasan’ın ayağına

         Bu halı serilecek...

(Bütün Eserleri, Haz: Prof. Dr. İnci Enginün, Türk Dil Kurumu Yayınları: 542, Türk Yazarları Dizisi: 2, Ankara, 1988)

RIFAT ILGAZ 1911-1993

PARMAKLIĞIN ÖTESİNDEN

lll

Bizim de bir çift sözümüz vardı

Nar çiçeği, gül dalı üstüne,

Dudaklarımızda kaldı.

Göremedik sıkıntısız yaşandığını,

Rahatın şiirini yazamadık.

Ne kadar uzak

Heveslerimle içli dışlı yaşamak,

Üzmek hastalıklı şiirlerle

Eşimi, dostumu;

Mezar taşları kadar, ölçülü

Beyitler düzmek boy boy.

İçliyimdir herkes kadar,

Düşündürür beni de şu gökyüzü.

Kuş cıvıltısı, nar çiçeği...

Geçtik bir kalem üzerinden.

Huyumdan ettiniz, Cibali Kızları,

Sekiz düdüğünden önce

Pencerenin altından geçenler.

Saçları dağınık, gözleri uykulu,

Çoraba, tütüne gidenler,

Beni huyumdan ettiniz!

Yorgun gözlerinizdeki acıyı

Dert edindim kendime.

Saçlarını tezgahına yolduranları,

Sıtma gebesi tazeleri görmeseydim,

Boşuna harcayacaktım sevgimi.

Şimdi şu parmaklığın ötesinde kaldı

Bütün çalışanlar;

Teker teker sökülmüşüz toprağımızdan,

Havamızdan, suyumuzdan olmuşuz.

Yaşamaktayız aynı çatının altında

Daha mahzun, daha hesaplı.

Rahat günlerin işçisi olacaktık,

Rahat günlerin şairi:

Bir çift sözümüz vardı

Nar çiçeği, gül dalı üstüne!

(Bütün Şiirleri, Yaşadıkça, Çınar Yayınları, 2010)

OKTAY RİFAT 1914-1988

GÜNDELİKÇİ

Oturuyor, kala kalmış minderde,

Elleri yok, elleri kaçıp gitmiş

Çalışıyor, tahta çamaşır dikiş,

Balkonları deniz gören evlerde.

Morlu nakışları güveler yemiş,

Yıkanmış bir kilim ve soluk perde,

O çarşaf beyazlığı yine nerde

Örter akşam alacasını geniş!

Yüzler var özleminde öpmek için,

Bebeleri. Yıldızlı sıcak gece

İniyor, konağına vardı hecin.

Yaşam ki bir sudur kamışlık, yonca,

Analar gelir geçer aynasından,

Ellerini gündüzlerde unutan.

(Elifli, Aba Yayınları
Bütün Şiirleri 1, Yapı Kredi Yayınları, 2010)

A. KADİR 1917-1985

CİBALİ

Cibali dendi mi,

aklıma siz gelirsiniz kadınlar.

Kiminizin beş çocuğu,

kiminizin nar gibi yanakları var.

Kiminiz kocasız kalmış,

kiminiz ihtiyar,

kiminiz daha körpe henüz.

Bana umulmadık,

eskimiş türküler düşündürür

siyah başörtüsü altında yüzünüz.

Parmaklarda tütün kokusu.

Tütün kokusu pazen entarilerde.

Biriniz ekmek alır fırından,

biriniz durmuş öksürüyor ilerde,

geçiyor bizim mahalleden biriniz.

Cibali dendi mi,

aklıma siz gelirsiniz kadınlar.

Çarpık ayakkaplarınız gelir,

kahraman elleriniz.

(Hoş Geldin Halil İbrahim, 1959
Mutlu Olmak Varken, Bütün Şiirleri, Can Yayınları, 1994)

ZEHRA

Bir akşam

ezan vakti taşındılar

yanımızdaki evin ufak bir odasına,

mahallenin en güzel kızı oldu Zehra ertesi gün.

Fakat o kadar aldıran olmadı gene,

ve Zehra da düştü herkesle beraber

          yok olası ekmek derdine.

Yeri değildir bizim sokak

aşk şarkısı söylemek için açık pencerede

          ay ışığına bakarak!

–1942, İstanbul–
(Mutlu Olmak Varken, Bütün Şiirleri, Can Yayınları, 1994)

FAHRİ ERDİNÇ 1917-1986

HALICI KIZLAR

“Erkekler mektep okusun

Kızlar halı dokusun...”

Buyrulmuş memleketimde,

Bizim kızlar halı dokur,

İşte böyle indi seccadelere

Simav’ın dağ yüklü mor akşamları;

Her ilmekte bir ah

Her oyada şahan gözlerin nuru

Her mihrapta kzların duaları.

Bahçelerle bezenmiş halılarda

Isparta güllerinin kokusu,

İşte Avanos baharının

En halis yeşili bu.

Demirci’de

“Demir döğer demirciler tunç olur”

Ve uçuk benizli kızlar bilir

“Sevip sevip ayrılması”

Güç mü kolay mı olur?

Atlas halıların alını

Yanacıklarından veren kızlar,

Oyanın incesini gözlerinden

İpek yumuşağını ellerinden

Püsküllü perçemlerinden ören kızlar!

Geçersen eğer Demirci’den

Simav’dan Avanos’tan Isparta’dan,

Anlarsın çatma bir tezgahtır

Atadan evlada kalan.

Sırtında alaca basma

Başında oyalı çember.

Ömrünce hasır üstünde diz çöker

Halı dokur memleketimde sabırlı kızlar,

Ne çare, kırılası ayağım çiğnedikçe

Ve değnek vuruldukça halılara

Onların içi titrer bilirim,

Onlardan birinin elleri sızlar.

(Varlık, Sayı 345, 1 Nisan 1949
Varlık Şiirleri Antolojisi, Haz: Enver Ercan, Varlık Yayınları, 2008)

CEYHUN ATUF KANSU 1919-1978

HALI DOKUYAN KIZLAR

Aman ilmek ilmek üstüne,

Gözlerim yoruldu şu mavi renk üstüne,

Uçan kuşlar açan çiçek üstüne

Gül kurusu koyalım mı şu halının ortasına,

Gelin kızlar, halimize uygun düşer, gül kurusu güzel kızlar.

Daldım gittim karakolun çitine,

Karakolun bahçesini dokusaydım şu halının içine,

Sevdiğimi gizlemem bir candarma çavuşu

Alsana beni candarma, alsana beni,

Çömelmişim çit dibine bekletme beni.

Bir düğünüm olmalı ki benim kızlar, hele hele,

Davul zurna hala hala hey,

Çardaklardan kara üzüm dökülürken,

Su sesleri hele kızlar, su sesleri,

Çavuşum da rakı içer içeride, hala hala hey.

Bir düğünüm olmalı da gelesiniz hele kızlar,

Soyuna da döküne de oynayasınız,

Ayaklarınız gide gele ak topuklar,

Eğin oyunları, halay başı hala hala hey.

Davul zurna kapımızda hala hala hey.

Bir düğünüm olmalı da göresiniz hele kızlar,

Erzurum’un taş çarşısı evimizde,

Oltu taşı kara salkım küpeler,

Bana çalışmış derim kuyumcu ustaları,

Bilezikler, gerdanlıklar, semaverler hala hala hey.

Hey kızlar, sizler de bencileyin, Mucur’dakiler,

Aşık mısınız bencileyin?

Ya Gördes halıları, bakalım ne söylersiniz?

Şeftali mi düşürdün kız dudağından,

Bursalı kız aşk dumanı kokar halı.

Babamı sorarsanız yol bekçisi dağ başında,

Üç kardaşım daha var üç küçük oğlan,

Anam, ıssız, yayla yolu oralar,

Şu halıya benzer ama oralar,

Gelincikler arasında kardaşlarım, arasam.

Ben ne gördüm oralarda söyleyeyim bir bir kızlar,

Ufacık bir kız idim,

Kartopu oldum büyüdüm, ala vakit yuvarlana,

Bahar güneşleri kapımıza vuranda,

Bir çözülmüş çığ olurdu yüreğim,

İçinden dağ keçileri, adamlar ölü çıkanda.

Ben ne gördüm şu dünyada,

Yol üzeri çeşme başı babam bir avuç kiraz verdi,

Bir de çarşıya indik bakırcılar nalbantlar,

Bir dükkana girdik ki kurumuş basma kokar,

Bir de yola çıktık ki çıpıldak hep çocuklar,

Kara sakal ihtiyarlar.

Ya ne gördün sen kız kardaşım,

Solgun sarı gül kardaşım,

Çarşamba ovasından gelir bizim yüzlerimiz,

Tütün yapraklarına benzer,

Ya o kızlar ne gördüler, ne bilirler?

Yoksul günlerinin halısını dokudular.

Bu ilmek benden sana, ey güzelim halı sana,

Güçlü bacaklarımdan sana,

Seven ellerimden sana.

Uzayıp giden bahar kırları nerde?

Dağ başındaki baba evinin ötesinde,

Bu gözyaşı gözlerimden sana.

Vardım çavuş, halılardan karakolun çitine,

İlmekleri aralayıp baktım, gözlerinin içine.

Alır isen beni al, sana ne bahçeler sakladım,

Bir elini değme ilen, beni bir kez öpme ilen,

Bana da kız demesinler sana,

Güzel güleç bir oğlan vermez isem.

(Bir Kasabadan Resimler, Bütün Eserleri Dizisi, Bilgi Yayınları, 1991)

NECATİ CUMALI 1921-2001

BİR ANA

Kadın çamaşırdan dönüyor olmalıydı

Kolunda bohça, sert soda kabartmış ellerini

O yaşta bütün Yahudi kadınlar gibi

Sırtında eski bir kadife hırka

Bir şikayet yorgunluk ifadesi bakışlarında

Küçük, çilli, dik kızıl saçlı

Satılmamış gazeteleri koltuğunda

Üşüyen bütün çocuklar gibi

Burnunu çeke çeke, avuçlarını hohlıya hohlıya

Sürterek eskimiş kunduralarını

Ayak uyduruyordu anasının adımlarına

Onlar önde, ben arkada

Bir mart gecesi on birden sonra

Taksim’den Tünel’e kadar yürüdük

Alçak sesle konuşuyorlardı aralarında

Sanki bir değirmen ağır ağır dönüyor

Hayat ağır ağır akıyordu

Bulanık, kirli nehirler gibi

Büyük, karanlık binalar arasında

(Bütün Şiirleri 1, Güzel Aydınlık, Cumhuriyet Kitapları, 2011)

ARİF DAMAR 1925-2010

KARANLIĞA KALAN

Karım çalışıyor

Kırmızı bir fırıldak

Döner durur

Bir mavisine karşı

Beklenen

Karanlığa kaldı

Karım çalışıyor

Çocuğumuz

Karalamak istiyor kâğıdı

Beklenen

Karanlığa kaldı

Karım çalışıyor

Sayılar sayıyor

Çizgiler çiziyor

Çocuğumuz

Karnında

Dün bir ağaç

Bağıra çağıra söyledi

Basıp gittiğini kışın

Beklenen

Karanlığa kalan bir şey

(Yoksulduk Dünyayı Sevdik, Kırmızı Yayınları, 2007
Eski Yağmurları Dinliyordum, Seçmeler, Yapı Kredi Yayınları, 2009)

ŞÜKRAN KURDAKUL 1927-2004

DİYORUM

Durdum baktım, içlenmekse herkesler içleniyor

Durdum baktım, herkes ince, herkes kırık

Nöbet gecelerinde saatler sabahlamak bilmiyor

Ampul sönük, yürek garip, tavan basık

Beri yanda bir sıra iplik çıkar

Bir sıra iplik girer

Beri yanda ayakta durmamak ister artık

Bütün tezgah başındakiler.

Durdum baktım, içlenmekse herkesler içleniyor

Bir diyorum, göz kapaklarına yazık

Bir diyorum diz kapaklarına

Düşüversem evimin sokaklarına bir

Bir diyorum Asiyemin sıtma iğnesi

Bir diyorum yoksulluğun buncası

Bir diyorum onca dokumanın parası

Elimize binde kaçı verilir

Durdum baktım, içlenmekse herkesler içleniyor

Ampul sönük, yürek garip, tavan basık

Hikayeler gazetede aynen devam ediyor

Dinmemiş göz yaşları Ferdane teyzenin

Postacının çantasına merak boşuna

Radyolara boşuna kulak veriyor

Bir diyorum, göz kapaklarına yazık

Bir diyorum Asiyemin sıtma iğnesi

Bir diyorum yoksulluğun buncası

Diyorum yetmeli artık.

(Halk Orduları, Toplu Şiirler, Evrensel Basım Yayın, 2001)

EDİP CANSEVER 1928-1986

HİZMETÇİ FİRDEVS VE CAM BÖLMELER

Hepsini bitirdin mi’ye kadar vaktim var

Varsa var, ben koca götlü bir tanrıyım alt tarafı, cam bölmeleri siliyorum

Binlerce cam bölmeyi siliyorum, neden hiç bitmiyor’a kadar

Durmadan siliyorum, bunu hep yapıyorum, kurtulamıyorum

Kurtulsam da ne çıkar, ben içi geçmiş bir tanrıyım alt tarafı

Anlarsınız siz anlarsınız beni başka tanrılar.

Ve bana kızıyorlar, bilmem ki, nedense kızıyorlar

Başımda duruyorlar, yanımdan geçiyorlar, ansızın geri dönüyorlar

Üstüme dikiyorlar birden gözlerini

Konuşsam konuştuklarımı

Düşünsem düşündüklerimi götürüyorlar

Ne yapsam götürüyorlar, meselâ

Sabahları ben uyanır uyanmaz

Dışarı çıkar çıkmaz yolumu kesiyorlar

Yalnız yolumu kesseler iyi, bir de bakıyorum ki yüzlerine

Çoktan onların olmuş gece gördüğüm rüyalar

Sanki dünyada değil, dünyayı paylaşmış gibi yaşıyor onlar

Ben içi geçmiş bir tanrıyım alt tarafı, cam bölmeleri siliyorum

Binlerce cam bölmeyi siliyorum, neden hiç bitmiyor’a kadar

Durmadan siliyorum, bunu hep yapıyorum, kurtulamıyorum

O kadar kurtulamıyorum ki, bir gün ansızın

Yaşamak ben oluyorum. Firdevs ki birden yok oluyor

Ve zaman ben oluyorum, Firdevsse tamamlanmıyor

Boşluğun kendisi ben olunca da, Firdevs cam bölmelerin içinde

Boşluğun arta kalan parçalarına benziyor.

Boşluk mu? istenmiş, denenmemiş

Boşluk mu? yapılmış, sevilmemiş

Boşluk? sonuçsuz, belki’li, kaygan.

Ben koca götlü bir tanrıyım alt tarafı

Anlarsınız siz anlarsınız beni başka tanrılar.

–Oteller Kenti–
(Öncesi de Kalır, Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları, 2009)

MUAZZEZ MENEMENCİOĞLU 1929

İŞ ARAYAN KADIN

Dostumuzdu yıllar yılı

en iyi arkadaşı kocamın

uzatır dedim yardım elini

varıp gitmeden önce.

Telefon ettim

“Olur” dedi

“Tamam” dedi

“Gel” dedi.

      içtendi.

Gittim.

“Hay hay” dedi

“Kolay” dedi

“Um” dedi.

      istekliydi.

Bekledim.

“Biraz daha” dedi

“Yeni yıla” dedi

“İnşallah” dedi.

      saldırgandı.

Yıl döndü.

“İlgilendim” dedi

“Kadro” dedi

“Yok” dedi.

      kaypaktı.

Kaypaktı.

Anladım

vermeden alınmazdı

en yakın arkadaşı kocamın.

(Gözlerimde Atlar Koşuyor, Gerçek Sanat Yayınları, 1992)

FETHİ SAVAŞÇI 1930-1989

CANAN

Salvator Keller’de çalışan Canan

İstanbul’da yatalak anasına bakıyor

Birer litrelik bira bardaklarının

Koşarak onunu birden taşıyor

Bu yıl evlenecekler şefi Alferd’le

Sabah akşam o sürmeli gözlerinden

Yorgunluk akıp duruyor.

(İzmir’in İçinde İnce Minare, İzmir, 1986)

YERALTI TRENİNDE

Sabah saat beş buçuk

Uykulu bir çocuk

Yaslanmış anasının koluna

O güzelim kara gözlerinden

Özlemlerle karışık uyku akıyor

Ballı tatlı nazlı oğlan çocuğu

İkide bir anasına bakıyor.

(İzmir’in İçinde İnce Minare, İzmir, 1986)

GÜLTEN AKIN 1933

AYŞE ANASINI GÖREMEZ

Kars’ın Selim’inden boyacı Hasan

Dilber’e hükümet nikahı kıydırdığında

Ayşe yedi aylıktı karnında

Ulan karı, dedi boyacı

Menim çocuğumu doğuracağsen

Seni nikah edeceğim resmen

“Herif senin kölen oluram

Ayağının altında ölürem”

Sanıyordu ki Dilber

Seyyar boyacı Hasan’ın

Resmi karısı olursa eğer

Değişecek hayatı birden

Hanım olacak, Dilber Hanım

alacak eline naylon çantayı

Öyle işe mişe değil

Gezmelere filan gidecek

Bir giyinip bir süslenip

Hasan’ı bekleyecek akşamına.

“Herif senin kölen oluram

Ayagın altında ölürem”

Ayşe doğduğunda resmen

Boyacı Haan’ın kızı diye

Yazıldı Selim nüfus kütüğüne

Hepi bu

Başka bir şey değişmedi

Hayat daha ağır yüklendi

Dilber Hanımın sırtına

Bir de

Dilber’i başkasına

Kaçıp göçecek diye korkan Hasan

Korkmadı

Öfkesi daha bir yağlı

Sillesi daha bir kavi

Yumruğu daha bir oturaklı

Ciddi aile müessesesi

Azatlı kölesiyken, azatsız kölesi

Vurdu, yaraladı, onarmadı

Ayşe, anasını göremez

Dilber, ocağında kalamaz

Haftanın her günü sabah akşam

Seyran’dan Çankaya, Çankaya’dan Seyran

Üç saat “hev vallah” dizleri kırılır.

Esmer bir gölgedir uyurgezer

Yasemin ap. sekiz no.da

Hanımın bebeği Ayşe yaşında

Dilber’i anası beller, yavrucak.

Ayşe Seyran’da

Komşu nenesinin bakımınnda

Hey dünya

Ayşe anasız

Yasemin ap.daki çocuk da...

Dilber’in yüreği kaynar durulur

Hem sever bebeyi, hem düşman

Hayın geçim, zalım para, oy aman

Sanki o olmasa, o olmasa

Ayşe’ye dönebilir.

Ayşe anasını göremez

Dilber sekize kalamaz

Uyanır, çiçekli gülücüğü

Açar söner, açar söner

Buruşuk, dişsiz, somurtkan

Üşenik bir duvara

Çarpıp döner, çarpıp döner

“Akşam, lekesiz, saf, iyi bir yüz gibi akşam”

Dilber

Kanter

Eve döner

Durmadan oturmadan

Aman boyacı Hasan, şimdi boyacı Hasan

Aşını sofrasını

Ayşe’yi bir kez bile

Doyasıya koklayamadan

Yatırır yerine

Ayşe, anasını göremez

(Ağıtlar ve Türküler, Yapı Kredi Yayınları, Toplu Şiirler II, 2010)

ATAOL BEHRAMOĞLU 1942

GEBE KADININ TÜRKÜSÜ

Hava da bir ayaz Allahın cezası

Ellerim yarıldı deterjandan

Üç tane velet yetmezmiş gibi

Dördüncü geliyor ardından

Merdivenleri sil, kaloriferi yak, çöpü at

Kabahat benim mi, kocamın kabahat

Uy anam bi de tekmeliyo ki

Sanırsın karnımı delecek

Dışarıda bayram var seyran var bellersin

Bok mu var erken gelecek

Bakkala git, çamaşır yıka, çöpü at

Kabahat benim mi, kocamın kabahat

Tamam hanım geliyom tamam

Sesin kesilir inşallah

Erzurum dağları da kar ile boran

Canımdan uzandım vallah

Bulaşığı yıka, yemeği pişir, çöpü at

Kabahat benim mi, kocamın kabahat

Hava da bi ayaz Allahın cezası

Ellerim yarıldı deterjandan

Üç tane velet yetmezmiş gibi

Dördüncü geliyor ardından

Merdivenleri sil, kaloriferi yak, çöpü at

Kabahat benim mi, kocamın kabahat

(Kızıma Mektuplar, Toplu Şiirler 3, Adam Yayınları, 1996)

MEHMET TANJU AKERMAN 1942

İŞÇİ KIZLAR ELLERİ

en uzun saçlarındı vurdu gece

overlog gerisi gün düşüren

üstelik altımız üstümüz sırtı dönük

bir de şurdan geçince sınıf güzeli

gözlerin

emek ellerinde çoğaltan kendini sendikanın sustuğu yerde

kararanız

mide aybaşı bulmayan

biz burada en güzel annelerimizi

çıkaran

o uzun saçları hep genç kız olup

çoğalan değerin yukarı noktasına

yürürüz gün bize nişanlı

işsizlik olmasa korku

en güzel leylak bahçemde açan

bir de gül açan gülüşünde sevda türküsü

emekçi kadın elinde

hem de her gününde

şiirlemek nasıl güzel günceyi

oysa tek tek sevgisiz sokaklarda

azalanız

gün tutmuyor elim

sevda dediğin

emekle güzel yürekle onurlu

haydi uzat ellerini

ellerin hafif nasır

(Sanat Yaprağı Dergisi, Mart 2007
Ben Sana Aşk mı, Siyah Beyaz Yayınları, 2009)

ABDÜLKADİR BULUT 1943-1985

ANNEM KADİFE İŞÇİSİ

Annemin dokumacı olarak

Kadife fabrikasına girişine

Ondan daha çok ben sevindim

Çünkü bundan böyle artık

Kadife gibi olacaktı elleri

Yüzümü okşarken usulca

Unutacaktım eski günleri

Ama düşündüğüm gibi olmadı

Ben sanırdım ki eskiden beri

Kadifede çalışan işçilerin

Elleri biçilmez, paslanmaz

Oysa annemin elindekilere

Can dayanmaz

(Ülkemin Şiir Atlası, E Yayınları, 2010)

SÜREYYA BERFE 1943

SEVGİYLE BAŞLARIZ İŞİMİZE

Olmuşu olacağı bir rençberim

İçim bulut

Erciyes’ten kaynamış

Kar tarlası bir bulut

Sevgiyle başlarım işime

Yağmur yağmış

Güneş şeneltmiş her yanı

Harmanını sermiş

Sevinçle başlarım işime

Gökkuşağı bir sevinçle

Deniz nedir bilmem

Ama toprağı

Varım yoğum

Çulum abam

Ölümüm yaşamam

Ve sonsuz bir bozkır denizi olan

Toprağı bilirim

Varsın bire iki versin

Hiç vermesin

Çifti geleceğe sürerim

Terim bir buğday tanesidir

Parlar toprak altında

Bazı bazı yarar toprağı

Gün gelir sarsar köyü kenti

Dağı ormanı

Bu günler kötü günler

Bir soğuk kuyu bile alamam eşime

Saat geri dönmüyor

Güneş unutmuyor dünyayı

toprağı suyu ve havayı sürüyor ileri

ben rençberim inanırım bunlara

sevgiyle başlarım işime

Topu topu halıcı bir kızım

İçim bahar dalı

Dokuduğum halılardan kalma

Yüreğimde açılan bir bahar dalı

Sevgiyle başlarım işime

İplikler dizilmiş

Halı tutmuş yarıyı

Direzler tel gibi

Sevinçle başlarım işime

Alaşafaktan örülü bir sevinçle

Önce tezgah kurulur

Direz çözülür

Mastardan çıkarım yola

Beşikte uyuyanımız

Gün geçtikçe erir

Ağzından solucan gelir

Mastardan çıkarım yola

Sıçan dişlerini teker teker dizerim

Bir bacım bir ben

Topraklığı da çıkarırız aradan

Bir ilmek bacım bir ilmek ben

Güller açılmaya başlar

Kuşlar dallara konar

Yıldızlar kayar

Yürür halı

Yerimiz karanlık

El kadar bir pencere

Bir ben bir bacım

Çağırırız türküleri

Halay düğün imece

Gönlümüz ışır

Işır odamız

Durur halının üstüne

Umudumuzun renkleri

Ağladıkça sallarız canımızı

Beşikte sızlayanımızı

Ve ilmekler bir bir yazar yazımızı

Vururuz kirkiti

Sıralar sıklaşır

Akşam olur

Güçlü ve becerikli ellerimizle

Çalarız öküzün altını

Durmaz yazar derdimizi kınalı ellerimiz

Yaramızı işler

Sevip de varamadığımız oğlanları

Yatıp da kalkmayan anamızı

Etimizi kanımızı

Gözümüzü gönlümüzü işler

Kınalı ellerimiz halı dokur ama

Ezer geçer bizi güzelim dünya

Ezer geçerler

İlmeği gelecek için atarız sıraya

Göz pınarımız buğu olur

Karışır havaya

Usulca durur yaprağın yeşiline

Buğdayın sarısına

Gün gelir

Oynatır yerinden köyü kenti

Dağı ormanı

Kınalı ellerimiz unutmuyor

Çürüyen kızlığımız

Unutmuyor solan gözlerimiz

Büyük ateş unutmuyor

Toprağı suyu ve havayı sürüyor ileri

Kollarımızla işleyen kirkitlerle

Zamanı ve düzeni itiyor ileri

Biz halı dokuruz

İnanırız bunlara

Sevgiyle başlarız işimize

Altı üstü bir demirciyim

İçim başlayacak yangınlarla dolu

Düşlerim bir gelincik ormanı

Büyüdüğüm bahçelerden çıkagelmiş

Utangaç bir gelincik ormanı

Sevgiyle başlarım işime

Ocak yanmış

Korlar tutmuş her yanı

Sıcağını yaymış

Sevinçle başlarım işime

Ateş ırmağı bir sevinçle

Demir işlenmezden önce kan gibidir

Benim emir erimdir

İlkin ocağa sürülür

Ordan örsün başına gelir

Balyozlar iner kalkar

Bir ben bir o

Yuvarlanır yassılır

Tavlanır demir

Bir ben bir o

Kaslarımız gerilir

Vuruşlar yavaşlar

Soğumaya başlar demir

Nasıl unuturum

Babam Halit

Kilis’te

Hastalıklı bir ciğerle

Geçmiş ocağın başına

Duman sıcak ve coşku

Yalnız silah onarmış

Silah yapmış

Emperyalizmi dağladığımız savaşta

Ham demiri

Gelecek için atarım ocağa

Terim bir demir tomurcuğudur

Parlar örsün üstünde

Gün gelir zorlar köyü kenti

Dağı ormanı

Bu günler bana göre değil

Ereğli Demir-Çelik bana göre değil

Ocak hiç sönmüyor

Babamı ve o kutsal savaşı unutmuyorum

Emekçi güneş unutmuyor

Toprağı suyu ve havayı sürüyor ileri

Kara yarık ellerimle kollarımla

İnip kalkan balyozlarla

Üretilen demirle

Zamanı ve insanları itiyor ileri

Ben demirciyim inanırım bunlara

Sevgiyle başlarım işime

(Savrulan, Yücel Yayınları, 1971
Kalfa (1965-2005), Yapı Kredi Yayınları, 2009)

REFİK DURBAŞ 1944

DOKUMADA ÇALIŞAN KIZLAR

Dokumada çalışan kızların

Günleri naylon iplik, ucuz keten

Emeğin, alınterinin ve aşkın

Kanı damlar kirpiklerinden

Erimiş tırnaklarında al kına

Tuzlu badem, eğlencelik

Gençliği solmuş tül gelinlik

O çocuk yüzlü hanlarda

Çoğu hiç uyumuyor geceleri

Çoğu yazlık sinemada, şarkılarda

Güneş girmeyen bir romanda

Bakışı aydınlık sevgili

Dokumada çalışan kızların

Ben de karışsam aralarına

Kuş olup konsam avuçlarına

Dokusam onlarla kumaşını acının

Onlar ki yüreklerinden başka

Öderler rüşvetini her şeyin

Acılarından, umutlarından başka

Aşkın, alınterinin ve emeğin

–Hücremde Ayışığı–

(Çırak Aranıyor Toplu Şiirler 1, Kırmızı Yayınları, 2010
Hatıram Olsun Toplu Şiirler 2, Kırmızı Yayınları, 2010)

REMZİ TÜFEKÇİ 1944

HALICI KIZA ŞİİR

Gökyüzünün boncuk mavisini dokuyor,

Gündoğdunun al/ beni/ li sımsıcak sarısını.

Salkımsöğüt yeşilinden hüzünlü bir ilmek,

Sevgi yumağından uçuk pembeler,

Eflatun, tükenmez umutların türküsünü söyler.

Yavuklusundan ateşli bir al!

Çocuk gülüşlerinden kahkaha turuncuları,

Menekşeden muştulanmış düğün morları...

Her ipliği güneşle boyuyor.

Yüreği kımıl kımıl akkor.

Tam ortaya koyuyor.

Yazgısı kara/ çile

Onu da halıya dokuyabilse

Ah bir satabilse

(Tay Dergisi, sayı, 6)

MUAMMER HACIOĞLU 1945-1992

BİR
  DOKUMA
        İŞÇİSİNİN
                TÜRKÜSÜDÜR

karanlığın içine gömülmüş evimin yamalı camlarına

dizginlerinden kopmuş bir hayvan gibi saldıran rüzgâr

        benden ne istiyorsun

benden ne istiyorsun kirli gece

ve siz selvi ağaçları

niçin böyle sallanıp duruyorsunuz

korkunç çığlıklar atarak

başınızı yerden yere vuruyorsunuz

işte savruluyor yırtık gömleğim odamda

söndürdünüz masadaki mumu

ve korkuttunuz

     küçücük yatağında

          bembeyaz kundağında

                  bir güvercin gibi yatan oğlumu

birazdan hepiniz susacaksınız

aydınlığın kanı dolacak gecenin damarlarına

birazdan uyanacak sömürünün iğrenç elleri

ve fabrikalar:

alın teri değirmenleri

ben bir dokuma işçisiyim

herkes uyurken çıkacağım evimden

isyanla yakacağım alacakaranlıkta cigaramı

yürüyecek ak duman yaralanmış ciğerime

ve uyku akacak gözlerimden

ipliklerin üstüne

ben bir dokuma işçisiyim

sağılan sütümle büyüyor benim

-banka şubeleri

sanayi siteleri

sağılan sütümle büyüyor varlığı beylerin

ama büyüyen bir şey daha var

bir şey daha var bunu herkes unutuyor

büyüyen öfkemdir ve korkunç sabırsızlığı

beni tunçtan bir heykel gibi ayakta tutuyor.

(Ateş Benzin Emiyor, 1979, P.K. 690 Beyoğlu, Bütün Şiirleri, Dönence Basım ve Yayın Hizmetleri, 2006)

YALVAÇ URAL 1945

DOKUMACI KIZA TÜRKÜ

Evlerinin önü asmalıdır

Düştüğümüz sevda

Canım

Muskalıdır

Sevdiğim kız

Tevekte üzüm

İki gözüm

Kirtmende çalışır

Başı yazmalıdır

Yüreğimiz gayetin yanık

Gözlerimiz dolu

Yiğit olmanın

Yaklaşır mı oldu yolu

Ey sevda simgesi

Turnalar

Ey dere boylarını seven

Taze söğüt dalları

Bağımızdaki kara asma

Yükseklere yuva yapan

Sığırcık

Ey şeker dağları

Ey keklik düzü

Ey haymana

Bu türkü sizin için

Eğilin dağlarım

Düzlüklerim eğilin

Başınızdan

Gelincikler derilsin

Tezgahlara

İnsin tarağı

Çekilsin çözgü

Dönsün masura

Ve bir türkü dokusun

Sevdiğim

İki gözüm

Kirtmen gülüm

Dokusun sevdamıza

(Sanat Emeği, sayı 5, Temmuz 1978)

HÜSEYİN YURTTAŞ 1946

PAZARYERİ RESİMLERİ

Öyle durmuş

Öyle durmuş ki çuvalların yanında

Kırık bir tomurcuktur başı

Gözlerinde öksüzlere özgü bir acının tortusu

Öyle çökmüş

Öyle çökmüş ki selesinin yanına

Bürgüsü bürülü

Bakıyor umutlar penceresinden

Etli ellerinde bereketin

Ve kır otlarının kokusu

Öyle dalmış

Öyle dalmış ki pazarın şamatasına

Yüzer gibi şarkılar şiirler içinde

Savuruyor içtenliğini

Öyle susmuş

Öyle susmuş ki ağzı bir düğüm

İçinde karlı düzlüklerin ıssızlığı

Kayıyor ağır ağır kayağında düşlerinin

Hangi ağırlıksa çökertmiş omuzlarını

Dayamış onu karanlığın duvarlarına

Öyle gülmüş

Öyle gülmüş ki

Gümüş tepsilerin ışıltısı yüzünde

Sevincini satıyor sanki

Öyle haykırmış

Öyle haykırmış ki

Ağzında ses görünüyor

Şakaklarında kıyamet korkusu, alnında kasırgalar

Ekmek kavgasındaki

Herkes görünüyor

(Çürüme, Dönemeç Yayınları, 1986)

KÜÇÜK İLANLAR’DAN

2. sekreter aranıyor

dolgun ücretle

(dolgun kalçalar

ve bakışında pervasızlık

endamı ince rüzgârlar bırakan

eteklerinde hafif uçuşlar yaratmakta hünerli

elleri kalemlere alışık...)

sekreter aranıyor

3. overlokçu kızlar aranıyor

overlokçu kızlar aranıyor

(ki gecekonduların yokluğuyla gelsinler

ekmeğin aslanın ağzında olduğunu iyi bilsinler

sabah sekiz işbaşı

öğle paydosu yarım saat

uykuyu gözden silsinler)

(Uzunçalar, Dönemeç Yayınları, 1979)

HİDAYET KARAKUŞ 1946

TERZİ

günü akıtır sokak

duvarların kalabalığını duyarım

ince teyellerle biçilir hüzün

çerçevelere sığmaz gençliğim

hangi çağları yaşadım

aklımdan çekip gitmiş bildiklerim

gündüzleri iğneye takar

sulara sararım geceleri

seni hangi toptan kestiler

yüzünde nasırlı ellerin ipek izi

pamuğunda bebelerini

yalnız bırakmış kadınların

yetim uykuları var

genç kızları yörük selamlı

sevgileri mavi dövmeli

çocuklar gül taşır yüreklerinde

babaları avuçlarından öpmüş

gözleri dallar dolusu kuş

çığlıklarını

mendilime işlerim

kuytumda buldum onu

gülüşlerde saklı kalmış

yüksüğümü delmiş acıları

yokluklara sararken ömrümü

bulutlar gibi yumuşak

damarlarıma sızmış

(Kemeraltı Şiirleri, 1982)

NURULLAH CAN 1947

İşçi Kadının Sorgulaması:
İKİNCİ SORU

Ellerim biraz bakımsız

Yüz biraz kavruk

Gövdem biraz akça

Biraz ıssız

Oysa saçlarım ne kadar uzun

Ne kadar yumuşak

Parmaklarım

İşte parmaklarımdaki yüzük

Onlar gülebilsinler diye

Nişanlıyım makinelere

Hep onların sesleri düşümde bile

Öyleyse kimler için

Dışardaki denizler

Yalnız adını duyup

Uzaktan kokladığımız yemişler

Kimin için bu gökyüzü

Bu yeryüzü cenneti

Bu nimetler

Küçükken masallarda dinlerdim

Bizimdir derlerdi kadınlar

Gün olur devran döner

Yalan söylemez masallar

Büyük sözler olmalı daha

Uzaklardan sesleri gelen

Kanla yazılmış destanlar gibi

Ellerimin içinde işte

Açsam avuçlarımı

Sular gibi dökülsün diye

Apak yüzlerinize

(Şiir Güzeldir, 1988)

GÜLSÜM CENGİZ 1949

DOKUMACI KIZIN TÜRKÜSÜ

            Bursa’daki fabrikada çıkan yangında boğularak ölen

            Ayşe, Sadife, Gülden, Necla ve Sevgi için...

Ben, bir ipek böceğiyim

adım Ayşe;

yaz güneşinin pırıltısını

dut yaprağına sarıp

sabırla koza ören.

Ben, bir örümceğim

adım Arakne;

ışıksız kuytularda gergefim

gece gündüz iplik sağıp

kumaş dokurum tülden.

Ah, ipekböceği boğulur kozasında

örümcek ezilir ayak altında.

Gençliğim solar, yanar bedenim

karanlık atölyelerde.

Ben, dokuma işçisiyim.

-Çözgü atkı mekik

yün ipek keten

gres yağı pamuk iplik

toz ter koku

makine uğultusu

ücret sabır mesai

gece vardiyası

uykusuzluk

yoksulluk-

Döner çark işler mekik

akar iplik parmağımın ucundan

akar kan, akar terim

akar gözlerimdeki ışık

akar gençlik düşlerim

akar sevda, umutlar

siner bir kumaşın desenine

çiçek çiçek yıldız yıldız.

Dokun,

dokun tenindeki ipeğe

pamuklu basmalara

ve duyumsa

akan teri, emeğimi.

Sor kendine;

ne zaman dönüşür ipliğe ipek böceği

iplik nasıl kumaş olur

sarar tenini?

Pamuğu basmaya, keneviri ketene

kim dönüştürür?

-Çözgü atkı mekik

yün ipek keten

gres yağı pamuk iplik

toz ter koku

makine uğultusu

ücret mesai sabır

uykusuzluk

yoksulluk.

Neden, neden?-

Döner çark işler mekik

akar iplik parmağımın ucundan

akar kan, akar terim

akar gözlerimdeki ışık

akar gençlik düşlerim,

akar sevda, büyür umut,

yanımdaki tezgahta

işleyen ellerin sıcaklığında,

değişir makinemin türküsü.

-çözgü atkı mekik

sendika hak direniş,

çözgü atkı mekik

umut mücadele özgürlük-

ve güneş desenleri dokunur şimdi

yepyeni tezgahlarda...

–Aralık 2005–
(Evrensel Kültür dergisi, Mart 2006)

TİMUÇİN ÖZYÜREKLİ 1950

SAÇLARI KINALI KADININ ACISI

kimsin bilmem tanımam aşina değilim yüzüne

bir gazetede gördüm acıyla haykıran gözlerini

düştü aklıma girdaplar yaratarak akan sular

düştü aklıma çocuklar ki yalınayaktırlar

ve yüreğime kan çıkaran darbelerle

vurdu açlık korkusu, işsizlik

hamursuz kupkuru kaldı ekmek tekneleri

pirinçsiz, şekersiz, yağsız kilerler

midenin açlıktan sancılanmasına ne denir?

ansızın renkli gazetelerde can alan ilanlar

çarşaf gibi yayınlanan isim listeleri

işten çıkarmalar.

oysa dün makina başındaydın

ipliğin, üzümün, yağın başındaydın

üretiyordun dudağında memleket türküleri

gözlerinde sünnetsiz bebeğinin gülüşü

özlemin sevginin can verenine ne denir?

ateş çemberlerinden nasıl geçtin?

ekmeğini pençelerinle kopar bırakma

günler sırtlan günleri, acımasız yıkım günleri

acının yürek burkanına ne denir?

ne denir solgun yüzlüm bileklerindeki çeliğe?

işte yazdım gözyaşlarımla gecekondumuzun duvarına:

-emekçinin emekçiye sunduğu güldür hayat...

(Merhaba Yaşamak, Dayanışma Yayınları, 1993)

MÜSLİM ÇELİK 1952

DEMİRİNE ÇUVAL GEÇİRİLMİŞ
İKİ TEKERLEKLİ ÇEKÇEKİMLE

kör sabah, şiir

kim bilir yaşadığımı

soluğum çivit.

      külle ovulmuş kanatlarım

kelebek ordan oraya

      Kağıthane, Suriçi, Horhor

göğüslerim morsalkımlar, karıştırma ayininde

      sarkıyor çöp bidonlarına

      Benden önce almışlar, o’nu bile

      kuşlar da geçmiyor!

-Sudur dudaklarımda kanat çırpan imge

(Şiirden Dergisi)

SELMA AĞABEYOĞLU 1952-2009

ATEŞİ GÖRDÜM

            “Bursa’da işçi kız kardeşlerime”

derken ateşi gördüm

ateş ki utançtı, ateş ki lanetli

o işçi kızın gözlerinde

anne sesine, güneşin uzağına

uzandım, ellerim kan

uzandım soluk soluğa

ah! benim kız kardeşlerim

alevden taç... saçlarında

derken devleşen direnci gördüm

bakışlarınız masum, bakışlarınız ki

onurlu... acısını tarihe gömdüm

orada bir gül açıyor

bir gül ki ateşler suya adak

kızıldır rengi, kavgaya kilitli

bırakalım anlatsın kendini

bilincin o soylu duruşuyla

susmak yasaktır, zulmün karşısında...

(Evrensel Kültür dergisi, Mart 2006)

KEMAL YALÇIN 1952

BİR AVUÇLUK ÖMÜR

İlk ben girdim bu fabrikada işe

Türkiye’den gelenlerin içinde.

Ağır işdi,

Pis işdi,

Yetmiş kiloluk demirleri kaldırdım

Tezgahların üstüne.

“Erkek gibi güçlüsün!”

“Erkek gibi çalışıyorsun!”

diye överdi beni Meister,

dikilip dikilip başıma.

Güler geçerdim, yüzüne bile bakmadan.

Önce parmağımı kaptırdım,

Çelik dişlerine makinanın.

Düştü parmağımın yarısı

demir tozlarının içine.

Bulamadım acıların dilini!...

Mık demeden çalıştım yıllarca.

Çalıştım, hasretleri basarak yüreğime.

Çalıştım, ezilmişliğimi atarak içime,

Çalıştım, boş vererek gönül işlerine!...

Önce saçlarımın rengini,

    sonra güzelliğimi,

           sonra sağlığımı

                 alıp götürdü akar bandlar...

Baharını bile göremeden

yazı gelip geçti ömrümün.

Ve sonra,

on iki yıldan sonra,

ilk beni attırdı

yüzü bile kızarmadan

beni en çok öven Meister!

Şimdi emekli bir işçiyim.

Anılarımla yaşarım yaşlılar yurdunda.

Ne dikili bir ağacım var orada,

Ne de bir karış toprağım burada...

Adımı sorarsan;

Orada da çıkmış göçmene,

burada da...

Fakat sarılırım şimdi dört elle

Ömrümün erken geçmiş sonbaharına,

Olmamak için

Dönüşsüz bir ülkenin göçmeni!...

–28.3.1990, Bochum–

(Petrol-İş Dergisi, Ocak 1992, sayı 88.
Sürgün Gülleri, Pencere Yayınları, 2000)

ŞÜKRÜ ERBAŞ 1953

ÇALIŞAN BİR ANNENİN SABAHI

                  Küçük Pınar’a hüzünle

Suda halkalar gibi yayıldı

Günboyu yüreğimde yüzü

Ve sözü kulaklarımda kızımın

Üzgün bir gülümsemeyle

Ayrılırken sabah

Söylediği...

- Sen benim akşam sefamsın

Biliyor musun anne...

Güneşle birlikte biten bahçelerde

Böyle her sabah, her sabah yeniden

Yitirip rengini sessizce

Sevincini bir düş gibi gecelerde

Bitecek korkusuyla yaşadığım...

(Aykırı Yaşamak, Everest Yayınları, 2004)

YAŞAR MİRAÇ 1953

EKMEK VE GÜL TÜRKÜLERİ
UNUTMA BENİ

izmir’li işçi kız

unutma beni

işsiz günlerinde

tanıdın beni

kırmızı çatkınla

dolaştığın gün

kalabalıklarda

görmüştüm seni

izmir’li gülüm

unutma beni

belki uzaklarda

boylanır sevgi

konuştuk baş başa

gülüştük senle

oynadık toydan

gececiklerle

izmir’li işçi kız

unutma beni

gözlerindeki

 gülüş adına

ellerindeki

ince incelik

dudaklarındaki

türkü adına

erik dalıncaydın

unutma beni

balık belinceydin

unutma beni

izmir’li işçi kız

yüreğim serin

yüreğim ılık

ışıklı senle

düşündüm taşındım

kurtulamadım

bir şey yapamamak

bocalamaktan

öyle delisiye

koşup durmadım

eskiden olduğum

gibi ardından

deniz kıyılara

suya inmedim

yakın tepelere

vurup çıkmadım

izmir’li gelincik

unutma beni

gerçi senin için

çıldıramadım

fakat inan gülüm

senle konuşmak

nasıl sevindirdi

hoş tuttu beni

izmir’li işçi kız

boynunda küçük

minicik kırmızı

ışıyan yıldız

nasıl yakışıyor

inceliğine

nasıl ışıkları

beni kendine

çekip duruveriyor

gözaklarımdan

izmir’li arkadaş

yüreklerinden

geceyarıları

gecekondular

gölgeli sokaklar

geçip durmak zor

izmir’li karanfil

unutma beni

bu şiirde seni

anlatmak çok zor

izmir’li işçi kız

unutma beni

bu şiirin adı

bu gülün adı

unutma beni

unutma beni

(Sanat Emeği, sayı 13, Mart 1979)

İDRİS ATMACA 1954

BEKLERİM

sakın geç kalma emi

fabrika çıkışında bekle beni

tara saçlarını

usunda kara gözlerim

sabırsız ellerinde

bir atkı bir çözgü

fabrika çıkışında bekle beni

sakın geç kalma emi

(Seyir, Gerçek Sanat Yayınları, 1994)

ARİFE KALENDER 1954

KATİNA’NIN MAKASI

Katina’nın cam buharına çizdiği kuş

takılmış ağlara desenlerde ötemez

istasyon yanındaki ahşap ev

sallanır tren düdükleriyle kaç defa

duvarda rahmetli baba resmi

oynar çivisinde çatılır kaş

yerlere düşer ara sıra

anası bir ölümden dul kalmış

gömlek diker fabrika işçilerine

ev titrerken iğneye iplik geçiremez

yaka bedene geniş, kol ene kısa

Katina’nın yolu gitmelere yakın

denedi kaç kez

basma elbisesinde gülüştü papatyalar

rayların ışıltısına koştu

hızlı vagonlara yetişemez

düşleri bol, aah hayaller uzun

O kız bu geçitlerden geçemez

uyku ütüler kırışığını yaşamın

yoksulluk biter rüyada, süslü fayton

koşumlu atlarıyla sevince doğru

O kalaylı özlemlerin kapısında

uyanınca buruşur sabah

iş ve nem kokularıyla yorgun

süvariler yok, atlar gitmiş

susmuş taş plakların şarkısı

marşandizden hamileymiş

Katina’nın kör makası

özlemlerini biçemez

(Kadın Burcu, Hera Şiir, 2001, Toplu Şiirler, İlya Yayınları, 2011)

AYDIN ÖZTÜRK 1955

ÇAĞLASU

daha kuşlar uyanmadan, bir kent varoşu

rüzgârda titrer kondular, nemli bir oda

derin gözlerini zorla açar, soğuk sabaha

dolmuş kuyruğunda, ayakta uyur çağlasu

ay çağlasu, deli balım

konduların esmer gülü

çeyiz sandığına kilitli

bütün gençliği

gürler motor, işler çarklar, kumaş kıvrılır

çağlasu dalgın, düşlerinde o esmer çocuk

daha dokunmamış ellerini, bir dişli kapar

sargılar içinde resmi küçük bir haber

–temmuz 99, bahçeşehir dönüşü–

(Şehriban, Berfin Yayınları, 2000)

RUHAN MAVRUK 1956

ÇÖP TOPLAYAN KADININ ELLERİ

yumunca perdelerini evler

ayaklarında mağaralar

kederli bir yağmurla gelir

deniz köpürür

döver kıyılarını

düşleri dökülür ellerine

ilk karla vurulmuş

kurumuş nehirler

damar damar elleri

savurur baragan’ın dikenlerini rüzgâr

yüzündeki çizgilerden

kentin çöplüklerine

elleri uzak tarlalar

haşhaş tohumları

dumanı tüten yalnızlık

köy yollarında

elleri meyro ana, olga benario

kibritçi kızlar grevi

söyleyin söyleyin

balta girmedik yüreğime

son kuşlar düşmeyecek alnımızdan

toledo ölmeyecek değil mi

(Yaba Dergisi)

LEYLA’DAN BERİ

ellerim ekmek dağıttı serçelere, yorgunum

gözlerim telörgü leyladan beri

patolojiden bir oğlumun raporunu alıyorum

ve son kırıntılarını döküyorum beynimin

diğerinin okul taksitlerine

yalnızlığıma diş geçirerek büyüyor kent

unutmalıyım

ben anne, ya ben diyerek eteklerimi çekiştiren

                    imgeleri unutmalıyım

başka kuşlar da var şimdi

anlar ve anlamlar biçip giydireyim diye

kara tahtaların önünde bekleşen

onlar benden de tutsak

çünkü üniversitelerde mason rüzgârları,

çünkü güneşi tutmuş gibi el yakıyor

umuda ve ıhlamura gücü yeten maaşla

bir Graham Bell, Edison ya da Pasteur olmak

sana söz şıvgın yüreğim, yaralı yağmurum

                    köknarı yaşatan toprak

ayakta öleceğim son soluğumu

son gülün dudaklarına bırakarak

ama tuzdağlarına sıkışmış kervanlar kadar yorgunum

kırık bir tekerle bir orman sürür gibi

                    anne ve şair olmak

(Leyla’dan Beri, Gerçek Sanat Yayınları, 1998)

İLHAN BÜYÜKCEBECİ 1957

DAR DOKUMANIN İNCELİKLERİ

Bir bir kopuyor tezgâhta alt makaralar

Geldikçe topuzlar, gözden kaçmış pürüzler

İri düğümler takılıyor kapaklı iğnelere

Dönüp dönüp ayrıntılara takılıyor sevgiler

Gururun paslanmayan yüzüne

Nedendir makinalarla anlaşmak

Daha kolay seninle anlaşmaktan?

Her an sökülüp dokunuyor yeni baştan

Kırgınlığın süzülen kırlangıçları

Makinalar uysal makinalar kararlı

Cumadan cumaya yirmi-elli motor yağı

Oysa benim bileklerimde bukağı

Bileklerimde sabrın prangası...

Yorgun motor kokusu yayılıyor her yana

Dişliler gıcırtıyla dönüyor durmadan

Güce dönüşüyor eksantrikler bilyalar

Bırakmıyor verimini almadan

Üretim başlayıp sürüyor tezgâhta

Kolların inip çıkışı, en duyarlı ayarlar

Merdanelerin arasından süzülüyor sandıklara

Gönül emeği ipek saçaklar

Gözleri uyku dolu gece vardiyasında

Gençliğini dokumakta

Gecekondulu zayıf çocuk

Çabuk dürmeye çalışıyor topları

Elli metresi bir top: beş yüz metre her ‘‘posta’’

Küçük acemi elleriyle ilk defa

Çekinerek çatık kaşlı ustasından

Oysa şimdi beyaz düşlerdedir güzellik uykuları

Beyaz çarşaflara gömülü gecelerde

Sızlayan parmaklarına kan oturmuş acı

Boş sefertaslarıyla biterken vardiya

Bir başkası başlıyor isteksiz zamanlarda

(Yakın Güz, Karşı Yayınlar, 1999)

OĞUZ ÖZDEM 1959

GÜNDÜZSÜZ
     GECESİZ

gündüz

        memelerine geçer sertliği demirin

        çelik bilye gibi ışıldar

        aşınmış elleri

        ojesiz

gece

        çıkrığında kara sürmeli umutların

        sigara ter ve alkol kokulu

        bir patenttir her öpücük

        döl tutar

işliksiz

yarı ölüm

yarı dirim

parlar tornada zaman

gündüzsüz

        gecesiz

(Bir Oyundu Ölüm, 1988)

ALİ MUSTAFA 1959

EMEKLE YAŞIT

emekle yaşıt bir imece bu

ekin veriliyor derinlere

yürekte boy veriyor uçlar

insanla yaşıt bir sevda bu

günden geceye eklenirler

toprak elleri toprak yürekleri

toprakla yoğrulmuş hamur ömürleri

delikanlılar kızlar gelinler

yoksulca günler ardında

örtünürler ortak bir hüznü

sarındıkları diken taş toprak

çöker üzerlerine azar azar

tütünün ağısını balca

fındığın zifirini gülce

çayın rengini narca

taşırlar imece günlerine

emekleri yıldızlarca çok

yüzlerinde sevinç izleri yok

fadime, asiye, dursun, gülizar

fındık dallarında

tütün damarlarında

çay yapraklarında

kalır yoksullukları kâr

(Çağdaş Yangınlar, Cem Yayınevi, 1992)

TAMER ABUŞOĞLU 1961

HALI TEZGAHLARINDA

benim soluksuz ufuklarımı dokur

halı tezgahlarında

ilmik ilmik

bir zeytin dalı diriliğinde

gepgenç kızlar

benim kara kaşlarımı

kahverengi gözlerimi

yüzyıllardan yolunup gelme

unutmayarak mahzunluğunu

bakışlarımın

benim saçlarımı dokur

dalga dalga

duygularımı, düşüncelerimi

dörtduvar arasında

sevdalarımı sevdalarına katarak

beni dokur

halı tezgahlarında

bir zeytin dalı diriliğinde

gepegenç kızlar

ülkemin çileli coğrafyasında

(Yağmur Güneş ve Toprak, Işık Yayınları, 1987)

NİHAT KUMSER 1966

BİR İŞÇİ KIZIN İÇ ÇEKİŞLERİ

Sıcacık yatakları terkettik güzelim

      yaşımızın sabahında

Bıraktık ardımızda pembe düşlerini yaşamın

Daha onbeşinde onaltısında

Dişlilerine takıldık iplik fabrikasının

İplik fabrikası yıkımıydı umutların

Kıyım kıyım kıyımıydı ilkyaz akşamlarının

Bir kelepçeydi ki sevgiye susamışlığa vurulmuş

Özgürlüğe yarına vurulmuş

Bir kelepçeydi ki dostlar

Kanıma vurulmuş

(Gerçek Sanat Dergisi, Şubat 1987, Yaşamdır Tuz ve Yosun, 1989)

7. BÖLÜM

“DOĞURAN BİR KADINA DİRENÇ”

Sennur Sezer’in şiir adının başlık olduğu bu bölümde, toplumda kendine biçilen rolleri sorgulayıp karşı çıkan, özgürleşmek için mücadele eden; düşünceleri nedeniyle hapsedilen, gözaltında kaybedilen, öldürülen oğullarının-kızlarının-eşlerinin-kardeşlerinin yaşamlarının izini süren ve bu süreçte değişip dönüşen kadınları betimleyen şiirlere yer verilmiştir. Bu bölümdeki şiirlerde değişen kadın yüzlerine ve haksızlıklara karşı çıkıp baş kaldıran kadın yaşamlarına tanıklık edilmektedir.

Kadınlara yönelik önyargı ve aşağılama sözlerine isyan duygusunu işleyen ilk şairlerden biri Mihri Hatun’dur. Divanının girişindeki Değersiz Mihri’nin Yakarışları şiirinde “Elinden iş gelen, becerikli bir kadın/ Beceriksiz bin erkekten yeğdir;” der.

Çağdaş şiir birikimimiz içinde, kadınların durumunu sorgulayan, kadın-erkek eşitliğini savunan ilk dizelere Tevfik Fikret’in Kız Kardeşin İçin ve Bir Kız Mektebi İçin şiirlerinde rastlıyoruz. Ziya Gökalp de kadınların erkeklerle eşit olması ve çalışma yaşamında yerlerini almaları gerektiğini ifade eden dizeler yazmıştır.

Şükufe Nihal (1896-1973), 1930’da yayınlanan Gayya adlı kitabındaki Duymayan Kadına adlı şiirinde, yaşadığı dönemde, ülkede yaşanan yoksulluğa ve acılara karşı duyarsız olan kadınları eleştirir. Kadınları toplumun sorunlarına, sokaklarda can veren çocuklara karşı duyarlı olmaya çağırır.

“Topla eteklerini yerlere sürünmesin,

Rüzgâra cilvelenen tülleri görünmesin,

Köşede kar içinde can veren çocuklar var...

Süzülerek çıkarken bir barın kapısından,

Haberin yok yurdumun eleminden, yasından...

Köşede kar içinde can veren çocuklar var...

...

Tahammülüm yok artık çiçeklere, tüllere,

Yükselme gururunla, indir başını yere,

Köşede kar içinde can veren çocuklar var...”

Kadınların eşleri için direnmesi, eşlerinin düşüncelerini paylaşması, birlikte mücadeleye atılmasına tanıklığın ilk örneklerini Nâzım Hikmet şiirinde görürüz. Memleketimden İnsan Manzaraları kitabındaki Şubenin Bahçesinde, Karıma Mektup, Ayşe’nin Mektupları bölümlerinde yaşamın çeşitli alanlarından mahpus yakını kadınlarla karşılaşırız. Bu kadınlardan biri de Memleketimden İnsan Manzaraları’nda anlattığı siyasi tutuklu Mahkum Melahat’tır. Kadınlar Koğuşu, Berlin Mektubu da bu konuda yazdığı şiirlerden bazılarıdır.

Bu bölümde örneklediğimiz şiirlerin dışında birçok şairin şiirlerinde yaşam için verilen mücadeleye katılan; hapisteki eşini, oğlunu yalnız bırakmayan, onların yaşamları için mücadele ederken değişip dönüşen kadın resimlerine rastlanır. Şair, şiir adı ve dize alıntılarıyla bu şiirleri de belirtmeye çalıştık.

Rıfat Ilgaz, Uzak Değil kitabındaki Ziyaret Günü Notları-5’te hapisteki kocasını ziyarete giden tütün işçisi Şevkiye’nin durumuna tanıklık eder.

“Ters yüzüne çevirdiler kapıdan

Tütündeki Şevkiye’yi

Sarılacaktı kocasının boynuna

Çok şeyleri vardı anlatacak

Şimdi düşünüyor kara kara

‘İhtilattan men’ de ne demek

Gitti havaya gündelik

Bir de gelip görmemek”

Vedat Türkali, ünlü İstanbul şiirindeki özlem yüklü dizelerinde İstanbul’u türlü halleriyle tanımlarken, şiirin son bölümünde devrimci mücadele içindeki kadınlardan birini anlatır bize:

“Bir kadın yoldaş tanırdım

Bir arkadaş karısı

Hasta ciğerlerinin taşıdığı çelimsiz kemikli omuzları

Ve hüzünlü çehresiyle bebelerini seyrederdi

Cellatlara emir verildiği gün haramilerin sarayında

Gebeliğinin dokuzuncu ayında

Aç kurtların varoşlara saldırdığı

Tipili bir gece yarısı

Sırtında çok uzak bir köyden indirdi

Otuzbeş kiloluk sırrımızı

Zafer kanlı zafer kıpkırmızı”

Muzaffer Arabul’un İğri Tahtalar adlı kitabındaki Yiğit Oğlum şiiri kadın emeğine, doğurganlığına ve üretkenliğine bir güzelleme gibidir. Oğlunu kadın hakları konusunda saygılı olması ve bu uğurda mücadele etmesi için göreve çağırır şair:

“Bir kadın hakkı ne demek?

Tarhanayı yapar yazdan,

Naneyi, kekiği kurutur,

Çapadan döner karanlıkta,

Çorbanı pişirir,

Bir duman tüter yorgunluğuna,

İçini ısıtır.

...

Yünü eğirir, çorabı örer,

Her şeyini yamar, iliğini bile,

Gelir yanına uzanır ılık ılık.

Bir kadın hakkı ne demek?

Seni dünyaya getirir,

Seni eyler, sana arka olur,

Kadına, una saygı gerek.

...       

Bir kadın hakkı ne demek?

Seni erkek bilir, gücü bilir,

Benim yiğit oğlum,

Ananı, bacını, eşini, kızını,

Karanlıkta koma,

Aydınlığa çıkar göreyim seni.”

Can Yücel Maaile adlı kitabındaki Güler’e başlıklı şiirinde eşine olan sevgisini saygısını dile getirirken kadın ve erkek eşitliğini de duyumsatır dizelerin arasında:

“Biz senle

Bir çorba tabağı yarım kalmış

Kızılcık tarhana tabağı içinde

İki kaşık gibiyiz

Sevgilim ekmeğim benim

Öpüp öpüp de başıma koyduğum.”

Hasan Hüseyin, Kelepçemin Karasında Ak Güvercin kitabındaki Bir Günün Dökümü ve bu bölümde örneklediğimiz öteki şiirlerde; kendisi cezaevindeyken görüşe gelen, ona temiz gömlek, köfte getiren; kitapların aydınlığını, yaşamı savunma mücadelesini kendisiyle paylaşan eşini, yaşam yoldaşını anlatır. Bu şiirlerde anlatılan kadın karakteri, kendi eşiyle birlikte öteki siyasi tutsak eşlerini de simgelemektedir.

Muazzez Menemencioğlu’nun şiirlerinden seslenen, bilinçli bir kadındır. Şair; iki cinsin birlikte mücadele etmesine duyduğu özlemi Süreç adlı şiirindeki şu dizelerle dışa vurur: “Önceleri ben evde sen dışarda/ ardından el ele üretimde/ toplu direnişlerde ve her yerde/ güzelliğin yol gösterici yüreğimde/ de ki emek sömürüsüz tutkumdu.” Kadın güçlüdür, doğurgandır; çünkü yarınları taşır içinde. Şair, “Umuda Durmak” şiirinin sonunda bu umudu şu dizelerle dışa vurur:

“Kadınlar büsbütün bilir

bu yöntemidir doğumun

devrimler gibi

önce sancı çekilir

sonra kana belenir eller

sonra beklenen gelir.

Ölüme bir oyundur çocukların doğumu”

İsmet Kemal Karadayı, Kadın Özgürlük Çağ ve Ölüm Üzerine Şiirler adlı kitabındaki 8 Mart Dünya Emekçi Kadınlar Günü şiirinde şu dizeleri yazar:

“Emek’leri ekmek yapan sizlersiniz,

Öpülesi, hüner dolu ellerle.

‘Köle, yarım, mal’ onlar! o ‘köhne’ler inanın!

‘Niçin, nasıl?’, sorsunlar, söylersiniz.

Us, ‘hak’kınızı tanır yediveren güllerle.

Eksiği ‘etek’ yapılamaz ‘saçı kısa’nın!”

Fethi Savaşçı, Can Yoldaşıma adlı şiirinde eşine seslendiği; “Bisiklete binen Alman kadınlarının rahatlığını bir bilsen/ Erkek kadın eşitliğini nasıl da biliyorlar/ Çalışmanın alın terinin esenliğini/ Bilinçli olarak duyuyorlar duyuruyorlar” dizelerinden anlaşıldığı gibi bütün kadınlar için böyle bir yaşam özlediğini duyumsatır.

Gülten Akın’ın 12 Eylül 1980 darbesinden sonra oğlu siyasi tutsak olarak hapsedilir, idamla yargılanır. Bu süreçte yazdığı birçok şiirde bir tutuklu anası olmanın acısını dışa vurur. O dönemde yazdığı bu şiirlerde, kendisi gibi olan anaların duygularını ifade eder, onların da acı ve özlemlerine ses olur; Ağıtlar ve Türküler kitabındaki Bunalan Ozan İlahisi, Sardunya, Alaz Toruna Ninni, Acılar İçin İlahi, Artro İlahi, Demirle Pas Arasında İlahi, Bir İnce Kara Küçük Oğlana İlahi, Eller İlahisi, Ötekilerin Anası; Uzak Bir Kıyıda kitabındaki Oğlunu Soran Kadının Şiiri, Nahit Hanım; yeni şiirleri arasındaki Güz, Kendine Benzer Metin Göktepe’nin Annesi özellikle bu duyarlılıkla yazılmış şiirlerdir. Bu şiirlerde oğlu tutukevinde bulunan bir ananın acılarını, özlemlerini yoğun olarak dışa vurmuştur, yetkin ozan söyleyişiyle. Beş yıldır tutukevinde bulunan oğlunun geçip giden yıllarına yazıklanır öteki gençlerinkiyle birlikte. Yine de umudunu yitirmez. “Demirle Pas Arasında İlahi” şiirinde dışa vurur hüznünü ve içinde büyüttüğü umudu.

Kemal Özer, yazdığı birçok şiirde oğulları öldürülen analara ses olmuştur. Oğulları Öldürülen Analar kitabındaki Öyle Kalsın, Oğlu Kim Vurduya Giden Ananın Söylediği, Oğlu Canına Kıyan Ananın Söylediği, Acının Çalar Saati, Oğlu İp Altında Bekleyen Ananın Söylediği, Oğlu Sivas’ta Yakılan Ananın Söylediği, Bir Ses Olmak, Oğullarımız Savaşmasın Diyen Anaların Söylediği, Göçük Kapısında Bekleşen Anaların Söylediği, Çoğul Ana şiirleri bunlardan bazılarıdır. Şairin, yoğun bir duyarlılıkla yazdığı bu şiirlerde, yitirdiği oğluna yazıklanan, ağıt yakan analar yoktur yalnızca; onun mücadelesini anladığını ve onun mücadelesinde ses olmak, yer almak istediğini söyleyen kadınlar da vardır.

Aydın Hatipoğlu, Çömçe Gelin kitabına ad olan şiirini, doğup yetiştiği Urfa yöresindeki yağmur isteyen insanların söylediği “Çömçe gelin nar ister/ Tarlaya yağmur ister/ Ver allahım ver/ Yağmur ile sel” tekerlemesinden yola çıkarak yazmıştır. Bu sözler, kadın tanrıçaların bereketi simgelediği dönemlerden kalma bir ritueli de akla getirir. Bu şiirdeki “Şimdi bir yumruk gibidir çömçe gelin/ Bin yıllık yazgıyı bozmak için sıkılmış” dizeleriyle de yazgısına başkaldıran kadınlara gönderme yapılmaktadır.

Kemal Burkay Dersim adlı kitabındaki Hey Kızıl Mantolu Kız şiirinde kadın özgürlüğüne duyduğu özlemi şu dizelerle belirtir:

“Sen sosyalist bir şarkı gibisin

Heyy kızıl mantolu kız

Sevdiklerim uzaklarda kaldı

Yaşanmıyor dostsuz, düşmansız

Gözlerimden belli mi yabancılığım

Hey kızıl mantolu kız”

Ahmet Uysal Türkan Saylan’a adadığı Sevdiğimiz Kadınlar şiirinde şu dizeleri yazar:

“evleri kuşatılmıştır,

her biri ayrı çıkmaz sokaktadır,

kül altında saklarlar,

kor dudaklarını.

adları öte yüzyıla kalır. “

Ataol Behramoğlu’nun şiirinde gelişen, özgürleşmeye doğru adımlar atan kadınlar vardır. Dünya sorunlarına kafa yoran, kendine güvenen, erkeğiyle sevişme ediminin dışında birliktelikler kuran... Bir Gün Mutlaka şiirindeki şu dizelerle anlatır onlardan birini: “Sevgilim on sekizinde bir kız, yürüyoruz bulvarda, sandviç yiyoruz, dünyadan konuşuyoruz”

Sennur Sezer’in şiirlerinde eşi, oğlu öldürülmüş kadınların, kendileri öldürülmüş kadınların acılarına tanıklığın yanısıra, kadınların dirençli sesi vardır. Doğum sancısı ve acıları çeken bir kadınla toplumsal yaşamın sancılarını özdeşleştirir ve dirençli olmak gerektiğini vurgular. Eşine seslendiği şiirde de direncin yanısıra aydınların toplumuna karşı sorumluluğunu anımsatır. Doğuran Bir Kadına Direnç, Vurulan Arkadaşın Eşine, Notlar V bu şiirlerden bazılarıdır.

Özgür Coşkun, Biz Yaşamayı Kavga Belledik kitabındaki Çiçekliyorsunuz Davamızı şiirinde kadınlara şu dizelerle seslenir:

“Ey Anadolumun doğurgan anaları

Kiminiz tarlada

Gece vardiyalarında kiminiz

Nice acılarla doğurup büyüttüğünüz

çocuklarınız adına

Kırışan alnınızı morarttılar

Ağaran saçlarınızı yoldular da

Yine de sır vermediniz namussuzlara”

Zerrin Taşpınar Asi Bir İmge kitabındaki Üç Kız Bir Ana başlıklı şiirinde; annenin korku ve önyargılarına karşı koyan bir kıza ses olur. Şiir şu dizelerle sona erer:

“Annem, bir yazgıya boyun eğer gibi eğdi başını

kızları karışıp kalabalığın arasına

her göçüğün altından sağ salim

hiçbiri kötü yola düşmeden

korkulan olmadan yani

yani dul bir kadının evhamlarını yıkayarak

hiçbiri telef olup gitmedi annemin sözlüğünde

biri yasak bir şiire imzasını attı yalnızca...”

Gülsüm Cengiz, Mayısta Üzgün Gönlüm, Akdeniz’in Rengi Mavi kitaplarındaki şiirlerinde düşünceleri nedeniyle hapsedilen, gözaltına alınan, öldürülen ya da idama mahkum edilenlerin analarını, eşlerini anlatan şiirler yazmıştır. Sevdiklerinin yaşamı için kapıları çalmaktan vazgeçmeyen, direnen, bu mücadele sırasında değişip dönüşen kadınları anlatmıştır. Mayısta Üzgün Gönlüm kitabındaki Oğlunu Bekleyen Anne, Oğlundan Haber Alamayan Ananın Söylediği, Kapılarda Bir Ana; Akdeniz’in Rengi Mavi kitabındaki Sürgündür Sevdamız da, Bir Mahkumun Karısının Söylediği, Oğlu İdama Mahkum Annenin Savcıya Söylediği bunlardan bazılarıdır. Fadime Göktepe’ye adanan Geride Kalan Anneye Şiir, gözaltında dövülerek öldürülen gazeteci Metin Göktepe’nin ağzından yazılmış ve bu annelerin kapıların önünde sevdiklerinin yaşamı için direnmeleri anlatılmıştır.

Metin Cengiz, Bir Tufan Sonrası kitabındaki Dünyayı Öğrenirken şiirinde, kendisi tutukevindeyken oğlunu büyüten eşini anlatır. “Uzun bir yola benzetiyor beni oğlum/ Anasını toprağa/ Ben uzakta hapishanede yatmışım/ Anası yürümeyi öğretmiş ona.”

Ersin Ergün, Kaybana Şiirler adlı kitabındaki Yürüdüler Sarsarak Parmaklıkları adlı şiiri Didar Şensoy’a adamış. Şiir, Didar Şensoy’un ölümüne duyulan acının yanısıra, onun ve yakınlarının yaşamları için sokaklara çıkan kadınların mücadelesini anlatır.

“yürüdü bir ana sıcaklığıyla yıllardır

yürüdü elleri insan hakları yanarak

yürüdü çığlıklarımızı sımsıkı kuşanarak

tutkun ve ağır adımlarla kilitlerin ve bulutların üstüne

      dayan deme

            dayan deme bana yüreğim

                  bu defalık aksın büyük gözyaşları

3

yürüdüler tutkunlukları ve sevgileriyle

yürüdüler

      gözbebeklerine asarak

            özgürlük isteyen çığlıkları

yürüdüler sımsıkı sarsarak demir parmaklıkları

yürüdüler elleri insan hakları

      gözlerimizin

            ellerimizin

                  ve kucaklayışımızın sahipleri

                              yürüdüler”

Soysal Ekinci (1954-1994) Biri Yitik İki Ülke adlı kitabındaki Anaları Öldürülen Oğullara Türkü şiirini -Didar Abla’ya- sunusuyla yayınlar. Şiir Didar Şensoy’un kimliğinde oğulları, kızları, eşleri, kardeşleri için mücadele eden kadınlara bir güzelleme niteliğindedir:

“şimdi o

çocuklarımıza aşk adını verenlerden biridir

yeri

oğulları için düşen çığ yürekli anaların yeridir

yukarı

daha yukarı alınlarınız

düşen analarımız için yükselsin bayrağımız

...

o sabah söyledi son sözlerini

herkes saçını onun gibi bağladı

ne zaman ki bulandı bulut gözleri

isyan çağladı duyguların duvarları

...

(Biz anaysak onlara, biz kardeşsek onlarla; yan gelip yatmak yakışmaz.

Şimdi depreşmeli zamanıdır, analık duygularımızın en kahredici anıdır!

Sonra bakışmaz güle güle umut taşıyan gözlerimiz görüşlerde...)

...

     zulmün onun payına düşen son saldırısında

     ben de oradaydım

     dayanamadım

     ininde kızdırılan bir aslan gibi kaldırıp kendimi

     insan avcılarının yüzüne çaldım

     ne de olsa linç demlerine daha önce alışmıştım

     kor göğsüne bastırarak yorgun başımı

     ALDIRMA BUNLAR OLACAKTI dedi

     o anda ben o anda ben o anda ben

     o anda ben küçücük bir kardeştim

     ağlarken yüzünü ablasının eteğine gömen

     yukarı

     daha yukarı alınlarımız

     kar altında karabuğday tohumlarınca yatan

     bütün ölülerimiz gibi şimdi o

savurup dumanını doğrulan karlı dağlarımız gibi

gün doğmadan salınan vekârlı ağlarımız gibi

yüreğimizin bin parçalı örsünde dövülen Divriği demiri gibi

ayak sesleri çınlıyor

oğullarına umut getirmek için

elinde file,

dolaşırken bir peri gibi ak elbisesiyle

onun peşinde kıvrılıyor sokaklar

gelip bizimle süresiz açlıklara yatıyor

yokluğun sofrasını yüreğinin TUNA selinde yıkarak

ve çıkarak öfkenin çok basamaklı merdivenlerini

kaç zemheridir bir çığ gibi biriktirdiği kendini

insan avcılarının suratına fırlatıyor

ve iniyor AY’dan önce

karanlığa kibrit çakan bir PLAZA DE MAYO ANASI gibi

yüzümüzün yitik denizlerine dökülen su başlarına

yukarı, daha yukarı alınlarınız

düşen analarımız için yükselsin bayrağımız”

Aydın Öztürk, Cumartesi Anneleri adlı kitabındaki Emine Ana Ağlıyor; Suna Aras, Susmanın Adı Vurmaktır şiirlerinde, yaşamın değişik alanlarından kadınların mücadele ve tepkilerini dışa vururlar. Işıl Ergin, İpe Bakamayan Ananın Feryadıdır adlı şiirde oğlu idama mahkum edilen bir annenin duyumsadığı acı ve öfkeyi anlatır. Nevzat Çelik, Sevgili Yoldaş Kurbağalar kitabındaki Lamia adlı şiirinde politika ve şiire ilgi duyan kadına şu dizelerle seslenir:

“bir gün söylemedin sevdiğini

birine rastlamadım kolunda

biraz politika konuştuk biraz şiir

nedenini hiç soramadım lamia”

Ayşe Hülya Özzümrüt, 1980’den sonra girdiği tutukevinde yazdığı şiirlerini 1987’de Döğüşenler Konuşacak adlı kitapta toplamış. Kitabında, toplumsal mücadeleyi yücelten şiirlerinin yanısıra gençlerin tutukevlerine konmasına, öldürülmesine, toplumdaki öteki çarpıklıklara karşı duyduğu tepkiyi, dışarıdaki yaşama duyduğu özlemi dile getiren şiirler yer alır. Öyle bir Bahar ki adlı şiirinin bir bölümünde, özgürlüğe, dışarıda olmaya duyduğu özlemi şu dizelerle dışa vurur: “Şimdi şeftali çiçekleri açmak üzeredir/ ılık bir rüzgârı soluyordur İstanbul/ bahar akşamüstlerine rıhtımlarda/ özgürlüğe, hasrete/ uğrunda ölünene/ pembe pembe vurunca/ deli olmaz mı gönül/ isyan lavları kaynamaz mı yürekte...”

MİHRİ HATUN (1460?-1512’den sonra)

“TAZARRU’NAME-İ MİHRİ-İ HAKİRE’DEN”
DEĞERSİZ MİHRİ’NİN YAKARIŞLARI’NDAN

Çünkü kadınlar eksik akıllı olur derler.

Her sözlerini özürlü görmek uygundur.

Ancak Mihri duacınızın inancı,

Akıllı ve olgun kişilerin sözleri gibidir:

Elinden iş gelen, becerikli bir kadın

Beceriksiz bin erkekten yeğdir;

Anlayış gücü olan bir kadın da

Anlayışsız bin erkekten (iyidir).

Günümüz diliyle söyleyen: Sennur Sezer

(Türk Safo’su Mihri Hatun, Sennur Sezer, Kapı Yayınları, 2005
Divan Şiirinden Seçmeler, Haz: Sennur Sezer-Adnan Özyalçıner, Morpa Kültür Yayınları, 2007)

ÂŞIK HALİL (18. yüzyıl)

YİNE NEFR(-İ) ÂM OLDU UZUN SAÇLILAR

Yine nefr(-i) âm oldu uzun saçlılar

Arkası fer(a)celi koynu taşlılar

Yüzleri yaşmaklı yaprak başlılar

Vurun arslanlarım erlik sizdedir

Nisâ tâifesi bayrağın açtı

Gümrük ağaları görünce kaçtı

Nice çukadarlar duvardan aştı

Vurun arslanlarım soyluk sizdedir

Kimi elde salak omuzda sopa

Yardımcınız olsun yaradan Hudâ

Sırmakeş Hanı’nda bir camlı oda

Kırın arslanlarım mertlik sizdedir

Okkayla terazi kalktı pazardan

Bezirgânlar gelmez oldu dışarıdan

Gayri din ü imân gitti kibardan

Vurun arslanlarım beylik sizdedir

Hatt-ı şerif geldi Sultan Selim’den

Hiç bilmez mi Bursalının hâlinden

Hemen duâ size Âşık Halil’den

Vurun arslanlarım day(ı)lık sizdedir

(Türk Halk Şiiri cilt 1, Haz: Asım Bezirci, Say Yayınları, 1993)

NÂZIM HİKMET 1902-1963

KARIMA MEKTUP

                        33-11-11

                        Bursa

                        Hapisane

Bir tanem!

Son mektubunda:

“Başım sızlıyor

         yüreğim sersem!”

                  diyorsun.

“Seni asarlarsa

         seni kaybedersem,”

                        diyorsun,

                              “yaşayamam!”

Yaşarsın, karıcığım,

kara bir duman gibi dağılır hatıram rüzgârda;

yaşarsın, kalbimin kızıl saçlı bacısı,

en fazla bir yıl sürer

         yirminci asırlılarda

                        ölüm acısı.

Ölüm

bir ipte sallanan bir ölü.

Bu ölüme bir türlü

         razı olmuyor gönlüm.

Fakat

emin ol ki, sevgili,

zavallı bir çingenenin

         kıllı, siyah bir örümceğe benzeyen eli

                        geçirecekse eğer

                              ipi boğazıma,

mavi gözlerinde korkuyu görmek için

                              boşuna bakacaklar

                                    Nâzım’a!

Ben,

alacakaranlığında son sabahımın

dostlarımı ve seni göreceğim,

ve yalnız

yarı kalmış bir şarkının acısını

                        toprağa götüreceğim...

Karım benim!

İyi yürekli,

altın renkli,

gözleri baldan tatlı arım benim;

ne diye yazdım sana

                  istendiğini idamımın,

daha dava ilk adımında

ve bir şalgam gibi koparmıyorlar

                        kellesini adamın.

Haydi bunlara boş ver.

Bunlar uzak bir ihtimal.

Paran varsa eğer

      bana fanila bir don al,

      tuttu bacağımın siyatik ağrısı.

      Ve unutma ki

      daima iyi şeyler düşünmeli

                              bir mahpusun karısı.

(Nâzım Hikmet Şiirler, Portreler, Yapı Kredi Yayınları, 2002)

BERLİN MEKTUBU

1

Berlin günlük güneşlik.

8 Mart 1963

Bayramın kutlu olsun kadınım.

Unuttum telefonda söylemeyi bu sabah,

sesini duydum mu dünyayı unutuyorum.

Nice nice bayramlara güzelim.

–8 Mart 1963, Berlin–
(Nâzım Hikmet, Şiirler, Yapı Kredi Yayınları, 2002)

NAİL V. ÇAKIRHAN 1910-2008

KADIN TELAKKİSİ

Kimi der ki kadın;

Uzun kış gecelerinde,

Serip¹⁰ bir döşek gibi

      Yatmak içindir.

Kimi der ki kadın;

Yeşil bir harman yerinde,

Dokuz zilli bir köçek gibi

       Oynatmak içindir.

Kimi der ki, hamur yoğurur.

Kimi der ki, çocuk doğurur.

Her ağızdan bir söz:

Kimi der ki, ilk göz

            ağrım.

Kimi der ki, onunla dolu bağrım.

Kimi der ki, bunca yıldır yaşıyorum

                 ayalimdir.

Kimi der ki, boynumda taşıyorum

               vebalimdir.

Ne bu,

    ne şu.

Ne öyle,

    ne böyle.

Ne döşek,

    ne köçek.

Ne ayal,

    ne vebal.

O benim;

   Kollarım, bacaklarım, dudaklarım,

                ve başımdır...

Yavrum, anam, öz kardeşim, karım,

            Hayat arkadaşımdır.

(Haftalık Resimli Ay, Ocak 1931, sayı 9
Daha Çok Onlar Yaşamalıydı, Scala Yayıncılık, 1999)

MELİH CEVDET ANDAY 1915-2002

BELLEROPHON’UN KIZGINLIĞI
VE LİKYALI KADINLAR

Değer miydi bunca kızgınlığa,

Gidip ayağa kaldırmaya denizi,

Tüm toprak tuza boğulsun da,

Kurusun zeytinli Likya?

Ve dalgaların, başta kanatlı at,

Görünce köpüre köpüre geldiğini,

Kıyıya yürüdü Likyalı kadınlar,

Konuşmadan aralarında,

Kaldırdılar uzun eteklerini,

Dalgalara gösterdiler tüylü, kabarık

Yerlerini çırılçıplak.

Sallanır tüy ve saç rüzgârda...

Utandı deniz, durdu önce,

Sonra ağır ağır geriledi.

(Toplu Şiirler, Everest Yayınları, 2008)

İSMET KÜR 1916

DÖRT ÇENBER

Dört çenber var

Kalın ve dar

Dört çenber

Eğer

Bu dört çenberi amansız

Bir düşman gibi dört yanınızda hissetmiyorsanız

Bahtiyarsınız... Bahtiyar...

Beni her yandan sıkan dört amansız çenber var

Birincisinin üstünde “ben” yazıyor “ben”, “kendim”

Başım dim.-

    Dikten bile

           Benimle

“– Sen zavallı bir esirsin!” diye eğlenen

                   ben:

İkincisi: Ataların günahını kandan kana taşıyan,

Bana, en istemediklerini aşılayan

              Aile çenberi

Üçüncüsü: Cemiyet...

Bütün arzulara set

             çeken toplu hayat...

Dördüncüsü tabiat...

İnsanı

    Yani

       Başında bir sürü imkân varken,

İmkânsızlıktan delirten

          en

          müstebit hükümdar

Beni her yandan sıkan dört amansız çenber var...

Bu çenberleri kırmak,

“Hürrüm!” diye haykırmak,

Hudutsuz, mutlak bir hürriyete kavuşmak istiyorum.

(99. Kat Şiirleri, Everest Yayınları, 2005)

ATTİLÂ İLHAN 1925-2005

SANA NE YAPTILAR

o sabah mı çıkmıştın bir gün önce mi

bir bıçağın ağzında yürür gibiydin

demirlerin soğukluğu soluk dudaklarında

gözlerinde karanlığı dar hücrelerin

seni görür görmez özgürlüğümden utandım

söyle ne içersin çay mı kahve mi

çok değişmişsin birden tanıyamadım

saçların uzundu omuzlarına akardı

gönlümüz şenlenirdi sarışınlığından

onlar mı kestiler sen mi kısalttın

gülerdin içimize aylar doğardı

görünmez dağların arkasından

eski gülümsemeni beyhude aradım

o sabah mı çıkmıştın bir gün önce mi

çok değişmişsin birden tanıyamadım

bir çay içer misin yoksa kahve mi

kibritim yok demek cıgaraya başladın

ellerin de titriyor bir şeyin mi var

–böyle bir kız değildin sen eskiden

sana ne yaptılar sana ne yaptılar

kirpiklerin ıslanıyor durup dururken

o sabah mı çıkmıştın bir gün önce mi

çok değişmişsin birden tanıyamadım

(Attilâ İlhan Seti, İş Bankası Kültür Yayınları, 2006)

MEHMET BAŞARAN 1926

Vlll- HATUN BİRSEN’LE BİZ

Merhaba Pir Sultan Karacaoğlan Yunus

Altın başakları Anadolu’nun

Merhaba Kant Montaigne Goethe

Yiğit aydınlanmacıları dünyanın

Ağzımızda Kübele Ana’nın memeleri

Yamaçta kızaran üzümler

Ruhi Su’yu Beethoven’i dinliyoruz

Hatun Birsen’le biz

Biraz Ferhat biraz Şirin’iz

Dağları deliyor

Suları taşırıyor aşkımız

Bir kilimse yaşam

Ala bir nakıştım

O kilimde ben

Ceylanköy kırlarından

Bir imeceyse yaşam

Yüreklerimizde aşkın nisanı

El eleydik o imecede

Hatun Birsen’le biz

Merhaba İzmirli Homeros Baba

İşte bizim İlyada’mız

Bitti kuşatmalar yağmalar

Bir dal uzattı her eve

Yaprağı güzel zeytin ağacı

Bak halay çekiyor omuz omuza

Aşil Hektor Pir Sultan

Karacaoğlan Köroğlu Yunus

Mutluluğu gülümsüyor Helena

Bir yeni hasat Anadolu’da

(Pir Sultan Ölür Ölür Dirilir, Evrensel Basım Yayın, 2009)

ŞÜKRAN KURDAKUL 1927-2004

SEVİNÇ’E AĞIT YERİNE

Son defa nerede gördüm kimbilir

Belki Şevki’yi götürdüğümüz zaman...

İlk defa nerede gördüm kimbilir,

Sürgünler, hapislikler geçti aradan...

Son defa nerede konuştu kimbilir

Elinde hangi kitap hangi dergi vardı...

İlk defa nerede konuştu kimbilir

Yüreğiyle Toroslu, sesiyle Adanalı.

Son defa ne düşündü kimbilir

Yuvarlanır giderken acıların bittiği yere,

İlk defa ne düşündü kimbilir,

Bakıp bakıp, adını seslenenlere.

(Bir Yürekten, Bir Yaşamdan, Toplu Şiirler 3, Evrensel Basım Yayın, 2001)

HASAN HÜSEYİN 1927-1984

GÖZLERİNİN HALLERİ

sabahın ilk ışıklarında görmüştüm senin gözlerini

akşam güneşinin gülkurusunda senin gözlerini

uysal bir bebek gibi bırakınca kendini kollarıma

            görmüştüm senin gözlerini

şiirlerimi okurken görmüştüm geç saatlerinde gecenin

büyük bir kitaba başbaşa iğildiğimizde görmüştüm

                  senin gözlerini

ama ilk görüyordum

     parmaklıklar arkasından bana bakan gözlerini

belki yorgun

      gene de ışıltılı

belki üzgün

      gene de yiğit

belki durgun

      gene de kızgın ve umutlu

parmaklıklar arkasından bana bakan gözlerin

(Kelepçemin Karasında Bir Ak Güvercin, Bilgi Yayınevi, 1984)

SEVGİ DÖNENCESİ

bana köfte ve elma getirmiş

kucağı çocuklu bir kadın

      -öyle diyor gardiyan-

bu kadınla bu çocuk

karda

    kışta

      ayazda

yuvaları ellenmiş serçeler gibi

      dönüp duruyorlar çevremde

ne gelebiliyorlar yanıma

ne de uzanıp

     öpebiliyorum gözyaşlarını

bir sevgi dönencesinde

          bir kadın

              bir çocuk

(Kelepçemin Karasında Bir Ak Güvercin, Bilgi Yayınevi, 1984)

NEYİM OLURSUN?

ellerinle biçip dikip yolladığın o külrengi gömleği

     koklayıp sıktım göğsümde

           ve geçirdim sırtıma

sağlı sollu iki de cep

hem de kapaklı

     sağdakinde sigaram ve defterim

     soldakinde mektupların

dikenlitel yumağına serçeler konmuş

      mendil kadar günışığı

           çırpınıp durur

             tellerde

tadına doyamadım köftenin

kirletmeğe korkuyorum mendili

bir de beklemiyor musun beni dışarda

sen benim gayrı neyim olursun?

(Kelepçemin Karasında Bir Ak Güvercin, Bilgi Yayınevi, 1984)

BERİN TAŞAN 1928

KORKU

Acı bir fren sesi duymayayım, korkuyorum

Sen akşamları geç çıkıyorsun,

Yorgun oluyorsun.

Kar sulu sepkene çevirmesin, korkuyorum

Sen bir kez zatürre geçirmiştin, koşamıyorsun.

Her cumartesi pazar

O aşağılık rejisörler, prodüktörler

Seni bir yerlere götüremiyorum.

Beni vitrinlere doğru çekme, biliyorsun

O çocuk arabaları, resimler, bebekler.

Her akşam kapımın zili üstünde elim

Çalsam, çalmasam

Dün böyleydi, önceki gün böyle

Daha önce böyle.

Ne var ki sen durmadan

En ucuz, en cana yakın basmalardan

Örtüler, perdeler biçiyorsun

Saksıdaki toprak senin, gül senin

Sonra sabahları bir kalkışın

Bir işe başlayışın var ki

Direnme bu, umutlanma bu, aşk bu diyorum

Bir şeyden korkmuyorum.

–1958–

(Şahdamarından; Seçilmiş Şiirler, Toplum Yayınevi, 2001)

MUAZZEZ MENEMENCİOĞLU 1929

SÜREÇ

Önce beynim vardı, önce gözlerim

Seni gördüm düşündüm.

Güzelliğin güneş beynimde

Yürüdü yüreğime orda durdu barındı

De ki barış, de ki sevgi tutkumdu.

Önceleri ben evde sen dışarda

Ardından elele üretimde

Toplu direnişlerde ve her yerde

Güzelliğin yol gösterici yüreğimde

De ki emek sömürüsüz tutkumdu.

(Gözlerimde Atlar Koşuyor, Gerçek Sanat Yayınları, 1992)

ÖMER NİDA 1929-2004

ABLALARIMIZ

Bir Suat Derviş ablamız vardı

bir de Sabiha ablamız olacak

kaç ablamız vardı unuttuk

Halide abla

Yıldız abla

Sevinç abla

dün vapurda gördüm hepsini

akıp giden mavi sularda

biraz solgundu yüzleri.

Biliyoruz bu dünya kimseye kalmaz

birer birer gideceğiz besbelli

yeller esecek yerimizde

ayıplamasın bizi torunlarımız

hoş gelip sefa getirsinler

onlar da ablalarını sevsinler

–1990–

(Dikenler de Okşanır, Toplumsal Dönüşüm Yayınları, 1996)

GÜLTEN AKIN 1933

DEMİRLE PAS ARASINDA İLAHİ

Nergisle güz gülü arasında

Beş yıldır beş uzun yıldır

Yağmurla kar arasında

Beş yıldır beş uzun yıldır

Ayazla çiğ arasında

Demirle pas arasında

Seyran’la Mamak

Beş yıldır beş uzun yıldır

Tanıyorum sesini demirin

Açılan sürgünün itilen kapının

Eldeki omuzdakinin

Aman dinlemez sesini

Beş yıldır beş uzun yıldır

Birisi bir söğüt dikse

Gölgesi basardı evlerin içini

Bir salkım söğüttü baktım büyüttüm

Yüreğimin toprağında hasreti

Beş yıldır beş uzun yıldır

Sesin örselenmiş duruşun tetikte

Bizim için seçilip ayrılmış

İpte kurutulmuş sözcüklerle

Yalnız öyle sözcüklerle

Konuşuruz, konuşmak denirse

Ne bir kıvrım, ne renk, ne sıcak bir hece

      -Nasılsın

      -İyiyim

Beş yıldır beş uzun yıldır

Desemdi

Koçağım bir tanem evimin direği

Sakladım, duyarlar, istemem

Baktım ki sesim buruşmuş

Gelir bir gün gelir bir gün

Bir gün siler parlatırım

“Bilirim

Susmayacak kalb-i viranımdaki kuş”

(İlahiler, Belge Yayıncılık, 1984)

OĞLUNU SORAN KADININ ŞİİRİ

-İsayı çarmıha gerdilerdi

sonrası Platus ellerini yıkadı-

ellerini yıkadın yıkamıştın

bitmiş aşağıdaki genç adama ait

bütün işler

kameralar beyanatlar basın bültenleri

işkence yoğun sürdüydü

o askıyı kuran, o akımı veren

elbet sen değildin

sen yalnız gözlerini kapadın

ellerini yıkadın sen

sonra bana uzattın biraz sıkıntıyla

unvanın büyüdü kutlandın ödüllendin

her şey sorulduydu, herkes şunu sustu:

sonra o ellerle nasıl

okşadın kızını

nasıl şiir yazdın

(Varlık, Şubat ’98, 1999 Şiir Coğrafyası)

GÜNGÖR GENÇAY 1934-2012

KİBRİTİN UCUNDAKİ YANGIN¹¹

Kıpır kıpır tomurları baharın

Karakışlarda gizleniyor

Üşümüş gecelerin sıcak insanı

Işıtıp bir grev gününü daha

Doğacak güne yaslanıyor

Ayşe’dir tüm kadınlarının adı

Necmiye ya da Hatça

Şimdi aynı oktavda büyüyen sesleriyle

Grev türküleri şenleniyor

Sözleri çiçeğidir bir ağacın

Yürekleri koruyucu yapraklar

Bir sevdanın çeperinde dolanıp

Birbirine kitleniyor

Yarına ve bin yıl ötelere

Söylenecek sözleri var.

Kibritin ucunda ateş

Ateşin yandığı yer Malazlar

Malazlar’da her doğan günle birlikte

Geleceğin türküsü söyleniyor.

(Yaşam Çavlanında, Gerçek Sanat Yayınları, 2005)

KEMAL ÖZER 1935-2009

YİĞİT BİR GENÇ KIZIN TABUTU ÖNÜNDE

                              25 Temmuz 1973

nasıl sıralarsa bir ölünün ardından

yaşarken sahip olduğu şeyleri halkım

ben de sıralıyorum tabutu önünde

daha yeni durmuş gencecik bir yüreğin

diyorum bir cetveli vardı şafaklarını çizen

yalnız yapıların değil kavgaların da

bir gönyesi vardı dengede değilse

nasıl ezdiğini gösteren yaşamın

bir pergeli vardı ucunun biri emekte

öbürüyle belirleyen başka değerleri

mümkünken bütün bunları kullanıp

mimarı olmak yeni yabancılaşmaların

inandırıp bir şey yapamayacağına kendini

mümkünken omuz vermek kurulu düzene

baktı tarihe gerçeği kavradı gördü onurlu yaşamak

savaşmak demektir ezilmiş insanların yanında

sırt çevirdi bencil kaygıların ve acıların tümüne

aldı kavgada yerini sıradan bir er olarak

(Bütün Şiirleri, Yaşadığımız Günlerin Şiirleri, Yordam Kitapları, 2000)

OĞLU KİMVURDUYA GİDENİN SÖYLEDİĞİ

Nerden bilirim o güne yazıldığını

bizim orada haftada bir pazar kurulur

tuttum elinden Ahmet’imin, gittim pazara

dört boğaz doymak ister, tencere kaynayacak

nerden bilirim bana değil ona yazıldığını

ilkokul iki’de daha, dokuz yaşında

kızı evde bıraktım onu aldım, yardımı dokunur

fabrika greve gitmiş, gözcü duruyor babası

her işe yetemiyorum kadın başıma

nerden bilirim yazısının kara yazıldığını

İkimiz el ele dolaşıyoruz pazarı

bir de şuna bakalım, şunun fiyatını soralım

şu kadarcık parayla dört boğaz doyacak kolay mı

en ucuz nerde bulursam ordan alırım

birden silah sesleriyle ortalık karıştı

n’oldu anlayamadım, kaçışan kaçışana

ben de oğlumu çekip kaçmaya çalıştım

eli elimden kaydı, Ahmet’im yere yığıldı

yüzünü görünce n’oldu anlayamadım

görünce sol gözünde o kanlı karanlığı

Dediler yine faşistlerin baskını

korku salarak geçtiler, ateş ederek sağa sola

dediler terzi Nevzat bu kez kurbanları

bir kurşun da değmiş benim oğluma

o şimdi hastanede ben karakoldayım

ilkokul iki’de daha, dokuz yaşında

nerden bilirim tetikte kimin parmağı

siz bana değil ben size sormalıyım

dediler iki kez kan verdik, ama kurtulamadı

Yeryüzü nasıl daraldı, soluksuz kaldım

iki kolum düşüverdi iki yanıma

başka neyim vardı ki bir oğlan bir kız

bir salkım umut, bir tutam sabır

ölüm şimdi onları da çok gördü bana

kimi tanık tutar, nedeni nerde ararım

bu acıya bu yürek nasıl dayanır

ben şimdi koydukları vakit toprağa

oğlumun yüzüne nasıl bakarım

Bu yazıyı silip de yeniden yazmalıyım

(Oğulları Öldürülen Analar, Yordam Kitapları, 1995)

ACININ ÇALAR SAATİ

Nasıl unuturum

günlerden çarşambaydı

nasıl unuturum

yedisiydi aralık ayının

nasıl unuturum

akşamleyin yedi suları

ölümün saati

oğlum için çaldı.

Nasıl unuturum

o anda dünya

ayaklarımın altından kaydı

ve ben yuvarlandım

bir ısırgan tarlasının ortasına,

bir alev

ilerleyerek derimin üzerinden

yüreğime doğru aktı,

sönmesin diye bu yangın

tutmaya çalıştım gözyaşlarımı,

sonra bir rüzgâra tutunarak

hınçla kaldırdım başımı

ve dedim:

Durdurmak gerekir

güneşin doğmasını

Dönmesin artık dünya!

Günlerden çarşambaydı

-nasıl unuturum-

yedisiydi aralık ayının

-nasıl unuturum-

akşamleyin yedi suları

oğlumun ölümünden bana

bir alev

bir rüzgâr

ve bir çalar saat kaldı.

Yedi sularında her akşam

duyuyorum bir kez daha

o saatin çaldığını,

her hafta çarşamba günü

duyuyorum o alevin

yüreğimde kıvranışını,

her ayın yedisinde

o rüzgâra tutunup

dikiliyorum karşısına

bir kez daha sessizliğin

ve diyorum:

Durdurmak gerekir

güneşin doğmasını!

Dönmesin artık dünya!

Ve yedisi gelince aralık ayının

bir acı daha ekleniyor

ölüm acısının yanına,

yedisi gelince aralık ayının

gözlerim dolu, boynum eğik

sesleniyorum anısına:

Seni toprağa vereli

bir yıl daha geçti işte,

ne güneşi durdurabildim

ne de dünyanın dönmesini,

bir şey yapamadım

anmaktan ve ağlamaktan başka,

oğlum bağışla beni!

(Oğulları Öldürülen Analar, Yordam Kitapları, 1995)

EMİNE ERBAŞ 1935

AŞK ÜRETİR KENDİNİ

                  8 Mart Dünya Kadınlar Günü için

Ne kadar uzaklaşırsa/

uzaklaşsın aşk bizden

yüreğimizde/

kocaman bir ay taşırız biz

dünyayı titreten

Karanlık bir suç gibi

yürüse de üstümüze

gökyüzü eğilir biz geçeriz

anam çoktan çimlemiştir yolu

şiir bizim dilimiz

susmuş görünsek de

böyledir bu

(İstanbul Annem, Gerçek Sanat Yayınları, 2003)

ÖZDEMİR İNCE 1936

ÜLKER SALI GÜNÜ GELECEK

Ülker salı günü gelecek

Kitaplar dergiler temiz çamaşırlar

Ülker salı günü gelecek

Yüzünde güneş, bitimsiz ilkyaz

Deniz ve yeşillik getirecek.

Bugün pazar yurdumun hapishanesinde

Yarın pazartesi, sonra salı

Salı günü Ülker gelecek.

Salı’ya Ülker gelecek

Ülker dağların üstü

Ülker’in gözleri yeşil

Ama gölge ve güneşte değişir.

Geçip gelecek zeytinlerin, otların arasından

Eli dağlara denizlere bulutlara değmiş

Saçlarının dibinde buruk reçine kokusu

Duracak demir parmaklıkların gerisinde

Bir yenilmezlik gülü halinde

Salı’ya Ülker gelecek

Bugün pazar, hapisanede ve dışarda

Hapisanede pazar: kum dolu gözler

Dışarda pazar: denizin üstü, atardamar

Ülker pazarı onurla karşılayacak

Düşünerek denizleşmesini bir coşkun ırmağın

Oğlum didikleyecek, tozunu atacak

Ülker salı’ya gelecek.

Salı günü Ülker gelecek

–1971–
(Toplu Şiirler, Kırmızı Yayınları, 2010)

TÜRKAN İLDENİZ 1938

HAVVA’DAN BERİ

İster ya ister elbet sana sulta kurmaklar

Öyle görmek alışkanlığı binler yıl önceden

Kuytu mağaralarda daha post giyinirken

Ta o zamanların diktası bu zamana

Papirüsler, parşömenler, tabletler

META derse sana ben hep isyankar

Bu ne bencil bir tanıtım, ne sakat bir empoze

Bin yıllar boyu süregelen...

Gerdek öncesi baba, sonrası koca uyruğunda

Dahasına elim varmaz mı ola... kalem uygar, sahi çağ uygar..!

Tutsak pazarlarından başlık parasına.

Daraltır soluğumu hatta tapınaklarında kederin

Yetmişiki ayrı kadın, yetmişiki aynı adam

Diyelim bir çarpı çizmek alnına senin

Çamaşır, bulaşık, ev tozu, dört duvardan

Belirir RADYUM bir o kadar olur

Belirir hemen KARTACA HALATLARI... saçlarından

Ve o mermiler ki omuzda taşınan.

Kadın, kadın bilmem ki nasıl duyurmalı seni sana

Sen dur ben geçeyim yarışmasında

Varlığın her şeye başlangıç, yani nasıl yeterli

Ama HAVVA KIZLARI neden habersiz kendinden

Oysa sizdiniz, gözlerim kapalı gördüm sizi

Hep birlikte elele bütün engelleri aşarken.

(Havva Çıkmazı, Ece Yayınları, 1967)

METİN DEMİRTAŞ 1938

YÜZ

Metin Göktepe’nin annesinin yüzü

Morardı acıdan

Bizim yüzümüzse

Öfkeden ve utançtan

Onların yüzü ne kızarıyor, ne bozarıyor

Nasipleri yok çünkü insanlıktan

(Damar, Nisan ’98, Şiir Coğrafyası, 1999)

SERGENDE BİR KİTAP

Sergende bir kitap:

“Boşuna mı çiğnedik?”

Bir özeleştiriyi de sezdirir gibi,

Hüzünlü bir soru imi,

Hüzünlü bir fotoğraf.

Nice fırtınalardan sonra,

Durgun, durulmuş.

Bir kadın, bir anne,

Namuslu bir insan yüzü:

Sade, içten, onurlu.

Saçlarının alnına düşen bölümünde

Bir tutam kırağı.

Bildiğim kadarıyla doğuştan:

İlk tanıdığım yıllarda,

Cezayir’e uğurlarken de vardı:

Boynunda ip, ipe asılı tahta.

Tahtada adı yazılı.

İki nokta üst üstü koyup adının sonuna

Şunlar da yazılmalı:

İncelik, özveri, yiğitlik, dayanışma.

İlk sözcükleri

Yurtsever, devrimci bir insan olmanın.

Bugün bir yurtsama gibi anımsanan

Karartılmış ışıkları hayatın.

–1995, Antalya–

(Hazırol Kalbim, Toplu Şiirler, Can Yayınları, 2004, Evrensel Kültür dergisi)

AHMET UYSAL 1938-2011

KADINLARIMIZ VE ŞİİR

Bir gelincik tarlası gibi

Taksim’e doğru yürüyorlarsa,

Şiirler yazabilirim onlar için,

Aşka dair olmasa da.

İşte Liceli şu kız,

Yüreğim asi vurdu görünce

Anadolu köylerine benzeyen yüzünü

Unutamam ömrümce.

O ki, az önce gelmiş Bursa’dan

Yorgun, öfkeli ve mağrur;

Haykırışı evrensel,

Kadınlığı doğuludur.

Ayşe’dir belki çoklarının adı,

Nebahat’tır, Fatma’dır, Güllü’dür.

Gözlerine bakınca onların

Yüreğin derinlikleri görünür.

Ne zaman böyle yürüse

Nilgün, bir nehir akar gibidir;

Sömürge ülkemizin bağrında o

Güneşli bir dünyaya gebedir.

Onlardır yaratan belgilerimizi

Alanlarda ve fabrikalarda,

Yalnız onlar adına yazılmalıdır

Aşkın da şiiri yazılacaksa.

(Sanat Emeği, sayı 30, Ağustos 1980)

ERGİN GÜNÇE 1938-1983

BİR TEMMUZ GELİNİ TOPRAĞA VERİLDİ BUGÜN

Derilerime kazmış, müzelerime kaldırmışımdır

Benim El Kitabım ve Sürelerim olan gencölümler, yorgun günler

Susmuş aklım, öfkelerim işlek türküsü olarak mühürlüdür,

                                          yorgun günler

İçimde bir erkek, bir kadın söylenerek ağlar, yorgun günler

Toprağa verilirken kınasız kuzum, mor gelinim, yorgun günler

Alnında somurtkan Temmuz çiçekleri okunuyor, yorgun günler

Kırışıyor kâğıtlar, bir T cetveli, bir gönye kırılmıştır, yorgun

                                           günler

Çok yorgun günler, elimi şakağıma koyuyorum ve

                                        düşünmüyorum

Ortaya ağıtlar koymalıyım, çünkü sızlıyorum, yorgun günler

Taşlara kazımış olduğum günler, müzelerim, yorgun günler

(Türkiye Kadar Bir Çiçek, Bütün Şiirleri, Can Yayınları, 1988)

ATTİLA AŞUT 1939

MENEKŞELİ ACILAR

                  Özen’e

Bir kadın... karda kışta

Yürüyordu gizli düşte

Bir yakada açık görüş

Öbür yaka direnişte.

Bir kadın... düşleri karabasan

Çıkıyor merdivenlerinden acının

Çok ince bir hüznü menekşeliyor

Soğuk gölgesinde darağacının.

Bir kadın... yaşamın terkisinde

Ardı sıra doludizgin atlılar

Ceylanlar gezinir gözlerinde

Heybesinde menekşeli acılar.

–Mamak, Eylül 1983–

Acının Kül Rengi, Serander Yayın, Trabzon, 2001)

SENNUR SEZER 1943

doğuran bir kadına
DİRENÇ

Tırnaklarını etine geçir bağırma

Isır kanat dudaklarını parçala

Bırakma yaşamayı bırakma umudu

Daha çok yok sabaha

Yorulur gövdene inen sancılar

Acılar bıkar

Beklemeyi bil

Başkaldırır gövden başkaldırır

Susar

Önce öleceğim sanacaksın

Direnmen bitsin diye uğraşacak sancın

Gitgide sıklaşacak kamçılar

Sessiz ağlayacaksın

Unutacaksın başın nerde nerde ayakların

Bin kollu bir boşluk beyninde

Dünyadan uzaksın

Kim duyar sesini haykırsan

Gücünü tüketme

Dayan bir sınav bu

Gülümse

(Direnç Şiirleri, Evrensel Basım Yayın, 1995)      

VURULAN ARKADAŞIN EŞİNE

Işığı yak bacım

Hava karardı

Çocuklara bu akşam sen masal anlat

Talip başlamıştı yarım kaldı

Yeşeren ağacı geceye inat

Çocuklara bu akşam sen anlat

Sofrayı kur artık

Talip gelmeyecek

Çocukları yatır beklemesinler

Babaların bazan dönemediğini

Bebekliklerinden beri bilirler

Birlikte yürüdünüz yıllardır

Elele kolkola omuzomuza

Yüzünü göremezsin şimdi

Kalabalıkla yürürken ayrı düşülür

O alanın bir ucunda

Sen bir ucunda

Başını dik tut bacım

Alışıksın

Birlikteyiz yürüyoruz yanyana

Yalnızlığın bir asker yalnızlığıdır

Kocaman orduda

Sabah olunca bacım

Türküler gelir:

“Aslan gibiydi

Sözünün eriydi”

Sabah olunca bacım

Acını bilirim

Güneşi seyretmek için

O yok yanında

(Bu Resimde Kimler Var, Çınar Yayınları, 1986)                  

NOTLAR 5

            Ayçe İdil Erkmen’e

Bir ırmak adını taşıyan kız

Zonklayan o yıldızla

Ufkun ucunda

Soruyor bana:

–Uyumadın mı daha!

Batıyor kirpiklerim

Kapandıkça

Işıklar bir bir

Yüreğimin sesi kulaklarımda

-Uyumadın mı daha!

Bir dize borçluyum

Tek bir dize

Temmuz sıcağına

Karşı koyanlara

Ölümün serinliğiyle:

Tek silahıydı hayatı

Yaşamak için silahını fırlattı.

Bir yıldız zonkluyor hâlâ

Adı ırmak bir kızın anısıyla                  

(İnsancıl, Ekim ’97, Şiir Coğrafyası, 1998)

ABDÜLKADİR BULUT 1943-1985

SAMANDAĞLI ANALARDAN
DİRENİŞTEKİ İŞÇİLERE

Bugün sevgilimle gezebilirim

Şiir okuyabilirim Nâzım’dan

Çünkü Samandağlı analar

Cephane sevk eder gibi cepheye

Tam üç kamyon dolusu

Patlıcan ve biber göndermişler

Direnişteki maden işçilerine

Bugün türküler okuyabilirim

Patlıcan ve biber gönderen

Anaların adlarına baktım

Biri Rum analardan adalı Eleni

Birisi Ermeni analardan Eşo

Ve bir diğeri Türk anası Asi

Bugün eski bir dostun

Koluna girerek dolaşabilirim

Çünkü Taşeli’nden bir yörük gelini

Çeyiz sandığına sakladığı

Acem dokuması şalını

Grevci işçilere göndermiş

Halaylarda baş çekenlere

Verilmek için

Bugün mektup yazabilirim

Bismil’deki öğretmen Şehmuz’a

Bütün analardan kardeşliğini

Suların dağların ovaların

Yasak bir şiir kitabının

Sayfaları olduklarını

Israrla yazabilirim artık

(Ülkemin Şiir Atlası, E Yayınları, 2010)

MEHRİZAT 1943

DEVRİM KADINLARIM YATIN

Yatın kadınlarım yatın

ıslak mermerlerde yatın çivi döşeklerde yatın

her nasıl bir tutsaklıksa bedenimize vurulan

asıl vuranların satılmışlara tutsaklığıdır bu

gün günden AH alıp aşağılanacağınıza

tüm yoksullar sürünürken cep dolduracağınıza

çağlarca da olsa yatın

      siz yattıkça özgürlüğün alevidir gitgide yücelen

      siz yattıkça özgürlüktür

      her şeyden çok büyüyen ve gerçekleşen

      siz yattıkça yıllarınızdır özgürlük savaşı veren

yatın kadınlarım bıkmadan ve sabırla

yattıkça siz birer anıtısınız özgürlüğümüzün

yatın gözlerinizde gök ellerinizde katıksız somun

ve yüreğinizde umutla yatın

      yatın kadınlarım ve dayanın

      devrim kadınlarım dayanın

Bekleyin kadınlarım bekleyin

nerde nasıl olursa olsun bekleyin

gelecek bir gün elbet o sabahı bekleyin

dövülerek sövülerek lime lime edilerek

tırnaklarınız da sökülse diliniz koparılsa

gözlerinizden assalar tunç duvarlarına zulmün

böğürlerine saplanan hançer olur sizdeki direnç

      direnç en büyük yıkımlarıdır zalimlerin

      en köklü en derin acılarıdır

Biz dışarıda sizin acınız tutsaklığınızla diriliyoruz

biz dışarıda sizi özleyerek devleşiyoruz

biz dışarıda sizin açtığınız bayrağı tutuyoruz

      siz de bekleyin kadınlarım onurla

      devrim kadınlarım bekleyin ve direnin

NİHAT BEHRAM 1946

ANACAN YİĞİTLEMELERİ

1

Canımdan can yolundu

Uğuldar anacanım

Dalı diken bürüdü

Filizim darda benim

      Oy çakıl da çakıl kuduz dişleri

      Körpe canı parçalamak işleri

Canımdan can dürüldü

Sızıldar anacanım

Baharı kan sürüdü

Çiçeğim harda benim

Oy sinsi de sinsi hain güçleri

Aydınlığa tuzak kurmak işleri

Canımdan can budandı

Çağıldar anacanım

Bir sevdaya adandı

Yiğidim sırda benim

      Oy civan da civan umut kuşları

      Anaların can can açan düşleri

II

Gün doğar günüm olur

Solurum dünüm olur

Birisi benim yavrum

Gerisi gülüm olur

Vay kanlı da kanlı cellat elleri

Cellat ellerinde halkın gülleri

Işığı gözde çağır

Sözünü özde çağır

Yüreğin dağ rüzgârı

Acını közde çağır

      Vay çatal da çatal yılan dilleri

      Yılan dillerinde halkın gülleri

III

Yavrum benim çağıl çağıl

Sularda ışıldanır

Zulüm ona ölüm değil

Bin canda yankılanır

Oy seni de seni yavru kekliğim

Öcünü hıncıma yemin ettiğim

Tomurcuğum güne durmuş

Dal üstünde hızlanır

Düşmanları pusu kurmuş

Kan içinde gizlenir

      Oy seni de seni yavru ceylanım

      Ölümlerde gülüşüne kurbanım

IV

Can zulüm bağlarında

En güzel çağlarında

Alevlenmiş kuşum benim

Özgürlük dağlarında

      Oy seni de seni yavru kartalım

      Rüzgârını doruklarda tutanım

Bir yanım uzaklarda

Bir yanım tuzaklarda

Öfkeyle bilendi acım

Dişlenmiş kucaklarda

      Oy seni de seni kanlı bağlarım

      Günü gelir hesabını sorarım

–1993–
(Hayatın Şarkısı, Toplu Şiirler, Everest Yayınları, 2004)

AHMET ÖZER 1946

ANNESİN

            –gülten akın için–

bir ilahi tadı yalanıyor tenimde

okuduğum şiirlerde gençliğindir soluyan

bir ağızdır

      hüznünü aynalara sır edip döken

seyran’dır

hayatın ihanete karşı duran sayfası.

el yazılarına dökülen harfler

      bir martı olur karadenizin sularında

mektuplarla çoğalan

      sesler dolanır göğsümü

yıllarla savrulan saçlarında

      kimbilir

      kaç alucra

      nice gevaş

      karışmıştır karlı gecelere.

öğretmeni olmuştun sözcüklerin

yüreğine pusu kuran yıllarla

       sayfalardan taşmaktı sevincin.

annesin sen çılgına dönen sokakların

      solgun yüzlerine

      ve geceye karışan ağlamalara

bir ulu çınarsın

      yıldırımları koynunda taşıyan

kaçırılan sözlerle demlenirdi günlerin

son yıldızın sabaha kaldığı saatlerde

      radyoların haberleri verdiği her akşam

      bir kadına rüzgârlar eserdi oğlundan

göğe baksan

bütün yıldızlar dökülebilirdi

bütün mevsimler güze girerdi.

(Gecenin Kanayan Yerinden, Kerem Yayınları, 1987)

AHMET ADA 1947

KİRAZ VAKTİ

            8 Mart 2011 Dünya Kadınlar Günü’ne

            armağan edilmiştir.

anneler anneler yarım kalmış sevinç

patlayan göz, ezilmiş çiçektirler

kırık dökük sözcükleri

ağızlarına kapatılmış, tutsak

kadınlar çocuklar genç kızlar

hey ne susuyorsunuz, yüceliğiniz

geyikleri çoktan geçti

derin duruyor yeryüzünde kökleriniz

göğe baktım durulandım, yanında

durdum başkaldırınızın, sevincinizin,

bir de üzüncünüzün

geçip giderken vakti kirazın

anneler anneler horoz sesleriyle

gün doğarken göğe baktım

derin durdum yanında acınızın

TAHSİN ŞİMŞEK 1948

EYLEM ANALARI

                  Karanfilleşen güllere

Kanayan ne güller gördüm sokaklarda

Hayvanlığı bile tartışılan

Besili sıpaların ayakları altında

      ezilen

Ama “her seherde bir gül açar” ülkemde

Mezarlardan ötede büyüyüp hep

Beşiklere yapışmış terli avuçlarda

      öpülen

(Geçmişi Kınalı, Ürün Yayınları, 2005)

GÜLSÜM CENGİZ 1949

BİR MAHKUMUN KARISININ SÖYLEDİĞİ

Ne zaman bassam yeşil çimenlere

dolaşsam yağmur altında

birlikte yürüyüşlerimiz gelir aklıma.

Ne zaman çıksam bu kentin varoşlarına

sesini yitirmiş meydanlarından,

fabrika önlerinden geçsem

“bu iş yerinde grev var” yazılı,

yankılanır kulağımda

coşkuyla haykırışlarımız

ve birlikte söylenen türküler;

insan özgür olsun diye

doysun diye çocuklar

ekmeğe, süte, gülmeye.

-Yokluğun kanatır içimi

sevgini özler yüreğim

bedenim ellerini,

dindirir mi içimdeki özlemi

görüş günlerinin kesinliği-

Ne zaman baksam gökyüzüne,

oturup söyleşsek arkadaşlarla

bir yürüyüşe katılsam,

tomurcuklandığını görsem bir çiçeğin,

gelinciklerin rüzgârla dalgalandığını

güzelliğini duyumsarım yaşamın

coşkusunu kavganın.

-Sıcaklığın yayılır içime

gücün eklenir gücüme

uzaklarda olsan da-

Her zaman böyle güçlü olduğumu sanma

benim de olur zor anlarım

geceleri için için ağladığım,

dökülür usul usul toprağa

“aşkın gözyaşları”

şişer gözkapaklarım,

 bir umut kıpırtısıdır

yanı başımda andacın.

Kalkıp dolaşırım evin içinde

susturmak için çığlığını tenimin

resmine bakarım, şiir okurum.

-El sallarım bir yıldıza,

avuçiçi pencerenden

sana selam yollarım-

Ben, bir mahkumun karısı

kavgada arkadaşı,

Odysseus’u otuz yıl

nasıl beklediyse Penelope

Truva savaşına gittiğinde

beklerim seni öyle

sabırla ve dirençle.

Göğüs gerip güçlüklere

dinlerim yüreğimin sesini

seni beklerim, seni beklerim.

-Sürer yaşam senden uzakta,

yasaklar ayırır da bizi

birleşiriz kavgada-

Ben bir ucundan tutarım hayatın

sen bir ucundan

yükselir yarınlar ellerimizde.

(Akdeniz’in Rengi Mavi, Evrensel Basım Yayın, 1997)

ARZU K. AYÇİÇEK 1949

ANNELER VE ODALAR

            esip sözcüğün şahdamarını

            gerdiler sıratı ölülerimize

I

Eskiden hevesti odalar

yeşerir dallanırdık kendi içimizde

söz oynardık kutu kutu... Evcilik

baharlanmış sokaklarda

anneler sarı sabır, usul usul komşuluk

masal kuşlarıydık “daha dün annemizin”

serin yayla çiçeklerinin ışıyan yüzü

nöbet tutardık sevgilere bölüp...

yakın sabahlara sallanırdı yıldızlar

hayat taşırdık ayışığı sızan odalara

II

Kışbahar da bitti, akıp gitti çocukluğumuz

ayrılık oldu odalar ince bir vakte

babaların cepleri pazar, sessizliği cömert...

Aynalarda kavganın esrik yüzü

ve ensemizde bir kuşun kanatsız uçurumu

ağzımızda tadı kaçak avcıların

odaları parka taşımış kimi anneler

uykular kurmuş ağaçtan ağaca

bulutlar gözlerinde asılı

bütün olmuş sanki nesne ve zaman

ömrümüz kelebek ömrü

güz kokulu gurbet oldu odalar

müjdesiz yaşamın yasak vurgunu,

yükledik boynumuza kayıp vebalini

ayrıkotu yolmaya giden annelerin

ellerinde bir demet cumartesi

uyumak, küllenmesi mi bilge bakışların            

(Herkesin Bir Uzağı Var, Dünya Kitap, 1998)            

SEFA TAŞKIN 1950

BERGAMALI KADINLAR

Deniz aşırı dalgalar

Görünmez gemilerle

Ölüm getiriyor

Poseidon’un yosunlu sakalları

Ürkünç burgaçları New York’un

      Zehirli küreklere

      Yön gösteriyor

      Dağ başları ıssız

Yeryüzünde artık yeni tanrılar

      Dev kasalara

      Para sayıyorlar

      Altın taslarda

Nektar yerine

Yudum yudum

Zehir içiyorlar

      İçiriyorlar

Akça köpüklerin sesi

      Deli poyraz

Karşılıyor sarı direkli yelkenleri

      Ölüm zor olacak anlaşılan

 Çamköy meydanı

      Koca çınar

      O neler gördü

      Neler geçirdi

      Bilge ihtiyar

      Beş parmaklı

Ak damarlı yaprakları

      gölge verdi

      Hamur elli

      Kara yaşmaklı kadınlara

Kendi yatağında akar yaşam

Bereketli tarlalara konar kargalar

      Gökdelenlerin gölgeleri

      Vuruyor gümüş kayalara

       Ağır kirli bulutlar

Çöküyor yorgun omuzlarına

       Toprak damların

      İri karınlı makinalar

Deşiyor bağrını toprağın

Binyıllık zeytin ağaçları

      Soylu kızıl çamlar

      Telli söğütler

      Ak meşeler

Boynu vurulmuş gelinler gibi

      Düşüyor yere

      Hava

      Zehir havası

      Yürek ürkek

İncirler öldü ölecek

 Titreşiyor sütlü dalları

      Yılanın ağzında

Kuş gibi çığrışıyor kadınlar

      Rüzgâr gerek

Tohumların soluğu

Kanyaşlar boyun eğmez

      Ayrık otu

Topraktan kolay sökülmez

Zehirli esintiler

      Taşıyor

Dikenli telleri

      Beli silahlı

Yabancı fedaileri

      Çevik sincaplar

      Tepeli serçeler

Ağıtçı ağustos böcekleri

      Yardıma çağırıyor

      Tutsak kelebekleri

      Kara ölüm

      Yenecek mi

      Doğmamış bebekleri

Ayakta durmak zamanı

      Kol kola kadınlar

      Yürüyorlar

      Düşleri yeşil

      Gözleri kor

(Evrensel Kültür dergisi, sayı, 85)

BARIŞ PİRHASAN 1951

ÖLÜMSÜZ

            Sevinç Özgüner’in kutsal anısına

Küçük bir çocuktum onu götürdüklerinde

Şimdi savaşanların çoğu küçük çocuklardı

Biz tel örgülerin önünde, bakılır okşanırdık

Aklımızda kışlaların uzun yolları kalırdı.

Kapatıldıkları hücreyi gördüm

Aylarca dayak ve işkence altında

Islak taş odalar, karanlık, umutsuz

Parçasıydı artık uykularımın.

Ellerinde filelerle pazara gittiklerini gördüm

İnmeli kocasına portakal götüren kadın

Anamdı benim, gençlik umutlarını

Bölüşür yerdik sofrada

Nasıl anlatsam duydukları heyecanı

“Bizimkiler” derken ışımasını bakışlarının

Bu toprağı nasıl sevdiklerini

Sıyrılıp bir soluk almayı akla getirmeden

Nasıl teşekkür edebilirim

Bize sundukları onur meyvasına

Paslanıp kirlenmedi gençliğimiz

Savaşmayı öğrettiler bana.

Hayatını yavaş yavaş vermeyi bilen

Anacığım, Komünist, yiğit insan

Küskün fotoğrafını gördüm gazetelerde

Ölüm bir öpücük gibi yapıştı dudaklarıma

Andolsun sana hüzünlü kadın

Andolsun sana kanlar içinde yatan

Tel örgülerden okşadığın çocukların

Ölümünü boşa çıkarmayacaklar.

(Sanat Emeği, Sayı 28, Haziran 1980
Tarih Kötüdür İmzasız El Yazıları, Adam Yayınları, 1985)

ÇETİN BOĞA 1951

HAYATIN EN GÜZEL ŞİİRİYDİLER...

Kalbimizin sevinçleşmiş ateşiydiler

Müziğin incecik örülüşlerle

Kanatlanıp çiçek açtığı

Bir ömrün dirliğiydiler

Şiirler söylenirdi alevlenmiş gözlerine

Güzelliğin dipdiri seslenişlerle

Dalgalanıp renk renk yaşandığı

Artık eşit bir dünyanın diliydiler

Sessiz/ doygun sevgiler çizerdi yüzleri

İçtenliğin sımsıcak süzülüşlerle

Işıklanıp öbek öbek çoğaldığı

Tarihin soluksuz bilgesiydiler

Coşkulu umutlar yükseltirdi dostlukları

Gençtiler/ kardeştiler/ sevgiliydiler

Yılların sabırla direnmiş arkadaşı/ sırdaşı

Anaydılar/ kadındılar/ eştiler...

–İstanbul, 1994–

(Derin Acılar, Toplu Şiirler, 1992)

MÜSLİM ÇELİK 1952

DİDAR VE İKİ KALA ÇİÇEĞİ

Kaldı mı itilmedik kapı

aşılmadık omuz üstü

zorlanmadık dağ

yoklanmadık gelin sandığı..

İntihar değil mi

kanlı açıyor yapraklarını çınar

(bataklıkta nergis ağulu)

Deniz geriniyor/ yüzü

uslu bir kuş değil güvercin

sargılarımızı çözüyor yüreğimizin Didar

(zincirlere vurulmuşsa yaşam, sonunda fışkırır korkunçlu)

W

Didar:

Acıyı doğuran

analardan bir ana

ve direniş simgesi olan

eylül sonrasında

...,

Dallarda ilkyaz, yumruk yumruk çiçek

saksılarda sardunya, mücadele

W

iki kala çiçeği:

Dürülmüş yufka biçeminde

ak renkli, ortada soyulmaz muz benzeri

tohumcuk taşıyan (dili belki O’nun)

uzun sapları üstünde hunimsi çiçek

Arılar konar diline

kâğıtlar, üvezler yapışır

yel geçer, yel üzerinden

gençliği ilk sevgiliyi anlatır

Huniyi ters çevirip iyi

başınıza örtün, biz O’yuz işte

huni çiçeği

(İhbarlı Gül, Cem Yayınevi, 1990)

AYTEN MUTLU 1952

VE BAŞLIYOR GÜZELLİĞİM

bu gece

yatağıma oturup saatlerce şiir okudum

Aynur on yıl öncemin kaygılarıyla

sıcak ve tedirgin uyuyordu

ben yağmuru çınar ağaçlarını

ve hayatımı düşünüyordum

hep acemisi kaldım hayatın ve kadınlığımın

gelenekler utançlar aile bağları

salı pazarı hafta sonu komşulukları

bayramlar, musluktan biteviye damlayan su

bir yanıt gibi tükenmelerime

mutfağın içime sinmiş buğusu

uzun kış gecelerinde dalgın uyuyan

donmuş bir nehrin durmayan akışından

içten içe eriyip

sonra birden ansızın nasıl çatlarsa buzlar

hayatımın kalıpları öyle kocaman

ve sessiz bir çatırtıyla kırıldılar

şimdi penceremde gökyüzü alabildiğine geniş

çatıda çırpıntısı yağmurun

iliklerim titriyor bazen

bazen dehşetli korkuyorum

ama içim sıcacık yeni bir şeylere başlıyorum galiba

benim olan, utançsız ve gerekli bir şeylere

ilk sevgilime yeniden aşık olmuş gibiyim

o çınar ağacının altında ellerimi ısıtıyor ellerinde

şiire

ve hayata başlıyorum

(Dayan Ey Sevdam, Hacan Yayınları, 1984)

ÇARŞILAR VE DUVARLAR

            “Uşak E tipi kapalı cezaevindeki Mehtap için

            ve geleceği bekleyen bütün Mehtaplar için”

öteyi bilmiyorum

ama gördüm hayatın örtük yüzünü

kiraz mevsimlerini, yanmış et kokusunu

gecenin yurduna sürdüler beni

örtük yüzümde duydum

çığlığımın yetmediği suskuyu

nedir ki on yedi yaş

artı dokuz yıl ne eder bin yıllık bir hayatın hesabında

inkar edemem dolaştım elbet

içimin çarşısını, ayak izi bilmemiş yolları duvarlarda

bir kuyudan bakarak bir avuç yaşamaya

kendime binlerce yaşamak ördüm

ve en kalabalık şehirlerde yaşanır gördüm

dağ başlarının ürküten yalnızlığı

bilirim bir sokağa

başka bir sokaktan girilir ancak

ve tılsımlı yalanlar sarar

yanlış zamanların sokaklarında

gerçeğin öte yüzüne açılan yaraları

dünyayla aramda bir damgalık mesafe

bir damganın mor karanlığında

bedenimin gizlediği ne kaldı

her kare GÖRÜLMÜŞTÜR

göremedikleri Roza’nın menekşeleri yalnız

ruhumun en kuytu huzmesinde büyüyen

inkar edemem yaşadım elbet

bir masaldan yağan karı

deli karı güneş narı

dokunamadığım rüzgâr esip durdu unuttuğum bir şiir

yaşamadığım aşklar gibi

belleğimde patlayan bir uzakta

içerde büyümek daha kolay dışardan

on yedi yaş nedir ki, bir ufuk çizgisine asılmış

uğultulu ormanda, çizik bir ruh

gölgesi siyah bir beyaz gülmüş hayat

anne, insan işkenceciyi tanır mı sonra

tenindeki el izi resimlerden

derdin ya hep; kazır gün gelir kalbin etin isini

bir kuyudan baksan da geleceğe

görebilirsin göğü görmezden gelenleri

unutmayı unutmadım, unutacağım elbet

bahçedeki kokusu farklı çiçekler hariç

gölgesi siyah gülün kokusu dahil

unutacağım acının kokusunu da

bir gün

ruhu bütün çocuklar gelsin diye dünyaya

(Ateşin Köklerinde, Toroslu Kitaplığı, 2006)

ADNAN YÜCEL 1953-2002

DİRENÇ ÇİÇEĞİ

            -Aysel Zehir için-

Yarım kalan hiçbir yolculuk yok bu yaşamda

Birbirine karıştırılan hiçbir boyut yok

On beş yaş nedir ki

Yılların sözle çizilen anlamında

Ya bir duygu selidir aralıksız

Ya da bir inanç fırtınası yüreğin

Dirence açılan gençlik koylarında

Bir devrin sembolü diyorlar şimdi adına

Toprağa ölüm düştükten sonra Hiroşima’da

Tüm bitkilerden önce yeşeren bir açelya

Şimdi Kadıköy-Rıhtım’da

Neyi çağrıştırıyor sana

Sen söyle ey direnç çiçeği-neyi

Liseli bir kız iken/ saçlarında rüzgarlar

Cevizli tekelinde/ ellerinde yarınlar

Elleri utandırır

Gözündeki söz senin/ içindeki öz senin

Bir köpük onur uğruna kuruyan ırmaklar

Ve gelenek denizlerinde ezgilenen ışıklar

Henüz dile gelmedi

İstanbul’u ezen suskunluğunda senin

Gazetelerde resimlerinle dolarken sayfalar

Nedense söyleşilerde yalnızca

Beyin hücrelerine yöneltiliyor sorular

Sense ölüm rengine inat

Tan maviliğince susuyorsun

Yalnızca geçmişin

Gelecekteki ölümsüz sesini yanıtlıyorsun

Hani çok çok övmekten korktuğun

O bin renkli açelyanın inançlı sesini

Yanıtlıyorsun –gülümsüyorsun– susuyorsun

Bağrındaki besteler/ yüzündeki ezgiler

Dile gelmez sözlerin/ bilinmez ki ne söyler

Dilleri utandırır

Gözündeki söz senin/ içindeki öz senin

Ey ovaların ateş ateş çölleştiği yerde

Toprağın ırmak ırmak yüreklenişi sen

Yarınlara selamını iletsin diye adın

Damarlarına bağlanan yaşamı

Ölümü kucaklarken ellerinle kopardın

Kurtarmak için enginlerin anlamını

Gökyüzünü yere indirdiğinden beri

Ya da silmek için bir damlanın yüzünü

Bir okyanusu kucağına bastığından beri

Ve bıçak sırtı bir dönem uğruna

Bütün zamanı omuzlarına aldığından beri

Adın bir açelyadır artık senin

Koynuna ölüm düşürülen bütün topraklarda

Bir açelya

Askıda falakada/ her mevsimde dört açan

Hücrede zindanlarda/ güneşsiz ışık saçan

Günleri utandırır

Gözündeki söz senin/ içindeki öz senin

Yepyeni sözcükler yeşeriyor şimdi

Alnının ışıklı yamaçlarında

Yüreğini içmek gerek duymak için

Soluğunu solumak gerek

Her dalıp gidişinde

Bin şiir çıkarıyor belki gözlerin

Yaşama gözlerinle dalmak gerek

Bir devrin sembolü diyorlar şimdi adına

Dolar dolar gözlerin/ varılmaz ki gizine

Bir damlası bile/ dökülmez ki yüzüne

Selleri utandırır

Gözündeki söz senin/ içindeki öz senin

(Rüzgârla Bir, 3. baskı, Yurt Kitap Yayın, 1998)

METİN CENGİZ 1953

ÜRPERTİLİ

Akşamın dipten gelen

Mor sıvısını sür saçlarına

Yıldızların çelik sıcaklığı dokunsun bedenine

Bırak yalasınlar o alımlı karanfili

Bacaklarının bitimsiz noktasında açan

Şimşek nasıl yalarsa kalçalarını toprağın

O göğümsü tavrıyla, hızla

Karanlığın oylumunda bir kasırga gibi

Bu intihar ve doğuş çağında

Şiir söyle

Şiir, o dili döven usta çekiç

Çınlasın aşkta tunç tınlamasıyla

Tamamlasın bir yaprak gezintisini

Makinalar çalışsın sıcak dişleriyle

Bizim için, her miting ve grev sonrasında

Ey kadın, ey suların ürpertili bedeni

İlkyaz yurdun olsun, kırmızı halelerden o dalga

(Hayatı Dokuyanlara, Emekçi Kadınlara Şiirler, Haz: Gerçek Sanat Yayınları, 2005 Güngör Gençay
Sonsuzluk Büyük Sularda Çiseler, Bütün Şiirleri 1, Şiirden Yayınevi, 2010)

LEYLA ŞAHİN 1954

ACI TOPLAYAN İPEKLİ ÇARDAK KUŞU

                  “karanlıkta üşür kanatlarım”

                              Leyla Şahin

kadınım,

haklarıma sahibim

inanırım herkesin haklarına

göğsümün süt pınarları

emzirip büyütmek içindir

çocuklarımı.

kadınım,

kayadan ağır ve sert içim

serçe kanadından yüngül ve yumuşak.

      kızıma ninniler söyledim

      gezdirdim masallarda.

            yüzümü rüzgârlara verip ağladım

            kimi geceler

            –kendime tuttuğum

            önemsiz sırlarım da var.

                        akşamüstü şarkılarını severim

                        dökülüp giderim bir dizenin peşi sıra

                              kuşlar havalanır yüreğimden

                              anlarım eylüldeyiz.

kadınım.

uzun ve çetin yollarda

erkeğimin yanında varım

yürek torumdan süzerek geçiririm acıyı

katarım yaşama.

kimi gün eğilip ağzından öperim kocamın

nedensiz sevindiğim olur

–bağırdığım olmaz hiç–

eşitliğimiz bozulur burada

      (küçük şeylere aldırmam

      iyi bilirim nerede yara alacağını

      onurumun).

kadınım.

ince görünebileceğim giysileri tarar gözlerim

vitrinlerde

–kocamın gömleklerini giydiğim de olur

      yaşlanmaktan korkarım

      yenildikçe gövdem yerçekimine

      yeni şeyler öğrenmenin peşine koyulurum

      aşkla.

kadınım.

kuyusuna düşmem körlüğün.

      düşmanlarımız oldukça

      dağları bekler gözlerim.

kadınım.

istasyonlar gibidir yüreğimin başı

tirenler gittikten sonra

kendi içine akan uzun türküyüm.

kadınım.

birileri varken güzel bulurum kentleri/

ayrılamam

uzak düştüğüm yerlerin öyküsü yazılıdır

hasret defterime –divit kalemle–

      (böyleyken terkedebilirim

      en yakın insanımı

      sokarsa beni ucuz oyunlara).

kadınım.

gülün ve terin içinde büyütürüm yaşamı

ellerim sevda izidir

bütün coğrafyalarda.

kadınım.

acıdır:

      kendi iç baskısında

      ikinci kez ezilmesi insanın.

 şairim: bir aykırı dal

      orman içinde

      kavuşmalar için.

 şairim: ölüm ve yalnızlık çiçeği

      acılarda

      açarım.

şairim: yeryüzüne karışmış yüzüm

şairim: sevdalara süzülürüm

      ölümlere dizilirim

      adresim ateşe yazılı

      geri döneceği yok

      içimdeki yolcunun.

şairim: kederli bir ırmak gibi aktı gençliğim...

şairim: karanlıkta üşür kanatlarım.

kadınım: yeryüzüne karışmış yüzüm.

      sevgiden ve özgürlükten öte akrabam yok.

kadınım: koyulmuşum

      şiir’in soylu ve çileli yoluna

      giderim.

kadınım: iyi şair olamazsam

      kusurum şiirimden

      ola

      kendimi ve dünyayı açıklayamadığımdan değil.

(Acı Toplayan İpekli Çardak Kuşu, Edebiyat Gazetesi Yayınları, 1990)

BİLSEN BAŞARAN 1954

AŞKLA BÜYÜYEN KADIN ÇINARLAR

Bir çocuk çırpınır umutlarında

Sonra

Binlerce çocuğa dönüşürler

Karıncalara benzerler

Yaşamın imecesinde

Bir saman çöpünü bölüşürler

Vurduğu yeri inletecek

Bir balyoz gibi büyür umut

Gözlerinde.

Bakışları

Kasırgalı denizi andırır.

Ellerim, dilim büyür

Alevlenir onlarla

Koca bir ülke olur:

Kor yürekli kadıncıklar ülkesi

Söylencelerin yankısını gizleyen

Uçsuz bucaksız...

Ağıt tadı verir...

Ekmekleri, düşleri, sevişmeleri...

Tenleri kurur

Harran’la yarışır kederleri

Oysaki, bakışlarında kudurur okyanuslar.

Çengelli iğne ile

Yaşamın bir ucuna tutturulmuş kadınlar

Yavuklular, sevdalılar, analar,

Bir mavzerin tam önüne düşen yağlı kurşun

Acılar getiren kuru bakışlı bir süngü gibi

Cılız bir mertlikle

Gülümserler.

Baktıkça gözlerime karanfil rengi yaşlarınızla

Korkmayın...

Ben haykırırım

Yaşadığınızı

Diliniz öğüttükçe harmanlanmış zamanı

Donkişot’un azgın düşleri içinde

Bir Anadolu’lu kadın olup

Ateşten bedenime yaslanacaksınız

Adem’den

Arş’a kadar.                              

(Bir Gece Şarkısı, Ozan Yayınları, 1993)

ABDÜLKADİR PAKSOY 1954

3-2

Düşü gören kadındı

Kadın attı ilk adımını

Açıldı bin yıl önce kapanan kapı

Yıkıldı Zeus’un tahtı.

Yıkıldı Zeus’un tahtı

Duyuldu zelzelesi ta Ağrı Dağından

Yerden göğe bir ışık ağdı

Gökler atlas atlas açıldı.

Anadolu, güneşin doğduğu memleket

Uyandı bin yıllık uykusundan

Parladı bin yıl sonra

Troya’da karartılan yıldızı.

Kibele Ana

İda Dağında

Ağır ağır doğruldu

Çıkarıp attı karaları üstünden

Kaldırdı başını yüzünü açtı

Zeus’un çaldığı tacını yeniden başına taktı.

Kibele Ana

Yedi dilden yedi kez

Art arda

Duyurdu yeniden dört bir yana

Bir olduğunu erkeğin kadına.

Yedi pınar fışkırdı İda Dağından

Devrildi Ege’nin sularına yedi başlı ejderha

Geçti gülümseyerek tanrıları,

      Tanrıçaları Anadolu’nun

Yedi renkli gökkuşağı altından

İki güvercin havalandı

Sulucakarahöyük’te bir kayadan

Biri pervaz döndü, biri dolandı

Kanatlarında günün ilk ışıltıları

Bektaş, Bektaş diye ötüşüyorlardı.

Orada yayıldı yeryüzüne insanın türküsü

Yetmiş iki dilde

Güneşin doğduğu her yerde duyuldu.

(Hacı Bektaş Destanı, Anadolu Ekini Yayınları, 1992)

MEHMET ÇETİN 1955

RUKİYANA

kan mı düşer alnına gül kururken

kanayınca asi Munzur jarahama

alışamadın

acem kederi Afgan tarihi zindana

susuz sarnıçlara atılan tutsak mısın

kaçak bahardan iklim olup yansan

gitarsız günlerce iç savaştan sonra

ispanya’da

şiirsiz lorca’sız geceler.. günlerdi

dolores suretinin direndiği ülkendi

sesinin kahreden ahı kaç hükümran

yıksın diye

ve mecrasını bulsun diye o kalbin

ülkesiz kalmasın diye gülüşün hiç

gülce solar kanlı cesedi kızlarının

siirt gibi katlolsan dersim gibi göç

çıksan sokağa, silsen bu kanı nasıl

rukiyana

mercan kıyısında ölüm yıkanırken öç

açlık grevlerimde düşüyorsun aklıma

senin suların, yüreğimin bordasına

nabız atışı körfez çağrısı, vuran

çağıran

gülüşünü asınca kızılviran şafağına

elimi kan tutar da çığlığını yazamam

demem anacım oğulların öldü diyemem

ölümle solan fotoğrafım belki fakat

rukiyana

şiir yanmaksa adına kül oluşum, bak

gül kururken hep kan düşüyor alnıma

(Rüzgâr ve Gül İklimi, Ataol Yayıncılık, 2. baskı, 1991)

TURGAY FİŞEKÇİ 1956

GREVCİ KARISI

Seninle hiç konuşmadık

Uzaktan yorgun görünüyorsun

Sanki sekiz ay önce bir sabah doğan güneş hiç batmamış

Ve iplik gibi vücudunla sen

Sekiz aydır hiç uzanıp yatmamış gibisin

Sekiz ayın yazı da var kışı da

Sen yazın da hamur yoğurdun sırtında hırkanla

      kışın da

Ördüğün yünü, işlediğin danteli sattın

Bir sıcak somunun olsun diye.

Yokluk yeni bir şey değil

Çocukluğunda da yokluk çektin gençliğinde de.

İnanıyorsun erkeğine

Karşılarken grevcini akşamları

Yeni bir bahara açar gibisin kapını.

(Yitik Bahar, Adam Yayınları, 1989)

TELEFON

1974’de cezaevinden çıktığında Nurten Abla

Bakmış, bir tek telefonu kalmış elinde

Oyun kitapları yayımlamak için kurduğu

Cağaloğlu’ndaki yayınevinden.

Ne yapsın, satmış telefonu on iki bin liraya

-Telefonun bile karaborsa olduğu günlerde-

Gitmiş Paris’e.

Üç ay yıkanmış

Sokaklarla, evlerle, insanlarla

Sinemalarda, kahvelerde yıkanmış

Göğe, çatılara bakıp

Yüzünün sertleşen çizgileri yeniden

Yumuşayana dek.

Dönmüş sonra, sürdürmüş kaldığı yerden

Bu ülkede yaşamak denen

Ama başka bir şey olan eylemi.

Belki bu yüzden eskiden beri

Hayatın ne olduğunu anlamaya

Gideriz biraz da başka topraklara

(Adam Sanat, Aralık ’97, Şiir Coğrafyası, 1998)

ANNEANNEM

Ne kadındı anneannem

Ölçülerine hiç aklım ermezdi

Fırındaki kekin pişmesini

Poulenc çalarak beklerdi

Bizler onu dinler gibi dizlerine dizilir

Çift el piyano konçertosunun son tuşlarında

Evi yanık şeker ve un kokusu kaplardı

Suya götürdüğü koyunları

Fauré’nin Pavane’ıyla güderdi

Gün düşerken öte dağlardan

Taze dem bir çay kokusu

Son ışıkları

Acılı günlerin Bach Passion’ları

Göz yaşlarını duygu eğitimine döndürürdü

Görmedim bir fıske cevz-i bevva katmadan

Et yemeği yaptığını

Belki bundan bende bu bitmeyen bahar

Ah ne kadındı

Kaz Dağı’ndan kalkar Paris’e gider

Dönüşte elinde kendine adanmış şiir kitapları

Ordaki en iyi arkadaşım Rosa Lüksemburg derdi.

(Sevgi Bağları, Adam Yayınları, 1998)

SUNA ARAS 1955

KADINLAR DA ISLIK ÇALAR

Kadınlar da ıslık çalar

Aşklardan terk edilmiş bir yüreğin içinden

Yürürken yalnızlıklar

Duygular çoğaldıkça anılar silikleşir

Deprem düşer canına tenhalığına

Geceleri yalnız kadınlar

Islık çalarlar

Korkuların upuzun boy aynasına.

Ten soğur, söner duygu, hayaller unutulur

Kalem kırar boynunu aşklardan sözcüklere

Bir iki kırık dize

Bir iki geçmiş zaman

Süzülüp girer camdan.

Geceleri yalnız kadınlar

Taze düş

Eskimiş aşkla yatarlar

Gecelerde yalnız kadınlar

Islık çalarlar.

(Son Çeyrek Yüzyıl Şiir Antolojisi, Haz: Yılmaz Odabası,
Scala Yayıncılık, 2000)

MUHARREM ENDER ÖNDEŞ 1957

OĞLUMU İSTİYORUM!

hemen! şimdi!

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

haftalar önceydi, aylar mı, yıllar mı, unuttum

akşam gelirim dedi, akşam gelirim dedi ve gitti

teri kaldı yastığında, işte bakın: koca bir iz

saç telleri, üç tane

ve dağınık odası

-ah her zamanki gibi!-

sormaktan tükendim ben günlerdir tanrım tanrım tanrım

onlar bıkmadılar yok demekten

nereye elimi uzatsam günlerdir kuş ölüleri

nereye yüzümü dönsem sarhoş yarasalar

yaralı bir hayvan gibi dolanıyor içimde acısı

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

işte fotoğrafı, bir tanıyan olur belki

şu üç kişinin arasında, ayakta duran, hafif bıyıklı

bir arabaya itelemişler, öyle söylediler

satıcı kılıklı adamlarmış, gören olmaz mı hiç

satıcı kılıklı adamlarmış ve bir arabaya itmişler onu omuzlarından

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

sakalı biraz uzamıştı, tanıyan olur diye söylüyorum

saçları uzundu azıcık, yakası kirliydi

gözleri ışıktı, belki öyle tanırsınız, gözleri karanlıktı, gözleri

                                     sabahtı akşamdı

günaydındı iyi gecelerdi her şeydi gözleri

gözleri sarışın bir kızdı –bilmem mi hiç!-

kucaklaşmaydı gözleri, sarılmaydı öpüşmeydi

sevişmeydi gözleri

sakalı biraz uzamıştı, tanıyan olur diye söylüyorum

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

bir adım kımıldamam şuradan, duymadıysanız duyun!

bin yıldır buradayım ve hiç niyetim yok vazgeçmeye

yağmur çamur kar kızgın güneş

yılışık yüzü unutkanlıkların, ‘haklısınız bayan’ların sapsarı irini

iliştirilmiş gülümsemeler, üzgün görünüşler ve...

bir yontu

bir yontu gibi buradayım ben

acılı niobe gibi

bir adım kımıldamam, bilin bunu

kımıldayamam!

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

sofrada bir fazlalık değildi çünkü o

fazla bir havlu değildi banyoda

bir terlik eksilmedi o eksilince

bir gömlek azalmadı dolabımızdan

oğlumdu o benim ve yok aylardır

kokusunu aldınız onun benden kahrolasıcalar

rengini aldınız duvarlarımdan, çorbamdan tadını aldınız

dokunuşunu aldınız omuzlarımdan

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

doğurmak nasıl bir şey, hiç düşündünüz mü

masalarda oturanlar, siz, hiç düşündünüz mü

bir atı gördünüz mü doğururken, bir kediyi

bir tavşanı, bir sincabı, bir fareyi hatta

doğurmak nasıl bir şey hiç düşündünüz mü

masalarda oturanlar, yıldızların arkasına gizlenenler

kan pıhtısını hani, o kasılmayı, sarsılmayı

içinin sökülüp gitmesi insanın, parçalanması her şeyin, çoğalması

                                                     birden

doğurmak nasıl bir şey, hiç düşündünüz mü

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

eli tetikte olan, sen, söyle bana

kabzandaki çentikler mi mutlu ediyor seni

güzel değil mi karın

hiç sevmedi mi yoksa sever miydi bir zamanlar

kaç kırık var oğlunun karnesinde

kızının hiç mi sevdiği yok komşu çocuklarından

yağmurlarda efkarlanır mısın sen

sabahları ıslık çalar mısın keyifle

hiç olmak istediğin bir şey yok mu hayatta, uff! söyle bana!

kabzandaki çentikler mi, hepsi o mu

bunu söyle bana işte ve oğlumun nerede olduğunu

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

her şeye dayanabilirim ne sanıyorsunuz beni

bir ölüye dayanabilirim, bir solgunluktur bilirim evet

bilirim geri dönüş yoktur, karanlık basar ve gün doğmaz artık

içime sindirebilirim yine de bir beyazlığı ama bir kemer tokasını

bir otobüs biletini, buz parçalarını, kanlı bir fanilayı hatta

her şeye dayanabilirim, ne sanıyorsunuz beni

her şeye, bu umutsuz bekleyiş dışında

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

aklınız niye almıyor bunu

çok anlamsız bir şey mi istediğim

bıyıkları az daha büyüsün istiyorum

aklı olgunlaşsın az daha, kötü şey mi bu

çocukları olsun istiyorum bir de, ömrümün ışığı olsunlar

                              altın saçlarıyla

izlemek istiyorum bütün bunları bir yaz günü

iskelede, sarkıtıp suya ayaklarımı

yaşlansın istiyorum sonra, yaşlansın iyice

niye anlamıyorsunuz allahın belaları

yaşlansın istiyorum, yaşlansın yaşlansın yaşlansın

kırlaşmış saçları, pembe yanaklarıyla

...

belirli bir mezarlıkta sonra

belirli bir çukur içine indirsinler onu

yatsın gözlerini kapayıp, yatsın

üstünde ismi yazılı bir taş altında

oğlumu istiyorum, anlıyor musunuz

onu geri istiyorum

ölü ya da diri

ama şimdi

hemen!

şimdi!

(Kaybolan Biz, Veysi Altay, Cumartesi Anneleri Fotoğraf Albümü, 2011)

BERRİN TAŞ 1957

MEŞALEYİ GELECEĞE TAŞIYAN KADIN

Bir kadın pencere kenarına oturmuş düşünüyor

bir gözü sokağa bakıyor

camlar sımsıkı kapalı

rüzgârın uğultusunu duymuyor

ağaçları tanımıyor

yaprakları bilmiyor

sessizce yaşamayı seyrediyor

insanlar gelip geçiyor

çiçekler açıyor

yağmurlar yağıyor

kar yolları kapatıyor

kurtlar uluyor

aslanlar parçalıyor

kadın bir anlam veremiyor

yaşam neden böylesine acımasız

sokakları ürkütücü buluyor

Bir kadın pencere kenarına oturmuş düşünüyor

öteki gözü evine bakıyor

yerlere atılmış gazeteler

koltuklara fırlatılmış giysiler

mutfakta bulaşıklar

pişirilmesi gereken yemekler

herkes ondan bir şeyler bekliyor

amca hala teyze dayı anne baba

koca ve çocuklar

kadın birilerinin gereksinimlerini karşılarken

      kendini unutmuş

kim olduğunu bilmiyor

kaybolduğunu anlıyor

evini ürkütücü buluyor

Kadın bakışlarını içine çevirdi

hüzünlerine dokundu

sessizliği dinledi

acılarına bir ad buldu

birdenbire anladı

o yoktu sokaklarda

kaynayan kazanın kıyısında

      ateşe odun atan elleri yoktu

o yoktu evinde

eylediğiyle düşlediği birbiriyle çatışan

                  iki düşman

onu hırpalıyorlardı durmadan.

Kadın bir seçim yapması gerektiğini anladı

eylediği düşlediği değilse

düşlerini eyleyecekti

seyretmeyi bıraktı

sokağa çıktı

sönmeye yüz tutmuş ateşi canlandırdı

meşaleyi geleceğe taşıyor şimdi.                  

22 Mayıs 1994

(İnsanın Ayak Sesleri, İnsancıl Yayınları, 1994)

YUNUS KORAY 1957

CUMARTESİ ANNELERİ

eski bir kapı tokmağı avluda

okşadığınız anılar ve kirazdaki ay

yitiğiniz yaz karında

o ölü noktadaki şaşkın cami

kendine kapalı çarşı, karalar

kezzap köpüren nehir yatağı

uzak bumeranglar bir soru imi

neyi anlatır tek kulplu iki ağızlı sürahi!

sözcüğün canı sıkılmış, sesler çapaklı

yalpalıyor deniz dibi çiçeği

haritalar ıssız ovalar gibi

külünk gecikmiş, trenine diken raylar

belki koşturan aşklar var içinizde

belki de yaşayan bir şiirsiniz!

çelik kilimdeki barok yay

okundan ileriye düştü, kırılmış

gitmek ölümdür diyor bahçe

seviyordu, üşüyordu, başka şeyler de

bun’ları diyor hiç şiir okumamış anne

yitmeyi adlandırıyor: ölüm müdür epeyce!

ve nasıl bir şeydir çocuğunun

boşluğuyla kendi boşluğunu doldurmak

kapatmak yüzüne çocuğunun yüzünü!            

(Edebiyat ve Eleştiri, Ekim ’97, Şiir Coğrafyası, 1998)

EMİRHAN OĞUZ 1958

ANALAR

Saçlarına ak düşmüş, kararmış gözaltları

Kaç yıl var ki alemdağ metris sağmalcılar

Analarımız

Kim inkar edebilir: güzelim yüzlerine her salı

Kanat düşürür de rüzgâr... kuş olup uçsa oğulları.      

–Ocak 85 Sağmalcılar–

(Ateş Hırsızları Söylencesi, Kırmızı Yayınları, 2009)

YILBAŞI FOTOĞRAFI

kar da yağmadı işte

kar içinde kar tanelerince savrulmak değildi sarılışınız

annemin başörtüsü görülüyordu sadece

oyâlı ak bir mendildi

rüzgar altında yaralı bir kuş kanadı gibi çırpınan

bir ayrılık türküsüydü bu herkes biliyordu

yıllar sonra sevgiliye dokunmak gibi bir şey

uzak bir sokağa yağmurlar yağıyordu

uzak bir taşra akşamında adımları ıslanıyor

susuyor gözlerini kaçırıyordu asker

kar da yağmadı işte

başörtünün rüzgârına sarmıştınız kollarınızı öylece kalmıştınız

uzak dağlar ardında yitik yankısına kavuşan

ıssız

acı bir çığlıktınız

–Ocak 86 Sağmalcılar–

(Ateş Hırsızları Söylencesi, Kırmızı Yayınları, 2009)

ORHAN ALKAYA 1958

BİRLER MECLİSİ XXVIII

Sennur

kur yaptı yaradılıştan —gördüm bileli onu ve Adnan’ı

ne var ne yol demedi, denedi olanı —imkânsız alanı

inceliklerin gür ve gürd sesi, ablası yoksul çocukların

âşıktı Sennur bir aşktan uyanmamaya hep kararlı

“sevdalınız komünisttir”in kadın olanı

1844 yazmalarında ateşin başını tutan âteşin şair

buruşuk entariyi vücudunda ütüledi tasarruf için

zamandan –ki dengbejin dili oldu kâh kâh ocakta

yemeğin altını kısıp madencinin feneri ve ipeği

değil ipekböceğini kutsadı ne ölü ne diri

ayırmadı ninnisinden edilmiş yasak çocukları

sınırsız ve sınıfsız hayallerin hakikatli âşığı

o hep yaşarken —lütfen, dedi, biraz ışık yahut nûr

Sennur

(Evrensel Kültür dergisi, Haziran 2010)

TACİM ÇİÇEK 1958

OY GELİN

her haberde sen acını yaşarsın

yüreğine taş basar da ağlarsın

“derdin büyük çok derine dalarsın”

oy gelin gelin

derdin o senin

kederinle bir kendini biçersin

beşikteki ona benzer gülmezsin

“yurdundan ayrılmış bülbül gibisin”

oy gelin gelin

derdin ne senin

her acıyı bilince döndürürsün

ömrünü sevgiyle ördürürsün

dost bağının açmış kızıl gülüsün

oy gelin gelin

derdin ne senin

direncinle karanlığı itersin

ellerinle geleceği örersin

kar yanığı sevdaların dilisin

oy gelin gelin

derdin ne senin

(Gülyaşam, Aykırı Sanat Yayınları, 1993)

MUSTAFA KÖZ 1959

II. TARİH
YOSUNLU EŞİK

Cumartesiydi. İç içe geçmiş iki cumartesi.

Kapılara çıkmıştı kadınlar, ev önlerine, eşiklere

acılarını alarak yüklüklerden ve girerek sokaklara

çıkarak sokaklardan, bekleyerek deniz kenarlarında

bir taş gibi çökerek kendilerine, dişleyerek

çevrelerinin oyalarını. Oğullarını bekliyorlardı

açık kalmış ağızları, böğürtlenleri soğurarak

geçiyordu cumartesiler, perşembeler ve diğer günler.

(Sonsuzluk Taşta, Tüm Zamanlar Yayınları, 1998)

NEVZAT ÇELİK 1960

ŞAFAK TÜRKÜSÜ

1

beni burada arama anne

kapıda adımı sorma

saçlarına yıldız düşmüş

koparma anne

ağlama

kaç zamandır yüzüm traşlı

gözlerim şafak bekledim

uzarken ellerim

kulağım kirişte

ölümü özledim anne

yaşamak isterken delice

2

bugün görüş günü

günlerden salı

ıslak

sarı bir yağmur

ülkemin neresine bakarsa ay

orada yitik bir anne ağlıyor

sen aralıyorsun yağmuru

acıdan sırılsıklam alnına siper edip elini

sonra bir umut koşuyorsun

yüreğin avcunda

ısırırken

çırpıntı gözlerini

(ah verebilseydim keşke

yüreği avcunda koşan

herbir anneye

tepeden tırnağa oğula

ve kıza kesmiş

bir ülkeyi armağan)

koşma anne

birdenbire batacak olan

düş denizinde yarattığın umut sandalıdır

oysa benim için gece

ışık hızında koşan

kısa ve soğuk bir zamandır

bu yüzden boğuk seslerle geldiler bir şafak

uykusuz

yorgun

ve korkak

uçurumlar ki sende büyür

dağdır ki sende göçer

ben yaprak derim çiçek derim

çam diplerine açmış kanatlarını kozalak derim

gül yanaklı çocuğa benzer

yine de

oğlunu yitirmek kimbilir

ne garip şey anne

/.../

12

beni burada arama anne

kapıda adımı sorma

saçlarına yıldız düşmüş

koparma anne

ağlama

kırıldıysa düş evinin kapısı

bütün kırık kapıların çağrılısıyım

kızların yanaklarında çukurlaşan

biten başlayan aşkların ortasındayım

her kavgada ölen benim

bayrak tutan çarpışan

her kadın toprağı tırnaklayarak doğurur beni

özlem benim kavga benim aşk benim

bekle beni anne

bir sabah çıkagelirim

bir sabah anne bir sabah

acını süpürmek için açtığında kapını

umarım kurtuluş haberleriyle dönmüş olur

çam ve kekik kokuları içinde acı yüzlü çocuklar

o zaman nasıl indirilmişlerse şen şakrak

öylece kalkar uykudan şalterler

dişleyip tükürmeden sigaralarını

türkü tadında giyinirken işçiler

bir sabah anne bir sabah

acını süpürmek için açtığında kapını

adı başka sesi başka nice yaşıtım koynunda çiçekler

çiçekler içinde bir ülke getirirler

başlarını koymak için yorgun dizine

sen hazır tut dizini anne

o mükemmel güne

(Şafak Türküsü, Epsilon Yayınları, 2005)

ALİ BİÇER 1960

KADIN

yazarsa kadın yarına yürüyenlerin safında

aşk siniyor yürüdüğü kaldırımlara

karşılaştığı biri ilk gördüğü yerde

sevgilisini öpmeyi kurar kafasında

oturduğu kent orman büyütür

kadın önderse devrimlerin yüreğinde

olmadık yerde tohum yeşerir

yağmur düş uğruna

      alır başını yürür bir bozkıra

olacak şey mi insan ömrünü

hiç eskimeyen bir bahara sığdırmaya çalışır

kum taneleri gibi tek başına sert

      bir arada sahil olur ve yumuşak

kadın şarkı söylüyorsa, dans ediyorsa

      bedeninde ışık seli

anılar dost olur gelecekle

arzularımız deli bir poyraza dönüp

eser uçan kuşların kanatları altında

söyler misiniz bana

eğer şarkı söyleyen, dans eden kadınlar olmasaydı

barış kimin aklına gelirdi ya da paylaşmak

ressamsa kadın...

fırçasında hep deniz damlar

      kıyısız morluklara

herşey vurur kendisini çerçevelerden dışarıya

“bütün mesele olmak ya da olmamak”

fakat

sahnede başrolü oynuyorsa kadın

olmak ya da olmamak arasında da

güzel bir gülüş gibi yaşanabilir hayat

kadın işçiyse

şiir gerçek, resim canlı

      sinema yüreğimizin politikasıdır

bütün nesneler elimizin çizgilerinde

      kendilerine yer bulur

bir mayısta

sıcak, tutkulu bir öpücük konar dudaklara

zulme karşı silah kuşanıyorsa kadın

kar altında bahar düşer dağlara

özgürlük sokaklardan gelir

      parklarda çocuk olur

ölüme bir adım kala bile

dostluğu ve sevişmeyi unutmaz insan

–5 Şubat ’94 Ermenek–

(İnanç Aşk ve Düş, Nüjen Yayıncılık, 1995)

AYŞE YAMAÇ 1960

İSYAN

Gözlerde bir perde

Ve nostalji

Alabildiğine.

İyi de

Bu geçmişe özlem niye?

Sakallar bir karış

Ellerde tesbih

Ve kadınlar peçelerde.

Bizim kadınlarımız

Reva mı

Böylesi işkencelere?

Sevdanızın ilhamı

Şiirlerinizin esiniyiz.

Çocuklarınıza ana

Yaşamda yarım bir elmayız.

Sizleri kim doğurdu?

Kapalı kapılara hapsettiğiniz

Analarınız.

Tarlada ırgatınız

Mahkemede avukatınız

Bizimle şenlenmez mi

Sofralarınız?

Anayız, kadınız

Ama

Önce insanız.

Siz niye özgür alabildiğine

Biz niye

Kafes arkalarında kuşlarız?

(Yaşamı Sorgulamak, Gündoğan Yayınları, 1997)

METİN CELAL 1961

KUTSAL AİLE

melekler basit birer haberciyken

çok gençken biz, çok güzel öpebiliyorken

sende iyi insan sureti görmüştüm

sizli-bizli konuşuyorduk

mesafeler trajiklemi, kırgınlıklar anlaşılmıştı

öz babalarını sevmeye hazırlanan çocuklar

hatırlayamadılar duvar neredeydi

magripli karısını aldatırken

rembetiko bestecisi hangi roldeydi

televizyon karşısı sessizlikleri

ve komşu çocuğunun ergen bakışları

yıpratamadı hayatı

karı koca kimliklerimizle sokaklara dökülürken

unutamadık ağaçlara kazıdığımız isimleri

çoktandır “hayır!” deme kurslarına gidiyordum

yine de kirleniyordu yatak çarşafları

memnun değildim göbeğinden

ve yerlere dökülen göğüslerimden

yaktım bir sigara daha, elledim geçmişi

yazıldım “anneler savaş istemiyor” örgütüne

–Mayıs 1991–

(Konformist, Korsan/Sobahar, 1993)

RAHİME HENDEN 1961

DİRENÇ YAPITI

            Ayşenur Zarakolu’nun anısına

Bir direnç yapıtıdır hatıran,

kuş sesleriyle uyanırken

varoşlarda...

Gülüşünün gökkuşağı rengi

      sarıp sarmalarken

      hayatı,

karanlık korkulara

      izin vermiyor hatıran.

Seninle bahara yazgılı

      türküler söyledi dostlar

ve yürüdü uzun bir solukla

      engebeli yollar.

–20.11.2002, Çobançeşme–

(Ses Veriyordu Sessizlik, Ekim Yayıncılık, 2002)

ADNAN SATICI 1962-2007

GÜL SIĞINAĞI

3

                  Esma Ocak için

Dağlar ağır oturur, ağır ağır azalır

Yoksa ona dağ mı desem, n’apsam

Yerleşik oturan, süreğen, mağrur

Bir elimde kalsa, öteki suya

Yalın bir ceylan sekişiyle suya dokunsa

Bir yanı çoğulsa, bende dursun bir yanı

Bende dursun biraz çocuk, çokça anne olanı

Çünkü ben...

Ben o anneyi gömdüm toprağa

Ben bir çocuktum düştüm uzağa

(Ülkesiz Şarkılar, Yeni Türkü Şiir Yayınları, 1985)

NİHAT ATEŞ 1969

EMİNE ERDİNÇ ACISI¹²

tütün bütün ırmakların acısıdır

aynı zamanda

zamansa sırtlan bir boşluktur

kamının altındaki sırta

kamçı ve sırt

kaç kere karşılaşmış orada

sayılmış mı

zulüm nedir zalime

ya da zulüm ne der zalime

dil varmaz bir ölüme diller

sayılmış mı

ya da kurban nedir zalime

kurban ne der zulme

kurban ve dilleri

kaç kere karşılaşmış ağızda

sayılmış mı

can incecik bir deri parçası

çünkü dil susar beden konuşur

beden doğanın sabrıdır

ilmek ilmek işlediği

kaç kere karşılaşmış ilmek ile can

sayılmış mı

kaç deri alınabilir

bir insanın sırtından

nesimiden bu yana

sayılmış mı

(Kum Dergisi, sayı 47, Ocak 2002)

GONCA ÖZMEN 1982

ALTIN ZİNCİR

Örgülü saçlarını çöz, dağıt

Kaderin gibi düğümlenen ardında

O örgüler ki yüzyıllardan kalıt

Savur onları özgürlüğün rüzgarında

Çık kafes ardındaki acılarından

Takma o altın zinciri

Unutma! Zincir altın da olsa

Acıdır kölenin boynunda

(Bahçe Dergisi, sayı 3, Temmuz 1998)

YARARLANILAN KAYNAKLAR

İbrani Mitleri,Tekvin-Yaratılış Kitabı, Robert Graves-Raphael Patai, Say Yayınları, 2009

Evrensel Kültür Dergisi, Mayıs 1995, sayı 41, “Din-Devlet-Aile”, Gülsüm Cengiz

Yeryüzü Şiiri, “İnsanoğlunun Beş Bin Yıllık Şiir Serüveni 1”, Haz: Sait Maden, Çekirdek Yayınlar, 1998

Sumerli Ludingirra, Muazzez İlmiye Çığ, Kaynak Yayınları, 1996

Mitoloji Sözlüğü, Haz: Azra Erhat, Remzi Kitabevi, 1997

Antikçağ Anadolu Şiiri Antolojisi, Haz: Erdal Alova, K Kitaplığı-2003 / Can Yayınları

Safo, Şiirler, Çeviri ve üzerine konuşmalar: Azra Erhat-Cengiz Bektaş, Cem Yayınevi, 1978

Bugünkü Türkçemizle Dede Korkut Hikayeleri, Haz:Cevdet Kudret, Varlık Yay, 9. baskı 1993

Türk Halk Şiiri Cilt 1- Cilt 2, Asım Bezirci, Say Yayınları, 1993

Ninnilerimiz, Amil Çelebioğlu, Erdem, Ocak 1987, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları cilt 3 sayı 7

Yayımlanmamış On Ağıt, Yaşar Kemal, Anadolu Sanat Yayınları, 1985

Türk Halk Şiirinden Seçmeler, Sennur Sezer, Adnan Özyalçıner, Morpa Kültür Yayınları, 2007

Divan’dan Günümüze Türk Kadın Şairler Antolojisi, Haz: Mustafa Sever- Yön Yayınları, 1993

Divan Şiirinden Seçmeler, Sennur Sezer - Adnan Özyalçıner, Morpa Kültür Yayınları, 2007

Türk Safo’su Mihri Hatun, Sennur Sezer, Kapı Yayınları, 2005

Resimli Kadın Şair ve Muharrirlerimiz, Murat Uraz, Tefeyyüz Kitabevi, 1941

Çağdaş Türk Edebiyatı- Cilt 1, Şükran Kurdakul, Evrensel Basım Yayın, 1994

Çağdaş Türk Edebiyatı Cilt 3, Şükran Kurdakul, Evrensel Basım Yayın,1994

Şairlerimizin Diliyle Barış, Asım Bezirci, Evrensel Basım Yayın, 1999

Emek Partisi Ören Kadın Toplantısı Seminer Sunumları-2003

(Güldane Çolak, Lale Uçan; II. Meşrutiyetten Cumhuriyete Basında Kadın Öncüler)

Osmanlı Kadınlarının Hayat Hakkı Arayışının Bir Hikayesi, Aynur Demirdirek, İmge Kitabevi, 1993

Türkiye’de Kadının Sosyo-Ekonomik Durumu, Tüm İktisatçılar Birliği Yayınları No:13,1975

Yeni Edebiyat Şiir Antolojisi 2. Cilt, Haz: Suphi Nuri İleri, Scala Yayıncılık- 1998

Yaşamın İzindeki Kadınlar, Gülsüm Cengiz, Mitos Boyut Yayınları, 2007

68’in Edebiyatı, Edebiyatın 68’i, Sennur Sezer, Evrensel Basım Yayın-2008)

Son Yüzyıl Büyük Türk Şiiri Antolojisi 1-2, Ataol Behramoğlu, Sosyal Yayınlar- 2001

Varlık’ta İlk İmzalar, Haz: Enver Ercan, Varlık Yayınları-2003

Varlık Şiirleri Antolojisi, Haz: Enver Ercan, Varlık Yayınları-2008

Son Çeyrek Yüzyıl Şiir Antolojisi, Haz: Yılmaz Odabası, Scala Yayıncılık, 2000

Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü, Behçet Necatigil, Varlık, 22.baskı 2004

Hayatı Dokuyanlara (Emekçi Kadınlara Şiirler), Güngör Gençay, Gerçek Sanat Yayınları, 2005

Selam Yaratana, Haz: Eray Canberk-Gülsüm Cengiz, Evrensel Basım Yayın, 2000

Ellerimiz Günışığı, Haz: Eray Canberk-Gülsüm Cengiz, Evrensel Basım Yayın-2001

1997, 1998, 1999 Şiir Coğrafyamız, Editör: Osman Bolulu, Damar, 1997

BU KİTAP HAKKINDA ...

“Gülten Akın’ın şah şiiri ‘Kadın Olanın Türküsü’nü söylemiş Gülsüm Cengiz, Kadınlar İçin Söylenmiştir’de. Kadın olmanın halleri çok kapsamlı, ayrıntılı didiklenmiş değerlendirme ve titizlikle seçilen şiirlerle. Ayrıca kadına büyük saygı bu benzersiz çalışma!”
Gültekin Emre, Şiir Günlüğü, Varlık Dergisi, Eylül 2012, Sayı 1260

“Bu yapı ve kurguyla oluşturulmuş kitaplardan biri daha çıkıp geldi şiirin sonsuz bahçesine; Kadınlar İçin Söylenmiştir. Kitap bir antologya olmasının yanı sıra, Gülsüm Cengiz’in yirmi yıllık emeğinin ürünü olarak önemli bir araştırma-inceleme kimliği de taşıyor, Kadınlar için Söylenmiştir’i gündelik-moda antolojilerden, yıllıklardan, seçkilerden ayıran da bu emek ve birikimin ete kemiğe bürünmesi denebilir.”
Mustafa Köz, insan için söylenmiştir, Varlık Dergisi Nisan 2012, Sayı 125

“Gülsüm Cengiz’in bu eserinin başka önemli bir yanı da, yeni yapılacak akademik çalışmalara malzeme sunması ve kapı aralamasıdır; çünkü bu alanda bu kadar derinlikli ve kamsamlı yapılan ilk çalışmadır. Kitabı okurken en az çalışılabilecek on tane başlık belirlemek mümkündür.”
Doç. Dr. Medine Sivri, Dünya Kitap Nisan 2012, Sayı 246

“Kendisi de şair olan Gülsüm Cengiz kitaptan muradını ‘yaşadığımız coğrafyadaki kadın yaşamlarına tanıklık sunmak, kadının toplumsal yaşam içindeki yerine ışık tutabilmek, insanın özgürleşme mücadelesine küçük de olsa bir katkı sunabilmek olarak açıklıyor. Yaptığı çalışmanın belirlediği amaca yeterince uygun olduğunu söylemeliyim. ‘Kadınlar İçin Söylenmiştir/Anadolu’da Kadınların Şiirli Tarihi’, antolojiyi içeren ama kurgu, kapsam ve içerik olarak antolojiyi aşan niteliğiyle artık ülkemiz kadınları için sürekli kılınmış bir 8 Mart armağanıdır.”
Cafer Yıldırım, Anadolu Kadınının Şiirli Tarihi, Aydınlık Kitap 9 Mart 2012.

“Kitabın özellikle gençleri okumaya özendireceğini söyleyebiliriz. Şiirler kadar açıklama bölümleri de zevkle ve merakla okunuyor. Ama kanımca en önemlisi, Cengiz bu çalışmasıyla, edebiyatın sanatsal haz vermesinin yanı sıra, biz okurlara kendimizi ve toplumu sorgulamak için ‘iç görüler’ sunduğunu hatırlatıyor. Öte yandan şiirler, tıpkı bugüne kadar ulaşabilmiş günlük, mektup, hikâye vb. belgelerle kadınların yaşadıklarına ışık tutar. Kitap bu yanıyla kadın araştırmaları için de bir kaynak niteliğinde.”
Tülin Tankut, Anadolu’da Kadınların Şiirli Tarihi, Cumhuriyet Kitap 23 Şubat 2012, Sayı 1149

“Anadolu’da kadınların şiirli tarihi olan Kadınlar İçin Söylenmiştir aslında kültür tarihinin, geçmişin ve insanlığın ortak bilinçdışının da somutlanışıdır. Ezber bozandır. Başka bir deyişle mağara resimlerinden, taştan figürlerden başlayarak egemen zihniyetin, içselleştirilen tutum ve davranışların, yani bir sürecin sorgulanışı... Son söz olarak Kadınlar İçin Söylenmiştir okurun zihnindeki geçmişten geleceğe bütün ezberleri bozup ona yeni ufuklar açacak bir başucu kitabıdır.”
Müyesser Güner, Gülsüm Cengiz ve Kadınlar İçin Söylenmiştir, Çağdaş türk Dili Dergisi Eylül 2012, Sayı 295

“Bir sempozyum için yapılan hazırlık, Anadolu’da yaşayan kadınların 6000 yıllık şiirli tarihinin hazırlanması fikrine kaynaklık etti ve 20 yıl süren yoğun emeğin ardından çalışma, hacimli bir kitaba dönüştü. Gülsüm Cengiz’in Evrensel Basım Yayın tarafından yayınlanan “Kadınlar İçin Söylenmiştir: Anadolu’da Kadınların 6000 Yıllık Şiirli Tarihi” adlı antolojisi, insanlık tarihinin başından bu yana Ege’den Mezopotamya’ya, Karadeniz’den Akdeniz’e kadar, yaşadığımız coğrafyada çeşitli evrimlerden geçmiş kadın yaşamlarına şiirli bir tanıklık sunuyor. Gülsüm Cengiz’le bu özel kitabı ve dünden bugüne kadınların önüne çıkarılan engelleri konuştuk.”
Serpil İlgün, Gülsüm Cengiz: Edebiyat hâlâ erkeklerin egemenlik alanında, Evrensel Kültür dergisi Haziran 2012 Sayı 247

“Ucuz işgücü olarak kullanılan, eve kapatılan ve erkeğe biat kültürüyle kandırılan kadın yaşamları... Adına modern yüzyıl denen günümüzde ve demokrasi ile hatta ‘ileri’ demokrasi ile yönetilen Anadolu coğrafyasının kadın tablosu böyle... Tam da bu dönemde, kadını böyle kapsamlı anlatan bir eser, kadınlar için büyük bir ihtiyaçtı.“
Nurcan İlgün, Kadınlar İçin Söylenmiştir. Evrensel Gazetesi Ekmek ve Gül Dergisi 5.11.2011, Sayı 23

Sevda Aydın, Ana Tanrıça’dan Dişi İfrit’e Anadolu Kadınının Şiirli Tarihi, Evrensel gazetesi 1 Ocak 2012.

“Oysa kadınlar için söylenen başka sözler de var. Cinsiyetçi söylemin dışına çıkmaya çalışan, kadına kadın olduğu için değer biçen mısralar var. Gülsüm Cengiz tarafından hazırlanan ‘Kadınlar İçin söylenmiştir’ adlı antolojide bunu görmek mümkün.”
Elif Kutlu, O Memnu Elma, Radikal Kitap 13. 4. 2012, Sayı 578

Dipnotlar

1- Kıran: Tepe üstü, yamaçlardaki düzleme yerler

2- Levin levin dönmek: dört dönmek

3- Haçan: Eğer ki, şayet

4- Etemenanki: Babil’deki 150 metrelik kule

5- Ektabana; Medya’nın başkenti

6- İthaf yok.

7- Halının iyi dokunmasına nezaret eden adam.

8- Halı dibi, halının dokunduğu yerdir.

9- Kirkit, ilmekleri sıkıştıran demir taraktır. (Notlar metne aittir.)

10- Resimli Ay’da “çekip bir döşek gibi” olarak geçiyor.

Son mısra “Kavga yoldaşımdır” olacakken, kanuni sakıncadan dolayı, Nâzım Hikmet’in önerisiyle “Hayat arkadaşımdır” şekliyle basılmıştır.)

11- Malazlar Grevi’ni ziyaret 19 Mart 1999

12- Şoför İdris’in eşi. Şoför’e okuma yazma öğreten, ona ilk politik bilinci taşıyan ve daha sonra onu partili mücadeleye katan, tütün işçilerinden ve Sansaryan Hanı’nda kırbaçlı işkencelerden geçirilerek öldürülen komünist kadın işçilerden Emine Erdinç’e saygıyla...